2. Suśruta Saṃhitā (part 2 of 4)

एकादशोऽध्यायः

अथातः श्लेष्माभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्यन्दाधिमन्थौ कफजौ प्रवृद्धौ जयेत् सिराणामथ मोक्षणेन स्वेदावपीडाञ्जनधूमसेकप्रलेपयोगैः कवलग्रहैश्च

syandādhimanthau kaphajau pravṛddhau jayet sirāṇāmatha mokṣaṇena svedāvapīḍāñjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiśca

रूक्षैस्तथाऽश्च्योतनसंविधानैस्तथैव रूक्षैः पुटपाकयोगैः त्र्! यहात्त्र्यहाच्चाप्यपतर्पणान्ते प्रातस्तयोस्तिक्तघृतं प्रशस्तम्

rūkṣaistathā'ścyotanasaṃvidhānaistathaiva rūkṣaiḥ puṭapākayogaiḥ tr! yahāttryahāccāpyapatarpaṇānte prātastayostiktaghṛtaṃ praśastam

तदन्नपानं च समाचरेद्धि यच्छ्लेष्मणो नैव करोति वृद्धिम् कुटन्नटास्फोटफणिज्झबिल्वपत्तूरपिल्वर्ककपित्थभङ्गैः

tadannapānaṃ ca samācareddhi yacchleṣmaṇo naiva karoti vṛddhim kuṭannaṭāsphoṭaphaṇijjhabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ

स्वेदं विदध्यात् अथवाऽनुलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरकाष्ठकुष्ठैः सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलामधूकप्रपौण्डरीकाञ्जनतुत्थताम्रैः

svedaṃ vidadhyāt athavā'nulepaṃ barhiṣṭhaśuṇṭhīsurakāṣṭhakuṣṭhaiḥ sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ

पिष्टैर्जलेनाञ्जनवर्तयः स्युः पथ्याहरिद्रा मधुकाञ्जनैर्वा त्रीण्यूषणानि त्रिफला हरिद्रा विडङ्गसारश्च समानि च स्युः

piṣṭairjalenāñjanavartayaḥ syuḥ pathyāharidrā madhukāñjanairvā trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraśca samāni ca syuḥ

बर्हिष्ठकुष्ठामरकाष्ठशङ्खपाठामलव्योषमनःशिलाश्च पिष्ट्वाऽम्बुना वा कुसुमानि जातिकरञ्जशोभाञ्जनजानि युञ्ज्यात्

barhiṣṭhakuṣṭhāmarakāṣṭhaśaṅkhapāṭhāmalavyoṣamanaḥśilāśca piṣṭvā'mbunā vā kusumāni jātikarañjaśobhāñjanajāni yuñjyāt

फलं प्रकीर्यादथवाऽपि शिग्रोः पुष्पं च तुल्यं बृहतीद्वयस्य रसाञ्जनं सैन्धवचन्दनं च मनःशिलाले लशुनं च तुल्यम्

phalaṃ prakīryādathavā'pi śigroḥ puṣpaṃ ca tulyaṃ bṛhatīdvayasya rasāñjanaṃ saindhavacandanaṃ ca manaḥśilāle laśunaṃ ca tulyam

पिष्ट्वाऽञ्जनार्थे कफजेषु धीमान् वर्तीर्विदध्यान्नयनामयेषु रोगे बलासग्रथितेऽञ्जनं ज्ञैः कर्तव्यमेतत् सुविशुद्धकाये

piṣṭvā'ñjanārthe kaphajeṣu dhīmān vartīrvidadhyānnayanāmayeṣu roge balāsagrathite'ñjanaṃ jñaiḥ kartavyametat suviśuddhakāye

नीलान् यवान् गव्यपयोऽनुपीतान् शलाकिनः शुष्कतनून् विदह्य तथाऽजकास्फोतकपित्थबिल्वनिर्गुण्डिजातीकुसुमानि चैव

nīlān yavān gavyapayo'nupītān śalākinaḥ śuṣkatanūn vidahya tathā'jakāsphotakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva

तत्क्षारवत्सैन्धवतुत्थरोचनं पक्वं विदध्यादथ लोहनाड्याम् एतद्बलासग्रथितेऽञ्जनं स्यादेषोऽनुकल्पस्तु फणिज्झकादौ

tatkṣāravatsaindhavatuttharocanaṃ pakvaṃ vidadhyādatha lohanāḍyām etadbalāsagrathite'ñjanaṃ syādeṣo'nukalpastu phaṇijjhakādau

महौषधं मागधिकां च मुस्तां ससैन्धवं यन्मरिचं च शुक्लम् तन्मातुलुङ्गस्वरसेन पिष्टं नेत्राञ्जनं पिष्टकमाशु हन्यात्

mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mustāṃ sasaindhavaṃ yanmaricaṃ ca śuklam tanmātuluṅgasvarasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt

फले बृहत्या मगधोद्भवानां निधाय कल्कं फलपाककाले स्रोतोजयुक्तं च तदुद्धृतं स्यात्तद्वत्तु पिष्टे विधिरेष चापि

phale bṛhatyā magadhodbhavānāṃ nidhāya kalkaṃ phalapākakāle srotojayuktaṃ ca taduddhṛtaṃ syāttadvattu piṣṭe vidhireṣa cāpi

वार्ताकशिग्र्विन्द्र सुरापटोलकिराततिक्तामलकीफलेषु कासीससामुद्र रसाञ्जनानि जात्यास्तथा क्षाकिओ!रिकमेव चापि

vārtākaśigrvindra surāpaṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu kāsīsasāmudra rasāñjanāni jātyāstathā kṣākio!rikameva cāpi

प्रक्लिन्नवर्त्मन्युपदिश्यते तु योगाञ्जनं तन्मधुनाऽवघृष्टम् नादेयमग्र्यं मरिचं च शुक्लं नेपालजाता च समप्रमाणा

praklinnavartmanyupadiśyate tu yogāñjanaṃ tanmadhunā'vaghṛṣṭam nādeyamagryaṃ maricaṃ ca śuklaṃ nepālajātā ca samapramāṇā

समातुलुङ्गद्र व एष योगः कण्डूं निहन्यात् सकृदञ्जनेन सशृङ्गवेरं सुरदारु मुस्तं सिन्धुप्रभूसिऊ!तिं मुकुलानि जात्याः

samātuluṅgadra va eṣa yogaḥ kaṇḍūṃ nihanyāt sakṛdañjanena saśṛṅgaveraṃ suradāru mustaṃ sindhuprabhūsiū!tiṃ mukulāni jātyāḥ

सुराप्रपिष्टं त्विदमञ्जनं हि कण्ड्वां च शोफे च हितं वदन्ति स्यन्दाधिमन्थक्रममाचरेच्च सर्वेषु चैतेषु सदाऽप्रमत्तः

surāprapiṣṭaṃ tvidamañjanaṃ hi kaṇḍvāṃ ca śophe ca hitaṃ vadanti syandādhimanthakramamācarecca sarveṣu caiteṣu sadā'pramattaḥ

विशेषतो नावनमेव कार्यं संसर्जनं चापि यथोपदिष्टम् इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कफाभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः

viśeṣato nāvanameva kāryaṃ saṃsarjanaṃ cāpi yathopadiṣṭam iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kaphābhiṣyandapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मन्थं स्यन्दं सिरोत्पातं सिराहर्षं च रक्तजम् एकेनैव विधानेन चिकित्सेच्चतुरो गदान्

manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca raktajam ekenaiva vidhānena cikitseccaturo gadān

व्याध्यार्तांश्चतुरोऽप्येतान् स्निग्धान्कौम्भेन सर्पिषा रसैरुदारैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत्

vyādhyārtāṃścaturo'pyetān snigdhānkaumbhena sarpiṣā rasairudārairathavā sirāmokṣeṇa yojayet

विरिक्तानां प्रकामं च शिरांस्येषां विशोधयेत् वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा

viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsyeṣāṃ viśodhayet vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā

मिज्ज्ञा वा तद्विमिश्रेण मेदसा तच्छृतेन वा ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानि धूमाश्च यथास्वमेव आश्च्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि स्निग्धाश्च कार्याः पुटपाकयोगाः

mijjñā vā tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva āścyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayogāḥ

नीलोत्पलोशीरकटङ्कटेरीकालीययष्टीमधुमुस्तरोध्रैः सपद्मकैर्धौतघृतप्रदिग्धैरक्ष्णोः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात्

nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ prakuryāt

रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्च मृदवो हिताः अक्ष्णोः समन्ततः कार्यं पातनं च जलौकसाम्

rujāyāṃ cāpyatibhṛśaṃ svedāśca mṛdavo hitāḥ akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām

घृतस्य महती मात्रा पीता चार्तिं नियच्छति पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः

ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārtiṃ niyacchati pittābhiṣyandaśamano vidhiścāpyupapāditaḥ

कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णमम्बरसंवृतम् न्यस्तमप्स्वान्तरिक्षासु हितमाश्च्योतनं भवेत्

kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ bhavet

पाटल्यर्जुनश्रीपर्णीधातकीधात्रिबिल्वतः पुष्पाण्यथ बृहत्योश्च बिम्बीलोटाच्च तुल्यशः

pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ puṣpāṇyatha bṛhatyośca bimbīloṭācca tulyaśaḥ

समञ्जिष्ठानि मधुना पिष्टानीक्षुरसेन वा रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थमेतदञ्जनमिष्यते

samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasena vā raktābhiṣyandaśāntyarthametadañjanamiṣyate

चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम् अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम्

candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsamañjanam

त्रपु कांस्यमलं चापि पिष्ट्वा पुष्परसेन तु विपुला याः कृता वर्त्यः पूजिताश्चाञ्जने सदा

trapu kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāścāñjane sadā

स्यादञ्जनं घृतं क्षौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम् तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम्

syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya bheṣajam tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam

मधुना शङ्खनैपालीतुत्थदार्व्यः ससैन्धवाः रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमाक्षिकैः

madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ

युक्तं तु मधुना वाऽपि गैरिकं हितमञ्जने सिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात् फाणितं मधुसंयुतम्

yuktaṃ tu madhunā vā'pi gairikaṃ hitamañjane sirāharṣe'ñjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutam

मधुना तार्क्ष्यजं वाऽपि कासीसं वा ससैन्धवम् वेत्राम्लस्तन्यसंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम्

madhunā tārkṣyajaṃ vā'pi kāsīsaṃ vā sasaindhavam vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam

पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये इक्षुक्षौद्र सितास्तन्यदार्वीमधुकसैन्धवैः

paittaṃ vidhimaśeṣeṇa kuryādarjunaśāntaye ikṣukṣaudra sitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ

सेकाञ्जनं चात्र हितमम्लैराश्च्योतनं तथा सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्रा म्लसैन्धवैः

sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāścyotanaṃ tathā sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrā mlasaindhavaiḥ

बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः एकशो वा द्विशो वाऽपि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः

bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ ekaśo vā dviśo vā'pi yojitaṃ vā tribhistribhiḥ

स्फटिकं विद्रुमं शङ्खो मधुकं मधु चैव हि शङ्खक्षौद्र सितायुक्तः सामुद्र ः! फेन एव वा

sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhu caiva hi śaṅkhakṣaudra sitāyuktaḥ sāmudra ḥ! phena eva vā

द्वाविमौ विहितौ योगावञ्जनेऽजुननाशनौ सैन्धवक्षौद्र कतकाः सक्षौद्रं वा रसाञ्जनम्

dvāvimau vihitau yogāvañjane'junanāśanau saindhavakṣaudra katakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam

कासीसं मधुना वाऽपि योज्यमत्राञ्जने सदा लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च

kāsīsaṃ madhunā vā'pi yojyamatrāñjane sadā lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca

रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि गणश्चाप्यवसादनः कुक्कुटाण्डकपालानि लशुनं कटुकत्रयम्

ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam

करञ्जबीजमेला च लेख्याञ्जनमिदं स्मृतम् पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना

karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ smṛtam puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā

संपादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्दघातिना अनेनापहरेच्छुक्रमव्रणं कुशलो भिषक्

saṃpāditasya vidhinā kṛtsnena syandaghātinā anenāpaharecchukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak

उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वाऽपि सव्रणम् शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि

uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vā'pi savraṇam śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi

शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन तु कुर्यात्ताम्ररजःशङ्खशिलामरिचसैन्धवैः

śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saindhavena tu kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ

अन्त्याद्द्विगुणितैरेभिरञ्जनं शुक्रनाशनम् कुर्यादञ्जनयोगौ वा सम्यक् श्लोकार्धिकाविमौ

antyāddviguṇitairebhirañjanaṃ śukranāśanam kuryādañjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau

शङ्खकोलास्थिकतकद्रा क्षामधुकमाक्षिकैः क्षौद्र दन्तार्णवमलशिरीषकुसुमैरपि

śaṅkhakolāsthikatakadrā kṣāmadhukamākṣikaiḥ kṣaudra dantārṇavamalaśirīṣakusumairapi

क्षाराञ्जनं वा वितरेद्बलासग्रथितापहम् मुद्गान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शङ्खक्षौद्र सितायुतान्

kṣārāñjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpaham mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudra sitāyutān

मधूकसारं मधुना योजयेच्चाञ्जने सदा बिभीतकास्थिमज्जा वा सक्षौद्र ः! शुक्रनाशनः

madhūkasāraṃ madhunā yojayeccāñjane sadā bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudra ḥ! śukranāśanaḥ

शङ्खशुक्तिमधुद्रा क्षामधुकं कतकानि च द्वित्वग्गते सशूले वा वातघ्नं तर्पणं हितम्

śaṅkhaśuktimadhudrā kṣāmadhukaṃ katakāni ca dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam

वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् विस्राव्य क्षारवच्चूर्णं भावयेत्करभास्थिजम्

vaṃśajāruṣkarau tālaṃ nārikelaṃ ca dāhayet visrāvya kṣāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam

बहुशोऽञ्जनमेतत्स्याच्छुक्रवैवर्ण्यनाशनम् अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम्

bahuśo'ñjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanam ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam

व्रणं गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह वहुशोऽवलिखेच्चापि वर्त्मास्योपगतं यदि

vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha vahuśo'valikheccāpi vartmāsyopagataṃ yadi

सशोफश्चाप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक्

saśophaścāpyaśophaśca dvau pākau yau prakīrtitau snehasvedopapannasya tatra viddhvā sirāṃ bhiṣak

सेकाश्च्योतननस्यानि पुटपाकांश्च कारयेत् सर्वतश्चापि शुद्धस्य कर्तव्यमिदमञ्जनम्

sekāścyotananasyāni puṭapākāṃśca kārayet sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam

ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुतम् मैरेयं वाऽपि दध्येवं दध्युत्तरकमेव वा

tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥ saindhavasaṃyutam maireyaṃ vā'pi dadhyevaṃ dadhyuttarakameva vā

घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाऽपि ससैन्धवम् मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा

ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vā'pi sasaindhavam madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā

सर्पिःसैन्धवताम्राणि योषित्स्तन्ययुतानि वा दाडिमारेवताश्मन्तकोलाम्लैश्च ससैन्धवाम् रसक्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया

sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā dāḍimārevatāśmantakolāmlaiśca sasaindhavām rasakriyāṃ vā vitaretsamyakpākajighāṃsayā

मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरम् आश्च्योतनाञ्जनं योज्यमबलाक्षीरसंयुतम्

māsaṃ saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaram āścyotanāñjanaṃ yojyamabalākṣīrasaṃyutam

जात्याः पुष्पं सैन्धवं शृङ्गवेरं कृष्णाबीजं कीटशत्रोश्च सारम् एतत् पिष्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं क्षौद्रो पेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम्

jātyāḥ puṣpaṃ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ kṛṣṇābījaṃ kīṭaśatrośca sāram etat piṣṭaṃ netrapāke'ñjanārthaṃ kṣaudro petaṃ nirviśaṅkaṃ prayojyam

पूयालसे शोणितमोक्षणं च हितं तथैवाप्युपनाहनं च कृत्स्नो विधिश्चेक्षणपाकघाती यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः

pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ ca hitaṃ tathaivāpyupanāhanaṃ ca kṛtsno vidhiścekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ

कासीससिन्धुप्रभवार्द्र कैस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र क्षौद्रा न्वितैरेभिरथोपयुञ्ज्यादन्यत्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः

kāsīsasindhuprabhavārdra kaistu hitaṃ bhavedañjanameva cātra kṣaudrā nvitairebhirathopayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ

स्नेहादिभिः सम्यगपास्य दोषांस्तृप्तिं विधायाथ यथास्वमेव प्रक्लिन्नवर्त्मानमुपक्रमेत सेकाञ्जनाश्च्योतननस्यधूमैः

snehādibhiḥ samyagapāsya doṣāṃstṛptiṃ vidhāyātha yathāsvameva praklinnavartmānamupakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ

मुस्ताहरिद्रा मधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोध्रोत्पलसारिवाभि क्षुण्णाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राञ्जनं चाञ्जनमाक्षिकं स्यात्

mustāharidrā madhukapriyaṅgusiddhārtharodhrotpalasārivābhi kṣuṇṇābhirāścyotanameva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt

पत्रं फलं चामलकस्य पक्त्वा क्रियां विदध्यादथवाऽञ्जनार्थे वंशस्य मूलेन रसक्रियां वा वर्तीकृतां ताम्रकपालपक्वाम्

patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kriyāṃ vidadhyādathavā'ñjanārthe vaṃśasya mūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām

रसक्रिंयां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरेर्वा पिष्ट्वा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन

rasakriṃyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ kharamañjarervā piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena

प्रत्यञ्जनं तन्मरिचैरुपेतं चूर्णेन ताम्रस्य सहोपयोज्यम् समुद्र फेनं लवणोत्तमं च शङ्खोऽथ मुद्गो मरिचं च शुक्लम्

pratyañjanaṃ tanmaricairupetaṃ cūrṇena tāmrasya sahopayojyam samudra phenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho'tha mudgo maricaṃ ca śuklam

चूर्णाञ्जनं जाड्यमथापि कण्डूमक्लिन्नवर्त्मान्युपहन्ति शीघ्रम् प्रक्लिन्नवर्त्मन्यपि चैत एव योगाः प्रयोज्याश्च समीक्ष्य दोषम्

cūrṇāñjanaṃ jāḍyamathāpi kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram praklinnavartmanyapi caita eva yogāḥ prayojyāśca samīkṣya doṣam

सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्टं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च

sakajjalaṃ tāmraghaṭe ca ghṛṣṭaṃ sarpiryutaṃ tutthakamañjanaṃ ca

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre raktābhiṣyandapratiṣedho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

त्रयोदशोऽध्यायः

अथातो लेख्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto lekhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

नव येऽभिहिता लेख्याः सामान्यस्तेष्वयं विधिः स्निग्धवान्तविरिक्तस्य निवातातपसद्मनि

nava ye'bhihitā lekhyāḥ sāmānyasteṣvayaṃ vidhiḥ snigdhavāntaviriktasya nivātātapasadmani

आप्तैर्दृढं गृहीतस्य वेश्मन्युत्तानशायिनः सुखोदकप्रतप्तेन वाससा सुसमाहितः स्वेदयेद्वर्त्म निर्भुज्य वामाङ्गुष्ठाङ्गुलिस्थितम्

āptairdṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyuttānaśāyinaḥ sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ svedayedvartma nirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitam

अङ्गुल्यङ्गुष्ठकाभ्यां तु निर्भुग्नं वर्त्म यत्नतः प्लोतान्तराभ्यां न यथा चलति स्रंसतेऽपि वा

aṅgulyaṅguṣṭhakābhyāṃ tu nirbhugnaṃ vartma yatnataḥ plotāntarābhyāṃ na yathā calati sraṃsate'pi vā

ततः प्रमृज्य प्लोतेन वर्त्म शस्त्रपदाङ्कितम् लिखेच्छस्त्रेण पत्रैर्वा ततो रक्ते स्थिते पुनः

tataḥ pramṛjya plotena vartma śastrapadāṅkitam likhecchastreṇa patrairvā tato rakte sthite punaḥ

स्विन्नं मनोह्वाकासीसव्योषाद्रा र्ञ्ज!नसैन्धवैः श्लक्ष्णपिष्टैः समाक्षीकैः प्रतिसार्योष्णवारिणा

svinnaṃ manohvākāsīsavyoṣādrā rñja!nasaindhavaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ pratisāryoṣṇavāriṇā

प्रक्षाल्य हविषा सिक्तं व्रणवत् समुपाचरेत् स्वेदावपीडप्रभृतींस्त्र्! यहादूर्ध्वं प्रयोजयेत्

prakṣālya haviṣā siktaṃ vraṇavat samupācaret svedāvapīḍaprabhṛtīṃstr! yahādūrdhvaṃ prayojayet

व्यासतस्ते समुद्दिष्टं विधानं लेख्यकर्मणि असृगास्रावरहितं कण्डूशोफविवर्जितम्

vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ lekhyakarmaṇi asṛgāsrāvarahitaṃ kaṇḍūśophavivarjitam

समं नखनिभं वर्त्म लिखितं सम्यगिष्यते रक्तमक्षि स्रवेत् स्कन्नं क्षताच्छस्त्रकृताद्ध्रुवम्

samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ samyagiṣyate raktamakṣi sravet skannaṃ kṣatācchastrakṛtāddhruvam

रागशोफपरिस्रावास्तिमिरं व्याध्यनिर्जयः वर्त्म श्यावं गुरु स्तब्धं कण्डूहर्षोपदेहवत्

rāgaśophaparisrāvāstimiraṃ vyādhyanirjayaḥ vartma śyāvaṃ guru stabdhaṃ kaṇḍūharṣopadehavat

नेत्रपाकमुदीर्णं वा कुर्वीताप्रतिकारिणः एतद्दुर्लिखितं ज्ञेयं स्नेहयित्वा पुनर्लिखेत्

netrapākamudīrṇaṃ vā kurvītāpratikāriṇaḥ etaddurlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punarlikhet

व्यावर्तते यदा वर्त्म पक्ष्म चापि विमुह्यति स्यात् सरुक् स्रावबहुलं तदतिस्रावितं विदुः

vyāvartate yadā vartma pakṣma cāpi vimuhyati syāt saruk srāvabahulaṃ tadatisrāvitaṃ viduḥ

स्नेहस्वेदादिरिष्टः स्यात् क्रमस्तत्रानिलापहः वर्त्मावबन्धं क्लिष्टं च बहलं यच्च कीर्तितम्

snehasvedādiriṣṭaḥ syāt kramastatrānilāpahaḥ vartmāvabandhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yacca kīrtitam

पोथकीश्चाप्यवलिखेत् प्रच्छयित्वाऽग्रतः शनैः समं लिखेत्तु मेधावी श्यावकर्दमवर्त्मनी

pothakīścāpyavalikhet pracchayitvā'grataḥ śanaiḥ samaṃ likhettu medhāvī śyāvakardamavartmanī

कुम्भीकिनीं शर्करां च तथैवोत्सङ्गिनीमपि कल्पयित्वा तु शस्त्रेण लिखेत् पश्चादतन्द्रि तः

kumbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṅginīmapi kalpayitvā tu śastreṇa likhet paścādatandri taḥ

भवेयुर्वर्त्मसु च याः पिडकाः कठिना भृशम् ह्रस्वास्ताम्राश्च ताः पक्वा भिन्द्याद्भिन्ना लिखेदपि

bhaveyurvartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśam hrasvāstāmrāśca tāḥ pakvā bhindyādbhinnā likhedapi

तरुणीश्चाल्पसंरम्भा पिडका बाह्यवर्त्मजाः विदित्वैताः प्रशमयेत् स्वेदालेपनशोधनैः

taruṇīścālpasaṃrambhā piḍakā bāhyavartmajāḥ viditvaitāḥ praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे लेख्यरोगप्रतिषेधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre lekhyarogapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

चतुर्दशोऽध्यायः

अथातो भेद्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्वेदयित्वा बिसग्रन्थिं छिद्रा ण्यस्य निराशयम् पक्वं भित्त्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत्

svedayitvā bisagranthiṃ chidrā ṇyasya nirāśayam pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet

कासीसमागधीपुष्पनेपाल्येलायुतेन तु ततः क्षौद्र घृतं दत्त्वा सम्यग्बन्धमथाचरेत्

kāsīsamāgadhīpuṣpanepālyelāyutena tu tataḥ kṣaudra ghṛtaṃ dattvā samyagbandhamathācaret

रोचनाक्षारतुत्थानि पिप्पल्यः क्षौद्र मेव च प्रतिसारणमेकैकं भिन्ने लगण इष्यते

rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudra meva ca pratisāraṇamekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate

महत्यपि च युञ्जीत क्षाराग्नी विधिकोविदः स्विन्नांभिन्नां विनिष्पीड्य भिषगञ्जननामिकाम्

mahatyapi ca yuñjīta kṣārāgnī vidhikovidaḥ svinnāṃbhinnāṃ viniṣpīḍya bhiṣagañjananāmikām

शिलैलानतसिन्धूत्थैः सक्षौद्रै ः! प्रतिसारयेत् रसाञ्जनमधुभ्यां तु भित्त्वा वा शस्त्रकर्मवित्

śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudrai ḥ! pratisārayet rasāñjanamadhubhyāṃ tu bhittvā vā śastrakarmavit

प्रतिसार्य्याञ्जनैर्युञ्ज्यादुष्णैर्दीपशिखोद्भवैः सम्यक् स्विन्ने कृमिग्रन्थौ भिन्ने स्यात् प्रतिसारणम्

pratisāryyāñjanairyuñjyāduṣṇairdīpaśikhodbhavaiḥ samyak svinne kṛmigranthau bhinne syāt pratisāraṇam

त्रिफलातुत्थकासीससैन्धवैश्च रसक्रिया भित्त्वोपनाहं कफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः

triphalātutthakāsīsasaindhavaiśca rasakriyā bhittvopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ

लेखयेन्मण्डलाग्रेण समन्तात् प्रच्छयेदपि संस्नेह्य पत्रभङ्गैश्च स्वेदयित्वा यथासुखम्

lekhayenmaṇḍalāgreṇa samantāt pracchayedapi saṃsnehya patrabhaṅgaiśca svedayitvā yathāsukham

आपाकाद्विधिनोक्तेन पञ्चभेद्यानुपाचरेत् सर्वेष्वेतेषु विहितं विधानं स्नेहपूर्वकम् संपक्वे प्रयतो भूत्वा कुर्वीत व्रणरोपणम्

āpākādvidhinoktena pañcabhedyānupācaret sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam saṃpakve prayato bhūtvā kurvīta vraṇaropaṇam

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे भेद्यरोगप्रतिषेधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre bhedyarogapratiṣedho nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

पञ्चदशोऽध्यायः

अथातश्छेद्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaśchedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नमुपविष्टस्य यत्नतः संरोषयेत्तु नयनं भिषक् चूर्णैस्तु लावणैः

snigdhaṃ bhuktavato hyannamupaviṣṭasya yatnataḥ saṃroṣayettu nayanaṃ bhiṣak cūrṇaistu lāvaṇaiḥ

ततः संरोषितं तूर्णं सुस्विन्नं परिघट्टितम् अर्म यत्र वलीजातं तत्रैतल्लगयेद्भिषक्

tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭitam arma yatra valījātaṃ tatraitallagayedbhiṣak

अपाङ्गं प्रेक्षमाणस्य बडिशेन समाहितः मुचुण्ड्याऽदाय मेधावी सूचीसूत्रेण वा पुनः

apāṅgaṃ prekṣamāṇasya baḍiśena samāhitaḥ mucuṇḍyā'dāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ

न चोत्थापयता क्षिप्रं कार्यमभ्युन्नतं तु तत् शस्त्राबाधभयाच्चास्य वर्त्मनी ग्राहयेद्दृढम्

na cotthāpayatā kṣipraṃ kāryamabhyunnataṃ tu tat śastrābādhabhayāccāsya vartmanī grāhayeddṛḍham

ततः प्रशिथिलीभूतं त्रिभिरेव विलम्बितम् उल्लिखन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन परिशोधयेत्

tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhireva vilambitam ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet

विमुक्तं सर्वतश्चापि कृष्णाच्छुक्लाच्च मण्डलात् नीत्वा कनीनकोपान्तं छिन्द्यान्नातिकनीनकम्

vimuktaṃ sarvataścāpi kṛṣṇācchuklācca maṇḍalāt nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam

चतुर्भागस्थिते मांसे नाक्षि व्यापत्तिमृच्छति कनीनकवधादस्रं नाडी वाऽप्युपजायते

caturbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpattimṛcchati kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vā'pyupajāyate

हीनच्छेदात् पुनर्वृद्धिं शीघ्रमेवाधिगच्छति अर्म यज्जालवद्व्यापि तदप्युन्मार्ज्य लम्बितम्

hīnacchedāt punarvṛddhiṃ śīghramevādhigacchati arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya lambitam

छिन्द्याद्वक्रेण शस्त्रेण वर्त्मशुक्लान्तमाश्रितम् प्रतिसारणमक्ष्णोस्तु ततः कार्यमनन्तरम्

chindyādvakreṇa śastreṇa vartmaśuklāntamāśritam pratisāraṇamakṣṇostu tataḥ kāryamanantaram

यावनालस्य चूर्णेन त्रिकटोर्लवणस्य च स्वेदयित्वा ततः पश्चाद्बध्नीयात् कुशलो भिषक्

yāvanālasya cūrṇena trikaṭorlavaṇasya ca svedayitvā tataḥ paścādbadhnīyāt kuśalo bhiṣak

दोषर्तुबलकालज्ञः स्नेहं दत्त्वा यथाहितम् व्रणवत् संविधानं तु तस्य कुर्यादतः परम्

doṣartubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitam vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryādataḥ param

त्र्! यहान्मुक्त्वा करस्वेदं दत्त्वा शोधनमाचरेत् करञ्जबीजामलकमधुकैः साधितं पयः

tr! yahānmuktvā karasvedaṃ dattvā śodhanamācaret karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ

हितमाश्च्योतनं शूले द्विरह्नः क्षौद्र संयुतम् मधुकोत्पलकिञ्जल्कदूर्वाकल्कैश्च मूर्धनि

hitamāścyotanaṃ śūle dvirahnaḥ kṣaudra saṃyutam madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiśca mūrdhani

प्रलेपः सघृतः शीतः क्षीरपिष्टः प्रशस्यते लेख्याञ्जनैरपहरेदर्मशेषं भवेद्यदि

pralepaḥ saghṛtaḥ śītaḥ kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate lekhyāñjanairapaharedarmaśeṣaṃ bhavedyadi

अर्म चाल्पं दधिनिभं नीलं रक्तमथापि वा धूसरं तनु यच्चापि शुक्रवत्तदुपाचरेत्

arma cālpaṃ dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā dhūsaraṃ tanu yaccāpi śukravattadupācaret

चर्माभं बहलं यत्तु स्नायुमांसघनावृतम् छेद्यमेव तदर्म स्यात् कृष्णमण्डलगं च यत्

carmābhaṃ bahalaṃ yattu snāyumāṃsaghanāvṛtam chedyameva tadarma syāt kṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat

विशुद्धवर्णमक्लिष्टं क्रियास्वक्षि गतक्लमम् छिन्नेऽमणि भवेत् सम्यग्यथास्वमनुपद्र वम्

viśuddhavarṇamakliṣṭaṃ kriyāsvakṣi gataklamam chinne'maṇi bhavet samyagyathāsvamanupadra vam

सिराजाले सिरा यास्तु कठिनास्ताश्च बुद्धिमान् उल्लिखेन्मण्डलाग्रेण बडिशेनावलम्बिताः

sirājāle sirā yāstu kaṭhināstāśca buddhimān ullikhenmaṇḍalāgreṇa baḍiśenāvalambitāḥ

सिरासु पिडका जाता या न सिध्यन्ति भेषजैः अर्मवन्मण्डलाग्रेण तासां छेदनमिष्यते

sirāsu piḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ armavanmaṇḍalāgreṇa tāsāṃ chedanamiṣyate

रोगयोश्चैयतोः कार्यमर्मोक्तं प्रतिसारणम् विधिश्चापि यथादोषं लेखनद्र व्यसंभृतः

rogayoścaiyatoḥ kāryamarmoktaṃ pratisāraṇam vidhiścāpi yathādoṣaṃ lekhanadra vyasaṃbhṛtaḥ

सन्धौ संस्वेद्य शस्त्रेण पर्वणीकां विचक्षणः उत्तरे च त्रिभागे च बडिशेनावलम्बिताम्

sandhau saṃsvedya śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ uttare ca tribhāge ca baḍiśenāvalambitām

छिन्द्यात्ततोऽधमग्रे स्यादश्रुनाडी ह्यतोऽन्यथा प्रतिसारणमत्रापि सैन्धवक्षौद्र मिष्यते

chindyāttato'dhamagre syādaśrunāḍī hyato'nyathā pratisāraṇamatrāpi saindhavakṣaudra miṣyate

लेखनीयानि चूर्णानि व्याधिशेषस्य भेषजम् शङ्खं समुद्र फेनं च मण्डूकीं च समुद्र जाम्

lekhanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajam śaṅkhaṃ samudra phenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudra jām

स्फटिकं कुरुविन्दं च प्रवालाश्मन्तकं तथा वैदूर्यं पुलकं मुक्तामयस्ताम्ररजांसि च

sphaṭikaṃ kuruvindaṃ ca pravālāśmantakaṃ tathā vaidūryaṃ pulakaṃ muktāmayastāmrarajāṃsi ca

समभागानि संपिष्य सार्धं स्रोतोञ्जनेन तु चूर्णाञ्जनं कारयित्वा भाजने मेषशृङ्गजे

samabhāgāni saṃpiṣya sārdhaṃ srotoñjanena tu cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṅgaje

संस्थाप्योभयतः कालमञ्जयेत् सततं बुधः अर्माणि पिडकां हन्यात् सिराजालानि तेन वै

saṃsthāpyobhayataḥ kālamañjayet satataṃ budhaḥ armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālāni tena vai

अर्शस्तथा यच्च नाम्ना शुष्कार्शोऽबुदमेव च अभ्यन्तरं वर्त्मशया विधानं तेषु वक्ष्यते

arśastathā yacca nāmnā śuṣkārśo'budameva ca abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate

वर्त्मोपस्वेद्य निर्भुज्य सूच्योत्क्षिप्य प्रयत्नतः मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन मूले भिन्द्याद्भिषग्वरः

vartmopasvedya nirbhujya sūcyotkṣipya prayatnataḥ maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle bhindyādbhiṣagvaraḥ

ततः सैन्धवकासीसकृष्णाभिः प्रतिसारयेत् स्थिते च रुधिरे वर्त्म दहेत् सम्यक् शलाकया

tataḥ saindhavakāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet sthite ca rudhire vartma dahet samyak śalākayā

क्षारेणावलिखेच्चापि व्याधिशेषो भवेद्यदि तीक्ष्णैरुभयतोभागैस्ततो दोषमधिक्षिपेत्

kṣāreṇāvalikheccāpi vyādhiśeṣo bhavedyadi tīkṣṇairubhayatobhāgaistato doṣamadhikṣipet

वितरेच्च यथादोषमभिष्यन्दक्रियाविधिम् शस्त्रकर्मण्युपरते मासं च स्यात् सुयन्त्रितः

vitarecca yathādoṣamabhiṣyandakriyāvidhim śastrakarmaṇyuparate māsaṃ ca syāt suyantritaḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे छेद्यरोगप्रतिषेधो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre chedyarogapratiṣedho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

षोडशोऽध्यायः

अथातः पक्ष्मकोपप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pakṣmakopapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

याप्यस्तु यो वर्त्मभवो विकारः पक्ष्मप्रकोपोऽभिहितः पुरस्तात् तत्रोपविष्टस्य नरस्य चर्म वर्त्मोपरिष्टादनुतिर्यगेव

yāpyastu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo'bhihitaḥ purastāt tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva

भ्रुवोरधस्तात् परिमुच्य भागौ पक्ष्माश्रितं चैकमतोऽवकृन्तेत् कनीनकापाङ्गसमं समन्ताद्यवाकृति स्निग्धतनोर्नरस्य

bhruvoradhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamato'vakṛntet kanīnakāpāṅgasamaṃ samantādyavākṛti snigdhatanornarasya

उत्कृत्य शस्त्रेण यवप्रमाणं बालेन सीव्येद्भिषगप्रमत्तः दत्त्वा च दर्पिर्मधुनाऽवशेषं कुर्याद्विधानं विहितं व्रणे यत्

utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ dattvā ca darpirmadhunā'vaśeṣaṃ kuryādvidhānaṃ vihitaṃ vraṇe yat

ललाटदेशे च निबद्धपट्टं प्राक्स्यूतमत्राप्यपरं च बद्ध्वा स्थैर्यं गते चाप्यथ शस्त्रमार्गे बालान् विमुञ्चेत् कुशलोऽभिवीक्ष्य

lalāṭadeśe ca nibaddhapaṭṭaṃ prāksyūtamatrāpyaparaṃ ca baddhvā sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge bālān vimuñcet kuśalo'bhivīkṣya

एवं न चेच्छाम्यति तस्य वर्त्म निर्भुज्य दोषोपहतां वलि च ततोऽग्निना वा प्रतिसारयेत्तां क्षारेण वा सम्यगवेक्ष्य धीरः

evaṃ na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopahatāṃ vali ca tato'gninā vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyagavekṣya dhīraḥ

छित्त्वा समं वाऽप्युपपक्ष्ममालां सम्यग्गृहीत्वा बडिशैस्त्रिभिस्तु पथ्याफलेन प्रतिसारयेत्तु घृष्टेन वा तौवरकेण सम्यक्

chittvā samaṃ vā'pyupapakṣmamālāṃ samyaggṛhītvā baḍiśaistribhistu pathyāphalena pratisārayettu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak

चत्वार एते विधयो विहन्तुं पक्ष्मोपरोधं पृथगेव शस्ताः विरेचनाश्च्योतनधूमनस्य लेपाञ्जनस्नेहरसक्रियाश्च

catvāra ete vidhayo vihantuṃ pakṣmoparodhaṃ pṛthageva śastāḥ virecanāścyotanadhūmanasya lepāñjanasneharasakriyāśca

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पक्ष्मगतरोगप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pakṣmagatarogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

सप्तदशोऽध्यायः

अथातो दृष्टिगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

त्रयः साध्यास्त्रयोऽसाध्या याप्याः षट् च भवन्ति हि तत्रैकस्य प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शिनः

trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ

दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्विधिं शस्त्रक्षतादृते

dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte

नस्यसेकाञ्जनालेपपुटपाकैः सतर्पणैः आद्ये तु त्रैफलं पेयं सर्पिस्त्रैवृतमुत्तरे

nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare

तैल्वकं चोभयोः पथ्यं केवलं जीर्णमेव वा गैरिकं सैन्धवं कृष्णा गोदन्तस्य मषी तथा

tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā

गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मनःशिला वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयङ्गुप्ताफलानि च

gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca

चत्वार एते योगाः स्युरुभयोरञ्जने हिताः कुब्जकाशोकशालाम्रप्रियङ्गुनलिनोत्पलैः

catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ

पुष्पैर्हरेणुकृष्णाह्वापथ्यामलकसंयुतैः सर्पिर्मधुयुतैश्चूर्णैर्वेणुनाड्यामवस्थितैः

puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ

अञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ आम्रजम्बूद्भवं पुष्पं तद्र सेन हरेणुकाम्

añjayed dvāvapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadra sena hareṇukām

पिष्ट्वा क्षौद्रा ज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाऽञ्जनम् नलिनोत्पलकिञ्जल्कगैरिकैर्गोशकृद्र सैः

piṣṭvā kṣaudrā jyasaṃyuktaṃ prayojyamathavā'ñjanam nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdra saiḥ

गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्! यन्धयोर्हितम् रसाञ्जनरसक्षौद्र तालीशस्वर्णगैरिकम्

guḍikāñjanametadvā dinarātr! yandhayorhitam rasāñjanarasakṣaudra tālīśasvarṇagairikam

गोशकृद्र ससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये शीतं सौवीरकं वाऽपि पिष्ट्वाऽथ रसभावितम्

gośakṛdra sasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye śītaṃ sauvīrakaṃ vā'pi piṣṭvā'tha rasabhāvitam

कूर्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौ हितेन वा चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये

kūrmapittena matimān bhāvayedrau hitena vā cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye

काश्मरीपुष्पमधुकदार्वीरोध्ररसाञ्जनैः सक्षौद्र मञ्जनं तद्वद्धितमत्रामये सदा

kāśmarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ sakṣaudra mañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā

स्रोतोजं सैन्धवं कृष्णां रेणुकां चापि पेषयेत् अजामूत्रेण ता वर्त्यः क्षणदान्ध्याञ्जने हिताः

srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ

कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा तालीशपत्रं क्षणदे गाङ्गेयं च यकृद्र से

kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdra se

कृतास्ता वर्तयः पिष्टाश्छायाशुष्काः सुखावहाः मनःशिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिवाः

kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ

सफेना वर्तयः पिष्टाश्छागक्षीरसमन्विताः गोमूत्रपित्तमदिरायकृद्धात्रीरसे पचेत्

saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet

क्षुद्रा ञ्जनं रसेनान्यद्यकृतस्त्रैफलेऽपि वा गोमूत्राज्यार्णवमलपिप्पलीक्षौद्र कट्फलैः

kṣudrā ñjanaṃ rasenānyadyakṛtastraiphale'pi vā gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudra kaṭphalaiḥ

सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेणुगह्वरे मेदो यकृद्घृतं चाजं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु

saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare medo yakṛdghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu

रसमामलकाच्चापि पक्वं सम्यङिनधापयेत् कोशे खदिरनिर्माणे तद्वत् क्षुद्रा ञ्जनं हितम्

rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅinadhāpayet kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrā ñjanaṃ hitam

हरेणुमगधाजास्थिमज्जैलायकृदन्वितम् यकृद्र सेनाञ्जनं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये

hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam yakṛdra senāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye

विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना निषेवितं तद्यकृदञ्जनेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु

vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu

तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्मगधासमन्वितम् प्रयोजितं पूर्ववदाश्वसंशयं जयेत् क्षपान्ध्यं सकृदञ्जनान्नृणाम्

tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakṛdañjanānnṛṇām

प्लीहा यकृच्चाप्युपभक्षिते उभे प्रकल्प्य शूल्ये घृततैलसंयुते ते सार्षपस्नेहसमायुतेऽञ्जनं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजिते

plīhā yakṛccāpyupabhakṣite ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite

नदीजशिम्बीत्रिकटून्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे यशिकिऋ!द्गवाम् सचन्दनेयं गुटिकाऽथवाऽञ्जनं प्रशस्यते वै दिवसेष्वपश्यताम्

nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe yaśikiṛ!dgavām sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām

भवन्ति याप्याः खलु ये षडामया हरेदसृक्तेषु सिराविमोक्षणैः विरेचयेच्चापि पुराणसर्पिषा विरेचनाङ्गोपहितेन सर्वदा

bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā

पयोविमिश्रं पवनोद्भवे हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलमेव तु भवेद्घृतं त्रैफलमेव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः

payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu bhavedghṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ

त्रिवृद्विरेकः कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्कृतम् पुराणसर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायसभाजनस्थितम्

trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam

हितं च विद्यात्त्रिफलाघृतं सदा कृतं च यन्मेषविषाणनामभिः सदाऽवलिह्यात्त्रिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे

hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ sadā'valihyāttriphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje

समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेषु नावनम्

samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam

हितं घृतं केवल एव पैत्तिके ह्यजाविकं यन्मधुरैर्विपाचितम् तैलं स्थिरादौ मधुरे च यद्गणे तथाऽणुतैलं पवनासृगुत्थयोः

hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā'ṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ

सहाश्वगन्धातिबलावरीशृतं हितं च नस्ये त्रिवृतं यदीरितम् जलोद्भवानूपजमांससंस्कृताद्घृतं विधेयं पयसो यदुत्थितम्

sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam jalodbhavānūpajamāṃsasaṃskṛtādghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam

ससैन्धवः क्रव्यभुगेणमांसयोर्हितः ससर्पिः समधुः पुटाह्वयः वसाऽथ गृध्रोरगताम्रचूडजा सदा प्रशस्ता मधुकान्विताऽञ्जने

sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ vasā'tha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā'ñjane

प्रत्यञ्जनं स्रोतसि यत्समुत्थितं क्रमाद्र सक्षीरघृतेषु भावितम् स्थितं दशाहत्रयमेतदञ्जनं कृष्णोरगास्ये कुशसंप्रवेष्टिते

pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādra sakṣīraghṛteṣu bhāvitam sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite

तन्मालतीकोरकसैन्धवायुतं सदाऽञ्जनं स्यात्तिमिरेऽथ रागिणि सुभावितं वा पयसा दिनत्रयं काचापहं शास्त्रविदः प्रचक्षते

tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadā'ñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate

हविर्हितं क्षीरभवं तु पैत्तिके वदन्ति नस्ये मधुरौषधैः कृतम् तत्तर्पणे चैव हितं प्रयोजितं सजाङ्गलस्तेषु च यः पुटाह्वयः

havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ

रसाञ्जनक्षौद्र सितामनःशिलाः क्षुद्रा ञ्जनं तन्मधुकेन संयुतम् समाञ्जनं वा कनकाकरोद्भवं सुचूर्णितं श्रेष्ठमुशन्ति तद्विदः

rasāñjanakṣaudra sitāmanaḥśilāḥ kṣudrā ñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ

भिल्लोटगन्धोदकसेकसेचितं प्रत्यञ्जने चात्र हितं तु तुत्थकम् समेषशृङ्गाञ्जनभागसंमितं जलोद्भवं काचमलं व्यपोहति

bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati

पलाशरोहीतमधूकजा रसाः क्षौद्रे ण युक्ता मदिराग्रमिश्रिताः उशीरलोध्रत्रिफलाप्रियङ्गुभिः पचेत्तु नस्यं कफरोगशान्तये

palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudre ṇa yuktā madirāgramiśritāḥ uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye

विडङ्गपाठाकिणिहीङ्गुदीत्वचः प्रयोजयेद्धूममुशीरसंयुताः वनस्पतिक्वाथविपाचितं घृतं हितं हरिद्रा नलदे च तर्पणम्

viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmamuśīrasaṃyutāḥ vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrā nalade ca tarpaṇam

समागधो माक्षिकसैन्धवाढ्यः सजाङ्गलः स्यात् पुटपाक एव च मनःशिलात्र्! यूषणशङ्खमाक्षिकैः ससिन्धुकासीसरसाञ्जनैः क्रियाः

samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca manaḥśilātr! yūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ

हिते च कासीसरसाञ्जने तथा वदन्ति पथ्ये गुडनागरैर्युते यदञ्जनं वा बहुशो निषेचितं समूत्रवर्गे त्रिफलोदके शृते

hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte

निशाचरास्थिस्थितमेतदञ्जनं क्षिपेच्च मासं सलिलेऽस्थिरे पुनः मेषस्य पुष्पैर्मधुकेन संयुतं तदञ्जनं सर्वकृते प्रयोजयेत्

niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet

क्रियाश्च सर्वाः क्षतजोद्भवे हितः क्रमः परिम्लायिनि चापि पित्तहृत् क्रमो हितः स्यन्दहरः प्रयोजितः समीक्ष्य दोषेषु यथास्वमेव च

kriyāśca sarvāḥ kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu yathāsvameva ca

दोषोदये नैव च विप्लुतिंगते द्र व्याणि नस्यादिषु योजयेद्बुधः पुनश्च कल्पेऽञ्जनविस्तरः शुभः प्रवक्ष्यतेऽन्यस्तमपीह योजयेत्

doṣodaye naiva ca viplutiṃgate dra vyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet

घृतं पुराणं त्रिफलां शतावरीं पटोलमुद्गामलकं यवानपि निषेवमाणस्य नरस्य यत्नतो भयं सुघोरात्तिमिरान्न विद्यते

ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirānna vidyate

शतावरीपायस एव केवलस्तथा कृतो वाऽमलकेषु पायसः प्रभूतसर्पिस्त्रिफलोदकोत्तरो यवौदनो वा तिमिरं व्यपोहति

śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā'malakeṣu pāyasaḥ prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati

जीवन्तिशाकं सुनिषण्णकं च सतण्डुलीयं वरवास्तुकं च चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्टेर्हितं शाकुनजाङ्गलं च

jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकुतर्कारिकरीरजानि शाकानि शिग्र्वार्तगलानि चैव हितानि दृष्टेर्घृतसाधितानि

paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni

विवर्जयेत्सिरामोक्षं तिमिरे रागमागते यन्त्रेणोत्पीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम्

vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam

अरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् कृच्छ्रं द्वितीये रागि स्यात्तृतीये याप्यमुच्यते

arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate

रागप्राप्तेष्वपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रियाः यापनार्थं यथोद्दिष्टाः सेव्याश्चापि जलौकसः

rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ

श्लैष्मिके लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये न चेदर्धेन्दुघर्माम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः

ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ

विषमो वा तनुर्मध्ये राजिमान् वा बहुप्रभः दृष्टिस्थो लक्ष्यते दोषः सरुजो वा सलोहितः

viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ

स्निग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्वां नासां पश्यतः समम्

snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam

मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाङ्गतः उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते

matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite

नाधो नोर्ध्वं न पार्श्वाभ्यां छिद्रे दैवकृते ततः शलाकया प्रयत्नेन विश्वस्तं यववक्रया

nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā

मध्यप्रदेशिन्यङ्गुष्ठस्थिरहस्तगृहीतया दक्षिणेन भिषक् सव्यं विध्येत् सव्येन चेतरत्

madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat

वारिबिन्द्वागमः सम्यग् भवेच्छब्दस्तथा व्यधे संसिच्य विद्धमात्रं तु योषित्स्तन्येन कोविदः

vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdastathā vyadhe saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ

स्थिरे दोषे चले वाऽपि स्वेदयेदक्षि बाह्यतः सम्यक् शलाकां संस्थाप्य भङ्गैरनिलनाशनैः

sthire doṣe cale vā'pi svedayedakṣi bāhyataḥ samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ

शलाकाग्रेण तु ततो निर्लिखेद्दृष्टिमण्डलम् विध्यतो योऽन्यपार्श्वेऽक्ष्णस्तं रुद्ध्वा नासिकापुटम्

śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam

उच्छिङ्घनेन हर्तव्यो दृष्टिमण्डलगः कफः निरभ्र इव घर्मांशुर्यदा दृष्टिः प्रकाशते

ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate

तदाऽसौ लिखिता सम्यग् ज्ञेया या चापि निर्व्यथा इ!एवं त्वशक्ये निर्हर्तुं दोषे प्रत्यागतेऽपि वा

tadā'sau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā i!evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā

स्नेहाद्यैरुपपन्नस्य व्यधो भूयो विधीयते ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः

snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ

घृतेनाभ्यज्य नयनं वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ततो गृहे निराबाधे शयीतोत्तान एव च

ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca

उद्गारकासक्षवथुष्ठीवनोत्कम्पनानि च तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्त्रणा स्नेहपीतवत्

udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni ca tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat

त्र्! यहात् त्र्! यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः वायोर्भयात् त्र्! यहादूर्ध्वं स्वेदयेदक्षि पूर्ववत्

tr! yahāt tr! yahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ vāyorbhayāt tr! yahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat

दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मात्रया

daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā

सिराव्यधविधौ पूर्वं नरा ये च विवर्जिताः न तेषां नीलिकां विध्येदन्यत्राभिहिताद्भिषक्

sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ca vivarjitāḥ na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak

पूर्यते शोणितेनाक्षि सिरावेधाद्विसर्पता तत्र स्त्रीस्तन्ययष्ट्याह्वपक्वं सेके हितं घृतम्

pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam

अपाङ्गासन्नविद्धे तु शोफशूलाश्रुरक्तताः तत्रोपनाहं भ्रूमध्ये कुर्याच्चोष्णाज्यसेचनम्

apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam

व्यधेनासन्नकृष्णेन रागः कृष्णं च पीड्यते तत्राधःशोधनं सेकः सर्पिषा रक्तमोक्षणम्

vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam

अथाप्युपरि विद्धे तु कष्टा रुक् संप्रवर्तते तत्र कोष्णेन हविषा परिषेकः प्रशस्यते

athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk saṃpravartate tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate

शूलाश्रुरागास्त्वत्यर्थमधोवेधेन पिच्छिलः शलाकामनु चास्रावस्तत्र पूर्वचिकित्सितम्

śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena picchilaḥ śalākāmanu cāsrāvastatra pūrvacikitsitam

रागाश्रुवेदनास्तम्भहर्षाश्चातिविघट्टिते स्नेहस्वेदौ हितौ तत्र हितं चाप्यनुवासनम्

rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam

दोषस्त्वधोऽपकृष्टोऽपि तरुणः पुनरूर्ध्वगः कुर्याच्छुक्लारुणं नेत्रं तीव्ररुङ्नष्टदर्शनम्

doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam

मधुरैस्तत्र सिद्धेन घृतेनाक्ष्णः प्रसेचनम् शिरोबस्तिं च तेनैव दद्यान्मांसैश्च भोजनम्

madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam

दोषस्तु संजातबलो घनः संपूर्णमण्डलः प्राप्य नश्येच्छलाकाग्रं तन्वभ्रमिव मारुतम्

doṣastu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam

मूर्धाभिघातव्यायामव्यवायवमिमूर्च्छनैः दोषः प्रत्येति कोपाच्च विद्धोऽतितरुणश्च यः

mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca yaḥ

शलाका कर्कशा शूलं खरा दोषपरिप्लुतिम् व्रणं विशालं स्थूलाग्रा तीक्ष्णा हिंस्यादनेकधा

śalākā karkaśā śūlaṃ kharā doṣapariplutim vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā

जलास्रावं तु विषमा क्रियासङ्गमथास्थिरा करोति वर्जिता दोषैस्तस्मादेभिर्हिता भवेत्

jalāsrāvaṃ tu viṣamā kriyāsaṅgamathāsthirā karoti varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet

अष्टाङ्गुलायता मध्ये सूत्रेण परिवेष्टिता अङ्गुष्ठपर्वसमिता वक्त्रयोर्मुकुलाकृतिः

aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ

ताम्रायसी शातकुम्भी शलाका स्यादनिन्दिता रागः शोफोऽबुदं चोषो बुद्बुदं शूकराक्षिता

tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā rāgaḥ śopho'budaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā

अधिमन्थादयश्चान्ये रोगाः स्युर्व्यधदोषजाः अहिताचारतो वाऽपि यथास्वं तानुपाचरेत्

adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ ahitācārato vā'pi yathāsvaṃ tānupācaret

रुजायामक्षिरागे वा योगान् भूयो निबोध मे गैरिकं सारिवा दूर्वा यवपिष्टं घृतं पयः

rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ

सुखालेपः प्रयोज्योऽय वेदनारागशान्तये मृदुभृष्टैस्तिलैर्वाऽपि सिद्धार्थकसमायुतैः

sukhālepaḥ prayojyo'ya vedanārāgaśāntaye mṛdubhṛṣṭaistilairvā'pi siddhārthakasamāyutaiḥ

मातुलुङ्गरसोपेतैः सुखालेपस्तदर्थकृत् पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुकैरपि

mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi

अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः पथ्य उच्यते दारुपद्मकशुण्ठीभिरेवमेव कृतोऽपि वा

ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā

द्रा क्षामधुककुष्ठैर्वा तद्वत् सैन्धवसंयुतैः रोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैर्वाऽप्यजापयः

drā kṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saindhavasaṃyutaiḥ rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā'pyajāpayaḥ

शृतं सेके प्रयोक्तव्यं रुजारागनिवारणम् मधुकोत्पलकुष्ठैर्वा द्रा क्षालाक्षासितायुतैः ससैन्धवैः शृतं क्षीरं रुजारागनिबर्हणम्

śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam madhukotpalakuṣṭhairvā drā kṣālākṣāsitāyutaiḥ sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam

शतावरीपृथक्पर्णीमुस्तामलकपद्मकैः साजक्षीरैः शृतं सर्पिर्दाहशूलनिबर्हणम्

śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam

वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात् सर्वकर्मसु

vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu

शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ततः सिरां दहेद्वाऽपि मतिमान् कीर्तितं यथा

śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet tataḥ sirāṃ dahedvā'pi matimān kīrtitaṃ yathā

दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि शिरीषधवयोरपि

dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi

सुमनायाश्च पुष्पाणि मुक्ता वैदूर्यमेव च अजाक्षीरेण संपिष्य ताम्रे सप्ताहमावपेत्

sumanāyāśca puṣpāṇi muktā vaidūryameva ca ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāhamāvapet

प्रविधाय च तद्वर्तीर्योजयेच्चाञ्जने भिषक् स्रोतोजं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाम्

pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām

मरिचानि च तद्वर्तीः कारयेच्चापि पूर्ववत् दृष्टिस्थैर्यार्थमेतत्तु विदध्यादञ्जने हितम्

maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam

100

भूयो वक्ष्यामि मुख्यानि विस्तरेणाञ्जनानि च कल्पे नानाप्रकाराणि तान्यपीह प्रयोजयेत्

bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अष्टादशोऽध्यायः

अथातः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधीः वैश्वामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिर्मुनिः

sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ

तर्पणं पुटपाकश्च सेक आश्च्योतनाञ्जने तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे

tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me

संशुद्धदेहशिरसो जीर्णान्नस्य शुभे दिने पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा कार्यमक्ष्णोस्तु तर्पणम्

saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau

समौ दृढावसंबाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद्घृतमण्डस्य विलीनस्य सुखोदके

samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake

आपक्ष्माग्रात्ततः स्थाप्यं पञ्च तद्वाक्शतानि तु स्वस्थे कफे षट् पित्तेऽष्टौ दश वाते तदुत्तमम्

āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu svasthe kaphe ṣaṭ pitte'ṣṭau daśa vāte taduttamam

रोगस्थानविशेषेण केचित् कालं प्रचक्षते यथाक्रमोपदिष्टेषु त्रीण्येकं पञ्च सप्त च

rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca

दश दृष्ट्यामथाष्टौ च वाक्शतानि विभावयेत् ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत्

daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā'kṣi śodhayet

स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत्

svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet

एकाहं वा त्र्! यहं वाऽपि पञ्चाहं चेष्यते परम् तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत्

ekāhaṃ vā tr! yahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet

सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् निवृतिर्व्याधिविध्वंसः क्रियालाघवमेव च

sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam nivṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकण्डूपदेहवत् ज्ञेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम्

gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam

रूक्षमाविलमस्राढ्यमसहं रूपदर्शने व्याधिवृद्धिश्च तज्ज्ञेयं हीनतर्पितमक्षि च

rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca

अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयतेत चिकित्सिते धूमनस्याञ्जनैः सेकै रूक्षैः स्निग्धैश्च योगवित्

anayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit

ताम्यत्यतिविशुष्कं यद्रू क्षं यच्चातिदारुणम् शीर्णपक्ष्माविलं जिह्मं रोगक्लिष्टं च यद्भृशम्

tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrū kṣaṃ yaccātidāruṇam śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam

तदक्षि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च

tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca

अशान्तोपद्र वे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते पुटपाकस्तथैतेषु नस्यं येषु च गर्हितम्

aśāntopadra ve cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate puṭapākastathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam

तर्पणार्हा न ये प्रोक्ताः स्नेहपानाक्षमाश्च ये ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकक्षमेषु च

tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca

पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् स्नेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा

puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā

हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि च लेखनः दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्व्रणवातनुत्

hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut

स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः स्नेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते तु सः

snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ

जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्र व्यसंभृतैः कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadra vyasaṃbhṛtaiḥ kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ

समुद्र फेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमुच्यते

samudra phenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ lekhano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate

स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्र व्यविपाचितः लेखनात्त्रिगुणं धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः

stanyajāṅgalamadhvājyatiktadra vyavipācitaḥ lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ

वितरेत्तर्पणोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम् स्नेहस्वेदौ द्वयोः कार्यौ कार्यो नैव च रोपणे

vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe

एकाहं वा द्वयहं वाऽपि त्र्! यहं वाऽप्यवचारणम् यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणं कालमिष्यते

ekāhaṃ vā dvayahaṃ vā'pi tr! yahaṃ vā'pyavacāraṇam yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate

तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च नेक्षेत तर्पिते नेत्रे पुटपाककृते तथा

tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā

मिथ्योपचारादनयोर्यो व्याधिरुपजायते अञ्जनाश्च्योतनस्वेदैर्यथास्वं तमुपाचरेत्

mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret

प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु सुखस्वप्नावबोध्यक्षि पुटपाकगुणान्वितम्

prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam

अतियोगाद्रुजः शोफः पिडकास्तिमिरोद्गमः पाकोऽश्रु हर्षणं चापि हीने दोषोद्गमस्तथा

atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ pāko'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकप्रसाधनम् द्वौ बिल्वमात्रौ श्लक्ष्णस्य पिण्डौ मांसस्य पेषितौ

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau

द्र व्याणां बिल्वमात्रं तु द्र वाणां कुडवो मतः तदैकध्यं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम्

dra vyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dra vāṇāṃ kuḍavo mataḥ tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam

किआ!श्मरीकुमुदैरण्डपद्मिनीकदलीभवैः इ! मृदावलिप्तमङ्गारैः खादिरैरबकूलयेत्

kiā!śmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ i! mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairabakūlayet

कतकाश्मन्तकैरण्डपाटलावृषबादरैः सक्षीरद्रुमकाष्ठैर्वा गोमयैर्वाऽपि युक्तितः

katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā'pi yuktitaḥ

स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृणाम् तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत्

svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet

कनीनके निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोष्णौ वातकफापहौ

kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau

अत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ अप्लुतौ शीतलौ चाश्रुस्तम्भरुग्घर्षकारकौ

atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau

अतिमात्रौ कषायत्वसङ्कोचस्फुरणावहौ हीनप्रमाणौ दोषाणामुत्क्लेशजननौ भृशम्

atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam

युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्घर्षस्रावनाशनौ कण्डूपदेहदूषीकारक्तराजिविनाशनौ

yuktau kṛtau dāhaśopharuggharṣasrāvanāśanau kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau

तस्मात् परिहरन् दोषान् विदध्यात्तौ सुखावहौ व्यापदश्च यथादोषं नस्यधूमाञ्जनैर्जयेत्

tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet

आद्यन्तयोश्चाप्यनयोः स्वेद उष्णाम्बुचैलिकः तथा हितोऽवसाने च धूमः श्लेष्मसमुच्छ्रितौ

ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau

यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेकस्तु बलवत्तरम्

yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram

तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दवः स्नैहिके दश

tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa

आश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोपणे सेकस्य द्विगुणः कालः पुटपाकात् परो मतः

āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ

अथवा कार्यनिर्वृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम् पूर्वापराह्णे मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभयोः

athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ

योगायोगात् स्नेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते रोगाञ्छिरसि संभूतान् हत्वाऽतिप्रबलान् गुणान्

yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate rogāñchirasi saṃbhūtān hatvā'tiprabalān guṇān

करोति शिरसो बस्तिरुक्ता ये मूर्धतैलिकाः शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु

karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu

ऋज्वासीनस्य बध्नीयाद्बस्तिकोशं ततो दृढम् यथाव्याधिशृतस्नेहपूर्णं संयम्य धारयेत्

ṛjvāsīnasya badhnīyādbastikośaṃ tato dṛḍham yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet

तर्पणोक्तं दशगुणं यथादोषं विधानवित् व्यक्तरूपेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवले

tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale

नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्तमञ्जनमाचरेत् लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा

netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā

तत्र पञ्च रसान् व्यस्तानाद्यैकरसवर्जितान् पञ्चधा लेखनं युञ्ज्याद्यथादोषमतन्द्रि तः

tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandri taḥ

नेत्रवर्त्मसिराकोशस्रोतःशृङ्गाटकाश्रितम् मुखनासाक्षिभिर्दोषमोजसा स्रावयेत्तु तत्

netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat

कषायं तिक्तकं वाऽपि सस्नेहं रोपणं मतम् तत्स्नेहशैत्याद्वर्ण्यं स्याद्दृष्टेश्च बलवर्धनम्

kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā'pi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syāddṛṣṭeśca balavardhanam

मधुरं स्नेहसंपन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थं च तद्धितम्

madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam

यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः अञ्जनानि यथोक्तानि प्राह्णसायाह्नरात्रिषु

yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu

गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु यथापूर्वं बलं तेषां श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ

