1. Suśruta Saṃhitā (part 1 of 4)

;प्रथमोऽध्यायः

अथातोऽन्नपानरक्षाकल्पं व्याख्यास्यामः

athāto'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धन्वन्तरिः काशिपतिस्तपोधर्मभृतां वरः सुश्रुतप्रभृतीञ्छिष्याञ्छशासाहतशासनः

dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ

रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वे कृत्यतां गताः सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम्

ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam

विषैर्निहन्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः स्त्रियो वा विविधान् योगान् कदाचित्सुभगेच्छया

viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā

विषकन्योपयोगाद्वा क्षणाज्जह्यादसून्नरः तस्माद्वैद्येन सततं विषाद्र क्ष्यो नराधिपः

viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ tasmādvaidyena satataṃ viṣādra kṣyo narādhipaḥ

यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वमश्ववत् प्रथितं नृणाम् न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिदपि कस्यचित्

yasmācca ceto'nityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit

कुलीनं धार्मिकं स्निग्धं सुभृतं संततोत्थितम् अलुब्धमशठं भक्तं कृतज्ञं प्रिंयदर्शनम्

kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priṃyadarśanam

क्रोधपारुष्यमात्सर्यमायालस्यविवर्जितम् जितेन्द्रि यं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम्

krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam jitendri yaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam

मेधाविनमसंश्रान्तमनुरक्तं हितैषिणम् पटुं प्रगल्भं निपुणं दक्षमालस्यवर्जितम्

medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ hitaiṣiṇam paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam

पूर्वोक्तैश्च गुणैर्युक्तं नित्यं सन्निहितागदम् महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजितम्

pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam

प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि सजालकं गवाक्षाढ्यमाप्तवर्गनिषेवितम्

praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam

विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्चनम् परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम्

vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam

तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम् शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः

tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ

संविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयताः

saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ

तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाः परिकर्मिणः आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः

tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ

तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत् माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः

tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ

भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्येऽत्र केचन इङ्गितज्ञो मनुष्याणां चाक्चेष्टामुखवैकृतैः

bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye'tra kecana iṅgitajño manuṣyāṇāṃ cākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ

विद्याद्विषस्य दातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन् मोहमेति च

vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca

अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत् स्फोटयत्यङ्गुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्धसेत्

apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset

वेपथुर्जायते तस्य त्रस्तश्चान्योऽन्यमीक्षते क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्त्यपि

vepathurjāyate tasya trastaścānyo'nyamīkṣate kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi

आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः

ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ

वर्तते विपरीतं तु विषदाता विचेतनः केचिद्भयात् पार्थिवस्य त्वरिता वा तदाज्ञया

vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā

असतामपि सन्तोऽपि चेष्टां कुर्वन्ति मानवाः तस्मात् परीक्षणं कार्यं भृत्यानामादृतैर्नृपैः

asatāmapi santo'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ

अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाऽभ्यङ्गेऽवलेखने उत्सादने कषाये च परिषेकेऽनुलेपने

anne pāne dantakāṣṭhe tathā'bhyaṅge'valekhane utsādane kaṣāye ca pariṣeke'nulepane

स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासु कवचाभरणेषु च पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम्

srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām

विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु लक्षणानि प्रवक्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम्

viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram

नृपभक्ताद्बलि न्यस्तं सविषं भक्षयन्ति ये तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः

nṛpabhaktādbali nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ

हुतभुक् तेन चान्नेन भृशं चटचटायते मयूरकण्ठप्रतिमो जायते चापि दुःसहः

hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ

भिन्नार्चिस्तीक्ष्णधूमश्च नचिराच्चोपशाम्यति चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायते क्षिप्रमेव तु

bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu

दृष्ट्वाऽन्न विषसंसृष्टं म्रियन्ते जीवजीवकाः कोकिलः स्वरवैकृत्यं क्रौञ्चस्तु मदमृच्छति

dṛṣṭvā'nna viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati

हृष्येन्मयूर उद्विग्नः क्रोशतः शुकसारिके हंसः क्ष्वेडति चात्यर्थं भृङ्गराजस्तु कूजति

hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati

पृषतो विसृजत्यश्रुं विष्ठां मुञ्चति मर्कटः सन्निकृष्टांस्ततः कुर्याद्रा ज्ञस्तान् मृगपक्षिणः

pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrā jñastān mṛgapakṣiṇaḥ

वेश्मनोऽथ विभूषार्थं रक्षार्थं चात्मनः सदा उपक्षिप्तस्य चान्नस्य वाष्पेणोर्ध्वं प्रसर्पता

veśmano'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā upakṣiptasya cānnasya vāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā

हृत्पीडा भ्रान्तनेत्रत्वं शिरोदुःखं च जायते तत्र नस्याञ्जते कुष्ठं लामज्जं नलदं मधु

hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate tatra nasyāñjate kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu

कुर्याच्छिरीषरजनीचन्दनैश्च प्रलेपनम् हृदि चन्दनलेपस्तु तथा सुखमवाप्नुयात्

kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt

पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च अत्र प्रलेपः श्यामेन्द्र गोपासोमोत्पलानि च

pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca atra pralepaḥ śyāmendra gopāsomotpalāni ca

स चेत् प्रमादान्मोहाद्वा तदन्नमुपसेवते अष्ठीलावत्ततो जिह्वा भवत्यरसवेदिनी

sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī

तुद्यते दह्यते चापि श्लेष्मा चास्यात् प्रसिच्यते तत्र बाष्पेरितं कर्म यच्च स्याद्दान्तकाष्ठिकम्

tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam

मूर्च्छां छर्दिमतीसारमाध्मानं दाहवेपथू इन्द्रि याणां च वैकृत्यं कुर्यादामाशयं गतम्

mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū indri yāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam

तत्राशु मदनालाबुबिम्बीकोशातकीफलैः छर्दनं दध्युदश्विद्भ्यामथवा तण्डुलाम्बुना

tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā

दाहं मूर्च्छामतीसारं तृष्णामिन्द्रि यवैकृतम् आटोपं पाण्डुतां कार्श्यं कुर्यात् पक्वाशयं गतम्

dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindri yavaikṛtam āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam

विरेचनं ससर्पिष्कं तत्रोक्तं नीलिनीफलम् दध्ना दूषीविषारिश्च पेयो वा मधुसंयुतः

virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ

द्र वद्र व्येषु सर्वेषु क्षीरमद्योदकादिषु भवन्ति विविधा राज्यः फेनबुद्बुदजन्म च

dra vadra vyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca

छायाश्चात्र न दृश्यन्ते दृश्यन्ते यदि वा पुनः भवन्ति यमलाश्छिद्रा स्तन्व्यो वा विकृतास्तथा

chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ bhavanti yamalāśchidrā stanvyo vā vikṛtāstathā

शाकसूपान्नमांसानि क्लिन्नानि विरसानि च सद्यः पर्युषितानीव विगन्धानि भवन्ति च

śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca

गन्धवर्णरसैर्हीनाः सर्वे भक्ष्याः फलानि च पक्वान्याशु विशीर्यन्ते पाकमामानि यान्ति च

gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca

विशीर्यते कूर्चकस्तु दन्तकाष्ठगते विषे जिह्वादन्तौष्ठमांसानां श्वयथुश्चोपजायते

viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate

अथास्य धातकीपुष्पपथ्याजम्बूफलास्थिभिः सक्षौद्रै ः! प्रच्छिते शोफे कर्तव्यं प्रतिसारणम्

athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ sakṣaudrai ḥ! pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam

अथवाऽङ्कोठमूलानि त्वचः सप्तच्छदस्य वा शिरीषमाषकावाऽपि सक्षौद्रा ः! प्रतिसारणम्

athavā'ṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā śirīṣamāṣakāvā'pi sakṣaudrā ḥ! pratisāraṇam

जिह्वानिर्लेखकवलौ दन्तकाष्ठवदादिशेत् पिच्छिलो बहुलोऽभ्यङ्गो विवर्णो वा विषान्वितः

jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavadādiśet picchilo bahulo'bhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ

स्फोटजन्मरुजास्रावत्वक्पाकः स्वेदनं ज्वरः दरणं चापि मांसानामभ्यङ्गे विषसंयुते

sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute

तत्र शीताम्बुसिक्तस्य कर्तव्यमनुलेपनम् चन्दनं तगरं कुष्ठमुशीरं वेणुपत्रिका

tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā

सोमवल्ल्यमृता श्वेता पद्मं कालीयकं त्वचम् कपित्थरसमूत्राभ्यां पानमेतच्च युज्यते

somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate

उत्सादने परीषेके कषाये चानुलेपने शय्यावस्त्रतनुत्रेषु ज्ञेयमभ्यङ्गलक्षणैः

utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ

केशशातः शिरोदुःखं खेभ्यश्च रुधिरागमः ग्रन्थिजन्मोत्तमाङ्गेषु विषजुष्टेऽवलेखने

keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe'valekhane

प्रलेपो बहुशस्तत्र भाविताः कृष्णमृत्तिकाः ऋष्यपित्तघृतश्यामापालिन्दीतण्डुलीयकैः

pralepo bahuśastatra bhāvitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ

गोमयस्वरसो वाऽपि हितो वा मालतीरसः रसो मूषिकपर्ण्या वा धूमो वाऽगारसंभवः

gomayasvaraso vā'pi hito vā mālatīrasaḥ raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā'gārasaṃbhavaḥ

शिरोऽभ्यङ्गः शिरस्त्राणं स्नानमुष्णीषमेव च स्रजश्च विषसंसृष्टाः साधयेदवलेखनात्

śiro'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt

मुखालेपे मुखं श्यावं युक्तमभ्यङ्गलक्षणैः पद्मिनीकण्टकप्रख्यैः कण्टकैश्चोपचीयते

mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate

तत्र क्षौद्र घृतं पानं प्रलेपश्चन्दनं घृतम् पयस्या मधुकं फञ्जी बन्धुजीवः पुनर्नवा

tatra kṣaudra ghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā

अस्वास्थ्यं कुञ्जरादीनां लालास्रावोऽक्षिरक्तता स्फिक्पायुमेढ्रमुष्केषु यातुश्च स्फोटसंभवः

asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo'kṣiraktatā sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasaṃbhavaḥ

तत्राभ्यङ्गवदेवेष्टा यातृवाहनयोः क्रिया शोणितागमनं खेभ्यः शिरोरुक्कफसंस्रवः

tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasaṃsravaḥ

नस्यधूमगते लिङ्गमिन्द्रि याणां च वैकृतम् तत्र दुग्धैर्गवादीनां सर्पिः सातिविषैः शृतम्

nasyadhūmagate liṅgamindri yāṇāṃ ca vaikṛtam tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam

पाने नस्ये च सश्वेतं हितं समदयन्तिकम् गन्धहानिर्विवर्णत्वं पुष्पाणां म्लानता भवेत्

pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet

जिघ्रतश्च शिरोदुःखं वारिपूर्णे च लोचने तत्र बाष्पेरितं कर्म मुखालेपे च यत् स्मृतम्

jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam

कर्णतैलगते श्रोत्रवैगुण्यं शोफवेदने कर्णस्रावश्च तत्राशु कर्तव्यं प्रतिपूरणम्

karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam

स्वरसो बहुपुत्रायाः सघृतः क्षौद्र संयुतः सोमवल्करसश्चापि सुशीतो हित इष्यते

svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudra saṃyutaḥ somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate

अश्रूपदेहो दाहश्च वेदना दृष्टिविभ्रमः अञ्जने विषसंसृष्टे भवेदान्ध्यमथापि च

aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca

तत्र सद्यो घृतं पेयं तर्पणं च समागधम् अञ्जनं मेषशृङ्गस्य निर्यासो वरुणस्य च

tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca

मुष्ककस्याजकर्णस्य फेनो गोपित्तसंयुतः कपित्थमेषशृङ्ग्योश्च पुष्पं भल्लातकस्य वा

muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā

एकैकं कारयेत् पुष्पं बन्धूकाङ्कोटयोरपि शोफः स्रावस्तथा स्वापः पादयोः स्फोटजन्म च

ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca

भवन्ति विषजुष्टाभ्यां पादुकाभ्यामसंशयम् उपानत्पादपीठानि पादुकावत् प्रसाधयेत्

bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet

भूषणानि हतार्चींषि न विभान्ति यथा पुरा स्वानि स्थानानि हन्युश्च दाहपाकावदारणैः

bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ

पादुकाभूषणेषूक्तमभ्यङ्गविधिमाचरेत् विषोपसर्गो बाष्पादिर्भूषणान्तो य ईरितः

pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ

समीक्ष्योपद्र वांस्तस्य विदधीत चिकित्सितम् महासुगन्धिमगदं यं प्रवक्ष्यामि तं भिषक्

samīkṣyopadra vāṃstasya vidadhīta cikitsitam mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak

पानालेपननस्येषु विदधीताञ्जनेषु च विरेचनानि तीक्ष्णानि कुर्यात् प्रच्छर्दनानि च

pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca

सिराश्च व्यधयेत् क्षिप्रं प्राप्तं विस्रावणं यदि मूषिकाऽजरुहा वाऽपि हस्ते बद्धा तु भूपतेः

sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi mūṣikā'jaruhā vā'pi haste baddhā tu bhūpateḥ

करोति निर्विषं सर्वमन्नं विषसमायुतम् हृदयावरणं नित्यं कुर्याच्च मित्रमध्यगः

karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ

पिबेद्घृतमजेयाख्यममृताख्यं च बुद्धिमान् सर्पिर्दधि पयः क्षौद्रं पिबेद्वा शीतलं जलम्

pibedghṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam

मयूरान्नकुलान् गोधाः पृषतान् हरिणानपि सततं भक्षयेच्चापि रसांस्तेषां पिबेदपि

mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi satataṃ bhakṣayeccāpi rasāṃsteṣāṃ pibedapi

गोधानकुलमांसेषु हरिणस्य च बुद्धिमान् दद्यात् सुपिष्टां पालिन्दीं मधुकं शर्करां तथा

godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā

शर्करातिविषे देये मायूरे समहौषधे पार्षते चापि देयाः स्युः पिप्पल्यः समहौषधाः

śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ

सक्षौद्र ः! सघृतश्चैव शिम्बीयूषो हितः सदा विषघ्नानि च सेवेत भक्ष्यभोज्यानि बुद्धिमान्

sakṣaudra ḥ! saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān

पिप्पलीमधुकक्षौद्र शर्करेक्षुरसाम्बुभिः छर्दयेद्गुप्तहृदयो भक्षितं यदि वै विषम्

pippalīmadhukakṣaudra śarkarekṣurasāmbubhiḥ chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थानेऽन्नपानरक्षाकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne'nnapānarakṣākalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्थाबरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम्

sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam

मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः

mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ

तत्र क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणिविषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुक खद्योतक चर्मरीभगन्धासर्प-घातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भम-हाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भन-न्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि फेनाश्मभिस्महिरितालं च द्वे धातुविषे कालकूटवत्स-नाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूल कहालाह-लमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति

tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇiviṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇuka khadyotaka carmarībhagandhāsarpa-ghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi vetrakādambavallījakarambhama-hākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhana-ndananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi phenāśmabhismahiritālaṃ ca dve dhātuviṣe kālakūṭavatsa-nābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūla kahālāha-lamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti

चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु

catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu

उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु

udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu

मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च

muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca

त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः

tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ

फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि

phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni

प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram

स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता

sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā

सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह

sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake'numatāviha

प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते

prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo netrapītatā vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate

गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः

gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ

पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः

puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ

चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम्

cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam

कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश

karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa

सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च

sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca

विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् तद्रौ क्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम्

vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam tadrau kṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam

मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च

matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca

आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि

āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi

वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम्

vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram

स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam

यत् स्थावरं जङ्गममकृत्रिंमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा

yat sthāvaraṃ jaṅgamamakṛtriṃmaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā

स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि

svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi

तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः

tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ

आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ

स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तत्र रूपम्

sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam

निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान्

nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān

धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा

dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā

उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान्

unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān

दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम्

dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam

स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते

sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate

द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्

dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām

तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने

tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane

पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम्

pakvāmāśayayostodo hikkā kāso'ntrakūjanam caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam

कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā

षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे

ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame

प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम्

prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam

द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम्

dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam

चतुर्थे स्नेहसंमिश्रं पाययेतागदं भिषक् पञ्चमे क्षौद्र मधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत्

caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak pañcame kṣaudra madhukakvāthayuktaṃ pradāpayet

षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत्

ṣaṣṭhe'tīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet

वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् यवागूं सघृतक्षौद्रा मिमां दद्याद्विषापहाम्

vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām yavāgūṃ saghṛtakṣaudrā mimāṃ dadyādviṣāpahām

कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम्

koṣātakyo'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam

पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम्

punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam

मधुकं तगरं कुष्ठं भद्र दारु हरेणवः पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadra dāru hareṇavaḥ punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā

विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā

कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित्

kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit

दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम्

dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣīviṣāpaham

पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम्

pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam

क्षौद्र युक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते

kṣaudra yukto'gado hyeṣa dūṣīviṣamapohati nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate

ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसंक्षये शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रो गे जठरेऽपि च

jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaye śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdro ge jaṭhare'pi ca

उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्र वाः यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम्

unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadra vāḥ yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām

साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने स्थावरविषविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः

athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते

jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate

तत्र दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंशविशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति

tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti

तत्र दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः भौमास्तुदंष्ट्राविषाः मार्जारश्ववा नरम-करमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटा स्त-थाऽन्ये दंष्ट्रानखविषाः चिपिटपिच्चिटककषायवा सिकसर्षपकतोटकवर्चः कीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः मूषिकाः शुक्रविषाः लूता लालामूत्रपु-रीषमुखसन्दंशनखशुक्रार्तवविषाः वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चि-टिङ्गाः समुद्र वृश्चिकाश्चालरिइ! विषाः चित्रशिरः सरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसन्दंश विशार्धितमूत्रपुरीषविषाः मक्षिकाकणभजला-युका मुखसन्दंश विषाः विषहतास्थिसर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्य-स्थिविषाणि शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरकीटिई!मित्स्याश्च पित्तविषाः सूक्ष्मतु-ण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूतुण्डविषाःकीटसर्प-देहा गतासवः शवविषाः शेषास्त्वनुक्ता मुखसन्दंशविषेष्वेव गणयितव्याः

tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ bhaumāstudaṃṣṭrāviṣāḥ mārjāraśvavā narama-karamaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭā sta-thā'nye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ cipiṭapicciṭakakaṣāyavā sikasarṣapakatoṭakavarcaḥ kīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ mūṣikāḥ śukraviṣāḥ lūtā lālāmūtrapu-rīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocci-ṭiṅgāḥ samudra vṛścikāścālarii! viṣāḥ citraśiraḥ sarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśa viśārdhitamūtrapurīṣaviṣāḥ makṣikākaṇabhajalā-yukā mukhasandaṃśa viṣāḥ viṣahatāsthisarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetya-sthiviṣāṇi śakulīmatsyaraktarājivarakīṭiī!mitsyāśca pittaviṣāḥ sūkṣmatu-ṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūtuṇḍaviṣāḥkīṭasarpa-dehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ

भवन्ति चात्र राज्ञोऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान् विषेण संदूषयन्त्येभिरतिप्रदुष्टान् विज्ञाय लिङ्गैरभिशोधयेत्तान्

bhavanti cātra rājño'rideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa saṃdūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān

दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिरावृतं च मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति

duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti

मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान् ऋगिच्छिन्ति तेषामपहृत्य दोषान् दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत

majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān ṛgicchinti teṣāmapahṛtya doṣān duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta

धवाश्वकर्णासनपारिभद्रा न् सपाटलान् सिद्धकमोक्षकौ च दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत् सरःसु

dhavāśvakarṇāsanapāribhadrā n sapāṭalān siddhakamokṣakau ca dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu

भस्माञ्जलि चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा

bhasmāñjali cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā

स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव

spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā tacchūnatāṃ yātyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva

तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर्विनियोज्य मार्गम् सिञ्चेत् पयोभिः सुमृदन्वितैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर्वा

tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam siñcet payobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā

तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्च्छन्ति वमन्ति चान्ये विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम्

tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām

विषापहैर्वाऽप्यगदैर्विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत तारः सुतारः ससुरेन्द्र गोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः

viṣāpahairvā'pyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta tāraḥ sutāraḥ sasurendra gopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ

पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति

pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni santi

धूमेऽनिले वा विषसंप्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च

dhūme'nile vā viṣasaṃprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca

लाक्षाहरिद्रा तिविषाभयाब्दहरेणकैलादलवक्रकुष्ठम् प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत

lākṣāharidrā tiviṣābhayābdahareṇakailādalavakrakuṣṭham priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta

प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः

prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ

तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः क्रोधो विग्रहवान् भूत्वा निपपातातिदारुणः

tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ

स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम् ततोऽसुरं घातयित्वा तत्तेजोऽवर्धताद्भुतम्

sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam tato'suraṃ ghātayitvā tattejo'vardhatādbhutam

ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते

tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate

ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ vinyastavān sa bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca

यथाऽव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम् तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति

yathā'vyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati

एवमेव विषं यद्यद्द्र व्यं व्याप्यावतिष्ठते स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते

evameva viṣaṃ yadyaddra vyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate svabhāvādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate

विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम्

viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam

ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान् रुणद्धि च

te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ nopayāti viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca

श्लेष्मणाऽवृतमार्गत्वादुच्छ्वासोऽस्य निरुध्यते विसंज्ञः सति जीवेऽपि तस्मात्तिष्ठति मानवः

śleṣmaṇā'vṛtamārgatvāducchvāso'sya nirudhyate visaṃjñaḥ sati jīve'pi tasmāttiṣṭhati mānavaḥ

शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव

śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva

तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सज्जति चागतम् अनुद्धत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः

teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam anuddhattā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ

यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम् अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः

yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ

मन्दं कीटेषु नात्युष्णं बहुवातकफं विषम् अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिध्यते

mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate

कीटैर्दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत् स्वभावादेव तिष्ठेत्तु प्रहारादंशयोर्विषम्

kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam

व्याप्य सावयवं देहं दिग्धविद्धाहिदष्टयोः लौल्याद्विषान्वितं मांसं यः खादेन्मृतमात्रयोः

vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ

यथाविषं स रोगेण क्लिश्यते म्रियतेऽपि वा अतश्चाप्यनयोर्मांसमभक्ष्य मृतमात्रयोः

yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate'pi vā ataścāpyanayormāṃsamabhakṣya mṛtamātrayoḥ

मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहारादंशबर्जितम् सवातं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते

muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśabarjitam savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate

आध्मातोऽत्यर्थमुष्णास्रो विवर्णः सादपीडितः उद्वमत्यथ फेनं च विषपीतं तमादिशेत्

ādhmāto'tyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet

न चास्य हृदयं वह्निर्विषजुष्टं दहत्यपि तद्धि स्थानं चेतनायाः स्वभावाह्याप्य तिष्ठति

na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhāvāhyāpya tiṣṭhati

अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु याम्ये सपित्र्! ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः

aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu yāmye sapitr! ye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ

दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालप्रमेहिष्वथ गर्भिणीषु

darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu

वृद्धातुरक्षीणबुभुक्षितेषु रूक्षेषु भीरुष्वथ दुर्दिनेषु शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न संभवन्ति

vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti

शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् जिह्वा सिता यस्य च केशशातो नासावभङ्गश्च सकण्ठभङ्गः

śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ

कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च स वर्जनीयः वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्र क्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य

kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ vartirghanā yasya nireti vaktrādra ktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya

दंष्ट्रानिपाताः सकलाश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेत्तु उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथवा विवर्णम्

daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyathavā vivarṇam

सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात्

sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने जङ्गमविषविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् पादयोरुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति

dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam pādayorupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati

सर्पसंख्यां विभागं च दष्टलक्षणमेव च ज्ञानं च विषवेगानां भगवन् वक्तुमर्हसि

sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇameva ca jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktumarhasi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः असंख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः

tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ asaṃkhyā vāsukiśreṣṭhā vikhyātāstakṣakādayaḥ

महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च

mahīdharāśca nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca

ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत्

sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate mahī kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat

नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान्

namastebhyo'sti no teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayā ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān

तेषां सङ्ख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा

teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā

दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः

darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ

दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः

darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca pannagāḥ teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ

द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा

dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā daśa nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā

वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा

vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā maṇḍalirājilāḥ pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino'pi vā

ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम् सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः

te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ bhīmadarśanāḥ sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyamatha nirviṣam sarpāṅgābhihataṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ

पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि

padāni yatra dantānāmekaṃ dve vā bahūni vā nimagnānyalparaktāni yānyudvṛtya karoti hi

चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक्

cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca saṅkṣiptāni saśophāni vidyāttat sarpitaṃ bhiṣak

राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत्

rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ sitāstathā vijñeyaṃ raditaṃ tattu jñeyamalpaviṣaṃ ca tat

अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः

aśophamalpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ padaṃ padāni vā vidyādaviṣaṃ taccikitsakaḥ

सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितोऽनिलः कस्यचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्

sarpaspṛṣṭasya bhīrorhi bhayena kupito'nilaḥ kasyacit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat

व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु तथाऽतिवृद्धबालाभिदष्टमल्पविषं स्मृतम्

vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyānyalpaviṣāṇi tu tathā'tivṛddhabālābhidaṣṭamalpaviṣaṃ smṛtam

सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम्

suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na kramate viṣam

रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः

rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ

मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनर्कसमप्रभाः

maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanarkasamaprabhāḥ

स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः

snigdhā vividhavarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca rājibhiḥ citritā iva ye bhānti rājimantastu te smṛtāḥ

मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः सुगन्धयः सुवर्णांभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः

muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ sugandhayaḥ suvarṇāṃbhāste jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ

क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः सूर्यचन्द्रा कृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाऽम्बुजम्

kṣatriyāḥ snigdhavarṇāstu pannagā bhṛśakopanāḥ sūryacandrā kṛticchatralakṣma teṣāṃ tathā'mbujam

कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः

kṛṣṇā vajranibhā ye ca lohitā varṇatastathā dhūmrāḥ pārāvatābhāśca vaiśyāste pannagāḥ smṛtāḥ

महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रा स्ते परिकीर्तिताः

mahiṣadvīpivarṇābhāstathaiva paruṣatvacaḥ bhinnavarṇāśca ye kecicchūdrā ste parikīrtitāḥ

कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः

kopayantyanilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ

अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्योर्विशेषश्चात्र वक्ष्यते

apatyamasavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam jñeyau doṣaiśca dampatyorviśeṣaścātra vakṣyate

रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि शेषेषूक्ता मण्डलिनो दिवा दर्वीकराः स्मृताः

rajanyāḥ paścime yāme sarpāścitrāścaranti hi śeṣeṣūktā maṇḍalino divā darvīkarāḥ smṛtāḥ

दर्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा राजिमन्तो वयोमध्या जायन्ते मृत्युहेतवः

darvīkarāstu taruṇā vṛddhā maṇḍalinastathā rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ

नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः

nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ vṛddhā muktatvaco bhītāḥ sarpāstvalpaviṣāḥ smṛtāḥ

तत्र दर्वीकराःकृष्णसर्पो महाकृष्णः कृष्णोदरः श्वेतकपोतो महाकपोतो बला-हको महासर्पः शङ्खकपालो लोहिताक्षो गवेधुकः परिसर्पः खण्डफणः क-कुदः पद्मो महापद्मो दर्भपुष्पो दधिमुखः पुण्डरीको भ्रूकुटीमुखो विष्किरः पुष्पाभिकीर्णो गिरिसर्पः ऋजुसर्पः श्वेतोदरो महाशिरा अलगर्द आशीविष इति इ!१मिण्डलिनस्तु आदर्शमण्डलः श्वेतमण्डलो रक्तमण्डलः चित्रमण्डलः पृषतो रोध्रपुष्पो मिलिन्दको गोनसो वृद्धगोनसः पनसो महापनसो वेणुपत्र-कः शिशुको मदनः पालिन्दिरः पिङ्गलः तन्तुकः पुष्पपाण्डुः षडङ्गो अग्निको बभ्रुः कषायः कलुषः पारावतो हस्ताभरणः चित्रकः एणीपद इति २ राजिमन्तस्तुपुण्डरीको राजिचित्रो अङ्गुलराजिः बिन्दुराजिः कर्दमकः तृणशोषकः सर्षपकः श्वेतहनुः दर्भपुष्पश्चक्रको गोधूमकः किक्किसाद इति ३ निर्विषास्तु गलगोली शूकपत्रो अजगरो दिव्यको वर्षाहिकः पुष्पशकली ज्योतीरथः क्षीरिकापुष्पको अहिपताको अन्धाहिको गौराहिको वृक्षेशय इति ४ वैकरञ्जस्त्! त्रयाणां दर्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः तद्यथामाकुलि पोटग-लः स्निग्धराजिरिति तत्र कृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलि राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वाजातः पोटगलः कृषणसर्पेण राजिमत्यां वै-परीत्येनवा जातः स्निग्धराजिरिति तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो द्वयोर्मातृवदित्येके ५ त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्र कपोटगल पुष्पा-भिकीर्णदर्भपुष्पवेल्लितकाः सप्ता तेषामाद्यास्त्रयो राजिलवत् शेषा मण्डलिवत् एवमेतेषां सर्पाणामशीतिर्व्याख्याता

tatra darvīkarāḥkṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ śvetakapoto mahākapoto balā-hako mahāsarpaḥ śaṅkhakapālo lohitākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ ka-kudaḥ padmo mahāpadmo darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīko bhrūkuṭīmukho viṣkiraḥ puṣpābhikīrṇo girisarpaḥ ṛjusarpaḥ śvetodaro mahāśirā alagarda āśīviṣa iti i!1miṇḍalinastu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ citramaṇḍalaḥ pṛṣato rodhrapuṣpo milindako gonaso vṛddhagonasaḥ panaso mahāpanaso veṇupatra-kaḥ śiśuko madanaḥ pālindiraḥ piṅgalaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgo agniko babhruḥ kaṣāyaḥ kaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇaḥ citrakaḥ eṇīpada iti 2 rājimantastupuṇḍarīko rājicitro aṅgularājiḥ bindurājiḥ kardamakaḥ tṛṇaśoṣakaḥ sarṣapakaḥ śvetahanuḥ darbhapuṣpaścakrako godhūmakaḥ kikkisāda iti 3 nirviṣāstu galagolī śūkapatro ajagaro divyako varṣāhikaḥ puṣpaśakalī jyotīrathaḥ kṣīrikāpuṣpako ahipatāko andhāhiko gaurāhiko vṛkṣeśaya iti 4 vaikarañjast! trayāṇāṃ darvīkarādīnāṃ vyatikarājjātāḥ tadyathāmākuli poṭaga-laḥ snigdharājiriti tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuli rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vājātaḥ poṭagalaḥ kṛṣaṇasarpeṇa rājimatyāṃ vai-parītyenavā jātaḥ snigdharājiriti teṣāmādyasya pitṛvadviṣotkarṣo dvayormātṛvadityeke 5 trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punardivyelakarodhrapuṣpakarājicitra kapoṭagala puṣpā-bhikīrṇadarbhapuṣpavellitakāḥ saptā teṣāmādyāstrayo rājilavat śeṣā maṇḍalivat evameteṣāṃ sarpāṇāmaśītirvyākhyātā

तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसः पुमांसः सुक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः उभयलक्षणा मन्दविषाअक्रोधा नपुंसका इति

tatra mahānetrajihvāsyaśirasaḥ pumāṃsaḥ sukṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ striyaḥ ubhayalakṣaṇā mandaviṣāakrodhā napuṃsakā iti

तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः किं कारणं विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्यमाशुकारि मुहर्तमप्युपेक्षितमातुमतिपा-तयति न चावकाशोऽस्ति वाक्समूहमुपसर्तुं प्रत्येकमपि दष्टलक्षणेभिहिते सर्वत्रत्रैविध्यं भवति तस्मात् त्रैविध्यमेव वक्ष्यामः एतद्ध्य्ताउ!रहितमसंमोहकरं च अपि चात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावरोधः

tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ kiṃ kāraṇaṃ viṣaṃ hi niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyamāśukāri muhartamapyupekṣitamātumatipā-tayati na cāvakāśo'sti vāksamūhamupasartuṃ pratyekamapi daṣṭalakṣaṇebhihite sarvatratraividhyaṃ bhavati tasmāt traividhyameva vakṣyāmaḥ etaddhytāu!rahitamasaṃmohakaraṃ ca api cātraiva sarvasarpavyañjanāvarodhaḥ

तत्र दर्वीकरविषेणत्वङ्नयननखदशनवदनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं रौक्ष्यं शि-रसो गौरवं सन्धिवेदना कटीपृष्ठग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरको जडता शुष्कोद्गारः कासश्वासौहिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतोऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना भवन्ति म-ण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वंशीताभिलाषः परिधूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छाज्वरः शोणितागमनमूर्ध्वमधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शनमाशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति राजिमद्विषेण शुक्लत्वं-त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः स्तब्धत्वं गात्राणामादंशशोफः सान्द्र कफप्र-सेकश्छर्दिरभीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छ्वासनिरोधस्तमः प्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति

tatra darvīkaraviṣeṇatvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ śi-raso gauravaṃ sandhivedanā kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ vepathuḥ svarāvasādo ghurghurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaśvāsauhikkā vāyorūrdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ tṛṣṇā lālāsrāvaḥ phenāgamanaṃ sroto'varodhastāstāśca vātavedanā bhavanti ma-ṇḍaliviṣeṇa tvagādīnāṃ pītatvaṃśītābhilāṣaḥ paridhūpanaṃ dāhastṛṣṇā mado mūrcchājvaraḥ śoṇitāgamanamūrdhvamadhaśca māṃsānāmavaśātanaṃ śvayathurdaṃśakothaḥ pītarūpadarśanamāśukopastāstāśca pittavedanā bhavanti rājimadviṣeṇa śuklatvaṃ-tvagādīnāṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇāmādaṃśaśophaḥ sāndra kaphapra-sekaśchardirabhīkṣṇamakṣṇoḥ kaṇḍūḥ kaṇṭhe śvayathurghurghuraka ucchvāsanirodhastamaḥ praveśastāstāśca kaphavedanā bhavanti

पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षते अधस्तात् स्त्रिया सिराश्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे नपुंस-काभिदष्टस्तिर्यक्पेक्षी भवति गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च सूतिकया कुक्षि-शूलार्तः सरुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति ग्रासार्थिनाऽन्न काङ्क्षति वृ-द्धने चिरान्मन्दाश्च वेगाः बालेनाशु मृदवश्च निर्विषेणाविषलिङ्गं अन्धाहिके-नान्धत्वमित्येके ग्रसनात् अजगरः शरीरप्राणहरो न विषात् तत्र सद्यः प्राणहराहिदष्टः पतति शास्त्राशनिहत इव भूमौस्रस्ताङ्गः स्वपिति

puruṣābhidaṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate adhastāt striyā sirāścottiṣṭhanti lalāṭe napuṃsa-kābhidaṣṭastiryakpekṣī bhavati garbhiṇyā pāṇḍumukhodhmātaśca sūtikayā kukṣi-śūlārtaḥ sarudhiraṃ mehatyupajihvikā cāsya bhavati grāsārthinā'nna kāṅkṣati vṛ-ddhane cirānmandāśca vegāḥ bālenāśu mṛdavaśca nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ andhāhike-nāndhatvamityeke grasanāt ajagaraḥ śarīraprāṇaharo na viṣāt tatra sadyaḥ prāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata iva bhūmausrastāṅgaḥ svapiti

तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेगा भवन्ति तत्र दर्वीकराणां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं कृष्णतामुपैति तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरि-सर्पणमिव चाङ्गे भवति द्वितीये मांसं दूषयति तेनात्यर्थं कृष्णता शोफो ग्र-न्थयश्चाङ्गे भवन्ति तृतीये मेदो दूषयति तेन दंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षु-र्ग्रहणं च चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्यकफप्रधानान् दोषान् दूषयति तेन तन्द्रा प्रसे-कसन्धिविश्लेषा भवन्ति पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रविशति प्राणमग्निं च दूषयति तेन पर्वभेदो हिक्का दाहश्चभवति षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणीं चात्यर्थंदूषयति तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा च भवति सप्तमे शुक्रमनुप्रवि-शति व्यानंचात्यर्थं कोपयति कफं च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति तेन श्लेष्मवर्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गः सर्वचेष्टआविघातो लालास्वेदयोरतिप्र-वृत्तिरुच्छ्वासविरोधश्च भवति मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषंशोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पीततामुपैति तत्रपरिदाहः पीतावभासता चाङ्गानां भवति द्विती-येमांसं दूषयति तेनात्यर्थं पीतता परिदाहो दंशेश्वयथुश्च भवति तृतीये मेदो दूषयति तेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशक्लेदः स्वेदश्च चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति पञ्चमे परिदाहं सर्वगात्रेषु करोति षष्ठसप्तमयोः पूर्ववत् रा-जिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पाणडुतामुपैति तेन रो-महर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषोभवति द्वितीये मांसं दूषयति तेन पाण्डुताऽत्यर्थं जाड्यं शिरःशोफश्च भवति तृतीये मेदो दूषयतितेन चक्षुर्ग्रहणं दंशक्लेदः स्वेदो घ्राणाक्षिस्रावश्च भवति चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविशय मन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापादयति पञ्चमे वाक्सङ्गं शीतज्वरं च करोति षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति

tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya sapta vegā bhavanti tatra darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ kṛṣṇatāmupaiti tena kārṣṇyaṃ pipīlikāpari-sarpaṇamiva cāṅge bhavati dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tenātyarthaṃ kṛṣṇatā śopho gra-nthayaścāṅge bhavanti tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ svedaścakṣu-rgrahaṇaṃ ca caturthe koṣṭhamanupraviśyakaphapradhānān doṣān dūṣayati tena tandrā prase-kasandhiviśleṣā bhavanti pañcame'sthīnyanupraviśati prāṇamagniṃ ca dūṣayati tena parvabhedo hikkā dāhaścabhavati ṣaṣṭhe majjānamanupraviśati grahaṇīṃ cātyarthaṃdūṣayati tena gātrāṇāṃ gauravamatīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati saptame śukramanupravi-śati vyānaṃcātyarthaṃ kopayati kaphaṃ ca sūkṣmasrotobhyaḥ pracyāvayati tena śleṣmavartiprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ sarvaceṣṭaāvighāto lālāsvedayoratipra-vṛttirucchvāsavirodhaśca bhavati maṇḍalināṃ prathame vege viṣaṃśoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ pītatāmupaiti tatraparidāhaḥ pītāvabhāsatā cāṅgānāṃ bhavati dvitī-yemāṃsaṃ dūṣayati tenātyarthaṃ pītatā paridāho daṃśeśvayathuśca bhavati tṛtīye medo dūṣayati tena pūrvavaccakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ svedaśca caturthe koṣṭhamanupraviśya jvaramāpādayati pañcame paridāhaṃ sarvagātreṣu karoti ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavat rā-jimatāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ pāṇaḍutāmupaiti tena ro-maharṣaḥ śuklāvabhāsaśca puruṣobhavati dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena pāṇḍutā'tyarthaṃ jāḍyaṃ śiraḥśophaśca bhavati tṛtīye medo dūṣayatitena cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ svedo ghrāṇākṣisrāvaśca bhavati caturthe koṣṭhamanupraviśaya manyāstambhaṃ śirogauravaṃ cāpādayati pañcame vāksaṅgaṃ śītajvaraṃ ca karoti ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavaditi

भवन्ति चात्र धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः संपरिकीर्तिताः तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम्

bhavanti cātra dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrtitāḥ tāsvekaikāmatikramya vegaṃ prakurute viṣam

येनान्तरेण तु कलां कालकल्पं भिनत्ति हि समीरणेनोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम्

yenāntareṇa tu kalāṃ kālakalpaṃ bhinatti hi samīraṇenohyamānaṃ tattu vegāntaraṃ smṛtam

शूनाङ्गः प्रथमे वेगे पशुर्ध्यायति दुःखितः लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गः पीड्यते हृदि

śūnāṅgaḥ prathame vege paśurdhyāyati duḥkhitaḥ lālāsrāvo dvitīye tu kṛṣṇāṅgaḥ pīḍyate hṛdi

तृतीये च शिरोदुःखं कण्ठग्रीवं च भज्यते चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून्

tṛtīye ca śiroduḥkhaṃ kaṇṭhagrīvaṃ ca bhajyate caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahātyasūn

केचिद्वेगत्रयं प्राहुरन्तं चैतेषु तद्विदः ध्यायति प्रथमे वेगे पक्षी मुह्यत्यतः परम्

kecidvegatrayaṃ prāhurantaṃ caiteṣu tadvidaḥ dhyāyati prathame vege pakṣī muhyatyataḥ param

द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीये मृत्युमृच्छति केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि मार्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्तते

dvitīye vihvalaḥ proktastṛtīye mṛtyumṛcchati kecidekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegamuśanti hi mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartate

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषविज्ञानीयं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातः सर्पदष्टविषचिकित्सितं कल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सर्वै रेवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले

sarvai revāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāścaturaṅgule

प्लोतचर्मान्तवल्कानां मृदुनाऽन्यतमेन वै न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम्

plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunā'nyatamena vai na gacchati viṣaṃ dehamariṣṭābhirnivāritam

दहेद्दंशमथोत्कृत्य यत्र बन्धो न जायते आचूषणच्छेददाहाः सर्वत्रैव तु पूजिताः

daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ

प्रतिपूर्य मुखं वस्त्रैर्हितमाचूषणं भवेत् स दष्टव्योऽथवा सर्पो लोष्टो वाऽपि हि तत्क्षणम्

pratipūrya mukhaṃ vastrairhitamācūṣaṇaṃ bhavet sa daṣṭavyo'thavā sarpo loṣṭo vā'pi hi tatkṣaṇam

अथ मण्डलिना दष्टं न कथंचन दाहयेत् स पित्तबाहुल्यविषाद्दंशो दाहाद्विसर्पते

atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathaṃcana dāhayet sa pittabāhulyaviṣāddaṃśo dāhādvisarpate

अरिष्टामपि मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्धा विषप्रतिकरी मता

ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā

देवब्रह्मर्षिभिः प्रोक्ता मन्त्राः सत्यतपोमयाः भवन्ति नान्यथा क्षिप्रं विषं हन्युः सुदुस्तरम्

devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ bhavanti nānyathā kṣipraṃ viṣaṃ hanyuḥ sudustaram

विषं तेजोमयैर्मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः यथा निवार्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः

viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ

मन्त्राणां ग्रहणं कार्यं स्त्रीमांसमधुवर्जिना मिताहारेण शुचिना कुशास्तरणशायिना

mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā mitāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā

गन्धमाल्योपहारैश्च बलिभिश्चापि देवताः पूजयेन्मन्त्रसिर्द्ध्य्थं जपहोमैश्च यत्नतः

gandhamālyopahāraiśca balibhiścāpi devatāḥ pūjayenmantrasirddhythaṃ japahomaiśca yatnataḥ

मन्त्रास्त्वविधिना प्रोक्ता हीना वा स्वरवर्णतः यस्मान्न सिद्धिमायान्ति तस्माद्योज्योऽगदक्रमः

mantrāstvavidhinā proktā hīnā vā svaravarṇataḥ yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo'gadakramaḥ

समन्ततः सिरा दंशाद्विध्येत्तु कुशलो भिषक् शाखाग्रे वा ललाटे वा व्यध्यास्ता विसृते विषे

samantataḥ sirā daṃśādvidhyettu kuśalo bhiṣak śākhāgre vā lalāṭe vā vyadhyāstā visṛte viṣe

रक्ते निर्ह्रियमाणे तु कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम् तस्माद्विस्रावयेद्र क्तं सा ह्यस्य परमा क्रिया

rakte nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam tasmādvisrāvayedra ktaṃ sā hyasya paramā kriyā

समन्तादगदैर्दंशं प्रच्छयित्वा प्रलेपयेत् चन्दनोशीरयुक्तेन वारिणा परिषेचयेत्

samantādagadairdaṃśaṃ pracchayitvā pralepayet candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet

पाययेतागदांस्तांस्तान् क्षीरक्षौद्र घृतादिभिः तदलाभे हिता वा स्यात् कृष्णा वल्मीकमृत्तिका

pāyayetāgadāṃstāṃstān kṣīrakṣaudra ghṛtādibhiḥ tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā

कोविदारशिरीषार्ककटभीर्वाऽपि भक्षयेत् न पिबेत्तैलकौलत्थमद्यसौवीरकाणि च

kovidāraśirīṣārkakaṭabhīrvā'pi bhakṣayet na pibettailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca

द्र वमन्यत्तु यत्किञ्चित् पीत्वा पीत्वा तदुद्वमेत् प्रायो हि वमनेनैव सुखं निर्ह्रियते विषम्

dra vamanyattu yatkiñcit pītvā pītvā tadudvamet prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam

फणिनां विषवेगे तु प्रथमे शोणितं हरेत द्वितीये मधुसर्पिर्भ्यां पाययेतागदं भिषक्

phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ hareta dvitīye madhusarpirbhyāṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak

नस्यकर्माञ्जने युञ्ज्यात्तृतीये विषनाशने वान्तं चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूमथ दापयेत्

nasyakarmāñjane yuñjyāttṛtīye viṣanāśane vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūmatha dāpayet

शीतोपचारं कृत्वाऽदौ भिषक् पञ्चमषष्ठयोः पाययेच्छोधनं तीक्ष्णं यवागूं चापि कीर्तिताम्

śītopacāraṃ kṛtvā'dau bhiṣak pañcamaṣaṣṭhayoḥ pāyayecchodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām

सप्तमे त्ववपीडेन शिरस्तीक्ष्णेन शोधयेत् तीक्ष्णमेवाञ्जनं दद्यात् तीक्ष्णशस्त्रेण मूर्ध्नि च

saptame tvavapīḍena śirastīkṣṇena śodhayet tīkṣṇamevāñjanaṃ dadyāt tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca

कृत्वा काकपदं चर्म सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् पूर्वे मण्डलिनां वेगे दर्वीकरवदाचरेत्

kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadācaret

अगदं मधुसर्पिर्भ्यां द्वितीये पाययेत च वामयित्वा यवागूं च पूर्वोक्तामथ दापयेत्

agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye pāyayeta ca vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktāmatha dāpayet

तृतीये शोधितं तीक्ष्णैर्यवागूं पाययेद्धिताम् चतुर्थे पञ्चमे चापि दर्वीकरवदाचरेत्

tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇairyavāgūṃ pāyayeddhitām caturthe pañcame cāpi darvīkaravadācaret

काकोल्यादिर्हितः षष्ठे पेयश्च मधुरोऽगदः हितोऽवपीडे त्वगदः सप्तमे विषनाशनः

kākolyādirhitaḥ ṣaṣṭhe peyaśca madhuro'gadaḥ hito'vapīḍe tvagadaḥ saptame viṣanāśanaḥ

पूर्वे राजिमतां वेगेऽलाबुभिः शोणितं हरेत् अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं पाययेत च

pūrve rājimatāṃ vege'lābubhiḥ śoṇitaṃ haret agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca

वान्तं द्वितीये त्वगदं पाययेद्विषनाशनम् तृतीयादिषु त्रिष्वेवं विधिर्दार्वीकरो हितः

vāntaṃ dvitīye tvagadaṃ pāyayedviṣanāśanam tṛtīyādiṣu triṣvevaṃ vidhirdārvīkaro hitaḥ

षष्ठेऽञ्जनं तीक्ष्णतममवपीडश्च सप्तमे गर्भिणीबालवृद्धानां सिराव्यधनवर्जितम्

ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaśca saptame garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam

विषार्तानां यथोद्दिष्टं विधानं शस्यते मृदु रक्तावसेकाञ्जनानि नरतुल्यान्यजाविके

viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu raktāvasekāñjanāni naratulyānyajāvike

त्रिगुणं महिषे सोष्ट्रे गवाश्वे द्विगुणं तु तत् चतुर्गुणं तु नागानां केवलं सर्वपक्षिणाम्

triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu tat caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām

परिषेकान् प्रदेहांश्च सुशीतानवचारयेत् माषकं त्वञ्जनस्येष्टं द्विगुणं नस्यतो हितम् पाने चतुर्गुणं पथ्यं वमनेऽष्टगुणं पुनः

pariṣekān pradehāṃśca suśītānavacārayet māṣakaṃ tvañjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane'ṣṭaguṇaṃ punaḥ

देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविषवेगबलाबलम् प्रधार्य निपुणं बुद्ध्या ततः कर्म समाचरेत्

deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma samācaret

वेगानुपूर्व्या कर्मोक्तमिदं विषविनाशनम् कर्मावस्थाविशेषेण विषयोरुभयोः शृणु

vegānupūrvyā karmoktamidaṃ viṣavināśanam karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayorubhayoḥ śṛṇu

विवर्णे कठिने शूने सरुजेऽङ्गे विषान्विते तूर्णं विस्रवणं कार्यमुक्तेन विधिना ततः

vivarṇe kaṭhine śūne saruje'ṅge viṣānvite tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryamuktena vidhinā tataḥ

क्षुधार्तमनिलप्रायं तद्विषार्तं समाहितः पाययेत रसं सर्पिः शुक्तं क्षौद्रं तथा दधि

kṣudhārtamanilaprāyaṃ tadviṣārtaṃ samāhitaḥ pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi

तृड्दाहघर्मसंमोहे पैत्तं पैत्तविषातुरम् शीतैः संवाहनस्नानप्रदेहैः समुपाचरेत्

tṛḍdāhagharmasaṃmohe paittaṃ paittaviṣāturam śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret

शीते शीतप्रसेकार्तं श्लैष्मिकं कफकृद्विषम् वामयेद्वमनैस्तीक्ष्णैस्तथा मूर्च्छामदान्वितम्

śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam vāmayedvamanaistīkṣṇaistathā mūrcchāmadānvitam

कोष्ठदाहरुजाध्मानमूत्रसङ्गरुगन्वितम् विरेचयेच्छकृद्वायुसङ्गपित्तातुरं नरम्

koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam virecayecchakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram

शूनाक्षिकूटं निद्रा र्तं विवर्णाविललोचनम् विवर्णं चापि पश्यन्तमञ्जनैः समुपाचरेत्

śūnākṣikūṭaṃ nidrā rtaṃ vivarṇāvilalocanam vivarṇaṃ cāpi paśyantamañjanaiḥ samupācaret

शिरोरुग्गौरवालस्यहनुस्तम्भगलग्रहे शिरो विरेचयेत् क्षिप्रं मन्यास्तम्भे च दारुणे

śiroruggauravālasyahanustambhagalagrahe śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe

नष्टसंज्ञं विवृत्ताक्षं भग्नग्रीवं विरेचनैः चूर्णैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैर्विषार्तं समुपाचरेत्

naṣṭasaṃjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ cūrṇaiḥ pradhamanaistīkṣṇairviṣārtaṃ samupācaret

ताडयेच्च सिराः क्षिप्रं तस्य शाखाललाटजाः तास्वप्रसिच्यमानासु मूर्ध्नि शस्त्रेण शस्त्रवित्

tāḍayecca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ tāsvaprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit

कुर्यात् काकपदाकारं व्रणमेवं स्रवन्ति ताः सरक्तं चर्म मांसं वा निक्षिपेच्चास्य मूर्धनि

kuryāt kākapadākāraṃ vraṇamevaṃ sravanti tāḥ saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipeccāsya mūrdhani

चर्मवृक्षकषायं वा कल्कं वा कुशलो भिषक् वादयेच्चागदैर्लिप्त्वा दुन्दुभींस्तस्य पार्श्वयोः

carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ vā kuśalo bhiṣak vādayeccāgadairliptvā dundubhīṃstasya pārśvayoḥ

लब्धसंज्ञं पुनश्चैनमूर्ध्वं चाधश्च शोधयेत् निःशेषं निर्हरेच्चैवं विषं परमदुर्जयम्

labdhasaṃjñaṃ punaścainamūrdhvaṃ cādhaśca śodhayet niḥśeṣaṃ nirhareccaivaṃ viṣaṃ paramadurjayam

अल्पमप्यवशिष्टं हि भूयो वेगाय कल्पते कुर्याद्वा सादवैवर्ण्यज्वरकासशिरोरुजः

alpamapyavaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya kalpate kuryādvā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ

शोफशोषप्रतिश्यायतिमिरारुचिपीनसान् तेषु चापि यथादोषं प्रतिकर्म प्रयोजयेत्

śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet

विषार्तोपद्र वांश्चापि यथास्वं समुपाचरेत् अथारिष्टां विमुच्याशु प्रच्छयित्वाऽङ्कितं तया

viṣārtopadra vāṃścāpi yathāsvaṃ samupācaret athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvā'ṅkitaṃ tayā

दह्यात्तत्र विषं स्कन्नं भूयो वेगाय कल्पते एवमौषधिभिर्मन्त्रैः क्रियायोगैश्च यत्नतः

dahyāttatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate evamauṣadhibhirmantraiḥ kriyāyogaiśca yatnataḥ

विषे हृतगुणे देहाद्यदा दोषः प्रकुप्यति तदा पवनमुद्वृत्तं स्नेहाद्यैः समुपाचरेत्

viṣe hṛtaguṇe dehādyadā doṣaḥ prakupyati tadā pavanamudvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret

तैलमत्स्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैर्विषहरायुतैः पित्तज्वरहरैः पित्तं कषायस्नेहबस्तिभिः

tailamatsyakulatthāmlavarjyairviṣaharāyutaiḥ pittajvaraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ

कफमारग्वधाद्येन सक्षौद्रे ण गणेन तु श्लेष्मघ्नैरगदैश्चैव तिक्तै रूक्षैश्च भोजनैः

kaphamāragvadhādyena sakṣaudre ṇa gaṇena tu śleṣmaghnairagadaiścaiva tiktai rūkṣaiśca bhojanaiḥ

वृक्षप्रपातविषमपतितं मृतमम्भसि उद्बद्धं च मृतं सद्यश्चिकित्सेन्नष्टसंज्ञवत्

vṛkṣaprapātaviṣamapatitaṃ mṛtamambhasi udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaścikitsennaṣṭasaṃjñavat

गाढं बद्धेऽरिष्टया प्रच्छिते वा तीक्ष्णैर्लेपैस्तद्विधैर्वाऽवशिष्टैः शूने गात्रे क्लिन्नमत्यर्थपूति ज्ञेयं मांसं तद्विषात् पूति कष्टम्

gāḍhaṃ baddhe'riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇairlepaistadvidhairvā'vaśiṣṭaiḥ śūne gātre klinnamatyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti kaṣṭam

सद्यो विद्धं निस्रवेत् कृष्णरक्तं पाकं यायाद्दह्यते चाप्यभीक्ष्णम् कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति शीर्णं मांसं यात्यजस्रं क्षताच्च

sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyāddahyate cāpyabhīkṣṇam kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yātyajasraṃ kṣatācca

तृष्णा मूर्च्छा भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च यस्य स्युस्तं दिग्धविद्धं व्यवस्येत् पूर्वोद्दिष्टं लक्षणं सर्वमेतज्जुष्टं यस्यालं विषेण व्रणाः स्युः

tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraśca yasya syustaṃ digdhaviddhaṃ vyavasyet pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvametajjuṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ

लूतादष्टा दिग्धविद्धा विषैर्वा जुष्टा प्रायस्ते व्रणाः पूतिमांसाः तेषां युक्त्या पूतिमांसान्यपोह्य वार्योकोभिः शोणितं चापहृत्य

lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣairvā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya

हृत्वा दोषान् क्षिप्रमूर्ध्वं त्वधश्च सम्यक् सिञ्चेत् क्षीरिणां त्वक्कषायैः अन्तर्वस्त्रं दापयेच्च प्रदेहान् शीतैर्द्र व्यैराज्ययुक्तैर्विषघ्नैः

hṛtvā doṣān kṣipramūrdhvaṃ tvadhaśca samyak siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ antarvastraṃ dāpayecca pradehān śītairdra vyairājyayuktairviṣaghnaiḥ

भिन्ने त्वन्स्था दुष्टजातेन कार्यः पूर्वो मार्गः पैत्तिके यो विषे च त्रिवृद्विशल्ये मधुकं हरिद्रे रक्ता नरेन्द्रो लवणश्च वर्गः

bhinne tvansthā duṣṭajātena kāryaḥ pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca trivṛdviśalye madhukaṃ haridre raktā narendro lavaṇaśca vargaḥ

कटुत्रिकं चैव सुचूर्णितानि शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि एषोऽगदो हन्ति विषं प्रयुक्तः पानाञ्जनाभ्यञ्जननस्ययोगैः

kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni eṣo'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ

अवार्यवीर्यो विषवेगहन्ता महागदो नाम महाप्रभावः विडङ्गपाठात्रिफलाजमोदाहिङूनि वक्रं त्रिकटूनि चैव

avāryavīryo viṣavegahantā mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ viḍaṅgapāṭhātriphalājamodāhiṅūni vakraṃ trikaṭūni caiva

सर्वश्च वर्गो लवणः सुसूक्ष्मः सचित्रकः क्षौद्र युतो निधेयः शृङ्गे गवां शृङ्गमयेन चैव प्रच्छादितः पक्षमुपेक्षितश्च

sarvaśca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakaḥ kṣaudra yuto nidheyaḥ śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣamupekṣitaśca

एषोऽगदः स्थावरजङ्गमानां जेता विषाणामजितो हि नाम्ना प्रपौण्डरीकं सुरदारु मुस्ता कालानुसार्या कटुरोहिणी च

eṣo'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇāmajito hi nāmnā prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā kālānusāryā kaṭurohiṇī ca

स्थौणेयकध्यामकगुग्गुलूनि पुन्नागतालीशसुवर्चिकाश्च कुटन्नटैलासितसिन्धुवाराः शैलेयकुष्ठे तगरं प्रियङ्गुः

sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni punnāgatālīśasuvarcikāśca kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ

रोध्रं जलं काञ्चनगैरिकं च समागधं चन्दनसैन्धवं च सूक्ष्माणि चूर्णानि समानि कृत्वा शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि

rodhraṃ jalaṃ kāñcanagairikaṃ ca samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni

एषोऽगदस्तार्क्ष्य इति प्रदिष्टो विषं निहन्यादपि तक्षकस्य मांसीहरेणुत्रिफलामुरङ्गीरक्तालतायष्टिकपद्मकानि

eṣo'gadastārkṣya iti pradiṣṭo viṣaṃ nihanyādapi takṣakasya māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgīraktālatāyaṣṭikapadmakāni

विडङ्गतालीशसुगन्धिकैलात्वक्कुष्ठपत्राणि सचन्दनानि भार्गी पटोलं किणिही सपाठा मृगादनी कर्कटिका पुरश्च

viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi sacandanāni bhārgī paṭolaṃ kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraśca

पालिन्द्यशोकौ क्रमुकं सुरस्याः प्रसूनमारुष्करजं च पुष्पम् सूक्ष्मानि चूर्णानि समानि शृङ्गे न्यसेत् सपित्तानि समाक्षिकाणि

pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnamāruṣkarajaṃ ca puṣpam sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni samākṣikāṇi

वराहगोधाशिखिशल्लकीनां मार्जारजं पार्षतनाकुले च यस्यागदोऽय सुकृतो गृहे स्यान्नाम्नर्षभो नाम नरर्षभस्य

varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ mārjārajaṃ pārṣatanākule ca yasyāgado'ya sukṛto gṛhe syānnāmnarṣabho nāma nararṣabhasya

न तत्र सर्पाः कुत एव कीटास्त्यजन्ति वीर्याणि विषाणि चैव एंतेन भेर्यः पटहाश्च दिग्धा नानद्यमाना विषमाशु हन्युः

na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭāstyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva eṃtena bheryaḥ paṭahāśca digdhā nānadyamānā viṣamāśu hanyuḥ

दिग्धाः पताकाश्च निरीक्ष्य सद्यो विषाभिभूता ह्यविषा भवन्ति लाक्षा हरेणुर्नलदं प्रियङ्गुः शिग्रुद्वयं यष्टिकपृथ्विकाश्च

digdhāḥ patākāśca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā hyaviṣā bhavanti lākṣā hareṇurnaladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāśca

चूर्णीकृतोऽय रजनीविमिश्रो सर्पिर्मधुभ्यां सहितो निधेयः शृङ्गे गवां पूर्ववदापिधानस्ततः प्रयोज्योऽञ्जननस्यपानैः

cūrṇīkṛto'ya rajanīvimiśro sarpirmadhubhyāṃ sahito nidheyaḥ śṛṅge gavāṃ pūrvavadāpidhānastataḥ prayojyo'ñjananasyapānaiḥ

संजीवनो नाम गतासुकल्पानेषोऽगदो जीवयतीह मर्त्यान् श्लेष्मातकीकट्फलमातुलुङ्ग्यः श्वेता गिरिह्वा किणिही सिता च

saṃjīvano nāma gatāsukalpāneṣo'gado jīvayatīha martyān śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca

सतण्डुलीयोऽगद एष मुख्यो विषेषु दर्वीकरराजिलानाम् द्रा क्षा सुगन्धा नगवृत्तिका च श्वेता समङ्गा समभागयुक्ता

sataṇḍulīyo'gada eṣa mukhyo viṣeṣu darvīkararājilānām drā kṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā samaṅgā samabhāgayuktā

देयो द्विभागः सुरसाच्छदस्य कपित्थबिल्वादपि दाडिमाच्च तथाऽधभागः सितसिन्धुवारादङ्कोठमूलादपि गैरिकाच्च

deyo dvibhāgaḥ surasācchadasya kapitthabilvādapi dāḍimācca tathā'dhabhāgaḥ sitasindhuvārādaṅkoṭhamūlādapi gairikācca

एषोऽगदः क्षौद्र युतो निहन्ति विशेषतो मण्डलिनां विषाणि वंशत्वगाद्रा र्!ऽमलकं कपित्थं कटुत्रिकं हैमवती सकुष्ठा

eṣo'gadaḥ kṣaudra yuto nihanti viśeṣato maṇḍalināṃ viṣāṇi vaṃśatvagādrā r!'malakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā

करञ्जबीजं तगरं शिरीषपुष्पं च गोपित्तयुतं निहन्ति विषाणि लूतोन्दुरपन्नगानां कैटं च लेपाञ्जननस्यपानैः

karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ

पुरीषमूत्रानिलगर्भसङ्गान्निहन्ति वर्त्यञ्जननाभिलेपैः काचार्मकोथान् पटलांश्च घोरान् पुष्पं च हन्त्यञ्जननस्ययोगैः

purīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ kācārmakothān paṭalāṃśca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ

समूलपुष्पाङ्कुरवल्कबीजात् क्वाथः शिरीषात् त्रिकटुप्रगाढः सलावणः क्षौद्र युतोऽथ पीतो विशेषतः कीटविषं निहन्ति

samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ salāvaṇaḥ kṣaudra yuto'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti

कुष्ठं त्रिकटुकं दार्वी मधुकं लवणद्वयम् मालती नागपुष्पं च सर्वाणि मधुराणि च

kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca

कपित्थरसपिष्टोऽय शर्कराक्षौद्र संयुतः विषं हन्त्यगदः सर्वं मूषिकाणां विशेषतः

kapittharasapiṣṭo'ya śarkarākṣaudra saṃyutaḥ viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ

सोमराजीफलं पुष्पं कटभी सिन्धुवारकः चोरको वरुणः कुष्ठं सर्पगन्धा ससप्तला

somarājīphalaṃ puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā

पुनर्नवा शिरीषस्य पुष्पमारग्वधार्कजम् श्यामाऽम्बष्ठा विडङ्गानि तथाऽम्राश्मन्तकानि च

punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam śyāmā'mbaṣṭhā viḍaṅgāni tathā'mrāśmantakāni ca

