3. Suśruta Saṃhitā (part 3 of 4)

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो रेवतीप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto revatīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अश्वगन्धा च शृङ्गी च सारिवा सपुनर्नवा सहे तथा विदारी च कषायाः सेचने हिताः

aśvagandhā ca śṛṅgī ca sārivā sapunarnavā sahe tathā vidārī ca kaṣāyāḥ secane hitāḥ

तैलमभ्यञ्जने कार्यं कुष्ठे सर्जरसेऽपि च पलङ्कषायां नलदे तथा गिरिकदम्बके

tailamabhyañjane kāryaṃ kuṣṭhe sarjarase'pi ca palaṅkaṣāyāṃ nalade tathā girikadambake

धवाश्वकर्णककुभधातकीतिन्दुकीषु च काकोल्यादिगणे चैव पानीयं सर्पिरिष्यते

dhavāśvakarṇakakubhadhātakītindukīṣu ca kākolyādigaṇe caiva pānīyaṃ sarpiriṣyate

कुलत्थाः शङ्खचूर्णं च प्रदेहः सार्वगन्धिकः गृध्रोलूकपुरीषाणि यवा यवफलो घृतम्

kulatthāḥ śaṅkhacūrṇaṃ ca pradehaḥ sārvagandhikaḥ gṛdhrolūkapurīṣāṇi yavā yavaphalo ghṛtam

सन्ध्ययोरुभयोः कार्यमेतदुद्धूपनं शिशोः वरुणारिष्टकमयं रुचकं सैन्दुकं तथा

sandhyayorubhayoḥ kāryametaduddhūpanaṃ śiśoḥ varuṇāriṣṭakamayaṃ rucakaṃ saindukaṃ tathā

सततं धारयेच्चापि कृतं वा पौत्रजीविकम् शुक्लाः सुमनसो लाजाः पयः शाल्योदनं तथा

satataṃ dhārayeccāpi kṛtaṃ vā pautrajīvikam śuklāḥ sumanaso lājāḥ payaḥ śālyodanaṃ tathā

बलिर्निवेद्यो गोतीर्थे रेवत्यै प्रयतात्मना सङ्गमे च भिषक् स्नानं कुर्याद्धात्रीकुमारयोः

balirnivedyo gotīrthe revatyai prayatātmanā saṅgame ca bhiṣak snānaṃ kuryāddhātrīkumārayoḥ

नानावस्त्रधरा देवी चित्रमाल्यानुलेपना चलत्कुण्डलिनी श्यामा रेवती ते प्रसीदतु

nānāvastradharā devī citramālyānulepanā calatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu

उपासते यां सततं देव्यो विविधभूषणाः लम्बा कराला विनता तथैव बहुपुत्रिका रेवती शुष्कनामा या सा ते देवी प्रसीदतु

upāsate yāṃ satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā revatī śuṣkanāmā yā sā te devī prasīdatu

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे रेवतीप्रतिषेधो नाम पिञ्चमोऽध्यायः आदितःइ! एकत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre revatīpratiṣedho nāma piñcamo'dhyāyaḥ āditaḥi! ekatriṃśo'dhyāyaḥ

द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः पूतनाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कपोतवङ्काऽरलुको वरुणः पारिभद्र कः आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने

kapotavaṅkā'raluko varuṇaḥ pāribhadra kaḥ āsphotā caiva yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane

वचा वयःस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थे वर्ग इष्यते

vacā vayaḥsthā golomī haritālaṃ manaḥśilā kuṣṭhaṃ sarjarasaścaiva tailārthe varga iṣyate

हितं घृतं तुगाक्षीर्यां सिद्धं मधुरकेषु च कुष्ठतालीशखदिरचन्दनस्यन्दने तथा

hitaṃ ghṛtaṃ tugākṣīryāṃ siddhaṃ madhurakeṣu ca kuṣṭhatālīśakhadiracandanasyandane tathā

देवदारुवचाहिङ्गुकुष्ठं गिरिकदम्बकः एला हरेणवश्चापि योज्या उद्धूपने सदा

devadāruvacāhiṅgukuṣṭhaṃ girikadambakaḥ elā hareṇavaścāpi yojyā uddhūpane sadā

गन्धनाकुलिकुम्भीके मज्जानो बदरस्य च कर्कटास्थि घृतं चापि धूपनं सर्षपैः सह

gandhanākulikumbhīke majjāno badarasya ca karkaṭāsthi ghṛtaṃ cāpi dhūpanaṃ sarṣapaiḥ saha

काकादनीं चित्रफलां बिम्बीं गुञ्जां च धारयेत् मत्स्यौदनं च कुर्वीत कृशरां पललं यथा शरावसंपुटे कृत्वा बलि शून्यगृहे हरेत्

kākādanīṃ citraphalāṃ bimbīṃ guñjāṃ ca dhārayet matsyaudanaṃ ca kurvīta kṛśarāṃ palalaṃ yathā śarāvasaṃpuṭe kṛtvā bali śūnyagṛhe haret

उच्छिष्टेनाभिषेकेण शिशोः स्नपनमिष्यते पूज्या च पूतना देवी बलिभिः सोपहारकैः

ucchiṣṭenābhiṣekeṇa śiśoḥ snapanamiṣyate pūjyā ca pūtanā devī balibhiḥ sopahārakaiḥ

मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्धजा शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना

malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrdhajā śūnyāgārāśritā devī dārakaṃ pātu pūtanā

दुर्दर्शना सुदुर्गन्धा कराला मेघकालिका भिन्नगाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना

durdarśanā sudurgandhā karālā meghakālikā bhinnagārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे षिष्ठोऽध्यायः आदितः द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre ṣiṣṭho'dhyāyaḥ āditaḥ dvātriṃśo'dhyāyaḥ

त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातोऽन्धपूतनाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto'ndhapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

तिक्तकद्रुमपत्राणां कार्यः क्वाथोऽवसेचने सुरा सौवीरकं कुष्ठं हरितालं मनःशिलाः

tiktakadrumapatrāṇāṃ kāryaḥ kvātho'vasecane surā sauvīrakaṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilāḥ

तथा सर्जरसश्चैव तैलार्थमुपदिश्यते पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं वर्गो मधुरको मधु

tathā sarjarasaścaiva tailārthamupadiśyate pippalyaḥ pippalīmūlaṃ vargo madhurako madhu

शालपर्णी बृहत्यौ च घृतार्थमुपदिश्यते सर्वगन्धैः प्रदेहश्च गात्रेष्वक्ष्णोश्च शीतलैः

śālaparṇī bṛhatyau ca ghṛtārthamupadiśyate sarvagandhaiḥ pradehaśca gātreṣvakṣṇośca śītalaiḥ

पुरीषं कौक्कुटं केशांश्चर्म सर्पत्वचं तथा जीर्णां च भिक्षुसंघाटीं धूमनायोपकल्पयेत्

purīṣaṃ kaukkuṭaṃ keśāṃścarma sarpatvacaṃ tathā jīrṇāṃ ca bhikṣusaṃghāṭīṃ dhūmanāyopakalpayet

कुक्कुटीं मर्कटीं शिम्बीमनन्तां चापि धारयेत् मांसमामं तथा पक्वं शोणितं च चतुष्पथे

kukkuṭīṃ markaṭīṃ śimbīmanantāṃ cāpi dhārayet māṃsamāmaṃ tathā pakvaṃ śoṇitaṃ ca catuṣpathe

निवेद्यमन्तश्च गृहे शिशो रक्षानिमित्ततः शिशोश्च स्नपनं कुर्यात् सर्वगन्धोदकैः शुभैः

nivedyamantaśca gṛhe śiśo rakṣānimittataḥ śiśośca snapanaṃ kuryāt sarvagandhodakaiḥ śubhaiḥ

कराला पिङ्गला मुण्डा कषायाम्बरवासिनी देवी बालमिमं प्रीता संरक्षत्वन्धपूतना

karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī devī bālamimaṃ prītā saṃrakṣatvandhapūtanā

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रेऽन्धपूतनाप्रतिषेधो नाम सप्तमोऽध्यायः आदितः त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre'ndhapūtanāpratiṣedho nāma saptamo'dhyāyaḥ āditaḥ trayastriṃśo'dhyāyaḥ

चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः शीतपूतनाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śītapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कपित्थं सुवहां बिम्बीं तथा बिल्वं प्रचीबलम् नन्दीं भल्लातकं चापि परिषेके प्रयोजयेत्

kapitthaṃ suvahāṃ bimbīṃ tathā bilvaṃ pracībalam nandīṃ bhallātakaṃ cāpi pariṣeke prayojayet

बस्तमूत्रं गवां मूत्रं मुस्तं च सुरदारु च कुष्ठं च सर्वगन्धांश्च तैलार्थमवचारयेत्

bastamūtraṃ gavāṃ mūtraṃ mustaṃ ca suradāru ca kuṣṭhaṃ ca sarvagandhāṃśca tailārthamavacārayet

रोहिणीसर्जखदिरपलाशककुभत्वचः निष्क्वाथ्य तस्मिन्निष्क्वाथे सक्षीरं विपचेद्घृतम्

rohiṇīsarjakhadirapalāśakakubhatvacaḥ niṣkvāthya tasminniṣkvāthe sakṣīraṃ vipacedghṛtam

गृध्रोलूकपुरीषाणि बस्तागन्धामहेस्त्वचः निम्बपत्राणि मधुकं धूपनार्थं प्रयोजयेत्

gṛdhrolūkapurīṣāṇi bastāgandhāmahestvacaḥ nimbapatrāṇi madhukaṃ dhūpanārthaṃ prayojayet

धारयेदपि लम्बां च गुञ्जां काकादनीं तथा नद्यां मुद्गकृतैश्चान्नैस्तर्पयेच्छीतपूतनाम्

dhārayedapi lambāṃ ca guñjāṃ kākādanīṃ tathā nadyāṃ mudgakṛtaiścānnaistarpayecchītapūtanām

देव्यै देयश्चोपहारो वारुणी रुधिरं तथा जलाशयान्ते बालस्य स्नपनं चोपदिश्यते

devyai deyaścopahāro vāruṇī rudhiraṃ tathā jalāśayānte bālasya snapanaṃ copadiśyate

मुद्गौदनाशना देवी सुराशोणितपायिनी जलाशयालया देवी पातु त्वां शीतपूतना

mudgaudanāśanā devī surāśoṇitapāyinī jalāśayālayā devī pātu tvāṃ śītapūtanā

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे शीतपूतनाप्रतिषेधो नाम इ!अष्टमोऽध्यायः आदितःइ! चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre śītapūtanāpratiṣedho nāma i!aṣṭamo'dhyāyaḥ āditaḥi! catustriṃśo'dhyāyaḥ

पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो मुखमण्डिकाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto mukhamaṇḍikāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कपित्थबिल्वतर्कारीवांशीगन्धर्वहस्तकाः कुबेराक्षी च योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने

kapitthabilvatarkārīvāṃśīgandharvahastakāḥ kuberākṣī ca yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane

स्वरसैर्भृङ्गवृक्षाणां तथाऽजहरिगन्धयोः तैलं वसां च संयोज्य पचेदभ्यञ्जने शिशोः

svarasairbhṛṅgavṛkṣāṇāṃ tathā'jaharigandhayoḥ tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya pacedabhyañjane śiśoḥ

मधूलिकायां पयसि तुगाक्षीर्यां गणे तथा मधुरे पञ्चमूले च कनीयसि घृतं पचेत्

madhūlikāyāṃ payasi tugākṣīryāṃ gaṇe tathā madhure pañcamūle ca kanīyasi ghṛtaṃ pacet

वचा सर्जरसः कुष्ठं सर्पिश्चोद्धूपनं हितम् धारयेदपि जिह्वाश्च चाषचीरल्लिसर्पजाः

vacā sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpanaṃ hitam dhārayedapi jihvāśca cāṣacīrallisarpajāḥ

वर्णकं चूर्णकं माल्यमञ्जनं पारदं तथा मनःशिलां चोपहरेद्गोष्ठमध्ये बलि तथा

varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ tathā manaḥśilāṃ copaharedgoṣṭhamadhye bali tathā

पायसं सपुरोडाशं बल्यर्थमुपसंहरेत् मन्त्रपूताभिरद्भिश्च तत्रैव स्नपनं हितम्

pāyasaṃ sapuroḍāśaṃ balyarthamupasaṃharet mantrapūtābhiradbhiśca tatraiva snapanaṃ hitam

अलङ्कृता रूपवती सुभगा कामरूपिणी गोष्ठमध्यालयरता पातु त्वां मुखमण्डिका

alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे मुखमण्डिकाप्रतिषेधो नाम निवमोऽध्यायः आदितःइ! पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre mukhamaṇḍikāpratiṣedho nāma nivamo'dhyāyaḥ āditaḥi! pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ

षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो नैगमेषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto naigameṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

बिल्वाग्निमन्थपूतीकाः कार्याः स्युः परिषेचने सुरा सबीजं धान्याम्लं परिषेके च शस्यते

bilvāgnimanthapūtīkāḥ kāryāḥ syuḥ pariṣecane surā sabījaṃ dhānyāmlaṃ pariṣeke ca śasyate

प्रियङ्गुसरलानन्ताशतपुष्पाकुटन्नटैः पचेत्तैलं सगोमूत्रैर्दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः

priyaṅgusaralānantāśatapuṣpākuṭannaṭaiḥ pacettailaṃ sagomūtrairdadhimastvamlakāñjikaiḥ

पञ्चमूलद्वयक्वाथे क्षीरे मधुरकेषु च पचेद्घृतं च मेधावी खर्जूरीमस्तकेऽपि वा

pañcamūladvayakvāthe kṣīre madhurakeṣu ca pacedghṛtaṃ ca medhāvī kharjūrīmastake'pi vā

वचां वयःस्थां गोलोमीं जटिलां चापि धारयेत् उत्सादनं हितं चात्र स्कन्दापस्मारनाशनम्

vacāṃ vayaḥsthāṃ golomīṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet utsādanaṃ hitaṃ cātra skandāpasmāranāśanam

सिद्धार्थकवचाहिङ्गुकुष्ठं चैवाक्षतैः सह भल्लातकाजमोदाश्च हितमुद्धूपनं शिशोः

siddhārthakavacāhiṅgukuṣṭhaṃ caivākṣataiḥ saha bhallātakājamodāśca hitamuddhūpanaṃ śiśoḥ

मर्कटोलूकगृध्राणां पुरीषाणि नवग्रहे धूपः सुप्ते जने कार्यो बालस्य हितमिच्छता

markaṭolūkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi navagrahe dhūpaḥ supte jane kāryo bālasya hitamicchatā

तिलतण्डुलकं माल्यं भक्ष्यांश्च विविधानपि कुमारपितृमेषाय वृक्षमूले निवेदयेत्

tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi kumārapitṛmeṣāya vṛkṣamūle nivedayet

अधस्ताद्वटवृक्षस्य स्नपनं चोपदिश्यते बलि न्यग्रोधवृक्षेषु तिथौ षष्ठ्यां निवेदयेत्

adhastādvaṭavṛkṣasya snapanaṃ copadiśyate bali nyagrodhavṛkṣeṣu tithau ṣaṣṭhyāṃ nivedayet

अजाननश्चलाक्षिभ्रूः कामरूपी महायशाः बालं बालपिता देवो नैगमेषोऽभिरक्षतु

ajānanaścalākṣibhrūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ bālaṃ bālapitā devo naigameṣo'bhirakṣatu

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे नैगमेषप्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः आदितः षट्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre naigameṣapratiṣedho nāma daśamo'dhyāyaḥ āditaḥ ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो ग्रहोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto grahotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

नव स्कन्दादयः प्रोक्ता बालानां य इमे ग्रहाः श्रीमन्तो दिव्यवपुषो नारीपुरुषविग्रहाः

nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ya ime grahāḥ śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ

एते गुहस्य रक्षार्थं कृत्तिकोमाग्निशूलिभिः सृष्टाः शरवणस्थस्य रक्षितस्यात्मतेजसा

ete guhasya rakṣārthaṃ kṛttikomāgniśūlibhiḥ sṛṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣitasyātmatejasā

स्त्रीविग्रहा ग्रहा ये तु नानारूपा मयेरिताः गङ्गोमाकृत्तिकानां ते भागा राजसतामसाः

strīvigrahā grahā ye tu nānārūpā mayeritāḥ gaṅgomākṛttikānāṃ te bhāgā rājasatāmasāḥ

नैगमेषस्तु पार्वत्या सृष्टो मेषाननो ग्रहः कुमारधारी देवस्य गुहस्यात्मसमः सखा

naigameṣastu pārvatyā sṛṣṭo meṣānano grahaḥ kumāradhārī devasya guhasyātmasamaḥ sakhā

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः सोऽग्निनाऽग्निसमद्युतिः स च स्कन्दसखा नाम विशाख इति चोच्यते

skandāpasmārasaṃjño yaḥ so'gninā'gnisamadyutiḥ sa ca skandasakhā nāma viśākha iti cocyate

स्कन्दः सृष्टो भगवता देवेन त्रिपुरारिणा बिभर्ति चापरां संज्ञां कुमार इति स ग्रहः

skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā bibharti cāparāṃ saṃjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ

बाललीलाधरो योऽय देवो रुद्रा ग्निसंभवः मिथ्याचारेषु भगवान् स्वयं नैष प्रवर्तते

bālalīlādharo yo'ya devo rudrā gnisaṃbhavaḥ mithyācāreṣu bhagavān svayaṃ naiṣa pravartate

कुमारः स्कन्दसामान्यादत्र केचिदपण्डिताः गृह्णातीत्यल्पविज्ञाना ब्रुवते देहचिन्तकाः

kumāraḥ skandasāmānyādatra kecidapaṇḍitāḥ gṛhṇātītyalpavijñānā bruvate dehacintakāḥ

ततो भगवति स्कन्दे सुरसेनापतौ कृते उपतस्थुर्ग्रहाः सर्वे दीप्तशक्तिधरं गुहम्

tato bhagavati skande surasenāpatau kṛte upatasthurgrahāḥ sarve dīptaśaktidharaṃ guham

ऊचुः प्राञ्जलयश्चैनं वृत्तिं नः संविधत्स्व वै तेषामर्थे ततः स्कन्दः शिवं देवमचोदयत्

ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vṛttiṃ naḥ saṃvidhatsva vai teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayat

ततो ग्रहांस्तानुवाच भगवान् भगनेत्रहृत् तिर्यग्योनिं मानुषं च दैवं च त्रितयं जगत्

tato grahāṃstānuvāca bhagavān bhaganetrahṛt tiryagyoniṃ mānuṣaṃ ca daivaṃ ca tritayaṃ jagat

परस्परोपकारेण वर्तते धार्यतेऽपि च देवा मनुष्यान् प्रीणन्ति तैर्यग्योनींस्तथैव च

parasparopakāreṇa vartate dhāryate'pi ca devā manuṣyān prīṇanti tairyagyonīṃstathaiva ca

वर्तमानैर्यथाकालं शीतवर्षोष्णमारुतैः इज्याञ्जलिनमस्कारजपहोमव्रतादिभिः

vartamānairyathākālaṃ śītavarṣoṣṇamārutaiḥ ijyāñjalinamaskārajapahomavratādibhiḥ

नराः सम्यक् प्रयुक्तैश्च प्रीणन्ति त्रिदिवेश्वरान् भागधेयं विभक्तं च शेषं किञ्चिन्न विद्यते

narāḥ samyak prayuktaiśca prīṇanti tridiveśvarān bhāgadheyaṃ vibhaktaṃ ca śeṣaṃ kiñcinna vidyate

तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्बालेष्वेव भविष्यति कुलेषु येषु नेज्यन्ते देवाः पितर एव च

tadyuṣmākaṃ śubhā vṛttirbāleṣveva bhaviṣyati kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara eva ca

ब्राह्मणाः साधवश्चैव गुरवोऽतिथयस्तथा निवृत्ताचारशौचेषु परमाकोपजीविषु

brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva guravo'tithayastathā nivṛttācāraśauceṣu paramākopajīviṣu

उत्सन्नबलिभिक्षेषु भिन्नकांस्योपभोजिषु गृहेषु तेषु ये बालास्तान् गृह्णीध्वमशङ्किताः

utsannabalibhikṣeṣu bhinnakāṃsyopabhojiṣu gṛheṣu teṣu ye bālāstān gṛhṇīdhvamaśaṅkitāḥ

तत्र वो विपुला वृत्तिः पूजा चैव भविष्यति एवं ग्रहाः समुत्पन्ना बालान् गृह्णन्ति चाप्यतः

tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati evaṃ grahāḥ samutpannā bālān gṛhṇanti cāpyataḥ

ग्रहोपसृष्टा बालास्तु दुश्चिकित्स्यतमा मताः वैकल्यं मरणं चापि ध्रुवं स्कन्दग्रहे मतम्

grahopasṛṣṭā bālāstu duścikitsyatamā matāḥ vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi dhruvaṃ skandagrahe matam

स्कन्दग्रहोऽत्युग्रतमः सर्वेष्वेव यतः स्मृतः अन्यो वा सर्वरूपस्तु न साध्यो ग्रह उच्यते

skandagraho'tyugratamaḥ sarveṣveva yataḥ smṛtaḥ anyo vā sarvarūpastu na sādhyo graha ucyate

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः आदितः सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre grahotpattyadhyāyo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ āditaḥ saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो योनिव्यापत्प्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

प्रवृद्धलिङ्गं पुरुषं याऽत्यर्थमुपसेवते रूक्षदुर्बलबाला या तस्या वायुः प्रकुप्यति

pravṛddhaliṅgaṃ puruṣaṃ yā'tyarthamupasevate rūkṣadurbalabālā yā tasyā vāyuḥ prakupyati

स दुष्टो योनिमासाद्य योनिरोगाय कल्पते त्रयाणामपि दोषाणां यथास्वं लक्षणेन तु

sa duṣṭo yonimāsādya yonirogāya kalpate trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇena tu

विंशतिर्व्यापदो योनेर्निर्दिष्टा रोगसंग्रहे मिथ्याचारेण याः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च

viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṃgrahe mithyācāreṇa yāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca

जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक् उदावर्ता तथा वन्ध्या विप्लुता च परिप्लुता

jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak udāvartā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā

वातला चेति वातोत्थाः पित्तोत्था रुधिरक्षरा वामिनी स्रंसिनी चापि पुत्रघ्नी पित्तला च या

vātalā ceti vātotthāḥ pittotthā rudhirakṣarā vāminī sraṃsinī cāpi putraghnī pittalā ca yā

अत्यानन्दा च या योनिः कर्णिनी चरणाद्वयम् श्लेष्मला च कफाज्ज्ञेया षण्डाख्या फलिनी तथा

atyānandā ca yā yoniḥ karṇinī caraṇādvayam śleṣmalā ca kaphājjñeyā ṣaṇḍākhyā phalinī tathā

महती सूचिवक्त्रा च सर्वजेति त्रिदोषजा सफेनिलमुदावर्ता रजः कृच्छ्रेण मुञ्चति

mahatī sūcivaktrā ca sarvajeti tridoṣajā saphenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati

वन्ध्यां नष्टार्तवां विद्याद्विप्लुतां नित्यवेदनाम् परिप्लुतायां भवति ग्राम्यधर्मे रुजा भृशम्

vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam

वातला कर्कशा स्तब्धा शूलनिस्तोदपीडिता चतसृष्वपि चाद्यासु भवन्त्यनिलवेदनाः

vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ

सदाहं प्रक्षरत्यस्रं यस्यां सा लोहितक्षरा सवातमुद्गिरेद्बीजं वामिनी रजसा युतम्

sadāhaṃ prakṣaratyasraṃ yasyāṃ sā lohitakṣarā savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā yutam

प्रस्रंसिनी स्यन्दते तु क्षोभिता दुःप्रसूश्च या स्थितं स्थितं हन्ति गर्भं पुत्रघ्नी रक्तसंस्रवात्

prasraṃsinī syandate tu kṣobhitā duḥprasūśca yā sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃsravāt

अत्यर्थं पित्तला योनिर्दाहपाकज्वरान्विता चतसृष्वपि चाद्यासु पित्तलिङ्गोच्छ्रयो भवेत्

atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet

अत्यानन्दा न सन्तोषं ग्राम्यधर्मेण गच्छति कर्णिन्यां कर्णिका योनौ श्लेष्मासृग्भ्यां प्रजायते

atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ prajāyate

मैथुनेऽचरणा पूर्वं पुरुषादतिरिच्यते बहुशश्चातिचरणादन्या बीजं न विन्दति

maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate bahuśaścāticaraṇādanyā bījaṃ na vindati

श्लेष्मला पिच्छिला योनिः कण्डूयुक्ताऽतिशीतला चतसृष्वपि चाद्यासु श्लेष्मलिङ्गोच्छ्रितिर्भवेत्

śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūyuktā'tiśītalā catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchritirbhavet

अनार्तवस्तना षण्डी खरस्पर्शा च मैथुने अतिकायगृहीतायास्तरुण्याः फलिनी भवेत्

anārtavastanā ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune atikāyagṛhītāyāstaruṇyāḥ phalinī bhavet

विवृताऽतिमहायोनिः सूचीवक्त्राऽतिसंवृता सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोषप्रकोपजा

vivṛtā'timahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā

चतसृष्वपि चाद्यासु सर्वलिङ्गोच्छ्रितिर्भवेत् पञ्चासाध्या भवन्तीमा योनयः सर्वदोषजाः

catasṛṣvapi cādyāsu sarvaliṅgocchritirbhavet pañcāsādhyā bhavantīmā yonayaḥ sarvadoṣajāḥ

प्रतिदोषं तु साध्यासु स्नेहादिक्रम इष्यते दद्यादुत्तरबस्तींश्च विशेषेण यथोदितान्

pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate dadyāduttarabastīṃśca viśeṣeṇa yathoditān

कर्कशां शीतलां स्तब्धामल्पस्पर्शां च मैथुने कुम्भीस्वेदैरुपचरेत् सानूपौदकसंयुतैः

karkaśāṃ śītalāṃ stabdhāmalpasparśāṃ ca maithune kumbhīsvedairupacaret sānūpaudakasaṃyutaiḥ

मधुरौषधसंयुक्तान् वेशवारांश्च योनिषु निक्षिपेद्धारयेच्चापि पिचुतैलमतन्द्रि तः

madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃśca yoniṣu nikṣipeddhārayeccāpi picutailamatandri taḥ

धावनानि च पथ्यानि कुर्वीतापूरणानि च ओषचोषान्वितासूक्तं कुर्याच्छीतं विधिं भिषक्

dhāvanāni ca pathyāni kurvītāpūraṇāni ca oṣacoṣānvitāsūktaṃ kuryācchītaṃ vidhiṃ bhiṣak

दुर्गन्धां पिच्छिलां चापि चूर्णैः पञ्चकषायजैः पूरयेद्रा जवृक्षादिकषायैश्चापि धावनम्

durgandhāṃ picchilāṃ cāpi cūrṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ pūrayedrā javṛkṣādikaṣāyaiścāpi dhāvanam

योन्यां तु पूयस्राविण्यां शोधनद्र व्यसंभृतैः सगोमूत्रैः सलवणैः शोधनं हितमिष्यते

yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ śodhanadra vyasaṃbhṛtaiḥ sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ śodhanaṃ hitamiṣyate

बृहतीफलकल्कस्य द्विहरिद्रा युतस्य च कण्डूमतीमल्पस्पर्शां पूरयेद्धूपयेत्तथा

bṛhatīphalakalkasya dviharidrā yutasya ca kaṇḍūmatīmalpasparśāṃ pūrayeddhūpayettathā

वर्तिं प्रदद्यात् कर्णिन्यां शोधनद्र व्यसंभृताम् प्रस्रंसिनीं घृताभ्यक्तां क्षीरस्विन्नां प्रवेशयेत्

vartiṃ pradadyāt karṇinyāṃ śodhanadra vyasaṃbhṛtām prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ praveśayet

पिधाय वेशवारेण ततो बन्धं समाचरेत् प्रतिदोषं विदध्याच्च सुरारिष्टासवान् भिषक्

pidhāya veśavāreṇa tato bandhaṃ samācaret pratidoṣaṃ vidadhyācca surāriṣṭāsavān bhiṣak

प्रातः प्रातर्निषेवेत रसोनादुद्धृतं रसम् क्षीरमांसरसप्रायमाहारं विदधीत च

prātaḥ prātarniṣeveta rasonāduddhṛtaṃ rasam kṣīramāṃsarasaprāyamāhāraṃ vidadhīta ca

शुक्रार्तवादयो दोषाः स्तनरोगाश्च कीर्तिताः क्लैब्यस्थानानि मूढस्य गर्भस्य विधिरेव च

śukrārtavādayo doṣāḥ stanarogāśca kīrtitāḥ klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhireva ca

गर्भिणीप्रतिरोगेषु चिकित्सा चाप्युदाहृता सर्वथा तां प्रयुञ्जीत योनिव्यापत्सु बुद्धिमान् अपप्रजातारोगांश्च चिकित्सेदुत्तराद्भिषक्

garbhiṇīpratirogeṣu cikitsā cāpyudāhṛtā sarvathā tāṃ prayuñjīta yonivyāpatsu buddhimān apaprajātārogāṃśca cikitseduttarādbhiṣak

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे योनिव्यापत्प्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः आदितः अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre yonivyāpatpratiṣedho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ āditaḥ aṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

येनामृतमपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि यतोऽमरत्वं संप्राप्तास्त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात्

yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani yato'maratvaṃ saṃprāptāstridaśāstridiveśvarāt

शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः व्रणस्योपद्र वाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम्

śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ vraṇasyopadra vāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param

समासाद् व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर उपद्र वेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति

samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara upadra veṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati

उपद्र वास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात्

upadra vāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt

तस्मादुपद्र वान् कृत्स्नान् ब्रूहि नः सचिकित्सितान् सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा

tasmādupadra vān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट् स्मृतः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ

रुद्र कोपाग्निसंभूतः सर्वभूतप्रतापनः तैस्तैर्नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते

rudra kopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate

जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् अतः सर्वविकाराणामयं राजा प्रकीर्तितः

janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ

ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि

ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣādapi

पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम्

punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram

शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा

śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā

विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः दोषैः पृथक् समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च

vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca

अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः

anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ

व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि दुष्टाः स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा

vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā

सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम् स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम्

sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam

निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम् शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम्

nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam

जनयन्त्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर्नृणाम्

janayantyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām

विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात्

vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt

ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया

oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā

स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते

strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate

तैर्वेगवद्भिर्बहुधा समुद्भ्रान्तैर्विमार्गगैः विक्षिप्यमाणोऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः

tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ vikṣipyamāṇo'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ

रुणद्धि चाप्यपांधातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते

ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena cocyate

श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu

जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे

jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare

सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् पित्तान्नयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनम्

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam

सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे द्वयोर्द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ

वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् निद्रा नाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam nidrā nāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca

शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता जृम्भाऽध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे

śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā jṛmbhā'dhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare

वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्रा ल्पत्वं तथा वमिः कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā lpatvaṃ tathā vamiḥ kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate

प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च

pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca

गौरवं शीतमुत्क्लेशो रोमहर्षोऽतिनिद्र ता स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता

gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidra tā srotorodho rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā

नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकता प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता

nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākatā pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā

निद्रा नाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गताऽरुचिः तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा

nidrā nāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā'ruciḥ tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā

पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्धास्थिजा रुजः

paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ

निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुगन्वितौ प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः

nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ

स्वेदमूत्रपुरीषाणामल्पशः सुचिरात् स्रुतिः सर्वजे सर्वलिङ्गानि विशेषं चात्र मे शृणु

svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu

नात्युष्णशीतोऽल्पसंज्ञो भ्रान्तप्रेक्षी हतस्वरः खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविण्मूत्रवर्जितः

nātyuṣṇaśīto'lpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ

सास्रो निर्भुग्नहृदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः श्वसन्निपतितः शेते प्रलापोपद्र वायुतः

sāsro nirbhugnahṛdayo bhaktadveṣī hataprabhaḥ śvasannipatitaḥ śete pralāpopadra vāyutaḥ

तमभिन्यासमित्याहुर्हतौजसमथापरे सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः

tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ

निद्रो पेतमभिन्यासं क्षीणमेनं हतौजसम् संन्यस्तगात्र संन्यासं विद्यात्सर्वात्मके ज्वरे

nidro petamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam saṃnyastagātra saṃnyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare

आजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्छ्रयात् स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेप्सुरचेतनः

ājo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ

अपि जाग्रत् स्वपन् जन्तुस्तन्द्रा लुश्च प्रलापवान् संहृष्टरोमा स्रस्ताङ्गो मन्दसन्तापवेदनः

api jāgrat svapan jantustandrā luśca pralāpavān saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ

ओजोनिरोधजं तस्य जानीयात् कुशलो भिषक् सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा

ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhiṣak saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā

पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा द्विदोषोच्छ्रायलिङ्गास्तुद्वन्द्वजास्त्रिविधाः स्मृताः

punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā dvidoṣocchrāyaliṅgāstudvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तथा

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistathā

पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च

parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca

शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवर्तनम् सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः

śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ

लिप्तातिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः

liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ

जृम्भाध्मानमदोत्कम्पपर्वभेदपरिक्षयाः तृट्प्रलापाभितापाः स्युर्ज्वरे मारुतपैत्तिके

jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike

शूलकासकफोत्क्लेशशीतवेपथुपीनसाः गौरवारुचिविष्टम्भा वातश्लेष्मसमुद्भवे

śūlakāsakaphotkleśaśītavepathupīnasāḥ gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave

शीतदाहारुचिस्तम्भस्वेदमोहमदभ्रमाः कासाङ्गसादहृल्लासा भवन्ति कफपैत्तिके

śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike

कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् दोषः स्वल्पोऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः

kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ

सततान्येद्युष्कत्र्! याख्यचातुर्थान् सप्रलेपकान् कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि

satatānyedyuṣkatr! yākhyacāturthān sapralepakān kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi

अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रपद्यते ततश्चामाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम्

ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ kuryājjvaraṃ nṛṇām

तथा प्रलेपको ज्ञेयः शोषिणां प्राणनाशनः दुश्चिकित्स्यतमो मन्दः सुकष्टो धातुशोषकृत्

tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt

कफस्थानेषु वा दोषस्तिष्ठन् द्वित्रिचतुर्षु वा विपर्ययाख्यान् कुरुते विषमान् कृच्छ्रसाधनान्

kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭhan dvitricaturṣu vā viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān

परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कैश्चिदीरितः आगन्तुश्चानुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे

paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ āgantuścānubandho hi prāyaśo viṣamajvare

वाताधिकत्वात् प्रवदन्ति तज्ज्ञास्तृतीयकं चापि चतुर्थकं च औपत्यके मद्यसमुद्भवे च हेतुं ज्वरे पित्तकृतं वदन्ति

vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti

प्रलेपकं वातबलासकं च कफाधिकत्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः मूर्च्छानुबन्धा विषमज्वरा ये प्रायेण ते द्वन्द्वसमुत्थितास्तु

pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च प्रशान्ते कुरुतस्तस्मिंश्छीतमन्ते च तावपि

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi

द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यश्च स स्मृतः

dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ

प्रसक्तश्चाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः रात्र्! यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितेषु यथा पुरा

prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu yaḥ rātr! yahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu yathā purā

प्रसह्य विषमोऽभ्येति मानवं बहुधा ज्वरः स चापि विषमो देहं न कदाचिद्विमुञ्चति

prasahya viṣamo'bhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati

ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते

glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate

धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौक्ष्म्यादुपलभ्यते अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षीणेन्धन इवानलः

dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ

दोषोऽल्पोऽहितसंभूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः धातुमन्यतमं प्राप्य र्क्ति विषमज्वरम्

doṣo'lpo'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ dhātumanyatamaṃ prāpya rkti viṣamajvaram

सततं रसरक्तस्थः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः

satataṃ rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ punaḥ

कुर्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसंकरम् केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम्

kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram

सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते

saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā santatyā yo'visargī syātsantataḥ sa nigadyate

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्तते

ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate

तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः वातेनोदीर्यमाणाश्च ह्रीयमाणाश्च सर्वतः एकद्विदोषा मर्त्यानां तस्मिन्नेवोदितेऽहनि

tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite'hani

वेलां तामेव कुर्वन्ति ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः विआ!तेनोद्धूयमानस्तु यथा पूर्येत सागरः

velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ viā!tenoddhūyamānastu yathā pūryeta sāgaraḥ

वातेनोदीरितास्तद्वद्दोषाः कुर्वन्ति वै ज्वरान् यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः

vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ

वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्तर्निलीयते दोषवेगोदये तद्वदुदीर्येत ज्वरोऽस्य वै

vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro'sya vai

वेगहानौ प्रशाम्येत यथाऽम्भ सागरे तथा विविधेनाभिघातेन ज्वरो यः संप्रवर्तते

vegahānau praśāmyeta yathā'mbha sāgare tathā vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate

यथादोषप्रकोपं तु तथा मन्येत तं ज्वरम् श्यावास्यता विषकृते दाहातीसारहृद्ग्रहाः

yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ

अभक्तरुक् पिपासा च तोदो मूर्च्छा बलक्षयः ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक् वमथुः क्षवः

abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ

कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रा ऽलस्यमरोचकः हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति

kāmaje cittavibhraṃśastandrā 'lasyamarocakaḥ hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati

भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते

bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate

भूताभिषङ्गादुद्वेगहास्यकम्पनरोदनम् श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितोऽनिलः

bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ

पूरयित्वाऽखिलं देहं ज्वरमापादयेद्भृशम् रोगाणां तु समुत्थानाद्विदाहागन्तुतस्तथा

pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā

ज्वरोऽपरः संभवति तैस्तैरन्यैश्च हेतुभिः दोषाणां स तु लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते

jvaro'paraḥ saṃbhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate

गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate

रक्तनिष्ठीवनं दाहः स्वेदश्छर्दनविभ्रमौ प्रलापः पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम्

raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām

पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे

piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare

भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā

भेदोऽन्स्था कुञ्चजिनिं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे

bhedo'nsthā kuñcajiniṃ śvāso virekaśchardireva ca vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare

तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare

शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः दग्ध्वेन्धनं यथा वह्निर्धातून् हत्वा यथा विषम्

śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam

कृतकृत्यो व्रजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लक्षणं यथा

kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā

तथा तेषां भिषग्ब्रूयाद्र सादिष्वपि बुद्धिमान् समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थमपि निर्दिशेत्

tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādra sādiṣvapi buddhimān samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet

द्वन्द्वजं द्वन्द्वजैरेव दोषैश्चापि वदेत् कृतम् गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया

dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā

आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च हतप्रभेन्द्रि यं क्षीणमरोचकनिपीडितम्

ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca hataprabhendri yaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam

गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् हीनमध्याधिकैर्दोषैस्त्रिसप्तद्वादशाहिकः

gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ

ज्वरवेगो भवेत्तीव्रो यथापूर्वं सुखक्रियः कालो ह्येष यमश्चैव नियतिर्मृत्युरेव च

jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ kālo hyeṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca

तस्मिन् व्यपगते देहाज्जन्मेह पुनरुच्यते इति ज्वराः समाख्याताः कर्मेदानीं प्रवक्ष्यते

tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate

ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम्

jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham

विधिर्मारुतजेष्वेष पैत्तिकेषु विरेचनम् मृदु प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेषु विधीयते

vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam mṛdu pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate

सर्वद्विदोषजेषूक्तं यथादोषं विकल्पयेत् अस्नेहनीयोऽशोध्यश्च संयोज्यो लङ्घनादिना

sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet asnehanīyo'śodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā

100

रूपप्राग्रूपयोर्विद्यान्नानात्वं वह्निधूमवत् प्रव्यक्तरूपेषु हितमेकान्तेनापतर्पणम्

rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam

101

आमाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् आनद्धः स्तिमितैर्दोषैर्यावन्तं कालमातुरः

āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ

102

कुर्यादनशनं तावत्ततः संसर्गमाचरेत् न लङ्घयेन्मारुतजे क्षयजे मानसे तथा

kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃsargamācaret na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā

103

अलङ्घ्याश्चापि ये पूर्वं द्विव्रणीये प्रकीर्तिताः अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम्

alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam

104

ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् सृष्टमारुतविण्मूत्रं क्षुत्पिपासाऽसहं लघुम्

jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā'sahaṃ laghum

105

प्रसन्नात्मेन्द्रि यं क्षामं नरं विद्यात् सुलङ्घितम् बलक्षयस्तृषा शोषस्तन्द्रा निद्रा भ्रमक्लमाः

prasannātmendri yaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam balakṣayastṛṣā śoṣastandrā nidrā bhramaklamāḥ

106

उपद्र वाश्च श्वासाद्याः संभवन्त्यतिलङ्घनात् दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम्

upadra vāśca śvāsādyāḥ saṃbhavantyatilaṅghanāt dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam

107

कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् तद्धि मार्दवकृद्दोषस्रोतसां शीतमन्यथा

kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītamanyathā

108

सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेन वर्धते पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः शृतम्

sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam

109

गाङ्गेयनागरोशीरपर्पटोदीच्यचन्दनैः दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा

gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā

110

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात् परं ज्वरे

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare

111

लङ्घनाम्बुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः

laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ

112

कषायैः पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् पञ्चमूलीकषायं तु पाचनं पवनज्वरे

kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare

113

सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्र यवैः कृतम् पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम्

sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendra yavaiḥ kṛtam pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam

114

द्वन्द्वजेषु तु संसृष्टं दद्यादथ विवर्जयेत् पीताम्बुर्लङ्घितो भुक्तोऽजीर्णी क्षीणः पिपासितः

dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyādatha vivarjayet pītāmburlaṅghito bhukto'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ

115

तीक्ष्णे ज्वरे गुरौ देहे विबद्धेषु मलेषु च सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्वमतोऽन्यथा मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम्

tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato'nyathā mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham

116

दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् हृदयोद्वेष्टनं तन्द्रा लालास्रुतिररोचकः

doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ

117

दोषाप्रवृत्तिरालस्यं विबन्धो बहुमूत्रता गुरूदरत्वमस्वेदो न पक्तिः शकृतोऽरतिः

doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto'ratiḥ

118

स्वापः स्तम्भो गुरुत्वं च गात्राणां वह्निमार्दवम् मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गे बलवाञ्ज्वरः

svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅge balavāñjvaraḥ

119

लिङ्गैरेभिर्विजानीयाज्ज्वरमामं विचक्षणः सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम्

liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham

120

दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः पैत्तिके वा ज्वरे देयमल्पकालसमुत्थिते

daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite

121

अचिरज्वरितस्यापि देयं स्याद्दोषपाकतः भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम्

acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram

122

शोधनं शमनीयं तु करोति विषमज्वरम् च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा

śodhanaṃ śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā

123

अतिप्रवर्तमानं च साधयेदतिसारवत् यदा कोष्ठानुगाः पक्वा विबद्धाः स्रोतसां मलाः

atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ

124

अचिरज्वरितस्यापि तदा दद्याद्विरेचनम् पक्वो ह्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन् महात्ययम्

acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam

125

विषमं वा ज्वरं कुर्याद्बलव्यापदमेव च तस्मान्निर्हरणं कार्यं दोषाणां वमनादिभिः

viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ

126

प्राक्कर्म वमनं चास्य कार्यमास्थापनं तथा विरेचनं तथा कुर्याच्छिरसश्च विरेचनम्

prākkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam

127

क्रमशः बलिने देयं वमनं श्लैष्मिके ज्वरे पित्तप्राये विरेकस्तु कार्यः प्रशिथिलाशये

kramaśaḥ baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye

128

सरुजेऽनिलजे कार्यं सोदावर्ते निरूहणम् कटीपृष्ठग्रहार्तस्य दीप्ताग्नेरनुवासनम्

saruje'nilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam

129

शिरोगौरवशूलघ्नमिन्द्रि यप्रतिबोधनम् कफाभिपन्ने शिरसि कार्यं मूर्धविरेचनम्

śirogauravaśūlaghnamindri yapratibodhanam kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam

130

दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत् दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः

durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ

131

अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च पवने तूर्ध्वमागते रुद्धमूत्रपूरीषाय गुदे वर्तिं निधापयेत्

amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca pavane tūrdhvamāgate ruddhamūtrapūrīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet

132

पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् पाययेत यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम्

pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm

133

शुद्धस्योभयतो यस्य ज्वरः शान्तिं न गच्छति सशेषदोषरूक्षस्य तस्य तं सर्पिषा जयेत्

śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet

134

कृशं चैवाल्पदोषं च शमनीयैरुपाचरेत् उपवासैर्बलस्थं तु ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते

kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite

135

क्लिन्नां यवागूं मन्दाग्निं तृषार्तं पाययेन्नरम् तृट्छर्दिदाहघर्मार्तं मद्यपं लाजतर्पणम्

klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam

136

सक्षौद्र मम्भसा पश्चाज्जीर्णे यूषरसौदनम् उपवासश्रमकृते क्षीणंणिए!विआ!ताधिके ज्वरे

sakṣaudra mambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃṇie!viā!tādhike jvare

137

दीप्ताग्निं भोजयेत् प्राज्ञो नरं मांसरसौदनम् मुद्गयूषौदनश्चापि हितः कफसमुत्थिते

dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite

138

स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः दाडिमामलमुद्गानां यूषश्चानिलपैत्तिके

sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike

139

ह्रस्वमूलकयूषस्तु वातश्लेष्माधिके हितः पटोलनिम्बयूषस्तु पथ्यः पित्तकफात्मके

hrasvamūlakayūṣastu vātaśleṣmādhike hitaḥ paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake

140

दाहच्छर्दियुतं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽदितम् सिताक्षौद्र युतं लाजतर्पणं पाययेत च

dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'ditam sitākṣaudra yutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca

141

कफपित्तपरीतस्य ग्रीष्मेऽसृक्पित्तिनस्तथा मद्यनित्यस्य न हिता यवागूस्तमुपाचरेत्

kaphapittaparītasya grīṣme'sṛkpittinastathā madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret

142

यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैश्च रसैर्हितैः मद्यं पुराणं मन्दाग्नेर्यवान्नोपहितं हितम्

yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam

143

सव्योषं वितरेत्तक्रं कफारोचकपीडिते कृशोऽल्पदोषो दीनश्च नरो जीर्णज्वरार्दितः

savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite kṛśo'lpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ

144

विबद्धः सृष्टदोषश्च रूक्षः पित्तानिलज्वरी पिपासार्तः सदाहो वा पयसा स सुखी भवेत्

vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet

145

तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् सर्वज्वरेषु सुलघु मात्रावद्भोजनं हितम्

tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam

146

वेगापायेऽन्यथा तद्धि ज्वरवेगाभिवर्धनम् ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत्

vegāpāye'nyathā taddhi jvaravegābhivardhanam jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet

147

अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽथवा स क्षीणः कृच्छ्रतां याति यात्यसाध्यत्वमेव च

annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'thavā sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca

148

तस्माद्र क्षेद्बलं पुंसां बले सति हि जीवितम् गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात् कथञ्चन

tasmādra kṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana

149

न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा संततं विषमं वाऽपि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम्

na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā saṃtataṃ viṣamaṃ vā'pi kṣīṇasya sucirotthitam

150

ज्वरं संभोजनैः पथ्यैर्लघुभिः समुपाचरेत् मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्ठकान्

jvaraṃ saṃbhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān

151

आहारकाले यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् पटोलपत्रं वार्ताकं कठिल्लं पापचैलिकम्

āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam

152

कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम् पत्रं गुडूच्याः शाकार्थे ज्वरितानां प्रदापयेत्

karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet

153

लावान् कपिञ्जलानेणान् पृषताञ्छरभाञ्छशान् कालपुच्छान् कुरङ्गांश्च तथैव मृगमातृकान्

lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān

154

मांसार्थे मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत् सारसक्रौञ्चशिखिनः कुक्कुटांस्तित्तिरांरिईं!स्तिथा

māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃriīṃ!stithā

155

गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः

gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ

156

तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः परिषेकान् प्रदेहांश्च स्नेहान् संशोधनानि च

tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca

157

स्निआ!नाभ्यङ्गदिवास्वप्नशीतव्यायामयोषितःइ! कषायगुरुरूक्षाणि क्रोधादीनि तथैव च

sniā!nābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥi! kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca

158

सारवन्ति च भोज्यानि वर्जयेत्तरुणज्वरी तथैव नवधान्यादिं वर्जयेच्च समासतः

sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ

159

अनवस्थितदोषाग्नेरेभिः सन्धुक्षितो ज्वरः गम्भीरतीक्ष्णवेगत्वं यात्यसाध्यत्वमेव च

anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyasādhyatvameva ca

160

शीततोयदिवास्वप्नक्रोधव्यायामयोषितः न सेवेत ज्वरोत्सृष्टो यावन्न बलवान् भवेत्

śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet

161

मुक्तस्यापि ज्वरेणाशु दुर्बलस्याहितैर्ज्वरः प्रत्यापन्नो दहेद्देहं शुष्कं वृक्षमिवानलः

muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ

162

तस्मात्कार्यः परीहारो ज्वरमुक्तैर्विरिक्तवत् यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा

tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā

163

ज्वरे प्रमोहो भवति स्वल्पैरप्यवचेष्टितैः निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत्

jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet

164

अरोचके गात्रसादे वैवर्ण्येऽङ्गमलादिषु शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः

arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ

165

न जातु स्नापयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् तेन संदूषितो ह्यस्य पुनरेव भवेज्ज्वरः

na jātu snāpayet prājñaḥ sahasā jvarakarśitam tena saṃdūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ

166

चिकित्सेच्च ज्वरान् सर्वान्निमित्तानां विपर्ययैः श्रमक्षयाभिघातोत्थे मूलव्याधिमुपाचरेत्

cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret

167

स्त्रीणामपप्रजातानां स्तन्यावतरणे च यः तत्र संशमनं कुर्याद्यथादोषं विधानवित्

strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit

168

अतः संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता

ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā

169

पिप्पलीसारिवाद्रा क्षाशतपुष्पाहरेणुभिः कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम्

pippalīsārivādrā kṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram

170

शृतं शीतकषायं वा गुडूच्याः पेयमेव तु बलादर्भश्वदंष्ट्राणां कषायं पादशेषितम्

śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam

171

शर्कराघृतसंयुक्तं पिबेद्वातज्वरापहम् शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारुहरेणुकाः

śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ

172

कुस्तुम्बुरूणि नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् क्षौद्रे ण सितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलाधिके

kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ caivāpsu sādhayet kṣaudre ṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho'nilādhike

173

द्रा क्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः ससारिवाः निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातकृते ज्वरे

drā kṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare

174

गुडूच्याः स्वरसो ग्राह्यः शतावर्याश्च तत्समः निहन्यात्सगुडः पीतः सद्योऽनिलकृतं ज्वरम्

guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo'nilakṛtaṃ jvaram

175

घृताभ्यङ्गस्वेदलेपानवस्थासु च योजयेत् श्रीपर्णीचन्दनोशीरपरूषकमधूकजः

ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ

176

शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् पीतं पित्तज्वरं हन्यात्सारिवाद्यं सशर्करम्

śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram

177

सयष्टीमधुकं हन्यात्तथैवोत्पलपूर्वकम् शृतं शीतकषायं वा सोत्पलं शर्करायुतम्

sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam

178

गुडूचीपद्मरोध्राणां सारिवोत्पलयोस्तथा शर्करामधुरः क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः

guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ

179

द्रा क्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्यस्याथवा पुनः स्वादुतिक्तकषायाणां कषायैः शर्करायुतैः

drā kṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ

180

सुशीतैः शमयेत्तृष्णां प्रवृद्धां दाहमेव च शीतं मधुयुतं तोयमाकण्ठाद्वा पिपासितम्

suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam

181

वामयेत्पाययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति क्षीरैः क्षीरिकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनायुतैः

vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ

182

अन्तर्दाहे विधातव्यमेभिश्चान्यैश्च शीतलैः पद्मकं मधुकं द्रा क्षां पुण्डरीकमथोत्पलम्

antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ padmakaṃ madhukaṃ drā kṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam

183

यवान् भृष्टानुशीराणि समङ्गां काश्मरीफलम् निदध्यादप्सु चालोड्य निशापर्युषितं ततः

yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kāśmarīphalam nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ

184

क्षौद्रे ण युक्तं पिबतो ज्वरदाहौ प्रशाम्यतः जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि च दापयेत्

kṣaudre ṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet

185

केशरं मातुलुङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् शर्करादाडिमाभ्यां वा द्रा क्षाखर्जूरयोस्तथा

keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam śarkarādāḍimābhyāṃ vā drā kṣākharjūrayostathā

186

वैरस्ये धारयेत्कल्कं गण्डूषं च तथा हितम् सप्तच्छदं गुडूचीं च निम्बं स्फूर्जकमेव च

vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca

187

क्वाथयित्वा पिबेत् क्वाथं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी

kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī

188

कौटजं च फलं हन्यात् सेव्यमानं कफज्वरम् हरिद्रा ं! चित्रकं निम्बमुशीरातिविषे वचाम्

kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram haridrā ṃ! citrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām

189

कुष्ठमिन्द्र यवान् मूर्वां पटोलं चापि साधितम् पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे

kuṣṭhamindra yavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare

190

सारिवातिविषाकुष्ठपुराख्यैः सदुरालभैः मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्यात् कफज्वरम्

sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram

191

मुस्तं वृक्षकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः

mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ

192

राजवृक्षादिवर्गस्य कषायो मधुसंयुतः कफवातज्वरं हन्याच्छीघ्रं कालेऽवचारितः

rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle'vacāritaḥ

193

नागरं धान्यकं भार्गीमभयां सुरदारु च वचां पर्पटकं मुस्तं भूतीकमथ कट्फलम्

nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam

194

निष्क्वाथ्य कफवातोत्थे क्षौद्र हिङ्गुसमन्वितम् दापिआ!तिव्यं श्वासकासघ्नं श्लेष्मोत्सेके गलग्रहे

niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudra hiṅgusamanvitam dāpiā!tivyaṃ śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe

195

हिक्कासु कण्ठश्वयथौ शूले हृदयपार्श्वजे बलापटोलत्रिफलायष्ट्याह्वानां वृषस्य च

hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca

196

क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्ति पित्तकफज्वरम् कटुकाविजयाद्रा क्षामुस्तपर्पटकैः कृतः

kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram kaṭukāvijayādrā kṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ

197

कषायो नाशयेत् पीतः श्लेष्मपित्तभवं ज्वरम् भार्गीवचापर्पटकधान्यहिङ्ग्वभयाघनैः

kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ

198

काश्मर्यनागरैः क्वाथः सक्षौद्र ः! श्लेष्मपित्तजे सशर्करामक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा

kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudra ḥ! śleṣmapittaje saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā

199

पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् किराततिक्तममृतां द्रा क्षामामलकं शटीम्

pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam kirātatiktamamṛtāṃ drā kṣāmāmalakaṃ śaṭīm

200

निष्क्वाथ्य वातपित्तोत्थे तं क्वाथं सगुडं पिबेत् रास्ना वृषोऽथ त्रिफला राजवृक्षफलैः सह

niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet rāsnā vṛṣo'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha

201

कषायः साधितः पीतो वातपित्तज्वरं जयेत् सर्वदोषसमुत्थे तु संसृष्टानवचारयेत्

kaṣāyaḥ sādhitaḥ pīto vātapittajvaraṃ jayet sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānavacārayet

202

यथादोषोच्छ्रयं चापि ज्वरान् सर्वानुपाचरेत् वृश्चीवबिल्ववर्षाभ्वः पयश्चोदकमेव च

yathādoṣocchrayaṃ cāpi jvarān sarvānupācaret vṛścīvabilvavarṣābhvaḥ payaścodakameva ca

203

पचेत् क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहम् उदकांशास्त्रयः क्षीरं शिंशपासारसंयुतम्

pacet kṣīrāvaśiṣṭaṃ tu taddhi sarvajvarāpaham udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः (cont. 2)

204

तत् क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम् नलवेतसयोर्मूले मूर्वायां देवदारुणि

tat kṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham nalavetasayormūle mūrvāyāṃ devadāruṇi

205

कषायं विधिवत् कृत्वा पेयमेतज्ज्वरापहम् हरिद्रा भद्र मुस्तं च त्रिफला कटुरोहिणी

kaṣāyaṃ vidhivat kṛtvā peyametajjvarāpaham haridrā bhadra mustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī

206

पिचुमन्दः पटोली च देवदारु निदिग्धिका एषां कषायः पीतस्तु सन्निपातज्वरं जयेत्

picumandaḥ paṭolī ca devadāru nidigdhikā eṣāṃ kaṣāyaḥ pītastu sannipātajvaraṃ jayet

207

अविपक्तिं प्रसेकं च शोफं कासमरोचकम् त्रैफलो वा ससर्पिष्कः क्वाथः पेयस्त्रिदोषजे

avipaktiṃ prasekaṃ ca śophaṃ kāsamarocakam traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje

208

अनन्तां बालकं मुस्तां नागरं कटुरोहिणीम् सुखाम्बुना प्रागुदयात्पाययेताक्षसंमितम्

anantāṃ bālakaṃ mustāṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇīm sukhāmbunā prāgudayātpāyayetākṣasaṃmitam

209

एष सर्वज्वरान् हन्ति दीपयत्याशु चानलम् द्र व्याणि दीपनीयानि तथा वैरेचनानि च

eṣa sarvajvarān hanti dīpayatyāśu cānalam dra vyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca

210

एकशो वा द्विशो वाऽपि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् सर्पिर्मध्वभयातैललेहोऽय सर्वजं ज्वरम्

ekaśo vā dviśo vā'pi jvaraghnāni prayojayet sarpirmadhvabhayātailaleho'ya sarvajaṃ jvaram

211

शान्तिं नयेत्त्रिवृच्चापि सक्षौद्रा प्रबलं ज्वरम् ज्वरे तु विषमे कार्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम्

śāntiṃ nayettrivṛccāpi sakṣaudrā prabalaṃ jvaram jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam

212

घृतं प्लीहोदरोक्तं वा निहन्याद्विषमज्वरम् गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः

ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ vā nihanyādviṣamajvaram guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ

213

गुडूचीनिम्बधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् प्रातः प्रातः ससर्पिष्कं रसोनमुपयोजयेत्

guḍūcīnimbadhātrīṇāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonamupayojayet

214

त्रिचतुर्भिः पिबेत् क्वाथं पञ्चभिर्वा समन्वितैः मधुकस्य पटोलस्य रोहिण्या मुस्तकस्य च

tricaturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhirvā samanvitaiḥ madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca

215

हरीतक्याश्च सर्वोऽय त्रिविधो योग इष्यते सर्पिःक्षीरसिताक्षौद्र मागधीर्वा यथाबलम्

harītakyāśca sarvo'ya trividho yoga iṣyate sarpiḥkṣīrasitākṣaudra māgadhīrvā yathābalam

216

दशमूलीकषायेण मागधीर्वा प्रयोजयेत् पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत् क्षीररसाशनः

daśamūlīkaṣāyeṇa māgadhīrvā prayojayet pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ

217

ताम्रचूडस्य मांसेन पिबेद्वा मद्यमुत्तमम् कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत्

tāmracūḍasya māṃsena pibedvā madyamuttamam kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet

218

तिल्वकावापमेतद्धि विषमज्वरनाशनम् पिप्पल्यतिविषाद्रा क्षासारिवाबिल्वचन्दनैः

tilvakāvāpametaddhi viṣamajvaranāśanam pippalyativiṣādrā kṣāsārivābilvacandanaiḥ

219

कटुकेन्द्र यवोशीरसिंहीतामलकीघनैः त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रकैः

kaṭukendra yavośīrasiṃhītāmalakīghanaiḥ trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ

220

पक्वमेतैघृतं पीतं विजित्य विषमाग्निताम् जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान्

pakvametaighṛtaṃ pītaṃ vijitya viṣamāgnitām jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān

221

क्षयकासं ससंतापं पार्श्वशूलानपास्यति गुडूचीत्रिफलावासात्रायमाणायवासकैः

kṣayakāsaṃ sasaṃtāpaṃ pārśvaśūlānapāsyati guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ

222

क्वथितैर्विधिवत्पक्वमेतैः कल्कीकृतैः समैः द्रा क्षामागधिकाम्भोदनागरोत्पलचन्दनैः

kvathitairvidhivatpakvametaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaiḥ drā kṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ

223

पीतं सर्पिः क्षयश्वासकासजीर्णज्वरान् जयेत् कलशीबृहतीद्रा क्षात्रायन्तीनिम्बगोक्षुरैः

pītaṃ sarpiḥ kṣayaśvāsakāsajīrṇajvarān jayet kalaśībṛhatīdrā kṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ

224

बलापर्पटकाम्भोदशालपर्णीयवासकैः पक्वमुत्क्वथितैः सर्पिः कल्कैरेभिः समन्वितम्

balāparpaṭakāmbhodaśālaparṇīyavāsakaiḥ pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ kalkairebhiḥ samanvitam

225

शटीतामलकीभार्गीमेदामलकपौष्करैः क्षीरद्विगुणसंयुक्तं जीर्णज्वरमपोहति

śaṭītāmalakībhārgīmedāmalakapauṣkaraiḥ kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ jīrṇajvaramapohati

226

शिरःपार्श्वरुजाकासक्षयप्रशमनं परम् पटोलीपर्पटारिष्टगुडूचीत्रिफलावृषैः

śiraḥpārśvarujākāsakṣayapraśamanaṃ param paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ

227

कटुकाम्बुदभूनिम्बयासयष्ट्याह्वचन्दनैः दार्वीशक्रयवोशीरत्रायमाणाकणोत्पलैः

kaṭukāmbudabhūnimbayāsayaṣṭyāhvacandanaiḥ dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ

228

धात्रीभृङ्गरजोभीरुकाकमाचीरसैर्घृतम् सिद्धमाश्वपचीकुष्ठज्वरशुक्रार्जुनव्रणान्

dhātrībhṛṅgarajobhīrukākamācīrasairghṛtam siddhamāśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān

229

हन्यान्नयनवदनश्रवणघ्राणजान् गदान् विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः

hanyānnayanavadanaśravaṇaghrāṇajān gadān viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ

230

प्रियङ्ग्वेलैलवालूकचन्दनामरदारुभिः बर्हिष्ठकुष्ठरजनीपर्णिनीसारिवाद्वयैः

priyaṅgvelailavālūkacandanāmaradārubhiḥ barhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇinīsārivādvayaiḥ

231

हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीशकैसरैः द्विक्षीरं विपचेत्सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह

hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakaisaraiḥ dvikṣīraṃ vipacetsarpirmālatīkusumaiḥ saha

232

जीर्णज्वरश्वासकासगुल्मोन्मादगरापहम् एतत्कल्याणकं नाम सर्पिर्माङ्गल्यमुत्तमम्

jīrṇajvaraśvāsakāsagulmonmādagarāpaham etatkalyāṇakaṃ nāma sarpirmāṅgalyamuttamam

233

अलक्ष्मीग्रहरक्षोग्निमान्द्यापस्मारपापनुत् शस्यते नष्टशुक्राणां वन्ध्यानां गर्भदं परम्

alakṣmīgraharakṣognimāndyāpasmārapāpanut śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ garbhadaṃ param

234

मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं रेतोमार्गविशोधनम् एतैरेव तथा द्र व्यैः सर्वगन्धैश्च साधितम्

medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ retomārgaviśodhanam etaireva tathā dra vyaiḥ sarvagandhaiśca sādhitam

235

कपिलाया घृतप्रस्थं सुवर्णमणिसंयुतम् तत्क्षीरेण सहैकध्यं प्रसाध्य कुसुमैरिमैः

kapilāyā ghṛtaprasthaṃ suvarṇamaṇisaṃyutam tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ

236

सुमनश्चम्पकाशोकशिरीषकुसुमैर्वृतम् तथा नलदपद्मानां केशरैर्दाडिमस्य च

sumanaścampakāśokaśirīṣakusumairvṛtam tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya ca

237

तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे साधकस्यातुरस्य च कृतं मनुष्यदेवाय ब्राह्मणैरभिमन्त्रितम्

tithau praśaste nakṣatre sādhakasyāturasya ca kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam

238

दत्तं सर्वज्वरान् हन्ति महाकल्याणकं त्विदम्

dattaṃ sarvajvarān hanti mahākalyāṇakaṃ tvidam

239

दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सर्वरोगहरं शिवम् अधृष्यः सर्वभूतानां वलीपलितवर्जितः

darśanasparśanābhyāṃ ca sarvarogaharaṃ śivam adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ

240

अस्याभ्यासाद्घृतस्येह जीवेद्वर्षशतत्रयम् गव्यं दधि च मूत्रं च क्षीरं सर्पिः शकृद्र सः

asyābhyāsādghṛtasyeha jīvedvarṣaśatatrayam gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdra saḥ

241

समभागानि पाच्यानि कल्कांश्चैतान् समावपेत् त्रिफलां चित्रकं मुस्तं हरिद्रा तिविषे वचाम्

samabhāgāni pācyāni kalkāṃścaitān samāvapet triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrā tiviṣe vacām

242

विडङ्ग त्र्! यूषणं चव्यं सुरदारु तथैव च पञ्चगव्यमिदं पानाद्विषमज्वरनाशनम्

viḍaṅga tr! yūṣaṇaṃ cavyaṃ suradāru tathaiva ca pañcagavyamidaṃ pānādviṣamajvaranāśanam

243

पञ्चगव्यमृते गर्भात्पाच्यमन्यद् वृषेण च बलयाऽथ परं पाच्यं गुडूच्या तद्वदेव तु

pañcagavyamṛte garbhātpācyamanyad vṛṣeṇa ca balayā'tha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvadeva tu

244

जीर्णज्वरे च शोफे च पाण्डुरोगे च पूजितम् एतेनैव तु कल्पेन घृतं पञ्चाविकं पचेत् पञ्चाजं पञ्चमहिषं चतुरुष्ट्रमथापि च

jīrṇajvare ca śophe ca pāṇḍuroge ca pūjitam etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ caturuṣṭramathāpi ca

245

त्रिफलोशीरशम्पाककटुकातिविषाघनैः शतावरीसप्तपर्णगुडूचीरजनीद्वयैः

triphalośīraśampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ

246

चित्रकत्रिवृतामूर्वापटोलारिष्टबालकैः किराततिक्तकवचाविशालापद्मकोत्पलैः

citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭabālakaiḥ kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ

247

सारिवाद्वययष्ट्याह्वचविकारक्तचन्दनैः दुरालभापर्पटकत्रायमाणाटरूषकैः

sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ

248

रास्नाकुङ्कुममञ्जिष्ठामागधीनागरैस्तथा धात्रीफलरसैः सम्यग्द्विगुणैः साधितं हविः

rāsnākuṅkumamañjiṣṭhāmāgadhīnāgaraistathā dhātrīphalarasaiḥ samyagdviguṇaiḥ sādhitaṃ haviḥ

249

परिसर्पज्वरश्वासगुल्मकुष्ठनिवारणम् पाण्डुप्लीहाग्निसादिभ्य एतदेव परं हितम्

parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhanivāraṇam pāṇḍuplīhāgnisādibhya etadeva paraṃ hitam

250

पटोलकटुकादार्वीनिम्बवासाफलत्रिकम् दुरालभापर्पटकत्रायमाणाः पलोन्मिताः

paṭolakaṭukādārvīnimbavāsāphalatrikam durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ palonmitāḥ

251

प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मणे तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्

prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayetsalilārmaṇe tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet

252

कल्कैः कुटजभूनिम्बघनयष्ट्याह्वचन्दनैः सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्लयोर्हितम्

kalkaiḥ kuṭajabhūnimbaghanayaṣṭyāhvacandanaiḥ sapippalīkaistatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ śuklayorhitam

253

घ्राणकर्णाक्षिवदनवर्त्मरोगव्रणापहम् रक्तपित्तकफस्वेदक्लेदपूयोपशोषणम्

ghrāṇakarṇākṣivadanavartmarogavraṇāpaham raktapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam

254

कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् शृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिषी

kāmalājvaravīsarpagaṇḍamālāharaṃ param śṛtaṃ payaḥ śarkarā ca pippalyo madhusarpiṣī

255

पञ्चसारमिदं पेयं मथितं विषमज्वरे क्षतक्षीणे क्षये श्वासे हृद्रो गे चैतदिष्यते

pañcasāramidaṃ peyaṃ mathitaṃ viṣamajvare kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdro ge caitadiṣyate

256

लाक्षाविश्वनिशामूर्वामञ्जिष्ठास्वर्जिकामयैः षड्गुणेन च तक्रेण सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत्

lākṣāviśvaniśāmūrvāmañjiṣṭhāsvarjikāmayaiḥ ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ tailaṃ jvarāntakṛt

257

क्षीरिवृक्षासनारिष्टजम्बूसप्तच्छदार्जुनैः शिरीषखदिरास्फोटामृतवल्ल्याटरूषकैः

kṣīrivṛkṣāsanāriṣṭajambūsaptacchadārjunaiḥ śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ

258

कटुकापर्पटोशीरवचातेजोवतीघनैः साधितं तैलमभ्यङ्गादाशु जीर्णज्वरापहम्

kaṭukāparpaṭośīravacātejovatīghanaiḥ sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham

259

निर्विषैर्भुजगैर्नागैर्विनीतैः कृततस्करैः त्रासयेदागमे चैनं तदहर्भोजयेन्न च

nirviṣairbhujagairnāgairvinītaiḥ kṛtataskaraiḥ trāsayedāgame cainaṃ tadaharbhojayenna ca

260

अत्यभिष्यन्दिगुरुभिर्वामयेद्वा पुनः पुनः मद्यं तीक्ष्णं पाययेत घृतं वा ज्वरनाशनम्

atyabhiṣyandigurubhirvāmayedvā punaḥ punaḥ madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam

261

पुराणं वा घृतं काममुदारं वा विरेचनम् निरूहयेद्वा मतिमान् सुस्विन्नं तदहर्नरम्

purāṇaṃ vā ghṛtaṃ kāmamudāraṃ vā virecanam nirūhayedvā matimān susvinnaṃ tadaharnaram

262

अजाव्योश्चर्मरोमाणि वचा कुष्ठं पलङ्कषा निम्बपत्रं मधुयुतं धूपनं तस्य दापयेत्

ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭhaṃ palaṅkaṣā nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ tasya dāpayet

263

बैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम् पिप्पली सैन्धवं तैलं नेपाली चेक्षणाञ्जनम्

baiḍālaṃ vā śakṛdyojyaṃ vepamānasya dhūpanam pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam

264

उदरोक्तानि सर्पींषि यान्युक्तानि पुरा मया कल्पोक्तं चाजितं सर्पिः सेव्यमानं ज्वरं जयेत्

udaroktāni sarpīṃṣi yānyuktāni purā mayā kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ jvaraṃ jayet

265

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनपूजनैः जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं विज्ञानाद्यैश्च मानसम्

bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanapūjanaiḥ jayedbhūtābhiṣaṅgotthaṃ vijñānādyaiśca mānasam

266

श्रमक्षयोत्थे भुञ्जीत घृताभ्यक्तो रसौदनम् अभिशापाभिचारोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत्

śramakṣayotthe bhuñjīta ghṛtābhyakto rasaudanam abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet

267

दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडितम् अभिघातज्वरे कुर्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम्

dānasvastyayanātithyairutpātagrahapīḍitam abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām

268

कषायमधुरां स्निग्धां यथादोषमथापि वा ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रसाधनैः

kaṣāyamadhurāṃ snigdhāṃ yathādoṣamathāpi vā oṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ

269

जयेत् कषायं च हितं सर्वगन्धकृतं तथा निम्बदारुकषायं वा हितं सौमनसं यथा

jayet kaṣāyaṃ ca hitaṃ sarvagandhakṛtaṃ tathā nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā

270

यवान्नविकृतिः सर्पिर्मद्यं च विषमे हितम् संपूजयेद्द्विजान् गाश्च देवमीशानमम्बिकाम्

yavānnavikṛtiḥ sarpirmadyaṃ ca viṣame hitam saṃpūjayeddvijān gāśca devamīśānamambikām

271

कफवातोत्थयोश्चापि ज्वरयोः शीतपीडितम् दिह्यादुष्णेन वर्गेण परश्चोष्णो विधिर्हितः

kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam dihyāduṣṇena vargeṇa paraścoṣṇo vidhirhitaḥ

272

सिञ्चेत् कोष्णैरारनालशुक्तगोमूत्रमस्तुभिः दिह्यात् पलाशैः पिष्टैर्वा सुरसार्जकशिग्रुजैः

siñcet koṣṇairāranālaśuktagomūtramastubhiḥ dihyāt palāśaiḥ piṣṭairvā surasārjakaśigrujaiḥ

273

क्षारतैलेन वाऽभ्यङ्गः सशुक्तेन विधीयते पानमारग्वधादेश्च क्वथितस्य विशेषतः

kṣāratailena vā'bhyaṅgaḥ saśuktena vidhīyate pānamāragvadhādeśca kvathitasya viśeṣataḥ

274

अवगाहः सुखोष्णश्च वातघ्नक्वाथयोजितः जित्वा शीतं क्रमैरेभिः सुखोष्णजलसेचितम्

avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnakvāthayojitaḥ jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam

275

प्रवेश्यौर्णिककार्पासकौशेयाम्बरसंवृतम् शाययेत् क्षामदेहं च कालागुरुविभूषितम्

praveśyaurṇikakārpāsakauśeyāmbarasaṃvṛtam śāyayet kṣāmadehaṃ ca kālāguruvibhūṣitam

276

स्तनाढ्या रूपसंपन्नाः कुशला नवयौवनाः भजेयुः प्रमदा गात्रैः शीतदैन्यापहाः शुभाः

stanāḍhyā rūpasaṃpannāḥ kuśalā navayauvanāḥ bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ

277

शरच्छशाङ्कवदना नीलोत्पलविलोचनाः स्फुरितभ्रूलताभङ्गललाटतटकम्पनाः

śaracchaśāṅkavadanā nīlotpalavilocanāḥ sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ

278

प्रलम्बबिम्बप्रचलद्बिम्बीफलनिभाधराः कृशोदर्योऽतिविस्तीर्णजघनोद्वहनालसाः

pralambabimbapracaladbimbīphalanibhādharāḥ kṛśodaryo'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ

279

कुङ्कुमागुरुदिग्धाङ्ग्यो घनतुङ्गपयोधराः सुगन्धिधूपितश्लक्ष्णस्रस्तांशुकविभूषणाः

kuṅkumāgurudigdhāṅgyo ghanatuṅgapayodharāḥ sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ

280

गाढमालिङ्गयेयुस्तं तरुं वनलता इव प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः

gāḍhamāliṅgayeyustaṃ taruṃ vanalatā iva prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ

281

तासामङ्गपरिष्वङ्गनिवारितहिमज्वरम् भोजयेद्धितमन्नं च यथा सुखमवाप्नुयात्

tāsāmaṅgapariṣvaṅganivāritahimajvaram bhojayeddhitamannaṃ ca yathā sukhamavāpnuyāt

282

दाहाभिभूते तु विधिं कुर्याद्दाहविनाशनम् मधुफाणितयुक्तेन निम्बपत्राम्भसाऽपि वा

dāhābhibhūte tu vidhiṃ kuryāddāhavināśanam madhuphāṇitayuktena nimbapatrāmbhasā'pi vā

283

दाहज्वरार्तं मतिमान् वामयेत् क्षिप्रमेव च शतधौतघृताभ्यक्तं दिह्याद्वा यवशक्तुमिः

dāhajvarārtaṃ matimān vāmayet kṣiprameva ca śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśaktumiḥ

284

कोलामलकसंयुक्तैः शुक्तधान्याम्लसंयुतैः अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापल्लवैस्तथा

kolāmalakasaṃyuktaiḥ śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ amlapiṣṭaiḥ suśītaiśca phenilāpallavaistathā

285

अम्लपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्दिहेत् बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च

amlapiṣṭaiḥ suśītairvā palāśatarujairdihet badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca

286

लिप्तेऽङ्गे दाहतृण्मूर्च्छाः प्रशाम्यन्ति च सर्वशः यवार्धकुडवं पिष्ट्वा मञ्जिष्ठार्धपलं तथा

lipte'ṅge dāhatṛṇmūrcchāḥ praśāmyanti ca sarvaśaḥ yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā

287

अम्लप्रस्थशतोन्मिश्रं तैलप्रस्थं विपाचयेत् एतत् प्रह्लादनं तैलं ज्वरदाहविनाशनम्

amlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprasthaṃ vipācayet etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam

288

न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यो गणः उत्पलादिर्गणो यस्तु पिष्टैर्वा तैः प्रलेपयेत्

nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yo gaṇaḥ utpalādirgaṇo yastu piṣṭairvā taiḥ pralepayet

289

तत्कषायाम्लसंसिद्धाः स्नेहाश्चाभ्यञ्जने हिताः तेषां शीतकषाये वा दाहार्तमवगाहयेत्

tatkaṣāyāmlasaṃsiddhāḥ snehāścābhyañjane hitāḥ teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtamavagāhayet

290

दाहवेगे त्वतिक्रान्ते तस्मादुद्धृत्य मानवम् परिषिच्याम्बुभिः शीतैः प्रलिम्पेच्चन्दनादिभिः

dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtya mānavam pariṣicyāmbubhiḥ śītaiḥ pralimpeccandanādibhiḥ

291

ग्लानं वा दीनमनसमाश्लिषेयुर्वराङ्गनाः पेलवक्षौमसंवीताश्चन्दनार्द्र पयोधराः

glānaṃ vā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ pelavakṣaumasaṃvītāścandanārdra payodharāḥ

292

बिभ्रत्योऽब्जस्रजश्चित्रा मणिरत्नविभूषिताः भजेयुस्ताः स्तनैः शीतैः स्पृशन्त्योऽम्बुरुहैः सुखैः

bibhratyo'bjasrajaścitrā maṇiratnavibhūṣitāḥ bhajeyustāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo'mburuhaiḥ sukhaiḥ

293

प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः हितं च भोजयेदन्नं तथाऽप्नोति सुखं महत्

prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ hitaṃ ca bhojayedannaṃ tathā'pnoti sukhaṃ mahat

294

पित्तज्वरोक्तं शमनं विरेकोऽन्यद्धितं च यत् निर्हरेत्पित्तमेवादौ दोषेषु समवायिषु

pittajvaroktaṃ śamanaṃ vireko'nyaddhitaṃ ca yat nirharetpittamevādau doṣeṣu samavāyiṣu

295

दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्तानां विशेषतः छर्दिमूर्च्छापिपासादीनविरोधाज्ज्वरस्य च

durnivārataraṃ taddhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ chardimūrcchāpipāsādīnavirodhājjvarasya ca

296

उपद्र वाञ्जयेच्चापि प्रत्यनीकेन हेतुना विशेषमपरं चात्र शृणूपद्र वनाशनम्

upadra vāñjayeccāpi pratyanīkena hetunā viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadra vanāśanam

297

मधुकं रजनी मुस्तं दाडिमं साम्लवेतसम् अञ्जनं तिन्तिडीकं च नलदं पत्रमुत्पलम्

madhukaṃ rajanī mustaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patramutpalam

298

त्चचं व्याघ्रनखं चैव मातुलुङ्गरसो मधु दिह्यादेभिर्ज्वरार्तस्य मधुशुक्तयुतैः शिरः

tcacaṃ vyāghranakhaṃ caiva mātuluṅgaraso madhu dihyādebhirjvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ

299

शिरोभितापसंमोहवमिहिक्काप्रवेपथून् प्रदेहो नाशयत्येष ज्वरितानामुपद्र वान्

śirobhitāpasaṃmohavamihikkāpravepathūn pradeho nāśayatyeṣa jvaritānāmupadra vān

300

मधूकमथ ह्रीबेरमुत्पलानि मधूलिकाम्

madhūkamatha hrīberamutpalāni madhūlikām

301

लीढ्वा चूर्णानि मधुना सर्पिषा च जयेद्वमिम् कफप्रसेकासृक्पित्तहिक्काश्वासांश्च दारुणान्

līḍhvā cūrṇāni madhunā sarpiṣā ca jayedvamim kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃśca dāruṇān

302

लिहन् ज्वरार्तस्त्रिफलां पिप्पलद्यं च समाक्षिकाम् कासे श्वासे च मधुना सर्पिषा च सुखी भवेत्

lihan jvarārtastriphalāṃ pippaladyaṃ ca samākṣikām kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet

303

विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः

vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ

304

दाडिमस्य सितायाश्च द्रा क्षामलकयोस्तथा वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूषं च यथाहितम्

dāḍimasya sitāyāśca drā kṣāmalakayostathā vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca yathāhitam

305

क्षीरेक्षुरसमाक्षीकसर्पिस्तैलोष्णवारिभिः शून्ये मूर्ध्नि हितं नस्यं जीवनीयशृतं घृतम्

kṣīrekṣurasamākṣīkasarpistailoṣṇavāribhiḥ śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam

306

चूर्णितैस्त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिसंयुतैः सक्षौद्र ः! शर्करायुक्तो विरेकस्तु प्रशस्यते

cūrṇitaistriphalāśyāmātrivṛtpippalisaṃyutaiḥ sakṣaudra ḥ! śarkarāyukto virekastu praśasyate

307

पक्वे पित्तज्वरे रक्ते चोर्ध्वगे वेपथौ तथा कफवातोत्थयोरेवं स्नेहाभ्यङ्गैर्विशोधयेत्

pakve pittajvare rakte cordhvage vepathau tathā kaphavātotthayorevaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet

308

हृतदोषो भ्रमार्तस्तु लिह्यात् क्षौद्र सिताभयाः वातघ्नमधुरैर्योज्या निरूहा वातजे ज्वरे

hṛtadoṣo bhramārtastu lihyāt kṣaudra sitābhayāḥ vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare

309

अवेक्ष्य दोषं प्राणं च यथास्वं चानुवासनाः उत्पलादिकषायाद्याढ्यिआ!श्चिन्दनोशीरसंयुताः

avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca yathāsvaṃ cānuvāsanāḥ utpalādikaṣāyādyāḍhyiā!ścindanośīrasaṃyutāḥ

310

शर्करामधुराः शीताः पित्तज्वरहरा मताः आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पले

śarkarāmadhurāḥ śītāḥ pittajvaraharā matāḥ āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale

311

गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालान्यथ पद्मकम् श्लक्ष्णपिष्टं तु पयसा शर्करामधुसंयुतम्

gairikāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālānyatha padmakam ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam

312

सुपूतं शीतलं बस्तिं दह्यमानाय दापयेत् ज्वरदाहापहं तेषु सिद्धं चैवानुवासनम्

supūtaṃ śītalaṃ bastiṃ dahyamānāya dāpayet jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam

313

आरग्वधगणक्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः सक्षौद्र मूत्रा देयाः स्युः कफज्वरविनाशनाः

āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ sakṣaudra mūtrā deyāḥ syuḥ kaphajvaravināśanāḥ

314

कफघ्नैरेव संसिद्धा द्र व्यैश्चाप्यनुवासनाः संसर्गे सन्निपाते च संसृष्टा बस्तयो हिताः

kaphaghnaireva saṃsiddhā dra vyaiścāpyanuvāsanāḥ saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ

315

संसृष्टैरेव संसृष्टा द्र व्यैश्चाप्यनुवासनाः वातरोगापहाः सर्वे स्नेहा ये सम्यगीरिताः

saṃsṛṣṭaireva saṃsṛṣṭā dra vyaiścāpyanuvāsanāḥ vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyagīritāḥ

316

विना तैलं त एव स्युर्योज्या मारुतजे ज्वरे निखिलेनोपयोज्याश्च त एवाभ्यञ्जनादिषु

vinā tailaṃ ta eva syuryojyā mārutaje jvare nikhilenopayojyāśca ta evābhyañjanādiṣu

317

पैत्तिके मधुरैस्तिक्तैः सिद्धं सर्पिश्च पूज्यते श्लैष्मिके कटुतिक्तैश्च संसृष्टानीतरेषु च

paittike madhuraistiktaiḥ siddhaṃ sarpiśca pūjyate ślaiṣmike kaṭutiktaiśca saṃsṛṣṭānītareṣu ca

318

हृतावशेषं पित्तं तु त्वक्स्थं जनयति ज्वरम् पिबेदिक्षुरसं तत्र शीतं वा शर्करोदकम्

hṛtāvaśeṣaṃ pittaṃ tu tvaksthaṃ janayati jvaram pibedikṣurasaṃ tatra śītaṃ vā śarkarodakam

319

शालिषष्टिकयोरन्नमश्नीयात् क्षीरसंप्लुतम् कफवातोत्थयोरेव स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत्

śāliṣaṣṭikayorannamaśnīyāt kṣīrasaṃplutam kaphavātotthayoreva svedābhyaṅgau prayojayet

320

घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं सर्वज्वरेषु च तेनान्तरेणाशयं स्वं गता दोषा भवन्ति हि

ghṛtaṃ dvādaśarātrāttu deyaṃ sarvajvareṣu ca tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā bhavanti hi

321

धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले बलीयते तेन व्याकुलचित्तस्तु म्रियमाण इवेहते

dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate tena vyākulacittastu mriyamāṇa ivehate

322

लघुत्वं शिरसः स्वेदो मुखमापाण्डु पाकि च क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम्

laghutvaṃ śirasaḥ svedo mukhamāpāṇḍu pāki ca kṣavathuścānnakāṅkṣā ca jvaramuktasya lakṣaṇam

323

शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निसादकः रोगराट् रोघसंघातो ज्वर इत्युपदिश्यते

śambhukrodhodbhavo ghoro balavarṇāgnisādakaḥ rogarāṭ roghasaṃghāto jvara ityupadiśyate

324

व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसंभवात् अन्तको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते

vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvādantasaṃbhavāt antako hyeṣa bhūtānāṃ jvara ityupadiśyate

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम प्रिथमोऽध्यायः आदितःइ! एकोनचत्वारिंशोऽध्याययः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre jvarapratiṣedho nāma prithamo'dhyāyaḥ āditaḥi! ekonacatvāriṃśo'dhyāyayaḥ

चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातोऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto'tīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्र वस्थूलातिशीतलैः विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि भोजनैः

gurvatisnigdharūkṣoṣṇadra vasthūlātiśītalaiḥ viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi bhojanaiḥ

स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषाद्भयात् शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानात् सात्म्यर्तुपर्ययात्

snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣādbhayāt śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt

जलातिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते

jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate

संशम्यापांधातुरन्तः कृशानुं वर्चोमिश्रो मारुतेन प्रणुन्नः वृद्धोऽतीवाधः सरत्येष यस्माद्व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः

saṃśamyāpāṃdhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ vṛddho'tīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāramāhuḥ

एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः केचित् प्राहुर्नैकरूपप्रकारं नैवेत्येवं काशिराजस्त्ववोचत्

ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivetyevaṃ kāśirājastvavocat

दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः

doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ

विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि शूलाविष्टः सक्तमूत्रोऽन्त्रकूजी स्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः

viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi śūlāviṣṭaḥ saktamūtro'ntrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrujaṅghaḥ

वर्चो मुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रूक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन दुर्गन्ध्युष्णं वेगवन्मांसतोयप्रख्यं भिन्नं स्विन्नदेहोऽतितीक्ष्णम्

varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho'titīkṣṇam

पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्च्छादाहपाकज्वरार्तः तन्द्रा निद्रा गौरवोत्क्लेशसादी वेगाशङ्की सृष्टविट्कोऽपि भूयः

pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ tandrā nidrā gauravotkleśasādī vegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko'pi bhūyaḥ

शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निःस्वनं हृष्टरोमा तन्द्रा युक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकवर्णं तृषार्तः

śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ hṛṣṭaromā tandrā yukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ

सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पावेगः पक्तिमाविध्यश्यिजिन्तोः

sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpāvegaḥ paktimāvidhyaśyijintoḥ

कोष्ठं गत्वा क्षोभयत्यस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् वर्चोमिश्रं निःपुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सार्यते तेन कृच्छ्रात्

koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt

शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः आमाजीर्णोपद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषाः संप्रदुष्टाः सभक्तम्

śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ saṃpraduṣṭāḥ sabhaktam

नानावर्णं नैकशः सारयन्ति कृच्छ्राज्जन्तोः षष्ठमेनं वदन्ति

nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti

संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति पुरीषं भृशदुर्गन्धि विच्छिन्नं चामसंज्ञकम्

saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ cāmasaṃjñakam

एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य तु लाघवं च मनुष्यस्य तस्य पक्वं विनिर्दिशेत्

etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet

सर्पिर्मेदोवेसवाराम्बुतैलमज्जाक्षीरक्षौद्र रूपं स्रवेद्यत् मञ्जिष्ठाभं मस्तुलुङ्गोपमं वा विस्रं शीतं प्रेतगन्ध्यञ्जनाभम्

sarpirmedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudra rūpaṃ sravedyat mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham

राजीमद्वा चन्द्र कैः सन्ततं वा पूयप्रख्यं कर्दमाभं तथोष्णम् हन्यादेतद्यत् प्रतीपं भवेच्च क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः

rājīmadvā candra kaiḥ santataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ tathoṣṇam hanyādetadyat pratīpaṃ bhavecca kṣīṇaṃ hanyuścopasargāḥ prabhūtāḥ

असंवृतगुदं क्षीणं दुराध्मातमुपद्रुतम् गुदे पक्वे गतोष्माणमतीसारकिणं त्यजेत्

asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātamupadrutam gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet

शरीरिणामतीसारः संभूतो येन केनचित् दोषाणामेव लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते

śarīriṇāmatīsāraḥ saṃbhūto yena kenacit doṣāṇāmeva liṅgāni kadācinnātivartate

स्नेहाजीर्णनिमित्तस्तु बहुशूलप्रवाहिकः विसूचिकानिमित्तस्तु चान्योऽजीर्णनिमित्तजः विषार्शःकृमिसंमूतो यथास्वं दोषलक्षणः

snehājīrṇanimittastu bahuśūlapravāhikaḥ visūcikānimittastu cānyo'jīrṇanimittajaḥ viṣārśaḥkṛmisaṃmūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ

आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः अतः सर्वेऽतिसारास्तु ज्ञेयाः पक्वामलक्षणैः

āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ ataḥ sarve'tisārāstu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ

तत्रादौ लङ्घनं कार्यमतिसारेषु देहिनाम् ततः पाचनसंयुक्तो यवाग्वादिक्रमो हितः

tatrādau laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ

अथवा वामयित्वाऽमे शूलाध्माननिपीडितम् पिप्पलीसैन्धवाम्भोभिर्लङ्घनाद्यैरुपाचरेत्

athavā vāmayitvā'me śūlādhmānanipīḍitam pippalīsaindhavāmbhobhirlaṅghanādyairupācaret

कार्यं च वमनस्यान्ते प्रद्र वं लघुभोजनम् खडयूषयवागूषु पिप्पल्याद्यं च योजयेत्

kāryaṃ ca vamanasyānte pradra vaṃ laghubhojanam khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet

अनेन विधिना चामं यस्य वै नोपशाम्यति हरिद्रा दिं वचादिं वा पिबेत् प्रातः स मानवः

anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati haridrā diṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ

आमातीसारिणां कार्यं नादौ संग्रहणं नृणाम् तेषां दोषा विबद्धाः प्राग्जनयन्त्यामयानिमान्

āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṃgrahaṇaṃ nṛṇām teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayantyāmayānimān

प्लीहपाण्ड्वामयानाहमेहकुष्ठोदरज्वरान् शोफगुल्मग्रहण्यर्शःशूलालसकहृद्द्ग्रहान्

plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛddgrahān

सशूलं बहुशः कृच्छ्राद्विबद्धं योऽतिसार्यते दोषान् सन्निचितान् तस्य पथ्याभिः संप्रवर्तयेत्

saśūlaṃ bahuśaḥ kṛcchrādvibaddhaṃ yo'tisāryate doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ saṃpravartayet

योऽतिद्र वं प्रभूतं च पुरीषमतिसार्यते तस्यादौ वमनं कुर्यात् पश्चाल्लङ्घनपाचनम्

yo'tidra vaṃ prabhūtaṃ ca purīṣamatisāryate tasyādau vamanaṃ kuryāt paścāllaṅghanapācanam

स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं योऽतिसार्यते अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेत्

stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet

आमे च लङ्घनं शस्तमादौ पाचनमेव वा योगाश्चात्र प्रवक्ष्यन्ते त्वामातीसारनाशनाः

āme ca laṅghanaṃ śastamādau pācanameva vā yogāścātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ

कलिङ्गातिविषाहिङ्गुसौवर्चलवचाभयाः देवदारुवचामुस्तानागरातिविषाभयाः

kaliṅgātiviṣāhiṅgusauvarcalavacābhayāḥ devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayāḥ

अभया धान्यकं मुस्तं पिप्पली नागरं वचा नागरं धान्यकं मुस्तं वालकं बिल्वमेव च

abhayā dhānyakaṃ mustaṃ pippalī nāgaraṃ vacā nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvameva ca

मुस्तं पर्पटकं शुण्ठी वचा प्रतिविषाऽभया अभयाऽतिविषा हिङ्गु वचा सौवर्चलं तथा

mustaṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhī vacā prativiṣā'bhayā abhayā'tiviṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā

चित्रकः पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी पाठा वत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम्

citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham

मूर्वा निर्दहनी पाठा त्र्! यूषणं गजपिप्पली सिद्धार्थका भद्र दारु शताह्वा कटुरोहिणी

mūrvā nirdahanī pāṭhā tr! yūṣaṇaṃ gajapippalī siddhārthakā bhadra dāru śatāhvā kaṭurohiṇī

एला सावरकं कुष्ठं हरिद्रे कौटजा यवाः मेषशृङ्गी त्वगेले च कृमिघ्नं वृक्षकाणि च

elā sāvarakaṃ kuṣṭhaṃ haridre kauṭajā yavāḥ meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca

वृक्षादनी वीरतरुर्बृहत्यौ द्वे सहे तथा अरलुत्वक् तैन्दुकी च दाडिमी कौटजी शमी

vṛkṣādanī vīratarurbṛhatyau dve sahe tathā aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī

पाठा तेजोवती मुस्तं पिप्पली कौटजं फलम् पटोलंलिई!दिई!प्यको बिल्वं हरिद्रे देवदारु च

pāṭhā tejovatī mustaṃ pippalī kauṭajaṃ phalam paṭolaṃliī!diī!pyako bilvaṃ haridre devadāru ca

विडङ्गमभया पाठा शृङ्गवेरं घनं वचा वचा वत्सकबीजानि सैन्धवं कटुरोहिणी

viḍaṅgamabhayā pāṭhā śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī

हिङ्गुर्वत्सकबीजानि वचा बिल्वशलाटु च नागरातिविषे मुस्तं पिप्पल्यो वात्सकं फलम्

hiṅgurvatsakabījāni vacā bilvaśalāṭu ca nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam

महौषधं प्रतिविषा मुस्तं चेत्यामपाचनाः प्रयोज्या विंशतिर्योगाः श्लोकार्धविहितास्त्विमे

mahauṣadhaṃ prativiṣā mustaṃ cetyāmapācanāḥ prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime

धान्याम्लोष्णाम्बुमद्यानां पिबेदन्यतमेन वा निष्क्वाथान् वा पिबेदेषां सुखोष्णान् साधु साधितान्

dhānyāmloṣṇāmbumadyānāṃ pibedanyatamena vā niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān

पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणाम्भसि क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्त्यामं शूलमेव च

payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇāmbhasi kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlameva ca

निखिलेनोपदिष्टोऽय विधिरामोपशान्तये हरीतकीमतिविषां हिङ्गु सौवर्चलं वचाम्

nikhilenopadiṣṭo'ya vidhirāmopaśāntaye harītakīmativiṣāṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām

पिबेत् सुखाम्बुना जन्तुरामातीसारपीडितः पटोलं दीप्यकं बिल्वं वचापिप्पलिनागरम्

pibet sukhāmbunā janturāmātīsārapīḍitaḥ paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram

मुस्तं कुष्ठं विडङ्गं च पिबेद्वाऽपि सुखाम्बुना शृङ्गवेरं गुडूचीं च पिबेदुष्णेन वारिणा

mustaṃ kuṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ ca pibedvā'pi sukhāmbunā śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā

लवणान्यथ पिप्पल्यो विडङ्गानि हरीतकी चित्रकं शिंशपा पाठा शार्ङ्गेष्टा लवणानि च

lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca

हिङ्गुर्वृक्षकबीजानि लवणानि च भागशः हस्तिदन्त्यथ पिप्पल्यः कल्कावक्षसमौ स्मृतौ

hiṅgurvṛkṣakabījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau

वचा गुडूचीकाण्डानि योगोऽय परमो मतः एते सुखाम्बुना योगा देयाः पञ्च सतां मताः

vacā guḍūcīkāṇḍāni yogo'ya paramo mataḥ ete sukhāmbunā yogā deyāḥ pañca satāṃ matāḥ

निवृत्तेष्वामशूलेषु यस्य न प्रगुणोऽनिलः स्तोकं स्तोकं रुजामच्च सशूलं योऽतिसार्यते

nivṛtteṣvāmaśūleṣu yasya na praguṇo'nilaḥ stokaṃ stokaṃ rujāmacca saśūlaṃ yo'tisāryate

सक्षारलवणैर्युक्तं मन्दाग्निः स पिबेद्घृतम् क्षीरनागरचाङ्गेरीकोलदध्यम्लसाधितम्

sakṣāralavaṇairyuktaṃ mandāgniḥ sa pibedghṛtam kṣīranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhitam

सर्पिरच्छं पिबेद्वापि शूलातीसारशान्तये दध्ना तैलघृतं पक्वं सव्योषाजातिचित्रकैः

sarpiracchaṃ pibedvāpi śūlātīsāraśāntaye dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ

सबिल्वपिप्पलीमूलदाडिमैर्वा रुगन्वितैः निखिलो विधिरुक्तोऽय वातश्लेष्मोपशान्तये

sabilvapippalīmūladāḍimairvā ruganvitaiḥ nikhilo vidhirukto'ya vātaśleṣmopaśāntaye

तीक्ष्णोष्णवर्ज्यमेनं तु विदध्यात्पित्तजे भिषक् यथोक्तमुपवासान्ते यवागूश्च प्रशस्यते

tīkṣṇoṣṇavarjyamenaṃ tu vidadhyātpittaje bhiṣak yathoktamupavāsānte yavāgūśca praśasyate

बलयोरंशुमत्यां च श्वदंष्ट्रबृहतीषु च शतावर्यां च संसिद्धाः सुशीता मधुसंयुताः

balayoraṃśumatyāṃ ca śvadaṃṣṭrabṛhatīṣu ca śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ

मुद्गादिषु च यूषाः स्युर्द्र व्यैरेतैः सुसंस्कृताः मृदुभिर्दीपनैस्तिक्तैर्द्र व्यैः स्यादामपाचनम्

mudgādiṣu ca yūṣāḥ syurdra vyairetaiḥ susaṃskṛtāḥ mṛdubhirdīpanaistiktairdra vyaiḥ syādāmapācanam

हरिद्रा तिविषापाठावत्सबीजरसाञ्जनम् रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे बीजानि कुटजस्य च

haridrā tiviṣāpāṭhāvatsabījarasāñjanam rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca

पाठा गुडूची भूनिम्बस्तथैव कटुरोहिणी एतैः श्लोकार्धनिर्दिष्टैः क्वाथाः स्युः पित्तपाचनाः

pāṭhā guḍūcī bhūnimbastathaiva kaṭurohiṇī etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ

मुस्तं कुटजबीजानि भूनिम्बं सरसाञ्जनम् दार्वी दुरालभा बिल्वं वालकं रक्तचन्दनम्

mustaṃ kuṭajabījāni bhūnimbaṃ sarasāñjanam dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam

चन्दनं वालकं मुस्तं भूनिम्बं सदुरालभम् मृणालं चन्दनं रोध्रं नागरं नीलमुत्पलम्

candanaṃ vālakaṃ mustaṃ bhūnimbaṃ sadurālabham mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam

पाठा मुस्तं हरिद्रे द्वे पिप्पली कौटजं फलम् फलत्वचं वत्सकस्य शृङ्गवेरं घनं वचा

pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phalam phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā

षडेतेऽभिहिता योगाः पित्तातीसारनाशनाः बिल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम्

ṣaḍete'bhihitā yogāḥ pittātīsāranāśanāḥ bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam

मधुकोत्पलबिल्वाब्दह्रीबेरोशीरनागरैः कृतः क्वाथो मधुयुतः पित्तातीसारनाशनः

madhukotpalabilvābdahrīberośīranāgaraiḥ kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ

यदा पक्वोऽप्यतीसारः सरत्येव मुहुर्मुहुः ग्रहण्या मार्दवाज्जन्तोस्तत्र संस्तम्भनं हितम्

yadā pakvo'pyatīsāraḥ saratyeva muhurmuhuḥ grahaṇyā mārdavājjantostatra saṃstambhanaṃ hitam

समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्रमुस्तकम् शाल्मलीवेष्टको रोध्रं वृक्षदाडिमयोस्त्वचौ

samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhramustakam śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau

आम्रास्थिमध्यं लोध्रं च बिल्वमध्यं प्रियङ्गवः मधुकं शृङ्गवेरं च दीर्घवृन्तत्वगेव च

āmrāsthimadhyaṃ lodhraṃ ca bilvamadhyaṃ priyaṅgavaḥ madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca

चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातीसारनाशनाः उक्ता य उपयोज्यास्ते सक्षौद्रा स्तण्डुलाम्बुना

catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ uktā ya upayojyāste sakṣaudrā staṇḍulāmbunā

मौस्तं कषायमेकं वा पेयं मधुसमायुतम् लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादीन् गणानेवं प्रयोजयेत्

maustaṃ kaṣāyamekaṃ vā peyaṃ madhusamāyutam lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet

पद्मां समङ्गां मधुकं बिल्वजम्बूशलाटु च पिबेत्तण्डुलतोयेन सक्षौद्र मगदङ्करम्

padmāṃ samaṅgāṃ madhukaṃ bilvajambūśalāṭu ca pibettaṇḍulatoyena sakṣaudra magadaṅkaram

कच्छुरामूलकल्कं वाऽप्युदुम्बरफलोपमम् पयस्या चन्दनं पद्मा सितामुस्ताब्जकेशरम्

kacchurāmūlakalkaṃ vā'pyudumbaraphalopamam payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram

पक्वातिसारं योगोऽय जयेत्पीतः सशोणितम् निरामरूपं शूलार्तं लङ्घनाद्यैश्च कर्षितम्

pakvātisāraṃ yogo'ya jayetpītaḥ saśoṇitam nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam

नरं रूक्षमवेक्ष्याग्निं सक्षारं पाययेद्घृतम् बलाबृहत्यंशुमतीकच्छुरामूलसाधितम्

naraṃ rūkṣamavekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayedghṛtam balābṛhatyaṃśumatīkacchurāmūlasādhitam

मधुक्षितं समधुकं पिबेच्छूलैरभिद्रुतः दार्वीबिल्वकणाद्रा क्षाकटुकेन्द्र यवैर्घृतम्

madhukṣitaṃ samadhukaṃ pibecchūlairabhidrutaḥ dārvībilvakaṇādrā kṣākaṭukendra yavairghṛtam

साधितं हन्त्यतीसारं वातपित्तकफात्मकम् दध्ना चाम्लेन संपक्वं सव्योषाजाजिचित्रकम्

sādhitaṃ hantyatīsāraṃ vātapittakaphātmakam dadhnā cāmlena saṃpakvaṃ savyoṣājājicitrakam

सचव्यपिप्पलीमूलं दाडिमैर्वा रुगर्दितः पयो घृतं च मधु च पिबेच्छूलैरभिद्रुतः

sacavyapippalīmūlaṃ dāḍimairvā rugarditaḥ payo ghṛtaṃ ca madhu ca pibecchūlairabhidrutaḥ

सिताजमोदकट्वङ्गमधुकैरवचूर्णितम् अवेदनं सुसंपक्वं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम्

sitājamodakaṭvaṅgamadhukairavacūrṇitam avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam

नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् त्वक्पिण्डं दीर्घवृन्तस्य पद्मकेसरसंयुतम्

nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam

काश्मरीपद्मपत्रैश्चावेष्ट्य सूत्रेण संदृढम् मृदाऽवलिप्तं सुकृतमङ्गारेष्ववकूलयेत्

kāśmarīpadmapatraiścāveṣṭya sūtreṇa saṃdṛḍham mṛdā'valiptaṃ sukṛtamaṅgāreṣvavakūlayet