हरेणुमात्रा वर्तिः स्याल्लेखनस्य प्रमाणतः प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च

hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca

रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः

rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā matā dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ

तेषां तुल्यगुणान्येव विदध्याद्भाजनान्यपि सौवर्णं राजतं शार्ङ्गं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम्

teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam

आयसानि च योज्यानि शलाकाश्च यथाक्रमम् वक्त्रयोर्मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला

āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā

अष्टाङ्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा औदुम्बर्यश्मजा वाऽपि शारीरी वा हिता भवेत्

aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā audumbaryaśmajā vā'pi śārīrī vā hitā bhavet

वामेनाक्षि विनिर्भुज्य हस्तेन सुसमाहितः शलाकया दक्षिणेन क्षिपेत् कानीनमञ्जनम्

vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam

आपाङ्ग्यं वा यथायोगं कुर्याच्चापि गतागतम् वर्त्मोपलेपि वा यत्तदङ्गुल्यैव प्रयोजयेत्

āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet

अक्षि नात्यन्तयोरञ्ज्याद्बाधमानोऽपि वा भिषक् न चानिर्वान्तदोषेऽक्ष्णि धावनं संप्रयोजयेत्

akṣi nātyantayorañjyādbādhamāno'pi vā bhiṣak na cānirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet

दोषः प्रतिनिवृत्तः सन् हन्याद् दृष्टेर्बलं तथा गतदोषमपेताश्रु पश्येद्यत् सम्यगम्भसा

doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā

प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः श्रमोदावर्तरुदितमद्यक्रोधभयज्वरैः

prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ

वेगाघातशिरोदोषैश्चार्तानां नेष्यतेऽञ्जनम् रागरुक्तिमिरास्रावशूलसंरम्भसंभवात्

vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate'ñjanam rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt

निद्रा क्षये क्रियाशक्तिं प्रवाते दृग्बलक्षयम् रजोधूमहते रागस्रावाधीमन्थसंभवम्

nidrā kṣaye kriyāśaktiṃ pravāte dṛgbalakṣayam rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam

संरम्भशूलौ नस्यान्ते शिरोरुजि शिरोरुजम् शिरःस्नातेऽतिशीते च रवावनुदितेऽपि च

saṃrambhaśūlau nasyānte śiroruji śirorujam śiraḥsnāte'tiśīte ca ravāvanudite'pi ca

दोषस्थैर्यादपार्थं स्याद्दोषोत्क्लेशं करोति च अजीर्णेऽप्येवमेव स्यात् स्रोतोमार्गावरोधनात्

doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca ajīrṇe'pyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt

दोषवेगोदये दत्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्र वान् तस्मात् परिहरन् दोषानञ्जनं साधु योजयेत्

doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadra vān tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet

लेखनस्य विशेषेण काल एष प्रकीर्तितः व्यापदश्च जयेदेताः सेकाश्च्योतनलेपनैः

lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ

यथास्वं धूमकवलैर्नस्यैश्चापि समुत्थिताः विशदं लघ्वनास्रावि क्रियापटु सुनिर्मलम्

yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam

संशान्तोपद्र वं नेत्रं विरिक्तं सम्यगादिशेत् जिह्मं दारुणदुर्वर्णं स्रस्तं रूक्षमतीव च

saṃśāntopadra vaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca

नेत्रं विरेकातियोगे स्यन्दते चातिमात्रशः तत्र संतर्पणं कार्यं विधानं चानिलापहम्

netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham

अक्षि मन्दविरिक्तं स्यादुदग्रतरदोषवत् धूमनस्याञ्जनैस्तत्र हितं दोषावसेचनम्

akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam

स्नेहवर्णबलोपेतं प्रसन्नं दोषवर्जितम् ज्ञेयं प्रसादने सम्यगुपयुक्तेऽक्षि निर्वृतम्

snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam jñeyaṃ prasādane samyagupayukte'kṣi nirvṛtam

किञ्चिद्धीनविकारं स्यात्तर्पणाद्धि कृतादति तत्र दोषहरं रूक्षं भेषजं शस्यते मृदु

kiñciddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu

साधारणमपि ज्ञेयमेवं रोपणलक्षणम् प्रसादनवदाचष्टे तस्मिन् युक्तेऽतिभेषजम्

sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte'tibheṣajam

स्नेहनं रोपणं वाऽपि हीनयुक्तमपार्थकम् कर्तव्यं मात्रया तस्मादञ्जनं सिद्धिमिच्छता

snehanaṃ ropaṇaṃ vā'pi hīnayuktamapārthakam kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā

पुटपाकक्रियाद्यासु क्रियास्वेषैकिऐ!वि कल्पना सहस्रशश्चाञ्जनेषु बीजेनोक्तेन पूजिताः

puṭapākakriyādyāsu kriyāsveṣaikiai!vi kalpanā sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ

दृष्टेर्बलविवृर्द्ध्य्थं याप्यरोगक्षयाय च राजार्हान्यञ्जनाग्र्याणि निबोधेमान्यतः परम्

dṛṣṭerbalavivṛrddhythaṃ yāpyarogakṣayāya ca rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param

अष्टौ भागानञ्जनस्य नीलोत्पलसमत्विषः औदुम्बरं शातकुम्भं राजतं च समासतः

aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ audumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ

एकादशैतान् भागांस्तु योजयेत् कुशलो भिषक् मूषाक्षिप्तं तदाध्मातमावृतं जातवेदसि

ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi

खदिराश्मन्तकाङ्गारैर्गोशकृद्भिरथापि वा गवां शकृद्र से मूत्रे दध्नि सर्पिषि माक्षिके

khadirāśmantakāṅgārairgośakṛdbhirathāpi vā gavāṃ śakṛdra se mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike

तैलमद्यवसाकज्जसर्वगन्धोदकेषु च द्रा क्षारसेक्षुत्रिफलारसेषु सुहिमेषु च

tailamadyavasākajjasarvagandhodakeṣu ca drā kṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca

सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके निषेचयेत् पृथक् चैनं ध्मातं ध्मातं पुनः पुनः

sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ

ततोऽन्तरीक्षे सप्ताहं प्लोतबद्धं स्थितं जले विशोष्य चूर्णयेन्मुक्तां स्फटिकं विद्रुमं तथा

tato'ntarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā

कालानुसारिवां चापि शुचिरावाप्य योगतः एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे

kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe

दन्तस्फटिकवैदूर्यशङ्खशैलासनोद्भवे शातकुम्भेऽथ शार्ङ्गे वा राजते वा सुसंस्कृते सहस्रपाकवत् पूजां कृत्वा राज्ञः प्रयोजयेत्

dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave śātakumbhe'tha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet

तेनाञ्जिताक्षो नृपतिर्भवेत् सर्वजनप्रियः अधृष्यः सर्वभूतानां दृष्टिरोगविवर्जितः

tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ

कुष्ठं चन्दनमेलाश्च पत्रं मधुकमञ्जनम् मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि वक्रं रत्नानि सप्त च

kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca

उत्पलस्य बृहत्योश्च पद्मस्यापि च केशरम् नागपुष्पमुशीराणि पिप्पली तुत्थमुत्तमम्

utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam

कुक्कुटाण्डकपालानि दार्वीं पथ्यां सरोचनाम् मरिचान्यक्षमज्जानं तुल्यां च गृहगोपिकाम्

kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām

कृत्वा सूक्ष्मं ततश्चूर्णं न्यसेदभ्यर्च्य पूर्ववत् एतद्भद्रो दयं नाम सदैवार्हति भूमिपः

kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat etadbhadro dayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ

वक्रं समरिचं चैव मांसीं शैलेयमेव च तुल्यांशानि समानैस्तैः समग्रैश्च मनःशिला

vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā

पत्रस्य भागाश्चत्वारो द्विगुणं सर्वतोऽञ्जनम् तावच्च यष्टीमधुकं पूर्ववच्चैतदञ्जनम्

patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato'ñjanam tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam

100

मनःशिलां देवकाष्ठं रजन्यौ त्रिफलोषणम् लाक्षालशुनमञ्जिष्ठासैन्धवैलाः समाक्षिकाः

manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ

101

रोध्रं सावरकं चूर्णमायसं तांम्रमेव च कालानुसारिवां चैव कुक्कुटाण्डदलानि च

rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāṃmrameva ca kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca

102

तुल्यानि पयसा पिष्ट्वा गुटिकां कारयेद्बुधः कण्डूतिमिरशुक्लार्मरक्तराज्युपशान्तये

tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye

103

कांस्यापमार्जनमसी मधुकं सैन्धवं तथा एरण्डमूलं च समं बृहत्यंशद्वयान्वितम्

kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam

104

आजेन पयसा पिष्ट्वा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् सप्तकृत्वस्तु ता वर्त्यश्छायाशुष्का रुजापहाः

ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ

105

पथ्यातुत्थकयष्ट्याह्वैस्तुल्यैर्मरिचषोडशा पथ्या सर्वविकारेषु वर्तिः शीताम्बुपेषिता

pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā

106

रसक्रियाविधानेन यथोक्तविधिकोविदः पिण्डाञ्जनानि कुर्वीत यथायोगमतन्द्रि तः

rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandri taḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे क्रियाकल्पो नामाष्टादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

एकोनविंशतितमोऽध्यायः

अथाते नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāte nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम्

abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam

दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत्

dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogaiḥ svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitset

सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंखेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन

sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃkheditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena

साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रेत्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु स्यात् पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक् च भवेत्तु याप्यम्

sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchretrīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayettu syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavettu yāpyam

विस्तीर्णदृष्टितनुरागमसत्प्रदर्शि साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैरुन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम्

vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhairunnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam

नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः

netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ

स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर्बालाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणकोऽन्य मृद्गाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटमपि तेन शिशुः स नित्यम्

stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbālākṣivartmabhava eva kukūṇako'nya mṛdgāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭamapi tena śiśuḥ sa nityam

सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च क्षौद्रा युतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात्

sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca kṣaudrā yutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt

तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसंप्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम्

taṃ vāmayettu madhusaindhavasaṃprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām

स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर्वा नैनं वमन्तमपि वामयितुं यतेत दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यमूर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः

syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā nainaṃ vamantamapi vāmayituṃ yateta dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ

जम्ब्वाम्रधात्र्! यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनमेव चापि आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाऽहुरपि च त्रिफलाविपक्वम्

jambvāmradhātr! yaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanameva cāpi āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathā'hurapi ca triphalāvipakvam

नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि स्यादञ्जनं मधुरसामधुकाम्रकैर्वा कृष्णायसं घृतपयो मधु वाऽपि दग्धम्

nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni syādañjanaṃ madhurasāmadhukāmrakairvā kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vā'pi dagdham

व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गैरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजोऽञ्जनमंशतुल्यम्

vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gairikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo'ñjanamaṃśatulyam

स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर्नुदति भावितमञ्जनेन स्यन्दे कफादभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलोऽक्षिगदं जिघांसुः

srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena syande kaphādabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ

समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम् वक्तुं निरवशेषेण श्लोकानामयुतैरपि

samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānāmayutairapi

सहस्रैरपि वा प्रोक्तमर्थमल्पमतिर्नरः तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः

sahasrairapi vā proktamarthamalpamatirnaraḥ tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ

तदिदं बहुगूढार्थं चिकित्साबीजमीरितम् कुशलेनाभिपन्नं तद्बहुधाऽभिप्ररोहति

tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam kuśalenābhipannaṃ tadbahudhā'bhiprarohati

तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना

tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नयनाभिघातचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

विंशतितमोऽध्यायः

अथातः कर्णगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ karṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कर्णशूलं प्रणादश्च बाधिर्यं क्ष्वेड एव च कर्णस्रावः कर्णकण्डूः कर्णवर्चस्तथैव च

karṇaśūlaṃ praṇādaśca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcastathaiva ca

कृमिकर्णप्रतिनाहौ विद्र धिर्द्विविधस्तथा कर्णपाकः पूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्विधम्

kṛmikarṇapratināhau vidra dhirdvividhastathā karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaścaturvidham

कर्णार्बुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्विधः एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः

karṇārbudaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi caturvidhaḥ ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ

समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरः समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः

samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaraḥ samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ

यदा तु नाडीषु विमार्गमागतः स एव शब्दाभिवहासु तिष्ठति शृणोति शब्दान् विविधांस्तदा नरः प्रणादमेनं कथयन्ति चामयम्

yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa eva śabdābhivahāsu tiṣṭhati śṛṇoti śabdān vividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam

स एव शब्दानुवहा यदा सिराः कफानुयातो व्यनुसृत्य तिष्ठति तदा नरस्याप्रतिकारसेविनो भवेत्तु बाधिर्यमसंशयं खलु

sa eva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati tadā narasyāpratikārasevino bhavettu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu

श्रमात् क्षयाद्रू क्षकषायभोजनात् समीरणः शब्दपथे प्रतिष्ठितः विरक्तशीर्षस्य च शीतसेविनः करोति हि क्ष्वेडमतीव कर्णयोः

śramāt kṣayādrū kṣakaṣāyabhojanāt samīraṇaḥ śabdapathe pratiṣṭhitaḥ viraktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ

शिरोभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्र धेः स्रवेत्तु पूयं श्रवणोऽनिलावृतः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः

śirobhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidra dheḥ sravettu pūyaṃ śravaṇo'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ

कफेन कण्डूः प्रचितेन कर्णयोर्भृशं भवेत् स्रोतसि कर्णसंज्ञिते विशोषिते श्लेष्मणि पित्ततेजसा नृणां भवेत् स्रोतसि कर्णगूथकः

kaphena kaṇḍūḥ pracitena karṇayorbhṛśaṃ bhavet srotasi karṇasaṃjñite viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavet srotasi karṇagūthakaḥ

स कर्णविट्को द्र वतां यदा गतो विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽभितापनः

sa karṇaviṭko dra vatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate tadā sa karṇapratināhasaṃjñito bhavedvikāraḥ śiraso'bhitāpanaḥ

यदा तु मूर्च्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः तदञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः

yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ tadañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ

क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्र धिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्

kṣatābhighātaprabhavastu vidra dhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān

भवेत् प्रपाकः खलु पित्तकोपतो विकोथविक्लेदकरश्च कर्णयोः स्थिते कफे स्रोतसि पित्ततेजसा विलाय्यमाने भृशसंप्रतापवान्

bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaraśca karṇayoḥ sthite kaphe srotasi pittatejasā vilāyyamāne bhṛśasaṃpratāpavān

अवेदनो वाऽप्यथवा सवेदनो घनं स्रवेत् पूति च पूतिकर्णकः प्रदिष्टलिङ्गान्यरशांसि तत्त्वतस्तथैव शोफार्बुदलिङ्गमीरितम् मया पुरस्तात् प्रसमीक्ष्य योजयेदिहैव तावत् प्रयतो भिषग्वरः

avedano vā'pyathavā savedano ghanaṃ sravet pūti ca pūtikarṇakaḥ pradiṣṭaliṅgānyaraśāṃsi tattvatastathaiva śophārbudaliṅgamīritam mayā purastāt prasamīkṣya yojayedihaiva tāvat prayato bhiṣagvaraḥ

;इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कर्णगतरोगविज्ञानीयो नाम विंशतितमोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogavijñānīyo nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ

;प्रथमोऽध्यायः

अथातो द्विव्रणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

द्वौ व्रणौ भवतःशारीर आगन्तुश्च तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्नि-पातनिमित्तः आगन्तुरपि पुरुषपशुप क्षि व्यालसरी सृपप्रपतनपीडनप्रहारा-र्निगक्षारविषतीक्ष्णौषधशकलकपाल शृङ्गचक्रेषुपरशुशक्तिकुन्ताद्यायुधाभि-घातनिमित्तः तत्र तुल्ये व्रण सामान्ये द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् द्विव्रणीय इत्युच्यते

dvau vraṇau bhavataḥśārīra āgantuśca tayoḥ śārīraḥ pavanapittakaphaśoṇitasanni-pātanimittaḥ āganturapi puruṣapaśupa kṣi vyālasarī sṛpaprapatanapīḍanaprahārā-rnigakṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapāla śṛṅgacakreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhi-ghātanimittaḥ tatra tulye vraṇa sāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīya ityucyate

सर्वस्मिन्नेवागन्तुव्रणे तत्कालमेव क्षतोष्मणः प्रसृतस्योपशमार्थं पित्तवच्छी-तक्रियावचारणविधिविशेषः सन्धानार्थं च मधुघृतप्रयोग इत्येतदिद्वकारणोत्थानप्रयोजनम् उत्तरकालं तु दोषोपप्लव विशेषाच्छारीरवत् प्रतीकारः

sarvasminnevāgantuvraṇe tatkālameva kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ pittavacchī-takriyāvacāraṇavidhiviśeṣaḥ sandhānārthaṃ ca madhughṛtaprayoga ityetadidvakāraṇotthānaprayojanam uttarakālaṃ tu doṣopaplava viśeṣācchārīravat pratīkāraḥ

दोषोपप्लवविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः प्रसरणसामर्थ्यात् यथोक्तो व्रणप्रश्नाधिकारा शुद्धत्वात् षोडशप्रकार इत्येके

doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ prasaraṇasāmarthyāt yathokto vraṇapraśnādhikārā śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra ityeke

तस्य लक्षणं द्विविधंसामान्यं वैशेषिकं च तत्र सामान्यं रुक् व्रण गात्रविचूर्णने व्रणयतीति व्रणः विशेषलक्षणं पुनर्वातादिलिङ्गविशेषः

tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃsāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca tatra sāmānyaṃ ruk vraṇa gātravicūrṇane vraṇayatīti vraṇaḥ viśeṣalakṣaṇaṃ punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ

तत्र श्यावारुणाभस्तनुः शीतः पिच्छिलोऽल्पस्रावी रूक्षश्चटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनाबहुलो निर्मांसश्चेति वातात् क्षिप्रजः पीतनीलाभः किंशुकोदकाभोष्णस्रावी दाहपाकरागविकारकारी पीतपिडकाजुष्टश्चेति पि-त्तात् प्रततचण्डकण्डूबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्नायुजालावततः कठिनः पाण्ड्ववभासो मन्दवेदनः शुक्लशीतसान्द्र पिच्छिलास्रावी गुरुश्चेति कफात् प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजा लोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिः सवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्रावी पित्तलिङ्गश्चेति रक्तात् तोददाहधूमायन-प्रायः पीतारुणाभस्तद्वर्णस्रावी चेति वातपित्ताभ्यां कण्डूयनशीलः सनिस्तो-दो रूक्षो गुरुर्दारुणो मुहुर्मुहुः शीतपिच्छि लाल्पस्रावी चेति वातश्लेष्मभ्यां गुरुः सदाह उष्णः पीतपाण्डुस्रव्! चेति पित्तश्लेष्मभ्यां रूक्षस्तनुस्तोदबहुलः सुप्त इव च रक्तारुणाभस्तद्वर्णास्रावी चेति वातशोणिताभ्यां घृतमण्डाभो मीनधावनतोयगन्धिर्मृदुर्विसर्प्युष्णकृष्णस्रावी चेति पित्तशोणिताभ्यां रक्तो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः कणडूप्रायः स्थिरो सरक्तपाण्डुस्रावी चेति श्लेष्म-शोणिताभ्यां स्फुरणतोददाहधूमायनप्रायः पीततनुरक्तस्रावी चेति वातपित्त-शोणितेभ्यः कण्डूस्फुरणचुमचुमायमानप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति वा-तश्लेष्म शोणितेभ्यः दाहपाकरागकण्डूप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति पि-त्तश्लेष्मशोणितेभ्यः त्रिविधवर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवन पित्तकफेभ्यः निर्दहननिर्मथनस्फुरणतोददाहपाकरागकण्डूस्वापबहुलो नानावर्णवदना-स्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोणितेभ्यः जिह्वातलाभो मृदुः स्निग्धः श्लक्ष्णो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्रावश्चेति शुद्धो व्रण इति

tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo'lpasrāvī rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaśceti vātāt kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī pītapiḍakājuṣṭaśceti pi-ttāt pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ śuklaśītasāndra picchilāsrāvī guruśceti kaphāt pravāladalanicayaprakāśaḥ kṛṣṇasphoṭapiḍakājā lopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt todadāhadhūmāyana-prāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī ceti vātapittābhyāṃ kaṇḍūyanaśīlaḥ sanisto-do rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ śītapicchi lālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrav! ceti pittaśleṣmabhyāṃ rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇaḍūprāyaḥ sthiro saraktapāṇḍusrāvī ceti śleṣma-śoṇitābhyāṃ sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti vātapitta-śoṇitebhyaḥ kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vā-taśleṣma śoṇitebhyaḥ dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti pi-ttaśleṣmaśoṇitebhyaḥ trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavana pittakaphebhyaḥ nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo nānāvarṇavadanā-srāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa iti

तस्य व्रणस्य षष्टिरुपक्रमा भवन्ति तद्यथा-अपतर्पणमालेपः परिषेकोऽभ्यङ्गः स्वेदो विम्लापनमुपनाहः पाचनं विस्रावणं स्नेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषणमाहरणं व्यधनं विस्रवाणं सीवनं सन्धानं पीडनं शोणि-तास्थापनं निर्वापणमुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रिया-ऽवचूर्णनं व्रणधू पनमुत्सादनमवसादनं मृदुकर्म दारुणकर्म क्षारकर्माग्निकर्म कृष्णकर्म पाण्डुकर्म प्रतिसारणं रोमसञ्जननं लोमापहरणं बस्तिकर्मोत्तरब-स्तिकर्म बन्धः पत्रदनां कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारणं धूमो मधु सर्पिर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानमिति

tasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti tadyathā-apatarpaṇamālepaḥ pariṣeko'bhyaṅgaḥ svedo vimlāpanamupanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanameṣaṇamāharaṇaṃ vyadhanaṃ visravāṇaṃ sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇi-tāsthāpanaṃ nirvāpaṇamutkārikā kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā-'vacūrṇanaṃ vraṇadhū panamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ bastikarmottaraba-stikarma bandhaḥ patradanāṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhu sarpiryantramāhāro rakṣāvidhānamiti

तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनमिति शोधनरोपणा-नि तेष्वष्टौ शस्त्रकृत्याः शोणितास्थापनं क्षारोऽग्निर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानं बन्धविधानं चोक्तानि स्नेहस्वेदनवमन विरेचनबस्त्युत्तरबस्तिशिरोविरेचन-नस्यधूमकवलधा रणान्यन्यत्र वक्ष्यामः यदन्यदवशिष्टमुपक्रमजातं तदिह वक्ष्यते

teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanamiti śodhanaropaṇā-ni teṣvaṣṭau śastrakṛtyāḥ śoṇitāsthāpanaṃ kṣāro'gniryantramāhāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhānaṃ coktāni snehasvedanavamana virecanabastyuttarabastiśirovirecana-nasyadhūmakavaladhā raṇānyanyatra vakṣyāmaḥ yadanyadavaśiṣṭamupakramajātaṃ tadiha vakṣyate

षडिवधः प्रागुपदिष्टः शोफः तस्यैकादशोपक्रमा भवन्त्यपतर्पणादयो विरेच-नान्ताः ते च विशेषेण शोथप्रतीकारे वर्तन्ते व्रणभावमापन्नस्य च न विरुध्यन्ते शेषास्तु प्रायेण व्रणप्रतीकारहेतव एव

ṣaḍivadhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ tasyaikādaśopakramā bhavantyapatarpaṇādayo vireca-nāntāḥ te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre vartante vraṇabhāvamāpannasya ca na virudhyante śeṣāstu prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva

अपतर्पणमाद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च

apatarpaṇamādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca

भवन्ति चात्र दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थं दोषानद्धस्य देहिनः अवेक्ष्य दोषं प्राणं च कार्यं स्यादपतर्पणम्

bhavanti cātra doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya dehinaḥ avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syādapatarpaṇam

ऊर्ध्वमारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषश्रमान्वितैः न कार्यं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः

ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ

शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूग्ररुजेषु च यथास्वैरौषधैर्लेपं प्रत्येकश्येन कारयेत्

śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca yathāsvairauṣadhairlepaṃ pratyekaśyena kārayet

यथा प्रज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम् क्षिप्रं प्रशमयत्यग्निमेवमालेपनं रुजः

yathā prajvalite veśmanyambhasā pariṣecanam kṣipraṃ praśamayatyagnimevamālepanaṃ rujaḥ

प्रह्लादने शोधने च शोफस्य हरणे तथा उत्सादने रोपणे च लेपः स्यात्तु तदर्थकृत्

prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāttu tadarthakṛt

वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरौषधनिष्क्वा-थैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्तेषु क्षीरघृतमधुशर्क-रोदकेक्षुरसमधुरौषधक्षीरवृक्षनिष्क्वाथैरनुषणैः परिषेकान् कुर्वीत श्लेष्मशो-फे तु तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत

vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvā-thairaśītaiḥ pariṣekān kurvīta pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu kṣīraghṛtamadhuśarka-rodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthairanuṣaṇaiḥ pariṣekān kurvīta śleṣmaśo-phe tu tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān kurvīta

यथाऽम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति दोषाग्निरेवं सहसा परिषेकेण शाम्यति

yathā'mbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati

अभ्यङ्गस्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति

abhyaṅgastu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca karoti

स्वेदविम्लापनादीनां क्रियाणां प्राक् स उच्यते पश्चात् कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु

svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate paścāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu

रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाप्येवंविधा व्रणाः

rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevaṃvidhā vraṇāḥ

स्थिराणां रुजतां मन्दं कार्यं विम्लापनं भवेत् अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः

sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet abhyajya svedayitvā tu veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ

विमर्दयेद्भिषक् प्राज्ञस्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा शोफयोरुपनाहं तु कुर्यादामविदग्धयोः

vimardayedbhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā śophayorupanāhaṃ tu kuryādāmavidagdhayoḥ

अविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैरुपक्रमैः

avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca nivartate na yaḥ śopho virekāntairupakramaiḥ

तस्य संपाचनं कुर्यात् समाहृत्यौषधानि तु दधितक्रसुराशुक्तधान्याम्लैर्योजितानि तु

tasya saṃpācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojitāni tu

स्निग्धानि लवणीकृत्य पचेदुत्कारिकां शुभाम् सैरण्डपत्रया शोफं नाहयेदुष्णया तया

snigdhāni lavaṇīkṛtya pacedutkārikāṃ śubhām sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayeduṣṇayā tayā

हितं सम्भोजनं चापि पाकायाभिमुखो यदि वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च

hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca

अचिरोत्पतिते शोफे कुर्याच्छोणितमोक्षणम् सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति

acirotpatite śophe kuryācchoṇitamokṣaṇam saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati

संरब्धे विषमे चापि व्रणे विस्रावणं हितम् सविषे च विशेषेण जलौकोभिः पदैस्तथा

saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padaistathā

वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा सोपद्र वाणां रूक्षाणां कृशानां व्रणशोषिणाम्

vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā sopadra vāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām

यथास्वमौषधैः सिद्धं स्नेहपानं विधीयते उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः

yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ

संक्लिष्टश्याध्यिआ!मिरुधिरे व्रणे प्रच्छर्दनं हितम् वातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु

saṃkliṣṭaśyādhyiā!mirudhire vraṇe pracchardanaṃ hitam vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu

विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः अपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु स्थिरेषु च

virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ apākeṣu tu rogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca

स्नायुकोथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुच्यते अन्तःपूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सङ्गवत्स्वपि

snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate antaḥpūyeṣvavaktreṣu tathaivotsaṅgavatsvapi

गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुच्यते बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि

gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptamucyate bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitāmapi

मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूक्तेषु दारणम् सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते

marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite

पाकोद्वृत्तेषु दोषेषु तत्तु कार्यं विजानता सुपिष्टैर्दारणद्र व्यैर्युक्तः क्षारेण वा पुनः

pākodvṛtteṣu doṣeṣu tattu kāryaṃ vijānatā supiṣṭairdāraṇadra vyairyuktaḥ kṣāreṇa vā punaḥ

कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् दीर्यमाणान् पुनः पुनः कठिनोत्सन्नमांसांश्च लेखनेनाचरेद्भिषक्

kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ kaṭhinotsannamāṃsāṃśca lekhanenācaredbhiṣak

समं लिखेत् सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः वर्त्मनां तु प्रमाणेन समं शस्त्रेण निर्लिखेत्

samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet

क्षौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवम् कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत्

kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavam karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet

नाडीव्रणाञ् शल्यगर्भानुन्मार्ग्युत्सङ्गिनः शनैः करीरबालाङ्गुलिभिरेषण्या वैषयेद्भिषक्

nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ karīrabālāṅgulibhireṣaṇyā vaiṣayedbhiṣak

नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाड्योऽवक्त्राः सशोणिताः चुच्चूपोदकजैः श्लक्ष्णैः करीरैरेषयेत्तु ताः

netravartmagudābhyāsanāḍyo'vaktrāḥ saśoṇitāḥ cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīraireṣayettu tāḥ

संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक् यथोक्तमाहरेच्छल्यं प्राप्तोद्धरणलक्षणम्

saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimān bhiṣak yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam

रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्रावयेत् कीर्तितं यथा

roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ śastraṃ nidadhyāddoṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā

अपाकोपद्रुता ये च मांसस्था विवृताश्च ये यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च

apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāśca ye yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānameva ca

पूयगर्भानणुद्वारान् व्रणान्मर्मगतानपि यथोक्तैः पीडनद्र व्यैः समन्तात् परिपीडयेत्

pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi yathoktaiḥ pīḍanadra vyaiḥ samantāt paripīḍayet

शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति न चाभिमुखमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते

śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate

तैस्तैर्निमित्तैर्बहुधा शोणिते प्रस्रुते भृशम् कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत्

taistairnimittairbahudhā śoṇite prasrute bhṛśam kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet

दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत्

dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet

यथोक्तैः शीतलद्र व्यैः क्षीरपिष्टैर्घृताप्लुतैः दिह्यादबहलान् सेकान् सुशीतांश्चावचारयेत्

yathoktaiḥ śītaladra vyaiḥ kṣīrapiṣṭairghṛtāplutaiḥ dihyādabahalān sekān suśītāṃścāvacārayet

व्रणेषु क्षीणमांसेषु तनुस्राविष्वपाकिषु तोदकाठिन्यपारुष्यशूलवेपथुमत्सु च

vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca

वातघ्नवर्गेऽम्लगणे काकोल्यादिगणे तथा स्नैहिकेषु च बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम्

vātaghnavarge'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā snaihikeṣu ca bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām

तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिराणां वेदनावताम् दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिच्छिलानां विशेषतः

teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ

कषायैः शोधनं कार्यं शोधनैः प्रागुदीरितैः अन्तःशल्यानणुमुखान् गम्भीरान् मांससंश्रितान् शोधनद्र व्ययुक्ताभिर्वर्तिभिस्तान् यथाक्रमम्

kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ antaḥśalyānaṇumukhān gambhīrān māṃsasaṃśritān śodhanadra vyayuktābhirvartibhistān yathākramam

पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्च शोधयेत्

pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca śodhayet

कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्र व्यैः पुरोदितैः पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान्

kalkīkṛtairyathālābhaṃ vartidra vyaiḥ puroditaiḥ pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān

कार्पासीफलमिश्रेण जयेच्छोधनसर्पिषा उत्सन्नमांसानस्निग्धानल्पस्रावान् व्रणांस्तथा

kārpāsīphalamiśreṇa jayecchodhanasarpiṣā utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃstathā

सर्षपस्नेहयुक्तेन धीमांस्तैलेन शोधयेत् तैलेनाशुध्यमानानां शोधनीयां रसक्रियाम्

sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām

व्रणानां स्थिरमांसानां कुर्याद्द्र व्यैरुदीरितैः कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः

vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryāddra vyairudīritaiḥ kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet punaḥ

सुराष्ट्रजां सकासीसां दद्याच्चापि मनःशिलाम् हरितालं च मतिमांस्ततस्तामवचारयेत्

surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāccāpi manaḥśilām haritālaṃ ca matimāṃstatastāmavacārayet

मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रा मतिमर्दिताम् व्रणेषु दत्त्वा तां तिष्ठेत्त्रींस्त्रींश्च दिवसान् परम्

mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrā matimarditām vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃśca divasān param

मेदोजुष्टानगम्भीरान् दुर्गन्धांश्चूर्णशोधनैः उपाचरेत् भिषक् प्राज्ञः श्लक्ष्णैः शोधनवर्तिजैः

medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃścūrṇaśodhanaiḥ upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ śodhanavartijaiḥ

शुद्धलक्षणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम् तत्र कार्यं यथोद्दिष्टैर्द्र व्यैर्वैद्येन जानता

śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairdra vyairvaidyena jānatā

अवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च हिता रोपणवर्त्यङ्गकृता रोपणवर्तयः

avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ

अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् कल्कः संरोहणः कार्यस्तिलजो मधुसंयुतः

apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām kalkaḥ saṃrohaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ

स माधुर्यात्तथौष्ण्याच्च स्नेहाच्चानिलनाशनः कषायभावान्माधुर्यात्तिक्तत्वाच्चापि पित्तहृत्

sa mādhuryāttathauṣṇyācca snehāccānilanāśanaḥ kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittahṛt

औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः शोधयेद्रो पयेच्चापि युक्तः शोधनरोपणैः

auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ śodhayedro payeccāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ

निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्चाप्युपरोपणः

nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaścāpyuparopaṇaḥ

तिलवद्यवकल्कं तु केचिदाहुर्मनीषिणः शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत्

tilavadyavakalkaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ śamayedavidagdhaṃ ca vidagdhamapi pācayet

पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रो पयेत्तथा पित्तरक्तविषागन्तून् गम्भीरानपि च व्रणान्

pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayedro payettathā pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān

रोपयेद्रो पणीयेन क्षीरसिद्धेन सर्पिषा कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक्

ropayedro paṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak

कारयेद्रो पणं तैलं भेषजैस्तद्यथोदितैः अबन्ध्यानां चलस्थानां शुद्धानां च प्रदुष्यताम्

kārayedro paṇaṃ tailaṃ bheṣajaistadyathoditaiḥ abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca praduṣyatām

द्विहरिद्रा युतां कुर्याद्रो पणार्थां रसक्रियाम् समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणं भिषक्

dviharidrā yutāṃ kuryādro paṇārthāṃ rasakriyām samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak

चूर्णं विदध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा शोधनो रोपणश्चैव विधिर्योऽय प्रकीर्तितः

cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto vidhiryathā śodhano ropaṇaścaiva vidhiryo'ya prakīrtitaḥ

सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतः एष आगमसिद्धत्वात्तथैव फलदर्शनात्

sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ eṣa āgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt

मन्त्रवत् संप्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सप्तसु

mantravat saṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana svabuddhyā cāpi vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu

भेषजानि यथायोगं यान्युक्तानि पुरा मया आद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गणो यश्चानिलापहः

bheṣajāni yathāyogaṃ yānyuktāni purā mayā ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaścānilāpahaḥ

स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सप्तसु न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यः स्मृतः

sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yaḥ smṛtaḥ

तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सप्तसु आरग्वधादिस्तु गणो यश्चोष्णः परिकीर्तितः

tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu āragvadhādistu gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrtitaḥ

तौ देयौ कफदुष्टे तु संसृष्टे संयुता गणाः वातात्मकानुग्ररुजान् सास्रावानपि च व्रणान्

tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyutā gaṇāḥ vātātmakānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān

सक्षौमयवसर्पिर्भिर्धूपनाङ्गैश्च धूपयेत् परिशुष्काल्पमांसानां गम्भीराणां तथैव च

sakṣaumayavasarpirbhirdhūpanāṅgaiśca dhūpayet pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca

कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च मांसाशिनां च मांसानि भक्षयेद्विधिवन्नरः

kuryādutsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayedvidhivannaraḥ

विशुद्धमनसस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम्

viśuddhamanasastasya māṃsaṃ māṃsena vardhate utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam

कुर्याद्द्र व्यैर्यथोद्दिष्टैश्चूर्णितैर्मधुना सह कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना

kuryāddra vyairyathoddiṣṭaiścūrṇitairmadhunā saha kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā

मृद्वी क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोक्षयेत् वातघ्नौषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्च कारयेत्

mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃśca kārayet

मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि व्रणेषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम् धवप्रियङ्ग्वशोकानां रोहिण्याश्च त्वचस्तथा

mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam dhavapriyaṅgvaśokānāṃ rohiṇyāśca tvacastathā

त्रिफलाधातकीपुष्परोध्रसर्जरसान् समान् कृत्वा सूक्ष्माणि चूर्णानि व्रणं तैरवचूर्णयेत्

triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tairavacūrṇayet

उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान् तथैव खलु दुःशोध्याञ् शोधयेत् क्षारकर्मणा

utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān tathaiva khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā

स्रवतोऽश्मभवान्मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः निःशेषच्छिन्नसन्धींश्च साधयेदग्निकर्मणा

sravato'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ niḥśeṣacchinnasandhīṃśca sādhayedagnikarmaṇā

दुरूढत्वात्तु शुक्लानां कृष्णकर्म हितं भवेत् भल्लातकान् वासयेत्तु क्षीरे प्राङ्मूत्रभावितान् ततो द्विधा च्छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत्

durūḍhatvāttu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ bhavet bhallātakān vāsayettu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān tato dvidhā cchedayitvā lauhe kumbhe nidhāpayet

कुम्भेऽन्यस्मिन् निखाते तु तं कुम्भमथ योजयेत् मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेत्ततः

kumbhe'nyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha yojayet mukhaṃ mukhena sandhāya gomayairdāhayettataḥ

यः स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेत्तं शनैर्भिषक् ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

yaḥ snehaścyavate tasmādgrāhayettaṃ śanairbhiṣak grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet

तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम् भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत्

tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklamālepayedvraṇam bhallātakavidhānena sārasnehāṃstu kārayet

ये च केचित् फलस्नेहा विधानं तेषु पूर्ववत् दुरूढत्वात्तु कृष्णानां पाण्डुकर्म हितं भवेत्

ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu pūrvavat durūḍhatvāttu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet

सप्तरात्रं स्थितं क्षीरे छागले रोहिणीफलम् तेनैव पिष्टं सुश्लक्ष्णं सवर्णकरणं हितम्

saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam tenaiva piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam

नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च कासीसं मधुकं चैव क्षौद्र युक्तं प्रलेपयेत्

navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca kāsīsaṃ madhukaṃ caiva kṣaudra yuktaṃ pralepayet

कपित्थमुद्धृते मांसे मूत्रेणाजेन पूरयेत् कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मनःशिलाम्

kapitthamuddhṛte māṃse mūtreṇājena pūrayet kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām

वेणुनिर्लेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाञ्जनम् अधस्तादर्जुनस्यैतन्मासं भूमौ निधापयेत्

veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet

मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णमालेपयेद्व्रणम् कुक्कुटाण्डकपालानि कतकं मधुकं समम्

māsādūrdhvaṃ tatastena kṛṣṇamālepayedvraṇam kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam

100

तथा समुद्र मण्डूकी मणिचूर्णं च दापयेत् गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां प्रतिसारणम्

tathā samudra maṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam

101

हस्तिदन्तमसीं कृत्वा मुख्यं चैव रसाञ्जनम् रोमाण्येतेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि

hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi

102

चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रो मवती पुनः

catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavedro mavatī punaḥ

103

कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्चैव संहरेत् कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम्

kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃścaiva saṃharet kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param

104

रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति क्षुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाणि निर्हरेत्

romākīrṇo vraṇo yastu na samyaguparohati kṣurakartarisandaṃśaistasya romāṇi nirharet

105

शिङ्खचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम् शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम्

śiṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam śuktena saha piṣṭāni lomaśātanamuttamam

106

तैलं भल्लातकस्याथ स्नुहीक्षीरं तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम्

tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva ca pragṛhyaikatra matimān romaśātanamuttamam

107

कदलीदीर्धवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत्

kadalīdīrdhavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ śamī bījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret

108

आगारगोधिकापुच्छं रम्भाऽल बीजमैङ्गुदम् दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यपक्वं कचान्तकृत्

āgāragodhikāpucchaṃ rambhā'la bījamaiṅgudam dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt

109

वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्चात्यर्थवेदनः अधःकाये विशेषेण तत्र बस्तिर्विधीयते

vātaduṣṭo vraṇo yastu rūkṣaścātyarthavedanaḥ adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastirvidhīyate

110

मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीव्रणे तथैवार्तवदोषे च बस्तिरप्युत्तरो हितः

mūtrādhāte mūtradoṣe śukradoṣe'śmarīvraṇe tathaivārtavadoṣe ca bastirapyuttaro hitaḥ

111

यस्माच्छुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवम् रोहत्यपि च निःशङ्कस्तस्माद्बन्धो विधीयते

yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca mārdavam rohatyapi ca niḥśaṅkastasmādbandho vidhīyate

112

स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्तुच

sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartuca

113

एरण्डभूर्जपूतीकहरिद्रा णां तु वातजे पत्रमाश्वबलं यच्च काश्मरीपत्रमेव च

eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrā ṇāṃ tu vātaje patramāśvabalaṃ yacca kāśmarīpatrameva ca

114

पत्राणि क्षीरवृक्षाणामौदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः

patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ

115

पाठामूर्वागुडूचीनां काकमाचीहरिद्र योः पत्रं च शुकनासाया योजयेत् कफजे व्रणे

pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidra yoḥ patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe

116

अकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् अजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुणवदुच्यते

akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate

117

स्रेहमौषधसारं च पट्टः पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत्

srehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭaḥ patrāntarīkṛtaḥ nādatte yattataḥ patraṃ lepasyopari dāpayet

118

शैत्यौष्ण्यजननार्थाय स्नेहसंग्रहणाय च दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता

śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā

119

मक्षिका व्रणमागत्य निःक्षिपन्ति यदा कृमीन् श्वयथुर्भक्षिते तैस्तु जायते भृशदारुणः

makṣikā vraṇamāgatya niḥkṣipanti yadā kṛmīn śvayathurbhakṣite taistu jāyate bhṛśadāruṇaḥ

120

तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्रावश्च जायते सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरणे तथा

tīvrā rujo vicitrāśca raktāsrāvaśca jāyate surasādirhitastatra dhāvane pūraṇe tathā

121

सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्चचः हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः क्षारोदकेन वा

saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatcacaḥ hitā gomūtrapiṣṭāśca sekaḥ kṣārodakena vā

122

प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्व्रणात् विंशतिं कृमिजातीस्तु वक्ष्याम्युपरि भागशः

pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīnapaharedvraṇāt viṃśatiṃ kṛmijātīstu vakṣyāmyupari bhāgaśaḥ

123

दीर्घकालातुराणां तु कृशानां व्रणशोषिणाम् बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्निं परिरक्षता

dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ parirakṣatā

124

विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्चयमेव च चिकित्सितं च वक्ष्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः

viṣajuṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayameva ca cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ

125

कण्डूमन्तः सशोफाश्च ये च जत्रूपरि व्रणाः शिरोविरेचनं तेषु विदध्यात्कुशलो भिषक्

kaṇḍūmantaḥ saśophāśca ye ca jatrūpari vraṇāḥ śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak

126

रुजावन्तोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजत्रुजाः व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता

rujāvanto'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā

127

दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहक्षयाय च जिह्वादन्तसमुत्थस्य हरणार्थं मलस्य च

doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca

128

शोधनो रोपणश्चैव व्रणस्य मुखजस्य वै उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते

śodhano ropaṇaścaiva vraṇasya mukhajasya vai uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate

129

ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्च कफवातजान् शोफस्रावरुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत्

ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃśca kaphavātajān śophasrāvarujāyuktān dhūmapānairupācaret

130

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं सन्धानार्थं तथैव च सद्योव्रणेष्वायतेषु क्षौद्र सर्पिर्विधीयते

kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva ca sadyovraṇeṣvāyateṣu kṣaudra sarpirvidhīyate

131

अवगाढास्त्वणुमुखा ये व्रणाः शल्यपीडिताः निवृत्तहस्तोद्धरणा यन्त्रं तेषु विधीयते

avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate

132

लघुमात्रो लघुश्चैव स्निग्ध उष्णेऽग्निदीपनः सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सदाऽहारो विजानता

laghumātro laghuścaiva snigdha uṣṇe'gnidīpanaḥ sarvavraṇibhyo deyastu sadā'hāro vijānatā

133

निशाचरेभ्यो रक्ष्यस्तु नित्यमेव क्षतातुरः रक्षाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्तथा

niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ rakṣāvidhānairuddiṣṭairyamaiḥ saniyamaistathā

134

षण्मूलोऽष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः षष्ट्या विधानैर्निर्दिष्टैश्चतुर्भिः साध्यते व्रणः

ṣaṇmūlo'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ ṣaṣṭyā vidhānairnirdiṣṭaiścaturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ

135

योऽल्पौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया द्र व्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति

yo'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā dra vyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati

136

प्रसङ्गाभिहितो यो वा बहुदुर्लभभेषजः यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सिम्

prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ yathopapatti tatrāpi kāryameva cikitsim

137

गणोक्तमपि यद्द्र व्यं भवेद्व्याधावयौगिकम् तदुद्धरेद्यौगिकं तु प्रक्षिपेदप्यकीर्तितम्

gaṇoktamapi yaddra vyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam taduddharedyaugikaṃ tu prakṣipedapyakīrtitam

138

उपद्र वास्तु विविधा व्रणस्य व्रणितस्य च तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्र वाः स्मृताः

upadra vāstu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadra vāḥ smṛtāḥ

139

ज्वरातिसारौ मूर्च्छा च हिक्का च्छर्दिररोचकः श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु

jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ śvāsakāsāvipākāśca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu

140

व्रणक्रियास्वेवमासु व्यासेनोक्तास्वपि क्रियाम् भूयोऽप्युपरि वक्ष्यामि सद्योव्रणचिकित्सिते

vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsvapi kriyām bhūyo'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विव्रणीयचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात्

dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ viśvāmitrasutaṃ śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt

नानाधारामुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

आयताश्चतुरस्राश्च त्र्! यस्रा मण्डलिनस्तथा अर्धचन्द्र प्रतीकाशा विशालाः कुटिलास्तथा

āyatāścaturasrāśca tr! yasrā maṇḍalinastathā ardhacandra pratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā

शरावनिम्नमध्याश्च यवमध्यास्तथाऽपरे एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः

śarāvanimnamadhyāśca yavamadhyāstathā'pare evaṃprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ

दोषजा वा स्वयं भिन्ना न तु वैद्यनिमित्तजाः भिषग्व्रणाकृतिज्ञो हि न मोहमधिगच्छति

doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati

भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि अनन्ताकृतिरागन्तुः स भिषग्भिः पुरातनैः

bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi anantākṛtirāgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ

समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्तितः छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च

samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca

घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् तिरश्चीन ऋजुर्वाऽपि यो व्रणश्चायतो भवेत्

ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam tiraścīna ṛjurvā'pi yo vraṇaścāyato bhavet

गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते कुन्तशक्यृष्टिखड्गाग्रविषाणादिभिराशयः

gātrasya pātanaṃ cāpi chinnamityupadiśyate kuntaśakyṛṣṭikhaḍgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ

हतः किञ्चित् स्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च

hataḥ kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca

हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते

hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate

मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति मूर्च्छाश्वासतृडाध्मानमभक्तच्छन्द एव च

mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca

विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च

viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca

हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयेत् पुनः

hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayet punaḥ

आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवमेव च

ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca

शीतता चाप्यधो नाभेः खेभ्यो रक्तस्य चागमः अभिन्नेऽप्याशयेऽन्त्राणां खैः सूक्ष्मैरन्त्रपूरणम्

śītatā cāpyadho nābheḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ abhinne'pyāśaye'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam

पिहितास्ये घटे यद्वल्लक्ष्यते तस्य गौरवम् सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयाद्विना

pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā

उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम्

uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam

विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिनिर्दिशेत् प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम्

viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam

सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् विगतत्वग्यदङ्गं हि संघर्षादन्यथाऽपि वा

sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathā'pi vā

उषास्रावान्वितं तत्तु घृष्टमित्युपदिश्यते छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वाऽसृगतिस्रवेत्

uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā'sṛgatisravet

रक्तक्षयाद्रुजस्तत्र करोति पवनो भृशम् स्नेहपानं हितं तत्र तत्सेको विहितस्तथा

raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā

वेशवारैः सकृशरैः सुस्निग्धैश्चोपनाहनम् धान्यस्वेदांश्च कुर्वीत स्निग्धान्यालेपनानि च

veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca

वातघ्नौषधसिद्धैश्च स्नेहैर्बस्तिर्विधीयते पिच्चिते च विघृष्टे च नातिस्रवति शोणितम्

vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitam

अगच्छति भृशं तस्मिन् दाहः पाकश्च जायते तत्रोष्मणो निग्रहार्थं तथा दाहप्रपाकयोः

agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyate tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ

शीतमालेपनं कार्यं परिषेकश्च शीतलः षट्स्वेतेषु यथोक्तेषु छिन्नादिषु समासतः

śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ

ज्ञेयं समर्पितं सर्वं सद्योव्रणचिकित्सितम् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि छिन्नानां तु चिकित्सितम्

jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam

ये व्रणा विवृताः केचिच्छिरःपार्श्वावलम्बिनः तान् सीव्येद्विधिनोक्तेन बघ्नीयाद्गाढमेव च

ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ tān sīvyedvidhinoktena baghnīyādgāḍhameva ca

कर्णं स्थानादपहृतं स्थापयित्वा यथास्थितम् सीव्येद्यथोक्तं तैलेन स्रोतश्चाभिप्रतर्पयेत्

karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam sīvyedyathoktaṃ tailena srotaścābhipratarpayet

कृकाटिकान्ते छिन्ने तु गच्छत्यपि समीरणे सम्यङिनवेश्य बध्नीयात् सीव्येच्चापि निरन्तरम्

kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe samyaṅinaveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram

आजेन सर्पिषा चैवं परिषेकं तु कारयेत् उत्तानोऽन्न समश्नीयाच्छयीत च सुयन्त्रितः

ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet uttāno'nna samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ

शाखासु पतितांस्तिर्यक् प्रहारान् विवृतान् भृशम् सीव्येत् सम्यङ्निवेश्याशु सन्ध्यस्थीन्यनुपूर्वशः

śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ

बद्ध्वा वेल्लितकेनाशु ततस्तैलेन सेचयेत् चर्मणा गोफणाबन्धः कार्यो यो वा हितो भवेत्

baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet

पृष्ठे व्रणो यस्य भवेदुत्तानं शाययेत्तु तम् अतोऽन्यथा चोरसिजे शाययेत् पुरुषं व्रणे

pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam ato'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन बुद्धिमान् बध्नीयात् कोशबन्धेन प्राप्तं कार्यं च रोपणम्

chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam

चन्दनं पद्मकं रोध्रमुत्पलानि प्रियङ्गवः हरिद्रा मधुकं चैव पयः स्यादत्र चाष्टमम्

candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam

तैलमेभिर्विपक्वं तु प्रधानं व्रणरोपणम् चन्दनं कर्कटाख्या च सहे मांस्याह्वयाऽमृता

tailamebhirvipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā'mṛtā

हरेणवो मृणालं च त्रिफला पद्मकोत्पले त्रयोदशाङ्गं त्रिवृतमेतद्वा पयसाऽन्वितम्

hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā'nvitam

तैलं विपक्वं सेकार्थे हितं तु व्रणरोपणे अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भिन्नानां तु चिकित्सितम्

tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam

भिन्नं नेत्रमकर्मण्यमभिन्नं लम्बते तु यत् तन्निवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं शनैः

bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ

पीडयेत् पाणिना सम्यक् पद्मपत्त्रान्तरेण तु ततोऽस्य तर्पणं कार्यं नस्यं चानेन सर्पिषा

pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu tato'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā

आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च जीवकर्षभकौ चैव पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत्

ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayet

सर्वनेत्राभिघाते तु सर्पिरेतत् प्रशस्यते उदरान्मेदसो वर्तिर्निर्गता यस्य देहिनः

sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ

कषायभस्ममृत्कीर्णां बद्ध्वा सूत्रेण सूत्रवित् अग्नितप्तेन शस्त्रेण छिन्द्यान्मधुसमायुतम्

kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam

बद्ध्वा व्रणं सुजीर्णेऽन्ने सर्पिषः पानमिष्यते स्नेहपानादृते चापि पयःपानं विधीयते

baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe'nne sarpiṣaḥ pānamiṣyate snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate

शर्करामधुयष्टिभ्यां लाक्षया वा श्वदंष्ट्रया चित्रासमन्वितं चैव रुजादाहविनाशनम्

śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam

आटोपो मरणं वा स्याच्छूलो वाऽच्छिद्यमानया मेदोग्रन्थौ तु यत्तैलं वक्ष्यते तच्च योजयेत्

āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā'cchidyamānayā medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet

त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्र वान्

tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadra vān

तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुं शीतपादकराननम् शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत्

tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet

आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनमसंशयम्

āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam

आस्थापनं च निःस्नेहं कार्यमुष्णैर्विशोधनैः यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च

āsthāpanaṃ ca niḥsnehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca

भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम् अतिनिःस्रुतरक्तो वा भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक्

bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk

स्वमार्गप्रतिपन्नास्तु यस्य विण्मूत्रमारुताः व्युपद्र वः स भिन्नेऽपि कोष्ठे जीवति मानवः

svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ vyupadra vaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvati mānavaḥ

अभिन्नमन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं नान्यथा भवेत् पिपीलिकाशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु

abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu

प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांशुभिः प्रवेशयेत् कृत्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः

prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ

प्रवेशयेत् क्षीरसिक्तं शुष्कमन्त्रं घृताप्लुतम् अङ्गुल्याऽभिमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेदपि

praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutam aṅgulyā'bhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi

हस्तपादेषु संगृह्य समुत्थाप्य महाबलाः भवत्यन्तःप्रवेशस्तु यथा निर्धुनुयुस्तथा

hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā

तथाऽन्त्राणि विशन्त्यन्तः स्वां कलां पीडयन्ति च व्रणाल्पत्वाद्बहुत्वाद्वा दुष्प्रवेशं भवेत्तु यत्

tathā'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat

तदापाट्य प्रमाणेन भिषगन्त्रं प्रवेशयेत् यथास्थानं निविष्टे च व्रणं सीव्येदतन्द्रि तः

tadāpāṭya pramāṇena bhiṣagantraṃ praveśayet yathāsthānaṃ niviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandri taḥ

स्थानादपेतमादत्ते प्राणान् गुपितमेव वा वेष्टयित्वा तु पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत्

sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva vā veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet

घृतं पिबेत् सुखोष्णं च चित्रातैलसमन्वितम् मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये

ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye

ततस्तैलमिदं कुर्याद्रो पणार्थं चिकित्सकः त्वचोऽश्वकर्णधवयोर्मोचकीमेषशृङ्गयोः

tatastailamidaṃ kuryādro paṇārthaṃ cikitsakaḥ tvaco'śvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ

शल्लक्यर्जुनयोश्चापि विदार्याः क्षीरिणां तथा बलामूलानि चाहृत्य तैलमेतैर्विपाचयेत्

śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet

व्रणं संरोपयेत्तेन वर्षमात्रं यतेत च पादौ निरस्तमुष्कस्य जलेन प्रोक्ष्य चाक्षिणी

vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ yateta ca pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī

प्रवेश्य तुन्नसेवन्या मुष्कौ सीव्येत्ततः परम् कार्यो गोफणिकाबन्धः कट्यामावेश्य यन्त्रकम्

praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyettataḥ param kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyāmāveśya yantrakam

न कुर्यात् स्नेहसेकं च तेन क्लिद्यति हि व्रणः कालानुसार्यागुर्वेलाजातीचन्दनपद्मकैः

na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ

शिलादार्व्यमृतातुत्थैस्तैलं कुर्वीत रोपणम् शिरसोऽपहृते शल्ये बालवर्ति निवेशयेत्

śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam śiraso'pahṛte śalye bālavarti niveśayet

बालवर्त्यामदत्तायां मस्तुलुङ्गं व्रणात् स्रवेत् हन्यादेनं ततो वायुस्तस्मादेवमुपाचरेत्

bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret

व्रणे रोहति चैकैकं शनैर्बालमपक्षिपेत् गात्रादपहृतेऽन्यस्मात् स्नेहवर्ति प्रवेशयेत्

vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet gātrādapahṛte'nyasmāt snehavarti praveśayet

कृते निःशोणिते चापि विधिः सद्यःक्षते हितः दूरावगाढाः सूक्ष्माः स्युर्ये व्रणास्तान् विशोणितान्

kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān

कृत्वा सूक्ष्मेण नेत्रेण चक्रतैलेन तर्पयेत् समङ्गां रजनीं पद्मां त्रिवर्गं तुत्थमेव च

kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca

बिडङ्गं कटुकां पथ्यां गुडूचीं सकरञ्जिकाम् संहृत्य विपचेत् काले तैलं रोपणमुत्तमम्

biḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam

तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्वगुरुचन्दनम् हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः

tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ

पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम् क्षते क्षतविधिः कार्यः पिच्चिते भग्नवद्विधिः

pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ

घृष्टे रुजो निगृह्याशु चूर्णैरुपचरेद्व्रणम् विश्लिष्टदेहं पतितं मथितं हतमेव च

ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca

वासयेत्तैलपूर्णायां द्रो ण्यां मांसरसाशनम् अयमेव विधिः कार्यः क्षीणे मर्महते तथा

vāsayettailapūrṇāyāṃ dro ṇyāṃ māṃsarasāśanam ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā

रोपणे सपरीषेके पाने च व्रणिनां सदा तैलं घृतं वा संयोज्यं शरीरर्तूनवेक्ष्य हि

ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi

घृतानि यानि वक्ष्यामि यत्नतः पित्तविद्र धौ सद्योव्रणेषु देयानि तानि वैद्येन जानता

ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidra dhau sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā

सद्यःक्षतव्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् सर्पिषा नातिशीतेन बलातैलेन वा पुनः

sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ

समङ्गां रजनीं पद्मां पथ्यां तुत्थं सुवर्चलाम् पद्मकं रोध्रमधुकं विडङ्गानि हरेणुकाम्

samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām

तालीशपत्रं नलदं चन्दनं पद्मकेशरम् मञ्जिष्ठोशीरलाक्षाश्च क्षीरिणां चापि पल्लवान्

tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān

प्रियालबीजं तिन्दुक्यास्तरुणानि फलानि च यथालाभं समाहृत्य तैलमेभिर्विपाचयेत्

priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet

सद्योव्रणानां सर्वेषामदुष्टानां तु रोपणम् कषायमधुराः शीताः क्रियाः स्निग्धाश्च योजयेत्

sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet

सद्योव्रणानां सप्ताहं पश्चात् पूर्वोक्तमाचरेत् दुष्टव्रणेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम्

sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam

विशोषणं तथाऽहारः शोणितस्य च मोक्षणम् कषायं राजवृक्षादौ सुरसादौ च धावनम्

viśoṣaṇaṃ tathā'hāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam

तयोरेव कषायेण तैलं शोधनमिष्यते क्षारकल्पेन वा तैलं क्षारद्र व्येषु साधितम्

tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradra vyeṣu sādhitam

द्र वन्ती चिरबिल्वश्च दन्ती चित्रकमेव च पृथ्वीका निम्बपत्राणि कासीसं तुत्थमेव च

dra vantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca

त्रिवृत्तेजोवती नीली हरिद्रे सैन्धवं तिलाः भूमिकदम्बः सुवहा शुकाख्या लाङ्गलाह्वया

trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā

नैपाली जालिनी चैव मदयन्ती मृगादनी सुधामूर्वार्ककीटारिहरितालकरञ्जिकाः

naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ

यथोपपत्ति कर्तव्यं तैलमेतैस्तु शोधनम् घृतं वा यदि वा प्राप्तं कल्काः संशोधनास्तथा

yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu śodhanam ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā

सैन्धवत्रिवृदेरण्डपत्रकल्कस्तु वातिके त्रिवृद्धरिद्रा मधुककल्कः पैत्ते तिलैर्युतः

saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike trivṛddharidrā madhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ

कफजे तिलतेजोह्वादन्तीस्वर्जिकचित्रकाः दुष्टव्रणविधिः कार्यो मेहकुष्ठव्रणेष्वपि

kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi

षडिवधः प्राक् प्रदिष्टो यः सद्योव्रणविनिश्चयः नातः शक्यं परं वक्तुमपि निश्चितवादिभिः

ṣaḍivadhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ

उपसर्गैर्निपातैश्च तत्तु पण्डितमानिनः केचित् संयोज्य भाषन्ते बहुधा मानगर्विताः

upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ

बहु तद्भाषितं तेषां षट्स्वेष्वेवावतिष्ठते विशेषा इव सामान्ये षट्त्वं तु परमं मतम्

bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सद्योव्रणचिकित्सितं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyovraṇacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातो भग्नानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च उपद्र वैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति

alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca upadra vairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati

लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम् व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नमेव च

lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca

शालिर्मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषः सतीनजः बृंहणं चान्नपानं स्याद्देयं भग्नाय जानता

śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā

मधूकोदुम्वराश्वत्थपलाशककुभत्वचः वंशसर्जवटानां च कुशार्थमुपसंहरेत्

madhūkodumvarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet

आलेपनार्थं मञ्जिष्ठां मधुकं रक्तचन्दनम् शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च संहरेत्

ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet

सप्ताहादथ सप्ताहात् सौम्येष्वृतुषु बन्धनम् साधारणेषु कर्तव्यं पञ्चमे पञ्चमेऽहनि

saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame'hani

आग्नेयेषु त्र्! यहात् कुर्याद्भग्नदोषवशेन वा तत्रातिशिथिलं बद्धे सन्धिस्थैर्यं न जायते

āgneyeṣu tr! yahāt kuryādbhagnadoṣavaśena vā tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate

गाढेनापि त्वगादीनां शोफो रुक् पाक एव च तस्मात् साधारणं बन्धं भग्ने शंसन्ति तद्विदः

gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ

न्यग्रोधादिकषायं तु सुशीतं परिषेचने पञ्चमूलीविपक्वं तु क्षीरं कुर्यात् सवेदने

nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane

सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता विभज्य कालं दोषं च दोषघ्नौषधसंयुतम्

sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam

परिषेकं प्रदेहं च विदध्याच्छीतमेव च गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्

pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam

शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः

śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ

प्रतिसार्य कषायैस्तु शेषं भग्नवदाचरेत् प्रथमे वयसि त्वेवं भग्नं सुकरमादिशेत्

pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet

अल्पदोषस्य जन्तोस्तु काले च शिशिरात्मके प्रथमे वयसि त्वेवं मासात् सन्धिः स्थिरो भवेत्

alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet

मध्यमे द्विगुणात् कालादुत्तरे त्रिगुणात् स्मृतः अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत्

madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet

आञ्छेदतिक्षिप्तमधो गतं चोपरि वर्तयेत् आञ्छनैः पीडनैश्चैव सङ्क्षेपैर्बन्धनैस्तथा

āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet āñchanaiḥ pīḍanaiścaiva saṅkṣepairbandhanaistathā

सन्धीञ्छरीरे सर्वांस्तु चलानप्यचलानपि एतैस्तु स्थापनोपायैः स्थापयेन्मतिमान् भिषक्

sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak

उत्पिष्टमथ विश्लिष्टं सन्धिं वैद्यो न घट्टयेत् तस्य शीतान् परीषेकान् प्रदेहांश्चावचारयेत्

utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet

अभिघाते हृते सन्धिः स्वां याति प्रकृतिं पुनः घृतदिग्धेन पट्टेन वेष्टयित्वा यथाविधिं

abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhiṃ

पट्टोपरि कुशान् दत्त्वा यथावद्बन्धमाचरेत् प्रत्यङ्गभग्नस्य विधिरत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते

paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadbandhamācaret pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate

नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत्

nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet

भग्नां वा सन्धिमुक्तां वा स्थापयित्वाऽङ्गुलद्यंसमाम् अणुनाऽवेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत्

bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā'ṅguladyaṃsamām aṇunā'veṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet

अभ्यज्य सर्पिषा पादं तलभग्नं कुशोत्तरम् वस्त्रपट्टेन बध्नीयान्न च व्यायाममाचरेत्

abhyajya sarpiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret

अभ्यज्यायामयेज्जङ्घामूरुं च सुसमाहितः दत्त्वा वृक्षत्वचः शीता वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्

abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet

मतिमांश्चक्रयोगेन ह्याञ्छेदूर्वस्थि निर्गतम् स्फुटितं पिच्चितं चापि बध्नीयात् पूर्ववद्भिषक्

matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak

आञ्छेदूर्ध्वमधो वाऽपि कटिभग्नं तु मानवम् ततः स्थानस्थिते संधौ बस्तिभिः समुपाचरेत्

āñchedūrdhvamadho vā'pi kaṭibhagnaṃ tu mānavam tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret

पर्शुकास्वथ भग्नासु घृताभ्यक्तस्य तिष्ठतः दक्षिणास्वथवा वामास्वनुमृज्य निबन्धनीः

parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ

ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेत् सुसमाहितः तैलपूर्णे कटाहे वा द्रो ण्यां वा शाययेन्नरम्

tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ tailapūrṇe kaṭāhe vā dro ṇyāṃ vā śāyayennaram

मुसलेनोत्क्षिपेत् कक्षामंससन्धौ विसंहते स्थानस्थितं च बध्नीयात् स्वस्तिकेन विचक्षणः

musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ

कौर्परं तु तथा सन्धिमङ्गुष्ठेनानुमार्जयेत् अनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत् कूर्पराच्च्युतम्

kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam

प्रसार्याकुञ्चयेच्चैनं स्नेहसेकं च दापयेत् एवं जानुनि गुल्फे च मणिबन्धे च कारयेत्

prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet

उभे तले समे कृत्वा तलभग्नस्य देहिनः बध्नीयादामतैलेन परिषेकं च कारयेत्

ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet

मृत्पिण्डं धारयेत् पूर्वं लवणं च ततः परम् हस्ते जातबले चापि कुर्यात् पाषाणधारणम्

mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam

सन्नमुन्नमयेत् स्विन्नमक्षकं मुसलेन तु तथोन्नतं पीडयेच्च बध्नीयाद्गाढमेव च

sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca

ऊरुवच्चापि कर्तव्यं बाहुभग्नचिकित्सितम् ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधोऽपि वा

ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho'pi vā

अवटावथ हन्वोश्च प्रगृह्योन्नमयेन्नरम् ततं कुशां समं दत्त्वा वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्

avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram tataṃ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet

उत्तानं शाययेच्चैनं सप्तरात्रमतन्द्रि तः हन्वस्थिनी समानीय हनुसन्धौ विसंहते

uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandri taḥ hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate

स्वेदयित्वा स्थिते सम्यक् पञ्चाङ्गीं वितरेद्भिषक् वातघ्नमधुरैः सर्पिः सिद्धं नस्ये च पूजितम्

svedayitvā sthite samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam

अभग्नांश्चलितान् दन्तान् सरक्तानवपीडयेत् तरुणस्य मनुष्यस्य शीतैरालेपयेद्बहिः

abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedbahiḥ

सिक्त्वाऽम्बुभिस्ततः शीतैः सन्धानीयैरुपाचरेत् उत्पलस्य च नालेन क्षीरपानं विधीयते

siktvā'mbubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate

जीर्णस्य तु मनुष्यस्य वर्जयेच्चलितान् द्विजान् नासां सन्नां विवृत्तां वा ऋज्वीं कृत्वा शलाकया

jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā

पृथङ्नासिकयोर्नाड्यौ द्विमुख्यौ संप्रवेशयेत् ततः पट्टेन संवेष्ट्य घृतसेकं प्रदापयेत्

pṛthaṅnāsikayornāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet

भग्नं कर्णं तु बध्नीयात् समं कृत्वा घृतप्लुतम् सद्यःक्षतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत्

bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret

मस्तुलुङ्गाद्विना भिन्ने कपाले मधुसर्पिषी दत्त्वा ततो निबध्नीयात् सप्ताहं च पिबेद्घृतम्

mastuluṅgādvinā bhinne kapāle madhusarpiṣī dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibedghṛtam

पतनादभिघाताद्वा शूनमङ्गं यदक्षतम् शीतान् प्रदेहान्सेकांश्च भिषक् तस्यावचारयेत्

patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam śītān pradehānsekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet

अथ जङ्घोरुभग्नानां कपाटशयनं हितम् कीलका बन्धनार्थं च पञ्च कार्या विजानता

atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā

यथा न चलनं तस्य भग्नस्य क्रियते तथा सन्धेरुभयतो द्वौ द्वौ तले चैकश्च कीलकः

yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ

श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा भग्नसन्धिविमोक्षेषु विधिमेनं समाचरेत्

śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret

सन्धींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धान् स्विन्नान् मृदूकृतान् उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च सम्यक् प्रकृतिमानयेत्

sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet

काण्डभग्ने प्ररूढे तु विषमोल्वणसंहिते आपोथ्य समयेद्भग्नं ततो भग्नवदाचरेत्

kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolvaṇasaṃhite āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret

कल्पयेन्निर्गतं शुष्कं व्रणान्तेऽस्थि समाहितः सन्ध्यन्ते वा क्रियां कुर्यात् सव्रणे व्रणभग्नवत्

kalpayennirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte'sthi samāhitaḥ sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat

ऊर्ध्वकाये तु भग्नानां मस्तिष्क्यं कर्णपूरणम् घृतपानं हितं नस्यं प्रशाखास्वनुवासनम्

ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तैलं भग्नप्रसाधकम् रात्रौ रात्रौ तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale

दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत् तृतीयं सप्तरात्रं तु भावयेन्मधुकाम्बुना

divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā

ततः क्षीरं पुनः पीतान् सुशुष्कांश्चूर्णयेद्भिषक् काकोल्यादिं सयष्ठ्याह्वं मञ्जिष्ठां सारिवां तथा

tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak kākolyādiṃ sayaṣṭhyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā

कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् शतपुष्पां च संचूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत्

kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet

पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगन्धशृतं पयः चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेद्भिषक्

pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak

एलामंशुमतीं पत्रं जीवकं तगरं तथा रोध्रं प्रपौण्डरीकं च तथा कालानुसारिविआ!णिम्

elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāriviā!ṇim

सैरेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च

saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca

एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाऽग्निना एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु

ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā'gninā etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu

आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथाऽदिते मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे

ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā'dite manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe

बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः पथ्यं पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजने

bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ pathyaṃ pāne tathā'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane

ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरमुनैवोपजायते मुखं च पद्मप्रतिमं ससुगन्धिसमीरणम्

grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam

गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् राजार्हमेतत् कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः

gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ

त्रपुसाक्षप्रियालानां तैलानि मधुरैः सह वसां दत्त्वा यथालाभं क्षीरे दशगुणे पचेत्

trapusākṣapriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet

स्नेहोत्तममिदं चाशु कुर्याद्भग्नप्रसाधनम् पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने

snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane

भग्नं नैति यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् पक्वमांससिरास्नायु तद्धि कृच्छ्रेण सिध्यति

bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati

भग्नं सन्धिमनाविद्धमहीनाङ्गमनुल्वणम् सुखचेष्टाप्रचारं च संहितं सम्यगादिशेत्

bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulvaṇam sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भग्नचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

आमाशयगते वाते च्छर्दयित्वा यथाक्रमम् देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना

āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā

चित्रकेन्द्र यवे पाठा कटुकाऽतिविषाऽभया वातव्याधिप्रशमनो योगः षड्धरणः स्मृतः

citrakendra yave pāṭhā kaṭukā'tiviṣā'bhayā vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ

पक्वाशयगते चापि देयं स्नेहविरेचनम् बस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः

pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam bastayaḥ śodhanīyāśca prāśāśca lavaṇottarāḥ

कार्यो बस्तिगते चापि विधिर्बस्तिविशोधनः श्रोत्रादिषु प्रकुपिते कार्यश्चानिलहा क्रमः

kāryo bastigate cāpi vidhirbastiviśodhanaḥ śrotrādiṣu prakupite kāryaścānilahā kramaḥ

स्नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च त्वङ्मांसासृक्सिराप्राप्ते कुर्यात् चासृग्विमोक्षणम्

snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam

स्नेहोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च स्नायुसन्ध्यस्थिसंप्राप्ते कुर्याद्वायावतन्द्रि तः

snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca snāyusandhyasthisaṃprāpte kuryādvāyāvatandri taḥ

निरुद्धेऽस्थनि वा वायौ पाणिमन्थेन दारिते नाडीं दत्त्वाऽस्थनि भिषक् चूषयेत्पवनं बली

niruddhe'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite nāḍīṃ dattvā'sthani bhiṣak cūṣayetpavanaṃ balī

शुक्रप्राप्तेऽनिले कार्यं शुक्रदोषचिकित्सितम् अवगाहकुटीकर्षूप्रस्तराभ्यङ्गबस्तिभिः

śukraprāpte'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ

जयेत् सर्वाङ्गजं वातं सिरामोक्षैश्च बुद्धिमान् एकाङ्गगं च मतिमाञ्छृङ्गैश्चावस्थितं जयेत्

jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiśca buddhimān ekāṅgagaṃ ca matimāñchṛṅgaiścāvasthitaṃ jayet

बलासपित्तरक्तैस्तु संसृष्टमविरोधिभिः सुप्तिवाते त्वसृङ्मोक्षं कुर्यात्तु बहुशो भिषक्

balāsapittaraktaistu saṃsṛṣṭamavirodhibhiḥ suptivāte tvasṛṅmokṣaṃ kuryāttu bahuśo bhiṣak

दिह्याच्च लवणागारधूमैस्तैलसमन्वितैः पञ्चमूलीशृतं क्षीरं फलाम्लो रस एव च

dihyācca lavaṇāgāradhūmaistailasamanvitaiḥ pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca

सुस्निग्धो धान्ययूषो वा हितो वातविकारिणाम् काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्र व्यसंयुतः

susnigdho dhānyayūṣo vā hito vātavikāriṇām kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladra vyasaṃyutaḥ

सानूपौदकमांसस्तु सर्वस्नेहसमन्वितः सुखोष्णः स्पष्टलवणः साल्वणः परिकीर्तितः

sānūpaudakamāṃsastu sarvasnehasamanvitaḥ sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ

तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् कुञ्च्यमानं रुजार्तं वा गात्रं स्तब्धमथापि वा

tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdhamathāpi vā

गाढं पट्टैर्निबध्नीयात् क्षौमकार्पासिकौर्णिकैः बिडालनकुलोन्द्रा णां चर्मगोण्यां मृगस्य वा

gāḍhaṃ paṭṭairnibadhnīyāt kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ biḍālanakulondrā ṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā

प्रवेशयेद्वा स्वभ्यक्तं साल्वणेनोपनाहितम् स्कन्धवक्षस्त्रिकप्राप्तं वायुं मन्यागतं तथा

praveśayedvā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā

वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितम् शिरोगतं शिरोबस्तिर्हन्ति वाऽसृग्विमोक्षणम्

vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena prayojitam śirogataṃ śirobastirhanti vā'sṛgvimokṣaṇam

स्नेहं मात्रासहस्रं तु धारयेत्तत्र योगतः सर्वाङ्गगतमेकाङ्गस्थितं वाऽपि समीरणम्

snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayettatra yogataḥ sarvāṅgagatamekāṅgasthitaṃ vā'pi samīraṇam

रुणद्धि केवलो बस्तिर्वायुवेगमिवाचलः स्नेहस्वेदस्तथाऽभ्यङ्गो बस्तिः स्नेहविरेचनम्

ruṇaddhi kevalo bastirvāyuvegamivācalaḥ snehasvedastathā'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam

शिरोबस्तिः शिरःस्नेहो धूमः स्नैहिक एव च सुखोष्णः स्नेहगण्डूषो नस्यं स्नैहिकमेव च

śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikameva ca

रसाः क्षीराणि मांसानि स्नेहाः स्नेहान्वितं च यत् भोजनानि फलाम्लानि स्निग्धानि लवणानि च

rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca

सुखोष्णाश्च परीषेकास्तथा संवाहनानि च कुङ्कुमागुरुपत्राणि कुष्ठैलातगराणि च

sukhoṣṇāśca parīṣekāstathā saṃvāhanāni ca kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca

कौशेयौर्णिकरौमाणि कार्पासानि गुरूणि च निवातातपयुक्तानि तथा गर्भगृहाणि च

kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca

मृद्वी शय्याऽग्निसंतापो ब्रह्मचर्यं तथैव च समासेनैवमादीनि योज्यान्यनिलरोगिषु

mṛdvī śayyā'gnisaṃtāpo brahmacaryaṃ tathaiva ca samāsenaivamādīni yojyānyanilarogiṣu

त्रिवृद्दन्तीसुवर्णक्षीरीसप्तलाशङ्खिनीत्रिफलाविडङ्गानामक्षसमाः भागाः बि-ल्वमात्रः कल्कस्तिल्वकमूलकम्पिल्लकयोः त्रिफलारसदधिपात्रे द्वे द्वे घृ-तपात्रमेकं तदैकध्यं संसृज्य विपचेत् तिल्वकसर्पिरेतत् स्नहेविरेचनमुपदिशन्ति वातरोगिषु तिल्वकविधिरेवाशोकरम्यकयोर्द्र ष्टव्यः

trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānāmakṣasamāḥ bhāgāḥ bi-lvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ triphalārasadadhipātre dve dve ghṛ-tapātramekaṃ tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacet tilvakasarpiretat snahevirecanamupadiśanti vātarogiṣu tilvakavidhirevāśokaramyakayordra ṣṭavyaḥ

तिलपरिपीडनोपकरणकाष्ठान्याहृत्यानल्पकालं तैलपरिपीतान्यणूनि खण्डशः कल्पयित्वाऽवक्षुद्य महति कटाहे पानीयेनाभिप्लाव्य क्वाथयेत् ततः स्नेह-मम्बुपृष्ठाद्यदुदेति तत् सरकपाण्योरन्यतरेणादाय वातघ्नौषधप्रतीवापं स्नेहपा-ककल्पेन विपचेत् एतदणुतैलमुपदिशन्ति वातरोगिषु अणुभ्यस्तैलद्र व्येभ्यो निष्पाद्यत इत्यणुतैलम्

tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ tailaparipītānyaṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe pānīyenābhiplāvya kvāthayet tataḥ sneha-mambupṛṣṭhādyadudeti tat sarakapāṇyoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapā-kakalpena vipacet etadaṇutailamupadiśanti vātarogiṣu aṇubhyastailadra vyebhyo niṣpādyata ityaṇutailam

अथ महापञ्चमूलकाष्ठैर्बहुभिरवदह्यावनिप्रदेशमसितमुषितमेकरात्रमुप शा-न्तेऽग्नावपोह्य भस्म निवृत्तां मूमिं विदारिगन्धादिसिद्धेन तैलघटशतेन तुल्यपयसाऽभिषिच्यैकरात्रमवस्थाप्य ततो यावती मृत्तिका स्निग्धा स्यात्ता-मादायोष्णोदकेन महति कटाहेऽभ्यासिञ्चेत् तत्र यत्तैलमुत्तिष्ठेत्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय स्वनुगुप्तं निदध्यात् ततस्तैलं वातहरौषधक्वाथमांसरसक्षीराम्लभा-गसहस्रेण सहस्रपाकं विपचेद्यावता कालेन शक्नुयात् पक्तुं प्रतिवापश्चात्र हैमवता दक्षिणापथगाश्च गन्धा वातघ्नानि च तस्मिन् सिध्यति शङ्खानाध्मा-पयेद्दुन्दुभीनाघातयेच्छत्रं धारयेद्वालव्यजनैश्च वीजयेद्ब्राह्मणसहस्रं भोजयेत् तत् साधु सिद्धमवतार्य सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात् तदेतत् सहस्रपाकमप्रतिवारवीर्यं राजार्हं तैलम् एवं भागशतविपक्वं शतपाकम्

atha mahāpañcamūlakāṣṭhairbahubhiravadahyāvanipradeśamasitamuṣitamekarātramupa śā-nte'gnāvapohya bhasma nivṛttāṃ mūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena tulyapayasā'bhiṣicyaikarātramavasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā syāttā-mādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe'bhyāsiñcet tatra yattailamuttiṣṭhettat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ nidadhyāt tatastailaṃ vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhā-gasahasreṇa sahasrapākaṃ vipacedyāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ prativāpaścātra haimavatā dakṣiṇāpathagāśca gandhā vātaghnāni ca tasmin sidhyati śaṅkhānādhmā-payeddundubhīnāghātayecchatraṃ dhārayedvālavyajanaiśca vījayedbrāhmaṇasahasraṃ bhojayet tat sādhu siddhamavatārya sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt tadetat sahasrapākamaprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam evaṃ bhāgaśatavipakvaṃ śatapākam

गन्धर्वहस्त मुष्ककनक्तमालाटरूषकपूतीकारग्वधचित्रकादीनां पत्राण्याद्रा र्!-णि लवणेन सहोदूखलेऽवक्षुद्य स्नेहघटे प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर्दाहयेत् एतत्पत्रलवणमुपदिशन्ति वातरोगेषु

gandharvahasta muṣkakanaktamālāṭarūṣakapūtīkāragvadhacitrakādīnāṃ patrāṇyādrā r!-ṇi lavaṇena sahodūkhale'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya gośakṛdbhirdāhayet etatpatralavaṇamupadiśanti vātarogeṣu

एवं स्नूहीकाण्डवार्ताकुशिग्रुलवणानि संक्षुद्य घटंपूरयित्वा सर्पिस्तैलव सामज्जभिः प्रक्षिप्यावलिप्यगोशकृद्भिर्दाहयेत् एतत् स्नेहलवणमुपदिशन्ति वातरोगेषु इ!इति काण्डलवणमि!

evaṃ snūhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṃkṣudya ghaṭaṃpūrayitvā sarpistailava sāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipyagośakṛdbhirdāhayet etat snehalavaṇamupadiśanti vātarogeṣu i!iti kāṇḍalavaṇami!

गण्डीरपलाशकुटजबिल्वार्कस्नुह्यपामार्गपाटलापारिभद्र कनादेयीकृष्णगन्धानीपनिम्बनिर्दहन्यटरूषकनक्तमालकपूतिकबृहतीकण्टकारिकाभल्लातकेङ्गुदीवैजयन्तीकदलीबाष्पद्वयेक्षुरकेन्द्र वारुणीश्वतेमोक्षकाशोका इत्येवं वर्गं स-मूलपत्रशाखमार्द्र माहृत्य लवणेन सह संसृज्य पूर्ववद्दग्ध्वा क्षारकल्पेन प-रिस्राव्य विपचेत् प्रतिवापश्चात्र हिङ्ग्वादिभिः पिप्पल्यादिभिर्वा इत्येतत् कल्याणकलवणं वातरोगगुल्मप्लीहाग्निषङ्गाजीर्णार्शोऽरोचकार्तानां कासादिभिः कृमिभिरुपद्रुतानां चोपदिशन्ति पानभोजनेष्वपीति

gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkasnuhyapāmārgapāṭalāpāribhadra kanādeyīkṛṣṇagandhānīpanimbanirdahanyaṭarūṣakanaktamālakapūtikabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakeṅgudīvaijayantīkadalībāṣpadvayekṣurakendra vāruṇīśvatemokṣakāśokā ityevaṃ vargaṃ sa-mūlapatraśākhamārdra māhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvavaddagdhvā kṣārakalpena pa-risrāvya vipacet prativāpaścātra hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhirvā ityetat kalyāṇakalavaṇaṃ vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhirupadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣvapīti

भवति चात्र विष्यन्दनादुष्णभावाद्दोषाणां च विपाचनात् संस्कारपाचनाच्चेदं वातरोगेषु शस्यते

bhavati cātra viṣyandanāduṣṇabhāvāddoṣāṇāṃ ca vipācanāt saṃskārapācanāccedaṃ vātarogeṣu śasyate

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते तत्तु न सम्यक् तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति तस्मान्न द्विविधम्

dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante tattu na samyak taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati tasmānna dvividham

तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शो-णितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति तस्य पू-र्वरूपाणितोददाहकणडूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलांगुलिगुल्फमणि बन्धप्रभृतिषु तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः तस्य लक्षणमुक्तं तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति

tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śo-ṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti tasya pū-rvarūpāṇitodadāhakaṇaḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṃguligulphamaṇi bandhaprabhṛtiṣu tatrāpratikāriṇo'pacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ tasya lakṣaṇamuktaṃ tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati

भवति चात्र प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति

bhavati cātra prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati

तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरण- संकोचनैरनुपद्रुतंबलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत्

tatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇa- saṃkocanairanupadrutaṃbalavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet

तत्र आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणादृष्टशोणित मसकृदल्पा ल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् अजाक्षीरं वाऽधतैलं मधुकाक्षययुक्तं शृगाल-विन्नासिद्धअं वा शर्करामधुमधुरं शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा श्यामा-रास्नासुषवीशृगालविन्ना पीलु शतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा द्विपञ्चमू-लीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्र दारुवचासुरभि-कल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत शतावरी मयूरककिणिह्य-जमोदामधुक क्षीरविदारीबला तिबलातृणपञ्चमूली क्वाथसिद्धं वा काको-ल्यादिप्रतिवापं बलातैलं शतपाकं वेति वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परि-षेचनमम्लैर्वा कुर्वीत यवमधुकैरणडतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीव कर्षभकबलातिबलाबि समृणालशृगाल विन्नामेषशृङ्गीप्रियाल शर्कराकशे-रुकसुर भिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः स्नऐहिकफलसारोत्कारिका वा चूर्णितेषु यवगोधूमति-लमुद्गमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारा-स्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रअं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले

tatra ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādṛṣṭaśoṇita masakṛdalpā lpamavasiñcedvātakopabhayāt tato vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet ajākṣīraṃ vā'dhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ śṛgāla-vinnāsiddhaaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā śyāmā-rāsnāsuṣavīśṛgālavinnā pīlu śatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā dvipañcamū-līkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadra dāruvacāsurabhi-kalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta śatāvarī mayūrakakiṇihya-jamodāmadhuka kṣīravidārībalā tibalātṛṇapañcamūlī kvāthasiddhaṃ vā kāko-lyādiprativāpaṃ balātailaṃ śatapākaṃ veti vātaharamūlasiddhena ca payasā pari-ṣecanamamlairvā kurvīta yavamadhukairaṇaḍatilavarṣābhūbhirvā pradehaḥ kāryaḥ tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīva karṣabhakabalātibalābi samṛṇālaśṛgāla vinnāmeṣaśṛṅgīpriyāla śarkarākaśe-rukasura bhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ snaaihikaphalasārotkārikā vā cūrṇiteṣu yavagodhūmati-lamudgamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā bilvapeśikātagaradevadārusaralārā-snāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraaṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti vātaprabale

पित्तप्रबलेद्रा क्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधु मधुरं पाययेत् शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं गुडूचीकषायं वा पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः बिसमृणालभद्र श्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः क्षीरेक्षुरसैर्म-धुरिकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्रा क्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैःजीव-नीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः शतधौतघृतेन वा काकोल्यादिकल्ककषाय-विपक्वेन वा सर्पिषा शालिषष्टिकनल वञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौ-रीगैरि कशैवलपद्म कपद्मपत्रप्रभृतिभिधा र्न्याम्ल पिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः

pittaprabaledrā kṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhu madhuraṃ pāyayet śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ guḍūcīkaṣāyaṃ vā pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ bisamṛṇālabhadra śriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ kṣīrekṣurasairma-dhurikaśarkarātaṇḍulodakairvā drā kṣekṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥjīva-nīyasiddhena vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ śatadhautaghṛtena vā kākolyādikalkakaṣāya-vipakvena vā sarpiṣā śāliṣaṣṭikanala vañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagau-rīgairi kaśaivalapadma kapadmapatraprabhṛtibhidhā rnyāmla piṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśraḥ vātaprabale'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ

रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशश्च शोणितमवसेचयेत् शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति

raktaprabale'pyevaṃ bahuśaśca śoṇitamavasecayet śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti

श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्रा कषायं मधुमधुरं पाययेत् त्रिफलाकषायं वा मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं मूत्रतोययोरन्यतरेण गुड-हरीतकीं वा भक्षयेता तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परि-षेकः आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः श्वेतसर्षपकल्कः तिलाश्वगन्धाकल्कः प्रियालसेलु-कपित्थकल्कः मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः व्योषतिक्तापृथक् पर्णीवृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः

śleṣmaprabale tvāmalakaharidrā kaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet triphalākaṣāyaṃ vā madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ mūtratoyayoranyatareṇa guḍa-harītakīṃ vā bhakṣayetā tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pari-ṣekaḥ āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ śvetasarṣapakalkaḥ tilāśvagandhākalkaḥ priyālaselu-kapitthakalkaḥ madhuśigrupunarnavākalkaḥ vyoṣatiktāpṛthak parṇīvṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ

संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात्

saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt

सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभि-वृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं भूयश्चापकर्षयेत् एवं यावत् पञ्च दश वेति तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्व-रारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रो गोदराण्यप-हन्ति जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात् सहासहदेवा-चन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरु पद्मकमधुकशतपुष्पाविदारी कुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवी-कल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा म-धूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः सर्वेषु च पुराण-घृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे काकोल्या-दिक्वाथकल्कसिद्धं वा सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा कारवेल्लकक्वाथमा-त्रसिद्धं वा बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु शालिषष्टिकयवगो-धूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन शोणित-मोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचना स्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम्

sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhi-vṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ bhūyaścāpakarṣayet evaṃ yāvat pañca daśa veti tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajva-rārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdro godarāṇyapa-hanti jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt sahāsahadevā-candanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśeru padmakamadhukaśatapuṣpāvidārī kuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavī-kalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā ma-dhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ sarveṣu ca purāṇa-ghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe kākolyā-dikvāthakalkasiddhaṃ vā suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā kāravellakakvāthamā-trasiddhaṃ vā balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu śāliṣaṣṭikayavago-dhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā'namlena śoṇita-mokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta ucchritadoṣe ca vamanavirecanā sthāpanānuvāsanakarma kartavyam

पिटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम्

piṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam

भवन्ति चात्र एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम्

bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham vātāsṛk sādhyate vaidyairyāpyate tu cirotthitam

उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च

upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca

मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च

mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca

व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत्

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet

अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वा पातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरम-वपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुर्द्ध्य्थं अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमां-सरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति ततो भद्र दार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमे-कतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्ज-भिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहा-भ्यङ्गपान भोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत् बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात् तप्तयां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत् कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्त-लाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसाक्षौद्रा णि वा एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् वेगान्तरेषु चाव-पीडं दद्यात् ताम्रचूडकर्कटकृष्ण मत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धआ वा यवागूः स्नेहविरेचना स्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेतवातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत रक्षाकर्म च कुर्यादिति

apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvā pātinamabahirāyāminaṃ copakramet tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīrama-vapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśurddhythaṃ anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃ-sarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati tato bhadra dārvādivātaghnagaṇamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargame-kataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarpistailavasāmajja-bhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ tadetattraivṛtamapatānakināṃ pariṣekāvagāhā-bhyaṅgapāna bhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt yathoktaiśca svedavidhānaiḥ svedayet balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt taptayāṃ vā rathakāracullyāṃ taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet mūlakorubūsphūrjārjakārkasapta-lāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti tailasarpirvasākṣaudrā ṇi vā etacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṃ saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam vegāntareṣu cāva-pīḍaṃ dadyāt tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇa matsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhaā vā yavāgūḥ snehavirecanā sthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegamupakrametavātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta rakṣākarma ca kuryāditi

पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाका लमाक्षेपकविधानेनोपचरेत् वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः अणुतैल-मभ्यङ्गार्थे साल्वणमुपनाहार्थे बलातैलमनुवासनार्थे एवमतन्द्रि तस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत

pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākā lamākṣepakavidhānenopacaret vaiśeṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ aṇutaila-mabhyaṅgārthe sālvaṇamupanāhārthe balātailamanuvāsanārthe evamatandri tastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta

मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत्

manyāstambhe'pyetadeva vidhānaṃ viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai rūkṣasvedaiścopacaret

अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत् तुम्बरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेत-सपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत् पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात्

apatantrakāturaṃ nāpatarpayet vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet tumbarupuṣkarāhvahiṅgvamlaveta-sapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ siddhaṃ vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt

अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत् वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदक-कन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रो णे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्रा-व्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत् ततस्तैलं क्षीरानुगतमव तार्य शी-तीभूतमभिमथ्नीयात् तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत् एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति

arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudaka-kandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradro ṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrā-vya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśrayet tatastailaṃ kṣīrānugatamava tārya śī-tībhūtamabhimathnīyāt tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet etat kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti

गृध्रसीविश्वाची क्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुल वातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहु-कबा धिर्य धमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात् अन्यत्रावबाहुकात् वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत

gṛdhrasīviśvācī kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgula vātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhu-kabā dhirya dhamanīgatavātarogeṣu yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt anyatrāvabāhukāt vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta

कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात् अजामूत्रमधुतैलानि वा मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं शु-क्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत् वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः

karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamadhusaṃsṛṣṭaṃ saindhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt ajāmūtramadhutailāni vā mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ śu-ktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā nāḍīsvedaiśca svedayet vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta bhūyaścottare vakṣyāmaḥ

तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत् पिप्पल्यादिचूर्णं वा हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत्

tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet pippalyādicūrṇaṃ vā hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ bastibhiścainamupakramet

आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप दीपनचूर्ण फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीय बस्तिभिरुपाचरेत् लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपन सिद्धान्यन्नानि प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात्

ādhmāne tvapatarpaṇapāṇitāpa dīpanacūrṇa phalavartikriyāpācanīyadīpanīya bastibhirupācaret laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpana siddhānyannāni pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt

अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्र धिवत् क्रियाविभाग इति

aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidra dhivat kriyāvibhāga iti

हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षार सैन्वविडसौर्वचलस्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाच व्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत् ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत् एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रो गाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्र प्लीहा र्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति

hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣāra sainvaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣāca vyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdro gādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchra plīhā rśastūnīpratūnīrapahanti

भवन्ति चात्र केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽवृतोनिलः विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः

bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā'vṛtonilaḥ vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ

रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत्

rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto'nilaḥ karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret

कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्यरोमहर्षरुजाज्वरैः

kaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate tadā'ṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ

निद्र या चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते

nidra yā cārditau stabdhau śītalāvapracetanau gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyate

तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः

tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare snehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ

हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रे ण कटुकान्वितम्

hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudre ṇa kaṭukānvitam

मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम्

mūtrairvā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibedvā'pi śilājatu tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam

हृद्रो गमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्र धिम् सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च

hṛdro gamaruciṃ gulmaṃ tathā'bhyantaravidra dhim sakṣāramūtrasvedāṃśca rūkṣāṇyutsādanāni ca

कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः भोज्याः पुराणश्यामाककोद्र वोद्दालशालयः

kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodra voddālaśālayaḥ

शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः

śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ

यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत्

yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet

सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः

sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ

स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत्

sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut

सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः

saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ

पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः

pibedāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇodakena vā jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjāno hanti māsataḥ

गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च

gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram kṛmikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthimeva ca

नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा

nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃśca saḥ koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrā śaniryathā

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahāvātavyādhicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातोऽशसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto'śasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

चतुर्विधोऽशसां साधनोपायः तद्यथाभेषजं क्षारोऽग्नि शस्त्रमिति तत्र अचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्र वाणि भेषजसाध्यानि मृदुप्रसृतावगाढा-न्युच्छ्रितानि क्षारेण कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यइग्नना तनुमूलान्युच्छ्रितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति क्षाराग्निशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय

caturvidho'śasāṃ sādhanopāyaḥ tadyathābheṣajaṃ kṣāro'gni śastramiti tatra acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadra vāṇi bheṣajasādhyāni mṛduprasṛtāvagāḍhā-nyucchritāni kṣāreṇa karkaśasthirapṛthukaṭhinānyaignanā tanumūlānyucchritāni kledavanti ca śastreṇa tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ bhavati kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānamupadhāraya

तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्विन्नमनिलवेदनाभि वृद्धि-प्रशमार्थं सिद्ध मुष्णमल्पमन्नं द्र वप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृभिऋ!तिए! शुचौ देशे साधारणे व्यभ्रे काले समे फलके शय्यायां वआ प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्स-ङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिदुन्नतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रण-शाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुमुखं पायौ शनैः शनैः प्रवा-हमाणस्य प्रणिधाय प्रविष्टे चार्शो वीक्ष्य शलाकयोत्पीड्य पिचुवस्त्रयोर-न्यतरेण प्रमृज्यक्षारं पातयेत् पातयित्वा च पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय वा-क्च्छतमात्रमुपेक्षेत ततः प्रमृज्य क्षारबलं व्याधिबलं चावेक्ष्य पुनरालेपयेत् अथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीक्ष्योपावर्तयेत् क्षारं प्रक्षालयेद्धान्याम्लेन दधिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पि-षा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरमुष्णोदकोपविष्टं शीताभिरद्भिः परिषिञ्चेत् अशीताभिरित्येके ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत् सावशेषं पु-नर्दहेत् एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत तत्र बहुषु पूर्वं दक्षिणं साधयेत् दक्षिणाद्वामं वामात् पृष्ठजं ततोऽग्रजमिति

tatra balavantamāturamarśobhirupadrutamupasnigdhaṃ parisvinnamanilavedanābhi vṛddhi-praśamārthaṃ siddha muṣṇamalpamannaṃ dra vaprāyaṃ bhuktavantamupaveśya saṃvṛbhiṛ!tie! śucau deśe sādhāraṇe vyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vaā pratyādityagudamanyasyotsa-ṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ kiñcidunnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ yantraṇa-śāṭakena parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītamaspandanaśarīraṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravā-hamāṇasya praṇidhāya praviṣṭe cārśo vīkṣya śalākayotpīḍya picuvastrayora-nyatareṇa pramṛjyakṣāraṃ pātayet pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vā-kcchatamātramupekṣeta tataḥ pramṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ cāvekṣya punarālepayet athārśaḥ pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatamabhisamīkṣyopāvartayet kṣāraṃ prakṣālayeddhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlairvā tato yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpi-ṣā nirvāpya yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhiradbhiḥ pariṣiñcet aśītābhirityeke tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikamādiśet sāvaśeṣaṃ pu-nardahet evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikamupakrameta tatra bahuṣu pūrvaṃ dakṣiṇaṃ sādhayet dakṣiṇādvāmaṃ vāmāt pṛṣṭhajaṃ tato'grajamiti

तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्निक्षाराभ्यां साधयेत् क्षारेणैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि

tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni

तत्र वातानुलोम्यमन्नरुचिरग्निदीप्तिर्लाघवं बलवर्णोत्पत्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्य-ग्दग्धलिङ्गानि अतिदग्धे तु गुदावदरणं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणि-तातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ता श्चोपद्र वा भवन्ति ध्यामाल्पव्रणता कण्डूर निलवैगुण्यमिन्द्रि याणामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदग्धे

tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samya-gdagdhaliṅgāni atidagdhe tu gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā śoṇi-tātipravṛttistannimittā ścopadra vā bhavanti dhyāmālpavraṇatā kaṇḍūra nilavaiguṇyamindri yāṇāmaprasādo vikārasya cāśāntirhīnadagdhe

महान्ति च प्राणवतश्छित्त्वा दहेत् निर्गतानिचात्यर्थं दोषपूर्णानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्नेहावगाहोपनाहविस्रावणाले पक्षाराग्निशस्त्रैरुपाचरेत् प्रवृत्तर-क्तानि च रक्तपित्तविधानेन भिन्नपुरीषाणि चातीसारविधानेन बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः

mahānti ca prāṇavataśchittvā dahet nirgatānicātyarthaṃ doṣapūrṇāni yantrādvinā svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇāle pakṣārāgniśastrairupācaret pravṛttara-ktāni ca raktapittavidhānena bhinnapurīṣāṇi cātīsāravidhānena baddhavarcāṃsi snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā eṣa sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ

आसाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यतमेन क्षारं पातयेत् भ्रष्टगुदस्य तु विना यन्त्रेण क्षारादिकर्म प्रयुञ्जीत सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधू मान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण पटोलयूषेण वा यथादोषं शाकैर्वा-स्तूकतण्डुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबला बालमूलकपालङ्क्यसन चिल्ली-चुच्चूकलायवल्लीभिरन्यैर्वा यच्चान्यदपि स्निग्धमग्निदीपनमर्शोघ्नं सृष्टमूत्रपुरीषं च तदुपसेवेत

āsādya ca darvīkūrcakaśalākānāmanyatamena kṣāraṃ pātayet bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma prayuñjīta sarveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhū mānnaṃ sarpiḥsnigdhamupaseveta payasā nimbayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā yathādoṣaṃ śākairvā-stūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalā bālamūlakapālaṅkyasana cillī-cuccūkalāyavallībhiranyairvā yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca tadupaseveta

दग्धेषु चार्शःस्वभ्यक्तोऽनलसन्धुक्षणार्थमनिलप्रकोपसंरक्षणार्थं च स्नेहादीनां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहर-दीपनीयसिद्धानि हिङ्ग्वादिभिश्चूर्णैः प्रतिसंसृज्य पिबेत् पित्तार्शःसु पृथक्प-र्ण्यादीनां कषायेण दीपनीयप्रतीवापं सर्पिः शोणितार्शःसु मञ्जिष्ठामुरुङ्ग्या-दीनां कषाये पाचयेत् श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये उपद्र वांश्च यथास्वमुपाचरेत्

dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca snehādīnāṃ sāmānyataḥ kriyāpathamupaseveta viśeṣatastu vātārśaḥsu sarpīṃṣi ca vātahara-dīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiścūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya pibet pittārśaḥsu pṛthakpa-rṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ śoṇitārśaḥsu mañjiṣṭhāmuruṅgyā-dīnāṃ kaṣāye pācayet śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye upadra vāṃśca yathāsvamupācaret

परं च यत्नमास्थाय गुदे क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेत् तद्विभ्रमाद्धि षाण्ढ्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहणानि भवन्ति मरणं वा

paraṃ ca yatnamāsthāya gude kṣārāgniśastrāṇyavacārayet tadvibhramāddhi ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti maraṇaṃ vā

अत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रमाणमुपदेक्ष्यामःतत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गो-स्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं पुंसां षडङ्गुलपरिणाहं नारीणां तलायतं तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम् एकछिद्रं तु कर्मणि एकद्वारे हि शस्त्रक्षा-राग्नीनामतिक्रमो न भवति छिद्र प्रमाणं तु त्र्! यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरपरिणाहं यद-ङ्गुलमवशिष्टं तस्यार्धाङ्गुलादधस्तादर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकम् एष यन्त्राकृतिसमासः

ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇamupadekṣyāmaḥtatra yantraṃ lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā go-stanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ nārīṇāṃ talāyataṃ tad dvicchidraṃ darśanārtham ekachidraṃ tu karmaṇi ekadvāre hi śastrakṣā-rāgnīnāmatikramo na bhavati chidra pramāṇaṃ tu tr! yaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ yada-ṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ

अत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वक्ष्यामःस्नुहीक्षीरयुक्तं हरिद्रा चूर्णमालेपः प्रथमः कुक्कुटपुरीषगुञ्जाहरिद्रा पिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः दन्तीचि-त्रकसुवर्चिकालाङ्गलीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्तृतीयः पिप्पलीसैन्धवकुष्ठ-शिरीषफलकल्कः स्नह्क्षीरपिष्टोऽकक्षीरपिष्टो वा चतुर्थः कासीसहरिताल-सैन्धवाश्वमारकविडङ्गपूतीककृतवेधनजम्ब्वर्कोत्त मारणी दन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्वमभ्यञ्जनेनार्शः शातयति

ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥsnuhīkṣīrayuktaṃ haridrā cūrṇamālepaḥ prathamaḥ kukkuṭapurīṣaguñjāharidrā pippalīcūrṇamiti gomūtrapittapiṣṭo dvitīyaḥ dantīci-trakasuvarcikālāṅgalīkalko vā gopittapiṣṭastṛtīyaḥ pippalīsaindhavakuṣṭha-śirīṣaphalakalkaḥ snahkṣīrapiṣṭo'kakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ kāsīsaharitāla-saindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkotta māraṇī dantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati

अत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वदृश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वक्ष्यामःप्रातः प्रा-तर्गुडहरीतकीमासेवेत ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रो णसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रा-तर्यथाबलं क्षौद्रे ण अपामार्गमूलं वा तण्डुलोदकेन सक्षौद्र महरहः शताव-रीमूलकल्कं वा क्षीरेण चित्रकचूर्णयुक्तं वा सीधुं परार्ध्यं भल्लातचूर्णयुक्तं वा सक्तुमन्थमलवणं तक्रेण कलशे वाऽन्तश्चित्रकमूलकल्कावलिप्ते निषिक्तं तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत एष एव भार्ग्यास्फोतायवान्यामल-कगुडूचीषु तक्रकल्पः पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकविडङ्गशुण्ठीहरीत-कीषु च पूर्ववदेव निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत शृङ्गवेरपुनर्नवाचित्र-ककषायसिद्धं वा पयः कुटजमूलत्वक् फाणितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं क्षौद्रे ण महावातव्याध्युक्तं हिङग्वादिचूर्णमुपसेवेत तक्राहारः क्षीराहारो वा क्षारलवणांश्चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेत् चित्रकमूल-क्षारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतरुक्षारसिद्धं वा पलाशतरुक्षारसिद्धान् वा कुल्माषान् पाटलापामार्ग वृहतीपलाशक्षारं वा परिस्रतुमहरहर्घृतसंसृष्टं कु-टजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण चित्रकपूतीकनागरकल्कं वा पूतीकक्षारेण क्षारोदकसिद्धं वा सर्पिःपिप्पल्यादिप्रतीवापं कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत शीतोदकानुपानम् एभिरभिवर्धतेऽग्निरर्शांसि चोपशाम्यन्ति

ata ūrdhvaṃ bheṣajasādhyeṣvadṛśyeṣvarśaḥsu yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥprātaḥ prā-targuḍaharītakīmāseveta brahmacārī gomūtradro ṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prā-taryathābalaṃ kṣaudre ṇa apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudra maharahaḥ śatāva-rīmūlakalkaṃ vā kṣīreṇa citrakacūrṇayuktaṃ vā sīdhuṃ parārdhyaṃ bhallātacūrṇayuktaṃ vā saktumanthamalavaṇaṃ takreṇa kalaśe vā'ntaścitrakamūlakalkāvalipte niṣiktaṃ takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta eṣa eva bhārgyāsphotāyavānyāmala-kaguḍūcīṣu takrakalpaḥ pippalīpippalī mūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharīta-kīṣu ca pūrvavadeva niranno vā takramaharaharmāsamupaseveta śṛṅgaverapunarnavācitra-kakaṣāyasiddhaṃ vā payaḥ kuṭajamūlatvak phāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudre ṇa mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅagvādicūrṇamupaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā kṣāralavaṇāṃścitrakamūlakṣārodakasiddhān vā kulmāṣān bhakṣayet citrakamūla-kṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarukṣārasiddhaṃ vā palāśatarukṣārasiddhān vā kulmāṣān pāṭalāpāmārga vṛhatīpalāśakṣāraṃ vā parisratumaharaharghṛtasaṃsṛṣṭaṃ ku-ṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa kṣārodakasiddhaṃ vā sarpiḥpippalyādipratīvāpaṃ kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta śītodakānupānam ebhirabhivardhate'gnirarśāṃsi copaśāmyanti

द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहृत्य जलचतुद्रो र्णे! विपाचयेत् ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निः-क्षिप्य मासमुपेक्षेत यवपल्ले ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत तेनार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगोदावर्तारोचका न भवन्ति दीप्तश्चाग्निर्भवति

dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya jalacatudro rṇe! vipācayet tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyamādāya suśītaṃ guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥ-kṣipya māsamupekṣeta yavapalle tataḥ prātaḥ prātarmātrāṃ pāyayeta tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na bhavanti dīptaścāgnirbhavati

पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोध्राणां द्वे द्वे पले इन्द्र वारुण्याः पञ्च पलानि कपित्थमध्यस्य दश पथ्याफलानामर्धप्रस्थः प्रस्थो धात्रीफलानां एतदैकध्यं जलचतुद्रो र्णे! विपाच्य पादावशेषं परिस्राव्य सुशीतं गुडतुलाद्वयेनोन्मिश्र्य घृतभाजने निःक्षिप्य पक्षमुपेक्षेत यवपल्ले ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत एष खल्वरिष्टः प्लीहाग्निषङ्गा र्शोग्रहणीहृत्पाण्डुरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्णकरश्चेति

pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve pale indra vāruṇyāḥ pañca palāni kapitthamadhyasya daśa pathyāphalānāmardhaprasthaḥ prastho dhātrīphalānāṃ etadaikadhyaṃ jalacatudro rṇe! vipācya pādāvaśeṣaṃ parisrāvya suśītaṃ guḍatulādvayenonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya pakṣamupekṣeta yavapalle tataḥ prātaḥ prātaryathābalamupayuñjīta eṣa khalvariṣṭaḥ plīhāgniṣaṅgā rśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo balavarṇakaraśceti

तत्र वातप्रायेषु स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं पित्तजेषु विरेचनम् एवं रक्तजेषु संशमनं कफजेषु शृङ्गवेरकुलत्थोपयोगः सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु यथास्वौषधिसिद्धं च पयः सर्वेष्विति

tatra vātaprāyeṣu snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratiṣiddhaṃ pittajeṣu virecanam evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogaḥ sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ sarveṣviti

अत ऊर्ध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपह-तान्याहृत्य तत एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पे-नविपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्णां घृताभ्यक्ततालुजिह्वष्ठौः प्रातः प्रात-रुपसेवेत ततोऽपराह्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवमेकैकं वर्धयेद्यावत्पञ्चति ततः पञ्च पञ्चाभिवर्धयेद्यावत् सप्ततिरिति प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेद्भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्चेति पञ्चभ्यस्त्वेकैकं यावदेकमिति एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्य सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्भवति

ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānamupadekṣyāmaḥ bhallātakāni paripakvānyanupaha-tānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā tridhā caturdhā vā chedayitvā kaṣāyakalpe-navipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālujihvaṣṭhauḥ prātaḥ prāta-rupaseveta tato'parāhṇe kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ evamekaikaṃ vardhayedyāvatpañcati tataḥ pañca pañcābhivardhayedyāvat saptatiriti prāpya ca saptatimapakarṣayedbhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekamiti evaṃ bhallātakasahasramupayujya sarvakuṣṭhārśobhirvimukto balavānarogaḥ śatāyurbhavati

द्विव्रणीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्च्युतितं स्नेहमादाय प्रातः प्रातः शु-क्तिमात्रमुपयुञ्जीत जीर्णे पूर्ववदाहारः फलप्रकर्षश्च भल्लातकमज्जभ्यो वा स्नेहमादायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्र-सृतिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत तस्मिञ्जीर्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवं मासमुप-युज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्षेदात्मानं ततः सर्वोपतापानपहृत्य वर्णवान् ब-लवाञ् श्रवणग्रहणधारणशइक्तसंपन्नो वर्षशतायुर्भवति मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्भवति

dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniścyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ śu-ktimātramupayuñjīta jīrṇe pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaśca bhallātakamajjabhyo vā snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya yathābalaṃ pra-sṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta tasmiñjīrṇe kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ evaṃ māsamupa-yujya māsatrayamādiṣṭāhāro rakṣedātmānaṃ tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān ba-lavāñ śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaiktasaṃpanno varṣaśatāyurbhavati māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati evaṃ daśamāsānupayujya varṣasahasrāyurbhavati

भवन्ति चात्र यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजकौ तथैवार्शांसि सर्वाणि वृक्षकारुष्करौ हतः

bhavanti cātra yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ khadirabījakau tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ

हरिद्रा याः प्रयोगेण प्रमेहा इव षोडश क्षाराग्नी नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवाः

haridrā yāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ

घृतानि दीपनीयानि लेहायस्कृतयः सुराः आसवाश्च प्रयोक्तव्या वीक्ष्य दोषसमुच्छ्रितिम्

ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ āsavāśca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritim

वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कुटुकासनम् यथास्वं दोषलं चान्नमर्शःसु परिवर्जयेत्

vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽशश्चिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śaścikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातोऽश्मरीचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः औषधैस्तरुणः साध्यः प्रवृद्धश्छेदमर्हति

aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ auṣadhaistaruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati

तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्यशेषतः

tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate tenāsyāpacayaṃ yānti vyādhermūlānyaśeṣataḥ

पाषाणभेदो वसुको वशिराश्मन्तकौ तथा शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका

pāṣāṇabhedo vasuko vaśirāśmantakau tathā śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā

कपोतवङ्काऽतगलः कच्चकोशीरकुब्जकाः वृक्षादनी भल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम्

kapotavaṅkā'tagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ vṛkṣādanī bhallukaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam

यवाः कुलत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्घृतं कृतम्

yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthairghṛtaṃ kṛtam

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु क्षारान् यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च

bhinatti vātasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने कुशः काशः सरो गुन्द्रा इत्कटो मोरटोऽश्मभित्

bhojanāni ca kurvīta varge'smin vātanāśane kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo'śmabhit

वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकण्टकम् भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोऽथ कुरुण्टिका

varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro'tha kuruṇṭikā

पुनर्नवा शिरीषश्च क्वथितास्तेषु साधितम् घृतं शिलाजमधुकबीजैरिन्दीवरस्य च

punarnavā śirīṣaśca kvathitāsteṣu sādhitam ghṛtaṃ śilājamadhukabījairindīvarasya ca

त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजैश्चावापितं शुभम् भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु

trapusairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpitaṃ śubham bhinatti pittasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu

क्षारान् यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने

kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca bhojanāni ca kurvīta varge'smin pittanāśane

गणो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेणवः कुष्ठभद्रा दिमरिचचित्रकैः ससुराह्वयैः

gaṇo varuṇakādistu guggulvelāhareṇavaḥ kuṣṭhabhadrā dimaricacitrakaiḥ sasurāhvayaiḥ

एतैः सिद्धमजासर्पिरूषकादिगणेन च भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु

etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca bhinatti kaphasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu

क्षारान् यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने

kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca bhojanāni ca kurvīta varge'smin kaphanāśane

पिचुकाङ्कोलकतकशाकेन्दीवरजैः फलैः चूर्णितैः सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत्

picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet

क्रौञ्चोष्ट्ररासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका अजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च

krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā ajamodā kadambasya mūlaṃ nāgarameva ca

पीतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकेन वा त्रिकण्टकस्य बीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम्

pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam

अविक्षीरेण सप्ताहमश्मरीभेदनं पिबेत् द्र व्याणां तु घृतोक्तानां क्षारोऽविमूत्रगालितः

avikṣīreṇa saptāhamaśmarībhedanaṃ pibet dra vyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro'vimūtragālitaḥ

ग्राम्यसत्त्वशकृत्क्षारैः संयुक्तः साधितः शनैः तत्रोषकादिरावापः कार्यस्त्रिकटुकान्वितः

grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ śanaiḥ tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ

एष क्षारोऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्त्यपि तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः

eṣa kṣāro'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinattyapi tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ

क्षारः पेयोऽविमूत्रेण शर्करानाशनः परः पाटलाकरवीराणां क्षारमेवं समाचरेत्

kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret

श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीकल्कं वाऽक्षसमं पिबेत् सहैडकाख्यौ पेयौ वा शोभाञ्जनकमार्कवौ

śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrāhmīkalkaṃ vā'kṣasamaṃ pibet sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau

कपोतवङ्कामूलं वा पिबेदम्लैः सुरादिभिः तत्सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः

kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedamlaiḥ surādibhiḥ tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhirupadrutaḥ

हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा सर्वथैवोपयोज्यः स्याद्गणो वीरतरादिकः

harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddhameva vā sarvathaivopayojyaḥ syādgaṇo vīratarādikaḥ

घृतैः क्षारैः कषायैश्च क्षीरैः सोत्तरबस्तिभिः यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरो विधिः

ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ yadi nopaśamaṃ gacchecchedastatrottaro vidhiḥ

कुशलस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाध्रुवा उपक्रमो जघन्योऽयमतः संपरिकीर्तितः

kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihādhruvā upakramo jaghanyo'yamataḥ saṃparikīrtitaḥ

अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत् तस्मादापृच्छ्य कर्तव्यमीश्वरं साधुकारिणा

akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet tasmādāpṛcchya kartavyamīśvaraṃ sādhukāriṇā

अथ रोगान्वितमुपस्निग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनमग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपकल्पि तसम्भार-माश्वास्य ततो बलवन्तमविक्लवमाजानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्यपुरुष-स्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्त्राधा रकोपविष्टं सङ्कु-चितजानुकूर्परमितरेण सहावबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा ततः स्वभ्यक्तनाभिप्रदे-शस्य वामपार्श्वं विमृद्य मुष्टिनाऽवपीडयेदधो नाभेर्यावदश्मर्यधः प्रपन्नेति त-तः स्नेहाभ्यक्ते कॢप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्यमे अङ्गुल्यौ पायौ प्रणिधा-यानुसेवनीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीय निर्व्यलीकमनायतम-विषमं च बस्तिं सन्निवेश्य भृशमुत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यथा ग्रन्थिरिवोन्नतं शल्यं भवति

atha rogānvitamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanamagropaharaṇīyoktena vidhānenopakalpi tasambhāra-māśvāsya tato balavantamaviklavamājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣa-syotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ vastrādhā rakopaviṣṭaṃ saṅku-citajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakairvā tataḥ svabhyaktanābhiprade-śasya vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭinā'vapīḍayedadho nābheryāvadaśmaryadhaḥ prapanneti ta-taḥ snehābhyakte kḷptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau praṇidhā-yānusevanīmāsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaramānīya nirvyalīkamanāyatama-viṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya bhṛśamutpīḍayedaṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati

स चेद्गृहीतशल्ये तु विवृताक्षो विचेतनः हतवल्लम्बशीर्षश्च निर्विकारो मृतोपमः

sa cedgṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ hatavallambaśīrṣaśca nirvikāro mṛtopamaḥ

न तस्य निर्हरेच्छल्यं निर्हरेत्तु म्रियेत सः विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तुं प्रयतेत वै

na tasya nirharecchalyaṃ nirharettu mriyeta saḥ vinā tveteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta vai

ततः सव्ये पार्श्वे सेवनीं यवमात्रेण मुक्त्वाऽवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणं द-क्षिणतो वा क्रियासौकर्यहेतोरित्येके यथा सा न भिद्यते चूर्ण्यते वा तथा प्रयतेत चूर्णमल्पमप्यवस्थितं हि पुनः परिवृद्धिमेति तस्मात् समस्तामग्रव-क्रेणाददीत स्त्रीणां तु बस्तिपार्श्वगतो गर्भाशयः सन्निकृष्टः तस्मात्तासामुत्सङ्ग वच्छस्त्रं पातयेत् अतोऽन्यथा खल्वासां मूत्रस्रावी व्रणो भवेत् पुरुषस्य वा मूत्रप्रसेकक्षणनान्मूत्रक्षरणम् अश्मरीव्रणादृते भिन्नबस्तिरेकधापि न भवति द्विधा भिन्नबस्तिराश्मरिको न सिध्यति अश्मरीव्रणनिमित्तमेकधाभिन्नबस्ति-र्जीवति क्रियाभ्या साच्छास्त्र विहितच्छेदान्निः स्यन्दपरिवृद्धत्वाच्च शल्य-स्येति उद्धृतशल्यं तूष्णोदकद्रो ण्यामवगाह्य स्वेदयेत् तथा हि बस्ति सृजा न पूर्यते पूर्णे वा क्षीरवृक्षकषायं पुष्पनेत्रेण विदध्यात्

tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa muktvā'vacārayecchastramaśmarīpramāṇaṃ da-kṣiṇato vā kriyāsaukaryahetorityeke yathā sā na bhidyate cūrṇyate vā tathā prayateta cūrṇamalpamapyavasthitaṃ hi punaḥ parivṛddhimeti tasmāt samastāmagrava-kreṇādadīta strīṇāṃ tu bastipārśvagato garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ tasmāttāsāmutsaṅga vacchastraṃ pātayet ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet puruṣasya vā mūtraprasekakṣaṇanānmūtrakṣaraṇam aśmarīvraṇādṛte bhinnabastirekadhāpi na bhavati dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati aśmarīvraṇanimittamekadhābhinnabasti-rjīvati kriyābhyā sācchāstra vihitacchedānniḥ syandaparivṛddhatvācca śalya-syeti uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadro ṇyāmavagāhya svedayet tathā hi basti sṛjā na pūryate pūrṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt

भवति चात्र क्षीरवृक्षकषायस्तु पुष्पनेत्रेण योजितः निर्हरेदश्मरीं तूर्णं रक्तं बस्तिगतं च यत्

bhavati cātra kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ nirharedaśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat

मूत्रमार्गविशोधनार्थं चास्मै गुडसौहित्यं वितरेत् उद्धृत्य चैनं मधुघृताभ्यक्त-व्रणं मूत्रविशोधनद्र व्यसिद्धामुषणां सघृतां यवागूं पाययेतोभयकालं त्रिरात्रां त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रगाढेन पयसा मृद्वोदनमल्पं भोजयेद्दशरात्रं मिऊ!त्रासृग्विशु-र्द्ध्य्थं व्रणक्लेदनार्थं चइ! दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैर्जाङ्गलरसैरुपाचरेत् ततो दशरात्रं चैनमप्रमत्तः स्वेदयेत् स्नेहेन द्र वस्वेदेन वा क्षीरवृक्षकषायेण चास्य व्रणं प्रक्षालयेत् रोध्रमधुकमञ्जिष्ठाप्रपौण्डरीककल्कैर्व्रणं प्रतिग्राहयेत् एतेष्वेव हरिद्रा युतेषु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यञ्जनमिति स्त्यानशोणितं चोत्तरब-स्तिभिरुपाचरेत् सप्तरात्राच्च स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे व्रणं यथोक्तेन विधिना दहेदग्निना स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेन्मधुरकषा-यैरिति यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शर्करां वा स्रोतसापहरेत् एवं चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेण बडिशेनोद्धरेत् रूढव्र-णश्चाङ्गनाश्वनगनागरथद्रुमान् नारोहेत वर्षं नाप्सु प्लवेत भुञ्जीत वा गुरु

mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ vitaret uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyakta-vraṇaṃ mūtraviśodhanadra vyasiddhāmuṣaṇāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayetobhayakālaṃ trirātrāṃ trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanamalpaṃ bhojayeddaśarātraṃ miū!trāsṛgviśu-rddhythaṃ vraṇakledanārthaṃ cai! daśarātrādūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasairupācaret tato daśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet snehena dra vasvedena vā kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkairvraṇaṃ pratigrāhayet eteṣveva haridrā yuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanamiti styānaśoṇitaṃ cottaraba-stibhirupācaret saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahedagninā svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanairupācarenmadhurakaṣā-yairiti yadṛcchayā vā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasāpaharet evaṃ cāśakye vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet rūḍhavra-ṇaścāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ nāpsu plaveta bhuñjīta vā guru

मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्रोतोमूत्रप्रसेकसेवनीयोनिगुदबस्तीनष्टौ परिहरेत् तत्र मूत्रवहच्छेदान्मरणं मूत्रपूर्णबस्तेः शुक्रवहच्छेदान्मरणं क्लैब्यं वा मुष्कस्रोत-उपघाताद् ध्वजभङ्गः मूत्रप्रसेकक्षणनान्मूत्रप्रक्षरणं सेवनीयोनिच्छेदाद्रुजः प्रादुभार्वः बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति

mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet tatra mūtravahacchedānmaraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ śukravahacchedānmaraṇaṃ klaibyaṃ vā muṣkasrota-upaghātād dhvajabhaṅgaḥ mūtraprasekakṣaṇanānmūtraprakṣaraṇaṃ sevanīyonicchedādrujaḥ prādubhārvaḥ bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti

भवति चात्र मर्माण्यष्टावसंबुध्य स्रोतोजानि शरीरिणाम् व्यापादयेद्बहून्मर्त्यान् शस्त्रकर्मापटुर्भिषक्

bhavati cātra marmāṇyaṣṭāvasaṃbudhya srotojāni śarīriṇām vyāpādayedbahūnmartyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak

सेवनी शुक्रहरणी स्रोतसी फलयोर्गुदम् मूत्रसेकं मूत्रवहं योनिर्बस्तिस्तथाऽष्टमः

sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽश्मरीचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च शेषाः कृच्छ्रसाध्याः

pañca bhagandarā vyākhyātāḥ teṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ

तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमे-णोपक्रमेतापक्वपिडकं पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवे-श्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा ततः प्रणि-धायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्र-वाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत् आसाद्य वाऽग्नि क्षारं चेति एतत् सामान्यं सर्वेषु

tatra bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrame-ṇopakrametāpakvapiḍakaṃ pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sannive-śyārśasamiva yantrayitvā bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā tataḥ praṇi-dhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharecchastreṇa antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pra-vāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet āsādya vā'gni kṣāraṃ ceti etat sāmānyaṃ sarveṣu

विशेषतस्तु नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत्

viśeṣatastu nāḍyantare vraṇān kuryādbhiṣak tu śataponake tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret

गतयोऽन्योन्यसंबद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा नाडीरनभिसंबद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक्

gatayo'nyonyasaṃbaddhā bāhyāśchedyāstvanekadhā nāḍīranabhisaṃbaddhā yaśchinattyekadhā bhiṣak

स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति

sa kuryādvivṛtaṃ jantorvraṇaṃ gudavidāraṇam tasya tadvivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtramanugacchati

आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम्

āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam tatrādhigatatantro'pi bhiṣaṅmuhyedasaṃśayam

तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता

tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇastu śataponake vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā

अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा सर्वतोभद्र कोवाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा

ardhalāṅgalakaśchedaḥ kāryo lāṅgalako'pi vā sarvatobhadra kovā'pi kāryo gotīrthako'pi vā

सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः

sarvataḥ srāvamārgāṃstu dahedvaidyastathā'gninā sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ

रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् स्वेदद्र व्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः

rujāsrāvāpahaṃ tatra svedamāśu prayojayet svedadra vyairyathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ

ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा

grāmyānūpaudakairmāṃsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ vṛkṣādanīmathairaṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā

कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक्

kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayedbhiṣak

तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत्

tilairaṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet

आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च

āturaṃ svedayettena tathā sidhyati kurvataḥ svinnaṃ ca pāyayedenaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca

वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा

vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā mārdvīkenāthavā'mlena surāsauvīrakeṇa vā

ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः

tato madhukatailena tasya siñcedbhiṣagvraṇam pariṣiñcedgudaṃ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ

विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति अन्येचोपद्र वास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः

vidhinā'nena viṇmūtraṃ svamārgamadhigacchati anyecopadra vāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ

शतपोनक आख्यात उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत्

śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet

पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत्

pūtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet

बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक्

bandhaṃ tato'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayedbhiṣak

ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान्

tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayettu yathākramam utkṛtyāsrāvamārgaṃstu parisrāviṇi buddhimān

क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम्

kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā sukhoṣṇenāṇutailena secayedgudamaṇḍalam

उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया

upanāhāḥ pradehāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāśca mātrayā

मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम्

mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharjūrapatrakam

चन्द्रा र्धं चन्द्र चक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः

candrā rdhaṃ candra cakraṃ ca sūcīmukhamavāṅmukham chittvā'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ

ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः

tataḥ saṃśodhanaireva mṛdupūrvairviśodhayet bahirantarmukhaścāpi śiśoryasya bhagandaraḥ

तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत्

tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam yadyanmṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tattattasyāvacārayet

आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम्

āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam

योगोऽय नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः

yogo'ya nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ

जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः

jambvoṣṭhenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā dahedyathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ

कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः

kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryācchalyānayanameva ca pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaścāpi tridoṣajaḥ

एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते

etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra jāyate

तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते वातघ्नौषधसंपूर्णां स्थालद्यं छिद्र शराविकाम्

tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate vātaghnauṣadhasaṃpūrṇāṃ sthāladyaṃ chidra śarāvikām

स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना

snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām nāḍyā vā'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham uṣṇodake'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā

कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसंभृतान् कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः

kadalīmṛgalopākapriyakājinasaṃbhṛtān kārayedupanāhāṃśca sālvaṇādīn vicakṣaṇaḥ

कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः

kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam pāyayeccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ

ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका

jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā

कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह

kāsīsaṃ kāñcanakṣīryau vargaḥ śodhana iṣyate trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha

उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्र संयुतम् रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः

utsādanaṃ bhavedetat saindhavakṣaudra saṃyutam rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ

त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु

trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu

रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः

rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syādvraṇaśodhanam māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ

समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्

samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram

सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् एतत् संभृत्य संभारं तैलं धीरो विपाचयेत्

sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet

एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम्

etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣvatha mehiṣu ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam

न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम्

nyagrodhādigaṇaścaiva hitaḥ śodhanaropaṇe tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam

त्रिवृद्दन्तीहरिद्रा र्कमूलं लोहाश्वमारकौ विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु

trivṛddantīharidrā rkamūlaṃ lohāśvamārakau viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu

मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः

madhūcchiṣṭasamāyuktaistailametairvipācayet bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम्

citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām

ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे

jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet etaddhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान्

śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ tathā dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān

छिद्रा दूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम्

chidrā dūrdhvaṃ haredoṣṭhamarśoyantrasya yantravit tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham

व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca saṃvatsaraṃ parihareduparūḍhavraṇo naraḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagandaracikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

विरुद्धाध्यशनासात्म्यवेगविघातैः स्नेहादीनां चायथारम्भैः पापक्रियया पुराकृतकर्मयोगाच्च त्वग्दोषा भवन्ति

viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnāṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogācca tvagdoṣā bhavanti

तत्र त्वग्दोषी मांसवसादुग्धदधितैलकुलत्थमाषनिष्पावेक्षुपिष्टविकाराम्लविरुद्धाध्यशनाजीर्णविदाह्यभिष्यन्दीनि दिवास्वप्नं व्यवायं च परिहरेत्

tatra tvagdoṣī māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca pariharet

ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोरदूषश्यामाकोद्दालकादीननवान् भुञ्जीत मु-द्गाढक्योरन्यतरस्य यूषेण सूपेन वा निम्बपत्रारुष्करव्यामिश्रेण मण्डूकपर्ण्य-वल्गुजाटरूषकरूपिकापुष्पैः सर्पिःसिद्धैःसर्षपतैलसिद्धैर्वा तिक्तवर्गेण वा-ऽभिहितेन मांससात्म्याय वा जाङ्गलमांसममेदस्कं वितरेत् तैलं वज्रकम-भ्यङ्गार्थे आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे पानपरिषे कावगाहादिषु च खदिरकषायम् इत्येष आहाराचारविभागः

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mu-dgāḍhakyoranyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa maṇḍūkaparṇya-valgujāṭarūṣakarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥsarṣapatailasiddhairvā tiktavargeṇa vā-'bhihitena māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ vitaret tailaṃ vajrakama-bhyaṅgārthe āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe pānapariṣe kāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam ityeṣa āhārācāravibhāgaḥ

तत्र पूर्वरूपेषूभयतः संशोधनमासेवेत तत्र त्वक्संप्राप्ते शोधनालेपनानि शोणितप्राप्ते संशोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनानि मांसप्राप्ते शोध-नालेपनकषायपानशोणितावसेचनारिष्टमन्थप्राशाः चतुर्थकर्मगुणप्राप्तं या-प्यमात्मवतः संविधानवतश्च तत्र संशोधनाच्छोणितावसेचनाच्चोर्ध्वं भल्ला-तशिलाजतुधातुमाक्षीकगुग्गुल्वगुरुतुवरकखदिरासनायस्कृतिविधा नमासे वेत पञ्चमं नैवोपक्रमेत्

tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta tatra tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni māṃsaprāpte śodha-nālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ caturthakarmaguṇaprāptaṃ yā-pyamātmavataḥ saṃvidhānavataśca tatra saṃśodhanācchoṇitāvasecanāccordhvaṃ bhallā-taśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhā namāse veta pañcamaṃ naivopakramet

तत्र प्रथममेव कुष्ठिनं स्नेहपानविधानेनोपपादयेत् मेषशृङ्गीश्वदंष्ट्राशार्ङ्गेष्टागु-डूचीद्विपञ्चमूलीसिद्धं तैलं घृतं वा वातकुष्ठिनां पानाभ्यङ्गयोर्विदध्यात् ध-वाश्वकर्णककुभपलाशपिचुमर्दपर्पटक मधुकरोध्रसमङ्गासिद्धं सर्पिः पित्तकु-ष्ठिनां प्रियालशालारग्वधनिम्बसप्तपर्णचित्रकमरिचवचाकुष्ठसिद्धंश्लेष्मकु-ष्ठिनां भल्लातकाभया विडङ्गसिद्धं वा सर्वेषां तुवरकतैलं भल्लातकतैलं वेति

tatra prathamameva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgu-ḍūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭhināṃ pānābhyaṅgayorvidadhyāt dha-vāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭaka madhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ pittaku-ṣṭhināṃ priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃśleṣmaku-ṣṭhināṃ bhallātakābhayā viḍaṅgasiddhaṃ vā sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti

सप्तपर्णारग्वधातिविषेक्षुरपाठाकटुरोहिण्यमृतात्रिफला पटोलपिचुमर्दपर्पट-कदुरालभात्रायमाणामुस्ताचन्दनपद्मकहरिद्रो पकुल्या विशालामूर्वाशतावरी-सारिवेन्द्र यवाटरूषकषड्ग्रन्थामधुकभूनिम्बगृष्टिका इति समभागाः कल्कः स्यात् कल्काच्चतुर्गुणं सर्पिः प्रक्षिप्य तद्दिवगुणो धात्रीफलरसस्तच्चतुर्गुणा आपस्तदैकध्यं समालोड्य विपचेत् एतन्महातिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविष-मज्वररक्तपित्तहृद्रो गोन्मादापस्मार गुल्मपिडकासृग्दरगलगण्डगण्डमालाश्लीपदपाण्डुरोगविसर्पार्शः षाण्ढ्यकण्डूपामादीञ्छमयेदिति

saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalā paṭolapicumardaparpaṭa-kadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidro pakulyā viśālāmūrvāśatāvarī-sārivendra yavāṭarūṣakaṣaḍgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt kalkāccaturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya taddivaguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpastadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet etanmahātiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣa-majvararaktapittahṛdro gonmādāpasmāra gulmapiḍakāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥ ṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayediti

त्रिफलापटोलपिचुमन्दाटरूषककटुरोहिणीदुरालभात्रायमाणाः पर्पटकश्चैतेषां द्विपलिकान् भागाञ्जलद्रो णे प्रक्षिप्य पादावशेषं कषायमादाय कल्कपेष्या-णीमानि भेषजान्यर्धपलिकानि त्रायमाणामुस्तेन्द्र यवचन्दन किराततिक्तानि पिप्पल्य श्चैतानि घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत् एतत्तिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठ-विषमज्वरगुल्मार्शोग्रहणीदोषशोफपाण्डुरोगविसर्पषाण्ढ्यशमनमूर्ध्वजत्रुगतरोगघ्नं चेति

triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladro ṇe prakṣipya pādāvaśeṣaṃ kaṣāyamādāya kalkapeṣyā-ṇīmāni bheṣajānyardhapalikāni trāyamāṇāmustendra yavacandana kirātatiktāni pippalya ścaitāni ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet etattiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭha-viṣamajvaragulmārśograhaṇīdoṣaśophapāṇḍurogavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarogaghnaṃ ceti

अतोऽन्यतमेन घृतेन स्निग्धस्विन्नस्यैकां द्वे तिस्रश्चतस्रः पञ्च वा सिरा विध्येत् मण्डलानि चोत्सन्नान्यवलिखेदभीक्ष्णं प्रच्छयेद्वा समुद्र फेनशाकगोजीका-कोदुम्बरिकापत्रैर्वाऽवघृष्यलेपयेल्ला क्षासर्जरसर साञ्जनप्रपुर्ननाडा वल्गु-जतेजोत्यश्वमारकार्ककुटजारेवतमूलकल्कैर्मूत्रपिष्टैः पित्तपिष्टैर्वा स्वर्जिकातु-त्थकासीस विडङ्गागारधूमचित्रककटुकसुधाहरिद्रा सैन्धवकल्कैर्वा एतान्ये-वावाप्य क्षारकल्पेन निःस्नुते पालाशे क्षारे ततो विपाच्य फाणीतमिव सं-जातमवतार्य लेपयेत् ज्योतिषकफललाक्षामरिचपिप्पलीसुमनः पत्रैर्वा हरि-तालमनः शिलार्कक्षीरतिलशिग्रुमरिचकल्कैर्वास्वर्जिकाकुष्ठतुत्थकुटजचि-त्रकविडङ्गमरिच रोध्रमनः शिलाकल्कैर्वा हरीतकीकरञ्जिकाविडङ्गसिद्धार्थकलवणरोचनावल्गुजहरिद्रा कल्कैर्वा

ato'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyet maṇḍalāni cotsannānyavalikhedabhīkṣṇaṃ pracchayedvā samudra phenaśākagojīkā-kodumbarikāpatrairvā'vaghṛṣyalepayellā kṣāsarjarasara sāñjanaprapurnanāḍā valgu-jatejotyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā svarjikātu-tthakāsīsa viḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrā saindhavakalkairvā etānye-vāvāpya kṣārakalpena niḥsnute pālāśe kṣāre tato vipācya phāṇītamiva saṃ-jātamavatārya lepayet jyotiṣakaphalalākṣāmaricapippalīsumanaḥ patrairvā hari-tālamanaḥ śilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvāsvarjikākuṣṭhatutthakuṭajaci-trakaviḍaṅgamarica rodhramanaḥ śilākalkairvā harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrā kalkairvā

सर्वे कुष्टापहाः सिद्धा लेपाः सप्त प्रकीर्तिताः वैशेषिकानतस्तूर्ध्वं दद्रू श्वित्रेषु मे शृणु

sarve kuṣṭāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ vaiśeṣikānatastūrdhvaṃ dadrū śvitreṣu me śṛṇu

लाक्षा कुष्ठं सर्षपाः श्रीनिकेतं रात्रिर्व्योषं चक्रमर्दस्य बीजम् कृत्वैकस्थं तक्रपिष्टः प्रलेपो दद्रू षूक्तो मूलकाद्बीजयुक्तः

lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrirvyoṣaṃ cakramardasya bījam kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrū ṣūkto mūlakādbījayuktaḥ

सिन्धूद्भूतं चक्रमर्दस्य बीजमिक्षूद्भूतं केशरं तार्क्ष्यशैलम् पिष्टो लेपोऽय कपित्थाद्र सेन दद्रू स्तूर्णं नाशयत्येष योगः

sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ tārkṣyaśailam piṣṭo lepo'ya kapitthādra sena dadrū stūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ

हेमक्षीरी व्याधिघातः शिरीषो निम्बः सर्जो वत्सकः साजकर्णः शीघ्रं तीव्रा नाशयन्तीह दद्रू ः! स्नानालेपोद्घर्षणेषूपयुक्ताः

hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ sājakarṇaḥ śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrū ḥ! snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ

भद्रा संज्ञोदुम्बरीमूलतुल्यं दत्त्वा मूलं क्षोदयित्वा मलप्वाः सिद्धं तोयं पीतमुष्णे सुखोष्णं स्फोटाञ्छ्वित्रे पुण्डरीके च कुर्यात्

bhadrā saṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā malapvāḥ siddhaṃ toyaṃ pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt

द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वा भिन्ने स्फोटे तैलयुक्तं प्रलेपः पूतिः कीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेको निहन्ति

dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti

कृष्णस्य सर्पस्य मसी सुदग्धा बैभीतकं तैलमथ द्वितीयम् एतत् समस्तं मृदितं प्रलेपाच्छ्वित्राणि सर्वाण्यपहन्ति शीघ्रम्

kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailamatha dvitīyam etat samastaṃ mṛditaṃ pralepācchvitrāṇi sarvāṇyapahanti śīghram

अध्यर्धतोये सुमतिस्रुतस्य क्षारस्य कल्पेन तु सप्तकृत्वः तैलं शृतं तेन चतुर्गुणेन श्वित्रापहं म्रक्षणमेतदग्र्यम्

adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇametadagryam

घृतेन युक्तं प्रपुनाडबीजं कुष्ठं च यष्टीमधुकं चपिष्ट्वा श्वेताय दद्याद्गृहकुक्कुटाय चतुर्थभक्ताय ब्भुक्षिताय

ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ capiṣṭvā śvetāya dadyādgṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bbhukṣitāya

तस्योपसंगृह्य च तत् पुरीषमुत्पाचितं सर्वत एव लिम्पेत् अभ्यन्तरं मासमिमं प्रयोगं प्रयोजयेच्छ्वित्रमथो निहन्ति

tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata eva limpet abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayecchvitramatho nihanti

क्षारे सुदग्धे जलगण्डजे तु गजस्य मूत्रेण बहुस्रुते च द्रो णप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजस्य

kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca dro ṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujasya

एतद्यदा चिक्कणतामुपैति तदा समस्तं गुटिका विदध्यात् श्वित्रं प्रलिम्पेदथ संप्रघृष्य तया व्रजेदाशु सवर्णभावम्

etadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṃ guṭikā vidadhyāt śvitraṃ pralimpedatha saṃpraghṛṣya tayā vrajedāśu savarṇabhāvam

कषायकल्पेन सुभावितां तु जलं त्वचा चूतहरीतकीनाम् तां ताम्रदीपे प्रणिधाय धीमान् वर्तिं वटक्षीरसुभावितां तु

kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu

आदीप्य तज्जातमसीं गृहीत्वा तां चापि पथ्याम्भसि भावयित्वा संप्रच्छितं तद्बहुशः किलासं तैलेन सिक्तं कटुना प्रयाति

ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhāvayitvā saṃpracchitaṃ tadbahuśaḥ kilāsaṃ tailena siktaṃ kaṭunā prayāti

आवल्गुजं बीजमग्र्यं नदीजं काकाह्वानोदुम्बरी या च लाक्षा लौहं चूर्णं मागधी तार्क्ष्यशैलं तुल्याः कार्याः कृष्णवर्णास्तिलाश्च

āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca

वर्तिं कृत्वा तां गवां पित्तपिष्टां लेपः कार्यः श्वित्रिणां श्वित्रहारी लेपात् पित्तं शैखिनं श्वित्रहारि ह्रीबेरं वा दग्धमेतेन युक्तम्

vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam

तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमारकाः कुष्ठावल्गुजभल्लातक्षीरिणीसर्षपाः स्नुही

tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ snuhī

तिल्वकारिष्टपीलूनां पत्राण्यारग्वधस्य च बीजं विडङ्गाश्वहन्त्रोर्हरिद्रे बृहतीद्वयम्

tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam

आभ्यां श्वित्राणि योगाभ्यां लेपान्नश्यन्त्यशेषतः वायसीफल्गुतिक्तानां शतं दत्त्वा पृथक् पृथक्

ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak

द्वे लोहरजसः प्रस्थे त्रिफलात्र्! याढकं तथा त्रिद्रो णेऽपा पचेद्यावद्भागौ द्वावसनादपि

dve loharajasaḥ prasthe triphalātr! yāḍhakaṃ tathā tridro ṇe'pā pacedyāvadbhāgau dvāvasanādapi

शिष्टौ च विपचेद्भूय एतैः श्लक्ष्णप्रपेषितैः कल्कैरिन्द्र यवव्योषत्वग्दारुचतुरङ्गुलैः

śiṣṭau ca vipacedbhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ kalkairindra yavavyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ

पारावतपदीदन्तीबाकुचीकेशराह्वयैः कण्टकार्या च तत्पक्वं घृतं कुष्ठिषु योजयेत्

pārāvatapadīdantībākucīkeśarāhvayaiḥ kaṇṭakāryā ca tatpakvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet

दोषधात्वाश्रितं पानादभ्यङ्गात्त्वग्गतं तथा अप्यसाध्यं नृणां कुष्ठं नाम्ना नीलं नियच्छति

doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā apyasādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati

त्रिफलात्वक् त्रिकटुकं सुरसा मदयन्तिका वायस्यारग्वधश्चैषां तुलां कुर्यात् पृथक् पृथक्

triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā vāyasyāragvadhaścaiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak

काकमाच्यर्कवरुणदन्तीकुटजचित्रकात् दार्वीनिदिग्धिकाभ्यां तु पृथग्दशपलं तथा

kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā

त्रिद्रो णेऽपा पचेद्यावत् षट्प्रस्थं परिशेषितम् शकृद्र सदधिक्षीरमूत्राणां पृथगाढकम्

tridro ṇe'pā pacedyāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam śakṛdra sadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam

तद्वद्घृतस्य तत्साध्यं भूनिम्बव्योषचित्रकैः करञ्जफलनीलिकाश्यामावल्गुजपीलुभिः

tadvadghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ

नीलिनीनिम्बकुसुमैः सिद्धं कुष्ठापहं घृतम् म्रक्षणादङ्गसावर्ण्यं श्वित्रिणां जनयेन्नृणाम् भगन्दरं कृमीनर्शो महानीलं नियच्छति

nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati

मूत्रं गब्यं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे क्षौद्र युक्तं स्थितं हि पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिभिः पेयमेतत् कुर्याच्चास्मिन् कुष्ठदिष्टं विधानम्

mūtraṃ gabyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe kṣaudra yuktaṃ sthitaṃ hi pakṣādūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyametat kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam

पूतीकार्कस्रुङ्नरेन्द्र द्रुमाणां मूत्रैः पिष्टाः पल्लवाः सौमनाश्च लेपः श्वित्रं हन्ति दद्रू र्व्रणांश्च दुष्टान्यर्शांस्येष नाडीव्रणांश्च

pūtīkārkasruṅnarendra drumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca lepaḥ śvitraṃ hanti dadrū rvraṇāṃśca duṣṭānyarśāṃsyeṣa nāḍīvraṇāṃśca

अस्मादूर्ध्वं निःस्रुते दुष्टरक्ते जातप्राणं सर्पिषा स्नेहयित्वा तीक्ष्णैर्योगैश्छर्दयित्वा प्रगाढं पश्चाद्दोषं निर्हरेच्चाप्रमत्तः

asmādūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā snehayitvā tīkṣṇairyogaiśchardayitvā pragāḍhaṃ paścāddoṣaṃ nirhareccāpramattaḥ

दुर्वान्तो वा दुर्विरिक्तोऽपि वा स्यात् कुष्ठी दोषैरुद्धतैर्व्याप्तदेहः निःसन्दिग्धं यात्यसाध्यत्वमाशु तस्मात् कृत्स्नान्निर्हरेत्तस्य दोषान्

durvānto vā durvirikto'pi vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāptadehaḥ niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān

पक्षात् पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेयान्मासान्मासात् स्रंसनं चापि देयम् स्राव्यं रक्तं वत्सरे हि द्विरल्पं नस्यं दद्याच्च त्रिरात्रात्त्रिरात्रात्

pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupeyānmāsānmāsāt sraṃsanaṃ cāpi deyam srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāttrirātrāt

पथ्या व्योषं सेक्षुजातं सतैलं लीढ्वा शीघ्रं मुच्यते कुष्ठरोगात् धात्रीपथ्याक्षोपकुल्याविडङ्गान् क्षौद्रा ज्याभ्यामेकतो वाऽवलिह्यात्

pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrā jyābhyāmekato vā'valihyāt

पीत्वा मासं वा पलांशां हरिद्रा ं! मूत्रेणान्तं पापरोगस्य गच्छेत् एवं पेयश्चित्रकः श्लक्ष्णपिष्टः पिप्पल्यो वा पूर्ववन्मूत्रयुक्ताः

pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrā ṃ! mūtreṇāntaṃ pāparogasya gacchet evaṃ peyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavanmūtrayuktāḥ

तद्वत्तार्क्ष्यं मासमात्रं च पेयं तेनाजस्रं देहमालेपयेच्च आरिष्टीत्वक् साप्तपर्णी च तुल्या लाक्षा मुस्तं पञ्चमूल्यौ हरिद्रे

tadvattārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ tenājasraṃ dehamālepayecca āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre

मञ्जिष्ठाक्षौ वासको देवदारु पथ्यावह्नी व्योषधात्रीविडङ्गाः सामान्यांशं योजयित्वा विडङ्गैश्चूर्णं कृत्वा तत्पलोन्मानमश्नन्

mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānamaśnan

कुष्ठाज्जन्तुर्मुच्यते त्रैफलं वा सर्पिद्रो र्णं! व्योषयुक्तं च युञ्जन् गोमूत्राम्बुद्रो णसिद्धेऽक्षपीडे सिद्धं सर्पिर्नाशयेच्चापि कुष्ठम्

kuṣṭhājjanturmucyate traiphalaṃ vā sarpidro rṇaṃ! vyoṣayuktaṃ ca yuñjan gomūtrāmbudro ṇasiddhe'kṣapīḍe siddhaṃ sarpirnāśayeccāpi kuṣṭham

आरग्वधे सप्तपर्णे पटोले सवृक्षके नक्तमाले सनिम्बे जीर्णं पक्वं तद्धरिद्रा द्वयेन हन्यात् कुष्ठं मुष्कके चापि सर्पिः

āragvadhe saptaparṇe paṭole savṛkṣake naktamāle sanimbe jīrṇaṃ pakvaṃ taddharidrā dvayena hanyāt kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ

रोध्रारिष्टं पद्मकं रक्तसारः सप्ताह्वाक्षौ वृक्षको बीजकश्च योज्याः स्नआने दह्यमानस्य जन्तोः पेया वा स्यात् क्षौद्र युक्ता त्रिभण्डी

rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako bījakaśca yojyāḥ snaāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudra yuktā tribhaṇḍī

खादेत् कुष्ठी मांसशापिआ!तिए! पुराणान् मुद्गान् सिद्धान्निम्बतोये सतैलान् निम्बक्वाथं जातसत्त्वः पिबेद्वा क्वाथं वाऽकालर्कसप्तच्छदानाम्

khādet kuṣṭhī māṃsaśāpiā!tie! purāṇān mudgān siddhānnimbatoye satailān nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibedvā kvāthaṃ vā'kālarkasaptacchadānām

जग्धेष्वङ्गेष्वश्वमारस्य मूलं लेपो युक्तः स्याद्विडङ्गैः समूत्रैः मूत्रैश्चैनं सेचयेद्भोजयेच्च सर्वाहारान् संप्रयुक्तान् विडङ्गैः

jagdheṣvaṅgeṣvaśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ mūtraiścainaṃ secayedbhojayecca sarvāhārān saṃprayuktān viḍaṅgaiḥ

कारञ्जं वा सार्षपं वा क्षतेषु क्षेप्यं तैलं शिग्रुकोशाम्रयोर्वा पक्वं सर्वैर्वा कटूष्णैः सतिक्तैः शेषं च स्याद्दुष्टवत् संविधानम्

kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ śigrukośāmrayorvā pakvaṃ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satiktaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam

सप्तपर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् स्नुहीशिरीषयोर्मूलं चित्रकास्फोतयोरपि

saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayorapi

विषलाङ्गलवज्राख्यकासीसालमनःशिलाः करञ्जबीजं त्रिकटु त्रिफलां रजनीद्वयम्

viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam

सिद्धार्थकान् विडङ्गानि प्रपुन्नाडं च संहरेत् मूत्रपिष्टैः पचेदेतैस्तैलं कुष्ठविनाशनम्

siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet mūtrapiṣṭaiḥ pacedetaistailaṃ kuṣṭhavināśanam

एतद्वज्रकमभ्यङ्गान्नाडीदुष्टव्रणापहम् सिद्धार्थकः करञ्जौ द्वौ द्वे हरिद्रे रसाञ्जनम्

etadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam

कुटजश्च प्रपुन्नाडसप्तपर्णौ मृगादनी लाक्षा सर्जरसोऽकश्च सास्फोतारग्वधौ स्नुही

kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī lākṣā sarjaraso'kaśca sāsphotāragvadhau snuhī

शिरीषस्तुवराख्यस्तु कुटजारुष्करौ वचा कुष्ठं कृमिघ्नं मञ्जिष्ठा लाङ्गली चित्रकं तथा

śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā

मालती कटुतुम्बी च गन्धाह्वा मूलकं तथा सैन्धवं करवीरश्च गृहधूमं विषं तथा

mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā saindhavaṃ karavīraśca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā

कम्पिल्लकं ससिन्दूरं तेजोह्वातुत्थकाह्वये समभागानि सर्वाणि कल्कपेष्याणि कारयेत्

kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet

गोमूत्रं द्विगुणं दद्यात्तिलतैलाच्चतुर्गुणम् कारञ्जं या महावीर्यं सार्षपं वा महागुणम्

gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāttilatailāccaturguṇam kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam

अभ्यङ्गात् सर्वकुष्ठानि गण्डमालाभगन्दरान् नाडीदुष्टव्रणान् घोरान् नाशयेन्नात्र संशयः

abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayennātra saṃśayaḥ

महावज्रकमित्येतन्नाम्ना तैलं महागुणम् पित्तावापैर्मूत्रपिष्टैस्तैलं लाक्षादिकैः कृतम्

mahāvajrakamityetannāmnā tailaṃ mahāguṇam pittāvāpairmūtrapiṣṭaistailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam

सप्ताहं कटुकालाब्वां निदधीत चिकित्सकः पीतवन्तं ततो मात्रां तेनाभ्यक्तं च मानवम्

saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam

शाययेदातपे तस्य दोषा गच्छन्ति सर्वशः स्रुतदोषं समुत्थाप्य स्नातं खदिरवारिणा

śāyayedātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā

यवागूं पाययेदेनं साधितां खदिराम्बुना एवं संशोधने वर्गे कुष्ठघ्नेष्वौषधेषु च

yavāgūṃ pāyayedenaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca

कुर्यात्तैलानि सर्पींषि प्रदेहोद्धर्षणानि च प्रातः प्रातश्च सेवेत योगान् वैरेचनाञ् शुभान् पञ्च षट् सप्त चाष्टौ वा यैरुत्थानं न गच्छति

kuryāttailāni sarpīṃṣi pradehoddharṣaṇāni ca prātaḥ prātaśca seveta yogān vairecanāñ śubhān pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati

कारभं वा पिबेन्मूत्रं जीर्णे तत्क्षीरभोजनम् जातसत्त्वानि कुष्ठानि मासैः षड्भिरपोहति

kārabhaṃ vā pibenmūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati

दिदृक्षुरन्तं कुष्ठस्य खदिरं कुष्ठपीडितः सर्वथैव प्रयुञ्जीत स्नानपानाशनादिषु

didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu

यथा हन्ति प्रवृद्धत्वात् कुष्ठमातुरमोजसा तथा हन्त्युपयुक्तस्तु खदिरः कुष्ठमोजसा

yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭhamāturamojasā tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamojasā

नीचरोमनखः श्रान्तो हिताश्यौषधतत्परः योषिन्मांससुरावर्जी कुष्ठी कुष्ठमपोहति

nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapohati

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने कुष्ठचिकित्सितं नाम नवमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातो महाकुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाङ्गशोफेषु च दारुणेषु कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्र्यमतिर्विदध्यात्

kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt

क्षुण्णान् यवान्निष्पूतान् रात्रौ गोमूत्रपर्युषितान् महति किलिञ्जे शोषयेत् एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेच्च ततस्तान् कपालभृष्टान् शक्तून् कारयित्वा प्रातः प्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायेण कण्टकिवृक्षकषायेण वा पाययेद्भल्लातकप्रपुन्नाडावल्गुजार्कचित्रकविडङ्गमुस्त चूर्णचतुर्भाग युक्तान् एव मेव सालसारादिकषायपरिपीतानामारग्वधादिकषायपरिपीतानां वा गवाश्वा शकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून् कारयित्वाभल्लातकादीनां चूर्णा-न्यावाप्य खदिराशननिम्बराजवृक्षरोहीतकगुडूचीनामन्यतमस्य कषायेण शर्करामधुमधुरेण द्रा क्षायुक्तेन दाडिमामलकवेतसाम्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत् एष सर्वमन्थकल्पः

kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati kiliñje śoṣayet evaṃ saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamusta cūrṇacaturbhāga yuktān eva meva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvā śakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvābhallātakādīnāṃ cūrṇā-nyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa śarkarāmadhumadhureṇa drā kṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena saindhavalavaṇānvitena pāyayet eṣa sarvamanthakalpaḥ

यावकांश्च भक्ष्यान् धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्णकोशोत्कारिकाशष्कुलिका कुणावीप्रभृतीन् सेवेत यवविधानेन गोधूमवेणुयवानुपयुञ्जीत

yāvakāṃśca bhakṣyān dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikā kuṇāvīprabhṛtīn seveta yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta

अरिष्टानतो वक्ष्यामःपूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीत्रिवृत्त्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिका भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि ततः पिप्पलीमधुघृतैरन्तःप्रलिप्ते घृतभाजने प्राक्कृतसंस्कारे सप्तोदककुडवानयोर-जोर्धकुडवमर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुप्तं कृत्वा य-वपल्ले सप्तरात्रं वासयेत् ततो यथाबलमुपयुञ्जीत एषोऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदः पाण्डुरोगश्वयथूनपहन्ति एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ चारिष्टान् कुर्वीत

ariṣṭānato vakṣyāmaḥpūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni tataḥ pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayora-jordhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā ya-vapalle saptarātraṃ vāsayet tato yathābalamupayuñjīta eṣo'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥ pāṇḍurogaśvayathūnapahanti evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta

आसवानतो वक्ष्यामःपलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्णोदकस्य शीतीभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाणितस्यैकध्यमरिष्टकल्पेन विदध्यात् एवं तिलादीनां क्षारेषु शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ मूत्रेषु चासवान् विदध्यात्

āsavānato vakṣyāmaḥpalāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt

अथ सुरा वक्ष्यामःशिंशपाखदिरयोः सारमादायोत्पाट्य चोत्तमारणीब्राह्मी-कोशवतीस्तत्सर्वमेकतः कषायकल्पेन विपाच्योदकमाददीत मण्डोदकार्थं किण्वपिष्टमभिषुणुयाच्च यथोक्तम् एवं सुराः शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च विदध्यात्

atha surā vakṣyāmaḥśiṃśapākhadirayoḥ sāramādāyotpāṭya cottamāraṇībrāhmī-kośavatīstatsarvamekataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam evaṃ surāḥ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt

अतोऽवलेहान् वक्ष्यामःखदिरासननिम्बराजवृक्षशालसारक्वाथे तत्सारपि-ण्डाञ्छ्लक्ष्णपिष्टान् प्रक्षिप्य विपचेत् ततो नातिद्र वं नातिसान्द्र मवतार्य त-स्य पाणितलं पूर्णमप्रातराशो मधुमिश्रं लिह्यात् एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च लेहान् कारयेत्

ato'valehān vakṣyāmaḥkhadirāsananimbarājavṛkṣaśālasārakvāthe tatsārapi-ṇḍāñchlakṣṇapiṣṭān prakṣipya vipacet tato nātidra vaṃ nātisāndra mavatārya ta-sya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet

अतश्चूर्णक्रियां वक्ष्यामःशालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थमाहृत्यारग्वधादिकषा-यपरिपीतमनेकशः शालसारादिकषायेणैव पाययेत् एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु पुष्पेष्वारग्वधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत्

ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥśālasārādīnāṃ sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣā-yaparipītamanekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet

अत ऊर्ध्वमयस्कृतीर्वक्ष्यामःतीक्ष्मलोहपत्राणि तनूनि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतप्तानि त्रिफलाशालसारादिकषायेण निर्वापयेत् षोडशवारान् ततः खदिराङ्गारतप्तान्युपशान्ततापानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेद्धनतान्तवपरि-स्रावितानि ततो यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे यथा-व्याध्यनम्लमलवणमाहारं कुर्वीत एवं तुलामुपयुज्य कुष्ठमेहमेदःश्वयथुपा-ण्डुरोगोन्मादापस्मारानपहत्य वर्षशतं जीवति तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्षः एतेन सर्वलौहेष्वयस्कृतयो व्याख्याताः

ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥtīkṣmalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet ṣoḍaśavārān tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni kārayeddhanatāntavapari-srāvitāni tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe yathā-vyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta evaṃ tulāmupayujya kuṣṭhamehamedaḥśvayathupā-ṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ

त्रिवृच्छ्यामाग्निमन्थसप्तलाकेवुकशङ्खिनीतिल्वक त्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरसमादाय पालाश्यां द्रो ण्यामभ्यासिच्य खदिराङ्गारतप्तमयः पिण्डं त्रि-सप्तकृत्वो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्निना विपचेत् त-तश्चतुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य भूयोऽइग्नतप्तान्ययः पत्राणि प्रक्षिपेत् सिध्यति चास्मिन् पिप्पल्यादिचूर्णभागं द्वौ मधुनस्तावद्घृतस्येति दद्यात् त-तः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात् ततो यथायोगं शुक्तिं प्रकुञ्चं वो-पयुञ्जीत जीर्णे यथाव्याध्याहारमुपसेवेत एषौषधायस्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति स्थूलमपकर्षति शोफमुपहन्ति सन्नमग्निमुद्धरति विशेषेण चो-पदिश्यते राजयक्ष्मिणां वर्षशतायुश्चानया पुरुषो भवति शालसारादिक्वा-थमासिच्य पालाश्यां द्रो ण्यामयोघनांस्तप्तात्निनर्वाप्य कृतसंस्कारे कलशे-ऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णभागं क्षौद्रं गुडमिति च दत्त्वास्वनुगुप्तं निदध्यात् एतां महौषधायस्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलमुपयुञ्जीत एवं न्यग्रोधादावारेवतादिषु च विदध्यात्

trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvaka triphalāpalāśaśiṃśapānāṃ svarasamādāya pālāśyāṃ dro ṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥ piṇḍaṃ tri-saptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet ta-taścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'ignataptānyayaḥ patrāṇi prakṣipet sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt ta-taḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vo-payuñjīta jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati sthūlamapakarṣati śophamupahanti sannamagnimuddharati viśeṣeṇa co-padiśyate rājayakṣmiṇāṃ varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati śālasārādikvā-thamāsicya pālāśyāṃ dro ṇyāmayoghanāṃstaptātninarvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe-'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvāsvanuguptaṃ nidadhyāt etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt

अतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामःप्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्त्वाऽयोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निद-ध्याद्यथा रसग्रहणसमर्थो भवति ततस्तं गोमयमृदाऽवलिप्तमवकीर्येन्धनैर्गो-मयमिश्रैरादीपयेद्यथाऽस्य दह्यमानस्य रसः स्रवत्यधस्तात् तद्यदा जानीयात् पूर्णं भाजनमिति अथैनमुद्धृत्य परिस्राव्य रसमन्यस्मिन् पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात् ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च प्रस्थे चोपयुक्तए शतं वर्षाणामा-युषोऽभिवृद्धिर्भवति खदिरसारतुलामुदकद्रो णे विपाच्य षोडशांशावशिष्ट-मवतार्यानुगुप्तं निदध्यात् तमामलकरसमधु सर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः खदिरसारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः

ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥpraśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā'yomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nida-dhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati tatastaṃ gomayamṛdā'valiptamavakīryendhanairgo-mayamiśrairādīpayedyathā'sya dahyamānasya rasaḥ sravatyadhastāt tadyadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanamiti athainamuddhṛtya parisrāvya rasamanyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca prasthe copayuktae śataṃ varṣāṇāmā-yuṣo'bhivṛddhirbhavati khadirasāratulāmudakadro ṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭa-mavatāryānuguptaṃ nidadhyāt tamāmalakarasamadhu sarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta eṣa eva sarvavṛkṣasāreṣu kalpaḥ khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ

अमृतवल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत तत्सिद्धं वा सर्पिः अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनमामलकयूषेण भुञ्जीत एवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत इति

amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta tatsiddhaṃ vā sarpiḥ aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta evaṃ māsamupayujya sarvakuṣṭhairvimucyata iti

कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रो णं शालसारादिकषायस्य च त्रिफलात्रिकटुकपरूषफलमज्जविडङ्गफलसारचित्रार्कावल्गुजहरिद्रा द्वयत्रि-वृद्दन्तीद्र वन्तीन्द्र यवयष्टीमधुकातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूणां पालिका भागा-स्तानैकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत् तत् साधुसिद्धमवतार्य परिस्राव्यानुगुप्तं निदध्यात् तत उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रे ण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नीयात् खदिरोदकसेवी इत्येवं द्रो णमुपयुज्य सर्वकुष्ठै-र्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान् वर्षशतायुररोगो भवति

kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ dro ṇaṃ śālasārādikaṣāyasya ca triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrā dvayatri-vṛddantīdra vantīndra yavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ pālikā bhāgā-stānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet tat sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudre ṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī ityevaṃ dro ṇamupayujya sarvakuṣṭhai-rvimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati

भवति चात्र सुरामन्थासवारिष्टांल्लेहांश्चूर्णान्ययस्कृतीः सहस्रशोऽपि कुर्वीत बीजेनानेन बुद्धिमान्

bhavati cātra surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ sahasraśo'pi kurvīta bījenānena buddhimān

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महाकुष्ठचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः

अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

द्वौ प्रमेहौ भवतःसहजोऽपथ्यनिमित्तश्च तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपा-सुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति

dvau pramehau bhavataḥsahajo'pathyanimittaśca tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ ahitāhārajo'pathyanimittaḥ tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo'lpāśī pipā-surbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaśca bhavati uttareṇa sthūlo bahvāśī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti

तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः

tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ

सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैल घृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति

sarva eva ca parihareyuḥ sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastaila ghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūpānakāni grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti

ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्र वोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकु-लत्थमुद्गविकल्पेन तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपात सीतैलसिद्धाभ्यां बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodra voddālakānanavān bhuñjīta caṇakāḍhakīku-latthamudgavikalpena tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapāta sītailasiddhābhyāṃ baddhamūtrairvā jāṅgalairmāṃsairapahṛtamedobhiranamlairaghṛtaiśceti

तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च विरेचनादनन्तरं सुरसादि कषायेणास्थापयेन्म-हौषधभद्र दारुमुस्तावापेन मधु सैन्धवयुक्तेन दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन

tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdhamanyatamena tailena priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayecca virecanādanantaraṃ surasādi kaṣāyeṇāsthāpayenma-hauṣadhabhadra dārumustāvāpena madhu saindhavayuktena dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena

ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रा ं! मधुसंयुक्तां पाययेत् त्रिफलाविशाला दे-वदारुमुस्तकषायं वा शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुर-मामलकरसेन हरिद्रा युतं कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतक सप्तपर्ण पुष्प क-ल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्र मूलफलपुष्पकषायाणि एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः

tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrā ṃ! madhusaṃyuktāṃ pāyayet triphalāviśālā de-vadārumustakaṣāyaṃ vā śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā madhumadhura-māmalakarasena haridrā yutaṃ kuṭajakapittharohītakabibhītaka saptaparṇa puṣpa ka-lkaṃ vā nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā tvakpatra mūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro vyākhyātāḥ

विशेषश्चात ऊर्ध्वंतत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत् इक्षुमेहिनं वैजय-न्तीकषायं सुरामेहिनं निम्बकषायं सिकतामेहिनं चित्रककषायं शनैर्मेहिनं खदिरकषायं लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्रा कषायं पिष्टमेहिनं हरिद्रा दारुह-रिद्रा कषायं सान्द्र मेहिनं सप्तपर्णकषायं शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकर-ञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीका-कषायं मधुमधुरमिति पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत् हरिद्रा मेहिनं राजवृक्षकषायं अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं क्षा-रमेहिनं त्रिफलाकषायं मञ्जिष्ठमोहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः तद्यथा सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहि-णीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत् वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंश-पाकषायं वा क्षौद्र मेहिनं कदरक्रमुककषायं हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशि-रीषपला शपाठामूर्वा दुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरंहस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत्

viśeṣaścāta ūrdhvaṃtatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ pāyayet ikṣumehinaṃ vaijaya-ntīkaṣāyaṃ surāmehinaṃ nimbakaṣāyaṃ sikatāmehinaṃ citrakakaṣāyaṃ śanairmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ lavaṇamehinaṃ pāṭhā'guruharidrā kaṣāyaṃ piṣṭamehinaṃ haridrā dāruha-ridrā kaṣāyaṃ sāndra mehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakara-ñjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkā-kaṣāyaṃ madhumadhuramiti paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet haridrā mehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ kṣā-ramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ mañjiṣṭhamohinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ ata ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ tadyathā sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohi-ṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśa-pākaṣāyaṃ vā kṣaudra mehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ hastimehinaṃ tindukakapitthaśi-rīṣapalā śapāṭhāmūrvā duḥsparśākaṣāyaṃ madhumadhuraṃhastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāraṃ ceti dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet

ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक् शा-लपर्णीपद्मतुङ्गकेशरधातकीबकुलशाल्मली श्रीवेष्टकमोचर सेष्वरिष्टानय-स्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीता शृङ्गाटकगिलोड्यबि समृणालकाशकसेरुक-मधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातकपलाश चर्म वृक्षगि-रिकर्णिकाशीतशिवनिचुल दाडिमाजकर्ण हरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविक-ङ्कतेषु वा यवान्नविकारांश्च सेवेत यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्कषायाणि वा पातुम्

tataḥ priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvak śā-laparṇīpadmatuṅgakeśaradhātakībakulaśālmalī śrīveṣṭakamocara seṣvariṣṭānaya-skṛtīrlehānāsavāṃśca kurvītā śṛṅgāṭakagiloḍyabi samṛṇālakāśakaseruka-madhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśa carma vṛkṣagi-rikarṇikāśītaśivanicula dāḍimājakarṇa harivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvika-ṅkateṣu vā yavānnavikārāṃśca seveta yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai prayacchetkaṣāyāṇi vā pātum

महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमा-क्षिकमन्यतममासवं पाययेत् अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं क्षौ-द्र कपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत् उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचू-र्णानि चास्मै दद्यादशनेषु हिङगुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत् अ-विरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्र सगन्धवन्ति च प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन्

mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamā-kṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet aṅgāraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ kṣau-dra kapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharet uṣṭrāśvatarakharapurīṣacū-rṇāni cāsmai dadyādaśaneṣu hiṅagusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhojayet a-viruddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharedra sagandhavanti ca pravṛddhamehāstu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre vā severan

अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्र विरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनि रिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत् महाधनो वा श्यामाक-नीवार वृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत् त-न्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत् कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं कृशं तु सततं रक्षेत्

adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatra virahito bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muni riva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet mahādhano vā śyāmāka-nīvāra vṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha vaset ta-nmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgāḥ brāhmaṇo vā śiloñchavṛttirbhūtvā brahmarathamuddharet kṛṣet satatamitaraḥ khanedvā kūpaṃ kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet

भवति चात्र अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रि तः संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते

bhavati cātra adhano vaidyasandeśādevaṃ kurvannatandri taḥ saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताःताःप्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः

śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥtāḥprāṇavato'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaśca sādhyāḥ

ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत् एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभ-वति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्र वान् वा कांश्चित् तत्रो-क्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो वि-दाहमापद्यते तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत्

tābhirupadrutaṃ pramehiṇamupacaret tatra pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet evamakurvatastasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībha-vati pramehaścābhivyakto bhavati tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadra vān vā kāṃścit tatro-ktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca evamakurvatastasya śopho vṛddho'timātraṃ rujo vi-dāhamāpadyate tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca evamakurvatastasya pūyo'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavatyasādhyaḥ tasmādādita eva pramehiṇamupakramet

भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुही वरु-णकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलि-लद्रो णे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्क म्पिल्लकभार्गीनि-चुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्घृतप्रस्थं विपा-चयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मो दरार्शःप्लीहविद्र धिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम्

bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhī varu-ṇakapuṣkaradantīpathyā daśapalonmitā yavakolakulatthāṃśca prāsthikān sali-ladro ṇe niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe'vatārya vacātrivṛtka mpillakabhārgīni-culaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ bhāgairardhapalikairghṛtaprasthaṃ vipā-cayenmehaśvayathukuṣṭhagulmo darārśaḥplīhavidra dhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram

दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात् तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत पिडकापीडिताः सोपद्र वाः सर्व एव प्रमेहामूत्रादिमाधुर्येमधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते

durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo'bhivyāptaśarīratvāt tasmāttīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta piḍakāpīḍitāḥ sopadra vāḥ sarva eva pramehāmūtrādimādhuryemadhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante

न चैतान् कथंचिदपि स्वेदयेत् मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन

na caitān kathaṃcidapi svedayet medobahutvādeteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena

रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः ततो मधुमेहिनामधः काये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति

rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ tato madhumehināmadhaḥ kāye piḍakāḥ prādurbhavanti

अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः पक्वानां व्रणवदिति तैलं तु व्र-णरोपणमेवादौ कुर्वीत आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे शालसारादिकषायं परिषेचने पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्रा बृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात्

apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ pakvānāṃ vraṇavaditi tailaṃ tu vra-ṇaropaṇamevādau kurvīta āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrā bṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni madhumiśrāṇi prāśnīyāt

शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय सा-धयेत् सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत् एतदनु-पदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात् ततो यथायोगमुपयुञ्जीत एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता

śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sā-dhayet sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgundantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet etadanu-padagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt tato yathāyogamupayuñjīta eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā

त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्ण-स्य तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत एत-न्नवायसम् एतेन जाठर्यं न भवति सन्नोऽग्निराप्या यते दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठ-रोगाविपाककासश्वसाप्रमेहाश्च न भवन्ति

triphalācitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaścūrṇa-sya tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta eta-nnavāyasam etena jāṭharyaṃ na bhavati sanno'gnirāpyā yate durnāmaśophapāṇḍukuṣṭha-rogāvipākakāsaśvasāpramehāśca na bhavanti

शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत्

śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet

फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च

phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitameva ca ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca

एकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तशुचौ दृढे

ekadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte'ntaśucau dṛḍhe

श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत्

ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet

सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् मासांस्त्रींश्चतुरो वाऽपि यावदालोहसंक्षयात्

supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet māsāṃstrīṃścaturo vā'pi yāvadālohasaṃkṣayāt

ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत्

tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātaryathābalam niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet

कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः

kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ

प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः

plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ

प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् विशदं तिक्तकटुकं तदाऽरोग्यं प्रचक्षते

pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā'rogyaṃ pracakṣate

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

त्रयोदशोऽध्यायः

अथातो मधुमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मधुमेहित्वमापन्नं भिषग्भिः परिवर्जितम् योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिणमुपाचरेत्

madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam yogenānena matimān pramehiṇamupācaret

मासे शुक्रे शुचौ चैव शैलाः सूर्यांशुतापिताः जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रस्रवन्ति हि

māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi

शिलाजत्विति विख्यातं सर्वव्याधिविनाशनम् त्रप्वादीनां तु लोहानां षण्णामन्यतमान्वयम्

śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam

ज्ञेयं स्वगन्धतश्चापि षड्योनि प्रथितं क्षितौ लोहाद्भवति तद्यस्माच्छिलाजतु जतुप्रभम्

jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoni prathitaṃ kṣitau lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham

तस्य लोहस्य तद्वीर्यं रसं चापि बिभर्ति तत् त्रपुसीसायसादीनि प्रधानान्युत्तरोत्तरम्

tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram

यथा तथा प्रयोगेऽपि श्रेष्ठे श्रेष्ठगुणाः स्मृताः तत्सर्वं तिक्तकटुकं कषायानुरसं सरम्

yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ tatsarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram

कटुपाक्युष्णवीर्यं च शोषणं छेदनं तथा तेषु यत् कृष्णमलघु स्निग्धं निःशर्करं च यत्

kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat

गोमूत्रगन्धि यच्चापि तत् प्रधानं प्रचक्षते तद्भावितं सारगणैर्हृतदोषो दिनोदये

gomūtragandhi yaccāpi tat pradhānaṃ pracakṣate tadbhāvitaṃ sāragaṇairhṛtadoṣo dinodaye

पिबेत् सारोदकेनैव श्लक्ष्णपिष्टं यथाबलम् जाङ्गलेन रसेनान्नं तस्मिञ्जीर्णे तु भोजयेत्

pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet

उपयुज्य तुलामेवं गिरिजादमृतोपमात् वपुर्वर्णबलोपेतो मधुमेहविवर्जितः

upayujya tulāmevaṃ girijādamṛtopamāt vapurvarṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ

जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोऽमरसन्निभः शतं शतं तुलायां तु सहस्रं दशतौलिके

jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'marasannibhaḥ śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike

भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः मेहं कुष्ठमपस्मारमुन्मादं श्लीपदं गरम्

bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ mehaṃ kuṣṭhamapasmāramunmādaṃ ślīpadaṃ garam

शोषं शोफार्शसी गुल्मं पाण्डुतां विषमज्वरम् अपोहत्यचिरात्कालाच्छिलाजतु निषेवितम्

śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram apohatyacirātkālācchilājatu niṣevitam

न सोऽस्ति रोगो यं चापि निहन्यान्न शिलाजतु शर्करां चिरसंभूतां भिनत्ति च तथाऽश्मरीम्

na so'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu śarkarāṃ cirasaṃbhūtāṃ bhinatti ca tathā'śmarīm

भावनालोडने चास्य कर्तव्ये भेषजैर्हितैः एवं च माक्षिकं धातुं तापीजममृतोपमम्

bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajairhitaiḥ evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījamamṛtopamam

मधुरं काञ्चनाभासमम्लं वा रजतप्रभम् पिबन् हन्ति जराकुष्ठमेहपाण्ड्वामयक्षयान्

madhuraṃ kāñcanābhāsamamlaṃ vā rajataprabham piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān

तद्भावितः कपोतांश्च कुलत्थांश्च विवर्जयेत् पञ्चकर्मगुणातीतं श्रद्धावन्तं जिजीविषुम्

tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum

योगेनानेन मतिमान् साधयेदपि कुष्ठिनम् वृक्षास्तुवरका ये स्युः पश्चिमार्णवभूमिषु

yogenānena matimān sādhayedapi kuṣṭhinam vṛkṣāstuvarakā ye syuḥ paścimārṇavabhūmiṣu

वीचीतरङ्गविक्षेपमारुतोद्धूतपल्लवाः तेषां फलानि गृह्णीयात् सुपक्वान्यम्बुदागमे

vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame

मज्जां तेभ्योऽपि संहृत्य शोषयित्वा विचूर्ण्य च तिलवत् पीडयेद्द्रो ण्यां स्रावयेद्वा कुसुम्भवत्

majjāṃ tebhyo'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca tilavat pīḍayeddro ṇyāṃ srāvayedvā kusumbhavat

तत्तैलं संहृतं भूयः पचेदातोयसंक्षयात् अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्

tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasaṃkṣayāt avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet

स्निग्धः स्विन्नो हृतमलः पक्षादूर्ध्वं प्रयत्नवान् चतुर्थभक्तान्तरितः शुक्लादौ दिवसे शुभे

snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe

मन्त्रपूतस्य तैलस्य पिबेन्मात्रां यथाबलम् तत्र मन्त्रं प्रवक्ष्यामि येनेदमभिमन्त्र्! यते

mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedamabhimantr! yate

मज्जसार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः

majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ

तेनास्योर्ध्वमधश्चापि दोषा यान्त्यसकृत्ततः अस्नेहलवणां सायं यवागूं शीतलां पिबेत्

tenāsyordhvamadhaścāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet

पञ्चाहं प्रपिबेत्तैलमनेन विधिना नरः पक्षं परिहरेच्चापि मुद्गयूषौदनाशनः

pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ pakṣaṃ parihareccāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ

पञ्चभिर्दिवसैरेवं सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्

pañcabhirdivasairevaṃ sarvakuṣṭhairvimucyate tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam

निहितं पूर्ववत् पक्षात् पिबेन्मासमतन्द्रि तः तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वीताहारमीरितम्

nihitaṃ pūrvavat pakṣāt pibenmāsamatandri taḥ tenābhyaktaśarīraśca kurvītāhāramīritam

भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं विशीर्णं कृमिभक्षितम् अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्

bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ kṛmibhakṣitam anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram

सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराम्बुना पक्षिमांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्

sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirāmbunā pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam

तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम् वपुष्मन्तं श्रुतिधरं करोति त्रिशतायुषम्

tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam

शोधयन्ति नरं पीता मज्जानस्तस्य मात्रया महावीर्यस्तुवरकः कुष्ठमेहापहः परः

śodhayanti naraṃ pītā majjānastasya mātrayā mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ

सान्तर्धूमस्तस्य मज्जा तु दग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाञ्जनं च पैल्ल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन

sāntardhūmastasya majjā tu dagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāñjanaṃ ca paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मधुमेहचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne madhumehacikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

चतुर्दशोऽध्यायः

अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानिसर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः उत्तरः शस्त्रसाध्यः कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा

aṣṭāvudarāṇi pūrvamuddiṣṭāni teṣvasādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyānisarvāṇyeva pratyākhyāyopakrameta teṣvādyaścaturvargo bheṣajasādhyaḥ uttaraḥ śastrasādhyaḥ kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā

उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत् शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात्

udarī tu gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityamaśnīyāt

तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा तिल्वकवि पक्वेना नुलोम्य चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम्

tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣāsnehayitvā tilvakavi pakvenā nulomya citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca sālvaṇena copanāhayedudaraṃ bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca svedayeccābhīkṣṇam

पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा श्यामात्रिफलात्रिवृद्वि-पक्वेनानुलोम्य शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च पायसेनोपनाहयेदुदरं भोजयेच्चनैं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा

pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā snehayitvā śyāmātriphalātrivṛdvi-pakvenānulomya śarkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca pāyasenopanāhayedudaraṃ bhojayeccanaiṃ vidārigandhādisiddhena payasā

श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्नुहीक्षीरविपक्वे-नानुलोम्य त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेण स्थापयेदनुवा-सयेच्च शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चो पनाहयेदुदरं भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम्

śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena sarpiṣopasnehya snuhīkṣīravipakve-nānulomya trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇa sthāpayedanuvā-sayecca śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiśco panāhayedudaraṃ bhojayeccainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa pāyasena vā svedayeccābhīkṣṇam

दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरेचये-न्मासमर्धमासं वा महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्व-मारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत् इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंश-यित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत् तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते

dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā virecaye-nmāsamardhamāsaṃ vā mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā śuddhakoṣṭhaṃ tu madyenāśva-mārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśa-yitvā bhakṣayedvallīphalāni vā mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamāsevayet tenāgado bhavatyanyaṃ vā bhāvamāpadyate

भवति चात्र कुपितानिलमूलत्वात् संचितत्वान्मलस्य च सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम्

bhavati cātra kupitānilamūlatvāt saṃcitatvānmalasya ca sarvodareṣu śaṃsanti bahuśastvanulomanam

अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः तद्यथाएरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निरा-हारः सप्तरात्रम् उष्ट्रीक्षीराहारो वान्नवारिवर्जी पक्षं पिप्पलद्यं वा मासं पूर्वो-क्तेन विधानेनासेवेत सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम् आर्द्र शृङ्गवेररस-पात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत चव्यशृ-ङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा मुरङ्गश्लपर्णीश्यामापुन-र्नवाकल्कं वा ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत् गुड-द्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत् स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत् ह-रीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्या-नुगुप्तं कृत्वाऽधमासं यवपल्ले वासयेत् ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकी-क्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत् तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पायेयत् गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत् विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थाने-नाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत् तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत् चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्रा शङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा राजवृक्ष फलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः महावृक्षक्षीरपले द्वे गवांक्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि एतत् सर्वं घृत-प्रस्थे समावाप्य विपचेत् तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत् एतानि ति-ल्वकघृतचतुर्थानिसर्पीष्युदरगुल्म विद्र ध्यष्ठीलानाहकुष्ठन्म्दापस्मारेषूपयो-ज्यानि विरेचनार्थं मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसंभृताः सवेत विरेचनद्र व्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम्

ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ tadyathāeraṇḍatailamaharaharmāsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjī māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa nirā-hāraḥ saptarātram uṣṭrīkṣīrāhāro vānnavārivarjī pakṣaṃ pippaladyaṃ vā māsaṃ pūrvo-ktena vidhānenāseveta saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam ārdra śṛṅgaverarasa-pātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle'vacāryaṃ śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīramāseveta cavyaśṛ-ṅgaverakalkaṃ vā payasā saraladevadārucitrakameva vā muraṅgaślaparṇīśyāmāpuna-rnavākalkaṃ vā jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet guḍa-dvitīyāṃ vā harītakīṃ bhakṣayet snuhīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet ha-rītakīcūrṇaṃ prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathyā-nuguptaṃ kṛtvā'dhamāsaṃ yavapalle vāsayet tataścoddhṛtya parisrāvya harītakī-kvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyeyat gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet vipakvaṃ cāvatārya śītībhūtaṃ manthāne-nābhimathya navanītamādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīreṇaiva vipacet tadyathāyogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrā śaṅkhinītrivṛttrikaṭukānāmardhakārṣikā bhāgā rājavṛkṣa phalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ mahāvṛkṣakṣīrapale dve gavāṃkṣīramūtrayoraṣṭāvaṣṭau palāni etat sarvaṃ ghṛta-prasthe samāvāpya vipacet tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyayet etāni ti-lvakaghṛtacaturthānisarpīṣyudaragulma vidra dhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhanmdāpasmāreṣūpayo-jyāni virecanārthaṃ mūtrāsavāriṣṭasurāścābhīkṣṇaṃ mahāvṛkṣakṣīrasaṃbhṛtāḥ saveta virecanadra vyakaṣāyaṃ vā śṛṅgaveradevadārupragāḍham

वमनविरेचनशिरोविरेचनद्र व्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरि-द्रा दिपरिपठितानां च द्र व्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां त-त्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्र-दग्धकल्कं तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत् तासा-मेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत एषाऽना-हंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते इ!विशेषेणइ! कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वसाकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति

vamanavirecanaśirovirecanadra vyāṇāṃ pālikā bhāgāḥ pippalyādivacādihari-drā diparipaṭhitānāṃ ca dra vyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ ta-tsarvaṃ mūtragaṇe prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā'vaghaṭṭayan vipacedapra-dagdhakalkaṃ tatsādhusiddhamavatārya śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet tāsā-mekāṃ dve tisro vā guṭikā balāpekṣayā māsāṃstrīṃścaturo vā seveta eṣā'nā-haṃvartikriyā viśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate i!viśeṣeṇai! koṣṭhajāṃśca kṛmīnapahanti kāsaśvasākṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃśca nāśayati

मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वर्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैल-लवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात् एषाऽना हवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया

madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni mahāvṛkṣakṣīramūtrayoranyatareṇa piṣṭvā'ṅguṣṭhamātrāṃ vartiṃ kṛtvodariṇa ānāhe taila-lavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau nidadhyāt eṣā'nā havartikriyā vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā

प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत् विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थां ततः संशुद्धदेहं समु-द्र शुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण स्रुतेन पलाशक्षा-रेण वा यवक्षारं किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं पारिजातके-क्षुरकापामार्गक्षारं वा तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं पूतिकरञ्जक्षारंवाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम्

plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet vimardayecca pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthāṃ tataḥ saṃśuddhadehaṃ samu-dra śuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa srutena palāśakṣā-reṇa vā yavakṣāraṃ kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ srutena yavakṣāraṃ pārijātake-kṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ pūtikarañjakṣāraṃvā'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīpragāḍham

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत् एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति मन्दाग्निर्वा हिङग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत

pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ pālikā bhāgāḥ ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ vipācayet etat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyordhvavātaviṣamajvarānapahanti mandāgnirvā hiṅagvādikaṃ cūrṇamupayuñjīta

यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः

yakṛddālye'pyeṣa eva kriyāvibhāgaḥ viśeṣatastu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ

मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये

maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye

बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुल-मपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्यनिरी-क्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो म-धुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य तच्छिद्र मान्त्रं समा-धाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत् दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि ततः पूर्ववत् सीव्येत् संधानं च यथोक्तं कारयेत् यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदा-ऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत् ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत् वासयेच्चैनं तैलद्रो ण्यां सर्पिद्रो र्ण्यां! वा पयोवृत्तिमिति

baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyaktasyādho nābhervāmataścaturaṅgula-mapahāya romarājyā udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣyanirī-kṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā'pohya malajātaṃ vā tato ma-dhusarpirbhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇamudarasya sīvyet parisrāviṇyapyevameva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya tacchidra māntraṃ samā-dhāya kālapipīlikābhirdaṃśayet daṣṭe ca tāsāṃ kāyānapaharenna śirāṃsi tataḥ pūrvavat sīvyet saṃdhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā-'valipya bandhenopacaret tato nivātamāgāraṃ praveśyācārikamupadiśet vāsayeccainaṃ tailadro ṇyāṃ sarpidro rṇyāṃ! vā payovṛttimiti

दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृ-हीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्री-हिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत् तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वरां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत् ततो नाडीमपहृत्य तैलल-वणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत् न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपह-रेत् सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापू-र्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जताप्राणस्यतस्मात्तृतीयचतुर्थपञ्च मषष्ठाष्टमदशमद्वा-दशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पम वसिञ्चेत् निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं तथा नाध्मापयति वायुः षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत एवंसंवत्सरेणागदो भवति

dakodariṇastu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ suparigṛ-hītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādhonābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā vrī-himukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet tatra trapvādīnāmanyatamasya nāḍīṃ dvidvarāṃ pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya doṣodakamavasiñcet tato nāḍīmapahṛtya tailala-vaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret na caikasminneva divase sarvaṃ doṣodakamapaha-ret sahasā hyapahṛte tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerannāpū-ryate vā bhṛśataramudaramasañjatāprāṇasyatasmāttṛtīyacaturthapañca maṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvā-daśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantarīkṛtya doṣodakamalpālpama vasiñcet niḥsṛte ca doṣe gāḍhataramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatamena pariveṣṭayedudaraṃ tathā nādhmāpayati vāyuḥ ṣaṇmāsāṃśca payasā bhojayejjāṅgalarasena vā tatastrīnmāsānardhodakena payasā phalāmlena jāṅgalarasena vā avaśiṣṭaṃ māsatrayamannaṃ laghu hitaṃ vā seveta evaṃsaṃvatsareṇāgado bhavati

भवति चात्र आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽहारविधिक्रियासु सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा

bhavati cātra āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā'hāravidhikriyāsu sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

पञ्चदशोऽध्यायः

अथातो मूढगर्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

नातोऽन्यत् कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्धरणम् अत्र हि योनियकृत्प्ली हान्त्रविवरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्तव्यं स्पर्शेन उत्कर्षणापकर्षणस्थाना-पवर्तनोत्कर्तनभेदनच्छेदनपीडनर्जूकरणदारणानि चैकहस्तेन गर्भं गर्भिणीं चाहिंसता तस्मादधिपतिमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत

nāto'nyat kaṣṭatamamasti yathā mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam atra hi yoniyakṛtplī hāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ sparśena utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānā-pavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā tasmādadhipatimāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta

तत्र समासेनाष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा स्वभावगता अपि त्रयः सङ्गाभवन्तिशिरसो वैगुण्यादंसयोर्जघनस्य वा

tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā api trayaḥ saṅgābhavantiśiraso vaiguṇyādaṃsayorjaghanasya vā

जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत निर्हर्तुमशक्ये च्यावनान् मन्त्रानुपशृणुयात् तान् वक्ष्यामः

jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta nirhartumaśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt tān vakṣyāmaḥ

इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते

ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te

इदममृतमपां समुद्धृतं वै तव लघु गर्भमिमं प्रमुञ्चतु स्त्रि तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम्

idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntim

मुक्ताः पशोर्विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि विरमावितः

muktāḥ paśorvipāśāśca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi viramāvitaḥ