भूमी कुरबकश्चैव गण एकसरः स्मृतः एकशो द्वित्रिशोवाऽपि प्रयोक्तव्यो विषापहः

bhūmī kurabakaścaiva gaṇa ekasaraḥ smṛtaḥ ekaśo dvitriśovā'pi prayoktavyo viṣāpahaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातो दुन्दुभिस्वनीयं कल्पं व्याख्यास्यामः

athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धवाश्वकर्णशिरीषतिनिशपलाशपिचुमर्दपाटलिपारिभद्र काम्रोदुम्बरकरहाट-कार्जुनककुभसर्जकपीतनश्लेष्मातकाङ्कोठामलकप्रग्रहकुटजशमीकपित्था-श्मन्तकार्कचिरबिल्वमहावृक्षारुष्करारलुमधुकमधुशिग्रुशाकगो जीमूर्वाभू-र्जतिल्वकेक्षुरकगोपघोण्टारिमेदानां भस्मान्याहृत्य गवां मूत्रेण क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत् दद्याच्चात्र पिप्पलीमूलतण्डुली यकवराङ्गचोचमञ्जिष्ठा-करञ्जिकाहस्तिपिप्पलीमरिचविडङ्गगृह धूमानन्तासोमसरलाबाह्लीकगुहा-कोशाम्रश्वेतसर्षपव रुणलवणप्लक्ष निचुलकवञ्जुलवक्रालवर्धमानपुत्रश्रेणी-सप्तपर्णटुण्टुकैलवालुकनागदन्त्यतिविषाभयाभद्र दारुकुष्ठहरिद्रा वचाचूर्णानि लोहानां च समभागानि ततः क्षारवदागतपाकमवतार्य लोहकुम्भे निदध्यात्

dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadra kāmrodumbarakarahāṭa-kārjunakakubhasarjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthā-śmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralumadhukamadhuśigruśākago jīmūrvābhū-rjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet dadyāccātra pippalīmūlataṇḍulī yakavarāṅgacocamañjiṣṭhā-karañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛha dhūmānantāsomasaralābāhlīkaguhā-kośāmraśvetasarṣapava ruṇalavaṇaplakṣa niculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇī-saptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadra dārukuṣṭhaharidrā vacācūrṇāni lohānāṃ ca samabhāgāni tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lohakumbhe nidadhyāt

अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत् पताकां तोरणानि च श्रवणाद्दर्शनात् स्पर्शात् विषात् संप्रतिमुच्यते

anena dundubhiṃ limpet patākāṃ toraṇāni ca śravaṇāddarśanāt sparśāt viṣāt saṃpratimucyate

एष क्षारागदो नाम शर्करास्वश्मरीषु च अर्शःसु वातगुल्मेषु कासशूलोदरेषु च

eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsvaśmarīṣu ca arśaḥsu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca

अजीर्णे ग्रहणीदोषे भक्तद्वेषे च दारुणे शोफे सर्वसरे चापि देयः श्वासे च दारुणे

ajīrṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe

सदा सर्वविषार्तानां सर्वथैवोपयुज्यते एष तक्षकमुख्यानामपि दर्पाङ्कुशोऽगदः

sadā sarvaviṣārtānāṃ sarvathaivopayujyate eṣa takṣakamukhyānāmapi darpāṅkuśo'gadaḥ

विडङ्गत्रिफलादन्तीभद्र दारुहरेणवः तालीशपत्रमञ्जिष्ठाकेशरोत्पलपद्मकम्

viḍaṅgatriphalādantībhadra dāruhareṇavaḥ tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam

दाडिमं मालतीपुष्पं रजन्यौ सारिवे स्थिरे प्रियङ्गुस्तगरं कुष्ठं बृहत्यौ चैलवालुकम्

dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire priyaṅgustagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam

सचन्दनगवाक्षीभिरेतैः सिद्धं विषापहम् सर्पिः कल्याणकं ह्येतद्द्ग्रहापस्मारनाशनम्

sacandanagavākṣībhiretaiḥ siddhaṃ viṣāpaham sarpiḥ kalyāṇakaṃ hyetaddgrahāpasmāranāśanam

पाण्ड्वामयगरश्वासमन्दाग्निज्वरकासनुत् शोषिणामल्पशुक्राणां बन्ध्यानां च प्रशस्यते

pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut śoṣiṇāmalpaśukrāṇāṃ bandhyānāṃ ca praśasyate

अपामार्गस्य बीजानि शिरीषस्य च माषकान् श्वेते द्वे काकमाचीं च गवां मूत्रेण पेषयेत्

apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa peṣayet

सर्पिरेतैस्तु संसिद्धं विषसंशमनं परम् अमृतं नाम विख्यातमपि संजीवयेन्मृतम्

sarpiretaistu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param amṛtaṃ nāma vikhyātamapi saṃjīvayenmṛtam

चन्दनागुरुणी कुष्ठं तगरं तिलपर्णिकम् प्रपौण्डरीकं नलदं सरलं देवदारु च

candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam prapauṇḍarīkaṃ naladaṃ saralaṃ devadāru ca

भद्र श्रियं यवफलां भार्गी नीलद्यं सुगन्धिकाम् कालेयकं पद्मकं च मधुकं नागरं जटाम्

bhadra śriyaṃ yavaphalāṃ bhārgī nīladyaṃ sugandhikām kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ nāgaraṃ jaṭām

पुन्नागैलैलवालूनि गैरिकं ध्यामकं बलाम् तोयं सर्जरसं मांसीं शतपुष्पां हरेणुकाम्

punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ balām toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām

तालीशपत्रं क्षुद्रै लां प्रियङ्गुं सकुटन्नटम् शिलापुष्पं सशैलेयं पत्रं कालानुसारिवाम्

tālīśapatraṃ kṣudrai lāṃ priyaṅguṃ sakuṭannaṭam śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām

कटुत्रिकं शीतशिवं काश्मर्यं कटुरोहिणीम् सोमराजीमतिविषां पृथ्विकामिन्द्र वारुणीम्

kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm somarājīmativiṣāṃ pṛthvikāmindra vāruṇīm

उशीरं वरुणं मुस्तं कुस्तुम्बुरु नखं तथा श्वेते हरिद्रे स्थौणेयं लाक्षां च लवणानि च

uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu nakhaṃ tathā śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca

कुमुदोत्पलपद्मानि पुष्पं चापि तथाऽकजम् चम्पकाशोकसुमनस्तिल्वकप्रसवानि च

kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi tathā'kajam campakāśokasumanastilvakaprasavāni ca

पाटलीशाल्मलीशैलुशिरीषाणां तथैव च कुसुमं तृणमूल्याश्च सुरभीसिन्धुवारजम्

pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ tathaiva ca kusumaṃ tṛṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam

धवाश्वकर्णपार्थानां पुष्पाणि तिनिशस्य च गुग्गुलुं कुङ्कुमं बिम्बीं सर्पाक्षीं गन्धनाकुलीम्

dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi tiniśasya ca gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm

एतत् संभृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् गोपित्तमधुसर्पिर्भिर्युक्तं शृङ्गे निधापयेत्

etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ sūkṣmacūrṇāni kārayet gopittamadhusarpirbhiryuktaṃ śṛṅge nidhāpayet

भग्नस्कन्धं विवृत्ताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् अनेनागदमुख्येन मनुष्यं पुनराहरेत्

bhagnaskandhaṃ vivṛttākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punarāharet

एषोऽग्निकल्पं दुर्वारं क्रुद्धस्यामिततेजसः विषं नागपतेर्हन्यात् प्रसभं वासुकेरपि

eṣo'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ viṣaṃ nāgapaterhanyāt prasabhaṃ vāsukerapi

महासुगन्धिनामाऽय पञ्चाशीत्यङ्गसंयुतः राजाऽगदानां सर्वेषां राज्ञो हस्ते भवेत् सदा

mahāsugandhināmā'ya pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ rājā'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā

स्नातानुलिप्तस्तु नृपो भवेत् सर्वजनप्रियः भ्राजिष्णुतां च लभते शत्रुमध्यगतोऽपि सन्

snātānuliptastu nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ bhrājiṣṇutāṃ ca labhate śatrumadhyagato'pi san

उष्णवर्ज्यो विधिः कार्यो विषार्तानां विजानता मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्धते

uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenābhipravardhate

अन्नपानविधावुक्तमुपधार्य शुभाशुभम् शुभं देयं विषार्तेभ्यो विरुद्धेभ्यश्च वारयेत्

annapānavidhāvuktamupadhārya śubhāśubham śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaśca vārayet

फाणितं शिग्रुसौवीरमजीर्णाध्यशनं तथा वर्जयेच्च समासेन नवधान्यादिकं गणम्

phāṇitaṃ śigrusauvīramajīrṇādhyaśanaṃ tathā varjayecca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam

दिवास्वप्नं व्यवायं च व्यायामं क्रोधमातपम् सुरातिलकुलत्थांश्च वर्जयेद्धि विषातुरः

divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ krodhamātapam surātilakulatthāṃśca varjayeddhi viṣāturaḥ

प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकाङ्क्षं समसूत्रजिह्वम् प्रसन्नवर्णेन्द्रि यचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम्

prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāṅkṣaṃ samasūtrajihvam prasannavarṇendri yacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने दुन्दुभिस्वनीयकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातो मूषिककल्पं व्याख्यास्यामः

athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पूर्वं शुक्रविषा उक्ता मूषिका ये समासतः नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोध मे

pūrvaṃ śukraviṣā uktā mūṣikā ye samāsataḥ nāmalakṣaṇabhaiṣajyairaṣṭādaśa nibodha me

लालनः पुत्रकः कृष्णो हंसिरश्चिक्विइ!क्किरिस्तथा छुच्छुन्दरोऽलसश्चैव कषायदशनोऽपि च

lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo haṃsiraścikvii!kkiristathā chucchundaro'lasaścaiva kaṣāyadaśano'pi ca

कुलिङ्गश्चाजितश्चैव चपलः कपिलस्तथा कोकिलोऽरुणसंज्ञश्च महाकृष्णस्तथोन्दुरः

kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ kapilastathā kokilo'ruṇasaṃjñaśca mahākṛṣṇastathonduraḥ

श्वेतेन महता सार्धं कपिलेनाखुना तथा मूषिकश्च कपोताभस्तथैवाष्टादश स्मृताः

śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā mūṣikaśca kapotābhastathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ

शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रस्पृष्टैः स्पृशन्ति वा नखदन्तादिभिस्तस्मिन् गात्रे रक्तं प्रदुष्यति

śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā nakhadantādibhistasmin gātre raktaṃ praduṣyati

जायन्ते ग्रन्थयः शोफाः कर्णिका मण्डलानि च पीडकोपचयश्चोग्रो विसर्पाः किटिभानि च

jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca pīḍakopacayaścogro visarpāḥ kiṭibhāni ca

पर्वभेदो रुजस्तीव्रा मूर्च्छाऽङ्गसदनं ज्वरः दौर्बल्यमरुचिः श्वासो वमथुर्लोमहर्षणम्

parvabhedo rujastīvrā mūrcchā'ṅgasadanaṃ jvaraḥ daurbalyamaruciḥ śvāso vamathurlomaharṣaṇam

दष्टरूपं समासोक्तमेतद्व्यासमतः शृणु लालास्रावो लालनेन हिक्का छर्दिश्च जायते

daṣṭarūpaṃ samāsoktametadvyāsamataḥ śṛṇu lālāsrāvo lālanena hikkā chardiśca jāyate

तण्डुलीयककल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् पुत्रकेणाङ्गसादश्च पाण्डुवर्णश्च जायते

taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam putrakeṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyate

चीयते ग्रन्थिभिश्चाङ्गमाखुशावकसन्निभैः शिरीषेङ्गुदकल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम्

cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam

कृष्णेन दंशे शोफोऽसृक्छर्दिः प्रायश्च दुर्दिने शिरीषफलकुष्ठं तु पिबेत् किंशुकभस्मना

kṛṣṇena daṃśe śopho'sṛkchardiḥ prāyaśca durdine śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibet kiṃśukabhasmanā

हंसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भा रोम्णां च हर्षणम् पिबेदारग्वधादिं तु सुवान्तस्तत्र मानवः

haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam pibedāragvadhādiṃ tu suvāntastatra mānavaḥ

चिक्विइ!क्किरिए!ण शिरोदुःखं शोफो हिक्का वमिस्तथा जालिनीमदनाङ्कोठकषायैर्वामयेत्तु तम्

cikvii!kkirie!ṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamistathā jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyairvāmayettu tam

यवनालर्षभीक्षारं बृहत्योश्चात्र दापयेत् छुच्छुन्दरेण तृट् छर्दिर्ज्वरो दौर्बल्यमेव च

yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet chucchundareṇa tṛṭ chardirjvaro daurbalyameva ca

ग्रीवास्तम्भः पृष्ठशोफो गन्धाज्ञानं विसूचिका चव्यं हरीतकी शुण्ठी विडङ्गं पिप्पली मधु

grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu

अङ्कोठबीजं च तथा पिबेदत्र विषापहम् ग्रीवास्तम्भोऽलसेनोर्ध्ववायुर्दंशे रुजा ज्वरः

aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibedatra viṣāpaham grīvāstambho'lasenordhvavāyurdaṃśe rujā jvaraḥ

महागदं ससर्पिष्कं लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कार्श्यमेव च

mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāttatra samākṣikam nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyameva ca

क्षौद्रो पेताः शिरीषस्य लिह्यात् सारफलत्वचः कुलिङ्गेन रुजः शोफो राज्यश्च दंशमण्डले

kṣaudro petāḥ śirīṣasya lihyāt sāraphalatvacaḥ kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaśca daṃśamaṇḍale

सहे ससिन्धुवारे च लिह्यात्तत्र समाक्षिके अजितेनाङ्गकृष्णत्वं छर्दिर्मूर्च्छा च हृद्ग्रहः

sahe sasindhuvāre ca lihyāttatra samākṣike ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ chardirmūrcchā ca hṛdgrahaḥ

स्नुक्क्षीरपिष्टां पालिन्दीं मञ्जिष्ठां मधुना लिहेत् चपलेन भवेच्छर्दिर्मूर्च्छा च सह तृष्णया

snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet capalena bhavecchardirmūrcchā ca saha tṛṣṇayā

क्षौद्रे ण त्रिफलां लिह्याद्भद्र काष्ठजटान्विताम् कपिलेन व्रणे कोथो ज्वरो ग्रन्थ्युद्गमः सतृट्

kṣaudre ṇa triphalāṃ lihyādbhadra kāṣṭhajaṭānvitām kapilena vraṇe kotho jvaro granthyudgamaḥ satṛṭ

लिह्यान्मधुयुतां श्वेतां श्वेतां चापि पुनर्नवाम् ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः

lihyānmadhuyutāṃ śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ

वर्षाभूनीलिनीक्वाथकल्कसिद्धं घृतं पिबेत् अरुणेनानिलः क्रुद्धो वातजान् कुरुते गदान्

varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet aruṇenānilaḥ kruddho vātajān kurute gadān

महाकृष्णेन पित्तं च श्वेतेन कफ एव च महता कपिलेनासृक् कपोतेन चतुष्टयम्

mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha eva ca mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayam

भवन्ति चैषां दंशेषु ग्रन्थिमण्डलकर्णिकाः पिडकोपचयश्चोग्रः शोफश्च भृशदारुणः

bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ piḍakopacayaścograḥ śophaśca bhṛśadāruṇaḥ

दधिक्षीरघृतप्रस्थास्त्रयः प्रत्येकशो मताः करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीस्थिराः

dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo matāḥ karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīsthirāḥ

निष्क्वाथ्य चैषां क्वाथस्य चतुर्थॐऽश पुनर्भवेत् त्रिवृद्गोज्यमृतावक्रसर्पगन्धाः समृत्तिकाः

niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya caturthaॐ'śa punarbhavet trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ samṛttikāḥ

कपित्थदाडिमत्वक् च श्लक्ष्णपिष्टाः प्रदापयेत् तत् सर्वमेकतः कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्

kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāḥ pradāpayet tat sarvamekataḥ kṛtvā śanairmṛdvagninā pacet

पञ्चानामरुणादीनां विषमेतद्व्यपोहति काकादनीकाकमाच्योः स्वरसेष्वथवा कृतम्

pañcānāmaruṇādīnāṃ viṣametadvyapohati kākādanīkākamācyoḥ svaraseṣvathavā kṛtam

सिराश्च स्रावयेत् प्राप्ताः कुर्यात् संशोधनानि च सर्वेषां च विधिः कार्यो मूषिकाणां विषेष्वयम्

sirāśca srāvayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca sarveṣāṃ ca vidhiḥ kāryo mūṣikāṇāṃ viṣeṣvayam

दग्ध्वा विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत् शिरीषरजनीकुष्ठकुङ्कुमैरमृतायुतैः

dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumairamṛtāyutaiḥ

छर्दनं जालिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोठयोरपि शुकाख्याकोषवत्योश्च मूलं मदन एव च

chardanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭhayorapi śukākhyākoṣavatyośca mūlaṃ madana eva ca

देवदालीफलं चैव दध्ना पीत्वा विषं वमेत् सर्वमूषिकदष्टानामेष योगः सुखावहः

devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet sarvamūṣikadaṣṭānāmeṣa yogaḥ sukhāvahaḥ

फलं वचा देवदाली कुष्ठं गोमूत्रपेषितम् पूर्वकल्पेन योज्याः स्युः सर्वोन्दुरुविषच्छिदः

phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gomūtrapeṣitam pūrvakalpena yojyāḥ syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ

विरेचने त्रिवृद्दन्तीत्रिफलाकल्क इष्यते शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च

virecane trivṛddantītriphalākalka iṣyate śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca

हितस्त्रिकटुकाढ्यश्च गोमयस्वरसोऽञ्जने कपित्थगोमयरसौ लिह्यान्माक्षिकसंयुतौ

hitastrikaṭukāḍhyaśca gomayasvaraso'ñjane kapitthagomayarasau lihyānmākṣikasaṃyutau

रसाञ्जनहरिद्रे न्द्र यवकट्वीषु वा कृतम् प्रातः सातिविषं कल्कं लिह्यान्माक्षिकसंयुतम्

rasāñjanaharidre ndra yavakaṭvīṣu vā kṛtam prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyānmākṣikasaṃyutam

तण्डुलीयकमूलेषु सर्पिः सिद्धं पिबेन्नरः आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा

taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ pibennaraḥ āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā

मूषिकाणां विषं प्रायः कुप्यत्यभ्रेष्वनिर्हृतम् तत्राप्येष विधिः कार्यो यश्च दूषीविषापहः

mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyatyabhreṣvanirhṛtam tatrāpyeṣa vidhiḥ kāryo yaśca dūṣīviṣāpahaḥ

स्थिराणां रुजतां वाऽपि व्रणानां कर्णिकां भिषक् पाटयित्वा यथादोषं व्रणवच्चापि शोधयेत्

sthirāṇāṃ rujatāṃ vā'pi vraṇānāṃ karṇikāṃ bhiṣak pāṭayitvā yathādoṣaṃ vraṇavaccāpi śodhayet

श्वशृगालतरक्ष्वृक्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति संज्ञां संज्ञावहाश्रितः

śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ

तदा प्रस्रस्तलाङ्गूलहनुस्कन्धोऽतिलालवान् अत्यर्थबधिरोऽन्धश्च सोऽन्योन्यमभिधावति

tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān atyarthabadhiro'ndhaśca so'nyonyamabhidhāvati

तेनोन्मत्तेन दष्टस्य दंष्ट्रिणा सविषेण तु सुप्तता जायते दंशे कृष्णं चातिस्रवत्यसृक्

tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk

दिग्धविद्धस्य लिङ्गेन प्रायशश्चोपलक्षितः येन चापि भवेद्दष्टस्तस्य चेष्टां रुतं नरः

digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ

बहुशः प्रतिकुर्वाणः क्रियाहीनो विनश्यति दंष्ट्रिणा येन दष्टश्च तद्रू पं यस्तु पश्यति

bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrū paṃ yastu paśyati

अप्सु वा यदि वाऽदर्शेऽरिष्टं तस्य विनिर्दिशेत् त्रस्यत्यकस्माद्योऽभीक्ष्णं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽपि वा जलम्

apsu vā yadi vā'darśe'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā'pi vā jalam

जलत्रासं तु विद्यात्तं रिष्टं तदपि कीर्तितम् अदष्टो वा जलत्रासी न कथञ्चन सिध्यति

jalatrāsaṃ tu vidyāttaṃ riṣṭaṃ tadapi kīrtitam adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati

प्रसुप्तोऽथोत्थितो वाऽपि स्वस्थस्त्रस्तो न सिध्यति दंशं विस्राव्य तैर्दष्टे सर्पिषा परिदाहितम्

prasupto'thotthito vā'pi svasthastrasto na sidhyati daṃśaṃ visrāvya tairdaṣṭe sarpiṣā paridāhitam

प्रदिह्यादगदैः सर्पिः पुराणं पाययेत च अर्कक्षीरयुतं ह्यस्य दद्याच्चापि विशोधनम्

pradihyādagadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ pāyayeta ca arkakṣīrayutaṃ hyasya dadyāccāpi viśodhanam

श्वेतां पुनर्नवां चास्य दद्याद्धत्तूरकायुताम् पललं तिलतैलं च रूपिकायाः पयो गुडः

śvetāṃ punarnavāṃ cāsya dadyāddhattūrakāyutām palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ

निहन्ति विषमालर्कं मेघवृन्दमिवानिलः मूलस्य शरपुङ्खायाः कर्षं धत्तूरकार्धिकम्

nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndamivānilaḥ mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam

तण्डुलोदकमादाय पेषयेत्तण्डुलैः सह उन्मत्तकस्य पत्रैस्तु संवेष्ठ्यापूपकं पचेत्

taṇḍulodakamādāya peṣayettaṇḍulaiḥ saha unmattakasya patraistu saṃveṣṭhyāpūpakaṃ pacet

खादेदौषधकाले तमलर्कविषदूषितः करोति श्वविकारांस्तु तस्मिञ्जीर्यति चौषधे

khādedauṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ karoti śvavikārāṃstu tasmiñjīryati cauṣadhe

विकाराः शिशिरे याप्या गृहे वारिविवर्जिते ततः शान्तविकारस्तु स्नात्वा चैवापरेऽहनि

vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite tataḥ śāntavikārastu snātvā caivāpare'hani

शालिषष्टिकयोर्भक्तं क्षीरेणोष्णेन भोजयेत् दिनत्रये पञ्चमे वा विधिरेषोऽधमात्रया

śāliṣaṣṭikayorbhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet dinatraye pañcame vā vidhireṣo'dhamātrayā

कर्तव्यो भिषजाऽवश्यमलर्कविषनाशनः कुप्येत् स्वयं विषं यस्य न स जीवति मानवः

kartavyo bhiṣajā'vaśyamalarkaviṣanāśanaḥ kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ

तस्मात् प्रकोपयेदाशु स्वयं यावत् प्रकुप्यति बीजरत्नौषधीगर्भैः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः

tasmāt prakopayedāśu svayaṃ yāvat prakupyati bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ

स्नापयेत्तं नदीतीरे समन्त्रैर्वा चतुष्पथे बलि निवेद्य तत्रापि पिण्याकं पललं दधि

snāpayettaṃ nadītīre samantrairvā catuṣpathe bali nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi

माल्यानि च विचित्राणि मांसं पक्वामकं तथा अलकाधिपते यक्ष सारमेयगणाधिप

mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa

अलर्कजुष्टमेतन्मे निर्विषं कुरु माचिरात् दद्यात् संशोधनं तीक्ष्णमेवं स्नातस्य देहिनः

alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mācirāt dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamevaṃ snātasya dehinaḥ

अशुद्धस्य सुरूढेऽपि व्रणे कुप्यति तद्विषम् श्वादयोऽभिहिता व्याला येऽत्र दंष्ट्राविषा मया

aśuddhasya surūḍhe'pi vraṇe kupyati tadviṣam śvādayo'bhihitā vyālā ye'tra daṃṣṭrāviṣā mayā

अतः करोति दष्टस्तु तेषां चेष्टां रुतं नरः बहुशः प्रतिकुर्वाणो न चिरान्म्रियते च सः

ataḥ karoti daṣṭastu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirānmriyate ca saḥ

नखदन्तक्षतं व्यालैर्यत्कृतं तद्विमर्दयेत् सिञ्चेत्तैलेन कोष्णेन ते हि वातप्रकोपकाः

nakhadantakṣataṃ vyālairyatkṛtaṃ tadvimardayet siñcettailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने मूषिककल्पो नाम सप्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne mūṣikakalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातः कीटकल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसंभवाः वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः

sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasaṃbhavāḥ vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ smṛtāḥ

सर्वदोषप्रकृतिभिर्युक्तास्ते परिणामतः कीटत्वेऽपिसुघोराः स्युः सर्व एव चतुर्विधाः

sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ kīṭatve'pisughorāḥ syuḥ sarva eva caturvidhāḥ

कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः उच्चिटिङ्गोऽग्निनामा च चिच्चिटिङ्गो मयूरिका

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ ucciṭiṅgo'gnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā

आवर्तकस्तथोरभ्रः सारिकामुखवैदलौ शरावकुर्दोऽभीराजिः परुषश्चित्रशीर्षकः

āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau śarāvakurdo'bhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ

शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिश्च कीर्तितः अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः

śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭāḥ pavanakopanāḥ

तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः कौण्डिन्यकः कणभको वरटी पत्रवृश्चिकः

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ

विनासिका ब्राह्मणिका बिन्दुलो भ्रमरस्तथा बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्चःकीटोऽरिमेदकः

vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo'rimedakaḥ

पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गर्दभी

padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo'tha gardabhī

क्लीतः कृमिसरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकस्तथा एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्विंशतिरेव च

klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca

तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णोऽथकोकिलः

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo'thakokilaḥ

सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिभस्तथा सूचीमुखः कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः

saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ

कीटो गर्दभकश्चैव तथा त्रोटक एव च त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः

kīṭo gardabhakaścaiva tathā troṭaka eva ca trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ

तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā

कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः तुण्डङ्गिनिआ!भः सर्षपिको वल्गुलि शम्बुकस्तथा

koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ tuṇḍaṅginiā!bhaḥ sarṣapiko valguli śambukastathā

अग्निकीटश्च विज्ञेया द्वादश प्राणनाशनाः तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत्

agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat

तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः

tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ kṣārāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ

ज्वराङ्गमर्दरोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः छर्द्यतीसारतृष्णाश्च दाहो मूर्च्छा विजृम्भिका

jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā

वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतं च दारुणम् पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च

vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca

दद्र वः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च तैर्भवन्तीह दष्टानां यथास्वं चाप्युपद्र वाः

dadra vaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadra vāḥ

येऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत् दूषीविषप्रकोपाच्च तथैव विषलेपनात्

ye'nye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt

लिङ्गं तीक्ष्णविषेष्वेतच्छृणु मन्दविषेष्वतः प्रसेकारोचकच्छर्दिशिरोगौरवशीतकाः

liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣvetacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ

पिडकाकोठकण्डूनां जन्म दोषविभागतः योगैर्नानाविधैरेषां चूर्णानि गरमादिशेत्

piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgataḥ yogairnānāvidhaireṣāṃ cūrṇāni garamādiśet

दूषीविषप्रकाराणां तथा चाप्यनुलेपनात् एकजातीनतस्तूर्ध्वं कीटान् वक्ष्यामि भेदतः

dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpyanulepanāt ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ

सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च त्रिकण्टः करिणी चापि हस्तिकक्षोऽपराजितः चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः

sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca trikaṇṭaḥ kariṇī cāpi hastikakṣo'parājitaḥ catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ

तैर्दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्दो गुरुता गात्राणां दंशः कृष्णश्च भवति

tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati

प्रतिसूर्यकः पिङ्गाभासो बहुवर्णो निरूपमो गोधेरेक इति पञ्च गोधेरकाः तैर्दष्टस्य शोफो दाहरुजौ च भवतः गोधेरकेणैतदेव ग्रन्थिप्रादुर्भावो ज्वरश्च

pratisūryakaḥ piṅgābhāso bahuvarṇo nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca

गलगोलिकाश्वेता कृष्णा रक्तराजी रक्तमण्डला सर्वश्वेता सर्षपिकेत्येवं षट् ताभिर्दष्टे सर्षपिकावर्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति सर्षपिकया हृदयपिडाऽतिसारश्च तासु मध्ये सर्षपिका प्राणहरी

galagolikāśvetā kṛṣṇā raktarājī raktamaṇḍalā sarvaśvetā sarṣapiketyevaṃ ṣaṭ tābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti sarṣapikayā hṛdayapiḍā'tisāraśca tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī

शतपद्यस्तुपरुषा कृष्णा चित्रा कपिला पीतिका रक्ता श्वेता अग्निप्रभा इत्यष्टौ ताभिर्दष्टे शोफो वेदना दाहश्च हृदये श्वेताग्निप्रभाभ्यामेतदेव दाहो मूर्च्छा चातिमात्रं श्वेतपिडकोत्पत्तिश्च

śatapadyastuparuṣā kṛṣṇā citrā kapilā pītikā raktā śvetā agniprabhā ityaṣṭau tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca

मण्डूकाःकृष्णः सारः कुहको हरितो रक्तो यववर्णाभो भृकुटी कोटिकश्चेत्य-ष्टौ तैर्दष्टस्य दंशेकण्डूर्भवति पीतफेनागमश्च वक्त्रात् भृकुटीकोटिकाभ्यामेतदेव दाहश्छर्दिर्मूर्च्छा चातिमात्रम्

maṇḍūkāḥkṛṣṇaḥ sāraḥ kuhako harito rakto yavavarṇābho bhṛkuṭī koṭikaścetya-ṣṭau tairdaṣṭasya daṃśekaṇḍūrbhavati pītaphenāgamaśca vaktrāt bhṛkuṭīkoṭikābhyāmetadeva dāhaśchardirmūrcchā cātimātram

विश्वम्भराभिर्दष्टे दंशः सर्षपाकाराभिः पिडकाभिः सरुजाभिश्चीयते शीतज्वरार्तश्च पुरुषो भवति

viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiścīyate śītajvarārtaśca puruṣo bhavati

अहिण्डुकाभिर्दष्टे तोददाहकण्डुश्वयथवो भवन्ति मोहश्च कण्डूमकाभिर्दष्टे पीताङ्ग श्छर्द्यतीसारज्वरादिभिरभिहन्यते शूकवृन्ताभिर्दष्टे कण्डूकोठाः प्रवर्धन्ते शूकं चात्र लक्ष्यते

ahiṇḍukābhirdaṣṭe todadāhakaṇḍuśvayathavo bhavanti mohaśca kaṇḍūmakābhirdaṣṭe pītāṅga śchardyatīsārajvarādibhirabhihanyate śūkavṛntābhirdaṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate

पिपीलिकाःस्थूलशीर्षा संवाहिका ब्राह्मणिका अङ्गुलिका कपिलिका चित्रवर्णेति षट् ताभिर्दष्टे दंशे श्वयथुरग्निस्पर्शवद्दाहशोफौ भवतः

pipīlikāḥsthūlaśīrṣā saṃvāhikā brāhmaṇikā aṅgulikā kapilikā citravarṇeti ṣaṭ tābhirdaṣṭe daṃśe śvayathuragnisparśavaddāhaśophau bhavataḥ

मक्षिकाःकान्तारिका कृष्णा पिङ्गला मधूलिका काषायी स्थालिकेत्येवं षट् ताभिर्दष्टस्य कण्डुशोफदाहरुजो भवन्ति स्थालिकाकाषायीभ्यामेतदेव श्यावपिडकोत्पत्तिरुपद्र वाश्च ज्वरादयो भवन्ति काषायी स्थालिका च प्राणहरे

makṣikāḥkāntārikā kṛṣṇā piṅgalā madhūlikā kāṣāyī sthāliketyevaṃ ṣaṭ tābhirdaṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti sthālikākāṣāyībhyāmetadeva śyāvapiḍakotpattirupadra vāśca jvarādayo bhavanti kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare

मशकाःसामुद्र ः! परिमण्डलो हस्तिमशकः कृष्णः पार्वतीय इति पञ्च तैर्दष्टस्य तीव्रा कण्डूर्दं शशोफश्च पार्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरैस्तुल्यलक्षणः

maśakāḥsāmudra ḥ! parimaṇḍalo hastimaśakaḥ kṛṣṇaḥ pārvatīya iti pañca tairdaṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃ śaśophaśca pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇaḥ

नखावकृष्टेऽत्यर्थं पिडकादाहपाका भवन्ति जलौकसां दष्टलक्षणमुक्तं चिकित्सितं च

nakhāvakṛṣṭe'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamuktaṃ cikitsitaṃ ca

भवन्ति चात्र गोधेरकः स्थालिका च ये च श्वेताग्निसप्रभे भृकुटी कोटिकश्चैव न सिध्यन्त्येकजातिषु

bhavanti cātra godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe bhṛkuṭī koṭikaścaiva na sidhyantyekajātiṣu

शवमूत्रपुरीषैस्तु सविषैरवमर्शनात् स्युः कण्डूदाहकोठारुःपिडकातोदवेदनाः

śavamūtrapurīṣaistu saviṣairavamarśanāt syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ

प्रक्लेदवांस्तथा स्रावो भृशं संपाचयेत्त्वचम् दिग्धविद्धक्रिंयास्तत्र यथावदवचारयेत्

prakledavāṃstathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayettvacam digdhaviddhakriṃyāstatra yathāvadavacārayet

नावसन्नं न चोत्सन्नमतिसंरम्भवेदनम् दंशादौ विपरीतार्ति कीटदष्टं सुबाधकम्

nāvasannaṃ na cotsannamatisaṃrambhavedanam daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam

दष्टानुग्रविषैः कीटैः सर्पवत् समुपाचरेत् त्रिविधानां तु पूर्वेषां त्रैविध्येन क्रिया हिताः

daṣṭānugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ traividhyena kriyā hitāḥ

स्वेदमालेपनं सेकं चोष्णमत्रावचारयेत् अन्यत्र मूर्च्छिताद्दंशात् पाककोथप्रपीडितात्

svedamālepanaṃ sekaṃ coṣṇamatrāvacārayet anyatra mūrcchitāddaṃśāt pākakothaprapīḍitāt

विषघ्नं च विधिं सर्वं बहुशः शोधनानि च शिरीषकटुकाकुष्ठवचारजनिसैन्धवैः

viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ bahuśaḥ śodhanāni ca śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ

क्षीरमज्जवसासर्पिःशुण्ठीपिप्पलिदारुषु उत्कारिका स्थिरादौ वा सुकृता स्वेदने हिता

kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā

न स्वेदयेत चादंशं धूमं वक्ष्यामि वृश्चिके अगदानेकजातीषु प्रवक्ष्यामि पृथक् पृथक्

na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak

कुष्ठं वक्रं वचा पाठा बिल्वमूलं सुवर्चिका गृहधूमं हरिद्रे द्वे त्रिकण्टकविषे हिताः

kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ

रजन्यागारधूमश्च वक्रं कुष्ठं पलाशजम् गलगोलिकदष्टानामगदो विषनाशनः

rajanyāgāradhūmaśca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ

कुङ्कुमं तगरं शिग्रु पद्मकं रजनीद्वयम् अगदो जलपिष्टोऽय शतपद्विषनाशनः

kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam agado jalapiṣṭo'ya śatapadviṣanāśanaḥ

मेषशृङ्गी वचा पाठा निचुलो रोहिणी जलम् सर्वमण्डूकदष्टानामगदोऽय विषापहः

meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado'ya viṣāpahaḥ

धवाश्वगन्धातिबलाबलासातिगुहागुहाः विश्वम्भराभिदष्टानामगदोऽय विषापहः

dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ viśvambharābhidaṣṭānāmagado'ya viṣāpahaḥ

शिरीषं तगरं कुष्ठं शालिपर्णी सहा निशे अहिण्डुकाभिर्दष्टानामगदो विषनाशनः

śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe ahiṇḍukābhirdaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ

कण्डूमकाभिर्दष्टानां रात्रौ शीताः क्रिया हिताः दिवा ते नैव सिध्यन्ति सूर्यरश्मिबलार्दिताः

kaṇḍūmakābhirdaṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ

वक्रं कुष्ठमपामार्गः शूकवृन्तविषेऽगदः भृङ्गस्वरसपिष्टा वा कृष्णवल्मीकमृत्तिका

vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe'gadaḥ bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā

पिपीलिकाभिर्दष्टानां मक्षिकामशकैस्तथा गोमूत्रेण युतो लेपः कृष्णवल्मीकमृत्तिका

pipīlikābhirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā

नखावघृष्टसंजाते शोफे भृङ्गरसो हितः प्रतिसूर्यकदष्टानां सर्पदष्टवदाचरेत् त्रिविधा वृश्चिकाः प्रोक्ता मन्दमध्यमहाविषाः

nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadācaret trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ

गोशकृत्कोथजा मन्दा मध्याः काष्ठेष्टिकोद्भवाः सर्पकोथोद्भवास्तीक्ष्णा ये चान्ये विषसंभवाः

gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ sarpakothodbhavāstīkṣṇā ye cānye viṣasaṃbhavāḥ

मन्दा द्वादश मध्यास्तु त्रयः पञ्चदशोत्तमाः दश विंशतिरित्येते संख्यया परिकीर्तिताः

mandā dvādaśa madhyāstu trayaḥ pañcadaśottamāḥ daśa viṃśatirityete saṃkhyayā parikīrtitāḥ

कृष्णः श्यावः कर्बुरः पाण्डूवर्णो गोमूत्राभः कर्कशो मेचकश्च पीतो धूम्रो रोमशः शाड्वलाभो रक्तः श्वेतेनोदरेणेति मन्दाः

kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ pāṇḍūvarṇo gomūtrābhaḥ karkaśo mecakaśca pīto dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ

युक्ताश्चैते वृश्चिकाः पुच्छदेशे स्युर्भूयोभिः पर्वभिश्चेतरेभ्यः एभिर्दष्टे वेदना वेपथुश्च गात्रस्तम्भः कृष्णरक्तागमश्च

yuktāścaite vṛścikāḥ pucchadeśe syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhyaḥ ebhirdaṣṭe vedanā vepathuśca gātrastambhaḥ kṛṣṇaraktāgamaśca

शाखादष्टे वेदना चोर्ध्वमेति दाहस्वेदौ दंशशोफो ज्वरश्च रक्तः पीतः कापिलेनोदरेण सर्वे धूम्राः पर्वभिश्च त्रिभिः स्युः

śākhādaṣṭe vedanā cordhvameti dāhasvedau daṃśaśopho jvaraśca raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiśca tribhiḥ syuḥ

एते मूत्रोच्चारपूत्यण्डजाता मध्या ज्ञेयास्त्रिप्रकारोरगाणाम् यस्यैतेषामन्वयाद्यः प्रसूतो दोषोत्पत्तिं तत्स्वरूपां स कुर्यात्

ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyāstriprakāroragāṇām yasyaiteṣāmanvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tatsvarūpāṃ sa kuryāt

जिह्वाशोफो भोजनस्यावरोधो मूर्च्छा चोग्रा मध्यवीर्याभिदष्टे श्वेतश्चित्रः श्यामलो लोहिताभो रक्तः श्वेतो रक्तनीलोदरौ च

jihvāśopho bhojanasyāvarodho mūrcchā cogrā madhyavīryābhidaṣṭe śvetaścitraḥ śyāmalo lohitābho raktaḥ śveto raktanīlodarau ca

पीतोऽरक्तो नीलपीतोऽपरस्तु रक्तो नीलो नीलशुक्लस्तथा च रक्तो बभ्रुः पूर्ववच्चैकपर्वा यश्चापर्वा पर्वणी द्वे च यस्य

pīto'rakto nīlapīto'parastu rakto nīlo nīlaśuklastathā ca rakto babhruḥ pūrvavaccaikaparvā yaścāparvā parvaṇī dve ca yasya

नानारूपा वर्णतश्चापि घोरा ज्ञेयाश्चैते वृश्चिकाः प्राणचौराः जन्मैतेषां सर्पकोथात् प्रदिष्टं देहेभ्यो वा घातितानां विषेण

nānārūpā varṇataścāpi ghorā jñeyāścaite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa

एभिर्दष्टे सर्पवेगप्रवृत्तिः स्फोटोत्पत्तिर्भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च खेभ्यः कृष्णं शोणितं याति तीव्रं तस्मात् प्राणैस्त्यज्यते शीघ्रमेव

ebhirdaṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattirbhrāntidāhau jvaraśca khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt prāṇaistyajyate śīghrameva

उग्रमध्यविषैर्दष्टं चिकित्सेत् सर्पदष्टवत् आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छितं प्रतिसारयेत्

ugramadhyaviṣairdaṣṭaṃ cikitset sarpadaṣṭavat ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ pratisārayet

रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम्

rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam

लेपे स्वेदे सुखोष्णं च गोमयं हितमिष्यते पाने क्षौद्र युतं सर्पिः क्षीरं वा बहुशर्करम्

lepe svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitamiṣyate pāne kṣaudra yutaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā bahuśarkaram

दंशं मन्दविषाणां तु चक्रतैलेन सेचयेत् विदारीगणसिद्धेन सुखोष्णेनाथवा पुनः

daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ

कुर्याच्चोत्कारिकास्वेदं विषघ्नैरुपनाहयेत् गुडोदकं वा सुहिमं चातुर्जातकसंयुतम्

kuryāccotkārikāsvedaṃ viṣaghnairupanāhayet guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam

पानमस्मै प्रदातव्यं क्षीरं वा सगुडं हिमम् शिखिकुक्कुटबर्हाणि सैन्धवं तैलसर्पिषी

pānamasmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī

धूमो हन्ति प्रयुक्तस्तु शीघ्रं वृश्चिकजं विषम् कुसुम्भपुष्पं रजनी निशा वा कोद्र वं तृणम्

dhūmo hanti prayuktastu śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodra vaṃ tṛṇam

एभिर्घृताक्तैर्धूपस्तु पायुदेशे प्रयोजितः नाशयेदाशु कीटोत्थं वृश्चिकस्य च यद्विषम्

ebhirghṛtāktairdhūpastu pāyudeśe prayojitaḥ nāśayedāśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yadviṣam

लूताविषं घोरतमं दुर्विज्ञेयतमं च तत् दुश्चिकित्स्यतमं चापि भिषग्भिर्मन्दबुद्धिभिः

lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat duścikitsyatamaṃ cāpi bhiṣagbhirmandabuddhibhiḥ

सविषं निर्विषं चैतदित्येवं परिशङ्किते विषघ्नमेव कर्तव्यमविरोधि यदौषधम्

saviṣaṃ nirviṣaṃ caitadityevaṃ pariśaṅkite viṣaghnameva kartavyamavirodhi yadauṣadham

अगदानां हि संयोगो विषजुष्टस्य युज्यते निर्विषे मानवे युक्तोऽगदः संपद्यतेऽसुखम्

agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate nirviṣe mānave yukto'gadaḥ saṃpadyate'sukham

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञातव्यो विषनिश्चयः अज्ञात्वा विषसद्भावं भिषग्व्यापादयेन्नरम्

tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣagvyāpādayennaram

प्रोद्भिद्यमानस्तु यथाऽङकुरेण न व्यक्तजातिः प्रविभाति वृक्षः तद्वद्दुरालक्ष्यतमं हि तासां विषं शरीरे प्रविकीर्णमात्रम्

prodbhidyamānastu yathā'ṅakureṇa na vyaktajātiḥ pravibhāti vṛkṣaḥ tadvaddurālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram

ईषत्सकण्डु प्रचलं सकोठमव्यक्तवर्णं प्रथमेऽहनि स्यात् अन्तेषु शूनं परिनिम्नमध्यं प्रव्यक्तरूपं च दिने द्वितीये

īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭhamavyaktavarṇaṃ prathame'hani syāt anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine dvitīye

त्र्! यहेण तद्दर्शयतीह रूपं विषं चतुर्थेऽहनि कोपमेति अतोऽधिकेऽह्नि प्रकरोति जन्तोर्विषप्रकोपप्रभवान् विकारान्

tr! yaheṇa taddarśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe'hani kopameti ato'dhike'hni prakaroti jantorviṣaprakopaprabhavān vikārān

षष्ठे दिने विप्रसृतं तु सर्वान् मर्मप्रदेशान् भृशमावृणोति तत् सप्तमेऽत्यर्थपरीतगात्रं व्यापादयेन्मर्त्यमतिप्रवृद्धम्

ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti tat saptame'tyarthaparītagātraṃ vyāpādayenmartyamatipravṛddham

यास्तीक्ष्णचण्डोग्रविषा हि लूतास्ताः सप्तरात्रेण नरं निहन्युः अतोऽधिकेनापि निहन्युरन्या यासां विषं मध्यमवीर्यमुक्तम्

yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ ato'dhikenāpi nihanyuranyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktam

यासां कनीयो विषवीर्यमुक्तं ताः पक्षमात्रेण विनाशयन्ति तस्मात् प्रयत्नं भिषगत्र कुर्यादादंशपाताद्विषघातियोगैः

yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatra kuryādādaṃśapātādviṣaghātiyogaiḥ

विषं तु लालानखमूत्रदंष्ट्रारजःपुरीषैरथ चेन्द्रि येण सप्तप्रकारं विसृजन्ति लूतास्तदुग्रमध्यावरवीर्ययुक्तम्

viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrārajaḥpurīṣairatha cendri yeṇa saptaprakāraṃ visṛjanti lūtāstadugramadhyāvaravīryayuktam

सकण्डुकोठं स्थिरमल्पमूलं लालाकृतं मन्दरुजं वदन्ति शोफश्च कण्डूश्च पुलालिका च धूमायनं चैव नखाग्रदंशे

sakaṇḍukoṭhaṃ sthiramalpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti śophaśca kaṇḍūśca pulālikā ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe

दंशं तु मूत्रेण सकृष्णमध्यं सरक्तपर्यन्तमवेहि दीर्णम् दंष्ट्राभिरुग्रं कठिनं विवर्णं जानीहि दंशं स्थिरमण्डलं च

daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyantamavehi dīrṇam daṃṣṭrābhirugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ ca

रजःपुरीषेन्द्रि यजं हि विद्धि स्फोटं विपक्वामलपीलुपाण्डुम् एतावदेतत् समुदाहृतं तु वक्ष्यामि लूताप्रभवं पुराणम्

rajaḥpurīṣendri yajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ vipakvāmalapīlupāṇḍum etāvadetat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam

सामान्यतो दष्टमसाध्यसाध्यं चिकित्सितं चापि यथाविशेषम्

sāmānyato daṣṭamasādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi yathāviśeṣam

विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् वशिष्ठं कोपयामास गत्वाऽश्रमपदं किल

viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvā'śramapadaṃ kila

कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः अपतन् दर्शनादेव रवेस्तत्समतेजसः

kupitasya munestasya lalāṭāt svedabindavaḥ apatan darśanādeva ravestatsamatejasaḥ

तृणे महर्षिणा लूने धेन्वर्थं संभृतेऽपि च ततो जातास्त्विमा घोरा नानारूपा महाविषाः अपकाराय वर्तन्ते नृपसाधनवाहने

tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ saṃbhṛte'pi ca tato jātāstvimā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane

यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः तस्माल्लूतेति भाष्यन्ते सङ्ख्यया ताश्च षोडश

yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ tasmāllūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa

कृच्छ्रसाध्यास्तथाऽसाध्यालूतास्तु द्विविधाः स्मृताः तासामष्टौ कृच्छ्रसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव तु

kṛcchrasādhyāstathā'sādhyālūtāstu dvividhāḥ smṛtāḥ tāsāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu

त्रिमण्डला तथा श्वेता कपिला पीतिका तथा आलमूत्रविषा रक्ता कसना चाष्टमी स्मृता

trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā

ताभिर्दष्टे शिरोदुःखं कण्डूर्दंशे च वेदना भवन्ति च विशेषेण गदाः श्लैष्मिकवातिकाः

tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaṃśe ca vedanā bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ

सौवर्णिका लाजवर्णा जालिन्येणीपदी तथा कृष्णाऽग्निवर्णा काकाण्डा मालागुणाऽष्टमी तथा

sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā kṛṣṇā'gnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇā'ṣṭamī tathā

ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः

tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ

पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च महान्तो मृदवः शोफा रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा

piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāścalāstathā

100

सामान्यं सर्वलूतानामेतदादंशलक्षणम् विशेषलक्षणं तासां वक्ष्यामि सचिकित्सितम्

sāmānyaṃ sarvalūtānāmetadādaṃśalakṣaṇam viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam

101

त्रिमण्डलाया दंशेऽसृक् कृष्णं स्रवति दीर्यते बाधिर्यं कलुषा दृष्टिस्तथा दाहश्च नेत्रयोः

trimaṇḍalāyā daṃśe'sṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭistathā dāhaśca netrayoḥ

102

तत्रार्कमूलं रजनी नाकुली पृश्निपर्णिका पानकर्मणि शस्यन्ते नस्यालेपाञ्जनेषु च

tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca

103

श्वेतायाः पिडका दंशे श्वेता कण्डूमती भवेत् दाहमूर्च्छाज्वरवती विसर्पक्लेदरुक्करी

śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī

104

तत्र चन्दनरास्नैलाहरेणुनलवञ्जुलाः कुष्ठं लामज्जकं वक्रं नलदं चागदो हितः

tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ

105

आदंशे पिडका ताम्रा कपिकायाः स्थिरा भवेत् शिरसो गौरवं दाहस्तिमिरं भ्रम एव च

ādaṃśe piḍakā tāmrā kapikāyāḥ sthirā bhavet śiraso gauravaṃ dāhastimiraṃ bhrama eva ca

106

तत्र पद्मककुष्ठैलाकरञ्जककुभत्चचः स्थिरार्कपर्ण्यपामार्गदूर्वाब्राहम्यो विषापहाः

tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatcacaḥ sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhamyo viṣāpahāḥ

107

आदंशे पीतिकायास्तु पिडका पीतिका स्थिरा भवेच्छर्दिर्ज्वरः शूलं मूर्ध्नि रक्ते तथाऽक्षिणी

ādaṃśe pītikāyāstu piḍakā pītikā sthirā bhavecchardirjvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathā'kṣiṇī

108

तत्रेष्टाः कुटजोशीरतुङ्गपद्मकवञ्जुलाः शिरीषकिणिहीशेलुकदम्बककुभत्चचः

tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatcacaḥ

109

रक्तमण्डनिभे दंशे पिडकाः सर्षपा इव जायन्ते तालुशोषश्च दाहश्चालविषार्दिते

raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva jāyante tāluśoṣaśca dāhaścālaviṣārdite

110

तत्र प्रियङ्गुह्रीबेरकुष्ठलामज्जवञ्जुलाः अगदः शतपुष्पा च सपिप्पलवटाङ्कुराः

tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ

111

पूतिर्मूत्रविषादंशो विसर्पी कृष्णशोणितः कासश्वासवमीमूर्च्छाज्वरदाहसमन्वितः

pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ

112

मनःशिलालमधुककुष्ठचन्दनपद्मकैः मधुमिश्रैः सलामज्जैरगदस्तत्र कीर्तितः

manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ madhumiśraiḥ salāmajjairagadastatra kīrtitaḥ

113

आपाण्डुपिडको दंशो दाहक्लेदसमन्वितः रक्ताया रक्तपर्यन्तो विज्ञेयो रक्तसंयुतः

āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ

114

कार्यस्तत्रागदस्तोयचन्दनोशीरपद्मकैः तथैवार्जुनशेलुभ्यां त्वग्भिराम्रातकस्य च

kāryastatrāgadastoyacandanośīrapadmakaiḥ tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhirāmrātakasya ca

115

पिच्छिलं कसनादंशाद्रुधिरं शीतलं स्रवेत् कासश्वासौ च तत्रोक्तं रक्तलूताचिकित्सितम्

picchilaṃ kasanādaṃśādrudhiraṃ śītalaṃ sravet kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam

116

पुरीषगन्धिरल्पासृक् कृष्णाया दंश एव तु ज्वरमूर्च्छावमीदाहकासश्वाससमन्वितः

purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ

117

तत्रैलावक्रसर्पाक्षीगन्धनाकुलिचन्दनैः महासुगन्धिसहितैः प्रत्याख्यायागदः स्मृतः

tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ mahāsugandhisahitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ

118

दंशे दाहोऽग्निवक्त्रायाः स्रावोऽत्यर्थं ज्वरस्तथा चोषकण्डूरोमहर्षा दाहविस्फोटसंयुतः

daṃśe dāho'gnivaktrāyāḥ srāvo'tyarthaṃ jvarastathā coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ

119

कृष्णाप्रशमनं चात्र प्रत्याख्याय प्रयोजयेत् सारिवोशीरयष्ट्याह्वचन्दनोत्पलपद्मकम्

kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam

120

सर्वासामेव युञ्जीत विषे श्लेष्मातकत्वचम् भिषक् सर्वप्रकारेण तथा चाक्षीवपिप्पलम्

sarvāsāmeva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam

121

कृच्छ्रसाध्यविषा ह्यष्टौ प्रोक्ता द्वे च यदृच्छया अवार्यविषवीर्याणां लक्षणानि निबोध मे

kṛcchrasādhyaviṣā hyaṣṭau proktā dve ca yadṛcchayā avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me

122

ध्यामः सौवर्णिकादंशः सफेनो मत्स्यगन्धकः श्वासः कासो ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा चात्र सुदारुणा

dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhakaḥ śvāsaḥ kāso jvarastṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā

123

आदंशे लाजवर्णाया ध्यामं पूति स्रवेदसृक् दाहो मूर्च्छाऽतिसारश्च शिरोदुःखं च जायते

ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sravedasṛk dāho mūrcchā'tisāraśca śiroduḥkhaṃ ca jāyate

124

घोरो दंशस्तु जालिन्या राजिमानवदीर्यते स्तम्भः श्वासस्तमोवृद्धिस्तालुशोषश्च जायते

ghoro daṃśastu jālinyā rājimānavadīryate stambhaḥ śvāsastamovṛddhistāluśoṣaśca jāyate

125

एणीपद्यास्तथा दंशो भवेत् कृष्णतिलाकृतिः तृष्णामूर्च्छाज्वरच्छर्दिकासश्वाससमन्वितः

eṇīpadyāstathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ tṛṣṇāmūrcchājvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ

126

दंशः काकाण्डिकादष्टे पाण्डुरक्तोऽतिवेदनः तृण्मूर्च्छाश्वासहृद्रो गहिक्काकासाः स्युरुच्छ्रिताः

daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto'tivedanaḥ tṛṇmūrcchāśvāsahṛdro gahikkākāsāḥ syurucchritāḥ

127

रक्तो मालागुणादंशो धूमगन्धोऽतिवेदनः बहुधा च विशीर्येत दाहमूर्च्छाज्वरान्वितः

rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho'tivedanaḥ bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ

128

असाध्यास्वप्यभिहितं प्रत्याख्यायाशु योजयेत् दोषोच्छ्रायविशेषेण दाहच्छेदविवर्जितम्

asādhyāsvapyabhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam

129

साध्याभिराभिर्लूताभिर्दष्टमात्रस्य देहिनः वृद्धिपत्रेण मतिमान् सम्यगादंशमुद्धरेत्

sādhyābhirābhirlūtābhirdaṣṭamātrasya dehinaḥ vṛddhipatreṇa matimān samyagādaṃśamuddharet

130

अमर्मणि विधानज्ञो वर्जितस्य ज्वरादिभिः दंशस्योत्कर्तनं कुर्यादल्पश्वयथुकस्य च

amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ daṃśasyotkartanaṃ kuryādalpaśvayathukasya ca

131

मधुसैन्धवसंयुक्तैरगदैर्लेपयेत्ततः प्रियङ्गुरजनीकुष्ठसमङ्गामधुकैस्तथा

madhusaindhavasaṃyuktairagadairlepayettataḥ priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukaistathā

132

सारिवां मधुकं द्रा क्षां पयस्यां क्षीरमोरटम् विदारीगोक्षुरक्षौद्र मधुकं पाययेत वा

sārivāṃ madhukaṃ drā kṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam vidārīgokṣurakṣaudra madhukaṃ pāyayeta vā

133

क्षीरिणां त्वक्कषायेण सुशीतेन च सेचयेत् उपद्र वान् यथादोषं विषघ्नैरेव साधयेत्

kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet upadra vān yathādoṣaṃ viṣaghnaireva sādhayet

134

नस्याञ्जनाभ्यञ्जनपानधूमं तथाऽवपीडं कवलग्रहं च संशोधनं चोभयतः प्रगाढं कुर्यात्सिरामोक्षणमेव चात्र

nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā'vapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇameva cātra

135

कीटदष्टव्रणान् सर्वानहिदष्टव्रणानपि आदाहपाकात्तान् सर्वाञ्चिकित्सेद्दुष्टवद्भिषग्

kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇānapi ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag

136

विनिवृत्ते ततः शोफे कर्णिकापातनं हितम् निम्बपत्रं त्रिवृद्दन्ती कुसुम्भं कुसुमं मधु

vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu

137

गुग्गुलुः सैन्धवं किण्वं वर्चः पारावतस्य च विषवृद्धिकरं चान्नं हित्वा संभोजनं हितम्

gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya ca viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam

138

विषेभ्यः खलु सर्वेभ्यः कर्णिकामरुजां स्थिराम् प्रच्छयित्वा मधून्मिश्रैः शोधनीयैरुपाचरेत्

viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikāmarujāṃ sthirām pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyairupācaret

139

सप्तषष्ठस्य कीटानां शतस्यैतद्विभागशः दष्टलक्षणमाख्यातं चिकित्सा चाप्यनन्तरम्

saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitadvibhāgaśaḥ daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ cikitsā cāpyanantaram

140

सविंशमध्यायशतमेतदुक्तं विभागशः इहोद्दिष्टाननिर्दिष्टानर्थान् वक्ष्याम्यथोत्तरे

saviṃśamadhyāyaśatametaduktaṃ vibhāgaśaḥ ihoddiṣṭānanirdiṣṭānarthān vakṣyāmyathottare

141

सनातनत्वाद्वेदानामक्षरत्वात्तथैव च तथा दृष्टफलत्वाच्च हितत्वादपि देहिनाम्

sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca tathā dṛṣṭaphalatvācca hitatvādapi dehinām

142

वाक्समूहार्थविस्तारात् पूजितत्वाच्च देहिभिः चिकित्सितात् पुण्यतमं न किंचिदपि शुश्रुमः

vāksamūhārthavistārāt pūjitatvācca dehibhiḥ cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiṃcidapi śuśrumaḥ

143

ऋषेरिन्द्र प्रभावस्यामृतयोनेर्भिषग्गुरोः धारयित्वा तु विमलं मतं परमसंमतम् उक्ताहारसमाचार इह प्रेत्य च मोदते

ṛṣerindra prabhāvasyāmṛtayonerbhiṣagguroḥ dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasaṃmatam uktāhārasamācāra iha pretya ca modate

;इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने कीटकल्पोनामाष्टमोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne kīṭakalponāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

;प्रथमोऽध्यायः

अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः

athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवम् चरणावुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति

dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamamṛtodbhavam caraṇāvupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati

वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च कोपनैः स्थानं कर्म च रोगांश्च वद मे वदतां वर

vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ sthānaṃ karma ca rogāṃśca vada me vadatāṃ vara

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः स्वयंभूरेष भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः

tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ svayaṃbhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ

स्वातन्त्र्! यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात्तथैव च सर्वेषामेव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः

svātantr! yānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ

स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम् अव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूक्षः शीतो लघुः खरः

sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ śīto laghuḥ kharaḥ

तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च अचिन्त्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगसमूहराट्

tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ

आशुकारी मुहुश्चारी पक्वाधानगुदालयः देहे विचरतस्तस्य लक्षणानि निबोध मे

āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me

दोषधात्वग्निसमतां संप्राप्तिं विषयेषु च क्रियाणामानुलोम्यं च करोत्यकुपितोऽनिलः

doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca kriyāṇāmānulomyaṃ ca karotyakupito'nilaḥ

इ!इन्द्रि यार्थोपसंप्राप्तिं दोषधात्वग्न्यवैकृतम् क्रियाणामानुलोम्यं च कुर्याद्वायुरदूषितः

i!indri yārthopasaṃprāptiṃ doṣadhātvagnyavaikṛtam kriyāṇāmānulomyaṃ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ

यथाऽग्नि पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः भिन्नोऽनिलस्तस्था ह्येको नामस्थानक्रियामयैः

yathā'gni pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ bhinno'nilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ

प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्

prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam

यो वायुर्वक्त्रसंचारी स प्राणो नाम देहधृक् सोऽन्न प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते

yo vāyurvaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk so'nna praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate

प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान् उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः

prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ

तेन भाषितगीतादिविशेषोऽभिप्रवर्तते ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः

tena bhāṣitagītādiviśeṣo'bhipravartate ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ

आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः सोऽन्न पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि

āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi

गुल्माग्निसादातीसारप्रभृतीन् कुरुते गदान् कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवहनोद्यतः

gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn kurute gadān kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ

स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान्

svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān

पक्वाधानालयोऽपानः काले कर्षति चाप्यधः समीरणः शकृन्मूत्रं शुक्रगर्भार्तवानि च

pakvādhānālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ samīraṇaḥ śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca

क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् घोरान् बस्तिगुदाश्रयान् शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः

kruddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ

युगपत् कुपिताश्चापि देहं भिन्द्युरसंशयम् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नानास्थानान्तराश्रितः

yugapat kupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ

बहुशः कुपितो वायुर्विकारान् कुरुते हि यान् वायुरामाशये क्रुद्धश्छर्द्यादीन् कुरुते गदान्

bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān

मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलं नाभौ करोति च

mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanām pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlaṃ nābhau karoti ca

कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् श्रोत्रादिष्विन्द्रि यवधं कुर्यात् क्रुद्धः समीरणः

kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām śrotrādiṣvindri yavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ

वैवर्ण्यं स्फुरणं रौक्ष्यं सुप्तिं चुमुचुमायनम् त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम्

vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam tvakstho nistodanaṃ kuryāt tvagbhedaṃ paripoṭanam

व्रणांश्च रक्तगो ग्रन्थीन् सशूलान् मांससंश्रितः तथा मेदःश्रितः कुर्याद्ग्रन्थीन्मन्दरुजोऽव्रणान्

vraṇāṃśca raktago granthīn saśūlān māṃsasaṃśritaḥ tathā medaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujo'vraṇān

कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् स्नायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाक्षेपणं तथा

kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlamākṣepaṇaṃ tathā

हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च अस्थिशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्छ्रितः

hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tacchritaḥ

तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा विकृता शुक्रगेऽनिले

tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā śukrage'nile

हस्तपादशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात् व्याप्नुयाद्वाखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम्

hastapādaśirodhātūṃstathā saṃcarati kramāt vyāpnuyādvākhilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām

स्तम्भनाक्षेपणस्वापशोफशूलानि सर्वगः स्थानेषूक्तेषु संमिश्रः संमिश्राः कुरुते रुजः

stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ sthāneṣūkteṣu saṃmiśraḥ saṃmiśrāḥ kurute rujaḥ

कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्त्वमितान् गदान् दाहसंतापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते

kuryādavayavaprāpto mārutastvamitān gadān dāhasaṃtāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite

शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते सूचीभिरिव निस्तोदः स्पर्शद्वेषः प्रसुप्तता

śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā

शेषाः पित्तविकाराः स्युर्मारुते शोणितान्विते प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते

śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate

दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ण्यं च कफावृते उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमाः

daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ ca kaphāvṛte udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ

अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्नि शीतस्तम्भौ कफावृते समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौष्ण्यमूर्च्छनम्

asvedaharṣau mando'gni śītastambhau kaphāvṛte samāne pittasaṃyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam

कफाधिकं च विण्मूत्रं रोमहर्षः कफावृते अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्ये स्यादसृग्दरः

kaphādhikaṃ ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ

अधःकायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः

adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminneva kaphāvṛte vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ

गुरूणि सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भस्तथैव च

gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca

प्रिआ!यशः सुकुमाराणां मिथ्याऽहारविहारिणाम् रोगाध्वप्रमदामद्यव्यायामैश्चातिपीडनात्

priā!yaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyā'hāravihāriṇām rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt

ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्नेहादीनां च विभ्रमात् अव्यवाये तथा स्थूले वातरक्तं प्रकुप्यति

ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṃ ca vibhramāt avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati

हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतोऽन्यैश्च वायुः कोपं यातः कारणैः सेवितैः स्वैः तीक्ष्णोष्णाम्लक्षारशाकादिभोज्यैः संतापाद्यैर्भूयसा सेवितैश्च

hastyaśvoṣṭrairgacchato'nyaiśca vāyuḥ kopaṃ yātaḥ kāraṇaiḥ sevitaiḥ svaiḥ tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ saṃtāpādyairbhūyasā sevitaiśca

क्षिप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तच्च वायोर्मार्गं संरुणद्ध्य्शाउ! यातः क्रुद्धोऽत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरत्युद्रि क्तं दूषयेद्र क्तमाशु

kṣipraṃ raktaṃ duṣṭimāyāti tacca vāyormārgaṃ saṃruṇaddhyśāu! yātaḥ kruddho'tyarthaṃ mārgarodhāt sa vāyuratyudri ktaṃ dūṣayedra ktamāśu

तत् संपृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाऽक्त श्लेष्मा दुष्टो दूषितेनासृजाऽक्त

tat saṃpṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjā'kta śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjā'kta

स्पर्शोद्विग्नौ तोदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ पित्तासृग्भ्यामुग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृदू च

sparśodvignau todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca

कण्डूमन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीनस्तब्धौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते सर्वैर्दुष्टे शोणिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोर्दर्शयन्ति

kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte sarvairduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ rūpaṃ pādayordarśayanti

प्राग्रूपे शिथिलौ स्विन्नौ शीतलौ सविपर्ययौ वैवर्ण्यतोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितौ

prāgrūpe śithilau svinnau śītalau saviparyayau vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमनुसर्पति

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamanusarpati

आजानुस्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् उपद्र वैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः

ājānusphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat upadra vaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ

शोणितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः

śoṇitaṃ tadasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ

तदाक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः मुहुर्मुहुस्तदाक्षेपादाक्षेपक इति स्मृतः

tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ

सोऽपतानकसंज्ञो यः पातयत्यन्तराऽन्तरा कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति

so'patānakasaṃjño yaḥ pātayatyantarā'ntarā kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati

स दण्डवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः हनुग्रहस्तदाऽत्यर्थं सोऽन्न कृच्छ्रान्निषेवते

sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ hanugrahastadā'tyarthaṃ so'nna kṛcchrānniṣevate

धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञकः अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः

dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasaṃjñakaḥ aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ

स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽक्षिपति वेगवान् विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन्

snāyupratānamanilo yadā'kṣipati vegavān viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman

अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली

abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavaḥ tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī

बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम्

bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam

कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम्

kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam

गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः

garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ

अधोगमाः सतिर्यग्गा धमनीरूर्ध्वदेहगाः यदा प्रकुपितोऽत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते

adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ yadā prakupito'tyarthaṃ mātariśvā prapadyate

तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिवन्धान् विमोक्षयन् हन्ति पक्षं तमाहुर्हि पक्षाघातं भिषग्वराः

tadā'nyatarapakṣasya sandhivandhān vimokṣayan hanti pakṣaṃ tamāhurhi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ

यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकर्मण्यमचेतनम् ततः पतत्यसून् वाऽपि त्यजत्यनिलपीडितः

yasya kṛtsnaṃ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam tataḥ patatyasūn vā'pi tyajatyanilapīḍitaḥ

शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं क्षयहेतुकम्

śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ sādhyamanyena saṃsṛṣṭamasādhyaṃ kṣayahetukam

वायुरूर्ध्वं व्रजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयत्यङ्गान्याक्षिपेन्नमयेच्च सः

vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ

निमीलिताक्षो निश्चेष्टः स्तब्धाक्षो वाऽपि कूजति निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छ्वस्यान्नष्टचेतनः

nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā'pi kūjati nirucchvāso'thavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ

स्वस्थः स्याद्धृदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति कफान्वितेन वातेन ज्ञेय एषोऽपतन्त्रकः

svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati kaphānvitena vātena jñeya eṣo'patantrakaḥ

दिवास्वप्नासनस्थानविवृताध्वनिरीक्षणैः मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणाऽवृतः

divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā'vṛtaḥ

गिर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्क्षये उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनादपि

girbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā hasato jṛmbhato bhārādviṣamācchayanādapi

शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः अर्दयित्वाऽनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ ardayitvā'nilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ

वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम्

vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpyapavartate śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam

ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम्

grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam

वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः

vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ

क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणः न सिध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च

kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ saktabhāṣiṇaḥ na sidhyatyarditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा याऽनिलार्दिता सन्क्थः क्षेपं निगृह्णीयाद्गृध्रसीति हि सा स्मृता

pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā yā'nilārditā sankthaḥ kṣepaṃ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā

तलप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा बाहुपृष्ठतः बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता

talapratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā

वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः शिरः क्रोष्टुकपूर्वं तु स्थूलः क्रोष्टुकमूर्धवत्

vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat

वायुः कट्यां स्थितः सन्क्थः कण्डरामाक्षिपेद्यदा खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सन्क्थोर्द्वयोर्वधात्

vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sankthaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sankthordvayorvadhāt

प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्

prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam

न्यस्ते तु विषमं पादे रुजः कुर्यात् समीरणः वातकण्टक इत्येष विज्ञेयः खुडकाश्रितः

nyaste tu viṣamaṃ pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khuḍakāśritaḥ

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः विशेषतश्चङ्क्रमणात् पाददाहं तमादिशेत्

pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṃ tamādiśet

हृष्यतश्चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तवत् पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः

hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ

अंसदेशस्थितो वायुः शोषयित्वांऽसबन्धनम् सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयत्यवबाहुकम्

aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ'sabandhanam sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam

यदा शब्दवहं स्रोतो वायुरावृत्य तिष्ठति शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते

yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate

हनुशङ्खशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्निवानिलः कर्णयोः कुरुते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते

hanuśaṅkhaśirogrīvaṃ yasya bhindannivānilaḥ karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ taducyate

आवृत्य सकफो वायुर्धमनीः शब्दवाहिनी नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिणगद्गदान्

āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhinī narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān

अधो या वेदनां याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते

adho yā vedanāṃ yāti varcomūtrāśayotthitā bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnītyabhidhīyate

गुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमविसर्पिणी वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता

gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् आध्मानमिति जानीयाद्धोरं वातनिरोधजम्

sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam ādhmānamiti jānīyāddhoraṃ vātanirodhajam

विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम्

vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam

अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम् वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम्

aṣṭhīlāvaddhanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm

एनामेव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम्

enāmeva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातोऽशसां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto'śasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

षडर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानि चेति

ṣaḍarśāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti

तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठया-नवेग विधारणादिभिर्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनी रनुप्रपद्याधो गत्वा गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवली र्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति विशेषतो मन्दाग्नेः तथातृणकाष्ठोपल-लोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्तितान्यर्शांसीत्याचक्षते

tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayā-navega vidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ pradhānadhamanī ranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalī rmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ tathātṛṇakāṣṭhopala-loṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayantitānyarśāṃsītyācakṣate

तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुः तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्या-ङ्गुलान्तर संभूतां प्रवाहणी विसर्जनी संवरणी चेति चतुरङ्गुलायताः सर्वास्तिर्यगेकाङ्गुलोच्छ्रिताः

tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ tasmin valayastisro'dhyā-ṅgulāntara saṃbhūtāṃ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ

शङ्खावर्तनिभाश्चापि उपर्युपरि संस्थिताः गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः संप्रकीर्तिताः रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धो गुदौष्ठः परिकीर्तितः

śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṃsthitāḥ gajatālunibhāścāpi varṇataḥ saṃprakīrtitāḥ romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ

प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे

prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre

तेषां तु भविष्यतां पूर्वरूपाणिअन्नेऽश्रद्धा कृच्छ्रात् पक्तिरम्लीका परिदाहो विष्टम्भः पिपासा सक्थिसदनमाटोपः कार्श्यमुद्गारबाहुल्यमक्ष्णोः श्वयथुर-न्त्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्का पाणडुरोगग्रहणीदोषशोषाणां कासश्वासौ बलहानिर्भ्रमस्तन्द्रा निद्रे न्द्रि यदौर्बल्यं च

teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇianne'śraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathura-ntrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇaḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ kāsaśvāsau balahānirbhramastandrā nidre ndri yadaurbalyaṃ ca

जातेष्वेतान्येव लक्षणानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति

jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti

तत्र मारुतात् परिशुष्कारुणविवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरी-नाडीमुकुलशूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते कटीपृष्ठपार्श्वमेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति गुल्माष्ठीलाप्लीहोद-राणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति कृष्णत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति

tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikerī-nāḍīmukulaśūcīmukhākṛtīni ca bhavanti tairupadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatamupaveśyate kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudanābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti gulmāṣṭhīlāplīhoda-rāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati

पित्तान्नीलाग्राणि तनूनि विसर्पीणि पीतावभासानि यकृत्प्रकाशानि शुकजि-ह्वासंस्थानानि यवमध्यानि जलौकोवक्त्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सदाहं सरुधिरमतिसार्यते ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चास्यो पद्र वा भवन्ति पीतत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति

pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukaji-hvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovaktrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti tairupadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiramatisāryate jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyo padra vā bhavanti pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati

श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धानि पाण्डूनि क-रीरपनसास्थिगोस्तनाकाराणि न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि च भव-न्ति तैरुपद्रुतः सश्लेष्माणमनल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्यते शोफशीत-ज्वरारोचकाविपाकशिरोगौरवाणि चास्य तय्निनमित्तान्येव भवन्ति शुक्लत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति

śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni ka-rīrapanasāsthigostanākārāṇi na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhava-nti tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate śophaśīta-jvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tayninamittānyeva bhavanti śuklatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati

रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिकाफलसदृशानि पित्तलक्षणानि च यदाऽवगाढपुरीषपीडितानि भवन्ति तदाऽत्यर्थं दुष्टमनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति तस्य चातिप्रवृत्तौ शोणितातियोगोपद्र वा भवन्ति

raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ca yadā'vagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadā'tyarthaṃ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti tasya cātipravṛttau śoṇitātiyogopadra vā bhavanti

सन्निपातजानि सर्वदोषलक्षणयुक्तानि

sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni

सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमित्तानि तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्तव्यं वि-शेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि तैरुपद्रुतः कृ-शोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्नि-प्राणः परमलसश्च तथा घ्राणशिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगी सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते

sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni teṣāṃ doṣata eva prasādhanaṃ kartavyaṃ vi-śeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṃsūni dāruṇānyantarmukhāni tairupadrutaḥ kṛ-śo'lpabhuk sirāsantatagātrolpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgni-prāṇaḥ paramalasaśca tathā ghrāṇaśiro'kṣināsāśravaṇarogī satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate

भवति चात्रबाह्यमध्यवलिस्थानां प्रतिकुर्याद्भिषग्वरः अन्तर्वलिसमुत्थानां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्

bhavati cātrabāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryādbhiṣagvaraḥ antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām

प्रकुपितास्तु दोषा मेढ्रमभिप्रपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य कण्डूं जनयन्ति ततः कण्डूयनात् क्षतं समुपजायते तस्मिंश्च क्षते दुष्टमांसजाः प्ररोहाः पिच्छिल-रुधिरस्राविणो जायन्ते कूर्चकिनोऽभ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा ते तु शेफो विनाशय-न्त्युपघ्नन्ति च पुंस्त्वां योनिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलरुधि-रस्राविणश्छत्राकारान् करीराञ्जनयन्ति ते तु योम्पघ्नन्त्यार्तवं च नाभिमभिप्र-पन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलान् गण्डूपदमुखसदृशान् करीराञ्जनय-न्ति त एवोर्ध्वमागताः श्रोत्रा क्षिघ्राणवदनेष्वर्शांस्युपनिर्वर्तयन्ति तत्र कर्णजेषु बाधिर्यं शूलं पूतिकर्णता च नेत्रजेषु वर्त्मावरोधो वेदना स्रावो दर्शननाशश्च घ्राणजेषु प्रतिश्यायोऽतिमात्रं क्षवथुः कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुना-सिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च वक्त्रजेषु कण्ठौष्ठतालूनामन्यतमस्मिंस्तैर्गद्गदवाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्च भवन्ति

prakupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate tasmiṃśca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchila-rudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino'bhyantaramupariṣṭādvā te tu śepho vināśaya-ntyupaghnanti ca puṃstvāṃ yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhi-rasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti te tu yompaghnantyārtavaṃ ca nābhimabhipra-pannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanaya-nti ta evordhvamāgatāḥ śrotrā kṣighrāṇavadaneṣvarśāṃsyupanirvartayanti tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaśca ghrāṇajeṣu pratiśyāyo'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunā-sikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṃstairgadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāśca bhavanti

व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्माणं परिगृह्य बहिः स्थिराणि कीलवदर्शांसि निर्वर्तयति तानि चर्मकीलान्यर्शांसीत्याचक्षते

vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati tāni carmakīlānyarśāṃsītyācakṣate

भवन्ति चात्रतेषु कीलेषु निस्तोदो मारुतेनोपजायते श्लेष्मणा तु सवर्णत्वं ग्रन्थित्वं च विनिर्दिशेत्

bhavanti cātrateṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ granthitvaṃ ca vinirdiśet

पित्तशोणितजं रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्लक्ष्णता तथा समुदीर्णखरत्वं च चर्मकीलस्य लक्षणम्

pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam

अर्शसां लक्षणं व्यासादुक्तं सामान्यतस्तु यत् तत्सर्वं प्राग्विनिर्दिष्टात्साधयेद्भिषजां वरः

arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatastu yat tatsarvaṃ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṃ varaḥ

अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः स च षड्विधः

arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ

त्रिदोषाण्यल्पलिङ्गानि याप्यानि तु विनिर्दिशेत् द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च

tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च सन्निपातसमुत्थानि सहजानि तु वर्जयेत्

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet

सर्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते

sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate

ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिर्मृद्गाति देहिनाम्

tato vyānena saṅgamya jyotirmṛdgāti dehinām

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽशोनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'śonidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातोऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

चतस्रोऽश्मर्यो भवन्ति श्लेष्माधिष्ठानाः तद्यथा श्लेष्मणा वातेन पित्तेन शुक्रेण चेति

catasro'śmaryo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānāḥ tadyathā śleṣmaṇā vātena pittena śukreṇa ceti

तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसंपृक्तोऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति

tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṃpṛkto'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati

तासां पूर्वरूपाणिज्वरो बस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति

tāsāṃ pūrvarūpāṇijvaro bastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṃ mūtrasyeti

यथास्ववेदनावर्णं दुष्टं सान्द्र मथाविलम् पूर्वरूपेऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः

yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndra mathāvilam pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ

अथ जातासु नाभिबस्तिसेवनीमेहनेष्वन्यतमस्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारा-सङ्गः सरुधिरमूत्रता मूत्रविकिरणं गोमेदकप्रकाशमत्याविलं ससिकतं विसृजतिधनवनलङ्घनप्लवन पृष्ठयानोष्णाध्व गमनैश्चास्य वेदना भवन्ति

atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasmin mehato vedanā mūtradhārā-saṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamatyāvilaṃ sasikataṃ visṛjatidhanavanalaṅghanaplavana pṛṣṭhayānoṣṇādhva gamanaiścāsya vedanā bhavanti

तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुपलिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यते नि-स्तुद्यत इव च बस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति तां श्लैष्मिकीमिति विद्यात्

tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'tyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate ni-studyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāt

पित्तयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधि-ष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतीघातादूष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इव ब-स्तिरुष्णवातश्च भवति अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासा कृषणा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति तां पैत्तिकीमिति विद्यात्

pittayutastu śleṣmā saṃghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhi-ṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātādūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva ba-stiruṣṇavātaśca bhavati aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣaṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati tāṃ paittikīmiti vidyāt

वातयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधि-ष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति तदाऽत्यर्थं पी-ड्यमानो दन्तान् खादति नाभिं पीडयति मेढ्रं प्रमृद्गाति पायुं स्पृशति विश-र्धते विदहति वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण चास्य मेहतो निःसरन्ति अश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमा खरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति तां वातिकीमितिविद्यात्

vātayutastu śleṣmā saṃghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhi-ṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati tadā'tyarthaṃ pī-ḍyamāno dantān khādati nābhiṃ pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti pāyuṃ spṛśati viśa-rdhate vidahati vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati tāṃ vātikīmitividyāt

पायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो दिवास्वप्नसमसनाध्यशनशीतस्निग्धगुरुमधुराहारप्रि-यत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति तेषामेवाल्प बस्तिकायत्वादनुपचितमांस-त्वाच्च बस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति

pāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamasanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapri-yatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti teṣāmevālpa bastikāyatvādanupacitamāṃsa-tvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati

मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनि र्गच्छद्विमार्गगमनादनिलोऽभि-तः संगृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरे संहरति संहृत्य चोपशोषयति सा मूत्रमार्गमावृ-णोति मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रविलयमापद्यते तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात्

maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ calitamani rgacchadvimārgagamanādanilo'bhi-taḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgamāvṛ-ṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati pīḍitamātre ca tasminneva pradeśe pravilayamāpadyate tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt

भवन्ति चात्रशर्करा सिकता मेहो भस्माख्योऽश्मरिवैकृतम् अश्मर्या शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना

bhavanti cātraśarkarā sikatā meho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā

पवनेऽनुगुणे सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः सा भिन्नमूर्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते

pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate

हृत्पीडा सक्थिसदनं कुक्षिशूलं च वेपथुः तृष्णोर्ध्वगोऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्बल्यं पाण्डुगात्रता

hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ tṛṣṇordhvago'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā

अरोचकाविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च मूत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्र वान्

arocakāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadra vān

दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमरोचकम् पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम्

daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamarocakam pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim

नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम् एकद्वारस्तनुत्वक्को मध्ये बस्तिरधोमुखः

nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām ekadvārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ

बस्तिर्बस्तिशिरश्चैव पौरुषं वृषणौ गुदः एकसंबन्धिनो ह्येते गुदास्थिविवराश्रिताः

bastirbastiśiraścaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ ekasaṃbandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ

अलाब्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमुत्तमम्

alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam

पक्वाशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा

pakvāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā

सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः नाडीभिरुपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात्

sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṃ sahasraśaḥ nāḍībhirupanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt

जाग्रतः स्वपतश्चैव स निः स्यन्देन पूर्यते आमुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः

jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥ syandena pūryate āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ

घटो यथा तथा विद्धि बस्तिर्मूत्रेण पूर्यते एवमेव प्रवेशेन वातः पित्तं कफोऽपि वा

ghaṭo yathā tathā viddhi bastirmūtreṇa pūryate evameva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho'pi vā

मूत्रयुक्तमुपस्नेहात् प्रविश्य कुरुतेऽश्मरीम् अप्सु स्वच्छास्थिआ!स्विपि यथा निषिक्तासु नवे घटे

mūtrayuktamupasnehāt praviśya kurute'śmarīm apsu svacchāsthiā!svipi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe

कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसंभवस्तथा संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतोऽग्निश्च वैद्युतः

kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsaṃbhavastathā saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ

तद्वद्बलासं बस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः मारुते प्रगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्ति हि

tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sānilaḥ mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti hi

मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च मूत्रदोषाश्च ये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि

mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽश्मरीनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'śmarīnidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातो भगन्दराणां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto bhagandarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातपित्तश्लेष्मसन्निपातागन्तुनिमित्ताः शतपोनकोष्ट्रग्रीवपरिस्राविशम्बूका-वर्तोन्मार्गिणो यथासंख्यं पञ्च भगन्दरा भवन्ति ते तु भगगुदबस्तिप्रदेशदारणाच्च भगन्दरा इत्युच्यन्ते अभिन्नाः पिडकाः भिन्नास्तु भगन्दराः

vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkā-vartonmārgiṇo yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti te tu bhagagudabastipradeśadāraṇācca bhagandarā ityucyante abhinnāḥ piḍakāḥ bhinnāstu bhagandarāḥ

तेषां तु पूर्वरूपाणि कटीकपालवेदना कण्डूर्दाहः शोफश्च गुदस्य भवति

teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi kaṭīkapālavedanā kaṇḍūrdāhaḥ śophaśca gudasya bhavati

तत्रापथ्यसेविनां वायुः प्रकुपितः सन्निवृत्तः स्थिरीभूतो गुदमभितोऽङ्गुले-द्व्यङ्गुले वा मांसशोणित प्रदूष्यारुणवर्णां पिडकां जनयति साऽस्य तोदा-दीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति मूत्राशयाभ्यास-गतत्वाच्च व्रणः प्रक्लिन्नः शतपोनकवदणुमुखैश्छिद्रै रापूर्यते तानि च छिद्रा -ण्यजस्रमच्छं फेनानुविद्धमधिकमास्रावं स्रवन्ति व्रणश्च ताड्य्ते भिद्यते छिद्यते सूचीभिरिव निस्तुद्यते गुदं चावदीर्यते उपेक्षिते च वातमूत्रपुरीषरेतसामप्यागमश्च तैरेव छिद्रै र्भवति तं भगन्दरं शतपोनकमित्याचक्षते

tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudamabhito'ṅgule-dvyaṅgule vā māṃsaśoṇita pradūṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janayati sā'sya todā-dīn vedanāviśeṣāñjanayati apratikriyamāṇā ca pākamupaiti mūtrāśayābhyāsa-gatatvācca vraṇaḥ praklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiśchidrai rāpūryate tāni ca chidrā -ṇyajasramacchaṃ phenānuviddhamadhikamāsrāvaṃ sravanti vraṇaśca tāḍyte bhidyate chidyate sūcībhiriva nistudyate gudaṃ cāvadīryate upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasāmapyāgamaśca taireva chidrai rbhavati taṃ bhagandaraṃ śataponakamityācakṣate

पित्तं तु प्रकुपितमनिलेनाधः प्रेरितं पूर्ववदवस्थित रक्तां तन्वीमुच्छ्रितामुष्ट्र-ग्रीवाकारां पिडकां जनयति साऽस्य चोषादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति अप्र-तिक्रियमाणा च पाकमुपैति व्रणश्चाग्निक्षाराभ्यामिव दह्यते दुर्गन्धमुष्णमा-स्रावं स्रवति उपेक्षितश्च वातमूत्रपुरीषरेतांसि विसृजति तं भगन्दरमुष्ट्रग्रीवमित्याचक्षते

pittaṃ tu prakupitamanilenādhaḥ preritaṃ pūrvavadavasthita raktāṃ tanvīmucchritāmuṣṭra-grīvākārāṃ piḍakāṃ janayati sā'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñjanayati apra-tikriyamāṇā ca pākamupaiti vraṇaścāgnikṣārābhyāmiva dahyate durgandhamuṣṇamā-srāvaṃ sravati upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ bhagandaramuṣṭragrīvamityācakṣate

श्लेष्मा तु प्रकुपितः समीरणेनाधः प्रेरितः पूर्ववदवस्थितः शुक्लावभासां स्थिरां कण्डूमतीं पिडकां जनयति साऽस्य कण्ड्वादीन् वेदनाविशेषाञ्जन-यति अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति व्रणश्च कठिनः संरम्भी कण्डूप्रायः पि-च्छिलमजस्रमास्रावं स्रवति उपेक्षितश्च वातमूत्रपुरीषरेतांसि विसृजतितं भगन्दरं परिस्राविणमित्याचक्षते

śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃ janayati sā'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjana-yati apratikriyamāṇā ca pākamupaiti vraṇaśca kaṭhinaḥ saṃrambhī kaṇḍūprāyaḥ pi-cchilamajasramāsrāvaṃ sravati upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjatitaṃ bhagandaraṃ parisrāviṇamityācakṣate

वायुः प्रकुपितः प्रकुपितौ पित्तश्लेष्माणौ परिगृह्याधो गत्वा पूर्ववदवस्थितः पादाङ्गुष्ठाग्रप्रमाणां सर्वलिङ्गां पिडकां जनयति साऽस्य तोददाहकण्ड्वा-दीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति व्रणश्च नानावि-धवर्णमास्रावं स्रवति पूर्णनदीशम्बूकावर्तवच्चात्र समुत्तिष्ठन्ति वेदनाविशेषाः तं भगन्दरं शम्बूकावर्तमित्याचक्षते

vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvavadavasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ sarvaliṅgāṃ piḍakāṃ janayati sā'sya todadāhakaṇḍvā-dīn vedanāviśeṣāñjanayati apratikriyamāṇā ca pākamupaiti vraṇaśca nānāvi-dhavarṇamāsrāvaṃ sravati pūrṇanadīśambūkāvartavaccātra samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ taṃ bhagandaraṃ śambūkāvartamityācakṣate

मूढेन मांसलुब्धेन यदस्थिशल्यमन्नेन सहाभ्यवहृतंयदाऽव गाढपुरीषोन्मि-श्रमपानेनाधःप्रेरितमसम्यगागतं गुदमपक्षिणोति तदा क्षतनिमित्तः कोथ उ-पजायते तस्मिंश्च क्षते पूयरुधिरावकीर्णमांसकोथे भूमाविव जलप्रक्लिन्नाया-क्रिमयः संजायन्ते ते भक्षयन्तो गुदमनेकधा पार्श्वतो दारयन्ति तस्य तैर्मार्गैः कृमिकृतैर्वातमूत्रपुरीषरेतांस्यभिनिः सरन्ति तं भगन्दरमुन्मार्गिणमित्याचक्षते

mūḍhena māṃsalubdhena yadasthiśalyamannena sahābhyavahṛtaṃyadā'va gāḍhapurīṣonmi-śramapānenādhaḥpreritamasamyagāgataṃ gudamapakṣiṇoti tadā kṣatanimittaḥ kotha u-pajāyate tasmiṃśca kṣate pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyā-krimayaḥ saṃjāyante te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato dārayanti tasya tairmārgaiḥ kṛmikṛtairvātamūtrapurīṣaretāṃsyabhiniḥ saranti taṃ bhagandaramunmārgiṇamityācakṣate

भवन्ति चात्र उत्पद्यतेऽल्परुक् शोफात् क्षिप्रं चाप्युपशाम्यति पाय्वन्तदेशे पिडका सा ज्ञेयाऽन्या भगन्दरात्

bhavanti cātra utpadyate'lparuk śophāt kṣipraṃ cāpyupaśāmyati pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā'nyā bhagandarāt

पायोः स्याद् द्व्यङ्गुले देशे गूढमूला सरुग्ज्वरा भागन्दरीति विज्ञेया पिडकाऽतो विपर्ययात्

pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍhamūlā sarugjvarā bhāgandarīti vijñeyā piḍakā'to viparyayāt

यानयानान्मलोत्सर्गात् कण्डूरुग्दाहशोफवान् पायुर्भबेद्रुजः कट्यां पूर्वरूपं भगन्दरे

yānayānānmalotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān pāyurbhabedrujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagandare

घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च भगन्दरः

ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaśca bhagandaraḥ

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भगन्दरनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagandaranidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसा-ऽभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहजा छर्दिर्वा प्रतिहन्ति तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः संप्रपद्य स-मुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति एवं समुत्पप्ननस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणोऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यतेधातूनभिदूषयन्

mithyāhārācārasya viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā-'bhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahajā chardirvā pratihanti tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ saṃprapadya sa-muddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti evaṃ samutpapnanastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo'bhyantaraṃ pratipadyatedhātūnabhidūṣayan

तस्य पूर्वरूपाणित्वक्पारुष्यमकस्माद्रो महर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यमस्वेदनं वाऽङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति

tasya pūrvarūpāṇitvakpāruṣyamakasmādro maharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyamasvedanaṃ vā'ṅgapradeśānāṃ svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti

तत्र सप्त महाकुष्ठानि एकादश क्षुद्र कुष्ठानि एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति तत्र महाकुष्ठान्यरुणो दुम्बरर्ष्यर्क्षिइ!जिह्वकपाल काकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति क्षुद्र कुष्ठान्यपि स्थूलारुषकं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं मिंइ! पामा रकसा चेति

tatra sapta mahākuṣṭhāni ekādaśa kṣudra kuṣṭhāni evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti tatra mahākuṣṭhānyaruṇo dumbararṣyarkṣii!jihvakapāla kākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti kṣudra kuṣṭhānyapi sthūlāruṣakaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ miṃi! pāmā rakasā ceti

सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात्

sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt

तत्र वातेनारुणं पित्तेनोदुम्बरर्ष्यर्क्षिइ!जिह्वकपालकाकणकानि श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वमुत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति

tatra vātenāruṇaṃ pittenodumbararṣyarkṣii!jihvakapālakākaṇakāni śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvamuttarottaraṃ dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti

तत्र वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि ऋष्यजिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्यजिह्वानि कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि काकणन्ति-काफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि तेषां चतुर्णामप्योषचोषप-रिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि अतसीपुष्पवर्णा-नि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि

tatra vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi ṛṣyajihvāprakāśāni kharāṇi ṛṣyajihvāni kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni kākaṇanti-kāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣapa-ridāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi atasīpuṣpavarṇā-ni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni tayordvayorapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti sāmānyāni rūpāṇi

क्षुद्र कुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःस्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति

kṣudra kuṣṭhānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥsthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti

कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति

kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu taccarmadalaṃ vadanti

विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः

visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram mūrcchāvidāhāratitodapākān kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ

शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये

śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi sidhma vidyāttanu prāyaśa ūrdhvakāye

राज्योऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव

rājyo'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva

यत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभंमिंविदन्ति सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाऽणुकाभिः पिडकाभिरूह्या

yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃmiṃvidanti sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā'ṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā

स्फोटैः सदाहैरति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा

sphoṭaiḥ sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā

अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात्

aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni vāyoḥ prakopāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt

किलासमपि कुष्ठविकल्प एव तत्त्रिविधं वातेन पित्तेनश्लेष्मणा चेति कु-ष्ठकिलासयोरन्तरत्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च तेषु संबद्धमण्डलमन्तेजातं रक्तरोमचासाध्यमग्निदग्धं च

kilāsamapi kuṣṭhavikalpa eva tattrividhaṃ vātena pittenaśleṣmaṇā ceti ku-ṣṭhakilāsayorantaratvaggatameva kilāsamaparisrāvi ca tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca teṣu saṃbaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaromacāsādhyamagnidagdhaṃ ca

कुष्ठेषु तु त्वक्संकोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन पाकाव-दरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा

kuṣṭheṣu tu tvaksaṃkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena pākāva-daraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ pittena kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā

तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम्

tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam

भवन्ति चात्र यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः

bhavanti cātra yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam antarbhūmiṃ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ

एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः

evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ

स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते

sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci samāśrite

त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते

tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite

बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते

bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite

दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते

daurgandhyamupadehaśca pūyo'tha krimayastathā gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite

नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसंभवः भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣate ca krimisaṃbhavaḥ bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां संभेदः क्षतसर्पणम् शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च

kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ saṃbhedaḥ kṣatasarpaṇam śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca

स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्

strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam

कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम्

kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam medogataṃ bhavedyāpyamasādhyamata uttaram

ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य संभवम्

brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam

म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातेऽपि गच्छति नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम्

mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte'pi gacchati nātaḥ kaṣṭataro rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam

आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् औषधीनां विशिष्टानां तपसश्च निषेवणात् यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात्

āhārācārayoḥ proktāmāsthāya mahatīṃ kriyām auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaśca niṣevaṇāt yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt

प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात्

prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsāt sahabhojanāt sahaśayyāsanāccāpi vastramālyānulepanāt

कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च औपसर्गिकरोगाश्च संक्रामन्ति नरान्नरम्

kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्निग्धमधुरमेद्यद्र वान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात् प्रमेही भविष्यतीति

divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadra vānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti

तस्य चैवंप्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माणो यदा मेदसा सहैकत्व-मुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्वा बस्तेर्मुखमाश्रित्य निर्भिद्यन्ते तदा प्रमेहाञ्जनयन्ति

tasya caivaṃpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatva-mupetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti

तेषां तु पूर्वरूपाणिहस्तपादतलदाहः स्निग्धपिच्छिलगुरुता गात्राणां मधुरशु-क्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्च श्वासस्तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्च नखानाम्

teṣāṃ tu pūrvarūpāṇihastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśu-klamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām

तत्राविलप्रभूतमूत्रलक्षणाः सर्व एव प्रमेहा भवन्ति

tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti

सर्व एव सर्वदोषसमुत्थाः सह पिडकाभिः

sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ

तत्र कफादुदकेक्षुवालिकासुरासिकताशनैर्लवणपिष्टसान्द्र शुक्रफेनमेहा द-शसाध्याः दोषदूष्याणां समक्रिंयत्वात् पित्तान्नीलहरिद्रा म्लक्षार मञ्जिष्ठा शो-णितमेहाः षड् याप्याः दोषदूष्याणां विषमक्रियत्वात् वातात् सर्पिर्वसाक्षौद्र हस्तिमेहाश्चत्वारोऽसाध्यतमाः महात्ययिकत्वात्

tatra kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndra śukraphenamehā da-śasādhyāḥ doṣadūṣyāṇāṃ samakriṃyatvāt pittānnīlaharidrā mlakṣāra mañjiṣṭhā śo-ṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāt vātāt sarpirvasākṣaudra hastimehāścatvāro'sādhyatamāḥ mahātyayikatvāt

तत्र वातपित्तमेदोभिरन्वितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाञ्जनयति वातकफशोणित-मेदोभि रन्वितं पित्तं पित्तप्रमेहान् कफपित्तवसामज्जमेदोभिरन्वितो वायुर्वात प्रमेहान्

tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati vātakaphaśoṇita-medobhi ranvitaṃ pittaṃ pittapramehān kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvāta pramehān

तत्र श्वेतमवेदनमुदकसदृशमुदकमेही मेहति इक्षुरसतुल्यमि क्षुवालि कामेही सुरातुल्यं सुरामेही सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही शनैः सकफं मृत्स्नं शनैर्मेही विशदं लवणतुल्यं लवणमेही हृष्टरोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही आविलं सान्द्रं सान्द्र मेही शुक्रतुल्यं शुक्रमेही स्तोकं स्तोकं सफेनमच्छं फेनमेही मेहति

tatra śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati ikṣurasatulyami kṣuvāli kāmehī surātulyaṃ surāmehī sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī āvilaṃ sāndraṃ sāndra mehī śukratulyaṃ śukramehī stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati

अत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान् वक्ष्यामःसफेनमच्छं नीलं नीलमेही मेहति सदाहं हरिद्रा भं दरिद्रा मेही अम्लरसगन्धमम्लमेही स्रुतक्षारप्रतिमं क्षारमेही मञ्जिष्ठोदकप्रकाशं मञ्जिष्ठामेही शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति

ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥsaphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati sadāhaṃ haridrā bhaṃ daridrā mehī amlarasagandhamamlamehī srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati

अत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान् वक्ष्यामःसर्पिःप्रकाशं सर्पिर्मेही मेहति वसाप्रका-शं वसामेही क्षौद्र रसवर्णं क्षौद्र मेही मत्तमातङ्गवदनुप्रबन्धं हस्तिमेही मेहति

ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥsarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati vasāprakā-śaṃ vasāmehī kṣaudra rasavarṇaṃ kṣaudra mehī mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ hastimehī mehati

मक्षिकोपसर्पणमालस्यं मांसोपचयः प्रतिश्यायः शैथिल्यारोचकाविपाकाः कफप्रसेकच्छर्दिनिद्रा कासश्वासाश्चेति श्लेष्मजानामुपद्र वाः वृषणयोरवदरणं बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथुः परिधूपनं दाहो मूर्च्छा पिपासा निद्रा नाशः पाण्डुरोगः पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्ति-कानां हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भः कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजानाम् एवमेते विंशति प्रमेहाः सोपद्र वा व्याख्याताः

makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrā kāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadra vāḥ vṛṣaṇayoravadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho mūrcchā pipāsā nidrā nāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paitti-kānāṃ hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti vātajānām evamete viṃśati pramehāḥ sopadra vā vyākhyātāḥ

तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर्दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पि-डका जायन्ते तद्यथाशराविका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुत्रिणी मसूरिका अलजी विदारिका विद्र धिका चेति

tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa pi-ḍakā jāyante tadyathāśarāvikā sarṣapikā kacchapikā jālinī vinatā putriṇī masūrikā alajī vidārikā vidra dhikā ceti

शरावमात्रा तद्रू पा निम्नमध्या शराविका गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सार्षपी

śarāvamātrā tadrū pā nimnamadhyā śarāvikā gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī

सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता

sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā

महती पिडका नीला पिडका विनता स्मृता महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी

mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī

मसूरसमसंस्थाना ज्ञेया सा तु मसूरिका रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत्

masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका विद्र धेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्र धिका बुधैः

vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā vidra dherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidra dhikā budhaiḥ

ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तत्कृताः गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मणि चोत्थिताः सोपद्र वा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत्

ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ sopadra vā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet

कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः

kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ

प्रमेहपूर्वरूपाणामाकृतिर्यत्र दृश्यते किंचिच्चाप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत्

pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate kiṃciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet

कृत्स्नान्यर्धानि वा यस्मिन् पूर्वरूपाणि मानवे प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिशेत्

kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ pramehiṇamādiśet

पिडकापीडितं गाढमुपसृष्टमुपद्र वैः मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्यः प्रकीर्तितः

piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭamupadra vaiḥ madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ

स चापि गमनात् स्थानं स्थानादासनमिच्छति आसनाद्वृणुते शय्यां शयनात् स्वप्नमिच्छति

sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānādāsanamicchati āsanādvṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnamicchati

यथा हि वर्णानां पञ्चानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलबभ्रुक-पिलकपोतमेचकादीनां वर्णानामनेकेषामुत्पत्तिर्भवति एवमेव दोषधातुमला-हार विशेषेणोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकरणं भवति

yathā hi varṇānāṃ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhruka-pilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati evameva doṣadhātumalā-hāra viśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati

भवति चात्र सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकुर्वतः मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि

bhavati cātra sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथात उदराणां निदानं व्याख्यास्यामः

athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो राजर्षिरिन्द्र प्रतिमोऽभवद्यः ब्रह्मर्षिपुत्रं विनयोपपन्नं शिष्यं शुभं सुश्रुतमन्वशात् सः

dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣirindra pratimo'bhavadyaḥ brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśāt saḥ

पृथक् समस्तैरपि चेह दोषैः प्लीहोदरं बद्धगुदं तथैव आगन्तुकं सप्तममष्टमं च दकोदरं चेति वदन्ति तानि

pṛthak samastairapi ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva āgantukaṃ saptamamaṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni

सुदुर्बलाग्नेरहिताशनस्य संशुष्कपूत्यन्ननिषेवणाद्वा स्नेहादिमिथ्याचरणाच्च जन्तोर्वृद्धिं गताः कोष्ठमभिप्रपन्नाः

sudurbalāgnerahitāśanasya saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā snehādimithyācaraṇācca jantorvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ

गुल्माकृतिव्यञ्जितलक्षणानि कुर्वन्ति घोराण्युदराणि दोषाः कोष्ठादुपस्नेहवदन्नसारो निःसृत्य दुष्टोऽनिलवेगनुन्नः

gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ koṣṭhādupasnehavadannasāro niḥsṛtya duṣṭo'nilaveganunnaḥ

त्वचः समुन्नम्य शनैः समन्ताद्विवर्धमानो जठरं करोति तत्पूर्वरूपं बलवर्णकाङ्क्षावलीविनाशो जठरे हि राज्यः

tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantādvivardhamāno jaṭharaṃ karoti tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ

जीर्णापरिज्ञानविदाहवत्यो बस्तौ रुजः पादगतश्च शोफः संगृह्य पार्श्वोदरपृष्ठनाभीर्यद्वर्धते कृष्णसिरावनद्धम्

jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śophaḥ saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīryadvardhate kṛṣṇasirāvanaddham

सशूलमानाहवदुग्रशब्दं सतोदभेदं पवनात्मकं तत् यच्चोषतृष्णाज्वरदाहयुक्तं पीतं सिरा भान्ति च यत्र पीताः

saśūlamānāhavadugraśabdaṃ satodabhedaṃ pavanātmakaṃ tat yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ

पीताक्षिविण्मूत्रनखाननस्य पित्तोदरं तत्त्वचिराभिवृद्धि यच्छीतलं शुक्लसिरावनद्धं गुरु स्थिरं शुक्लनखाननस्य

pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ tattvacirābhivṛddhi yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya

स्निग्धं महच्छोफयुतं ससादं कफोदरं तत्तु चिराभिवृद्धि स्त्रियोऽन्नपानं नखरोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः

snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ kaphodaraṃ tattu cirābhivṛddhi striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ

यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्वन्ति घोरं जठरं त्रिलिङ्गम्

yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam

तच्छीतवाताभ्रसमुद्भवेषु विशेषतः कुप्यति दह्यते च स चातुरो मूर्च्छति संप्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च

tacchītavātābhrasamudbhaveṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca sa cāturo mūrcchati saṃprasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca

प्रकीर्तितं दूष्युदरं तु घोरं प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च

prakīrtitaṃ dūṣyudaraṃ tu ghoraṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodha vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca

प्लीहाभिवृद्धिं सततं करोति प्लीहोदरं तत् प्रवदन्ति तज्ज्ञाः वामे च पार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र

plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti plīhodaraṃ tat pravadanti tajjñāḥ vāme ca pārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra

मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः सव्येतरस्मिन् यकृति प्रदुष्टे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव

mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ savyetarasmin yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva

यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा सहितैः पृथग्वा संचीयते तत्र मलः सदोषः क्रमेण नाड्यामिव संकरो हि

yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā sahitaiḥ pṛthagvā saṃcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyāmiva saṃkaro hi

निरुध्यते चास्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तच्चोदरं विट्समगन्धिकं च

nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti taccodaraṃ viṭsamagandhikaṃ ca

प्रच्छर्दयन् बद्धगुदी विभाव्यः ततः परिस्राव्युदरं निबोध शल्यं यदन्नोपहितं तदन्त्रं भिनत्ति यस्यागतमन्यथा वा

pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha śalyaṃ yadannopahitaṃ tadantraṃ bhinatti yasyāgatamanyathā vā

तस्मात् स्रुतोऽन्त्रात् सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यतेऽतीव विदह्यते च

tasmāt sruto'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate'tīva vidahyate ca

एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं दकोदरं कीर्तयतो निबोध यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः

etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato nibodha yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ

पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दुष्यन्ति हि तद्वहानि स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति

pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti

स्निग्धं महत् संपरिवृत्तनाभि भृशोन्नतं पूर्णमिवाम्बुना च यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत्

snigdhaṃ mahat saṃparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat

आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता शोफः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः दाहस्तृष्णा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि

ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā śophaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ dāhastṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi

अन्ते सलिलभावं हि भजन्ते जठराणि तु सर्वाण्येव परीपाकात्तदा तानि विवर्जयेत्

ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu sarvāṇyeva parīpākāttadā tāni vivarjayet

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने उदरनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne udaranidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातो मूढगर्भनिदानं व्याख्यास्यामः

athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

ग्राम्यधर्मयानवाहनाध्वगमनप्रस्खलनप्रपतनप्रपीडनधावनाभिघातविषमशयनासनोपवासवेगाभिघातातिरूक्षकटुतिक्तभोजनशोकातिक्षारसेवनातिसारवमनविरेचनप्रेङ्खोलनाजीर्णगर्भशातनप्रभृतिभिर्विशेषैर्बन्धनान्मुच्यते गर्भः फ-लमिव वृन्तबन्धनादभिघातविशेषैः स विमुक्तबन्धनो गर्भाशयम तिक्रम्य यकृत्प्लीहान्त्रविवरैरवस्रंसमानः कोष्ठसंक्षोभमापादयति तस्या जठरसंक्षो-भाद्वायुरपानो मूढःपार्श्वबस्तिशीर्षोदरयोनिशूलानाहमूत्रसङ्गा नामन्यतममा-पाद्य गर्भं च्यावयति तरुणं शोणितस्रावेण तमेव कदा चिद्विवृद्धमसम्यगा-गतमपत्यपथमनुप्राप्तमनिरस्यमानं विगुणापानसंमोहितं गर्भं मूढगर्भमित्याचक्षते

grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍanadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirviśeṣairbandhanānmucyate garbhaḥ pha-lamiva vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ sa vimuktabandhano garbhāśayama tikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobhamāpādayati tasyā jaṭharasaṃkṣo-bhādvāyurapāno mūḍhaḥpārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgā nāmanyatamamā-pādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa tameva kadā cidvivṛddhamasamyagā-gatamapatyapathamanuprāptamanirasyamānaṃ viguṇāpānasaṃmohitaṃ garbhaṃ mūḍhagarbhamityācakṣate

ततः कीलः प्रतिखुरो बीजकः परिघ इति तत्र ऊर्ध्वबाहुशिरःपादो यो यो-निमुखं निरुणद्धि कील इव स कीलः निःसृतहस्तपादशिराः कायसङ्गी प्र-तिखुरः यो निर्गच्छत्येक शिरोभुजः स बीजकःयस्तु परिघ इव योनिमुख-मावृत्य तिष्ठति स परिघः इति चतुर्विधो भवतीत्येके भाषन्ते तत्तु न सम्यक् कस्मात् स यदा विगुणानिलप्रपीडितोऽपत्यपथमनेकधा प्रपद्यते तदा सङ्ख्या हीयते

tataḥ kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti tatra ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yo-nimukhaṃ niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pra-tikhuraḥ yo nirgacchatyeka śirobhujaḥ sa bījakaḥyastu parigha iva yonimukha-māvṛtya tiṣṭhati sa parighaḥ iti caturvidho bhavatītyeke bhāṣante tattu na samyak kasmāt sa yadā viguṇānilaprapīḍito'patyapathamanekadhā prapadyate tadā saṅkhyā hīyate

तत्र कश्चिद्द्वाभ्यां सक्थिभ्यां योनिमुखं प्रतिपद्यते कश्चिदाभुग्नैकसक्थिरेकेन कश्चिदाभुग्नसक्थिशरीरः स्फिग्देशेन तिर्यगागतः कश्चिदुरः पार्श्वपृष्ठानामन्य-तमेन योनिद्वरां पिधायावतिष्ठते अन्तःपार्श्वपवृत्तशिराः कश्चिदेकेन बाहुना कश्चिदाभुग्नशिरा बाहुद्वयेन कश्चिदाभुग्नमध्यो हस्तपादशिरोभिः कश्चिदेकेन सन्कथा योनिमुखं प्रतिपद्यतेऽपरेण पायुम् इत्यष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा समासेन

tatra kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ pratipadyate kaścidābhugnaikasakthirekena kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ kaściduraḥ pārśvapṛṣṭhānāmanya-tamena yonidvarāṃ pidhāyāvatiṣṭhate antaḥpārśvapavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā kaścidābhugnaśirā bāhudvayena kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ kaścidekena sankathā yonimukhaṃ pratipadyate'pareṇa pāyum ityaṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena

तत्र द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ शेषानपि विपरीतेन्द्रि यार्थाक्षेपकयोनिभ्रंशसंवरणमक्कल्लश्वासकासभ्रमनिपीडितान् परिहरेत्

tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau śeṣānapi viparītendri yārthākṣepakayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān pariharet

भवन्ति चात्र कालस्य परिणामेन मुक्तं वृन्ताद्यथा फलम् प्रपद्यते स्वभावेन नान्यथा पतितुं ध्रुवम्

bhavanti cātra kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntādyathā phalam prapadyate svabhāvena nānyathā patituṃ dhruvam

एवं कालप्रकर्षेण मुक्तो नाडीनिबन्धनात् गर्भाशयस्थो यो गर्भो जननाय प्रपद्यते

evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīnibandhanāt garbhāśayastho yo garbho jananāya prapadyate

कृमिवाताभिघातैस्तु तदेवोपद्रुतं फलम् पतत्यकालेऽपि यथा तथा स्याद्गर्भविच्युतिः

kṛmivātābhighātaistu tadevopadrutaṃ phalam patatyakāle'pi yathā tathā syādgarbhavicyutiḥ

आचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविच्युतिः ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः

ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavicyutiḥ tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ

प्रविध्यति शिरो या तु शीताङ्गी निरपत्रपा नीलोद्धतसिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा

pravidhyati śiro yā tu śītāṅgī nirapatrapā nīloddhatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā

गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता भवत्युच्छ्वासपूतित्वं शूलं चान्तर्मृते शिशौ

garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā bhavatyucchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ cāntarmṛte śiśau

मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च प्रपीडितः

mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca prapīḍitaḥ

बस्तमारविपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि तत्क्षणाज्जन्मकाले तं पाटयित्वोद्धरेद्भिषक्

bastamāravipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi tatkṣaṇājjanmakāle taṃ pāṭayitvoddharedbhiṣak

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मूढभर्गनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mūḍhabharganidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातो विद्र धीनां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto vidra dhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सर्वामरगुरुः श्रीमान्निमित्तान्तरभूमिपः शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्र धिलक्षणम्

sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ śiṣyāyovāca nikhilamidaṃ vidra dhilakṣaṇam

त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः दोषाः शोफं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम्

tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ doṣāḥ śophaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam

महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चाप्यथवाऽऽयतम् तमाहुर्विद्र धिं धीरा विज्ञेयः स च षडिवधः

mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ cāpyathavā''yatam tamāhurvidra dhiṃ dhīrā vijñeyaḥ sa ca ṣaḍivadhaḥ

पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं संप्रवक्ष्यते

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate

कृष्णोऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्र धिर्वातसंभवः

kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo bhṛśamatyarthavedanaḥ citrotthānaprapākaśca vidra dhirvātasaṃbhavaḥ

पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्र धिः पित्तसंभवः

pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān kṣiprotthānaprapākaśca vidra dhiḥ pittasaṃbhavaḥ

शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्तब्धोऽल्पवेदनः चिरोत्थानप्रपाकश्च सकण्डुश्च कफोत्थितः

śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho'lpavedanaḥ cirotthānaprapākaśca sakaṇḍuśca kaphotthitaḥ

तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान्

tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān

विषमं पच्यते चापि विद्र धिः सान्निपातिकः तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यसेविनः

viṣamaṃ pacyate cāpi vidra dhiḥ sānnipātikaḥ taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyasevinaḥ

क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः

kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ

एष विद्र धिरागन्तुः पित्तविद्र धिलक्षणः कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः

eṣa vidra dhirāgantuḥ pittavidra dhilakṣaṇaḥ kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ

पित्तविद्र धिलिङ्गस्तु रक्तविद्र धिरुच्यते उक्ता विद्र धयो ह्येते तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः

pittavidra dhiliṅgastu raktavidra dhirucyate uktā vidra dhayo hyete teṣvasādhyastu sarvajaḥ

आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्र धीन् परिचक्षते गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कसंसृष्टभोजनात्

ābhyantarānatastūrdhvaṃ vidra dhīn paricakṣate gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt

अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः पृथक् संभूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम्

ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam

वल्मीकवत्समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्र धिम् गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा

valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti vidra dhim gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā

वृक्कयोर्यकृति प्लीह्नि हृदये क्लोम्नि वा तथा तेषां लिङ्गानि जानीयाद्बाह्यविद्र धिलक्षणैः

vṛkkayoryakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā teṣāṃ liṅgāni jānīyādbāhyavidra dhilakṣaṇaiḥ

आमपक्वैषणीयाच्च पक्वापक्वं विनिर्दिशेत् अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः

āmapakvaiṣaṇīyācca pakvāpakvaṃ vinirdiśet adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ

गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता नाभ्यां हिक्का तथाऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम्

gude vātanirodhastu bastau kṛcchrālpamūtratā nābhyāṃ hikkā tathā'ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam

कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्र धौ वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम्

kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidra dhau vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam

सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि शूलश्च दारुणः श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासा क्लोमजेऽधिका

sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi śūlaśca dāruṇaḥ śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsā klomaje'dhikā

आमो वा यदि वा पक्वो महान् वा यदि वेतरः सर्वो मर्मोत्थितश्चापि विद्र धिः कष्ट उच्यते

āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ sarvo marmotthitaścāpi vidra dhiḥ kaṣṭa ucyate

नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः जीवत्यधो निःस्रुतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति

nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ jīvatyadho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati

हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन

hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana

स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्र धिः

strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidra dhiḥ

अपि सम्यक्प्रजातानामसृक् कायादनिःसृतम् रक्तजं विद्र धिं कुर्यात् कुक्षौ मक्कल्लसंज्ञितम्

api samyakprajātānāmasṛk kāyādaniḥsṛtam raktajaṃ vidra dhiṃ kuryāt kukṣau makkallasaṃjñitam

सप्ताहान्नोपशान्तश्चेत्ततोऽसौ संप्रपच्यते विशेषमथ वक्ष्यामि स्पष्टं विद्र धिगुल्मयोः

saptāhānnopaśāntaścettato'sau saṃprapacyate viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidra dhigulmayoḥ

गुल्मदोषसमुत्थानाद्विद्र धेर्गुल्मकस्य च कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्र धिः पाकमेति च

gulmadoṣasamutthānādvidra dhergulmakasya ca kasmānna pacyate gulmo vidra dhiḥ pākameti ca

न निबन्धोऽस्ति गुल्मानां विद्र धिः सनिबन्धनः गुल्माकाराः स्वयं दोषा विद्र धिर्मांसशोणिते

na nibandho'sti gulmānāṃ vidra dhiḥ sanibandhanaḥ gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidra dhirmāṃsaśoṇite

विवरानुचरो ग्रन्थिरप्सु बुद्बुदको यथा एवंप्रकारो गुल्मस्तु तस्मात् पाकं न गच्छति

vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā evaṃprakāro gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati

मांसशोणितबाहुल्यात् पाकं गच्छति विद्र धिः मांसशोणितहीनत्वाद्गुल्मः पाकं न गच्छति

māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidra dhiḥ māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ na gacchati

गुल्मस्तिष्ठति दोषे स्वे विद्र धिर्मांसशोणिते विद्र धिः पच्यते तस्माद्गुल्मश्चापि न पच्यते

gulmastiṣṭhati doṣe sve vidra dhirmāṃsaśoṇite vidra dhiḥ pacyate tasmādgulmaścāpi na pacyate

हृन्नाभिबस्तिजः पक्वो वर्ज्यो यश्च त्रिदोषजः अथ मज्जपरीपाको घोरः समुपजायते

hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate

सोऽस्थिमांसनिरोधेन द्वारं न लभते यदा ततः स व्याधिना तेन ज्वलनेनेव दह्यते

so'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate

अस्थिथिमिज्जोष्मणा तेन शीर्यते दह्यमानवत् विकारः शल्यभूतोऽय क्लेशयेदातुरं चिरम्

asthithimijjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat vikāraḥ śalyabhūto'ya kleśayedāturaṃ ciram

अथास्य कर्मणा व्याधिर्द्वारं तु लभते यदा ततो मेदःप्रभं स्निग्धं शुक्लं शीतमथो गुरु

athāsya karmaṇā vyādhirdvāraṃ tu labhate yadā tato medaḥprabhaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru

भिन्नेऽन्स्थि निःस्रवेत् पूयमेतदस्थिगतं विदुः विद्र धिं शास्त्रकुशलाः सर्वदोषरुजावहम्

bhinne'nsthi niḥsravet pūyametadasthigataṃ viduḥ vidra dhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विद्र धिनिदानं नाम नवमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidra dhinidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं व्याख्यास्यामः

athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

त्वङ्मांसशोणितगताः कुपितास्तु दोषाः सर्वाङ्गसारिणमिहास्थितमात्मलिङ्गम् कुर्वन्ति विस्तृतमनुन्नतमाशु शोफं तं सर्वतो विसरणाच्च विसर्पमाहुः

tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāstu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇamihāsthitamātmaliṅgam kurvanti vistṛtamanunnatamāśu śophaṃ taṃ sarvato visaraṇācca visarpamāhuḥ

वातात्मकोऽसितमृदुः परुषोऽङ्गमर्दसंभेदतोदपवनज्वरलिङ्गयुक्तः गण्डैर्यदा तु विषमैरतिदूषितत्वाद्युक्तः स एव कथितः खलु वर्जनीयः

vātātmako'sitamṛduḥ paruṣo'ṅgamardasaṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ gaṇḍairyadā tu viṣamairatidūṣitatvādyuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ

पित्तात्मको द्रुतगतिर्ज्वरदाहपाकस्फोटप्रभेदबहुलः क्षतजप्रकाशः दोषप्रवृद्धिहतमांससिरो यदा स्यात् स्रोतोजकर्दमनिभो न तदा स सिध्येत्

pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā sa sidhyet

श्लेष्मात्मकः सरति मन्दमशीघ्रपाकः स्निग्धः सितश्वयथुरल्परुगुग्रकण्डुः सर्वात्मकस्त्रिविधवर्णरुजोऽवगाढः पक्वो न सिध्यति च मांससिराप्रशातात्

śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ sitaśvayathuralparugugrakaṇḍuḥ sarvātmakastrividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt

सद्यःक्षतव्रणमुपेत्य नरस्य पित्तं रक्तं च दोषबहुलस्य करोति शोफम् श्यावं सलोहितमतिज्वरदाहपाकं स्फोटैः कुलत्थसदृशैरसितैश्च कीर्णम्

sadyaḥkṣatavraṇamupetya narasya pittaṃ raktaṃ ca doṣabahulasya karoti śopham śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśairasitaiśca kīrṇam

सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति पैत्तानिलावपि च दर्शितपूर्वलिङ्गौ सर्वे च मर्मसु भवन्ति हि कृच्छ्रसाध्याः

sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi kṛcchrasādhyāḥ

शोफं न पक्वमिति पक्वमुपेक्षते यो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः

śophaṃ na pakvamiti pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ

तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरित्यतश्च नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च संमूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या

tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca saṃmūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā

तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपायाम् तृट्तापतोदसदनज्वरभेदहेतुः पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु पित्तात्

tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt

ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा रात्रिस्रुतिः स्तिमितरुक्कठिना सकण्डूः दोषद्वयाभिहितलक्षणदर्शनेन तिस्रो गतीर्व्यतिकरप्रभवास्तु विद्यात्

jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt

दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्घोरामसुक्षयकरीमिव कालरात्रिम्

dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni tāmādiśet pavanapittakaphaprakopādghorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim

नष्टं कथंचिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति सा फेनिलं मथितमच्छमसृग्विमिश्रमुष्णं स्रवेत सहसा सरुजा च नित्यम्

naṣṭaṃ kathaṃcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam

यावत्यो गतयो यैश्च कारणैः संभवन्ति हि तावन्तः स्तनरोगाः स्युः स्त्रीणां तैरेव हेतुभिः

yāvatyo gatayo yaiśca kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ taireva hetubhiḥ

धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः दोषाविसरणात्तासां न भवन्ति स्तनामयाः

dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ doṣāvisaraṇāttāsāṃ na bhavanti stanāmayāḥ

तासामेव प्रजातानां गर्भिणीनां च ताः पुनः स्वभावादेव विवृता जायन्ते संभवन्त्यतः

tāsāmeva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ svabhāvādeva vivṛtā jāyante saṃbhavantyataḥ

रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः कृत्स्नदेहात् स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते

rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate

विशस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणमुच्यते

viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇamucyate

तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात् स्मरणादपि शब्दसंश्रवणात् स्पर्शात् संहर्षाच्च प्रवर्तते

tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate

सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः

suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate āhārarasayonitvādevaṃ stanyamapi striyāḥ

तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात् स्मरणादपि ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् संप्रवर्तते

tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi grahaṇācca śarīrasya śukravat saṃpravartate

स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते तत् कषायं भवेद्वातात् क्षिप्तं च प्लवतेऽम्भसि

sneho nirantarastatra prasrave heturucyate tat kaṣāyaṃ bhavedvātāt kṣiptaṃ ca plavate'mbhasi

पित्तादम्लं सकटुकं राज्योऽम्भसि च पीतिकाः कफाद्घनं पिच्छिलं च जले चाप्यवसीदति सर्वैर्दुष्टैः सर्वलिङ्गमभिघाताच्च दुष्यति

pittādamlaṃ sakaṭukaṃ rājyo'mbhasi ca pītikāḥ kaphādghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpyavasīdati sarvairduṣṭaiḥ sarvaliṅgamabhighātācca duṣyati

यत् क्षीरमुदके क्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम् मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तद्विनिर्दिशेत्

yat kṣīramudake kṣiptamekībhavati pāṇḍuram madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tadvinirdiśet

सक्षीरौ वाऽप्यदुग्धौ वा प्राप्य दोषः स्तनौ स्त्रियाः रक्तं मांसं च सन्दूष्य स्तनरोगाय कल्पते

sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya stanarogāya kalpate

पञ्चानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्र धिम् लक्षणानि समानानि बाह्यविद्र धिलक्षणैः

pañcānāmapi teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidra dhim lakṣaṇāni samānāni bāhyavidra dhilakṣaṇaiḥ

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं नाम दशमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः

अथातो ग्रन्थपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः संदूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः

vātādayo māṃsamasṛk ca duṣṭāḥ saṃdūṣya medaśca kaphānuviddham vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ

आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् कृष्णोऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम्

āyamyate vyathyata eti todaṃ pratyasyate kṛtyata eti bhedam kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham

दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम्

dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram

शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम्

śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam

शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजोऽतिकण्डूः मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ

व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् संपीड्य सङ्कोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम्

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam saṃpīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam

ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः

granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca aruk sa evāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ

हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति

hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ granthiṃ sthiraṃ vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti

तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथाऽन्यै अनन्यवर्णैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति

taṃ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyai ananyavarṇairupacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti

कण्डूयुतास्तेऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी

kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī

गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्य्पाकम्

gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsamabhipradūṣya vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhypākam

कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च

kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tamarbudaṃ śāstravido vadanti vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca

तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु संपीड्य सङ्कोच्य गतस्त्वपाकम्

tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu saṃpīḍya saṅkocya gatastvapākam

सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धिम् स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात्

sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddhim sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt

रक्तक्षयोपद्र वपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सोऽबुदपीडितस्तु मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम्

raktakṣayopadra vapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so'budapīḍitastu muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham

अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य

avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya

मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु संप्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम्

māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu saṃprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam

यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम्

yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam

न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु

na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu

वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः

vātaḥ kaphaścaiva gale pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ

तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु मेदोन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेदतिस्निग्धतरोऽरुजश्च

todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca

पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्धयपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः

pāruṣyayuktaściravṛddhayapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ

स्थिरः सवर्णोऽल्परुगुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित्

sthiraḥ savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit

माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुगथातिकण्डूः

mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto nīrugathātikaṇḍūḥ

प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम्

pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam

कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु

kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu

निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत्

nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने गलगण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं नामैकादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथातो वृद्ध्य्पुदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto vṛddhypudaṃśaślīpadānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातपित्तश्लेष्मशोणितमेदोमूत्रान्त्रनिमित्ताः सप्तवृद्धयो भवन्ति तासां मूत्रान्त्रनिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे केवलमुत्पत्तिहेतुरन्यतमः

vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ saptavṛddhayo bhavanti tāsāṃ mūtrāntranimitte vṛddhī vātasamutthe kevalamutpattiheturanyatamaḥ

अधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवाहिनीरभिप्रपद्य धमनीः फलकोषयोर्वृद्धिं जनयति तांवृद्धिमित्याचक्षते

adhaḥ prakupito'nyatamo hi doṣaḥ phalakośavāhinīrabhiprapadya dhamanīḥ phalakoṣayorvṛddhiṃ janayati tāṃvṛddhimityācakṣate

तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि बस्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः फलकोशशोफश्चेति

tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaśceti

तत्रानिलपरिपूर्णां बस्तिमिवाततां परुषामनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाच-क्षते पक्वोदुम्बरसङ्काशांज्वरदाहोष्मवतीं चाशुसमुत्थानपाकां पित्तवृद्धिंकठिनामल्पवेदनां शीतां कण्डूमतीं श्लेष्मवृद्धिं कृष्णस्फोटावृतां पित्तवृद्धि-लिङ्गां रक्तवृद्धिं मृदुस्निग्धां कण्डूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृ-द्धिं मूत्रसंधारणशीलस्य मूत्रवृद्धिर्भवति सा गच्छतोम्बुपूर्णा दृतिरिव क्षुभ्य-ति मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृषणयोः श्वयथुं कोशयोश्चापादयति तां मूत्रवृद्धिं विद्यात् भारहरणबलवद्विग्रहवृक्षप्रपतनादिभिरायास विशेषैर्वायुरभिप्रवृद्ध प्रकुपितश्च स्थूलान्त्रस्येतरस्य चैकदेशं विगुणमादायाधो गत्वा वङ्क्षणसन्धिमुपेत्य ग्र-न्थिरूपेण स्थित्वाऽप्रतिक्रियमाणे च कालान्तरेणफलकोशं प्रविश्य मुष्क-शोफमापादयति आध्मातो बस्तिरिवाततः प्रदीर्घः स शोफो भवति सशब्द-मवपीडितश्चोर्ध्वमुपैति विमुक्तश्चपुनराध्मायते तामन्त्रवृद्धिमसाध्यामित्याचक्षते

tatrānilaparipūrṇāṃ bastimivātatāṃ paruṣāmanimittānilarujāṃ vātavṛddhimāca-kṣate pakvodumbarasaṅkāśāṃjvaradāhoṣmavatīṃ cāśusamutthānapākāṃ pittavṛddhiṃkaṭhināmalpavedanāṃ śītāṃ kaṇḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ pittavṛddhi-liṅgāṃ raktavṛddhiṃ mṛdusnigdhāṃ kaṇḍūmatīmalpavedanāṃ tālaphalaprakāśāṃ medovṛ-ddhiṃ mūtrasaṃdhāraṇaśīlasya mūtravṛddhirbhavati sā gacchatombupūrṇā dṛtiriva kṣubhya-ti mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoścāpādayati tāṃ mūtravṛddhiṃ vidyāt bhāraharaṇabalavadvigrahavṛkṣaprapatanādibhirāyāsa viśeṣairvāyurabhipravṛddha prakupitaśca sthūlāntrasyetarasya caikadeśaṃ viguṇamādāyādho gatvā vaṅkṣaṇasandhimupetya gra-nthirūpeṇa sthitvā'pratikriyamāṇe ca kālāntareṇaphalakośaṃ praviśya muṣka-śophamāpādayati ādhmāto bastirivātataḥ pradīrghaḥ sa śopho bhavati saśabda-mavapīḍitaścordhvamupaiti vimuktaścapunarādhmāyate tāmantravṛddhimasādhyāmityācakṣate