औषधानि च विदध्याद्यथोक्तानि मृते चोत्तानाया आभुग्नसक्थ्यावस्त्रा धार कोन्नमितकट्या धन्वननगवृत्तिकाशाल्मलीमृत्स्नघृताभ्यां म्रक्षयित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भमुपहरेत् तत्र सक्थिभ्यामागतमनुलोममेवाञ्छेत् ए-कसन्क्था प्रतिपन्नस्येतरसक्थि प्रसार्यापहरेत् स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्यापहरेत् तिर्यगागतस्य परिघस्येव तिर-श्चीनस्य पश्चादर्धमूर्ध्वमुत्क्षिप्य पूर्वार्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवमानीयापहरेत् पा-र्श्वापवृत्तशिरसमंसं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य शिरोऽपत्यपथमानीयापहरेत् बाहु-द्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वमुत्पीड्यांसौ शिरोऽनुलोममानीयापहरेत् द्वावन्त्यावसाध्यौ मुढगर्भौ एवमशक्ये शस्त्रमवचारयेत्

auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni mṛte cottānāyā ābhugnasakthyāvastrā dhāra konnamitakaṭyā dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya garbhamupaharet tatra sakthibhyāmāgatamanulomamevāñchet e-kasankthā pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharet sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryāpaharet tiryagāgatasya parighasyeva tira-ścīnasya paścādardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet pā-rśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīyāpaharet bāhu-dvayapratipannasyordhvamutpīḍyāṃsau śiro'nulomamānīyāpaharet dvāvantyāvasādhyau muḍhagarbhau evamaśakye śastramavacārayet

सचेतनं च शस्त्रेण न कथञ्चन दारयेत् दार्यमाणो हि जननीमात्मानं चैव घातयेत्

sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet

अविषह्ये विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पातनम् न गर्भिण्या विपर्यासस्तस्मात्प्राप्तं न हापयेत्

aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam na garbhiṇyā viparyāsastasmātprāptaṃ na hāpayet

ततः स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणाङ्गुलीशस्त्रेण वा शिरो विदार्य शिरःकपा-लान्याहृत्य शङ्कुना गृहीत्वोरसि कक्षायां वाऽपहरेत् अभिन्नशिरसमक्षिकूटे गण्डे वा अंससंसक्तस्यांसदेशे बाहू छित्त्वा दृतिमिवाततं वातपूर्णोदरं वा विदार्य निरस्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत् जघनसक्तस्य वा जघनकपालानीति

tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro vidārya śiraḥkapā-lānyāhṛtya śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā'paharet abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti

किंबहुना यद्यदङ्गं हि गर्भस्य तस्य सज्जति तद्भिषक् सम्यग्विनिर्हरेच्छित्त्वा रक्षेन्नारीं च यत्नतः

kiṃbahunā yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajjati tadbhiṣak samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ

गर्भस्य गतयश्चित्रा जायन्तेऽनिलकोपतः तत्रानल्पमतिर्वैर्द्यो वर्तेत विधिपूर्वकम्

garbhasya gatayaścitrā jāyante'nilakopataḥ tatrānalpamatirvairdyo varteta vidhipūrvakam

नोपेक्षेत मृतं गर्भं मुहूर्तमपि पण्डितः स ह्याशु जननीं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा

nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtamapi paṇḍitaḥ sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā

मण्डलाग्रेण कर्तव्यं छेद्यमन्तर्विजानता वृद्धिपत्रं हि तीक्ष्णाग्रं नारीं हिंस्यात् कदाचन

maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyamantarvijānatā vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana

अथापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्भिषक् हस्तेनापहरेद्वाऽपि पार्श्वभ्यां परिपीड्य वा

athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak hastenāpaharedvā'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā

धुनुयाच्च मुहुर्नारीं पीडयेद्वांऽसपिण्डिकाम् तैलाक्तयोनेरेवं तां पातयेन्मतिमान् भिषक्

dhunuyācca muhurnārīṃ pīḍayedvāṃ'sapiṇḍikām tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak

एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा ततोऽभ्यक्तशरीराया योनौ स्नेहं निधापयेत्

evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā tato'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet

एवं मृद्वी भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति कृष्णातन्मूलशुण्ठ्येलाहिङ्गुभार्गीः सदीप्यकाः

evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ copaśāmyati kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ

वचामतिविषां रास्नां चव्यं संचूर्ण्य पाययेत् स्नेहेन दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च

vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca

क्वाथं चैषां तथा कल्कं चूर्णं वा स्नेहवर्जितम् शाकत्वग्घिङ्ग्वतिविषापाठाकटुकरोहिणीः

kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ

तथा तेजोवतीं चापि पाययेत् पूर्ववद्भिषक् त्रिरात्रं पञ्चसप्ताहं ततः स्नेहं पुनः पिबेत्

tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet

पाययेतासवं नक्तमरिष्टं वा सुसंस्कृतम् शिरीषककुभाभ्यां च तोयमाचमने हितम्

pāyayetāsavaṃ naktamariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyamācamane hitam

उपद्र वाश्च येऽन्ये स्युस्तान् यथास्वमुपाचरेत् सर्वतः परिशुद्धा च स्निग्धपथ्याल्पभोजना

upadra vāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā

स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेत् क्रोधविवर्जिता पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम्

svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam

रसं दशाहं शेषे तु यथायोगमुपाचरेत् व्युपद्र वां विशुद्धां च ज्ञात्वा च वरवर्णिनीम्

rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret vyupadra vāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm

ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो विसृजेत् परिहारतः योनिसन्तर्पणेऽभ्यङ्गे पाने बस्तिषु भोजने

ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ yonisantarpaṇe'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane

बलातैलमिदं चास्यै दद्यादनिलवारणम् बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च

balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca

यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः

yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ

पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च

pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca

मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम्

mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām

शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् तत् साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मयेऽपि वा

śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye'pi vā

प्रक्षिप्य कलशे सम्यक् स्वनुगुप्तं निधापयेत् बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत्

prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् याच गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान्

yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet yāca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān

वातक्षीणे मर्महते मथितेऽभिहते तथा भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैवोपयुज्यते

vātakṣīṇe marmahate mathite'bhihate tathā bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate

एतदाक्षेपकादीन् वै वातव्याधीनपोहति हिक्कां कासमधीमन्थं गुल्मं श्वासं च दुस्तरम्

etadākṣepakādīn vai vātavyādhīnapohati hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram

षण्मासानुपयुज्यैतदन्त्रवृद्धिमपोहति प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्च स्थिरयौवनः

ṣaṇmāsānupayujyaitadantravṛddhimapohati pratyagradhātuḥ puruṣo bhavecca sthirayauvanaḥ

राज्ञामेतद्धि कर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनश्चापि ये नराः

rājñāmetaddhi kartavyaṃ rājamātrāśca ye narāḥ sukhinaḥ sukumārāśca dhaninaścāpi ye narāḥ

बलाकषायपीतेभ्यस्तिलेभ्यो वाऽप्यनेकशः तैलमुत्पाद्य तत्क्वाथशतपाकं कृतं शुभम्

balākaṣāyapītebhyastilebhyo vā'pyanekaśaḥ tailamutpādya tatkvāthaśatapākaṃ kṛtaṃ śubham

निवाते निभृतागारे प्रयुञ्जीत यथाबलम् जीर्णेऽस्मिन् पयसा स्निग्धमश्नीयात्षष्टिकौदनम्

nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam jīrṇe'smin payasā snigdhamaśnīyātṣaṣṭikaudanam

अनेन विधिना द्रो णमुपयुज्यान्नमीरितम् भुञ्जीत द्विगुणं कालं बलवर्णान्वितस्ततः

anena vidhinā dro ṇamupayujyānnamīritam bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitastataḥ

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः शतायुः पुरुषो भवेत् शतं शतं तथोत्कर्षो द्रो णे द्रो णे प्रकीर्तितः

sarvapāpairvinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet śataṃ śataṃ tathotkarṣo dro ṇe dro ṇe prakīrtitaḥ

बलाकल्पेनातिबलागुडूच्यादित्यपर्णिषु सैरेयके वीरतरौ शतावर्यां त्रिकण्टके

balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu saireyake vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake

तैलानि मधुके कुर्यात् प्रसारिण्यां च बुद्धिमान् नीलोत्पलं वरीमूलं गव्ये क्षीरे विपाचयेत्

tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca buddhimān nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet

शतपाकं ततस्तेन तिलतैलं पचेद्भिषक् बलातैलस्य कल्कांस्तु सुपिष्टांस्तत्र दापयेत्

śatapākaṃ tatastena tilatailaṃ pacedbhiṣak balātailasya kalkāṃstu supiṣṭāṃstatra dāpayet

सर्वेषामेव जानीयादुपयोगं चिकित्सकः बलातैलवदेतेषां गुणांश्चैव विशेषतः

sarveṣāmeva jānīyādupayogaṃ cikitsakaḥ balātailavadeteṣāṃ guṇāṃścaiva viśeṣataḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मूढगर्भचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

षोडशोऽध्यायः

अथातो विद्र धीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto vidra dhīnāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

उक्ता विद्र धयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया

uktā vidra dhayaḥ ṣaḍye teṣvasādhyastu sarvajaḥ śeṣeṣvāmeṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā

वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्र धौ

vātaghnamūlakalkaistu ghṛtatailavasāyutaiḥ sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidra dhau

सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने

sānūpaudakamāṃsastu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaścopanāhane

वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम्

veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasaistathā svedayet satataṃ cāpi nirhareccāpi śoṇitam

स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत्

sa cedevamupakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyādbhinnaṃ ca śodhayet

पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः तैलैर्भद्रा दिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत्

pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ tailairbhadrā dimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet

वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत्

vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet

पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः

paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ pradihyāt kṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ

पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेच्छर्करायुतैः

pākyaiḥ śītakaṣāyairvā kṣīrairikṣurasaistathā jīvanīyaghṛtairvā'pi secayeccharkarāyutaiḥ

त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्र वम् जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान्

trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudra vam jalaukobhirhareccāsṛk pakvaṃ cāpāṭya buddhimān

क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रै ः! सर्पिषा युतैः

kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudrai ḥ! sarpiṣā yutaiḥ

उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः

upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayedvraṇam prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ

सहरिद्रै ः! कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः

saharidrai ḥ! kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ

न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च

nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca

सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी

sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī

प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत्

priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम्

eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam

सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः

sadyaśchinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham duṣṭavraṇāśca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ

नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि

nāḍyo gambhīrikā yāśca sadyaśchinnāstathaiva ca agnikṣārakṛtāścaiva ye vraṇā dāruṇā api

करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः

karañjādyena haviṣā praśāmyanti na saṃśayaḥ iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ

मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्र धिम् कषायपानेर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः

mūtrairuṣṇaiśca satataṃ svedayecchleṣmavidra dhim kaṣāyapānervamanairālepairupanāhanaiḥ

हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत्

hareddoṣānabhīkṣṇaṃ cāpyalābvā'sṛk tathaiva ca āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭya dhāvayet

हरिद्रा त्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा

haridrā trivṛtāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā

ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम्

tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ kuryāttailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam

पित्तविद्र धिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः विद्र ध्योः कुशलः कुर्याद्र क्तागन्तुनिमित्तयोः

pittavidra dhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ vidra dhyoḥ kuśalaḥ kuryādra ktāgantunimittayoḥ

वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः

varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ

अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च अचिराद्विद्र धिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम्

anayorvargayoḥ siddhaṃ sarpirvairecanena ca acirādvidra dhiṃ hanti prātaḥ prātarniṣevitam

एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम्

ebhireva gaṇaiścāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpyanuvāsanam

पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्र धिम्

pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo'pi vā dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidra dhim

तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु

toyadhānyāmlamūtraistu peyo vā'pi surādibhiḥ yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibedvā'pi śilājatu

प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम्

pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca snehopanāhau kuryācca sadā cāpyanulomanam

यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्र धौ भिषक् रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु

yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidra dhau bhiṣak raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu

पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः

pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret sruteṣūrdhvamadho vā'pi maireyāmlasurāsavaiḥ

पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम्

peyo varuṇakādistu madhuśigrudrumo'pi vā śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakamodanam

यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम्

yavakolakulatthānāṃ yūṣairbhuñjīta mānavaḥ prātaḥ prātaśca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam

त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक्

trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā'pyupaśāntaye nopagacchedyathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak

पर्यागते विद्र धौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्र धौ

paryāgate vidra dhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidra dhau

स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्र क्तावसेचनम् विद्र ध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत्

snehasvedopapannānāṃ kuryādra ktāvasecanam vidra dhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā'sthi tu bhedayet

निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम्

niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpistathā hitam

यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान्

yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān

प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्र धिव्रणरोपणम्

priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam etaistailaṃ vipaktavyaṃ vidra dhivraṇaropaṇam

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्र धिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidra dhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

सप्तदशोऽध्यायः

अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ साध्येषु तत्पथ्यगणैर्विदध्याद्धृतानि सेकांश्च तथोपदेहान्

sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyāddhṛtāni sekāṃśca tathopadehān

मुस्ताशताह्वासुरदारूकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु

mustāśatāhvāsuradārūkuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ vātātmake coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu

यत् पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले

yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile

कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्रा ः! सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः

kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrā ḥ! saśaivalāḥ sotpalakardamāśca vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ

ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यस्तनवः सुखाय

hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyastanavaḥ sukhāya

प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ

न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात् स्वरसेन तस्य शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैरिक्षुरसैश्च सेकान्

nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān

घृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु

ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu

सचन्दनायां मधुशर्करायां द्रा क्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः

sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drā kṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ

गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत् प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः

gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ

विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान् पाकं तथाऽस्यस्य निहन्ति पानात् ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम्

visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā'syasya nihanti pānāt grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam

अजाऽश्वगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाऽजशृङ्गी गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम्

ajā'śvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavā'jaśṛṅgī gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram

कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्र पर्ण्यः पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु

kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendra parṇyaḥ pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu

गणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि

gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi

सर्वांश्च पक्वान् परिशोध्य धीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः

sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ

तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य तिलैरपामार्गफलैश्च पिष्ट्वा ससैन्धवैर्बन्धनमत्र कुर्यात्

tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt

प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् हिंस्रां हरिद्रा ं! कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम्

prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam hiṃsrāṃ haridrā ṃ! kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām

संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः

saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ

निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम् प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम्

nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam

श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्र यो रोध्रकवृक्षयोश्च घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात्

śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridra yo rodhrakavṛkṣayośca ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt

नाडीं कफोत्थामुपनाह्य सम्यक् कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारी

nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī

दद्याद्व्रणे निम्बतिलान् सदन्तीन् सुराष्ट्रजासैन्धवसंप्रयुक्तान् प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्बजात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः

dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ

सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात् समूत्रेषु हिताय तैलम्

suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam

नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम् संशोधयेत् क्षौद्र घृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात्

nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam saṃśodhayet kṣaudra ghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt

कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः

kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ

सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्यादपि धातकीं च एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखमाशु चैव

sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ ca etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhamāśu caiva

कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या क्षारसूत्रेण तां च्छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान्

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu śastreṇa buddhimān

एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत्

eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu nirharet

सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत्

sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet

क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता

kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ bhagandare'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā

अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् सूचीभिर्यववक्त्राभिराचितान् वा समन्ततः मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम्

arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet sūcībhiryavavaktrābhirācitān vā samantataḥ mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacaredvraṇam

या द्विव्रणीयेऽभिहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् घोण्टाफलत्वग्लवणानि लाक्षापूगीफलं चालवणं च पत्रम्

yā dvivraṇīye'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram

स्नुह्यर्कदुग्धेन तु कल्क एष वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीः बिभीतकाम्रास्थिवटप्रवाला हरेणुकाशङ्खिनिबीजमस्यः

snuhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ

वाराहिकन्दश्च तथा प्रदेयो नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा

vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā

धत्तूरजं मदनकोद्र वजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजिनी च अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम्

dhattūrajaṃ madanakodra vajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya cūrṇam

तथा च गोमांसमसीं हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति वर्तीकृतं माक्षिकसंप्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा

tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti vartīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā

दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत् सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् चूर्णीकृतैरथ विमिश्रितमेभिरेव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति

duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti

एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत् साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् पिण्डीतकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौवहेषु

eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu

तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चामरवरायुधसाह्वयेषु भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च

tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca

स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च स्तन्ये गते विकृतिमाशु भिषक् तु धात्रीं पीतां घृतं परिणतेऽहनि वामयेत्तु

syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate'hani vāmayettu

निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन वान्तागतेऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् एवं त्र्! यहं चतुरहं षडहं वमेद्वा सर्पिः पिबेत्त्रिफलया सह संयुतं वा

nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt evaṃ tr! yahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā

भार्गीं वचामतिविषां सुरदारु पाठां मुस्तादिकं मधुरसां कटुरोहिणीं च धात्री पिबेत्तु पयसः परिशोधनार्थमारग्वधादिषु वरं मधुना कषायम्

bhārgīṃ vacāmativiṣāṃ suradāru pāṭhāṃ mustādikaṃ madhurasāṃ kaṭurohiṇīṃ ca dhātrī pibettu payasaḥ pariśodhanārthamāragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam

सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद्दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद्यथास्वम् रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्याद्यद्विद्र धावभिहितं बहुशो विधानम्

sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyādyadvidra dhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam

संपच्यमानमपि तं तु विनोपनाहैः संभोजनेन खलु पाचयितुं यतेत शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोथमुपयात्यवदीर्यते च

saṃpacyamānamapi taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca

पक्वे तु दुग्धहरिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् आमे विदाहिनि तथैव गते च पाकं धात्र्! याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीत

pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātr! yāḥ stanau satatameva ca nirduhīta

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अष्टादशोऽध्यायः

अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्र क्षितं व्याधिबलं निहन्ति

granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo vidhijñaḥ rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadra kṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti

तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा

tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā

हिंस्राऽथ रोहिण्यमृताऽथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्! या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः

hiṃsrā'tha rohiṇyamṛtā'tha bhārgī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ gojī ca piṣṭā saha tālapatr! yā granthau vidheyo'nilaje pralepaḥ

स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्र तोयैः

svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendra toyaiḥ

तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत् सैन्धवसंप्रयुक्तैः शुद्धं व्रणं वाऽप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन

tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasaṃprayuktaiḥ śuddhaṃ vraṇaṃ vā'pyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena

विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च

viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanaṃ ca

काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि द्रा क्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम्

kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi drā kṣārasenekṣurasena vā'pi cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām

मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दैर्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर्वा

madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā

विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम्

vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam

हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः

hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu svinnasya vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ

विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान्

vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān

अमर्मजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद्विदार्य दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात्

amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt

या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः शस्त्रेण वाऽपाठ्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः

yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ śastreṇa vā'pāṭhya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ

संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्र गुडप्रगाढैः शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम्

saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudra guḍapragāḍhaiḥ śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam

मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद्द्विगुणं पटान्तम् हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन् हिताय

medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭāddviguṇaṃ paṭāntam hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya

प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम् निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत् सुपक्वं त्वथवा विदार्य

pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya

प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः ससैन्धवैः क्षौद्र घृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य

prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ sasaindhavaiḥ kṣaudra ghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya

तैलं विदद्यादिद्वकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम् जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्र वन्तीत्रिवृतासु चैव

tailaṃ vidadyādidvakarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdra vantītrivṛtāsu caiva

सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम् निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम्

sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam

अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च

abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca

शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु मधूकसारश्च हितोऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा

śākhoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu madhūkasāraśca hito'vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā

ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात् क्षारेण वाऽपि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम्

granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt kṣāreṇa vā'pi pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam

पार्ष्णि प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्र बस्तिं परिवर्ज्य धीमान् विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात्

pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni mitvendra bastiṃ parivarjya dhīmān vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt

आ गुल्फकर्णात् सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाऽक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति

ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā'kṣimātraṃ tvapare vadanti

मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रे खात्रयं भिषक् अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये

maṇibandhopariṣṭādvā kuryādre khātrayaṃ bhiṣak aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye

चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम्

cūrṇasya kāle pracalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam

विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः

virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī karkārukairvārukanārikelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ

वातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैरुष्णैः सतैलैरुपनाहयेत्तु कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः

vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ

खेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च वातघ्ननिर्यूहपयोम्लभागैः सिद्धं शताख्यं त्रिवृतं पिबेद्वा

khedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā

स्वेदोपनाहा मृदवस्तु कार्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्र युतैः प्रलिम्पेत्

svedopanāhā mṛdavastu kāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudra yutaiḥ pralimpet

श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाह्वैः विस्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामा च योज्या कुशलेन लेपे

ślakṣṇīkṛtaiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe

श्यामागिरिह्वाञ्जनकीरसेषु द्रा क्षारसे सप्तलिकारसे च घृतं पिबेत् क्लीतकसंप्रसिद्धं पित्तार्बुदी तज्जठरी च जन्तुः

śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drā kṣārase saptalikārase ca ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ

शुद्धस्य जन्तोः कफजेऽबुदे तु रक्तेऽवसिक्ते तु ततोऽबुदं तत् द्र व्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषान् हरन्ति तैः कल्ककृतैः प्रदिह्यात्

śuddhasya jantoḥ kaphaje'bude tu rakte'vasikte tu tato'budaṃ tat dra vyāṇi yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt

कपोतपारावतविडिवमिश्रैः सकांस्यनीलैः शुकलाङ्गलाख्यैः मूत्रैस्तु काकादनिमूलमिश्रैः क्षारप्रदिग्धैरथवा प्रदिह्यात्

kapotapārāvataviḍivamiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt

निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तैः लेपं विदध्यात् कृमयो यथाऽत्र मूर्च्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिकाश्च

niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca

अल्पावशिष्टे कृमिभक्षिते च लिखेत्ततोऽग्नि विदधीत पश्चात् यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसपट्टैः समावेष्ट्य तदायसैर्वा

alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite ca likhettato'gni vidadhīta paścāt yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasairvā

क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमत्तः आस्फोतजातीकरवीरपत्रैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम्

kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan bhiṣagapramattaḥ āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham

शुद्धे च तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम् यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञः

śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ

मदोर्बुदं स्विन्नमथो विदार्य विशोध्य सीव्येद्गतरक्तमाशु ततो हरिद्रा गृहधूमरोध्रपतङ्गचूर्णैः समनःशिलालैः

madorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu tato haridrā gṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥśilālaiḥ

व्रणं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः करञ्जतैलं विदधीत शुद्धे सशेषदोषाणि हि योऽबुदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति

vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe saśeṣadoṣāṇi hi yo'budāni karoti tasyāśu punarbhavanti

तस्मादशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा हि वह्निः संस्वेद्य गण्डं पवनोत्थमादौ नाड्याऽनिलघ्नौषधपत्रभङ्गैः

tasmādaśeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ

अम्लैः समूत्रैर्विविधैः पयोभिरुष्णैः सतैलैः पिशितैश्च विद्वान् विस्रावयेत् स्विन्नमतन्द्रि तश्च शुद्धं व्रणं चाप्युपनाहयेत्तु

amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān visrāvayet svinnamatandri taśca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu

शणातसीमूलकशिग्रुकिण्वप्रियालमज्जानुयुतैस्तिलैस्तु कालामृताशिग्रुपुनर्नवार्कगजादिनामाकरहाटकुष्ठैः

śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ

एकैषिकावृक्षकतिल्वकैश्च सुराम्लपिष्टैरसकृत् प्रदिह्यात्

ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt

तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभिः सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे

tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge

खेदोपनाहैः कफसंभवं तु संस्वेद्य विस्रावणमेव कुर्यात् ततोऽजगन्धातिविषाविशल्याविषाणिकाकुष्ठशुकाह्वयाभिः

khedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedya visrāvaṇameva kuryāt tato'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ

पलाशभस्मोदकपेषिताभिर्दिह्यात् सुगुञ्जाभिरशीतलाभिः दशार्धसङ्ख्यैर्लवणैश्च युक्तं तैलं पिबेन्मागधिकादिसिद्धम्

palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham

प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु पाकक्रमो वाऽपि सदा विधेयो वैद्येन पाकङ्गतयोः कथञ्चित्

pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu pākakramo vā'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit

कटुत्रिकक्षौद्र युताः समूत्रा भक्ष्या यवान्नानि रसाश्च मौद्गाः सशृङ्गवेराः सपटोलनिम्बा हिताय देया गलगण्डरोगे

kaṭutrikakṣaudra yutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge

मेदःसमुत्थे तु यथोपदिष्टां विध्येत् सिरां स्निग्धतनोर्नरस्य श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हितः प्रदेहः

medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ

मूत्रेण वाऽलोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेत् सालमहीरुहाणाम् शस्त्रेण वाऽपाट्य विदार्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत्

mūtreṇa vā'loḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet sālamahīruhāṇām śastreṇa vā'pāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet

मज्जाज्यमेदोमधुभिर्दहेद्वा दग्धे च सर्पिर्मधु चावचार्यम् कासीसतुत्थे च ततोऽत्र देये चूर्णीकृते रोचनया समेते

majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe ca sarpirmadhu cāvacāryam kāsīsatutthe ca tato'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete

तैलेन चाभ्यज्य हिताय दद्यात् सारोद्भवं गोमयजं च भस्म हितश्च नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्च बन्धो यवभोजनं च

tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

एकोनविंशोऽध्यायः

अथातो वृद्ध्य्पुदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto vṛddhypudaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम्

antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu varjayet aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham

अत्यासनं चङ्क्रमणमुपवासं गुरूणि च तत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम्

atyāsanaṃ caṅkramaṇamupavāsaṃ gurūṇi ca tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam

स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम्

svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram

सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसंभवम् ततः कालेऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान्

sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam tataḥ kāle'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān

निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम् यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत्

nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet

स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान् विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत्

snehopanāhau kuryācca pradehāṃścānilāpahān vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet

भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः

bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramamācaret pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ

पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत् क्षौद्र सर्पिषा शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम्

pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayet kṣaudra sarpiṣā śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam

रक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक् पिबेद्विरेचनं वाऽपि शर्कराक्षौद्र संयुतम्

raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirharedbhiṣak pibedvirecanaṃ vā'pi śarkarākṣaudra saṃyutam

पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा वृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत्

pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca sarvadā vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet

पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् विम्लापनादृते वाऽपि श्लेष्मग्रन्थिक्रमो हितः

pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa saṃyutam vimlāpanādṛte vā'pi śleṣmagranthikramo hitaḥ

पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम्

pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam

मेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत् सुरसादिना शिरोविरेकद्र व्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः

medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā śirovirekadra vyairvā sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ

स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् रक्षन् फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत्

svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet

मेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात् कासीससैन्धवे बघ्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत्

medastataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave baghnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet

मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्

manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet

सेवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद् व्रीहिमुखेन तु अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक्

sevanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyed vrīhimukhena tu athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak

मूत्रं नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् शुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम्

mūtraṃ nāḍīmathoddhṛtya sthagikābandhamācaret śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm

अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेदर्धेन्दुवक्त्रया

aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ tatra yā vaṅkṣaṇasthā tāṃ dahedardhenduvaktrayā

सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत् त्वचं भित्त्वाऽङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात्

samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet tvacaṃ bhittvā'ṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt

अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्नायुच्छेदोऽधिकस्तयोः

anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike pradahet prayataḥ kintu snāyucchedo'dhikastayoḥ

शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम् व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये

śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye

उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः

upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayedvā jalaukasaḥ

हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् सद्योऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः

haredubhayataścāpi doṣānatyarthamucchritān sadyo'pahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ

यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान्

yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ virecanam nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं संप्रलेपयेत्

prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ saralāgururāsnābhirvātajaṃ saṃpralepayet

निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः संप्रलेपयेत्

niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet

प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्र व्यैः सेकः प्रशस्यते गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः

prapauṇḍarīkapūrvaiśca dra vyaiḥ sekaḥ praśasyate gairikāñjanayaṣṭyāhvasārivośīrapadmakaiḥ

सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः

sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ

सर्पिःस्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः

sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ

अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना सालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम्

athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam

सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् रजन्यतिविषामुस्तासुरसासुरदारुभिः

surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet rajanyativiṣāmustāsurasāsuradārubhiḥ

सपत्रपाठापत्तूरैरथवा संप्रलेपयेत् सुरसारग्वधाद्योश्च क्वाथाभ्यां परिषेचयेत्

sapatrapāṭhāpattūrairathavā saṃpralepayet surasāragvadhādyośca kvāthābhyāṃ pariṣecayet

एवं संशोधनालेपसेकशोणितमोक्षणैः प्रतिकुर्यात् क्रियायोगैः प्राक्स्थानोक्तैर्हितैरपि

evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi

न याति च यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्मांसैः क्षीयते ध्वजः

na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak vidagdhaistu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ

शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै तदाऽपोह्य तिलैः सर्पिःक्षौद्र युक्तैः प्रलेपयेत्

śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai tadā'pohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudra yuktaiḥ pralepayet

करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि

karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayorapi

सौराष्ट्रीं गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् रोध्रं रसाञ्जनं दार्वीं हरितालं मनःशिलाम्

saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām

हरेणुकैले च तथा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् तच्चूर्णं क्षौद्र संयुक्तमुपदंशेषु पूजितम्

hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet taccūrṇaṃ kṣaudra saṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam

जम्ब्वाम्रसुमनानिम्बश्वेतकाम्बोजिपल्लवाः शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशत्वचः

jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ

क्षीरिणां च त्वचो योज्याः क्वाथे त्रिफलया सह तेन क्वाथेन नियतं व्रणं प्रक्षालयेद्भिषक्

kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prakṣālayedbhiṣak

अस्मिन्नेव कषाये तु तैलं धीरो विपाचयेत् गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम्

asminneva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam

एतत् सर्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते स्वर्जिकातुत्थकासीसं शैलेयं च रसाञ्जनम्

etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam

मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् गुन्द्रा ं! दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला

manaḥśilāsamaiścūrṇaṃ vraṇavīsarpanāśanam gundrā ṃ! dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā

उपदंशविसर्पाणामेतच्छान्तिकरं परम् मार्कवस्त्रिफला दन्ती ताम्रचूर्णमयोरजः

upadaṃśavisarpāṇāmetacchāntikaraṃ param mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayorajaḥ

उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्

upadaṃśaṃ nihantyeṣa vṛkṣamindrā śaniryathā upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām

तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् उपदंशे विशेषेण शृणु भूयस्त्रिदोषजे

tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyastridoṣaje

दुष्टव्रणविधिं कुर्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक्

duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet jambvoṣṭhenāgnivarṇena paścāccheṣaṃ dahedbhiṣak

सम्यग्दग्धं च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितं च यत्

samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat

स्नेहस्वेदोपपन्ने तु श्लीपदेऽनिलजे भिषक् कृत्वा गुल्फोपरि सिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले

snehasvedopapanne tu ślīpade'nilaje bhiṣak kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyettu caturaṅgule

समाप्यायितदेहं च वस्तिभिः समुपाचरेत् मासमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण संयुतम्

samāpyāyitadehaṃ ca vastibhiḥ samupācaret māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam

पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वथितेन च त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्तथाऽग्निना

payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca traivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā'gninā

गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसंभवे पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात् पित्तार्बुदविसर्पवत्

gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasaṃbhave pittaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat

सिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लैष्मिके भिषक् मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः

sirāṃ suviditāṃ vidhyedaṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi pibennaraḥ

पिबेद्वाऽप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन च कटुकाममृतां शुण्ठीं विडङ्गं दारु चित्रकम्

pibedvā'pyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam

हितं वा लेपने नित्यं भद्र दारु सचित्रकम् विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रकेऽथवा

hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadra dāru sacitrakam viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake'thavā

भद्र दार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि यवान्नं च हितं सदा

bhadra dārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca tailaṃ pakvaṃ pibedvā'pi yavānnaṃ ca hitaṃ sadā

पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये पूतीकरञ्जपत्राणां रसं वाऽपि यथाबलम्

pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā'pi yathābalam

अनेनैव विधानेन पुत्रञ्जीवकजं रसम् प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित्

anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit

केवुकाकन्दनिर्यासं लवणं त्वथ पाकिमम् रसं दत्त्वाऽथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्भिषग्जितम्

kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam rasaṃ dattvā'tha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam

काकादनीं काकजङ्घां बृहतीं कण्टकारिकाम् कदम्बपुष्पीं मन्दारीं लम्बां शुकनसां तथा

kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā

दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम्

dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam

मदनाच्च फलात् क्वाथं शुकाख्यस्वरसं तथा एष क्षारस्तु पानीयः श्लीपदं हन्ति सेवितः

madanācca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā eṣa kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ

अपचीं गलगण्डं च ग्रहणीदोषमेव च भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाणि च

apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣameva ca bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca

एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम् एतानेवामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम्

eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitam etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām

द्र वन्तीं त्रिवृतां दन्तीं नीलद्यं श्यामां तथैव च सप्तलां शङ्खिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रेण गालयेत्

dra vantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīladyaṃ śyāmāṃ tathaiva ca saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet

दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेष क्षारस्तु साधितः अधो गच्छति पीतस्तु पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः

dadyācca triphalākvāthameṣa kṣārastu sādhitaḥ adho gacchati pītastu pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वृद्ध्य्पुदंशश्लीपदचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vṛddhypudaṃśaślīpadacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

विंशतितमोऽध्यायः

अथातः क्षुद्र रोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṣudra rogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

तत्राजगल्लिकामामां जलौकोभिरुपाचरेत् शुक्तिश्रघ्न्यवक्षारकल्कैश्चालेपयेद्भिषक्

tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhirupācaret śuktiśraghnyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak

श्यामालाङ्गलकिपाठाकल्कैर्वाऽपि विचक्षणः पक्वां व्रणविधानेन यथोक्तेन प्रसाधयेत्

śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā'pi vicakṣaṇaḥ pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet

अन्धालजीं यवप्रख्यां पनसीं कच्छपीं तथा पाषाणगर्दभं चैव पूर्वं स्वेदेन योजयेत्

andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet

मनःशिलातालकुष्ठदारुकल्कैः प्रलेपयेत् परिपाकगतान् भित्त्वा व्रणवत् समुपाचरेत्

manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret

विवृतामिन्द्र वृद्धां च गर्दभीं जालगर्दभम् इरिवेल्लीं गन्धनाम्नीं कक्षां विस्फोटकांस्तथा

vivṛtāmindra vṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā

पित्तजस्य विसर्पस्य क्रियया साधयेद्भिषक् रोपयेत् सर्पिषा पक्वान् सिद्धेन मधुरौषधैः

pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak ropayet sarpiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ

चिप्यप्पिमिउ!ष्णाम्बुनासिक्तमुत्कृत्य स्रावयेद्भिषक् चक्रतैलेन चाभ्यज्य सर्जचूर्णेन चूर्णयेत्

cipyappimiu!ṣṇāmbunāsiktamutkṛtya srāvayedbhiṣak cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet

बन्धेनोपचरेच्चैनमशक्यं चाग्निना दहेत् मधुरौषधसिद्धेन ततस्तैलेन रोपयेत्

bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet

कुनखे विधिरप्येष कार्यो हि भिषजा भवेत् उपाचरेदनुशयीं श्लेष्मविद्र धिवद्भिषक्

kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet upācaredanuśayīṃ śleṣmavidra dhivadbhiṣak

विदारिकां समभ्यज्य स्विन्नां विम्लाप्य लेपयेत् नगवृत्तिकवर्षाभूबिल्वमूलैः सुपेषितैः

vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ

व्रणभावगतायां वा कृत्वा संशोधनक्रियाम् रोपणार्थं हितं तैलं कषायमधुरैः शृतम्

vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam

प्रच्छानैर्वा जलौकोभिः स्राव्याऽपक्वा विदारिका अजकर्णैः सपालाशमूलकल्कैः प्रलेपयेत्

pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyā'pakvā vidārikā ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet

पक्वां विदार्य शस्त्रेण पटोलपिचुमर्दयोः कल्केन तिलयुक्तेन सर्पिर्मिश्रेण लेपयेत्

pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet

बद्ध्वा च क्षीरवृक्षस्य कषायैः खदिरस्य च व्रंणं प्रक्षालयेच्छुद्धां ततस्तां रोपयेत् पुनः

baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca vraṃṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ

मेदोऽबुदविधानेन साधयेच्छर्करार्बुदम् कच्छूं विचर्चिकां पामां कुष्ठवत् समुपाचरेत्

medo'budavidhānena sādhayeccharkarārbudam kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret

लेपश्च शस्यते सिक्थशताह्वागौरसर्षपैः वचादार्वीसर्षपैर्वा तैलं वा नक्तमालजम्

lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam

सारतैलमथाभ्यङ्गे कुर्वीत कटुकैः शृतम् पाददार्यां सिरां विद्ध्वा स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत्

sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet

मधूच्छिष्टवसामज्जसर्जचूर्णघृतैः कृतः यवाह्वगैरिकोन्मिश्रैः पादलेपः प्रशस्यते

madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate

पादौ सिक्त्वाऽरनालेन लेपनं ह्यलसे हितम् कल्कीकृतैर्निम्बतिलकासीसालैः ससैन्धवैः

pādau siktvā'ranālena lepanaṃ hyalase hitam kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ

लाक्षारसोऽभया वाऽपि कार्यं स्याद्र क्तमोक्षणम् सिद्धं रसे कण्टकार्यास्तैलं वा सार्षपं हितम्

lākṣāraso'bhayā vā'pi kāryaṃ syādra ktamokṣaṇam siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam

कासीसरोचनशिलाचूर्णैर्वा प्रतिसारणम् उत्कृत्य दग्ध्वा स्नेहेन जयेत् कदरसंज्ञकम्

kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam utkṛtya dagdhvā snehena jayet kadarasaṃjñakam

इन्द्र लुप्ते सिरां मूर्ध्नि स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् कल्कैः समरिचैर्दिह्याच्छिलाकासीसतुत्थकैः

indra lupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ

कुटन्नटदारुकल्कैर्लेपनं वा प्रशस्यते प्रच्छयित्वाऽवगाढं वा गुञ्जाकल्कैर्मुहुर्मुहुः

kuṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate pracchayitvā'vagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ

लेपयेदुपशान्त्यर्थं कुर्याद्वाऽपि रसायनम् मालतीकरवीराग्निनक्तमालविपाचितम्

lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā'pi rasāyanam mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam

तैलमभ्यञ्जने शस्तमिन्द्र लुप्तापहं परम् अरूंषिकां हृते रक्ते सेचयेन्निम्बवारिणा

tailamabhyañjane śastamindra luptāpahaṃ param arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā

दिह्यात् सैन्धवयुक्तेन वाजिविष्ठारसेन तु हरितालनिशानिम्बकल्कैर्वा सपटोलजैः

dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ

यष्टीनीलोत्पलैरण्डमार्कवैर्वा प्रलेपयेत् इन्द्र लुप्तापहं तैलमभ्यङ्गे च प्रशस्यते सिरां दारुणके विद्ध्वा स्निग्धस्विन्नस्य मूर्धनि

yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet indra luptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani

अवपीडं शिरोबस्तिमभ्यङ्गं च प्रयोजयेत् क्षालने कोद्र वतृणक्षारतोयं प्रशस्यते

avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet kṣālane kodra vatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate

उपरिष्टात् प्रवक्ष्यामि विधिं पलितनाशनम् मसूरिकायां कुष्ठघ्नलेपनादिक्रिया हिता

upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā

पित्तश्लेष्मविसर्पोक्ता क्रिया वा संप्रशस्यते जतुमणिं समुत्कृत्य मषकं तिलकालकम्

pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam

क्षारेण प्रदहेद्युक्त्या वह्निना वा शनैः शनैः न्यच्छे व्यङ्गे सिरामोक्षो नीलिकायां च शस्यते

kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate

यथान्यायं यथाभ्यासं लालाट्यादिसिराव्यधः घृष्ट्वा दिह्यात्त्वचं पिष्ट्वा क्षीरिणां क्षीरसंयुताम्

yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām

बलातिबलयष्ट्याह्वरजनीर्वा प्रलेपनम् पयस्यागुरुकालीयलेपनं वा सगैरिकम्

balātibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam

क्षौद्रा ज्ययुक्तया लिम्पेद्दंष्ट्रया शूकरस्य च कपित्थराजादनयोः कल्कं वा हितमुच्यते

kṣaudrā jyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā śūkarasya ca kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate

यौवने पिडकास्वेष विशेषाच्छर्दनं हितम् लेपनं च वचारोध्रसैन्धवैः सर्षपान्वितैः

yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ

कुस्तुम्बुरुवचालोध्रकुष्ठैर्वा लेपनं हितम् पद्मिनीकण्टके रोगे छर्दयेन्निम्बवारिणा

kustumburuvacālodhrakuṣṭhairvā lepanaṃ hitam padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā

तेनैव सिद्धं सक्षौद्रं सर्पिःपानं प्रदापयेत् निम्बारग्वधयोः कल्को हित उत्सादने भवेत्

tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet

परिवृत्तिं घृताभ्यक्तां सुस्विन्नामुपनाहयेत् ततोऽभ्यज्य शनैश्चर्म चानयेत् पीडयेन्मणिम्

parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet tato'bhyajya śanaiścarma cānayet pīḍayenmaṇim

प्रविष्टे च मणौ चर्म स्वेदयेदुपनाहनैः त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा वातघ्नैः साल्वणादिभिः

praviṣṭe ca maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ

दद्याद्वातहरान् बस्तीन् स्निग्धान्यन्नानि भोजयेत् वपाटिकां जयेदेवं यथादोषं चिकित्सकः

dadyādvātaharān bastīn snigdhānyannāni bhojayet vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ

निरुद्धप्रकशे नाडीं लौहीमुभयतोमुखीम् दारवीं वा जतुकृतां घृताभ्यक्तां प्रवेशयेत्

niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet

परिषेके वसामज्जशिशुमारवराहयोः चक्रतैलं तथा योज्यं वातघ्नद्र व्यसंयुतम्

pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadra vyasaṃyutam

त्र्! यहात्त्र्यहात् स्थूलतरां सम्यङ्नाडीं प्रवेशयेत् स्रोतो विवर्धयेदेवं स्निग्धमन्नं च भोजयेत्

tr! yahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ praveśayet sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet

भित्त्वा वा सेवनीं मुक्त्वा सद्यःक्षतवदाचरेत् सन्निरुद्धगुदं रोगं वल्मीकं वह्निरोहिणीम्

bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm

प्रत्याख्याय यथायोगं चिकित्सितमथाचरेत् विसर्पोक्तेन विधिना साधयेदग्निरोहिणीम्

pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm

सन्निरुद्धगुदे योज्या निरुद्धप्रकशक्रिया शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत्

sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet

विधानेनार्बुदोक्तेन शोधयित्वा च रोपयेत् वल्मीकं तु भवेद्यस्य नातिवृद्धममर्मजम्

vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam

तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद्भिषक् कुलत्थिकाया मूलैश्च गुडूच्या लवणेन च

tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca

आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च श्यामामूलैः सपललैः शक्तुमिश्रैः प्रलेपयेत्

ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet

सुस्निग्धैश्च सुखोष्णैश्च भिषक् तमुपनाहयेत् पक्वं वा तद्विजानीयाद्गतीः सर्वा यथाक्रमम्

susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tamupanāhayet pakvaṃ vā tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam

अभिज्ञाय ततश्छित्त्वा प्रदहेन्मतिमान् भिषक् संशोध्य दुष्टमांसानि क्षारेण प्रतिसारयेत्

abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet

व्रणं विशुद्धं विज्ञाय रोपयेन्मतिमान् भिषक् सुमना ग्रन्थयश्चैव भल्लातकमनःशिले

vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile

कालानुसारी सूक्ष्मैला चन्दनागुरुणी तथा एतैः सिद्धं निम्बतैलं वल्मीके रोपणं हितम्

kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam

पाणिपादोपरिष्टात्तु छिद्रै र्बहुभिरावृतम् वल्मीकं यत् सशोफं स्याद्वर्ज्यं तत्तु विजानता

pāṇipādopariṣṭāttu chidrai rbahubhirāvṛtam valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā

धात्र्! याः स्तन्यं शोधयित्वा बाले साध्याऽहिपूतना पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचितम्

dhātr! yāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā'hipūtanā paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam

पीतं घृतं नाशयति कृच्छ्रामप्यहिपूतनाम् त्रिफलाकोलखदिरकषायं व्रणरोपणम्

pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam

कासीसरोचनातुत्थहरितालरसाञ्जनैः लेपोऽम्लपिष्टो बदरीत्वग्वा सैन्धवसंयुता

kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ lepo'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā

कपालतुत्थजं चूर्णं चूर्णकाले प्रयोजयेत् चिकित्सेन्मुष्ककच्छूं चाप्यहिपूतनपामवत्

kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat

गुदभ्रंशे गुदं स्विन्नं स्नेहाभ्यक्तं प्रवेशयेत् कारयेद्गोफणाबन्धं मध्यच्छिद्रे ण चर्मणा

gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet kārayedgophaṇābandhaṃ madhyacchidre ṇa carmaṇā

विनिर्गमार्थं वायोश्च स्वेदयेच्च मुहुर्मुहुः क्षीरे महत्पञ्चमूलं मूषिकां चान्त्रवर्जिताम्

vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca muhurmuhuḥ kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām

पक्त्वा तस्मिन् पचेत्तैलं वातघ्नौषधसंयुतम् गुदभ्रंशमिदं कृच्छ्रं पानाभ्यङ्गात् प्रसाधयेत्

paktvā tasmin pacettailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet

;इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने क्षुद्र रोगचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kṣudra rogacikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

;षोडशोऽध्यायः

अथातः कर्णव्यधबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

रक्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्! यङ्के कुमारधराङ्के वा कुमारमुपवेश्य बालक्रीडनकैःप्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृषय कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनै-र्दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत् प्रतनुकं सूच्या बहलमारया पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य वामं कुमार्याः ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत्

rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātr! yaṅke kumāradharāṅke vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥpralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣaya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanai-rdakṣiṇahastenarju vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalamārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet

शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात् निरुपद्र वतया तद्देशविद्धमिति

śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt nirupadra vatayā taddeśaviddhamiti

तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्र वा भवन्ति तत्र कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति तेषु यथास्वं प्रतिकुर्वीत

tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadra vā bhavanti tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta

क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्तित्वाद्दोषसमुदाया प्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिमुपहृत्याशु मधु कैरण्डमूलमञ्जिष्ठा-यवतिलकल्कैर्मधुघृतप्रगाढैरालेपयेत्तावद्यावत् सुरूढ इति सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत् विधानं तु पूर्वोक्तमेव

kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyā praśastavyadhādvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu madhu kairaṇḍamūlamañjiṣṭhā-yavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktameva

तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत् त्र्! यहात्त्र्! यहाच्च वर्ति स्थूलतरां दद्यात् परिषेकं च तमेव

tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayet tr! yahāttr! yahācca varti sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tameva

अथ व्यपगतदोषोपद्र वे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात्

atha vyapagatadoṣopadra ve karṇe vardhanārthaṃ laghu vardhanakaṃ kuryāt

एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम् दोषतो वाऽभिघाताद्वा सन्धानं तस्य मे शृणु

evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām doṣato vā'bhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu

तत्र समासेन पञ्चदशकर्णबन्धाकृतयः तद्यथानेमिसन्धानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटस-न्धिकोऽधकपाटसन्धिकः संक्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौ-ष्ठकः इति तेषु पृथुलायतसमोभयपालिर्नेमिसन्धानकः वृत्तायतसमोभय-पालिरुत्पलभेद्यकः ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्वल्लूरकः अभ्यन्तरदीर्घैकपालि-रासङ्गिमः बाह्यदीर्घैकपालिर्गण्डकर्णः अपालि रुभयतोऽप्याहार्यः पीठोप-मपालिरुभयतः क्षीणपुत्रिकाश्रितो निर्वेधिम् स्थूलाणुसमविषमपालिर्व्यायो-जिमःअभ्यन्तर दीर्घैकपालिरितराल्पपालि कपाटसन्धिकः बाह्यदीर्घैकपालि रितराल्पपालिरर्धकपाटसन्धिकः तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः ते-षां स्वनामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः संक्षिप्तादयः पञ्चासाध्याः तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालि संक्षिप्तः अनधिष्ठानपालि पर्यन्त-योः क्षीणमांसो हीनकर्णः तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः ग्रथितमांसस्तब्ध-सिरातत सूक्ष्मपालिर्यष्टिकर्णः निर्मांससंक्षिप्ताग्राल्पशोणितपालि काकौष्ठक इति बद्धेषवपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिमुपयान्ति

tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ tadyathānemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasa-ndhiko'dhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākau-ṣṭhakaḥ iti teṣu pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ vṛttāyatasamobhaya-pālirutpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapāli-rāsaṅgimaḥ bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ apāli rubhayato'pyāhāryaḥ pīṭhopa-mapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhim sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyo-jimaḥabhyantara dīrghaikapāliritarālpapāli kapāṭasandhikaḥ bāhyadīrghaikapāli ritarālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ te-ṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāli saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāli paryanta-yoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ grathitamāṃsastabdha-sirātata sūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāli kākauṣṭhaka iti baddheṣavapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti

भवन्ति चात्र यस्य पालिद्वयमपि कर्णस्य न भवेदिह कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत्

bhavanti cātra yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet

वाह्यायामिह दीर्घायां सन्धिराभ्यन्तरो भवेत् आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसन्घिरुदाहृतः

vāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasanghirudāhṛtaḥ

एकैव तु भवेत् पालि स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि सन्धयेत्

ekaiva tu bhavet pāli sthūlā pṛthvī sthirā ca yā tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet

गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता कर्णपालीमपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित्

gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā karṇapālīmapālestu kuryānnirlikhya śāstravit

अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुरग्रोपहरणीयोक्तोपसंभृतसंभारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति ततोऽङ्गनां पुरुषं वा ग्र-थितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तऐः सुपरिगृहीतं च कृत्वा बन्धमुपधार्य छेद्य-भेद्यलेख्यव्यधनैरुपपन्नैरुपपाद्य कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति तत्र वा-तदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुराम-ण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ पुनवलिख्यानुन्नतमहीनमविषमं च कर्ण-सन्धिं सन्निवेश्य स्थितरक्तं संदध्यात् ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्रोतयोर-न्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढमनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णे नावकीर्याचारिकमुपदिशेत् द्विव्रणीयोक्तने च विधानेनोपचरेत्

ato'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ viśeṣataścātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti tato'ṅganāṃ puruṣaṃ vā gra-thitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandhamupadhārya chedya-bhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya karṇaśoṇitamavekṣya duṣṭamaduṣṭaṃ veti tatra vā-taduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāma-ṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punavalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇa-sandhiṃ sanniveśya sthitaraktaṃ saṃdadhyāt tato madhughṛtenābhyajya picuprotayora-nyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇe nāvakīryācārikamupadiśet dvivraṇīyoktane ca vidhānenopacaret

भवति चात्र विघट्टनं दिवास्वप्नं व्यायाममतिभोजनम् व्यवायमग्निसंतापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत्

bhavati cātra vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam vyavāyamagnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet

न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा संदध्यात् स हि वातदुष्टे रक्ते रू-ढोऽपि परिपुटनवान् पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान् श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान् अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान् क्षीणोऽल्पमांसो न वृद्धिमुपैति

na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt sa hi vātaduṣṭe rakte rū-ḍho'pi paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo'lpamāṃso na vṛddhimupaiti

आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत् त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत् स यदा सुरूढो निरुपद्र वः सवर्णो भवति तदैनं शनैः शनैरभिवर्धयेत् अतोऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान् पुनश्छिद्यते वा

āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrācca picuṃ parivartayet sa yadā surūḍho nirupadra vaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanairabhivardhayet ato'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaśchidyate vā

अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थमभ्यङ्गः तद्यथा गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकव-सामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं संभृत्यार्कालर्कबला-तिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धा विदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्

athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ tadyathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakava-sāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalā-tibalānantāpāmārgāśvagandhā vidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt

स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत् अथानुपद्र वः सम्यग्बलवांश्च विवर्धते

sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet athānupadra vaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate

यवाश्वागन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम् शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः

yavāśvāgandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ

तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्धनम् ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः

tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ

तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात् प्रच्छानमेव तु बाह्यच्छेदंन कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततो ध्रुवाः

teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānameva tu bāhyacchedaṃna kurvīta vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ

बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत् आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रमेव विमुच्यते

baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet āmakośī samādhmātaḥ kṣiprameva vimucyate

जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसन्धिः समः स्थिरः सुरूढोऽवेदनो यश्च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः

jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ surūḍho'vedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ

अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैरिह यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत्

amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ tathā viniyojayet

किर्णपाल्यामयान्नॄणां पुनर्वक्ष्यामि सुश्रुत कर्णपाल्यां प्रकुपिता वातपित्तकफास्त्रयः

kirṇapālyāmayānnṝṇāṃ punarvakṣyāmi suśruta karṇapālyāṃ prakupitā vātapittakaphāstrayaḥ

द्विधा वाऽप्यथ संसृष्टाः कुर्वन्ति विविधा रुजः विस्फोटः स्तब्धता शोफः पाल्यां दोषे तु वातिके

dvidhā vā'pyatha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike

दाहविस्फोटजननं शोफः पाकश्च पैत्तिके कण्डूः सश्वयथुः स्तम्भो गुरुत्वं च कफात्मके

dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaśca paittike kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake

यथादोषं च संशोध्य कुर्यात्तेषां चिकित्सितम् स्वेदाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रलेपासृग्विमोक्षणैः

yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ cikitsitam svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ

मृद्वीं क्रियां बृंहणीयैर्यथास्वं भोजनैस्तथा य एवं वेत्ति दोषाणां चिकित्सां कर्तुमर्हति

mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ bhojanaistathā ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati

अत ऊर्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्र वान् उत्पाटकश्चोत्पुटकः श्यावः कण्डूयुतो भृशम्

ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye pālyāmupadra vān utpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam

अवमन्थः सकण्डूको ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा स्रावी च दाहवांश्चैव शृण्वेषां क्रमशः क्रियाम्

avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulastathā srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām

अपामार्गः सर्जरसः पाटलालकुचत्वचौ उत्पाटके प्रलेपः स्यात्तैलमेभिश्च पाचयेत्

apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet

शम्पाकशिग्रुपूतीकान् गोधामेदोऽथ तद्वसाम् वाराहं गव्यमैणेयं पित्तं सर्पिश्च संसृजेत्

śampākaśigrupūtīkān godhāmedo'tha tadvasām vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet

लेपमुत्पुटके दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् गौरीं सुगन्धां सश्यामामनन्तां तण्डुलीयकम्

lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca sādhitam gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam

श्यावे प्रलेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् पाठां रसाञ्जनं क्षौद्रं तथा स्यादुष्णकाञ्जिकम्

śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam

दद्याल्लेपं सकण्डूके तैलमेभिश्च साधितम् व्रणीभूतस्य देयं स्यादिदं तैलं विजानता

dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca sādhitam vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā

मधुकक्षीरकाकोलीजीवकाद्यैर्विपाचितम् गोधावराहसर्पाणां वसाः स्युः कृतबृंहणे

madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe

प्रलेपनमिदं दद्यादवसिच्यावमन्थके प्रपौण्डरीकं मधुकं समङ्गां धवमेव च

pralepanamidaṃ dadyādavasicyāvamanthake prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca

तैलमेभिश्च संपक्वं शृणु कण्डूमतः क्रियाम् सहदेवा विश्वदेवा अजाक्षीरं ससैन्धवम् एतैरालेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम्

tailamebhiśca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam etairālepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam

ग्रन्थिके गुटिकां पूर्वं स्रावयेदवपाट्य तु ततः सैन्धवचूर्णं तु घृष्ट्वा लेपं प्रदापयेत्

granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayedavapāṭya tu tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet

लिखित्वा तत्स्रुतं घृष्ट्वा चूर्णैर्लोध्रस्य जम्बुले क्षीरेण प्रतिसार्यैनं शुद्धं संरोपयेत्ततः

likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇairlodhrasya jambule kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ

मधुपर्णी मधूकं च मधुकं मधुना सह लेपः स्राविणि दातव्यस्तैलमेभिश्च साधितम्

madhuparṇī madhūkaṃ ca madhukaṃ madhunā saha lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam

पञ्चवल्कैः समधुकैः पिष्टैस्तैश्च घृतान्वितैः जीवकाद्यैः ससर्पिष्कैर्दह्यमानं प्रलेपयेत्

pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ pralepayet

विश्लेषितायास्त्वथ नासिकाया वक्ष्यामि सन्धानविधिं यथावत् नासाप्रमाणं पृथिवीरुहाणां पत्रं गृहीत्वा त्ववलम्बि तस्य

viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi tasya

तेन प्रमाणेन हि गण्डपार्श्वादुत्कृत्य बद्धं त्वथ नासिकाग्रम् विलिख्य चाशु प्रतिसंदधीत तत् साधुबन्धैर्भिषगप्रमत्तः

tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ

सुसंहितं सम्यगतो यथावन्नाडीद्वयेनाभिसमीक्ष्य बद्ध्वा प्रोन्नम्य चैनामवचूर्णयेत्तुपतङ्गयष्टीमधुकाञ्जनैश्च

susaṃhitaṃ samyagato yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā pronnamya caināmavacūrṇayettupataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca

संछाद्य सम्यक् पिचुना सितेन तैलेन सिञ्चेदसकृत्तिलानाम् घृतं च पाय्यः स नरः सुजीर्णे स्निग्धो विरेच्यः स यथोपदेशम्

saṃchādya samyak picunā sitena tailena siñcedasakṛttilānām ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam

रूढं च सन्धानमुपागतं स्यात्तदर्धशेषं तु पुनर्निकृन्तेत् हीनां पुनर्वर्धयितुं यतेत समां च कुर्यादतिवृद्धमांसाम्

rūḍhaṃ ca sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet hīnāṃ punarvardhayituṃ yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām

नाडीयोगं विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिम् य एवमेव जानीयात् स राज्ञः कर्तुमर्हति

nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कर्णव्यधबन्धविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

सप्तदशोऽध्यायः

अथात आमपक्वैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta āmapakvaiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शोफसमुत्थाना ग्रन्थिविद्र ध्यलजीप्रभृतयः प्रायेण व्याधयोऽभिहिता अने-काकृतयः तैर्विलक्षणः पृथुर्ग्रथितः समो विषमो वा त्वङ्मांसस्थायी दोषसंघातः शरीरैकदेशोत्थितः शोफ इत्युच्यते

śophasamutthānā granthividra dhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo'bhihitā ane-kākṛtayaḥ tairvilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ityucyate

स षड्विधो वातपित्तकफशोणितसन्निपातागन्तुनिमित्तः तस्य दोषरूपव्यञ्ज-नैर्लक्षणानि व्याख्यास्यामः तत्र वातशोफः कृष्णोऽरुणो वा परुषो मृदुरन-वस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदना विशेषा भवन्ति पित्तशोफः पीतो मृदुः सरक्तो वा शीघ्रानुसार्योषादयश्चत्रा वेदनाविशेषा भवन्ति श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः क-ठिनः स्निग्धः शीतो स्निग्धो मन्दानुसारी कण्ड्वादयश्चात्र वेदना विशेषा भवन्ति सर्ववर्णवेदनः सन्निपातश्वयथ्! पित्तवच्छोणितजोऽतिकृष्णश्चा पित्तरक्तलक्षण आगन्तुर्लोहितावभासश्च

sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ tasya doṣarūpavyañja-nairlakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ tatra vātaśophaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo mṛdurana-vasthitāstodādayaścātra vedanā viśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaścatrā vedanāviśeṣā bhavanti śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ ka-ṭhinaḥ snigdhaḥ śīto snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaścātra vedanā viśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayath! pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaścā pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaśca

स यदा बाह्याभ्यन्तरैः क्रियाविशेषैर्न संभावितः प्रशमयितुं क्रियाविपर्यया-द्बहुत्वाद्वा दोषाणां तदा पाकाभिमुखो भवति तस्यामस्य पच्यमानस्य पक्व-स्य च लक्षणमुच्यमानमुपधारय तत्र मन्दोष्मता त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यं मन्दवेदनताऽल्पशोफता चामलक्षणमुद्दिष्टं सूचिभिरिव निस्तुद्यते द-श्यत इव पिपीलिकाभिः ताभिश्चसंसर्प्यत इव छिद्यत इव शस्त्रेणभिद्यत इव शक्तिभिः ताड्यत इव दण्डेन पीड्यत इव पाणिना घट्यत इव चा-ङ्गुल्या दह्यते पच्यत इव चाग्निक्षाराभ्याम् ओषचोषपरीदाहाश्च भवन्ति वृ-श्चिकविद्ध इव च स्थानासनशयनेषु न शान्तिमुपैति आध्मातबस्तिरिवातत-श्चशोफो भवति त्वग्वैवर्ण्यं शोफाभिवृद्धिर्ज्वरदाहपिपासा भक्तारुचिश्च प-च्यमानलिङ्गं वेदनोपशान्तिः पाण्डुताऽल्पशोफता वलीप्रादुर्भावस्त्वक्परि-पुटनं निम्नदर्शनमङ्गुल्याऽवपीडिते प्रत्युन्नमनं बस्ताविवोदकसंचरणं पूयस्य प्रपीडयत्येकमन्तमन्ते चावपीडिते मुहुर्मुहुस्तोदः कण्डूरुन्नतता व्याधेरुपद्र व-शान्तिर्भक्ताभिकाङ्क्षा च पक्वलिङ्गम् कफजेषु तु रोगेषु गम्भीरगतित्वादभि-घातजेषु वा केषुचिदसमस्तं पक्वलक्षणं दृष्ट्वा पक्वमपक्वमिति मन्यमानो भिषङ्मोहमुपैति तत्र हि त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यमल्परुजताऽश्मवच्च घनता न मोहमुपेयादिति

sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna saṃbhāvitaḥ praśamayituṃ kriyāviparyayā-dbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati tasyāmasya pacyamānasya pakva-sya ca lakṣaṇamucyamānamupadhāraya tatra mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ sūcibhiriva nistudyate da-śyata iva pipīlikābhiḥ tābhiścasaṃsarpyata iva chidyata iva śastreṇabhidyata iva śaktibhiḥ tāḍyata iva daṇḍena pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata iva cā-ṅgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām oṣacoṣaparīdāhāśca bhavanti vṛ-ścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntimupaiti ādhmātabastirivātata-ścaśopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciśca pa-cyamānaliṅgaṃ vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā valīprādurbhāvastvakpari-puṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ bastāvivodakasaṃcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā vyādherupadra va-śāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvādabhi-ghātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno bhiṣaṅmohamupaiti tatra hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyamalparujatā'śmavacca ghanatā na mohamupeyāditi

भवन्ति चात्र आमं विपच्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः

bhavanti cātra āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ

वातादृते नास्ति रुजा न पाकः पित्तादृते नास्ति कफाच्च पूयः तस्मात् समस्तान् परिपाककाले पचन्ति शोफांस्त्रय एव दोषाः

vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ tasmāt samastān paripākakāle pacanti śophāṃstraya eva doṣāḥ

कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य पचत्यतः शोणितमेव पाकोमतोऽपरेषां विदुषां द्वितीयः

kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya pacatyataḥ śoṇitameva pākomato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ

तत्र आमच्छेदे मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनाप्रादुर्भावोऽवदरणमनेकोपद्र व दर्शनं क्षतविद्र धिर्वा भवति स यदा भयमोहाभ्यां पक्वमप्यपक्वमिति मन्यमानश्चिरमुपेक्षते व्या-धिं वैद्यस्तदा गम्भीरानुगतो द्वारमलभमानः पूयः स्वमाश्रयमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा नाडीं जनयित्वा कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वेति

tatra āmacchede māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ śoṇitātipravṛttirvedanāprādurbhāvo'vadaraṇamanekopadra va darśanaṃ kṣatavidra dhirvā bhavati sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvamapyapakvamiti manyamānaściramupekṣate vyā-dhiṃ vaidyastadā gambhīrānugato dvāramalabhamānaḥ pūyaḥ svamāśrayamavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo veti