तत्रातिमैथुनादतिब्रह्मचर्याद्वा तथाऽतिब्रह्मचारिणीं चिरोत्सृष्टां रजस्वलां दी-र्घरोमां कर्कशरोमांसङ्कीर्णरोमां निगूढरोमामल्पद्वारां महाद्वारामप्रिंयामका-मामचौक्षसलिलप्रक्षालितयोनिमप्रक्षालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टां स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजद शनवि-षशूकनिपातनाद्बन्धनाद्धस्ताभिघाताच्चतुष्पदीगमनादचौक्षसलिलप्रक्षालनादवपीडनाच्छुक्रवेगविधारणान्मैथुनान्ते वाऽप्रक्षालनादिभिर्मेढ्र मागम्य प्रकुपितादोषाः क्षतेऽक्षते वा श्वयथुमुपजनयन्ति तमुपदंशमित्याचक्षते

tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā tathā'tibrahmacāriṇīṃ cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dī-rgharomāṃ karkaśaromāṃsaṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomāmalpadvārāṃ mahādvārāmapriṃyāmakā-māmacaukṣasalilaprakṣālitayonimaprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā nārīmatyarthamupasevamānasya tathā karajada śanavi-ṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchukravegavidhāraṇānmaithunānte vā'prakṣālanādibhirmeḍhra māgamya prakupitādoṣāḥ kṣate'kṣate vā śvayathumupajanayanti tamupadaṃśamityācakṣate

स पञ्चविधस्त्रिभिर्दोषैः पृथक् समस्तैरसृजा चेति

sa pañcavidhastribhirdoṣaiḥ pṛthak samastairasṛjā ceti

तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ्रता परुषशोफता विविधाश्चवा-तवेदनाः पैत्तिके ज्वरः श्वयथुः पक्वोदुम्बरसङ्काशस्तीव्रदाहः क्षिप्रपाकः पि-त्तवेदनाश्च श्लैष्मिके श्वयथुः कण्डूमान् कठिनः स्निग्धः श्लेष्मवेदनाश्च र-क्तजे कृष्णस्फोटप्रादुर्भावोऽत्यर्थमसृक्प्रवृत्तिः पित्तलिङ्गान्यत्यर्थं ज्वरदाहौ शोषश्च याप्यश्चैव कदाचित् सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफसः कृमि प्रादुर्भावो मरणं चेति

tatra vātike pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhāścavā-tavedanāḥ paittike jvaraḥ śvayathuḥ pakvodumbarasaṅkāśastīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pi-ttavedanāśca ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ śleṣmavedanāśca ra-ktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo'tyarthamasṛkpravṛttiḥ pittaliṅgānyatyarthaṃ jvaradāhau śoṣaśca yāpyaścaiva kadācit sarvaje sarvaliṅgadarśanamavadaraṇaṃ ca śephasaḥ kṛmi prādurbhāvo maraṇaṃ ceti

कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्माणोऽधप्रपन्नावङ्क्षणोरुजानुजङ्घास्ववतिष्ठमा-नाः कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शोफं जनयन्ति तं श्लीपदमित्याचक्षते तत्त्रिविधंवातपित्तकफनिमित्तमिति

kupitāstu doṣā vātapittaśleṣmāṇo'dhaprapannāvaṅkṣaṇorujānujaṅghāsvavatiṣṭhamā-nāḥ kālāntareṇa pādamāśritya śanaiḥ śophaṃ janayanti taṃ ślīpadamityācakṣate tattrividhaṃvātapittakaphanimittamiti

तत्र वातजं खरं कृष्णं परुषमनिमित्तानिलरुजं परिस्फुटति च बहुशः पित्तजं तु पीतावभासमीषन्मृदु ज्वरदाहप्रायं च श्लेष्मजं तु श्वेतं स्निग्धावभासं मन्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं कण्टकैरुपचितं च

tatra vātajaṃ kharaṃ kṛṣṇaṃ paruṣamanimittānilarujaṃ parisphuṭati ca bahuśaḥ pittajaṃ tu pītāvabhāsamīṣanmṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca śleṣmajaṃ tu śvetaṃ snigdhāvabhāsaṃ mandavedanaṃ bhārikaṃ mahāgranthikaṃ kaṇṭakairupacitaṃ ca

तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्वल्मीकजातं प्रसृतमिति वर्जनीयानि

tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṃ prasṛtamiti varjanīyāni

भवन्ति चात्र त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति विना कफात्

bhavanti cātra trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti vinā kaphāt

पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः

purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ

पादवद्धस्तयोश्चापि श्लीपदं जायते नृणाम् कर्णाक्षिनासिकौष्ठेषु केचिदिच्छन्ति तद्विदः

pādavaddhastayoścāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇām karṇākṣināsikauṣṭheṣu kecidicchanti tadvidaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्ध्य्पुदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vṛddhypudaṃśaślīpadanidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

त्रयोदशोऽध्यायः

अथातः क्षुद्र रोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṣudra rogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

समासेन चतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्र रोगा भवन्ति तद्यथा अजगल्लिका यवप्रख्या अन्धालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकं इन्द्र वृद्धा पनसिका पाषाणगर्दभः जालगर्दभः कक्षा विस्फोरकः अग्निरोहिणी चिप्पं कुनखः अनुशयी विदा-रिका शर्करार्बुदं पामा विचर्चिका रकसा पाददारिका कदरं अलसेन्द्र लुप्तौ दारुणकः अरुंषिका पलितं मसूरिका यौवनपिडका पद्मिनीकण्टकः जतुम-णिः मशकः चर्मकीलः तिलकालकः न्यच्छं व्यङ्गः परिवर्तिका अवपाटिका निरुद्धप्रकश् संनिरुद्ध गुदः अहिपूतनं वृषणकच्छ्रः गुदभ्रंशश्चेति

samāsena catuścatvāriṃśat kṣudra rogā bhavanti tadyathā ajagallikā yavaprakhyā andhālajī vivṛtā kacchapikā valmīkaṃ indra vṛddhā panasikā pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ kakṣā visphorakaḥ agnirohiṇī cippaṃ kunakhaḥ anuśayī vidā-rikā śarkarārbudaṃ pāmā vicarcikā rakasā pādadārikā kadaraṃ alasendra luptau dāruṇakaḥ aruṃṣikā palitaṃ masūrikā yauvanapiḍakā padminīkaṇṭakaḥ jatuma-ṇiḥ maśakaḥ carmakīlaḥ tilakālakaḥ nyacchaṃ vyaṅgaḥ parivartikā avapāṭikā niruddhaprakaś saṃniruddha gudaḥ ahipūtanaṃ vṛṣaṇakacchraḥ gudabhraṃśaśceti

स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका

snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā

यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते

yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् अन्धालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम्

ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām andhālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām

विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम्

vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām

ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेया कच्छपिका बुधैः

grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ

पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुणि ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते

pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṇi granthirvalmīkavadyastu śanaiḥ samupacīyate

तोदक्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्मुखैर्वृतः व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः

todakledaparīdāhakaṇḍūmadbhirmukhairvṛtaḥ vyādhirvalmīka ityeṣa kaphapittānilodbhavaḥ

पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् इन्द्र वृद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक्

padmapuṣkaravanmadhye piḍakābhiḥ samācitām indra vṛddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak

मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् कर्णौ परि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक् शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम्

maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām karṇau pari samantādvā pṛṣṭhe vā piḍakograruk śālūkavatpanasikāṃ tāṃ vidyācchleṣmavātajām

हनुसन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम् पाषाणगर्दभं विद्याद्बलासपवनात्मकम्

hanusandhau samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ sthiram pāṣāṇagardabhaṃ vidyādbalāsapavanātmakam

विसर्पवत् सर्पति योदाहज्वरकरस्तनुः अपाकः श्वयथुः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः

visarpavat sarpati yodāhajvarakarastanuḥ apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ

पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् सर्वात्मकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम्

piḍikāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām sarvātmakāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām

बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसंभूतां कक्षामिति विनिर्दिशेत्

bāhupārśvāṃsakakṣāsu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmiti vinirdiśet

एकामेवंविधां दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटसन्निभाम् त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनामां प्रचक्षते

ekāmevaṃvidhāṃ dṛṣṭvā piṭikāṃ sphoṭasannibhām tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmāṃ pracakṣate

अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वराः पित्तरक्ततः क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति

agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ kvacit sarvatra vā dehe smṛtā visphoṭakā iti

कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारुरिणिआः! अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः

kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāruriṇiāḥ! antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ

सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम् तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः

saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ

नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वातश्च वेदनाम् करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vātaśca vedanām karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet

तदेवाक्षतरोगाख्यं तथोपनखमित्यपि अभिघातात् प्रदुष्टो यो नखो रूक्षोऽसितः खरः

tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityapi abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo'sitaḥ kharaḥ

भवेत्तं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति संज्ञितम् गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम्

bhavettaṃ kunakhaṃ vidyāt kulīnamiti saṃjñitam gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām

कफादन्तःप्रपाकां तां विद्यादनुशयीं भिषक् विदारीकन्दवद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु

kaphādantaḥprapākāṃ tāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu

रक्तां विदारिकां विद्यात् सर्वजां सर्वलक्षणाम् प्राप्य मांससिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः

raktāṃ vidārikāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medastathā'nilaḥ

ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नोऽसौ मधुसर्पिर्वसानिभम् स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः

granthiṃ kurvanti bhinno'sau madhusarpirvasānibham sravatyāsrāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato'nilaḥ

मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत् पुनः दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः

māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet punaḥ durgandhaṃ klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ

स्रवन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छर्करार्बुदम् पामाविचर्च्यौ कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता

sravanti sahasā raktaṃ tadvidyāccharkarārbudam pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā

परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रितः

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritaḥ

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः मेदोरक्तानुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम्

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ medoraktānugaiścaiva doṣairvā jāyate nṛṇām

सकीलकठिनो ग्रन्थिर्निम्नमध्योन्नतोऽपि वा कोलमात्रः सरुक् स्रावी जायते कदरस्तु सः

sakīlakaṭhino granthirnimnamadhyonnato'pi vā kolamātraḥ saruk srāvī jāyate kadarastu saḥ

क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुगन्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत्

klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharuganvitau duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vinirdiśet

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ

रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसंभवः तदिन्द्र लुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते

ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ tadindra luptaṃ khālityaṃ rujyeti ca vibhāvyate

दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते कफवातप्रकोपेण विद्याद्दारुणकं तु तम्

dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam

अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्धनि कफासृक्कृमिकोपेन नृणां विद्यादरुंषिकाम्

arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhani kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām

क्रोधशोकश्रमकृतं शरीरोष्मा शिरोगतः पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते

krodhaśokaśramakṛtaṃ śarīroṣmā śirogataḥ pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate

दाहज्वररुजावन्तस्ताम्राः स्फोटाः सपीतकाः गात्रेषु वदने चान्तर्विज्ञेयास्ता मसूरिकाः

dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ sapītakāḥ gātreṣu vadane cāntarvijñeyāstā masūrikāḥ

शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतशोणितैः जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिकाः

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ jāyante piḍakā yūnāṃ vaktre yā mukhadūṣikāḥ

कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत् पाण्डुमण्डलम् पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम्

kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ kaṇḍūmat pāṇḍumaṇḍalam padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

नीरुजं सममुत्सन्नं मण्डलं कफरक्तजम् सहजं रक्तमीषच्च श्लक्ष्णं जतुमणिं विदुः

nīrujaṃ samamutsannaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam sahajaṃ raktamīṣacca ślakṣṇaṃ jatumaṇiṃ viduḥ

अवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं वदेत्

avedanaṃ sthiraṃ caiva yasya gātreṣu dṛśyate māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ vadet

कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान्

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān

मण्डलं महदल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् सहजं नीरुजं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते

maṇḍalaṃ mahadalpaṃ vā śyāmaṃ vā yadi vā sitam sahajaṃ nīrujaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate

समुत्थाननिदानाभ्यां चर्मकीलं प्रकीर्तितम् क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः

samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaṃ prakīrtitam krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ

सहसा मुखमागत्य मण्डलं विसृजत्यतः नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत्

sahasā mukhamāgatya maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet

कृष्णमेवंगुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः मर्दनात् पीडनाच्चाति तथैवाप्यभिघाततः मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरः

kṛṣṇamevaṃguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ mardanāt pīḍanāccāti tathaivāpyabhighātataḥ meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaraḥ

तदा वातोपसृष्टं तु चर्म प्रतिनिवर्तते मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते

tadā vātopasṛṣṭaṃ tu carma pratinivartate maṇeradhastāt kośaśca granthirūpeṇa lambate

सवेदनः सदाहश्चपाकं च व्रजति क्वचित् मारुतागन्तुसंभूतां विद्यात्तां परिवर्तिकाम्

savedanaḥ sadāhaścapākaṃ ca vrajati kvacit mārutāgantusaṃbhūtāṃ vidyāttāṃ parivartikām

सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बालां गच्छेत् स्त्रियंनरः

sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādbālāṃ gacchet striyaṃnaraḥ

हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् मर्दनात्पीडनाद्वाऽपि शुक्रवेगविघाततः

hastābhighātādathavā carmaṇyudvartite balāt mardanātpīḍanādvā'pi śukravegavighātataḥ

यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् वातोपसृष्टमेवं तु चर्म संश्रयते मणिम्

yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām vātopasṛṣṭamevaṃ tu carma saṃśrayate maṇim

मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम्

maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca niruddhaprakaśe tasminmandadhāramavedanam

मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्न च विदीर्यते निरुद्धप्रकशं विद्याद्दुरूढां चावपाटिकाम्

mūtraṃ pravartate jantormaṇirna ca vidīryate niruddhaprakaśaṃ vidyāddurūḍhāṃ cāvapāṭikām

वेगसंधारणाद्वायुर्विहतो गुदमाश्रितः निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च

vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato gudamāśritaḥ niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca

मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात् सुदुस्तरम्

mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati sanniruddhagudaṃ vyādhimenaṃ vidyāt sudustaram

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्नस्यास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinnasyāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंश्रितः यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं संजनयेत्तदा

snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃśritaḥ yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ saṃjanayettadā

तत्र कण्डूयनात् क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम्

tatra kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām

प्रवाहणातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः रूक्षदुर्बलदेहस्य तं गुदभ्रंशमादिशेत्

pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśamādiśet

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने क्षुद्र रोगनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kṣudra roganidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

चतुर्दशोऽध्यायः

अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते तद्यथासर्षपिका अष्ठीलिका ग्रथितं कुम्भीका अलजी मृदितं संमू-ढपिडका अवमन्थः पुष्करिका स्पर्शहानिः उत्तमा शतपोनकः त्वक्पाकः शोणितार्बुदं मांसार्बुदं मांसपाकः विद्र धिः तिलकालकश्चेति

liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayo jāyante tadyathāsarṣapikā aṣṭhīlikā grathitaṃ kumbhīkā alajī mṛditaṃ saṃmū-ḍhapiḍakā avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ uttamā śataponakaḥ tvakpākaḥ śoṇitārbudaṃ māṃsārbudaṃ māṃsapākaḥ vidra dhiḥ tilakālakaśceti

गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः

gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā budhaiḥ

कठिना विषमैरन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः शूकैस्तु विषसंभुग्नैः पिडकाऽष्ठीलिका भवेत्

kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakopataḥ śūkaistu viṣasaṃbhugnaiḥ piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet

शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्र् गथितं तत् कफोत्थितम् कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा

śūkairyat pūritaṃ śaśvadr gathitaṃ tat kaphotthitam kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā

अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत् मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः

alajīlakṣaṇairyuktāmalajīṃ ca vitarkayet mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ

पाणिभ्यां भृशसंमूढे संमूढपिडका भवेत् दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः

pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ

सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् पित्तशोणितसंभूता पिडका पिडकाचिता

so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt pittaśoṇitasaṃbhūtā piḍakā piḍakācitā

पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम्

padmapuṣkarasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā janayet sparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūṣitam

मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा

mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā uttamaiṣā tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā

छिद्रै रणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः

chidrai raṇumukhairvastu citaṃ yasya samantataḥ vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ

पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् कृष्णैः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम्

pittaraktakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktaiśca piḍakābhiśca pīḍitam yasya vastu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam

मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससंभवम् शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः

māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasaṃbhavam śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāśca vedanāḥ

विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् विद्र धिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत्

vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak vidra dhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet

कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः

kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ

कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम्

kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam

तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः विद्र धिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः

tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ vidra dhiśca na sidhyanti ye ca syustilakālakāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने शूकदोषनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne śūkadoṣanidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

पञ्चदशोऽध्यायः

अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto bhagnānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधमन्स्थां भङ्गमुपदिशन्ति

patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamansthāṃ bhaṅgamupadiśanti

तत्र भङ्गजातमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं काण्डभग्नं च तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति

tatra bhaṅgajātamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ ca tatra ṣaḍvidhaṃ sandhimuktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ bhavati

तत्र सन्धिमुक्तमुत्पिष्टं विश्लिष्टं विवर्तितम् अवक्षिप्तम् अतिक्षिप्तं तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम्

tatra sandhimuktamutpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ vivartitam avakṣiptam atikṣiptaṃ tiryakkṣiptamiti ṣaḍvidham

तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम्

tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ sparśāsahatvaṃ ceti sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam

वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश्च नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति विश्लिष्टेऽल्प शोफो वेदनासातत्यं सन्धिवि-क्रिया च विवर्तिते तु सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यन्स्थोरतिक्रान्तता वेदना चतिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति

vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbhāvo viśeṣataśca nānāprakārā vedanā rātrau prādurbhavanti viśliṣṭe'lpa śopho vedanāsātatyaṃ sandhivi-kriyā ca vivartite tu sandhipārśvāpagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca avakṣipte sandhiviśleṣastīvrarujatvaṃ ca atikṣipte dvayoḥ sandhyansthoratikrāntatā vedanā catiryakkṣipte tvekāsthipārśvāpagamanamatyarthaṃ vedanā ceti

काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःकर्कटकम् अश्वकर्णं चूर्णितं पिच्चितम् अस्थि-च्छल्लितं काण्डभग्नं मज्जानुगतम् अतिपातितं वक्रं छिन्नं पाटितं स्फुटितमिति द्वादशविधम्

kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥkarkaṭakam aśvakarṇaṃ cūrṇitaṃ piccitam asthi-cchallitaṃ kāṇḍabhagnaṃ majjānugatam atipātitaṃ vakraṃ chinnaṃ pāṭitaṃ sphuṭitamiti dvādaśavidham

श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ता-ङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम्

śvayathubāhulyaṃ spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvamavapīḍyamāne śabdaḥ srastā-ṅgatā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābha iti samāsena kāṇḍabhagnalakṣaṇamuktam

विशेषस्तु संमूढमुभयतोऽस्थि मध्ये भलिग्निं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम् अश्व-कर्णवदुद्गतमश्वकर्णकं स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत् पिच्चितं पृथुतां गतमनल्पशोफं पार्श्वयोरस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं वेल्लते प्रकम्पमानं काण्डभग्नम् अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुग-तम् अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम् आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम् अन्य-तरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च शूपूर्णमिवाध्मातं विपुलं विस्फुटितं स्फुटितमिति

viśeṣastu saṃmūḍhamubhayato'sthi madhye bhaligniṃ granthirivonnataṃ karkaṭakam aśva-karṇavadudgatamaśvakarṇakaṃ spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitamavagacchet piccitaṃ pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ pārśvayorasthi hīnodgatamasthicchalitaṃ vellate prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnahyatīti majjānuga-tam asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam ābhugnamavimuktāsthi vakram anya-tarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ pāṭitamaṇubahuvidāritaṃ vedanāvacca śūpūrṇamivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitamiti

तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति

teṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni kṛśavṛddhabālānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ ceti

भवन्ति चात्र भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः

bhavanti cātra bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ

असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत्

asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet

आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात्

ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt

सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः

saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet madhyasya vayaso'vasthāstisro yāḥ parikīrtitāḥ

तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु

tatra sthiro bhavejjanturupakrānto vijānatā taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu

कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भग्ननिदानं नाम पञ्चदशोध्यायः

kapālāni vibhidyante sphuṭanti rucakāni ca iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagnanidānaṃ nāma pañcadaśodhyāyaḥ

षोडशोऽध्यायः

अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु तत्रायतनानिओष्ठौ दन्तमूलानि दन्ताः जिह्वा तालुकण्ठः सर्वाणि चेति तत्राष्टावोष्ठयोः पञ्चदशदन्तमूलेषु अष्टौ दन्तेषु पञ्च जिह्वायां नव तालुनिसप्तदश कण्ठे त्रयः सर्वेष्वायतनेषु

mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu tatrāyatanānioṣṭhau dantamūlāni dantāḥ jihvā tālukaṇṭhaḥ sarvāṇi ceti tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ pañcadaśadantamūleṣu aṣṭau danteṣu pañca jihvāyāṃ nava tālunisaptadaśa kaṇṭhe trayaḥ sarveṣvāyataneṣu

तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः

tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ

कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः

karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau dālyete paripāṭyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ

आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः

ācitau piḍakābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam sadāhapākasaṃsrāvau nīlau pītau ca pittataḥ

सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू

savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū

सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ

sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau

खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ

kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ samācitau raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau

मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात्

māṃsaduṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau jantavaścātra mūrcchanti sṛkkasyobhayato mukhāt

मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू

medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravato gurū

क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ

kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau

दन्तमूलगतास्तु-शीतादो दन्तपुप्पुटको दन्तवेष्टकः शौषिरो महाशौषिरः परिदर उपकुशो दन्तवैदर्भो वर्धनः अधिमांसो नाड्यः पञ्चेति

dantamūlagatāstu-śītādo dantapuppuṭako dantaveṣṭakaḥ śauṣiro mahāśauṣiraḥ paridara upakuśo dantavaidarbho vardhanaḥ adhimāṃso nāḍyaḥ pañceti

शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च

śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca

दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसंभवः

dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṃbhavaḥ

दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः

dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo mahān dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ

स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसंभवः

sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṃbhavaḥ

श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ śauṣiro gadaḥ

दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate

यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसंज्ञकः दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक्

yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṃjñakaḥ dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk

पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च

pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca

आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते

āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate

यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान्

yasminnupakuśaḥ sa syāt pittaraktakṛto gadaḥ ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān

भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः

bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ

वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः

vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte ruk ca praśāmyati hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ

लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः

lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ

दन्तगतास्तु-दालनः क्रिमिदन्तको दन्तहर्षो भञ्जनकः दन्तशर्करा कपालिका श्यावदन्तको हनुमोक्षश्चेति

dantagatāstu-dālanaḥ krimidantako dantaharṣo bhañjanakaḥ dantaśarkarā kapālikā śyāvadantako hanumokṣaśceti

दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः

dālyante bahudhā dantā yasmiṃstīvraruganvitāḥ dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ

कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः

kṛṣṇaśchidrī calaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ

शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात्

śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ sahante sparśanaṃ na ca yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt

वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसंज्ञितः

vaktraṃ vakraṃ bhavedyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ

शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा

śarkareva sthirībhūto malo danteṣu yasya vai sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā

दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी

dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha jñeyā kapālikā saiva daśanānāṃ vināśinī

योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः

yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ śyāvatāṃ nīlatāṃ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ

वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः

vātena taistairbhāvaistu hanusandhirvisaṃhataḥ hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ

जिह्वागतास्तुकण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः अलास उपजिह्विका चेति

jihvāgatāstukaṇṭakāstrividhāstribhirdoṣaiḥ alāsa upajihvikā ceti

जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः

jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā pittena pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca kaphena gurvī bahalā citā ca māṃsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ

जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससंज्ञः कफरक्तमूर्तिः जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम्

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate'sāvupajihviketi

तालुगतास्तु-गलशुण्डिका तुण्डिकेरी अध्रुषः कच्छपः अर्बुदं मांससङ्घातः तालुपुप्पुटः तालुशोषः तालुपाकइति

tālugatāstu-galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapaḥ arbudaṃ māṃsasaṅghātaḥ tālupuppuṭaḥ tāluśoṣaḥ tālupākaiti

श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः तृष्णाकासश्वासकृत् संप्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना

śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ tṛṣṇākāsaśvāsakṛt saṃpradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā

शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः

śophaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu śophaḥ stabdho lohitastāludeśe raktājjñeyaḥ so'dhruṣo rugjvarāḍhyaḥ

कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्र क्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम्

kūrmotsanno'vedano'śīghrajanmā'rakto jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt padmākāraṃ tālumadhye tu śophaṃ vidyādra ktādarbudaṃ proktaliṅgam

दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे

duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ ca tālvantaḥsthaṃ māṃsasaṅghātamāhuḥ nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe

शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति

śoṣo'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāso vātāttāluśoṣaḥ sapittāt pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti

कण्ठगतास्तुरोहिण्यः पञ्च कण्ठशालूकम् अधिजिह्वो बलयो बलास एक-वृन्दो वृन्दः शतघ्नी गिलायुः गलविद्र धिः गलौघः स्वरघ्नो मांसतानो विदारी चेति

kaṇṭhagatāsturohiṇyaḥ pañca kaṇṭhaśālūkam adhijihvo balayo balāsa eka-vṛndo vṛndaḥ śataghnī gilāyuḥ galavidra dhiḥ galaughaḥ svaraghno māṃsatāno vidārī ceti

गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङकुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी

gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam pradūṣya māṃsaṃ galarodhino'ṅakurān sṛjanti yān sā'suharā hi rohiṇī

जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्र वगाढयुक्ताम्

jihvāṃ samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātmakopadra vagāḍhayuktām

क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसंभवा वै

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt srotonirodhinyapi mandapākā gurvī sthirā sā kaphasaṃbhavā vai

गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसंभवा स्यात् स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम्

gambhīrapākā'prativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasaṃbhavā syāt sphoṭācitā pittasamānaliṅgā'sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam

कोलास्थिमात्रः कफसंभवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति

kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम्

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvāprabandhopari raktamiśrāt jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam

बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति

balāsa evāyatamunnataṃ ca śophaṃ karotyannagatiṃ nivārya taṃ sarvathaivāprativāravīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti

गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससंज्ञं निपुणा विकारम्

gale tu śophaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam marmacchidaṃ dustarametadāhurbalāsasaṃjñaṃ nipuṇā vikāram

वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः

vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito'pākyamṛdurguruśca nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ

समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु

samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti taṃ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṃ pavanāsrajaṃ tu

वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या

vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā

ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसंज्ञः

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syāt kapharaktamūrtiḥ saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca sa śastrasādhyastu gilāyusaṃjñaḥ

सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः स सर्वदोषो गलविद्र धिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य

sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca santi sarvāḥ sa sarvadoṣo galavidra dhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya

शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ

śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate'sau

योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः

yo'tipratāmyan śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ

प्रतानवान् यः श्वयथुं सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः

pratānavān yaḥ śvayathuṃ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ

सदाहतोदं श्वयथुः सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते

sadāhatodaṃ śvayathuḥ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṃsam pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete

सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः

sarvasarāstu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ

स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात्

sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt

कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसंज्ञः

kaṇḍūyutairalparujaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasaṃjñaḥ

;इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mukharoganidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

;इति भगवता श्री धन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुत संहितायां द्वितीये निदान स्थानम्

;iti bhagavatā śrī dhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśruta saṃhitāyāṃ dvitīye nidāna sthānam

प्रथमोऽध्यायः

अथातः सर्वभूतचिन्ताशारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सर्वभूतानां कारणमकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः संभवहेतुरव्यक्तं नाम तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञानामधिष्ठानं समुद्र इवौदकानां भावानाम्

sarvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṃbhavaheturavyaktaṃ nāma tadekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām

तस्मादव्यक्तान्महानुत्पद्यते तल्लिङ्ग एव तल्लिङ्गाच्चमहतस्तल्लक्षणएवा-हङ्कार उत्पद्यते स त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति तत्र वैकारिका-दहङ्कारात्तैजससहायात्तल्लक्षणान्येवैकादशेन्द्रि याण्युत्पद्यन्ते तद्यथाश्रोत्रत्व-क्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाग्घस्तोपस्थपायुपादमनांसीति तत्र पूर्वाणि पञ्च बुद्धीन्द्रि -याणि इतराणि पञ्च कर्मेन्द्रि याणि उभयात्मकं मनः भूतादेरपि तैजससहाया-त्तल्लक्षणान्येव पञ्चतन्मात्राण्युत्पद्यन्ते शब्दतन्मात्रं स्पर्श तन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रमिति तेषां विशेषाःशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः तेभ्यो भूतानिव्योमानिलानलजलोर्व्यः एवमेषातत्त्वचतुर्विंशतिर्व्याख्याता

tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva talliṅgāccamahatastallakṣaṇaevā-haṅkāra utpadyate sa trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti tatra vaikārikā-dahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyevaikādaśendri yāṇyutpadyante tadyathāśrotratva-kcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsīti tatra pūrvāṇi pañca buddhīndri -yāṇi itarāṇi pañca karmendri yāṇi ubhayātmakaṃ manaḥ bhūtāderapi taijasasahāyā-ttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante śabdatanmātraṃ sparśa tanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātramiti teṣāṃ viśeṣāḥśabdasparśarūparasagandhāḥ tebhyo bhūtānivyomānilānalajalorvyaḥ evameṣātattvacaturviṃśatirvyākhyātā

तत्र बुद्धीन्द्रि याणां शब्दादयो विषयाः कर्मेन्द्रि याणां यथासङ्ख्यं वचनादानानन्दविसर्गविहरणानि

tatra buddhīndri yāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ karmendri yāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni

अव्यक्तं महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेत्यष्टौ प्रकृतयःशेषाः षोडश विकाराः

avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥśeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ

स्वः स्वश्चैषां विषयोऽधिभूतां स्वयमध्यात्मम् अधिदैवतमथ बुद्धेर्ब्रह्मा अहङ्कारस्येश्वरः मनसश्चन्द्र माः दिशः श्रोत्रस्य त्वचो वायुः सूर्यश्चक्षुषः रसन-स्यापः पृथिवी घ्राणस्य वाचोऽग्नि हस्तयोरिन्द्र ः! पादयोर्विष्णुः पायोर्मित्रः प्रजापतिरुपस्थस्येति

svaḥ svaścaiṣāṃ viṣayo'dhibhūtāṃ svayamadhyātmam adhidaivatamatha buddherbrahmā ahaṅkārasyeśvaraḥ manasaścandra māḥ diśaḥ śrotrasya tvaco vāyuḥ sūryaścakṣuṣaḥ rasana-syāpaḥ pṛthivī ghrāṇasya vāco'gni hastayorindra ḥ! pādayorviṣṇuḥ pāyormitraḥ prajāpatirupasthasyeti

तत्र सर्व एवाचेतन एष वर्गः पुरुषः पञ्चविंशतितमः कार्यकारणसंयुक्तश्चेत-यिता भवति सत्यप्यचैतन्ये प्रधानस्य पुरुषकैवल्यार्थं प्रवृत्तिमुपदिशन्ति क्षीरादींश्चात्र हेतूनुदाहरन्ति

tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaśceta-yitā bhavati satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttimupadiśanti kṣīrādīṃścātra hetūnudāharanti

अत ऊर्ध्वं प्रकृतिपुरुषयोः साधर्म्यवैधर्म्ये व्याख्यास्यामः तद्यथा उभावप्यनादी उभावप्यनन्तौ उभावप्यलिङ्गौ उभावपि नित्यौ उभावप्यनपरौ उभौ च सर्वगताविति एका तु प्रकृतिरचेतना त्रिगुणा बीजधर्मिणी प्रसवधर्मिण्यमध्यस्थधर्मिणी चेति बहवस्तु पुरुषाश्चेतनावन्तोऽगुणा अबीजधर्माणोऽप्रसवधर्माणो मध्यस्थधर्माणश्चेति

ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ tadyathā ubhāvapyanādī ubhāvapyanantau ubhāvapyaliṅgau ubhāvapi nityau ubhāvapyanaparau ubhau ca sarvagatāviti ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti bahavastu puruṣāścetanāvanto'guṇā abījadharmāṇo'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti

तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषाः सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति तदञ्जनत्वात्तन्मयत्वाच्च तद्गुणा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते

tatra kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante

वैद्यके तु स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शिनः

vaidyake tu svabhāvamīśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ

तन्मयान्येव भूतानि तद्गुणान्येव चादिशेत् तैश्च तल्लक्षणः कृत्स्रो भूतग्रामो व्यजन्यत

tanmayānyeva bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsro bhūtagrāmo vyajanyata

तस्योपयोगोऽभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सिते

tasyopayogo'bhihitaścikitsāṃ prati sarvadā bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite

यतोऽभिहितंतत्संभवद्र व्यसमूहो भूतादिरुक्तः भौतिकानि चेन्द्रि याण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते तथेन्द्रि यार्थाः

yato'bhihitaṃtatsaṃbhavadra vyasamūho bhūtādiruktaḥ bhautikāni cendri yāṇyāyurvede varṇyante tathendri yārthāḥ

भवति चात्र इन्द्रि येणेन्द्रि यार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः नियतं तुल्ययोनित्वान्नान्येनान्यमिति स्थितिः

bhavati cātra indri yeṇendri yārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ niyataṃ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ

न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतूनुदाहरन्ति आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु संचरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं त एतेऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः सन्निपातेष्वभिव्यज्यन्ते यतोऽभिहितंपञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः इति स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः

na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ ta ete'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sannipāteṣvabhivyajyante yato'bhihitaṃpañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ iti sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ

तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानावुन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः सङ्कल्पो विचारणा स्मृतिर्विज्ञानमध्यवसायो विषयोपलब्धिश्च गुणाः

tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ

सात्त्विकास्तुआनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्धृतिरनभिषङ्गश्च राजसास्तु दुःखबहुलताऽटनशीलताऽधृति-रहङ्कार आनृतिकत्वमकारुणयं दम्भो मानो हर्षः कामः क्रोधश्च तामसास्तु विषादित्वंनास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर्निरोधोऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वमकर्मशीलता निद्रा लुत्वं चेति

sāttvikāstuānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca rājasāstu duḥkhabahulatā'ṭanaśīlatā'dhṛti-rahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇayaṃ dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaśca tāmasāstu viṣāditvaṃnāstikyamadharmaśīlatā buddhernirodho'jñānaṃ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrā lutvaṃ ceti

आन्तरिक्षाःशब्दः शब्देन्द्रि यं सर्वच्छिद्र समूहो विविक्तता च वायव्यास्तु स्पर्शः स्पर्शेन्द्रि यं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च तैजसास्तु रूपं रूपेन्द्रि यं वर्णः सन्तापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च आप्यास्तु-रसो रसनेन्द्रि यं सर्वद्र वसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च पार्थिवास्तु गन्धौ गन्धेन्द्रि यं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति

āntarikṣāḥśabdaḥ śabdendri yaṃ sarvacchidra samūho viviktatā ca vāyavyāstu sparśaḥ sparśendri yaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca taijasāstu rūpaṃ rūpendri yaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca āpyāstu-raso rasanendri yaṃ sarvadra vasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca pārthivāstu gandhau gandhendri yaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti

तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं रजोबहुलो वायुः सत्त्वरजोबहुलोऽग्नि सत्त्वतमोबहुला आपः तमोबहुला पृथिवीति

tatra sattvabahulamākāśaṃ rajobahulo vāyuḥ sattvarajobahulo'gni sattvatamobahulā āpaḥ tamobahulā pṛthivīti

श्लोकौ चात्र भवत अन्योऽन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत् स्वे स्वे द्र व्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणमिष्यते

ślokau cātra bhavata anyo'nyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet sve sve dra vye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇamiṣyate

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु क्षेत्रज्ञश्च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu kṣetrajñaśca samāsena svatantraparatantrayoḥ

;इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सर्वभूतचिन्ताशारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः शुक्रशोणितशुद्धिशारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातपित्तश्लेष्मकुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणमूत्रपुरीषरेतसः प्रजोत्पादने न समर्था भवन्ति

vātapittaśleṣmakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti

तेषु वातवर्णवेदनं वातेन पित्तवर्णवेदनं पित्तेन श्लेष्मवर्णवेदनं श्लेष्मणा कुणपगन्ध्यनल्पं च रक्तेन ग्रन्थिभूतं श्लेष्मवाताभ्यां पूतिपूयनिभं पित्तश्ले-ष्मभ्यां क्षीणं प्रागुक्तं पित्तमारुताभ्यां मूत्रपुरीषगन्धि सन्निपातेनेति तेषुकुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणरेतसः कृच्छ्रसाध्याः मूत्रपुरीषरेतसस्त्वसाध्या इति

teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena pittavarṇavedanaṃ pittena śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ pūtipūyanibhaṃ pittaśle-ṣmabhyāṃ kṣīṇaṃ prāguktaṃ pittamārutābhyāṃ mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti teṣukuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ mūtrapurīṣaretasastvasādhyā iti

आर्त्तवमपि त्रिभिर्दोषैः शोणितचतुर्थैः पृथग्द्वन्द्वैः समस्तैश्चोपसृष्टमबीजं भवति तदपि दोषवर्णवेदनादिभिर्विज्ञेयम् तेषु कुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणमूत्रपुरीषप्रकाशमसाध्यं साध्यमन्यच्चेति

ārttavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ sādhyamanyacceti

भवन्ति चात्र तेष्वाद्याञ् शुक्रदोषांस्त्रीन् स्नेहस्वेदादिभिर्जयेत् क्रियाविशेषैर्मतिमांस्तथा चोत्तरबस्तिभिः

bhavanti cātra teṣvādyāñ śukradoṣāṃstrīn snehasvedādibhirjayet kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottarabastibhiḥ

पाययेत नरं सर्पिर्भिषक् कुणपरेतसि धातकीपुष्पखदिरदाडिमार्जुनसाधितम्

pāyayeta naraṃ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam

पाययेदथवा सर्पिः शालसारादिसाधितम् ग्रन्थिभूते शटीसिद्धं पालाशे वाऽपि भस्मनि

pāyayedathavā sarpiḥ śālasārādisādhitam granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vā'pi bhasmani

परूषकवटादिभ्यां पूयप्रख्ये च साधितम् प्रागुक्तं वक्ष्यते यच्च तत् कार्यं क्षीणरेतसि

parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam prāguktaṃ vakṣyate yacca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi

विट्प्रभे पाययेत् सिद्धं चित्रकोशीरहिङ्गुभिः स्निग्धं वान्तं विरिक्तं च निरूढमनुवासितम्

viṭprabhe pāyayet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍhamanuvāsitam

योजयेच्छुक्रदोषार्तं सम्यगुत्तरबस्तिना स्फटिकाभं द्र वं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च

yojayecchukradoṣārtaṃ samyaguttarabastinā sphaṭikābhaṃ dra vaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca

शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षौद्र निभं तथा विधिमुत्तरवस्त्यन्तं कुर्यादार्तवशुद्धये

śukramicchanti kecittu tailakṣaudra nibhaṃ tathā vidhimuttaravastyantaṃ kuryādārtavaśuddhaye

स्त्रीणां स्नेहादियुक्तानां चतसृष्वार्तवार्तिषु कुर्यात्कल्कान् पिचूंश्चापि पथ्यान्याचमनानि च

strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārtavārtiṣu kuryātkalkān picūṃścāpi pathyānyācamanāni ca

ग्रन्थिभूते पिबेत् पाठां त्र्! यूषणं वृक्षकाणि च दुर्गन्धिपूयसङ्काशे मज्जतुल्ये तथाऽतवे

granthibhūte pibet pāṭhāṃ tr! yūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathā'tave

पिबेद्भद्र श्रियः क्वाथं चन्दनक्वाथमेव च शुक्रदोषहराणां च यथास्वमवचारणम्

pibedbhadra śriyaḥ kvāthaṃ candanakvāthameva ca śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvamavacāraṇam

योगानां शुद्धिकरणं शेषास्वप्यार्तवार्तिषु अन्नं शालियवं मद्यं हितं मांसं च पित्तलम्

yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsvapyārtavārtiṣu annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam

शशासृक्प्रतिमं यत्तु यद्वा लाक्षारसोपमम् तदार्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत्

śaśāsṛkpratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamam tadārtavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet

तदेवातिप्रसङ्गेन प्रवृत्तमनृतावपि असृग्दरं विजानीयादतोऽन्यद्र क्तलक्षणात्

tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadra ktalakṣaṇāt

असृग्दरो भवेत् सर्वः साङ्गमर्दः सवेदनः तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्च्छा तमस्तृषा

asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamastṛṣā

दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः तरुण्या हितसेविन्यास्तमल्पोपद्र वं भिषक्

dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ taruṇyā hitasevinyāstamalpopadra vaṃ bhiṣak

रक्तपित्तविधानेन यथावत् समुपाचरेत् दोषैरावृतमार्गत्वादार्तवं नश्यति स्त्रियाः

raktapittavidhānena yathāvat samupācaret doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṃ naśyati striyāḥ

तत्र मत्स्यकुलत्थाम्लतिलमाषसुरा हिताः पाने मूत्रमुदश्विच्च दधि शुक्तं च भोजने

tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā hitāḥ pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṃ ca bhojane

क्षीणं प्रागीरितं रक्तं सलक्षणचिकित्सितम् तथाऽप्यत्र विधातव्यं विधानं नष्टरक्तवत्

kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam tathā'pyatra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat

एवमदुष्टशुक्रः शुद्धार्तवा च

evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca

ऋतौ प्रथमदिवसात् प्रभृति ब्रह्मचारिणी दिवास्वप्नाञ्जनाश्रुपातस्नानानुलेप-नाभ्यङ्गनखच्छेदनप्रधावनहसनकथ नातिशब्दश्रवणावलेखनानिलायासान् परिहरेत् किं कारणं दिवा स्वपन्त्याः स्वापशीलः अञ्जनादन्धः रोदनाद्वि-कृतदृष्टिः स्नानानुलेपनाद्दुःखशीलः तैलाभ्यङ्गात् कुष्ठी नखापकर्तनात् कुन-खी प्रधावनाच्चञ्चलः हसनाच्छ्यावदन्तौष्ठतालुजिह्वःप्रलापी चातिकथनात् अतिशब्दश्रवणाद्बधिरः अवलेखनात् खलतिः मारुतायाससेवनादुन्मत्तो गर्भो भवतीत्येवमेतान् परिहरेत् दर्भसंस्तरशायिनीं करतलशरावपर्णान्यतमभो-जिनीं हविष्यं त्र्! यहं च भर्तुः संरक्षेत् ततः शुद्धस्नातां चतुर्थेऽहन्यहतवासः समलङ्कृतां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां भर्तारंदर्शयेत् तत् कस्य हेतोः

ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepa-nābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakatha nātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet kiṃ kāraṇaṃ divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ añjanādandhaḥ rodanādvi-kṛtadṛṣṭiḥ snānānulepanādduḥkhaśīlaḥ tailābhyaṅgāt kuṣṭhī nakhāpakartanāt kuna-khī pradhāvanāccañcalaḥ hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvaḥpralāpī cātikathanāt atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ avalekhanāt khalatiḥ mārutāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet darbhasaṃstaraśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇānyatamabho-jinīṃ haviṣyaṃ tr! yahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe'hanyahatavāsaḥ samalaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ bhartāraṃdarśayet tat kasya hetoḥ

पूर्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना तादृशं जनयेत् पुत्रं भर्तारं दर्शयेदतः

pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayedataḥ

ततो विधानं पुत्रीयमुपाध्यायः समाचरेत् कर्मान्ते च क्रमं ह्येतमारभेत विचक्षणः

tato vidhānaṃ putrīyamupādhyāyaḥ samācaret karmānte ca kramaṃ hyetamārabheta vicakṣaṇaḥ

ततोऽपराह्णे पुमान् मासं ब्रह्मचारी सर्पिःस्निग्धः सर्पिः क्षीराभ्यां शाल्योदनं भुक्त्वा मासं ब्रह्मचारिणीं तैलस्निग्धां तैलमाषोत्तराहारां नारीमुपेयाद्रा त्रौ सामभिरत्रिविश्वास्य विकल्प्यैवं चतुर्थ्यां षष्ठयामष्टम्यां दशम्यां द्वादश्यां चोपेयादिति पुत्रकामः

tato'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥ kṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīmupeyādrā trau sāmabhiratriviśvāsya vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhayāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyāditi putrakāmaḥ

एषूत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलं च दिवसेषु वै

eṣūttarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai

अतः परं पञ्चम्यां सप्तम्यां नवम्यामेकादश्यां च स्त्रीकामः त्रयोदशीप्रभृयो निन्द्याः

ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyāmekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ trayodaśīprabhṛyo nindyāḥ

तत्र प्रथमे दिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यं पुंसां भवति यश्च तत्राधीयते गर्भः स प्रसवमानो विमुच्यते द्वितीयेऽप्येवं सूतिकागृहे वा तृतीयेऽप्येवम-संपूर्णाङ्गोल्पायुर्वा भवति चतुर्थे तु संपूर्णाङ्गो दीर्घायुश्च भवति न च प्रवर्त-माने रक्ते बीजं प्रविष्टं गुणकरं भवति यथा नद्यां प्रतिस्रोतः प्लाविद्रव्यं प्र-क्षिप्तं प्रतिनिवर्तते नोर्ध्वं गच्छति तद्वदेतद्द्र ष्टव्यम् तस्माम्निनयमवतीं त्रिरात्रं परिहरेत् अतः परं मासादुपेयात्

tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanamanāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate dvitīye'pyevaṃ sūtikāgṛhe vā tṛtīye'pyevama-saṃpūrṇāṅgolpāyurvā bhavati caturthe tu saṃpūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati na ca pravarta-māne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ pra-kṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvadetaddra ṣṭavyam tasmāmninayamavatīṃ trirātraṃ pariharet ataḥ paraṃ māsādupeyāt

लब्धगर्भायाश्चैतेष्वहःसु लक्ष्मणावटशुङ्ग सहदेवा विश्वदेवानामन्यतमां क्षीरेणाभिषुत्य त्रींश्चतुरो वा बिन्दून् दद्याद्दक्षिणे नासापुटे पुत्रकामायै न च तान्निष्ठीवेत्

labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅga sahadevā viśvadevānāmanyatamāṃ kṣīreṇābhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai na ca tānniṣṭhīvet

ध्रुवं चतुर्णां सान्निध्याद्गर्भः स्याद्विधिपूर्वकम् ऋतुक्षेत्राम्बुबीजानां सामग्र्यादङ्कुरो यथा

dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakam ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryādaṅkuro yathā

एवं जाता रूपवन्तः सत्त्ववन्तश्चिरायुषः भवन्त्यृणस्य मोक्तारः सत्पुत्राः पुत्रिणे हिताः

evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ

तत्र तेजोधातुर्वर्णानां प्रभवः स यदा गर्भोत्पत्तावब्धातुप्रायो भवति तदा गर्भं गौरं करोति पृथिवीधातुप्रायः कृष्णं पृथिव्याकाशघातुप्रायः कृष्णश्यामं तो-याकाशधातुप्रायो गौरश्यामम् यादृग्वर्णमाहारमुपसेवते गर्भिणी तादृग्वर्ण-प्रसवा भवति इत्येके भाषन्ते तत्र दृष्टिभागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धं करोति तदेव रक्तानुगतं रक्ताक्षं पित्तानुगतं पिङ्गाक्षं श्लेष्मानुगतं शुक्लाक्षं वातानुगतं विकृताक्षमिति

tatra tejodhāturvarṇānāṃ prabhavaḥ sa yadā garbhotpattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ pṛthivyākāśaghātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ to-yākāśadhātuprāyo gauraśyāmam yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī tādṛgvarṇa-prasavā bhavati ityeke bhāṣante tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti tadeva raktānugataṃ raktākṣaṃ pittānugataṃ piṅgākṣaṃ śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ vātānugataṃ vikṛtākṣamiti

भवन्ति चात्र घृतपिण्डो यथैवग्निमाश्रितः प्रविलीयते विसर्पत्यार्तवं नार्यास्तथा पुंसां समागमे

bhavanti cātra ghṛtapiṇḍo yathaivagnimāśritaḥ pravilīyate visarpatyārtavaṃ nāryāstathā puṃsāṃ samāgame

बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ यमावित्यभिधीयेते धर्मेतरपुरःसरौ

bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau

पित्रोरत्यल्पबीजत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोच्छ्रायमसंशयम्

pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam

यः पूतियोनौ जायेत स सौगन्धिकसंज्ञितः स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम्

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam

स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्तते कुम्भीकः स तु विज्ञेयः ईर्ष्यकं शृणु चापरम्

sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam

दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्तते ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयः षण्ढकं शृणु पञ्चमम्

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamam

यो भार्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्तते ततः स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसंज्ञितः

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ

ऋतौ पुरुषवद्वाऽपि प्रवर्तेताङ्गना यदि तत्र कन्या यदि भवेत् सा भवेन्नरचेष्टिता

ṛtau puruṣavadvā'pi pravartetāṅganā yadi tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā

आसेक्यश्च सुगन्धी च कुम्भीकश्चेर्ष्यकस्तथा सरेतसस्त्वमी ज्ञेया अशुक्रः षण्ढसंज्ञितः

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ

अनया विप्रकृत्या तु तेषां शुक्रवहाः सिराः हर्षात्स्फुटत्वमायान्तिध्वजोच्छ्रायस्ततो भवेत्

anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ harṣātsphuṭatvamāyāntidhvajocchrāyastato bhavet

आहाराचारचेष्टाभिर्यादृशीभिः समन्वितौ स्त्रीपुंसौ समुपेयातां तयोः पुत्रोऽपि तादृशः

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi tādṛśaḥ

यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथंचन मुञ्चतः शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते

yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathaṃcana muñcataḥ śukramanyonyamanasthistatra jāyate

ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमावहेत् आर्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet ārtavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi

मासि मासि विवर्धेत गर्भिण्या गर्भलक्षणम् कललं जायते तस्या वर्जितं पैतृकैर्गुणैः

māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ

सर्पवृश्चिककूष्माण्डविकृताकृतयश्च ये गर्भास्त्वेते स्त्रियाश्चैव ज्ञेयाः पापकृतो भृशम्

sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye garbhāstvete striyāścaiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam

गर्भो वातप्रकोपेण दौहृदे वाऽवमानिते भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिन्मिण एव वा

garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vā'vamānite bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmiṇa eva vā

मातापित्रोस्तु नास्तिक्यादशुभैश्च पुराकृतैः वातादीनां प्रकोपेण गर्भो वैकृतमाप्नुयात्

mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtamāpnuyāt

मलाल्पत्वादयोगाच्च वायोः पक्वाशयस्य च वातमूत्रपुरीषाणि न गर्भस्थः करोति हि

malālpatvādayogācca vāyoḥ pakvāśayasya ca vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi

जरायुणा मुखे च्छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति

jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi

निःश्वासोच्छ्वाससङ्क्षोभस्वप्नान् गर्भोऽधिगच्छति मातुर्निश्वसितोच्छ्वाससङ्क्षोभस्वप्नसंभवान्

niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho'dhigacchati māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān

सन्निवेशः शरीराणां दन्तानां पतनोद्भवौ तलेष्वसंभवो यश्च रोम्णामेतत् स्वभावतः

sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau taleṣvasaṃbhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ

भाविताः पूर्वदेहेषु सततं शास्त्रबुद्धयः भवन्ति सत्वभूयिष्ठाः पूर्वजातिस्मरा नराः

bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ bhavanti satvabhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ

कर्मणा चोदितो येन तदाप्नोति पुनर्भवे अभ्यस्ताः पूर्वदेहे ये तानेव भजते गुणान्

karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva bhajate guṇān

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने शुक्रशोणितशुद्धिशारीरं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातो गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सौम्यं शुक्रमार्तवमाग्नेयमितरेषामप्यत्र भूतानां सान्निध्यमस्त्यणुना विशेषेण परस्परोपकारात् पिरस्परानुग्रहात्पिरस्परानुप्रवेशाच्च

saumyaṃ śukramārtavamāgneyamitareṣāmapyatra bhūtānāṃ sānnidhyamastyaṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt pirasparānugrahātpirasparānupraveśācca

तत्र स्त्रीपुंसयोः संयोगे तेजः शरीराद्वायुरुदीरयति ततस्तेजोनिलसन्निपाताच्छुक्रं च्युतंयोनिमभिप्रतिपद्यते संसृज्यते चार्तवेन ततोऽग्नीषोमसंयोगात् सं-सृज्यमानो गर्भाशयमनुप्रतिपद्यते क्षेत्रज्ञो वेदयिता स्प्रष्टा घ्राता द्रष्टा श्रोता रसयिता पुरुषः स्रष्टा गन्ता साक्षी धाता वक्ता यः कोऽसावित्येवमादिभिः पर्यायवाचकैर्नामभिरभिधीयते दैवसंयोगादक्षयोऽव्ययोऽचिन्त्यो भूतात्मना सहान्वक्षं सत्त्वरजस्तमोभिर्दैवासुरैरपरैश्च भावैर्वायुनाऽभिप्रेर्यमाणो गर्भाशयमनुप्रविश्यावतिष्ठते

tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrādvāyurudīrayati tatastejonilasannipātācchukraṃ cyutaṃyonimabhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena tato'gnīṣomasaṃyogāt saṃ-sṛjyamāno garbhāśayamanupratipadyate kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko'sāvityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate daivasaṃyogādakṣayo'vyayo'cintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhirdaivāsurairaparaiśca bhāvairvāyunā'bhipreryamāṇo garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate

तत्र शुक्रबाहुल्यात् पुमान् आर्तवबाहुल्यात् स्त्री साम्यादुभयोर्नपुंसकमिति

tatra śukrabāhulyāt pumān ārtavabāhulyāt strī sāmyādubhayornapuṃsakamiti

ऋतुस्तु द्वादशरात्रं भवति दृष्टार्तवः अदृष्टार्तवोऽप्यस्तीत्येके भाषन्ते

ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ adṛṣṭārtavo'pyastītyeke bhāṣante

भवन्ति चात्र पीनप्रसन्नवदनां प्रक्लिन्नात्ममुखद्विजाम् नरकामां प्रियकथां स्रस्तकुक्ष्यक्षिमूर्धजाम्

bhavanti cātra pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām

स्फुरद्भुजकुचश्रोणिनाभ्यूरुजघनस्फिचाम् हर्षौत्सुक्यपरां चापि विद्यादृतुमतीमिति

sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicām harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyādṛtumatīmiti

नियतं दिवसेऽतीते सङ्कुचत्यम्बुजं यथा ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा

niyataṃ divase'tīte saṅkucatyambujaṃ yathā ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā

मासेनोपचितं काले धमनीभ्यां तदार्तवम् ईषत्कृष्णं विवर्णं च वायुर्योनिमुखं नयेत्

māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tadārtavam īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyuryonimukhaṃ nayet

तद्वर्षाद्द्वादशात् काले वर्तमानमसृक् पुनः जरापक्वशरीराणां याति पञ्चाशतः क्षयम्

tadvarṣāddvādaśāt kāle vartamānamasṛk punaḥ jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam

युग्मेषु तु पुमान् प्रोक्तो दिवसेष्वन्यथाऽबला पुष्पकाले शुचिस्तस्मादपत्यार्थी स्त्रियं व्रजेत्

yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣvanyathā'balā puṣpakāle śucistasmādapatyārthī striyaṃ vrajet

तत्र सद्योगृहीतगर्भाया लिङ्गानिश्रमो ग्लानिः पिपासा सक्थिसदनं शुक्रशोणितयोरवबन्धः स्फुरणं च योनेः

tatra sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāniśramo glāniḥ pipāsā sakthisadanaṃ śukraśoṇitayoravabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ

स्तनयोः कृष्णमुखता रोमराज्युद्गमस्तथा अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमील्यन्ते विशेषतः

stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamastathā akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ

अकामतश्छर्दयति गन्धादुद्विजते शुभात् प्रसेकः सदनं चापि गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते

akāmataśchardayati gandhādudvijate śubhāt prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgamucyate

तदा प्रभृति व्यवायं व्यायाममतितर्पणमतिकर्शनं दिवास्वप्नं रात्रिजागरणं शोकं यानारोहणं भयमुत्कुटुकासनं चैकान्ततः स्नेहादि क्रियां शोणितमोक्षणं चाकाले वेगविधारणं च न सेवेत

tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmamatitarpaṇamatikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayamutkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādi kriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca na seveta

दोषाभिघातैर्गर्भिण्या यो यो भागः प्रपीड्यते स स भागः शिशोस्तस्य गर्भस्थस्य प्रपीड्यते

doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate

तत्र प्रथमे मासि कललं जायते द्वितीये शीतोष्मानिलैरभिप्रपच्यमानानां महाभूतानां संघातोघनः संजायते यदि पिण्डः पुमान् स्त्री चेत् पेशी नपुंसकं चेदर्बुदमिति तृतीये हस्तपादशिरसां पञ्च पिणडका निर्वर्तन्तेऽङ्गप्रत्यङ्गविभागश्च सूक्ष्मो भवति चतुर्थे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्तो भवति गर्भहृद-यप्रव्यक्तिभावाच्चेतनाधातुरभिव्यक्तो भवति कस्मात् तत्स्थानत्वात् तस्माद्गर्भश्चतुर्थे मास्यभिप्रायमिन्द्रियार्थेषु करोति द्विहृदयां च नारीं दौहृदिनीमाचक्षते दौहृदविमाननात् कुब्जं कुणिं खञ्जं जडं वामनं विकृताक्षमनक्षं वा नारी सुतं जनयति तस्मात् सा यद्यदिच्छेत्तत्तस्यै दापयेत् लब्दौहृदा हि वीर्यवन्तं चिरायुषं च पुत्रं जनयति

tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate dvitīye śītoṣmānilairabhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghātoghanaḥ saṃjāyate yadi piṇḍaḥ pumān strī cet peśī napuṃsakaṃ cedarbudamiti tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇaḍakā nirvartante'ṅgapratyaṅgavibhāgaśca sūkṣmo bhavati caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati garbhahṛda-yapravyaktibhāvāccetanādhāturabhivyakto bhavati kasmāt tatsthānatvāt tasmādgarbhaścaturthe māsyabhiprāyamindriyārtheṣu karoti dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīmācakṣate dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati tasmāt sā yadyadicchettattasyai dāpayet labdauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati

भवन्ति चात्र इन्द्रियार्थांस्तु यान् यान् सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी गर्भाबाधभयात्तांस्तान् भिषगाहृत्य दापयेत्

bhavanti cātra indriyārthāṃstu yān yān sā bhoktumicchati garbhiṇī garbhābādhabhayāttāṃstān bhiṣagāhṛtya dāpayet

सा प्राप्तदौहृदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् अलब्धदौहृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम्

sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam

येषु येष्विन्द्रि यार्थेषु दौहृदे वै विमानना प्रजायेत सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेन्द्रि ये

yeṣu yeṣvindri yārtheṣu dauhṛde vai vimānanā prajāyeta sutasyārtistasmiṃstasmiṃstathendri ye

राजसंदर्शने यस्या दौर्हृदं जायते स्त्रियाः अर्थवन्तं महाभागं कुमारं सा प्रसूयते

rājasaṃdarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate

दुकूलपट्टकौशेयभूषणादिषु दौहृदात् अलङ्कारैषिणं पुत्रं ललितं सा प्रसूयते

dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate

आश्रमे संयतात्मानं धर्मशीलं प्रसूयते देवताप्रतिमायां तु प्रसूते पार्षदोपमम् दर्शने व्यालजातीनां हिंसाशीलं प्रसूयते

āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate

गोधामांसाशने पुत्रं सुषुप्सुं धारणात्मकम् गवां मांसे तु बलिनं सर्वक्लेशसहं तथा

godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā

माहिषे दौहृदाच्छूरं रक्ताक्षं लोमसंयुतम् वराहमांसात् स्वप्नालुं शूरं संजनयेत् सुतम्

māhiṣe dauhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ saṃjanayet sutam

मार्गाद्विक्रान्तजङ्घालं सदा वनचरं सुतम् सृमराद्विग्नमनसं नित्यभीतं च तैत्तिरात्

mārgādvikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam sṛmarādvignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt

अतोऽनुक्तेषु या नारी समभिध्याति दौर्हृदम् शरीराचारशीलैः सा समानं जनयिष्यति

ato'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati

कर्मणा चोदितं जन्तोर्भवितव्यं पुनर्भवेत् यथा तथा दैवयोगाद्दौर्हृदं जनयेद्धृदि

karmaṇā coditaṃ jantorbhavitavyaṃ punarbhavet yathā tathā daivayogāddaurhṛdaṃ janayeddhṛdi

पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति षष्ठे बुद्धिः सप्तमे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्ततरः अष्टमेऽस्थिरीभवत्योजः तत्र जातश्चेन्न जीवेन्निरोजस्त्वात्ननैरृतभागत्वाच्च ततो बलि मांसौदनमस्मै दापयेत्नवमदशमैकादशद्वादशानामन्यतमस्मिञ्जायते अतोऽन्यथा विकारी भवति

pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ aṣṭame'sthirībhavatyojaḥ tatra jātaścenna jīvennirojastvātnanairṛtabhāgatvācca tato bali māṃsaudanamasmai dāpayetnavamadaśamaikādaśadvādaśānāmanyatamasmiñjāyate ato'nyathā vikārī bhavati

मातुस्तु खलु रसवहायां नाड्यां गर्भनाभिनाडीप्रतिबद्धा साऽस्य मातुराहाररसवीर्यमभिवहति तेनोपस्नेहेनास्याभिवृद्धिर्भवति असंजाताङ्गप्रत्यङ्गप्रविभागमानिषेकात् प्रभृति सर्वशरीरावय वानुसारिणीनां रसवहानां तिर्यग्गतानां धमनीनामुपस्नेहो जीवयति

mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍīpratibaddhā sā'sya māturāhārarasavīryamabhivahati tenopasnehenāsyābhivṛddhirbhavati asaṃjātāṅgapratyaṅgapravibhāgamāniṣekāt prabhṛti sarvaśarīrāvaya vānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnāmupasneho jīvayati

गर्भस्य खलु संभवतः पूर्वं शिरः संभवतीत्याह शौनकः शिरोमूलत्वात् प्रधानेन्द्रियाणां हृदयमिति कृतवीर्यो बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् नाभिरिति पाराशर्यः ततो हि वर्धते देहो देहिनः पाणिपादमिति मार्कण्डेयः तन्मूलत्वाच्चेष्टाया गर्भस्य मध्यशरीरमिति सुभूतिर्गौतमः तन्निबद्धत्वात् सर्वगात्रसंभवस्य तत्तु न सम्यक् सर्वाण्यङ्गप्रत्यङ्गानि युगपत् संभवन्तीत्याह धन्वन्तरिः गर्भस्य सूक्ष्मत्वाव्ननोपलभ्यन्ते वंशाङ्कुरवच्चूतफलवच्च तद्यथाचूतफले परिपक्वेकेशरमांसास्थिमज्जानः पृथक् पृथग्दृश्यन्ते कालप्रकर्षात् तान्येव तरुणे नोपलभ्यन्ते सूक्ष्मत्वात् तेषां सूक्ष्माणां केशरादीनां कालः प्रव्यक्ततां करोति एतेनैव वंशाङकुरोऽपि व्याख्यातः एवं गर्भस्य तारुण्ये सर्वेष्वङ्ग-प्रत्यङ्गेषु सत्स्वपि सौक्ष्म्यादनुपलब्धिः तान्येव कालप्रकर्षात् प्रव्यक्तानि भवन्ति

garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ saṃbhavatītyāha śaunakaḥ śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ hṛdayamiti kṛtavīryo buddhermanasaśca sthānatvāt nābhiriti pārāśaryaḥ tato hi vardhate deho dehinaḥ pāṇipādamiti mārkaṇḍeyaḥ tanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya madhyaśarīramiti subhūtirgautamaḥ tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya tattu na samyak sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantītyāha dhanvantariḥ garbhasya sūkṣmatvāvnanopalabhyante vaṃśāṅkuravaccūtaphalavacca tadyathācūtaphale paripakvekeśaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthagdṛśyante kālaprakarṣāt tānyeva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti etenaiva vaṃśāṅakuro'pi vyākhyātaḥ evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅga-pratyaṅgeṣu satsvapi saukṣmyādanupalabdhiḥ tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti

तत्र गर्भस्य पितृजमातृजरसजात्मजसत्त्वजसात्म्यजानि शरीरलक्षणानि व्याख्यास्यामः गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्तसिरास्नायुधमनीरेतः प्रभृतीनि स्थिराणि पितृजानि मांसशोणितमेदोमज्जहृथ्ननाभियकृत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मृदूनि मातृजानि शरीरोपचयो बलं वर्णः स्थितिर्हानिश्च रसजानि इन्द्रियाणि ज्ञानं विज्ञानमायुः सुखदुःखादिकं चात्मजानि सत्त्वजान्युत्तरत्र वक्ष्यामः वीर्यमारोग्यं बलवर्णौ मेधा च सात्म्यजानि

tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ garbhasya keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥ prabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇitamedomajjahṛthnanābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitirhāniśca rasajāni indriyāṇi jñānaṃ vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni sattvajānyuttaratra vakṣyāmaḥ vīryamārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni

तत्र यस्या दक्षिणे स्तने प्राक् पयोदर्शनं भवति दक्षिणकुक्षिमहत्त्वं च पूर्वं च दक्षिणं सक्थ्युत्कर्षति बाहुल्याच्च पुन्नामधेयेषु द्रव्येषु दौर्हृदमभिध्यायति स्वप्नेषु चोपलभते पद्मोत्पलकुमुदाम्रातकादीनि पुन्नामान्येव प्रसन्नमुखवर्णा च भवति तां ब्रूयात्पुत्रमियं जनयिष्यतीति तद्विपर्यये कन्यां यस्याः पार्श्वद्वयमवनतं पुरस्तान्निर्गतमुदरं प्रागभिहितं च लक्षणं च तस्या नपुंसकमिति विद्यात् यस्या मध्ये निम्नं द्रोणीभूतमुदरं सा युग्मं प्रसूयत इति

tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇakukṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthyutkarṣati bāhulyācca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmānyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyātputramiyaṃ janayiṣyatīti tadviparyaye kanyāṃ yasyāḥ pārśvadvayamavanataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakamiti vidyāt yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtamudaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti

भवन्ति चात्र देवताब्राह्मणपराः शौचाचारहिते रताः महागुणान् प्रसूयन्ते विपरीतास्तु निर्गुणान्

bhavanti cātra devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ mahāguṇān prasūyante viparītāstu nirguṇān

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तौ ये भवन्ति गुणागुणाः ते ते गर्भस्य विज्ञेया धर्माधर्मनिमित्तजाः

aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भावक्रान्तिशारीरं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रि याणि भूतात्मेति प्राणाः

agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendri yāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ

तस्य खल्वेवंप्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम या सर्वान् वर्णानवभास-यति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना द्वितीया लोहिता नाम षोडशभागप्रमाणा तिलकालकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा चर्मदलाजगल्लीमषकाधिष्ठाना चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा भगन्दरविद्र ध्यर्शोऽधिष्ठाना यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु च यतोवक्ष्यत्युदरेषुव्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत् इति

tasya khalvevaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ sapta tvaco bhavanti tāsāṃ prathamā'vabhāsinī nāma yā sarvān varṇānavabhāsa-yati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā bhagandaravidra dhyarśo'dhiṣṭhānā yadetat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tanmāṃsaleṣvavakāśeṣu na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca yatovakṣyatyudareṣuvrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet iti

कलाः खल्वपि सप्त भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः

kalāḥ khalvapi sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ

भवतश्चात्र यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते तथाहि धातुर्मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते

bhavataścātra yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate tathāhi dhāturmāṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate

स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः

snāyubhiśca praticchannān santatāṃśca jarāyuṇā śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ

तासां प्रथमा मांसधरा यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति

tāsāṃ prathamā māṃsadharā yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti

यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः भूमौ पङ्कोदकस्थानि यथा मांसे सिरादयः

yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ bhūmau paṅkodakasthāni yathā māṃse sirādayaḥ

द्वितीया रक्तधरा मांसस्याभ्यन्तरतः तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश्च भवति

dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca bhavati

वृक्षाद्यथाभिप्रहतात् क्षीरिणः क्षीरिमावहेत् मांसादेवं क्षतात् क्षिप्रं शोणितं संप्रसिच्यते

vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrimāvahet māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate

तृतीया मेदोधरा मेदो हि सर्वभूतानामुदरस्थमण्वस्थिषु च महत्सु च मज्जा भवति

tṛtīyā medodharā medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca mahatsu ca majjā bhavati

स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः अथेतरेषु सर्वेषु सरक्तं मेद उच्यते शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता

sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā

चतुर्थी श्लेष्मधरा सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति

caturthī śleṣmadharā sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati

स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा

snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṃ sādhu pravartate sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā

पञ्चमी पुरीषधरा नाम याऽन्तकोष्ठे मलमभिविभजते पक्वाशयस्था

pañcamī purīṣadharā nāma yā'ntakoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā

यकृत्समन्तात् कोष्ठं च तथाऽन्त्राणि समाश्रिता उण्डुकस्थं विभजते मलं मलधरा कला

yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathā'ntrāṇi samāśritā uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā

षष्ठी पित्तधरा या चतुर्विधमन्नपानमामाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति

ṣaṣṭhī pittadharā yā caturvidhamannapānamāmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati

अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम् तज्जीर्यति यथाकालं शोषितं पित्ततेजसा

aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā

सप्तमी शुक्रधरा या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी

saptamī śukradharā yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī

यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः

yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ

द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः मूत्रस्रोतः पथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते

dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ mūtrasrotaḥ pathācchukraṃ puruṣasya pravartate

कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् संप्रवर्तते

kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasastathā strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttat saṃpravartate

गृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण तस्माद्गृहीतग-र्भाणामार्तवं न दृश्यतेततस्तदधः प्रतिहतमूर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानमप-रेत्यभिधीयते शेषं चोर्ध्वतरमागतं पयो धरावभिप्रतिपद्यते तस्माद्गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति

gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmānyavarudhyante garbheṇa tasmādgṛhītaga-rbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyatetatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānamapa-retyabhidhīyate śeṣaṃ cordhvataramāgataṃ payo dharāvabhipratipadyate tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti

गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः

garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ

असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति

asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuścāpyanudhāvati

ततोऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश्च देहिनः उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत्

tato'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiśca dehinaḥ udare pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat

कफशोणितमांसानां साराज्जिह्वा प्रजायते यथार्थमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत्

kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārājjihvā prajāyate yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet

अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात्

anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt

सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः आशय्याभ्यासयोगेन करोत्याशयसंभवम्

sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṃbhavam

रक्तमेदःप्रसादाद्वृक्कौ मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद्वृषणौ शोणितकफप्रसादजं हृदयं यदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहाः तस्याधो वामतः प्लीहा फुप्फुसश्च द-क्षिणतो यकृत् क्लोम च तद्विशेषेण चेतनास्थानम् अस्तस्मिंस्तमसाऽवृते सर्वप्राणिनः स्वपन्ति

raktamedaḥprasādādvṛkkau māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādādvṛṣaṇau śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaśca da-kṣiṇato yakṛt kloma ca tadviśeṣeṇa cetanāsthānam astasmiṃstamasā'vṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti

भवति चात्र पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतश्च निमीलति

bhavati cātra puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syādadhomukham jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati

निद्रा ं! तु वैष्णवीं पाप्मानमुपदिशन्ति सा स्वभावत एव सर्वप्राणिनोऽभिस्पृ-शति तत्र यदा संज्ञावहानि स्रोतांसि तमोभूयिष्ठः श्लेष्मा प्रतिपद्यते तदा तामसी नाम निद्रा संभवत्यनवबोधिनी सा प्रलयकाले तमोभूयिष्ठानामहःसु निशासु च भवति रजोभूयिष्ठानामनिमित्तं सत्त्वभूयिष्ठानामर्धरात्रे क्षीणश्लेष्मणामनिलबहुलानां मनःशरीराभितापवतां च नैव सा वैकारिकीभवति

nidrā ṃ! tu vaiṣṇavīṃ pāpmānamupadiśanti sā svabhāvata eva sarvaprāṇino'bhispṛ-śati tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā saṃbhavatyanavabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṃ sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre kṣīṇaśleṣmaṇāmanilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva sā vaikārikībhavati

भवतश्चात्र हृदयं चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत देहिनाम् तमोभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनम्

bhavataścātra hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta dehinām tamobhibhūte tasmiṃstu nidrā viśati dehinam

निद्रा हेतुस्तमः सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्यते

nidrā hetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate

पूर्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थाञ् शुभाशुभान्

pūrvadehānubhūtāṃstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthāñ śubhāśubhān

करणानां तु वैकल्ये तमसाऽभिप्रवर्धिते अस्वपन्नपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते

karaṇānāṃ tu vaikalye tamasā'bhipravardhite asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cocyate

सर्वर्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धोऽन्यत्र ग्रीष्मात् प्रतिषिद्धेष्वपि तु बालवृद्ध-स्त्रीकर्शितक्षतक्षीणमद्यनित्ययानवाहनाध्वकर्मपरिश्रान्तानामभुक्तवतां मेदः-स्वेदकफरसरक्तक्षीणानामजीर्णिनां च मुहूर्तं दिवास्वपनमप्रतिषिद्धम् रा-त्रावपि जागरितवतां जागरितकालादर्ध मिष्यते दिवास्वपनम् विकृतिर्हि दिवास्वप्नो नाम तत्र स्वपतामधर्मः सर्वदोषप्रकोपश्च तत्प्रकोपाच्च कासश्वास प्रतिश्यायशिरोगौरवाङ्गमर्दारोचकज्वराग्निदौर्बल्यानि भवन्ति रात्रावपि जागरितवतां वातपित्तनिमित्तास्त एवोपद्र वा भवन्ति

sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho'nyatra grīṣmāt pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddha-strīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṃ medaḥ-svedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṃ ca muhūrtaṃ divāsvapanamapratiṣiddham rā-trāvapi jāgaritavatāṃ jāgaritakālādardha miṣyate divāsvapanam vikṛtirhi divāsvapno nāma tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca tatprakopācca kāsaśvāsa pratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni bhavanti rātrāvapi jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadra vā bhavanti

भवन्ति चात्र तस्मान्न जागृयाद्रा त्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत्

bhavanti cātra tasmānna jāgṛyādrā trau divāsvapnaṃ ca varjayet jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret

अरोगः सुमना ह्येवं बलवर्णान्वितो वृषः नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम्

arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam

निद्रा सात्म्यीकृता यैस्तु रात्रौ च यदि वा दिवा दिवारात्रौ च ये नित्यं स्वप्नजागरणोचिताः न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वाऽपि जायते

nidrā sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vā'pi jāyate

निद्रा नाशोऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् क्षयादपि संभवत्यभिघाताच्च प्रत्यनीकैः प्रशाम्यति

nidrā nāśo'nilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi saṃbhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati

निद्रा नाशेऽभ्यङ्गयोगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणम् गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च

nidrā nāśe'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca

शालिगोधूमपिष्टान्नभक्ष्यैरैक्षवसंस्कृतैः भोजनं मधुरं स्निग्धं क्षीरमांसरसादिभिः

śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṃskṛtaiḥ bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ

रसैर्बिलेशयानां च विष्किराणां तथैव च द्रा क्षासितेक्षुद्र व्याणामुपयोगो भवेन्निशि

rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca drā kṣāsitekṣudra vyāṇāmupayogo bhavenniśi

शयनासनयानानि मनोज्ञानि मृदूनि च निद्रा नाशे तु कुर्वीत तथाऽन्यान्यपि बुद्धिमान्

śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca nidrā nāśe tu kurvīta tathā'nyānyapi buddhimān

निद्रा तियोगे वमनं हितं संशोधनानि च लङ्घनं रक्तमोक्षश्च मनोव्याकुलनानि च

nidrā tiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca laṅghanaṃ raktamokṣaśca manovyākulanāni ca

कफमेदोविषार्तानां रात्रौ जागरणं हितम् दिवास्वप्नश्च तृट्शूलहिक्काजीर्णातिसारिणाम्

kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam divāsvapnaśca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām

इन्द्रियार्थेष्वसंप्राप्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः निद्रा र्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रा ं! विनिर्दिशेत्

indriyārtheṣvasaṃprāptirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ nidrā rtasyeva yasyehā tasya tandrā ṃ! vinirdiśet

पीत्वैकमनिलोच्छ्वासमुद्वेष्टन् विवृताननः यं मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति संज्ञितः

pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ

योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रि यार्थप्रबाधकः

yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ klamaḥ sa iti vijñeya indri yārthaprabādhakaḥ

सुखस्पर्शप्रसङ्गित्वं दुःखद्वेषणलोलता शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मस्वालस्यमुच्यते

sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyate

उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत् प्रसेकष्ठीवनेरितम् हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत्

utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet

वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः न चान्नमभिकाङ्क्षेत ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत्

vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet

आर्द्र चर्मावनद्धं वा यो गात्रं मन्यते नरः तथा गुरु शिरोऽत्यर्थं गौरवं तद्विनिर्दिशेत्

ārdra carmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ tathā guru śiro'tyarthaṃ gauravaṃ tadvinirdiśet

मूर्च्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा

mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā

गर्भस्य खलु रसनिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिर्भवति

garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati

भवन्ति चात्र तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् तदाधमति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्धते

bhavanti cātra tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam tadādhamati vātastu dehastenāsya vardhate

ऊष्मणा सहितश्चापि दारयत्यस्य मारुतः ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांस्यपि यथा तथा

ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ ūrdhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsyapi yathā tathā

दृष्टिश्च रोमकूपाश्च न वर्धन्ते कदाचन ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम्

dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante kadācana dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam

शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः

śarīre kṣīyamāṇe'pi vardhete dvāvimau sadā svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ

सप्त प्रकृतयो भवन्तिदोषैः पृथक् द्विशः समस्तैश्च

sapta prakṛtayo bhavantidoṣaiḥ pṛthak dviśaḥ samastaiśca

शुक्रशोणितसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः प्रकृतिर्जायते तेन तस्या मे लक्षणं शृणु

śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu

तत्र वातप्रकृतिः प्रजागरूकः शीतद्वेषी दुर्भगः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गन्धर्वचित्तः स्फुटितकरचरणोऽल्परूक्षश्मश्रुनखकेशः क्राथी दन्तखादी च भवति

tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gandharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati

अधृतिरदृढसौहृदः कृतघ्नः कृशपरुषो धमनीततः प्रलापी द्रुतगतिरटनोऽनवस्थितात्मा वियति च गच्छति संभ्रमेण सुप्तः

adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī drutagatiraṭano'navasthitātmā viyati ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ

अव्यवस्थितमतिश्चलदृष्टिर्मन्दरत्नधनसंचयमित्रः किंचिदेव विलपत्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः

avyavasthitamatiścaladṛṣṭirmandaratnadhanasaṃcayamitraḥ kiṃcideva vilapatyanibaddhaṃ mārutaprakṛtireṣa manuṣyaḥ

विआ!तिकाश्चाजगोमायुशशाखूष्ट्रशुनां तथा गृध्रकाकखरादीनामनूकैः कीर्तिता नराः

viā!tikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā gṛdhrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ

पित्तप्रकृतिस्तु स्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस्ताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपा-णिपादतलो दुर्भगोवलीपलितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णद्वेषी क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यबलो मध्यायुश्च भवति

pittaprakṛtistu svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapā-ṇipādatalo durbhagovalīpalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyabalo madhyāyuśca bhavati

मेधावी निपुणमतिर्विगृह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् संपश्येदपि च हुताशविद्युदुल्काः

medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān saṃpaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ

न भयात् प्रणमेदनतेष्वमृदुः प्रणतेष्वपि सान्त्वनदानरुचिः भवतीह सदा व्यथितास्यगतिः स भवेदिह पित्तकृतप्रकृतिः

na bhayāt praṇamedanateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ

भिउ!जङ्गोलूकगन्धर्वयक्षमार्जारवानरैः व्याघ्रर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिकास्तु नराः स्मृताः

bhiu!jaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥ smṛtāḥ

श्लेष्मप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशाद्रा र्!रिष्टकशरकाण्डानामन्यतमवर्णः सु-भगः प्रियदर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढवैरश्च भवति

śleṣmaprakṛtistu dūrvendīvaranistriṃśādrā r!riṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ su-bhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṃściragrāhī dṛḍhavairaśca bhavati

शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् संपश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान्

śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyedapi ca jalāśayān manojñān

रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः क्लेशक्षमो मानयिता गुरूणां ज्ञेयो बलासप्रकृतिर्मनुष्यः

raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ

दिऋ!ढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः परिगण्य चिरात् प्रददाति बहु परिनिश्चितवाक्यपदः सततं गुरुमानकरश्च भवेत् स सदा

diṛ!ḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraśca bhavet sa sadā

ब्रह्मरुद्रे न्द्र वरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः तार्क्ष्यहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः

brahmarudre ndra varuṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ

द्वयोर्वा तिसृणां वाऽपि प्रकृतीनां तु लक्षणैः ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत्

dvayorvā tisṛṇāṃ vā'pi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet

प्रकोपो वाऽन्यथाभावो क्षयो वा नोपजायते प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः

prakopo vā'nyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ

विषजातो यथा कीटो न विषेण विपद्यते तद्वत्प्रकृतयो मर्त्ये शक्नुवन्ति न बाधितुम्

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate tadvatprakṛtayo martye śaknuvanti na bādhitum

प्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तितास्तास्तु तिस्रः स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावाञ् शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैर्महद्भिः

prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvāñ śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ

शौचमास्तिक्यमध्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम्

śaucamāstikyamadhyāso vedeṣu gurupūjanam priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam

माहात्म्यं शौर्यमाज्ञा च सततं शास्त्रबुद्धिता भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम्

māhātmyaṃ śauryamājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam

शीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता प्रियवादित्वमित्येतद्वारुणं कायलक्षणम्

śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā priyavāditvamityetadvāruṇaṃ kāyalakṣaṇam

मध्यस्थता सहिष्णुत्वमर्थस्यागमसंचयौ महाप्रसवशक्तित्वं कौबेरं कायलक्षणम्

madhyasthatā sahiṣṇutvamarthasyāgamasaṃcayau mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam

गन्धमाल्यप्रियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता विहारशीलता चैव गान्धर्वं कायलक्षणम्

gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam

प्राप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमाञ्छुचिः रागमोहमदद्वेषैर्वर्जितो याम्यसत्त्ववान्

prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimāñchuciḥ rāgamohamadadveṣairvarjito yāmyasattvavān

जपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् ज्ञानविज्ञानसंपन्नमृषिसत्त्वं नरं विदुः

japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam jñānavijñānasaṃpannamṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ

सप्तैते सात्त्विकाः काया राजसांस्तु निबोध मे ऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम्

saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃstu nibodha me aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam

एकाशिनं चौदरिकमासुरं सत्त्वमीदृशम् तीक्ष्णमायासिनं भीरुं चण्डं मायान्वितं तथा

ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvamīdṛśam tīkṣṇamāyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā

विहाराचारचपलं सर्पसत्त्वं विदुर्नरम् प्रवृद्धकामसेवी चाप्यजस्राहार एव च

vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram pravṛddhakāmasevī cāpyajasrāhāra eva ca

अमर्षणोऽनवस्थायी शाकुनं कायलक्षणम् एकान्तग्राहिता रौद्र मसूया धर्मबाह्यता

amarṣaṇo'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam ekāntagrāhitā raudra masūyā dharmabāhyatā

भृशमात्रं तमश्चापि राक्षसं कायलक्षणम् उच्छिष्टाहारता तैक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा

bhṛśamātraṃ tamaścāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā

स्त्रीलोलुपत्वं नैर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् असंविभागमलसं दुःखशीलमसूयकम्

strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam asaṃvibhāgamalasaṃ duḥkhaśīlamasūyakam

लोलुपं चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् षडेते राजसाः कायाः तामसांस्तु निबोध मे

lolupaṃ cāpyadātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram ṣaḍete rājasāḥ kāyāḥ tāmasāṃstu nibodha me

दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वप्ने मैथुननित्यता निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः

durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ

अनवस्थितता मौर्ख्यं भीरुत्वं सलिलार्थिता परस्पराभिमर्दश्च मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम्

anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā parasparābhimardaśca matsyasattvasya lakṣaṇam

एकस्थानरतिर्नित्यमाहारे केवले रतः वानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः

ekasthānaratirnityamāhāre kevale rataḥ vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ

इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्ता वै तामसास्तथा कायानां प्रकृतीर्ज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत्

ityete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasāstathā kāyānāṃ prakṛtīrjñātvā tvanurūpāṃ kriyāṃ caret

महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः प्रोक्ता लक्षणतः सम्यग्भिषक् ताश्च विभावयेत्

mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ proktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayet

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भव्याकरणं शारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातः शरीरसंख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकारसंमूर्च्छितं गर्भं इत्युच्यते तं चे-तनावस्थितं वायुर्विभजति तेज एनं पचति आपः क्लेदयन्ति पृथिवी संहन्ति आकाशं विवर्धयति एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादजिह्वघ्राणकर्णनितम्बा-दिभिरङ्गैरुपेतस्तदा शरीर इति संज्ञां लभते तच्च षडङ्गं शाखाश्चतस्रो मध्यं पञ्चमं षष्ठं शिर इति

śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ garbhaṃ ityucyate taṃ ce-tanāvasthitaṃ vāyurvibhajati teja enaṃ pacati āpaḥ kledayanti pṛthivī saṃhanti ākāśaṃ vivardhayati evaṃ vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvaghrāṇakarṇanitambā-dibhiraṅgairupetastadā śarīra iti saṃjñāṃ labhate tacca ṣaḍaṅgaṃ śākhāścatasro madhyaṃ pañcamaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti

अतः परं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकबस्ति-ग्रीवा इत्येता एकैकाः कर्णनेत्रभ्रूशङ्खांसगण्ड कक्षस्तनवङ्क्षण वृषणपार्श्व-स्फिग्जानुकूर्परबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे विंशतिरङ्गुलयः स्रोतांसि वक्ष्यमाणानि एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः

ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabasti-grīvā ityetā ekaikāḥ karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍa kakṣastanavaṅkṣaṇa vṛṣaṇapārśva-sphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo dve dve viṃśatiraṅgulayaḥ srotāṃsi vakṣyamāṇāni eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ

तस्य पुनः संख्यानं त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्चा र-ज्जवः सेवन्यः सङ्घाताः सीमन्ता अस्थीनि सन्धयः स्नायवः पेश्यो मर्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च

tasya punaḥ saṃkhyānaṃ tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā ra-jjavaḥ sevanyaḥ saṅghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi ca

त्वचः सप्त कलाः सप्त आशयाः सप्त धातवः सप्त सप्त सिराशतानि पञ्च पे-शीशतानि नव स्नायुशतानि त्रीण्यस्थिशतानि द्वे दशोत्तरे संधिशते सप्तोत्तरं मर्मशतं चतुर्विंशतिर्धमन्यः त्रयो दोषाः त्रयो मलाः नव स्रोतांसि षोडश कण्डराः षोडश जालानि षट् कूर्चाः चतस्रो रज्जवः सप्त सेवन्यः चतुर्दश सङ्घाताः चतुर्दशसीमन्ताः द्वाविंशतिर्योगवहानि स्रोतांसि द्विकान्यन्त्राणि चेति समासः

tvacaḥ sapta kalāḥ sapta āśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta sapta sirāśatāni pañca pe-śīśatāni nava snāyuśatāni trīṇyasthiśatāni dve daśottare saṃdhiśate saptottaraṃ marmaśataṃ caturviṃśatirdhamanyaḥ trayo doṣāḥ trayo malāḥ nava srotāṃsi ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ ṣoḍaśa jālāni ṣaṭ kūrcāḥ catasro rajjavaḥ sapta sevanyaḥ caturdaśa saṅghātāḥ caturdaśasīmantāḥ dvāviṃśatiryogavahāni srotāṃsi dvikānyantrāṇi ceti samāsaḥ

विस्तारोऽत ऊर्ध्वं त्वचोऽभिहिताः कला धातवोमला दोषा यत्कृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदय वृक्कौ च

vistāro'ta ūrdhvaṃ tvaco'bhihitāḥ kalā dhātavomalā doṣā yatkṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdaya vṛkkau ca

आशयास्तु वाताशयः पित्ताशयः श्लेष्माशयो रक्ताशय आमाशयः पक्वाशयो मूत्राशयः स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम इति

āśayāstu vātāśayaḥ pittāśayaḥ śleṣmāśayo raktāśaya āmāśayaḥ pakvāśayo mūtrāśayaḥ strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti

सार्धत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां स्त्रीणामर्धव्यामहीनानि

sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ strīṇāmardhavyāmahīnāni

श्रवणनयनवदनघ्राणगुदमेढ्राणि नव स्रोतांसिनराणां बहिर्मुखानि एतान्येव स्त्रीणामपराणिच त्रीणि द्वे स्तनयोरधस्ताद्र क्तवहं च

śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsinarāṇāṃ bahirmukhāni etānyeva strīṇāmaparāṇica trīṇi dve stanayoradhastādra ktavahaṃ ca

षोडश कण्डराः तासां चतस्रः पादयोः तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु तत्र हस्तपादगतानां कण्डराणां नखा अग्रप्ररोहाः ग्रीवाहृदयनिबन्धिनीनामधोभागग-तानां मेढ्रं श्रोणिपृष्ठनिबन्धिनीनामधोभागगतानां बिम्ब मूर्धोरुवक्षॐऽसपिण्डादीनां च

ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ grīvāhṛdayanibandhinīnāmadhobhāgaga-tānāṃ meḍhraṃ śroṇipṛṣṭhanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ bimba mūrdhoruvakṣaॐ'sapiṇḍādīnāṃ ca

मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि तानि मणिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानिपरस्परगवाक्षितानि चेति यैर्गवाक्षितमिदं शरीरम्

māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāniparasparagavākṣitāni ceti yairgavākṣitamidaṃ śarīram

षट् कूर्चाः ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु हस्तयोर्द्वौ पादयोर्द्वौ ग्रीवामेढ्रयोरेकैकः

ṣaṭ kūrcāḥ te hastapādagrīvāmeḍhreṣu hastayordvau pādayordvau grīvāmeḍhrayorekaikaḥ

महत्यो मांसरज्जवश्चतस्रःपृष्ठवंशमुभयतः पेशी निबन्धनार्थं द्वे बाह्ये आभ्यन्तरे च द्वे

mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥpṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśī nibandhanārthaṃ dve bāhye ābhyantare ca dve

सप्त सेवन्यः शिरसि विभक्ताः पञ्च जिह्वाशेफसोरेकैका ताः परिहर्त्तव्याः शस्त्रेण

sapta sevanyaḥ śirasi vibhaktāḥ pañca jihvāśephasorekaikā tāḥ pariharttavyāḥ śastreṇa

चतुर्दशास्थ्नां संघाताः तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु एतेनेतरसक्थिबाहू च व्याख्यातौ त्रिकशिरसोरेकैकः

caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau trikaśirasorekaikaḥ

चतुर्दशैव सीमन्ताः ते चास्थिसङ्घातवद्गणनीयाः यतस्तैर्युक्ता अस्थिसंघाताः ये ह्युक्ताः संघातास्तेखल्वष्टादशैकेषाम्

caturdaśaiva sīmantāḥ te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ yatastairyuktā asthisaṃghātāḥ ye hyuktāḥ saṃghātāstekhalvaṣṭādaśaikeṣām

त्रीणि सषष्टान्यस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते शल्य तन्त्रेषु तु त्रीण्येव श-तानि तेषां सविंशमस्थिशतं शाखासु सप्तदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्रिषष्टिः एवमन्स्थां त्रीणिशतानि पूर्यन्ते

trīṇi saṣaṣṭānyasthiśatāni vedavādino bhāṣante śalya tantreṣu tu trīṇyeva śa-tāni teṣāṃ saviṃśamasthiśataṃ śākhāsu saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu grīvāṃ pratyūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ evamansthāṃ trīṇiśatāni pūryante

एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश पार्ष्ण्यामेकं जङ्घायां द्वे जानुन्येकम् एकमूराविति त्रिंशदेवमेकस्मिन् सन्क्थि भवन्ति एतेनेतरसक्थिबाहू च व्याख्यातौ श्रोण्यां पञ्च तेषां गुदभग-नितम्बेषु चत्वारि त्रिकसंश्रितमेकं पार्श्वे षट्त्रिंशदेकस्मिन् द्वितीयेऽप्येवं पृष्ठे त्रिंशत् अष्टावुरसि द्वे अंसफलके ग्रीवायां नव कण्ठनाड्यां चत्वारि द्वे ह-न्वोः दन्ता द्वात्रिंशत् नासायां त्रीणि एकं तालुनि गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकं षट् शिरसीति

ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa talakūrcagulphasaṃśritāni daśa pārṣṇyāmekaṃ jaṅghāyāṃ dve jānunyekam ekamūrāviti triṃśadevamekasmin sankthi bhavanti etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau śroṇyāṃ pañca teṣāṃ gudabhaga-nitambeṣu catvāri trikasaṃśritamekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśadekasmin dvitīye'pyevaṃ pṛṣṭhe triṃśat aṣṭāvurasi dve aṃsaphalake grīvāyāṃ nava kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri dve ha-nvoḥ dantā dvātriṃśat nāsāyāṃ trīṇi ekaṃ tāluni gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaṃ ṣaṭ śirasīti

एतानि पञ्चविधानि भवन्ति तद्यथाकपालरुचकतरुणवलयनलकसंज्ञानि तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरःसु कपालानि दशनास्तु रुचकानि-घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोषेषु तरुणानि पाश्वर्पृष्ठोरःसु वलयानि शेषाणि नलकसंज्ञानि

etāni pañcavidhāni bhavanti tadyathākapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni daśanāstu rucakāni-ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni pāśvarpṛṣṭhoraḥsu valayāni śeṣāṇi nalakasaṃjñāni

भवन्ति चात्र अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम्

bhavanti cātra abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam

तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् अस्थीनि न विनश्यन्ति साराण्येतानि देहिनाम्

tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām

मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभिः स्रायुभिस्तथा अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्यन्ते पतन्ति वा

māṃsānyatra nibaddhāni sirābhiḥ srāyubhistathā asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā

सन्धयस्तु द्विविधाश्चेष्टावन्तः स्थिराश्च

sandhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāśca

शाखासु हन्वोः कट्यां च चेष्टावन्तस्तु सन्धयः शेषास्तु सन्धयः सर्वे विज्ञेया हि स्थिरा बुधैः

śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantastu sandhayaḥ śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ

सङ्ख्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते तेषां शाखास्वष्टषष्टिः एकोनषष्टिः कोष्ठे ग्रीवां-प्रत्यूर्ध्वं त्र्! यशीतिः एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस्त्रयः द्वावङ्गुष्ठे ते चतुर्दश जानुगुल्फवङ्क्षणेष्वेकैकः एवं सप्तदशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ त्रयः कटीकपालेषु चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे तावन्त एव पार्श्वयोः उरस्यष्टौ तावन्त एव ग्रीवायां त्रयः कण्ठे नाडीषु हृदयक्लोमनिब-द्धास्वष्टादश दन्तपरिमाणा दन्तमूलेषु एकः काकलके नासायां च द्वौ व-र्त्ममण्डलयोर्नेत्राश्रयौ गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकः द्वौ हनुसन्धी द्वावुपरिष्टाद्भ्रुवोः शङ्खयोश्च पञ्च शिरःकपालेषु एको मूर्ध्नि

saṅkhyātastu daśottare dve śate teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvāṃ-pratyūrdhvaṃ tr! yaśītiḥ ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayastrayaḥ dvāvaṅguṣṭhe te caturdaśa jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaikaḥ evaṃ saptadaśaikasmin sakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe tāvanta eva pārśvayoḥ urasyaṣṭau tāvanta eva grīvāyāṃ trayaḥ kaṇṭhe nāḍīṣu hṛdayaklomaniba-ddhāsvaṣṭādaśa dantaparimāṇā dantamūleṣu ekaḥ kākalake nāsāyāṃ ca dvau va-rtmamaṇḍalayornetrāśrayau gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaḥ dvau hanusandhī dvāvupariṣṭādbhruvoḥ śaṅkhayośca pañca śiraḥkapāleṣu eko mūrdhni

त एते सन्धयोऽष्टविधाःकोरोलूखलसामुद्गप्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्ड मण्डल शङ्खावर्त्ताः तेषामङ्गुलिमणिबन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः सन्धयः कक्षावङ्क्ष-णदशनेषूलूखलाः अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवन्यः हन्वोरुभयतस्तु वायस्तुण्डाः कण्ठहृदयनेत्र-क्लोमनाडीषु मण्डलाः श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः

ta ete sandhayo'ṣṭavidhāḥkorolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍa maṇḍala śaṅkhāvarttāḥ teṣāmaṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ kakṣāvaṅkṣa-ṇadaśaneṣūlūkhalāḥ aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyaḥ hanvorubhayatastu vāyastuṇḍāḥ kaṇṭhahṛdayanetra-klomanāḍīṣu maṇḍalāḥ śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ

अन्स्थां तु सन्धयो ह्येते केवलाः परिकीर्तिताः पेशीस्नायुसिराणां तु सन्धिसङ्ख्या न विद्यते

ansthāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate

नव स्नायुशतानि तासां शाखासु षट्शतानि द्वे शते त्रिंशच्च कोष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्ततिः एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां षण्निचितास्तास्त्रिंशत् तावत्य एव तलकूर्चगुल्फेषु तावत्य एव जङ्घायां दश जानुनि चत्वारिंशदूरौ दश वङ्क्षणे शतमध्यर्धमेवमेकस्मिन् सन्क्थि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्या-ख्यातौ षष्टिः कट्यां पृष्ठेऽशीतिः पार्श्वयोः षष्टिः उरसित्रिंशत् षट्त्रिंशद्ग्रीवायां मूर्ध्नि चतुस्त्रिंशत् एवं नव स्नायुशतानि व्याख्यातानि भवन्ति

nava snāyuśatāni tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni dve śate triṃśacca koṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṇnicitāstāstriṃśat tāvatya eva talakūrcagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ daśa jānuni catvāriṃśadūrau daśa vaṅkṣaṇe śatamadhyardhamevamekasmin sankthi bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyā-khyātau ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ pṛṣṭhe'śītiḥ pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ urasitriṃśat ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ mūrdhni catustriṃśat evaṃ nava snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti

भवन्ति चात्र स्नायूश्चतुर्विधा विद्यात्तास्तु सर्वा निबोध मे प्रतानवत्यो वृत्ताश्च पृथ्व्यश्च शुषिरास्तथा

bhavanti cātra snāyūścaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me pratānavatyo vṛttāśca pṛthvyaśca śuṣirāstathā

प्रतानवत्यः शाखासु सर्वसन्धिषु चाप्यथ वृत्तास्तु कण्डराः सर्वा विज्ञेयाः कुशलैरिह

pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpyatha vṛttāstu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha

आमपक्वाशयान्तेषु बस्तौ च शुषिराः खलु पार्श्वोरसि तथा पृष्ठे पृथुलाश्च शिरस्यथ

āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāśca śirasyatha

नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर्बहुभिर्युता भारक्षमा भवेदप्सु नृयुक्ता सुसमाहिता

nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā bhārakṣamā bhavedapsu nṛyuktā susamāhitā

एवमेव शरीरेऽस्मिन् यावन्तः सन्धयः स्मृताः स्नायुभिर्बहुभिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः

evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ

न ह्यस्थीनि न वा पेश्यो न सिरा न च सन्धयः व्यापादितास्तथा हन्युर्यथा स्नायुः शरीरिणाम्

na hyasthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ vyāpāditāstathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇām

यः स्नायूः प्रविजानाति बाह्याश्चाभ्यन्तरास्तथा स गूढं शल्यमाहर्त्तुं देहाच्छक्नोति देहिनाम्

yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāścābhyantarāstathā sa gūḍhaṃ śalyamāharttuṃ dehācchaknoti dehinām

पञ्च पेशीशतानि भवन्ति तासां चत्वारि शतानि शाखासु कोष्ठे षट्षष्टिः ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं चतुस्त्रिंशत् एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां तिस्रस्तिस्रस्ताः पञ्चदश दश प्रपदे पादोपरि कूर्चसन्निविष्टास्तावत्य एव दश गुल्फतलयोः गुल्फजान्वन्तरे विंशतिः पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ दश वङ्क्षणे शतमेवमेकस्मिन् सन्क्थि भवति एतेनेतरसक्थिबाहू च व्याख्यातौ तिस्रः पायौ एका मेढ्रे सेवन्यां चापरा द्वे वृषणयोः स्फिचोः पञ्च पञ्च द्वे बस्तिशिरसि पञ्चोदरे नाभ्यामेका पृष्ठो-र्ध्वसन्निविष्टाः पञ्च पञ्च दीर्घाः षट् पार्श्वयोः दश वक्षसि अक्षकांसौ प्रति समन्तात् सप्त द्वे हृदयामाशययोः षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु ग्रीवायां चतस्रः अष्टौ हन्वोः एकैका काकलकगलयोः द्वे तालुनि एका जिह्वायां द्वे ओष्ठयोः द्वे नासायां द्वे नेत्रयोः गण्डयोश्चतस्रः कर्णयोर्द्वे चतस्रो ललाटे एका शिर सीति एवमेतानि पञ्च पेशीशतानि

pañca peśīśatāni bhavanti tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa daśa prapade pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva daśa gulphatalayoḥ gulphajānvantare viṃśatiḥ pañca jānuni viṃśatirūrau daśa vaṅkṣaṇe śatamevamekasmin sankthi bhavati etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau tisraḥ pāyau ekā meḍhre sevanyāṃ cāparā dve vṛṣaṇayoḥ sphicoḥ pañca pañca dve bastiśirasi pañcodare nābhyāmekā pṛṣṭho-rdhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ ṣaṭ pārśvayoḥ daśa vakṣasi akṣakāṃsau prati samantāt sapta dve hṛdayāmāśayayoḥ ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu grīvāyāṃ catasraḥ aṣṭau hanvoḥ ekaikā kākalakagalayoḥ dve tāluni ekā jihvāyāṃ dve oṣṭhayoḥ dve nāsāyāṃ dve netrayoḥ gaṇḍayoścatasraḥ karṇayordve catasro lalāṭe ekā śira sīti evametāni pañca peśīśatāni

भवति चात्र सिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् पेशीभिः संवृतान्यत्र बलवन्ति भवन्त्यतः

bhavati cātra sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ

स्त्रीणां तु विंशतिरधिका दश तासां स्तनयोरेकैकस्मिन् पञ्च पञ्चेति यौवने तासां परिवृद्धिःअपत्यपथे चतस्रःतासां प्रसृते अभ्यन्तरतो द्वे मुखाश्रिते बाह्ये च वृत्ते द्वे गर्भच्छिद्र संश्रितास्तिस्रः शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस्तिस्र एव पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भशय्या यत्र गर्भस्तिष्ठति

strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā daśa tāsāṃ stanayorekaikasmin pañca pañceti yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥapatyapathe catasraḥtāsāṃ prasṛte abhyantarato dve mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve garbhacchidra saṃśritāstisraḥ śukrārtavapraveśinyastisra eva pittapakvāśayayormadhye garbhaśayyā yatra garbhastiṣṭhati

तासां बहलपेलवस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशभावाः सन्ध्यस्थिसिरास्नायुप्रच्छादका यथाप्रदेशं स्वभावत एव भवन्ति

tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti

भवति चात्र पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता लक्षणमुष्कजाः स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः

bhavati cātra puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ

मर्मसिराधमनीस्रोतसामन्यत्र प्रविभागः

marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ

शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्ता सा प्रकीर्तिता तस्यास्तृतीये त्वावर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता

śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvartā sā prakīrtitā tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā

यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः तत्संस्थानां तथारूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः

yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ

आभुग्नोऽभिमुखः शेते गर्भो गर्भाशये स्त्रियाः स योनिं शिरसा याति स्वभावात् प्रसवं प्रति

ābhugno'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati

त्वक्पर्यन्तस्य देहस्य योऽयमङ्गविनिश्चयः शल्यज्ञानादृते नैष वर्ण्यतेऽङ्गेषु केषुचित्

tvakparyantasya dehasya yo'yamaṅgaviniścayaḥ śalyajñānādṛte naiṣa varṇyate'ṅgeṣu keṣucit

तस्मान्निःसंशयं ज्ञानं हर्त्रा शल्यस्य वाञ्छता शोधयित्वा मृतं सम्यग्द्र ष्टव्योऽङ्गविनिश्चयः

tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā śodhayitvā mṛtaṃ samyagdra ṣṭavyo'ṅgaviniścayaḥ

प्रत्यक्षतो हि यद्दृष्टं शास्त्रदृष्टं च यद्भवेत् समासतस्तदुभयं भूयो ज्ञानविवर्द्धनम्

pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yadbhavet samāsatastadubhayaṃ bhūyo jñānavivarddhanam

तस्मात् समस्तगात्रमविषोपहतमदीर्घव्याधिपीडितमवर्षशतिकं निःसृष्टान्त्र-पुरीषं पुरुषमावहन्त्यामापगायां निबद्धं पञ्जरस्थं मुञ्जवल्कलकुशशणादी-नामन्यतमेनावेष्टिताङ्गमप्रकाशे देशे कोथयेत् सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्य ततो देहं सप्तरात्रादुशीरबालवेणुबल्वजकूर्चानामन्यतमेन शनैः शनैरवघर्षयंस्त्व-गादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गप्रत्यङ्गविशेषान् यथोक्तान् लक्षयेच्चक्षुषा

tasmāt samastagātramaviṣopahatamadīrghavyādhipīḍitamavarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntra-purīṣaṃ puruṣamāvahantyāmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñjavalkalakuśaśaṇādī-nāmanyatamenāveṣṭitāṅgamaprakāśe deśe kothayet samyakprakuthitaṃ coddhṛtya tato dehaṃ saptarātrāduśīrabālaveṇubalvajakūrcānāmanyatamena śanaiḥ śanairavagharṣayaṃstva-gādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayeccakṣuṣā

न शक्यश्चक्षुषा द्र ष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः दृश्यते ज्ञानचक्षुर्भिस्तपश्चक्षुर्भिरेव च

na śakyaścakṣuṣā dra ṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ dṛśyate jñānacakṣurbhistapaścakṣurbhireva ca

शरीरे चैव शास्त्रे च दृष्टार्थः स्याद्विशारदः दृष्टश्रुताभ्यां संदेहमवापोह्याचरेत् क्रियाः

śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syādviśāradaḥ dṛṣṭaśrutābhyāṃ saṃdehamavāpohyācaret kriyāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने शरीरसंख्याव्याकरणशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सप्तोत्तरं मर्मशतम् तानि मर्माणि पञ्चात्मकानिभवन्ति तद्यथामांसमर्माणि सिरामर्माणि स्नायुमर्माणि अस्थिमर्माणि सन्धिमर्माणि चेति न खलु मां-ससिरास्नय्वास्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति यस्मान्नोपलभ्यन्ते

saptottaraṃ marmaśatam tāni marmāṇi pañcātmakānibhavanti tadyathāmāṃsamarmāṇi sirāmarmāṇi snāyumarmāṇi asthimarmāṇi sandhimarmāṇi ceti na khalu māṃ-sasirāsnayvāsthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti yasmānnopalabhyante

तत्रैकादश मांसमर्माणि एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि सप्तविंशतिः स्नायुम-र्माणि अष्टावस्थिमर्माणि विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम्

tatraikādaśa māṃsamarmāṇi ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi saptaviṃśatiḥ snāyuma-rmāṇi aṣṭāvasthimarmāṇi viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti tadetat saptottaraṃ marmaśatam

तेषामेकादशैकस्मिन् सन्क्थि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ उदरोरसोर्द्वादश चतुर्दश पृष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत्

teṣāmekādaśaikasmin sankthi bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau udarorasordvādaśa caturdaśa pṛṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat

तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्र बस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमू-लस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दर-नितम्बपाश्वर्सन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदय-कूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्र बस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति ए-तेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृका-टिके द्वे विधुरे द्वए फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थ-पनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति

tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendra bastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti etenetaratsakthi vyākhyātam udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamū-lastanarohitāpalāpānyapastambhau ceti pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundara-nitambapāśvarsandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau ceti bāhumarmāṇi tu śipratalahṛdaya-kūrcakūrcaśiromaṇibandhendra bastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti e-tenetaro bāhurvyākhyātaḥ jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo'ṣṭau mātṛkā dve kṛkā-ṭike dve vidhure dvae phaṇe dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā stha-panī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko'dhipatiriti

तत्र तलहृदयेन्द्र बस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि नीलधमनीमातृकाशृ-ङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिता क्षोर्व्यः सिरामर्माणि आणीइ!णिइ!विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षि-प्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि कटीकतरुण नितम्बांसफलकशङ्खास्त्व-स्थिमर्माण जानु कूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि

tatra talahṛdayendra bastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi nīladhamanīmātṛkāśṛ-ṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitā kṣorvyaḥ sirāmarmāṇi āṇīi!ṇii!viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣi-prāṃsavidhurotkṣepāḥ snāyumarmāṇi kaṭīkataruṇa nitambāṃsaphalakaśaṅkhāstva-sthimarmāṇa jānu kūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāśceti sandhimarmāṇi

तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति तद्यथासद्यःप्राणहराणि कालान्तरप्राणह-राणि विशल्यघ्नानि वैकल्यकराणि रुजाकराणि चेति तत्र सद्यःप्राणहरा-ण्येकोनविंशतिः कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत् त्रीणि विशल्यघ्नानि चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि अष्टौ रुजाकराणीति

tānyetāni pañcavikalpāni bhavanti tadyathāsadyaḥprāṇaharāṇi kālāntaraprāṇaha-rāṇi viśalyaghnāni vaikalyakarāṇi rujākarāṇi ceti tatra sadyaḥprāṇaharā-ṇyekonaviṃśatiḥ kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat trīṇi viśalyaghnāni catuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi aṣṭau rujākarāṇīti

भवन्ति चात्र शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् हृदयं बस्तिनाभी च घ्नन्ति सद्योहतानि तु

bhavanti cātra śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyohatāni tu

वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्र बस्तयः कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या

vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendra bastayaḥ kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā

नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत्

nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet

लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके

lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike

अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च

aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca

गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च

gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca

मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते

marmāṇi māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti tasmānmarmasvabhihatāstāṃstān bhāvānāpadyante

तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति कालान्तरप्रा-णहराणि सौम्याग्नेयानि अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु काला-न्तरेण क्षपयन्ति विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि शल्यमुखावरुद्धो यावद-न्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जवीति उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्नि-ष्क्रामति तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते पाकात्पतितशल्यो वा जीवति वैकल्यकराणि सौम्यानि सोमो हि स्थिरत्वाच्छत्याच्च प्राणावल-म्बनं करोति रुजाकराण्यग्निवायुगुण भूयिष्ठानि विशेषतश्च तौ रुजाकरौ पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके

tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti kālāntaraprā-ṇaharāṇi saumyāgneyāni agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālā-ntareṇa kṣapayanti viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni śalyamukhāvaruddho yāvada-ntarvāyustiṣṭhati tāvajjavīti uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurni-ṣkrāmati tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate pākātpatitaśalyo vā jīvati vaikalyakarāṇi saumyāni somo hi sthiratvācchatyācca prāṇāvala-mbanaṃ karoti rujākarāṇyagnivāyuguṇa bhūyiṣṭhāni viśeṣataśca tau rujākarau pāñcabhautikīṃ ca rujāmāhureke

केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यः प्राणहराणि एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि द्विहीनानां विश-ल्यप्राणहराणि त्रिहीनानां वैकल्यकराणि एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति नैवं यतोस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति

kecidāhurmāṃsādīnāṃ pañcānāmapi samastānāṃ vivṛddhānāṃ samavāyāt sadyaḥ prāṇaharāṇi ekahīnānāmalpānāṃ vā kālāntaraprāṇaharāṇi dvihīnānāṃ viśa-lyaprāṇaharāṇi trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi ekasminneva rujākarāṇīti naivaṃ yatosthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati

चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति

caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ pratiyāpayanti

ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति विवर्धमानस्तु स मातरिश्वारुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये

tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyurabhistṛṇoti vivardhamānastu sa mātariśvārujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye

रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य संज्ञा अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत्

rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet

एतेन शेषं व्याख्यातम्

etena śeṣaṃ vyākhyātam

तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति

tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati kālāntaraprāṇaharamante viddhaṃ vaikalyamāpādayati viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati rujāṃ ca karoti rujākaramatīvravedanaṃ bhavati

तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति कालान्तरप्राणहराणि पक्षा-न्मासाद्वा तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति

tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayanti kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣā-nmāsādvā teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti

अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामःतत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतल-स्य तलहृदयं नाम तत्र रुजाभिर्मरणं क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः तत्र रुजाशोफौ पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्र बस्तिः तत्र शोणितक्षयेण मरणं जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु तत्र खञ्जता जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्! यङ्गुलमाणी तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थि-ता च ऊरुमध्ये उर्वी तत्र शोणित् क्षयात् सक्थिशोषःउर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्ष-णसंधेरूरुमूले लोहिताक्षं तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा वङ्क्षणवृष-णयोरन्तरे विटपं तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति एवमेतान्येकादश स-क्थिमर्माणि व्याख्यातानि एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ विशेषतस्तु यानि सन्क्थि गुल्फजानुविटपानि तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणितथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं तस्मिन् विद्धते ए-वोपद्र वाः विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता कूर्पराख्ये कुणिः कक्षधरे पक्षाघातः एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥtatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ nāma marma tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ madhyamāṅgulīmanupūrveṇa madhye pādatala-sya talahṛdayaṃ nāma tatra rujābhirmaraṇaṃ kṣiprasyopariṣṭādubhayataḥ kūrco nāma tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ tatra rujāśophau pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indra bastiḥ tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ jaṅghorvoḥ sandhāne jānu tatra khañjatā jānuna ūrdhvamubhayatastr! yaṅgulamāṇī tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthi-tā ca ūrumadhye urvī tatra śoṇit kṣayāt sakthiśoṣaḥurvyā ūrdhvamadho vaṅkṣa-ṇasaṃdherūrumūle lohitākṣaṃ tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā vaṅkṣaṇavṛṣa-ṇayorantare viṭapaṃ tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati evametānyekādaśa sa-kthimarmāṇi vyākhyātāni etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau viśeṣatastu yāni sankthi gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇitathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapamevaṃ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣadharaṃ tasmin viddhate e-vopadra vāḥ viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā kūrparākhye kuṇiḥ kakṣadhare pakṣāghātaḥ evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni

अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामःतत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्र-प्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म तत्र सद्योमरणं अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते तत्राप्युभयतो भिन्ने न जी-वति एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति पक्वा-माशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः तत्रापि सद्यो मरणं स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायो-रस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं तत्रापि सद्य एव मरणंस्तन-योरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तत्र कफपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां म्रियते स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्वयङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ तत्र लोहितपूर्णको-ष्ठतया कासश्वसाभ्यां च म्रियते अंसकूटयोरधस्तात्पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम् एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvamudarorasormarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥtatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntra-pratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma tatra sadyomaraṇaṃ alpamāṃsaśoṇito'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastiḥ tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte tatrāpyubhayato bhinne na jī-vati ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati sa tu yatnenopakrānto rohati pakvā-māśayayormadhye sirāprabhavā nābhiḥ tatrāpi sadyo maraṇaṃ stanayormadhyamadhiṣṭhāyo-rasyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadya eva maraṇaṃstana-yoradhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ mriyate stanacūcukayorūrdhvaṃ dvayaṅgulamubhayataḥ stanarohitau tatra lohitapūrṇako-ṣṭhatayā kāsaśvasābhyāṃ ca mriyate aṃsakūṭayoradhastātpārśvoparibhāgayorapalāpau nāma tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau nāma tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam evametānyudarorasordvādaśa marmāṇi vyākhyātāni

अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामःतत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्ड-मस्थिनी कटीकतरुणे तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते-पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चे-ष्टोपघातश्च श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ त-त्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणंअधः पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययो-स्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतयाम्रियतेस्तनमूला-दृजूभयतः पृष्ठवंशस्यबृहती तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्र वैर्म्रियते पृष्ठो-परि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसंबद्धे अंसफलके तत्र बाह्वोः स्वापशोषौबाहुमूर्ध-ग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ तत्र स्तब्धबाहुता एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥtatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍa-masthinī kaṭīkataruṇe tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca mriyate-pārśvayorjaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare tatra sparśājñānamadhaḥkāye ce-ṣṭopaghātaśca śroṇīkāṇḍayoruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau ta-trādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇaṃadhaḥ pārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayo-stiryagūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayāmriyatestanamūlā-dṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasyabṛhatī tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadra vairmriyate pṛṣṭho-pari pṛṣṭhavaṃśamubhayatastrikasaṃbaddhe aṃsaphalake tatra bāhvoḥ svāpaśoṣaubāhumūrdha-grīvāmadhyeṃ'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau tatra stabdhabāhutā evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni

अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामःतत्र कण्ठनाडी मुभयतश्चतस्रोधम-न्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः तत्र सद्योमरणं शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके तत्र चलमूर्धता कर्णपृष्ठतोऽधसंश्रिते विधुरे तत्र बाधिर्यं घ्राणमा-र्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे तत्र गन्धाज्ञानां भ्रूपुच्छान्त-योरधोऽक्ष्णो र्बाह्यतोऽपाङ्गौ तत्रान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोरुपरि निम्नयोराव-र्तौ नाम तत्राप्यान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ तत्र सद्योमरणं शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी तत्रोत्क्षेपवत् पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणंघ्राणश्रोत्रा-क्षिजिह्वसांतर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि तानि चत्वारि मर्माणि तत्रापि सद्योमरणंमस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमा-वर्तोऽधिपतिः तत्रापि सद्य एव एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥtatra kaṇṭhanāḍī mubhayataścatasrodhama-nyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca grīvāyāmubhayataścatasraḥ sirā mātṛkāḥ tatra sadyomaraṇaṃ śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike tatra calamūrdhatā karṇapṛṣṭhato'dhasaṃśrite vidhure tatra bādhiryaṃ ghrāṇamā-rgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe tatra gandhājñānāṃ bhrūpucchānta-yoradho'kṣṇo rbāhyato'pāṅgau tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvorupari nimnayorāva-rtau nāma tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvorantayorupari karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau tatra sadyomaraṇaṃ śaṅkhayorupari keśānta utkṣepau tatra saśalyo jīvet pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ bhruvormadhye sthapanī tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma tatronmādabhayacittanāśairmaraṇaṃghrāṇaśrotrā-kṣijihvasāṃtarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni tāni catvāri marmāṇi tatrāpi sadyomaraṇaṃmastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto romā-varto'dhipatiḥ tatrāpi sadya eva evametāni saptatriṃśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni

भवन्ति चात्र श्लोका उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् विद्ध्य्ङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानुसपरं सह कूर्पराभ्याम्

bhavanti cātra ślokā urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṃ stanapūrvamūlam viddhyṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇyeva jānusaparaṃ saha kūrparābhyām

हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे तानि स्वपाणितलकुञ्चितसंमितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम्

hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato'ṅgulārdham

एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम्

etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam

छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः संच्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति

chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti

क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः

kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaśca rujaṃ karoti evaṃ vināśamupayānti hi tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ

तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः

tasmāttayorabhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ

जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि संभिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः

jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecitte prāpnuvanti vikalatvamasaṃśayaṃ hi saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiśca śarīradeśaiḥ

छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते

chinnaiśca sakthibhujapādakarairaśeṣairyeṣāṃ na marmasu kṛtā vividhāḥ prahārāḥ somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate

मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः इन्द्रि यार्थेष्वसंप्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः

marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ indri yārtheṣvasaṃprāptirmanobuddhiviparyayaḥ

रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम्

rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuhare hate hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām

ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात्

tato dhātukṣayājjanturvedanābhiśca naśyati hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt

शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम्

śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvamavāpnuyāt viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yacca kāraṇam

रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि

rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ kurvantyante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi

छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम्

chedabhedābhighātebhyo dahanāddāraṇādapi upaghātaṃ vijānīyānmarmaṇāṃ tulyalakṣaṇam

मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते

marmābhighātastu na kaścidasti yo'lpātyayo vā'pi niratyayo vā prāyeṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamṛcchantyathavā mriyante

मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः

marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnairapi sādhyamānāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सप्त सिराशतानि भवन्ति याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः द्रुमपत्र-सेवनीनामिव तासां प्रतानाः तासां नाभिर्मूलं ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च

sapta sirāśatāni bhavanti yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ drumapatra-sevanīnāmiva tāsāṃ pratānāḥ tāsāṃ nābhirmūlaṃ tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryak ca

भवतश्चात्र श्लोकौ यावत्यस्तु सिराः काये संभवन्ति शरीरिणाम् नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः

bhavataścātra ślokau yāvatyastu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ

नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः

nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā sirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ

तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत् तासां वातवाहिन्यो दश पित्तवाहिन्यो दश कफ वाहिन्यो दश दशरक्तवाहिन्यः तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने कफवाहिन्यश्च कफस्थाने रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः एवमेतानि सप्त सिराशतानि

tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat tāsāṃ vātavāhinyo daśa pittavāhinyo daśa kapha vāhinyo daśa daśaraktavāhinyaḥ tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne kaphavāhinyaśca kaphasthāne raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ evametāni sapta sirāśatāni

तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सन्क्थि पञ्चविंशतिः एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत् तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्या-मष्टौ द्वे द्वे पार्श्वयोः षट् पृष्ठे तावत्य एवोदरे दश वक्षसि एकचत्वारिंशज्ज-त्रुण ऊर्ध्वंतासां चतुर्दश ग्रीवायां कर्णयोश्चतस्रः नव जिह्वायां षण् नासि-कायां अष्टौ नेत्रयोः एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्या-ख्यातं भवति एष एव विभागः शेषाणामपि विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश कर्णयोर्द्वे एवं रक्तवहाः कफवहाश्च एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि

tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sankthi pañcaviṃśatiḥ etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyā-maṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭ pṛṣṭhe tāvatya evodare daśa vakṣasi ekacatvāriṃśajja-truṇa ūrdhvaṃtāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ karṇayoścatasraḥ nava jihvāyāṃ ṣaṇ nāsi-kāyāṃ aṣṭau netrayoḥ evametat pañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ vyā-khyātaṃ bhavati eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa karṇayordve evaṃ raktavahāḥ kaphavahāśca evametāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni

भवन्ति चात्र क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन्

bhavanti cātra kriyāṇāmapratīghātamamohaṃ buddhikarmaṇām karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran

यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसंभवाः

yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate tadā'sya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ

भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि

bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāccānyān guṇānapi

यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसंभवाः

yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ tadā'sya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ

स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन्

snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran

यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसंभवाः

yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate tadā'sya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ

धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् स्वाः सिराः संचरद्र क्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि

dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasaṃśayam svāḥ sirāḥ saṃcaradra ktaṃ kuryāccānyān guṇānapi

यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसंभवाः

yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ tadā'sya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ

न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः

na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ

प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः

praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ

तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्ण शीतलाः

tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ pittāduṣṇāśca nīlāśca śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇa śītalāḥ

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ sirā bhiṣak vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet

सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि

sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani

शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः

śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśadeva tu pañcāśajjatruṇaścordhvamavyadhyāḥ parikīrtitāḥ

तत्र सिराशतमेकस्मिन् सन्क्थि भवति तासां जालधरा त्वेका तिस्रश्चाभ्य-न्तराःतत्रोर्वीसंज्ञे द्वे लोहिताक्षसंज्ञा चैका तास्त्वव्यध्याः एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां तासाम-ष्टावशस्त्रकृत्याःद्वे द्वे विटपयोः कटीकतरुणयोश्च अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत् पार्श्वसन्धिगते च द्वे चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृ-ष्ठवंशमुभयतः तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिरेद्बृहतीसिरे तावत्य एवोदरे ता-सां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत् चत्वारिंशद्वक्षसि तासां चतुर्द-शाशस्त्रकृत्याःहृदये द्वे द्वे द्वे स्तनमूले स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसंज्ञाः परि-हरेत् द्वे कृकाटिकयोः द्वे विधुरयोः एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः हन्वोरुभ-यतोऽष्टावष्टौ तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्षट्त्रिंशज्जिह्वायां तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः रसवहे द्वे वाग्वहे च द्वे द्विर्द्वादश नासायां तासामौप-नासिक्यश्चतस्रः परिहरेत् तासा मेवच तालुन्येकां मृदावुद्देशे अष्टत्रिंशदुभ-योर्नेत्रयोः तासामे कैकामपाङ्गयोः परिहरेत्कर्णयोर्दश तासां शब्दवाहिनी मेकैकां परिहरेत् नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः आवर्तयोरेकैका स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या शङ्खयोर्दश तासां शङ्खसन्धिग-तामेकैकां परिहरेत् द्वादश मूर्ध्नि तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत् सीमन्तेष्वेकैकाम् एकामधिपताविति एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति

tatra sirāśatamekasmin sankthi bhavati tāsāṃ jāladharā tvekā tisraścābhya-ntarāḥtatrorvīsaṃjñe dve lohitākṣasaṃjñā caikā tāstvavyadhyāḥ etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu dvātriṃśacchroṇyāṃ tāsāma-ṣṭāvaśastrakṛtyāḥdve dve viṭapayoḥ kaṭīkataruṇayośca aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pariharet pārśvasandhigate ca dve catasro viṃśatiśca pṛṣṭhe pṛ-ṣṭhavaṃśamubhayataḥ tāsāmūrdhvagāminyau dve dve pariredbṛhatīsire tāvatya evodare tā-sāṃ meḍhropari romarājīmubhayato dve dve pariharet catvāriṃśadvakṣasi tāsāṃ caturda-śāśastrakṛtyāḥhṛdaye dve dve dve stanamūle stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato'ṣṭau evaṃ dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ tāsāmaṣṭau catasraśca marmasaṃjñāḥ pari-haret dve kṛkāṭikayoḥ dve vidhurayoḥ evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ hanvorubha-yato'ṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharetṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ rasavahe dve vāgvahe ca dve dvirdvādaśa nāsāyāṃ tāsāmaupa-nāsikyaścatasraḥ pariharet tāsā mevaca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe aṣṭatriṃśadubha-yornetrayoḥ tāsāme kaikāmapāṅgayoḥ pariharetkarṇayordaśa tāsāṃ śabdavāhinī mekaikāṃ pariharet nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ tāsāṃ keśāntānugatāścatasraḥ āvartayorekaikā sthapanyāṃ caikā parihartavyā śaṅkhayordaśa tāsāṃ śaṅkhasandhiga-tāmekaikāṃ pariharet dvādaśa mūrdhni tāsāmutkṣepayordve pariharet sīmanteṣvekaikām ekāmadhipatāviti evamaśastrakṛtyāḥ pañcāśajjatruṇa ūrdhvamiti