भवति चात्र यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ

bhavati cātra yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau

प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदातुरं भिषक् मद्यपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाऽसहः

prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ

न मूर्च्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते तस्मादवश्यं भोक्तव्यं रोगेषूक्तेषु कर्मणि

na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate tasmādavaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi

प्राणो ह्याभ्यन्तरो नॄणां बाह्यप्राणगुणान्वितः धारयत्यविरोधेन शरीरं पाञ्चभौतिकम्

prāṇo hyābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ dhārayatyavirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam

अल्पो महान् वा क्रियया विना यः समुच्छ्रितः पाकमुपैति शोफः विशालमूलो विषमं विदग्धः स कृच्छ्रतां यात्यवगाढदोषः

alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākamupaiti śophaḥ viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ

आलेपविस्रावणाशोधनैस्तु सम्यक् प्रयुक्तैर्यदि नोपशाम्येत् पच्येत शीघ्रं सममल्पमूलः स पिण्डितश्चोपरि चोन्नतः स्यात्

ālepavisrāvaṇāśodhanaistu samyak prayuktairyadi nopaśāmyet pacyeta śīghraṃ samamalpamūlaḥ sa piṇḍitaścopari connataḥ syāt

कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः संदहति प्रसह्य तथैव पूयोऽप्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह

kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ saṃdahati prasahya tathaiva pūyo'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha

आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् तृतीयमुपनाहं तु चतुर्थीं पाटनक्रियाम्

ādau vimlāpanaṃ kuryāddvitīyamavasecanam tṛtīyamupanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām

पञ्चमं शोधनं कुर्यात् षष्ठं रोपणमिष्यते एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैकृतापहम्

pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आमपक्वैषणीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अष्टादशोऽध्यायः

अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

आलेप आद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः ततो बन्धः प्रधानं तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसंधिस्थैर्यं च

ālepa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisaṃdhisthairyaṃ ca

तत्र प्रतिलोममालिम्पेत् प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठतेऽनु प्रविशति च रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति

tatra pratilomamālimpet pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate'nu praviśati ca romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti

न च शुष्यमाणमुपेक्षेत अन्यत्र पीडयितव्यात् शुष्को ह्यपार्थको रुक्करश्च

na ca śuṣyamāṇamupekṣeta anyatra pīḍayitavyāt śuṣko hyapārthako rukkaraśca

स त्रिविधः प्रलेपः प्रदेह आलेपश्च प्रलेपप्रदेहयोरन्तरंतत्र प्रलेपः शीतस्तनुर-विशोषी विशोषी वा प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलोऽबहुरविशोषी च मध्य-मोऽत्रालेपः तत्र रक्तपित्त प्रसादकृदालेपः प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञां लभते निरुद्धालेपनसंज्ञः तेनास्रावसन्निरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणमनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति

sa trividhaḥ pralepaḥ pradeha ālepaśca pralepapradehayorantaraṃtatra pralepaḥ śītastanura-viśoṣī viśoṣī vā pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo'bahuraviśoṣī ca madhya-mo'trālepaḥ tatra raktapitta prasādakṛdālepaḥ pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate niruddhālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvasannirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇamanantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati

अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत् यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम्

avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham

त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम् दाहप्रशमनं श्रेष्ठं रुजाकण्डूविनाशनम्

tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam

मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नृणाम् संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक्

marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā nṛṇām saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak

षिड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्

ṣiḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet

तस्य प्रमाणं महिषार्द्र चर्मोत्सेधमुपदिशन्ति

tasya pramāṇaṃ mahiṣārdra carmotsedhamupadiśanti

न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत मा भूच्छत्यविहतोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिरिति

na cālepaṃ rātrau prayuñjīta mā bhūcchatyavihatoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttiriti

प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः

pradehasādhye vyādhau tu hitamālepanaṃ divā pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ

न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत् उपर्युपरि लेपं च न कदाचित् प्रदापयेत्

na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet uparyupari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet

ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत् पुनः शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तोऽपि स्यादपार्थकः

ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayet sa hi na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ śuṣkabhāvātsa nirvīryo yukto'pi syādapārthakaḥ

अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्र व्याण्युपदेक्ष्यामः तद्यथाक्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबुश-कललताविदलरज्जुतूलफलसन्तानिकालौहानीति तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः प्रकरणतश्चैषामादेशः

ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadra vyāṇyupadekṣyāmaḥ tadyathākṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābuśa-kalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ prakaraṇataścaiṣāmādeśaḥ

तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितमुप्रितिओ!लीमण्डलस्थगिकायमकखट्वा-चीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दशबन्धविशेषाः तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः

tatra kośadāmasvastikānuvellitamupritio!līmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvā-cīnavibandhavitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśabandhaviśeṣāḥ teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ

तत्र कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात् दाम संबाधेऽङ्गे सन्धिकूर्चकभ्रू-स्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकम् अनुवेल्लितं शाखासु ग्रीवामेढ्रयोः प्रतोलीं वृत्तेऽङ्गे मण्डलम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां यमलव्रणयोर्यमकं हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम् अपाङ्गयोश्चीनं पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं मूर्धनि वितानं चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात्

tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt dāma saṃbādhe'ṅge sandhikūrcakabhrū-stanāntaratalakarṇeṣu svastikam anuvellitaṃ śākhāsu grīvāmeḍhrayoḥ pratolīṃ vṛtte'ṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ yamalavraṇayoryamakaṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām apāṅgayoścīnaṃ pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrdhani vitānaṃ cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīmiti yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin vidadhyāt

यन्त्रणमूर्ध्वमधस्तिर्यक् च

yantraṇamūrdhvamadhastiryak ca

तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपमृजुमनाविद्धमसंकुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च

tatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vāmahastaparikṣepamṛjumanāviddhamasaṃkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt na ca vraṇasyopari kuryādgranthimābādhakaraṃ ca

न च विकेशिकौषधे अतिस्निग्धे अतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीता यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो रौक्ष्याच्छेदोदुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति

na ca vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe viṣame vā kurvītā yasmādatisnehāt kledo raukṣyācchedodurnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti

तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवतिगाढः समःशिथिल इति

tatra vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣastrividho bhavatigāḍhaḥ samaḥśithila iti

पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः

pīḍayannarujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ

तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः शाखावदनकर्ण कण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति

tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ śākhāvadanakarṇa kaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti

तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात् समस्थाने शिथिलं शिथिलस्थाने नै-वा एवं शोणितदुष्टं च श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं समस्थाने गाढं गाढस्थाने गाढतरं एवं वातदुष्टं च

tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt samasthāne śithilaṃ śithilasthāne nai-vā evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ samasthāne gāḍhaṃ gāḍhasthāne gāḍhataraṃ evaṃ vātaduṣṭaṃ ca

तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात् रक्तोपद्रुतमप्येवां श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्! यहात् वातोपद्रुतमप्येवम् एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात्

tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt raktopadrutamapyevāṃ ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostr! yahāt vātopadrutamapyevam evamabhyūhya bandhaviparyayaṃ ca kuryāt

तत्र समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादु-र्भावश्च गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विके शिकौषधपतनं पट्टसंचाराद्द्र णवर्त्मावघर्षणमिति गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे गुणाभाव इति

tatra samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanairarthakyaṃ śophavedanāprādu-rbhāvaśca gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vike śikauṣadhapatanaṃ paṭṭasaṃcārāddra ṇavartmāvagharṣaṇamiti gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe guṇābhāva iti

अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च

aviparītabandhe vedanopaśāntirasṛkprasādo mārdavaṃ ca

अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैरभिह-न्यते व्रणः विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टतामुपैति आलेपनादीनि चास्य विशोषमुपयान्ति

abadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhirviśeṣairabhiha-nyate vraṇaḥ vividhavedanopadrutaśca duṣṭatāmupaiti ālepanādīni cāsya viśoṣamupayānti

चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति

cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatipātitam asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati

सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः

sukhamevaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ

अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश्च भवन्ति

abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāśca bhavanti

कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टाश्च ये व्रणाः

kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām karṇikāśconduruviṣe viṣajuṣṭāśca ye vraṇāḥ

मांसपाके न बध्यन्ते गुदपाके च दारुणे स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश्च बुद्धिमान्

māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe svabuddhyā cāpi vibhajetkṛtyākṛtyāṃśca buddhimān

देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः ऋतूंश्च परिसंख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत्

deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ ṛtūṃśca parisaṃkhyāya tato bandhānniveśayet

ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः

ūrdhvaṃ tiryagadhastācca yantraṇā trividhā smṛtā yathā ca badhyate bandhastathā vakṣyāmyaśeṣataḥ

घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत्

ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret

प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति

prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati

विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत्

viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayettathā yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet

पित्तजे रक्तजे वाऽपि सकृदेव परिक्षिपेत् असकृत् कफजे वाऽपि वातजे च विचक्षणः

pittaje raktaje vā'pi sakṛdeva parikṣipet asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ

तलेन प्रतिपीड्याथ स्रावयेदनुलोमतः सर्वांश्च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश्च विनिवेशयेत्

talena pratipīḍyātha srāvayedanulomataḥ sarvāṃśca bandhān gūḍhāntān sandhīṃśca viniveśayet

ओष्ठस्याप्येष सन्धाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः बुद्ध्य्त्प्रोए!क्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता

oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ buddhytproe!kṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā

उत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं चाधिगच्छतः गच्छतो विविधैर्यानैर्नास्य दुष्यति स व्रणः

uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ gacchato vividhairyānairnāsya duṣyati sa vraṇaḥ

ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश्च तथा व्रणाः सन्ध्यस्थिकोष्ठप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा

ye ca syurmāṃsasaṃsthā vai tvaggatāśca tathā vraṇāḥ sandhyasthikoṣṭhaprāptāśca sirāsnāyugatāstathā

तथाऽवगाढगम्भीराः सर्वतो विषमस्थिताः नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि

tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणालेपनबन्धविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

एकोनविंशोऽध्यायः

अथातो व्रणितोपासनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vraṇitopāsanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

व्रणितस्य प्रथममेवागारमन्विच्छेत् तच्चागारं प्रशस्तवास्त्वादिकं कार्यम्

vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet taccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ kāryam

प्रशस्तवास्तुनि गृहे शुचावातपवर्जिते निवाते न च रोगाः स्युः शारीरागन्तुमानसाः

praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ

तस्मिञ् शयनमसंबाधं स्वास्तीर्णं मनोज्ञं प्राक्शिरस्कं सशस्त्रं कुर्वीत

tasmiñ śayanamasaṃbādhaṃ svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta

सुखचेष्टाप्रचारः स्यात् स्वास्तीर्णे शयने व्रणी प्राच्यां दिशि स्थिता देवास्तत्पूजार्थं च तच्छिरः

sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ

तस्मिन् सुहृद्भिरनुकूलैः प्रियंवदैरुपास्यमानो यथेष्टमासीत

tasmin suhṛdbhiranukūlaiḥ priyaṃvadairupāsyamāno yatheṣṭamāsīta

सुहृदो विक्षिपन्त्याशु कथाभिर्व्रणवेदनाः आश्वासयन्तो बहुशः स्वनुकूलाः प्रियंवदाः

suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavedanāḥ āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṃvadāḥ

न च दिवानिद्रा वशगः स्यात्

na ca divānidrā vaśagaḥ syāt

दिवास्वप्नाद्व्रणे कण्डूर्गात्राणां गौरवं तथा श्वयथुर्वेदना रागः स्रावश्चैव भृशं भवेत्

divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā śvayathurvedanā rāgaḥ srāvaścaiva bhṛśaṃ bhavet

उत्थानसंवेशनपरिवर्तनचङ्क्रमणोच्चैर्भाषणाद्यास्वात्मचेष्टास्वप्रमत्तो व्रणं संरक्षेत्

utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccairbhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ saṃrakṣet

स्थानासनं चङ्क्रमणं दिवास्वप्नं तथैव च व्रणितो न निषेवेत शक्तिमानपि मानवः

sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca vraṇito na niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ

उत्थानाद्यासनं स्थानं शय्या चातिनिषेविता प्राप्नुयान्मारुतादङ्गरुजस्तस्माद्विवर्जयेत्

utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā prāpnuyānmārutādaṅgarujastasmādvivarjayet

गम्यानां च स्त्रीणां संदर्शनसंभाषणसंस्पर्शनानि दूरत एव परिहरेत्

gamyānāṃ ca strīṇāṃ saṃdarśanasaṃbhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet

स्त्रीदर्शनादिभिः शुक्रं कदाचिच्चलितं स्रवेत् ग्राम्यधर्मकृतान्दोषान् सोऽससर्गेऽप्यवाप्नुयात्

strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet grāmyadharmakṛtāndoṣān so'sasarge'pyavāpnuyāt

नवधान्यमाषतिलकलायकुलत्थनिष्पावहरितकशाकाम्ललवणकटुकगुडपिष्टविकृतिवल्लूरशुष्कशाकाजाविकानूपौदकमांसवसाशीतोदककृशरापायसदधिदुग्धतक्रप्रभृतीनि परिहरेत्

navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudakamāṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet

तक्रान्तो नवधान्यादिर्योऽय वर्ग उदाहृतः दोषसंजननो ह्येष विज्ञेयः पूयवर्धनः

takrānto navadhānyādiryo'ya varga udāhṛtaḥ doṣasaṃjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ

मद्यपश्च मैरेयारिष्टासवसीधुसुराविकारान् परिहरेत्

madyapaśca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān pariharet

मद्यमम्लं तथा रूक्षं तीक्ष्णमुष्णं च वीर्यतः आशुकारि च तत् पीतं क्षिप्रं व्यापादयेद्व्रणम्

madyamamlaṃ tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayedvraṇam

वातातपरजोधूमावश्यायातिसेवनातिभोजनानिष्टभोजनश्रवणदर्शने र्ष्यामर्ष-भयशोकध्यानरात्रिजागरणविषमाशनशयनो पवासवाग्व्यायाम स्थानचङ्क्रमणशीत वातविरुद्धाध्यशनाजीर्णमक्षिकाद्याबाधाः परिहरेत्

vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśane rṣyāmarṣa-bhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśanaśayano pavāsavāgvyāyāma sthānacaṅkramaṇaśīta vātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyābādhāḥ pariharet

व्रणिनः संप्रतप्तस्य कारणैरेवमादिभिः क्षीणशोणितमांसस्य भुक्तं सम्यङ्न जीर्यति

vraṇinaḥ saṃprataptasya kāraṇairevamādibhiḥ kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅna jīryati

अजीर्णात् पवनादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् ततः शोफरुजास्रावदाहपाकानवाप्नुयात्

ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt

सदा नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुप-रेण भवितव्यमिति तत् कस्य हेतोः हिंसाविहाराणि हिमहावीर्याणि रक्षांसि पशुपतिकुबेरकुमारानुचराणि मांसशोणितप्रियत्वात् क्षतजनिमित्तं व्रणिनमुपसर्पन्ति सत्कारार्थंजिघांसूनि वा कदाचित्

sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupa-reṇa bhavitavyamiti tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi himahāvīryāṇi rakṣāṃsi paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ vraṇinamupasarpanti satkārārthaṃjighāṃsūni vā kadācit

भवति चात्र तेषां सत्कारकामानां प्रयतेतान्तरात्मना धूपबल्युपहारांश्च भक्ष्यांश्चैवोपहारयेत्

bhavati cātra teṣāṃ satkārakāmānāṃ prayatetāntarātmanā dhūpabalyupahārāṃśca bhakṣyāṃścaivopahārayet

ते तु संतर्पिता आत्मवन्तं न हिंस्युः तस्मात् सततमतन्द्रि तो जनपरिवृतो नित्यं दीपोदकशस्त्रस्रग्दामपुष्पलाजाद्यलङ्कृते वेश्मनि संपन्मङ्गलमनोऽनुकूलाः कथाः शृण्वन्नासीत

te tu saṃtarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ tasmāt satatamatandri to janaparivṛto nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani saṃpanmaṅgalamano'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta

संपदाद्यनुकूलाभिः कथाभिः प्रीतमानसः आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात्

saṃpadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt

ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाभिहितैरपरैश्चाशीर्विधानैरुपा ध्याया भिषजश्च सन्ध्ययो रक्षां कुर्युः

ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitairaparaiścāśīrvidhānairupā dhyāyā bhiṣajaśca sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ

सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च द्विरह्नः कारयेद्धूपं दशरात्रमतन्द्रि तः

sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca dvirahnaḥ kārayeddhūpaṃ daśarātramatandri taḥ

छत्रामतिच्छत्रां लाङ्गूङ्गिलिद्यं जटिलां ब्रह्मचारिणीं लक्ष्मीं गुहामतिगुहां वचामतिविषां शतवीर्यां सहस्रवीर्यां सिद्धार्थकांश्च शिरसा धारयेत्

chatrāmaticchatrāṃ lāṅgūṅgilidyaṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃśca śirasā dhārayet

व्यज्येत बालव्यजनैर्व्रणं न च विघट्टयेत् न तुदेन्न च कण्डूयेच्छयानः परिपालयेत्

vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet

अनेन विधिना युक्तमादावेव निशाचराः वनं केशरिणाऽक्रान्तं वर्जयन्ति मृगा इव

anena vidhinā yuktamādāveva niśācarāḥ vanaṃ keśariṇā'krāntaṃ varjayanti mṛgā iva

जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णं द्र वोत्तरम् भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति

jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dra vottaram bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati

तण्डुलीयकजीवन्तीसुनिषण्णकवास्तुकैः बालमूलकवार्ताकपटोलैः कारवेल्लकैः

taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ bālamūlakavārtākapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ

सदाडिमैः सामलकैर्घृतभृष्टैः ससैन्धवैः अन्यैरेवंगुणैर्वाऽपि मुद्गादीनां रसेन वा शक्तून् विलेपीं कुल्माषाञ्जलं चापि शृतं पिबेत्

sadāḍimaiḥ sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ anyairevaṃguṇairvā'pi mudgādīnāṃ rasena vā śaktūn vilepīṃ kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet

दिवा न निद्रा वशगो निवातगृहगोचरः व्रणी वैद्यवशे तिष्ठञ् शीघ्रं व्रणमपोहति

divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhañ śīghraṃ vraṇamapohati

व्रिणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागरात् तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्

vriṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt

एवंवृत्तसमाचारो व्रणी संपद्यते सुखी आयुश्च दीर्घमाप्नोति धन्वन्तरिवचो यथा

evaṃvṛttasamācāro vraṇī saṃpadyate sukhī āyuśca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणितोपासनीयोनामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyonāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

विंशतितमोऽध्यायः

अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किंचिद्द्र व्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते तत्तु न सम्यक् इह खलु यस्मा-द्द्र व्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति

yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiṃciddra vyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā bruvate tattu na samyak iha khalu yasmā-ddra vyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti

तत्र एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषुप्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि संयो-गादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति

tatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣupravṛttānyanalakṣāraviṣādīni saṃyo-gādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti

अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते तद्यथारक्तशालिषष्टिकक-ङ्गुकमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदक कालकासनपुष्पककर्दमकशकुना-हृतसुगन्धककलमनीवारकोद्र वोद्दालक श्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिण-कुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्ति-कामुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवा-स्तुकसुनिषण्णक जीवन्ती तण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः गव्यं घृतं सैन्धवं दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः

ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga upadiśyate tadyathāraktaśāliṣaṣṭikaka-ṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodaka kālakāsanapuṣpakakardamakaśakunā-hṛtasugandhakakalamanīvārakodra voddālaka śyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇa-kuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravarti-kāmudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivā-stukasuniṣaṇṇaka jīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavaṃ dāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ

तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः

tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ

एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति

ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti

संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति तद्यथावल्लीफलकवककरीरा-म्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसम द्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्र्नीयात् पयसा

saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti tadyathāvallīphalakavakakarīrā-mlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsama dyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśrnīyāt payasā

रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत्

rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet

अवस्थान्तरबाहुल्याद्रो गादीनां व्यवस्थितम् द्र व्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे

avasthāntarabāhulyādro gādīnāṃ vyavasthitam dra vyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe

द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम्

dvayoranyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato'hitam

एवं युक्तरसेष्वेषु द्र व्येषु सलिलादिषु एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा

evaṃ yuktaraseṣveṣu dra vyeṣu salilādiṣu ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā

अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामःनवविरूढधान्यैर्वसामधुपयगुड-माषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत् न पयोमधुभ्यां रोहिणी-शाकं जातुकशाकंवाऽश्र्नीयात् बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां नाडीभङ्गशककुक्कुटदधीनि च नैकध्यां मधु चोष्णोदका-नुपानां पित्तेन चाममांसानि सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं सव्रकेण सहति-लशष्कुल्ममत्स्यैः सहेक्षुविकाराना गुडेन काकमाचीं मधुना मूलकं गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं क्षीरेण मूलकम् आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्चा सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा विशेषेण चिलि-चिमं कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा प्राक्पयसः पयसोऽन्ते वा

ato'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥnavavirūḍhadhānyairvasāmadhupayaguḍa-māṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na payomadhubhyāṃ rohiṇī-śākaṃ jātukaśākaṃvā'śrnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśakakukkuṭadadhīni ca naikadhyāṃ madhu coṣṇodakā-nupānāṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ savrakeṇa sahati-laśaṣkulmamatsyaiḥ sahekṣuvikārānā guḍena kākamācīṃ madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa mūlakam āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāścā sarvāṃśca matsyān payasā viśeṣeṇa cili-cimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā prākpayasaḥ payaso'nte vā

अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामःकपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्याता कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात् कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः मधु चोष्णैरुष्णे वा मत्स्यपरिपचने शृङ्ग-वेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं । तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं नारि-केलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति

ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥkapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyātā kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇairuṣṇe vā matsyaparipacane śṛṅga-veraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ | tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nāri-kelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi

अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामःमध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात् स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ

ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥmadhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau

अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानिवक्ष्यामःतत्र म-धुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ मधुरलवणौ च मधुरकटुकौ च सर्वतः मधुर तिक्तौ रसविपाकाभ्यां मधुरकषायऔ च अम्ललवणौ रसतः अम्लकटुकौ रसवि-पाकाभ्याम् अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः लवणकटुकौ रसविपाका-भ्यां लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च तिक्तकषायौ रसतः

ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhānivakṣyāmaḥtatra ma-dhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca sarvataḥ madhura tiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyaau ca amlalavaṇau rasataḥ amlakaṭukau rasavi-pākābhyām amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau rasavipākā-bhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ

तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्यु ष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत्

taratamayogayuktāṃśca bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyu ṣṇānatiśītānityevamādīn vivarjayet

भवन्ति चात्र विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम्

bhavanti cātra viruddhānyevamādīni vīryato yāni kānicit tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ vidyāddhitāhitam

व्याधिमिन्द्रि यदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः

vyādhimindri yadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati viruddharasavīryāṇi bhuñjāno'nātmavānnaraḥ

यत्किंचिंद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते

yatkiṃciṃddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna nirharet rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate

विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम्

viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam

सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्

sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet

अथ वातगुणान् वक्ष्याम पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः

atha vātaguṇān vakṣyāma pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ

क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये तैषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः

kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāśca ye taiṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ

वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः

vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ

रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः

raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ

पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम्

paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām

उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः

uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ

तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः

tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ

एकविंशतितमोऽध्यायः

अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातपित्तश्लेष्माण एव देहसंभवहेतवः तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके त एव च व्यापय्ननाः प्रलयहेतवः तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः संभवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति

vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhiḥ ataśca tristhūṇamāhureke ta eva ca vyāpaynanāḥ pralayahetavaḥ tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati

भवति चात्र नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते

bhavati cātra narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate

तत्र वा गतिगन्धनयोः इति धातुः तप संतापे श्लिष आलिङ्गने एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति

tatra vā gatigandhanayoḥ iti dhātuḥ tapa saṃtāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti

दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःतत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयःतदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य आमाशयः श्लेष्मणः

doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥtatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥtaduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ

अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः पित्तस्य य-कृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जि-ह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम्

ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya ya-kṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho ji-hvāmūlaṃ sandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām

भवति चात्र विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा

bhavati cātra visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā

तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्नि आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति अत्रोच्यते न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते आग्नेयत्वात् पित्ते दह-नपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽर्निगवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्र व्योपयोगात् अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति

tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gni āhosvit pittamevāgniriti atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate āgneyatvāt pitte daha-napacanādiṣvabhipravartamāne'rnigavadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadra vyopayogāt ativṛddhe śītakriyopayogāt āgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo'gniriti

तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्त-स्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति संज्ञा यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति संज्ञा स रसस्य राग-कृदुक्ताः यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति संज्ञा सोऽभिप्रार्थित-मनोरथसाधनकृदुक्तः यदृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽन्निगरिति संज्ञा स रू-पग्रहणाधिकृताः यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति संज्ञा सोऽभ्यङ्ग-परिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्र व्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः

taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pitta-sthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako'gniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti saṃjñā sa rasasya rāga-kṛduktāḥ yat pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako'gniriti saṃjñā so'bhiprārthita-manorathasādhanakṛduktaḥ yadṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako'nnigariti saṃjñā sa rū-pagrahaṇādhikṛtāḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako'gniriti saṃjñā so'bhyaṅga-pariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādra vyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ

भवति चात्र पित्तं तीक्ष्णं द्र वं पूति नीलं पीतं तथैव च उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च

bhavati cātra pittaṃ tīkṣṇaṃ dra vaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca

अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः तत्र आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः चन्द्र इव आदित्यस्य चतुर्विधस्याहारस्याधाराः स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसंघातः सुखजरो भवति

ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaḥ candra iva ādityasya caturvidhasyāhārasyādhārāḥ sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaro bhavati

माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च आमाशये संभवति श्लेष्मा मधुरशीतलः

mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ

स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणा-ऽनुग्रहं करोति उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावल-म्बनं करोति जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रि यस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते शिरःस्थः स्नेहसंतर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रि याणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोति सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति

sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā-'nugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvala-mbanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendri yasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiraḥsthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvādindri yāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ karoti

भवति चात्र श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवणः स्मृतः

bhavati cātra śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ

शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ तच्च प्रागभिहितं तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति

śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti

भवति चात्र अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत्

bhavati cātra anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat

एतानि खलु दोषस्थानानि एषु संचीयन्ते दोषाः प्राक् संचयहेतुरुक्तः तत्र संचितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गा-नां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गआनि भवन्ति तत्र प्रथमः क्रियाकालः

etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ prāk saṃcayaheturuktaḥ tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgā-nāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgaāni bhavanti tatra prathamaḥ kriyākālaḥ

अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्य-यनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघात लङ्घनप्लवनप्रतरण रात्रिजागरणभारहरण-गजतुरगरथपदातिचर्या कटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूर-वरकोद्दलाक कोरदूषश्यामाकनीवारमुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावान-शनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गार बाष्पवेग विघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते

ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhya-yanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighāta laṅghanaplavanaprataraṇa rātrijāgaraṇabhāraharaṇa-gajaturagarathapadāticaryā kaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūra-varakoddalāka koradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvāna-śanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgāra bāṣpavega vighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate

स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः प्रत्यूषस्यपराह्णे च जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति

sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ pratyūṣasyaparāhṇe ca jīrṇe'nne ca prakupyati

क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाकगोधामत्स्याजावि-कमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते

krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvi-kamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate

तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति

taduṣṇairuṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिला भिष्यन्दि-हायनकयवकनैषधेत्कटमाषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबि समृणालकसेरुकशृङ्गटाकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते

divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilā bhiṣyandi-hāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābi samṛṇālakaserukaśṛṅgaṭākamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate

स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति

sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati

पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्र वस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते

pittaprakopaṇaireva cābhīkṣṇaṃ dra vasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate

यस्माद्र क्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यात् प्रकोपणे

yasmādra ktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyāt prakopaṇe

तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसंचरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते तत्र द्वितीयः क्रियाकालः

teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ

अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामःतेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोकपिष्ट-समवाय इवोद्रि क्तानां प्रसरो भवति तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये स हि रजोभूयिष्ठाः रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् यथामहानुदकसंचयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽने-क्रधा प्रसरन्ति तद्यथावातः पित्तं श्लेष्मा शोणितं वातपित्ते वातश्लेष्माणौ पित्तश्लेष्माणौ वातशोणिते पित्तशोणिते श्लेष्मशोणिते वातपित्तशोणितानि वातश्लेष्मशोणितानि पित्तश्लेष्मशोणितानि वातपित्तकफाः वातपित्तक फशोणितानीति एवं पश्चदशधा प्रसरन्ति

ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥteṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ kiṇvokapiṣṭa-samavāya ivodri ktānāṃ prasaro bhavati teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhāḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām yathāmahānudakasaṃcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'ne-kradhā prasaranti tadyathāvātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittaka phaśoṇitānīti evaṃ paścadaśadhā prasaranti

कृत्स्नेऽधेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति

kṛtsne'dhe'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati

नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति

nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati

तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत् कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवता एष क्रियाविभागः

tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavatā eṣa kriyāvibhāgaḥ

एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ ओषचोषपरिदाहधूमायना-नि पित्तस्य अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति तत्र तृतीयः क्रियाकालः

evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyorvimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanā-ni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ

अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्र -ध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति वस्तिगताः प्रमेहाश्मरी-मूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीना मेढ्रगता निरुद्ध प्रकशोपदंशशूकदोष प्रभृतीन् गुद-गता भगन्दरार्शः प्रभृतीना वृषणगता वृद्ध् ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजाना त्वङ्मां-सशोणितस्थाः क्षुद्र रोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्चा मेदोगताग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलग-ण्डालजीप्रभृतीना अस्थिगताविद्र ध्यनुशयी प्रभृतीना पादगताः श्लीपदवा-तशोणितवातकण्टकप्रभृतीना सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन् तेषामेव-मभिसंनिविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावाः तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः

ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ evaṃ prakupitātāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma vidra -dhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti vastigatāḥ pramehāśmarī-mūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīnā meḍhragatā niruddha prakaśopadaṃśaśūkadoṣa prabhṛtīn guda-gatā bhagandarārśaḥ prabhṛtīnā vṛṣaṇagatā vṛddh ūrdhvajatrugatāstūrdhvajānā tvaṅmāṃ-saśoṇitasthāḥ kṣudra rogān kuṣṭhāni visarpāṃścā medogatāgranthyapacyarbudagalaga-ṇḍālajīprabhṛtīnā asthigatāvidra dhyanuśayī prabhṛtīnā pādagatāḥ ślīpadavā-taśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīnā sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmeva-mabhisaṃniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvāḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ

अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामःशोफार्बुदग्रन्थिविद्र धिविसर्प प्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च तत्र पञ्चमः क्रियाकालः

ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥśophārbudagranthividra dhivisarpa prabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ

अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः ज्वराति-सारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति

ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ jvarāti-sāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti

भवति चात्र संचयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक्

bhavati cātra saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak

संचयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः

saṃcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ

सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति

sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati

संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च

saṃsarge yo garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavet śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca

वृणोति यस्माद्रू ढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति आदेहधारणात्तस्माद्ब्रण इत्युच्यते बुधैः

vṛṇoti yasmādrū ḍhe'pi vraṇavastu na naśyati ādehadhāraṇāttasmādbraṇa ityucyate budhaiḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायोनामैकविंशोध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇapraśnādhyāyonāmaikaviṃśodhyāyaḥ

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

अथातो व्रणास्रावविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vraṇāsrāvavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

त्वङ्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिकोष्ठमर्माणीत्यष्टौ व्रणवस्तूनि अत्र सर्वव्रणसन्निवेशः

tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni atra sarvavraṇasanniveśaḥ

तत्र आद्यैकवस्तुसन्निवेशी त्वग्भेदी व्रणः सूपचरः शेषाः स्वयमवदीर्यमाणा दुरुपचाराः

tatra ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaraḥ śeṣāḥ svayamavadīryamāṇā durupacārāḥ

तत्रायतश्चतुरस्रो वृत्तस्त्रिपुटक इति व्रणाकृतिसमासः शेषास्तु विकृताकृतयो दुरुपक्रमा भवन्ति

tatrāyataścaturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ śeṣāstu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti

सर्व एव व्रणाः क्षिप्रं संरोहन्त्यात्मवतां सुभिषग्भिश्चोपक्रान्ताः अनात्मवतामज्ञैश्चोपक्रान्ताः प्रदुष्यन्ति प्रवृद्धत्वाद्दोषाणाम्

sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ subhiṣagbhiścopakrāntāḥ anātmavatāmajñaiścopakrāntāḥ praduṣyanti pravṛddhatvāddoṣāṇām

तत्रातिसंवृतोऽतिविवृतोऽतिकठिनोऽतिमृदुरुत्सन्नोऽवसन्नोऽतिशीतोऽत्युष्णः कृष्णरक्तपीतशुक्लादीनां वर्णानामन्यतमवर्णो भैरवः पूतिपूयमांससिरास्ना-युप्रभृतिभिः पूर्णः पूतिपूयास्राव्युन्मार्ग्युत्सङ्ग्यमनोज्ञदर्शनगन्धोऽत्यर्थं वेद-नावान् दाहपाकरागकण्डूशोफपिडकोपद्रुतोऽत्यर्थं दुष्टशोणितास्रावी दीर्घ-कालानुबन्धी चेति दुष्टव्रणलिङ्गानि तस्य दोषोच्छ्रायेण षट्त्वं विभज्य यथास्वं प्रतीकारे प्रयतेत

tatrātisaṃvṛto'tivivṛto'tikaṭhino'timṛdurutsanno'vasanno'tiśīto'tyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānāmanyatamavarṇo bhairavaḥ pūtipūyamāṃsasirāsnā-yuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho'tyarthaṃ veda-nāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī dīrgha-kālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni tasya doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ vibhajya yathāsvaṃ pratīkāre prayateta

अत ऊर्ध्वं सर्वस्रावान् वक्ष्यामःतत्र घृष्टासु छिन्नासु वा त्वक्षु स्फोटे भिन्ने विदारिते वा सलिलप्रकाशो भवत्यास्रावः किंचिद्विस्रः पीतावभासश्चा मांसगतः सर्पिःप्रकाशः सान्द्र ः! श्वेतः पिच्छिलश्चा सिरागतः सद्यश्छिन्नासु सिरासु रक्तातिप्रवृत्तिः पक्वासु च तोयनाडीभिरिव तोयागमनं पूयस्य आ-स्रावश्चात्र तनुर्विच्छिन्नः पिच्छिलोऽवलम्बी श्यावोऽवश्यायप्रतिमश्च स्नायु-गतः स्निग्धो घनः सिंघाणकप्रतिमः सरक्तश्चा अस्थिगतोऽस्थन्यभिहते स्फु-टिते भिन्ने दोषावदारिते वा दोषभक्षितत्वादस्थि निःसारं शुक्तिधौत मिवा-भाति आस्रावश्चात्र मज्जमिश्रः सरुधिरः स्निग्धश्च संधिगतः पीड्यमानो न प्रवर्तते आकुञ्चनप्रसारणोन्नमनविनमनप्रधावनोत्कासनप्रवाहणैश्च स्रवति आस्रावश्चात्र पिच्छिलोऽवलम्बी सरुधिरोन्मथितश्चा कोष्ठगतोऽसृङ्मूत्रपुरीषपू-योदकानि स्रवति मर्मगतस्त्वगादिष्ववरुद्धत्वान्नोच्यते तत्र त्वगादिगता-नामास्रा वाणां यथाक्रमं पारुष्यश्यावावश्यायदधिमस्तुक्षारोदकमांस धा-वनपुलाकोदकसन्निभत्वानि मारुताद्भवन्ति पित्ताद्गोमेदकगोमूत्रभस्मशङ्खक-षायोदकमाध्वीकतैलसन्निभत्वानि पित्तवद्र क्तादति विस्रत्वं चा कफान्नव-नीतकासीसमज्जपिष्टतिलनालिकेरोदकव राहवसासन्निभत्वानि सन्निपाता-न्नालिकेरोदकैर्वारुकरसकाञ्जिक प्रसादारुकोदकप्रियङ्गुफलयकृन्मुद्गयूषसवर्णत्वानीति

ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥtatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu sphoṭe bhinne vidārite vā salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiṃcidvisraḥ pītāvabhāsaścā māṃsagataḥ sarpiḥprakāśaḥ sāndra ḥ! śvetaḥ picchilaścā sirāgataḥ sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhiriva toyāgamanaṃ pūyasya ā-srāvaścātra tanurvicchinnaḥ picchilo'valambī śyāvo'vaśyāyapratimaśca snāyu-gataḥ snigdho ghanaḥ siṃghāṇakapratimaḥ saraktaścā asthigato'sthanyabhihate sphu-ṭite bhinne doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvādasthi niḥsāraṃ śuktidhauta mivā-bhāti āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca saṃdhigataḥ pīḍyamāno na pravartate ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiśca sravati āsrāvaścātra picchilo'valambī sarudhironmathitaścā koṣṭhagato'sṛṅmūtrapurīṣapū-yodakāni sravati marmagatastvagādiṣvavaruddhatvānnocyate tatra tvagādigatā-nāmāsrā vāṇāṃ yathākramaṃ pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsa dhā-vanapulākodakasannibhatvāni mārutādbhavanti pittādgomedakagomūtrabhasmaśaṅkhaka-ṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni pittavadra ktādati visratvaṃ cā kaphānnava-nītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakava rāhavasāsannibhatvāni sannipātā-nnālikerodakairvārukarasakāñjika prasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti

श्लेकौ चात्र भवत पक्वाशयादसाध्यस्तु पुलाकोदकसन्निभः क्षारोदकनिभः स्रावो वर्ज्यो रक्ताशयात्स्रवन्

ślekau cātra bhavata pakvāśayādasādhyastu pulākodakasannibhaḥ kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan

आमाशयात् कलायाम्भोनिभश्च त्रिकसन्धिजः स्रावानेतान् परीक्ष्यादौ ततः कर्माचरेद्भिषक्

āmāśayāt kalāyāmbhonibhaśca trikasandhijaḥ srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācaredbhiṣak

अत ऊर्ध्वं सर्वव्रणवेदना वक्ष्यामःतोदनभेदनताडनच्छेदनाया मनमन्थन-विक्षेपणचुमुचुमायननिर्दहनावभञ्जनस्फोटनविदारणोत्पाटनकम्पनविविधशूलविश्लेषण विकिरणस्तम्भनपूरणस्वप्नाकुञ्चनाङ् कुशिकाः संभवन्ति अनिमित्तविविधवेदनाप्रादुर्भावो वा मुहुर्मुहुर्यत्रागच्छन्ति वेदनाविशेषास्तं वातिकमिति विद्याता ओषचोषपरिदाहधूमायनानि यत्र गात्रमङ्गारावकीर्णमिव पच्यते यत्र चोष्माभिवृद्धिः क्षते क्षारावसिक्तवच्च वेदना विशेषास्तं पैत्तिकमिति विद्याता पित्तवद्र क्तसमुत्थं जानीयाता कण्डूर्गुरुत्वं सुप्तत्वमुपदेहोऽल्पवेद-नत्वं स्तम्भः शैत्यं च यत्र तं श्लैष्मिकमिति विद्याता यत्र सर्वासां वेदनानामुत्पत्तिस्तं सान्निपातिकमिति विद्यात्

ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥtodanabhedanatāḍanacchedanāyā manamanthana-vikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇa vikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñcanāṅ kuśikāḥ saṃbhavanti animittavividhavedanāprādurbhāvo vā muhurmuhuryatrāgacchanti vedanāviśeṣāstaṃ vātikamiti vidyātā oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra gātramaṅgārāvakīrṇamiva pacyate yatra coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavacca vedanā viśeṣāstaṃ paittikamiti vidyātā pittavadra ktasamutthaṃ jānīyātā kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvamupadeho'lpaveda-natvaṃ stambhaḥ śaityaṃ ca yatra taṃ ślaiṣmikamiti vidyātā yatra sarvāsāṃ vedanānāmutpattistaṃ sānnipātikamiti vidyāt

अत ऊर्ध्वं व्रणवर्णान् वक्ष्यामःभस्मकपोतास्थिवर्णः परुषोऽरुणः कृष्ण इति मारुतजस्या नीलः पीतो हरितः श्यावः कृष्णो रक्तः पिङ्गलः कपिल इति रक्तपित्तसमुत्थय्! श्वेतः स्निग्धः पाण्डुरिति श्लेष्मजस्या सर्ववर्णोपेतः सान्निपातिक इति

ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥbhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo'ruṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasyā nīlaḥ pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgalaḥ kapila iti raktapittasamutthay! śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍuriti śleṣmajasyā sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti

भवति चात्र न केवलं व्रणेषूक्तो वेदनावर्णसंग्रहः सर्वशोफविकारेषु व्रणवल्लक्षयेद्भिषक्

bhavati cātra na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṃgrahaḥ sarvaśophavikāreṣu vraṇavallakṣayedbhiṣak

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणास्रावविज्ञानीयो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

त्रयोविंशतितमोऽध्यायः

अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṛtyākṛtyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

तत्र वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां आत्मवतां च सुचिकित्स्या व्र-णाः एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः तत्र वयः स्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रम-वचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति प्राणवतां वेदनाभिघाताहार यन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः

tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ ātmavatāṃ ca sucikitsyā vra-ṇāḥ ekasmin vā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ tatra vayaḥ sthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastrama-vacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhāra yantraṇādibhirna glānirutpadyate sattvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati tasmādeteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ

त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषुद्र ष्टव्याः

ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣudra ṣṭavyāḥ

स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषो दरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः

sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣo darajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā vraṇāḥ

अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षः कक्षास्तन-सन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्त शल्याश्च दुश्चिकित्स्याः अधो भागाश्चौर्ध्वभागनिर्वाहिणो रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम्

akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥ kakṣāstana-sandhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino'nta śalyāśca duścikitsyāḥ adho bhāgāścaurdhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca bhagandaramapi cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam

कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः

kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ

अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्ररिश्याय-जाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते शर्करा सि-कतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्क रोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पा स्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः

avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi granthikṣatakrimayaḥ prariśyāya-jāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante śarkarā si-katāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarka ropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā visarpā sthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca yāpyāḥ

साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति

yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati

प्राप्ता क्रिया धारयति याप्यव्याधितमातुरम् प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः

prāptā kriyā dhārayati yāpyavyādhitamāturam prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ

अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामःमांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्त पूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छि लास्राविणो वा मध्योन्नताः केचि-दवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः वसामेदोमज्ज-मस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः क्षीणमांसानां च सर्वतोगत-यश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः क्षीणमां-सानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचका विपाककासश्वासोपद्र वयुक्ताः भिन्ने वा शिरः कपाले यत्र मस्तु लुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति

ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥmāṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino'nta pūyavedanāvanto'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchi lāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ keci-davasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ vasāmedomajja-mastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca sarvatogata-yaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃ-sānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo'rocakā vipākakāsaśvāsopadra vayuktāḥ bhinne vā śiraḥ kapāle yatra mastu luṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti

भवति चात्र वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसंभवः

bhavati cātra vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet āgantustu vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasaṃbhavaḥ

अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम्

amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite vikāroyo'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam

क्रमेणोपचयं प्राप्य धातूननुगतः शनैः न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः

krameṇopacayaṃ prāpya dhātūnanugataḥ śanaiḥ na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ

स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा

sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā

अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः

ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate abaddhamūlaḥ kṣupako yadvadutpāṭane sukhaḥ

त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते

tribhirdoṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate

कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत्

kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet

रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत्

rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet

दोषप्रकोपाद्व्यामादभिघातादजीर्णतः हर्षात् क्रोघाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते

doṣaprakopādvyāmādabhighātādajīrṇataḥ harṣāt kroghādbhayādvā'pi vraṇo rūḍho'pi dīryate

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vyādhisamuddeśīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

द्विविधास्तु व्याधयःशस्त्रसाध्याः स्नेहादिक्रियासाध्याश्च तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते

dvividhāstu vyādhayaḥśastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāśca tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते प्रागभिहितं तद्दुःखसंयोगा व्याधय इति तच्च दुःखं त्रिविधम् आ-ध्यात्मिकम् आघिभौतिकम् आधिदैविकमिति तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनि-पतति ते पुनः सप्तविधा व्याधयः तद्यथाआदिबलप्रवृत्ताः जन्मबलप्रवृत्ताः दोषबलप्रवृत्ताः संघातबलप्रवृत्ताः कालबलप्रवृत्ताः दैवबलप्रवृत्ताः स्वभावबलप्रवृत्ता इति

asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti tacca duḥkhaṃ trividham ā-dhyātmikam āghibhautikam ādhidaivikamiti tattu saptavidhe vyādhāvupani-patati te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ tadyathāādibalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātabalapravṛttāḥ kālabalapravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttā iti

तत्र आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः तेऽपि द्वि-विधाःमातृजाः पितृजाश्च जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्ध-बधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते तेऽपि द्विविधा रसकृताः दौहृदाप-चारकृताश्च दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च तेऽपि द्विविधाःआमाशयसमुत्थाः पक्वाशयसमुत्थाश्च पुनश्च द्विविधाः शारीरा मानसाश्च त एते आध्यात्मिकाः

tatra ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ te'pi dvi-vidhāḥmātṛjāḥ pitṛjāśca janmabalapravṛttā ye māturapacārāt paṅgujātyandha-badhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te'pi dvividhā rasakṛtāḥ dauhṛdāpa-cārakṛtāśca doṣabalapravṛttā ye ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca te'pi dvividhāḥāmāśayasamutthāḥ pakvāśayasamutthāśca punaśca dvividhāḥ śārīrā mānasāśca ta ete ādhyātmikāḥ

संघातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात् तेऽपि द्विविध शःस्त्रकृता व्यालकृताश्च एते आधिभौतिकाः

saṃghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya balavadvigrahāt te'pi dvividha śaḥstrakṛtā vyālakṛtāśca ete ādhibhautikāḥ

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः तेऽपि द्विविधा व्या-पन्नर्तुकृता अव्यापन्नर्तुकृताश्च दैवबलप्रवृता ये देवद्रो हादभिशप्तका अथव-र्ण!कृताउपसर्गजाश्च तेऽपि द्विविधाःविद्युदशनिकृताः पिशाचादिकृताश्च पुनश्च द्विविधाःसंसर्गजा आकस्मिकाश्च स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृ-त्युनिद्रा प्रभृतयाः तेऽपि द्विविधाःकालजा अकालजाश्च तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः अपरिरक्षणकृता अकालजाः एते आधिदैविकाः अत्र सर्वव्याध्यवरोधः

kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ te'pi dvividhā vyā-pannartukṛtā avyāpannartukṛtāśca daivabalapravṛtā ye devadro hādabhiśaptakā athava-rṇa!kṛtāupasargajāśca te'pi dvividhāḥvidyudaśanikṛtāḥ piśācādikṛtāśca punaśca dvividhāḥsaṃsargajā ākasmikāśca svabhāvabalapravṛttā ye kṣutpipāsājarāmṛ-tyunidrā prabhṛtayāḥ te'pi dvividhāḥkālajā akālajāśca tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ ete ādhidaivikāḥ atra sarvavyādhyavarodhaḥ

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वा-दागमाच्च यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेषमाणो वर्तन्ते दोषधातुमल संसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः दोष दूषितेष्वत्यर्थं धातुषु संज्ञारसजोऽय शोणितजोऽय मांसजोऽय मेदोजोऽय अस्थिजोऽयमज्जजोऽय शुक्रजोऽय व्याधिरिति

sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvā-dāgamācca yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na vyatiricyante evameva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣamāṇo vartante doṣadhātumala saṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ doṣa dūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu saṃjñārasajo'ya śoṇitajo'ya māṃsajo'ya medojo'ya asthijo'yamajjajo'ya śukrajo'ya vyādhiriti

तत्र अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गो-परोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा वि-काराः कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गन्द्रे लुप्तप्ली-हविद्र धिगुल्मवातशोणितार्शोऽबुदाङ्गमर्दासृग्दर रक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः गुदमुखमेढ्रपाकाश्चा अघिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिका-लजीमांससंघातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः ग्रन्थिवृ-द्धिगल गण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपम धुमे हातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदो-दोषजाः अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनख प्रभृतयोऽस्थिदोषजाः तमोद-र्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः क्लैब्या-प्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिर-यथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः इन्द्रि याणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रि यायतनदोषाः इत्येष समास उक्त् विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः

tatra annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgo-parodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo rasadoṣajā vi-kārāḥ kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgandre luptaplī-havidra dhigulmavātaśoṇitārśo'budāṅgamardāsṛgdara raktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ gudamukhameḍhrapākāścā aghimāṃsārbudārśo'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikā-lajīmāṃsasaṃghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣajāḥ granthivṛ-ddhigala gaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopama dhume hātisthaulyātisvedaprabhṛtayo medo-doṣajāḥ adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakha prabhṛtayo'sthidoṣajāḥ tamoda-rśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo majjadoṣajāḥ klaibyā-praharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣāḥ tvagdoṣāḥ saṅgo'tipravṛttira-yathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ indri yāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendri yāyatanadoṣāḥ ityeṣa samāsa ukt vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ

भवति चात्र कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते

bhavati cātra kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा इति यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराःसर्व एव प्राणिनः स्युः अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीना च अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न अत्रोच्यते दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति अथ च न नित्यःसिंबन्धः यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति अथ च निमित्तत-स्तत एवोत्पत्तिरिति तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषा एव वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति

bhūyo'tra jijñāsyaṃ kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā iti yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥsarva eva prāṇinaḥ syuḥ athāpyanyathā vātādīnāṃ jvarādīnā ca anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati iti kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna atrocyate doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti atha ca na nityaḥsiṃbandhaḥ yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti satyapyākāśe kadācinna bhavanti atha ca nimittata-stata evotpattiriti taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣā eva vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevaṃ saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ atha ca nimittata evotpattiriti

भवति चात्र विकारपरिमाणं च संख्या चैषां पृथक् पृथक् विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते

bhavati cātra vikāraparimāṇaṃ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

पञ्चविंशतितमोऽध्यायः

अथातोऽष्टविधशस्त्रकर्मीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'ṣṭavidhaśastrakarmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

छेद्या भगन्दरा ग्रन्थिः श्लैष्मिकस्तिलकालकः व्रणवर्त्मार्बुदान्यर्शश्चर्मकीलोऽस्थिमांसगम्

chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ vraṇavartmārbudānyarśaścarmakīlo'sthimāṃsagam

शल्यं जतुमणिर्मांससंघातो गलशुण्डिका स्नायुमांससिराकोथो वल्मीकं शतपोनकः

śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ

अध्रुषश्चोपदंशाश्च मांसकन्द्यधिमांसकः भेद्या विद्र धयोऽन्यत्र सर्वजाद्ग्रन्थयस्त्रयः

adhruṣaścopadaṃśāśca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ bhedyā vidra dhayo'nyatra sarvajādgranthayastrayaḥ

आदितो ये विसर्पाश्च वृद्धयः सविदारिकाः प्रमेहपिडकाः शोफः स्तनरोगोऽवमन्थकः

ādito ye visarpāśca vṛddhayaḥ savidārikāḥ pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo'vamanthakaḥ

कुम्भीकाऽनुशयी नाड्यो वृन्दौ पुष्करिकाऽलजी प्रायशः क्षुद्र रोगाश्च पुप्पुटौ तालुदन्तजौ

kumbhīkā'nuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī prāyaśaḥ kṣudra rogāśca puppuṭau tāludantajau

तुण्डिकेरी गिलायुश्च पूर्वं ये च प्रपाकिणः बस्तिस्तथाऽश्मरीहेतोर्मेदोजा ये च केचन

tuṇḍikerī gilāyuśca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ bastistathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana

लेख्याश्चतस्रो रोहिण्यः किलासमुपजिह्विका मेदोजो दन्तवैदर्भो ग्रन्थिर्वर्त्माधिजिह्विका

lekhyāścatasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā medojo dantavaidarbho granthirvartmādhijihvikā

अर्शांसि मण्डलं मांसकन्दी मांसोन्नतिस्तथा वेध्याः सिरा बहुविधा मूत्रवृद्धिर्दकोदरम्

arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatistathā vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram

एष्या नाड्यः सशल्याश्च व्रणा उन्मार्गिणश्च ये आहार्याः शर्करास्तिस्रो दन्तकर्णमलोऽश्मरी

eṣyā nāḍyaḥ saśalyāśca vraṇā unmārgiṇaśca ye āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo'śmarī

शल्यानि मूढगर्भाश्च वर्चश्च निचितं गुदे स्राव्या विद्र धयः पञ्च भवेयुः सर्वजादृते

śalyāni mūḍhagarbhāśca varcaśca nicitaṃ gude srāvyā vidra dhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte

कुष्ठानि वायुः सरुजः शोफो यश्चैकदेशजः पाल्यामयाः श्लीपदानि विषजुष्टं च शोणितम्

kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaścaikadeśajaḥ pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam

अर्बुदानि विसर्पाश्च ग्रन्थयश्चादितश्च ते त्रयस्त्रयश्चोपदंशाः स्तनरोगा विदारिका

arbudāni visarpāśca granthayaścāditaśca te trayastrayaścopadaṃśāḥ stanarogā vidārikā

सुषिरो गलशालूकं कण्टकाः कृमिदन्तकः देन्तवेष्टः सोपकुशः शीतादो दन्तपुप्पुटः

suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ dentaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ

पित्तासृक्कफजाश्चौष्ठ्याः क्षुद्र रोगाश्च भूयशः सीव्या मेदःसमुत्थाश्च भिन्नाः सुलिखिता गदाः

pittāsṛkkaphajāścauṣṭhyāḥ kṣudra rogāśca bhūyaśaḥ sīvyā medaḥsamutthāśca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ

सद्योव्रणाश्च ये चैव चलसन्धिव्यपाश्रिताः न क्षाराग्निविषैर्जुष्टा न च मारुतवाहिनः

sadyovraṇāśca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ na kṣārāgniviṣairjuṣṭā na ca mārutavāhinaḥ

नान्तर्लोहितशल्याश्च तेषु सम्यग्विशोधनम् पांशुरोमनखादीनि चलमस्थि भवेच्च यत्

nāntarlohitaśalyāśca teṣu samyagviśodhanam pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavecca yat

अहृतानि यतोऽमूनि पाचयेयुर्भृशं व्रणम् रुजश्च विविधाः कुर्युस्तस्मादेतान् विशोधयेत्

ahṛtāni yato'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam rujaśca vividhāḥ kuryustasmādetān viśodhayet

ततो व्रणं समुन्नम्य स्थापयित्वा यथास्थितम् सीव्येत् सूक्ष्मेण सूत्रेण वल्केनाश्मन्तकस्य वा

tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā

शणजक्षौमसूत्राभ्यां स्नाय्वा बालेन वा पुनः मूर्वागुडूचीतानैर्वा सीव्येद्वेल्लितकं शनैः

śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ mūrvāguḍūcītānairvā sīvyedvellitakaṃ śanaiḥ

सीव्येद्गोफणिकां वाऽपि सीव्येद्वा तुन्नसेवनीम् ऋजुग्रन्थिमथो वाऽपि यथायोगमथापि वा

sīvyedgophaṇikāṃ vā'pi sīvyedvā tunnasevanīm ṛjugranthimatho vā'pi yathāyogamathāpi vā

देशेऽल्पमांसे सन्धौ च सूची वृत्ताऽङगुलद्वयम् आयता त्र्! यङ्गुला त्र्! यस्रा मांसले चाऽपि पूजिता

deśe'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttā'ṅaguladvayam āyatā tr! yaṅgulā tr! yasrā māṃsale cā'pi pūjitā

धनुर्वक्रा हिता मर्मफलकोशोदरोपरि इतयेतास्त्रिविधाः सूचीस्तीक्ष्णाग्राः सुसमाहिताः

dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari itayetāstrividhāḥ sūcīstīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ

कारयेन्मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिमण्डलाः नातिदूरे निकृष्टे वा सूचीं कर्मणि पातयेत्

kārayenmālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet

दूराद्रुजो व्रणौष्ठस्य सन्निकृष्टेऽवलुञ्चनम्

dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe'valuñcanam

अथ क्षौमपिचुच्छन्नं सुस्यूतं प्रतिसारयेत् प्रियङ्ग्वञ्जनयष्ट्याह्वरोध्रचूर्णैः समन्ततः

atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ

शल्लकीफलचूर्णैर्वा क्षौमध्यामेन वा पुनः ततो व्रणं यथायोगं बद्ध्वाऽचारिकमादिशेत्

śallakīphalacūrṇairvā kṣaumadhyāmena vā punaḥ tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā'cārikamādiśet

एतदष्टविधं कर्म समासेन प्रकीर्तितम् चिकित्सितेषु कार्त्स्न्येन विस्तरस्तस्य वक्ष्यते

etadaṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam cikitsiteṣu kārtsnyena vistarastasya vakṣyate

हीनातिरिक्तं तिर्यक् च गात्रच्छेदनमात्मनः एताश्चतस्रोऽष्टविधे कर्मणि व्यापदः स्मृताः

hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ etāścatasro'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ

अज्ञानलोभाहितवाक्ययोग भयप्रमोहैरपरैश्च भावैः यदा प्रयुञ्जीत भिषक् कुशस्त्रं तदा स शेषान् कुरुते विकारान्

ajñānalobhāhitavākyayoga bhayapramohairaparaiśca bhāvaiḥ yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ tadā sa śeṣān kurute vikārān

तं क्षारशस्त्राग्निभिरौषधैश्च भूयोऽभियुञ्जानमयुक्तियुक्तम् जिजीविषुर्दूरत एव वैद्यंविवर्जयेदुग्रविषाहितुल्यम्

taṃ kṣāraśastrāgnibhirauṣadhaiśca bhūyo'bhiyuñjānamayuktiyuktam jijīviṣurdūrata eva vaidyaṃvivarjayedugraviṣāhitulyam

तदेव युक्तं त्वति मर्मसन्धीन् हिंस्यात् सिराः स्नायुमथास्थि चैव मूर्खप्रयुक्तं पुरुषं क्षणेन प्राणैर्वियुञ्ज्यादथवा कदाचित्

tadeva yuktaṃ tvati marmasandhīn hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena prāṇairviyuñjyādathavā kadācit

भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं संलयनोष्णते च स्रस्ताङ्गता मूर्च्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजो वातकृताश्च तास्ताः

bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate ca srastāṅgatā mūrcchanamūrdhvavātastīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ

मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रि यार्थोपरमस्तथैव दशार्धसंख्येष्वपि विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम्

māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendri yārthoparamastathaiva daśārdhasaṃkhyeṣvapi vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam

सुरेन्द्र गोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेद्वै क्षततश्च वायुः करोति रोगान् विविधान् यथोक्तांश्छिन्नासु भिन्नास्वथवा सिरासु

surendra gopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravedvai kṣatataśca vāyuḥ karoti rogān vividhān yathoktāṃśchinnāsu bhinnāsvathavā sirāsu

कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च चिराद्व्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं मनुजं व्यवस्येत्

kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet

शोफातिवृद्धिस्तुमुला रुजश्चबलक्षयः पर्वसु भेदशोफौ क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सन्धिकर्मोपरतिश्च लिङ्गम्

śophātivṛddhistumulā rujaścabalakṣayaḥ parvasu bhedaśophau kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sandhikarmoparatiśca liṅgam

घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु न शान्तिरस्ति तृष्णाऽङ्गसादौ श्वयथुश्च रुक् च तमस्थिविद्धं मनुजं व्यवस्येत्

ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu na śāntirasti tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuśca ruk ca tamasthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet

यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु स्पर्शं न जानाति विपाण्डुवर्णो यो मांसमर्मण्यभिताडितः स्यात्

yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo yo māṃsamarmaṇyabhitāḍitaḥ syāt

आत्मानमेवाथ जघन्यकारी शस्त्रेण यो हन्ति हि कर्म कुर्वन् तमात्मवानात्महनं कुवैद्यं विवर्जयेदायुरभीप्समानः

ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayedāyurabhīpsamānaḥ

तिर्यक्प्रणिहिते शस्त्रे दोषाः पूर्वमुदाहृताः तस्मात् परिहरन् दोषान् कुर्याच्छस्त्रनिपातनम्

tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ tasmāt pariharan doṣān kuryācchastranipātanam

मातरं पितरं पुत्रान् बान्धवानपि चातुरः अप्येतानभिशङ्केत वैद्ये विश्वासमेति च

mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca

विसृजत्यात्मनाऽत्मानं न चैनं परिशङ्कते तस्मात् पुत्रवदेवैनं पालयेदातुरं भिषक्

visṛjatyātmanā'tmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate tasmāt putravadevainaṃ pālayedāturaṃ bhiṣak

धर्मार्थौ कीर्तिमित्यर्थं सतां ग्रहणमुत्तमम् प्राप्नुयात् स्वर्गवासं च हितमारभ्य कर्मणा

dharmārthau kīrtimityarthaṃ satāṃ grahaṇamuttamam prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā

कर्मणा कश्चिदेकेन द्वाभ्यां कश्चित्त्रिभिस्तथा विकारः साध्यते कश्चिच्चतुर्भिरपि कर्मभिः

karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhistathā vikāraḥ sādhyate kaściccaturbhirapi karmabhiḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽष्टविधशस्त्रकर्मीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

षड्विंशतितमोऽध्यायः

अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शल श्वल आशुगमने धातू तयोराद्यस्य शल्यमितिरूपम्

śala śvala āśugamane dhātū tayorādyasya śalyamitirūpam

तद्द्विविधं शारीरमागन्तुकं च

taddvividhaṃ śārīramāgantukaṃ ca

सर्वशरीराबाधकरं शल्यं तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम्

sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ityataḥ śalyaśāstram

तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवोऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखमुत्पादयन्ति

tatra śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo'nnamalā doṣāśca duṣṭāḥ āgantvapi śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti

अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य लोहानामपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोज-नकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः स च द्विविधः कर्णी श्लक्ष्णश्च प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याताः व्यालमृगपक्षिवक्त्रसदृशाश्च

adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu tatrāpi viśeṣato loheṣveva viśasanārthopapannatvāllohasya lohānāmapi durvāratvādaṇumukhatvāddūraprayoja-nakaratvācca śara evādhikṛtaḥ sa ca dvividhaḥ karṇī ślakṣṇaśca prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ vyālamṛgapakṣivaktrasadṛśāśca

सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेषऊर्ध्वमधोऽवाचीनस्तिर्यगृजुरिति

sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣaūrdhvamadho'vācīnastiryagṛjuriti

तानि वेगक्षयात् प्रतिघाताद्वात्वगादिषु व्रणवस्तुष्ववतिष्ठन्ते धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु

tāni vegakṣayāt pratighātādvātvagādiṣu vraṇavastuṣvavatiṣṭhante dhamanīsroto'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu

तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानमुपधारय तद्द्विविधं सामान्यं वैशेषिकं च श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात् सशल्योऽयमिति सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम् वै-शेषिकं तुत्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च मांसगते शोफाभि-तिविऋ!द्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च पेश्यन्तर-स्थेऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं सिरागते सिराध्मानं सिराशूलं सिराशोफश्च स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक् च स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्म-गुणहानिः धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः स शब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दःपि-पासा हृल्लासश्च अस्थिगते विविध वेदनाप्रादुर्भावःशोफश्च अस्थिविवरग-तेऽस्थिपूर्णताऽस्थिनिस्तोदः संहर्षोबलवांश्च सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात् मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति

tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya taddvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadunnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo'yamiti sāmānyametallakṣaṇamuktam vai-śeṣikaṃ tutvaggate vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca māṃsagate śophābhi-tiviṛ!ddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca peśyantara-sthe'pyetadeva coṣaśophavarjaṃ sirāgate sirādhmānaṃ sirāśūlaṃ sirāśophaśca snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaścogrā ruk ca srotogate srotasāṃ svakarma-guṇahāniḥ dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ sa śabdo nirgacchatyaṅgamardaḥpi-pāsā hṛllāsaśca asthigate vividha vedanāprādurbhāvaḥśophaśca asthivivaraga-te'sthipūrṇatā'sthinistodaḥ saṃharṣobalavāṃśca sandhigate'sthivacceṣṭoparamaśca koṣṭhagata āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt marmagate marmaviddhavacceṣṭate sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyaspaṣṭāni bhavanti

महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टानि रोहन्ति विशेषतः क-ण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषु दोषप्रको पव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते

mahāntyalpāni vā śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ ka-ṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu doṣaprako pavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punarbādhante

तत्र त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगो धूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् स्त्यानघृतमृच्चन्द नकल्कै-र्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाऽशु विसरति घृतमुपशुष्यति चालेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात् मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैरवि रुद्धैरातुर-मुपपादयेत् कर्शितस्य तु शिथिलीभूतम नवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वे-दनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात् कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविव रेष्वव-स्थितमेवमेव परीक्षेत सिराधमनीस्रोतः स्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमेऽध्वनि यायात् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमु पाचरेत् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् सन्धि-प्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशमुपा चरेत् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपप-न्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चन बन्धनपीडनैर्भृशमुपाचरेत् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति शल्यं विजानीयात् मर्मप्रनष्टे त्वनन्यभावान्मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति

tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavago dhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt styānaghṛtamṛccanda nakalkai-rvā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā'śu visarati ghṛtamupaśuṣyati cālepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣairavi ruddhairātura-mupapādayet karśitasya tu śithilībhūtama navabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ ve-danāṃ vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīviva reṣvava-sthitamevameva parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥ snāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitamāropyāśu viṣame'dhvani yāyāt yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśamu pācaret yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt sandhi-pranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśamupā caret yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt sandhipranaṣṭe snehasvedopapa-nnān sandhīn prasaraṇākuñcana bandhanapīḍanairbhṛśamupācaret yatra saṃrambho vedanā vā bhavati śalyaṃ vijānīyāt marmapranaṣṭe tvananyabhāvānmarmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati

सामान्यलक्षणमपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वत द्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयान नियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्लवनप्रतरणव्यायामैर्जृम्भोद्गार कासक्षवथुष्ठीवन ह-सनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्

sāmānyalakṣaṇamapi ca hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvata drumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayāna niyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇavyāyāmairjṛmbhodgāra kāsakṣavathuṣṭhīvana ha-sanaprāṇāyāmairvātamūtrapurīṣaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt

भवन्ति चात्र यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुताऽपि च घट्टते बहुशो यत्र शूयते रुज्यतेऽपि च

bhavanti cātra yasmiṃstodādayo deśe suptatā gurutā'pi ca ghaṭṭate bahuśo yatra śūyate rujyate'pi ca

आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत्

āturaścāpi yaṃ deśamabhīkṣṇaṃ parirakṣati saṃvāhyamāno bahuśastatra śalyaṃ vinirdiśet

अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्र वम् प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टमनुन्नतम्

alpābādhamaśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadra vam prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam

एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत्

eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ prasārākuñcanānnūnaṃ niḥśalyamiti nirdiśet

अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः

asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaśca śīryate prāyo nirbhujyate śārṅgamāyasaṃ ceti niścayaḥ

वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम्

vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣiprametāni dehinām

कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपुसीसकम् चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात्

kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt

स्वभावशीता मृदवो ये चान्येऽपीदृशा मताः द्र वीभूताः शरीरेऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुमिः

svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye'pīdṛśā matāḥ dra vībhūtāḥ śarīre'sminnekatvaṃ yānti dhātumiḥ

विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारूपलानि तु शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च

viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca

द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु यो वेत्ति विष्टितं शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति

dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रनष्टशल्यविज्ञानीयोनाम षड्विंशतितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pranaṣṭaśalyavijñānīyonāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ

सप्तविंशतितमोऽध्यायः

अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शल्यं द्विविधमवबद्धमनवबद्धं च

śalyaṃ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca

तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः तद्यथास्वभावः पाचनं भेदनं दारणं पीडनं प्रमार्जनं निर्ध्मापनं वमनं विरेचनं प्रक्षालनं प्रतिमर्शः प्रवाहणम् आचूषणम् अयस्कान्तो हर्षश्चेति

tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ tadyathāsvabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇam ācūṣaṇam ayaskānto harṣaśceti

तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर्नयनादिभ्यः पतति मांसावगाढं शल्यमविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगा-द्गौरवाद्वा पतति पक्वमभिद्यमानं भेदयेद्दारयेद्वआ भिन्नमनिरस्यमानं पीड-नीयैः पीडयेत् पाणिभिर्वा अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर्बालवस्त्र-पाणिभिः प्रमार्जयेत् आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधम-नैर्निर्धमेत् अन्नशल्यानि वमनाङगुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः विरेचनैः पक्वाश-यगतानि व्रणदोषाशयगतानि प्रक्षालनैः वातमूत्रपुरीषगर्भसङ्गेषु प्रवाहण-मुक्तम् मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर्वा अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पप्ननं शोकशल्यं हर्षेणेति

tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttairnayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegā-dgauravādvā patati pakvamabhidyamānaṃ bhedayeddārayedvaā bhinnamanirasyamānaṃ pīḍa-nīyaiḥ pīḍayet pāṇibhirvā aṇūnyakṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanairbālavastra-pāṇibhiḥ pramārjayet āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhama-nairnirdhamet annaśalyāni vamanāṅagulipratimarśaprabhṛtibhiḥ virecanaiḥ pakvāśa-yagatāni vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇa-muktam mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇairvā anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena hṛdyavasthitamanekakāraṇotpapnanaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti

सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः प्रतिलोमोऽनुलोमश्च

sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo'nulomaśca

तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् अनुलोमं पराचीनम्

tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam

उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम्

uttuṇḍitaṃ chittvā nirghātayecchedanīyamukham

छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावंक्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत

chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta

हस्तेनैवापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत्

hastenaivāpahartumaśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet

भवति चात्र शीतलेन जलेनैनं मूर्च्छन्तमवसेचयेत् संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच्च तम्

bhavati cātra śītalena jalenainaṃ mūrcchantamavasecayet saṃrakṣedasya marmāṇi muhurāśvāsayecca tam

ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हमग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्या-वदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाऽचारिकमुपदिशेत् सिरास्नायुविलग्नं श-लाकादिभिर्विमोच्यापनयेत् श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर्बद्ध्वा

tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārhamagnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedyā-vadahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvā'cārikamupadiśet sirāsnāyuvilagnaṃ śa-lākādibhirvimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā

हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादि भिरुद्वेजितस्यापहरेद्यथामार्गं दुरुपहरमन्यतोऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत्

hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādi bhirudvejitasyāpaharedyathāmārgaṃ durupaharamanyato'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet

अस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वाऽवगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत् अशक्य-मेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर्बद्ध्वैकतश्चास्य पञ्चाङ्ग्यामुपसंयतस्याश्वस्य वक्त्रकविके बध्नीयात् अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नामयञ् शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति दृढां वा वृक्ष शाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत्

asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet aśakya-mevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya pañcāṅgyāmupasaṃyatasyāśvasya vaktrakavike badhnīyāt athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnāmayañ śiro vegena śalyamuddharati dṛḍhāṃ vā vṛkṣa śākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet

अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणामन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गमेव यन्त्रेण

adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārgameva yantreṇa

विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव

vimṛditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva

जातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां तयाऽवगृह्य शीताभिरद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतं शल्यमुद्धरेत्

jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayā'vagṛhya śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyamuddharet

अजातुषं तु जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके

ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke

अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकदीर्घसूत्रबद्धं द्र वभक्तोपहितं पाययेदाकण्ठात् पूर्णकोष्ठं च वामयेत् वमतश्चशल्यैकदेश-सक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत् मृदुना वादन्तधावनकूर्चकेनापहरेत् प्र-णुदेद्वाऽन्त क्षतकण्ठाय च मधु सर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्कराविमिश्रम्

asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikadīrghasūtrabaddhaṃ dra vabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet vamataścaśalyaikadeśa-saktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet mṛdunā vādantadhāvanakūrcakenāpaharet pra-ṇudedvā'nta kṣatakaṇṭhāya ca madhu sarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram

उदकपूर्णोदरमवाक्शिरसमवपीडयेद्धुनीयाद्वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखने-दामुखात्

udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayeddhunīyādvāmayedvā bhasmarāśau vā nikhane-dāmukhāt

ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कमनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाऽभिहन्यात् स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत्

grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet

बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि लालास्रावं फेनागमनं संज्ञानाशं चापादयति तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं विदध्याद्र सं च वातघ्नंदद्यादिति

bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ saṃjñānāśaṃ cāpādayati tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyādra saṃ ca vātaghnaṃdadyāditi

भवन्ति चात्र शल्याकृतिविशेषांश्च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान् तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक् शल्यमथाहरेत्

bhavanti cātra śalyākṛtiviśeṣāṃśca sthānānyāvekṣya buddhimān tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet

कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च आददीत भिषक् तस्मात्तानि युक्त्या समाहितः

karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca ādadīta bhiṣak tasmāttāni yuktyā samāhitaḥ

एतैरुपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश्च निर्हरेत्

etairupāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiśca nirharet

शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनाहृतम् वैकल्यं मरणं चापि तस्माद्यत्नाद्विनिर्हरेत्

śothapākau rujaścogrāḥ kuryācchalyamanāhṛtam vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmādyatnādvinirharet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शल्यापनयनीयोनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyonāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अष्टाविंशतितमोऽध्यायः

अथातो विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

फलाग्निजलवृष्टीनां पुष्पभूमाम्बुदा यथा ख्यापयन्ति भविष्यत्त्वं तथा रिष्टानि पञ्चताम्

phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpabhūmāmbudā yathā khyāpayanti bhaviṣyattvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām

तानि सौक्ष्म्यात् प्रमादाद्वा तथैवाशु व्यतिक्रमात् गृह्यन्ते नोद्गतान्यज्ञैर्मुमूर्षोर्न त्वसंभवात्

tāni saukṣmyāt pramādādvā tathaivāśu vyatikramāt gṛhyante nodgatānyajñairmumūrṣorna tvasaṃbhavāt

ध्रुवं तु मरणं रिष्टे ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः रसायनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते

dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate

नक्षत्रपीडा बहुधा यथा कालं विपच्यते तथैवारिष्टपाकं च ब्रुवते बहवो जनाः

nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālaṃ vipacyate tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ

असिद्धिमाप्नुयाल्लोके प्रतिकुर्वन् गतायुषः अतोऽरिष्टानि यत्नेन लक्षयेत् कुशलो भिषक्

asiddhimāpnuyālloke pratikurvan gatāyuṣaḥ ato'riṣṭāni yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak

गन्धवर्णरसादीनां विशेषाणां स्वभावतः वैकृतं यत् तदाचष्टे व्रणिनः पक्वलक्षणम्

gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ vaikṛtaṃ yat tadācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam

कटुस्तीक्ष्णश्च विस्रश्च गन्धस्तु पवनादिभिः लोहगन्धिस्तु रक्तेन व्यामिश्रः सान्निपातिकः

kaṭustīkṣṇaśca visraśca gandhastu pavanādibhiḥ lohagandhistu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ

लाजातसीतैलसमाः किंचिद्विस्राश्च गन्धतः ज्ञेयाः प्रकृतिगन्धाःस्युरतोऽन्यद्गन्धवैकृतम्

lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāśca gandhataḥ jñeyāḥ prakṛtigandhāḥsyurato'nyadgandhavaikṛtam

मद्यागुर्वाज्यसुमनापद्मचन्दनचम्पकैः सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः

madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ

श्ववाजिमूषिकध्वाङ्क्षपूतिवल्लूरमत्कुणैः सगन्धाः पङ्कगन्धाश्च भूमिगन्धाश्च गर्हिताः

śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ sagandhāḥ paṅkagandhāśca bhūmigandhāśca garhitāḥ

कुङ्कुमध्यामकङ्कुष्ठसवर्णाः पित्तकोपतः न दह्यन्ते न चूष्यन्ते भिषक् तान् परिवर्जयेत्

kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet

कण्डूमन्तः स्थिराः श्वेताः स्निग्धाः कफनिमित्ततः दूयन्ते वाऽपि दह्यन्ते भिषक् तान् परिवर्जयेत्

kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet

कृष्णास्तु ये तनुस्रावा वातजा मर्मतापिनः स्वल्पामपि न कुर्वन्ति रुजं तान् परिवर्जयेत्

kṛṣṇāstu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ svalpāmapi na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet

क्ष्वेडन्ति घुर्घुरायन्ते ज्वलन्तीव च ये व्रणाः त्वङ्मांसस्थाश्च पवनं सशब्दं विसृजन्ति ये

kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ tvaṅmāṃsasthāśca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye

ये च मर्मस्वसंभूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिः शीताश्च ये व्रणाः

ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ

दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः शक्तिध्वजरथाः कुन्तवाजिवारणगोवृषाः

dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ

येषु चाप्यवभासेरन् प्रासादाकृतयस्तथा चूर्णावकीर्णा इव ये भान्तिचानवचूर्णिताः

yeṣu cāpyavabhāseran prāsādākṛtayastathā cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānticānavacūrṇitāḥ

प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु

prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu

क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिद्ध्य्न्ति च ये व्रणाः वर्जयेत्तानपि प्राज्ञः संरक्षन्नात्मनो यशः

kriyābhiḥ samyagārabdhā na siddhynti ca ye vraṇāḥ varjayettānapi prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयो नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

दूतदर्शनसंभाषा वेषाश्चेष्टितमेव च ऋक्षं वेला तिथिश्चैव निमित्तं शकुनोऽनिलः

dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāśceṣṭitameva ca ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ śakuno'nilaḥ

देशो वैद्यस्य वाग्देहमनसां च विचेष्टितम् कथयन्त्यातुरगतं शुभं वा यदि वाऽशुभम्

deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham

पाखण्डाश्रमवर्णानां सपक्षाः कर्मसिद्धये त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये

pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye

नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः गर्दभोष्ट्ररथप्राप्ताः प्राप्ता वा स्युः परम्पराः

napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ

आर्द्र जीर्णापसव्यैकमलिनोद्ध्ववस्तवाससः न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकृता रौद्र रूपिणः

ārdra jīrṇāpasavyaikamalinoddhvavastavāsasaḥ nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudra rūpiṇaḥ

रूक्षनिष्ठुरवक्तारस्त्वमङ्गल्याभिधायिनः छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम्

rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam

वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः स्रोतोवरोधहृद्गण्डमूर्धोरःकुक्षिपाणयः

vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ

कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश्च ये विलिखन्तो महीं किंचिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः

kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye vilikhanto mahīṃ kiṃcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ

तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वाऽन्यच्च तद्विधम्

tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā'nyacca tadvidham

नखैर्नखान्तरं वाऽपि करेण चरणं तथा उपानच्चर्महस्ता वा विकृतव्याधिपीडिताः

nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ

वामाचारा रुदन्तश्च श्वासिनो विकृतेक्षणाः याम्यां दिशि प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः

vāmācārā rudantaśca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः दक्षिणाभिमुखं देशे त्वशुचौ वा हुताशनम् ज्वलयन्तं पचन्तं वा क्रूरकर्मणि चोद्यतम्

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam

नग्नं भूमौ शयानं वा वेगोत्सर्गेषु वाऽशुचिम् प्रकीर्णकेशमभ्यक्तं स्विन्नं विक्लवमेव वा

nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva vā

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः वैद्यस्य पैत्र्! ये दैवे वा कार्ये चोत्पातदर्शने

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ vaidyasya paitr! ye daive vā kārye cotpātadarśane

मध्याह्ने चार्धरात्रे वा सन्ध्ययोः कृत्तिकासु च आद्रा र्श्ले!षामघामूलपूर्वासु भरणीषु च

madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu ca ādrā rśle!ṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca

चतुर्थ्यां वा नवम्यां वा षष्ठ्यां सन्धिदिनेषु च वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः

caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ

स्विन्नाभितप्ता मध्याह्ने ज्वलनस्य समीपतः गर्हिता पित्तरोगेषु दूता वैद्यमुपागताः

svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ garhitā pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ

त एव कफरोगेषु कर्मसिद्धिकराः स्मृताः एतेन शेषं व्याख्यातं बुद्ध्वा संविभजेत्तु तत्

ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat

रक्तपित्तातिसारेषु प्रमेहेषु तथैव च प्रशस्तो जलरोधेषु दूतवैद्यसमागमः

raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ

विज्ञायैव विभागं तु शेषं बुध्येत पण्डितः शुक्लवासाः शुचिर्गौरः श्यामो वा प्रियदर्शनः

vijñāyaiva vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ

स्वस्यां जातौ स्वगोत्रो वा दूतः कार्यकरः स्मृतः गोयानेनागतस्तुष्टः पादाभ्यां शुभचेष्टितः

svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ goyānenāgatastuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ

स्मृतिमान् विधिकालज्ञः स्वतन्त्रः प्रतिपत्तिमान् अलङ्कृतो मङ्गलवान् दूतः कार्यकरः स्मृतः

smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ

स्वस्थं प्राङ्मुखमासीनं समे देशे शुचौ शुचिम् उपसर्पति यो वैद्यं स च कार्यकरः स्मृतः

svasthaṃ prāṅmukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ

मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः

māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ

स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर्वर्धमानमलङ्कृता कन्या मत्स्याः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि

strī putriṇī savatsā gaurvardhamānamalaṅkṛtā kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi

हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः अप्रशान्तोऽनलो वाजी हंसश्चापः शिखी तथा

hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ apraśānto'nalo vājī haṃsaścāpaḥ śikhī tathā

ब्रह्मदुन्दुभिजीमूतशङ्खवेणुरथस्वनाः सिंहगोवृषनादाश्च ह्रेषितं गजबृंहितम्

brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ siṃhagovṛṣanādāśca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam

शस्तं हंसरुतं नॄणां कौशिकं चैव वामतः प्रस्थाने यायिनः श्रेष्ठा वाचश्च हृदयङ्गमाः

śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaśca hṛdayaṅgamāḥ

पत्रपुष्पफलोपेतान् सक्षीरान्नीरुजो द्रुमान् आश्रिता वा नभोवेश्मध्वजतोरणवेदिकाः

patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ

दिक्षु शान्तासु वक्तारो मधुरं पृष्ठतोऽनुगाः वामा वा दक्षिणा वाऽपि शकुनाः कर्मसिद्धये

dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye

शुष्केऽशनिहतेऽपत्रे वल्लीनद्धे सकण्टके वृक्षेऽथवाऽश्मभस्मास्थिविट्तुषाङ्गारपांशुषु

śuṣke'śanihate'patre vallīnaddhe sakaṇṭake vṛkṣe'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu

चैत्यवल्मीकविषमस्थिता दीप्तखरस्वराः पुरतो दिक्षु दीप्तासु वक्तारो नार्थसाधकाः

caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ

पुन्नामानः खगा वामाः स्त्रीसंज्ञा दक्षिणाः शुभाः दक्षिणाद्वामगमनं प्रशस्तं श्वश्रृगालयोः वामं नकुलचाषाणां नोभयं शशसर्पयोः

punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśrṛgālayoḥ vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ

भासकौशिकयोश्चैव न प्रशस्तं किलोभयम् दर्शनं वा रुतं वाऽपि न गोधाकृकलासयोः

bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ

दूतैरनिष्टैस्तुल्यानामशस्तं दर्शनं नृणाम् कुलत्थतिलकार्पासतुषपाषाणभस्मनाम्

dūtairaniṣṭaistulyānāmaśastaṃ darśanaṃ nṛṇām kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām

पात्रं नेष्टं तथाऽङ्गारतैलकर्दमपूरितम् प्रसन्नेतरमद्यानां पूर्णं वा रक्तसर्षपैः

pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ

शवकाष्ठपलाशानां शुष्काणां पथि सङ्गमाः नेष्यन्ते पतितान्तस्थदीनान्धरिपवस्तथा

śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ neṣyante patitāntasthadīnāndharipavastathā

मृदुः शीतोऽनुकूलश्च सुगन्धिश्चानिलः शुभः खरोष्णोऽनिष्टगन्धश्च प्रतिलोमश्च गर्हितः

mṛduḥ śīto'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ kharoṣṇo'niṣṭagandhaśca pratilomaśca garhitaḥ

ग्रन्थ्यर्बुदादिषु सदा छेदशब्दस्तु पूजितः विद्र ध्युदरगुल्मेषु भेदशब्दस्तथैव च

granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdastu pūjitaḥ vidra dhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca

रक्तपित्तातिसारेषु रुद्धशब्दः प्रशस्यते एवं व्याधिविशेषेण निमित्तमुपधारयेत्

raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet

तथैवाक्रुष्टहाकष्टमाक्रन्दरुदितस्वनाः छर्द्यां वातपुरीषाणां शब्दो वै गर्दभोष्ट्रयोः

tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ

प्रतिषिद्धं तथा भग्नं क्षुतं स्खलितमाहतम् दौर्मनस्यं च वैद्यस्य यात्रायां न प्रशस्यते

pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitamāhatam daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate

प्रवेशेऽप्येतदुद्देशादवेक्ष्यं च तथाऽतुरे प्रतिद्वारं गृहे चास्य पुनरेतन्न गण्यते

praveśe'pyetaduddeśādavekṣyaṃ ca tathā'ture pratidvāraṃ gṛhe cāsya punaretanna gaṇyate

केशभस्मास्थिकाष्ठाश्मतुषकार्पासकण्टकाः खट्वोर्ध्वपादा मद्यापो वसा तैलं तिलास्तृणम्

keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam

नपुंसकव्यङ्गभग्ननग्नमुण्डासिताम्बराः प्रस्थाने वा प्रवेशे वा नेष्यन्ते दर्शनं गताः

napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ

भाण्डानां संकरस्थानां स्थानात् संचारणं तथा निखातोत्पाटनं भङ्गः पतनं निर्गमस्तथा

bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcāraṇaṃ tathā nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamastathā

वैद्यासनावसादो वा रोगी वा स्यादधोमुखः वैद्यं संभाषमाणोऽङ्ग कुड्यमास्तरणानि वा

vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo'ṅga kuḍyamāstaraṇāni vā

प्रमृज्याद्वा धुनीयाद्वा करौ पृष्ठं शिरस्तथा हस्तं चाकृष्य वैद्यस्य न्यसेच्छिरसि चोरसि

pramṛjyādvā dhunīyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi

यो वैद्यमुन्मुखः पश्यन्नुन्मार्ष्टि स्वाङ्गमातुरः न स सिध्यति वैद्यो वा गृहे यस्य न पूज्यते

yo vaidyamunmukhaḥ paśyannunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate

भवने पूज्यते वाऽपि यस्य वैद्यः स सिध्यति शुभं शुभेषु दूतादिष्वशुभं ह्यशुभेषु च

bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca

आतुरस्य ध्रुवं तस्माद्दूतादीन् लक्षयेद्भिषक् स्वप्नानतः प्रवक्ष्यामि मरणाय शुभाय च

āturasya dhruvaṃ tasmāddūtādīn lakṣayedbhiṣak svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca

सुहृदो यांश्च पश्यन्ति व्याधितो वा स्वयं तथा स्नेहाभ्यक्तशरीरस्तु करभव्यालगर्दभैः

suhṛdo yāṃśca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ

वराहैर्महिषैर्वाऽपि यो यायाद्दक्षिणामुखः रक्ताम्बरधरा कृष्णा हसन्ती मुक्तमूर्धजा

varāhairmahiṣairvā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā

यं चाकर्षति बद्ध्वा स्त्री नृत्यन्ती दक्षिणामुखम् अन्तावसायिभिर्यो वाऽकृष्यते दक्षिणामुखः

yaṃ cākarṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham antāvasāyibhiryo vā'kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ

परिष्वजेरन् यं वाऽपि प्रेताः प्रव्रजितानिस्तिथा मुहुराघ्रायते यस्तु श्वापदैर्विकृताननैः

pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitānistithā muhurāghrāyate yastu śvāpadairvikṛtānanaiḥ

पिबेन्मधु च तैलं च यो वा पङ्केऽवसीदति पङ्कप्रदिग्धगात्रो वा प्रनृत्येत् प्रहसेत्तथा

pibenmadhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke'vasīdati paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā

निरम्बरश्च यो रक्तां धारयेच्छिरसा स्रजम् यस्य वंशो नलो वाऽपि तालो वोरसि जायते

nirambaraśca yo raktāṃ dhārayecchirasā srajam yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate

यं वा मत्स्यो ग्रसेद्यो वा जननीं प्रविशेन्नरः पर्वताग्रात् पतेद्यो वा श्वभ्रे वा तमसाऽवृते

yaṃ vā matsyo grasedyo vā jananīṃ praviśennaraḥ parvatāgrāt patedyo vā śvabhre vā tamasā'vṛte

ह्रियेत स्रोतसा यो वा यो वा मौण्ड्यमवाप्नुयात् पराजीयेत बध्येत काकाद्यैर्वाऽभिभूयते

hriyeta srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamavāpnuyāt parājīyeta badhyeta kākādyairvā'bhibhūyate

पतनं तारकादीनां प्रणाशं दीपचक्षुषोः यः पश्येद्देवतानां वा प्रकम्पमवनेस्तथा

patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā

यस्य छर्दिर्विरेको वा दशनाः प्रपतन्ति वा शाल्मलद्यं किंशुकं यूपं वल्मीकं पारिभद्र कम्

yasya chardirvireko vā daśanāḥ prapatanti vā śālmaladyaṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadra kam

पुष्पाढ्यं कोविदारं वा चितां वा योऽधिरोहति कार्पासतैलपिण्याकलोहानि लवणं तिलान्

puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo'dhirohati kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān

लभेताश्नीत वा पक्वमन्नं यश्च पिबेत् सुराम् स्वस्थः स लभते व्याधिं व्याधितो मृत्युमृच्छति

labhetāśnīta vā pakvamannaṃ yaśca pibet surām svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati

यथास्वं प्रकृतिस्वप्नो विस्मृतो विहतस्तथा चिन्ताकृतो दिवा दृष्टो भवन्त्यफलदास्तु ते

yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatastathā cintākṛto divā dṛṣṭo bhavantyaphaladāstu te

ज्वरितानां शुना सख्यं कपिसख्यं तु शोषिणाम् उन्मादे राक्षसैः प्रेतैरपस्मारे प्रवर्तनम्

jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām unmāde rākṣasaiḥ pretairapasmāre pravartanam

मेहातिसारिणां तोयपानं स्नेहस्य कुष्ठिनाम् गुल्मेषु स्थावरोत्पत्तिः कोष्ठे मूर्ध्नि शिरोरुजि

mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji

शष्कुलीभक्षणं छर्द्यामध्वा श्वासपिपासयोः हारिद्रं भोजनं वाऽपि यस्य स्यात् पाण्डुरोगिणः

śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ

रक्तपित्ती पिबेद्यस्तु शोणितं स विनश्यति स्वप्नानेवंविधान् दृष्ट्वा प्रातरुत्थाय यत्नवान्

raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān

दद्यान्माषांस्तिलांल्लोहं विप्रेभ्यः काञ्चनं तथा जपेच्चापि शुभान् मन्त्रान् गायत्रीं त्रिपदां तथा

dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā japeccāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā

दृष्ट्वा तु प्रथमे यामे स्वप्याद् ध्यात्वा पुनः शुभम् जपेद्वाऽन्यतमं वेदं ब्रह्मचारी समाहितः

dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham japedvā'nyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ

न चाचक्षीत कस्मैचिद्दृष्ट्वा स्वप्नमशोभनम् देवतायतने चैव वसेद्रा त्रित्रयं तथा विप्रांश्च पूजयेन्नित्यं दुःस्वप्नात् प्रविमुच्यते

na cācakṣīta kasmaiciddṛṣṭvā svapnamaśobhanam devatāyatane caiva vasedrā tritrayaṃ tathā viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रशस्तं स्वप्नदर्शनम् देवान् द्विजान्गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam devān dvijāngovṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān

समिद्धमग्निं साधूंश्च निर्मलानि जलानि च पश्येत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च

samiddhamagniṃ sādhūṃśca nirmalāni jalāni ca paśyet kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca

मांसं मत्स्यान् स्रजः श्वेता वासांसि च फलानि च लभेत धनलाभाय व्याधेरपगमाय च

māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca labheta dhanalābhāya vyādherapagamāya ca

महाप्रासादसफलवृक्षवारणपर्वतान् आरोहेद्दुव्यलाभाय व्याधेरपगमाय च

mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān ārohedduvyalābhāya vyādherapagamāya ca

नदीनदसमुद्रा श्चं! क्षुभितान् कलुषोदकान् तरेत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च

nadīnadasamudrā ścaṃ! kṣubhitān kaluṣodakān taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca

उरगो वा जलौको वा भ्रमरो वाऽपि यं दशेत् आरोग्यं निर्दिशेत्तस्य धनलाभं च बुद्धिमान्

urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān

एवं रूपाञ् शुभान् स्वप्नान् यः पश्येद्व्याधितो नरः स दीर्घायुरिति ज्ञेयस्तस्मै कर्म समाचरेत्

evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito naraḥ sa dīrghāyuriti jñeyastasmai karma samācaret

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ

त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः पञ्चेन्द्रि यार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pañcendri yārthavipratipattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् तत्त्वरिष्टं समासेन व्यासतस्तु निबोध मे

śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet tattvariṣṭaṃ samāsena vyāsatastu nibodha me

शृणोति विविधाञ् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः समुद्र पुरमेघानामसंपत्तौ च निःस्वनान्

śṛṇoti vividhāñ śabdān yo divyānāmabhāvataḥ samudra purameghānāmasaṃpattau ca niḥsvanān

तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीताञ् शृणोति च

tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītāñ śṛṇoti ca

द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम्

dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati na śṛṇoti ca yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam

यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् संजातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते

yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat saṃjātaśītapiḍako yaśca dāhena pīḍyate

उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा

uṣṇagātro'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate prahārānnābhijānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā

पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि

pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi

स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः सुगन्धिर्वाऽति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम्

snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ sugandhirvā'ti yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam

विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये

viparītena gṛhṇāti rasān yaścopayojitān upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye

यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते

yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryurmithyopayojitāḥ yo vā rasānna saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate

सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् गृह्णीते वाऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः

sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām gṛhṇīte vā'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ

यो वा गन्धं न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा

yo vā gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśastathā

विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति

viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati

रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्र वर्चसम् अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान्

rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candra varcasam ameghopaplave yaśca śakracāpataḍidguṇān

तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्बरम्

taḍittvato'sitān yo vā nirmale gagane ghanān vimānayānaprāsādairyaśca saṃkulamambaram

यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम्

yaścānilaṃ mūrtimantamantarikṣaṃ ca paśyati dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm

प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति

pradīptamiva lokaṃ ca yo vā plutamivāmbhasā bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati

न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम्

na paśyati sanakṣatrāṃ yaśca devīmarundhatīm dhruvamākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam

ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्त्वजाम्

jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām

श्वकाकङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि

śvakākaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtāmapi

यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात्

yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnimīkṣate āturasya bhavenmṛtyuḥ svastho vyādhimavāpnuyāt

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रि यार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pañcendri yārthavipratipattirnāma triṃśo'dhyāyaḥ

;एकविंशतितमोऽध्यायः

अथातः शूकदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

संलिख्य सर्षपीं सम्यक् कषायैरवचूर्णयेत् कषायेष्वेव तैलं च कुर्वीत व्रणरोपणम्

saṃlikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyairavacūrṇayet kaṣāyeṣveva tailaṃ ca kurvīta vraṇaropaṇam

अष्ठीलिकां जलौकोभिर्ग्राहयेच्च पुनः पुनः तथा चानुपशाम्यन्तीं कफग्रन्थिवदुद्धरेत्

aṣṭhīlikāṃ jalaukobhirgrāhayecca punaḥ punaḥ tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivaduddharet

स्वेदयेद्ग्रथितं शश्वन्नाडीस्वेदेन बुद्धिमान् सुखोष्णैरुपनाहैश्च सुस्निग्धैरुपनाहयेत्

svedayedgrathitaṃ śaśvannāḍīsvedena buddhimān sukhoṣṇairupanāhaiśca susnigdhairupanāhayet

कुम्भीकां पाकमापन्नां भिन्द्याच्छुद्धां तु रोपयेत् तैलेन त्रिफलालोध्रतिन्दुकाम्रातकेन तु

kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ bhindyācchuddhāṃ tu ropayet tailena triphalālodhratindukāmrātakena tu

ग्राहयित्वा जलौकोभिरलजीं सेचयेत्ततः कषायैस्तेषु सिद्धं च तैलं रोपणमिष्यते

grāhayitvā jalaukobhiralajīṃ secayettataḥ kaṣāyaisteṣu siddhaṃ ca tailaṃ ropaṇamiṣyate

बलातैलेन कोष्णेन मृदितं परिषेचयेत् मधुरैः सर्पिषा स्निग्धैः सुखोष्णैरुपनाहयेत्

balātailena koṣṇena mṛditaṃ pariṣecayet madhuraiḥ sarpiṣā snigdhaiḥ sukhoṣṇairupanāhayet

संमूढपिडकां क्षिप्रं जलौकोभिरुपाचरेत् भित्त्वा पर्यागतां चापि लेपयेत् क्षौद्र सर्पिषा

saṃmūḍhapiḍakāṃ kṣipraṃ jalaukobhirupācaret bhittvā paryāgatāṃ cāpi lepayet kṣaudra sarpiṣā

अवमन्थे गते पाकं भिन्ने तैलं विधीयते धवाश्वकर्णपत्तङ्गसल्लकीतिन्दुकीकृतम्

avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate dhavāśvakarṇapattaṅgasallakītindukīkṛtam

क्रियां पुष्करिकायां तु शीतां सर्वां प्रयोजयेत् जलौकोभिर्हरेच्चासृक् सर्पिषा चावसेचयेत्

kriyāṃ puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet jalaukobhirhareccāsṛk sarpiṣā cāvasecayet

स्पर्शहान्यां हरेद्र क्तं प्रदिह्यान्मधुरैरपि क्षीरेक्षुरससर्पिर्भिः सेचयेच्च सुशीतलैः

sparśahānyāṃ haredra ktaṃ pradihyānmadhurairapi kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayecca suśītalaiḥ

पिडकामुत्तमाख्यां च बडिशेनोद्धरेद्भिषक् उद्धृत्य मधुसंयुक्तैः कषायैरवचूर्णयेत्

piḍakāmuttamākhyāṃ ca baḍiśenoddharedbhiṣak uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyairavacūrṇayet

रसक्रिया विधातव्या लिखिते शतपोनके पृथक्पर्ण्यादिसिद्धं च देयं तैलमनन्तरम्

rasakriyā vidhātavyā likhite śataponake pṛthakparṇyādisiddhaṃ ca deyaṃ tailamanantaram

क्रियां कुर्याद्भिषक् प्राज्ञस्त्वक्पाकस्य विसर्पवत् रक्तविद्र धिवच्चापि क्रिया शोणितजेऽबुदे

kriyāṃ kuryādbhiṣak prājñastvakpākasya visarpavat raktavidra dhivaccāpi kriyā śoṇitaje'bude

कषायकल्कसर्पींषि तैलं चूर्णं रसक्रियाम् शोधनं रोपणं चैव वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत्

kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailaṃ cūrṇaṃ rasakriyām śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet

हितं च सर्पिषः पानं पथ्यं चापि विरेचनम् हितः शोणितमोक्षश्च यच्चापि लघु भोजनम्

hitaṃ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyaṃ cāpi virecanam hitaḥ śoṇitamokṣaśca yaccāpi laghu bhojanam

अर्बुदं मांसपाकं च विद्र धिं तिलकालकम् प्रत्याख्याय प्रकुर्वीत भिषक् सम्यक् प्रतिक्रियाम्

arbudaṃ māṃsapākaṃ ca vidra dhiṃ tilakālakam pratyākhyāya prakurvīta bhiṣak samyak pratikriyām

;इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शूकरोगचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śūkarogacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

;द्वाविंशतितमोऽध्यायः

अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

चतुर्विधेन स्नेहेन मधुच्छिष्टयुतेन च वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान्

caturvidhena snehena madhucchiṣṭayutena ca vātaje'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedaṃ ca buddhimān

विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम्

vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam

श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम्

śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam

पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् पित्तविद्र धिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः

pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret pittavidra dhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ

शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके

śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake

त्र्! यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा क्षौद्र युक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम्

tr! yūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā kṣaudra yuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam

मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम्

medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam

एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते

etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma vakṣyate

शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः

śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ

प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः

priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ

दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्र ः! प्रतिसारणम्

dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudra ḥ! pratisāraṇam

हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत्

hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet

रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्र घृतशर्कराः

rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudra ghṛtaśarkarāḥ

काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः

kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ

सक्षौद्रै ः! शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः

sakṣaudrai ḥ! śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ

क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः

kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam kriyāṃ paridare kuryācchītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ

संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक्

saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk

क्षौद्र युक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् पिप्पलद्यः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचूलं फलम्

kṣaudra yuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet pippaladyaḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naicūlaṃ phalam

सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः

sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ

शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः

śastreṇa dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet tataḥ kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ

उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता

uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato'gnimavacārayet kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā

छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रै रेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः

chittvā'dhimāṃsaṃ sakṣaudrai rebhiścūrṇairupācaret vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ

क्षौद्र द्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने हितः शिरोविरेकश्च धूमो वैरेचनश्च यः

kṣaudra dvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane hitaḥ śirovirekaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ

सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत्

sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet

यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत्

yaṃ dantamabhijāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet

शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम्

śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam

समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने

samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram uddhṛte tūttare dante samūle sthirabandhane

रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि काणः संजायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते

raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti hi kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate

चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम्

calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram

कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम्

kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam

तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते

tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate

स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः

snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ

स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम्

snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam

शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक्

śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak

लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः

lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ

कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम्

kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam

तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः भद्र दार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः

tathā'vapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ bhadra dārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ

चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः

calamuddhṛtya ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ

तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम्

tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet hanumokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām

फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत्

phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam tathā'tikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet

साध्यानां दन्तरोगाणां चिकित्सितमुदीरितम् जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये

sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamudīritam jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye

ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत्

oṣṭhaprakope'nilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet

पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम्

pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam

कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे

kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe

गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत्

gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet

उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत्

upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret

जिह्वागतानां कर्मोक्तं तालव्यानां प्रवक्ष्यते अङ्गुष्ठाङ्गुलिसंदंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम्

jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate aṅguṣṭhāṅgulisaṃdaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām

छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक्

chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak

अत्यादानात् स्रवेद्र क्तं तन्निमित्तं म्रियेत च हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः

atyādānāt sravedra ktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ

तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम्

tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam

मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः क्षौद्र युक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत्

maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ kṣaudra yuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet

वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत्

vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet

इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम्

iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām

ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः

tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ

तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि

tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi

तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः

tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ

कीर्तितं तालुजानां तु कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम्

kīrtitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam

छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत्

chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet

सुखोष्णान् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः पतङ्गशर्कराक्षौद्रै ः! पैत्तिकीं प्रतिसारयेत्

sukhoṣṇān snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ pataṅgaśarkarākṣaudrai ḥ! paittikīṃ pratisārayet

द्रा क्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत्

drā kṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet

श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे

śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe

पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसंभवाम् विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत्

pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasaṃbhavām visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat

एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम्

ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām

एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत्

ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet

अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्र धिम् वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत्

amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidra dhim vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet

तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः

tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ tato'smai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत्

śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet

तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत्

tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ ṭiṇṭūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet

एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः

eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ

पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः

pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ

प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम्

pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham

पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च

pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca

गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसंमितैः एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति

gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasaṃmitaiḥ eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo'pakarṣati

क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि

kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi

रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः

rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ

ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ

oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau

दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा

danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā

स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या

svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā

असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत्

asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

त्रयोविंशतितमोऽध्यायः

अथातः शोफानां चिकित्सतं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śophānāṃ cikitsataṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

षडिवधोऽवयवसमुत्थः शोफोऽभिहितो लक्षणतः प्रतीकारतश्च सर्वसरस्तु पञ्चविधः तद्यथावातपित्तश्लेष्मसन्निपातविषनिमित्तः

ṣaḍivadho'vayavasamutthaḥ śopho'bhihito lakṣaṇataḥ pratīkārataśca sarvasarastu pañcavidhaḥ tadyathāvātapittaśleṣmasannipātaviṣanimittaḥ

तत्रापतर्पितस्याध्वगमनातिमात्रमभ्यवहरतो वा पिष्टान्नहरितकशाक लव-णानिक्षीणस्य वाऽतिमात्रमम्लमुपसेवमानस्य मृत्पक्वलोष्टकटशर्करानूपौद-कमांससेवनादजीर्णिनो वा ग्राम्यधर्मसेवनाद्विरुद्धहारसेवनात् वा हस्त्यश्वो-ष्ट्ररथपदातिसङ्क्षोभणादयो सितस्य दोषा धातून् प्रदूष्य श्वयथुमापादयन्त्यखिले शरीरे

tatrāpatarpitasyādhvagamanātimātramabhyavaharato vā piṣṭānnaharitakaśāka lava-ṇānikṣīṇasya vā'timātramamlamupasevamānasya mṛtpakvaloṣṭakaṭaśarkarānūpauda-kamāṃsasevanādajīrṇino vā grāmyadharmasevanādviruddhahārasevanāt vā hastyaśvo-ṣṭrarathapadātisaṅkṣobhaṇādayo sitasya doṣā dhātūn pradūṣya śvayathumāpādayantyakhile śarīre

तत्र वातश्वयथुररुणः कृष्णो वा मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषाः पित्तश्वयथुः पीतः सरक्तो वा मृदुः शीघ्रानुसार्यूषादयश्चात्र वेदनाविशेषाः श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः शुक्लो वा स्निग्धः कठिनः शीतो मन्दानुसारी क-ण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषाः सन्निपातश्वयथुः सर्ववर्णवेदनः विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाद्दुष्टतोयसेवनात् प्रकुथितोदकावगाहनात् सविषसत्त्वदिग्धचूर्णे-नावचूर्णनाद्वा सविषमूत्रपुरीषशुक्रस्पृष्टानां वा तृणकाष्ठादीनां संस्पर्शनात् स तु मृदुः क्षिप्रोत्थानोऽवलम्बी चलोऽचलो वा दाहपाकरागप्रायश्च भवति

tatra vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā mṛduranavasthitāstodādayaścātra vedanāviśeṣāḥ pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā mṛduḥ śīghrānusāryūṣādayaścātra vedanāviśeṣāḥ śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śīto mandānusārī ka-ṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣāḥ sannipātaśvayathuḥ sarvavarṇavedanaḥ viṣanimittastu garopayogādduṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇe-nāvacūrṇanādvā saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśanāt sa tu mṛduḥ kṣiprotthāno'valambī calo'calo vā dāhapākarāgaprāyaśca bhavati

भवन्ति चात्र दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः पक्वाशयस्था मध्ये च वर्चःस्थानगतास्त्वधः

bhavanti cātra doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ pakvāśayasthā madhye ca varcaḥsthānagatāstvadhaḥ

कृत्स्नं देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा श्वयथुर्मध्यदेशे यः स कष्टः सर्वगश्च यः

kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā śvayathurmadhyadeśe yaḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ

अर्धाङ्गेऽरिष्टभूतश्च यश्चोर्ध्वं परिसर्पति श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्च्छर्दिररोचकः

ardhāṅge'riṣṭabhūtaśca yaścordhvaṃ parisarpati śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraścchardirarocakaḥ

हिक्कातीसारकासाश्च शूनं सङ्क्षपयन्ति हि सामान्यतो विशेषाच्च तेषां वक्ष्यामि भेषजम्

hikkātīsārakāsāśca śūnaṃ saṅkṣapayanti hi sāmānyato viśeṣācca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam

शोफिनः सर्व एव परिहरेयुरम्ललवणदधिगुड वसापयस्तैलघृतपिष्टमयगुरूणि

śophinaḥ sarva eva parihareyuramlalavaṇadadhiguḍa vasāpayastailaghṛtapiṣṭamayagurūṇi

तत्र वातश्वयथौ त्रैवृतमेरण्डतैलं वा मासमर्ध मासं वा पाययेत् न्यग्रोधादि-ककषायसिद्धं सर्पिः पित्तश्वयथौ आरग्वधादिसिद्धं सर्पिः श्लेष्मश्वयथौ स-न्निपातश्वयथौ स्नुहीक्षीरपात्रं द्वादशभिरम्लपात्रैः प्रतिसंसृज्य दन्तीद्र वन्तीप्रतीवापं सर्पिः पाचयित्वा पाययेत् विषनिमित्तेषु कल्पेषु प्रतीकारः

tatra vātaśvayathau traivṛtameraṇḍatailaṃ vā māsamardha māsaṃ vā pāyayet nyagrodhādi-kakaṣāyasiddhaṃ sarpiḥ pittaśvayathau āragvadhādisiddhaṃ sarpiḥ śleṣmaśvayathau sa-nnipātaśvayathau snuhīkṣīrapātraṃ dvādaśabhiramlapātraiḥ pratisaṃsṛjya dantīdra vantīpratīvāpaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet viṣanimitteṣu kalpeṣu pratīkāraḥ

अत ऊर्ध्वं सामान्यचिकित्सितमुपदेक्ष्यामः तिल्वकघृतचतुर्थानि यान्युक्ता-न्युदरेषु ततोऽन्यतममुपयुज्यमानं श्वयथुमपहन्ति मूत्रवर्तिक्रियां वा सेवेत न-वायसं वाऽहरहर्मधुना विडङ्गातिविषाकुटजफलभद्र दारुनागरमरिचचूर्णं वा धरणमुष्णाम्बुना त्रिकटुक्षारायश्चूर्णानि वा त्रिफलाकषायेण मूत्रं वा तुल्यक्षीरं हरीतकीं वा तुल्यगुडामुपयुञ्जीत देवदारुशुण्ठीं वा गुग्गुलुं वा मूत्रेण वर्षा-भूकषायानुपानं वा तुल्यगुडं शृङ्गवेरं वा वर्षाभूकषायं मूलकल्कं वा सशृ-ङ्गवेरं पयोऽनुपानमहरहर्मासं व्योषवर्षाभूकषायसिद्धेन वा सर्पिषामुद्गोलु-म्बान् भक्षयेत् पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्य चित्रकमयूरकवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत् सहौषधमुरङ्गीमूलसिद्धं वा त्रिकटुकैरण्डश्यामामूलसिद्धं वा वषा-र्भू!शृङ्गवेरसहादेवदारुसिद्धं वा तथाऽलाबूबिभीतकफलकल्कं वा तण्डुला-म्बुना क्षारपिप्पलीमरि चशृङ्गवेरानुसिद्धेन च मुद्गयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन भोजयेद्यवान्नं गोधूमान्नं वा वृक्षकार्कनक्तमालनिम्बवर्षाभूक्वाथैश्च परिषेकः सर्षपसुवर्चलासैन्धवशार्ङ्गेष्टाभिश्च प्रदेहः कार्यःयथादोषं च वमनविरेचना-स्थापनानि तीक्ष्णान्यजस्रमुपसेवेत स्नेहस्वेदोपनाहांश्च सिराभिश्चाभीक्षणं शोणितमवसेचयेदन्यत्रोपद्र वशोफादिति

ata ūrdhvaṃ sāmānyacikitsitamupadekṣyāmaḥ tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktā-nyudareṣu tato'nyatamamupayujyamānaṃ śvayathumapahanti mūtravartikriyāṃ vā seveta na-vāyasaṃ vā'haraharmadhunā viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadra dārunāgaramaricacūrṇaṃ vā dharaṇamuṣṇāmbunā trikaṭukṣārāyaścūrṇāni vā triphalākaṣāyeṇa mūtraṃ vā tulyakṣīraṃ harītakīṃ vā tulyaguḍāmupayuñjīta devadāruśuṇṭhīṃ vā gugguluṃ vā mūtreṇa varṣā-bhūkaṣāyānupānaṃ vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ vā varṣābhūkaṣāyaṃ mūlakalkaṃ vā saśṛ-ṅgaveraṃ payo'nupānamaharaharmāsaṃ vyoṣavarṣābhūkaṣāyasiddhena vā sarpiṣāmudgolu-mbān bhakṣayet pippalīpippalīmūlacavya citrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pibet sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṃ vā trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddhaṃ vā vaṣā-rbhū!śṛṅgaverasahādevadārusiddhaṃ vā tathā'lābūbibhītakaphalakalkaṃ vā taṇḍulā-mbunā kṣārapippalīmari caśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpasnehena bhojayedyavānnaṃ godhūmānnaṃ vā vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiśca pariṣekaḥ sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca pradehaḥ kāryaḥyathādoṣaṃ ca vamanavirecanā-sthāpanāni tīkṣṇānyajasramupaseveta snehasvedopanāhāṃśca sirābhiścābhīkṣaṇaṃ śoṇitamavasecayedanyatropadra vaśophāditi

भवति चात्र पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमजाङ्गलं च स्त्रियो घृतं तैलपयोगुरूणि शोफं जिघांसुः परिवर्जयेत्तु

bhavati cātra piṣṭānnamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalaṃ ca striyo ghṛtaṃ tailapayogurūṇi śophaṃ jighāṃsuḥ parivarjayettu

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शोथचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śothacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

अथातोऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छा धीमता यदनुष्ठेयं तत् सर्वं संप्रवक्ष्यते

utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchā dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate

तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् कनिष्ठिकापरीणाहमृज्वग्रन्थितमव्रणम्

tatrādau dantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam

अयुग्मग्रन्थि यच्चापि प्रत्यग्रं शस्तभूमिजम् अवेक्ष्यर्तुं च दोषं च रसं वीर्यं च योजयेत्

ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet

कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा

kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā

मधूको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा क्षौद्र व्योषत्रिवर्गाक्तं सतैलं सैन्धवेन च

madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā kṣaudra vyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca

चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत् एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन च

cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca

दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन् तद्दौर्गन्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति

dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati

वैशद्यमन्नाभिरुचिं सौमनस्यं करोति च न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वारोगसमुद्भवे

vaiśadyamannābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave

अथास्यपाके श्वासे च कासहिक्कावमीषु च दुर्बलोऽजीर्णभक्तश्च मूर्च्छार्तो मदपीडितः

athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca durbalo'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ

शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः अर्दिती कर्णशूली च दन्तरोगी च मानवः

śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ

जिह्वानिर्लेखनं रौप्यं सौवर्णं वार्क्षमेव च तन्मलापहरं शस्तं मृदु श्लक्ष्णं दशाङ्गुलम्

jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam

मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम् दन्तदार्ढ्यकरं रुच्यं स्नेहगण्डूषधारणम्

mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam

क्षीरवृक्षकषायैर्वा क्षीरेण च विमिश्रितैः भिल्लोटककषायेण तथैवामलकस्य वा

kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā

प्रक्षालयेन्मुखं नेत्रे स्वस्थः शीतोदकेन वा नीलिकां मुखशोषं च पिडकां व्यङ्गमेव च

prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca

रक्तपित्तकृतान् रोगान् सद्य एव विनाशयेत् सुखं लघु निरीक्षेत दृढं पश्यति चक्षुषा

raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā

मतं स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसंभवम् दाहकण्डूमलघ्नं च दृष्टिक्लेदरुजापहम्

mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham

तेजोरूपावहं चैव सहते मारुतातपौ न नेत्ररोगा जायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत्

tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret

भुक्तवाञ्छिरसा स्नातः श्रान्तश्छर्दनवाहनैः रात्रौ जागरितश्चापि नाञ्ज्याज्ज्वरित एव च

bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca

कर्पूरजातीकक्कोललवङ्गकटुकाह्वयैः सचूर्णपूगैः सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम्

karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham

मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् हनुदन्तस्वरमलजिह्वेन्द्रि यविशोधनम्

mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam hanudantasvaramalajihvendri yaviśodhanam

प्रसेकशमनं हृद्यं गलामयविनाशनम् पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे

prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave

रक्तपित्तक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छापरीतिनाम् रूक्षदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम्

raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām

शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छिरोभङ्गोऽपकर्षति केशानां मार्दवं दैर्घ्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम्

śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo'pakarṣati keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām

करोति शिरसस्तृप्तिं सुत्वक्कमपि चाननम् सन्तर्पणं चेन्द्रि याणां शिरसः प्रतिपूरणम्

karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam santarpaṇaṃ cendri yāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam

मधुकं क्षीरशुक्ला च सरलं देवदारु च क्षुद्र कं पञ्चनामानं समभागानि संहरेत्

madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca kṣudra kaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet

तेषां कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् सदैव शीतलं जन्तोर्मूर्ध्नि तैलं प्रदापयेत्

teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet

केशप्रसाधनी केश्या रजोजन्तुमलापहा हनुमन्याशिरःकर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम्

keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam

अभ्यङ्गो मार्दवकरः कफवातनिरोधनः धातूनां पुष्टिजननो मृजावर्णबलप्रदः

abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ

सेकः श्रमघ्नोऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः क्षताग्निदग्धाभिहतविघृष्टानां रुजापहः

sekaḥ śramaghno'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ

जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूलेऽङकुरास्तरोः तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते

jalasiktasya vardhante yathā mūle'ṅakurāstaroḥ tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate

सिरामुखै रोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयन् शरीरबलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने

sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayan śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane

तत्र प्रकृतिसात्म्यर्तुदेशदोषविकारवित् तैलं घृतं वा मतिमान् युञ्ज्यादभ्यङ्गसेकयोः

tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ

केवलं सामदोषेषु न कथञ्चन योजयेत् तरुणज्वर्यजीर्णी च नाभ्यक्तव्यौ कथञ्चन

kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana

तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेरसाध्यत्वमथापि वा

tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā

शेषाणां तदहः प्रोक्ता अग्निमान्द्यादयो गदाः सन्तर्पणसमुत्थानां रोगाणां नैव कारयेत्

śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet

शरीरायासजननं कर्म व्यायामसंज्ञितम् तत् कृत्वा तु सुखं देहं विमृद्नीयात् समन्ततः

śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam tat kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdnīyāt samantataḥ

शरीरोपचयः कान्तिर्गात्राणां सुविभक्तता दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा

śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā

श्रमक्लमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णुता आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते

śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate

न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणम् न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात्

na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt

न चैनं सहसाऽक्रम्य जरा समधिरोहति स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च

na cainaṃ sahasā'kramya jarā samadhirohati sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca

व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च व्याधयो नोपसर्पन्ति सिंहं क्षुद्र मृगा इव

vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudra mṛgā iva

वयोरूपगुणैर्हीनमपि कुर्यात् सुदर्शनम् व्यायामं कुर्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम्

vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam

विदग्धमविदग्धं वा निर्दोषं परिपच्यते व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम्

vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām

स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः सर्वेष्वृतुष्वहरहः पुम्भिरात्महितैषिभिः

sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ

वलस्यार्धेन कर्तव्यो व्यायामो हन्त्यतोऽन्यथा हृदि स्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते

valasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato'nyathā hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate

व्यायामं कुर्वतो जन्तोस्तद्बलार्धस्य लक्षणम् वयोबलशरीराणि देशकालाशनानि च

vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca

समीक्ष्य कुर्याद्व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् क्षयतृष्णारुचिच्छर्दिरक्तपित्तभ्रमक्लमाः

samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ

कासशोषज्वरश्वासा अतिव्यायामसंभवाः रक्तपित्ती कृशः शोषी श्वासकासक्षतातुरः

kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasaṃbhavāḥ raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ

भुक्तवान् स्त्रीषु च क्षीणस्तृड्भ्रमार्तश्च वर्जयेत् उद्वर्तनं वातहरं कफमेदोविलापनम्

bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam

स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम् सिरामुखविविक्तत्वं त्वक्स्थस्याग्नेश्च तेजनम्

sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam

उद्घर्षणोत्सादनाभ्यां जायेयातामसंशयम् उत्सादनाद्भवेत् स्त्रीणां विशेषात् कान्तिमद्वपुः

udgharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ

प्रहर्षसौभाग्यमृजालाघवादिगुणान्वितम् उद्घर्षणं तु विज्ञेयं कण्डूकोठानिलापहम्

praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṭhānilāpaham

ऊर्वोः संजनयत्याशु फेनकः स्थैर्यलाघवे कण्डूकोठानिलस्तम्भमलरोगापहश्च सः

ūrvoḥ saṃjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ

तेजनं त्वग्गतस्याग्नेः सिरामुखविवेचनम् उद्घर्षणं त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम्

tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam

निद्रा दाहश्रमहरं स्वेदकण्डूतृषापहम् हृद्यं मलहरं श्रेष्ठं सर्वेन्द्रि यविबोधनम्

nidrā dāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendri yavibodhanam

तन्द्रा पाप्मोपशमनं तुष्टिदं पुंस्त्ववर्धनम् रक्तप्रसादनं चापि स्नानमग्नेश्च दीपनम्

tandrā pāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam

उष्णेन शिरसः स्नानमहितं चक्षुषः सदा शीतेन शिरसः स्नानं चक्षुष्यमिति निर्दिशेत्

uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet

श्लेष्ममारुतकोपे तु ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् काममुष्णं शिरःस्नानं भैषज्यार्थं समाचरेत्

śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ samācaret

अतिशीताम्बु शीते च श्लेष्ममारुतकोपनम् अत्युष्णमुष्णकाले च पित्तशोणितकोपनम्

atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam

तच्चातिसारज्वरितकर्णशूलानिलार्तिषु आध्मानारोचकाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्

taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam

सौभाग्यदं वर्णकरं प्रीत्योजोबलवर्धनम् स्वेददौर्गन्ध्यवैवर्ण्यश्रमघ्नमनुलेपनम्

saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam

स्नानं येषां निषिद्धं तु तेषामप्यनुलेपनम् रक्षोघ्नमथ चौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम्

snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam

सुमनोम्बररत्नानां धारणं प्रीतिवर्धनम् मुखालेपाद्दृढं चक्षुः पीनगण्डं तथाऽननम्

sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā'nanam

अव्यङ्गपिडकं कान्तं भवत्यम्बुजसन्निभम् पक्ष्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमण्डलम्

avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam

नेत्रमञ्जनसंयोगाद्भवेच्चामलतारकम् यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं धनधान्यविवर्धनम्

netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam

देवतातिथिविप्राणां पूजनं गोत्रवर्धनम् आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारकः

devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ

आयुस्तेजःसमुत्साहस्मृत्योजोग्निविवर्धनः पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम्

āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham

चक्षुःप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् निद्रा करो देहसुखश्चक्षुष्यः श्रमसुप्तिनुत्

cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam nidrā karo dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut

पादत्वङ्मृदुकारी च पादाभ्यङ्गः सदा हितः पादरोगहरं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्

pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam

सुखप्रचारमोजस्यं सदा पादत्रधारणम् अनारोग्यमनायुष्यं चक्षुषोरुपघातकृत्

sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt

पादाभ्यामनुपानद्भ्यां सदा चङ्क्रमणं नृणाम् पाप्मोपशमनं केशनखरोमापमार्जनम्

pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam

हर्षलाघवसौभाग्यकरमुत्साहवर्धनम् बाणवारं मृजावर्णतेजोबलविवर्धनम्

harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam bāṇavāraṃ mṛjāvarṇatejobalavivardhanam

पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजोपहम् वर्षानिलरजोघर्महिमादीनां निवारणम्

pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam

वर्ण्यं चक्षुष्यमौजस्यं शङ्करं छत्रधारणम् शुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम्

varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham

श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते सत्त्वोत्साहबलस्थैर्यधैर्यवीर्यविवर्धनम्

śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam

अवष्टम्भकरं चापि भयघ्नं दण्डधारणम् आस्या वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यकरी सुखा

avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā

अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः अत्यध्वा विपरीतोऽस्माज्जरादौर्बल्यकृच्च सः

adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ atyadhvā viparīto'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ

यत्तु चङ्क्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् तदायुर्बलमेधाग्निप्रदमिन्द्रि यबोधनम्

yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet tadāyurbalamedhāgnipradamindri yabodhanam

श्रमानिलहरं वृष्यं पुष्टिनिद्रा धृतिप्रदम् सुखं शय्यासनं दुःखं पिपरीतगुणं मतम्

śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrā dhṛtipradam sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ piparītaguṇaṃ matam

बालव्यजनमौजस्यं मक्षिकादीनपोहति शोषदाहश्रमस्वेदमूर्च्छाघ्नो व्यजनानिलः

bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ

प्रीतिनिद्रा करं वृष्यं कफवातश्रमापहम् संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं सुखम्

prītinidrā karaṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham

प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपक्तिनुत् स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नमप्रवातमतोऽन्यथा

pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā

सुखं वातं प्रसेवेत ग्रीष्मे शरदि मानवः निवातं ह्यायुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा

sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā

आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् दाहवैवर्ण्यकारी च छाया चैतानपोहति

ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati

अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः आमाभिष्यन्दजरणो रक्तपित्तप्रदूषणः

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ āmābhiṣyandajaraṇo raktapittapradūṣaṇaḥ

पुष्टिवर्णबलोत्साहमग्निदीप्तिमतन्द्रि ताम् करोति धातुसाम्यं च निद्रा काले निषेविता

puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandri tām karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā

तत्रादित एव नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा लघूष्णीषच्छत्रोपानत्केन दण्डपाणिना काले हितमितमधुरपूर्वाभिभाषिणा बन्धुभूतेन भूतानां गुरुवृ-द्धानुमतेन सुसहायेनानन्यमनसा खलूपचरितव्यं तदपि न रात्रौ न केशा-स्थिकण्टकाश्मतुषभस्मोत्करकपालाङ्गारामेध्यस्नानबलि भूमिषु न विषमेन्द्र कीलचतुष्पथश्वभ्राणामुपरिष्टात्

tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛ-ddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ tadapi na rātrau na keśā-sthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabali bhūmiṣu na viṣamendra kīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt

न राजद्विष्टपरुषपैशुन्यानृतानि वदेत् न देवब्राह्मणपितृपरिवादांश्च न नरेन्द्र द्विष्टोन्मत्तपतितक्षुद्र नीचानुपासीत

na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca na narendra dviṣṭonmattapatitakṣudra nīcānupāsīta

वृक्षपर्वतप्रपातविषमवल्मीकदुष्टवाजिकुञ्जराद्यधिरोहणानि परिहरेत् पूर्णनदीसमुद्रा विदितपल्वलश्वभ्रकूपावतरणानि भिन्नशून्या गारश्मशान विजना-रण्यवासाग्निसंभ्रमव्यालभुजङ्गकीटसेवाश्च ग्रामाघातकल हशस्त्रसन्नि पातव्यालसरीसृपशृङ्गिसन्निकर्षांश्च

vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet pūrṇanadīsamudrā viditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni bhinnaśūnyā gāraśmaśāna vijanā-raṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca grāmāghātakala haśastrasanni pātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca

नाग्निगोगुरुब्राह्मणप्रेङ्खादम्पत्यन्तरेण यायात् न शवमनुयायात् देवगोब्राह्म-णचैत्यध्वजरोगिपतितपापकारिणां च छायां नाक्रमेत नास्तं गच्छन्तमुद्यन्तं वाऽदित्यं वीक्षेत गां धापयन्तीं धयन्तीं परशस्यं वा चरन्तीं न कस्मै चि-दाचक्षीत न चोल्कापातोत्पातेन्द्र धनूंषि नाग्निंमुखेनोपधमेत् नापो भूमिं वा पाणिपादेनाभिहन्यात्

nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt na śavamanuyāyāt devagobrāhma-ṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā'dityaṃ vīkṣeta gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmai ci-dācakṣīta na colkāpātotpātendra dhanūṃṣi nāgniṃmukhenopadhamet nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt

न वेगान् धारयेद् वातमूत्रपुरीषादीनाम् न बहिर्वेगान् ग्रामनगरदेवतायतन-श्मशानचतुष्पथसलिलाशयपथिसन्निकृष्टानुत्सृजेन्न प्रकाशं न वाय्वग्निसलिलसोमार्कगोगुरुप्रतिमुखम्

na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām na bahirvegān grāmanagaradevatāyatana-śmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisannikṛṣṭānutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham

न भूमिं विलिखेत् नासंवृतमुखः सदसि जृम्भोद्गारकासश्वासक्षवथूनुत्सृजेत् न पर्यङ्किकावष्टम्भपादप्रसारणानि गुरुसन्निधौ कुर्यात्

na bhūmiṃ vilikhet nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt

न बालकर्णनासास्रोतोदशनाक्षिविवराण्यभिकुष्णीयात् न वीजयेत् केशमु-खनखवस्त्रगात्राणि न गात्रनखवक्त्रवादित्रं कुर्यात् न काष्ठलोष्टतृणादीनभिहन्याच्छिन्द्याद्भिन्द्याद्वा

na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt na vījayet keśamu-khanakhavastragātrāṇi na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā

न प्रतिवातातपं सेवेत न भुक्तमात्रोऽग्निमुपासीत नोत्कटकाल्पकाष्ठासनम-ध्यासीत न ग्रीवांविषमं धारयेत् न विषमकायः क्रियां भजेत भुञ्जीत वा न प्रततमीक्षेत विशेषाज्ज्योतिर्भास्करसूक्षमचलभ्रान्तानि न भारं शिरसां वहेत् न स्वप्नजागरणशयनासनस्थानचङ्क्रमणयानवाहनप्रधावनलङ्घ नप्लवन प्रतरणहास्यभाष्यव्यवायव्यायामादीनुचितानप्यतिसेवेत

na prativātātapaṃ seveta na bhuktamātro'gnimupāsīta notkaṭakālpakāṣṭhāsanama-dhyāsīta na grīvāṃviṣamaṃ dhārayet na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣamacalabhrāntāni na bhāraṃ śirasāṃ vahet na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅgha naplavana prataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta

उचितादप्यहितात् क्रमशो विरमेत् हितमनुचितमप्यासेवेत क्रमशः न चैकान्ततः पादहीनात्

ucitādapyahitāt kramaśo viramet hitamanucitamapyāseveta kramaśaḥ na caikāntataḥ pādahīnāt

नावाक्शिराः शयीत न भिन्नपात्रे भुञ्जीत न विना पात्रेण नाञ्जलिपुटेनापः पिबेत् काले हितमितस्निग्धमधुरप्रायमाहारं वैद्यप्रत्यवेक्षितमश्नीयात् ग्रा-मगणगणिकापणिकशत्रुसत्रशठपतितभोजनानि परिहरेत् शेषाण्यपि चानि-ष्टरूपरसगन्धस्पर्शशब्दमानसानि अन्यान्येवंगुणान्यपि संभ्रमदत्तानि मक्षि-काबालोपहतानि नाप्रक्षालितपादो भुञ्जीत न मूत्रोच्चारपीडितो न सन्ध्ययोर्नानुपाश्रितो नातीतकालं हीनमतिमात्रं निओ!द्धृतस्नेहंइ! चेति

nāvākśirāḥ śayīta na bhinnapātre bhuñjīta na vinā pātreṇa nāñjalipuṭenāpaḥ pibet kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt grā-magaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet śeṣāṇyapi cāni-ṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni anyānyevaṃguṇānyapi saṃbhramadattāni makṣi-kābālopahatāni nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ nio!ddhṛtasnehaṃi! ceti

न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नष्टं पर्युषितं पयः न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम्

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram

100

नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामल कैर्विना अन्यथा जनयेत् कुष्ठविसर्पादीन् गदान् बहून् नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम्

nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmala kairvinā anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam

101

द्यूतमद्यातिसेवाप्रतिभूत्वसाक्षित्वसमाह्वानगोष्ठीवादित्राणि न सेवेत स्रजं छत्रोपानहौ कनकमतीतवासांसि न चान्यैर्धृतानि धारयेत् ब्राह्मणमग्निं गां च नोच्छिष्टः स्पृशेत्

dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta srajaṃ chatropānahau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet

102

भवन्ति चात्र यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् तेषु तेषु प्रदातव्या रसास्ते ते विजानता

bhavanti cātra yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā

103

वर्षासु न पिबेत्तोयं पिबेच्छरदि मात्रया वर्षासु चतुरो मासान् मात्रावदुदकं पिबेत्

varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet

104

उष्णं हैमे वसन्ते च कामं ग्रीष्मे तु शीतलम् हेमन्ते च वसन्ते च सीध्वरिष्टौ पिबेन्नरः

uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu śītalam hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ

105

शृतशीतं पयो ग्रीष्मे प्रावृट्काले रसं पिबेत् यूषं वर्षति तस्यान्ते प्रपिबेच्छीतलं जलम्

śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet yūṣaṃ varṣati tasyānte prapibecchītalaṃ jalam

106

स्वस्थ एवमतोऽन्यस्तु दोषाहारगतानुगः स्नेहं सैन्धवचूर्णेन पिप्पलीभिश्च संयुतम्

svastha evamato'nyastu doṣāhāragatānugaḥ snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam

107

पिबेदग्निविवृर्द्ध्य्थं न च वेगान् विधारयेत् अग्निदीप्तिकरं नॄणां रोगाणां शमनं प्रति

pibedagnivivṛrddhythaṃ na ca vegān vidhārayet agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati

108

प्रावृट्शरद्वसन्तेषु सम्यक् स्नेहादिमाचरेत् कफे प्रच्छर्दनं पित्ते विरेको बस्तिरीरणे

prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe

109

शस्यते त्रिष्वपि सदा व्यायामो दोषनाशनः भुक्तं बिरुद्धमप्यन्नं व्यायामान्न प्रदुष्यति

śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ bhuktaṃ biruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati

110

उत्सर्गमैथुनाहारशोधने स्यात्तु तन्मनाः नेच्छेद्दोषचयात् प्राज्ञः पीडां वा कायमानसीम्

utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ neccheddoṣacayāt prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm

111

अतिस्त्रीसंप्रयोगाच्च रक्षेदात्मानमात्मवान् शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः

atistrīsaṃprayogācca rakṣedātmānamātmavān śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ

112

अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्चाक्षेपकादयः आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः

ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ

113

स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः त्रिभिस्त्रिभिरहोभिर्वा समीयात् प्रमदां नरः

sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ

114

सर्वेष्वृतुषु घर्मेषु पक्षात् पक्षाद्व्रजेद्बुधः रजस्वलामकामां च मलिनामप्रियां तथा

sarveṣvṛtuṣu gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā

115

वर्णवृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिदोषसमन्विताम्

varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām

116

सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजितामपि सन्ध्यापर्वस्वगम्यां च नोपेयात् प्रमदां नरः

sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ

117

गोसर्गे चार्धरात्रे च तथा मध्यन्दिनेषु च लज्जासमावहे देशे विवृतेऽशुद्ध एव च

gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca lajjāsamāvahe deśe vivṛte'śuddha eva ca

118

क्षुधितो व्याधितश्चैव क्षुब्धचित्तश्च मानवः वातविण्मूत्रवेगी च पिपासुरतिदुर्बलः

kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ vātaviṇmūtravegī ca pipāsuratidurbalaḥ

119

तिर्यग्योनावयोनौ च प्राप्तशुक्रविधारणम् दुष्टयोनौ विसर्गं तु बलवानपि वर्जयेत्

tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet

120

रेतसश्चातिमात्रं तु मूर्धावरणमेव च स्थितावुत्तानशयने विशेषेणैव गर्हितम्

retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam

121

क्रीडायामपि मेधावी हितार्थी परिवर्जयेत् रजस्वलां प्राप्तवतो नरस्यानियतात्मनः

krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ

122

दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत् लिङ्गिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु

dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu

123

वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवितक्षयः गर्मिण्या गर्भपीडा स्याद् व्याधितायां बलक्षयः

vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ garmiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ

124

हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां कामं वन्ध्यामसंवृते देशेऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्च क्षयो भवेत्

hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte deśe'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet

125

क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितोऽबलः स्थितश्च हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति

kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito'balaḥ sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati

126

अतिप्रसङ्गाद्भवति शोषः शुक्रक्षयावहः व्याधितस्य रुजा प्लीह्नि मृत्युर्मूर्च्छा च जायते

atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate

127

प्रत्यूषस्यर्धरात्रे च वातपित्ते प्रकुप्यतः तिर्यग्योनावयोनौ च दुष्टयोनौ तथैव च

pratyūṣasyardharātre ca vātapitte prakupyataḥ tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca

128

उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रस्य च क्षयः उच्चारिते मूत्रिते च रेतसश्च विधारणे

upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ uccārite mūtrite ca retasaśca vidhāraṇe

129

उत्ताने च भवेच्छीध्रं शुक्राश्मर्यास्तु संभवः सर्वं परिहरेत्तस्मादेतल्लोकद्वयेऽहितम्

uttāne ca bhavecchīdhraṃ śukrāśmaryāstu saṃbhavaḥ sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye'hitam

130

शुक्रं चोपस्थितं मोहान्न सन्धार्यं कथंचन वयोरूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलान्विताम्

śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathaṃcana vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām

131

अभिकामोऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलङ्कृताम् सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणबृंहितः

abhikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ

132

भक्ष्याः सशर्कराः क्षीरं ससितं रस एव च स्नानं सव्यजनं स्वप्नो व्यवायान्ते हितानि तु

bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu

133

मुखमात्रं समासेन सद्वृत्तस्यैतदीरितम् आरोग्यमायुरर्थो वा नासद्भिः प्राप्यते नृभिः

mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽनागताबाध चिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nāgatābādha cikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

पञ्चविंशतितमोऽध्यायः

अथातो मिश्रकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पाल्यामयास्तु विस्राव्या इत्युक्तं प्राङ्निबोध तान् परिपोटस्तथोत्पात उन्मन्थो दुःखवर्धनः

pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ prāṅnibodha tān paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ

पञ्चमः परिलेही च कर्णपाल्यां गदाः स्मृताः सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽभिप्रवर्धिते

pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'bhipravardhite

कर्णशोफो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः

karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ

गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि शोफः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुगन्वितः

gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākaruganvitaḥ

रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः बलाद्वर्धयतः कर्णं पाल्यां वायुः प्रकुप्यति

rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati

गृहीत्वा सकफं कुर्याच्छोफं तद्वर्णवेदनम् उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः

gṛhītvā sakaphaṃ kuryācchophaṃ tadvarṇavedanam unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ

वर्धमाने यदा कर्णे कण्डूदाहरुगन्वितः शोफो भवति पाकश्च त्वक्स्थोऽसौदुःखवर्धनः

vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ śopho bhavati pākaśca tvakstho'sauduḥkhavardhanaḥ

कफासृक्कृमयः कुर्युः सर्षपाभा विकारिणीः स्राविणीः पिडकाः पाल्यां कण्डूदाहरुगन्विताः

kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ

कफासृक्कृमिसंभूतः स विसर्पन्नितस्ततः लिह्यात् सशष्कुलद्यं पालद्यं परिलेहीति स स्मृतः

kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ lihyāt saśaṣkuladyaṃ pāladyaṃ parilehīti sa smṛtaḥ

पाल्यामया ह्यमी घोरा नरस्याप्रतिकारिणः मिथ्याहारविहारस्य पालि हिंस्युरुपेक्षिताः

pālyāmayā hyamī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ mithyāhāravihārasya pāli hiṃsyurupekṣitāḥ

तस्मादाशु भिषक् तेषु स्नेहादिक्रममाचरेत् तथाऽभ्यङ्गपरीषेकप्रदेहासृग्विमोक्षणम्

tasmādāśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret tathā'bhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam

सामान्यतो विशेषाच्च वक्ष्याम्यभ्यञ्जनं प्रति खरमञ्जरियष्ट्याह्वसैन्धवामरदारुभिः

sāmānyato viśeṣācca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ

सुपिष्टैः साश्वगन्धैश्च मूलकावल्गुजैः फलैः सर्पिस्तैलवसामज्जमधूच्छिष्टानि पाचयेत्

supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet

सक्षीराण्यथ तैः पालि प्रदिह्यात् परिपोटके मञ्जिष्ठातिलयष्ट्याह्वसारिवोत्पलपद्मकैः

sakṣīrāṇyatha taiḥ pāli pradihyāt paripoṭake mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ

सरोध्रैः सकदम्बैश्च बलाजम्ब्वाम्रपल्लवैः सिद्धं धान्याम्लसंयुक्तं तैलमुत्पातनाशनम्

sarodhraiḥ sakadambaiśca balājambvāmrapallavaiḥ siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam

तालपत्र्! यश्वगन्धार्कबाकुचीफलसैन्धवैः तैलं कुलीरगोधाभ्यां वसया सह पाचितम्

tālapatr! yaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam

सरलालाङ्गलीभ्यां च हितमुन्मन्थनाशनम् तथाऽश्मन्तकजम्ब्वाम्रपत्रक्वाथेन सेचनम्

saralālāṅgalībhyāṃ ca hitamunmanthanāśanam tathā'śmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam

प्रपौण्डरीकमधुकमञ्जिष्ठारजनीद्वयैः चूर्णैरुद्वर्तनैः पालद्यं तैलाक्तामवचूर्णयेत्

prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ cūrṇairudvartanaiḥ pāladyaṃ tailāktāmavacūrṇayet

लाक्षाविडङ्गकल्केन तैलं पक्त्वाऽवचारयेत् स्विन्नां गोमयपिण्डेन प्रदिह्यात् परिलेहिके

lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvā'vacārayet svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike

पिष्टैर्विडङ्गैरथवा त्रिवृच्छ्यामार्कसंयुतैः करञ्जेङ्गुदिबीजैर्वा कुटजारग्वधायुतैः

piṣṭairviḍaṅgairathavā trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ

सर्वैर्वा सार्षपं तैलं सिद्धं मरिचसंयुतम् सनिम्बपत्रैरभ्यङ्गे मधूच्छिष्टान्वितं हितम्

sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutam sanimbapatrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam

पालीषु व्याधियुक्तासु तन्वीषु कठिनासु च पुष्ट्यर्थं मार्दवार्थं च कुर्यादभ्यञ्जनं त्विदम्

pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca puṣṭyarthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam

लोपाकानूपमज्जानं वसां तैलं नवं घृतम् पचेद्दशगुणं क्षीरमावाप्य मधुरं गणम्

lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam

अपामार्गाश्वगन्धे च तथा लाक्षारसं शुभम् तत्सिद्धं परिपूतं च स्वनुगुप्तं निधापयेत्

apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet

तेनाभ्यञ्ज्यात् सदा पालद्यं सुस्विन्नामतिमर्दिताम् एनेन पाल्यो वर्धन्ते निरुजो निरुपद्र वाः

tenābhyañjyāt sadā pāladyaṃ susvinnāmatimarditām enena pālyo vardhante nirujo nirupadra vāḥ

मृद्व्यः पुष्टाः समाः स्निग्धा जायन्ते भूषणक्षमाः नीलीदलं भृङ्गरजोऽजुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विचूर्ण्य

mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo'junatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya

एकीकृतं सर्वमिदं प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे घटे सद्मनि सापिधाने

ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhavena saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe ghaṭe sadmani sāpidhāne

अनेन तैलं विपचेद्विमिश्रं रसेन भृङ्गत्रिफलाभवेन आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पत्रं बलाकाभवमाक्षिपेच्च

anena tailaṃ vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābhavena āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca

भवेद्यदा तद्भ्रमराङ्गनीलं तदा विपक्वं विनिधाय पात्रे कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात् पलितानि हन्यात्

bhavedyadā tadbhramarāṅganīlaṃ tadā vipakvaṃ vinidhāya pātre kṛṣṇāyase māsamavasthitaṃ tadabhyaṅgayogāt palitāni hanyāt

सैरीयजम्ब्वर्जुनकाश्मरीजं पुष्पं तिलान्मार्कवचूतबीजे पुनर्नवे कर्दमकण्टकार्यौ कासीसपिण्डीतकबीजसारम्

sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram

फलत्रयं लोहरजोऽञ्जनं च यष्ट्याह्वयं नीरजसारिवे च पिष्ट्वाऽथ सर्वं सह मोदयन्त्या साराम्भसा बीजकसंभवेन

phalatrayaṃ loharajo'ñjanaṃ ca yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca piṣṭvā'tha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā bījakasaṃbhavena

साराम्भसः सप्तभिरेव पश्चात् प्रस्थैः समालोड्य् दशाहगुप्तम् लौहे सुपात्रे विनिधाय तैलमक्षोद्भवं तच्च पचेत् प्रयत्नात्

sārāmbhasaḥ saptabhireva paścāt prasthaiḥ samāloḍy daśāhaguptam lauhe supātre vinidhāya tailamakṣodbhavaṃ tacca pacet prayatnāt

पक्वं च लौहैऽभिनवे निधाय नस्यं विदध्यात् परिशुद्धकायः अभ्यङ्गयोगैश्च नियुज्यमानं भुञ्जीत माषान् कृशरामथो वा

pakvaṃ ca lauhai'bhinave nidhāya nasyaṃ vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ abhyaṅgayogaiśca niyujyamānaṃ bhuñjīta māṣān kṛśarāmatho vā

मासोपरिष्टाद्घनकुञ्चिताग्राः केशा भवन्ति भ्रमराञ्जनाभाः केशास्तथाऽन्ये खलतौ भवेयुर्जरा न चैनं सहसाऽभ्युपैति

māsopariṣṭādghanakuñcitāgrāḥ keśā bhavanti bhramarāñjanābhāḥ keśāstathā'nye khalatau bhaveyurjarā na cainaṃ sahasā'bhyupaiti

बलं परं संभवतीन्द्रि याणां भवेच्च वक्त्रं वलिभिर्विमुक्तम् नाकामिनेऽनर्थिनि नाकृताय नैवारये तैलमिदं प्रदेयम्

balaṃ paraṃ saṃbhavatīndri yāṇāṃ bhavecca vaktraṃ valibhirvimuktam nākāmine'narthini nākṛtāya naivāraye tailamidaṃ pradeyam

लाक्षा रोध्रं द्वे हरिद्रे शिलाले कुष्ठं नागं गैरिका वर्णकाश्च मञ्जिष्ठोग्रा स्यात् सुराष्ट्रोद्भवा च पत्तङ्गं वै रोचना चाञ्जनं च

lākṣā rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ gairikā varṇakāśca mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ ca

हेमाङ्गत्वक् पाण्डुपत्रं वटस्य कालीयं स्यात् पद्मकं पद्ममध्यम् रक्तं श्वेतं चन्दनं पारदं च काकोल्यादिः क्षीरपिष्टश्च वर्गः

hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya kālīyaṃ syāt padmakaṃ padmamadhyam raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaśca vargaḥ

मेदो मज्जा सिक्थकं गोघृतं च दुग्धं क्वाथः क्षीरिणां च द्रुमाणाम् एतत् सर्वं पक्वमैकध्यतस्तु वक्त्राभ्यङ्गे सर्पिरुक्तं प्रधानम्

medo majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām etat sarvaṃ pakvamaikadhyatastu vaktrābhyaṅge sarpiruktaṃ pradhānam

हन्याद् व्यङ्गं नीलिकां चातिवृद्धां वक्त्रे जाताः स्फोटिकाश्चापि काश्चित् पद्माकारं निर्वलीकं च वक्त्रं कुर्यादेतत् पीनगण्डं मनोज्ञम्

hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ vaktre jātāḥ sphoṭikāścāpi kāścit padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ kuryādetat pīnagaṇḍaṃ manojñam

राज्ञामेतद्योषितां चापि नित्यं कुर्याद्वैद्यस्तत्समानां नृणां च कुष्ठघ्नं वै सर्पिरेतत् प्रधानं येषां पादे सन्ति वैपादिकाश्च

rājñāmetadyoṣitāṃ cāpi nityaṃ kuryādvaidyastatsamānāṃ nṛṇāṃ ca kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāśca

हरीतकीचूर्णमरिष्टपत्रं चूतत्वचं दाडिमपुष्पवृन्तम् पत्रं च दद्यान्मदयन्तिकाया लेपोऽङ्गरागो नरदेवयोग्यः

harītakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam patraṃ ca dadyānmadayantikāyā lepo'ṅgarāgo naradevayogyaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मिश्रकचिकित्सितं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

;एकविंशतितमोऽध्यायः

अथातः कर्णगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सामान्यं कर्णरोधेषु घृतपानं रसायनम् अव्यायामोऽशिरःस्नानं ब्रह्मचर्यमकत्थनम्

sāmānyaṃ karṇarodheṣu ghṛtapānaṃ rasāyanam avyāyāmo'śiraḥsnānaṃ brahmacaryamakatthanam

कर्णशूले प्रणादे च बाधिर्यक्ष्वेडयोरपि चतुर्णामपि रोगाणां सामान्यं भेषजं विदुः

karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayorapi caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ

स्निग्धं वातहरैः स्वेदैर्नरं स्नेहविरेचितम् नाडीस्वेदैरुपचरेत्पिण्डस्वेदैस्तथैव च

snigdhaṃ vātaharaiḥ svedairnaraṃ snehavirecitam nāḍīsvedairupacaretpiṇḍasvedaistathaiva ca

बिल्वैरण्डार्कवर्षाभूदधित्थोन्मत्तशिग्रुभिः बस्तगन्धाश्वगन्धाभ्यां तर्कारीयववेणुभिः

bilvairaṇḍārkavarṣābhūdadhitthonmattaśigrubhiḥ bastagandhāśvagandhābhyāṃ tarkārīyavaveṇubhiḥ

आरनालशृतैरेभिर्नाडीस्वेदः प्रयोजितः कफवातसमुत्थानं कर्णशूलं निरस्यति

āranālaśṛtairebhirnāḍīsvedaḥ prayojitaḥ kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati

मीनकुक्कुटलावानां मांसजैः पयसाऽपि वा पिण्डैः स्वेदं च कुर्वीत कर्णशूलनिवारणम्

mīnakukkuṭalāvānāṃ māṃsajaiḥ payasā'pi vā piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta karṇaśūlanivāraṇam

अश्वत्थपत्रखल्लं वा विधाय बहुपत्रकम् तदङ्गारैः सुसंपूर्णं निदध्याच्छ्रवणोपरि

aśvatthapatrakhallaṃ vā vidhāya bahupatrakam tadaṅgāraiḥ susaṃpūrṇaṃ nidadhyācchravaṇopari

यत्तैलं च्यवते तस्मात् खल्लादङ्गारतापितात् तत् प्राप्तं श्रवणस्रोतः सद्यो गृह्णाति वेदनाम्

yattailaṃ cyavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti vedanām

क्षौमगुग्गुल्वगुरुभिः सघृतैर्धूपयेच्च तम् भक्तोपरि हितं सर्पिर्वस्तिकर्म च पूजितम्

kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtairdhūpayecca tam bhaktopari hitaṃ sarpirvastikarma ca pūjitam

निरन्नो निशि तत्सर्पिः पीत्वोपरि पिबेत् पयः मूर्धवस्तिषु नस्ये च मस्तिष्के परिषेचने

niranno niśi tatsarpiḥ pītvopari pibet payaḥ mūrdhavastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane

शतपाकं बलातैलं प्रशस्तं चापि भोजने कण्टकारीमजाक्षीरे पक्त्वा क्षीरेण तेन च

śatapākaṃ balātailaṃ praśastaṃ cāpi bhojane kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca

विपचेत् कुक्कुटवसां कर्णयोस्तत्प्रपूरणम् तण्डुलीयकमूलानि फलमङ्कोलजं तथा

vipacet kukkuṭavasāṃ karṇayostatprapūraṇam taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā

अहिंस्राकेन्दुकान्मूलं सरलं देवदारु च लशुनं शृङ्गवेरं च तथा वंशावलेखनम्

ahiṃsrākendukānmūlaṃ saralaṃ devadāru ca laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam

कल्कैरेषां तथाऽम्लैश्च पचेत् स्नेहं चतुर्विधम् वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं हितं तत्कर्णपूरणम्

kalkaireṣāṃ tathā'mlaiśca pacet snehaṃ caturvidham vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam

लशुनार्द्र कशिग्रूणां मुरङ्ग्या मूलकस्य च कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे

laśunārdra kaśigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe

शृङ्गवेररसः क्षौद्रं सैन्धवं तैलमेव च कदुष्णं कर्णयोर्देयमेतद्वा वेदनापहम्

śṛṅgaverarasaḥ kṣaudraṃ saindhavaṃ tailameva ca kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham

वंशावलेखनायुक्ते मूत्रे चाजाविके भिषक् सर्पिः पचेत्तेन कर्णं पूरयेत् कर्णशूलिनः

vaṃśāvalekhanāyukte mūtre cājāvike bhiṣak sarpiḥ pacettena karṇaṃ pūrayet karṇaśūlinaḥ

महतः पञ्चमूलस्य काण्डमष्टादशाङ्गुलम् क्षौमेणावेष्ठ्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः

mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍamaṣṭādaśāṅgulam kṣaumeṇāveṣṭhya saṃsicya tailenādīpayettataḥ

यत्तैलं च्यवते तेभ्यो धृतेभ्यो भाजनोपरि ज्ञेयं तद्दीपिकातैलं सद्यो गृह्णाति वेदनाम्

yattailaṃ cyavate tebhyo dhṛtebhyo bhājanopari jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām

कुर्यादेवं भद्र काष्ठे कुष्ठे काष्ठे च सारले मतिमान् दीपिकातैलं कर्णशूलनिबर्हणम्

kuryādevaṃ bhadra kāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārale matimān dīpikātailaṃ karṇaśūlanibarhaṇam

अर्काङ्कुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्तान् लवणान्वितान् सन्निदध्यात् स्नुहीकाण्डे कोरिते तच्छदावृते

arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān sannidadhyāt snuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte

पुटपाकक्रमस्विन्नान् पीडयेदारसागमात् सुखोष्णं तद्र सं कर्णे दापयेच्छूलशान्तये

puṭapākakramasvinnān pīḍayedārasāgamāt sukhoṣṇaṃ tadra saṃ karṇe dāpayecchūlaśāntaye

कपित्थमातुलुङ्गाम्लशृङ्गवेररसैः शुभैः सुखोष्णैः पूरयेत् कर्णं तच्छूलविनिवृत्तये

kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaverarasaiḥ śubhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye

कर्णं कोष्णेन चुक्रेण पूरयेत् कर्णशूलिनः समुद्र फेनचूर्णेन युक्त्या चाप्यवचूर्णयेत्

karṇaṃ koṣṇena cukreṇa pūrayet karṇaśūlinaḥ samudra phenacūrṇena yuktyā cāpyavacūrṇayet

अष्टानामिह मूत्राणां मूत्रेणान्यतमेन तु कोष्णेन पूरयेत् कर्णं कर्णशूलोपशान्तये

aṣṭānāmiha mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena tu koṣṇena pūrayet karṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye

मूत्रेष्वम्लेषु वातघ्ने गणे च क्वथिते भिषक् पचेच्चतुर्विधं स्नेहं पूरणं तच्च कर्णयोः

mūtreṣvamleṣu vātaghne gaṇe ca kvathite bhiṣak paceccaturvidhaṃ snehaṃ pūraṇaṃ tacca karṇayoḥ

एता एव क्रियाः कुर्यात् पित्तघ्नैः पित्तसंयुते काकोल्यादौ दशक्षीरं तिक्तं चात्र हितं हविः

etā eva kriyāḥ kuryāt pittaghnaiḥ pittasaṃyute kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ

क्षीरवृक्षप्रवालेषु मधुके चन्दने तथा कल्कक्वाथे परं पक्वं शर्करामधुकैः सरैः

kṣīravṛkṣapravāleṣu madhuke candane tathā kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ

इङ्गुदीसर्षपस्नेहौ सकफे पूरणे हितौ तिक्तौषधानां यूषाश्च स्वेदाश्च कफनाशनाः

iṅgudīsarṣapasnehau sakaphe pūraṇe hitau tiktauṣadhānāṃ yūṣāśca svedāśca kaphanāśanāḥ

सुरसादौ कृतं तैलं पञ्चमूले महत्यपि मातुलुङ्गरसः शुक्तं लशुनार्द्र कयो रसः

surasādau kṛtaṃ tailaṃ pañcamūle mahatyapi mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ laśunārdra kayo rasaḥ

एकैकः पूरणे पथ्यस्तैलं तेष्वपि वा कृतम् तीक्ष्णा मूर्धविरेकाश्च कवलाश्चात्र पूजिताः

ekaikaḥ pūraṇe pathyastailaṃ teṣvapi vā kṛtam tīkṣṇā mūrdhavirekāśca kavalāścātra pūjitāḥ

कर्णशूलविधिः कृत्स्नः पित्तघ्नः शोणितावृते शूलप्रणादबाधिर्यक्ष्वेडानां तु प्रकीर्तितम्

karṇaśūlavidhiḥ kṛtsnaḥ pittaghnaḥ śoṇitāvṛte śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam

सामान्यतो विशेषेण बाधिर्ये पूरणं शृणु गवां मूत्रेण बिल्वानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत्

sāmānyato viśeṣeṇa bādhirye pūraṇaṃ śṛṇu gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet

सजलं च सदुग्धं च बाधिर्ये कर्णपूरणम् सितामधुकबिम्बीभिः सिद्धं वाऽजे पयस्यपि

sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca bādhirye karṇapūraṇam sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vā'je payasyapi

बिम्बीक्वाथे विमथ्योष्णं शीतीभूतं तदुद्धृतम् पुनः पचेद्दशक्षीरं सितामधुकचन्दनैः

bimbīkvāthe vimathyoṣṇaṃ śītībhūtaṃ taduddhṛtam punaḥ paceddaśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ

बिल्वाम्बुगाढं तत्तैलं बाधिर्ये कर्णपूरणम् वक्ष्यते यः प्रतिश्याये विधिः सोऽप्यत्र पूजितः

bilvāmbugāḍhaṃ tattailaṃ bādhirye karṇapūraṇam vakṣyate yaḥ pratiśyāye vidhiḥ so'pyatra pūjitaḥ

वातव्याधिषु यश्चोक्तो विधिः स च हितो भवेत् कर्णस्रावे पूतिकर्णे तथैव कृमिकर्णके

vātavyādhiṣu yaścokto vidhiḥ sa ca hito bhavet karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake

समानं कर्म कुर्वीत योगान् वैशेषिकानपि शिरोविरेचनं चैव धूपनं पूरणं तथा

samānaṃ karma kurvīta yogān vaiśeṣikānapi śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā

प्रमार्जनं धावनं च वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् राजवृक्षादितोयेन सुरसादिगणेन वा

pramārjanaṃ dhāvanaṃ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā

कर्णप्रक्षालनं कार्यं चूर्णैरेषां च पूरणम् क्वाथं पञ्चकषायं तु कपित्थरसयोजितम्

karṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇaireṣāṃ ca pūraṇam kvāthaṃ pañcakaṣāyaṃ tu kapittharasayojitam

कर्णस्रावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह सर्जत्वक्चूर्णसंयुक्तः कार्पासीफलजो रसः

karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ

योजितो मधुना वाऽपि कर्णस्रावे प्रशस्यते लाक्षा रसाञ्जनं सर्जश्चूर्णितं कर्णपूरणम्

yojito madhunā vā'pi karṇasrāve praśasyate lākṣā rasāñjanaṃ sarjaścūrṇitaṃ karṇapūraṇam

सशैवलं महावृक्षजम्ब्वाम्रप्रसवायुतम् कुलीरक्षौद्र मण्डूकीसिद्धं तैलं च पूजितम्

saśaivalaṃ mahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutam kulīrakṣaudra maṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam

तिन्दुकान्यभया रोध्रं समङ्गाऽमलकं मधु पूरणं चात्र पथ्यं स्यात्कपित्थरसयोजितम्

tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā'malakaṃ madhu pūraṇaṃ cātra pathyaṃ syātkapittharasayojitam

रसमाम्रकपित्थानां मधूकधवशालजम् पूरणार्थं प्रशंसन्ति तैलं वा तैर्विपाचितम्

rasamāmrakapitthānāṃ madhūkadhavaśālajam pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā tairvipācitam

प्रियङ्गुमधुकाम्बष्ठाधातकीशिलपर्णिभिः मञ्जिष्ठालोध्रलाक्षाभिः कपित्थस्य रसेन वा

priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakīśilaparṇibhiḥ mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena vā

पचेत्तैलं तदास्रावमवगृह्णाति पूरणात् घृतं रसाञ्जनं नार्याः क्षीरेण मधुसंयुतम्

pacettailaṃ tadāsrāvamavagṛhṇāti pūraṇāt ghṛtaṃ rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam

तत्प्रशस्तं चिरोत्थेऽपि सास्रावे पूतिकर्णके निर्गुण्डीस्वरसस्तैलं सिन्धुर्धूमरजो गुडः

tatpraśastaṃ cirotthe'pi sāsrāve pūtikarṇake nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ

पूरणः पूतिकर्णस्य शमनो मधुसंयुतः कृमिकर्णकनाशार्थं कृमिघ्नं योजयेद्विधिम्

pūraṇaḥ pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayedvidhim

वार्ताकुधूमश्च हितः सार्षपस्नेह एव च कृमिघ्नं हरितालेन गवां मूत्रयुतेन च

vārtākudhūmaśca hitaḥ sārṣapasneha eva ca kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca

गुग्गुलोः कर्णदौर्गन्ध्ये धूपनं श्रेष्ठमुच्यते छर्दनं धूमपानं च कवलस्य च धारणम्

gugguloḥ karṇadaurgandhye dhūpanaṃ śreṣṭhamucyate chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam

कर्णक्ष्वेडे हितं तैलं सार्षपं चैव पूरणम् विद्र धौ चापि कुर्वीत विद्र ध्युक्तं चिकित्सितम्

karṇakṣveḍe hitaṃ tailaṃ sārṣapaṃ caiva pūraṇam vidra dhau cāpi kurvīta vidra dhyuktaṃ cikitsitam

प्रक्लेद्य धीमांस्तैलेन स्वेदेन प्रविलाय्य च शोधयेत्कर्णविट्कं तु भिषक् सम्यक् शलाकया

prakledya dhīmāṃstailena svedena pravilāyya ca śodhayetkarṇaviṭkaṃ tu bhiṣak samyak śalākayā

नाडीस्वेदोऽथ वमनं धूमो मूर्धविरेचनम् विधिश्च कफहृत्सर्वः कर्णकण्डूमपोहति

nāḍīsvedo'tha vamanaṃ dhūmo mūrdhavirecanam vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūmapohati

अथ कर्णप्रतीनाहे स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत् ततो विरिक्तशिरसः क्रियां प्राप्तां समाचरेत्

atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret

कर्णपाकस्य भैषज्यं कुर्यात्पित्तविसर्पवत् कर्णच्छिद्रे वर्तमानं कीटं क्लेदमलादि वा

karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryātpittavisarpavat karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā

शृङ्गेणापहरेद्धीमानथवाऽपि शलाकया शेषाणां तु विकाराणां प्राक् चिकित्सितमीरितम्

śṛṅgeṇāpahareddhīmānathavā'pi śalākayā śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कर्णगतरोगप्रतिषेधो नामैकविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogapratiṣedho nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto nāsāgatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च

apīnasaḥ pūtinasyaṃ nāsāpākastathaiva ca tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitameva ca

क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः

kṣavathurbhraṃśathurdīpto nāsānāhaḥ parisravaḥ nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāśceritā gadāḥ

चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः

catvāryarśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca pratiśyāyāśca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ ekatriṃśanmitāste tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ

आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन

ānahyate yasya vidhūpyate ca praklidyate śuṣyati cāpi nāsā na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena

तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् दोषैःर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु

taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam doṣaiḥrvidagdhairgalatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇastu

निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम् घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः

nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogam ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ

तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ चतुर्विधं द्विप्रभवं द्विमार्गं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम्

taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvapi yatra dṛṣṭau caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam

दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तु नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistu nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam

घ्राणाश्रिते मर्मणि संप्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति

ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭe yasyānilo nāsikayā nireti

कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा

kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā

सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्धाटितेऽन्य क्षवथुर्निरेति प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु

sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyuddhāṭite'nya kṣavathurnireti prabhraśyate nāsikayaiva yaśca sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu

प्राक् संचितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः

prāk saṃcito mūrdhani pittataptastaṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāharanti ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ

नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति कफावृतो वायुरुदानसंज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात्

nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti kaphāvṛto vāyurudānasaṃjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt

घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा

ghrāṇaṃ vṛṇotīva tadā sa rogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ ajasramacchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇaṃ sravatīha nāsā

रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत् घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च

rātrau viśeṣeṇa hi taṃ vikāraṃ nāsāparisrāvamiti vyavasyet ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca

समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽशासि तथैव शोफान्

samucchvasityūrdhvamadhaśca kṛcchrādyastasya nāsāpariśoṣa uktaḥ doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathā'śāsi tathaiva śophān

शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात्

śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt

नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत्

nāsāsrotogatā rogāstriṃśadekaśca kīrtitāḥ srotaḥpathe yadvipulaṃ kośavaccārbudaṃ bhavet

शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः निदानेऽशासि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत्

śophāstu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitāḥ nidāne'śāsi nirdiṣṭānyevaṃ tāni vibhāvayet

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogavijñānīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

त्रयोविंशतितमोऽध्यायः

अथातो नासागतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto nāsāgatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पूर्वोद्दिष्टे पूतिनस्ये च जन्तोः स्नेहस्वेदौ छर्दनं स्रंसनं च युक्तं भक्तं तीक्ष्णमल्पं लघु स्यादुष्णं तोयं धूमपानं च काले

pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca jantoḥ snehasvedau chardanaṃ sraṃsanaṃ ca yuktaṃ bhaktaṃ tīkṣṇamalpaṃ laghu syāduṣṇaṃ toyaṃ dhūmapānaṃ ca kāle

हिङ्गु व्योषं वत्सकाख्यं शिवाटी लाक्षा बीजं सौरभं कट्फलं च उग्रा कुष्ठं तीक्ष्णगन्धा विडङ्गं श्रेष्ठं नित्यं चावपीडे करञ्जम्

hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ śivāṭī lākṣā bījaṃ saurabhaṃ kaṭphalaṃ ca ugrā kuṣṭhaṃ tīkṣṇagandhā viḍaṅgaṃ śreṣṭhaṃ nityaṃ cāvapīḍe karañjam

एतैर्द्र व्यैः सार्षपं मूत्रयुक्तं तैलं धीमान्नस्यहेतोः पचेत नासापाके पित्तहृत्संविधानं कार्यं सर्वं बाह्यमाभ्यन्तरं च

etairdra vyaiḥ sārṣapaṃ mūtrayuktaṃ tailaṃ dhīmānnasyahetoḥ paceta nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhānaṃ kāryaṃ sarvaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca

हृत्वा रक्तं क्षीरवृक्षत्वचश्च साज्याः सेका योजनीयाश्च लेपाः वक्ष्याम्यूर्ध्वं रक्तपित्तोपशान्तिं नाडीवत्स्यात् पूयरक्ते चिकित्सा

hṛtvā raktaṃ kṣīravṛkṣatvacaśca sājyāḥ sekā yojanīyāśca lepāḥ vakṣyāmyūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyarakte cikitsā

वान्ते सम्यक् चावपीडं वदन्ति तीक्ष्णं धूमं शोधनं चात्र नस्यम् क्षेप्यं नस्यं मूर्धवैरेचनीयैर्नाड्या चूर्णं क्षवथौ भ्रंशथौ च

vānte samyak cāvapīḍaṃ vadanti tīkṣṇaṃ dhūmaṃ śodhanaṃ cātra nasyam kṣepyaṃ nasyaṃ mūrdhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca

कुर्यात् स्वेदान् मूर्ध्नि वातामयघ्नान् स्निग्धान् धूमान् यद्यदन्यद्धितं च दीप्ते रोगे पैत्तिकं संविधानं कुर्यात् सर्वं स्वादु यच्छीतलं च

kuryāt svedān mūrdhni vātāmayaghnān snigdhān dhūmān yadyadanyaddhitaṃ ca dīpte roge paittikaṃ saṃvidhānaṃ kuryāt sarvaṃ svādu yacchītalaṃ ca

नासानाहे स्नेहपानं प्रधानं स्निग्धा धूमा मूर्धबस्तिश्च नित्यम् बलातैलं सर्वथैवोपयोज्यं वातव्याधावन्यदुक्तं च यद्यत्

nāsānāhe snehapānaṃ pradhānaṃ snigdhā dhūmā mūrdhabastiśca nityam balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yadyat

नासास्रावे घ्राणतश्चूर्णमुक्तं नाड्या देयं योऽवपीडश्च तीक्ष्णः तीक्ष्णं धूमं देवदार्वग्निकाभ्यां मांसं वाऽज युक्तमत्रादिशन्ति

nāsāsrāve ghrāṇataścūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ yo'vapīḍaśca tīkṣṇaḥ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ devadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ vā'ja yuktamatrādiśanti

नासाशोषे क्षीरसर्पिः प्रधानं सिद्धं तैलं चाणुकल्पेन नस्यम् सर्पिःपानं भोजनं जाङ्गलैश्च स्नेहः स्वेदः स्नैहिकश्चापि धूमः

nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cāṇukalpena nasyam sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiśca snehaḥ svedaḥ snaihikaścāpi dhūmaḥ

शेषान् रोगान् घ्राणजान् सन्नियच्छेदुक्तं तेषां यद्यथा संविधानम्

śeṣān rogān ghrāṇajān sanniyaccheduktaṃ teṣāṃ yadyathā saṃvidhānam

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगप्रतिषेधो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogapratiṣedho nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

नारीप्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः संधारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम्

nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam

चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि

cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi

शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता उपद्र वाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः

śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā upadra vāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā

स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके

svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye'nilātmake uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike

कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेत्तृष्णानिइ!भिपिई!डितः सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः

kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānii!bhipiī!ḍitaḥ sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ

कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः

kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ

शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्तते

śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivartate

संपक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे

saṃpakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः

raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ

दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः

durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ

कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति

kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam praklidyati punarnāsā punaśca pariśuṣyati

मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च

muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca

एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः

evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ

कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः बाघिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः

kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ bāghiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ

नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च

navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca

अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितोऽम्लैरहिमं च भोज्यम् निषेव्यमाणं पयसाऽद्र कं वा संपाचयेदिक्षुविकारयोगैः

apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito'mlairahimaṃ ca bhojyam niṣevyamāṇaṃ payasā'dra kaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ

पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च

pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca

निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या

nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā

शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः

śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ

छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत्

chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat

बहुद्र वैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् उपद्र वाश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च

bahudra vairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham upadra vāścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca

वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च

vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca

नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्

nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam

परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः

pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ

द्रा क्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि

drā kṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhukaistathā yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi

धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत्

dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet

तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम् कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया

tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā

यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम्

yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam

श्वेतामूलं सदाभद्रा ं! वर्षाभूं चात्र संहरेत् तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत्

śvetāmūlaṃ sadābhadrā ṃ! varṣābhūṃ cātra saṃharet tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet

सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि

saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi

सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम्

sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam

रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्र दारुणि तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान्

rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadra dāruṇi tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān

मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकौ

mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau

तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्र दारु च एतैः कृतं कषायं तु कवले संप्रयोजयेत्

tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadra dāru ca etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet

हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर्विपाचितम् क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जङ्गलैर्मृगपक्षिभिः

hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam kṣīramardhajale kvāthyaṃ jaṅgalairmṛgapakṣibhiḥ

पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः

puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ

सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा आवाप्य विपचेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम्

sarvagandhasitānantāmadhukaṃ candanaṃ tathā āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam

नस्ये प्रयुक्तमुद्रि क्तान् प्रतिश्यायाम् व्यपोहति यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः

nasye prayuktamudri ktān pratiśyāyām vyapohati yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ

समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान्

samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

पञ्चविंशतितमोऽध्यायः

अथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śirorogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शिरो रुजति मर्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा

śiro rujati martyānāṃ vātapittakaphaistribhiḥ sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā

सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः एकादशप्रकारस्य लक्षणं संप्रवक्ष्यते

sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ ekādaśaprakārasya lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate

यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स समीरणेन

yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram bandhopatāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa samīraṇena

यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव दह्येत धूप्येत शिरोक्षिनासम् शीतेन रात्रौ च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स तु पित्तकोपात्

yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva dahyeta dhūpyeta śirokṣināsam śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt

शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोभितापः स कफप्रकोपात्

śirogalaṃ yasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt

शिरोभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च

śirobhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca

वसाबलासक्षतसंभवानां शिरोगतानामिह संक्षयेण क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम्

vasābalāsakṣatasaṃbhavānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram

संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं संभक्ष्यमाणं स्फुटतीव चान्तः

saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti nistudyate yasya śiro'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva cāntaḥ

घ्राणाच्च गच्छेत्सलिलं सरक्तं शिरोभितापः कृमिभिः स घोरः सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढम्

ghrāṇācca gacchetsalilaṃ saraktaṃ śirobhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham

विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाच्च

vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca

तं भास्करावर्तमुदाहरन्ति सर्वात्मकं कष्टतमं विकारम् दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां संपीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम्

taṃ bhāskarāvartamudāharanti sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāram doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām

कुर्वन्ति साक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान्

kurvanti sākṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān

अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् यस्योत्तमाङ्गार्धमतीव जन्तोः संभेदतोदभ्रमशूलजुष्टम्

anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram yasyottamāṅgārdhamatīva jantoḥ saṃbhedatodabhramaśūlajuṣṭam

पक्षाद्दशाहादथवाऽप्यकस्मात्तस्यार्धभेदं त्रितयाद्वयवस्येत् शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः

pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttasyārdhabhedaṃ tritayādvayavasyet śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ

रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु सुकष्टमेनं खलु शङ्खकाख्यं महर्षयो वेदविदः पुराणाः

rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti mūrdhni viśeṣataścāpi hi śaṅkhayostu sukaṣṭamenaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ

व्याधिं वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पं भिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम्

vyādhiṃ vadantyudgatamṛtyukalpaṃ bhiṣaksahasrairapi durnivāram

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogavijñānīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

षड्विंशतितमोऽध्यायः

अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा

vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge'nilātmake payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā

मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत्

mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān kaṭūṣṇāṃśca sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet

पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत्

pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā'pi mānavaḥ vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret

तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः

tatsiddhaiḥ pāyasairvā'pi sukhoṣṇairlepayecchiraḥ svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ

चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम्

candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam

वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत्

varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet

ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम्

tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram

धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने

dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane

विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः

vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ

पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः

pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ

क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्र सिताजलैः नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः

kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudra sitājalaiḥ nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ

वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः

vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ

मधुरैश्च मुखालेपैर्नस्यकर्मभिरेव च आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः

madhuraiśca mukhālepairnasyakarmabhireva ca āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ

क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम्

kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam

भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम्

bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram

पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः

pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ

शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः

śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ

शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक्

śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet iṅgudasya tvacā vā'pi meṣaśṛṅgasya vā bhiṣak

आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः

ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ

सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषः क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः

saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaḥ kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ

यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्र सैः

yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedra saiḥ

शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि

śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi

क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम्

kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam

क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया

kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā

नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः

nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ

तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः

teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ

कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत्

kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet

भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम्

bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam

भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् तथाऽधभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत्

bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam tathā'dhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet

शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत्

śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ vaṃśamūlakakarpūrairavapīḍaṃ prayojayet

अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः

avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ madhukenāvapīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ

मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम्

manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam

सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः

sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ

एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः

eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo vidhiḥ

सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः

sirāvyadhaśca kartavyo'nantavātapraśāntaye āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ

मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके

madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake

जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम्

jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam

दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम्

dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām

शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः

śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet avapīḍaśca deyo'tra sūryāvartanivāraṇaḥ

कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत्

kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet

पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक्

paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak

पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः

paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ

एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु इति विस्तरतो दृइ!दिष्टिआः! सलक्षणचिकित्सिताः

ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu iti vistarato dṛi!diṣṭiāḥ! salakṣaṇacikitsitāḥ

संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः

saṃhitāyāmabhihitāḥ saptaṣaṣṭirmukhāmayāḥ etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नाम षडिंवशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma ṣaḍiṃvaśo'dhyāyaḥ

सप्तविंशतितमोऽध्यायः

अथातो नवग्रहाकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto navagrahākṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

बालग्रहाणां विज्ञानं साधनं चाप्यनन्तरम् उत्पत्तिं कारणं चैव सुश्रुतैकमनाः शृणु

bālagrahāṇāṃ vijñānaṃ sādhanaṃ cāpyanantaram utpattiṃ kāraṇaṃ caiva suśrutaikamanāḥ śṛṇu

स्कन्दग्रहस्तु प्रथमः स्कन्दापस्मार एव च शकुनी रेवती चैव पूतना चान्धपूतना

skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā

पूतना शीतनामा च तथैव मुखमण्डिका नवमो नैगमेषश्च यः पितृग्रहसंज्ञितः

pūtanā śītanāmā ca tathaiva mukhamaṇḍikā navamo naigameṣaśca yaḥ pitṛgrahasaṃjñitaḥ

धात्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारहीनान् त्रस्तान् हृष्टांस्तर्जितान् ताडितान् वा पूजाहेतोर्हिंस्युरेते कुमारान्

dhātrīmātroḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān trastān hṛṣṭāṃstarjitān tāḍitān vā pūjāhetorhiṃsyurete kumārān

एश्वर्यस्थास्ते न शक्या विशन्तो देहं द्र ष्टुं मानुषैर्विश्वरूपाः आप्तं वाक्यं तत्समीक्ष्याभिधास्ये लिङ्गान्येषां यानि देहे भवन्ति

eśvaryasthāste na śakyā viśanto dehaṃ dra ṣṭuṃ mānuṣairviśvarūpāḥ āptaṃ vākyaṃ tatsamīkṣyābhidhāsye liṅgānyeṣāṃ yāni dehe bhavanti

शूनाक्षः क्षतजसगन्धिकः स्तनद्विड् वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः उद्विग्नः सुलुलितचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्तो भवति च गाढमुष्टिवर्चाः

śūnākṣaḥ kṣatajasagandhikaḥ stanadviḍ vakrāsyo hatacalitaikapakṣmanetraḥ udvignaḥ sululitacakṣuralparodī skandārto bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ

निःसंज्ञो भवति पुनर्भवेत्ससंज्ञः संरब्धः करचरणैश्च नृत्यतीव विण्मूत्रे सृजति विनद्य जृम्भमाणः फेनं च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः

niḥsaṃjño bhavati punarbhavetsasaṃjñaḥ saṃrabdhaḥ karacaraṇaiśca nṛtyatīva viṇmūtre sṛjati vinadya jṛmbhamāṇaḥ phenaṃ ca prasṛjati tatsakhābhipannaḥ

स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः संस्राविव्रणपरिपीडितः समन्तात् स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या

srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ saṃsrāvivraṇaparipīḍitaḥ samantāt sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā

रक्तास्यो हरितमलोऽतिपाण्डुदेहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनार्तः रेवत्या व्यथिततनुश्च कर्णनासं मृद्नाति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः

raktāsyo haritamalo'tipāṇḍudehaḥ śyāvo vā jvaramukhapākavedanārtaḥ revatyā vyathitatanuśca karṇanāsaṃ mṛdnāti dhruvamabhipīḍitaḥ kumāraḥ

स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विड् भिन्नं सृजति च काकतुल्यगन्धिः छर्द्याऽतो हृषिततनूरुहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः

srastāṅgaḥ svapiti sukhaṃ divā na rātrau viḍ bhinnaṃ sṛjati ca kākatulyagandhiḥ chardyā'to hṛṣitatanūruhaḥ kumārastṛṣṇālurbhavati ca pūtanāgṛhītaḥ

यो द्वेष्टि स्तनमतिसारकासहिक्कच्छर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः दुर्वर्णः सततमधःशयोऽम्लगन्धिस्तं ब्रूयुर्भिषज इहान्धपूतनार्तम्

yo dveṣṭi stanamatisārakāsahikkacchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ durvarṇaḥ satatamadhaḥśayo'mlagandhistaṃ brūyurbhiṣaja ihāndhapūtanārtam

उद्विग्नो भृशमतिवेपते प्ररुद्यात् संलीनः स्वपिति च यस्य चान्त्रकूजः विस्राङ्गो भृशमतिसार्यते च यस्तं जानीयाद्भिषगिह शीतपूतनार्तम्

udvigno bhṛśamativepate prarudyāt saṃlīnaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ visrāṅgo bhṛśamatisāryate ca yastaṃ jānīyādbhiṣagiha śītapūtanārtam

म्लानाङ्गः सुरुचिरपाणिपादवक्त्रो बह्वाशी कलुषसिरावृतोदरो यः सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स ज्ञेयः शिशुरिह वक्त्रमण्डिकार्तः

mlānāṅgaḥ surucirapāṇipādavaktro bahvāśī kaluṣasirāvṛtodaro yaḥ sodvego bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuriha vaktramaṇḍikārtaḥ

यः फेनं वमति विनम्यते च मध्ये सोद्वेगं विलपति चोर्ध्वमीक्षमाणः ज्वर्येत प्रततमथो वसासगन्धिर्निःसंज्ञो भवति हि नैगमेषजुष्टः

yaḥ phenaṃ vamati vinamyate ca madhye sodvegaṃ vilapati cordhvamīkṣamāṇaḥ jvaryeta pratatamatho vasāsagandhirniḥsaṃjño bhavati hi naigameṣajuṣṭaḥ

प्रस्तब्धो यः स्तनद्वेषी मुह्यते चाविशन्मुहुः तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः संपूर्णलक्षणः

prastabdho yaḥ stanadveṣī muhyate cāviśanmuhuḥ taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ saṃpūrṇalakṣaṇaḥ

विपरीतमतः साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् गृहे पुराणहविषाऽभ्यज्य बालं शुचौ शुचिः

viparītamataḥ sādhyaṃ cikitsedacirārditam gṛhe purāṇahaviṣā'bhyajya bālaṃ śucau śuciḥ

सर्षपान् प्रकिरेत्तेषां तैलैर्दीपं च कारयेत् सदा सन्निहितं चापि जुहुयाद्धव्यवाहनम्

sarṣapān prakiretteṣāṃ tailairdīpaṃ ca kārayet sadā sannihitaṃ cāpi juhuyāddhavyavāhanam

सर्वगन्धौषधीबीजैर्गन्धमाल्यैरलङ्कृतम् अग्नये कृत्तिकाभ्यश्च स्वाहा स्वाहेति संततम्

sarvagandhauṣadhībījairgandhamālyairalaṅkṛtam agnaye kṛttikābhyaśca svāhā svāheti saṃtatam

नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः शिरसा त्वाऽभिवन्देऽह प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् नीरुजो निर्विकारश्च शिशुर्मे जायतां द्रुतम्

namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ śirasā tvā'bhivande'ha pratigṛhṇīṣva me balim nīrujo nirvikāraśca śiśurme jāyatāṃ drutam

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रेनवग्रहाकृतिविज्ञानीयो नाम प्रिथमोऽध्यायः आदितःइ! सप्तविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantrenavagrahākṛtivijñānīyo nāma prithamo'dhyāyaḥ āditaḥi! saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अष्टाविंशतितमोऽध्यायः

अथातः स्कन्धग्रहप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ skandhagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्कन्दग्रहोपसृष्टानां कुमाराणां प्रशस्यते वातघ्नद्रुमपत्राणां निष्क्वाथः परिषेचने

skandagrahopasṛṣṭānāṃ kumārāṇāṃ praśasyate vātaghnadrumapatrāṇāṃ niṣkvāthaḥ pariṣecane

तेषां मूलेषु सिद्धं च तैलमभ्यञ्जने हितम् सर्वगन्धसुरामण्डकैडर्यावापमिष्यते

teṣāṃ mūleṣu siddhaṃ ca tailamabhyañjane hitam sarvagandhasurāmaṇḍakaiḍaryāvāpamiṣyate

देवदारुणि रास्नायां मधुरेषु द्रुमेषु च सिद्धं सर्पिश्च सक्षीरं पानमस्मै प्रयोजयेत्

devadāruṇi rāsnāyāṃ madhureṣu drumeṣu ca siddhaṃ sarpiśca sakṣīraṃ pānamasmai prayojayet

सर्षपाः सर्पनिर्मोको वचा काकादनी घृतम् उष्ट्राजाविगवां चैव रोमाण्युद्धूपनं शिशोः

sarṣapāḥ sarpanirmoko vacā kākādanī ghṛtam uṣṭrājāvigavāṃ caiva romāṇyuddhūpanaṃ śiśoḥ

सोमवल्लीमिन्द्र वल्लीं शमीं बिल्वस्य कण्टकान् मृगादन्याश्च मूलानि ग्रथितान्येव धारयेत्

somavallīmindra vallīṃ śamīṃ bilvasya kaṇṭakān mṛgādanyāśca mūlāni grathitānyeva dhārayet

रक्तानि माल्यानि तथा पताका रक्ताश्च गन्धा विविधाश्च भक्ष्याः घण्टा च देवाय बलिर्निवेद्यः सुकुक्कुटः स्कन्दग्रहे हिताय

raktāni mālyāni tathā patākā raktāśca gandhā vividhāśca bhakṣyāḥ ghaṇṭā ca devāya balirnivedyaḥ sukukkuṭaḥ skandagrahe hitāya

स्नानं त्रिरात्रं निशि चत्वरेषु कुर्यात् पुरं शालियवैर्नवैस्तु अद्भिश्च गायत्र्! यभिमन्त्रिताभिः प्रज्वालनं व्याहृतिभिश्च वह्नेः

snānaṃ trirātraṃ niśi catvareṣu kuryāt puraṃ śāliyavairnavaistu adbhiśca gāyatr! yabhimantritābhiḥ prajvālanaṃ vyāhṛtibhiśca vahneḥ

रक्षामतः प्रवक्ष्यामि बालानां पापनाशिनीम् अहन्यहनि कर्तव्या या भिषग्भिरतन्द्रि तैः

rakṣāmataḥ pravakṣyāmi bālānāṃ pāpanāśinīm ahanyahani kartavyā yā bhiṣagbhiratandri taiḥ

तपसां तेजसां चैव यशसां वपुषां तथा निधानं योऽव्ययो देवः स ते स्कन्दः प्रसीदतु

tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā nidhānaṃ yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu

ग्रहसेनापतिर्देवो देवसेनापतिर्विभुः देवसेनारिपुहरः पातु त्वां भगवान् गुहः

grahasenāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ devasenāripuharaḥ pātu tvāṃ bhagavān guhaḥ

देवदेवस्य महतः पावकस्य च यः सुतः गङ्गोमाकृत्तिकानां च स ते शर्म प्रयच्छतु

devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchatu

रक्तमाल्याम्बरः श्रीमान् रक्तचन्दनभूषितः रक्तदिव्यवपुर्देवः पातु त्वां क्रौञ्चसूदनः

raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ raktadivyavapurdevaḥ pātu tvāṃ krauñcasūdanaḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे स्कन्दप्रतिषेधो नामा द्वितीयोऽध्यायः आदितोष्टिआ!विंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre skandapratiṣedho nāmā dvitīyo'dhyāyaḥ āditoṣṭiā!viṃśo'dhyāyaḥ

एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्कन्दापस्मारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ skandāpasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

बिल्वः शिरीषो गोलोमी सुरसादिश्च यो गणः परिषेके प्रयोक्तव्यः स्कन्दापस्मारशान्तये

bilvaḥ śirīṣo golomī surasādiśca yo gaṇaḥ pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye

सर्वगन्धविपक्वं तु तैलमभ्यञ्जने हितम् क्षीरवृक्षकषाये च काकोल्यादौ गणे तथा

sarvagandhavipakvaṃ tu tailamabhyañjane hitam kṣīravṛkṣakaṣāye ca kākolyādau gaṇe tathā

विपक्तव्यं घृतं चापि पानीयं पयसा सह उत्सादनं वचाहिङ्गुयुक्तं स्कन्दग्रहे हितम्

vipaktavyaṃ ghṛtaṃ cāpi pānīyaṃ payasā saha utsādanaṃ vacāhiṅguyuktaṃ skandagrahe hitam

गृध्रोलूकपुरीषाणि देशा हस्तिनखा घृतम् वृषभस्य च रोमाणि योज्यान्युद्धूपनेऽपि च

gṛdhrolūkapurīṣāṇi deśā hastinakhā ghṛtam vṛṣabhasya ca romāṇi yojyānyuddhūpane'pi ca

अनन्तां कुक्कुटीं बिम्बीं मर्कटीं चापि धारयेत् पक्वापक्वानि मांसानि प्रसन्ना रुधिरं पयः

anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīṃ markaṭīṃ cāpi dhārayet pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ

भूतौदनो निवेद्यश्च स्कन्दापस्मारिणेऽवटे चतुष्पथे च कर्तव्यं स्नानमस्य यतात्मना

bhūtaudano nivedyaśca skandāpasmāriṇe'vaṭe catuṣpathe ca kartavyaṃ snānamasya yatātmanā

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः स्कन्दस्य दयितः सखा विशाखसंज्ञश्च शिशोः शिवोऽस्तु विकृताननः

skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā viśākhasaṃjñaśca śiśoḥ śivo'stu vikṛtānanaḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रेस्कन्दापस्मारप्रतिषेधो नाम तिऋ!तीयोऽध्यायः आदितःइ! एकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantreskandāpasmārapratiṣedho nāma tiṛ!tīyo'dhyāyaḥ āditaḥi! ekonatriṃśo'dhyāyaḥ

त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः शकुनीप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

शकुन्यभिपरीतस्य कार्यो वैद्येन जानता वेतसाम्रकपित्थानां निष्क्वाथः परिषेचने

śakunyabhiparītasya kāryo vaidyena jānatā vetasāmrakapitthānāṃ niṣkvāthaḥ pariṣecane

कषायमधुरैस्तैलः कार्यमभ्यञ्जने शिशोः मधुकोशीरह्रीबेरसारिवोत्पलपद्मकैः

kaṣāyamadhuraistailaḥ kāryamabhyañjane śiśoḥ madhukośīrahrīberasārivotpalapadmakaiḥ

रोध्रप्रियङ्गुमञ्जिष्ठागैरिकैः प्रदिहेच्छिशुम् व्रणेषूक्तानि चूर्णानि पथ्यानि विविधानि च

rodhrapriyaṅgumañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum vraṇeṣūktāni cūrṇāni pathyāni vividhāni ca

स्कन्दग्रहे धूपनानि तानीहापि प्रयोजयेत् शतावरीमृगैर्वारुनागदन्तीनिदिग्धिकाः

skandagrahe dhūpanāni tānīhāpi prayojayet śatāvarīmṛgairvārunāgadantīnidigdhikāḥ

लक्ष्मणं सहदेवां च बृहतीं चापि धारयेत् तिलतण्डुलकं माल्यं हरितालं मनःशिला

lakṣmaṇaṃ sahadevāṃ ca bṛhatīṃ cāpi dhārayet tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥśilā

बलिरेष करञ्जेषु निवेद्यो नियतात्मना निष्कुटे च प्रयोक्तव्यं स्नानमस्य यथाविधि

balireṣa karañjeṣu nivedyo niyatātmanā niṣkuṭe ca prayoktavyaṃ snānamasya yathāvidhi

स्कन्दापस्मारशमनं घृतं चापीह पूजितम् कुर्याच्च विविधां पूजां शकुन्याः कुसुमैः शुभैः

skandāpasmāraśamanaṃ ghṛtaṃ cāpīha pūjitam kuryācca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ kusumaiḥ śubhaiḥ

अन्तरीक्षचरा देवा सर्वालङ्कारभूषिता अयोमुखी तीक्ष्णतुण्डा शकुनी ते प्रसीदतु

antarīkṣacarā devā sarvālaṅkārabhūṣitā ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te prasīdatu

दुर्दर्शना महाकाया पिङ्गाक्षी भैरवस्वरा लम्बोदरी शङ्कुकर्णी शकुनी ते प्रसीदतु

durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvarā lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे शकुनीप्रतिषेधो नाम चितुर्थोऽध्यायः आदितःइ! त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre śakunīpratiṣedho nāma citurtho'dhyāyaḥ āditaḥi! triṃśo'dhyāyaḥ