भवति चात्र व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम्

bhavati cātra vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ pratānāḥ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातः सिराव्यधविधिं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्यपाध्वस्त्रीकर्शितवमितविरिक्ता-स्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगर्भिणीनां कासश्वासशोष प्रवृद्धज्वरा-क्षेपकपक्षा घातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् याश्चव्याध्याः व्यध्याश्चादृष्टाः दृष्टाश्चायन्त्रिताः यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति

bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktā-sthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ kāsaśvāsaśoṣa pravṛddhajvarā-kṣepakapakṣā ghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca sirāṃ na vidhyet yāścavyādhyāḥ vyadhyāścādṛṣṭāḥ dṛṣṭāścāyantritāḥ yantritāścānutthitā iti

शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चाप क्वेष्वन्येषु चा-नुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत्

śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpa kveṣvanyeṣu cā-nukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet

प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गे आत्ययिके च सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम्

pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanamapratiṣiddham

तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्र वप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीत-वन्तं वा यथाकालमुपस्थाप्यासीनं स्थितं वा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टच-र्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय सिरां विध्येत्

tatra snigdhasvinnamāturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dra vaprāyamannaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pīta-vantaṃ vā yathākālamupasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇānabādhamāno vastrapaṭṭaca-rmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśamāsādya prāptaṃ śastramādāya sirāṃ vidhyet

नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन

naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryamaroge vā kadācana

तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखमरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सन्क्थो-राकुञ्चितयोर्निवेश्य कूर्परे सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी म-न्ययोःस्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्टयोरुपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो ब्रूयात् दक्षि-णहस्तेन सिरोत्थापनार्थं नात्यायतशिथिलं यन्त्रमावेष्टयेति असृक्स्रावणार्थं च यन्त्रं पृष्ठमध्ये पीडयेति कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् एष उत्तमा-ङ्गगतानामन्तर्मुखवर्जानां सिराणां व्यधने यन्त्रणविधिः पादव्यध्यसिरस्य पादं समे स्थाने सुस्थितं स्थापयित्वाऽन्य पादमीषत्संकुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरं पादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां प्रपीड्य गुल्फं व्य-ध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां वि-ध्येत् अथोपरिष्ठाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृत मुष्टी सम्यगासने स्थायिपत्वा सुखो-पविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत् गृध्रसी विश्वाच्योः सङ्कु-चित जानु कूर्परस्य श्रण्पृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत् उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्ना मितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः अनामितमेढ्रस्य मेढ्रे उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम् अतिव्यात्ताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्याऽवेक्षय शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात्

tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane sanktho-rākuñcitayorniveśya kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī ma-nyayoḥsthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭayorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt dakṣi-ṇahastena sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantramāveṣṭayeti asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet eṣa uttamā-ṅgagatānāmantarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ sthāpayitvā'nya pādamīṣatsaṃkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandheradhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ vya-dhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vi-dhyet athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛta muṣṭī samyagāsane sthāyipatvā sukho-paviṣṭasya pūrvavadyantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet gṛdhrasī viśvācyoḥ saṅku-cita jānu kūrparasya śraṇpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet udarorasoḥ prasāritoraskasyonnā mitaśiraskasya visphūrjitadehasya bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ anāmitameḍhrasya meḍhre unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām ativyāttānanasya tāluni dantamūleṣu ca evaṃ yantropāyānanyāṃśca sirotthāpanahetūn buddhyā'vekṣaya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt

मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात् अतोऽन्यथाऽधयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन अन्स्थामुपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम्

māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt ato'nyathā'dhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena ansthāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram

व्यभ्रे वर्षासु विध्येत्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः

vyabhre varṣāsu vidhyettu grīṣmakāle tu śītale hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ

सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक् मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत्

samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhecca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet

यथा कुसुम्भपुष्पेभ्यः पूर्वं स्रवति पीतिका तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते

yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagre pravartate

मूर्च्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च न वहन्ति सिरा विद्धास्तथाऽनुत्थितयन्त्रिताः

mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca na vahanti sirā viddhāstathā'nutthitayantritāḥ

क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्च्छयाऽभिहतस्य च भूयोऽपराह्णे विस्राव्या साऽपरेद्युस्त्र्! यहेऽपि वा

kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā'bhihatasya ca bhūyo'parāhṇe visrāvyā sā'paredyustr! yahe'pi vā

रक्तं सशेषदोषं तु कुर्यादपि विचक्षणः न चातिनिःस्रुतं कुर्याच्छेषं संशमनैर्जयेत्

raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ na cātiniḥsrutaṃ kuryāccheṣaṃ saṃśamanairjayet

बलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे

balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe

तत्र पाददाहपादहर्षचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारी-प्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्ठाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत् श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते क्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गलुवातवेदनासु जङ्घायां गु-ल्फस्योपरि चतुरङ्गुले अपच्यामिन्द्र बस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले जानुसन्धेरुप-र्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीह्निक-निष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा एवं दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये किफोदरे च एता-मेव च कासश्वासयोरप्यादिशन्ति गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां श्रोणिं प्रति सम-न्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्याप-त्सु मेढ्रमध्ये विऋ!षणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यां नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरे वामपार्श्वे कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तर्विद्र धौ पार्श्वशूले च बाहुशोषाव-बाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके अधःस्कन्ध-सन्धिगतामन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे शङ्खके-शान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायांदन्त व्याधिषु च तालुनि तालव्येषु कर्णयोरुपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रो गेषु च गन्धाग्रहणे नासारोगेषु च नासाग्रे तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्वक्ष्यामयेषूपना-सिके लालाट्यामपाङ्ग्यां वा एता एव शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति

tatra pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārī-prabhṛtiṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgaluvātavedanāsu jaṅghāyāṃ gu-lphasyopari caturaṅgule apacyāmindra basteradhastād dvyaṅgule jānusandherupa-ryadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau viśeṣatastu vāmabāhau kūrparasandherabhyantarato bāhumadhye plīhnika-niṣṭhikānāmikayormadhye vā evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye kiphodare ca etā-meva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti gṛdhrasyāmiva viśvācyāṃ śroṇiṃ prati sama-ntād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpa-tsu meḍhramadhye viṛ!ṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ nābheradhaścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare vāmapārśve kakṣāstanayorantare'ntarvidra dhau pārśvaśūle ca bāhuśoṣāva-bāhukayorapyeke vadantyaṃsayorantare trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake adhaḥskandha-sandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake hanusandhimadhyagatāmapasmāre śaṅkhake-śāntasandhigatāmuro'pāṅgalalāṭeṣu conmāde jihvārogeṣvadhojihvāyāṃdanta vyādhiṣu ca tāluni tālavyeṣu karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadro geṣu ca gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanā-sike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti

दुष्टव्यधा विंशतिःदुर्विद्धाऽतिविद्धा कुञ्चितापिच्चिता कुट्टिताऽप्रस्रुताऽत्युद्दी र्णाऽन्ते विद्धा परिशुष्का कूणिता वेपिताऽनुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्वि-द्धावि द्धाऽव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा सिरास्नय्वास्थिसन्धिमर्मसु चेति

duṣṭavyadhā viṃśatiḥdurviddhā'tividdhā kuñcitāpiccitā kuṭṭitā'prasrutā'tyuddī rṇā'nte viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitā'nutthitaviddhā śastrahatā tiryagvi-ddhāvi ddhā'vyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā sirāsnayvāsthisandhimarmasu ceti

तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाऽव्यक्तमसृक् स्रवति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा साऽति-विद्धा कुञ्चितायामप्येवं कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावमापन्ना पिच्चिता अ-नासादिता पुनः पुनरन्तयोश्च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता शीतभय मूच्छा-र्!भिरप्रवृत्तशोणिता अप्रस्रुता तीक्ष्णमहा मुखशस्त्र विद्धा ऽत्युदीर्णा अल्पर-क्तस्राविण्यन्तेविद्धा क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का चतुर्भागा सादिता किंचित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता दुःस्थानबन्धनाद्वेपमानायाः शोणितसंमोहो भवति सा वेपिता अनुत्थितविद्धायामप्येवं छिन्नाऽतिप्रवृत्तशोणिता क्रिया-सङ्गकरी शस्त्रहता तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किंचिच्छेषा तिर्यग्विद्धा बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधा नेनाविद्धा अशस्त्रकृत्या अव्यध्या अनवस्थितविद्धा विद्रुता प्रदेशस्य बहुशोऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुः शोणितस्रावा धेनुका सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा स्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति

tatra yā sūkṣmaśastraviddhā'vyaktamasṛk sravati rujāśophavatī ca sā durviddhā pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā sā'ti-viddhā kuñcitāyāmapyevaṃ kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā a-nāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā śītabhaya mūcchā-r!bhirapravṛttaśoṇitā aprasrutā tīkṣṇamahā mukhaśastra viddhā 'tyudīrṇā alpara-ktasrāviṇyanteviddhā kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā caturbhāgā sāditā kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā anutthitaviddhāyāmapyevaṃ chinnā'tipravṛttaśoṇitā kriyā-saṅgakarī śastrahatā tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā tiryagviddhā bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhā nenāviddhā aśastrakṛtyā avyadhyā anavasthitaviddhā vidrutā pradeśasya bahuśo'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā dhenukā sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpādayati

भवन्ति चात्र सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद्यत्नेन ताडयेत्

bhavanti cātra sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ matsyavat parivartante tasmādyatnena tāḍayet

अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्र वाः

ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadra vāḥ

स्नेहादिभिः क्रियायोगैर्न तथा लेपनैरपि यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात्

snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt

सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सिते

sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite

तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवसितसिराविद्धैः परिहर्तर्व्यानिक्रो-धायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययनस्थानासन चङ्क्रमणशीत-वातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्याबललाभात् मासमेके मन्यन्ते एतेषां विस्तरमुपरिष्ठाद्वक्ष्यामः

tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ parihartarvyānikro-dhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsana caṅkramaṇaśīta-vātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt māsameke manyante eteṣāṃ vistaramupariṣṭhādvakṣyāmaḥ

सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम्

sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam

अवगाढे जलौका स्यात् प्रच्छन्नं पिण्डिते हितम् सिराऽङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते

avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam sirā'ṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिराव्यधविधिशारीरं नामाष्टमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः तत्र केचिहाहुःसिरा धमनीस्रो-तसामविभागः सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति तत्तु न सम्यक् अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः कस्मात् व्यञ्जनान्यत्वान् मू-लसन्नियमात् कर्मवैशेष्यात् आगमाच्च केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति

caturviṃśatirdhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ tatra kecihāhuḥsirā dhamanīsro-tasāmavibhāgaḥ sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti tattu na samyak anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ kasmāt vyañjanānyatvān mū-lasanniyamāt karmavaiśeṣyāt āgamācca kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva karmasu bhavati

तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश दश चाधोगामिन्यः चतस्रस्तिर्यग्गाः

tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa daśa cādhogāminyaḥ catasrastiryaggāḥ

ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भि तक्षुद्धसितकथित रु-दितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत् तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते द्वाभ्यां भाषते द्वाभ्यां घोषं करोति द्वाभ्यां स्वपिति द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते द्वे चाश्रुवाहिन्यौ द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तन-संश्रिते ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च

ūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhi takṣuddhasitakathita ru-ditādīn viśeṣānabhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti tāstu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante tāstriṃśat tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa śabdarūparasagandhānaṣṭābhirgṛhṇīte dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate dve cāśruvāhinyau dve stanyaṃ striyā vahataḥ stana-saṃśrite te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ etābhirūrdhvaṃ nābherudarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca

भवति चात्र ऊर्ध्वंगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम्

bhavati cātra ūrdhvaṃgamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ adhogamāstu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham

अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति तास्तु पित्ताशयमभिप्र-पन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च रसस्थानं चाभिपूरयन्ति मूत्र-पुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत् तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश द्वे अन्नवाहिन्याव-न्त्राश्रिते तोयवहे द्वे मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भा-वाय द्वे विसर्गाय ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसंज्ञं द्वे व-र्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेद-मर्पयन्ति तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः एताभिरधोनाभेः पक्वा-शयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च

adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti tāstu pittāśayamabhipra-pannāstatrasthamevānnapānarasaṃ vipakvamauṣṇyādvivecayantyo'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca rasasthānaṃ cābhipūrayanti mūtra-purīṣasvedāṃśca vivecayanti āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante tāstriṃśat tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa dve annavāhinyāva-ntrāśrite toyavahe dve mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve śukravahe dve śukraprādurbhā-vāya dve visargāya te eva raktamabhivahato visṛjataśca nārīṇāmārtavasaṃjñaṃ dve va-rconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe aṣṭāvanyāstiryaggāminīnāṃ dhamanīnāṃ sveda-marpayanti tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ etābhiradhonābheḥ pakvā-śayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante ca

भवति चात्र अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः तिर्यग्गाः संप्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम्

bhavati cātra adhogamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham

तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभ-ज्यन्ते तास्त्वसङ्ख्येयाः ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च तासां मु-खानि रोमकूपप्रतिबद्धानि यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपन वीर्याण्यन्तः शरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते तास्त्वेताश्चतस्रोधमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः

tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibha-jyante tāstvasaṅkhyeyāḥ tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca tāsāṃ mu-khāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepana vīryāṇyantaḥ śarīramabhipratipadyante tvaci vipakvāni taireva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇīte tāstvetāścatasrodhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ

यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते

yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairupacīyate

पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रि यं पञ्चसु भावयन्ति पञ्चेन्द्रि यं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले

pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendri yaṃ pañcasu bhāvayanti pañcendri yaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle

अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः तानि तु प्राणान्नोदकरसर-क्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि येष्वधिकारः एकेषां बहूनि एतेषां वि-शेषा बहवः तत्र प्राणवहे द्वे तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः तत्र वि-द्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवतिअन्नवहे द्वे तयोर्मू-लमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्चधमन्यः तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽन्ध्य मरणं चउदकवहे द्वे तयोर्मूलं तालु क्लोम च तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च रस वहे द्वे तयोर्मूलं हृदयं रस वाहिन्यश्च धमन्यः तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च रक्तवहे द्वे तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च मांसवहे द्वे तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च मेदोवहे द्वे तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशो फता पिपासा च मूत्रवहे द्वे तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च पुरीषवहे द्वे तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता चशुक्रवहे द्वे तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च आर्तवहे द्वे तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथु-नासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत् उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत्

ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ tāni tu prāṇānnodakarasara-ktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni yeṣvadhikāraḥ ekeṣāṃ bahūni eteṣāṃ vi-śeṣā bahavaḥ tatra prāṇavahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ tatra vi-ddhasyākrośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavatiannavahe dve tayormū-lamāmāśayo'nnavāhinyaścadhamanyaḥ tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo'nnadveṣaśchardiḥ pipāsā'ndhya maraṇaṃ caudakavahe dve tayormūlaṃ tālu kloma ca tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca rasa vahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasa vāhinyaśca dhamanyaḥ tatra viddhasya śoṣaḥprāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ talliṅgāni ca raktavahe dve tayormūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaśca dhamanyaḥ tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca māṃsavahe dve tayormūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāśca dhamanyaḥ tatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca medovahe dve tayormūlaṃ kaṭī vṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśo phatā pipāsā ca mūtravahe dve tayormūlaṃ bastirmeḍhraṃ ca tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca purīṣavahe dve tayormūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā caśukravahe dve tayormūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca tatra viddhasya klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca ārtavahe dve tayormūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaśca dhamanyaḥ tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithu-nāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret

भवति चात्र मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् स्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम्

bhavati cātra mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat srotastaditi vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातो गर्भिणीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

गर्भिणी प्रथमदिवसात् प्रभृति नित्यं प्रहृष्टा शुच्यलङ्कृता शुक्लवसना शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरा च भवेत् मलिनविकृतहीनगात्राणि न स्पृ-शेत् दुर्गन्धदुर्दर्शनानि परिहरेत् उद्वेजनीयाश्च कथाः शुष्कं पर्युषितं कुथितं क्लिन्नं चान्नं नोपभुञ्जीत बहिर्निष्क्रमणं शून्यागारचैत्यश्म शानवृक्षाश्रयान् क्रोधमयशस्करांश्च भावानुच्चैर्भाष्यादिकं च परिहरेद्यानि च गर्भं व्यापादयन्ति न चाभीक्ष्णं तैलाभ्यङ्गोत्सादनादीनि सेवेत न चायासयेच्छरीरं पूर्वोक्तानि च परिहरेत् शयनासनं मृद्वास्तरणं नात्युच्चमपाश्रयोपेतमसंबाधं च विदध्यात् हृद्यं द्र वमधुरप्रायं स्निग्धं दीपनीयसंस्कृतं च भोजनं भोजयेत् सामान्यमेतदप्रसवात्

garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛ-śet durgandhadurdarśanāni pariharet udvejanīyāśca kathāḥ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśma śānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃśca bhāvānuccairbhāṣyādikaṃ ca pariharedyāni ca garbhaṃ vyāpādayanti na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta na cāyāsayeccharīraṃ pūrvoktāni ca pariharet śayanāsanaṃ mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccamapāśrayopetamasaṃbādhaṃ ca vidadhyāt hṛdyaṃ dra vamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet sāmānyametadaprasavāt

विशेषतस्तु गर्भिणी प्रथमद्वितीयतृतीयमासेषु मधुरशीतद्र वप्रायमाहारमुसेवेत विशेषतस्तु तृतीये षष्टिकौदनं पयसा भोजयेत् चतुर्थे दध्ना पञ्चमे पयसा षष्ठे सर्पिषेत्येके चतुर्थे पयोनवनीतसं सृष्टमाहारयेज्जाङ्गलमांससहितं हृद्यमन्नं च भोजयेत् पञ्चमे क्षीरसर्पिःसंसृष्टं षष्ठे श्वदंष्ट्रासिद्धस्य सर्पिषो मात्रां पाययेद् यवागूं वा सप्तमे सर्पिः पृथक्पर्ण्यादिसिद्धम् एवमाप्यायते गर्भः अष्टमे ब-दरोदकेन बलातिबलाशतपुष्पापललपयोदधिमस्तुतैललवणमदनफलमधु-घृतमिश्रेणा स्थापयेत् पुराणपुरीषशुर्द्ध्य्थमनुलोमनार्थं च वायोः ततः पयो-मधर कषायसिद्धेन तैलेनानुवासयेत् अनुलोमे हि वायौ सुखं प्रसूयते निरु-पद्र वा च भवति अत ऊर्ध्वं स्निग्धाभिर्यवागूभिर्जाङ्गलरसैश्चोपक्रमेदाप्रसवका लातेवमुपक्रान्ता स्निग्धा बलवती सुखमनुपद्र वा प्रसूयते

viśeṣatastu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadra vaprāyamāhāramuseveta viśeṣatastu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet caturthe dadhnā pañcame payasā ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke caturthe payonavanītasaṃ sṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ ca bhojayet pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ ṣaṣṭhe śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā saptame sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham evamāpyāyate garbhaḥ aṣṭame ba-darodakena balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhu-ghṛtamiśreṇā sthāpayet purāṇapurīṣaśurddhythamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ tataḥ payo-madhara kaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet anulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate niru-padra vā ca bhavati ata ūrdhvaṃ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopakramedāprasavakā lātevamupakrāntā snigdhā balavatī sukhamanupadra vā prasūyate

नवमे मासि सूतिकागारमेनां प्रवेशयेत् प्रशस्ते तिथ्यादौ तत्रारिष्टंब्राह्मण-क्षत्रियवैश्यशूद्रा णां श्वेतरक्तपीतकृष्णेषु भूमिप्रदेशेषु बिल्वन्यग्रोध तिन्दुकभ-ल्लातकनिर्मितसर्वागारं यथासङ्ख्यं तन्मयपर्यङ्कं समुपलिप्तभित्तिं सुविभक्त-परिच्छदं प्राग्द्वारं दक्षिणद्वारं वाऽष्टहस्तायतं चतुर्हस्तविस्तृतं रक्षामङ्गलसंपन्नं विधेयम्

navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste tithyādau tatrāriṣṭaṃbrāhmaṇa-kṣatriyavaiśyaśūdrā ṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodha tindukabha-llātakanirmitasarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ tanmayaparyaṅkaṃ samupaliptabhittiṃ suvibhakta-paricchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vā'ṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam

जाते हि शिथिले कुक्षौ मुक्ते हृदयबन्धने सशूले जघने नारी ज्ञेया सा तु प्रजायिनी

jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī

तत्रोपस्थितप्रसवायाः कटीपृष्ठं प्रति समन्ताद्वेदना भवत्यभीक्ष्णं पुरीषप्रवृत्तिर्मूत्रं प्रसिच्यते योनिमुखाच्छ्लेष्मा च

tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantādvedanā bhavatyabhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonimukhācchleṣmā ca

प्रजनयिष्यमाणां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां कुमारपरिवृतां पुन्नामफलहस्तां स्वभ्यक्तामुष्णोदकपरिषिक्तामथैनां सम्भृतां यवागूमाकण्ठात् पाययेत् ततः कृतोपधाने मृदुनि विस्तीर्णे शयने स्थितामाभुग्नसक्थी मुत्तनामशङ्कनीयाश्चतस्रः स्त्रियः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः कर्तितनखाः परिचरेयुरिति

prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthī muttanāmaśaṅkanīyāścatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyuriti

अथास्या विशिखान्तरमनुलोममनुसुखमभ्यज्यानुब्रूयाच्चैतामेकासुभगे प्रवा-हस्वेति नचाप्राप्तावी प्रवाहस्व ततो विमुक्ते गर्भनाडीप्रबन्धे सशूलेषु श्रो-णिवङ्क्षणबस्तिशिरःसु च प्रवाहेथाः शनैः शनैः ततो गर्भनिर्गमे प्रगाढं ततो गर्भे योनिमुखं प्रपर्नने गाढतरमाविशल्यभावात् अकालप्रवाहणाद्बधिरं मूकं कुब्जं व्यस्तहनुमूर्ध्वाभिघातिनं कासश्वासशोषोपद्रुतं विकटं वा जनयति

athāsyā viśikhāntaramanulomamanusukhamabhyajyānubrūyāccaitāmekāsubhage pravā-hasveti nacāprāptāvī pravāhasva tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu śro-ṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ tato garbhanirgame pragāḍhaṃ tato garbhe yonimukhaṃ praparnane gāḍhataramāviśalyabhāvāt akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati

तत्र प्रतिलोममनुलोमयेत् प्राञ्जलमाकर्षेत्

tatra pratilomamanulomayet prāñjalamākarṣet

गर्भसङ्गे तु योनिं धूपयेत् कृष्णसर्पनिर्मोकेण पिण्डीतकेन वा बध्नीयाद्धिरण्यपुष्पीमूलं हस्तपादयोः धारयेत् सुवर्चलां विशल्यां वा

garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā

अथ जातस्योल्बं मुखं च सैन्धवसर्पिषा विशोध्य घृताक्तं मूर्ध्नि पिचुं दद्यात् ततो नाभिनाडीमष्टाङ्गुलमायम्य सूत्रेण बद्ध्वा छेदयेत् तत्सूत्रैकदेशं च कुमारस्य ग्रीवायां सम्यग् बध्नीयात्

atha jātasyolbaṃ mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt tato nābhināḍīmaṣṭāṅgulamāyamya sūtreṇa baddhvā chedayet tatsūtraikadeśaṃ ca kumārasya grīvāyāṃ samyag badhnīyāt

अथ कुमारं शीताभिरद्भिराश्वास्य जातकर्मणि कृते मधुसर्पिरनन्तचूर्णमङ्गु-ल्याऽनामिकया लेहयेत् ततो बलातैलेनाभ्यज्य क्षीरवृक्षकषायेण सर्वग-न्धोदकेन वा रूप्यहेमप्रतप्तेन वा वारिणा स्नापयेदेनं कपित्थपत्रकषायेण वा कोष्णेन यथाकालं यथादोषं यथाविभवं च

atha kumāraṃ śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamaṅgu-lyā'nāmikayā lehayet tato balātailenābhyajya kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvaga-ndhodakena vā rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayedenaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca

धमनीनां हृदिस्थानां विवृतत्वादनन्तरम् चतूरात्रात्त्रिरात्राद्वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते

dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvādanantaram catūrātrāttrirātrādvā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate

तस्मात् प्रथमेऽह्नि मधुसर्पिरनन्तमिश्रं मन्त्रपूतं त्रिकालं पाययेत् द्वितीये ल-क्ष्मणासिद्धं सर्पिः तृतीये च ततः प्राङिनवारितस्तन्यं मधुसर्पिः स्वपाणितलसंमितं द्विकालं पाययेत्

tasmāt prathame'hni madhusarpiranantamiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet dvitīye la-kṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ tṛtīye ca tataḥ prāṅinavāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet

अथ सूतिकां बलातैलाभ्यक्तां वातहरौषधनिष्क्वाथेनोपचरेत् सशेषदोषां तु तदहः पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरचूर्णं गुडोदके नोष्णेन पाययेत् एवं द्विरात्रं त्रिरात्रं वा कुर्यादादुष्टशोणितात् विशुद्धे ततो विदारि-गन्धादिसिद्धां स्नेहयवागूं क्षीरयवागूं वा पाययेत्त्रिरात्रम् ततो यवकोल-कुलत्थसिद्धेन जाङ्गलरसेन शाल्योदनं भोजयेद्बलमग्निबलं चावेक्ष्य अनेन विधिनाऽध्यर्धमासमुपसंस्कृता विमुक्ताहाराचारा विगतसूतिकाभिधाना स्यात् पुनरार्तवदर्शनादित्येके

atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodake noṣṇena pāyayet evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryādāduṣṭaśoṇitāt viśuddhe tato vidāri-gandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayettrirātram tato yavakola-kulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayedbalamagnibalaṃ cāvekṣya anena vidhinā'dhyardhamāsamupasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt punarārtavadarśanādityeke

धन्वभूमिजातां तु सूतिकां घृततैलयोरन्यतरस्य मात्रां पाययेत् पिपल्यादिक-षायानुपानां स्नेहनित्या च स्यात्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा बलवती अबलां यवागूं पाययेत्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा अत ऊर्ध्वं स्निग्धेनान्नसंसर्गेणोपचरेत्

dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayoranyatarasya mātrāṃ pāyayet pipalyādika-ṣāyānupānāṃ snehanityā ca syāttrirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī abalāṃ yavāgūṃ pāyayettrirātraṃ pañcarātraṃ vā ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret

प्रायशश्चैनां प्रभूतेनोष्णोदकेन परिषिञ्चेत् क्रोधायासमैथुनादींश्च परिहरेत्

prāyaśaścaināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīṃśca pariharet

मिथ्याचारात् सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेदत्यपतर्पणात्

mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhirupajāyate sa kṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavedatyapatarpaṇāt

तस्मात्तां देशकालौ च व्याधिसात्म्येन कर्मणा परीक्ष्योपचरेन्नित्यमेवं नात्ययमाप्नुयात्

tasmāttāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā parīkṣyopacarennityamevaṃ nātyayamāpnuyāt

अथापराऽपतन्त्यानाहाध्मानौ कुरुते तस्मात् कण्ठमस्याः केशवेष्टितयाऽङ्ग-ल्युआ! प्रमृजेत् कटुकालाबुकृतवेधनसर्षपसर्पनिर्मोकैर्वा कटुतैलविमिश्रैर्योनि-मुखं धूपयेत् लाङ्गलीमूलकल्केन वाऽस्या पाणिपादतलमालिम्पेत् मूर्ध्नि वाऽस्या महावृक्षक्षीरमनुसेचयेत् कुष्ठलाङ्गलीमूलकल्कं वा मद्यमूत्रयोरन्य-तरेण पाययेत् शालमूलकल्कं वा पिप्पल्यादिं वा मद्येनसिद्धार्थककुष्ठला-ङ्गलीमहावृक्षक्षीरमिश्रेण सुरामण्डेन वाऽस्थापयेत् एतैरेव सिद्धेन सिद्धार्थकतैलेनोत्तरबस्तिं दद्यात् स्निग्धेन वा कृत्तनखेन हस्तेनापहरेत्

athāparā'patantyānāhādhmānau kurute tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayā'ṅga-lyuā! pramṛjet kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokairvā kaṭutailavimiśrairyoni-mukhaṃ dhūpayet lāṅgalīmūlakalkena vā'syā pāṇipādatalamālimpet mūrdhni vā'syā mahāvṛkṣakṣīramanusecayet kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayoranya-tareṇa pāyayet śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyenasiddhārthakakuṣṭhalā-ṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vā'sthāpayet etaireva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ dadyāt snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet

प्रजातायाश्च नार्या रूक्षशरीरायास्तीक्ष्णैरविशोधितं रक्तं वायुना तद्देशगते-नातिसंरुद्धं नाभेरधः पार्श्वयोर्बस्तौ बस्तिशिरसि वा ग्रन्थिं करोतिततश्च ना-भिबस्त्युदरशूलानि भवन्ति सूचीभिरिव निस्तुद्यते भिद्यते दीर्यत इव च प-क्वाशयः समन्तादाध्मानमुदरे मूत्रसङ्गश्च भवतीति मक्कल्ललक्षणम् तत्र वीरतर्वादिसिद्धं जलमुषकादिप्रतीवापं पाययेत् यवक्षारचूर्णं वा सुखोदकेन पिप्पल्यादिक्वाथेन वा पिप्पल्यादिचूर्णं वा सुरामण्डेन वरुणादि क्वाथं वा पञ्च कोलैला प्रतीवापं पृथक् पर्ण्यादि क्वाथं वा भद्र दारु मरिच संसृष्टं पु-राण गुडं वा त्रिकटुकचतुर्जातककुस्तुम्बुरुमिश्रं खादेत् अच्छं वा पिबेदरिष्टमिति

prajātāyāśca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā taddeśagate-nātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayorbastau bastiśirasi vā granthiṃ karotitataśca nā-bhibastyudaraśūlāni bhavanti sūcībhiriva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pa-kvāśayaḥ samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaśca bhavatīti makkallalakṣaṇam tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena pippalyādikvāthena vā pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena varuṇādi kvāthaṃ vā pañca kolailā pratīvāpaṃ pṛthak parṇyādi kvāthaṃ vā bhadra dāru marica saṃsṛṣṭaṃ pu-rāṇa guḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet acchaṃ vā pibedariṣṭamiti

अथ बालं क्षौमपरिवृतं क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत् पीलुबदरीनिम्बपरूषकशाखाभिश्चैनं परिवीजयेत् मूर्ध्निचास्याहरहस्तैलपिचुमवचारयेत् धूपयेच्चैनं रक्षोघ्नैर्धूपैः रक्षोघ्नानि चास्य पाणिपादशिरोग्रीवास्ववसृजेत् तिलातसीसर्षपकणांश्चात्र प्रकिरेत् अधिष्ठाने चाग्निं प्रज्वालयेत्व्रणितोपासनीयं चावेक्षेत

atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiścainaṃ parivījayet mūrdhnicāsyāharahastailapicumavacārayet dhūpayeccainaṃ rakṣoghnairdhūpaiḥ rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvavasṛjet tilātasīsarṣapakaṇāṃścātra prakiret adhiṣṭhāne cāgniṃ prajvālayetvraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta

ततो दशमेऽहनि मातापितरौ कृतमङ्गलकौतुकौ स्वस्तिवाचनं कृत्वा नाम कुर्यातां यदभिप्रेतं नक्षत्रनाम वा

tato daśame'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryātāṃ yadabhipretaṃ nakṣatranāma vā

ततो यथावर्णं धात्रीमुपेयान्मध्यमप्रमाणां मध्यमवयस्कासिआ!मिरोगां शीलवतीमचपलामलोलुपामकृशामस्थूलांप्रसन्नक्षीरामलम्बौष्ठी मलम्बो र्ध्वस्त नीमव्यङ्गामव्यसनिनीं जीवद्वत्सां दोग्ध्रद्यं वत्सलामक्षुद्र कर्मिणीं कुले जातामतो भूयिष्ठैश्च गुणैरन्वितां श्यामामारोग्यबलवृद्धये बालस्य तत्रोर्ध्वस्तनी करालं कुर्यात् लम्बस्तनी नासिकामुखं छादयित्वा मरणमापादयेत् ततः प्रशस्तायां तिथौ शिरःस्नातमहतवाससमुदङ्मुखं शिशुमुपवेश्य धात्रीं प्राङ्मुखीं चोपवेश्य दक्षिणं स्तनं धौतमीषत्परिस्रुतमभिमन्त्र्! य मन्त्रेणानेन पाययेत्

tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskāsiā!mirogāṃ śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃprasannakṣīrāmalambauṣṭhī malambo rdhvasta nīmavyaṅgāmavyasaninīṃ jīvadvatsāṃ dogdhradyaṃ vatsalāmakṣudra karmiṇīṃ kule jātāmato bhūyiṣṭhaiśca guṇairanvitāṃ śyāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt lambastanī nāsikāmukhaṃ chādayitvā maraṇamāpādayet tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātamahatavāsasamudaṅmukhaṃ śiśumupaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamīṣatparisrutamabhimantr! ya mantreṇānena pāyayet

चत्वारः सागरास्तुभ्यं स्तनयोः क्षीरवाहिनः भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्य बलवृद्धये

catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye

पयोऽमृतरसं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने दीर्घमायुरवाप्नोतु देवाः प्राश्यामृतं यथा

payo'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā

अतोऽन्यथा नानास्तन्योपयोगस्यासात्म्याद्व्याधिजन्म भवति

ato'nyathā nānāstanyopayogasyāsātmyādvyādhijanma bhavati

अपरिस्रुतेऽप्यतिस्तब्धस्तन्यपूर्णस्तनपानादुत्सुहितस्रोतसः शिशोः कासश्वासवमीप्रादुर्भावः तस्मादेवंविधानां स्तन्यं न पाययेत्

aparisrute'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ tasmādevaṃvidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet

क्रोधशोकावात्सल्यादिभिश्च स्त्रियाः स्तन्यनाशो भवति अथास्याः क्षीरजननार्थं सौमनस्यमुत्पाद्य यवगोधूमशालिषष्टिकमांसरस सुरासौवीरकपिण्याकलशुनमत्स्य कशेरुकशृङ्गाटकबिसविदारि कन्द मधुकशतावरीनालि कालाबूकालशाकप्रभृतीनि विदध्यात्

krodhaśokāvātsalyādibhiśca striyāḥ stanyanāśo bhavati athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyamutpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasa surāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsya kaśerukaśṛṅgāṭakabisavidāri kanda madhukaśatāvarīnāli kālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt

अथास्याः स्तन्यमप्सु परीक्षेत तच्चेच्छीतलममलं तनु शङ्खावभासमप्सु न्यस्तमेकीभावं गच्छत्यफेनिलमतन्तुमन्नोत्प्लवतेऽवसीदति वा तच्छुद्धमिति विद्यात् तेन कुमारस्यारोग्यं शरीरोपचयो बलवृद्धिश्च भवति न च क्षुधितशोकार्तश्रान्तप्रदुष्टधातुगर्भिणीज्वरितातिक्षीणातिस्थूल विदग्धभक्तविरुद्धा हारतर्पितायाः स्तन्यं पाययेत् नाजीर्णौषधं च बालं दोषौषधमलानां तीव्रवेगोत्पत्तिभयात्

athāsyāḥ stanyamapsu parīkṣeta taccecchītalamamalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsamapsu nyastamekībhāvaṃ gacchatyaphenilamatantumannotplavate'vasīdati vā tacchuddhamiti vidyāt tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiśca bhavati na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūla vidagdhabhaktaviruddhā hāratarpitāyāḥ stanyaṃ pāyayet nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ doṣauṣadhamalānāṃ tīvravegotpattibhayāt

भवन्ति चात्र धात्र्! यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति

bhavanti cātra dhātr! yāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati

मिथ्याहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः दूषयन्ति पयस्तेन शारीरा व्याधयः शिशोः भवन्ति कुशलस्तांश्च भिषक् सम्यग्विभावयेत्

mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ dūṣayanti payastena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ bhavanti kuśalastāṃśca bhiṣak samyagvibhāvayet

अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते मुहुर्मुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमाने च रोदिति

aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate muhurmuhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi

निमीलिताक्षो मूर्धस्थे शिरो रोगे न धारयेत् बस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्तो रुजा तृष्यति मूर्च्छति

nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet bastisthe mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati

विण्मूत्रसङ्गवैवर्ण्यच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनैः कोष्ठेदोषान् विजानीयात् सर्वत्रस्थांश्च रोदनैः

viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ koṣṭhedoṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃśca rodanaiḥ

तेषु यथाभिहितं मृद्वच्छेदनीयमौषधं मात्रया क्षीरपस्य क्षीरसर्पिषा संयुक्तं विदध्यात् धात्र्! याश्च केवलं क्षीरान्नादस्यात्मनि धात्र्! याश्च पूर्ववत् अन्नादस्य कषायादीनात्मन्येव न धात्र्! याः

teṣu yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyamauṣadhaṃ mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt dhātr! yāśca kevalaṃ kṣīrānnādasyātmani dhātr! yāśca pūrvavat annādasya kaṣāyādīnātmanyeva na dhātr! yāḥ

तत्र मासादूर्ध्वं क्षीरपायाङ्गुलिपर्वद्वयग्रहणसंमितामौषधमात्रां विदध्यात् कोलास्थिसंमितां कल्कमात्रां क्षीरान्नादाय कोलसंमितामन्नादायेति

tatra māsādūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya kolasaṃmitāmannādāyeti

येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः तेषु तत्कल्कसंलिप्तौ पाययेत शिशुं स्तनौ

yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante'gadaṅkarāḥ teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau

एकं द्वे त्रीणि चाहानि वातपित्तकफज्वरे स्तन्यपायाहितं सर्पिरितराभ्यां यथार्थतः

ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ

न च तृष्णाभयादत्र पाययेत शिशुं स्तनौ विरेकबस्तिवमनान्यृते कुर्याच्च नात्ययात्

na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau virekabastivamanānyṛte kuryācca nātyayāt

मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत् तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम्

mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam

पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यं शीताम्बूद्वेजनं तथा वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसंज्ञिताम्

pānābhyañjanayoryojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām

मारुतघ्नैः प्रशमयेत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम्

mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam

क्षीराहाराय सर्पिः पाययेत् सिद्धार्थकवचामांसीपयस्यापामार्गशतावरी सारिवाब्राह्मीपिप्पलीहरिद्रा कुष्ठसैन्धवसिद्धं क्षीरान्नादाय मधुकवचा पिप्पली चित्रकत्रि फलासिद्धम् अन्नादाय द्विपञ्चमूलीक्षीरतगरभद्र दारु मरिचमधुकविडङ्गद्रा क्षर्धिब्राह्मीसिद्धां तेनारोग्यबलमेधायूंषि शिशोर्भवन्ति

kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarī sārivābrāhmīpippalīharidrā kuṣṭhasaindhavasiddhaṃ kṣīrānnādāya madhukavacā pippalī citrakatri phalāsiddham annādāya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadra dāru maricamadhukaviḍaṅgadrā kṣardhibrāhmīsiddhāṃ tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti

बालं पुनर्गात्रसुखं गृह्णीयात् न चैनं तर्जयेत् सहसा न प्रतिबोधयेद्वित्रासभयात् सहसा नापहरेदुत्क्षिपेद्वा वातादिविघातभयात् नोपवेशयेत् कौब्ज्यभयात् नित्यं चैनमनुवर्तेत प्रियशतैरजिघांसुः एवमविहतमना ह्यभिवर्धते नित्यमुदग्रसत्त्वसंपन्नो नीरोगः सुप्रसन्नमनाश्च भवति वातातपविद्युत्प्रभापादपलताशून्यागारनिम्नस्थानग्रहच्छायादिभ्यो दुर्ग्रहोपसर्गतश्च बालं रक्षेत्

bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt na cainaṃ tarjayet sahasā na pratibodhayedvitrāsabhayāt sahasā nāpaharedutkṣipedvā vātādivighātabhayāt nopaveśayet kaubjyabhayāt nityaṃ cainamanuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ evamavihatamanā hyabhivardhate nityamudagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ suprasannamanāśca bhavati vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo durgrahopasargataśca bālaṃ rakṣet

नाशुचौ विसृजेद्बालं नाकाशे विषमे न च नोष्ममारुतवर्षेषु रजोधूमोदकेषु च

nāśucau visṛjedbālaṃ nākāśe viṣame na ca noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca

क्षीरासात्म्यतया क्षीरमाजं गव्यमथापि वा दद्यादास्तन्यपर्याप्तेर्बालानां वीक्ष्य मात्रया

kṣīrāsātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā dadyādāstanyaparyāpterbālānāṃ vīkṣya mātrayā

षण्मासं चैनमन्नं प्राशयेल्लघु हितं च

ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayellaghu hitaṃ ca

नित्यमवरोधरतश्चस्यात् कृतरक्ष उपसर्गभयात् प्रयत्नतश्च ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्या बाला भवन्ति

nityamavarodharataścasyāt kṛtarakṣa upasargabhayāt prayatnataśca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti

अथ कुमार उद्विजते त्रस्यति रोदिति नष्टसंज्ञो भवति नखदशनैर्धात्रीमात्मानं च परिणुदति दन्तान् खादति कूजति जृम्भते भ्रुवौ विक्षिपत्यूर्ध्वं निरीक्षते फेनमुद्वमति सन्दष्टौष्ठः क्रूरोभिर्ननामवर्चा दीनार्तस्वरो निशि जागर्ति दुर्वलो म्लानाङ्गो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि मत्कुणगन्धा यथा पुरा धात्र्! याः स्तन्यमभिलषति तथा नाभिलषतीति सामान्येन ग्रहोपसृष्टलक्षणमुक्तं विस्तरेणोत्तरे वक्ष्यामः

atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanairdhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrobhirnanāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti durvalo mlānāṅgo matsyacchucchundari matkuṇagandhā yathā purā dhātr! yāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ vistareṇottare vakṣyāmaḥ

शक्तिमन्तं चैनं ज्ञात्वा यथावर्णं विद्यां ग्राहयेत्

śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet

अथास्मै पञ्चविंशतिवर्षाय षोडशदशवर्षां पत्नी मावहेत् पित्र्! यधर्मार्थकामप्रजाः प्राप्स्यतीति

athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśadaśavarṣāṃ patnī māvahet pitr! yadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti

ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पञ्चविंशतिम् यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते

ūnaṣoḍaśavarṣāyāmaprāptaḥ pañcaviṃśatim yadyādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate

जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रि यः तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत्

jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendri yaḥ tasmādatyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet

अतिवृद्धायां दीर्घरोगिण्यामन्येन व विकारेणोपसृष्टायां गर्भाधानं नैव कुर्वीत पुरुषस्याप्येवंविधस्य त एव दोषाः संभवन्ति

ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena va vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta puruṣasyāpyevaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti

तत्र पूर्वोक्तैः कारणैः पतिष्यति गर्भे गर्भाशयकटीवङ्क्षणबस्तिशूलानि रक्तद-र्शनं च तत्र शीतैः परिषेकावगाहप्रदेहादिभिरुपचरेज्जीवनीय शृतक्षीरपानैश्च गर्भस्फुरणे मुहुर्मुहुस्तत्सन्धारणार्थं क्षीरमुत्पलादिसिद्धं पाययेत् प्रस्रंसमाने सदाहपार्श्वपृष्ठशूलासृग्दरानाहमूत्रसङ्गाः स्थानात् स्थानं भच प्रक्रामति गर्भे कोष्ठे संरम्भः तत्र स्निग्धशीताः क्रियाः वेदनायां महासहाक्षुद्र सहामधुक-श्वदंष्ट्राकण्टकारिकासिद्धं पयः शर्कराक्षौद्र मिश्रं पाययेत् मूत्रसङ्गे दर्भादिसि-द्धमानाहे हिङ्गुसवौर्चललशुनवचासिद्धम् अत्यर्थं स्रवति रक्ते कोष्ठागा-रिकागारमृत्पिण्डसमङ्गाधातकीकुसुमनवमालिकागैरिकसर्जरसरसाञ्जनचूर्णं मध्राऽवलिह्यात् यथालाभंन्यग्रोधा दित्वक्प्रवालकल्कं वा पयसा पाययेत् उत्पलादिकल्कं वा कशेरुशृङ्गटाकशालूककल्कं वा शृते पयसा उदुम्बर-फलौदककन्दक्वाथेन वा शर्करामधुमधुरेण शालिपिष्टां न्यग्रोधादिस्वर स-परिपीतं वा वस्त्रावयवं योन्यां धारयेत् अथादृष्टशोणितवेदनायां मधुकदे-वदारुमञ्जिष्ठापयस्यासिद्धं पयः पाययेत् तदेवाश्मन्तकशतावरीपयस्यासिद्धं विदारिगन्धादिसिद्धं वा बृहतीद्वयोत्पलशतावरीसारिवापयस्यामधुकसिद्धं वा एवमुपक्रान्ताया उपावर्तन्ते रुजो गर्भश्चाप्यायते व्यवस्थिते च गर्भे गव्येनोदुम्बरशलाटुसिद्धेन पयसा भोजयेत् अतीते लवणस्नहेवर्ज्याभिर्य वागूभिरुद्दालकादीनां पाचनीयोपसंस्कृताभिरुपक्रमेत यावन्तो मासा गर्भस्य तावन्त्यहानि बस्त्युदरशूलेषु पुराणगुडं दीपनीयसंयुक्तं पाययेदरिष्टं वा वातोपद्र वगृहीतत्वात् स्रोतसां लीयते गर्भः सोऽतिकालमवतिष्ठमानो व्यापद्यते तां मृदुना स्नह्दिक्रमेणोपचरेत् उत्क्रोशरससंसिद्धामनल्पस्नेहां य-वागूं पाययेत् माषतिलबिल्वशलाटुसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेन्मधुमा-ध्वीकं चानुपिबेत् सप्तरात्रम् कालातीतस्थायिनि गर्भे विशेषतः सधा न्य-मुदूखल मुसलेनाभिहन्याद्विषमे वा यानासने सेवेत वाताभिपन्न एव शु-ष्यति गर्भः समातुः कुक्षिं न पूरयति मन्दं स्पन्दते च तं बृहणीयैः पयोभि-र्मांसरसैश्चोपचरेत् शुक्रशोणितं वायुनाऽभिप्रपन्नम वक्रान्तजीवमाध्मापय-त्युदरं तं कदाचिद्यदृच्छयोपशान्तं नैगमेषापहृतमिति भाषन्ते तमेव कदाचित् प्रलीयमानं नागोदरमित्याहुः तत्रापि लीनवत् प्रतीकारः

tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktada-rśanaṃ ca tatra śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhirupacarejjīvanīya śṛtakṣīrapānaiśca garbhasphuraṇe muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ pāyayet prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ bhaca prakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ vedanāyāṃ mahāsahākṣudra sahāmadhuka-śvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarākṣaudra miśraṃ pāyayet mūtrasaṅge darbhādisi-ddhamānāhe hiṅgusavaurcalalaśunavacāsiddham atyarthaṃ sravati rakte koṣṭhāgā-rikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhrā'valihyāt yathālābhaṃnyagrodhā ditvakpravālakalkaṃ vā payasā pāyayet utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgaṭākaśālūkakalkaṃ vā śṛte payasā udumbara-phalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭāṃ nyagrodhādisvara sa-paripītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukade-vadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet tadevāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā evamupakrāntāyā upāvartante rujo garbhaścāpyāyate vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet atīte lavaṇasnahevarjyābhirya vāgūbhiruddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhirupakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayedariṣṭaṃ vā vātopadra vagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ so'tikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate tāṃ mṛdunā snahdikrameṇopacaret utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ ya-vāgūṃ pāyayet māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayenmadhumā-dhvīkaṃ cānupibet saptarātram kālātītasthāyini garbhe viśeṣataḥ sadhā nya-mudūkhala musalenābhihanyādviṣame vā yānāsane seveta vātābhipanna eva śu-ṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca taṃ bṛhaṇīyaiḥ payobhi-rmāṃsarasaiścopacaret śukraśoṇitaṃ vāyunā'bhiprapannama vakrāntajīvamādhmāpaya-tyudaraṃ taṃ kadācidyadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtamiti bhāṣante tameva kadācit pralīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ tatrāpi līnavat pratīkāraḥ

अत ऊर्ध्वं मासानुमासिकं वक्ष्याम

ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāma

मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च अश्मन्तकस्तिलाः कृष्णास्ताम्रवल्ली शतावरी

madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca aśmantakastilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī

वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पलसारिवा अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च

vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā anantā sārivā rāsnā padmā madhukameva ca

बृहत्यौ काश्मरी चापि क्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका

bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgāstvaco ghṛtam pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā

शृङ्गाटकं बिसं द्रा क्षा कशेरु मधुकं सिता वत्सैते सप्त योगाः स्युरर्धश्लोकसमापनाः यथासंख्यं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुताः

śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drā kṣā kaśeru madhukaṃ sitā vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ

कपित्थबृहतीबिल्वपटोलेक्षुनिदिग्धिका मूलानि क्षीरसिद्धानि पाययेद्भिषगष्टमे

kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayedbhiṣagaṣṭame

नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिबेत् क्षीरं शुण्ठीपयस्याभ्यां सिद्धं स्याद्दशमे हितम्

navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syāddaśame hitam

सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं सुरदारु च एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति

sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca evamāpyāyate garbhastīvrā ruk copaśāmyati

निवृत्तप्रसवायास्तु पुनः षड्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वं प्रसवमानाया नार्याः कुमारोऽल्पायुर्भवति

nivṛttaprasavāyāstu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavamānāyā nāryāḥ kumāro'lpāyurbhavati

अथ गर्भिणीं व्याध्युत्पत्तावत्यये छर्दयेन्मधुराम्लेनान्नोपहितेनानुलोमयेच्च सं-शमनीयं च मृदु विदध्यादन्नपानयोः अश्नीयाच्च मृदुवीर्यं मधुरप्रायं गर्भाविरुद्धं च गर्भाविरुद्धाश्च क्रिया यथायोगं विदधीत मृदुप्रायाः

atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāvatyaye chardayenmadhurāmlenānnopahitenānulomayecca saṃ-śamanīyaṃ ca mṛdu vidadhyādannapānayoḥ aśnīyācca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ garbhāviruddhaṃ ca garbhāviruddhāśca kriyā yathāyogaṃ vidadhīta mṛduprāyāḥ

सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा मत्स्याक्षकः शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम्

sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam

अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा हेमचूर्णानि कैडर्यः श्वेता दूर्वा घृतं मधु

arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu

चत्वारोऽभिहिताः प्राशाः श्लोकार्धेषु चतुर्ष्वपि कुमाराणां वपुर्मेधाबलबुद्धिविवर्धनाः

catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi kumārāṇāṃ vapurmedhābalabuddhivivardhanāḥ

;इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भिणीव्याकरणं शारीरं नाम दशमोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

;इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायांतृतीयं शारीरस्थानं समाप्तम्

;iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃtṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ samāptam

;प्रथमोऽध्यायः

अथातो वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अथ खलु भगवन्तममरवरमृषिगणपरिवृतमाश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासं धन्वन्तरिमौपधेनववैतरणौरभ्रपौष्कलावतकरवीर्य गोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः

atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ

भगवन् शारीरमानसागन्तुभिर्व्याधिभिर्विविधवेदनाभिघातोपद्रुतान् सना-थानप्यनाथवद्विचेष्टमानान् विक्रोशतश्च मानवानभिसमीक्ष्यमनसि नः पीडा भवति तेषां सुखैषिणां रोगोपशमार्थमात्मनश्च प्राणयात्रार्थं प्रजाहितहेतोरायु-र्वेदं श्रोतुमिच्छाम इहोपदिश्यमानम् अत्रायत्तमैहिकमा मुष्मिकं च श्रेयः तद्भगवन्तमुपपन्नाः स्मः शिष्यत्वेनेति

bhagavan śārīramānasāgantubhirvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān sanā-thānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣyamanasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetorāyu-rvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānam atrāyattamaihikamā muṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti

तानुवाच भगवान् स्वागतं वः सर्व एवामीमांस्या अध्याप्याश्च भवन्तो वत्साः

tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ

इह खल्वायुर्वेदं नामोपाङ्गमथर्ववेदस्यानुत्पाद्यैवप्रजाः श्लोकशत सहस्र-मध्यायसहस्रं च कृतवान् स्वयम्भूः ततोऽल्पायुष्ट्वमल्पमेध स्त्वं चालोक्य नराणां भूयोऽष्टधा प्रणीतवान्

iha khalvāyurvedaṃ nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaivaprajāḥ ślokaśata sahasra-madhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato'lpāyuṣṭvamalpamedha stvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān

यद्यथा शल्यं शालाक्यं कायचिकित्सा भूतविद्या कौमारभृत्यम् अगदतन्त्रं रसायनतन्त्रं वाजीकरणतन्त्रमिति

yadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti

अथास्य प्रत्यङ्गलक्षणसमासः तत्र शल्यं नाम विविधतृणकाष्ठपाषाणपांशु-लोहलोष्टास्थिबालनख पूयास्रावदुष्टव्रणान्तर्गर्भ शल्योद्धरणार्थं यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानव्रणविनिश्चयार्थं च

athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ tatra śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśu-lohaloṣṭāsthibālanakha pūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbha śalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca

शालाक्यं नामोर्ध्वजत्रुगतानां श्रवणनयनवदनघ्राणादिसंश्रितानां व्याधीनामुपशमनार्थम्

śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnāmupaśamanārtham

कायचिकित्सा नाम सर्वाङ्गसंश्रितानां व्याधीनां ज्वररक्तपित्तशोषोन्मादापस्मारकुष्ठमेहातिसारादीनामुपशमनार्थम्

kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham

भूतविद्या नाम देवासुरगन्धर्वयक्षरक्षः पितृपिशाचनागग्रहाद्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्मबलिहरणादिग्रहोपशमनार्थम्

bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥ pitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham

कौमारभृत्यं नाम कुमारभरणधात्रीक्षीरदोषसंशोधनार्थंदुष्टस्तन्यग्रहसमुत्थानां च व्याधीनामुपशमनार्थम्

kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃduṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham

अगदतन्त्रं नाम सर्पकीटलूतामूषकादिदष्टविषव्यञ्जनार्थं विविधविषसंयोगोपशमनार्थं च

agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca

रसायनतन्त्रं नाम वयःस्थापनमायुर्मेधा वलकरं रोगापहरणसमर्थं च

rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhā valakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca

वाजीकरणतन्त्रं नामाल्पदुष्टक्षीणविशुष्करेतसामाप्यायनप्रसादोपचयजननिमित्तं प्रहर्षजननार्थं च

vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca

एवमयमायुर्वेदोऽष्टाङ्ग उपदिश्यते अत्र कस्मै किमुच्यतामिति

evamayamāyurvedo'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kimucyatāmiti

त ऊचुःअस्माकं सर्वेषामेव शल्यज्ञानं मूलं कृत्वोपदिशतु भगवानिति

ta ūcuḥasmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti

स उवाचैवमस्त्विति

sa uvācaivamastviti

त ऊचुर्भूयोऽपि भगवन्तमस्माकमेकमतीनां मतमभिसमीक्ष्य सुश्रुतो भगवन्तं प्रक्ष्यति अस्मै चोपदिश्यमानं वयमप्युपधारयिष्यामः

ta ūcurbhūyo'pi bhagavantamasmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayamapyupadhārayiṣyāmaḥ

स उवाचैवमस्त्विति

sa uvācaivamastviti

वत्स सुश्रुत इह खल्वायुर्वेदप्रयोजनं व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः स्वस्थस्य रक्षणं च

vatsa suśruta iha khalvāyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca

आयुरस्मिन् विद्यते अनेन वाऽयुर्विन्दन्ति इत्यायुर्वेदः

āyurasmin vidyate anena vā'yurvindanti ityāyurvedaḥ

तस्याङ्गवरमाद्यं प्रत्यक्षागमानुमानोपमानैरविरुद्धमुच्यमानमुपधारय

tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya

एतद्ध्य्ङ्गं प्रथमं प्रागभिघातव्रणसंरोहाद्यज्ञशिरःसन्धानाच्च श्रूयतेहि यथा रुद्रे ण यज्ञस्य शिरश्छिन्नमिति ततो देवाअश्विनावभिगम्योचुःभगवन्तौ नः श्रेष्ठतमौ युवां भविष्यथः भवद्भ्यां यज्ञस्यशिरः सन्धा तव्यमिति तावूचतुरे-वमस्त्विति अथतयोरर्थे देवा इन्द्रं यज्ञभागेन प्रासादयन् ताभ्यां यज्ञस्य शिरः संहितम् इति

etaddhyṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohādyajñaśiraḥsandhānācca śrūyatehi yathā rudre ṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devāaśvināvabhigamyocuḥbhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasyaśiraḥ sandhā tavyamiti tāvūcature-vamastviti athatayorarthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam iti

अष्टास्वपि चायुर्वेदतन्त्रेष्वेतदेवाधिकमभिमतम् आशुक्रिया करणाद्यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानात् सर्वतन्त्रसामान्याच्च

aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam āśukriyā karaṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca

तदिदं शाश्वतं पुण्यं स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वृत्तिकरं चेति

tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti

ब्रह्मा प्रोवाच ततः प्रजापतिरधिजगे तस्मादश्विनौ अश्विभ्या मिन्द्र ः! इन्द्रा दहं मया त्विह प्रदेयमर्थिभ्यः प्रजाहितहेतोः

brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmādaśvinau aśvibhyā mindra ḥ! indrā dahaṃ mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ

भवति चात्र अहं हि धन्वन्तरिरादिदेवो जरारुजामृत्युहरोऽमराणाम् शल्याङ्गमङ्गैरपरैरुपेतं प्राप्तोऽस्मि गां भूय इहोपदेष्टुम्

bhavati cātra ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum

अस्मिञ्छास्त्रे पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इत्युच्यते तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानं कस्मात् लोकस्य द्वैविध्यात् लोको हि द्विविधः स्थावरो जङ्ग-मश्च द्विविधात्मक एवाग्नेयः सौम्यश्च तद्भूयस्त्वात् पञ्चात्मको वा तत्र चतु-र्विधो भूतग्रामःसंस्वेदजजरायुजाण्डजोद्भिज्जसंज्ञः तत्र पुरुषः प्रधानं तस्योपकरणमन्यत् तस्मात् पुरुषोऽधिष्ठानम्

asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate tasmin kriyā so'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅga-maśca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra catu-rvidho bhūtagrāmaḥsaṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam

तद्दुःखसंयोगा व्याधय उच्यन्ते

tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante

ते चतुर्विधाःआगन्तवः शारीराः मानसाः स्वाभाविकाश्चेति

te caturvidhāḥāgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti

तेषामागन्तवोऽभिघातनिमित्ताः

teṣāmāgantavo'bhighātanimittāḥ

शारीरास्त्वन्नपानमूलावातपित्तकफशोणितसन्निपातवैषम्यनिमित्ताः

śārīrāstvannapānamūlāvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ

मानसास्तुक्रोधशोकभयहर्षविषादेर्ष्याभ्यसूया दैन्यमात्सर्यकामलोभप्रभृतयइच्छाद्वेषभेदैर्भवन्ति

mānasāstukrodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyā dainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtayaicchādveṣabhedairbhavanti

स्वाभाविकास्तु क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्रा प्रकृभिऋ!तियः ४/

svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrā prakṛbhiṛ!tiyaḥ 4/

त एते मनःशरीराधिष्ठानाः

ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ

तेषां संशोधनसंशमनाहाराचाराःसम्यक्प्रयुक्ता निग्रहहेतवः

teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥsamyakprayuktā nigrahahetavaḥ

प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्र व्याश्रयाःद्र व्याणि पुनरोषधयः तास्तु द्विविधाः स्थावरा जङ्गमाश्च

prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardra vyāśrayāḥdra vyāṇi punaroṣadhayaḥ tāstu dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca

तासां स्थावराश्चतुर्विधाःवनस्पतयो वृक्षा वीरुध ओषधय इति तासु अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयः पुष्पफलवन्तो वृक्षाः प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः फलपाकनिष्ठआ ओषधय इति

tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥvanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhaā oṣadhaya iti

जङ्गमाः खल्वपि चतुर्विधाःजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाः तत्र पशुमनुष्यव्यालादयो जरायुजाः खगसर्पसरीसृपप्रभृतयोऽण्डजाः कृमिकीट पिपीलिकाप्रभृतयः स्वेदजाः इन्द्र गोपमण्डूकप्रभृतय उद्भिज्जाः

jaṅgamāḥ khalvapi caturvidhāḥjarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ kṛmikīṭa pipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indra gopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ

तत्रस्थावरेभ्यस्त्वक्पत्रपुष्पफलमूलकन्दनिर्यासस्वरसादयः प्रयोजनवन्तः जङ्गमेभ्यश्चर्मनखरोमरुधिरादयः

tatrasthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ

पार्थिवाः सुवर्णरजतमणिमुक्तामनःशिलामृत्कपालादयः

pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ

कालकृताः प्रवातनिवातातपच्छायाज्योत्स्नातमः शीतोष्णवर्षाहोरात्र पक्षमासर्त्वयनादयः संवत्सरविशेषाः

kālakṛtāḥ pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥ śītoṣṇavarṣāhorātra pakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ

त एते स्वभावत एव दोषाणां संचयप्रकोपप्रशमप्रतीकारहेतवः प्रयोजनवन्तश्च

ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca

भवन्ति चात्र श्लोका शारीराणां विकाराणामेष वर्गश्चतुर्विधः प्रकोपे प्रशमे चैव हेतुरुक्तश्चिकित्सकैः

bhavanti cātra ślokā śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ

आगन्तवस्तु ये रोगास्ते द्विधा निपतन्ति हि मनस्यन्ये शरीरेऽन्ये तेषां तु द्विविधा क्रिया

āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi manasyanye śarīre'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā

शरीरपतितानां तु शारीरवदुपक्रमः मानसानां तु शब्दादिरिष्टो वर्गः सुखावहः

śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ

एवमेतत् पुरुषो व्याधिरौषधं क्रियाकाल इति चतुष्टयं समासेन व्याख्यातम् तत्र पुरुषग्रहणात् तत्संभवद्र व्यसमूहो भूतादिरुक्त स्तदङ्गप्रत्यङ्गविकल्पाश्च त्वङ्मांसास्थिसिरास्नायुप्रभृतयः व्याधिग्रहणाद्वात पित्तकफशोणितसन्निपा-तवैषम्यनिमित्ताः सर्व एव व्याधयो व्याख्याताः औषधग्रहरणाद्द्र व्यरसगु-णवीर्यविपाकानामादेशः क्रियाग्रहरणात् स्नेहादीनि च्छेद्यादीनि च कर्माणि व्याख्यातानि कालग्रहरणात् सर्वक्रियाकालानामादेशः

evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadra vyasamūho bhūtādirukta stadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇādvāta pittakaphaśoṇitasannipā-tavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ auṣadhagraharaṇāddra vyarasagu-ṇavīryavipākānāmādeśaḥ kriyāgraharaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagraharaṇāt sarvakriyākālānāmādeśaḥ

भवति चात्र बीजं चिकित्सितस्यैतत्समासेन प्रकीर्तितम् सविंशमध्यायशतमस्य व्याख्या भविष्यति

bhavati cātra bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati

तच्च सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु तत्र सूत्रनिदानशारीरचिकित्सित कल्पेष्वर्थवशात् संविभज्योत्तरे तन्त्रे शेषानर्थान्वक्ष्यामः

tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu tatra sūtranidānaśārīracikitsita kalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajyottare tantre śeṣānarthānvakṣyāmaḥ

भवति चात्र स्वयम्भुवा प्रोक्तमिदं सनातनं पठेद्धि यः काशिपतिप्रकाशितम् स पुण्यकर्मा भुवि पूजितो नृपैरसुक्षये शक्रसलोकतां व्रजेत्

bhavati cātra svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वेदोत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातःशिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥśiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामन्यतममन्वयवयः शीलशौर्यशौचाचारविनयशक्ति-बल मेधाधृतिस्मृतिमतिप्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृजुवक्त्राक्षि नासं प्रसन्न चित्तवाक्चेष्टं क्लेशसहं च भिषक् शिष्यमुपनयेत् अतो विपरीतगुणं नोपनयेत्

brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥ śīlaśauryaśaucācāravinayaśakti-bala medhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantāgramṛjuvaktrākṣi nāsaṃ prasanna cittavākceṣṭaṃ kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyamupanayet ato viparītaguṇaṃ nopanayet

उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताःपूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय खदिरपलाशदेवदारुबि-ल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां न्यग्रोधो दुम्बराश्वत्थमधूकानां द-धिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिनासप्रणवा भिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवे-णाज्याहुतीर्जुहुयात् ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात् शिष्यमपि कारयेत्

upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya gomayena darbhaiḥ saṃstīrya ratnapuṣpalājabhaktairdevatāḥpūjayitvā viprān bhiṣajaśca tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ sthāpayitvā'gnimupasamādhāya khadirapalāśadevadārubi-lvānāṃ samidbhiścaturṇāṃ vā kṣīrivṛkṣāṇāṃ nyagrodho dumbarāśvatthamadhūkānāṃ da-dhimadhughṛtāktābhirdārvīhaumikena vidhināsapraṇavā bhirmahāvyāhṛtibhiḥ sruve-ṇājyāhutīrjuhuyāt tataḥ pratidaivatamṛṣīṃśca svāhākāraṃ kuryāt śiṣyamapi kārayet

ब्राह्मणस्त्रयाणां वर्णानामुपनयनं कर्तुमर्हति राजन्यो द्वयस्यवैश्यो वैश्यस्यैवेति शूद्रमपि कुलगुणसंपन्नं मन्त्रवर्जमनुपनीतमध्यापयेदित्येके

brāhmaṇastrayāṇāṃ varṇānāmupanayanaṃ kartumarhati rājanyo dvayasyavaiśyo vaiśyasyaiveti śūdramapi kulaguṇasaṃpannaṃ mantravarjamanupanītamadhyāpayedityeke

ततोऽग्नि त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात् कामक्रोधलोभमोहमानाह-ङ्कारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा नीचनखरोम्णा शुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं मदनुमत-स्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम् अ-तोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति अफला च विद्या न च प्राकाश्यंप्राप्नोति

tato'gni triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt kāmakrodhalobhamohamānāha-ṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ madanumata-sthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu vartitavyam a-to'nyathā te vartamānasyādharmo bhavati aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃprāpnoti

अहं वा त्वयि सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शी स्यामेनोभाग्भवेयमफलविद्यश्च

ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yadyanyathādarśī syāmenobhāgbhaveyamaphalavidyaśca

द्विजगुरु दरिद्र मित्रप्रव्रजितोपनत साध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवाना-मिव स्वभैषजैः प्रतिकर्तव्यम् एवं साधु भवति व्याधशाकुनिकपतितपाप-कारिणां च न प्रतिकर्तव्यम् एवं विद्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामांश्च प्राप्नोति

dvijaguru daridra mitrapravrajitopanata sādhvanāthābhyupagatānāṃ cātmabāndhavānā-miva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati vyādhaśākunikapatitapāpa-kāriṇāṃ ca na pratikartavyam evaṃ vidyā prakāśate mitrayaśodharmārthakāmāṃśca prāpnoti

भवतश्चात्र कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेऽहनी द्वे शुक्ले तथाऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् अकालविद्युत्स्तनयित्नुघोषे स्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु

bhavataścātra kṛṣṇe'ṣṭamī tannidhane'hanī dve śukle tathā'pyevamahardvisandhyam akālavidyutstanayitnughoṣe svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu

श्मशानयानाद्यतनाहवेषु महोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा नाधीयते नाशुचिना च नित्यम्

śmaśānayānādyatanāhaveṣu mahotsavautpātikadarśaneṣu nādhyeyamanyeṣu ca yeṣu viprā nādhīyate nāśucinā ca nityam

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातोऽध्ययनसंप्रदानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'dhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

प्रागभिहितं सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु तत्र सूत्रस्थानमध्यायाः ष-ट्चत्वारिंशत्षोडश निदानानि दश शारीराणि चत्वारिंशच्चिकित्सितानि अष्टौ कल्पाः तदुत्तरं षट्षष्टिः

prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣa-ṭcatvāriṃśatṣoḍaśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ

वेदोत्पत्तिः शिष्य नयस्तथाऽध्ययनदानिकः प्रभाषणाग्रहरणा वृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः

vedotpattiḥ śiṣya nayastathā'dhyayanadānikaḥ prabhāṣaṇāgraharaṇā vṛtucaryā'tha yāntrikaḥ

शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम्

śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam agnikarma jalaukākhyo hyadhyāyo raktavarṇanam

दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम्

doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam

हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च

hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca

विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम्

viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam

पञ्चेन्द्रि यं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ

pañcendri yaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau

मिश्रकाख्यो द्र व्यगणः संशुद्धौ शमने च यः द्र व्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्र व्यगोऽपरः

miśrakākhyo dra vyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ dra vyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dra vyago'paraḥ

रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च द्र वद्र व्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा

rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca dra vadra vyavidhistadvadannapānavidhistathā

सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते

sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate

वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्र धिः परिसर्पणम्

vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho vidra dhiḥ parisarpaṇam

ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्र शूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश

granthivṛddhikṣudra śūkabhagnāśca mukharogikam hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa

भूतचिन्ता रजःशुद्धिर्गर्भावक्रान्तिरेव च व्याकरणं च गर्भस्य शरीरस्य च यत्स्मृतम्

bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam

प्रत्येकं मर्मनिर्देशः सिरावर्णनमेव च सिराव्यधो धमनीनां गर्भिण्या व्याकृतिस्तथा

pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā

निर्दिष्टानि दशैतानि शारीराणि महर्षिणा विज्ञानार्थं शरीरस्य भिषजां योगिनामपि

nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः

dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ

कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि

kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍikaṃ tathā madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi

मूढगर्भचिकित्सा च विद्र धीनां विसर्पिणाम् ग्रन्थिवृद्ध्य्पुदंशानां तथा च क्षुद्र रोगिणाम्

mūḍhagarbhacikitsā ca vidra dhīnāṃ visarpiṇām granthivṛddhypudaṃśānāṃ tathā ca kṣudra rogiṇām

शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा

śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā

वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम्

vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo'pi ca medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam

निवृत्तसंतापकरं कीर्तितं च रसायनम् स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने

nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane

तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः

tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ

निरूहक्रमसंज्ञश्च तथैवातुरसंज्ञकः धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः

nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ

प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते

prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate

अन्नस्य रक्षा विज्ञानं स्थावरस्येतरस्य च सर्पदष्टविषज्ञानं तस्यैव च चिकित्सितम्

annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam

दुन्दुभेर्मूषिकाणां च कीटानां कल्प एव च अष्टौ कल्पाः समाख्याता विषभेषजकल्पनात्

dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt

अध्यायानां शतं विंशमेवमेतदुदीरितम् अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते

adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate

अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्र वान् औपद्र विक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते

adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadra vān aupadra vika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate

सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति

sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati

चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च

cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca

लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम्

lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam

घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम्

ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam

चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते नवग्रहाकृतिज्ञानं स्कन्दस्य च निषेधनम्

cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam

अपस्मारशकुन्योश्च रेवत्याश्च पुनः पृथक् पूतनायास्तथाऽन्धायाः शीतपूतनमण्डिका

apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā

नैगमेषचिकित्सा च ग्रहोत्पत्तिः सयोनिजा कुमारतन्त्रमित्येतच्छारीरेषु च कीर्तितम्

naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā kumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam

ज्वरातिसारशोषाणां गुल्महृद्रो गिणामपि पाण्डूनां रक्तपित्तस्य मूर्च्छायाः पानजाश्च ये

jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdro giṇāmapi pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye

तृष्णायाश्छर्दिहिक्कानां निषेधः श्वासकासयोः स्वरभेदचिकित्सा च कृम्युदावर्तिनोः पृथक्

tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak

विसूचिकारोचकयोर्मूत्राघातविकृच्छ्रयोः इति कायचिकित्सायाः शेषमत्र प्रकीर्तितम्

visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam

अमानुषनिषेधश्च तथाऽपस्मारिकोऽपरः उन्मादप्रतिषेधश्च भूतविद्या निरुच्यते

amānuṣaniṣedhaśca tathā'pasmāriko'paraḥ unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate

दोषभेदा इति ज्ञेया अध्यायास्तन्त्रभूषणाः ४२

श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः बह्वर्थसंग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम्

śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ vā'pi paścimam

शालाक्यतन्त्रं कौमारं चिकित्सा कायिकी च या भूतविद्येति चत्वारि तन्त्रे तूत्तरसंज्ञिते

śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite

वाजीकरं चिकित्सासु रसायनविधिस्तथा विषतन्त्रं पुनः कल्पाः शल्यज्ञानं समन्ततः

vājīkaraṃ cikitsāsu rasāyanavidhistathā viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ

इत्यष्टाङ्गमिदं तन्त्रमादिदेवप्रकाशितम् विधिनाऽधीत्य युञ्जाना भवन्ति प्राणदा भुवि

ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi

एतद्ध्य्वश्यमध्येयम् अधीत्य च कर्माप्यवश्यमुपा सितव्यम् उभयज्ञो हि भिषग् राजार्हो भवति

etaddhyvaśyamadhyeyam adhītya ca karmāpyavaśyamupā sitavyam ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati

भवन्ति चात्र यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्

bhavanti cātra yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam

यस्तु कर्मसु निष्णातो धार्ष्ट्याच्छास्त्रबहिष्कृतः स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः

yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati rājataḥ

उभावेतावनिपुणावसमर्थौ स्वकर्मणि अर्धवेदधरावेतावेकपक्षाविव द्विजौ

ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau

ओषध्योऽमृतकल्पास्तु शस्त्राशनिविषोपमाः भवन्त्यज्ञैरुपहृतास्तस्मादेतान् विवर्जयेत्

oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet

स्नेहादिष्वनभिज्ञो यश्छेद्यादिषु च कर्मसु स निहन्ति जनं लोभात् कुवैद्यो नृपदोषतः

snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo nṛpadoṣataḥ

यस्तूभयज्ञो मतिमान् स समर्थोऽथसाधने आहवे कर्म निर्वोढुं द्विचक्रः स्यन्दनो यथा

yastūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā

अथ वत्स तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं अथ शुचये कृ-तोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्यनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुप-दिशेत् पदं पादं श्लोकं वा ते चपदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसंधेयाः एव-मेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत् अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुना-सिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्ण मक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतंनात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयारधीयानयोः

atha vatsa tadetadadhyeyaṃ yathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛ-tottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupa-diśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te capadapādaślokā bhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ eva-mekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunā-sikaṃ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇa makṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃnātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet na cāntareṇa kaścidvrajet tayāradhīyānayoḥ

भवतश्चात्र शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रा निद्रा विवर्जितः पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात्

bhavataścātra śucirguruparo dakṣastandrā nidrā vivarjitaḥ paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt

वाक्सौष्ठवेऽथविज्ञाने प्रागल्भ्ये कर्मनैपुणे तदभ्यासे च सिद्धौ च यतेताध्ययनान्तगः

vāksauṣṭhave'thavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽध्ययनसंप्रदानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'dhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातः प्रभाषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ prabhāṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अधिगतमप्यध्ययनमप्रभाषितमर्थतः खरस्य चन्दनभार इव केवलं परिश्रमकरं भवति

adhigatamapyadhyayanamaprabhāṣitamarthataḥ kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati

भवति चात्र यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य चार्थेषु मूढाः खरवद्वहन्ति

bhavati cātra yathā kharaścandanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya evaṃ hi śāstrāṇi bahūnyadhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavadvahanti

तस्मात् सविंशमध्यायशतमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं चक-स्मात् सूक्ष्मा हि द्र व्यरसगुणवीर्यविपाकदोषधातु मलाशयमर्मसिरास्नायु-सन्ध्यस्थिगर्भसंभवद्र व्यसमूहविभागास्तथा प्रनष्ट शल्योद्धरण व्रणविनिश्च-यभर्नगविकल्पाः साध्ययाप्यप्रत्याख्येयता च विकाराणामेवमादयश्चान्ये विशेषाः सहस्रशो ये विचिन्त्यमाना विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुली-कुर्युः किंपुनरल्पबुद्धेः तस्मादवश्यमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च

tasmāt saviṃśamadhyāyaśatamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ caka-smāt sūkṣmā hi dra vyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātu malāśayamarmasirāsnāyu-sandhyasthigarbhasaṃbhavadra vyasamūhavibhāgāstathā pranaṣṭa śalyoddharaṇa vraṇaviniśca-yabharnagavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmevamādayaścānye viśeṣāḥ sahasraśo ye vicintyamānā vimalavipulabuddherapi buddhimākulī-kuryuḥ kiṃpunaralpabuddheḥ tasmādavaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca

अन्यशास्त्रोपपन्नानांचार्थानामिहोपनीतानामर्थवशात्तेषांतद्विद्येभ्य एव व्या-ख्यानमनुश्रोतव्यं कस्मात् न ह्येकस्मिनशास्त्रे शक्यः सर्वशास्त्राणामवरोधः कर्तुम्

anyaśāstropapannānāṃcārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃtadvidyebhya eva vyā-khyānamanuśrotavyaṃ kasmāt na hyekasminaśāstre śakyaḥ sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum

भवन्ति चात्र एकं शास्त्रमधीयानो न विद्याच्छास्त्रनिश्चयम् तस्माद्बहुश्रुतः शास्त्रं विजानीयाच्चिकित्सकः

bhavanti cātra ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam tasmādbahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ

शास्त्रं गुरुमुखोद्गीर्णमादायोपास्य चासकृत् यः कर्म कुरुते वैद्यः स वैद्योऽन्ये तु तस्कराः

śāstraṃ gurumukhodgīrṇamādāyopāsya cāsakṛt yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo'nye tu taskarāḥ

औपधेनवमौरभ्रं सौश्रुतं पौष्कलावतम् शेषाणां शल्यतन्त्राणां मूलान्येतानि निर्दिशेत्

aupadhenavamaurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlānyetāni nirdiśet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रभाषणीयोनाम चतुर्थोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣaṇīyonāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातोऽग्रोपहरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'gropaharaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

त्रिविधं कर्म पूर्वकर्म प्रधानकर्म पश्चा त्कर्मेति तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः

trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakarma paścā tkarmeti tadvyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ

अस्य तु शास्त्रस्य शस्त्रकर्मप्राधान्याच्छस्त्रकर्मैवतावत् पूर्वमुपदेक्ष्यामस्तत्सम्भारांश्च

asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaivatāvat pūrvamupadekṣyāmastatsambhārāṃśca

तच्च शस्त्रकर्माष्टविधं तद्यथाछेद्यं भेद्यं लेख्यं वेध्यम् एष्यम् आहार्यं विस्राव्यं सीव्यमिति

tacca śastrakarmāṣṭavidhaṃ tadyathāchedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyamiti

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति तद्यथा यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्ब वौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टम-धुघृत वसापयस्तैलतर्पणकषायालेपन कल्कव्यजन शीतोषणोदककटाहादीनि परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः

ato'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti tadyathā yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmba vauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭama-dhughṛta vasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepana kalkavyajana śītoṣaṇodakakaṭāhādīni parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषज-श्चार्चयित्वा कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुर मुपवे-श्य यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन् अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्! यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम्

tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān bhiṣaja-ścārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamātura mupave-śya yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tr! yaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam

तत्रायतो विशालः समः सुविभक्तो निराश्रय इति व्रणगुणाः

tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ

भवतश्चात्र आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते

bhavataścātra āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ prāptakālakṛtaścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate

शौर्यमाशुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यमस्वेदवेपथु असंमोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते

śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu asaṃmohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate

एकेन वा व्रणेनाशुध्यमाने नाऽन्तरा बुद्ध्याऽवेक्ष्यापरान् व्रणान् कुर्यात्

ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt

भवति चात्र यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च तत्र तत्र व्रणं कुर्याद्यथा दोषो न तिष्ठति

bhavati cātra yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati

तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टककक्षाकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक् छेद उक्तः

tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryak cheda uktaḥ

चिन्द्र मण्डलवच्छेदान् पाणिपादेषु कारयेत् अर्धचन्द्रा कृतींश्चापि गुदे मेढ्रे च बुद्धिमान्

cindra maṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet ardhacandrā kṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān

अन्यथा तु सिरास्नायुच्छेदनम् अतिमात्रं वेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसकन्दीप्रादुर्भावश्चेति

anyathā tu sirāsnāyucchedanam atimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaśceti

मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगन्दरमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत

mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagandaramukharogeṣvabhuktavataḥ karma kurvīta

ततः शस्त्रमवचार्यशीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य समन्तात् परिपीड्याङ्गुल्या व्रणमभिमृद्यज्यिइ! प्रक्षाल्य कषायेण प्रोतेनोदकमादाय तिलकल्कमधुसर्पिः-प्रगाढामौषधयुक्तां नातिस्निग्धां नातिरूक्षां वर्तिं प्रणिदध्यात् ततः कल्केना-च्छाद्य घनां कवलिकां दत्त्वा वस्त्रपट्टेन बध्नीयात् वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपयेत् रक्षोघ्नैश्च मन्त्रै रक्षां कुर्वीत

tataḥ śastramavacāryaśītābhiradbhirāturamāśvāsya samantāt paripīḍyāṅgulyā vraṇamabhimṛdyajyii! prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya tilakalkamadhusarpiḥ-pragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ praṇidadhyāt tataḥ kalkenā-cchādya ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vastrapaṭṭena badhnīyāt vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet rakṣoghnaiśca mantrai rakṣāṃ kurvīta

ततो गुग्गुल्वगुरुसर्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्रविमिश्रैराज्ययुक्तैर्धूपयेत् आज्यशेषेण चास्य प्राणान् समालभेत

tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात् तद्वक्ष्यामः

udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt tadvakṣyāmaḥ

कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम्

kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām

नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः अभिद्र वन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा

nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ abhidra vanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā

पृथिव्यामन्तरिक्षे च ये चरन्ति निशाचराः दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः

pṛthivyāmantarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ

पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्म्या दिव्या राजर्षयस्तथा पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः

pāntu tvāṃ munayo brāhmyā divyā rājarṣayastathā parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ

अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु

agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyustathaiva ca somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu

उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा

udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā

कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रो ऽभिरक्षतु प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम्

kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro 'bhirakṣatu prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam

चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्र माः पातु ते मनः नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव

cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candra māḥ pātu te manaḥ nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava

रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा

retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayastathā ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā

वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ

vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā'tmānaṃ dhruvo bhruvau

एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि

etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi

स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् स्विस्ति ते चन्द्र सूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ स्वस्त्यग्निश्चैव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्र गाः

svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca kurvatām svisti te candra sūryau ca svasti nāradaparvatau svastyagniścaiva vāyuśca svasti devāḥ sahendra gāḥ

पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः

pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ

इति स्वाहा एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि

iti svāhā etairvedātmakairmantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi

ततः कृतरक्षमातुरमागारं प्रवेश्य आचारिकमादिशेत्

tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya ācārikamādiśet

ततस्तृतीयेऽहनि विमुच्यैवमेव बध्नीयाद्वस्त्र पट्टेन न चैनं त्वरमाणोऽपरेद्युर्मोक्षयेत्

tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyādvastra paṭṭena na cainaṃ tvaramāṇo'paredyurmokṣayet

द्वितीयदिवसपरिमोक्षणाद्विग्रथितोव्रणश्चिरा दुपसंरोहति तीव्ररुजश्च भवति

dvitīyadivasaparimokṣaṇādvigrathitovraṇaścirā dupasaṃrohati tīvrarujaśca bhavati

अत ऊर्ध्वं दोषकालबलादीनवेक्ष्य कषा यालेपनबन्धाहाराचारान् विदध्यात्

ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnavekṣya kaṣā yālepanabandhāhārācārān vidadhyāt

न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोषं रोपयेत्स ह्यल्पेनाप्यप चारेणाभ्यन्तरमुत्सङ्गं कृत्वा भूयोऽपि विकरोति

na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayetsa hyalpenāpyapa cāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo'pi vikaroti

भवन्ति चात्र तस्मादन्तर्बहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् हर्षं क्रोधं भयं चापि यावत् स्थैर्योपसंभवात्

bhavanti cātra tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasaṃbhavāt

हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत् त्र्! यहाद्द्व्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धिमान्

hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet tr! yahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān

अतिपातिषु रोगेषु नेच्छेद्विधिमिमं भिषक् प्रदीप्तागारवच्छीघ्रं तत्र कुर्यात् प्रतिक्रियाम्

atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām

या वेदना शस्त्रनिपातजाता तीव्रा शरीरं प्रदुनोति जन्तोः धृतेन सा शान्तिमुपैति सिक्ता कोष्णेन यष्टीमधुकान्वितेन

yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ dhṛtena sā śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽग्रोपहरणीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथात ऋतुचर्यमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कालो हि नामभिगवान्स्वियम्भुरनादिमध्यनिधनः अत्र रस व्यापत्संपत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणामायत्ते स सूक्ष्मामपि कलां न लीयत इति कालः संकलयति कालयति वा भूतानीति कालः

kālo hi nāmabhigavānsviyambhuranādimadhyanidhanaḥ atra rasa vyāpatsaṃpattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte sa sūkṣmāmapi kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ

तस्य संवत्सरात्मनो भगवानादित्यो गतिविशेषेणाक्षिनिमेषकाष्ठा कलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति

tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhā kalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti

तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रोऽक्षिनिमेषः पञ्चदशाक्षिनिमेषाः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठाः कला विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश्च त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रं पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः स च द्विविधः शुक्लः कृष्णश्च तौ मासः

tatra laghvakṣaroccāraṇamātro'kṣinimeṣaḥ pañcadaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca triṃśanmuhūrtamahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśca tau māsaḥ

तत्र माघादयो द्वादश मासाः द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः मधुमाधवौ वसन्तः शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः नभोनभस्यौ वर्षाः इषोर्जौ शरत् सहःसहस्यौ हेमन्त इति

tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ dvimāsikamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रा दित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः तेषु भगवानाप्यायते सोमः अ-म्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभि-वर्धते उत्तरं च शिशिर वसन्तग्रीष्माः तेषु भगवानाप्यायतेऽक तिक्तकषा-यकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमपहीयते

ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrā dityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavānāpyāyate somaḥ a-mlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhi-vardhate uttaraṃ ca śiśira vasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavānāpyāyate'ka tiktakaṣā-yakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate

भवति चात्र शीतांशुः क्लेदयत्युर्वीं विवस्वान् शोषयत्यपि तावुभावपि संश्रित्य वायुः पालयति प्रजाः

bhavati cātra śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi tāvubhāvapi saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ

अथ खल्वयने द्वे युगपत् संवत्सरो भवति ते तु पञ्च युगमिति संज्ञां लभन्ते स एष निमेषादिर्युगपर्यन्तः कालश्चक्रवत्परिवर्तमानः कालचक्रमित्युच्यत इत्येके

atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravatparivartamānaḥ kālacakramityucyata ityeke

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं ते तु भाद्र पदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः तद्यथा भाद्र पदाश्वयुजौ वर्षाः कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत् पौषमाघौ हेमन्तः फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः आषाढश्रावणौ प्रावृडिति

iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādra padādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tadyathā bhādra padāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti

तत्र वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमल प्रायाः ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते विदाहात्पित्तसंचयमापादयन्ति स सं-चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽककिरणप्रविलायितः पैत्ति-कान् व्याधीञ्जनयति ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्यश्च ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिना-मविदग्धाः स्नेहाच्छत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसंचयमापादयन्ति स संचयो वसन्तेऽकरश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधी-ञ्जनयति ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्या-पश्च ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः संचयमापादयन्ति स संचयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति एवमेष दोषाणां संचयप्रकोपहेतुरुक्तः

tatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ kṣitimala prāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhātpittasaṃcayamāpādayanti sa saṃ-cayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke'kakiraṇapravilāyitaḥ paitti-kān vyādhīñjanayati tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaśca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehinā-mavidagdhāḥ snehācchatyādgauravādupalepācca śleṣmasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayo vasante'karaśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhī-ñjanayati tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyā-paśca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvācca vāyoḥ saṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñjanayati evameṣa doṣāṇāṃ saṃcayaprakopaheturuktaḥ

तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु संचितानां दोषाणां शरद्वसन्त प्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम्

tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasanta prāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam

तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते श्लैष्मिकाणां निदाघे वातिकानां शरदि स्वभावत एव त एते संचयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः

tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ

तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गं मध्याह्ने ग्रीष्मस्य अपराह्णे प्रावृषः प्रदोषे वार्षिकं शारदमर्धरात्रे प्रत्युषसि हैमन्तमुपलक्षयेत् एवमहोरात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात्

tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt

तत्र अव्यापन्नेषु ऋतुष्वव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति

tatra avyāpanneṣu ṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti

तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च

teṣāṃ punarvyāpado'dṛṣṭakāritāḥ śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca

तासामुपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेदिति

tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti

तत्र अव्यापन्नानामोषधीनामपां चोपयोगः

tatra avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ

कदाचिदव्यापन्नेष्वपि ऋतुषु कृत्याभिशापरक्षः क्रोधाधर्मैरुपध्व स्यन्ते जनपदाः विषौषधिपुष्पगन्धेन वा वायुनोपनीतेनाक्रम्यते यो देशस्तत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशिरो रुग्ज्वरैरुपतप्यन्ते ग्रहनक्षत्रचरितैर्वा गृहदारशयनासनयान वाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावैर्वा

kadācidavyāpanneṣvapi ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥ krodhādharmairupadhva syante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśiro rugjvarairupatapyante grahanakṣatracaritairvā gṛhadāraśayanāsanayāna vāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā

तत्र स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्का-रतपोनियमदयादानदीक्षाभ्युपगम देवताब्राह्मणगुरु परैर्भवितव्यम् एवं साधु भवति

tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskā-rataponiyamadayādānadīkṣābhyupagama devatābrāhmaṇaguru parairbhavitavyam evaṃ sādhu bhavati

अत ऊर्ध्वमव्यापन्नानामृतूनां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः

ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ

वायुर्वात्युत्तरः शीतो रजोधूमाकुला दिशः छन्नस्तुषारैः सविता हिमानद्धा जलाशयाः

vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ

दर्पिता ध्वाङ्क्षखङ्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः रोध्रप्रियङ्गुपुन्नागाः पुष्पिता हिमसाह्वये

darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye

शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः

śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ

सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते

siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite

वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः

vāti kāmijanānandajanano'naṅgadīpanaḥ dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo'nilaḥ

दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः

diśo vasante vimalāḥ kānanairupaśobhitāḥ kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ

कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः

kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ

ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मारुतो नैरृतोऽसुखः भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्रज्वलिता इव

grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto nairṛto'sukhaḥ bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva

भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुला मृगाः ध्वस्तवीरुत्तृणलता विपर्णाङ्कितपादपाः

bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ

प्रावृष्यम्बरमानद्धं पश्चिमानिलकर्षितैः अम्बुदैर्विद्युदुद्द्योतप्रस्रुतैस्तुमुलस्वनैः

prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ

कोमलश्यामशष्पाढ्या शक्रगोपोज्ज्वला मही कदम्बनीपकुटजसर्जकेतकिभूषिता

komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī kadambanīpakuṭajasarjaketakibhūṣitā

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः

tatra varṣāsu nadyo'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ

भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः

bhūravyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः

babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ tathā sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ

पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः वाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता

paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ vāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम्

svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात्

haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet varṣāsu śamayedvāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम षष्ठोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातो यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

यन्त्रशतमेकोत्तरम् अत्र हस्तमेव प्रधानतमं यन्त्राणामवगच्छ किं कारणं यस्माद्धस्तादृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्मणाम्

yantraśatamekottaram atra hastameva pradhānatamaṃ yantrāṇāmavagaccha kiṃ kāraṇaṃ yasmāddhastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva tadadhīnatvādyantrakarmaṇām

तत्र मनः शरीराबाधकराणि शल्यानि तेषामाहरणोपायो यन्त्राणि

tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi

तानि षट्प्रकाराणि तद्यथा-स्वस्तिकयन्त्राणि संदंशयन्त्राणि तालयन्त्राणि नाडीयन्त्राणि शलाका यन्त्राणि उपयन्त्राणि चेति

tāni ṣaṭprakārāṇi tadyathā-svastikayantrāṇi saṃdaṃśayantrāṇi tālayantrāṇi nāḍīyantrāṇi śalākā yantrāṇi upayantrāṇi ceti

तत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि द्वे संदंशयन्त्रे द्वे एव तालयन्त्रे विंशतिर्नाड्यः अष्टाविंशतिः शलाकाः पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि

tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi dve saṃdaṃśayantre dve eva tālayantre viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ pañcaviṃśatirupayantrāṇi

तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति तत्प्रतिरूपकाणि वा तदलाभे

tāni prāyaśo lauhāni bhavanti tatpratirūpakāṇi vā tadalābhe

तत्र नानाप्रकाराणां व्यालानां मृगपक्षिणां मुखैर्मुखानि यन्त्राणां प्रायशः सदृशानि तस्मात्तत्सारूप्यादागमादुपदेशादन्ययन्त्रदर्शना द्युक्तितश्च कारयेत्

tatra nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukhairmukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni tasmāttatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanā dyuktitaśca kārayet

समाहितानि यन्त्राणि खरश्लक्ष्णमुखानि च सुदृढानि सुरूपाणि सुग्रहाणि च कारयेत्

samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet

तत्र स्वस्तिकयन्त्राणिअष्टादशाङ्गुलप्रमाणानि सिंहव्याघ्रवृकत रक्ष्वृक्षद्वी-पिमार्जारशृगालमृगैर्वारुककाककङ्ककुररचास भासशशघात्युलूक चिल्लि-श्येनगृघ्रक्रौञ्चभृङ्गराजाञ्जलिकर्णावभञ्जन नन्दीमुख मुखानि मसूराकृतिभिः कीलैरवबद्धानि मूलेऽङकुशवदावृत्त वारङ्गाणि अस्थि विदष्टशल्योद्धरणार्थमुपदिश्यन्ते

tatra svastikayantrāṇiaṣṭādaśāṅgulapramāṇāni siṃhavyāghravṛkata rakṣvṛkṣadvī-pimārjāraśṛgālamṛgairvārukakākakaṅkakuraracāsa bhāsaśaśaghātyulūka cilli-śyenagṛghrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjana nandīmukha mukhāni masūrākṛtibhiḥ kīlairavabaddhāni mūle'ṅakuśavadāvṛtta vāraṅgāṇi asthi vidaṣṭaśalyoddharaṇārthamupadiśyante

सनिग्रहोऽनिग्रहश्च संदंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतः त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते

sanigraho'nigrahaśca saṃdaṃśau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete

तालयन्त्रे द्वादशाङ्गुले मत्स्यतालवदेकतालद्वितालके कर्णनासानाडीशल्यानामाहरणार्थम्

tālayantre dvādaśāṅgule matsyatālavadekatāladvitālake karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham

नाडीयन्त्राणिअनेकप्रकाराणि अनेकप्रयोजनानि एकतोमुखान्युभयतोमुखानि च तानि स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं रोगदर्शनार्थम् आचूषणार्थं क्रियासौकर्यार्थं चेति तानि स्रोतोद्वरापरिणाहानि यथायोगदीर्घाणि च तत्र भगन्दरार्शोव्रणबस्त्युत्तरबस्तिमूत्रवृद्धिदकोदरधूमनिरुद्धप्रकश सन्निरुद्धगुदयन्त्राण्यलाबूशृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः

nāḍīyantrāṇianekaprakārāṇi anekaprayojanāni ekatomukhānyubhayatomukhāni ca tāni srotogataśalyoddharaṇārthaṃ rogadarśanārtham ācūṣaṇārthaṃ kriyāsaukaryārthaṃ ceti tāni srotodvarāpariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi ca tatra bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśa sanniruddhagudayantrāṇyalābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭādvakṣyāmaḥ

शलाकायन्त्राण्यपि नानाप्रकाराणि नानाप्रयोजनानि यथायोगपरिणाहदीर्घाणि च तेषां गण्डूपदसर्पफणशरपुङ्खबडिशमुखे द्वे द्वे एषणव्यूहनचालनाहर-णार्थमुपदिश्येते मसूरदलमात्रमुखे द्वए किंचिदानताग्रे स्रोतोगतशल्योद्धर-णार्थं षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि प्रमार्जनक्रियासु त्रीणि दर्व्याकृतीनि खल्लमुखानि क्षारौषधप्रणि धानार्थां त्रीण्यन्यानि जाम्बववदनानि त्रीण्यङ्कुशवदनानि षडेवाग्निकर्म-स्वभिप्रेतानि नासार्बुदहरणार्थमेकं कोलास्थिदलमात्रमुखं खल्लतीक्ष्णौष्ठं अञ्जनार्थमेकं कलायपरिमण्डलमुभयतो मुकुलाग्रं मूत्रमार्गविशोधनार्थमेकं मालतीपुष्पवृन्ताग्रप्रमाणपरिमणडलमिति

śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhadīrghāṇi ca teṣāṃ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe dve dve eṣaṇavyūhanacālanāhara-ṇārthamupadiśyete masūradalamātramukhe dvae kiṃcidānatāgre srotogataśalyoddhara-ṇārthaṃ ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi pramārjanakriyāsu trīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni kṣārauṣadhapraṇi dhānārthāṃ trīṇyanyāni jāmbavavadanāni trīṇyaṅkuśavadanāni ṣaḍevāgnikarma-svabhipretāni nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ khallatīkṣṇauṣṭhaṃ añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇaḍalamiti

उपयन्त्राण्यपि रज्जुवेणिकापट्टचर्मान्तवल्कललता वस्त्राष्ठीलाश्ममुद्गरपाणि पादतलाङ्गुलिजिह्वादन्तनख मुखबालाश्वकटकशाखा ष्ठीवनप्रवाहणहर्षायस्कान्तमयानि क्षाराग्निभेषजानि चेति

upayantrāṇyapi rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatā vastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇi pādatalāṅgulijihvādantanakha mukhabālāśvakaṭakaśākhā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni kṣārāgnibheṣajāni ceti

एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवे तथा संधौ कोष्ठे धमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत्

etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā saṃdhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet

यन्त्रकर्माणितु निर्घातनपूरणबन्धनव्यूहनवर्तनचालनविवर्तनविवरण पीडन-मार्गविशोधनविकर्षणाहरणाञ्छनोन्नमनविनमन भञ्जनोन्मथना चूषणैषणदारणर्जूकरणप्रक्षालनप्रधमनप्रमार्जनानिचतुर्विंशतिः

yantrakarmāṇitu nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇa pīḍana-mārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavinamana bhañjanonmathanā cūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanānicaturviṃśatiḥ

स्वबुद्ध्या चापि विभजेद्यन्त्रकर्माणि बुद्धिमान् असंख्येयविकल्पत्वाच्छल्यानामिति निश्चयः

svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān asaṃkhyeyavikalpatvācchalyānāmiti niścayaḥ

तत्र अतिस्थूलम् असारम् अतिदीर्घम् अतिह्रस्वम् अग्राहि विषमग्राहि वक्रं शिथिलम् अत्युन्नतम् मृदुकीलं मृदुमुखं मृदुपाशम् इति द्वादश यन्त्रदोषाः

tatra atisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam agrāhi viṣamagrāhi vakraṃ śithilam atyunnatam mṛdukīlaṃ mṛdumukhaṃ mṛdupāśam iti dvādaśa yantradoṣāḥ

एतैर्दोषैर्विनिर्मुक्तं यन्त्रमष्टादशाङ्गुलम् प्रशस्तं भिषजा ज्ञेयं तद्धि कर्मसु योजयेत्

etairdoṣairvinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet

दृश्यं सिंहमुखाद्यैस्तु गूढं कङ्कमुखादिभिः निर्हरेत शनैः शल्यं शास्त्रयुक्तिव्यपेक्षया

dṛśyaṃ siṃhamukhādyaistu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā

निवर्तते साध्ववगाहते च शल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि चैव

nivartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ nigṛhyoddharate ca yasmāt yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri caiva

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातः शस्त्रावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śastrāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

विंशतिः शस्त्राणि तद्यथा मण्डलाग्रकरपत्रवृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रि कोत्पलपत्रकार्ध धारसूचिकुशपत्राटी मुखशरारिमुखान्त र्मुखत्रि कूर्चककुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रकबडिशदन्तशङ्क्वेषण्य इति

viṃśatiḥ śastrāṇi tadyathā maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudri kotpalapatrakārdha dhārasūcikuśapatrāṭī mukhaśarārimukhānta rmukhatri kūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya iti

तत्र मण्डलाग्रकरपत्रे स्यातां छेदने लेखने च वृद्धिपत्रनखशस्त्र मुद्रि कोत्पलपत्रकार्धधाराणि छेदने भेदने च सूचीकुशपत्राटी टिआ!मिउ!खशरारिमुखान्तर्मुखत्रिकूर्चकानि विस्रावणे कुठारिका व्रीहिमुखारावेतसपत्रकाणि व्यधने सूची च बडिशं दन्तशङ्कुश्चा हरणे एषण्येषणे आनुलोम्ये च सूच्यः सीवने इत्यष्टविधे कर्मण्युपयोगः शस्त्राणां व्याख्यातः

tatra maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ chedane lekhane ca vṛddhipatranakhaśastra mudri kotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane bhedane ca sūcīkuśapatrāṭī ṭiā!miu!khaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe kuṭhārikā vrīhimukhārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca baḍiśaṃ dantaśaṅkuścā haraṇe eṣaṇyeṣaṇe ānulomye ca sūcyaḥ sīvane ityaṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ vyākhyātaḥ

तेषामथ यथायोगं ग्रहणसमासोपायः कर्मसुवक्ष्यतेतत्र वृद्धिपत्रं वृन्तफलसाधारणे भागे गृह्णीयात् भेदनान्येवं सर्वाणि वृद्धिपत्रं मण्डलाग्रं च किंचिदुत्तानेन पाणिना लेखने बहुशोऽवचार्यं वृन्ताग्रे विस्रावणानि विशेषेण तु बालवृद्धसुकुमारभीरुनारीणां राज्ञां राजमापिउ!त्रिआ!णां च त्रिकूर्चकेन विस्रावयेत् तलप्रच्छा दितवृन्तमङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां व्रीहिमुखं कुठारिकां वामहस्तन्य स्तामितरहस्तमध्यमाङ्गुल्याऽङगुष्ठविष्टब्धयाऽभिहन्यात् आरा करपत्रैषण्यो मूले शेषाणि तु यथायोगं गृह्णीयात्

teṣāmatha yathāyogaṃ grahaṇasamāsopāyaḥ karmasuvakṣyatetatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt bhedanānyevaṃ sarvāṇi vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiṃciduttānena pāṇinā lekhane bahuśo'vacāryaṃ vṛntāgre visrāvaṇāni viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamāpiu!triā!ṇāṃ ca trikūrcakena visrāvayet talapracchā ditavṛntamaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ kuṭhārikāṃ vāmahastanya stāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅaguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt ārā karapatraiṣaṇyo mūle śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt

तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः

teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ

तत्र नखशस्त्रैषण्यावष्टाङ्गुले सूच्यो वक्ष्यन्ते प्रिदेशिन्यग्रपर्व प्रदेशप्रमाणा मुद्रि का दशाङ्गुला शरारिमुखी सा च कर्तरीति कथ्यते शेषाणि तु षडङ्गुलानि

tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule sūcyo vakṣyante prideśinyagraparva pradeśapramāṇā mudri kā daśāṅgulā śarārimukhī sā ca kartarīti kathyate śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni

तानि सुग्रहाणि सुलोहानि सुधाराणि सुरूपाणि सुसमाहितमुखाग्राणि अकरालानि चेतिशस्त्रसंपत्

tāni sugrahāṇi sulohāni sudhārāṇi surūpāṇi susamāhitamukhāgrāṇi akarālāni cetiśastrasaṃpat

तत्र वक्रं कुण्ठं खण्डं खरधारम् अतिस्थूलम् अत्यल्पम् अति दीर्घम् अतिह्रस्वम् इत्यष्टौ शस्त्रदोषाः अतो विपरीतगुण माददीत अन्यत्र करपत्रात् तद्धि खरधारमस्थिच्छेदनार्थम्

tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhāram atisthūlam atyalpam ati dīrgham atihrasvam ityaṣṭau śastradoṣāḥ ato viparītaguṇa mādadīta anyatra karapatrāt taddhi kharadhāramasthicchedanārtham

तत्र धारा भेदनानां मासूरी लेखनानामर्धमासूरी व्यधनानां विस्रावणानां च कैशिकी छेदनानामर्धकैशिकीति

tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī lekhanānāmardhamāsūrī vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī chedanānāmardhakaiśikīti

वडिशं दन्तशङ्कुश्चानताग्रे तीक्ष्णकण्टकप्रथम यवपत्रमुख्येषणी गिण्डूपदाकारमुखी च

vaḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre tīkṣṇakaṇṭakaprathama yavapatramukhyeṣaṇī giṇḍūpadākāramukhī ca

तेषां पायना त्रिविधा क्षारोदकतैलेषु तत्र क्षारपायितं शर शल्यास्थिच्छेदनेषु उदकपायितं मांसच्छेदनभेदनपाटनेषु तैल पायितं सिराव्यधनस्नायुच्छेदनेषु

teṣāṃ pāyanā trividhā kṣārodakataileṣu tatra kṣārapāyitaṃ śara śalyāsthicchedaneṣu udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu taila pāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu

तेषां निशानार्थं श्लक्ष्णशिला माषवर्णा धारासंस्थापनार्थं शाल्मलीफलकमिति

teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā dhārāsaṃsthāpanārthaṃ śālmalīphalakamiti

भवति चात्र यदा सुनिशितं शस्त्रं रोमच्छेदि सुसंस्थितम् सुगृहीतं प्रमाणेन तदा कर्मसु योजयेत्

bhavati cātra yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet

अनुशस्त्राणि तु त्वक्सारस्फटिककाचकुरुविन्दजलौकोग्निक्षा रनखगोजीशेफालिकाशाकपत्रकरीरबालाङ्गुलय इति

anuśastrāṇi tu tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣā ranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti

शिशूनां शस्त्रभीरूणां शस्त्राभावे च योजयेत् त्वक्सारादिचतुर्वर्गं छेद्ये भेद्ये च बुद्धिमान्

śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet tvaksārādicaturvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān

आहार्यच्छेद्यभेद्येषु नखं शक्येषु योजयेत् विधिः प्रवक्ष्यते पश्चात् क्षारवह्निजलौकसाम्

āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām

ये स्युर्मुखगता रोगा नेत्रवर्त्मगताश्च ये गोजीशेफालिकाशाकपत्रैर्विस्रावयेत्तु तान्

ye syurmukhagatā rogā netravartmagatāśca ye gojīśephālikāśākapatrairvisrāvayettu tān

एष्येष्वेषण्यलाभे तु बालाङ्गुल्यङ्कुरा हिताः शस्त्राण्येतानि मतिमान् शुद्धशैक्यायसानि तु कारयेत् करणप्राप्तं कर्मारं कर्मकोविदम्

eṣyeṣveṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ śastrāṇyetāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam

प्रयोगज्ञस्य वैद्यस्य सिद्धिर्भवति नित्यशः तस्मात् परिचयं कुर्याच्छस्त्राणां ग्रहणे सदा

prayogajñasya vaidyasya siddhirbhavati nityaśaḥ tasmāt paricayaṃ kuryācchastrāṇāṃ grahaṇe sadā

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रावचारणीयो नामाष्टमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातो योग्यासूत्रीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto yogyāsūtrīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अधिगतसर्वशास्त्रार्थमपि शिष्यं योग्यां कारयेत् स्नेहादिषु छेद्यादिषु च कर्मपथमुपदिशेत् सुबहुश्रुतोऽप्यकृतयोग्यः कर्मस्वयोग्यो भवति

adhigatasarvaśāstrārthamapi śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet snehādiṣu chedyādiṣu ca karmapathamupadiśet subahuśruto'pyakṛtayogyaḥ karmasvayogyo bhavati

तत्र पुष्पफलालाबूकालिन्दकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकप्रभृतिषु छेद्यविशेषान् दर्शयेत् उत्कर्तनापकर्तनानि चोपदिशेत् दृतिबस्ति प्रसेवकप्रभृतिषूदकपङ्कपूर्णेषु भेद्ययोग्यां सरोम्णि चर्मण्यातते लेख्यस्य मृतपशुसिरासूत्पलनालेषु च वेध्यस्य घुणोपहत काष्ठवेणुनलनालीशुष्कालाबूमुखेष्वेष्यस्य पनसबिम्बी-बिल्व फलमज्जमृतपशुदन्तेष्वाहार्यस्य मधूच्छिष्टोपलिप्ते शाल्मलीफलके विस्राव्यस्य सूक्ष्मघनवस्त्रान्तयोर्मृदुचर्मान्तयोश्च सीव्यस्य पुस्तमयपुरुषाङ्ग-प्रत्यङ्गविशेषेषु बन्धनयोग्यां मृदुषु मांसखण्डेष्वग्नि क्षारयोग्यां मृदुचर्म-मांसपेशीषूत्पलनालेषु च कर्णसन्धिबन्धयोग्याम् उदकपूर्णघटपार्श्वस्रोतस्यलाबूमुखादिषु च नेत्रप्रणिधानवस्तिव्रणबस्तिपीडनयोग्यामिति

tatra puṣpaphalālābūkālindakatrapusairvārukarkārukaprabhṛtiṣu chedyaviśeṣān darśayet utkartanāpakartanāni copadiśet dṛtibasti prasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ saromṇi carmaṇyātate lekhyasya mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya ghuṇopahata kāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya panasabimbī-bilva phalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya sūkṣmaghanavastrāntayormṛducarmāntayośca sīvyasya pustamayapuruṣāṅga-pratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ mṛduṣu māṃsakhaṇḍeṣvagni kṣārayogyāṃ mṛducarma-māṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca karṇasandhibandhayogyām udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca netrapraṇidhānavastivraṇabastipīḍanayogyāmiti

भवतश्चात्र एवमादिषु मेधावी योग्यार्हेषु यथाविधि द्र व्येषु योग्यां कुर्वाणो न प्रमुह्यति कर्मसु

bhavataścātra evamādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi dra vyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu

तस्मात् कौशलमन्विच्छन् शस्त्रक्षाराग्निकर्मसु यस्य यत्रेह साधर्म्यं तत्र योग्यां समाचरेत्

tasmāt kauśalamanvicchan śastrakṣārāgnikarmasu yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ samācaret

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने योग्यासूत्रीयो नाम नवमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातो विशिखानुप्रवेशनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto viśikhānupraveśanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अधिगततन्त्रेणोपासिततन्त्रार्थेन दृष्टकर्मणा कृतयोग्येन शास्त्रं निगदता रा-जानुज्ञातेन नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवस्त्रपरिहितेन छत्रवता दण्डहस्तेन सोपानत्केनानुद्धतवेशेन सुमनसा कल्याणाभिव्याहारेणाकुहकेन बन्धुभूतेन भूतानां सुसहायवता वैद्येनविशिखाऽनुप्रवेष्टव्या

adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā rā-jānujñātena nīcanakharomṇā śucinā śuklavastraparihitena chatravatā daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyenaviśikhā'nupraveṣṭavyā

ततो दूतनिमित्तशकुनमङ्गलानुलोम्येनातुरगृहमभिगम्य उपविश्य आतुरमभिपश्येत् स्पृशेत् पृच्छेच्च त्रिभिरेतैर्विज्ञानोपायै रोगाः प्रायशो वेदितव्या इत्येके तत्तु न सम्यक् षड्विधो हि रोगाणां विज्ञानोपायः तद्यथापञ्चभिः श्रोत्रादिभिः प्रश्नेन चेति

tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya upaviśya āturamabhipaśyet spṛśet pṛcchecca tribhiretairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo veditavyā ityeke tattu na samyak ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ tadyathāpañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti

तत्र श्रोत्रेन्द्रि यविज्ञेया विशेषा रोगेषु व्रणास्रावविज्ञानीयादिषु वक्ष्यन्तेतत्र सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छति इत्येवमादयः स्पर्शनेन्द्रि यवि-ज्ञेयाः शीतोष्णश्लक्ष्ण कर्कशमृदुकठिनत्वादयःस्पिर्शविशेषाज्विरशोफा-दिषु चक्षुरि न्द्रि यविज्ञेयाः शरीरोपचयापचयायुर्लक्षणबलवर्ण विकारादयः रसनेन्द्रि यविज्ञेयाः प्रमेहादिषु रसविशेषाः घ्राणेन्द्रि यविज्ञेया अरिष्टलिङ्गादिषु व्रणानामव्रणानां च गन्धविशेषाः प्रश्नेन च विजानीयाद्देशं कालं जातिं सात्म्यमातङ्कसमुत्पत्तिं वेदनासमुच्छ्रायं बलमन्तरग्निं वातमूत्रपुरीषाणां प्रवृत्तिमप्रवृत्तिं कालप्रकर्षादींश्च विशेषान् आत्मसदृशेषु विज्ञानाभ्युपायेषु तत्स्थानीयैर्जानीयात्

tatra śrotrendri yavijñeyā viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyantetatra saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati ityevamādayaḥ sparśanendri yavi-jñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇa karkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥspirśaviśeṣājviraśophā-diṣu cakṣuri ndri yavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇa vikārādayaḥ rasanendri yavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ ghrāṇendri yavijñeyā ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ praśnena ca vijānīyāddeśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃ pravṛttimapravṛttiṃ kālaprakarṣādīṃśca viśeṣān ātmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt

एवमभिसमीक्ष्य साध्यान् साधयेत् याप्यान् यापयेत् असाध्या न्नैवोपक्रमेत परिसंवत्सरोत्थितांश्च विकारान्प्रायशो वर्जयेत्

evamabhisamīkṣya sādhyān sādhayet yāpyān yāpayet asādhyā nnaivopakrameta parisaṃvatsarotthitāṃśca vikārānprāyaśo varjayet

भवति चात्र मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च तथा दुष्परिमृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकम्

bhavati cātra mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca tathā duṣparimṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam

तत्र साध्या अपि व्याधयः प्रायेणैषां दुश्चिकित्स्यतमा भवन्ति तद्यथा श्रोत्रियनृपतिस्त्रीबालवृद्ध भीरुराजसेवककितवदुर्बलवैद्यविदग्ध-व्याधिगोपकदरिद्र कृपणक्रोधनानामनात्मवतामनाथानां च एवं निरूप्य चिकित्सां कुर्वन् धर्मार्थकामयशांसि प्राप्नोति

tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti tadyathā śrotriyanṛpatistrībālavṛddha bhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdha-vyādhigopakadaridra kṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ ca evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti

भवति चात्र स्त्रीभिः सहास्यां संवासं परिहासं च वर्जयेत् दत्तं च ताभ्यो नादेयमन्नादन्यद्भिषग्वरैः

bhavati cātra strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet dattaṃ ca tābhyo nādeyamannādanyadbhiṣagvaraiḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विशिखानुप्रवेशनीयो नाम दशमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः

अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः छेद्यभेद्यलेख्यकरणात्त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च

śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca

तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः

tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ

नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः शुक्लत्वात् सौम्यः तस्य सौम्यस्यापि सतो द-हनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्ण-स्तीक्ष्णः पाचनओ विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्तापुंस्त्वस्य चातिसेवितः

nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato da-hanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇa-stīkṣṇaḥ pācanao vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantāpuṃstvasya cātisevitaḥ

स द्विविधः प्रतिसारणीयः पानीयश्च

sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca

तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्ट व्रण-नाडीचर्मकीलतिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्र धिकृमिविषादिषूपदि-श्यते सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्त वैदर्भेषु तिसृषु च रोहि-णीषु एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम्

tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭa vraṇa-nāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidra dhikṛmiviṣādiṣūpadi-śyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadanta vaidarbheṣu tisṛṣu ca rohi-ṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam

पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाहशर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्र धिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते

pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidra dhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate

अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्र ममदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः

ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhra mamadamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ

तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत् तस्य विस्तरोऽन्यत्र

taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro'nyatra

अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचि-रुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमु-ष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च अथानेनैवविधानेन कुटजपलाशाश्व क-र्णपारिभद्र कबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्य पामार्गपाटलानक्त मालवृष-कदलीचित्रकपूतीकेन्द्र वृक्षास्फोताश्वमारक सप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् ततः क्षारद्रो णमुदकद्रो णैः षड्भिरा-लोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य महति कटाहे शनैर्दर्व्या-ऽवघट्टयन् विपचेत् स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धंवाऽपनयेत् ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाक शङ्खनाभीर-ग्निवर्णाः कृत्वाऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रो -णेऽष्टपलसंमितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्ट-यन् विपचेत् स यथा नातिसान्द्रो नातिद्र वश्च भवति तथा प्रयतेत अथैन-मागतपाकमवतार्यानु गुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः

athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śuci-rupoṣya praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamu-ṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayet athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca athānenaivavidhānena kuṭajapalāśāśva ka-rṇapāribhadra kabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhya pāmārgapāṭalānakta mālavṛṣa-kadalīcitrakapūtīkendra vṛkṣāsphotāśvamāraka saptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet tataḥ kṣāradro ṇamudakadro ṇaiḥ ṣaḍbhirā-loḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyā-'vaghaṭṭayan vipacet sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃvā'panayet tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapāka śaṅkhanābhīra-gnivarṇāḥ kṛtvā'yase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidro -ṇe'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatamapramattaścainamavaghaṭṭa-yan vipacet sa yathā nātisāndro nātidra vaśca bhavati tathā prayateta athaina-māgatapākamavatāryānu guptamāyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ

एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः

eṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ

प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्र वन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालप त्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाःश्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः

pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdra vantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapa trīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ

तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः

teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ

क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम्

kṣīṇabale tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham

भवतश्चात्र नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथपिच्छिलः अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः

bhavataścātra naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'thapicchilaḥ aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः सान्द्र ताऽपक्वता हीनद्र व्यता दोष उच्यते

atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ sāndra tā'pakvatā hīnadra vyatā doṣa ucyate

तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपेदेशेऽसबाधेऽग्रोपहरणीयो-क्तेन विधानेनोपसंभृतसंभारं ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत् दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत

tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātapedeśe'sabādhe'gropaharaṇīyo-ktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta

तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः

tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ

अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत्

atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na śīryate idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet

अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत्

amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet

तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः

tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ

आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति एवं चेन्मन्यसे वत्स प्रोच्यमानं निबोध मे

āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me

अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे

amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā amlena saha saṃyuktaḥ sa tīkṣṇalavaṇo rase

माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः

mādhuryaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhirivāplutaḥ

तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लम पिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा

tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklama pipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā

क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत्

kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet

अथ नैते क्षारकृत्याः तद्यथा दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्ति-गर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीणतृष्णा मूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः

atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapitti-garbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇā mūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ

तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तः शेफः स्रोतः स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात्

tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥ śephaḥ srotaḥ svalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt

तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपी-डोपद्रुतं च क्षारो न साधयति दिउ!र्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति

tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipī-ḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati diu!rbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti

भवति चात्र विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान्

bhavati cātra viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने क्षारपाकविघिर्नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavighirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

क्षारादग्निर्गरीयान् क्रियासु व्याख्यातः तद्दग्धानां रोगा णामपुनर्भावाद्भेषजशस्त्रक्षारैरसाध्यानां तत्साध्यत्वाच्च

kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ taddagdhānāṃ rogā ṇāmapunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārairasādhyānāṃ tatsādhyatvācca

अथेमानि दहनोपकरणानि भवन्तितद्यथा पिप्पल्यजाशकृद्गो दन्तशरशला-काजाम्बवौष्ठेतरलौहाः क्षौद्र गुडस्नेहाश्च तत्र पिप्पल्य जाशकृद्गोदन्तशरश-लाकास्त्वग्गतानां जाम्बवौष्ठेतरलौहामांसगतानां क्षौद्र गुडस्नेहाः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिगतानाम्

athemāni dahanopakaraṇāni bhavantitadyathā pippalyajāśakṛdgo dantaśaraśalā-kājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudra guḍasnehāśca tatra pippalya jāśakṛdgodantaśaraśa-lākāstvaggatānāṃ jāmbavauṣṭhetaralauhāmāṃsagatānāṃ kṣaudra guḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām

तत्राग्निकर्म सर्वर्तुषु कुर्यादन्यत्र शरद्ग्रीष्माभ्यां तत्राप्यात्य यिकेऽग्निकर्मसाध्ये व्याधौ तत्प्रत्यनीकं विधिं कृत्वा

tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṃ tatrāpyātya yike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā

सर्वव्याधिष्वृतुषु च पिच्छिलमन्नं भुक्तवतः मूढगर्भा श्मरीभगन्दरोदरार्शोमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत

sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ bhuktavataḥ mūḍhagarbhā śmarībhagandarodarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ karma kurvīta

तत्र द्विविधमग्निकर्माहुरेके त्वग्दग्धं मांसदग्धं च इहतु सिरास्नायुसन्ध्यस्थिष्वपि न प्रतिषिद्धोऽग्नि

tatra dvividhamagnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca ihatu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddho'gni

तत्र शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्संकोचश्च त्वग्दग्धे कपोत वर्णताऽल्पश्वय-थुवेदना शुष्कसंकुचितव्रणता च मांसदग्धे कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसन्निरोधश्च सिरास्नायुदग्धे रुक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च सन्ध्यस्थिदग्धे

tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaśca tvagdagdhe kapota varṇatā'lpaśvaya-thuvedanā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaśca sirāsnāyudagdhe rukṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe

तत्र शिरोरोगाधिमन्थयोर्भ्रूललाटशङ्खप्रदेशेषु दहेत्वर्त्मरोगेष्वाद्रा र्ल!क्तकप्रतिच्छन्नां दृष्टिं कृत्वा वर्त्मरोमकूपान्

tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahetvartmarogeṣvādrā rla!ktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān

त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिन सुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽबुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषुचाइग्नकर्म कुर्यात्

tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhina suptamāṃse vraṇe granthyarśo'budabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣucāignakarma kuryāt

तत्र वलयबिन्दुविलेखाप्रतिसारणानीति दहनविशेषाः

tatra valayabinduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ

भवति चात्र रोगस्य संस्थानमवेक्ष्य सम्यङ्नरस्य मर्माणि बलाबलं च व्याधिं तथर्तुं च समीक्ष्य सम्यक्ततोऽव्यवस्येद्भिषगग्निकर्म

bhavati cātra rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṃ ca vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyaktato'vyavasyedbhiṣagagnikarma

तत्र सम्यग्दग्धे मधुसर्पिर्भ्यामभ्यङ्गः

tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ

अथेमानग्निना परिहरेत्पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृत शल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति

athemānagninā pariharetpittaprakṛtimantaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamanuddhṛta śalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃśceti

अत ऊर्ध्वमितरथादग्धलक्षणं वक्ष्यामः तत्र स्निग्धं रूक्षं वाचिआ!इ!श्रित्य द्र -व्यमग्निर्दहति अग्निसंतप्तो हि स्नेहः सूक्ष्म सिरानुसारित्वात्त्वगादीननुप्रविश्याशु दहति तस्मात् स्नेहदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति

ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ rūkṣaṃ vāciā!i!śritya dra -vyamagnirdahati agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣma sirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu dahati tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti

तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटा स्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेद-नाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पू-र्वलक्षणयुक्तं च अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्य-स्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाह पिपासा मूर्च्छाश्चोपद्र वा भवन्ति व्रणश्चास्य चिरेण रोहति रूढश्च विवर्णो भवति तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति

tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ tat pluṣṭaṃ yatrottiṣṭhanti sphoṭā stīvrāścoṣadāharāgapākaveda-nāścirāccopaśāmyanti taddurdagdhaṃ samyagdagdhamanavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ pū-rvalakṣaṇayuktaṃ ca atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusandhya-sthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāha pipāsā mūrcchāścopadra vā bhavanti vraṇaścāsya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṃ bhavati

भवन्ति चात्र अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति ततस्तेनैव वेगेन पित्तमस्याभ्युदीर्यते

bhavanti cātra agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate

तुल्यवीर्ये उभे ह्येते रसतो द्र व्यतस्तथा तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते

tulyavīrye ubhe hyete rasato dra vyatastathā tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate

स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च बाधते दग्धस्योपशमार्थाय चिकित्सा संप्रवक्ष्यते

sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca bādhate dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃpravakṣyate

प्लुष्टस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं तथौषधम् शरीरे स्विन्नभूयिष्ठे स्विन्नं भवति शोणितम्

pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam

प्रकृत्या ह्युदकं शीतं स्कन्दयत्यतिशोणितम् तस्मात् सुखयति ह्युष्णं ननु शीतं कथंचन

prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ nanu śītaṃ kathaṃcana

शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक् पुनः घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत्

śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryādbhiṣak punaḥ ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet

सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः सामृतैः सर्पिषा स्निग्धैरालेपं कारयेद्भिषक्

samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak

ग्राम्यानूपौदकैश्चैनं पिष्टैर्मांसैः प्रलेपयेत् पित्तविद्र धिवच्चैनं संततोष्माणमाचरेत्

grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ pralepayet pittavidra dhivaccainaṃ saṃtatoṣmāṇamācaret

अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् क्रियां कुर्याद्भिषक् पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः

atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām kriyāṃ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ

तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत् व्रणं गुडूचीपत्रैर्वा छादयेदथवौदकैः

tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet vraṇaṃ guḍūcīpatrairvā chādayedathavaudakaiḥ

क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक् पित्तविसर्पवत् मधूच्छिष्टं समधुकं रोध्रं सर्जरसं तथा

kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryādbhiṣak pittavisarpavat madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā

मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रो पणमुत्तमम्

mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet sarveṣāmagnidagdhānāmetadro paṇamuttamam

स्नेहदग्धे क्रियां रूक्षां विशेषेणावचारयेत् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूमोपहतलक्षणम्

snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam

श्वसिति क्षौति चात्यर्थमप्याधमति कासते चक्षुषोः परिदाहश्च रागश्चैवोपजायते

śvasiti kṣauti cātyarthamapyādhamati kāsate cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate

सधूमकं निश्वसिति घ्रेयमन्यन्न वेत्ति च तथैव च रसान् सर्वान् श्रुतिश्चास्योपहन्यते

sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyopahanyate

तृष्णादाहज्वरयुतः सीदत्यथ च मूर्च्छति धूमोपहत इत्येषः शृणु तस्य चिकित्सितम्

tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca mūrcchati dhūmopahata ityeṣaḥ śṛṇu tasya cikitsitam

सर्पिरिक्षुरसं द्रा क्षां पयो वा शर्कराम्बु वा मधुराम्लौ रसौ वाऽपि वमनाय प्रदापयेत्

sarpirikṣurasaṃ drā kṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet

वमतः कोष्ठशुद्धिः स्याद्धूमगन्धश्च नश्यति विधिनाऽनेन शाम्यन्ति सदनक्षवथुज्वराः

vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ

दाहमूर्च्छातृडाध्मानश्वासकासाश्च दारुणाः मधुरैर्लवणाम्लैश्च कटुकैः कवलग्रहैः

dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāśca dāruṇāḥ madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ

सम्यग्गृह्णातीन्द्रि यार्थान् मनश्चास्य प्रसीदति शिरोविरेचनं चास्मै दद्याद्योगेनशास्त्रवित्

samyaggṛhṇātīndri yārthān manaścāsya prasīdati śirovirecanaṃ cāsmai dadyādyogenaśāstravit

दृष्टिर्विशुध्यते चास्य शिरोग्रीवं च देहिनः अविदाहि लघु स्निग्धमाहारं चास्य कल्पयेत्

dṛṣṭirviśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet

उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते

uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate

तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धिर्नास्ति कथंचन इन्द्र वज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक्

tathā'titejasā dagdhe siddhirnāsti kathaṃcana indra vajrāgnidagdhe'pi jīvati pratikārayet snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽग्निकर्मविधिर्नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gnikarmavidhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ

त्रयोदशोऽध्यायः

अथातो जलौकावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto jalaukāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बल नारी सुकुमाराणा मनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽय शोणितावसेचनोपायोऽभिहितो जलौकसः

nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbala nārī sukumārāṇā manugrahārthaṃ paramasukumāro'ya śoṇitāvasecanopāyo'bhihito jalaukasaḥ

तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासंख्यं शृङ्गजलौकाला बुभिरवसेचयेत् सर्वाणि सर्वैर्वा विशेषस्तु विस्राव्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर्गृह्णीयात्

tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālā bubhiravasecayet sarvāṇi sarvairvā viśeṣastu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhirgṛhṇīyāt

भवन्ति चात्र श्लोकाः उष्णं समधुरं स्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने

bhavanti cātra ślokāḥ uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam tasmādvātopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane

शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसंभवा तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने

śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane

अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने

alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam tasmācchleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane

तत्र प्रच्छिते तनुबस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितमवसेचयेदा चूषणात् सान्तर्दीपयाऽलाब्वा जिलायुका वक्ष्यन्तेइ!

tatra pracchite tanubastipaṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitamavasecayedā cūṣaṇāt sāntardīpayā'lābvā jilāyukā vakṣyantei!

जलमासामायुरिति जलायुकाः जलमासामोक इति जलौकसः

jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ

ता द्वादश तासां सविषाः षट् तावत्य एव निर्विषाः

tā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ tāvatya eva nirviṣāḥ

तत्र सविषाःकृष्णा कर्बुरा अलगर्दा इन्द्रा युधा सामुद्रि का गोचन्दना चेति तासु अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा इन्द्रा युधवदूर्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रा युधा ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रि काः गोवृषणव-दधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुर-तिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः इन्द्रा युधादष्टमसाध्यम् इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः

tatra saviṣāḥkṛṣṇā karburā alagardā indrā yudhā sāmudri kā gocandanā ceti tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā indrā yudhavadūrdhvarājibhiścitrā indrā yudhā īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudri kāḥ govṛṣaṇava-dadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti tābhirdaṣṭe puruṣe daṃśe śvayathura-timātraṃ kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ indrā yudhādaṣṭamasādhyam ityetāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ

अथ निर्विषाःकपिला पिङ्गला शङ्कुमुखी मूषिका पुण्डरीक मुखी साव-रिका चेति तत्र मनः शिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धा मुद्गवर्णा कपिला किंचिद्र क्ता वृत्तकाया पिङ्गाऽशुगा च पिङ्गला यकृद्वर्णा शीघ्रपायि-नी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी मूषिकाकृतिवर्णाऽनिष्टगन्धा च मूषिका मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी स्निग्धा पद्म पत्रवर्णाऽष्टादशाङ्गुल प्रमाणा सावरिका सा च पश्वर्थे इत्येता अविषा व्याख्याताः

atha nirviṣāḥkapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīka mukhī sāva-rikā ceti tatra manaḥ śilārañjitābhyāmiva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhā mudgavarṇā kapilā kiṃcidra ktā vṛttakāyā piṅgā'śugā ca piṅgalā yakṛdvarṇā śīghrapāyi-nī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī mūṣikākṛtivarṇā'niṣṭagandhā ca mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā padma patravarṇā'ṣṭādaśāṅgula pramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ityetā aviṣā vyākhyātāḥ

तासा यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति

tāsā yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāśca viśeṣeṇa bhavanti

तत्र सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भसु च सविषाः प-द्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलय पुण्डरीकशैवलकोथजाता विलेष्वम्भः सु च निर्विषाः

tatra saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhasu ca saviṣāḥ pa-dmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalaya puṇḍarīkaśaivalakothajātā vileṣvambhaḥ su ca nirviṣāḥ

भवति चात्र क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु न च संकीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः

bhavati cātra kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ

तासां ग्रहणमार्द्र चर्मणा अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात्

tāsāṃ grahaṇamārdra carmaṇā anyairvā prayogairgṛhṇīyāt

अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात् भक्ष्यार्थे चासामुपहरेच्छवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्राणि त्र्! यहात्त्र्यहाच्चाभ्योऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात् सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं संक्रामयेत्

athaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyāt bhakṣyārthe cāsāmupaharecchavalaṃ vallūramaudakāṃśca kandāṃścūrṇīkṛtya śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca patrāṇi tr! yahāttryahāccābhyo'nyajjalaṃ bhakṣyaṃ ca dadyāt saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṃkrāmayet

भवति चात्र स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः

bhavati cātra sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ agrāhiṇyo'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ

अथ जलौकोवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य सवेश्य वा विरूक्ष्य चास्य त-मवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात् गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदक-प्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् श्लक्ष्णशुक्लार्द्र पिचु प्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात् अगृह्ण-न्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वादद्यात् शस्त्रपदानि वा कुर्वीत यद्येवमपि न गृह्णीयात्तदान्यां ग्राहयेत्

atha jalaukovasekasādhyavyādhitamupaveśya saveśya vā virūkṣya cāsya ta-mavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairyadyarujaḥ syāt gṛhītāśca tāḥ sarṣaparajanīkalkodaka-pradigdhagātrīḥ salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet ślakṣṇaśuklārdra picu protāvacchannāṃ kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt agṛhṇa-ntyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vādadyāt śastrapadāni vā kurvīta yadyevamapi na gṛhṇīyāttadānyāṃ grāhayet

यदा च निविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति गृह्णन्तीं चार्द्र वस्त्रावच्छन्नां कृत्वा धारयेत्

yadā ca niviśate'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti gṛhṇantīṃ cārdra vastrāvacchannāṃ kṛtvā dhārayet

दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति शुद्ध माददानामपनयेत् अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत्

daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta iti śuddha mādadānāmapanayet atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret

अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ता-ङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैरनुलोममनुमार्जयेदामुखात् वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति सम्य-ग्वान्ता सलिलसरकेन्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् या सीदती न चेष्टतेसा दुर्वान्ता तां पुनः सम्यग्वामयेत् दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्र मदो नाम भवति अथ सुवान्तां पूर्ववत् सन्निदध्यात्

atha patitāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastā-ṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanairanulomamanumārjayedāmukhāt vāmayet tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti samya-gvāntā salilasarakenyastā bhoktukāmā satī caret yā sīdatī na ceṣṭatesā durvāntā tāṃ punaḥ samyagvāmayet durvāntāyā vyādhirasādhya indra mado nāma bhavati atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt

शोणितस्य योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गः तत्पिचुधारणं वा जलौको-व्रणान् मधुनाऽवघट्टयेत् शीताभिरद्भिः परिषेचयेद्बध्नीत वा कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति

śoṇitasya yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ tatpicudhāraṇaṃ vā jalauko-vraṇān madhunā'vaghaṭṭayet śītābhiradbhiḥ pariṣecayedbadhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradehaiḥ pradihyāditi

भवति चात्र क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान्

bhavati cātra kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyān sa jayedgadān

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकावचारणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

चतुर्दशोऽध्यायः

अथातः शोणितवर्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्यस्याष्ट विधवीर्यस्य वाऽनेकगुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक्परिणतस्य यस्तेजोभूतः सारः परम-सूक्ष्मः स रसः इत्युच्यते तस्य हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्विंशतिधमनीरनुप्र-विश्योर्ध्वगा दश दशा धोगामिन्यश्चतस्रश्च तिर्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्त-र्पयति वर्धयति धारयति यापयति चादृष्टहेतुकेन कर्मणा तस्य शरीरमनु सरतोऽनुमानाद्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः तस्मिन् सर्वशरीरावय-वदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासाकिमयं सौम्यस्तैजस इति अत्रोच्यतेस खलु द्र वानुसारी स्नेहनजीवनत र्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते

tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya dvividhavīryasyāṣṭa vidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ parama-sūkṣmaḥ sa rasaḥ ityucyate tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupra-viśyordhvagā daśa daśā dhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahasta-rpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā tasya śarīramanu sarato'numānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ tasmin sarvaśarīrāvaya-vadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsākimayaṃ saumyastaijasa iti atrocyatesa khalu dra vānusārī snehanajīvanata rpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate

स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति

sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti

श्लोकौ चात्र भवतः रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते

ślokau cātra bhavataḥ rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate

रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्तते तद्वर्षाद्द्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्

rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam

आर्तवं शोणितं त्वाग्नेयम् अग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य

ārtavaṃ śoṇitaṃ tvāgneyam agnīṣomīyatvādgarbhasya

पाञ्चभौतिकं त्वपरे जीवरक्तमाहुराचार्याः

pāñcabhautikaṃ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ

विस्रता द्र वता रागः स्पन्दनं लघुता तथा भूम्यादीनां गुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते

visratā dra vatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite

रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं तु जायते

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate

तत्रैतेषां धातूनामन्नपानरसः प्रीणयिता

tatraiteṣāṃ dhātūnāmannapānarasaḥ prīṇayitā

रसजं पुरुषं विद्याद्र सं रक्षेत् प्रयत्नतः अन्नात्पानाच्च मतिमानाचाराच्चाप्यतन्द्रि तः

rasajaṃ puruṣaṃ vidyādra saṃ rakṣet prayatnataḥ annātpānācca matimānācārāccāpyatandri taḥ

तत्र रसगतौ धातुः अहरहर्गच्छतीत्यतो रसः

tatra rasagatau dhātuḥ aharahargacchatītyato rasaḥ

स खलु त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन् धाताववतिष्ठते एवं मासेन रसः शुक्रं स्त्रीणां चार्तवं भवति

sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāvavatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati

भवति चात्र अष्टादशसहस्राणि सङ्ख्या ह्यस्मिन् समुच्चये कलानां नवतिः प्रोक्ता स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः

bhavati cātra aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ

स शब्दार्चिर्जलसन्तानवदणुना विशेषेणानुधावत्येवं शरीरं केवलम्

sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṃ śarīraṃ kevalam

वाजीकरण्यस्त्वोषधयः स्वबलगुणोत्कर्षाद्विरेचनवदुपयुक्ताः शुक्रं शीघ्रं विरेचयन्ति

vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti

यथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहास्तीति वक्तुं नैव नास्तीति अथ चास्ति सतां भावानामभिव्यक्तिरिति ज्ञात्वा केवलं सौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते स एव विवृतपत्रकेशरे पुष्पे कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छति एवं बालानामपि वयःपरिणामा च्छुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्यादयश्च विशेषा नारीणाम्

yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktuṃ naiva nāstīti atha cāsti satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātvā kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyate sa eva vivṛtapatrakeśare puṣpe kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmā cchukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām

स एवान्नरसो वृद्धानांजिरापिरिपक्वशरीरत्वादप्रीणनो भवति

sa evānnaraso vṛddhānāṃjirāpiripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati

त एते शरीरधारणाद्धातव इत्युच्यन्ते

ta ete śarīradhāraṇāddhātava ityucyante

तेषां क्षयवृद्धी शोणितनिमित्ते तस्मात्तदधिकृत्य वक्ष्यामः तत्र फेनिलमरुणं कृष्णं परुषं तनुशीघ्रगमस्कन्दि च वातेन दुष्टं नीलं पीतं हरितं श्यावं विस्रमनिष्टं पिपीलिकाम क्षिकाणामस्कन्दि च पित्तेन दुष्टं गैरिकोदकप्रतीकाशं स्निग्धं शीतलं बहलं पिच्छिलं चिरस्रावि मांसपेशीप्रभं च श्लेष्मदुष्टं सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं विशेषतो दुर्गन्धि च सन्निपातदुष्टं द्विदोषलिङ्गं संसृष्टम्

teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ tatra phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanuśīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāma kṣikāṇāmaskandi ca pittena duṣṭaṃ gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam

इन्द्र गोपकप्रतीकाशमसंहतमविवर्णं च प्रकृतिस्थं जानीयात्

indra gopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt

विस्राव्याण्यन्यत्र वक्ष्यामः

visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ

अथाविस्राव्याःसर्वाङ्गशोफः क्षीणस्य चाम्लभोजननिमित्तः पाण्डुरोग्यर्शसोदरिशोषिगर्भिणीनां च श्वयथवः

athāvisrāvyāḥsarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ

शस्त्रविस्रावणं द्विविधंप्रच्छानं सिराव्यधनं च

śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃpracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca

तत्र ऋज्वसंकीर्णं सूक्ष्मं सममनवगाढमनुत्तानमाशु च शस्त्रं पातयेन्मर्मसिरास्नायुसन्धीनां चानुपघाति

tatra ṛjvasaṃkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samamanavagāḍhamanuttānamāśu ca śastraṃ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti

तत्र दुर्दिने दुर्विद्धे शीतवातयोरस्विन्ने भुक्तमात्रे स्कन्दत्वाच्छोणितं न स्रवत्यल्पं वा स्रवति

tatra durdine durviddhe śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṃ na sravatyalpaṃ vā sravati

मदमूर्च्छाश्रमार्तानां वातविण्मूत्रसंगिनाम् निद्रा भिभूतभीतानां नृणां नासृक् प्रवर्तते

madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṃginām nidrā bhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate

तद्दुष्टं शोणितमनिर्ह्रियमाणं शोफदाहरागपाकवेदना जनयेत्

tadduṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ śophadāharāgapākavedanā janayet

अत्युष्णेऽतिस्विन्नेऽतिविद्धेऽज्ञैर्विस्रावितमतिप्रवर्तते तदतिप्रवृत्तं शिरोऽभितापमान्ध्यमधिमन्थतिमिरप्रादुर्भावं धातुक्षयमाक्षेपकं दाहं पक्षाघातमेकाङ्गविकारं हिक्कां श्वासकासौ पाण्डुरोगं मरणं चापादयति

atyuṣṇe'tisvinne'tividdhe'jñairvisrāvitamatipravartate tadatipravṛttaṃ śiro'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ cāpādayati

तस्मान्न शीते नात्युष्णे नास्विन्ने नातितापिते यवागूं प्रतिपीतस्य शोणितं मोक्षयेद्भिषक्

tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak

सम्यग्गत्वा यदा रक्तं स्वयमेवावतिष्ठते शुद्धं तदा विजानीयात् सम्यग्विस्रावितं च तत्

samyaggatvā yadā raktaṃ svayamevāvatiṣṭhate śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat

लाघवं वेदनाशान्तिर्व्याधेर्वेगपरिक्षयः सम्यग्विस्राविते लिङ्गं प्रसादो मनसस्तथा

lāghavaṃ vedanāśāntirvyādhervegaparikṣayaḥ samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasastathā

त्वग्दोषा ग्रन्थयः शोफा रोगाः शोणितजाश्च ये रक्तमोक्षणशीलानां न भवन्ति कदाचन

tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana

अथ खल्वप्रवर्तमाने रक्ते एलाशीतशिवकुष्ठतगरपाठाभद्र दारुवि डङ्गचित्र-कत्रिकटुकागारधूमहरिद्रा र्काङ्कुरनक्तमालफलैर्यथालाभं त्रिभिश्चतुर्भिः स-मस्तैर्वा चूर्णीकृतैर्लवण तैलप्रगाढैर्व्रण मुखमवघर्षयेत् एवं सम्यक् प्रवर्तते

atha khalvapravartamāne rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadra dāruvi ḍaṅgacitra-katrikaṭukāgāradhūmaharidrā rkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṃ tribhiścaturbhiḥ sa-mastairvā cūrṇīkṛtairlavaṇa tailapragāḍhairvraṇa mukhamavagharṣayet evaṃ samyak pravartate

अथातिप्रवृत्ते रोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गगैरिकसर्जरसरसाञ्जनशाल्म लीपुष्प-शङ्खशुक्तिमाषयवगोधूमचूर्णैः शनैः शनैर्व्रणमुखमवचूर्ण्या ङ्गुल्यग्रेणाव-पीडयेत् सालसर्जार्जुनारिमेदमेषशृङ्गधवधन्वनत्वग्भिर्वा चूर्णिताभिः क्षौमेण वा ध्मापितेन समुद्र फेनलाक्षाचूणैर्वा यथोक्तैर्व्रणबन्धनद्र व्यैर्गाढं बध्नीयात् शीताच्छादनभोजनागारैः शीतैः प्रदेहपरिषेकैश्चोपचरेत् क्षारेणाग्निना वा दहे-द्यथोक्तं व्यधादनन्तरं तामेवातिप्रवृत्तां सिरां विध्येत् काकोल्यादिक्वाथं वा शर्करा मधुमधुरं पाययेत् एणहरिणोरभ्रशशमहिषवराहाणां वा रुधिरं क्षीरयूषरसैः सुस्निग्धैश्चाश्नीयात् उपद्र वांश्च यथास्वमुपचरेत्

athātipravṛtte rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālma līpuṣpa-śaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyā ṅgulyagreṇāva-pīḍayet sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhirvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudra phenalākṣācūṇairvā yathoktairvraṇabandhanadra vyairgāḍhaṃ badhnīyāt śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiścopacaret kṣāreṇāgninā vā dahe-dyathoktaṃ vyadhādanantaraṃ tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā śarkarā madhumadhuraṃ pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt upadra vāṃśca yathāsvamupacaret

भवन्ति चात्र धातुक्षयात् स्रुते रक्ते मन्दः संजायतेऽनलः पवनश्च परं कोपं याति तस्मात् प्रयत्नतः

bhavanti cātra dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ saṃjāyate'nalaḥ pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ

तं नातिशीतैर्लघुभिः स्निग्धैः शोणितवर्धनैः ईषदम्लैरनम्लैर्वा भोजनैः समुपाचरेत्

taṃ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ īṣadamlairanamlairvā bhojanaiḥ samupācaret

चतुर्विधं यदेतद्धि रुधिरस्य निवारणम् संधानं स्कन्दनं चैव पाचनं दहनं तथा

caturvidhaṃ yadetaddhi rudhirasya nivāraṇam saṃdhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā

व्रणं कषायः संधत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् तथा संपाचयेद्भस्म दाहः संकोचयेत् सिराः

vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam tathā saṃpācayedbhasma dāhaḥ saṃkocayet sirāḥ

अस्कन्दमाने रुधिरे संधानानि प्रयोजयेत् संधाने भ्रश्यमाने तु पाचनैः समुपाचरेत्

askandamāne rudhire saṃdhānāni prayojayet saṃdhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret

कल्पैरेतैस्त्रिभिर्वैद्यः प्रयतेत यथाविधि असिद्धिमत्सु चैतेषु दाहः परम इष्यते

kalpairetaistribhirvaidyaḥ prayateta yathāvidhi asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate

शेषदोषे यतो रक्ते न व्याधिरतिवर्तते सावशेषे ततः स्थेयं न तु कुर्यादतिक्रमम्

śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryādatikramam

देहस्य रुधिरं मूलं रुधिरेणैव धार्यते तस्माद्यत्नेन संरक्ष्यं रक्तं जीव इति स्थितिः

dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ

स्रुतरक्तस्य सेकाद्यैः शीतैः प्रकुपितेऽनिले शोफं सतोदं कोष्णेन सर्पिषा परिषेचयेत्

srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite'nile śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शोणितवर्णनीयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

पञ्चदशोऽध्यायः

अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

दोषधातुमलमूलं हि शरीरं तस्मादेतेषां लक्षणमुच्यमानमुपधारय

doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmādeteṣāṃ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya

तत्र प्रस्पन्दनोद्वहनपूरणविवेकधारणलक्षणो वायुः पञ्चधा प्रविभक्तः शरीरं धारयति

tatra praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati

रागपक्त्योजस्तेजोमेधोष्मकृत् पित्तं पञ्चधा प्रविभक्तमग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति

rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti

सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणाऽनुग्रहं करोति

sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti

रसस्तुष्टिं प्रीणनं रक्तपुष्टिं च करोति रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च मांसं शरीरपुष्टिं मेदसश्च मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नां च अस्थीनि देहधारणं मज्ज्ञः पुष्टिं च मज्जा स्नेहं बलं शुक्रपुष्टिं पूरणमस्थ्नां च करोति शुक्रं धैर्यं च्यवनं प्रीतिं देहबलं हर्षं बीजार्थं च

rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaśca medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca

पुरीषमुपस्तम्भं वाय्वग्निधारणं च बस्तिपूरणविक्ले दकृन्मूत्रं स्वेदः क्लेदत्वक्सौकुमार्यकृत्

purīṣamupastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca bastipūraṇavikle dakṛnmūtraṃ svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt

रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च गर्भो गर्भलक्षणं स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वजननं जीवनं चेति

raktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayorāpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti

तत्र विधिवत् परिरक्षणं कुर्वीत

tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta

अत ऊर्ध्वमेषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः तत्र वातक्षये मन्दचेष्टताऽल्पवाक्त्व-मप्रहर्षो मूढसंज्ञता च पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च श्लेष्मक्षये रू-क्षताऽन्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता सन्धिशैथिल्यं तिऋ!ष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं च

ata ūrdhvameṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā'lpavāktva-mapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca śleṣmakṣaye rū-kṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ tiṛ!ṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ ca

तत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः

tatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ

रसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास्तृष्णा च शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीत-प्रार्थना सिराशैथिल्यं च मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षः कक्षापिण्डि-कोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः सन्धिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च अस्थिक्षयेऽस्थि-शूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च मज्जक्षयेऽल्पशुक्रता पर्वभेदोऽस्थिनिस्तोदो-ऽस्थिशून्यता च शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाऽशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम्

rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśīta-prārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣāpiṇḍi-kodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye'sthi-śūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye'lpaśukratā parvabhedo'sthinistodo-'sthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam

तत्रापि स्वयोनिवर्धनद्र व्योपयोगः प्रितीकारः

tatrāpi svayonivardhanadra vyopayogaḥ pritīkāraḥ

पुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोरूर्ध्वगमनं कुक्षौ संचरणं च मूत्रक्षये बस्तितोदोऽल्पमूत्रता च अत्रापि स्वयो निवर्धनद्र व्योपयोगः स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश्च तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश्च

purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyorūrdhvagamanaṃ kukṣau saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo'lpamūtratā ca atrāpi svayo nivardhanadra vyopayogaḥ svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaśca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca

आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्र व्याणां विधिवदुपयोगः स्तनक्षये स्तनयोर्म्लानता स्तन्यासंभवोऽल्पता वा तत्र श्लेष्मवर्धनद्र व्यो पयोगः गर्भक्षये गर्भास्पन्दनमनुन्नतकुक्षिता च तत्र प्राप्तबस्ति कालायाः क्षीरबस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश्चेति

ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dra vyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ stanakṣaye stanayormlānatā stanyāsaṃbhavo'lpatā vā tatra śleṣmavardhanadra vyo payogaḥ garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca tatra prāptabasti kālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaśceti

अत ऊर्ध्वमतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः वृद्धिः पुनरेषां स्व-योनिवर्धनात्युपसेवनाद्भवति तत्र वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणमुष्णकामिता निद्रा नाशोऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च पित्तवृद्धौ पीतावभासता संतापः शीतकामित्वमल्पनिद्र ता मूर्च्छा बलहानिरि-न्द्रि यदौर्बल्यं पीत विण्मूत्रनेत्रत्वं च श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा सन्धिविश्लेषश्च

ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ vṛddhiḥ punareṣāṃ sva-yonivardhanātyupasevanādbhavati tatra vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmitā nidrā nāśo'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ śītakāmitvamalpanidra tā mūrcchā balahāniri-ndri yadaurbalyaṃ pīta viṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviśleṣaśca

रसोऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च मेदः स्निग्धा-ङ्गतामुदरपाश्वर्वृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश्चा मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च शुक्रं शुक्राश्मरीमतिप्रादुर्भावं च

raso'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhā-ṅgatāmudarapāśvarvṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃścā majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca

पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं बस्तितोदमाध्मानं च स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च

purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ bastitodamādhmānaṃ ca svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca

आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च

ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayorāpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca

तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयाद विरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत

teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayāda viruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta

पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम् तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्

pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam

बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वमुपदेक्ष्यामः तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत् परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात्

balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvamupadekṣyāmaḥ tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntāt

तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति

tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati

भवन्ति चात्र ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम्

bhavanti cātra ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam

देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनः तदभावाच्च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम्

dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām

अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्य्नाआ!च्छ्रमात्क्षुधः ओजः संक्षीयते ह्येभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् तेजः समीरितं तस्माद्विस्रंसयति देहिनः

abhighātātkṣayātkopācchokāddhynāā!cchramātkṣudhaḥ ojaḥ saṃkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam tejaḥ samīritaṃ tasmādvisraṃsayati dehinaḥ

तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति त्रियो दोषाःइ! लिङ्गानि भवन्ति संन्धिवि-श्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोमरणमिति च क्षये

tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti triyo doṣāḥi! liṅgāni bhavanti saṃndhivi-śleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaśca visraṃse stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpomaraṇamiti ca kṣaye

भवन्ति चात्र त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः

bhavanti cātra trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ

अप्राचुर्यं क्रियाणां च बलविस्रंसलक्षणम् गुरुत्वं स्तब्धताऽङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम्

aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam

तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम् मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च

tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca

पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये तत्र विस्रंसेव्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धैर्बलमाप्याययेत् इतरं तु मूढसंज्ञं वर्जयेत्

pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye tatra visraṃsevyāpanne ca kriyāviśeṣairaviruddhairbalamāpyāyayet itaraṃ tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि वा नरः स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi vā naraḥ svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati

यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति

yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati

यस्य धातुक्षयाद्वायुः संज्ञां कर्म च नाशयेत् प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम्

yasya dhātukṣayādvāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaścikitsitum

रसनिमित्तमेव स्थौल्यं कार्श्यं च तत्र श्लेष्मलाहारसेविनोऽध्यशनशील-स्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश्च शरीरमुनक्राम-न्नतिस्नेहान्मेदो जनयति तदतिस्थौल्यमापादयति तमतिस्थूलं क्षुद्र श्वासपिपा-साक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्य-वायो भवति आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्तेऽत्यर्थमतोऽल्पप्राणो भवति प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्र धिवातविकाराणामन्यतमं प्राप्य पञ्चत्व-मुपयाति सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम् अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफला लो-हरजोरसाञ्जन मधु यवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां च द्र व्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनबस्त्युपयोगश्चेति

rasanimittameva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca tatra śleṣmalāhārasevino'dhyaśanaśīla-syāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraśca śarīramunakrāma-nnatisnehānmedo janayati tadatisthaulyamāpādayati tamatisthūlaṃ kṣudra śvāsapipā-sākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavya-vāyo bhavati āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante'tyarthamato'lpaprāṇo bhavati pramehapiḍakājvarabhagandaravidra dhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya pañcatva-mupayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām atastasyotpattihetuṃ pariharet utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalā lo-harajorasāñjana madhu yavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dra vyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanabastyupayogaśceti

तत्र पुनर्वातलाहारसेविनोऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजा-गरणपिपासाक्षुत्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिरुपशोषितोरसधातुः शरीरमननुक्रा-मन्नल्पत्वान्न प्रीणाति तस्मादतिकार्श्यं भवति सोऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशी-तोष्णवातवर्षभारादानेष्वसहिष्णुर्वातरोगप्रायोऽल्पप्राणश्च क्रियासु भवति श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्ता नामन्यतममासाद्य मरणमु-पयाति सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात् अतस्तस्योत्प-त्तिहेतुं परिहरेत् उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धा विदारिगन्धा शतावरीबलातिब-लानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधी नामुपयोगः क्षीरदधिघृतमांसशा-लिषष्टिकयवगोधूमानां च दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणबस्त्युपयोगश्चेति

tatra punarvātalāhārasevino'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijā-garaṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhirupaśoṣitorasadhātuḥ śarīramananukrā-mannalpatvānna prīṇāti tasmādatikārśyaṃ bhavati so'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśī-toṣṇavātavarṣabhārādāneṣvasahiṣṇurvātarogaprāyo'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittā nāmanyatamamāsādya maraṇamu-payāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt atastasyotpa-ttihetuṃ pariharet utpanne tu payasyāśvagandhā vidārigandhā śatāvarībalātiba-lānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhī nāmupayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśā-liṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti

यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातू-नुपचिनोति समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षातपसहो बलवांश्च स सततमनुपालयितव्य इति

yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātū-nupacinoti samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca sa satatamanupālayitavya iti

भवन्ति चात्र अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः

bhavanti cātra atyantagarhitāvetau sadā sthūlakṛśau narau śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ

दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा इद्धः स्वतेजसा वह्निरुखागतमिवोदकम्

doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam

वैलक्षण्याच्छरीराणामस्थायित्वात्तथैव च दोषधातुमलानां तु परिमाणं न विद्यते

vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva ca doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate

एषां समत्वं यच्चापि भिषग्भिरवधार्यते न तत् स्वास्थ्यादृते शक्यं वक्तुमन्येन हेतुना

eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryate na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā

दोषादीनां त्वसमतामनुमानेन लक्षयेत् अप्रसन्नेन्द्रि यं वीक्ष्य पुरुषं कुशलो भिषक्

doṣādīnāṃ tvasamatāmanumānena lakṣayet aprasannendri yaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak

स्विस्थस्य रक्षणं कुर्यादस्वस्थस्य तु बुद्धिमान् क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक् तावद्यावदरोगः स्यादेतत्साम्यस्य लक्षणम्

svisthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān kṣapayedbṛṃhayeccāpi doṣadhātumalān bhiṣak tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya lakṣaṇam

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः प्रसन्नात्मेन्द्रि यमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ prasannātmendri yamanāḥ svastha ityabhidhīyate

;इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

;प्रथमोऽध्यायः

अथात औपद्रविकमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अध्यायानां शते विंशे यदुक्तमसकृन्मया वक्ष्यामि बहुधा सम्यगुत्तरेऽथानिमानिति

adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā vakṣyāmi bahudhā samyaguttare'thānimāniti

इदानीं तत् प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम् निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः

idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ

शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः

śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ

षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः

ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ

त्रिषष्टी रससंसर्गाः स्वस्थवृत्तं तथैव च युक्तार्था युक्तयश्चैव दोषभेदास्तथैव च

triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca

यत्रोक्ता विविधा अर्था रोगसाधनहेतवः महतस्तस्य तन्त्रस्य दुर्गाधस्याम्बुधेरिव

yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva

आदावेवोत्तमाङ्गस्थान् रोगानभिदधाम्यहम् सङ्ख्यया लक्षणैश्चापि साध्यासाध्यक्रमेण च

ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca

विद्याद्द्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसंमितम् द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्धं भिषङ्नयनबुद्बुदम्

vidyāddyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam

सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् पलं भुवोऽग्नितो रक्तं वातात् कृष्णं सितं जलात्

suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt

आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे दृष्टिं चात्र तथा वक्ष्ये यथा ब्रूयाद्विशारदः

ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ

नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णमण्डलमुच्यते कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः

netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ

मण्डलानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च

maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca

पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु अनुपूर्वं तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम्

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram

पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतोऽपरः शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः

pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ

द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्यन्यानि चाक्षिणि जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः

dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम्

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam

पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते सिराणां कण्डराणां च मेदसः कालकस्य च

pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca

गुणाः कालात् परः श्लेष्मा बन्धनेऽक्ष्णो सिरायुतः सिरानुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमागतैः

guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇo sirāyutaḥ sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ

जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः तत्राविलं ससंरम्भमश्रुकण्डूपदेहवत्

jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat

गुरूषातोदरागाद्यैर्जुष्टं चाव्यक्तलक्षणैः सशूलं वर्त्मकोषेषु शूकपूर्णाभमेव च

gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca

विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वक्षि यथा पुरा दृष्ट्वैव धीमान् बुध्येत दोषेणाधिष्ठितं तु तत्

vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat

तत्र संभवमासाद्य यथादोषं भिषग्जितम् विदध्यान्नेत्रजा रोगा बलवन्तः स्युरन्यथा

tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā

सङ्क्षेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः

saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ

उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च प्रसक्तसंरोदनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च

uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca

शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्वेगविनिग्रहाच्च स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषाः

śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ

वाताद्दश तथा पित्तात् कफाच्चैव त्रयोदश रक्तात् षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविंशतिः

vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ

तथा बाह्यौ पुनर्द्वौ च रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिर्गम्भीरिका च या

tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā

यच्च वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजाः याप्योऽथतन्मयः काचः साध्याः स्युः सान्यमारुताः

yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ yāpyo'thatanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥ sānyamārutāḥ

शुष्काक्षिपाकाधीमन्थस्यन्दमारुतपर्ययाः असाध्यो ह्रस्वजाड्यो यो जलस्रावश्च पैत्तिकः

śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ

परिम्लायी च नीलश्च याप्यः काचोऽथ तन्मयः अभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्लाध्युषितं शुक्तिका च या

parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha tanmayaḥ abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā

दृष्टिः पित्तविदग्धा च धूमदर्शी च सिध्यति असाध्यः कफजः स्रावो याप्यः काचश्च तन्मयः

dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ

अभिष्यन्दोऽधिमन्थश्च बलासग्रथितं च यत् दृष्टिः श्लेष्मविदग्धा च पोथक्यो लगणश्च यः

abhiṣyando'dhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ

क्रिमिग्रन्थिपरिक्लिन्नवर्त्मशुक्लार्मपिष्टकाः श्लेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिताः श्लेष्मजेषु तु

krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu

रक्तस्रावोऽजकाजातं शोणितार्शोव्रणान्वितम् शुक्रं न साध्यं काचश्च याप्यस्तज्जः प्रकीर्तितः

raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ

मन्थस्यन्दौ क्लिष्टवर्त्म हर्षोत्पातौ तथैव च सिराजाताऽञ्जनाख्या च सिराजालं च यत् स्मृतम्

manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam

पर्वण्यथाव्रणं शुक्रं शोणितार्मार्जुनश्च यः एते साध्या विकारेषु रक्तजेषु भवन्ति हि

parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi

पूयास्रावो नाकुलान्ध्यमक्षिपाकात्ययोऽलजी असाध्याः सर्वजा याप्यः काचः कोपश्च पक्ष्मणः

pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ

वर्त्मावबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या प्रस्तार्यर्माधिमांसार्म स्नाय्वर्मोत्सङ्गिनी च या

vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā

पूयालसश्चार्बुदं च श्यावकर्दमवर्त्मनी तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शः शर्करावर्त्म यच्च वै

pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī tathā'śovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai

सशोफश्चाप्यशोफश्च पाको बहलवर्त्म च अक्लिन्नवर्त्म कुम्भीका बिसवर्त्म च सिध्यति

saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati

सनिमित्तोऽनिमित्तश्च द्वावसाध्यौ तु बाह्यजौ षट्सप्ततिर्विकाराणामेषां सङ्ग्रहकीर्तिता

sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣāṃ saṅgrahakīrtitā

नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः शुक्लभागे दंशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ śuklabhāge daṃśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ

सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ

;इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे औपद्रविको नाम प्रथमोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre aupadraviko nāma prathamo'dhyāyaḥ

;द्वितीयोऽध्यायः

अथातः सन्धिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sandhigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पूयालसं सोपनाहः स्रावाः पर्वणिकाऽलजी क्रिमिग्रन्थिश्च विज्ञेया रोगाः सन्धिगता नव

pūyālasaṃ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikā'lajī krimigranthiśca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava

पक्वः शोफः सन्धिजः संस्रवेद्यः सान्द्रं पूयं पूति पूयालसः सः ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकः कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः

pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ

गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् रुग्विहीनान् कनीनात् तान् वै स्रावान् नेत्रनाडीमथैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा

gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān rugvihīnān kanīnāt tān vai srāvān netranāḍīmathaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā

पाकः सन्धौ संस्रवेद्यश्च पूयं पूयास्रावो नैकरूपः प्रदिष्टः श्वेतः सान्द्रं पिच्छिलं संस्रवेद्यः श्लेष्मास्रावो नीरुजः स प्रदिष्टः

pākaḥ sandhau saṃsravedyaśca pūyaṃ pūyāsrāvo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ śvetaḥ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ

रक्तास्रावः शोणितोत्थः सरक्तमुष्णं नाल्पं संस्रवेन्नातिसान्द्र म् पीताभासं नीलमुष्णं जलाभं पित्तास्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात्

raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndra m pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt

ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोफा जाता सन्धौ कृष्णशुक्लेऽलजी स्यात्तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गैः

tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśophā jātā sandhau kṛṣṇaśukle'lajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ

क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः नानारूपा वर्त्मशुक्लस्य सन्धौ चरन्तोऽन्तर्नयनं दूषयन्ति

krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ nānārūpā vartmaśuklasya sandhau caranto'ntarnayanaṃ dūṣayanti

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सन्धिगतरोगविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः

pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ

विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत

vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata

उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका

utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā tathā'śovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā

बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च

bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca

प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत् स्मृतम्

praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam

लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः

lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ

नामभिस्ते समुद्दिष्टा लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गेऽधो वर्त्मनश्च या

nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe abhyantaramukhī bāhyotsaṅge'dho vartmanaśca yā

विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रू पपिडकाचिता कुम्भीकबीजप्रतिमा पिडका यास्तु वर्त्मजाः

vijñeyotsaṅginī nāma tadrū papiḍakācitā kumbhīkabījapratimā piḍakā yāstu vartmajāḥ

आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति संज्ञिताः

ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ

पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate

दीर्घोऽङकुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसंभवः व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति संज्ञितः

dīrgho'ṅakuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसंभवा मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत्

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat

कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः

kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśophena yo naraḥ na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च अकस्माच्च भवेद्र क्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत्

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca akasmācca bhavedra ktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम्

yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam dāhakaṇḍūparikledi śyāvavartmeti tanmatam

अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते

arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate

यस्य धौतानि धौतानि संबध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्

yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाऽरुजम्

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā'rujam

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम्

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam

निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः

nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ

छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽङकुराः दाहकण्डूरुजोपेतास्तेऽश शोणितसंभवाः

chinnāśchinnā vivardhante vartmasthā mṛdavo'ṅakurāḥ dāhakaṇḍūrujopetāste'śa śoṇitasaṃbhavāḥ

अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः

apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ

शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रै ः! समन्वितम् बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम्

śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidrai ḥ! samanvitam bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam

दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर्घुष्टं चाक्षि दूयते

doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate

उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते

uddhṛtairuddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मगतरोगविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातः शुक्लगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śuklagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

प्रस्तारिशुक्लक्षतजाधिमांसस्नाय्वर्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाः स्युः शुक्तिका चार्जुनपिष्टकौ च जालं सिराणां पिडकाश्च याः स्युः

prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ

रोगा बलासग्रथितेन सार्धमेकादशाक्ष्णोः खलु शुक्लभागे प्रस्तारि प्रथितमिहार्म शुक्लभागे विस्तीर्णं तनु रुधिरप्रभं सनीलम्

rogā balāsagrathitena sārdhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge prastāri prathitamihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam

शुक्लाख्यं मृदु कथयन्ति शुक्लभागे सश्वेतं सममिह वर्धते चिरेण यन्मांसं प्रचयमुपैति शुक्लभागे पद्माभं तदुपदिशन्ति लोहितार्म

śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ samamiha vardhate cireṇa yanmāṃsaṃ pracayamupaiti śuklabhāge padmābhaṃ tadupadiśanti lohitārma

विस्तीर्णं मृदु बहलं यकृत्प्रकाशं श्यावं वा तदधिकमांसजार्म विद्यात् शुक्ले यत् पिशितमुपैति वृद्धिमेतत् स्नाय्वर्मेत्यभिपठितं खरं प्रपाण्डु

vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tadadhikamāṃsajārma vidyāt śukle yat piśitamupaiti vṛddhimetat snāyvarmetyabhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu

श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनयने स शुक्तिसंज्ञः एको यः शशरुधिरोपमस्तु बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति

śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisaṃjñaḥ eko yaḥ śaśarudhiropamastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti

उत्सन्नः सलिलनिभोऽथ पिष्टशुक्लो बिन्दुर्यो भवति स पिष्टकः सुवृत्तः जालाभः कठिनासिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसंज्ञितस्तु

utsannaḥ salilanibho'tha piṣṭaśuklo binduryo bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ jālābhaḥ kaṭhināsiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitastu

शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता विद्यादसितसमीपजाः सिराजाः कांस्याभो भवति सितेऽम्बुबिन्दुतुल्यः स ज्ञेयोऽमृदुररुजो बलासकाख्यः

śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ kāṃsyābho bhavati site'mbubindutulyaḥ sa jñeyo'mṛdurarujo balāsakākhyaḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे शुक्लगतरोगविज्ञानीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातः कृष्णगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

यत् सव्रणं शुक्रक्लिमिथाव्रणं वा पाकात्ययश्चाप्यजका तथैव चत्वार एतेऽभिहिता विकाराः कृष्णाश्रयाः संग्रहतः पुरस्तात्

yat savraṇaṃ śukraklimithāvraṇaṃ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva catvāra ete'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt

निमग्नरूपं हि भवेत्तु कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै स्रावं स्रवेदुष्णमतीव रुक् च तत् सव्रणं शुक्रक्लिमिउ!दाहरन्ति

nimagnarūpaṃ hi bhavettu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukraklimiu!dāharanti

दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि अवेदनावन्न च युग्मशुक्रं तत्सिद्धिमाप्नोति कदाचिदेव

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi avedanāvanna ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva

विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासक्तमदृष्टिकृच्च द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम्

vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsaktamadṛṣṭikṛcca dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam

उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्रम् तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम्

uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śukram tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam

सितं यदा भात्यसितप्रदेशे स्यन्दात्मकं नातिरुगश्रुयुक्तम् विहायसीवाच्छघनानुकारि तदव्रणं साध्यतमं वदन्ति

sitaṃ yadā bhātyasitapradeśe syandātmakaṃ nātirugaśruyuktam vihāyasīvācchaghanānukāri tadavraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti

गम्भीरजातं बहलं च शुक्रं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् संच्छाद्यते श्वेतनिभेन सर्वं दोषेण यस्यासितमण्डलं तु

gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram saṃcchādyate śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu

तमक्षिपाकात्ययमक्षिकोपसमुत्थितं तीव्ररुजं वदन्ति अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलाश्रुः विदार्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत्

tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ tīvrarujaṃ vadanti ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ vidārya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे कृष्णगतरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातः सर्वगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्यन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथाऽधिमन्थाः शोफान्वितोऽशोफयुतश्च पाकावित्येवमेते दश संप्रदिष्टाः

syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā'dhimanthāḥ śophānvito'śophayutaśca pākāvityevamete daśa saṃpradiṣṭāḥ

हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च शुष्काक्षिपाकोऽन्यत एव वातः दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता सिराणामुत्पातहर्षावपि सर्वभागाः

hatādhimantho'nilaparyayaśca śuṣkākṣipāko'nyata eva vātaḥ dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ

प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिष्यन्दनिमित्तमूलाः तस्मादभिष्यन्दमुदीर्यमाणमुपाचरेदाशु हिताय धीमान्

prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān

निस्तोदनं स्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोभितापाः विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti

दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोफः कण्डूपदेहौ सितताऽतिशैत्यम् स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā'tiśaityam srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा शिरसोऽध च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः

utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā śiraso'dha ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ

नेत्रमुत्पाट्यत इव मथ्यतेऽरणिवच्च यत् सङ्घर्षतोदनिर्भेदमांससंरब्धमाविलम्

netramutpāṭyata iva mathyate'raṇivacca yat saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam

कुञ्चनास्फोटनाध्मानवेपथुव्यथनैर्युतम् शिरसोऽध च येन स्यादधिमन्थः स मारुतात्

kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam śiraso'dha ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt

रक्तराजिचितं स्रावि वह्निनेवावदह्यते यकृत्पिण्डोपमं दाहि क्षारेणाक्तमिव क्षतम्

raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam

प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम् मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनाक्ष्यधिमन्थितम्

prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam

शोफवन्नातिसंरब्धं स्रावकण्डूसमन्वितम् शैल्यगौरवपैच्छिल्यदूषिकाहर्षणान्वितम्

śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam śailyagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam

रूपं पश्यति दुःखेन पांशुपूर्णमिवाविलम् नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमन्थितम्

rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam

बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम् रक्तास्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्निनिभा दिशः

bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ

रक्तमग्नारिष्टवच्च कृष्णभागश्च लक्ष्यते यद्दीप्तं रक्तपर्यन्तं तद्र क्तेनाधिमन्थितम्

raktamagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadra ktenādhimanthitam

हन्याद्दृष्टिं सप्तरात्रात् कफोत्थोऽधीमन्थोऽसृक्संभवः पञ्चरात्रात् षड्रात्राद्वै मारुतोत्थो निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव

hanyāddṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho'dhīmantho'sṛksaṃbhavaḥ pañcarātrāt ṣaḍrātrādvai mārutottho nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः दाहसंहर्षताम्रत्वशोफनिस्तोदगौरवैः

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ

जुष्टो मुहुः स्रवेच्चास्रमुष्णशीताम्बु पिच्छिलम् संरम्भी पच्यते यश्च नेत्रपाकः सशोफजः

juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ

शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः

śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ

अन्तःसिराणां श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिक्षिपन् हताधिमन्थं जनयेत्तमसाध्यं विदुर्बुधाः

antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ

पक्ष्मद्वयाक्षिभ्रुवमाश्रितस्तु यत्रानिलः संचरति प्रदुष्टः पर्यायशश्चापि रुजः करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति

pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yatrānilaḥ saṃcarati praduṣṭaḥ paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti

यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत् सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि

yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति

yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā kuryādrujo'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti

अम्लेन भुक्तेन विदाहिना च संछाद्यते सर्वत एव नेत्रम् शोफान्वितं लोहितकैः सनीलैरेतादृगम्लाध्युषितं वदन्ति

amlena bhuktena vidāhinā ca saṃchādyate sarvata eva netram śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः मुहुर्विरज्यन्ति च ताः समन्ताद् व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः

avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ

मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः ताम्राच्छमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शन्कोत्यभिवीक्षितुं च

mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ tāmrācchamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śankotyabhivīkṣituṃ ca

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वगतरोगविज्ञानीयोनाम षष्ठोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sarvagatarogavijñānīyonāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः

masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ tejobhiravyayaiḥ

आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः

āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ

रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम्

rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam

सिराभिरभिसंप्राप्य विगुणोऽभ्यन्तरे भृशम् प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः

sirābhirabhisaṃprāpya viguṇo'bhyantare bhṛśam prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavasthitaḥ

अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते

avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate

मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च

makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca

परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः

pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ

समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति

samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा

ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā

कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि

karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi

अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति

adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati

समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा

samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā

द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते तिमिराख्यः स वै दोषः चतुर्थं पटलं गतः

dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ

रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे

ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade

चन्द्रा दित्यौ सनक्षत्रावन्तरिक्षे च विद्युतः निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति

candrā dityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति

sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati

आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान्

āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān

शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति कफेन पश्येद्रू पाणि स्निग्धानि च सितानि च

śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati kaphena paśyedrū pāṇi snigdhāni ca sitāni ca

गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम्

gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam

सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च

salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca

हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति

haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati

बहुधा वा द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति

bahudhā vā dvidhā vā'pi sarvāṇyeva samantataḥ hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca paśyati

पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं रक्ततेजसा पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati

विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम्

vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param

रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवाऽपि नीलः कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā'pi nīlaḥ kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo'tha vicitrarūpaḥ

रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम्

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam

दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा

doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā

पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्

pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram

चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः संकुचत्यातपेऽत्थ छायायां विस्तृतो भवेत्

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ saṃkucatyātape'ttha chāyāyāṃ vistṛto bhavet

मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम्

mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam

दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि

dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi

षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी

ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī

यो ह्रस्वजाड्योत्यिओ!निकुलान्धता च गम्भीरसंज्ञा च तथैव दृष्टिः पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः

yo hrasvajāḍyotyio!nikulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ

पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च

pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca

रिआ!त्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येति! तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु

riā!trau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyeti! tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu

त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरीक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात्

triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt

शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम्

śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam

स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत्

sa hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat

चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कुच्यतेऽभ्यन्तरतश्च याति

citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate'bhyantarataśca yāti

रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः बाह्यौ पुनर्द्वाविह संप्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च

rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca

निमित्ततस्तत्र शिरोभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्वराणाम्

nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām

हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंज्ञः तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः

hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ

विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः

vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ

इत्येते नयनगता मया विकाराः संख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽह तदनु चिकित्सितं यथावत्

ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye'ha tadanu cikitsitaṃ yathāvat

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रेदृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantredṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातश्चिकित्सितप्रविभागविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaścikitsitapravibhāgavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः सिउ!श्रुतायइ!

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ siu!śrutāyai!

षट्सप्ततिर्येऽभिहिता व्याधयो नामलक्षणैः चिकित्सितमिदं तेषां समासव्यासतः शृणु

ṣaṭsaptatirye'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu

छेद्यास्तेषु दशैकश्च नव लेख्याः प्रकीर्तिताः भेद्याः पञ्च विकाराः स्युर्व्यध्याः पञ्चदशैव तु

chedyāsteṣu daśaikaśca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu

द्वादशाऽशस्त्रकृत्याश्च याप्याः सप्त भवन्ति हि रोगा वर्जयितव्याः स्युर्दश पञ्च च जानता असाध्यौ वा भवेतां तु याप्यौ चागन्तुसंज्ञितौ

dvādaśā'śastrakṛtyāśca yāpyāḥ sapta bhavanti hi rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusaṃjñitau

अर्शोऽन्वितं भवति वर्त्म तु यत्तथाऽश शुष्कं तथाऽबुदमथो पिडकाः सिरा-जाः जालं सिराजमपि पञ्चविधं तथाऽम छेद्या भवन्ति सह पर्वणिकामयेन

arśo'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathā'śa śuṣkaṃ tathā'budamatho piḍakāḥ sirā-jāḥ jālaṃ sirājamapi pañcavidhaṃ tathā'ma chedyā bhavanti saha parvaṇikāmayena

उत्सङ्गिनी बहलकर्दमवर्त्मनी च श्यावं च यच्च पठितं त्विह बद्धवर्त्म क्लिष्टं च पोथकियुतं खलु यच्च वर्त्म कुम्भीकिनी च सह शर्करया च लेख्याः

utsaṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yacca paṭhitaṃ tviha baddhavartma kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yacca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca lekhyāḥ

श्लेष्मोपनाहलगणौ च बिसं च भेद्या ग्रन्थिश्च यः कृमिकृतोऽञ्जननामिका च आदौ सिरा निगदितास्तु ययोः प्रयोगे पाकौ च यौ नयनयोः पवनोऽन्यतश्च

śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiśca yaḥ kṛmikṛto'ñjananāmikā ca ādau sirā nigaditāstu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano'nyataśca

पूयालसानिलविपर्ययमन्थसंज्ञाः स्यन्दास्तु यान्त्युपशमं हि सिराव्यधेन शुष्काक्षिपाककफपित्तविदग्धदृष्टिष्वम्लाख्यशुक्रसहितार्जुनपिष्टकेषु

pūyālasānilaviparyayamanthasaṃjñāḥ syandāstu yāntyupaśamaṃ hi sirāvyadhena śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu

अक्लिन्नवर्त्महुतभुग्ध्वजदर्शिशुक्तिप्रक्लिन्नवर्त्मसु तथैव बलाससंज्ञे आगन्तुनाऽमययुगेन च दूषितायां दृष्टौ न शस्त्रपतनं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasaṃjñe āgantunā'mayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ

संपश्यतः षडपि येऽभिहितास्तु काचास्ते पक्ष्मकोपसहितास्तु भवन्ति याप्याः चत्वार एव पवनप्रभवास्त्वसाध्या द्वौ पित्तजौ कफनिमित्तज एक एव अष्टार्धका रुधिरजाश्च गदास्त्रिदोषास्तावन्त एव गदितावपि बाह्यजौ द्वौ

saṃpaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācāste pakṣmakopasahitāstu bhavanti yāpyāḥ catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva aṣṭārdhakā rudhirajāśca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे चिकित्सितप्रविभागवि-ज्ञानीयो नामाष्टमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre cikitsitapravibhāgavi-jñānīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातो वाताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पुराणसर्पिषा स्निग्धौ स्यन्दाधीमन्थपीडितौ स्वेदयित्वा यथान्यायं सिरामोक्षेण योजयेत्

purāṇasarpiṣā snigdhau syandādhīmanthapīḍitau svedayitvā yathānyāyaṃ sirāmokṣeṇa yojayet

संपादयेद्बस्तिभिस्तु सम्यक् स्नेहविरेचितौ तर्पणैः पुटपाकैश्च धूमैराश्च्योतनैस्तथा

saṃpādayedbastibhistu samyak snehavirecitau tarpaṇaiḥ puṭapākaiśca dhūmairāścyotanaistathā

नस्यस्नेहपरीषेकैः शिरोबस्तिभिरेव च वातघ्नानूपजलजमांसाम्लक्वाथसेचनैः

nasyasnehaparīṣekaiḥ śirobastibhireva ca vātaghnānūpajalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ

स्नेहैश्चतुर्भिरुष्णैश्च तत्पीताम्बरधारणैः पयोभिर्वेसवारैश्च साल्वणैः पायसैस्तथा

snehaiścaturbhiruṣṇaiśca tatpītāmbaradhāraṇaiḥ payobhirvesavāraiśca sālvaṇaiḥ pāyasaistathā

भिषक् संपादयेदेतावुपनाहैश्च पूजितैः ग्राम्यानूपौदकरसैः स्निग्धैः फलरसान्वितैः

bhiṣak saṃpādayedetāvupanāhaiśca pūjitaiḥ grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ

सुसंस्कृतैः पयोभिश्च तयोराहार इष्यते तथा चोपरि भक्तस्य सर्पिःपानंनिए!प्रिशस्यते

susaṃskṛtaiḥ payobhiśca tayorāhāra iṣyate tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃnie!priśasyate

त्रिफलाक्वाथसंसिद्धं केवलं जीर्णमेव वा सिद्धं वातहरैः क्षीरं प्रथमेन गणेन वा

triphalākvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā siddhaṃ vātaharaiḥ kṣīraṃ prathamena gaṇena vā

स्नेहास्तैलाद्विना सिद्धा वातघ्नैस्तर्पणे हिताः स्नैहिकः पुटपाकश्च धूमो नस्यं च तद्विधम्

snehāstailādvinā siddhā vātaghnaistarpaṇe hitāḥ snaihikaḥ puṭapākaśca dhūmo nasyaṃ ca tadvidham

नस्यादिषु स्थिराक्षीरमधुरैस्तैलमिष्यते एरण्डपल्लवे मूले त्वचि वाऽज पयः शृतम्

nasyādiṣu sthirākṣīramadhuraistailamiṣyate eraṇḍapallave mūle tvaci vā'ja payaḥ śṛtam

कण्टकार्याश्च मूलेषु सुखोष्णं सेचने हितम् सैन्धवोदीच्ययष्ट्याह्वपिप्पलीभिः शृतं पयः

kaṇṭakāryāśca mūleṣu sukhoṣṇaṃ secane hitam saindhavodīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śṛtaṃ payaḥ

हितमर्धोदकं सेके तथाऽश्च्योतनमेव च ह्रीबेरवक्रमञ्जिष्ठोदुम्बरत्वक्षु साधितम्

hitamardhodakaṃ seke tathā'ścyotanameva ca hrīberavakramañjiṣṭhodumbaratvakṣu sādhitam

साम्भश्छागं पयो वाऽपि शूलाश्च्योतनमुत्तमम् मधुकं रजनीं पथ्यां देवदारुं च पेषयेत्

sāmbhaśchāgaṃ payo vā'pi śūlāścyotanamuttamam madhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāruṃ ca peṣayet

आजेन पयसा श्रेष्ठमभिष्यन्दे तदञ्जनम् गैरिकं सैन्धवं कृष्णां नागरं च यथोत्तरम्

ājena payasā śreṣṭhamabhiṣyande tadañjanam gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaram

द्विगुणं पिष्टमद्भिस्तु गुटिकाञ्जनमिष्यते स्नेहाञ्जनं हितं चात्र वक्ष्यते तद्यथाविधि

dviguṇaṃ piṣṭamadbhistu guṭikāñjanamiṣyate snehāñjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tadyathāvidhi

रोगो यश्चान्यतोवातो यश्च मारुतपर्ययः अनेनैव विधानेन भिषक् तावपि साधयेत्

rogo yaścānyatovāto yaśca mārutaparyayaḥ anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet

पूर्वभक्तं हितं सर्पिः क्षीरं वाऽप्यथ भोजने वृक्षादन्यां कपित्थे च पञ्चमूले महत्यपि

pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā'pyatha bhojane vṛkṣādanyāṃ kapitthe ca pañcamūle mahatyapi

सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चात्र घृतं पिबेत् सिद्धं वा हितमत्राहुः पत्तूरार्तगलाग्निकैः

sakṣīraṃ karkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet siddhaṃ vā hitamatrāhuḥ pattūrārtagalāgnikaiḥ

सक्षीरं मेषशृङ्ग्या वा सर्पिर्वीरतरेण वा सैन्धवं दारु शुण्ठी च मातुलुङ्गरसो घृतम्

sakṣīraṃ meṣaśṛṅgyā vā sarpirvīratareṇa vā saindhavaṃ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtam

स्तन्योदकाभ्यां कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् पूजितं सर्पिषश्चात्र पानमक्ष्णोश्च तर्पणम्

stanyodakābhyāṃ kartavyaṃ śuṣkapāke tadañjanam pūjitaṃ sarpiṣaścātra pānamakṣṇośca tarpaṇam

घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन चाणुना परिषेके हितं चात्र पयः शीतं ससैन्धवम्

ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cāṇunā pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavam

रजनीदारुसिद्धं वा सैन्धवेन समायुतम् सर्पिर्युतं स्तन्यघृष्टमञ्जनं वा महौषधम्

rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samāyutam sarpiryutaṃ stanyaghṛṣṭamañjanaṃ vā mahauṣadham

वसा वाऽनूपजलजा सैन्धवेन समायुता नागरोन्मिश्रिता किञ्चिच्छुष्कपाके तदञ्जनम्

vasā vā'nūpajalajā saindhavena samāyutā nāgaronmiśritā kiñcicchuṣkapāke tadañjanam

पवनप्रभवा रोगा ये केचिद्दृष्टिनाशनाः बीजेनानेन मतिमान् तेषु कर्म प्रयोजयेत्

pavanaprabhavā rogā ye keciddṛṣṭināśanāḥ bījenānena matimān teṣu karma prayojayet

इति सुश्रुसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतेशालाक्यतन्त्रे वाताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः

iti suśrusaṃhitāyāmuttaratantrāntargateśālākyatantre vātābhiṣyandapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातः पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पित्तस्यन्दे पैत्तिके चाधिमन्थे रक्तास्रावः स्रंसनं चापि कार्यम् अक्ष्णोः सेकालेपनस्याञ्जनानि पैत्ते च स्याद्यद्विसर्पे विधानम्

pittasyande paittike cādhimanthe raktāsrāvaḥ sraṃsanaṃ cāpi kāryam akṣṇoḥ sekālepanasyāñjanāni paitte ca syādyadvisarpe vidhānam

गुन्द्रा ं! शालि शैवलं शैलभेदं दार्वीमेलामुत्पलं रोध्रमभ्रम् पद्मात्पत्रं शर्करा दर्भमिक्षुं तालं रोध्रं वेतसं पद्मकं च

gundrā ṃ! śāli śaivalaṃ śailabhedaṃ dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhram padmātpatraṃ śarkarā darbhamikṣuṃ tālaṃ rodhraṃ vetasaṃ padmakaṃ ca

द्रा क्षां क्षौद्रं चन्दनं यष्टिकाह्वं योषित्क्षीरं रात्र्! यनन्ते च पिष्ट्वा सर्पिःसिद्धं तर्पणे सेकनस्ये शस्तं क्षीरं सिद्धमेतेषु चाजम्

drā kṣāṃ kṣaudraṃ candanaṃ yaṣṭikāhvaṃ yoṣitkṣīraṃ rātr! yanante ca piṣṭvā sarpiḥsiddhaṃ tarpaṇe sekanasye śastaṃ kṣīraṃ siddhameteṣu cājam

योज्यो वर्गो व्यस्त एषोऽन्यथा वा सम्यङ्नस्येऽष्टार्धसंख्येऽपि नित्यम् क्रियाः सर्वाः पित्तहर्यः प्रशस्तास्त्र्! यहाच्चोर्ध्वं क्षीरसर्पिश्च नस्यम्

yojyo vargo vyasta eṣo'nyathā vā samyaṅnasye'ṣṭārdhasaṃkhye'pi nityam kriyāḥ sarvāḥ pittaharyaḥ praśastāstr! yahāccordhvaṃ kṣīrasarpiśca nasyam

पालाशं स्याच्छोणितं चाञ्जनार्थे शल्लक्या वा शर्कराक्षौद्र युक्तम् रसक्रियां शर्कराक्षौद्र युक्तां पालिन्द्यां वा मधुके वाऽपि कुर्यात्

pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārthe śallakyā vā śarkarākṣaudra yuktam rasakriyāṃ śarkarākṣaudra yuktāṃ pālindyāṃ vā madhuke vā'pi kuryāt

मुस्ता फेनः सागरस्योत्पलं च कृमिघ्नैलाधात्रिबीजाद्र सश्च तालीशैलागैरिकोशीरशङ्खैरेवं युञ्ज्यादञ्जनं स्तन्यपिष्टैः

mustā phenaḥ sāgarasyotpalaṃ ca kṛmighnailādhātribījādra saśca tālīśailāgairikośīraśaṅkhairevaṃ yuñjyādañjanaṃ stanyapiṣṭaiḥ

चूर्णं कुर्यादञ्जनार्थे रसो वा स्तन्योपेतो धातकीस्यन्दनाभ्याम् योषित्स्तन्यं शातकुम्भं विघृष्टं क्षौद्रो पेतं कैंशुकं चापि पुष्पम्

cūrṇaṃ kuryādañjanārthe raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyām yoṣitstanyaṃ śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ kṣaudro petaṃ kaiṃśukaṃ cāpi puṣpam

रोध्रं द्रा क्षां शर्करामुत्पलं च नार्याः क्षीरे यष्टिकाह्वं वचां च पिष्ट्वा क्षीरे वर्णकस्य त्वचं च तोयोन्मिश्रे चन्दनोदुम्बरे च

rodhraṃ drā kṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca nāryāḥ kṣīre yaṣṭikāhvaṃ vacāṃ ca piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca toyonmiśre candanodumbare ca

कार्यः फेनः सागरस्याञ्जनार्थे नारीस्तन्ये माक्षिके चापि घृष्टः योषित्स्तन्ये स्थापितं यष्टिकाह्वं रोध्रं द्रा क्षां शर्करामुत्पलं च

kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāñjanārthe nārīstanye mākṣike cāpi ghṛṣṭaḥ yoṣitstanye sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drā kṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca

क्षौमाबद्धं पथ्यमाश्च्योतने वा सर्पिर्घृष्टं यष्टिकाह्वं सरोध्रम् तोयोन्मिश्राः काश्मरीधात्रिपथ्यास्तद्वच्चाहुः कट्फलं चाम्बुनैव

kṣaumābaddhaṃ pathyamāścyotane vā sarpirghṛṣṭaṃ yaṣṭikāhvaṃ sarodhram toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṃ cāmbunaiva

एषोऽम्लाख्येऽनुक्रमश्चापि शुक्तौ कार्यः सर्वः स्यात्सिरामोक्षवर्ज्यः

eṣo'mlākhye'nukramaścāpi śuktau kāryaḥ sarvaḥ syātsirāmokṣavarjyaḥ

सर्पिः पेयं त्रैफलं तैल्वकं वा पेयं वा स्यात् केवलं यत् पुराणम् दोषेऽधस्ताच्छुक्तिकायामपास्ते शीतैर्द्र व्यैरञ्जनं कार्यमाशु

sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā syāt kevalaṃ yat purāṇam doṣe'dhastācchuktikāyāmapāste śītairdra vyairañjanaṃ kāryamāśu

वैदूर्यं यत् स्फाटिकं वैद्रुमं च मौक्तं शाङ्खं राजतं शातकुम्भम् चूर्णं सूक्ष्मं शर्कराक्षौद्र युक्तं शुक्तिं हन्यादञ्जनं चैतदाशु

vaidūryaṃ yat sphāṭikaṃ vaidrumaṃ ca mauktaṃ śāṅkhaṃ rājataṃ śātakumbham cūrṇaṃ sūkṣmaṃ śarkarākṣaudra yuktaṃ śuktiṃ hanyādañjanaṃ caitadāśu

युञ्ज्यात् सर्पिर्धूमदर्शी नरस्तु शेषं कुर्याद्र क्तपित्ते विधानम् यच्चैवान्यत् पित्तहृच्चापि सर्वं यद्वीसर्पे पैत्तिके वै विधानम्

yuñjyāt sarpirdhūmadarśī narastu śeṣaṃ kuryādra ktapitte vidhānam yaccaivānyat pittahṛccāpi sarvaṃ yadvīsarpe paittike vai vidhānam

इति श्रीसुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pittābhiṣyandapratiṣedho nāma daśamo'dhyāyaḥ