स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं ततः शीतं मधुयुतं कृत्वा पाययेतोदरामये

svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ tataḥ śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye

जीवन्तीमेषशृङ्ग्यादिष्वेवं द्र व्येषु साधयेत् तित्तिरिं लुञ्चितं सम्यक् निष्कृष्टान्त्रं तु पूरयेत्

jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ dra vyeṣu sādhayet tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet

न्यग्रोधादित्वचां कल्कैः पूर्ववच्चावकूलयेत् रसमादाय तस्याथ सुस्विन्नस्य समाक्षिकम्

nyagrodhāditvacāṃ kalkaiḥ pūrvavaccāvakūlayet rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam

शर्करोपहितं शीतं पाययेतोदरामये लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वदार्वीपाठासितोत्पलान्

śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayetodarāmaye lodhracandanayaṣṭyāhvadārvīpāṭhāsitotpalān

तण्डुलोदकसंपिष्टान् दीर्घवृन्तत्वगन्वितान् पूर्ववत् कूलितात्तस्माद्र समादाय शीतलम्

taṇḍulodakasaṃpiṣṭān dīrghavṛntatvaganvitān pūrvavat kūlitāttasmādra samādāya śītalam

मध्वाक्तं पाययेच्चैतत् कफपित्तोदरामये एवं प्ररोहैः कुर्वीत वटादीनां विधानवत्

madhvāktaṃ pāyayeccaitat kaphapittodarāmaye evaṃ prarohaiḥ kurvīta vaṭādīnāṃ vidhānavat

पुटपाकान् यथायोगं जाङ्गलोपहितान् शुभान् बहुश्लेष्म सरक्तं च मन्दवातं चिरोत्थितम्

puṭapākān yathāyogaṃ jāṅgalopahitān śubhān bahuśleṣma saraktaṃ ca mandavātaṃ cirotthitam

कौटजं फाणितं वाऽपि हन्त्यतीसारमोजसा अम्बष्ठादिमधुयुतं पिप्पल्यादिसमन्वितम्

kauṭajaṃ phāṇitaṃ vā'pi hantyatīsāramojasā ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam

पृश्निपर्णीबलाबिल्ववालकोत्पलधान्यकैः सनागरैः पिबेत् पेयां साधितामुदरामयी

pṛśniparṇībalābilvavālakotpaladhānyakaiḥ sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī

अरलुत्वक् प्रियङ्गुं च मधुकं दाडिमाङ्कुरान् आवाप्य पिष्ट्वा दधनि यवागूं साधयेद्द्र वाम्

aralutvak priyaṅguṃ ca madhukaṃ dāḍimāṅkurān āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayeddra vām

एषा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्वानसंशयम् रसाञ्जनं सातिविषं त्वग्बीजं कौटजं तथा

eṣā sarvānatīsārān hanti pakvānasaṃśayam rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ tvagbījaṃ kauṭajaṃ tathā

धातकी नागरं चैव पाययेत्तण्डुलाम्बुना सशूलं रक्तजं घ्नन्ति एते मधुसमायुताः

dhātakī nāgaraṃ caiva pāyayettaṇḍulāmbunā saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ

मधुकं बिल्वपेशी च शर्करामधुसंयुता अतीसारं निहन्युश्च शालिषष्टिकयोः कणाः

madhukaṃ bilvapeśī ca śarkarāmadhusaṃyutā atīsāraṃ nihanyuśca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ

तद्वल्लीढं मधुयुतं बदरीमूलमेव तु बदर्यर्जुनजम्ब्वाम्रशल्लकीवेतसत्वचः

tadvallīḍhaṃ madhuyutaṃ badarīmūlameva tu badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ

शर्कराक्षौद्र संयुक्ताः पीता घ्नन्त्युदरामयम् एतैरेव यवागूंश्च षडान् यूषांश्च कारयेत्

śarkarākṣaudra saṃyuktāḥ pītā ghnantyudarāmayam etaireva yavāgūṃśca ṣaḍān yūṣāṃśca kārayet

पानीयानि च तृष्णासु द्र व्येष्वेतेषु बुद्धिमान् कृतं शाल्मलिवृन्तेषु कषायं हिमसंज्ञितम्

pānīyāni ca tṛṣṇāsu dra vyeṣveteṣu buddhimān kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñitam

निशापर्युषितं पेयं सक्षौद्रं मधुकान्वितम् विबद्धवातविट् शूलपरीतः सप्रवाहिकः

niśāparyuṣitaṃ peyaṃ sakṣaudraṃ madhukānvitam vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ

100

सरक्तपित्तश्च पयः पिबेत्तृष्णासमन्वितः यथाऽमृतं तथा क्षीरमतीसारेषु पूजितम्

saraktapittaśca payaḥ pibettṛṣṇāsamanvitaḥ yathā'mṛtaṃ tathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam

101

चिरोत्थितेषु तत् पेयमपां भागैस्त्रिभिः शृतम् दोषशेषं हरेत्तद्धि तस्मात्पथ्यतमं स्मृतम्

cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhāgaistribhiḥ śṛtam doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmātpathyatamaṃ smṛtam

102

हितः स्नेहविरेको वा बस्तयः पिच्छिलाश्च ये पिच्छिलस्वरसे सिद्धं हितं च घृतमुच्यते

hitaḥ snehavireko vā bastayaḥ picchilāśca ye picchilasvarase siddhaṃ hitaṃ ca ghṛtamucyate

103

शकृता यस्तु संसृष्टमतिसार्येत शोणितम् प्राक् पश्चाद्वा पुरीषस्य सरुक् सपरिकर्तिकः

śakṛtā yastu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇitam prāk paścādvā purīṣasya saruk saparikartikaḥ

104

क्षीरिशुङ्गाशृतं सर्पिः पिबेत् सक्षौद्र शर्करम् दार्वीत्वक्पिप्पलीशुण्ठीलाक्षाशक्रयवैर्घृतम्

kṣīriśuṅgāśṛtaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudra śarkaram dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam

105

संयुक्तं भद्र रोहिण्या पक्वं पेयादिमिश्रितम् त्रिदोषमप्यतीसारं पीतं हन्ति सुदारुणम्

saṃyuktaṃ bhadra rohiṇyā pakvaṃ peyādimiśritam tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam

106

गौरवे वमनं पथ्यं यस्य स्यात् प्रबलः कफः ज्वरे दाहे सविड्बन्धे मारुताद्र क्तपित्तवत्

gaurave vamanaṃ pathyaṃ yasya syāt prabalaḥ kaphaḥ jvare dāhe saviḍbandhe mārutādra ktapittavat

107

संपक्वे बहुदोषे च विबन्धे मूत्रशोधनैः कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथा चैवानुवासनम्

saṃpakve bahudoṣe ca vibandhe mūtraśodhanaiḥ kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathā caivānuvāsanam

108

प्रवाहणे गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे मधुराम्लैः शृतं तैलं सर्पिर्वाऽप्यनुवासनम्

pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpirvā'pyanuvāsanam

109

गुदपाकस्तु पित्तेन यस्य स्यादहिताशिनः तस्य पित्तहराः सेकास्तत्सिद्धाश्चानुवासनाः

gudapākastu pittena yasya syādahitāśinaḥ tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāścānuvāsanāḥ

110

दधिमण्डसुराबिल्वसिद्धं तैलं समारुते भोजने च हितं क्षीरं कच्छुरामूलसाधितम्

dadhimaṇḍasurābilvasiddhaṃ tailaṃ samārute bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam

111

अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सरुग्य उपवेश्यते यदा वायुर्विबद्धश्च पिच्छाबस्तिस्तदा हितः

alpālpaṃ bahuśo raktaṃ sarugya upaveśyate yadā vāyurvibaddhaśca picchābastistadā hitaḥ

112

प्रायेण गददौर्बल्यं दीर्घकालातिसारिणाम् भवेत्तस्माद्धितं तेषां गुदे तैलावचारणम्

prāyeṇa gadadaurbalyaṃ dīrghakālātisāriṇām bhavettasmāddhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam

113

कपित्थशाल्मलीफञ्जीवटकार्पासदाडिमाः यूथिका कच्छुरा शेलुःशणश्चुच्चूश्च दाधिकाः

kapitthaśālmalīphañjīvaṭakārpāsadāḍimāḥ yūthikā kacchurā śeluḥśaṇaścuccūśca dādhikāḥ

114

शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका बलाश्वदंष्ट्राबिल्वानि पाठानागरधान्यकम्

śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam

115

एष आहारसंयोगे हितः सर्वातिसारिणाम् तिलकल्को हितश्चात्र मौद्गो मुद्गरसस्तथा

eṣa āhārasaṃyoge hitaḥ sarvātisāriṇām tilakalko hitaścātra maudgo mudgarasastathā

116

पित्तातिसारी यो मर्त्यः पित्तलान्यतिषेवते पित्तं प्रदुष्टं तस्याशु रक्तातीसारमावहेत्

pittātisārī yo martyaḥ pittalānyatiṣevate pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsāramāvahet

117

ज्वरं शूलं तृषां दाहं गुदपाकं च दारुणम् यो रक्तं शकृतः पूर्वं पश्चाद्वा प्रतिसार्यते

jvaraṃ śūlaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ gudapākaṃ ca dāruṇam yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvaṃ paścādvā pratisāryate

118

स पल्लवैर्वटादीनां ससर्पिः साधितं पयः पिबेत् सशर्कराक्षौद्र मथवाऽप्यभिमथ्य तत्

sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpiḥ sādhitaṃ payaḥ pibet saśarkarākṣaudra mathavā'pyabhimathya tat

119

नवनीतमथो लिह्यात्तक्रं चानुपिबेत्ततः प्रियालशाल्मलीप्लक्षशल्लकीतिनिशत्चचः

navanītamatho lihyāttakraṃ cānupibettataḥ priyālaśālmalīplakṣaśallakītiniśatcacaḥ

120

क्षीरे विमृदिताः पीताः सक्षौद्रा रक्तनाशनाः मधुकं शर्करा लोध्रं पयस्यामथ सारिवाम्

kṣīre vimṛditāḥ pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ madhukaṃ śarkarā lodhraṃ payasyāmatha sārivām

121

पिबेच्छागेन पयसा सक्षौद्रं रक्तनाशनम् मञ्जिष्ठां सारिवां लोध्रं पद्मकं कुमुदोत्पलम्

pibecchāgena payasā sakṣaudraṃ raktanāśanam mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalam

122

पिबेत् पद्मां च दुग्धेन छागेनासृक्प्रशान्तये शर्करोत्पललोध्राणि समङ्गा मधुकं तिलाः

pibet padmāṃ ca dugdhena chāgenāsṛkpraśāntaye śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ

123

तिलाः कृष्णाः सयष्ट्याह्वाः समङ्गा चोत्पलानि च तिला मोचरसो लोध्रं तथैव मधुकोत्पलम्

tilāḥ kṛṣṇāḥ sayaṣṭyāhvāḥ samaṅgā cotpalāni ca tilā mocaraso lodhraṃ tathaiva madhukotpalam

124

कच्छुरा तिलकल्कश्च योगाश्चत्वार एव च आजेन पयसा पेयाः सरक्ते मधुसंयुताः

kacchurā tilakalkaśca yogāścatvāra eva ca ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ

125

द्र वे सरक्ते स्रवति बालबिल्वं सफाणितम् सक्षौद्र तैलं प्रागेव लिह्यादाशु हितं हि तत्

dra ve sarakte sravati bālabilvaṃ saphāṇitam sakṣaudra tailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat

126

कोशकारं घृते भृष्टं लाजचूर्णं सिता मधु सशूलं रक्तपित्तोत्थं लीढं हन्त्युदरामयम्

kośakāraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ lājacūrṇaṃ sitā madhu saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam

127

बिल्वमध्यं समधुकं शर्कराक्षौद्र संयुतम् तण्डुलाम्बुयुतो योगः पित्तरक्तोत्थितं जयेत्

bilvamadhyaṃ samadhukaṃ śarkarākṣaudra saṃyutam taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet

128

योगान् सांग्राहिकांश्चान्यान् पिबेत्सक्षौद्र शर्करान् न्यग्रोधादिषु कुर्याच्च पुटपाकान् यथेरितान्

yogān sāṃgrāhikāṃścānyān pibetsakṣaudra śarkarān nyagrodhādiṣu kuryācca puṭapākān yatheritān

129

गुदपाके च ये उक्तास्तेऽत्रापि विधयः स्मृताः रुजायां चाप्रशाम्यन्त्यां पिच्छाबस्तिर्हितो भवेत्

gudapāke ca ye uktāste'trāpi vidhayaḥ smṛtāḥ rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchābastirhito bhavet

130

सक्तविड् दोषवहुलं दीप्ताग्निर्योऽतिसार्यते विडङ्गत्रिफलाकृष्णाकषायैस्तं विरेचयेत्

saktaviḍ doṣavahulaṃ dīptāgniryo'tisāryate viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyaistaṃ virecayet

131

अथवैरण्डसिद्धेन पयसा केवलेन वा यवागूर्वितरेच्चास्य वातघ्नैर्दीपनैः कृताः

athavairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ

132

दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् स पिबेत् फाणितं शुण्ठीदधितैलपयोघृतम्

dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam

133

स्विन्नानि गुडतैलाभ्यां भक्षयेद्बदराणि च स्विन्नानि पिष्टवद्वाऽपि समं बिल्वशलाटुभिः

svinnāni guḍatailābhyāṃ bhakṣayedbadarāṇi ca svinnāni piṣṭavadvā'pi samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ

134

दध्नोपयुज्य कुल्माषान् श्वेतामनुपिबेत् सुराम् शशमांसं सरुधिरं समङ्गां सघृतं दधि

dadhnopayujya kulmāṣān śvetāmanupibet surām śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi

135

खादेद्विपाच्य सेवेत मृद्वन्नं सकृतः क्षये संस्कृतो यमके माषयवकोलरसः शुभः

khādedvipācya seveta mṛdvannaṃ sakṛtaḥ kṣaye saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ

136

भोजनार्थं प्रदातव्यो दधिदाडिमसाधितः विडं बिल्वशलाटूनि नागरं चाम्लपेषितम्

bhojanārthaṃ pradātavyo dadhidāḍimasādhitaḥ viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam

137

दध्नः सरश्च यमके भृष्टो वर्चःक्षये हितः सशूलं क्षीणवर्चा यो दीप्ताग्निरतिसार्यते स पिबेद्दीपनैर्युक्तं सर्पिः संग्राहकैः सह

dadhnaḥ saraśca yamake bhṛṣṭo varcaḥkṣaye hitaḥ saśūlaṃ kṣīṇavarcā yo dīptāgniratisāryate sa pibeddīpanairyuktaṃ sarpiḥ saṃgrāhakaiḥ saha

138

वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य प्रवाहमाणस्य मुहुर्मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ

139

प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च सशोणिता शोणितसंभवा तु ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु

pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca saśoṇitā śoṇitasaṃbhavā tu tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu

140

तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च न शान्तिमायाति विलङ्घनैर्या योगैरुदीर्णा यदि पाचनैर्वा

tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogairudīrṇā yadi pācanairvā

141

तां क्षीरमेवाशु शृतं निहन्ति तैलं तिलाः पिच्छिलबस्तयश्च आद्रै रः! कुशैः संपरिवेष्टितानि वृन्तान्यथाद्रा र्!णि हि शाल्मलीनाम्

tāṃ kṣīramevāśu śṛtaṃ nihanti tailaṃ tilāḥ picchilabastayaśca ādrai raḥ! kuśaiḥ saṃpariveṣṭitāni vṛntānyathādrā r!ṇi hi śālmalīnām

142

पक्वानि सम्यक् पुटपाकयोगेनापोथ्य तेभ्यो रसमाददीत क्षीरं शृतं तैलहविर्विमिश्रं कल्केन यष्टीमधुकस्य वाऽपि

pakvāni samyak puṭapākayogenāpothya tebhyo rasamādadīta kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vā'pi

143

बस्तिं विदध्याद्भिषगप्रमत्तः प्रवाहिकामूत्रपुरीषसङ्गे द्विपञ्चमूलीक्वथितेन शूले प्रवाहमाणस्य समाक्षिकेण

bastiṃ vidadhyādbhiṣagapramattaḥ pravāhikāmūtrapurīṣasaṅge dvipañcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa

144

क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं तैलेन युञ्ज्यादनुवासनं च वातघ्नवर्गे लवणेषु चैव तैलं च सिद्धं हितमन्नपाने

kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne

145

लोध्रं विडं बिल्वशलाटु चैव लिह्याच्च तैलेन कटुत्रिकाढ्यम् दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निश्चासिआः!रिकपीडितस्तु

lodhraṃ viḍaṃ bilvaśalāṭu caiva lihyācca tailena kaṭutrikāḍhyam dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niścāsiāḥ!rikapīḍitastu

146

सुतप्तकुप्यक्वथितेन वाऽपि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन शूलार्दितो व्योषविदारिगन्धासिद्धेन दुग्धेन हिताय भोज्यः

sutaptakupyakvathitena vā'pi kṣīreṇa śītena madhuplutena śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ

147

वातघ्नसांग्राहिकदीपनीयैः कृतान् षडांश्चाप्युपभोजयेच्च खादेच्च मत्स्यान् रसमाप्नुयाच्च वातघ्नसिद्धं सघृतं सतैलम्

vātaghnasāṃgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍāṃścāpyupabhojayecca khādecca matsyān rasamāpnuyācca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam

148

एणाव्यजानां तु वटप्रवालैः सिद्धानि सार्धं पिशितानि खादेत् मेध्यद्यिस्यि सिद्धं त्वथ वाऽपि रक्तं बस्तस्य दध्ना घृततैलयुक्तम्

eṇāvyajānāṃ tu vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdhaṃ piśitāni khādet medhyadyisyi siddhaṃ tvatha vā'pi raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam

149

खादेत् प्रदेहैः शिखिलावजैर्वा भुञ्जीत यूषैर्दधिभिश्च मुख्यैः माषान् सुसिद्धान् घृतमण्डयुक्तान् खादेच्च दध्ना मरिचोपदंशान्

khādet pradehaiḥ śikhilāvajairvā bhuñjīta yūṣairdadhibhiśca mukhyaiḥ māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādecca dadhnā maricopadaṃśān

150

महारुजे मूत्रकृच्छ्रे भिषग् बस्तिं प्रदापयेत् पयोमधुघृतोन्मिश्रं मधुकोत्पलसाधितम्

mahāruje mūtrakṛcchre bhiṣag bastiṃ pradāpayet payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam

151

स बस्तिः शमयेत्तस्य रक्तं दाहमथो ज्वरम् मधुरौषधसिद्धं च हितं तस्यानुवासनम्

sa bastiḥ śamayettasya raktaṃ dāhamatho jvaram madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam

152

रात्रावहनि वा नित्यं रुजार्तो यो भवेन्नरः यथा यथा सतैलः स्याद्वातशान्तिस्तथा तथा

rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhavennaraḥ yathā yathā satailaḥ syādvātaśāntistathā tathā

153

प्रशान्ते मारुते चापि शान्तिं याति प्रवाहिका तस्मात् प्रवाहिकारोगे मारुतं शमयेद्भिषक्

praśānte mārute cāpi śāntiṃ yāti pravāhikā tasmāt pravāhikāroge mārutaṃ śamayedbhiṣak

154

पाठाजमोदाकुटजोत्पलं च शुण्ठी समा मागधिकाश्च पिष्टाः शुखाम्बुपीताः शमयन्ति रोगं मेध्याण्डसिद्धं सघृतं पयो वा

pāṭhājamodākuṭajotpalaṃ ca śuṇṭhī samā māgadhikāśca piṣṭāḥ śukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā

155

शुण्ठीं घृतं सक्षवकं सतैलं विपाच्य लीढ्वाऽमयमाशु हन्यात् गजाशनाकुम्भिकदाडिमानां रसैः कृता तैलघृते सदध्नि

śuṇṭhīṃ ghṛtaṃ sakṣavakaṃ satailaṃ vipācya līḍhvā'mayamāśu hanyāt gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni

156

बिल्वान्विता पथ्यतमा यवागूर्धारोष्णदुग्धस्य तथा च पानम् लघूनि पथ्यान्यथ दीपनानि स्निग्धानि भोज्यान्युदरामयेषु

bilvānvitā pathyatamā yavāgūrdhāroṣṇadugdhasya tathā ca pānam laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayeṣu

157

हिताय नित्यं वितरेद्विभज्य योगांश्च तांस्तान् भिषगप्रमत्तः

hitāya nityaṃ vitaredvibhajya yogāṃśca tāṃstān bhiṣagapramattaḥ

158

तृष्णापनयनी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी ज्वरे चैवातिसारे च यवागूः सर्वदा हिता

tṛṣṇāpanayanī laghvī dīpanī bastiśodhanī jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā

159

रूक्षाज्जाते क्रिया स्निग्धा रूक्षा स्नेहनिमित्तजे भयजे सान्त्वनापूर्वा शोकजे शोकनाशिनी

rūkṣājjāte kriyā snigdhā rūkṣā snehanimittaje bhayaje sāntvanāpūrvā śokaje śokanāśinī

160

विषार्शःकृमिसंभूते हिता चोभयशर्मदा छर्दिमूर्च्छातृडाद्यांश्च साधयेदविरोधतः

viṣārśaḥkṛmisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā chardimūrcchātṛḍādyāṃśca sādhayedavirodhataḥ

161

समवाये तु दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत् ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्यत्र मारुतम्

samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam

162

यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः

yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ

163

कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये कर्मजास्तेष्वहेतुकाः

karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare karmadoṣodbhavāścānye karmajāsteṣvahetukāḥ

164

नश्यन्ति त्वक्रियाभिस्ते क्रियाभिः कर्मसंक्षये शाम्यन्ति दोषसंभूता दोषसंक्षयहेतुभिः

naśyanti tvakriyābhiste kriyābhiḥ karmasaṃkṣaye śāmyanti doṣasaṃbhūtā doṣasaṃkṣayahetubhiḥ

165

तेषामल्पनिदाना ये प्रतिकष्टा भवन्ति च मृदवो बहुदोषा वा कर्मदोषोद्भवास्तु ते

teṣāmalpanidānā ye pratikaṣṭā bhavanti ca mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavāstu te

166

कर्मदोषक्षयकृता तेषां सिद्धिर्विधीयते दुष्यति ग्रहणी जन्तोरग्निसादनहेतुभिः

karmadoṣakṣayakṛtā teṣāṃ siddhirvidhīyate duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ

167

अतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः भूयः संदूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत्

atisāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ bhūyaḥ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet

168

तस्मात्कार्यः परीहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत् यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा

tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā

169

षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता पक्वामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता

ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā

170

ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीं श्रितः तस्मात् संदूषिते वह्नौ ग्रहणी संप्रदुष्यति

grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇīṃ śritaḥ tasmāt saṃdūṣite vahnau grahaṇī saṃpraduṣyati

171

एकशः सर्वशश्चैव दोषैरत्यर्थमुच्छ्रितैः सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति

ekaśaḥ sarvaśaścaiva doṣairatyarthamucchritaiḥ sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati

172

पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्र वम् ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः

pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdra vam grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ

173

तस्योत्पत्तौ विदाहोऽन्ने सदनालस्यतृट्क्लमाः बलक्षयोऽरुचिः कासः कर्णक्ष्वेडोऽन्त्रकूजनम्

tasyotpattau vidāho'nne sadanālasyatṛṭklamāḥ balakṣayo'ruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo'ntrakūjanam

174

अथ जाते भवेज्जन्तुः शूनपादकरः कृशः पर्वरुग्लौल्यतृट्छर्दिज्वरारोचकदाहवान्

atha jāte bhavejjantuḥ śūnapādakaraḥ kṛśaḥ parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavān

175

उद्गिरेच्छुक्ततिक्ताम्ललोहधूमामगन्धिकम् प्रसेकमुखवैरस्यतमकारुचिपीडितः

udgirecchuktatiktāmlalohadhūmāmagandhikam prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ

176

वाताच्छूलाधिकैः पायुहृत्पार्श्वोदरमस्तकैः पित्तात् सदाहैर्गुरुभिः कफात्त्रिभ्यस्त्रिलक्षणैः

vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśvodaramastakaiḥ pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāttribhyastrilakṣaṇaiḥ

177

दोषवर्णैर्नखैस्तद्वद्विण्मूत्रनयनाननैः हृत्पाण्डूदरगुल्मार्शःप्लीहाशङ्खी च मानवः

doṣavarṇairnakhaistadvadviṇmūtranayanānanaiḥ hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ

178

यथादोषोच्छ्रयं तस्य विशुद्धस्य यथाक्रमम् पेयादिं वितरेत् सम्यग्दीपनीयोपसंभृतम्

yathādoṣocchrayaṃ tasya viśuddhasya yathākramam peyādiṃ vitaret samyagdīpanīyopasaṃbhṛtam

179

ततः पाचनसंग्राहिदीपनीयगणत्रयम् पिबेत् प्रातः सुरारिष्टस्नेहमूत्रसुखाम्बुभिः

tataḥ pācanasaṃgrāhidīpanīyagaṇatrayam pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ

180

तक्रेण वाऽथ तक्रं वा केवलं हितमुच्यते कृमिगुल्मोदरार्शोघ्नीः क्रियाश्चात्रावचारयेत्

takreṇa vā'tha takraṃ vā kevalaṃ hitamucyate kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāścātrāvacārayet

181

चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र घृतं वा प्लीहनाशनम् कल्केन मगधादेश्च चाङ्गेरीस्वरसेन च

cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra ghṛtaṃ vā plīhanāśanam kalkena magadhādeśca cāṅgerīsvarasena ca

182

चतुर्गुणेन दध्ना च घृतं सिद्धं हितं भवेत् सर्वथा दीपनं सर्वं ग्रहणीरोगिणां हितम् ज्वरादीनविरोधाच्च साधयेत् स्वैश्चिकित्सितैः

caturguṇena dadhnā ca ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ bhavet sarvathā dīpanaṃ sarvaṃ grahaṇīrogiṇāṃ hitam jvarādīnavirodhācca sādhayet svaiścikitsitaiḥ

;इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रेऽतिसारप्रतिषेधो नाम द्वितीयऽध्यायः आदितः चत्वारिंशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre'tisārapratiṣedho nāma dvitīya'dhyāyaḥ āditaḥ catvāriṃśo'dhyāyaḥ

षड्विंशतितमोऽध्यायः

अथातः क्षीणबलीयं वाजीकरणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṣīṇabalīyaṃ vājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

कल्यस्योदग्रवयसो वाजीकरणसेविनः सर्वेष्वृतुष्वहरहर्व्यवायो न निवारितः

kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāritaḥ

स्थविराणां रिरंसूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् योषित्प्रसङ्गात् क्षीणानां क्लीवानामल्परेतसाम्

sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyamicchatām yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ klīvānāmalparetasām

विलासिनामर्थवतां रूपयौवनशालिनाम् नृणां च बहुभार्याणां योगा वाजीकरा हिताः

vilāsināmarthavatāṃ rūpayauvanaśālinām nṛṇāṃ ca bahubhāryāṇāṃ yogā vājīkarā hitāḥ

सेवमानो यदौचित्याद्वाजीवात्यर्थवेगवान् नारीस्तर्पयते तेन वाजीकरणमुच्यते

sevamāno yadaucityādvājīvātyarthavegavān nārīstarpayate tena vājīkaraṇamucyate

भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानि च वाचः श्रोत्रानुगामिन्यस्त्वचः स्पर्शसुखास्तथा

bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca vācaḥ śrotrānugāminyastvacaḥ sparśasukhāstathā

यामिनी सेन्दुतिलका कामिनी नवयौवना गीतं श्रोत्रमनोहारि ताम्बूलं मदिराः स्रजः

yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ

गन्धा मनोज्ञा रूपाणि चित्राण्युपवनानि च मनसश्चाप्रतीघातो वाजीकुर्वन्ति मानवम् तैस्तैर्भावैरहृद्यैस्तु रिरंसोर्मनसि क्षते

gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam taistairbhāvairahṛdyaistu riraṃsormanasi kṣate

द्वेष्यस्त्रीसंप्रयोगाच्च क्लैब्यं तन्मानसं स्मृतम् कटुकाम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः

dveṣyastrīsaṃprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ

सौम्यधातुक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तदपरं स्मृतम् अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीर्किंयारतः

saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tadaparaṃ smṛtam ativyavāyaśīlo yo na ca vājīrkiṃyārataḥ

ध्वजभङ्गमवाप्नोति तच्छुक्रक्षयहेतुकम् महता मेढ्ररोगेण मर्मच्छेदेन वा पुनः

dhvajabhaṅgamavāpnoti tacchukrakṣayahetukam mahatā meḍhrarogeṇa marmacchedena vā punaḥ

क्लैब्यमेतच्चतुर्थं स्यान्नृणां पुंस्त्वोपघातजम् जन्मप्रभृति यः क्लीबः क्लैब्यं तत् सहजं स्मृतम्

klaibyametaccaturthaṃ syānnṛṇāṃ puṃstvopaghātajam janmaprabhṛti yaḥ klībaḥ klaibyaṃ tat sahajaṃ smṛtam

बलिनः क्षुब्धमनसो निरोधाद् ब्रह्मचर्यतः षष्ठं क्लैब्यं मतं तत्तु खरशुक्रनिमित्तजम्

balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tattu kharaśukranimittajam

असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत् साध्यानामितरेषां तु कार्यो हेतुविपर्ययः

asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedācca yadbhavet sādhyānāmitareṣāṃ tu kāryo hetuviparyayaḥ

विधिर्वाजीकरो यस्तु तं प्रवक्ष्याम्यतः परम् तिलमाषविदारीणां शालीनां चूर्णमेव वा

vidhirvājīkaro yastu taṃ pravakṣyāmyataḥ param tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇameva vā

पौण्ड्रकेक्षुरसैराद्र रं! मर्दितं सैन्धवान्वितम् वराहमेदसा युक्तां घृतेनोत्कारिकां पचेत्

pauṇḍrakekṣurasairādra raṃ! marditaṃ saindhavānvitam varāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet

तां भक्षयित्वा पुरुषो गच्छेत्तु प्रमदाशतम् बस्ताण्डसिद्धे पयसि भावितानसकृत्तिलान्

tāṃ bhakṣayitvā puruṣo gacchettu pramadāśatam bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān

शिशुमारवसापक्वाः शष्कुल्यस्तैस्तिलैः कृताः यः खादेत् स पुमान् गच्छेत् स्त्रीणां शतमपूर्ववत्

śiśumāravasāpakvāḥ śaṣkulyastaistilaiḥ kṛtāḥ yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatamapūrvavat

पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे क्षीरसर्पिषि साधिते भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत् प्रमदाशतम्

pippalīlavaṇopete bastāṇḍe kṣīrasarpiṣi sādhite bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam

पिप्पलीमाषशालीनां यवगोधूमयोस्तथा चूर्णभागैः समैस्तैस्तु घृते पूपलिकां पचेत्

pippalīmāṣaśālīnāṃ yavagodhūmayostathā cūrṇabhāgaiḥ samaistaistu ghṛte pūpalikāṃ pacet

तां भक्षयित्वा पीत्वा तु शर्करामधुरं पयः नरश्चटकवद्गच्छेद्दशवारान्निरन्तरम्

tāṃ bhakṣayitvā pītvā tu śarkarāmadhuraṃ payaḥ naraścaṭakavadgaccheddaśavārānnirantaram

विदार्याः सुकृतं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् सर्पिर्मधुयुतं लीढ्वा दश स्त्रीरधिगच्छति

vidāryāḥ sukṛtaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam sarpirmadhuyutaṃ līḍhvā daśa strīradhigacchati

एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् शर्करामधुसर्पिर्भिर्युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत्

evamāmalakaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam śarkarāmadhusarpirbhiryuktaṃ līḍhvā payaḥ pibet

एतेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव परिहृष्यति पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे घृतसाधिते

etenāśītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite

शिशुमारस्य वा खादेत्ते तु वाजीकरे भृशम् कुलीरकूर्मनक्राणामण्डान्येवं तु भक्षयेत्

śiśumārasya vā khādette tu vājīkare bhṛśam kulīrakūrmanakrāṇāmaṇḍānyevaṃ tu bhakṣayet

महिषर्षभबस्तानां पिबेच्छुक्राणि वा नरः अश्वत्थफलमूलत्वक्शुङ्गासिद्धं पयो नरः

mahiṣarṣabhabastānāṃ pibecchukrāṇi vā naraḥ aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṃ payo naraḥ

पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं कुलिङ्ग इव हृष्यति विदारिमूलकल्कं तु शृतेन पयसा नरः

pītvā saśarkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati vidārimūlakalkaṃ tu śṛtena payasā naraḥ

उडुम्बरसमं पीत्वा वृद्धोऽपि तरुणायते माषाणां पलमेकं तु संयुक्तं क्षौद्र सर्पिषा

uḍumbarasamaṃ pītvā vṛddho'pi taruṇāyate māṣāṇāṃ palamekaṃ tu saṃyuktaṃ kṣaudra sarpiṣā

अवलिह्य पयः पीत्वा तेन वाजी भवेन्नरः क्षीरपक्वांस्तु गोधूमानात्मगुप्ताफलैः सह

avalihya payaḥ pītvā tena vājī bhavennaraḥ kṣīrapakvāṃstu godhūmānātmaguptāphalaiḥ saha

शीतान् घृतयुतान् खादेत्ततः पश्चात् पयः पिबेत् नक्रमूषिकमण्डूकचटकाण्डकृतं घृतम्

śītān ghṛtayutān khādettataḥ paścāt payaḥ pibet nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtam

पादाभ्यङ्गेन कुरुते बलं भूमिं तु न स्पृशेत् यावत् स्पृशति नो भूमिं तावद्गच्छेन्निरन्तरम्

pādābhyaṅgena kurute balaṃ bhūmiṃ tu na spṛśet yāvat spṛśati no bhūmiṃ tāvadgacchennirantaram

स्वयंगुप्तेक्षुरकयोः फलचूर्णं सशर्करम् धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत्

svayaṃguptekṣurakayoḥ phalacūrṇaṃ saśarkaram dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet

उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममिष्यते शतावर्युच्चटाचूर्णं पेयमेवं बलार्थिना स्वयंगुप्ताफलैर्युक्तं माषसूपं पिबेन्नरः

uccaṭācūrṇamapyevaṃ kṣīreṇottamamiṣyate śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyamevaṃ balārthinā svayaṃguptāphalairyuktaṃ māṣasūpaṃ pibennaraḥ

गुप्ताफलं गोक्षुरकाच्च बीजं तथोच्चटां गोपयसा विपाच्य खजाहतं शर्करया च युक्तं पीत्वा नरो हृष्यति सर्वरात्रम्

guptāphalaṃ gokṣurakācca bījaṃ tathoccaṭāṃ gopayasā vipācya khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram

माषान् विदारीमपि सोच्चटां च क्षीरे गवां क्षौद्र घृतोपपन्नाम् पीत्वा नरः शर्करया सुयुक्तां कुलिङ्गवद्धृष्यति सर्वरात्रम्

māṣān vidārīmapi soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ kṣaudra ghṛtopapannām pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavaddhṛṣyati sarvarātram

गृष्टीनां वृद्धवत्सानां माषपर्णभृतां गवाम् यत् क्षीरं तत् प्रशंसन्ति बलकामेषु जन्तुषु

gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām yat kṣīraṃ tat praśaṃsanti balakāmeṣu jantuṣu

क्षीरमांसगणाः सर्वे काकोल्यादिश्च पूजितः वाजीकरणहेतोर्हि तस्मात्तत्तु प्रयोजयेत्

kṣīramāṃsagaṇāḥ sarve kākolyādiśca pūjitaḥ vājīkaraṇahetorhi tasmāttattu prayojayet

एते वाजीकरा योगाः प्रीत्यपत्यबलप्रदाः सेव्या विशुद्धोपचितदेहैः कालाद्यपेक्षया

ete vājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ sevyā viśuddhopacitadehaiḥ kālādyapekṣayā

इति सुश्रुतसंहितायां क्षीणबलीयवाजीकरणचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

सप्तविंशतितमोऽध्यायः

अथातः सर्वोपघातशमनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा

pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā

नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः

nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ

शरीरस्योपघाता ये दोषजा मानसास्तथा उपदिष्टाः प्रदेशेषु तेषां वक्ष्यामि वारणम्

śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasāstathā upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇam

शीतोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिरित्येकशो द्विशः त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः

śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ triśaḥ samastamathavā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ

तत्र विडङ्गतण्डूलचूर्णमाहृत्य यष्टीमधुकमधुयुक्तं यथाबलं शीततोयेनोपयु-ञ्जीत शीततोयं चानुपिबेदेवमहरहर्मासं तदेव मधुयुक्तं भल्लातकक्वाथेन वा मधुद्रा क्षाक्वाथयुक्तं वा मध्वामलकरसाभ्यां वा गुडूचीक्वाथेन वा एवमेते पञ्च प्रयोगा भवन्ति जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदन-मश्नीयात् एते खल्वर्शांसि क्षपयन्ति कृमीनुपघ्नन्ति ग्रहणधारणशक्तिं जनयन्ति मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति

tatra viḍaṅgataṇḍūlacūrṇamāhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayu-ñjīta śītatoyaṃ cānupibedevamaharaharmāsaṃ tadeva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena vā madhudrā kṣākvāthayuktaṃ vā madhvāmalakarasābhyāṃ vā guḍūcīkvāthena vā evamete pañca prayogā bhavanti jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodana-maśnīyāt ete khalvarśāṃsi kṣapayanti kṛmīnupaghnanti grahaṇadhāraṇaśaktiṃ janayanti māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati

विडङ्गतण्डुलानां द्रो णं पिष्टपचने पिष्टवदुपस्वेद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य दृषदि पिष्टमायसे दृढे कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशावन्तर्गृहे चतुरो मासान्निदध्यात् वर्षाविगमे चोद्धत्य्पसंस्कृतशरीरः सहस्रसंपाताभिहुतं कृत्वा प्रातःप्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदन मश्नीयात् पांशुशय्यायां शयीत तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत् द्वितीये पिपीलिका-स्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत् चतुर्थे दन्तनखरोमाण्यवशीर्यन्ते पञ्चमे प्रशस्त-गुण लक्षणानि जायन्ते अमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति दूराच्छ्रव-णानि दर्शनानिचास्य भवन्ति रजस्तमसी चापोह्य सत्त्वमधितिष्ठति श्रुतनि-गाद्यपूर्वोत्पादी गजबलोऽश्वजवः पुनर्युवाऽष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोतितस्या-णुतैलमभ्यङ्गार्थे अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे चन्दनमुपलेपनार्थे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च

viḍaṅgataṇḍulānāṃ dro ṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavadupasvedya vigatakaṣāyaṃ svinnamavatārya dṛṣadi piṣṭamāyase dṛḍhe kumbhe madhūdakottaraṃ prāvṛṣi bhasmarāśāvantargṛhe caturo māsānnidadhyāt varṣāvigame coddhatypasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥprātaryathābalamupayuñjīta jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantamodana maśnīyāt pāṃśuśayyāyāṃ śayīta tasya māsādūrdhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti tānaṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenāpaharet dvitīye pipīlikā-stṛtīye yūkāstathaivāpaharet caturthe dantanakharomāṇyavaśīryante pañcame praśasta-guṇa lakṣaṇāni jāyante amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapuradhigacchati dūrācchrava-ṇāni darśanānicāsya bhavanti rajastamasī cāpohya sattvamadhitiṣṭhati śrutani-gādyapūrvotpādī gajabalo'śvajavaḥ punaryuvā'ṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnotitasyā-ṇutailamabhyaṅgārthe ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe candanamupalepanārthe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca

काश्मर्याणां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जां अत्र हि पयसा शृतेन भोक्तव्यं समानमन्यत् पूर्वेणाशिषश्च शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषामुपयोगः

kāśmaryāṇāṃ niṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjāṃ atra hi payasā śṛtena bhoktavyaṃ samānamanyat pūrveṇāśiṣaśca śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣāmupayogaḥ

यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्धपलं पलं वा पयसाऽलोड्य पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्ति-ष्ठति एवं दिवसशतमुपयुज्य वर्षशतं वयस्तिष्ठति एवमेवातिबलानागब-लाविदारीशतावरीणामुपयोगः विशेषतस्त्वति बलामुदकेन नागबलाचूर्णं मधुना विदारीचूर्णं क्षीरेण शतावरीमप्येवं पूर्वेणान्यत् समानमाशिषश्च समाः एतास्त्वौषधयो बलकामानां शोषिणां रक्तपित्तपोसृष्टानां शोणितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते

yathoktamāgāraṃ praviśya balāmūlārdhapalaṃ palaṃ vā payasā'loḍya pibet jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evaṃ dvādaśarātramupayujya dvādaśa varṣāṇi vayasti-ṣṭhati evaṃ divasaśatamupayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati evamevātibalānāgaba-lāvidārīśatāvarīṇāmupayogaḥ viśeṣatastvati balāmudakena nāgabalācūrṇaṃ madhunā vidārīcūrṇaṃ kṣīreṇa śatāvarīmapyevaṃ pūrveṇānyat samānamāśiṣaśca samāḥ etāstvauṣadhayo balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittaposṛṣṭānāṃ śoṇitaṃ chardayatāṃ viricyamānānāṃ copadiśyante

वाराहीमूलतुलाचूर्णं कृत्वा ततो मात्रां मधुयुक्तांपयसाऽलोड्य पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् प्रयोगमिममुपसेवमानो वर्ष-शतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम् एतेनैव चूर्णेन पयोऽवचूर्ण्य शृतशीतम-भिमथ्याज्यमुत्पाद्य मधुयुतमुपयुञ्जीत सायंप्रातरेककालं वा जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्भवति

vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tato mātrāṃ madhuyuktāṃpayasā'loḍya pibet jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ pratiṣedho'tra pūrvavat prayogamimamupasevamāno varṣa-śatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām etenaiva cūrṇena payo'vacūrṇya śṛtaśītama-bhimathyājyamutpādya madhuyutamupayuñjīta sāyaṃprātarekakālaṃ vā jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evaṃ māsamupayujya varṣaśatāyurbhavati

चक्षुःकामः प्राणकामो वा बीजकसाराग्निमन्थमूलं निष्क्वाथ्य माषप्रस्थं साधयेत् तस्मिन् सिध्यति चित्रकमूलानामक्षमात्रं कल्कं दद्यादामलकरस चतुर्थभागं ततः स्विन्नमवतार्य सहस्रसंपाताभिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुस र्पिर्भ्यां संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं यथासात्म्यं च लवणं परिहरन् भक्षयेत् जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पयसा वा मासत्र-यम् एवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुः सौपर्णं भवत्यनल्पबलः स्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति

cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā bījakasārāgnimanthamūlaṃ niṣkvāthya māṣaprasthaṃ sādhayet tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ dadyādāmalakarasa caturthabhāgaṃ tataḥ svinnamavatārya sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusa rpirbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta yathābalaṃ yathāsātmyaṃ ca lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyāt payasā vā māsatra-yam evamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥ sauparṇaṃ bhavatyanalpabalaḥ strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti

भवति चात्र पयसा सह सिद्धानि नरः शणफलानि यः भक्षयेत् पयसा सार्धं वयस्तस्य न शीर्यते

bhavati cātra payasā saha siddhāni naraḥ śaṇaphalāni yaḥ bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayastasya na śīryate

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सर्वोपघातशमनीयं रसायनचिकित्सतं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanacikitsataṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अष्टाविंशतितमोऽध्यायः

अथातो मेधायुष्कामीयं रसायनचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मेधायुः कामः श्वेतावल्गुजफलान्यातपपरिशुष्काण्यादाय सूक्ष्मचूर्णानि कृ-त्वा गुडेन सहालोड्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्रं धान्यराशौ निदध्यात् सप्तरात्रादु-द्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये उष्णोदकं चानुपिबेत् भल्लातकविधानवच्चागारप्रवेशः जीर्णौषधश्चापराह्णे हिमाभिरद्भिः परिषिक्त-गात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् एवं षण-मासानुपयुज्य विगतपाप्मा बलवर्णोपेतः श्रुतनिगादी स्मृतिमानरोगो वर्षश-तायुर्भवति कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोर्मूत्रेणालोड्यार्धप-लिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत् पराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सर्पिष्मन्तमोदनमश्नीयात् एवं मासमुपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति एष एवोपयोगश्चित्रकमूलानां रजन्याश्च चित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं शेषं पूर्ववत्

medhāyuḥ kāmaḥ śvetāvalgujaphalānyātapapariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛ-tvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt saptarātrādu-ddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye uṣṇodakaṃ cānupibet bhallātakavidhānavaccāgārapraveśaḥ jīrṇauṣadhaścāparāhṇe himābhiradbhiḥ pariṣikta-gātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt evaṃ ṣaṇa-māsānupayujya vigatapāpmā balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśa-tāyurbhavati kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtreṇāloḍyārdhapa-likaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayet parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantamodanamaśnīyāt evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ rajanyāśca citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ śeṣaṃ pūrvavat

हृतदोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाक्रममागारं प्रविश्य मण्डूकपर्णीस्वरसमा-दाय सहस्रसंपाताभिहुतं कृत्वा यथाबलं पयसाऽलोड्य पिबेत् पयोऽनुपानं वा तस्यां जीर्णायां यवान्नं पयसोपयुञ्जीत तिलैर्वा सह भक्षयेत्त्रीन् मासान् पयोऽनुपानं जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवमुपयुञ्जानो ब्रह्मवर्चसी श्रुत-निगादी भवति वर्षशत मायुर वाप्नोति त्रिरात्रोपोषितश्च त्रिरात्रमेनां भक्षयेत्-त्रिरात्रादूर्ध्वं पयः सर्पिरिति चोपयुञ्जीत बिल्वमात्रं पिण्डं वा पयसाऽलोड्य पिबेत् एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य मेधावी वर्षशतायुर्भवति

hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasamā-dāya sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasā'loḍya pibet payo'nupānaṃ vā tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta tilairvā saha bhakṣayettrīn māsān payo'nupānaṃ jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evamupayuñjāno brahmavarcasī śruta-nigādī bhavati varṣaśata māyura vāpnoti trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣayet-trirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasā'loḍya pibet evaṃ dvādaśarātramupayujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati

हृतदोष एवागारं प्रविश्य प्रतिसंसृष्टभक्तो ब्राह्मीस्वरसमादाय सहस्रसंपाता भिहुतं कृत्वा यथा बलमुपयुञ्जीत जीर्णौषधश्चापराह्णे यवागूमलवणां पिबेत् क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत एवं सप्तरात्रमुपयुज्य ब्रह्मवर्चसी मेधावी भ-वति द्वितीयं सप्तरात्रमुपयुज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति नष्टं चास्य प्रादुर्भवति तृतीयं सप्तरात्रमुपयुज्य द्विरुच्चारितं शतमप्यवधारयति एवमेकविंशतिरात्रमु-पयुज्यालक्ष्मीरपक्रामति मूर्तिमती चैनं वाग्देव्यनुप्रविशति सर्वाश्चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति श्रतुधरः पञ्चवर्षशतायुर्भवति

hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya sahasrasaṃpātā bhihutaṃ kṛtvā yathā balamupayuñjīta jīrṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūmalavaṇāṃ pibet kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta evaṃ saptarātramupayujya brahmavarcasī medhāvī bha-vati dvitīyaṃ saptarātramupayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamapyavadhārayati evamekaviṃśatirātramu-payujyālakṣmīrapakrāmati mūrtimatī cainaṃ vāgdevyanupraviśati sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti śratudharaḥ pañcavarṣaśatāyurbhavati

ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विडङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचामृत-योर्द्वादश हरीतक्यामलकविभीतकानि श्लक्ष्णपिष्टान्यावाप्यैकध्यं साधयि-त्वास्वनुगुप्तं निदध्यात् ततः पूर्वविधानेन मात्रां यथाबलमुपयुञ्जीत जीर्णे प-यः सर्पिरोदन इत्याहारः पूर्ववच्चात्र परीहारः एतेनोर्ध्वमधस्तिर्यक् कृमयो निष्क्रमन्ति अलक्ष्मीरपक्रामति पुष्करवर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्ष-शतायुर्भवति एतदेवकुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादविषभूतग्रहेष्वन्येषु च महाव्याधिषु संशोधनमादिशन्ति

brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛta-yordvādaśa harītakyāmalakavibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayi-tvāsvanuguptaṃ nidadhyāt tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalamupayuñjīta jīrṇe pa-yaḥ sarpirodana ityāhāraḥ pūrvavaccātra parīhāraḥ etenordhvamadhastiryak kṛmayo niṣkramanti alakṣmīrapakrāmati puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣa-śatāyurbhavati etadevakuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanamādiśanti

हृतदोष एवागारं प्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रमभिहुतं प-यसाऽलोड्य पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवं द्वादशरात्र मुपयु-ञ्जीत ततोऽस्य श्रोत्रं विव्रियते द्विरभ्यासात् स्मृतिमान् भवति त्रिरभ्यासा-च्छरुतमादत्ते चतुर्द्वादशरात्रमुपयुज्य सर्वं तरति किल्बिषं तार्क्ष्यदर्शनमुत्प-द्यते शतायुश्च भवति द्वे द्वे पले इत रस्या वचाया निष्क्वाथ्य पिबेत् पयसा समानं भोजनं समाः पूर्वेणाशिषश्च

hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ pa-yasā'loḍya pibet jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evaṃ dvādaśarātra mupayu-ñjīta tato'sya śrotraṃ vivriyate dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati trirabhyāsā-ccharutamādatte caturdvādaśarātramupayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ tārkṣyadarśanamutpa-dyate śatāyuśca bhavati dve dve pale ita rasyā vacāyā niṣkvāthya pibet payasā samānaṃ bhojanaṃ samāḥ pūrveṇāśiṣaśca

वचाशतपाकं वा सर्पिद्रो र्ण!मुपयुज्य पञ्चवर्षशतायुर्भवति गलगण्डापचीश्लीपदस्वरमेदांश्चापहन्तीति

vacāśatapākaṃ vā sarpidro rṇa!mupayujya pañcavarṣaśatāyurbhavati galagaṇḍāpacīślīpadasvaramedāṃścāpahantīti

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयुष्कामरसायनम् मन्त्रौषधसमायुक्तं संवत्सरफलप्रदम्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam

बिल्वस्य चूर्णं पुष्ये तु हुतं वारान् सहस्रशः श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने

bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine

सर्पिर्मधुयुतं लिह्यादलक्ष्मीनाशनं परम् त्वचं विहाय बिल्वस्य मूलक्वाथं दिने दिने

sarpirmadhuyutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ param tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine

प्राश्नीयात् पयसा सार्धं स्नात्वा हुत्वा समाहितः दशसाहस्रमायुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत्

prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet

हुत्वा बिसानां क्वाथं तु मधुलाजैश्च संयुतम् अमोघं शतसाहस्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम्

hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiśca saṃyutam amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam

सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः गव्येन पयसा पीतमलक्ष्मीं प्रतिषेधयेत्

suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ gavyena payasā pītamalakṣmīṃ pratiṣedhayet

नीलोत्पलदलक्वाथो गव्येन पयसा शृतः ससुवर्णस्तिलैः सार्धमलक्ष्मीनाशनः स्मृतः

nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ sasuvarṇastilaiḥ sārdhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ

गव्यं पयः सुवर्णं च मधूच्छिष्टं च माक्षिकम् पीतं शतसहस्राभिहुतं युक्तरथं स्मृतम्

gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam

वचाघृतसुवर्णं च बिल्वचूर्णमिति त्रयम् मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम्

vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇamiti trayam medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam

वासामूलतुलाक्वाथे तैलमावाप्य साधितम् हुत्वा सहस्रमश्नीयान्मेध्यमायुष्यमुच्यते

vāsāmūlatulākvāthe tailamāvāpya sādhitam hutvā sahasramaśnīyānmedhyamāyuṣyamucyate

यावकांस्तावकान् खादेदभिभूय यवांस्तथा पिप्पलीमधुसंयुक्तान् शिक्षा चरणवद्भवेत्

yāvakāṃstāvakān khādedabhibhūya yavāṃstathā pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavadbhavet

मध्वामलकचूर्णानि सुवर्णमिति च त्रयम् प्राश्यारिष्टगृहीतोऽपि मुच्यते प्राणसंशयात्

madhvāmalakacūrṇāni suvarṇamiti ca trayam prāśyāriṣṭagṛhīto'pi mucyate prāṇasaṃśayāt

शतावरीघृतं सम्यगुपयुक्तं दिने दिने सक्षौद्रं ससुवर्णं च नरेन्द्रं स्थापयेद्वशे

śatāvarīghṛtaṃ samyagupayuktaṃ dine dine sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe

गोचन्दना मोहनिका मधुकं माक्षिकं मधु सुवर्णमिति संयोगः पेयः सौभाग्यमिच्छता

gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā

पद्मनीलोत्पलक्वाथे यष्टीमधुकसंयुते सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्णं सदा पिबेत्

padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhukasaṃyute sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet

पयश्चानुपिबेत् सिद्धं तेषामेव समुद्भवे अलक्ष्मीघ्नं सदाऽयुष्यं राज्याय सुभगाय च

payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva samudbhave alakṣmīghnaṃ sadā'yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca

यत्र नोदीरितो मन्त्रो योगेष्वेतेषु साधने शब्दिता तत्र सर्वत्र गायत्री त्रिपदा भवेत्

yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu sādhane śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet

पाप्मानं नाशयन्त्येता दद्युश्चौषधयः श्रियम् कुर्युर्नागबलं चापि मनुष्यममरोपमम्

pāpmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam kuryurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam

सतताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् तद्विद्याचार्यसेवा च बुद्धिमेधाकरो गुगिणिः

satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam tadvidyācāryasevā ca buddhimedhākaro gugiṇiḥ

आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानां चाविधारणम् ब्रह्मचर्यमहिंसा च साहसानां च वर्जनम्

āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam brahmacaryamahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मेधायुष्कामीयं रसायनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

ब्रह्मादयोऽसृजन् पूर्वममृतं सोमसंज्ञितम् जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते

brahmādayo'sṛjan pūrvamamṛtaṃ somasaṃjñitam jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate

एक एव खलु भगवान् सोमः स्थान नामाकृतिवीर्यविशेषैश्चतुर्विंशतिधा भिद्यते

eka eva khalu bhagavān somaḥ sthāna nāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate

तद्यथा अंशुमान् मुञ्जवांश्चैव चन्द्र मा रजतप्रभः दूर्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः

tadyathā aṃśumān muñjavāṃścaiva candra mā rajataprabhaḥ dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ

प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरॐऽशवानपि स्वयंप्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः

pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīraॐ'śavānapi svayaṃprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ

गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति संज्ञितः

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ

गायत्र्! या त्रिपदा युक्तो यश्चोडुपतिरुच्यते एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुभैः

gāyatr! yā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ

सर्वेषामेव चैतेषामेको विधिरुपासने सर्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते

sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate

अतोऽन्यतमं सोममुपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृत-मागारं कारयित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमु हूर्तनक्ष-त्रेषु अंशुमन्तमादायाध्वरकल्पेनाहृतमभिषुतमभिहुतं चान्तरागारे कृतमङ्गल-स्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात् सौवर्णे राजते वा पात्रेऽञ्जलिमात्रं ततः सकृदेवोपयुञ्जीत नास्वादयन् तत उपस्पृश्य शेष-मप्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिरुपास्यमानो विहरेत्

ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛta-māgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamu hūrtanakṣa-treṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgala-svastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe rājate vā pātre'ñjalimātraṃ tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayan tata upaspṛśya śeṣa-mapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato'bhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet

रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः आसीत तिष्ठेत् क्रामेच्च न कथंचन संविशेत्

rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathaṃcana saṃviśet

सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिरु-पास्यमानः शयीत तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत् अशनायितो वा क्षीरं ततः प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुत्पद्यते ततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं शृतशीतं क्षीरं वितरेत् ततस्तृतीयेऽहनि कृमिव्यामिश्रमतिसार्यते स तेनानिष्टप्रतिग्रह-भुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत् क्षौमवस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत् ततश्चतुर्थेहनितस्य श्वयथुरुत्पद्यते ततः सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तदहश्च शय्यायां पांशु-भिरवकीर्यमाणः शयीत ततः सायं पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत् एवं पञ्चमषष्ठयो-र्दिवसयोर्वर्तेत केवलमुभयकालमस्मै क्षीरं वितरेत् ततः सप्तमेऽहनि निर्मां-सस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोमपरिग्रहादेवोच्छ्वसिति तदहश्च क्षीरेण सुखो-ष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत् ततोऽष्टमेऽहनि प्रातरेव क्षीरपरिषिक्तअं चन्दनप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वा पांशुशय्यां समु-त्सृज्य क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत् ततोऽस्य मांसमाप्याय्यते त्वक् चावदलति दन्तनखरोमाणि चास्य पतन्ति तस्य नवमदिवसात् प्रभृत्यणुतै-लाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरिषेकः ततोदशमेऽहन्येतदेव वितरेत् ततोऽस्य त्वक् स्थिरतामुपैति एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तेत ततस्त्रयोदशात् प्रभृति सो-मवल्ककषायपरिषेकः एवमाषोडशाद्वर्तेत ततः सप्तदशाष्टादशयो र्दिवस-योर्दशना जायन्ते शिखरिणः स्निग्धवज्रवैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थि-राः सहिष्णवः तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैः क्षीरयवागूमुपसेवेत या-वत् पञ्चविंशतिरिति ततोऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसा ततोऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्र गोपकतरुणादित्यप्रकाशाः स्थिराः स्निग्धा लक्षणसं-पन्नाः केशाश्च सूक्ष्मा जायन्ते त्वक् च नीलोत्पलातसीपुष्पवैदूर्यप्रकाशा ऊ-र्ध्वं च मासात् केशान् वापयेत् वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैः शिरः प्रदिह्यात् पयसा वा स्नापयेत् ततोऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात् केशा जायन्ते भ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्थिराः स्निग्धाः ततस्त्रिरात्रात् प्रथमावसथपरिस-रान्निष्क्रम्य मुहूर्तं स्थित्वा पुनरेवान्तः प्रविशेत् ततोऽस्य बलातैलमभ्यङ्गार्थे-ऽवचार्यं यवपिष्टमुद्वर्तनार्थे सुखोष्णं च पयः परिषेकार्थे अजकर्णकषायमु-त्सादनार्थेसोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे चन्दनमनुलेपार्थे आमलकरसविमिश्रा-श्चास्य यूषसूपविकल्पाः क्षीरमधुकसिद्धं च कृष्णतिलमवचारणार्थे एवं द-शरात्रां ततोऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरे वर्तेत ततस्तृतीये परिसरेस्थिरीकुर्व-न्नात्मा नमन्यद्दशरात्रमासीत किञ्चिदातपपवनान् वा सेवेत पुनश्चान्तः प्रवि-शेत् न चात्मानमादर्शेऽप्सु वा निरीक्षेत रूपशालित्वात् ततोऽन्यद्दशरात्रं क्रोधादीन् परिहरेत् एवं सर्वेषामुपयोगविकल्पः विशेषतस्तु वल्लीप्रतान-क्षुपकादयः सोमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर्भक्षयितव्याः तेषां तु प्रमाणमर्धचतुष्कमुष्टयः

sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhiru-pāsyamānaḥ śayīta tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet aśanāyito vā kṣīraṃ tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīta tasya jīrṇe some chardirutpadyate tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret tatastṛtīye'hani kṛmivyāmiśramatisāryate sa tenāniṣṭapratigraha-bhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet tataścaturthehanitasya śvayathurutpadyate tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti tadahaśca śayyāyāṃ pāṃśu-bhiravakīryamāṇaḥ śayīta tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret evaṃ pañcamaṣaṣṭhayo-rdivasayorvarteta kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret tataḥ saptame'hani nirmāṃ-sastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti tadahaśca kṣīreṇa sukho-ṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet tato'ṣṭame'hani prātareva kṣīrapariṣiktaaṃ candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samu-tsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet tato'sya māṃsamāpyāyyate tvak cāvadalati dantanakharomāṇi cāsya patanti tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutai-lābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ tatodaśame'hanyetadeva vitaret tato'sya tvak sthiratāmupaiti evamekādaśadvādaśayorvarteta tatastrayodaśāt prabhṛti so-mavalkakaṣāyapariṣekaḥ evamāṣoḍaśādvarteta tataḥ saptadaśāṣṭādaśayo rdivasa-yordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthi-rāḥ sahiṣṇavaḥ tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yā-vat pañcaviṃśatiriti tato'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā tato'sya nakhā jāyante vidrumendra gopakataruṇādityaprakāśāḥ sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃ-pannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā ū-rdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet tato'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ tatastrirātrāt prathamāvasathaparisa-rānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet tato'sya balātailamabhyaṅgārthe-'vacāryaṃ yavapiṣṭamudvartanārthe sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe ajakarṇakaṣāyamu-tsādanārthesośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe candanamanulepārthe āmalakarasavimiśrā-ścāsya yūṣasūpavikalpāḥ kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe evaṃ da-śarātrāṃ tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta tatastṛtīye parisaresthirīkurva-nnātmā namanyaddaśarātramāsīta kiñcidātapapavanān vā seveta punaścāntaḥ pravi-śet na cātmānamādarśe'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt tato'nyaddaśarātraṃ krodhādīn pariharet evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ viśeṣatastu vallīpratāna-kṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ

अंशुमन्तं सौवर्णे पात्रेऽभिषुणुयात् चन्द्र मसं राजते तावुपयुज्याष्टगुणमैश्वर्यम-वाप्येशानं देवमनुप्रविशति शेषांस्तु ताम्रमये मृन्मये वा रोहिते वा चर्मणि वितते शूद्र वर्जं त्रिभिर्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः ततश्चतुर्थे मासे पौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्चयित्वा कृतमङ्गलो निष्क्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति

aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre'bhiṣuṇuyāt candra masaṃ rājate tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryama-vāpyeśānaṃ devamanupraviśati śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate śūdra varjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti

ओषधीनां पतिं सोममुपयुज्य विचक्षणः दशवर्षसहस्राणि नवां धारयते तनुम्

oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum

नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रमेव च तस्यालमायुःक्षपणे समर्थानि भवन्ति हि

nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi

भद्रा णां षष्टिवर्षाणां प्रस्रुतानामनेकधा कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति

bhadrā ṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati

क्षीरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरूनपि यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः

kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ

कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः प्रह्लादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः

kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ

साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान् वेदान् विन्दति तत्त्वतः चरत्यमोघसङ्कल्पो देववच्चाखिलं जगत्

sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat

सर्वेषामेव सोमानां पत्राणि दश पञ्च च तानि शुक्ले च कृष्णे च जायन्ते निपतन्ति च

sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca

एकैकं जायते पत्रं सोमस्याहरहस्तदा शुक्लस्य पौर्णमास्यां तु भवेत् पञ्चदशच्छदः

ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ

शीर्यते पत्रमेकैकं दिवसे दिवसे पुनः कृष्णपक्षक्षये चापि लता भवति केवला

śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā

अंशुमानाज्यगन्धस्तु कन्दवान् रजतप्रभः कदल्याकारकन्दस्तु मुञ्जवांल्लशुनच्छदः

aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ

चन्द्र माः कनकाभासो जले चरति सर्वदा गरुडाहृतनामा च श्वेताक्षश्चापि पाण्डुरौ

candra māḥ kanakābhāso jale carati sarvadā garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau

सर्पनिर्मोकसदृशौ तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ तथाऽन्ये मण्डलैश्चित्रैश्चित्रिता इव भान्ति ते

sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau tathā'nye maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te

सर्व एव तु विज्ञेयाः सोमाः पञ्चदशच्छदाः क्षीरकन्दलतावन्तः पत्रैर्नानाविधैः स्मृताः

sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ

हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा

himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā śrīparvate devagirau girau devasahe tathā

पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे ह्रदे तथा उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः

pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ

पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धुनामा महानदः हठवत् प्लवते तत्र चन्द्र माः सोमसत्तमः

pañca teṣāmadho madhye sindhunāmā mahānadaḥ haṭhavat plavate tatra candra māḥ somasattamaḥ

तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्र कमानसम्

tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudra kamānasam

गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा अत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभाः

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ

यैश्चात्र मन्दभाग्यैस्ते भिषजश्चापमानिताः न तान् पश्यन्त्यधर्मिष्ठाः कृतघ्नाश्चापि मानवाः

yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनचिकित्सितं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ

त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो निवृत्तसन्तापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः

athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

यथा निवृत्तसन्तापा मोदन्ते दिवि देवताः तथौषधीरिमाः प्राप्य मोदन्ते भुवि मानवाः

yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ tathauṣadhīrimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ

अथ खलु सप्त पुरुषा रसायनं नोपयुञ्जीरन् तद्यथा अनात्मवानलसो दरिद्र ः! प्रमादी व्यसनी पापकृद् भेषजापमानी चेति सप्तभिरेव कारणैर्न संपद्यते त-द्यथा अज्ञानादनारम्भा दस्थिर चित्तत्वाद्दारिद्र य्दानायत्तत्वादधर्मादौषधालाभाच्चेति

atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran tadyathā anātmavānalaso daridra ḥ! pramādī vyasanī pāpakṛd bheṣajāpamānī ceti saptabhireva kāraṇairna saṃpadyate ta-dyathā ajñānādanārambhā dasthira cittatvāddāridra ydānāyattatvādadharmādauṣadhālābhācceti

अथौषधीर्व्याख्यास्यामः तत्राजगरी श्वेतकापोती कृष्णकापोती गोनसी वा-राही कन्या छत्रा अतिच्छत्रा करेणु अजा चक्रका आदित्यपर्णी ब्रह्मसुवर्चला श्रावणी महाश्रावणी गोलोमी अजलोमी महावेगवती चेत्यष्टादश सोमस-मवीर्या महौषधयो व्याख्याताः तासां सोमवत् क्रियाशीलस्तुतयः शास्त्रे-ऽभिहिताः तासामागारेऽभिहुतानां याः क्षीरवत्यस्तासां क्षीरकुडवं सकृदे-वोपयुञ्जीत यास्त्वक्षीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि काण्डानि प्रमाणमुपयोगे श्वेतकापोती समूलपत्रा भक्षयितव्या गोनस्यजगरीकृषणका-पोतीनां सनखमुष्टिं खण्डशः कल्पयित्वा क्षीरेण विपाच्य परिस्राव्याभि-घारितमभिहुतं च सकृदेवोपयुञ्जीत चक्रकायाः पयः सकृदेव ब्रह्मसुवर्चला सप्तरात्रमुपयोक्तव्या भक्ष्यकल्पने शेषाणां पञ्च पञ्च पलानि क्षीराढकक्वथि-तानि प्रस्थेऽवशिष्टेवतार्य परिस्राव्य सकृदेवोपयुञ्जीत सोमवदाहारविहारौ व्याख्यातौ केवलं नवनीतमभ्यङ्गार्थे शेषं सोमवदानिर्गमादिति

athauṣadhīrvyākhyāsyāmaḥ tatrājagarī śvetakāpotī kṛṣṇakāpotī gonasī vā-rāhī kanyā chatrā aticchatrā kareṇu ajā cakrakā ādityaparṇī brahmasuvarcalā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī golomī ajalomī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasa-mavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ tāsāṃ somavat kriyāśīlastutayaḥ śāstre-'bhihitāḥ tāsāmāgāre'bhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛde-vopayuñjīta yāstvakṣīrā mūlavatyastāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni pramāṇamupayoge śvetakāpotī samūlapatrā bhakṣayitavyā gonasyajagarīkṛṣaṇakā-potīnāṃ sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṣīreṇa vipācya parisrāvyābhi-ghāritamabhihutaṃ ca sakṛdevopayuñjīta cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva brahmasuvarcalā saptarātramupayoktavyā bhakṣyakalpane śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathi-tāni prasthe'vaśiṣṭevatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta somavadāhāravihārau vyākhyātau kevalaṃ navanītamabhyaṅgārthe śeṣaṃ somavadānirgamāditi

भवन्ति चात्र युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम् कुर्युरेताः क्रमेणैव द्विसहस्रायुषं नरम्

bhavanti cātra yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ śrutanigādinam kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ naram

अङ्गदी कुण्डली मौली दिव्यस्रक्चन्दनाम्बरः चरत्यमोघसङ्कल्पो नभस्यम्बुददुर्गमे

aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmbaraḥ caratyamoghasaṅkalpo nabhasyambudadurgame

व्रजन्ति पक्षिणो येन जललम्बाश्च तोयदाः गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा

vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāśca toyadāḥ gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ parā

अथ वक्ष्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक् पृथक् मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी

atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak maṇḍalaiḥ kapilaiścitraiḥ sarpābhā pañcaparṇinī

पञ्चारत्निप्रमाणा च विज्ञेयाऽजगरी बुधैः निष्पत्रा कनकाभासा मूले ह्यङ्गुलसंमिता

pañcāratnipramāṇā ca vijñeyā'jagarī budhaiḥ niṣpatrā kanakābhāsā mūle hyaṅgulasaṃmitā

सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिरुच्यते द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम्

sarpākārā lohitāntā śvetakāpotirucyate dviparṇinīṃ mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām

द्व्यरत्निमात्रां जानीयाद्गोनसीं गोनसाकृतिम् सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम्

dvyaratnimātrāṃ jānīyādgonasīṃ gonasākṛtim sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām

एवंरूपरसां चापि कृष्णकापोतिमादिशेत् कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही कन्दसंभवा

evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasaṃbhavā

एकपात्रा महावीर्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा छत्रातिच्छत्रके विद्याद्र क्षोघ्ने कन्दसंभवे

ekapātrā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā chatrāticchatrake vidyādra kṣoghne kandasaṃbhave

जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते कान्तैर्द्वादशभिः पत्रैर्मयूराङ्गरुहोपमैः

jarāmṛtyunivāriṇyau śvetakāpotisaṃsthite kāntairdvādaśabhiḥ patrairmayūrāṅgaruhopamaiḥ

कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी करेणुः सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी

kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī

हस्तिकर्णपलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी

hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī

अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षुपाम्

ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām

चक्रकामोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः

cakrakāmoṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyunivāriṇīm mūlinī pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ

आदित्यपर्णिनी ज्ञेया सदाऽदित्यानुवर्तिनी कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति

ādityaparṇinī jñeyā sadā'dityānuvartinī kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati

सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैर्ह्यङ्गुलसंमितैः

sakṣīrā padminīprakhyā devī brahmasuvarcalā aratnimātrakṣupakā patrairhyaṅgulasaṃmitaiḥ

पुष्पैर्नीलोत्पलाकारैः फलैश्चाञ्जनसन्निभैः श्रावणी महती ज्ञेया कनकाभा पयस्विनी

puṣpairnīlotpalākāraiḥ phalaiścāñjanasannibhaiḥ śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī

श्रावणी पाण्डुराभासा महाश्रावणिलक्षणा गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसंभवे

śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā mahāśrāvaṇilakṣaṇā golomī cājalomī ca romaśe kandasaṃbhave

हंसपादीव विच्छिन्नैः पत्रैर्मूलसमुद्भवैः अथवा शङ्खपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः

haṃsapādīva vicchinnaiḥ patrairmūlasamudbhavaiḥ athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā sarvarūpataḥ

वेगेन महताऽविष्टा सर्पनिर्मोकसन्निभा एषा वेगवती नाम जायते ह्यम्बुदक्षये

vegena mahatā'viṣṭā sarpanirmokasannibhā eṣā vegavatī nāma jāyate hyambudakṣaye

सप्तादौ सर्परूपिण्यो ह्यौषध्यो याः प्रकीर्तिताः तासामुद्धरणं कार्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा

saptādau sarparūpiṇyo hyauṣadhyo yāḥ prakīrtitāḥ tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā

महेन्द्र रामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै

mahendra rāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai

मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वा एवाभिमन्त्रयेत् अश्रद्दधानैरलसैः कृतघ्नैः पापकर्मभिः

mantreṇānena matimān sarvā evābhimantrayet aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ

नैवासादयितुं शक्याः सोमाः सोमसमास्तथा पीतावशेषममृतं देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः

naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ somasamāstathā pītāvaśeṣamamṛtaṃ devairbrahmapurogamaiḥ

निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौ महानदे

nihitaṃ somavīryāsu some cāpyoṣadhīpatau devasunde hradavare tathā sindhau mahānade

दृश्यते च जलान्तेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हिमसंक्षये

dṛśyate ca jalānteṣu medhyā brahmasuvarcalā ādityaparṇinī jñeyā tathaiva himasaṃkṣaye

दृश्यतेऽजगरी नित्यं गोनसी चाम्बुदागमे काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्र कमानसम्

dṛśyate'jagarī nityaṃ gonasī cāmbudāgame kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudra kamānasam

करेणुस्तत्र कन्या च छत्रातिच्छत्रके तथा गोलोमी चाजलोमी च महती श्रावणी तथा

kareṇustatra kanyā ca chatrāticchatrake tathā golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā

वसन्ते कृष्णसर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते कौशिकीं सरिंत तीर्त्वा सञ्जयन्त्यास्तु पूर्वतः

vasante kṛṣṇasarpākhyā gonasī ca pradṛśyate kauśikīṃ sariṃta tīrtvā sañjayantyāstu pūrvataḥ

क्षितिप्रदेशो वल्मीकैराचितो योजनत्रयम् विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्धसु

kṣitipradeśo valmīkairācito yojanatrayam vijñeyā tatra kāpotī śvetā valmīkamūrdhasu

मलये नलसेतौ च वेगवत्यौषधी ध्रुवा कार्तिक्यां पौर्णमास्यां च भक्षयेत्तामुपोषितः

malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ ca bhakṣayettāmupoṣitaḥ

सोमवच्चात्र वर्तेत फलं तावच्च कीर्तितम् सर्वाविचेयास्त्वोषध्यः सोमाश्चाप्यर्बुदे गिरौ

somavaccātra varteta phalaṃ tāvacca kīrtitam sarvāviceyāstvoṣadhyaḥ somāścāpyarbude girau

स शृङ्गैर्देवचरितैरम्बुदानीकभेदिभिः व्याप्तस्तीर्थैश्च विख्यातैः सिद्धर्षिसुरसेवितैः

sa śṛṅgairdevacaritairambudānīkabhedibhiḥ vyāptastīrthaiśca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ

गुहाभिर्भीमरूपाभिः सिंहोन्नादितकुक्षिभिः गजालोडिततोयाभिरापगाभिः समन्ततः विविधैर्धातुभिश्चित्रैः सर्वत्रैवोपशोभितः

guhābhirbhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditakukṣibhiḥ gajāloḍitatoyābhirāpagābhiḥ samantataḥ vividhairdhātubhiścitraiḥ sarvatraivopaśobhitaḥ

नदीषु शैलेषु सरःसु चापि पुण्येष्वरण्येषु तथाऽश्रमेषु सर्वत्र सर्वाः परिमार्गितव्याः सर्वत्र भूमिर्हि वसूनि धत्ते

nadīṣu śaileṣu saraḥsu cāpi puṇyeṣvaraṇyeṣu tathā'śrameṣu sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmirhi vasūni dhatte

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निवृत्तसंतापीयं रसायनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nivṛttasaṃtāpīyaṃ rasāyanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्नेहसारोऽय पुरुषः प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति स्नेहो हिपा-नानुवासनमस्तिष्कशिरोबस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः

snehasāro'ya puruṣaḥ prāṇāśca snehabhūyiṣṭhāḥ snehasādhyāśca bhavanti sneho hipā-nānuvāsanamastiṣkaśirobastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ

तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पोऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानमिति

tatra dviyoniścaturvikalpo'bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti

अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामःतत्र तिल्व-कैरण्डकोशाम्रदन्तीद्र वन्तीसप्तलाशङ्खिनी पलाशविषाणिकाग वाक्षीकम्पि-ल्लकश म्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति जीमूतककुटजकृतवेधनेक्षवाकु-धामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसि-द्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गे-ङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते तुवरककपित्थकम्पिल्लकभ-ल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु कपोतवङ्कावल्गुज हरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु कुसुम्भसर्षपात-सीपिचुमर्दातिमुक्त कभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु तालनारिकेल-पनसमोचप्रियाल बिल्वमधूकश्लेषमातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ बिभीतक भल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे श्रवणकङ्गुकटु-ण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिभेषु सर्व एव स्नेहा वातमुपघ्नन्ति तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः

ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥtatra tilva-kairaṇḍakośāmradantīdra vantīsaptalāśaṅkhinī palāśaviṣāṇikāga vākṣīkampi-llakaśa mpākanīlinīsnehā virecayanti jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣavāku-dhāmārgavamadanasnehā vāmayanti viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusi-ddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅge-ṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante tuvarakakapitthakampillakabha-llātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu kapotavaṅkāvalguja harītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu kusumbhasarṣapāta-sīpicumardātimukta kabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu tālanārikela-panasamocapriyāla bilvamadhūkaśleṣamātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau bibhītaka bhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe śravaṇakaṅgukaṭu-ṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭibheṣu sarva eva snehā vātamupaghnanti tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ

अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः तत्र केचिदाहुः त्वक्पत्रफलमू-लादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषा-यपाककल्पः स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्र वमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेष-जपिणडानित्येष स्नेहपाककल्पः एतत्तु न सम्यक् कस्मात् आगमासिद्धत्वात्

ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ tatra kecidāhuḥ tvakpatraphalamū-lādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣā-yapākakalpaḥ snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dra vamāvāpya caturaścākṣasamān bheṣa-japiṇaḍānityeṣa snehapākakalpaḥ etattu na samyak kasmāt āgamāsiddhatvāt

पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः ते षोडश सुवर्णम् अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं तान्यर्धतृतीयानि कर्षः ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढक-द्रो णा इत्यभिनिष्पद्यन्ते तुला पुनः पलशतं ताः पुनर्विंशतिर्भारः शुष्काणामिदं मानम् आर्द्र द्र वाणां च द्विगुणमिति

palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ te ṣoḍaśa suvarṇam athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ tānyardhatṛtīyāni karṣaḥ tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhaka-dro ṇā ityabhiniṣpadyante tulā punaḥ palaśataṃ tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ śuṣkāṇāmidaṃ mānam ārdra dra vāṇāṃ ca dviguṇamiti

तत्रान्यतमपरिमाणसंमितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशो-षितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगु-णेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयि-त्वाऽपहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहाच्चतुर्गुणो द्र वः स्नेहचतुर्थांशो भेष-जकल्कः तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नहेपाककल्पः अथवा तत्रोदक-द्रो णे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरे-दित्येष कषायपाककल्पः स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्र वमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः

tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśo-ṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā'vakuṭyāṣṭagu-ṇena ṣoḍaśaguṇena vā'mbhasā'bhiṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayi-tvā'paharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ snehāccaturguṇo dra vaḥ snehacaturthāṃśo bheṣa-jakalkaḥ tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacedityeṣa snahepākakalpaḥ athavā tatrodaka-dro ṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpahare-dityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dra vamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ

भवतश्चात्र स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु

bhavataścātra snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu

अनुक्ते द्र वकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत्

anukte dra vakārye tu sarvatra salilaṃ matam kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet

अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः स तु त्रिविधः तद्यथामृदुः मध्यमः खर इति तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति मधूच्छिष्टमिव विश-दमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति तं पुनः साधुसाधयेत् तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः बस्तिकर्णपूरण योस्तु खर इति

ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ sa tu trividhaḥ tadyathāmṛduḥ madhyamaḥ khara iti tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti madhūcchiṣṭamiva viśa-damavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati taṃ punaḥ sādhusādhayet tatra pānābhyavahārayormṛduḥ nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ bastikarṇapūraṇa yostu khara iti

भवतश्चात्र शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा गन्धवर्णरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत्

bhavataścātra śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet

घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत्

ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak pheno'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet

अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रममुपदेक्ष्यामःअथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गल-स्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थितेप्रतप्तकन कनिकरपीत लोहितेसवि-तरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् पीतमात्रे चोषणोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत्

ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥatha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgala-svastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthiteprataptakana kanikarapīta lohitesavi-tari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet pītamātre coṣaṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet

रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिःपानं प्रशस्यते

rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate

कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये

kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye

व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः

vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ

क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम्

krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम्

kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam

दोषाणामल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः

doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ

स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले अच्छमेव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम्

snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam

शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा

śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā

वातपित्ताधिकस्योष्णे तृण्मूर्च्छोन्मादकारकः शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत्

vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇmūrcchonmādakārakaḥ śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt

स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत्

snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet

दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगतेऽहनि

dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate'hani

सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता या मात्रा परिजीर्येत तथाऽधदिवसे गते

sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā yā mātrā parijīryeta tathā'dhadivase gate

सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते

sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite

स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणतेऽहनि

snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate'hani

ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् अहोरात्रादसंदुष्टा या मात्रा परिजीर्यति

glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati

सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः

sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ

पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति

pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati

विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत्

viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet

तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः

tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ

परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम्

pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām

देयौ यूषरसौ वाऽपि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ कृतौ वाऽत्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते

deyau yūṣarasau vā'pi sugandhī snehavarjitau kṛtau vā'tyalpasarpiṣkau vilepī vā vidhīyate

पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः

pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ

सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत्

sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet

पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते

pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate

भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते

bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate

सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते

sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate

पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहनमुच्यते

pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate

शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रू क्षः सद्यःस्नेहनमुच्यते

śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām dugdhvā kṣīraṃ pibedrū kṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate

यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत्

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet

सिद्धमेतैर्घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्घृतोत्तमम्

siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam rājñe rājasamebhyo vā deyametadghṛtottamam

बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः

balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ

विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः

vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ

छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः

chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ

अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत्

akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet

स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नृणां नानाविधा गदाः गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः

snehapānādbhavantyeṣāṃ nṛṇāṃ nānāvidhā gadāḥ gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ

गर्भाशयेऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षमेव च

garbhāśaye'vaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca

दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते

daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate

उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः

uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ

सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तोऽग्निर्मृदुगात्रता ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च

susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto'gnirmṛdugātratā glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लणक्षम्

bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya laṇakṣam

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः

rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ

दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः दृढेन्द्रि यो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु

dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ dṛḍhendri yo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhavettu

स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसन्धुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ

sneho hito durbalavahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ

द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्वेदावचारणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

चतुर्विधः स्वेदः तद्यथातापस्वेद ऊष्मस्वेद उपनाहस्वेदो द्र वस्वेद इति अत्र सर्वस्वेदविकल्पावरोधः

caturvidhaḥ svedaḥ tadyathātāpasveda ūṣmasveda upanāhasvedo dra vasveda iti atra sarvasvedavikalpāvarodhaḥ

तत्र तापस्वेदः पाणिकांस्यकन्दुककपालवालुकावस्त्रैः प्रयुज्यते शयानस्य चाङ्गतापो बहुशः खादिराङ्गारैरिति

tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyakandukakapālavālukāvastraiḥ prayujyate śayānasya cāṅgatāpo bahuśaḥ khādirāṅgārairiti

ऊष्मस्वेदस्तुकपालपाषाणेष्टकालो हपिण्डानग्निवर्णानद्भिरासिञ्चेदम्ल द्र व्यै-र्वा तैराद्रा र्ल!क्तकपरिवेष्टितैरङ्गप्रदेशं स्वेदयेत् मांसरसपयोदधिस्नेहा न्या-म्लवातहरपत्रभङ्गक्वाथपूर्णां वा कुम्भीमनुतप्तां प्रावृत्योष्माणं गृह्णीयात् पा-र्श्वच्छिद्रे ण वा कुम्भेनाधोमुखेन तस्या मुखमभिसन्धाय तस्मिञ्छिद्रे हस्तिशुणडाकारां नाडीं प्रणिधाय तं स्वेदयेत्

ūṣmasvedastukapālapāṣāṇeṣṭakālo hapiṇḍānagnivarṇānadbhirāsiñcedamla dra vyai-rvā tairādrā rla!ktakapariveṣṭitairaṅgapradeśaṃ svedayet māṃsarasapayodadhisnehā nyā-mlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā kumbhīmanutaptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt pā-rśvacchidre ṇa vā kumbhenādhomukhena tasyā mukhamabhisandhāya tasmiñchidre hastiśuṇaḍākārāṃ nāḍīṃ praṇidhāya taṃ svedayet

सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम् हस्तिशुण्डिकया नाड्या स्वेदयेद्वातरोगिणम् सुखा सर्वाङ्गगा ह्येषा न च क्लिश्नाति मानवम्

sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam sukhā sarvāṅgagā hyeṣā na ca kliśnāti mānavam

व्यामार्धमात्रा त्रिर्वक्रा हस्तिहस्तसमाकृतिः स्वेदनार्थे हिता नाडी कैलिञ्जी हस्तिशुण्डिका

vyāmārdhamātrā trirvakrā hastihastasamākṛtiḥ svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā

पुरुषायाममात्रां च भूमिमुत्कीर्य खादिरैः काष्ठैर्दग्ध्वा तथाऽभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः

puruṣāyāmamātrāṃ ca bhūmimutkīrya khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā tathā'bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ

पत्रभङ्गैरवच्छाद्य शयानं स्वेदयेत्ततः पूर्ववत् स्वेदयेद्दग्ध्वा भस्मापोह्यापि वा शिलाम्

patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayettataḥ pūrvavat svedayeddagdhvā bhasmāpohyāpi vā śilām

पूर्ववत् कुटीं वा चतुर्द्वारां कृत्वा तस्यामुपविष्ट स्यान्तश्चतुर्द्वारेऽङ्गारानुपसन्धाय तं स्वेदयेत्

pūrvavat kuṭīṃ vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyāmupaviṣṭa syāntaścaturdvāre'ṅgārānupasandhāya taṃ svedayet

कोशधान्यानि वा सम्यगुपस्वेद्यास्तीर्य किलिञ्जेऽन्यस्मिन् वा तत्प्रतिरूपके शयानं प्रावृत्य स्वेदयेतेवं पांशुगोशकृत्तुषबुसपलालोष्मभिः स्वेदयेत्

kośadhānyāni vā samyagupasvedyāstīrya kiliñje'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛtya svedayetevaṃ pāṃśugośakṛttuṣabusapalāloṣmabhiḥ svedayet

उपनाहस्वेदस्तु वातहरमूलकल्कैरम्लपिष्टैर्लवणप्रगाढैः सुस्निग्धैः सुखोष्णैः प्रदिह्य स्वेदयेत् एवं काकोल्यादिभिरेलादिभिः सुरसादिभिस्तिलातसीस-र्षपकल्कैः कृशरापायसोत्कारिकाभिर्वेशवारैः साल्वणैर्वा तनुवस्त्रावनद्धैः स्वेदयेत्

upanāhasvedastu vātaharamūlakalkairamlapiṣṭairlavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradihya svedayet evaṃ kākolyādibhirelādibhiḥ surasādibhistilātasīsa-rṣapakalkaiḥ kṛśarāpāyasotkārikābhirveśavāraiḥ sālvaṇairvā tanuvastrāvanaddhaiḥ svedayet

द्र वस्वेदस्तु वातहरद्र व्यक्वाथपूर्णे कोष्णकटाहे द्रो ण्यां वाऽवगाह्य स्वेदयेत् एवं पयोमांसरसयूषतैलधान्याम्लघृतवसामूत्रेष्ववगाहेत एतैरेव सुखोष्णैः कषायैश्च परिषिञ्चेदिति

dra vasvedastu vātaharadra vyakvāthapūrṇe koṣṇakaṭāhe dro ṇyāṃ vā'vagāhya svedayet evaṃ payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣvavagāheta etaireva sukhoṣṇaiḥ kaṣāyaiśca pariṣiñcediti

तत्र तापोष्मस्वेदौ विशेषतः श्लेष्मघ्नौ उपनाहस्वेदो वातघ्नः अन्यतरस्मिन् पित्तसंसृष्टे द्र वस्वेद इति

tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau upanāhasvedo vātaghnaḥ anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dra vasveda iti

कफमेदोन्विते वायौ निवातातपगुरुप्रावरणनियुद्धाध्वव्यायामभारहरणामर्षैः स्वेदमुत्पादयेदिति

kaphamedonvite vāyau nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ svedamutpādayediti

भवन्ति चात्र चतुर्विधो योऽभिहितो द्विधा स्वेदः प्रयुज्यते सर्वस्मिन्नेव देहे तु देहस्यावयवे तथा

bhavanti cātra caturvidho yo'bhihito dvidhā svedaḥ prayujyate sarvasminneva dehe tu dehasyāvayave tathā

येषां नस्यं विधातव्यं बस्तिश्चैव हि देहिनाम् शोधनीयाश्च ये केचित् पूर्वं स्वेद्यास्तु ते मताः

yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścaiva hi dehinām śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ svedyāstu te matāḥ

पश्चात् स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भाऽनुपद्र वा सम्यक् प्रजाता काले या पश्चात् स्वेद्या विजानता

paścāt svedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā'nupadra vā samyak prajātā kāle yā paścāt svedyā vijānatā

स्वेद्यः पूर्वं च पश्चाच्च भगन्दर्यर्शसस्तथा अश्मर्या चातुरो जन्तुः शेषाञ्छास्त्रे प्रचक्ष्महे

svedyaḥ pūrvaṃ ca paścācca bhagandaryarśasastathā aśmaryā cāturo jantuḥ śeṣāñchāstre pracakṣmahe

नानभ्यक्ते नापि चास्निग्धदेहे स्वेदो योज्यः स्वेदविधिः कथञ्चित् दृष्टं लोके काष्ठमस्निग्धमाशु गच्छेद्भङ्गं स्वेदयोगैर्गृहीतम्

nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidhiḥ kathañcit dṛṣṭaṃ loke kāṣṭhamasnigdhamāśu gacchedbhaṅgaṃ svedayogairgṛhītam

स्नेहक्लिन्ना धातुसंस्थाश्च दोषाः स्वस्थानस्था ये च मार्गेषु लीनाः सम्यक् स्वेदैर्योजितैस्ते द्र वत्वं प्राप्ताः कोष्ठं शोधनैर्यान्त्यशेषम्

snehaklinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ samyak svedairyojitaiste dra vatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanairyāntyaśeṣam

अग्नेर्दीप्तिं मार्दवं त्वक्प्रसादं भक्तश्रद्धां स्रोतसां निर्मलत्वम् कुर्यात् स्वेदो हन्ति निद्रा ं! सतन्द्रा ं! सन्धीन् स्तब्धांश्चेष्टयेदाशु युक्तः

agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam kuryāt svedo hanti nidrā ṃ! satandrā ṃ! sandhīn stabdhāṃśceṣṭayedāśu yuktaḥ

स्वेदास्रावो व्याधिहानिर्लघुत्वं शीतार्थित्वं मार्दवं चातुरस्य सम्यक्स्विन्ने लक्षणं प्राहुरेतन्मिथ्यास्विन्ने व्यत्ययेनैतदेव

svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretanmithyāsvinne vyatyayenaitadeva

स्विन्नेऽत्यर्थं सन्धिपीडा विदाहः स्फोटोत्पत्तिः पित्तरक्तप्रकोपः मूर्च्छा भ्रान्तिर्दाहतृष्णे क्लमश्च कुर्यात्तूर्णं तत्र शीतं विधानम्

svinne'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ mūrcchā bhrāntirdāhatṛṣṇe klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam

पाण्डुर्मेही पित्तरक्ती क्षयार्तः क्षामोऽजीर्णी चोदरार्तो विषार्तः तृड्च्छर्द्यार्तो गर्भिणी पीतमद्यो नैते स्वेद्या यश्च मर्त्योऽतिसारी

pāṇḍurmehī pittaraktī kṣayārtaḥ kṣāmo'jīrṇī codarārto viṣārtaḥ tṛḍcchardyārto garbhiṇī pītamadyo naite svedyā yaśca martyo'tisārī

स्वेदादेषां यान्ति देहा विनाशं नोसाध्यत्वं यान्ति चैषां विकाराः स्वेदैः साध्यो दुर्बलोऽजीर्णभक्तः स्यातां चेद्द्वौ स्वेदनीयौ ततस्तौ

svedādeṣāṃ yānti dehā vināśaṃ nosādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ svedaiḥ sādhyo durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ ceddvau svedanīyau tatastau

एतेषां स्वेदसाध्या ये व्याधयस्तेषु बुद्धिमान् मृदून् स्वेदान् प्रयुञ्जीत तथा हृन्मुष्कदृष्टिषु

eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayasteṣu buddhimān mṛdūn svedān prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu

सर्वान् स्वेदान्निवाते च जीर्णान्नस्यावचारयेत् स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुषी

sarvān svedānnivāte ca jīrṇānnasyāvacārayet snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī

स्विद्यमानस्य च मुहुर्हृदयं शीतलैः स्पृशेत् सम्यक्स्विन्नं विमृदितं स्नातमुष्णाम्बुभिः शनैः

svidyamānasya ca muhurhṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet samyaksvinnaṃ vimṛditaṃ snātamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ

स्वभ्यक्तं प्रावृताङ्गं च निवातशरणस्थितम् भोजयेदनभिष्यन्दि सर्वं चाचारमादिशेत्

svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca nivātaśaraṇasthitam bhojayedanabhiṣyandi sarvaṃ cācāramādiśet

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्वेदावचारणीयं चिकित्सितं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ

त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्र वचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto vamanavirecanasādhyopadra vacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः कुपिताः प्रशमयितव्याः वृद्धा निर्हर्तव्याः समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः

doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ kupitāḥ praśamayitavyāḥ vṛddhā nirhartavyāḥ samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ

प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तेते निर्हरणे दोषाणाम् तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानमुपधारय

prādhānyena vamanavirecane vartete nirharaṇe doṣāṇām tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya

अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिराहारैरनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययिताऽस्मीतिसंभोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च

athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitā'smītisaṃbhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca

भवति चात्र पेशलैर्विविधैरन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनः स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक् प्रवर्तते

bhavati cātra peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate

अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्र व्यकषायकल्कचूर्णस्नेहा नामन्य-तमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य असात्म्यबीभ-त्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात अतो विपरीतानि विरेचनानि तत्र सुकुमारं कृशंबालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्र-यवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत् पीतौषधं च पाणिभिरग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात् ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनो-पविष्टमाप्तैर्ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतमङ्गुलीग-न्धर्वहस्तोत्पलनालानामन्यतमेन कणठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति

athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadra vyakaṣāyakalkacūrṇasnehā nāmanya-tamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya asātmyabībha-tsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāta ato viparītāni virecanāni tatra sukumāraṃ kṛśaṃbālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakra-yavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet pītauṣadhaṃ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsano-paviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītamaṅgulīga-ndharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇaṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti

भवतश्चात्र कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः पित्तातियोगं च विसंज्ञतां च हृत्कण्ठपीडामपि चातिवान्ते

bhavataścātra kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ pittātiyogaṃ ca visaṃjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte

पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत्

pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet

सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाऽचारिकमादिशेत्

samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā'cārikamādiśet

भवन्ति चात्र ततोऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रम् कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाऽप्युपभोजयेत्तु

bhavanti cātra tato'parāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiradbhiḥ pariṣiktagātram kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvā'pyupabhojayettu

कासोपलेपस्वरभेदनिद्रा तन्द्रा स्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमतः कदाचित्

kāsopalepasvarabhedanidrā tandrā syadaurgandhyaviṣopasargāḥ kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit

छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति

chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti

न वामयेत्तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान् स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान् केवलवातरोगान्

na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān

स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान् ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च

svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālān ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartinirūhitāṃśca

अवम्यवमनाद्रो गाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम् असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः

avamyavamanādro gāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ

एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना

ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā

वाम्यास्तुविषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामे-दोमे हगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रो गचित्तविभ्रमविसर्पविद्र ध्यजीर्णमुख-प्रसेकहृ ल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाककर्णस्रवाधिजि-ह्वोपजिह्विका गलशुण्डिकाधः शोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति

vāmyāstuviṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāme-dome hagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdro gacittavibhramavisarpavidra dhyajīrṇamukha-prasekahṛ llāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasravādhiji-hvopajihvikā galaśuṇḍikādhaḥ śoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti

विरेचनमपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयमवान्तस्य हि सम्यग्विरिक्त-स्यापि सतोऽध स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति गौरवमापादयति प्रवाहिकां वा जनयति

virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyamavāntasya hi samyagvirikta-syāpi sato'dha srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati gauravamāpādayati pravāhikāṃ vā janayati

अथातुरं श्वो विरेचनं पाययिताऽस्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत् फलाम्लमुष्णो-दकं चैनमनुपाययेत् अथापरेऽहनि विगतश्लेष्मधातुमातुरोपक्रमणीयादवेक्ष्यातुरमथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत्

athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā'smīti pūrvāhṇe laghu bhojayet phalāmlamuṣṇo-dakaṃ cainamanupāyayet athāpare'hani vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet

तत्र मृदुः क्रूरो मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठ भवति तत्र बहुपित्तो मृदुः स दु-ग्धेनापि विरिच्यते बहुवातश्लेष्मा क्रूरः स दुर्विरेच्यः समदोषो मध्यमः स साधारण इति तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी तीक्ष्णा क्रूरे मध्ये मध्या कर्तव्येति पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते

tatra mṛduḥ krūro madhyama iti trividhaḥ koṣṭha bhavati tatra bahupitto mṛduḥ sa du-gdhenāpi viricyate bahuvātaśleṣmā krūraḥ sa durvirecyaḥ samadoṣo madhyamaḥ sa sādhāraṇa iti tatra mṛdau mātrā mṛdvī tīkṣṇā krūre madhye madhyā kartavyeti pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate

विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेद्बुधः निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत्

virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayedbudhaḥ nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet

यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति

yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti

भवन्ति चात्र हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम्

bhavanti cātra hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam

गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत्

gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā laghutve manasaśca tuṣṭau gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet

मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरिक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च

mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca

बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रि याणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम् चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम्

buddheḥ prasādaṃ balamindri yāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam

यथौदकानामुदकेऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः पित्ते हृते त्वेवमुपद्र वाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः

yathaudakānāmudake'panīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ pitte hṛte tvevamupadra vāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ

मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक्

mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ śrāntastṛṣārto'parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk

नवप्रतिश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसूता शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च

navapratiśyāyamadātyayī ca navajvarī yā ca navaprasūtā śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca

अत्यर्थपित्ताभिपरीतदेहान् विरेचयेत्तानपि मन्दमन्दम् विरेचनैर्यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैरविरेचनीयाः

atyarthapittābhiparītadehān virecayettānapi mandamandam virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ

विरेच्यास्तुज्वरगरारुच्यर्शोऽबुदोदरग्रन्थिविद्र धिपाण्डुरोगापस्मारहृद्रो ग वा-तरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्पगुल्मपक्वाशयरुग्विबन्धविसूचि कालस-कमूत्रा घातकुष्ठविस्फोटकप्रमेहानाहप्लीहशोफवृद्धि शस्त्र क्षतक्षाराइग्नद-ग्धदुष्टव्रणाक्षिपाक काचतिमिरा भिष्यन्दशिरः कर्णाक्षिनासास्यगुदमेढ्रदा-होर्ध्वरक्तपित्तकृमि कोष्ठिनः पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेष्वन्ये च पैत्तिकव्याधिपरीता इति

virecyāstujvaragarārucyarśo'budodaragranthividra dhipāṇḍurogāpasmārahṛdro ga vā-taraktabhagandaracchardiyonirogavisarpagulmapakvāśayarugvibandhavisūci kālasa-kamūtrā ghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhi śastra kṣatakṣārāignada-gdhaduṣṭavraṇākṣipāka kācatimirā bhiṣyandaśiraḥ karṇākṣināsāsyagudameḍhradā-hordhvaraktapittakṛmi koṣṭhinaḥ pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti

सरत्वसौक्ष्म्यतैक्ष्ण्यौष्ण्यविकाशित्वैर्विरेचनम् वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा

saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam vamanaṃ tu hareddoṣaṃ prakṛtyā gatamanyathā

यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् गुणोत्कर्षाद्व्रजत्यूर्ध्वमपक्वं वमनं पुनः

yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam guṇotkarṣādvrajatyūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punaḥ

मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्नेरतितीक्ष्णं विरेचनम् न सम्यङ्निर्हरेद्दोषानतिवेगप्रधावितम्

mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam na samyaṅnirhareddoṣānativegapradhāvitam

पीतं यदौषधं प्रातर्भुक्तपाकसमे क्षणे पक्तिं गच्छति दोषांश्च निर्हरेत्तत् प्रशस्यते

pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe paktiṃ gacchati doṣāṃśca nirharettat praśasyate

दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः हरेत् प्रभूतानल्पांस्तु शमयेत् प्रच्युतानपि

durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ haret prabhūtānalpāṃstu śamayet pracyutānapi

हरेद्दोषांश्चलान् पक्वान् बलिनो दुर्बलस्य वा चला ह्युपेक्षिता दोषाः क्लेशयेयुश्चिरं नरम्

hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuściraṃ naram

मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैघृतैः सन्धुक्षिताग्निं स्निग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत्

mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇaighṛtaiḥ sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet

स्निग्धस्विन्नस्य भैषज्यैर्दोषस्तूत्क्लेशितो बलात् निलीयते न मार्गेषु स्निग्धे भाण्ड इवोदकम्

snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam

न चातिस्नेहपीतस्तु पिबेत् स्नेहविरेचनम् दोषाः प्रचलिताः स्थानाद्भूयः श्लिष्यन्ति वर्त्मसु

na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam doṣāḥ pracalitāḥ sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu

विषाभिघातपिडकाशोफपाण्डुविसर्पिणः नातिस्निग्धा विशोध्याः स्युस्तथा कुष्ठिप्रमेहिणः

viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā kuṣṭhipramehiṇaḥ

विरूक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य शोधयेत् तेन दोषा हृतास्तस्य भवन्ति बलवर्धनाः

virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet tena doṣā hṛtāstasya bhavanti balavardhanāḥ

प्रागपीतं नरं शोध्यं पाययेतौषधं मृदु ततो विज्ञातकोष्ठस्य कार्यं संशोधनं पुनः

prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ

सुखं दृष्टफलं हृद्यमल्पमात्रं महागुणम् व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम्

sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत् दारु शुष्कमिवानामे देहस्तस्य विशीर्यते

snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate

स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैरुदीरिताः दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः

snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनसाध्योपद्र वचिकित्सितं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanasādhyopadra vacikitsitaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते तत्र वमनस्याधो ग-तिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक् सामान्यमुभयोःसावशेषौषधत्वं जीर्णौषधत्वं हीनेदोषापहृतत्वं वातशूलम् अयोगो अतियोगो जीवादानम् आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावः प्रवाहिका हृदयोपसरणं विबन्ध अङ्गप्रग्रह इति

vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca pañcadaśadhā vyāpadyate tatra vamanasyādho ga-tirūrdhvaṃ virecanasyeti pṛthak sāmānyamubhayoḥsāvaśeṣauṣadhatvaṃ jīrṇauṣadhatvaṃ hīnedoṣāpahṛtatvaṃ vātaśūlam ayogo atiyogo jīvādānam ādhmānaṃ parikartikā parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayopasaraṇaṃ vibandha aṅgapragraha iti

तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्ष्णाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गु-णसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत्

tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣṇāgnermṛdukoṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṃ durvamasya vā gu-ṇasāmānyabhāvādvamanamadho gacchati tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca tamāśu snehayitvā bhūyastīkṣṇatarairvāmayet

अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च तत्राशुद्धामाशयमु-ल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत् आमान्वये त्वामवत् संविधानम् अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत् ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत्

apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣānnasya vā'hṛdyamatiprabhūtaṃ vā virecanaṃ pītamūrdhvaṃ gacchati tatrepsitānavāptirdoṣokleśaśca tatrāśuddhāmāśayamu-lbaṇaśleṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirecayet āmānvaye tvāmavat saṃvidhānam ahṛdye'tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na tṛtīyaṃ pāyayet tatastvenaṃ madhughṛtaphāṇitayuktairlehairvirecayet

दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान् तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशु-द्धिश्च भवति तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत्

doṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrdhvabhāgikamadhobhāgikaṃ vā na sraṃsayati doṣān tatra tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardirmūrcchā parvabhedo hṛllāso'ratirudgārāviśu-ddhiśca bhavati tamuṣṇābhiradbhirāśu vāmayedūrdhvabhāgike adhobhāgike'pi ca sāvaśeṣauṣadhamatipradhāvitadoṣamatibalamasamyagviriktalakṣaṇamapyevaṃ vāmayet

क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति तत्र स-मुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत्

krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneralpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā bhaktavat pākamupaiti tatra sa-mudīrṇā doṣā yathākālamanirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ cāpādayanti tamanalpamamandamauṣadhaṃ ca pāyayet

अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति तत्र तं यथा-योगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरां विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं गिरोगौरव-मनिः सरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिअं च करोति तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति

asnigdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajamupayuktamalpān doṣān hanti tatra vamane doṣaśeṣo gauravamutkleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivṛddhiṃ ca karoti tatra taṃ yathā-yogaṃ pāyayitvā vāmayeddṛḍhatarāṃ virecane tu gudaparikartanamādhmānaṃ girogaurava-maniḥ saraṇaṃ vā vāyorvyādhivṛddhiaṃ ca karoti tamupapādya bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ virecayeddṛḍhataraṃ dṛḍhaṃ bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye divase'lpaguṇaṃ ceti

अस्निग्धस्व्न्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं संज्ञानाशं च करोति तं वातशूलमित्याचक्षते तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्

asnigdhasvnnena rūkṣauṣadhamupayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarmaśūlaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ madaṃ saṃjñānāśaṃ ca karoti taṃ vātaśūlamityācakṣate tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet

स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति तमयोगमित्याचक्षते तमाशुवामयेन्मदनफल-लवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति तत-स्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्ध-पूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति तमास्था-प्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत् पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत् ततः प्रव-र्तन्ते दोषाः अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहः शेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नहेस्वेदा-भ्यां भूयः शोधयेत् दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् ह्रीभयलो-भैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति तस्मादेते दुर्विरेच्याः बहुवातत्वात् अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत्

snehasvedābhyāmavibhāvitaśarīreṇālpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā pītamūrdhvamadho vā nābhyeti doṣāṃścotkleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati tamayogamityācakṣate tamāśuvāmayenmadanaphala-lavaṇāmbubhirvirecayettīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca durvāntasya tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti tata-stānaśeṣānmahauṣadhenāpaharet asnigdhasvinnasya durviriktasyādhonābheḥ stabdha-pūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati tamāsthā-pya punaḥ saṃsnehya virecayettīkṣṇena nātipravartamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet pāṇitāpaiśca pārśvodaramupasvedayet tataḥ prava-rtante doṣāḥ anupravṛtte cālpadoṣe jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣamahaḥ śeṣaṃ balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt apravṛttadoṣaṃ daśarātrādūrdhvamupasaṃskṛtadehaṃ snahesvedā-bhyāṃ bhūyaḥ śodhayet durvirecyamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayet hrībhayalo-bhairvegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāśca bhavanti tasmādete durvirecyāḥ bahuvātatvāt ata eva tānatisnigdhān svedopapannāñ śodhayet

स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधम-तियोगं कुर्यात् तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुप-चरेद्यथास्वां विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्याव-गाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत् पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात् क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत् प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत् क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत्

snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasya vā'titīkṣṇamadhikaṃ vā dattamauṣadhama-tiyogaṃ kuryāt tatra vamanātiyoge pittātipravṛttirbalavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati taṃ ghṛtenābhyajyāvagāhya śītāsvapsu śarkarāmadhumiśrairlehairupa-caredyathāsvāṃ virecanātiyoge kaphasyātipravṛttiruttarakālaṃ ca saraktasya tatrāpi balavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati tamatiśītāmbubhiḥ pariṣicyāva-gāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayet picchābastiṃ cāsmai dadyāt kṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayet priyaṅgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṃ prayacchet kṣīrarasayoścānyatareṇa bhojayet

तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितंष्ठीवतिछर्दयति वा तत्र जिह्वानिः स-रणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसंज्ञ्यमित्युपद्र वा भवन्ति तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत् फ-लरसैर्वासघृतक्षौद्र शर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रा ं! वर्चो-ग्राहिभिर्वा पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत् अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत् जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्रा क्षाप्रलिप्तां वाऽन्त पीडयेत् अन्तः प्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः व्यावृत्ते चाक्षिणी घृता-भ्यक्ते पीडयेत् हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात् तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत विसंज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत्

tasminneva vamanātiyoge pravṛddhe śoṇitaṃṣṭhīvatichardayati vā tatra jihvāniḥ sa-raṇamapasaraṇamakṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkā jvaro vaisaṃjñyamityupadra vā bhavanti tamajāsṛkcandanośīrāñjalājacūrṇaiḥ saśarkarodakairmanthaṃ pāyayet pha-larasairvāsaghṛtakṣaudra śarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrā ṃ! varco-grāhibhirvā payasā jāṅgalarasena vā bhojayet atisrutaśoṇitavidhānenopacaret jihvāmatisarpitāṃ kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrā kṣāpraliptāṃ vā'nta pīḍayet antaḥ praviṣṭāyāmamlamanye tasya purastāt khādayeyuḥ vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtā-bhyakte pīḍayet hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedāṃśca vidadhyāt tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvīta visaṃjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ śrāvayet

विरेचनातियोगे च सचन्द्र कं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाश-मुत्तरकालं जीवशोणितं च ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्र वाश्चास्य भवन्ति तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत् निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्र रोगचिकित्सितं वा वीक्षेत वेपथौ वातव्याधि-विधानं कुर्वीत जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेना-स्थापयेत् न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तभिरुपाचरेत् शो-णितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात् न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु

virecanātiyoge ca sacandra kaṃ salilamadhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśa-muttarakālaṃ jīvaśoṇitaṃ ca tato gudaniḥsaraṇaṃ vepathurvamanātiyogopadra vāścāsya bhavanti tamapi niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaret niḥsarpitagudasya gudamabhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayet kṣudra rogacikitsitaṃ vā vīkṣeta vepathau vātavyādhi-vidhānaṃ kurvīta jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ atipravṛtte vā jīvaśoṇite kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena suśītenā-sthāpayet nyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ bastabhirupācaret śo-ṇitaṣṭhīvane raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyāt nyagrodhādiṃ cāsya vidadhyāt pānabhojaneṣu

जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत् यद्यु-ष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसंमिश्रं वा स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम् अन्यथा रक्तपित्तमिति

jīvaśoṇitaraktapittayośca jijñāsārthaṃ tasmin picuṃ plotaṃ vā kṣipet yadyu-ṣṇodakaprakṣālitamapi vastraṃ rañjayati tajjīvaśoṇitamavagantavyaṃ sabhaktaṃ ca śune dadyācchaktusaṃmiśraṃ vā sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśoṇitamavagantavyam anyathā raktapittamiti

सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषध-माध्मापयति तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनि-स्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति तं चाध्मानमित्याचक्षत्! तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्

saśeṣānnena bahudoṣeṇa rūkṣeṇānilaprāyakoṣṭhenānuṣṇamasnigdhaṃ vā pītamauṣadha-mādhmāpayati tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastini-stodanaṃ bhaktāruciśca bhavati taṃ cādhmānamityācakṣat! tamupasvedyānāhavartidīpanabastikriyābhirupacaret

क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति तत्र गुदनाभिमेढ्र-बस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत्

kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena mandāgninā rūkṣeṇa vā'titīkṣṇoṣṇātilavaṇamatirūkṣaṃ vā pītamauṣadhaṃ pittānilau pradūṣya parikartikāmāpādayati tatra gudanābhimeḍhra-bastiśiraḥsu sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo vāyuviṣṭambho bhaktāruciśca bhavati tatra picchābastiryaṣṭīmadhukakṛṣṇatilakalkamadhughṛtayuktaḥ śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena tailena vā'nuvāsayet

क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशे-षानपहरति ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारु-चिगात्रसदनानि भवन्ति सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः तं परि-स्रावमित्याचक्षते तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत् उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत्

krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya mṛdvauṣadhamavacāritaṃ samutkliśya doṣānna niḥśe-ṣānapaharati tataste doṣāḥ parisrāvamāpādayanti tatra daurbalyodaraviṣṭambhāru-cigātrasadanāni bhavanti savedanau cāsya pittaśleṣmāṇau parisravataḥ taṃ pari-srāvamityācakṣate tamajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyairmadhusaṃyuktairāsthāpayet upaśāntadoṣaṃ snigdhaṃ ca bhūyaḥ saṃśodhayet

अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघा-तेन वा तदा प्रवाहिका भवति तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तअं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति तां परिस्रावविधानेनोपचरेत्

atirūkṣe'tisnigdhe vā bheṣajamavacāritamaprāptaṃ vātavarca udīrayati vegāghā-tena vā tadā pravāhikā bhavati tatra savātaṃ sadāhaṃ saśūlaṃ guru picchilaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati tāṃ parisrāvavidhānenopacaret

यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटा-यते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत् यष्टिमधु कसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत् शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात् ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत् यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्

yastūrdhvamadho vā bheṣajavegaṃ pravṛttamajñatvādvinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvanti doṣāḥ tatra pradhānamarmasantāpādvedanābhiratyarthaṃ pīḍyamāno dantān kiṭakiṭā-yate udgatākṣo jihvāṃ khādati pratāmyatyacetāśca bhavati taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ tamabhyajya dhānyasvedena svedayet yaṣṭimadhu kasiddhena ca tailenānuvāsayet śirovirecanaṃ cāsmai tīkṣṇaṃ vidadhyāt tato yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā chardayet yathādoṣocchrāyeṇa cainaṃ bastibhirupācaret

यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्र व्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेच-नाय पाययेत् आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात् यथादोषमाहारक्रमं च उभयतोभागे तूपद्र वविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत

yastūrdhvamadho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā seveta tasya doṣāḥ srotaḥsvavalīyamānā ghanībhāvamāpannā vātamūtraśakṛdgrahamāpādya vibadhyante tasyāṭopo dāho jvaro vedanāśca tīvrā bhavanti tamāśu vāmayitvā prāptakālāṃ kriyāṃ kurvīta adhobhāge tvadhobhāgadoṣaharadra vyaṃ saindhavāmlamūtrasaṃsṛṣṭaṃ vireca-nāya pāyayet āsthāpanamanuvāsanaṃ ca yathādoṣaṃ vidadhyāt yathādoṣamāhārakramaṃ ca ubhayatobhāge tūpadra vaviśeṣān yathāsvaṃ pratikurvīta

या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति

yā tu virecane gudaparikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanaṃ yadadhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrdhvabhāge śleṣmaprasekaḥ yā tvadhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṃ śuṣkodgārā iti

भवति चात्र यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः

bhavati cātra yāstvetā vyāpadaḥ proktā daśa pañca ca tattvataḥ etā virekātiyogaduryogāyogajāḥ smṛtāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्याप च्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanavyāpa ccikitsitaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ

पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

तत्र स्नेहादीनां कर्मणां बस्तिकर्म प्रधानतममाहुराचार्याः कस्मात् अनेक-कर्मकरत्वाद्बस्तेः इह खलु बस्तिर्नानाविधद्र व्यसंयोगाद्दष्णां संशोधनसंश-मनसंग्रहणानि करोति क्षीणशुक्रं वाजीकरोति कृशं बृंहयति स्थूलं कर्शयति चक्षुः प्रीणयति वलीपलितमपहन्ति वयः स्थापयति

tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ kasmāt aneka-karmakaratvādbasteḥ iha khalu bastirnānāvidhadra vyasaṃyogāddaṣṇāṃ saṃśodhanasaṃśa-manasaṃgrahaṇāni karoti kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti kṛśaṃ bṛṃhayati sthūlaṃ karśayati cakṣuḥ prīṇayati valīpalitamapahanti vayaḥ sthāpayati

शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः

śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ

तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रतिश्यायशिरोरोगाधिमन्थार्दिताक्षेपकपक्षाघातैका-ङ्गसर्वाङ्गरोगाध्मानोदरयोनिशूलशर्कराशूलवृद्ध्य्पुदंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्म-वातशोणितवातमूत्रपुरीषोदावर्तशुक्रार्तवस्तन्यनाशहृद्धनुमन्याग्रहशर्कराश्म-रीमूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थमुपयुज्यते

tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikā-ṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhypudaṃśānāhamūtrakṛcchragulma-vātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśma-rīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu cātyarthamupayujyate

भवति चात्र बस्तिर्वाते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते संसर्गे सन्निपाते च बस्तिरेव हितः सदा

bhavati cātra bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā

तत्र सांवत्सरिकाष्टद्विरष्टवर्षाणां षडष्टदशाङ्गुलप्रमाणानि कनिष्ठिकानामि-कामध्यमाङ्गुलिपरिणाहान्यग्रेऽध्यर्धाङ्गुलद्व्यङ्गुलार्धतृतीयाङ्गुलसन्निविष्टक-र्णिकानि कङ्कशयेनबर्हिणपक्षनाडीतुल्यप्रवेशानिमुद्गमाषकलायमात्रस्रोतांसि विदध्यान्नेत्राणि तेषु चास्थापनद्र व्यप्रमाणमातुरहस्तसंमितेन प्रसृतेन संमितौ प्रसृतौ द्वौ चत्वारोऽष्टौ च विधेयाः

tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmi-kāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭaka-rṇikāni kaṅkaśayenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśānimudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi teṣu cāsthāpanadra vyapramāṇamāturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau prasṛtau dvau catvāro'ṣṭau ca vidheyāḥ

वर्षान्तरेषु नेत्राणां बस्तिमानस्य चैव हि वयोबलशरीराणि समीक्ष्योत्कर्षयेद्विधिम्

varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim

पश्चविंशतेरूर्ध्वं द्वादशाङ्गुलं मूलेऽङ्गुष्ठोदरपरीणाहम् अग्रेकनिष्ठिकोदर परी-णाहम् अग्रे त्र्! यङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकं गृध्रपक्षनाडींतुल्यप्रवेशं कोलास्थिमा-त्रछिद्रं इक्लन्नकलायमात्रछिद्र मित्येके सर्वाणि मूले बस्तिनिबन्धनार्थं द्विक-र्णिकानि आस्थापनद्र व्यप्रमाणं तु विहितं द्वादशप्रसृताः सप्ततेस्तूर्ध्वं नेत्रप्रमाणमेतदेव द्र व्यप्रमाणं तु द्विरष्टवर्षवत्

paścaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ mūle'ṅguṣṭhodaraparīṇāham agrekaniṣṭhikodara parī-ṇāham agre tr! yaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ gṛdhrapakṣanāḍīṃtulyapraveśaṃ kolāsthimā-trachidraṃ iklannakalāyamātrachidra mityeke sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvika-rṇikāni āsthāpanadra vyapramāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva dra vyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat

मृदुर्बस्तिः प्रयोक्तव्यो विशेषाद्बालवृद्धयोः तयोस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु बस्तिर्हिंस्याद् बलायुषी

mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyād balāyuṣī

व्रिणनेत्रमष्टाङ्गुलं मुद्गवाहिस्रोतः व्रणमवेक्ष्य यथास्वं स्नेहकषाये विदधीत

vriṇanetramaṣṭāṅgulaṃ mudgavāhisrotaḥ vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta

तत्र नेत्राणि सुवर्णरजतताम्रायोरीतिदन्तशृङ्गमणितरुसारमयानि श्लक्ष्णानि दृढानि गोपुच्छाकृतीन्यृजूनि गुटिकामुखानि च

tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca

बस्तयश्च बन्ध्या मृदवो नातिवहला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहाजोरभ्राणाम्

bastayaśca bandhyā mṛdavo nātivahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām

नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थिसंभवा बस्त्यलाभे हितं चर्म सूक्ष्मं वा तान्तवं घनम्

netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisaṃbhavā bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam

बस्तिं निरुपदिग्धं तु शुद्धं सुपरिमार्जितम् मृद्वनुद्धतहीनं च मुहुः स्नेहविमर्दितम्

bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam

नेत्रमूले प्रतिष्ठाप्य न्युब्जं तु विवृताननम् बद्ध्वा लोहेन तप्तेन चर्मस्रोतसि निर्दहेत्

netramūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet

परिवर्त्य ततो बस्तिं बद्ध्वा गुप्तं निधापयेत् आस्थापनं च तैलं च यथावत्तेन दापयेत्

parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet

तत्र द्विविधो बस्तिःनैरूहिकः स्नैहिकश्च आस्थापनं निरूह इत्यनर्थान्तरं त-स्य विकल्पोमाधुतैलिकः तस्य पर्यायशब्दो यापनो युक्तरथः सिद्धबस्तिरि-ति स दोषनिर्हरणाच्छरीरनीरोहणाद्वा निरूहः वयः स्थापनादायुःस्थापनाद्वा आस्थापनम् माधुतैलिकविधानं च निरूहोपक्रमचिकित्सिते वक्ष्यामः यथाप्रमाणगुणविहितः स्नेहबस्तिविकल्पोऽनुवासनः पादावपिकिऋ!ष्टः अनुवसन्नपिन दुष्यत्यनुदिवसं वा दीयत इत्यनुवासनः तस्यापि विकल्पोऽधार्धमात्रावकृष्टोऽपरिहार्यो मात्राबस्तिरिति

tatra dvividho bastiḥnairūhikaḥ snaihikaśca āsthāpanaṃ nirūha ityanarthāntaraṃ ta-sya vikalpomādhutailikaḥ tasya paryāyaśabdo yāpano yuktarathaḥ siddhabastiri-ti sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ vayaḥ sthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ yathāpramāṇaguṇavihitaḥ snehabastivikalpo'nuvāsanaḥ pādāvapikiṛ!ṣṭaḥ anuvasannapina duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ tasyāpi vikalpo'dhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti

निरूहः शोधनो लेखी स्नैहिको बृंहणो मतः निरूहशोधितान्मार्गान् सम्यक् स्नेहोऽनुगच्छति

nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho'nugacchati

अपेतसर्वदोषासु नाडीष्विव वहज्जलम् सर्वदोषहरश्चासौ शरीरस्य च जीवनः तस्माद्विशुद्धदेहस्य स्नेहबस्तिर्विधीयते

apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate

तत्रोन्मादभयशोकपिपासारोचकाजीर्णार्शः पाण्डुरोगभ्रममदमूर्च्छाच्छर्दि कु-ष्ठमेहोदरस्थौल्यश्वासकासकण्ठशोषशोफोपसृष्टक्षतक्षीणचतुस्त्रिमासगर्भिणीदुर्बलाग्न्यसहा बालवृद्धौ च वातरोगादृते क्षीणा नानुवास्या नास्थापयितव्याः

tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥ pāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardi ku-ṣṭhamehodarasthaulyaśvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ

उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः अवश्यं स्थापनीयास्ते नानुवास्याः कथञ्चन

udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcana

असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात् असाध्यत्वेऽपि भूयिष्ठं गात्राणां सदनं भवेत्

asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt asādhyatve'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet

पक्वाशये तथा श्रोण्यां नाभ्यधस्ताच्च सर्वतः सम्यक्प्रणिहितो बस्तिः स्थानेष्वेतेषु तिष्ठति

pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati

पक्वाशयाद्बस्तिवीर्यं खैर्देहमनुसर्पति वृक्षमूले निषिक्तानामपां वीर्यमिव द्रुमम्

pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam

स चापि सहसा बस्तिः केवलः समलोऽपि वा प्रत्येति वीर्यं त्वनिलैरपानाद्यैर्विनीयते

sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo'pi vā pratyeti vīryaṃ tvanilairapānādyairvinīyate

वीर्येण बस्तिरादत्ते दोषानापादमस्तकात् पक्वाशयस्थोऽम्बरगो भूमेरर्को रसानिव

vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva

स कटीपृष्ठकोष्ठस्थान् वीर्येणालोड्य संचयान् उत्खातमूलान् हरति दोषाणां साधुयोजितः

sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya saṃcayān utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ

दोषत्रयस्य यस्माच्च प्रकोपे वायुरीश्वरः तस्मात्तस्यातिवृद्धस्य शरीरमभिनिघ्नतः

doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ

वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृते क्रिया पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधेः

vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basterṛte kriyā pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ

शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः

śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ

अत ऊर्ध्वं व्यापदो वक्ष्यामः तत्र नेत्रं विचलितं विवर्तितं पार्श्वावपीडितम् अत्युत्क्षिप्तम् अवसन्नं तिर्यक्प्रक्षिप्तमिति षट् प्रणिधानदोषाः अतिस्थूलं क-र्कशम् अवनतं अणुभिन्नं सन्निकृष्टविप्रकृष्टकर्णिकं सूक्ष्मातिच्छिद्र म् अति-दीर्घम् अतिह्रस्वम् अस्रिमदित्येकादश नेत्रदोषाः बहलता अल्पता सच्छि-द्र ता प्रस्तीर्णता दुर्बद्धतेति पञ्च बस्तिदोषाः अतिपीडितता शिथिलपीडितता भूयो भूयोऽवपीडनं कालातिक्रम इति चत्वारः पीडनदोषाः आमता हीनता अतिमात्रता अतिशीतता अत्युष्णता अतितीक्ष्णता अतिमृदुता अतिस्निग्धता अतिरूक्षता अतिसान्द्र ता अतिद्र वता इत्येकादश द्र व्यदोषाः अवाक्शीर्षो-च्छीर्षन्युब्जोत्तान सङ्कुचितदेहस्थितदक्षिणपार्श्वशायिनः प्रदानमिति सप्त शय्यादोषाः एवमेताश्चतुश्चत्वारिंशद्व्यापदो वैद्यनिमित्ताः आतुरनिमित्ताः प-ञ्चदश आतुरोपद्र वचिकित्सिते वक्ष्यन्ते स्नेहस्त्वष्टभिः कारणैः प्रतिहतो न प्रत्यागच्छति त्रिभिर्दोषैः अशनाभिभूतो मलव्यामिश्रो दूरानुप्रविष्टो अस्वि-न्नस्य अनुष्णो अल्पम्भुक्तवतो अल्पश्चेति वैद्यातुरनिमित्तआ भवन्ति अयोग-स्तूभयोः आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावः प्रवाहिका हृदयोपसरणम् अङ्गप्रग्रहो अतियोगो जीवादानमिति नव व्यापदो वैद्यनिमित्ता भवन्ति

ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ tatra netraṃ vicalitaṃ vivartitaṃ pārśvāvapīḍitam atyutkṣiptam avasannaṃ tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ atisthūlaṃ ka-rkaśam avanataṃ aṇubhinnaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ sūkṣmāticchidra m ati-dīrgham atihrasvam asrimadityekādaśa netradoṣāḥ bahalatā alpatā sacchi-dra tā prastīrṇatā durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo bhūyo'vapīḍanaṃ kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ āmatā hīnatā atimātratā atiśītatā atyuṣṇatā atitīkṣṇatā atimṛdutā atisnigdhatā atirūkṣatā atisāndra tā atidra vatā ityekādaśa dra vyadoṣāḥ avākśīrṣo-cchīrṣanyubjottāna saṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti sapta śayyādoṣāḥ evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ āturanimittāḥ pa-ñcadaśa āturopadra vacikitsite vakṣyante snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ aśanābhibhūto malavyāmiśro dūrānupraviṣṭo asvi-nnasya anuṣṇo alpambhuktavato alpaśceti vaidyāturanimittaā bhavanti ayoga-stūbhayoḥ ādhmānaṃ parikartikā parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho atiyogo jīvādānamiti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti

भवति चात्र षट्सप्ततिः समासेन व्यापदः परिकीर्तिता तासां वक्ष्यामि विज्ञानं सिद्धिं च तदनन्तरम्

bhavati cātra ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitā tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभाग चिकित्सितं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastipramāṇapravibhāga cikitsitaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

;एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaśchāyāvipratipattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

श्यावा लोहितिका नीला पीतिका वाऽपि मानवम् अभिद्र वन्ति यं छायाः स परासुरसंशयम्

śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam abhidra vanti yaṃ chāyāḥ sa parāsurasaṃśayam

ह्रीरपक्रमते यस्य प्रभास्मृतिधृतिश्रियः अकस्माद्यं भजन्ते वा स गतासुरसंशयम्

hrīrapakramate yasya prabhāsmṛtidhṛtiśriyaḥ akasmādyaṃ bhajante vā sa gatāsurasaṃśayam

यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम्

yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam

आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा खञ्जनप्रतिमा वाऽपि तं गतायुषमादिशेत्

āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣamādiśet

कृष्णा स्तब्धाऽवलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून्

kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya vai karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn

कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः

kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ

संक्षिप्ते विषमे स्तब्धे रक्ते स्रस्ते च लोचने स्यातां वा प्रस्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम्

saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam

केशाः सीमन्तिनो यस्य संक्षिप्ते विनते भ्रुवौ लुण्डन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे

keśāḥ sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau luṇḍanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave

नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान् जहाति सः

nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ

बलवान् दुर्बलो वाऽपि संमोहं योऽधिगच्छति उत्थाप्यमानो बहुशस्तं पक्वं भिषगादिशेत्

balavān durbalo vā'pi saṃmohaṃ yo'dhigacchati utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet

उत्तानः सर्वदा शेते पादौ विकुरुते च यः विप्रसारणशीलो वा न स जीवति मानवः

uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ

शीतपादकरोच्छ्वासश्छिन्नोच्छ्वासश्च यो भवेत् काकोच्छ्वासश्च यो मर्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत्

śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca yo bhavet kākocchvāsaśca yo martyastaṃ dhīraḥ parivarjayet

निद्रा न छिद्यते यस्य यो वा जागर्ति सर्वदा मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता

nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā

उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्कारांश्च करोति यः प्रेतैर्वा भाषते सार्धं प्रेतरूपं तमादिशेत्

uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkārāṃśca karoti yaḥ pretairvā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tamādiśet

खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते पुरुषस्याविषार्तस्य सद्यो जह्यात् स जीवितम्

khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam

वाताष्ठीला तु हृदये यस्योर्ध्वमनुयायिनी रुजान्नविद्वेषकरी स परासुरसंशयम्

vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvamanuyāyinī rujānnavidveṣakarī sa parāsurasaṃśayam

अनन्योपद्र वकृतः शोफः पादसमुत्थितः पुरुषं हन्ति नारीं तु मुखजो गुह्यजो द्वयम्

ananyopadra vakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ puruṣaṃ hanti nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam

अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता श्वासिनः कासिनो वाऽपि यस्य तं क्षीणमादिशेत्

atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇamādiśet

स्वेदो दाहश्च बलवान् हिक्का श्वासश्च मानवम् बलवन्तमपि प्राणैर्वियुञ्जन्ति न संशयः

svedo dāhaśca balavān hikkā śvāsaśca mānavam balavantamapi prāṇairviyuñjanti na saṃśayaḥ

श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति मुखं च जायते पूति यस्य तं परिवर्जयेत्

śyāvā jihvā bhavedyasya savyaṃ cākṣi nimajjati mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet

वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणावुभौ चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः

vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataścaraṇāvubhau cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ

अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि वा यस्याकस्मात् स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम्

atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi gurukāṇi vā yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam

पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम्

paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃśca ye narāḥ mṛṣṭagandhāṃśca ye vānti gantāraste yamālayam

यूका ललाटमायान्ति बलि नाश्नन्ति वायसाः येषां चापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम्

yūkā lalāṭamāyānti bali nāśnanti vāyasāḥ yeṣāṃ cāpi ratirnāsti yātāraste yamālayam

ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितम्

jvarātisāraśophāḥ syuryasyānyonyāvasādinaḥ prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitam

क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः

kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyairmiṣṭairhitaistathā na śāmyato'nnapānaiśca tasya mṛtyurupasthitaḥ

प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम् पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः

pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ

विषमेणोपचारेण कर्मभिश्च पुराकृतैः अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत्

viṣameṇopacāreṇa karmabhiśca purākṛtaiḥ anityatvācca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet

प्रेता भूताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च मरणाभिमुखं नित्यमुपसर्पन्ति मानवम्

pretā bhūtāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca maraṇābhimukhaṃ nityamupasarpanti mānavam

तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषाम्

tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣām

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने छायाविप्रतिपत्तिर्नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ

द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svabhāvavipratipattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यभावित्वं मरणाय तद्यथाशुक्लानां कृ-ष्णत्वं कृष्णानां शुक्लता रक्तानामन्यवर्णत्वं स्थिराणां मृदुत्वं मृदूनां स्थिरता चलानामचलत्वम् अचलानां चलता पृथूनां संक्षिप्तत्वं संक्षिप्तानां पृथुता दीर्घाणां ह्रस्वत्वं ह्रस्वानां दीर्घता अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं पतनधर्मि-णामपतनधर्मित्वमकस्मात् शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम्

svabhāvasiddhānāṃ śarīraikadeśānāmanyabhāvitvaṃ maraṇāya tadyathāśuklānāṃ kṛ-ṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ śuklatā raktānāmanyavarṇatvaṃ sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ mṛdūnāṃ sthiratā calānāmacalatvam acalānāṃ calatā pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutā dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ hrasvānāṃ dīrghatā apatanadharmiṇāṃ patanadharmitvaṃ patanadharmi-ṇāmapatanadharmitvamakasmāt śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ cāṅgānām

स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानामवस्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्त पतितविमुत्त-क्त्!निर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाऽप्यकस्मात्सिराणां च दर्शनं ललाटे नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः ललाटे वा प्रभातकाले स्वेदः नेत्ररोगाद्विना वाऽश्रुप्रवृत्तिः गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां मूत्रपुरीषवृद्धिरभुञ्जानानां तत्प्रणाशो वा भुञ्जानानां स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः मध्ये शूनत्वमन्तेषु परि-म्लायित्वं विपर्ययो वा तथाऽधाङ्गे श्वयथुः शोषोऽङ्गपक्षयोर्वा नष्टहीनविक-लविकृतस्वरता वा विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु यस्य वा-ऽप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रू-पाण्यालोक्यन्ते स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति यश्च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसा-राभ्यां पीड्यते कासमानश्च तृष्णाभिभूतः क्षीणश्छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेन पूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश्च मनुष्यः शूनकरचरणवदनः क्षीणो-ऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तमप-राह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा स श्वासान्म्रियते बस्तवद्विलपन् यश्च भू-मौ पतति स्रस्तमुष्कः स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश्च मनुष्यः प्राग्वि-शुष्यमाणहृदय आर्द्र शरीरः यश्च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन तृणानि वा छिनत्ति अधरोष्ठं दशति उत्तरोष्ठं वा लेढि आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश्च देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश्च द्वेष्टि यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पी-डयन्ति जन्मर्क्षं वा यस्योल्का शनिभ्यामभिहन्यते होरा वागृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति

svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānāmavasrastotkṣiptabhrāntāvakṣipta patitavimutta-kt!nirgatāntargatagurulaghutvāni pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vā'pyakasmātsirāṇāṃ ca darśanaṃ lalāṭe nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ lalāṭe vā prabhātakāle svedaḥ netrarogādvinā vā'śrupravṛttiḥ gomayacūrṇaprakāśasya vā rajaso darśanamuttamāṅge nilayanaṃ vā kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣavṛddhirabhuñjānānāṃ tatpraṇāśo vā bhuñjānānāṃ stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ madhye śūnatvamanteṣu pari-mlāyitvaṃ viparyayo vā tathā'dhāṅge śvayathuḥ śoṣo'ṅgapakṣayorvā naṣṭahīnavika-lavikṛtasvaratā vā vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā dantamukhanakhaśarīreṣu yasya vā-'psu kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti yasya vā dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rū-pāṇyālokyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaśca durbalo bhaktadveṣātisā-rābhyāṃ pīḍyate kāsamānaśca tṛṣṇābhibhūtaḥ kṣīṇaśchardibhaktadveṣayuktaḥ saphena pūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaśca manuṣyaḥ śūnakaracaraṇavadanaḥ kṣīṇo-'nnadveṣī srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo jvarakāsābhibhūtaḥ yastu pūrvāhṇe bhuktamapa-rāhṇe chardayatyavidagdhamatisāryate vā sa śvāsānmriyate bastavadvilapan yaśca bhū-mau patati srastamuṣkaḥ stabdhameḍhro bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaśca manuṣyaḥ prāgvi-śuṣyamāṇahṛdaya ārdra śarīraḥ yaśca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tṛṇāni vā chinatti adharoṣṭhaṃ daśati uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi āluñcati vā karṇau keśāṃśca devadvijagurusuhṛdvaidyāṃśca dveṣṭi yasya vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ pī-ḍayanti janmarkṣaṃ vā yasyolkā śanibhyāmabhihanyate horā vāgṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo veti

भवन्ति चात्र चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो योऽभिवर्धते प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः

bhavanti cātra cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo'bhivardhate prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ

निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः न चाहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति

nivartate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati

एतान्यरिष्टरूपाणि सम्यग् बुध्येत यो भिषक् साध्यासाध्यपरीक्षायां स राज्ञः संमतो भवेत्

etānyariṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa rājñaḥ saṃmato bhavet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने स्वभावविप्रतिपत्तिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ

त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातोऽवारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'vāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

उपद्र वैस्तु ये जुष्टा व्याधयो यान्त्यवार्यताम् रसायनाद्विना वत्स तान् शृण्वेकमना मम

upadra vaistu ye juṣṭā vyādhayo yāntyavāryatām rasāyanādvinā vatsa tān śṛṇvekamanā mama

वातव्याधिः प्रमेहश्च कुष्ठमर्शो भगन्दरम् अश्मरी मूढगर्भश्च तथैवोदरमष्टमम्

vātavyādhiḥ pramehaśca kuṣṭhamarśo bhagandaram aśmarī mūḍhagarbhaśca tathaivodaramaṣṭamam

अष्टावेते प्रकृत्यैव दुश्चिकित्स्या महागदाः प्राणमांसक्षयः शोषस्तृष्णा च्छर्दिर्ज्वरस्तथा

aṣṭāvete prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣastṛṣṇā cchardirjvarastathā

अतीसारश्च मूर्च्छा च हिक्का श्वासस्तथैव च एतैरुपद्र वैर्जुष्टान् सर्वानेव विवर्जयेत्

atīsāraśca mūrcchā ca hikkā śvāsastathaiva ca etairupadra vairjuṣṭān sarvāneva vivarjayet

शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् नरं रुजार्तमन्तश्च वातव्याधिर्विनाशयेत्

śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam naraṃ rujārtamantaśca vātavyādhirvināśayet

यथोक्तोपद्र वाविष्टमतिप्रस्रुतमेव वा पिडकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम्

yathoktopadra vāviṣṭamatiprasrutameva vā piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam

प्रभिन्नप्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम्

prabhinnaprasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam

तृष्णारोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् शोफातीसारसंयुक्तमर्शोव्याधिर्विनाशयेत्

tṛṣṇārocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam śophātīsārasaṃyuktamarśovyādhirvināśayet

वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च भगन्दरात् प्रस्रवन्ति यस्य तं परिवर्जयेत्

vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca bhagandarāt prasravanti yasya taṃ parivarjayet

प्रशूननाभिवृषणं रुद्धमूत्रं रुगन्वितम् अश्मरी क्षपयत्याशु सिकताशर्करान्विता

praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam aśmarī kṣapayatyāśu sikatāśarkarānvitā

गर्भकोषपरासङ्गो मक्कल्लो योनिसंवृतिः हन्यात् स्त्रियं मूढगर्भे यथोक्ताश्चाप्युपद्र वाः

garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāścāpyupadra vāḥ

पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोफातीसारपीडितम् विरिक्तं पूर्यमाणं च वर्जयेदुदरार्दितम्

pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayedudarārditam

यस्ताम्यति विसंज्ञश्च शेते निपतितोऽपि वा शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः

yastāmyati visaṃjñaśca śete nipatito'pi vā śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ

यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि संघातशूलवान् नित्यं वक्त्रेण चोच्छ्वस्यात्तं ज्वरो हन्ति मानवम्

yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam

हिक्काश्वासपिपासार्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् संततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः

hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam saṃtatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ

आविलाक्षं प्रताम्यन्तं निद्रा युक्तमतीव च क्षीणशोणितमांसं च नरं नाशयति ज्वरः

āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrā yuktamatīva ca kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ

श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत्

śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet

शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम्

śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam

श्वासशूलपिपासान्नविद्वेषग्रन्थिमूढताः भवन्ति दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मृत्युमेष्यतः

śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyumeṣyataḥ

आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृडन्वितम् रुजाश्वाससमाविष्टं विद्र धिर्नाशयेन्नरम्

ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidra dhirnāśayennaram

पाण्डुदन्तनखो यश्च पाण्डुनेत्रश्च मानवः पाण्डुसंघातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति

pāṇḍudantanakho yaśca pāṇḍunetraśca mānavaḥ pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati

लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः रक्तानां च दिशां द्र ष्टा रक्तपित्ती विनश्यति

lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ raktānāṃ ca diśāṃ dra ṣṭā raktapittī vinaśyati

अवाङ्मुखस्तून्मुखो वा क्षीणमांसबलो नरः जागरिष्णुरसंदेहमुन्मादेन विनश्यति

avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ jāgariṣṇurasaṃdehamunmādena vinaśyati

बहुशोऽपस्मरन्तं तु प्रक्षीणं चलितभ्रुवम् नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत्

bahuśo'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽवारणीयो नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'vāraṇīyo nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ

चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो युक्तसेनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto yuktasenīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

नृपतेर्युक्तसेनस्य परानभिजिगीषतः भिषजा रक्षणं कार्यं यथा तदुपदेक्ष्यते

nṛpateryuktasenasya parānabhijigīṣataḥ bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tadupadekṣyate

विजिगीषुः सहामात्यैर्यात्रायुक्तः प्रयत्नतः रक्षितव्यो विशेषेण विषादेव नराधिपः

vijigīṣuḥ sahāmātyairyātrāyuktaḥ prayatnataḥ rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ

पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम् दूषयन्त्यरयस्तच्च जानीयाच्छोधयेत्तथा

panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam dūṣayantyarayastacca jānīyācchodhayettathā

तस्य लिङ्गं चिकित्सा च कल्पस्थाने प्रवक्ष्यते एकोत्तरं मृत्युशतमथर्वाणः प्रचक्षते

tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate ekottaraṃ mṛtyuśatamatharvāṇaḥ pracakṣate

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषा आगन्तवः स्मृताः दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ

tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau

रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्तौ वैद्यपुरोहितौ ब्रह्मा वेदाङ्गमष्टाङ्गमायुर्वेदमभाषत

rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau vaidyapurohitau brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata

पुरोहितमते तस्माद्वर्तेत भिषगात्मवान् संकरः सर्ववर्णानां प्रणाशो धर्मकर्मणाम् प्रजानामपि चोच्छित्तिर्नृपव्यसनहेतुतः

purohitamate tasmādvarteta bhiṣagātmavān saṃkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām prajānāmapi cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ

पुरुषाणां नृपाणां च केवलं तुल्यमूर्तिता

puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā

आज्ञा त्यागः क्षमा धैर्यं विक्रमश्चाप्यमानुषः तस्माद्देवमिवाभीक्ष्णं वाङ्मनःकर्मभिः शुभैः

ājñā tyāgaḥ kṣamā dhairyaṃ vikramaścāpyamānuṣaḥ tasmāddevamivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ

चिन्तयेन्नृपतिं वैद्यः श्रेयांसीच्छन् विचक्षणः स्कन्धावारे च महति राजगेहादनन्तरम्

cintayennṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ skandhāvāre ca mahati rājagehādanantaram

भवेत्सन्निहितो वैद्यः सर्वोपकरणान्वितः तत्रस्थमेनं ध्वजवद्यशःख्यातिसमुच्छ्रितम्

bhavetsannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam

उपसर्पन्त्यमोहेन विषशाल्यामयार्दिताः स्वतन्त्रकुशलोऽन्येषु शास्त्रार्थेष्वबहिष्कृतः

upasarpantyamohena viṣaśālyāmayārditāḥ svatantrakuśalo'nyeṣu śāstrārtheṣvabahiṣkṛtaḥ

वैद्यो ध्वज इवाभाति नृपतद्विद्यपूजितः वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः

vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ

एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान् भिषक्

ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ guṇavadbhistribhiḥ pādaiścaturtho guṇavān bhiṣak

व्याधिमल्पेन कालेन महान्तमपि साधयेत् वैद्यहीनास्त्रयः पादा गुणवन्तोऽप्यपार्थकाः

vyādhimalpena kālena mahāntamapi sādhayet vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto'pyapārthakāḥ

उद्गातृहोतृब्रह्माणो यथाऽध्वर्युं विनाऽध्वरे वैद्यस्तु गुणवानेकस्तारयेदातुरं सदा

udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare vaidyastu guṇavānekastārayedāturaṃ sadā

प्लवं प्रतितरैर्हीनं कर्णधार इवाम्भसि तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयंकृती

plavaṃ pratitarairhīnaṃ karṇadhāra ivāmbhasi tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī

लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यवसायी विशारदः

laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ

सत्यधर्मपरो यश्च स भिषक् पाद उच्यते आयुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो द्र व्यवानात्मवानपि

satyadharmaparo yaśca sa bhiṣak pāda ucyate āyuṣmān sattvavān sādhyo dra vyavānātmavānapi

आस्तिको वैद्यवाक्यस्थो व्याधितः पाद उच्यते प्रशस्तदेशसंभूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम्

āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam

युक्तमात्रं मनस्कान्तं गन्धवर्णरसान्वितम् दोषध्नमग्लानिकरमविकारि विपर्यये समीक्ष्य दत्तं काले च भेषजं पाद उच्यते

yuktamātraṃ manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam doṣadhnamaglānikaramavikāri viparyaye samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः

snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने युक्तसेनीयो नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yuktasenīyo nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ

पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽयुरादावेव परीक्षितव्यं सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत

āturamupakramamāṇena bhiṣajā'yurādāveva parīkṣitavyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta

तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वो-च्छ्वासप्रेक्षणबाहुं विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं गम्भीरस-त्त्वस्वरनाभिम् अनुच्चैर्बद्धस्तनम् उपचितमहारोमशकर्णं पश्चान्मस्तिष्कं स्न-तानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति तमेकान्तेनोपक्रमेत् एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः मिश्रैर्मध्यमायुरिति

tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvo-cchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasa-ttvasvaranābhim anuccairbaddhastanam upacitamahāromaśakarṇaṃ paścānmastiṣkaṃ sna-tānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti tamekāntenopakramet ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ miśrairmadhyamāyuriti

भवन्ति चात्रगूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रि यः उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते

bhavanti cātragūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendri yaḥ uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate

गर्भात् प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः

garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ

मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः

madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ

द्वे वा तिस्रोऽधिका वाऽपि पादौ कर्णौ च मांसलौ नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः

dve vā tisro'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṃsalau nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ

यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे

yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me

ह्रस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम् तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम्

hrasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam

ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः हसतो जल्पतो वाऽपि दन्तमांसं प्रदृश्यते प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम्

ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim

अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः तत्राङ्गान्यन्तरा-धिसक्थिबाहुशिरांसि तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति तत्र स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गु-ष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायत्प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले पञ्चचतु-रङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः चतुर्दशाङ्गुलपरि-णाहानि पादगुल्फजङ्घजानुमध्यानि अष्टादशाङ्गुला जङ्घा जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलम् एते पञ्चाशत् जङ्घायामसमावूरू द्व्यङ्गुलानिवृषणचि-बुकदशननासापुटभागकर्णमूलभ्रूनयनान्तराणि चतुरङ्गुलानि मेहनवदना-न्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्टयन्तराणि द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तार-मेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि इन्द्र ब-स्तिपरिणाहांस पीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः चतुर्विंशत्यङ्गुलो ह-स्तः द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम् अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रव-णापाङ्गान्तरमध्यमङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले अर्धपञ्चाङ्गुले प्रेदेशिन्यनामिके सार्धत्र्! यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं त्रिभा-गाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा नयनत्रिभागपरिणाहा तारका नवमस्तार-कांशो दृष्टिः केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङगुलः कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं पुरुषोरः प्रमाणविस्तीर्णा स्त्री-श्रोणिः अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी सविंशम-ङ्गुलशतंपुरुषायाम इति

atha punarāyuṣo vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ tatrāṅgānyantarā-dhisakthibāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti tatra svairaṅgulaiḥ pādāṅgu-ṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyatpradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale pañcacatu-raṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ caturdaśāṅgulapari-ṇāhāni pādagulphajaṅghajānumadhyāni aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulam ete pañcāśat jaṅghāyāmasamāvūrū dvyaṅgulānivṛṣaṇaci-bukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi caturaṅgulāni mehanavadanā-ntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭayantarāṇi dvādaśāṅgulāni bhagavistāra-mehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni indra ba-stipariṇāhāṃsa pīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ caturviṃśatyaṅgulo ha-staḥ dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau dvātriṃśatpariṇāhāvūrū maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram aṅguṣṭhamūlapradeśinīśrava-ṇāpāṅgāntaramadhyamaṅgulyau pañcāṅgule ardhapañcāṅgule predeśinyanāmike sārdhatr! yaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ tribhā-gāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā nayanatribhāgapariṇāhā tārakā navamastāra-kāṃśo dṛṣṭiḥ keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ mastakādavaṭukeśānto daśāṅagulaḥ karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ puruṣoraḥ pramāṇavistīrṇā strī-śroṇiḥ aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ tatpramāṇā puruṣasya kaṭī saviṃśama-ṅgulaśataṃpuruṣāyāma iti

भवन्ति चात्र श्लोकाः पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक्

bhavanti cātra ślokāḥ pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak

देहः स्वैरङ्गुलैरेष यथावदनुकीर्तितः युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाऽङ्गना

dehaḥ svairaṅgulaireṣa yathāvadanukīrtitaḥ yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā

दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति मध्यमं मध्यमैरायुर्वित्तं हीनैस्तथाऽवरम्

dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati madhyamaṃ madhyamairāyurvittaṃ hīnaistathā'varam

अथ सारान् वक्ष्यामःस्मृतिभक्तिप्रज्ञाशैचशौर्योपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्व-सारं विद्यात् स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण अकृशमु-त्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपय्ननं महानेत्रं च मज्ज्ञा महाशिरः स्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमाया-सासहिष्णुं मेदसा अच्छिद्र गात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन स्नि-ग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्यादिति एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानमायुः सौभाग्ययोरिति

atha sārān vakṣyāmaḥsmṛtibhaktiprajñāśaicaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattva-sāraṃ vidyāt snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa akṛśamu-ttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapaynanaṃ mahānetraṃ ca majjñā mahāśiraḥ skandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyā-sāsahiṣṇuṃ medasā acchidra gātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena sni-gdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥ saubhāgyayoriti

विशेषतोऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु

viśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu

व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः सर्व एवैते त्रिविधाः साध्या याप्याः प्रत्या-ख्येयाश्च तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेतकिमयमौपसर्गिकः प्राक्केवलः अन्य-लक्षण इति तत्र औपसर्गिको नाम यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूल एवोपद्र वसंज्ञः प्राक्केवलो नाम यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्र वश्च अन्यलक्षणो नाम यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः स पूर्वरूपसंज्ञः तत्र सोपद्र वमन्योन्या विरोधेनोपक्रमेत बलवन्तमुपद्र वं वा प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत

vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarva evaite trividhāḥ sādhyā yāpyāḥ pratyā-khyeyāśca tatraitān bhūyastridhā parīkṣetakimayamaupasargikaḥ prākkevalaḥ anya-lakṣaṇa iti tatra aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadra vasaṃjñaḥ prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo'nupadra vaśca anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ sa pūrvarūpasaṃjñaḥ tatra sopadra vamanyonyā virodhenopakrameta balavantamupadra vaṃ vā prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta

भवति चात्र नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत्

bhavati cātra nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret

प्रागभिहिता ऋतवः

prāgabhihitā ṛtavaḥ

शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम् कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्

śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet

अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया क्रिया हीनाऽतिरिक्ता वा साध्येष्वपि न सिध्यति

aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati

या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्

yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet

प्रागभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः स चतुर्विधो भवति दोषानभिपन्न एकः वि-क्रियामापन्नस्त्रिविधो भवतिविषमो वातेन तीक्ष्णः पित्तेन मन्दः श्लेष्मणा चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति तत्र यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः समैर्दोषैः यः कदाचित् सम्यक् पचति कदाचिदाध्मानशूलोदाव-र्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा स विषमः यः प्रभूतमप्यु-पयुक्तमन्नमाशुपचति स तीक्ष्णः स एवाभिवर्धमानोऽत्यग्निरित्याभाष्यते स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदा-हसंतापाञ्जनयति यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महताकालेन पचति स मन्दः

prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ sa caturvidho bhavati doṣānabhipanna ekaḥ vi-kriyāmāpannastrividho bhavativiṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi tatra yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ samairdoṣaiḥ yaḥ kadācit samyak pacati kadācidādhmānaśūlodāva-rtātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā sa viṣamaḥ yaḥ prabhūtamapyu-payuktamannamāśupacati sa tīkṣṇaḥ sa evābhivardhamāno'tyagnirityābhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadā-hasaṃtāpāñjanayati yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatākālena pacati sa mandaḥ

विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकरान्कफसंभवान्

viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān karotyagnistathā mando vikarānkaphasaṃbhavān

तत्र समे परिरक्षणं कुर्वीत विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकु-र्वीत तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च एवमेवात्यग्नौ विशेषेण माहिषैश्च क्षी-रदधिसर्पिर्भिः मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च

tatra same parirakṣaṇaṃ kurvīta viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratiku-rvīta tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣī-radadhisarpirbhiḥ mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca

जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः सौक्ष्म्याद्र सानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते

jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ saukṣmyādra sānādadāno vivektuṃ naiva śakyate

प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः ध्मायते पाल्यते चापि स्वां स्वां गतिमवस्थितैः

prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ

वयस्तु त्रिविधंबाल्यं मध्यं वृद्धमिति तत्रोनषोडशवर्षीया बालाः ते त्रिवि-धाःक्षीरपाः क्षीरान्नादा अन्नादा इति तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः द्विसंवत्सर-पराः क्षीरान्नादाः परतोऽन्नादा इति षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः तस्य विकल्पोवृद्धिः यौवनं संपूर्णता परिहाणिरिति तत्र आविंशतेर्वृद्धिः आत्रिं-शतो यौवनम् आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रि यबलवीर्यसंपूर्णता अत ऊर्ध्व-मीषत्परिहाणिर्यावत्सप्ततिरिति सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रि यबलवी-र्योत्साहमहन्यहनि वलीपलित खालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिरुपद्र वैरभि-भूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते

vayastu trividhaṃbālyaṃ madhyaṃ vṛddhamiti tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ te trivi-dhāḥkṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ dvisaṃvatsara-parāḥ kṣīrānnādāḥ parato'nnādā iti ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ tasya vikalpovṛddhiḥ yauvanaṃ saṃpūrṇatā parihāṇiriti tatra āviṃśatervṛddhiḥ ātriṃ-śato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindri yabalavīryasaṃpūrṇatā ata ūrdhva-mīṣatparihāṇiryāvatsaptatiriti saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindri yabalavī-ryotsāhamahanyahani valīpalita khālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadra vairabhi-bhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate

तत्रोत्तरोत्तरासु वयोवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति ऋते च परिहाणेः तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत

tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti ṛte ca parihāṇeḥ tatrādyāpekṣayā pratikurvīta

भवन्ति चात्रबाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत्

bhavanti cātrabāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet

अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः

agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ

देहः स्थूलः कृशो मध्य इति प्रागुपदिष्टः

dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgupadiṣṭaḥ

कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक्

karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak

बलमभिहितगुणं दौर्बल्यं तु स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षितव्यम् यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकरणानाम्

balamabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ tu svabhāvadoṣajarādibhiravekṣitavyam yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām

केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः तस्मात् स्थिरत्वं व्यायामैर्बलं वैद्यः प्रतर्कयेत्

kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ tasmāt sthiratvaṃ vyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet

सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्वविक्लवकरम्

sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣvaviklavakaram

सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमात्मना राजसः स्तभ्यमानोऽन्यै सहते नैव तामसः

sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā rājasaḥ stabhyamāno'nyai sahate naiva tāmasaḥ

सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृ-तिविरुद्धान्यपि यान्यबाधकराणि भवन्ति

sātmyāni tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛ-tiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti

यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत्

yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet

प्रकृतिं भेषजं चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः

prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ

देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति तत्र बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृ-दुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफ-वातरोगभूयिष्ठश्चानूपः आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्ष प्रायोऽल्पव-र्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरी-रमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश्च जाङ्गलः उभयदेशलक्षणः साधारण इति

deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti tatra bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛ-duśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kapha-vātarogabhūyiṣṭhaścānūpaḥ ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣa prāyo'lpava-rṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarī-ramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti

भवन्ति चात्रसमाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्ममारुताः दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात्साधारणो मतः

bhavanti cātrasamāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ

न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः

na tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ

उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति

ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati

देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविपरीतोऽचिरोत्थितः संपत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा

deśaprakṛtisātmyartuviparīto'cirotthitaḥ saṃpattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā

केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः

kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ ato'nyathā tvasādhyaḥ syātkṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ

क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासंकरो हितः

kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṃkaro hitaḥ

गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि

guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi

य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् स मृत्युपाशाञ्जगतो गदौघाञ्छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन

ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān sa mṛtyupāśāñjagato gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आतुरोपक्रमणीयो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto bhūmipravibhāgīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिरनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरा समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधग्रहणाय परीक्षेत तस्यां जातमपि कृमिविषशस्त्रात-पपवनदहनतोयसंबाधमार्गैरनुपहतमेकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः

śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhiranupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirā samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhagrahaṇāya parīkṣeta tasyāṃ jātamapi kṛmiviṣaśastrāta-papavanadahanatoyasaṃbādhamārgairanupahatamekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ

विशेषतस्तु तत्र अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्य-प्राया स्वगुणभूयिष्ठा स्निग्धा शीतलाऽसन्नोदका स्निग्शस्यतृणकोमलवृक्ष-प्राय शुक्लाऽम्बुगुणभूयिष्ठा नानावर्णा लघ्वश्मवति प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्ष-प्ररोहाऽग्निगुणभूयिष्ठा रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुवृक्षाल्परस कोटरवृक्षप्राया-ऽनिलगुणभूयिष्ठा मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतोऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा

viśeṣatastu tatra aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasya-prāyā svaguṇabhūyiṣṭhā snigdhā śītalā'sannodakā snigśasyatṛṇakomalavṛkṣa-prāya śuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhā nānāvarṇā laghvaśmavati praviralālpapāṇḍuvṛkṣa-prarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanuvṛkṣālparasa koṭaravṛkṣaprāyā-'nilaguṇabhūyiṣṭhā mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā

अत्र केचिदाहुराचार्याःप्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासंख्यं मूल-पत्रत्वक्क्षीरसारफलान्याददीतेति तत्तु न सम्यक् सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीत आग्नेयान्याग्नेयेषु एवमव्यापय्ननगुणा-नि भवन्ति सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुषुगृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्ध शीतानि जायन्ते एतेन शेषं व्याख्यातम्

atra kecidāhurācāryāḥprāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyaṃ mūla-patratvakkṣīrasāraphalānyādadīteti tattu na samyak saumyāgneyatvājjagataḥ saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadīta āgneyānyāgneyeṣu evamavyāpaynanaguṇā-ni bhavanti saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣugṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdha śītāni jāyante etena śeṣaṃ vyākhyātam

तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्र व्याण्याददीत अग्न्या काशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्र व्याणि उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागानि आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि एवं बलवत्तराणि भवन्ति

tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadra vyāṇyādadīta agnyā kāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadra vyāṇi ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāni ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni evaṃ balavattarāṇi bhavanti

सर्वाण्येव चाभिनवानि अन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविडङ्गेभ्यः

sarvāṇyeva cābhinavāni anyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ

विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् शेषमन्यत्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम्

viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiścāpyanavaṃ hitam śeṣamanyatvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam

सर्वाण्येव सक्षीराणि वीर्यवन्ति तेषामसंपत्तावति क्रान्तसंवत्सराण्याददीतेति

sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti teṣāmasaṃpattāvati krāntasaṃvatsarāṇyādadīteti

भवन्ति चात्र गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते

bhavanti cātra gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ mūlāhārāśca ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate

सर्वावयवसाध्येषु पलाशलवणादिषु व्यवस्थितो न कालोऽस्ति तत्र सर्वो विधीयते

sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu vyavasthito na kālo'sti tatra sarvo vidhīyate

गन्धवर्णरसोपेता षडिवधा भूमिरिष्यते तस्माद्भूमिस्वभावेन बीजिनः षड्रसायुताः

gandhavarṇarasopetā ṣaḍivadhā bhūmiriṣyate tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ

अव्यक्तः किल तोयस्य रसो निश्चयनिश्चितः रसः स एव चाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत्

avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet

सर्वलक्षणसंपन्ना भूमिः साधारणा स्मृता द्र व्याणि यत्र तत्रैव तद्गुणानि विशेषतः

sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā dra vyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ

विगन्धेनापरामृष्टमविपन्नं रसादिभिः नवं द्र व्यं पुराणं वा ग्राह्यमेवं विनिर्दिशेत्

vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ navaṃ dra vyaṃ purāṇaṃ vā grāhyamevaṃ vinirdiśet

जङ्गमानां वयःस्थानां रक्तरोमनखादिकम् क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत्

jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet

प्लोतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम् प्रशस्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते

plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने भूमिप्रविभागीयो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bhūmipravibhāgīyo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो मिश्रकमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto miśrakamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मातुलुङ्ग्यग्निमन्थौ च भद्र दारु महौषधम् अहिंस्रा चैव रास्ना च प्रलेपो वातशोफजित्

mātuluṅgyagnimanthau ca bhadra dāru mahauṣadham ahiṃsrā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophajit

दूर्वा च नलमूलं च मधुकं चन्दनं तथा शीतलाश्च गणाः सर्वे प्रलेपः पित्तशोफहृत्

dūrvā ca nalamūlaṃ ca madhukaṃ candanaṃ tathā śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśophahṛt

आगन्तुजे रक्तजे च ह्येष एव विधिः स्मृतः विधिर्विषघ्नो विषजे पित्तघ्नोऽपि हितस्तथा

āgantuje raktaje ca hyeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ vidhirviṣaghno viṣaje pittaghno'pi hitastathā

अजगन्धाऽश्वगन्धा च काला सरलया सह एकैषिकाऽजशृङ्गी च प्रलेपः श्लेष्मशोफहृत्

ajagandhā'śvagandhā ca kālā saralayā saha ekaiṣikā'jaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt

एते वर्गास्त्रयो लोध्रं पथ्या पिण्डीतकानि च अनन्ता चेति लेपोऽय सन्निपातिकशोफहृत्

ete vargāstrayo lodhraṃ pathyā piṇḍītakāni ca anantā ceti lepo'ya sannipātikaśophahṛt

स्निन्धाम्ललवणो वाते कोष्णः शीतः पयोयुतः पित्ते चोष्णः कफे क्षारमूत्राढ्यस्तत्प्रशान्तये

snindhāmlalavaṇo vāte koṣṇaḥ śītaḥ payoyutaḥ pitte coṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye

शणमूलकशिग्रूणां फलानि तिलसर्षपाः सक्तवः किण्वमतसी द्र व्याण्युष्णानि पाचनम्

śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ saktavaḥ kiṇvamatasī dra vyāṇyuṣṇāni pācanam

चिरबिल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः कपोतकङ्कगृध्राणां पुरीषाणि च दारणम् क्षारद्र व्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम्

cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam kṣāradra vyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param

द्र व्याणां पिच्छिलानां तु त्वङ्मूलानि प्रपीडनम् यवगोधूममाषाणां चूर्णानि च समासतः

dra vyāṇāṃ picchilānāṃ tu tvaṅmūlāni prapīḍanam yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ

शङ्खिन्यङ्कोठसुमनःकरवीरसुवर्चलाः शोधनानि कषायाणि वर्गश्चारग्वधादिकः

śaṅkhinyaṅkoṭhasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ śodhanāni kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ

अजगन्धाऽजशृङ्गी च गवाक्षी लाङ्गलाह्वया पूतीकश्चित्रकः पाठा विडङ्गैलाहरेणवः

ajagandhā'jaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ

कटुत्रिकं यवक्षारो लवणानि मनः शिला कासीसं त्रिवृता दन्ती हरितालं सुराष्ट्रजा

kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥ śilā kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā

संशोधनीनां वर्तीनां द्र व्याण्येतानि निर्दिशेत् एतैरेवौषधैः कुर्यात्कल्कानपि च शोधनान्

saṃśodhanīnāṃ vartīnāṃ dra vyāṇyetāni nirdiśet etairevauṣadhaiḥ kuryātkalkānapi ca śodhanān

अर्कोत्तमां स्नुहीक्षीरं पिष्ट्वा क्षारोत्तमानि च जातीमूलं हरिद्रे द्वे कासीसं कटुरोहिणीम्

arkottamāṃ snuhīkṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamāni ca jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm

पूर्वोद्दिष्टानि चान्यानि कुर्यात् संशोधनं घृतम् मयूरको राजवृक्षो निम्बः कोशातकी तिलाः

pūrvoddiṣṭāni cānyāni kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtam mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ

बृहती कण्टकारी च हरितालं मनः शिला शोधनानि च योज्यानि तैले द्र व्याणि शोधने

bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālaṃ manaḥ śilā śodhanāni ca yojyāni taile dra vyāṇi śodhane

कासीसे सैन्धवे किण्वे वचायां रजनीद्वये शोधनाङ्गेषु चान्येषु चूर्णं कुर्वीत शोधनम्

kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam

सालसारादिसारेषु पटोलत्रिफलासु च रसक्रिया विधातव्या शोधनी शोधनेषु च

sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca

श्रीवेष्टके सर्जरसे सरले देवदारुणि सारेष्वपि च कुर्वीत मतिमान् व्रणधूपनम्

śrīveṣṭake sarjarase sarale devadāruṇi sāreṣvapi ca kurvīta matimān vraṇadhūpanam

कषायाणामनुष्णानां वृक्षाणां त्वक्षु साधितः शृतः शीतकषायो वा रोपणार्थं प्रशस्यते

kaṣāyāṇāmanuṣṇānāṃ vṛkṣāṇāṃ tvakṣu sādhitaḥ śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ praśasyate

सोमामृताश्वगन्धासु काकोल्यादौ गणे तथा क्षीरिप्ररोहेष्वपि च वर्तयो रोपणाः स्मृताः

somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā kṣīripraroheṣvapi ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ

समङ्गा सोमसरला सोमवल्कः सचन्दनः काकोल्यादिश्च कल्कः स्यात् प्रशस्तो व्रणरोपणे

samaṅgā somasaralā somavalkaḥ sacandanaḥ kākolyādiśca kalkaḥ syāt praśasto vraṇaropaṇe

पृथक्पर्ण्यात्मगुप्ता च हरिद्रे मालती सिता काकोल्यादिश्च योज्यः स्याद्भिषजा रोपणे घृते

pṛthakparṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā kākolyādiśca yojyaḥ syādbhiṣajā ropaṇe ghṛte

कालानुसार्यागुरुणी हरिद्रे देवदारु च प्रियङ्गवश्च रोध्रं च तैले योज्यानि रोपणे

kālānusāryāguruṇī haridre devadāru ca priyaṅgavaśca rodhraṃ ca taile yojyāni ropaṇe

कङ्गुका त्रिफला रोध्रं कासीसं श्रवणाह्वया धवाश्वकर्णयोस्त्वक् च रोपणं चूर्णमिष्यते

kaṅgukā triphalā rodhraṃ kāsīsaṃ śravaṇāhvayā dhavāśvakarṇayostvak ca ropaṇaṃ cūrṇamiṣyate

प्रियङ्गुका सर्जरसः पुष्पकासीसमेव च त्वक्चूर्णं धवजं चैव रोपणार्थं प्रशस्यते

priyaṅgukā sarjarasaḥ puṣpakāsīsameva ca tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate

त्वक्षु न्यग्रोधवर्गस्य त्रिफलायास्तथैव च रसक्रियां रोपणार्थे विदधीत यथाक्रमम्

tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyāstathaiva ca rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramam

अपामार्गोऽश्वगन्धा च तालपत्री सुवर्चला उत्सादने प्रशस्यन्ते काकोल्यादिश्च यो गणः

apāmārgo'śvagandhā ca tālapatrī suvarcalā utsādane praśasyante kākolyādiśca yo gaṇaḥ

कासीसं सैन्धवं किण्वं कुरुविन्दो मनः शिला कुक्कुटाण्डकपालानि सुमनोमुकुलानि च

kāsīsaṃ saindhavaṃ kiṇvaṃ kuruvindo manaḥ śilā kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca

फले शैरीषकारञ्जे धातुचूर्णानि यानि च व्रणेषूत्सन्नमांसेषु प्रशस्तान्यवसादने

phale śairīṣakārañje dhātucūrṇāni yāni ca vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastānyavasādane

समस्तं वर्गमर्धं वा यथालाभमथापि वा प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञो यथोद्दिष्टेषु कर्मसु

samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने मिश्रकाध्यायो नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne miśrakādhyāyo nāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो द्र व्यसंग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dra vyasaṃgrahaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

समासेन सप्तत्रिंशद्द्र व्यगणा भवन्ति

samāsena saptatriṃśaddra vyagaṇā bhavanti

तद्यथाविदारिगन्धा विदारी विश्वदेवा सहदेवा श्वदंष्ट्रा पृथक्पर्णी शतावरी सारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौ महासहा क्षुद्र सहा बृहत्यौ पुनर्नवैरण्डो हंसपादी वृश्चिकाल्यृषभी चेति

tadyathāvidārigandhā vidārī viśvadevā sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudra sahā bṛhatyau punarnavairaṇḍo haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī ceti

विदारिगन्धादिरयं गणः पित्तानिलापहः शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासविनाशनः

vidārigandhādirayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ

आरग्वधमदनगोपघोण्टाकण्टकीकुटजपाठापाटलामूर्वेन्द्र यवसप्तपर्णनिम्ब-कुरुण्टकदासीकुरुण्टकगुडूचीचित्रकशार्ङ्गर्ङ्गिए!ष्टिआ!करञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति

āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendra yavasaptaparṇanimba-kuruṇṭakadāsīkuruṇṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgarṅgie!ṣṭiā!karañjadvayapaṭolakirātatiktakāni suṣavī ceti

आरग्वधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः मेहकुष्ठज्वरवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः

āragvadhādirityeṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ

सालसाराजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जमेषशृङ्गतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपाशिरीषासनधवार्जुनतालशाकनक्तमालपूतीकाश्वकर्णागुरूणि कालीयकं चेति

sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgatiniśacandanakucandanaśiṃśapāśirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi kālīyakaṃ ceti

सालसारादिरित्येष गणः कुष्ठविनाशनः मेहपाण्ड्वामयहरः कफमेदोविशोषणः

sālasārādirityeṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ

वरुणार्तगलशिग्रुमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकनक्तमालमोरटाग्निमन्थसैरे-यकद्वयबिम्बीवसुकवसिरचित्रक शतावरीबिल्वाजशृङ्गीदर्भा बृहतीद्वयंचेति

varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaire-yakadvayabimbīvasukavasiracitraka śatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā bṛhatīdvayaṃceti

वरुणादिर्गणो ह्येष कफमेदोनिवारणः विनिहन्ति शिरःशूलगुल्माभ्यन्तरविद्र धीन्

varuṇādirgaṇo hyeṣa kaphamedonivāraṇaḥ vinihanti śiraḥśūlagulmābhyantaravidra dhīn

वीरतरुसहचरद्वयदर्भवृक्षादनीगुन्द्रा नलकुशकाशाश्मभेदकाग्निमन्थमोरटाव सुकवसिरभल्लूककुरण्टिकेन्दीवरकपोतवङ्काः श्वदंष्ट्रा चेति

vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrā nalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāva sukavasirabhallūkakuraṇṭikendīvarakapotavaṅkāḥ śvadaṃṣṭrā ceti

वीरतर्वादिरित्येष गणो वातविकारनुत् अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः

vīratarvādirityeṣa gaṇo vātavikāranut aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ

लोध्रसावरलोध्रपलाशकुटन्नटाशोकफञ्जीकट्फलैलवालु कशल्लकीजिङ्गिनीकदम्बसालाः कदली चेति

lodhrasāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālu kaśallakījiṅginīkadambasālāḥ kadalī ceti

एष रोध्रादिरित्युक्तो मेदःकफहरो गणः योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः

eṣa rodhrādirityukto medaḥkaphaharo gaṇaḥ yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ

अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गीरास्नेन्द्र पुष्पीक्षुद्र श्वेतामहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापसवृक्षश्चेति

arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendra puṣpīkṣudra śvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaśceti

अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषापहः कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः

arkādiko gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ

सुरसाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्जकभूस्तृणसुगन्धकसुमुख कालमाल कुठेरकका समर्दक्षवकखरपुष्पाविडङ्गकट् फलसुरसीनिर्गुण्डी कुलाहलोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो विषमुष्टिकश्चेति

surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjakabhūstṛṇasugandhakasumukha kālamāla kuṭherakakā samardakṣavakakharapuṣpāviḍaṅgakaṭ phalasurasīnirguṇḍī kulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo viṣamuṣṭikaśceti

सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत् कृमिसूदनः प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः

surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ

मुष्ककपलाशधवचित्रकमदनवृक्षकशिंशपावज्रवृक्षास्त्रिफला चेति

muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakaśiṃśapāvajravṛkṣāstriphalā ceti

मुष्ककादिर्गणो ह्येष मेदोघ्नः शुक्रदोषहृत् मेहार्शःपाण्डुरोगाश्मशर्करानाशनः परः

muṣkakādirgaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt mehārśaḥpāṇḍurogāśmaśarkarānāśanaḥ paraḥ

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदे-न्द्र यवपाठाजीरकसर्षपमहानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविड-ङ्गानि कटुरोहिणी चेति

pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamode-ndra yavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍa-ṅgāni kaṭurohiṇī ceti

पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः

pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ

एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्रनख शुक्ति-चण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टकचोचचोरकवालुकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकागुरुस्पृक्कोशीरभद्र दारुकुङकुमानि पुन्नागकेशरं चेति

elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakha śukti-caṇḍāsthauṇeyakaśrīveṣṭakacocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkośīrabhadra dārukuṅakumāni punnāgakeśaraṃ ceti

एलादिको वातकफौ विहन्याद्विषमेव च वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः

elādiko vātakaphau vihanyādviṣameva ca varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṭhanāśanaḥ

वचामुस्तातिविषाभयाभद्र दारूणि नागकेशरं चेति

vacāmustātiviṣābhayābhadra dārūṇi nāgakeśaraṃ ceti

हरिद्रा दारुहरिद्रा कलशीकुटजबीजानि मधुकं चेति

haridrā dāruharidrā kalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti

एतौ वचाहरिद्रा दी गणौ स्तन्यविशोधनौ आमातिसारशमनौ विशेषाद्दोषपाचनौ

etau vacāharidrā dī gaṇau stanyaviśodhanau āmātisāraśamanau viśeṣāddoṣapācanau

श्यामामहाश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खिनीतिल्वककम्पिल्लकरम्यकक्रमुकपुत्रश्रेणी गवाक्षीराजवृक्षकरञ्जद्वयगुडूचीसप्तलाच्छगलान्त्रीसुधाः सुवर्णक्षीरी चेति

śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇī gavākṣīrājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī ceti

उक्तः श्यामादिरित्येष गणो गुल्मविषापहः आनाहोदरविड्भेदी तथोदावर्तनाशनः

uktaḥ śyāmādirityeṣa gaṇo gulmaviṣāpahaḥ ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ

बृहतीकण्टकारिकाकुटजफलपाठा मधुकं चेति

bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ ceti

पाचनीयो बृहत्यादिर्गणः पित्तानिलापहः कफारोचकहृद्रो गमूत्रकृच्छ्ररुजापहः

pācanīyo bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ kaphārocakahṛdro gamūtrakṛcchrarujāpahaḥ

पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति

paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ kaṭurohiṇī ceti

पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः ज्वरोपशमनो व्रण्यश्छर्दिकण्डूविषापहः

paṭolādirgaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ jvaropaśamano vraṇyaśchardikaṇḍūviṣāpahaḥ

काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदामहामेदाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीतुगाक्षीरीपद्मकप्रपौण्डरीकर्धि वृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्यो मधुकं चेति

kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkardhi vṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti

काकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनाशनः जीवनो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा

kākolyādirayaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā

ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकं चेति

ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni tutthakaṃ ceti

ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोषणः अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्रगुल्मप्रणाशनः

ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ

सारिवामधुकचन्दनकुचन्दनपद्मककाश्मरीफलमधू कपुष्पाण्युशीरं चेति

sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhū kapuṣpāṇyuśīraṃ ceti

सारिवादिः पिपासाघ्नो रक्तपित्तहरो गणः पित्तज्वरप्रशमनो विशेषाद्दाहनाशनः

sārivādiḥ pipāsāghno raktapittaharo gaṇaḥ pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ

अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलोत्पल नलदनलिनकेशराणि मधुकं चेति

añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpala naladanalinakeśarāṇi madhukaṃ ceti

अञ्जनादिर्गणो ह्येष रक्तपित्तनिबर्हणः विषोपशमनो दाहं निहन्त्याभ्यन्तरं भृशम्

añjanādirgaṇo hyeṣa raktapittanibarhaṇaḥ viṣopaśamano dāhaṃ nihantyābhyantaraṃ bhṛśam

परूषकद्रा क्षाकट्फलदाडिमराजादनकतकफलशाकफलानि त्रिफला चेति

parūṣakadrā kṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni triphalā ceti

परूषकादिरित्येष गणोऽनिलविनाशनः मूत्रदोषहरो हृद्यः पिपासाघ्नो रुचिप्रदः

parūṣakādirityeṣa gaṇo'nilavināśanaḥ mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ

प्रियङ्गुसमङ्गाधातकीपुन्नागनागपुष्पचन्दनकुचन्दनमोचरसरसाञ्जनकुम्भी कस्रोतोजपद्मकेसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूला चेति

priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhī kasrotojapadmakesarayojanavallyo dīrghamūlā ceti

अम्बष्ठाधातकीकुसुमसमङ्गाकट्वङ्गमधुकबिल्वपेशिकासावररोध्रपलाशन-न्दीवृक्षाः पद्मकेशराणि चेति

ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśana-ndīvṛkṣāḥ padmakeśarāṇi ceti

गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानां चापि रोपणौ

gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षमधुककपीतनककुभाम्रकोशाम्रचोरकपत्रजम्बूद्वय प्रियालमधूकरोहिणीवञ्जुलकदम्बबदरीतिन्दुकीसल्लकीरोध्रसावररोध्रभ-ल्लातकपलाशा नन्दीवृक्षश्चेति

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvaya priyālamadhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabha-llātakapalāśā nandīvṛkṣaśceti

न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधकः रक्तपित्तहरो दाहमेदोघ्नो योनिदोषहृत्

nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt

गुडूचीनिम्बकुस्तुम्बुरुचन्दनानि पद्मकं चेति

guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti

एष सर्वज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः हृल्लासारोचकवमीपिपासादाहनाशनः

eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ

उत्पलरक्तोत्पलकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकाणि मधुकं चेति

utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti

उत्पलादिरयं दाहपित्तरक्तविनाशनः पिपासाविषहृद्रो गच्छर्दिमूर्च्छाहरो गणः

utpalādirayaṃ dāhapittaraktavināśanaḥ pipāsāviṣahṛdro gacchardimūrcchāharo gaṇaḥ

मुस्ताहरिद्रा दारुहरिद्रा हरीतक्यामलकबिभीतककुष्ठहैमवतीवचापाठाकटु रोहिणीशार्ङ्गष्टातिविषाद्रा विडीभल्लातकानि चित्रकश्चेति

mustāharidrā dāruharidrā harītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭu rohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrā viḍībhallātakāni citrakaśceti

एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषूदनः योनिदोषहरः स्तन्यशोधनः पाचनस्तथा

eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmaniṣūdanaḥ yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanastathā

हरीतक्यामलकबिभीतकानीति त्रिफला

harītakyāmalakabibhītakānīti triphalā

त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी चक्षुष्या दीपनी चैव विषमज्वरनाशनी

triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī cakṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेराणीति त्रिकटुकम्

pippalīmaricaśṛṅgaverāṇīti trikaṭukam

त्र्! यूषणं कफमेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पतामपि

tr! yūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatāmapi

आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति

āmalakīharītakīpippalyaścitrakaśceti

आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः चक्षुष्यो दीपनो वृष्यः कफारोचकनाशनः

āmalakyādirityeṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ

त्रपुसीसताम्ररजतसुवर्णकृष्णलोहानि लोहमलश्चेति

trapusīsatāmrarajatasuvarṇakṛṣṇalohāni lohamalaśceti

गणस्त्रप्वादिरित्येष गरक्रिमिहरः परः पिपासाविषहृद्रो गपाण्डुमेहहरस्तथा

gaṇastrapvādirityeṣa garakrimiharaḥ paraḥ pipāsāviṣahṛdro gapāṇḍumehaharastathā

लाक्षारेवतकुटजाश्वमारकट्फलहरिद्रा द्वयनि म्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणा चेति

lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrā dvayani mbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti

कषायतिक्तमधुरः कफपित्तार्तिनाशनः कुष्ठक्रिमिहरश्चैव दुष्टव्रणविशोधनः

kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittārtināśanaḥ kuṣṭhakrimiharaścaiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ

पञ्च पञ्चमूलान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःतत्र त्रिकण्टकबृहतीद्वयपृथ क्पर्ण्यो विदारिगन्धा चेति कनीयः

pañca pañcamūlānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥtatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛtha kparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ

कषायतिक्तमधुरं कनीयः पञ्चमूलकम् वातघ्नं पित्तशमनं बृंहणं बलवर्धनम्

kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam

बिल्वाग्निमन्थटिण्टुकपाटलाः काश्मरी चेति महत्

bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmarī ceti mahat

सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् मधुरानुरसं चैव पश्चमूलं महत् स्मृतम्

satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam madhurānurasaṃ caiva paścamūlaṃ mahat smṛtam

अनयोर्दशमूलमुच्यते

anayordaśamūlamucyate

गणः श्वासहरो ह्येष कफपित्तानिलापहः आमस्य पाचनश्चैव सर्वज्वरविनाशनः

gaṇaḥ śvāsaharo hyeṣa kaphapittānilāpahaḥ āmasya pācanaścaiva sarvajvaravināśanaḥ

विदारीसारिवारजनीगुडूच्योऽजशृङ्गी चेति वल्लीसंज्ञः

vidārīsārivārajanīguḍūcyo'jaśṛṅgī ceti vallīsaṃjñaḥ

करमर्दीत्रिकण्टकसैरीयकशतावरीगृध्रनख्य इति कण्टकसंज्ञः

karamardītrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti kaṇṭakasaṃjñaḥ

रक्तपित्तहरौ ह्येतौ शोफत्रयविनाशनौ सर्वमेहहरौ चैव शुक्रदोषविनाशनौ

raktapittaharau hyetau śophatrayavināśanau sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau

कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणसंज्ञकः

kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasaṃjñakaḥ

मूत्रदोषविकारं च रक्तपित्तं तथैव च अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत्

mūtradoṣavikāraṃ ca raktapittaṃ tathaiva ca antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghrameva vināśayet

एषां वातहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः पञ्चकौ श्लेष्मशमनावितरौ परिकीर्तितौ

eṣāṃ vātaharāvādyāvantyaḥ pittavināśanaḥ pañcakau śleṣmaśamanāvitarau parikīrtitau

त्रिवृतादिकमन्यत्रोपदेक्ष्यामः

trivṛtādikamanyatropadekṣyāmaḥ

समासेन गणा ह्येते प्रोक्तास्तेषां तु विस्तरम् चिकित्सितेषु वक्ष्यामि ज्ञात्वा दोषबलाबलम्

samāsena gaṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā doṣabalābalam

एभिर्लेपान् कषायांश्च तैलं सर्पींषि पानकान् प्रविभज्य यथान्यायं कुर्वीत मतिमान् भिषक्

ebhirlepān kaṣāyāṃśca tailaṃ sarpīṃṣi pānakān pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak

धूमवर्षानिलक्लेदैः सर्वर्तुष्वनभिद्रुते ग्राहयित्वा गृहे न्यस्येद्विधिनौषधसंग्रहम्

dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute grāhayitvā gṛhe nyasyedvidhinauṣadhasaṃgraham

समीक्ष्य दोषभेदांश्च भिन्नान् मिश्रान् प्रयोजयेत् पृथङ्मिश्रान् समस्तान्वा गणं वा व्यस्तसंहतम्

samīkṣya doṣabhedāṃśca bhinnān miśrān prayojayet pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्र व्यसंग्रहणीयो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dra vyasaṃgrahaṇīyo nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपु-न्नाडकोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीव-चामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि तत्र कोविदारपूर्वाणां फलानि को-विदारादीनां मूलानि

madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapu-nnāḍakovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpībimbīva-cāmṛgervāravaścitrā cetyūrdhvabhāgaharāṇi tatra kovidārapūrvāṇāṃ phalāni ko-vidārādīnāṃ mūlāni

विवृताश्यामादन्तीद्र वन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नु-क्सुवर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापू-गहरीतक्यामलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि इतल्व-कादीनां पाटलान्तानां त्वचः कम्पिल्लकफलरजः पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि पूतीकारग्वधयोः पत्राणि शेषाणां क्षीराणीति

vivṛtāśyāmādantīdra vantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnu-ksuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpū-gaharītakyāmalakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni italva-kādīnāṃ pāṭalāntānāṃ tvacaḥ kampillakaphalarajaḥ pūgādīnāmeraṇḍāntānāṃ phalāni pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti

कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि एषां स्वरसा इति

kośātakī saptalā śaṅkhinī devadālī kāravellikā cetyubhayatobhāgaharāṇi eṣāṃ svarasā iti

पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीर बिम्बीगिरिकर्णि काकिणिहीवचाज्योतिष्मतीकरञ्जा र्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशत- मालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीशालतालमधूकला-क्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्र समूत्राणीति शिरोविरेचनानि तत्र करवीरपूर्वा-णां फलानि करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि तालीशपूर्वाणां कन्दाः ताली-शादीनामर्जकान्तानां पत्राणि इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः मातुलुङ्गीमुर ङ्गीपी-लुजातीनां पुष्पाणि शालतालमधूकानां साराः हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ लवणानि पार्थिवविशेषाः मद्यान्यासुतसंयोगाः शकृद्र समूत्रे मलाविति

pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīra bimbīgirikarṇi kākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjā rkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśata- mālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīśālatālamadhūkalā-kṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdra samūtrāṇīti śirovirecanāni tatra karavīrapūrvā-ṇāṃ phalāni karavīrādīnāmarkāntānāṃ mūlāni tālīśapūrvāṇāṃ kandāḥ tālī-śādīnāmarjakāntānāṃ patrāṇi iṅgudīmeṣaśṛṅgyostvacaḥ mātuluṅgīmura ṅgīpī-lujātīnāṃ puṣpāṇi śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ hiṅgulākṣe niryāsau lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ madyānyāsutasaṃyogāḥ śakṛdra samūtre malāviti

संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःतत्र भद्र दारुकुष्ठहरिद्रा वरुण मेषशृङ्गीबलातिब-लार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षी वीरतरुसहचराग्निमन्थवत्सादन्येरण्डा-श्मभेदकालर्का र्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पा सीवृ-श्चिकाली पत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः

saṃśamanānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥtatra bhadra dārukuṣṭhaharidrā varuṇa meṣaśṛṅgībalātiba-lārtagalakacchurāśallakīkuberākṣī vīratarusahacarāgnimanthavatsādanyeraṇḍā-śmabhedakālarkā rkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpā sīvṛ-ścikālī pattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni vidārigandhādiśca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano vargaḥ

चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्रा शैवलकह्लार कुमुदोत्पलकन्ददिलिई!दूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादि-रुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः

candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrā śaivalakahlāra kumudotpalakandadiliī!dūrvāmūrvāprabhṛtīni kākolyādiḥ sārivādirañjanādi-rutpalādirnyagrodhādistṛṇapañcamūlamiti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ

कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्रा शीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकी-र्येङ्गुदीसुमनाकाकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि व-ल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः

kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrā śītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakī-ryeṅgudīsumanākākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhṛtīni va-llīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbṛhatyādirmuṣkakādirvacādiḥ surasādirāragvadhādiriti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ

तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् तत्र व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति अ-ग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते पुरुषबलादधिकंग्लानिमूर्च्छाम-दानावहति संशमनम् एवं संशोधनमतिपातयति हीनमेभ्यो दत्तमकिंचित्करं भवति तस्मात् सममेव विदध्यात्

tatra sarvāṇyevauṣadhāni vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt tatra vyādhibalādadhikamauṣadhamupayuktaṃ tamupaśamya vyādhiṃ vyādhimanyamāvahati a-gnibalādadhikamajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate puruṣabalādadhikaṃglānimūrcchāma-dānāvahati saṃśamanam evaṃ saṃśodhanamatipātayati hīnamebhyo dattamakiṃcitkaraṃ bhavati tasmāt samameva vidadhyāt

भवन्ति चात्र रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावनं मृदु

bhavanti cātra roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ tasmai dadyādbhiṣak prājño doṣapracyāvanaṃ mṛdu

चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत्

cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet

स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम्

svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam bhavedalpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam

व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसंमितः

vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko'kṣasaṃmitaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो द्र व्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dra vyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

केचिदाचार्या ब्रुवतेद्र व्यं प्रधानं कस्मात् व्यवस्थितत्वात् इह खलु द्र व्यं व्यवस्थितं न रसादयः यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति नित्य-त्वाच्च नित्यं हि द्र व्यमनित्या गुणाः यथा कल्कादिप्रविभागः स एव संप-न्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति स्वजात्यवस्थानाच्च यथा हि पार्थिवं द्र व्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि पञ्चेन्द्रि यग्रहणाच्च पञ्चभिरिन्द्रि यैर्गृह्यते द्र व्यं न रसादयः आश्रयत्वाच्च द्र व्यमाश्रिता रसादयः आरम्भसामर्थ्याच्च द्र -व्याश्रित आरम्भः यथाविदारिगन्धादिमाहृत्य संक्षुद्य विपचेत इत्येवमादि-षुन रसादिष्वारम्भः शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्र व्यं प्रधानमुपदेशे योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां रसादयो हि द्र व्यक्रममपेक्षन्ते यथातरुणे तरुणाः संपूर्णे संपूर्णा इति एकदेशसाध्यत्वाच्च द्र व्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते यथामहावृक्ष-क्षीरेणेति तस्माद्द्र व्यं प्रधानं न रसादयः कस्मात् निरवयवत्वात् द्र व्यल-क्षणं तु क्रियागुणवत् समवायिकारणम् इति ३ नेत्याहुरन्ये रसास्तु प्रधानं कस्मात् आगमात् आगमो हि शास्त्रमुच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृताः य-थारसायत्त आहार इति तस्मिंस्तु प्राणाः उपदेशाच्च उपदिश्यन्ते हि रसाः यथामधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति अनुमानाच्च रसेन ह्यनुमीयते द्र व्यं य-थामधुरमिति ऋषिवचनाच्च ऋषिवचनं वेदो यथाकिंचिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति तस्माद्र साः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः

kecidācāryā bruvatedra vyaṃ pradhānaṃ kasmāt vyavasthitatvāt iha khalu dra vyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nitya-tvācca nityaṃ hi dra vyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva saṃpa-nnarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānācca yathā hi pārthivaṃ dra vyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendri yagrahaṇācca pañcabhirindri yairgṛhyate dra vyaṃ na rasādayaḥ āśrayatvācca dra vyamāśritā rasādayaḥ ārambhasāmarthyācca dra -vyāśrita ārambhaḥ yathāvidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipaceta ityevamādi-ṣuna rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyācca śāstre hi dra vyaṃ pradhānamupadeśe yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau ca ityādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ rasādayo hi dra vyakramamapekṣante yathātaruṇe taruṇāḥ saṃpūrṇe saṃpūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dra vyāṇāmekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathāmahāvṛkṣa-kṣīreṇeti tasmāddra vyaṃ pradhānaṃ na rasādayaḥ kasmāt niravayavatvāt dra vyala-kṣaṇaṃ tu kriyāguṇavat samavāyikāraṇam iti 3 netyāhuranye rasāstu pradhānaṃ kasmāt āgamāt āgamo hi śāstramucyate śāstre hi rasā adhikṛtāḥ ya-thārasāyatta āhāra iti tasmiṃstu prāṇāḥ upadeśācca upadiśyante hi rasāḥ yathāmadhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti anumānācca rasena hyanumīyate dra vyaṃ ya-thāmadhuramiti ṛṣivacanācca ṛṣivacanaṃ vedo yathākiṃcidijyārthaṃ madhuramāharediti tasmādra sāḥ pradhānaṃ raseṣu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ

नेत्याहुरन्ये वीर्यं प्रधानमिति कस्मात् तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः इहौषधक-र्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसां ग्राहिकाग्निदीपन पीडनलेख-नबृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयन दहन दारणमादनप्राणर्नघविष-प्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च अग्नी-षोमीयत्वाज्जगतः केचिदष्टविधमाहुःशीतमुष्णं मुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति एतानि वीयार्णि स्वबलगुणोत्कर्षाद्र समभिभूया-त्म कर्म कुर्वन्ति यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात् तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेहभावाच्च मधु-रश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति शीतवीर्यत्वाता कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृ-दुशीतवीर्यत्वात् अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति उष्णवीर्यत्वात् मधुरा मत्स्याश्च कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति स्निग्धवीर्यत्वात् अम्लंकपित्थं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्यत्वात् मधुरं क्षौद्रं च तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्

netyāhuranye vīryaṃ pradhānamiti kasmāt tadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ ihauṣadhaka-rmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasāṃ grāhikāgnidīpana pīḍanalekha-nabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayana dahana dāraṇamādanaprāṇarnaghaviṣa-praśamanādīni vīryaprādhānyādbhavanti tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnī-ṣomīyatvājjagataḥ kecidaṣṭavidhamāhuḥśītamuṣṇaṃ muṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti etāni vīyārṇi svabalaguṇotkarṣādra samabhibhūyā-tma karma kurvanti yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvācca madhu-raścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvātā kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛ-duśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvāt madhurā matsyāśca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ vardhayati snigdhavīryatvāt amlaṃkapitthaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvāt madhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam

भवन्ति चात्रये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम्

bhavanti cātraye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam

ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः

ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai taikṣṇyauṣṇyalaghutāścaiva na te tatkarmakāriṇaḥ

ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः

ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ

तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति

tasmādvīryaṃ pradhānamiti

नेत्याहुरन्ये विपाकः प्रधानमिति कस्मात् सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात् इह सर्वद्र वाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति त-त्राहुरन्येप्रति रसं पाक इति केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति तत्तु न सम्यक् भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्ध-मम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात् यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति के-चिदाहुः दृष्टान्तं चोपदिशन्तियथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति केचिद्वदन्तिअबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति एवमनवस्थि-तिः तस्मादसिद्धान्त एषः आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च त-योर्मधुराख्यो गुरुः कटुकाख्यो लघुरिति तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च पृथिव्यापश्च गुर्व्यः शेषाणि लघूनितस्माद्द्विविध एव पाक इति

netyāhuranye vipākaḥ pradhānamiti kasmāt samyaṅmithyāvipakvatvāt iha sarvadra vāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti ta-trāhuranyeprati rasaṃ pāka iti kecittrividhamicchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti tattu na samyak bhūtaguṇādāmāccānyo'mlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdha-mamlatāmupaityāgneyatvāt yadyevaṃ lavaṇo'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati śleṣmā hi vidagdho lavaṇatāmupaitīti madhuro madhurasyāmlo'mlasyaivaṃ sarveṣāmiti ke-cidāhuḥ dṛṣṭāntaṃ copadiśantiyathā tāvat kṣīramukhāgataṃ pacyamānaṃ madhurameva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle'pi na parityajanti tadvaditi kecidvadantiabalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti evamanavasthi-tiḥ tasmādasiddhānta eṣaḥ āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca ta-yormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi laghūnitasmāddvividha eva pāka iti

भवन्ति चात्रद्र व्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते

bhavanti cātradra vyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate

तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते

tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate

पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसंग्रहः चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः

pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṃgrahaḥ caturṇāmapi sāmagryamicchantyatra vipaścitaḥ

तद्द्र व्यमात्मना किंचित्किंचिद्वीर्येण सेवितम् किंचिद्र सविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा

taddra vyamātmanā kiṃcitkiṃcidvīryeṇa sevitam kiṃcidra savipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā

पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् रसो नास्ति विना द्र व्याद्द्र व्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम्

pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt raso nāsti vinā dra vyāddra vyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam

जन्म तु द्र व्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः

janma tu dra vyarasayoranyonyāpekṣikaṃ smṛtam anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syāddehadehinoḥ

वीर्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्र व्याश्रयाः स्मृताः रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः

vīryasaṃjñā guṇā ye'ṣṭau te'pi dra vyāśrayāḥ smṛtāḥ raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ

द्र व्ये द्र व्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः श्रेष्ठं द्र व्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः

dra vye dra vyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ śreṣṭhaṃ dra vyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ

अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः

amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ

प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन

pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāśca svabhāvataḥ nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kadācana

सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरेचयेत् तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु

sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirvirecayet tasmāttiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्र व्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dra vyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो द्र व्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dra vyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्र व्याभिनिर्वृत्तिः उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्ज को भवतिइदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्य-मिदमाकाशीयमिति ३ तत्र स्थूलसान्द्र मन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीष-त्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं तत् स्थैर्यबलगौरवसंघातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति

tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyāddra vyābhinirvṛttiḥ utkarṣastvabhivyañja ko bhavatiidaṃ pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavya-midamākāśīyamiti 3 tatra sthūlasāndra mandasthiragurukaṭhinaṃ gandhabahulamīṣa-tkaṣāyaṃ prāyaśo madhuramiti pārthivaṃ tat sthairyabalagauravasaṃghātopacayakaraṃ viśeṣataścādhogatisvabhāvamiti

शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्र मृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ल-लवणं मधुररसप्रायमाप्यं तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धन विष्यन्दनकरमिति

śītastimitasnigdhamandagurusarasāndra mṛdupicchilaṃ rasabahulamīṣatkaṣāyāmla-lavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ tat snehanahlādanakledanabandhana viṣyandanakaramiti

उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति

uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvamiti taijasaṃ taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti

सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति

sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sparśabahulamīṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṃ tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti

श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुल माकाशीयं तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति ५

ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ śabdabahula mākāśīyaṃ tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti 5

अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किंचिद्द्र व्यमस्तीति कृत्वा तं तं यु-क्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्र व्याणि कार्मुकाणि भव-न्ति तानि यदा कुर्वन्ति स कालः यत् कुर्वन्ति तत् कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यथा कुर्वन्ति स उपायः यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति

anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiṃciddra vyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yu-ktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dra vyāṇi kārmukāṇi bhava-nti tāni yadā kurvanti sa kālaḥ yat kurvanti tat karma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yathā kurvanti sa upāyaḥ yanniṣpādayanti tat phalamiti

तत्र विरेचनद्र व्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि पृथिव्यापोगुर्व्यः तानि गुरु-त्वादधो गच्छन्ति तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् वमनद्र व्याण्य ग्नि-वायुगुणभूयिष्ठानि अग्निवायू हि लघू लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तष्ठन्ति तस्मा-द्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम् उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागमाकाशगुण भूयिष्ठं संशमनं सांग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम् अनिलस्यशोषणात्मकत्वात् दीपनम-ग्निगुणभूयिष्ठं तत्समानत्वात्लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्! एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत्

tatra virecanadra vyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpogurvyaḥ tāni guru-tvādadho gacchanti tasmādvirecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt vamanadra vyāṇya gni-vāyuguṇabhūyiṣṭhāni agnivāyū hi laghū laghutvācca tānyūrdhvamuttaṣṭhanti tasmā-dvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatobhāgamākāśaguṇa bhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ sāṃgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham anilasyaśoṣaṇātmakatvāt dīpanama-gniguṇabhūyiṣṭhaṃ tatsamānatvātlekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham! evamauṣadhakarmāṇyanumānāt sādhayet

भवन्ति चात्रभूतेजोवारिजैर्द्र व्यैः शमं याति समीरणः भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम्

bhavanti cātrabhūtejovārijairdra vyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim

खतेजोनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः

khatejonilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mārutaḥ

आग्नेयमेव यद्द्र व्यं तेन पित्तमुदीर्यते वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते

āgneyameva yaddra vyaṃ tena pittamudīryate vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate

एवमेतद्गुणाधिक्यं द्र व्ये द्र व्ये विनिश्चितम् द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत्

evametadguṇādhikyaṃ dra vye dra vye viniścitam dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā doṣeṣu cācaret

तत्र य इमे गुणा वीर्यसंज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिल विश-दास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ पृथिव्य म्बुगुण-भूयिष्ठः स्नेहः तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं क्षितिस-मीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यंविपाकावुक्तगुणौ तत्र उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ शीतमृ-दुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः लघुपाकः पाकः श्लेष्मघ्नः तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः पिच्छिलविश-दौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् गुरुपा-कः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्य मुपलक्षयेत् तद्यथामधुरो गुरुश्च पार्थिवः मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति

tatra ya ime guṇā vīryasaṃjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchila viśa-dāsteṣāṃ tīkṣṇoṣṇāvāgneyau śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau pṛthivya mbuguṇa-bhūyiṣṭhaḥ snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ kṣitisa-mīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ vaiśadyaṃvipākāvuktaguṇau tatra uṣṇasnigdhau vātaghnau śītamṛ-dupicchilāḥ pittaghnāḥ tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ gurupāko vātapittaghnaḥ laghupākaḥ pākaḥ śleṣmaghnaḥ teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ picchilaviśa-dau cakṣuḥsparśābhyāṃ snigdharūkṣau cakṣuṣā tīkṣṇo mukhe duḥkhotpādanāt gurupā-kaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣya mupalakṣayet tadyathāmadhuro guruśca pārthivaḥ madhuraḥ snigdhaścāpya iti

भवति चात्रगुणा य उक्ता द्र व्येषु शरीरेष्वपि ते तथा स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्र व्यहेतुकाः

bhavati cātraguṇā ya uktā dra vyeṣu śarīreṣvapi te tathā sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dra vyahetukāḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्र व्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dra vyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto rasaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाःशब्दस्पर्शरूप र-सगन्धाः तस्मादाप्यो रसः परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवे-शाच्च सर्वेषु सर्वेषांसान्निध्यमस्ति उत्कर्षापकर्षात्तउ ग्रहणम् स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते तद्यथामधुरोऽम्लो लवणः क-टुकस्तिक्तः कषाय इति ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते तत्र भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः तोयाग्निगुणबाहुल्या-ल्लवणः वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः वाय्वा काशगुणबाहुल्यात्तिक्तः पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात्कषाय इति

ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyamekottaraparivṛddhāḥśabdasparśarūpa ra-sagandhāḥ tasmādāpyo rasaḥ parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānuprave-śācca sarveṣu sarveṣāṃsānnidhyamasti utkarṣāpakarṣāttau grahaṇam sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate tadyathāmadhuro'mlo lavaṇaḥ ka-ṭukastiktaḥ kaṣāya iti te ca bhūyaḥ parasparasaṃsargāttriṣaṣṭidhā bhidyante tatra bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ toyāgniguṇabāhulyā-llavaṇaḥ vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ vāyvā kāśaguṇabāhulyāttiktaḥ pṛthivyanilaguṇabāhulyātkaṣāya iti

तत्र मधुराम्ललवणा वातघ्नाः मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः

tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ

तत्र वायोरात्मैवात्मा पित्तमाग्नेयं श्लेष्मा सौम्य इति

tatra vāyorātmaivātmā pittamāgneyaṃ śleṣmā saumya iti

त एते रसाः स्वयोनिवर्धना अन्ययोनिप्रशमनाश्च

ta ete rasāḥ svayonivardhanā anyayonipraśamanāśca

केचिदाहुःअग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाःसौम्या आग्नेयाश्च मधुरति-क्तकषायाः सौम्याः कट्वम्ललवणा आग्नेयाः तत्र मधुराम्ललवणाः स्नि-ग्धा गुरवश्च कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च सौम्याः शीताः आग्नेया उष्मा

kecidāhuḥagnīṣomīyatvājjagato rasā dvividhāḥsaumyā āgneyāśca madhurati-ktakaṣāyāḥ saumyāḥ kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ tatra madhurāmlalavaṇāḥ sni-gdhā guravaśca kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca saumyāḥ śītāḥ āgneyā uṣmā

तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः तस्य समानयोनिः क-षायो रसः सोऽस्य शैत्याच्छत्यं वर्धयति रौक्ष्याद्रौ क्ष्यं लाघवाल्लाघवं वैशद्याद्वैशद्यं वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति

tatra śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ tasya samānayoniḥ ka-ṣāyo rasaḥ so'sya śaityācchatyaṃ vardhayati raukṣyādrau kṣyaṃ lāghavāllāghavaṃ vaiśadyādvaiśadyaṃ vaiṣṭambhyādvaiṣṭambhyamiti

औष्ण्यतैक्ष्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं तस्य समानयोनिः कटुको रसः सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं रौक्ष्याद्रौ क्ष्यं लाघवाल्लाघवं वैशद्याद्वैशद्यमिति

auṣṇyataikṣyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ tasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ so'sya auṣṇyādauṣṇyaṃ vardhayati taikṣṇyāttaikṣṇyaṃ raukṣyādrau kṣyaṃ lāghavāllāghavaṃ vaiśadyādvaiśadyamiti

माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा तस्य समान योनिर्मधुरो रसः सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति स्नेहात् स्नेहं गौरवाद्गौरवं शैत्याच्छत्यं पैच्छिल्यात् पैच्छिल्यमिति

mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā tasya samāna yonirmadhuro rasaḥ so'sya mādhuryānmādhuryaṃ vardhayati snehāt snehaṃ gauravādgauravaṃ śaityācchatyaṃ paicchilyāt paicchilyamiti

तस्य पुनरन्योनिः कटुको रसः स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्मा-धुर्यमभिभवति रौक्ष्यात् स्नेहं लाघवाद्गौरवम् औष्ण्याच्छत्यं वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति

tasya punaranyoniḥ kaṭuko rasaḥ sa śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmā-dhuryamabhibhavati raukṣyāt snehaṃ lāghavādgauravam auṣṇyācchatyaṃ vaiśadyāt paicchilyamiti tadetannidarśanamātramuktaṃ bhavati

रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः--तत्र यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्ल यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां च स्रावयति स कटुकः यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति

rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ--tatra yaḥ paritoṣamutpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa madhuraḥ yo dantaharṣamutpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati so'mla yo bhaktarucimutpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati sa lavaṇaḥ yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte nāsikāṃ ca srāvayati sa kaṭukaḥ yo gale coṣamutpādayati mukhavaiśadyaṃ janayati bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa tiktaḥ yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti

रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःतत्र मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजः शुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाह प्रश-मनः षडिन्द्रि यप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमा-सेव्य मानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापा दयति तथाऽबुदश्लीपद बस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति

rasaguṇānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥtatra madhuro raso rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaujaḥ śukrastanyavardhanaścakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo balakṛtsandhānaḥ śoṇitarasaprasādano bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastṛṣṇāmūrcchādāha praśa-manaḥ ṣaḍindri yaprasādanaḥ kṛmikaphakaraśceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamā-sevya mānaḥ kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpā dayati tathā'budaślīpada bastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīñjanayati

अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिः शीतः क्लेदनः प्रायशो हृद्यश्चेति स एवंगुणोऽप्येकएवार्थमुपसेव्यमानो दन्त-हर्षनयनसंमीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति

amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥ śītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaśceti sa evaṃguṇo'pyekaevārthamupasevyamāno danta-harṣanayanasaṃmīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati tathā kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti

लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्र-त्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रि योपताप मुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति

lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛduṣṇaḥ sarvarasapra-tyanīko mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraśceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamāno gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendri yopatāpa mukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnāpādayati

कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठक-ण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति स एवंगुणोप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठ शोषदाहसंता-पबल विघातकम्पतोदभेदकृत करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति

kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhaka-ṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhavicchedano'vasādanaḥ stanyaśukramedasāmupahantā ceti sa evaṃguṇopyeka evātyarthamupasevyamāno bhramamadagalatālvoṣṭha śoṣadāhasaṃtā-pabala vighātakampatodabhedakṛta karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlānāpādayati

तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थ मुपसेव्यमानोगात्रमन्यास्तम्भाक्षेप कार्दितशिरः शूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति

tiktaśchedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyartha mupasevyamānogātramanyāstambhākṣepa kārditaśiraḥ śūlabhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati

कषायः संग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनोलेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोप-शोषण श्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदरा-ध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भगात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति

kaṣāyaḥ saṃgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhanolekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopa-śoṣaṇa śceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno hṛtpīḍāsyaśoṣodarā-dhmānavākyagrahamanyāstambhagātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīñjanayati

अतः सर्वेषामेव द्र व्याण्युपदेक्ष्यामः तद्यथा काकोल्यादिः क्षीरघृतव सा-मज्जशालिषष्टिकयवगोधूममापशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकाला बू-कालिन्दकतकगिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाशमर्यमधूकद्रा क्षाखर्जूरराजा दनतालनालिकेरेक्षुविकारवलातिबलात्मगुप्ताविदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीर मोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः

ataḥ sarveṣāmeva dra vyāṇyupadekṣyāmaḥ tadyathā kākolyādiḥ kṣīraghṛtava sā-majjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāpaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālā bū-kālindakatakagiloḍyapriyālapuṣkarabījakāśamaryamadhūkadrā kṣākharjūrarājā danatālanālikerekṣuvikāravalātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīra moraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni samāsena madhuro vargaḥ

दाडिमामलकमा तुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकति-न्तिडीककोशाम्रक भव्यपारावतवेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसु-राशुक्तसौवीरकतु षोदकधान्याम्लप्रभृतीनिसमासेनाम्लो वर्गः सैन्धवसौव-र्चलविडपाक्यरोम कसामुद्र कपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः

dāḍimāmalakamā tuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakati-ntiḍīkakośāmraka bhavyapārāvatavetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasu-rāśuktasauvīrakatu ṣodakadhānyāmlaprabhṛtīnisamāsenāmlo vargaḥ saindhavasauva-rcalaviḍapākyaroma kasāmudra kapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni samāsena lavaṇo vargaḥ

पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिव कुष्ठदेवदारुहरेणुकावल्गुजफलचण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलु प्रभृतीनि सालसारादिश्चप्रायशः कटुको वर्गः

pippalyādiḥ surasādiḥ śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśiva kuṣṭhadevadāruhareṇukāvalgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīlu prabhṛtīni sālasārādiścaprāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ

आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्रा द्वयेन्द्र यववरुणस्वादुक-ण्टकसप्तपर्णबृहती द्वयशङ्खिनीद्र वन्ती त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवा-र्ताककरीरकरवीर सुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती-सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः २३ न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादीरोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुल-तिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः

āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrā dvayendra yavavaruṇasvāduka-ṇṭakasaptaparṇabṛhatī dvayaśaṅkhinīdra vantī trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavā-rtākakarīrakaravīra sumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī-suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ 23 nyagrodhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādīrodhrādistriphalāśallakījambvāmrabakula-tindukaphalāni katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiśca prāyaśaḥ kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ

तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति तद्यथापञ्चदश द्विकाः विंशतिस्त्रि-काः पञ्चदश चतुष्काः षट् पञ्चकाः एकशः षड्रसाः एकःषट्क इति तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः

tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogāstriṣaṣṭirbhavanti tadyathāpañcadaśa dvikāḥ viṃśatistri-kāḥ pañcadaśa catuṣkāḥ ṣaṭ pañcakāḥ ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ ekaḥṣaṭka iti teṣāmanyatra prayojanāni vakṣyāmaḥ

भवति चात्रजग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः

bhavati cātrajagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयोनाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyonāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो वमनद्र व्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vamanadra vyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वमनद्र व्याणां फलादीनां मदनफलानि श्रेष्ठतमानि भवन्ति अथ मदनपु-ष्पाणामातपपरिशुष्काणां चूर्णप्रकुञ्जं प्रत्यक्पुष्पासदापुष्पीनिम्ब कषायाणा-मन्यतमेनालोड्य मधुसैन्धवयुक्तां पुषपचूर्णमात्रां पाययित्वा वामयेत् मद-नशलाटुचूर्णान्येवं वा बकुलरम्यकोपयुक्तानि मधुलवण युक्तान्यभिप्रतप्तानि मदनशलाटुचूर्णसिद्धां वा तिलतण्डुलयवागूम् निर्वृत्तानां वा नातिहरित-पाण्डूनां कुशमूढाववद्धमृद्गोमयप्रलिप्तानां यवबुतिउ!षिमुद्गमाषशाल्यादिधा-न्यराशावष्टरात्रोषितक्लिन्नभिन्नानां फलानां फलपिप्पलीरुद्धृत्यातपे शोषयेत् तासां दधिमधुपललविमृदितपरि शुष्काणां सुभाजनस्थानामन्तर्नखमुइष्टमु-ष्णे यष्टीमधुककषाये कोविदारादी नामन्यतमे वा कषाये प्रमृद्य रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तमाशीर्भिरभिमन्त्रितमुदङ्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेदनेनमन्त्रेणाभिमन्त्र्! य ब्रह्मदक्षा श्विरुद्रे न्द्र भूचन्द्रा र्कानलानिलाः ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसंघाश्च पान्तु ते

vamanadra vyāṇāṃ phalādīnāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti atha madanapu-ṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṃ cūrṇaprakuñjaṃ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimba kaṣāyāṇā-manyatamenāloḍya madhusaindhavayuktāṃ puṣapacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet mada-naśalāṭucūrṇānyevaṃ vā bakularamyakopayuktāni madhulavaṇa yuktānyabhiprataptāni madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā tilataṇḍulayavāgūm nirvṛttānāṃ vā nātiharita-pāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavabutiu!ṣimudgamāṣaśālyādidhā-nyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalānāṃ phalapippalīruddhṛtyātape śoṣayet tāsāṃ dadhimadhupalalavimṛditapari śuṣkāṇāṃ subhājanasthānāmantarnakhamuiṣṭamu-ṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārādī nāmanyatame vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktamāśīrbhirabhimantritamudaṅmukhaḥ prāṅmukhamāturaṃ pāyayedanenamantreṇābhimantr! ya brahmadakṣā śvirudre ndra bhūcandrā rkānalānilāḥ ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāśca pāntu te

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te

विशेषेण श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायान्तर्विद्र धिषु अप्रवर्तमाने वा दोषे पिप्पली-वचागौरसर्षपकल्कोन्मिश्रैः सलवणैरुष्णाम्बुभिः पुनः पुनः प्रवर्तयेदासम्य-ग्वान्तलक्षणादिति मदनफलमज्जचूर्णं वा तत्क्वाथपरिभावितं मदनफलक-षायेण मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसः सन्तानिकां क्षौद्र युक्तां मदनफल-मज्जसिद्धं वा पयः मदनफलमज्जसिद्धेन वा पयसा यवागूम् अधोभागासृ-क्पित्तहृद्दाहयोः मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसो दधिभावमुपगतस्य दध्यु-त्तरं दधि वा कफप्रसेकच्छर्दिमूर्च्छातमकेषु मदनफलमज्जरसं स्नेहं वा भ-ल्लातकस्नहेवदादाय फाणितीभूतं लेहयेत् आतपपरिशुष्कं वा तमेव जी-वन्तीकषायेण पित्ते कफस्थानगते मदनफलमज्जक्वाथं वा पिप्पल्यादिप्रती-वापं तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेण संतर्पणकफजव्याधिहरं मदनफलमज्जचूर्णं वा मधूककाश्मर्यद्रा क्षाकषायेण मदनफलविधानमुक्तम्

viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidra dhiṣu apravartamāne vā doṣe pippalī-vacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇairuṣṇāmbubhiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāsamya-gvāntalakṣaṇāditi madanaphalamajjacūrṇaṃ vā tatkvāthaparibhāvitaṃ madanaphalaka-ṣāyeṇa madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ santānikāṃ kṣaudra yuktāṃ madanaphala-majjasiddhaṃ vā payaḥ madanaphalamajjasiddhena vā payasā yavāgūm adhobhāgāsṛ-kpittahṛddāhayoḥ madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvamupagatasya dadhyu-ttaraṃ dadhi vā kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ vā bha-llātakasnahevadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet ātapapariśuṣkaṃ vā tameva jī-vantīkaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādipratī-vāpaṃ taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇa saṃtarpaṇakaphajavyādhiharaṃ madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkakāśmaryadrā kṣākaṣāyeṇa madanaphalavidhānamuktam

जीमूतककुसुमचूर्णं पूर्ववदेव क्षीरेण निर्वृत्तेषु क्षीरयवागूं रोमशेषु सन्तानि-कां अरोमशेषु दध्युत्तरं हरितपाण्डुषु दधि तत्कषायसंसृष्टां वा सुरां कफारोचककासश्वासपाण्डुरोगयक्ष्मसु पर्यागतेषुमदनफलमज्जवदुपयोगः

jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavadeva kṣīreṇa nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ romaśeṣu santāni-kāṃ aromaśeṣu dadhyuttaraṃ haritapāṇḍuṣu dadhi tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu paryāgateṣumadanaphalamajjavadupayogaḥ

तद्वदेव कुटजफलविधानम्

tadvadeva kuṭajaphalavidhānam

कृतवेधनानामप्येष एव कल्पः

kṛtavedhanānāmapyeṣa eva kalpaḥ

इक्ष्वाकुकुसुमचूर्णं वा पूर्ववत् एवं क्षीरेण कासश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोगः

ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat evaṃ kṣīreṇa kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ

धामार्गवस्यापि मदनफलमज्जवदुपयोगः विशेषतस्तु गरगुल्मोदरकासश्वासश्लेष्मामयेषु वायौच कफस्थानगते

dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayogaḥ viśeṣatastu garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyauca kaphasthānagate

कृतवेधनफलपिप्पलीनां वमनद्र व्यकषायपरिपीतानां बहुशश्चूर्णमुत्पलादि-षुदत्तमाघ्रातं वामयति तत्त्वनवबद्धदोषेषु यवागूमाकण्ठात्पीतवत्सु च विदध्यात् वमनविरेचनशिरोविरेचनद्र व्याण्येवं वा प्रधानतमानि भवन्ति

kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ vamanadra vyakaṣāyaparipītānāṃ bahuśaścūrṇamutpalādi-ṣudattamāghrātaṃ vāmayati tattvanavabaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt vamanavirecanaśirovirecanadra vyāṇyevaṃ vā pradhānatamāni bhavanti

भवतश्चात्र वमनद्र व्ययोगाणां दिगियं संप्रकीर्तिता तान् विभज्य यथाव्याधि कालशक्तिविनिश्चयात्

bhavataścātra vamanadra vyayogāṇāṃ digiyaṃ saṃprakīrtitā tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt

कषायैः स्वरसैः कल्कैश्चूर्णैरपि च बुद्धिमान् पेयलेह्याद्यभोज्येषु वमनान्युपकल्पयेत्

kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiścūrṇairapi ca buddhimān peyalehyādyabhojyeṣu vamanānyupakalpayet

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्र व्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanadra vyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो विरेचनद्र व्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto virecanadra vyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अरुणाभं त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठं मूलविरेचने प्रधानं तिल्वकस्त्वक्षु फलेष्वपि हरीतकी

aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī

तैलेष्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका सुधापयः पयःसूक्तमिति प्राधान्यसंग्रहः तेषां विधानं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

वैरेचनद्र व्यरसानुपीतं मूलं महत्त्रैवृतमस्तदोषम् चूर्णीकृतं सैन्धवनागराढ्यमम्लैः पिबेन्मारुतरोगजुष्टः

vairecanadra vyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ

इक्षोर्विकारैर्मधुरै रसैस्तत् पैत्ते गदे क्षीरयुतं पिबेच्च गुडूच्यरिष्टत्रिफलारसेन सव्योषमूत्रं कफजे पिबेत्तत्

ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat

त्रिवर्णकत्र्! यूषणयुक्तमेतद्गुडेन लिह्यादनवेन चूर्णम् प्रस्थे च तन्मूलरसस्य दत्वा तन्मूलकल्कं कुडवप्रमाणम्

trivarṇakatr! yūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam

कर्षोन्मिते सैन्धवनागरे च विपाच्य कल्कीकृतमेतदद्यात् तत्कल्कभागः समहौषधार्धः ससैन्धवो मूत्रयुतश्च पेयः

karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ

समास्त्रिवृन्नागरकाभयाः स्युर्भागार्धकं पूगफलं सुपक्वम् विडङ्गसारो मरिचं सदारु योगः ससिन्धूद्भवमूत्रयुक्तः

samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ

विरेचनद्र व्यभवं तु चूर्णं रसेन तेषां भिषजा विमृद्य तन्मूलसिद्धेन च सर्पिषाऽक्त सेव्यं तदाज्ये गुटिकीकृतं च

virecanadra vyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya tanmūlasiddhena ca sarpiṣā'kta sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca

गुडे च पाकाभिमुखे निधाय चूर्णीकृतं सम्यगिदं विपाच्य शीतं त्रिजाताक्तमथो विमृद्य योगानुरूपा गुटिकाः प्रयोज्याः

guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ

वैरेकीयद्र व्यचूर्णस्य भागं सिद्धं सार्धं क्वाथभागैश्चतुर्भिः आमृद्गीयात् सर्पिषा तच्छृतेन तत्क्वाथोष्मस्वेदितं सामितं च

vairekīyadra vyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ āmṛdgīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca

पाकप्राप्ते फाणिते चूर्णितं तत् क्षिप्तं पक्वं चावतार्य प्रयत्नात् शीतीभूता मोदका हृद्यगन्धाः कार्यास्त्वेते भक्ष्यकल्पाः समासात्

pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt

रसेन तेषां परिभाव्य मुद्गान् यूषः ससिन्धूद्भवसर्पिरिष्टः वैरेचनेऽन्यैरपि वैदलैः स्यादेवं विदध्याद्वमनौषधैश्च

rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ vairecane'nyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca

भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः प्रतिबध्य रज्ज्वा पक्वं च सम्यक् पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम्

bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam

सिताजगन्धात्वक्क्षीरीविदारीत्रिवृतः समाः लिह्यान्मधुघृताभ्यां तु तृड्दाहज्वरशान्तये

sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye

शर्कराक्षौद्र संयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम्

śarkarākṣaudra saṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam

पचेल्लेहं सिताक्षौद्र पलार्धकुडवान्वितम् त्रिवृच्चूर्णयुतं शीतं पित्तघ्नं तद्विरेचनम्

pacellehaṃ sitākṣaudra palārdhakuḍavānvitam trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam

त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीर्मधुनाऽप्नुयात् सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम्

trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā'pnuyāt sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam

बीजाढ्यपथ्याकाश्मर्यधात्रीदाडिमकोलजान् तैलभृष्टान् रसानम्लफलैरावाप्य साधयेत्

bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet

घनीभूतं त्रिसौगन्ध्यत्रिवृत्क्षौद्र समन्वितम् लेह्यमेतत्कफप्रायैः सुकुमारैर्विरेचनम्

ghanībhūtaṃ trisaugandhyatrivṛtkṣaudra samanvitam lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam

नीलीतुल्यं त्वगेलं च तैस्त्रिवृत्ससितोपला चूर्णं संतर्पणं क्षौद्र फलाम्लं सन्निपातनुत्

nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudra phalāmlaṃ sannipātanut

त्रिवृच्छ्यामासिताकृष्णात्रिफलामाक्षिकैः समैः मोदकाः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहाः

trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ

त्रिवृद्भागास्त्रयः प्रोक्तास्त्रिफला तत्समा तथा क्षारकृष्णाविडङ्गानि संचूर्ण्य मधुसर्पिषा

trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā

लिह्याद्गुडेन गुटिकाः कृत्वा वाऽप्यथ भक्षयेत् कफवातकृतान् गुल्मान् प्लीहोदरहलीमकान्

lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha bhakṣayet kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān

हन्त्यन्यानपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् चूर्णं श्यामा त्रिवृन्नीली कट्वी मुस्ता दुरालभा

hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā

चव्येन्द्र बीजं त्रिफला सर्पिर्मांसरसाम्बुभिः पीतं विरेचनं तद्धि रूक्षाणामपि शस्यते

cavyendra bījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate

वैरेचनिकनिःक्वाथभागाः शीतास्त्रयो मताः द्वौ फाणितस्य तच्चापि पुनरग्नावधिश्रयेत्

vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet

तत् साधुसिद्धं विज्ञाय शीतं कृत्वा निधापयेत् कलसे कृतसंस्कारे विभज्यर्तू हिमाहिमौ

tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau

मासादूर्ध्वं जातरसं मधुगन्धं वरासवम् पिबेदसावेव विधिः क्षारमूत्रासवेष्वपि

māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi

वैरेचनिकमूलानां क्वाथे माषान् सुभावितान् सुधौतांस्तत्कषायेण शालीनां चापि तण्डुलान्

vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān

अवक्षुद्यैकतः पिण्डान् कृत्वा शुष्कान् सुचूर्णितान् शालितण्डुलचूर्णं च तत्कषायोष्मसाधितम्

avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam

तस्य पिष्टस्य भागांस्त्रीन् किण्वभागविमिश्रितान् मण्डोदकार्थे क्वाथं च दद्यात्तत्सर्वमेकतः

tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ

निदध्यात्कलसे तां तु सुरां जातरसां पिबेत् एष एव सुराकल्पो वमनेष्वपि कीर्तितः

nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ

मूलानि त्रिवृदादीनां प्रथमस्य गणस्य च महतः पञ्चमूलस्य मूर्वाशार्ङ्गष्टयोरपि

mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi

सुधां हैमवतीं चैव त्रिफलातिविषे वचाम् संहृत्यैतानि भागौ द्वौ कारयेदेकमेतयोः

sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ

कुर्यान्निःक्वाथमेकस्मिन्नेकस्मिंश्चूर्णमेव तु क्षुण्णांस्तस्मिंस्तु निःक्वाथे भावयेद्बहुशो यवान्

kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān

शुष्काणां मृदुभृष्टानां तेषां भागास्त्रयो मताः चतुर्थं भागमावाप्य चूर्णानामत्र कीर्तितम्

śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam

प्रक्षिप्य कलसे सम्यक् ततस्तं तदनन्तरम् तेषामेव कषायेण शीतलेन सुयोजितम्

prakṣipya kalase samyak tatastaṃ tadanantaram teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam

पूर्ववत् सन्निदध्यात्तु ज्ञेयं सौवीरकं हि तत् पूर्वोक्तं वर्गमाहृत्य द्विधा कृत्वैकमेतयोः

pūrvavat sannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ

भागं संक्षुद्य संसृज्य यवैः स्थाल्यामधिश्रयेत् अजशृङ्ग्याः कषायेण तमभ्यासिच्य साधयेत्

bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayet ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet

सुसिद्धांश्चावतार्यैतानौषधिभ्यो विवेचयेत् विमृद्य सतुषान् सम्यक् ततस्तान् पूर्ववन्मितान्

susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān

पूर्वोक्तौषधभागस्य चूर्णं दत्त्वा तु पूर्ववत् तेनैव सह यूषेण कलसे पूर्ववत् क्षिपेत्

pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet

ज्ञात्वा जातरसं चापि तत्तुषोदकमादिशेत् तुषाम्बुसौवीरकयोर्विधिरेष प्रकीर्तितः

jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ

षड्रात्रात् सप्तरात्राद्वा ते च पेये प्रकीर्तिते वैरेचनेषु सर्वेषु त्रिवृन्मूलविधिः स्मृतः

ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite vairecaneṣu sarveṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ

दन्तीद्र वन्त्योर्मूलानि विशेषान्मृत्कुशान्तरे पिप्पलीक्षौद्र युक्तानि स्विन्नान्युद्धृत्य शोषयेत्

dantīdra vantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare pippalīkṣaudra yuktāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet

ततस्त्रिवृद्विधानेन योजयेच्छ्लेष्मपित्तयोः तयोः कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत्

tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet

सर्पिश्च पक्वं वीसर्पकक्षादाहालजीर्जयेत् मेहगुल्मानिलश्लेष्मविबन्धांस्तैलमेव च

sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca

चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसंरोधजा रुजः दन्तीद्र वन्तीमरिचकनकाह्वयवासकैः

catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ dantīdra vantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ

विश्वभेषजमृद्वीकाचित्रकैर्मूत्रभावितम् सप्ताहं सर्पिषा चूर्णं योज्यमेतद्विरेचनम्

viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam

जीर्णे संतर्पणं क्षौद्रं पित्तश्लेष्मरुजापहम् अजीर्णपार्श्वरुक्पाण्डुप्लीहोदरनिबर्हणम्

jīrṇe saṃtarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam

गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्युः पलं पलम् दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa

कृत्वैतान्मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि ततः खादेदुष्णतोयसेवी निर्यन्त्रणास्त्विमे

kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame'hani tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime

दोषघ्ना ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठनाशनाः व्योषं त्रिजातकं मुस्ता विडङ्गामलके तथा

doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā

नवैतानि समांशानि त्रिवृदष्टगुणानि वै श्लक्ष्णचूर्णीकृतानीह दन्तीभागद्वयं तथा

navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā

सिर्वाणि चूर्णितानीह गालितानि विमिश्रयेत् षड्भिश्च शर्कराभागैरीषत्सैन्धवमाक्षिकैः

sirvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ

पिण्डितं भक्षयित्वा तु ततः शीताम्बु पाययेत् बस्तिरुक्तृड्ज्वरच्छर्दिशोषपाण्डुभ्रमापहम्

piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham

निर्यन्त्रणमिदं सर्वविषघ्नं तु विरेचनम् त्रिवृदष्टकसंज्ञोऽय प्रशस्तः पित्तरोगिणाम्

niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam trivṛdaṣṭakasaṃjño'ya praśastaḥ pittarogiṇām

भक्ष्यः क्षीरानुपानो वा पित्तश्लेष्मातुरैर्नरैः भक्ष्यरूपसधर्मत्वादाढ्येष्वेव विधीयते

bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate

तिल्वकस्य त्वचं बाह्यामन्तर्वल्कविवर्जिताम् चूर्णयित्वा तु द्वौ भागौ तत्कषायेण गालयेत्

tilvakasya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet

तृतीयं भावितं तेन भागं शुष्कं तु भावितम् दशमूलीकषायेण त्रिवृद्वत्संप्रयोजयेत्

tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsaṃprayojayet

विधानं त्वक्षु निर्दिष्टं फलानामथ वक्ष्यते हरीतक्याः फलं त्वस्थिविमुक्तं दोषवर्जितम्

vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam

योज्यं त्रिवृद्विधानेन सर्वव्याधिनिबर्हणम् रसायनं परं मेध्यं दुष्टान्तर्व्रणशोधनम्

yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam

हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् मरिचानि च तत्सर्वं गोमूत्रेण विरेचनम्

harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam

हरीतकी भद्र दारु कुष्ठं पूगफलं तथा सैन्धवं सृङ्गवेरं च गोमूत्रेण विरेचनम्

harītakī bhadra dāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā saindhavaṃ sṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam

नीलिनीफलचूर्णं तु नागराभययोस्तथा लिह्याद्गुडेन सलिलं पश्चादुष्णं पिबेन्नरः

nīlinīphalacūrṇaṃ tu nāgarābhayayostathā lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ

पिप्पल्यादिकषायेण पिबेत्पिष्टां हरीतकीम् सैन्धवोपहितां सद्य एष योगो विरेचयेत्

pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन वा सैन्धवोपहिता वाऽपि सातत्येनाग्निदीपनी

harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī

वातानुलोमनी वृष्या चेन्द्रि याणां प्रसादनी संतर्पणकृतान् रोगान् प्रायो हन्ति हरीतकी

vātānulomanī vṛṣyā cendri yāṇāṃ prasādanī saṃtarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī

शीतमामलकं रूक्षं पित्तमेदःकफापहम् बिभीतकमनुष्णं तु कफपित्तनिबर्हणम्

śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam

त्रीण्यप्यम्लकषायाणि सतिक्तमधुराणि च त्रिफला सर्वरोगघ्नी त्रिभागघृतमूर्च्छिता

trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā

वयसः स्थापनं चापि कुर्यात् संततसेविता हरीतकीविधानेन फलान्येवं प्रयोजयेत्

vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt saṃtatasevitā harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet

विरेचनानि सर्वाणि विशेषाच्चतुरङ्गुलात् फलं काले समुद्धृत्य सिकतायां निधापयेत्

virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet

सप्ताहमातपे शुष्कमतो मज्जानमुद्धरेत् तैलं ग्राह्यं जले पक्त्वा तिलवद्वा प्रपीड्य च

saptāhamātape śuṣkamato majjānamuddharet tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca

तस्योपयोगो बालानां यावद्वर्षाणि द्वादश लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठत्रिकटुकान्वितम्

tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam

सुखोदकं चानुपिबेदेष योगो विरेचयेत् एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन तु

sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu

युक्तं पीतं तथा क्षीररसाभ्यां तु विरेचयेत् बालवृद्धक्षतक्षीणंसुकुमारेषु योजितम्

yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet bālavṛddhakṣatakṣīṇaṃsukumāreṣu yojitam

फलानां विधिरुद्दिष्टः क्षीराणां शृणु शुश्रुत विरेचनानां तीक्ष्णानां पयः सौधं परं मतम्

phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu śuśruta virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam

अज्ञप्रयुक्तं तद्धन्ति विषवत् कर्मविभ्रमात् विजानता प्रयुक्तं तु महान्तमपि संचयम्

ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi saṃcayam

भिनत्त्याश्वेव दोषाणां रोगान् हन्ति च दुस्तरान् महत्याः पञ्चमूल्यास्तु बृहत्योश्चैकशः पृथक्

bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak

कषायैः समभागं तु तदङ्गारेषु शोषितम् अम्लादिभिः पूर्ववत्तु प्रयोज्यं कोलसंमितम्

kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu śoṣitam amlādibhiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasaṃmitam

महावृक्षपयः पीतैर्यवागूस्तण्डुलैः कृता पीता विरेचयत्याशु गुडेनोत्कारिका कृता

mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā

लेहो वा साधितः सम्यक् स्नुहीक्षीरपयोघृतैः भावितास्तुस्नुहीक्षीरे पिप्पल्यो लवणान्विताः

leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ bhāvitāstusnuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ

चूर्णं काम्पिल्लकं वाऽपि तत्पीतं गुटिकीकृतम् सप्तला शङ्खिनी दन्ती त्रिवृदारग्वधं गवाम्

cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tatpītaṃ guṭikīkṛtam saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām

मूत्रेणाप्लाव्य सप्ताहं स्नुहीक्षीरे ततः परम् कीर्णं तेनैव चूर्णेन माल्यं वसनमेव च

mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca

आघ्रायावृत्य वा सम्यङ्मृदुकोष्ठो विरिच्यते क्षीरत्वक्फलमूलानां विधानैः परिकीर्तितैः अवेक्ष्य सम्यग्रोगादीन् यथावदुपयोजयेत्

āghrāyāvṛtya vā samyaṅmṛdukoṣṭho viricyate kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet

त्रिवृच्छाणा मितास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः

trivṛcchāṇā mitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ

लिह्यात् सर्पिर्मधुभ्यां च मोदकं वा गुडेन वा भक्षयेन्निष्परीहारमेतच्छ्रेष्ठं विरेचनम्

lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam

गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम् कफवातकृतांश्चान्यान् व्याधीनेतद्व्यपोहति

gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati

घृतेषु तैलेषु पयःसु चापि मद्येषु मूत्रेषु तथा रसेषु भक्ष्यान्नलेह्येषु च तेषु तेषु विरेचनान्यग्रमतिर्विदध्यात्

ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt

क्षीरं रसः कल्कमथो कषायः शृतश्च शीतश्च तथैव चूर्णम् कल्पाः षडेते खलु भेषजानां यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः

kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva cūrṇam kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विरेचनद्र व्यविकल्पविज्ञानीयो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadra vyavikalpavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ

पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो द्र वद्र व्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dra vadra vyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्च्छातन्द्रा निद्रा दाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमं च

pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrā nidrā dāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca

तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदवि किरकेदारपल्वलादिषु स्थानेष्ववस्थितमिति

tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavi kirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti

तत्र लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यमुदकानि संभवन्ति इत्येके भाषन्ते

tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni saṃbhavanti ityeke bhāṣante

तत्तु न सम्यक् पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्क-र्षापकर्षेण तत्र स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम् आ-काशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम् अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः तत् प्रधानम् व्यक्तरसत्वात् तत्पेयमान्तरीक्षालाभे

tattu na samyak pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutka-rṣāpakarṣeṇa tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam ā-kāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānam vyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣālābhe

तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् तद्यथाधारं कारं तौषारं हैममिति तेषां धारं प्रधानं लघुत्वात् तत् पुनर्द्विविधंगाङ्गं सामुद्रं चेति तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्राय-शो वर्षति तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्वीत शाल्योदनपिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत स यदि मुहूर्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्र मिति विद्यात् तन्नोपादेयम् सामुद्र मप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति गाङ्गं पुनः प्रधानं तदुपाददीताश्वयुजे मासि शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् तत् सर्वकालमुपयुञ्जीत तस्यालाभे भौमम् तच्चाकाशगुण बहु-लम् तत् पुनः सप्तविधम् तद्यथाकौपं नादेयं सारसं ताडागं प्रास्रवणम् औद्भिदं चौण्ट्यमिति

tatrāntarīkṣaṃ caturvidham tadyathādhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃgāṅgaṃ sāmudraṃ ceti tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāya-śo varṣati tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtaṃ sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudra miti vidyāt tannopādeyam sāmudra mapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt tat sarvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam taccākāśaguṇa bahu-lam tat punaḥ saptavidham tadyathākaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇam audbhidaṃ cauṇṭyamiti

तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत महागुणत्वात्शरदि सर्वं प्रसन्नत्वात् हेमन्ते सारसं ताडागं वावसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा ग्रीष्मेऽप्येवं प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति

tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvātśaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vāvasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme'pyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti

कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम्

kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam

योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु

yo'vagāheta varṣāsu pibedvā'pi navaṃ jalam sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu

तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं रविशशिकिरणानि लैना-भिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं तद्व्यापन्नमिति विद्यात् तस्य स्पर्शरूपरसगन्ध-वीर्यविपाकदोषाः षट् संभवन्ति तत्र खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः व्यक्तरसता रसदोषः अनिष्टगन्धता गन्धदोषाः यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स वीर्यदोषः यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति त एते आन्तरिक्षे न सन्ति

tatra yat paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ raviśaśikiraṇāni lainā-bhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ tadvyāpannamiti vidyāt tasya sparśarūparasagandha-vīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ saṃbhavanti tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣāḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti ta ete āntarikṣe na santi

व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायः पिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति

vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥ piṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti

सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमयेऽपि वा पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत्

sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet

व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् दोषसंजननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत्

vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat

व्यापन्नमुदकं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम्

vyāpannamudakaṃ yastu pibatīhāprasāditam śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām

श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयादचिरेण सः

śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca anyānvā viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ

तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति तद्यथाकतकगोमे दकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति

tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti tadyathākatakagome dakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti

पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति तद्यथाफलकं त्र्! यष्टकं मुञ्जवलय उदकमञ्चिका शिक्यं चेति

pañca nikṣepaṇāni bhavanti tadyathāphalakaṃ tr! yaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti

सप्त शीतीकरणानि भवन्ति तद्यथाप्रवातस्थापनम् उदकप्रक्षेपणं यष्टिकाभ्रामणं व्यजनं वस्त्रोद्धरणं वालुकाप्रक्षेपणं शिक्यावलम्बनं चेति

sapta śītīkaraṇāni bhavanti tadyathāpravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti

निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते

nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate

तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः लघूदकत्वात् पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्य-न्ते गुरूदकत्वात् दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः साधारणत्वात् तत्र सह्य-प्रभवाः कुष्ठं जनयन्ति विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च मलयप्रभवाः कृमीन् महेन्द्र प्रभवाः श्लीपदोदराणि हिमवत्प्रभवा हृद्रो गश्वयथुशिरोरोगश्लीपदग-लगण्डान् प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजन यन्ति पारियात्रप्रभवाः पथ्याबलारोग्यकर्य इति

tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvāt pūrvābhimukhāstu na praśasya-nte gurūdakatvāt dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt tatra sahya-prabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīn mahendra prabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdro gaśvayathuśirorogaślīpadaga-lagaṇḍān prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajana yanti pāriyātraprabhavāḥ pathyābalārogyakarya iti

नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः गुर्व्यः शैवालसंछन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः

nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ gurvyaḥ śaivālasaṃchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ

प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः

prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ

तत्र सर्वेषामेव भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति स एव चापां परो गुण इति

tatra sarveṣāmeva bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā

गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम्

gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param

रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् चन्द्र कान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम्

rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham candra kāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam

मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा

mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे

ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe

आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत्

ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet

नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम्

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham

तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च

tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca

वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु

vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu

चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम्

cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam

मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम्

madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam

कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत्

kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat

सामुद्र मुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् अनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम्

sāmudra mudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garhitam

एभिर्दोषैरसंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् पाकेऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम्

ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam

दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम्

dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam

श्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु

śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu

चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता

caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā

अम्लीभूतं कफोत्क्लेदि न हितं तत् पिपासवे मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा

amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā

सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं बस्तिशोधनम्

sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam

वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नालिकेरोदकं गुरु दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्तिषु

vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ guru dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu

शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाच्छर्दिभ्रमेषु च अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये

śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye

मन्देऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत्

mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret

इति जलवर्गः अथ क्षीरवर्गः गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः

iti jalavargaḥ atha kṣīravargaḥ gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ

तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते

tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate

तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात् वातपित्तशोणित मान-सेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छा-भ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोषपाणडुरोगग्रहणीदोषार्शः शूलोदावर्तातिसार-प्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वा-जीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं संधानं वमनविरे-चनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्ययवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम्

tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt vātapittaśoṇita māna-seṣvapi vikāreṣvaviruddhaṃ jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchā-bhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇaḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥ śūlodāvartātisāra-pravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vā-jīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ saṃdhānaṃ vamanavire-canāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyayavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam

अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः

alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ

जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम्

jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam

दीपनं लघु संग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात्

dīpanaṃ laghu saṃgrāhi śvāsakāsāsrapittanut ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt

नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः रूक्षोष्णं लवणं किंचिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु

nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiṃcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu

शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम्

śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham

पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसंभवे महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम्

pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasaṃbhave mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam

निद्रा करं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः

nidrā karaṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ

मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम्

madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam

नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु

nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru

स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम्

snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam

रात्र्! याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात्

rātr! yāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt

श्रमघ्नं वातनुच्चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम्

śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam

तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम्

tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam

धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणमुच्यते

dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate

अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत्

aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca vigrathitaṃ bhavet

इति क्षीरवर्गः अथ दधिवर्गः दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति तत्कषायानुरसंस्निग्धमुष्णं पीनसविषम ज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं मङ्गल्यं च

iti kṣīravargaḥ atha dadhivargaḥ dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti tatkaṣāyānurasaṃsnigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣama jvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca

महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम्

mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam

विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम्

vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam

वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम्

vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham

दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम्

durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam

बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि

balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi

वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि

vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi

रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम्

rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam

रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं संतर्पणं गुरु

rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ saṃtarpaṇaṃ guru

चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम्

cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam

कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक्

kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak

विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत्

vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt

कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् शृतात् क्षीरात्तु यज्जातां गुणवद्दधि तत् स्मृतम्

kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam śṛtāt kṣīrāttu yajjātāṃ guṇavaddadhi tat smṛtam

वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः

vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo'nilanāśanaḥ

वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम्

vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam

दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्

dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam

हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम्

hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam

अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च

amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca

स्वाद्वम्लमत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च असारमेवं दधि सप्तधाऽस्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव

svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca asāramevaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva

इति दधिवर्गः अथ तक्रवर्गः तक्रं तु मधुरमम्लं कषायानुरसमुष्णवीर्यं लघु रूक्षमग्निदीपनं गरशोफाति-सारग्रहणीपाण्डुरोगार्शः प्लीहगुल्मारोचकविषमज्वर-तृष्णाच्छर्दिप्रसेकशू-लमेदः श्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नहेव्यापत्प्रशमनमवृष्यं च

iti dadhivargaḥ atha takravargaḥ takraṃ tu madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghu rūkṣamagnidīpanaṃ garaśophāti-sāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥ plīhagulmārocakaviṣamajvara-tṛṣṇācchardiprasekaśū-lamedaḥ śleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnahevyāpatpraśamanamavṛṣyaṃ ca

मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् नातिसान्द्र द्र वं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे यत्तु सस्नेहमजलं मथितं घोलमुच्यते

manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat nātisāndra dra vaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase yattu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholamucyate

नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके

naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike

शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते

śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate

तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च

tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca

वातेऽम्ल सैन्धवोपेतं स्वादु पित्ते सशर्करम् पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम्

vāte'mla saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam

ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः

grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ

गुरुः किलाटोऽनिलहा पुंस्त्वनिद्रा प्रदः स्मृतः मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ

guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrā pradaḥ smṛtaḥ madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau

नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं संग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽदि-तापहं चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते

navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṃgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'di-tāpahaṃ cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate

क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं संग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च

kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṃgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca

संतानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी वृष्या बल्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपा-का रक्तपित्तप्रसादनीगुर्वी च

saṃtānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā madhuravipā-kā raktapittaprasādanīgurvī ca

विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत्

vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet

इति तक्रवर्गः अथ घृतम् घृतं तु मधुरं सौम्यं मृदुशीतवीर्यमनभिष्यन्दिस्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मार-शूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्य-सौकुमार्यौजस्तेजोबलकर-मायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च

iti takravargaḥ atha ghṛtam ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛduśītavīryamanabhiṣyandisnehanamudāvartonmādāpasmāra-śūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇya-saukumāryaujastejobalakara-māyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca

विपाके मधुरं शीतं वातपित्तबिषापहम् चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम्

vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittabiṣāpaham cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram

आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु

ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu

मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम्

madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam

100

औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्

auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham

101

पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम्

pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam kaphe'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam

102

पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम्

pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam

103

चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम्

cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham

104

कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन्

kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn

105

क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च

kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṃgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca

106

सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते

sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate

107

सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते

sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate

108

भवति चात्रपुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्

bhavati cātrapurāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam

109

एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम्

ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam

110

पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम्

peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham

111

सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते

sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate

112

इति घृतवर्गः अथ तैलानि तैलं त्वाग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक् प्रसादनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णब-लकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनमनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नमशितपित्तजननं योनिशिरः कर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्न स्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लि-ष्टदारिताभिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते

iti ghṛtavargaḥ atha tailāni tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvak prasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇaba-lakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ krimighnamaśitapittajananaṃ yoniśiraḥ karṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagna sphuṭitakṣārāgnidagdhaviśli-ṣṭadāritābhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate

113

तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये

tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye

114

एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्य मेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरमधोभागदोषहरं च

eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogya medhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca

115

निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्ण पृथ्वीकापीलुकरञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्यनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति

nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇa pṛthvīkāpīlukarañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti

116

वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरुपित्तलम्

vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam

117

कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु कफमेदोनिलहरं लेखनं कटु दीपनम्

kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam

118

कृमिघ्नमिङ्गुदीतैलमीषत्तिक्तं तथा लघु कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम्

kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ tathā laghu kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham

119

विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् रक्तपित्तकरं तीक्ष्णमचक्षुष्यं विदाहि च

vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca

120

किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदा-रसूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरवि-पाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति

kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudā-rasūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravi-pākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti

121

मधूककाश्मर्यपलाशतैलानि मधुरकषायाणि कफपित्तप्रशमनानि

madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni

122

तुवरकभल्लातकतैले उष्णे मधुरकषाये तिक्तानुरसे वातकफकुष्ठमेदोमेहकृमिप्रशमने उभयतोभागदोषहरे च

tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare ca

123

सरलदेवदारुशिंशपागुरुगण्डीरसारस्नेहास्तिक्तकटुकषाया दुष्टव्रणशोधनाः कृमिकफकुष्ठानिलहराश्च

saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāśca

124

तुम्बीकोशम्रदन्तीद्र वन्तीश्यामासप्तलानीलिकाकम्पिल्ल कशङ्खिनी स्नेहास्तिक्तकटुकषाया अधोभागदोषहराः कृमिकफकुष्ठानिलहरा दुष्टव्रणशोधनाश्च

tumbīkośamradantīdra vantīśyāmāsaptalānīlikākampilla kaśaṅkhinī snehāstiktakaṭukaṣāyā adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāśca

125

यवतिक्तातैलं सर्वदोषप्रशमनमीषत्तिक्तमग्निदीपनं लेखनं मेध्यं पथ्यं च

yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ ca

126

एकैषिकातैलं मधुरमतिशीतं पित्तहरमनिलप्रकोपणं श्लेष्माभिवर्धनं च

ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca

127

सहकारतैलमीषत्तिक्तमतिसुगन्धि वातकफहरं रूक्षं मधुरकषायं रसवन्नाति-पित्तकरं च

sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannāti-pittakaraṃ ca

128

फलोद्भवानि तैलानि यान्युक्तानीह कानिचित् गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेत्

phalodbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet

129

यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात्परिकीर्तिताः सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः

yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ

130

सर्वेभ्यस्त्विह तैलेभ्यस्तिलतैलं विशिष्यते निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि

sarvebhyastviha tailebhyastilatailaṃ viśiṣyate niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi

131

ग्राम्यानूपौदकानां च वसामेदोमज्जानो गुरूष्णमधुरा वातघ्नाः जाङ्गलैकश फक्रव्यादादीनां लघुशीतकषाया रक्तपित्तघ्नाः प्रतुदविष्किराणां श्लेष्मघ्नाः तत्र घृततैलवसामेदोमज्जानो यथोत्तरं गुरुविपाका वातहराश्च

grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ jāṅgalaikaśa phakravyādādīnāṃ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāśca

132

इति तैलवर्गः अथ मधुवर्गः मधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं सन्धानं शोधनं रोपणं सिंग्राहि चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृ-मिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च तत्तुलघुत्वात् कफघ्नं पैच्छिल्यान्माधुर्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम्

iti tailavargaḥ atha madhuvargaḥ madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ siṃgrāhi cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛ-miviṣapraśamanaṃ hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca tattulaghutvāt kaphaghnaṃ paicchilyānmādhuryāt kaṣāyabhāvācca vātapittaghnam

133

पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः

pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ

134

विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु

viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu

135

पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसंज्ञितम् क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम्

paicchilyāt svādubhūyastvādbhrāmaraṃ gurusaṃjñitam kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam

136

तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः

tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ

137

स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम्

svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram

138

आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत्

ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt

139

औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् कषायमम्लमुष्णं च पित्तकृत् कटुपाकि च

auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca

140

छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं समम्

chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam

141

मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत्

medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt

142

तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् नानाद्र व्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु

tadyuktaṃ vividhairyogairnihanyādāmayān bahūn nānādra vyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu

143

तत्तु नानाद्र व्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्प रसानां मक्षिकासंभवत्वाच्चानुष्णोपचारम्

tattu nānādra vyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣpa rasānāṃ makṣikāsaṃbhavatvāccānuṣṇopacāram

144

उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु उष्णार्तमुष्णैरुष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम्

uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe vā tannihanti yathā viṣam

145

तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससंभवाच्च उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि

tatsaukumāryācca tathaiva śaityānnānauṣadhīnāṃ rasasaṃbhavācca uṣṇairvirudhyeta viśeṣataśca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi

146

उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत्

uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat

147

मध्वामात्परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्वं हन्ति यथा विषम्

madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate viruddhopakramatvāttat sarvaṃ hanti yathā viṣam

148

इति मधुवर्गः अथेक्षुवर्गः इक्षवो मधुरा मधुरविपाका गुरवः शीताः स्निग्धा बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफकराश्चेति ते चानेकविधाः तद्यथा

iti madhuvargaḥ athekṣuvargaḥ ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti te cānekavidhāḥ tadyathā

149

पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः श्वेतपोरकः कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः

pauṇḍrako bhīrukaścaiva vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ

150

नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् इत्येता जातयः स्थौल्याद् गुणान् वक्ष्याम्यतः परम्

naipālo dīrghapatraśca nīlaporo'tha kośakṛt ityetā jātayaḥ sthaulyād guṇān vakṣyāmyataḥ param

151

सुशीतो मधुरः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलः सरः अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा

suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā

152

आभ्यां तुल्यगुणः किंचित्सक्षारो वंशको मतः वंशवच्छ्वेतपोरस्तु किंचिदुष्णः स वातहा

ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiṃcitsakṣāro vaṃśako mataḥ vaṃśavacchvetaporastu kiṃciduṣṇaḥ sa vātahā

153

कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगतौ मतौ एवंगुणस्तु काष्ठेक्षुः स तु वातप्रकोपणः

kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau evaṃguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ

154

सूचीपत्रो नीलपोरौ नैपालो दीर्घपत्रकः वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः

sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ

155

कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु

kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu

156

अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः

agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ

157

अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः

avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ

158

गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्तितः पक्वोगुरुःसरःस्निग्धः सतीक्ष्णः कफवातनुत्

gururvidāhī viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ pakvoguruḥsaraḥsnigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut

पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः (cont. 2)

159

फाणितं गुरु मधुरमभिष्यन्दि बृंहणमवृष्यं त्रिदोषकृच्च

phāṇitaṃ guru madhuramabhiṣyandi bṛṃhaṇamavṛṣyaṃ tridoṣakṛcca

160

गुडः सक्षारमधुरो नातिशीतः स्निग्धो मूत्ररक्तशोधनो नाति पित्तजिद्वातघ्नो मेदःकृमिकफकरो बल्यो वृष्यश्च

guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaśodhano nāti pittajidvātaghno medaḥkṛmikaphakaro balyo vṛṣyaśca

161

पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः सपुराणोऽधिकगुणो गुडः पथ्यतमः स्मृतः

pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno'sṛkprasādanaḥ sapurāṇo'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ

162

मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलजाता उत्तरोत्तरं शीताः स्निग्धाः गुरुतरा मधुरतरा वृष्या रक्तपित्तप्रशमनास्तृष्णाप्रशमनाश्च

matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāśca

163

यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा

yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā

164

यो यो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराणां स्वको गुणः तेन तेनैव निर्देश्यस्तेषां विस्रावणो गुणः

yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ tena tenaiva nirdeśyasteṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ

165

सारस्थिता सुविमला निःक्षारा च यथा यथा तथा गुणवती सर्वा विज्ञेया शर्करा बुधैः

sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ

166

मधुशर्करा पुनश्छर्द्यतीसारहरी रूक्षा छेदनी प्रसादनी कषायमधुरा मधुरविपाका च

madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chedanī prasādanī kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca

167

यवासशर्करा मधुरकषाया तिक्तानुरसा श्लेष्महरी सरा चेति

yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā śleṣmaharī sarā ceti

168

यावत्यः शर्कराः प्रोक्ताः सर्वा दाहप्रणाशनाः रक्तपित्तप्रशमनाश्छर्दिमूर्च्छातृषापहाः

yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā dāhapraṇāśanāḥ raktapittapraśamanāśchardimūrcchātṛṣāpahāḥ

169

रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं वातपित्तकृत् कफघ्नं मधुरं पाके कषायं बस्तिदूषणम्

rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam

170

इतीक्षुवर्गः अथ मद्यवर्गः सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं रोचनदीपनम् भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम्

itīkṣuvargaḥ atha madyavargaḥ sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlaṃ rocanadīpanam bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam

171

पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रि यबोधनम् विकासि सृष्टविण्मूत्रं शृणु तस्य विशेषणम्

pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇamindri yabodhanam vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇam

172

मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते

mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā raktapitte'pi satataṃ budhairna pratiṣidhyate

173

मधुरं तद्धि रूक्षं च कषायानुरसं लघु लघुपाकि सरं शोषविषमज्वरनाशनम्

madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam

174

मार्द्वीकाल्पान्तरं किंचित् खार्जूरं वातकोपनम् तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु

mārdvīkālpāntaraṃ kiṃcit khārjūraṃ vātakopanam tadeva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu

175

कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रि यबोधनम् कासार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा

kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndri yabodhanam kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā

176

स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा बृंहणदीपनी कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविनाशनी

stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī

177

श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दनी

śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī

178

प्रसन्ना कफवातार्शोविबन्धानाहनाशनी पित्तलाऽल्पकफा रूक्षा यवैर्वातप्रकोपणी

prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī pittalā'lpakaphā rūkṣā yavairvātaprakopaṇī

179

विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी श्लेष्मलं तु मधूलकम् रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता

viṣṭambhinī surā gurvī śleṣmalaṃ tu madhūlakam rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā

180

त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः ग्राह्युष्णो जगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफकृत्

tridoṣo bhedyavṛṣyaśca kohalo vadanapriyaḥ grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt

181

हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोषहृत् बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः

hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī vātakopanaḥ

182

दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विशदोऽल्पमदो गुरुः कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचनदीपनः

dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado'lpamado guruḥ kaṣāyo madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ

183

शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो बस्तिशोधनः वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रि यबोधनः

śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indri yabodhanaḥ

184

तद्वत् पक्वरसः शीधुर्बलवर्णकरः सरः शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः

tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ

185

कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदरनाशनः वर्णकृज्जरणः स्वर्यो विबन्धघ्नोऽशसां हितः

karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno'śasāṃ hitaḥ

186

आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नो व्रण्यः संग्राहको लघुः कषायमधुरः शीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः

ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṃgrāhako laghuḥ kaṣāyamadhuraḥ śīdhuḥ pittaghno'sṛkprasādanaḥ

187

जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत्

jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut

188

मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः

mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo'nilanāśanaḥ laghurmadhvāsavaśchedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ

189

तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत्

tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakṛt tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt

190

कृमिमेदोनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो हृद्यश्चेक्षुरसासवः

kṛmimedonilaharo maireyo madhuro guruḥ balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaścekṣurasāsavaḥ

191

शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विहाह्यग्निबलप्रदः रूक्षः कषायः कफहृद्वातपित्तप्रकोपणः

śīdhurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ

192

निर्दिशेद्र सतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् नवं मद्यमभिष्यन्दि गुरु वातादिकोपनम्

nirdiśedra sataścānyān kandamūlaphalāsavān navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam

193

अनिष्टगन्धि विरसमहृद्यं च विदाहि च सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम्

aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam

194

स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् अरिष्टो द्र व्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः

sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham ariṣṭo dra vyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ

195

बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः

bahudoṣaharaścaiva doṣāṇāṃ śamanaśca saḥ dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ

196

शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः

śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ

197

चिकित्सितेषु वक्ष्यन्तेऽरिष्टा रोगहराः पृथक् अरिष्टासवशीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत्

cikitsiteṣu vakṣyante'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet

198

बुद्ध्या यथास्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धं विरसं कृमिलं गुरु

buddhyā yathāsvaṃ saṃskāramavekṣya kuśalo bhiṣak sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru

199

अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलं च यत्

ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ durbhājanasthitam alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat

200

तद्वर्ज्यं सर्वथा मद्यं किंचिच्छेषं च यद्भवेत् तत्र यत् स्तोकसम्भारं तरुणं पिच्छिलं गुरु

tadvarjyaṃ sarvathā madyaṃ kiṃciccheṣaṃ ca yadbhavet tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru

201

कफप्रकोपि तन्मद्यं दुर्जरं च विशेषतः पित्तप्रकोपि बहलं तीक्ष्णमुष्णं विदाहि च

kaphaprakopi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca

202

अहृद्यं पेलवं पूति कृमिलं विरसं च यत् तथा पर्युषितं चापि विद्यादनिलकोपनम्

ahṛdyaṃ pelavaṃ pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam

203

सर्वदोषैरुपेतं तु सर्वदोषप्रकोपणम् चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित्

sarvadoṣairupetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit

204

रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् तस्यानेकप्रकारस्य मद्यस्य रसवीर्यतः

rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ

सौक्ष्म्यादौष्ण्याच्च तैक्ष्ण्याच्च विकासित्वाच्च वह्निना समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूर्ध्वमागतम् विचाल्येन्द्रि यचेतांसि वीर्यं मदयतेऽचिरात्

saukṣmyādauṣṇyācca taikṣṇyācca vikāsitvācca vahninā sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam vicālyendri yacetāṃsi vīryaṃ madayate'cirāt

206

चिरेण श्लैष्मिके पुंसि पानतो जायते मदः अचिराद्वातिके दृष्टः पैत्तिके शीघ्रमेव च

cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ acirādvātike dṛṣṭaḥ paittike śīghrameva ca

207

सात्त्विके शौचदाक्षिण्यहर्षमण्डनलालसः गीताध्ययनसौभाग्यसुरतोत्साहकृन्मदः

sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ

208

राजसे दुःखशीलत्वमात्मत्यागं ससाहसम् कलहं सानुबन्धं तु करोति पुरुषे मदः

rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam kalahaṃ sānubandhaṃ tu karoti puruṣe madaḥ

209

अशौचनिद्रा मात्सर्यागम्यागमनलोलताः असत्यभाषणं चापि कुर्याद्धि तामसे मदः

aśaucanidrā mātsaryāgamyāgamanalolatāḥ asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryāddhi tāmase madaḥ

210

रक्तपित्तकरं शुक्तं छेदनं भुक्तपाचनम् वैस्वर्यं जरणं श्लेष्मपाण्डुक्रिमिहरं लघु

raktapittakaraṃ śuktaṃ chedanaṃ bhuktapācanam vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu

211

तीक्ष्णोष्णं मूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च तद्वत्तदासुतं सर्वं रोचनं च विशेषतः

tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ kaṭupāki ca tadvattadāsutaṃ sarvaṃ rocanaṃ ca viśeṣataḥ

212

गौडानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च

gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca

213

तुषाम्बु दीपनं हृद्यं हृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं भेदि सौवीरकं तथा

tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā

214

धान्याम्लं धान्ययोनित्वाज्जीवनं दाहनाशनम् स्पर्शात् पानात्तु पवनकफतृष्णाहरं लघु

dhānyāmlaṃ dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam sparśāt pānāttu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu

215

तैक्ष्ण्याच्च निर्हरेदाशु कफं गण्डूषधारणात् मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलशोषक्लमापहम्

taikṣṇyācca nirharedāśu kaphaṃ gaṇḍūṣadhāraṇāt mukhavairasyadaurgandhyamalaśoṣaklamāpaham

216

दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च समुद्र माश्रितानां च जनानां सात्म्यमुच्यते

dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca samudra māśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate

217

इति मद्यवर्गः अथ मूत्राणि मूत्राणि गोमहिष्यजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कटूनि तिक्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृतिमेदोविषगुल्मार्शउदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यआनि दीपनानि च सामान्यतः

iti madyavargaḥ atha mūtrāṇi mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛtimedoviṣagulmārśaudarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyaāni dīpanāni ca sāmānyataḥ

218

भवतश्चात्र तत् सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम्

bhavataścātra tat sarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham

219

अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाचनम्

arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam

220

गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातनुत्

gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut

221

शूलगुल्मोदरानाहविरेका स्थापनादिषु मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत्

śūlagulmodarānāhavirekā sthāpanādiṣu mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet

222

दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम्

durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam

223

कासश्वासापहं शोफकामलापाण्डुरोगनुत् कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम्

kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam

224

कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम् सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम्

kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam

225

दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत् आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते

dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate

226

सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम् तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत्

satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet

227

गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम्

garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham

228

शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुत क्रिमिनाशनम् अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं मानुषं च विषापहम्

śophakuṣṭhodaronmādamāruta krimināśanam arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham

229

द्र वद्र व्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति

dra vadra vyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu kāladeśavibhāgajño nṛpaterdātumarhati

;इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्र वद्र व्यविज्ञानीयो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः

;iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dra vadra vyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाचप्रागभिहितः प्राणिना पुनर्मूलमाहारो बल-वर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्र व्याश्रयिणः द्र व्यरसगुणवीय-र्!विपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रि यप्रसादश्च तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यां तस्याशितपीतलीढखा दितस्य नानाद्र व्या-त्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्र व्यरसगुणवी-र्यविपाककर्माणीच्छामि ज्ञातुं न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपा-नविधिमुपदिशतु मे भगवानित्युक्तः प्रोवाच भग वान् धन्वन्तरिःअथ खलु वत्स सुश्रुत यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व

dhanvantarimabhivādya suśruta uvācaprāgabhihitaḥ prāṇinā punarmūlamāhāro bala-varṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardra vyāśrayiṇaḥ dra vyarasaguṇavīya-r!vipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendri yaprasādaśca tathā hyāhāravaiṣamyādasvāsthyāṃ tasyāśitapītalīḍhakhā ditasya nānādra vyā-tmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthak pṛthagdra vyarasaguṇavī-ryavipākakarmāṇīcchāmi jñātuṃ na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca kartuṃ samarthāḥ āhārāyattāśca sarvaprāṇino yasmāttasmādannapā-navidhimupadiśatu me bhagavānityuktaḥ provāca bhaga vān dhanvantariḥatha khalu vatsa suśruta yathāpraśnamucyamānamupadhārayasva

तत्र लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्ड-रीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पकदीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूक हायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः

tatra lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍa-rīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūka hāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ

मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः

madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ

तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः

teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo hṛdyastṛṣāpahaḥ

व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽवराः

vraṇyo jvaraharaścaiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo'varāḥ

षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः

ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ ṣaṣṭikāḥ

रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः

rase pāke ca madhurāḥ śamanā vātapittayoḥ śālīnāṃ ca guṇaistulyā bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ

षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः

ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ sthairyakṛdbalavardhanaḥ

विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः शेषास्त्वल्पान्तरास्तस्मात् षष्टिकाः क्रमशो गुणैः

vipāke madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ śeṣāstvalpāntarāstasmāt ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ

कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरि तककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः

kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvari takakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo vrīhayaḥ

कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः

kaṣāyamadhurāḥ pāke'madhurā vīryato'himāḥ alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikairbaddhavarcasaḥ

कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयोऽपरे

kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo'pare

दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः

dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ

स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः किंचित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः

sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ kiṃcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ

कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः

kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ

रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः

ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ

शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः तिक्ताः कषायाः पित्तघ्नालघुपाकाः कफापहाः

śālayaśchinnarūḍhā ye rūkṣāste baddhavarcasaḥ tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnālaghupākāḥ kaphāpahāḥ

विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः इति शालिवर्गः अथ कुधान्यवर्गः तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते

vistareṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ iti śālivargaḥ atha kudhānyavargaḥ tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate

कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानन्दी मुखी-कुरु विन्दगवेधुकसरबरुक तोदयिपिर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः

koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandī mukhī-kuru vindagavedhukasarabaruka todayipirṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ

उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः

uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ śleṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ

कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः कोद्र वश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः

kaṣāyamadhurasteṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ smṛtaḥ kodra vaśca sanīvāraḥ śyāmākaśca saśāntanuḥ

कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः

kṛṣṇā raktāśca pītāśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ

मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः

madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ

रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णा कटुपाकिनः बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः

rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ

मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः

mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo vaidalāḥ

कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा

kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā marutkarāḥ baddhamūtrapurīṣāśca pittaśleṣmaharāstathā

नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः

nātyarthaṃ vātalāsteṣu mudgā dṛṣṭiprasādanāḥ pradhānā haritāstatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ

विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः मकुष्ठकाः कृमिकराः कलायाः प्रचुरानिलाः

vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ

आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः

āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ

कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम्

kaphaśoṇitapittaghnāścaṇakāḥ puṃstvanāśanāḥ ta eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param

हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः

hareṇavaḥ satīnāśca vijñeyā baddhavarcasaḥ ṛte mudgamasūrābhyāmanye tvādhmānakārakāḥ

माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः संतर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च

māṣo gururbhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavṛṣyo madhuro'nilaghnaḥ saṃtarpaṇaḥ stanyakaro viśeṣādbalapradaḥ śukrakaphāvahaśca

कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता स्वादुर्विपाके मधुरोऽलसान्द्र ः! संतर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च

kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā svādurvipāke madhuro'lasāndra ḥ! saṃtarpaṇaḥ stanyarucipradaśca

माषैः समानं फलमात्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च

māṣaiḥ samānaṃ phalamātmaguptamuktaṃ ca kākāṇḍaphalaṃ tathaiva āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaśca

उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च सांग्राहिकः पीनसकासहन्ता

uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ śukrāśmarīgulmaniṣūdanaśca sāṃgrāhikaḥ pīnasakāsahantā

आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः

ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛcca kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ

ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः सांग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणे लेपन एव पथ्यः

īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ pittakarastathoṣṇaḥ tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ

दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वच्योऽथ केश्योऽनिलहा गुरुश्च तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये

dantyo'gnimedhājanano'lpamūtrastvacyo'tha keśyo'nilahā guruśca tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathā'nye

यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः

yavaḥ kaṣāyo madhuro himaśca kaṭurvipāke kaphapittahārī vraṇeṣu pathyastilavacca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ

स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च मेदोमरुत्तृड्हरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च

sthairyāgnimedhāsvaravarṇakṛcca sapicchilaḥ sthūlavilekhanaśca medomaruttṛḍharaṇo'tirūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayośca

एभिर्गुणैर्हीनतरैस्तु किंचिद्विद्याद्यवेभ्योऽतियवानशेषैः गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च

ebhirguṇairhīnataraistu kiṃcidvidyādyavebhyo'tiyavānaśeṣaiḥ godhūma ukto madhuro guruśca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaśca

स्निग्धोऽतिशीतोऽनिलपित्तहन्ता सन्धानकृच्छ्लेष्मकरः सरश्च रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद्विदाही

snigdho'tiśīto'nilapittahantā sandhānakṛcchleṣmakaraḥ saraśca rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī

कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः

kaṭurvipāke madhurastu śimbaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaśca sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye'nekavidhāstu śimbāḥ

यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः

yathāditaste guṇataḥ pradhānā jñeyāḥ kaṭūṣṇā rasapākayośca sahādvayaṃ mūlakajāśca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavāstu śimbāḥ

ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च

jñeyā vipāke madhurā rase ca balapradāḥ pittanibarhaṇāśca vidāhavantaśca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāśca

रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः

rucipradāścaiva sudurjarāśca sarve smṛtā vaidalikāstu śimbāḥ kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ

उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी

uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syāt kaṭukā vipāke pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī

तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्न स्तथागुणश्चासितसर्षपोऽपि अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम्

tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghna stathāguṇaścāsitasarṣapo'pi anārtavaṃ vyādhihatamaparyāgatameva ca abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtam

नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम्

navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam

शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः कालप्रमाणसंस्कारमात्राः संपरिकीर्तिताः

śālyādeḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ saṃparikīrtitāḥ

इति कुधान्यवर्गः अथ मांसवर्गः अत ऊर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः तद्यथाजलेशया आनूपा ग्राम्याः क्रव्यभुज एकशफा जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गा भवन्ति एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरा प्रधा-नतमाः ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः त-द्यथाजङ्घाला विष्किराः प्रतुदा गुहाशयाः प्रसहाः पर्णमृगा बिलेशया ग्राम्याश्चेति तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ

iti kudhānyavargaḥ atha māṃsavargaḥ ata ūrdhvaṃ māṃsavargānupadekṣyāmaḥ tadyathājaleśayā ānūpā grāmyāḥ kravyabhuja ekaśaphā jāṅgalāśceti ṣaṇmāṃsavargā bhavanti eteṣāṃ vargāṇāmuttarottarā pradhā-natamāḥ te punardvividhā jāṅgalā ānūpāśceti tatra jāṅgalavargo'ṣṭavidhaḥ ta-dyathājaṅghālā viṣkirāḥ pratudā guhāśayāḥ prasahāḥ parṇamṛgā bileśayā grāmyāśceti teṣāṃ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau

तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च

tāveṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharāstīkṣṇā hṛdyā bastiśodhanāśca

कषायमधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा संग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः

kaṣāyamadhuro hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā saṃgrāhī rocano balyasteṣāmeṇo jvarāpahaḥ

मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नोऽनलदीपनः शीतलो बद्धविण्मूत्रः सुगन्धिर्हरिणो लघुः

madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno'naladīpanaḥ śītalo baddhaviṇmūtraḥ sugandhirhariṇo laghuḥ

एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधीयते

eṇaḥ kṛṣṇastayorjñeyo hariṇastāmra ucyate yo na kṛṣṇo na tāmraśca kuraṅgaḥ so'bhidhīyate

शीताऽसृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत्

śītā'sṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut

लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकच कोरकलविङ्कमयू-रक्रकरोपचक्रकुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्! याहला विष्किराः

lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkaca korakalaviṅkamayū-rakrakaropacakrakukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayastr! yāhalā viṣkirāḥ

लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः संग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते तु पूजितः

laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā doṣanāśanāḥ saṃgrāhī dīpanaścaiva kaṣāyamadhuro laghuḥ lāvaḥ kaṭuvipākaśca sannipāte tu pūjitaḥ

ईंषद्गुरुष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः

īṃṣadguruṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivardhanaḥ tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī varṇaprasādanaḥ

रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते

raktapittaharaḥ śīto laghuścāpi kapiñjalaḥ kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate

हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः

hikkāśvāsānilaharo viśeṣādgauratittiriḥ vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ

लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्योऽरुचौ हितः

laghavaḥ krakarā hṛdyāstathā caivopacakrakāḥ kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ keśyo'rucau hitaḥ

मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रि यदार्ढ्यकृत् स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः

mayūraḥ svaramedhāgnidṛkśrotrendri yadārḍhyakṛt snigdhoṣṇo'nilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ

बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः

bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyastadvadgrāmyo gurustu saḥ vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ

कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डि-माणवकशतपत्रकमातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः प्रतुदाः

kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍi-māṇavakaśatapatrakamātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ pratudāḥ

कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः

kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ pittaśleṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ

सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः

sarvadoṣakarasteṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ

रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदोऽपि च विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः

raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśado'pi ca vipāke madhuraścāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ

कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः

kuliṅgo madhuraḥ snigdhaḥ kaphaśukravivardhanaḥ raktapittaharo veśmakuliṅgastvatiśukralaḥ

सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः

siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo guhāśayāḥ

मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम्

madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ uṣṇavīryā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām

काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः

kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhraprabhṛtayaḥ prasahāḥ

एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः

ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ rasavīryavipākeṣu viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ

मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः

madgumūṣikavṛkṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhṛtayaḥ parṇamṛgāḥ

मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः

madhurā guravo vṛṣyāścakṣuṣyāḥ śoṣiṇe hitāḥ sṛṣṭamūtrapurīṣāśca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ

श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रिंयकाजगर सर्प मूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः

śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriṃyakājagara sarpa mūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo bileśayāḥ

वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च

varcomūtraṃ saṃhataṃ kuryurete vīrye coṣṇāḥ pūrvavat svādupākāḥ vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāśca

कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः नातिशीतलवीर्यत्वाद्वातसाधारणो मतः

kaṣāyamadhurasteṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ nātiśītalavīryatvādvātasādhāraṇo mataḥ

गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी

godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī

शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः प्रिंयको मारुते पथ्योऽजगरस्त्वर्शसां हितः

śalyakaḥ svādupittaghno laghuḥ śīto viṣāpahaḥ priṃyako mārute pathyo'jagarastvarśasāṃ hitaḥ

दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः

durnāmāniladoṣaghnāḥ kṛmidūṣīviṣāpahāḥ cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ

दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः

darvīkarā dīpakāśca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ madhurāścāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ

अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदः पुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः

aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥ pucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ

ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः

grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ

नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः

nātiśīto guruḥ snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ chagalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ

बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः

bṛṃhaṇaṃ māṃsamaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ

श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम्

śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam śramātyagnihitaṃ gavyaṃ pavitramanilāpaham

औरभ्रवत्सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः

aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsamekaśaphodbhavam alpābhiṣyandyayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ

दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः

dūre janāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ ye mṛgāśca vihaṅgāśca te'lpābhiṣyandino matāḥ

अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते

atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ ye mṛgāśca vihaṅgāśca mahābhiṣyandinastu te

आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः तद्यथाकूलचराः प्लवाः कोषस्थाः पादिनो मत्स्याश्चेति

ānūpavargastu pañcavidhaḥ tadyathākūlacarāḥ plavāḥ koṣasthāḥ pādino matsyāśceti

तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखङ्गि गोकर्णकाल पुच्छको द्र न्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः

tatra gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaṅgi gokarṇakāla pucchako dra nyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ kūlacarāḥ paśavaḥ

वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनाः

vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanāḥ

विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः

virūkṣaṇo lekhanaśca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ svādvamlalavaṇasteṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ

गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम्

gavayasya tu māṃsaṃ hi snigdhaṃ madhurakāsajit vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam

स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः निद्रा पुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत्

snigdhoṣṇamadhuro vṛṣyo mahiṣastarpaṇo guruḥ nidrā puṃstvabalastanyavardhano māṃsadārḍhyakṛt

रुरोर्मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम्

rurormāṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam

100

तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम्

tathā camaramāṃsaṃ tu snigdhaṃ madhurakāsajit vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam

101

सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम्

sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ smṛtam vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam

102

स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम्

svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam

103

कफघ्नं खङ्गिपिशितं कषायमनिलापहम् पित्र्! यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम्

kaphaghnaṃ khaṅgipiśitaṃ kaṣāyamanilāpaham pitr! yaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam

104

गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम्

gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu kaphāvaham vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam

105

हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापु-ण्डरीकप्लवशरारीमुखनन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपु-ष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः संघातचारिणः

haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpu-ṇḍarīkaplavaśarārīmukhanandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapu-ṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ

106

रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः

raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā marujjitaḥ sṛṣṭamūtrapurīṣāśca madhurā rasapākayoḥ

107

गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत्

gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ bṛṃhaṇaḥ śukralasteṣāṃ haṃso vātavikāranut

108

शङ्खशङ्खनकशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः

śaṅkhaśaṅkhanakaśuktiśambūkabhallūkaprabhṛtayaḥ kośasthāḥ

109

कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः

kūrmakumbhīrakarkaṭakakṛṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtayaḥ pādinaḥ

110

शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः

śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ śītāḥ snigdhā hitāḥ pitte varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ

111

कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णोऽनिलापहः शुक्लः सन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा

kṛṣṇakarkaṭakasteṣāṃ balyaḥ koṣṇo'nilāpahaḥ śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro'nilapittahā

112

मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्रा श्च

matsyāstu dvividhā nādeyāḥ sāmudrā śca

113

तत्र नादेयाःरोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्य कृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयः

tatra nādeyāḥrohitapāṭhīnapāṭalārājīvavarmigomatsya kṛṣṇamatsyavāguñjāramuralasahasradaṃṣṭraprabhṛtayaḥ

114

नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः

nādeyā madhurā matsyā guravo mārutāpahāḥ raktapittakarāścoṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ

115

कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः

kaṣāyānurasasteṣāṃ śaṣpaśaivālabhojanaḥ rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ

116

पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रा लुः पिशिताशनः दूषयेद्र क्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा

pāṭhīnaḥ śleṣmalo vṛṣyo nidrā luḥ piśitāśanaḥ dūṣayedra ktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā

117

सरस्तडागसंभूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः महाह्रदेषु बलिनः स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः

sarastaḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ mahāhradeṣu balinaḥ svalpe'mbhasyabalāḥ smṛtāḥ

118

तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवारलकमकरगर्गकरचन्द्र कम-हामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्रा ः!

timitimiṅgilakuliśapākamatsyanirulanandivāralakamakaragargakaracandra kama-hāmīnarājīvaprabhṛtayaḥ sāmudrā ḥ!

119

सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः

sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ

120

बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्र जाः समुद्र जेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद्गुणोत्तराः

balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudra jāḥ samudra jebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvādguṇottarāḥ

121

तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्यागुणाधिकाः

teṣāmapyanilaghnatvāccauṇṭyakaupyau guṇottarau snigdhatvāt svādupākatvāttayorvāpyāguṇādhikāḥ

122

नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु

nādeyā guravo madhye yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ sarastaḍāgajānāṃ tu viśeṣeṇa śiro laghu

123

अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः किंचिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते

adūragocarā yasmāttasmādutsodapānajāḥ kiṃcinmuktvā śirodeśamatyarthaṃ guravastu te

124

अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सागरसंभवाः उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम्

adhastādguravo jñeyā matsyāḥ sāgarasaṃbhavāḥ urovicaraṇātteṣāṃ pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam

125

इत्यानूपो महाष्यन्दी मांसवर्ग उदीरितः

ityānūpo mahāṣyandī māṃsavarga udīritaḥ

126

तत्र शुष्कपूतिव्याधिविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबा लानामसात्म्यचा-रिणां च मांसान्यभक्ष्याणि यस्माद्विगतव्यापन्ना पहतपरिणताल्पासंपूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसमिति

tatra śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakṛśabā lānāmasātmyacā-riṇāṃ ca māṃsānyabhakṣyāṇi yasmādvigatavyāpannā pahatapariṇatālpāsaṃpūrṇavīryatvāddoṣakarāṇi bhavanti ebhyo'nyeṣāmupādeyaṃ māṃsamiti

127

अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत्

arocakaṃ pratiśyāyaṃ guru śuṣkaṃ prakīrtitam viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet

128

कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम्

kāsaśvāsakaraṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ vyādhidūṣitam klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam

129

स्त्रियश्चतुष्पात्सु पुमांसो विहङ्गेषु महाशरीरेष्वल्पशरीराः अल्पशरीरेषु महा-शरीराः प्रधानतमाःएवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराः प्रधानतमाः

striyaścatuṣpātsu pumāṃso vihaṅgeṣu mahāśarīreṣvalpaśarīrāḥ alpaśarīreṣu mahā-śarīrāḥ pradhānatamāḥevamekajātīyānāṃ mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatamāḥ

130

स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः तथद्यारक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतराः तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकलेयकयकृदन्त्राणि

sthānādikṛtaṃ māṃsasya gurulāghavamupadekṣyāmaḥ tathadyāraktādiṣu śukrānteṣu dhātuṣūttarottarā gurutarāḥ tathā sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakaleyakayakṛdantrāṇi

131

शिरः स्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः गुरु पूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम्

śiraḥ skandhaṃ kaṭī pṛṣṭhaṃ sakthinī cātmapakṣayoḥ guru pūrvaṃ vijānīyāddhātavastu yathottaram

132

सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम्

sarvasya prāṇino dehe madhyo gururudāhṛtaḥ pūrvabhāgo guruḥ puṃsāmadhobhāgastu yoṣitām

133

उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम्

urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam pakṣotkṣepātsamo dṛṣṭo madhyabhāgastu pakṣiṇām

134

अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम्

atīva rūkṣaṃ māṃsaṃ tu vihaṅgānāṃ phalāśinām bṛṃhaṇaṃ māṃsamatyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām

135

मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिनाम् जलजानूपजा ग्राम्या क्रव्यादैकशफास्तथा

matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ dhānyacārinām jalajānūpajā grāmyā kravyādaikaśaphāstathā

136

प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसंज्ञिताः प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतोऽन्यथा

prasahā bilavāsāśca ye ca jaṅghālasaṃjñitāḥ pratudā viṣkirāścaiva laghavaḥ syuryathottaram alpābhiṣyandinaścaiva yathāpūrvamato'nyathā

137

प्रमाणाधिकास्तु स्वजातावल्पसारा गुरवश्च सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेभ्यः प्र-धानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीता प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति

pramāṇādhikāstu svajātāvalpasārā guravaśca sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ pra-dhānatamā bhavanti yakṛtpradeśavartinastānādadītā pradhānālābhe madhyamavayaskaṃ sadyaskamakliṣṭamupādeyaṃ māṃsamiti

138

भवति चात्र चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते

bhavati cātra caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate

139

इति मांसवर्गः अथ फलवर्गः अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः तद्यथादाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौ-वीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रा तक करमर्द प्रियालनारङ्गजम्बी-रलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीक नीपकोशाम्राम्ली काप्रभृतीनि

iti māṃsavargaḥ atha phalavargaḥ ata ūrdhvaṃ phalānyupadekṣyāmaḥ tadyathādāḍimāmalakabadarakolakarkandhusau-vīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrā taka karamarda priyālanāraṅgajambī-ralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnāmalakatintiḍīka nīpakośāmrāmlī kāprabhṛtīni

140

अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च

amlāni rasataḥ pāke gurūṇyuṣṇāni vīryataḥ pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca

141

कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम्

kaṣāyānurasaṃ teṣāṃ dāḍimaṃ nātipittalam dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcovibandhanam

142

द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम्

dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham

143

अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम्

amlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saram cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyamāmalakīphalam

144

हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं च तत्

hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo'bhyadhikaṃ ca tat

145

कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम्

karkandhukolabadaramāmaṃ pittakaphāvaham pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram

146

पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित्

purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu sauvīraṃ badaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit

147

कषायं स्वादु संग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् आमं कपित्थमस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम्

kaṣāyaṃ svādu saṃgrāhi śītaṃ siñcitikāphalam āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam

148

कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम्

kaphānilaharaṃ pakvaṃ madhurāmlarasaṃ guru śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaśodhanam

149

लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा

laghvamlaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ mātuluṅgamudāhṛtam tvak tiktā durjarā tasya vātakrimikaphāpahā

150

स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम्

svādu śītaṃ guru snigdhaṃ māṃsaṃ mārutapittajit medhyaṃ śūlānilacchardikaphārocakanāśanam

151

दीपनं लघु संग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्देऽग्नौ कफमारुते

dīpanaṃ laghu saṃgrāhi gulmārśoghnaṃ tu kesaram śūlājīrṇavibandheṣu mande'gnau kaphamārute

152

अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम्

arucau ca viśeṣeṇa rasastasyopadiśyate pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakesaram

153

हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु

hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāṃsabalapradam kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru

154

पित्ताविरोधि संपक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति

pittāvirodhi saṃpakvamāmraṃ śukravivardhanam bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryati

155

आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम्

āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ śleṣmavardhanam tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukranāśanam

156

अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम्

amlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittakṛt karamardakam vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam

157

हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम्

hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ bhavyamāsyaviśodhanam pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalam

158

पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा

pārāvataṃ samadhuraṃ rucyamatyagnivātanut garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīnāmalakaṃ tathā

159

वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं संपक्वं कफवातनुत्

vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ pittabalāsakṛt grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ saṃpakvaṃ kaphavātanut

160

तस्मादल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम्

tasmādalpāntaraguṇaṃ kośāmraphalamucyate amlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tadvadbhedi tu kevalam

161

अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु

amlaṃ samadhuraṃ hṛdyaṃ viśadaṃ bhaktarocanam vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ nāraṅgasya phalaṃ guru

162

तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् एरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत्

tṛṣṇāśūlakaphotkleśacchardiśvāsanivāraṇam vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt erāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt

163

क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तका श्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि

kṣīravṛkṣaphalajāmbavarājādanatodanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakā śvakarṇaphalguparūṣakagāṅgerukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhṛtīni

164

फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च स्रंगाहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च

phalānyetāni śītāni kaphapittaharāṇi ca sraṃgāhakāṇi rūkṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca

165

क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम्

kṣīravṛkṣaphalaṃ teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalam kaṣāyaṃ madhuraṃ sāmlaṃ nātimārutakopanam

166

अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु

atyarthaṃ vātalaṃ grāhi jāmbavaṃ kaphapittajit snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru

167

कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् अम्लोष्णं लघु संग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम्

kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ todanaṃ kaphavātajit amloṣṇaṃ laghu saṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivardhanam

168

आमं कषायं संग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् विपाके गुरु संपक्वं मधुरं कफपित्तजित्

āmaṃ kaṣāyaṃ saṃgrāhi tindukaṃ vātakopanam vipāke guru saṃpakvaṃ madhuraṃ kaphapittajit

169

मधुरं च कषायं च स्निग्धं संग्राहि बाकुलम् स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलमुच्यते

madhuraṃ ca kaṣāyaṃ ca snigdhaṃ saṃgrāhi bākulam sthirīkaraṃ ca dantānāṃ viśadaṃ phalamucyate

170

सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च

sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṃ kaphavātajit tadvadgāṅgerukaṃ vidyādaśmantakaphalāni ca

171

विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु

viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ phalgujaṃ tarpaṇaṃ guru atyamlamīṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghu

172

वातघ्नं पित्तजनमामं विद्यात् परुषकम् तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम्

vātaghnaṃ pittajanamāmaṃ vidyāt paruṣakam tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam

173

विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं फलम्

vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittaprasādanam pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi balyaṃ kaphakaraṃ phalam

174

कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं संग्राहि दीपनम् कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम्

kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhaṃ saṃgrāhi dīpanam kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bālaṃ bilvamudāhṛtam

175

विद्यात्तदेव संपक्वं मधुरानुरसं गुरु विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम्

vidyāttadeva saṃpakvaṃ madhurānurasaṃ guru vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutam

176

बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम्

bimbīphalaṃ sāśvakarṇaṃ stanyakṛt kaphapittajit tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham

177

तालनालिकेरपनसमोचप्रभृतीनि

tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni

178

स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहाणि च बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च

svādupākarasānyāhurvātapittahāṇi ca balapradāni snigdhāni bṛṃhaṇāni himāni ca

179

फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् तद्बीजं स्वादुपाकं तु मूत्रलं वातपित्तजित्

phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ guru pittajit tadbījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ vātapittajit

180

नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम्

nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam

181

पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु

panasaṃ sakaṣāyaṃ tu snigdhaṃ svādurasaṃ guru maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru

182

द्रा क्षाकाश्मर्यमधूकपुष्पखर्जूरप्रभृतीनि

drā kṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni

183

रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च तेषां द्रा क्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला

raktapittaharāṇyāhurgurūṇi madhurāṇi ca teṣāṃ drā kṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā

षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः (cont. 2)

184

रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम्

raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā hṛdyaṃ mūtravibandhaghnaṃ pittāsṛgvātanāśanam

185

केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु

keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ phalamucyate kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru

186

रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तनुत् बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते

rase pāke ca madhuraṃ khārjūraṃ raktapittanut bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca madhūkakusumaṃ guru vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate

187

वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि

vātāmākṣoḍābhiṣukaniculapicunikocakorumāṇaprabhṛtīni

188

पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च

pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca bṛṃhaṇānyanilaghnāni balyāni madhurāṇi ca

189

कषायं कफपित्तघ्नं किंचित्तिक्तं रुचिप्रदम् हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलमुच्यते

kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiṃcittiktaṃ rucipradam hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ lavalīphalamucyate

190

वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम्

vasiraṃ śītapākyaṃ ca sāruṣkaranibandhanam viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ vātakopanam

191

विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनन् एरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत्

vipāke madhuraṃ cāpi raktapittaprasādanan erāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt

192

शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम्

śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkaṃ mārutakṛdguru snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamaiṅgudam

193

शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम्

śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanam guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛnmadhuraṃ himam

194

करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च

karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni ca svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca

195

तिक्तं पित्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित्

tiktaṃ pittakaraṃ teṣāṃ saraṃ kaṭuvipāki ca tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pīlu sasnehaṃ kaphavātajit

196

आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च

āruṣkaraṃ tauvarakaṃ kaṣāyaṃ kaṭupāki ca uṣṇaṃ kṛmijvarānāhamehodāvartanāśanam kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ kaṭupāki tathaiva ca

197

करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम्

karañjakiṃśukāriṣṭaphalaṃ jantupramehanut aṅkolasya phalaṃ visraṃ guru śleṣmaharaṃ himam

198

रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम्

rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham tiktamīṣadviṣahitaṃ viḍaṅgaṃ kṛmināśanam

199

व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम्

vraṇyamuṣṇaṃ saraṃ medhyaṃ doṣaghnaṃ śophakuṣṭhanut kaṣāyaṃ dīpanaṃ cāmlaṃ cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam

200

भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित्

bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ vaisvaryakrimināśanam cakṣuṣyaṃ svādupākyākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit

201

कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् कषायमीषन्मधुरं किंचित् पूगफलं सरम्

kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham kaṣāyamīṣanmadhuraṃ kiṃcit pūgaphalaṃ saram

202

जातीकोशोऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् कक्कोलकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम्

jātīkośo'tha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalam kakkolakaṃ lavaṅgaṃ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpaham

203

लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघु लेखनः

laghu tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanam satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūro laghu lekhanaḥ

204

तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी

tṛṣṇāyāṃ mukhaśoṣe ca vairasye cāpi pūjitaḥ latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī

205

प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः बैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः

priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ baibhītako madakaraḥ kaphamārutanāśanaḥ

206

कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च

kaṣāyamadhuro majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ tṛṣṇācchardyanilaghnaśca tadvadāmalakasya ca

207

बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसंभवः स्वादुपाकोऽग्निबलदः स्निग्धः पित्तानिलापहः

bījapūrakaśamyākamajjā kośāmrasaṃbhavaḥ svādupāko'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ

208

यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत्

yasya yasya phalasyeha vīryaṃ bhavati yādṛśam tasya tasyaiva vīryeṇa majjānamapi nirdiśet

209

फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायकटुतिक्तकम्

phaleṣu paripakvaṃ yadguṇavattadudāhṛtam bilvādanyatra vijñeyamāmaṃ taddhi guṇottaram grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ taddhi kaṣāyakaṭutiktakam

210

व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च

vyādhitaṃ kṛmijuṣṭaṃ ca pākātītamakālajam varjanīyaṃ phalaṃ sarvamaparyāgatameva ca

211

इति फलवर्गः अथ शाकवर्गः शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि

iti phalavargaḥ atha śākavargaḥ śākānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra puṣpaphalālābukālindakaprabhṛtīni

212

पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च

pittaghnānyanilaṃ kuryustathā mandakaphāni ca sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca

213

पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम्

pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam

214

सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत्

sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kālindaṃ kaphavātakṛt

215

अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित्

alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvyatiśītalā tiktālāburahṛdyā tu vāminī vātapittajit

216

त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि

trapusairvārukarkārukaśīrṇavṛntaprabhṛtīni

217

स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च

svādutiktarasānyāhuḥ kaphavātakarāṇi ca sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca

218

बालं सनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम्

bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ smṛtam tatpāṇḍu kaphakṛjjīrṇamamlaṃ vātakaphāpaham

219

एर्वारुकं सकर्कारु संपक्वं कफवातकृत् सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम्

ervārukaṃ sakarkāru saṃpakvaṃ kaphavātakṛt sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalam

220

सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु

sakṣāraṃ madhuraṃ caiva śīrṇavṛntaṃ kaphāpaham bhedanaṃ dīpanaṃ hṛdyamānāhāṣṭhīlanullaghu

221

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्र कहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभू-स्तृणसुगन्धककासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफ-णिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिकावर्षाभूचित्रकमूलकलशुनकलायपलाण्डुप्रभृतीनि

pippalīmaricaśṛṅgaverārdra kahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhū-stṛṇasugandhakakāsamardakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigrupha-ṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikāvarṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhṛtīni

222

कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा

kaṭūnyuṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārthamanekadhā

223

तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्याद्रा र्! कफावहा शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी

teṣāṃ gurvī svāduśītā pippalyādrā r! kaphāvahā śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā pittāvirodhinī

224

स्वादुपाक्यार्द्र मरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित्

svādupākyārdra maricaṃ guru śleṣmapraseki ca kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṃ kaphavātajit

225

नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः

nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ ca vīryato maricaṃ sitam guṇavanmaricebhyaśca cakṣuṣyaṃ ca viśeṣataḥ

226

नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम्

nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke madhuraṃ kaṭu vṛṣyoṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ laghu dīpanam

227

कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् कटूष्णं रोचनं हृद्यं वृष्यं चैवार्द्र कं स्मृतम्

kaphānilaharaṃ svaryaṃ vibandhānāhaśūlanut kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ caivārdra kaṃ smṛtam

228

लघूष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत्

laghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ kaphavātajit kaṭu snigdhaṃ saraṃ tīkṣṇaṃ śūlājīrṇavibandhanut

229

तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम्

tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke rucyaṃ pittāgnivardhanam kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayam

230

कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता

kāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣvavacāritā

231

आद्रा र्! कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी

ādrā r! kustumbarī kuryāt svādusaugandhyahṛdyatām sā śuṣkā madhurā pāke snigdhā tṛḍdāhanāśanī

232

दोषघ्नी कटुका किंचित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः

doṣaghnī kaṭukā kiṃcit tiktā srotoviśodhanī jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ

233

सुरभिर्दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः

surabhirdīpano rucyo mukhavaiśadyakārakaḥ kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ

234

पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः

pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ samudāhṛtaḥ tadvattu sumukho jñeyo viśeṣādgaranāśanaḥ

235

कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः

kaphaghnā laghavo rūkṣāstīkṣṇoṣṇāḥ pittavardhanāḥ kaṭupākarasāścaiva surasārjakabhūstṛṇāḥ

236

मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः

madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ viśeṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ

237

कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तोऽथ पिच्छिलः मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः

kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ śigrustikto'tha picchilaḥ madhuśigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ

238

विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णमेव च त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च

vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇameva ca tridoṣaṃ sārṣapaṃ śākaṃ gāṇḍīraṃ veganāma ca

239

चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम्

citrakastilaparṇī ca kaphaśophahare laghū varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śophodarārśasām

240

कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका

kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā

241

महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित्

mahattadguru viṣṭambhi tīkṣṇamāmaṃ tridoṣakṛt tadeva snehasiddhaṃ tu pittanut kaphavātajit

242

त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात्

tridoṣaśamanaṃ śuṣkaṃ viṣadoṣaharaṃ laghu viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkamanyatra mūlakāt

243

पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरं ते गुरवः प्रदिष्टाः तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ तु

puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphapittahantṛ phalaṃ nihanyāt kaphamārutau tu

244

स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसन्धानकरो रसोनः

snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaśca guruḥ saraḥ svādurasaśca balyaḥ vṛṣyaśca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ

245

हृद्रो गजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति

hṛdro gajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃśca hanti

246

नात्युष्णवीर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च बलावहः पित्तकरोऽथ किंचित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु

nātyuṣṇavīryo'nilahā kaṭuśca tīkṣṇo gururnātikaphāvahaśca balāvahaḥ pittakaro'tha kiṃcit palāṇḍuragniṃ ca vivardhayettu

247

स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः

snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo'tha medhākaphapuṣṭidaśca svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ

248

कलायशाकं पितघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत्

kalāyaśākaṃ pitaghnaṃ kaphaghnaṃ vātalaṃ guru kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke madhuraṃ ca tat

449

चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदीन्दिई!भिल्ला तकच्छगलान्त्रीवृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्र सवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि

cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadīndiī!bhillā takacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatipra savaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni

250

कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च कफघ्नान्यनिलं कुर्युः स्रंगाहीणि लघूनि च

kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ sraṃgāhīṇi laghūni ca

251

लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा

laghuḥ pāke ca jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ kaṣāyamadhuro grāhī cuccūsteṣāṃ tridoṣahā

252

चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता वृक्षादनी वातहरा फञ्जी त्वल्पबला मता

cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī samudāhṛtā vṛkṣādanī vātaharā phañjī tvalpabalā matā

253

क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः शीताः संग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम्

kṣīravṛkṣotpalādīnāṃ kaṣāyāḥ pallavāḥ smṛtāḥ śītāḥ saṃgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām

254

पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि

punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhṛtīni

255

उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम्

uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni ca teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam

256

तण्डुलीयकोपोदकाऽश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि

taṇḍulīyakopodakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhṛtīni

257

सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च

sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca mandavātakaphānyāhū raktapittaharāṇi ca

258

मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः

madhuro rasapākābhyāṃ raktapittamadāpahaḥ teṣāṃ śītatamo rūkṣastaṇḍulīyo viṣāpahaḥ

259

स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा उपोदका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा

svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā upodakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā

260

कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः

kaṭurvipāke kṛmihā medhāgnibalavardhanaḥ sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ

261

चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम्

cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā śākamāśvabalaṃ rūkṣaṃ baddhaviṇmūtramārutam

262

मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा काकमाची-पपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिका फलपटोलवार्ताककारवेल्लक-कटुकिकाकेबुकोरुबूकपर्पटककिराततिक्तकर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरी-राटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि

maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgojihvā kākamācī-papunnāḍāvalgujasatīnabṛhatīkaṇṭakārikā phalapaṭolavārtākakāravellaka-kaṭukikākebukorubūkaparpaṭakakirātatiktakarkoṭakāriṣṭakośātakīvetrakarī-rāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni

263

रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च

raktapittaharāṇyāhurhṛdyāni sulaghūni ca kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca

264

कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता

kaṣāyā tu hitā pitte svādupākarasā himā laghvī maṇḍūkaparṇī tu tadvadgojihvikā matā

265

अविदाही त्रिदोषघ्नः संग्राही सुनिषण्णकः अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः

avidāhī tridoṣaghnaḥ saṃgrāhī suniṣaṇṇakaḥ avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ

266

ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम्

īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajam nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāstu tadvidham

267

कण्डूकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च

kaṇḍūkuṣṭhakṛmighnāni kaphavātaharāṇi ca phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca

268

कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम्

kaphapittaharaṃ vraṇyamuṣṇaṃ tiktamavātalam paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam

269

कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकमेव च

kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu vārtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam tadvat karkoṭakaṃ vidyāt kāravellakameva ca

270

आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः

āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ

271

कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाडयोः रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम्

kaphāpahaṃ śākamuktaṃ varuṇaprapunāḍayoḥ rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam

272

दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु

dīpanaṃ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ kaṭu kausumbhaṃ madhuraṃ rūkṣamuṣṇaṃ śleṣmaharaṃ laghu

273

वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी

vātalaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ madhuraṃ ca tat grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitā uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāgnidīpanī

274

लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककु तुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः

loṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvakasuvarcalāḍuḍurakaku tumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ

275

स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः

svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ

276

स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका संग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम्

svādutiktā kuntalikā kaṣāyā sakuraṇṭikā saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāpahaṃ tathā rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ ca tadvidham

277

स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् भेदनं मधुरं रूक्षं कालायमतिवातलम्

svādupākarasaṃ śākaṃ durjaraṃ harimanthajam bhedanaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kālāyamativātalam

278

स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम्

sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham śophaghnamuṣṇavīryaṃ ca patraṃ pūtikarañjajam

279

ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम्

tāmbūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu pittaprakopaṇam sugandhi viśadaṃ tiktaṃ svaryaṃ vātakaphāpaham

280

स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम्

sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ vahnidīpanam vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam

281

अथ पुष्पवर्गः कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुर विपाकानि रक्तपित्तहराणि च वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च

atha puṣpavargaḥ kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhura vipākāni raktapittaharāṇi ca vṛṣāgastyayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni kṣayakāsāpahāni ca

282

आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते

āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate

283

करीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च

karīrakusumāni kaṭuvipākāni vātaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca

284

रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च

raktavṛkṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca

285

सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले

satiktaṃ madhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāpaham madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam tasmādalpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale

286

सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने

sindhuvāraṃ vijānīyāddhimaṃ pittavināśanam mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane

287

सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम्

sugandhi viśadaṃ hṛdyaṃ bākulaṃ pāṭalāni ca śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvacca kuṅkumam

288

चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम्

campakaṃ raktapittaghnaṃ śītoṣṇaṃ kaphanāśanam kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvadeva kuraṇṭakam

289

यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा मधुशिग्रुकरीराणि कटूनि श्लेष्महराणि च

yathāvṛkṣaṃ vijānīyāt puṣpaṃ vṛkṣocitaṃ tathā madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ca

290

क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफकराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च

kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphakarāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca

291

क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् विस्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत्

kṣavakaṃ kṛmilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchalam visyandi vātalaṃ nātipittaśleṣmakaraṃ ca tat

292

वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः

veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ

293

उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि तत्र पलालजातं मधुरं मधुरवि-पाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुपाकं शीतलं च त-द्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च वेणुजातं कषायं वातकोपनं च भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः

udbhidāni palālekṣukarīṣaveṇukṣitijāni tatra palālajātaṃ madhuraṃ madhuravi-pākaṃ rūkṣaṃ doṣapraśamanaṃ ca ikṣujaṃ madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalaṃ ca ta-dvadevoṣṇaṃ kārīṣaṃ kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca veṇujātaṃ kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ bhūmitaścāsyānurasaḥ

294

पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकानि सर्वदोषप्रकोपणानि

piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvadoṣaprakopaṇāni

295

विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः सिण्डाकी वातला साद्रा र्! रुचिष्याऽनलदीपनी

viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarve vaṭakā vātakopanāḥ siṇḍākī vātalā sādrā r! ruciṣyā'naladīpanī

296

विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात्

viḍbhedi guru rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭambhi durjaram sakaṣāyaṃ ca sarvaṃ hi svādu śākamudāhṛtam puṣpaṃ patraṃ phalaṃ nālaṃ kandāśca guravaḥ kramāt

297

कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च

karkaśaṃ parijīrṇaṃ ca kṛmijuṣṭamadeśajam varjayet patraśākaṃ tadyadakālavirohi ca

298

अथ कन्दवर्गः कन्दानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःविदारीकन्द शतावरीबिसमृणाल शृङ्गाटक कशे-रुकपिण्डालुकमध्वालुकहस्त्यालुककाष्ठालु कशङ्खा लुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि

atha kandavargaḥ kandānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥvidārīkanda śatāvarībisamṛṇāla śṛṅgāṭaka kaśe-rukapiṇḍālukamadhvālukahastyālukakāṣṭhālu kaśaṅkhā lukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni

299

रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च

raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca

300

मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्योऽतिमूत्रलः विदारीकन्दो बल्यश्च पित्तवातहरश्च सः

madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītaḥ svaryo'timūtralaḥ vidārīkando balyaśca pittavātaharaśca saḥ

301

वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी

vātapittaharī vṛṣyā svādutiktā śatāvarī mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī

302

ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः

grahaṇyarśovikāraghnī vṛṣyā śītā rasāyanī kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ

303

अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम्

avidāhi bisaṃ proktaṃ raktapittaprasādanam viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham

304

गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम्

gurū viṣṭambhiśītau ca śṛṅgāṭakakaśerukau piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam

305

सुरेन्द्र कन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटु पित्तकृत् वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः

surendra kandaḥ śleṣmaghno vipāke kaṭu pittakṛt veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ

306

स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च

sthūlasūraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandā īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhino guravaḥ kaphavātalāḥ pittaharāśca

307

मानणिकिं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा

mānaṇikiṃ svādu śītaṃ ca guru cāpi prakīrtitam sthūlakandastu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā

308

कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः

kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ

309

वराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः

varāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ

310

तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः

tālanārikelakharjūraprabhṛtīnāṃ mastakamajjānaḥ

311

स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरानपि

svādupākarasānāhū raktapittaharāṃstathā śukralānanilaghnāṃśca kaphavṛddhikarānapi

312

बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति

bālaṃ hyanārtavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitam kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅna rohati

313

अथ लवणवर्गः अथ लवणानिसैन्धवसामुद्र विडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि यथोत्तरमु-ष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणिकटुपाकीनि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति

atha lavaṇavargaḥ atha lavaṇānisaindhavasāmudra viḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni yathottaramu-ṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇikaṭupākīni yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti

314

चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम्

cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ laghvagnidīpanam snigdhaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ śītaṃ doṣaghnamuttamam

315

सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम्

sāmudraṃ madhuraṃ pāke nātyuṣṇamavidāhi ca bhedanaṃ snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ nātipittalam

316

सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रो गनाशनम् रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम्

sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ śūlahṛdro ganāśanam rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam

317

लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम्

laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viśadaṃ kaṭu gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam

318

रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च वातघ्नं लघुविस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम्

romakaṃ tīkṣṇamatyuṣṇaṃ vyavāyi kaṭupāki ca vātaghnaṃ laghuvisyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralam

319

लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम्

laghu tīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanam satiktaṃ kaṭu sakṣāraṃ vidyāllavaṇamaudbhidam

320

कफवातक्रिमिघ्नं च लेखनं पित्तकोपनम् दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम्

kaphavātakrimighnaṃ ca lekhanaṃ pittakopanam dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guṭikāhvayam

321

ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते

ūṣasūtaṃ vālukailaṃ śailamūlākarodbhavam lavaṇaṃ kaṭukaṃ chedi vihitaṃ kaṭu cocyate

322

यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मरिनाशनाः क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः

yavakṣārasvarjikākṣāroṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāraprabhṛtayaḥ gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmarināśanāḥ kṣārāstu pācanāḥ sarve raktapittakarāḥ sarāḥ

323

ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ

jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau śukraśleṣmavibandhārśogulmaplīhavināśanau

324

उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः

uṣṇo'nilaghnaḥ prakledī coṣakṣāro balāpahaḥ medoghnaḥ pākimaḥ kṣārasteṣāṃ bastiviśodhanaḥ

325

विरूक्षणोऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते

virūkṣaṇo'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyate

326

सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम्

suvarṇaṃ svādu hṛdyaṃ ca bṛṃhaṇīyaṃ rasāyanam doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam

327

रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम्

rūpyamamlaṃ saraṃ śītaṃ sasnehaṃ pittavātanut tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram

328

सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम्

satiktaṃ lekhanaṃ kāṃsyaṃ cakṣuṣyaṃ kaphavātajit vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham

329

कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं च लेखनम् मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्र वैदूर्यस्फटिकादयः

kaṭu krimighnaṃ lavaṇaṃ trapu sīsaṃ ca lekhanam muktāvidrumavajrendra vaidūryasphaṭikādayaḥ

330

चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः

cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lekhanā viṣasūdanāḥ pavitrā dhāraṇīyāśca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ

331

इति लवणादिवर्गः धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद्द्र व्यमनल्पबुद्धिः

iti lavaṇādivargaḥ dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktamihāprameyāt āsvādato bhūtaguṇaiśca matvā tadādiśeddra vyamanalpabuddhiḥ

332

षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः

ṣaṣṭikā yavagodhūmā lohitā ye ca śālayaḥ mudgāḍhakīmasūrāśca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ

333

लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह

lāvatittirisāraṅgakuraṅgaiṇakapiñjalāḥ mayūravarmikūrmāśca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣviha

334

दाडिमामलकं द्रा क्षा खर्जूरं सपरूषकम् राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते

dāḍimāmalakaṃ drā kṣā kharjūraṃ saparūṣakam rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate

335

सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते

satīno vāstukaścuccūcillīmūlakapotikāḥ maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate

336

गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं सैन्धवं लवणेषु च धात्रीदाडिममम्लेषु पिप्पली नागरं कटौ

gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ śreṣṭhaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu ca dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī nāgaraṃ kaṭau

337

तिक्ते पटोलवार्ताकं मधुरे घृतमुच्यते क्षौद्रं पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम्

tikte paṭolavārtākaṃ madhure ghṛtamucyate kṣaudraṃ pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakam

338

शर्करेक्षुविकारेषु पाने मध्वासवौ तथा परिसंवत्सरं धान्यं मांसं वयसि मध्यमे

śarkarekṣuvikāreṣu pāne madhvāsavau tathā parisaṃvatsaraṃ dhānyaṃ māṃsaṃ vayasi madhyame

339

अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् फलं पर्यागतं शाकमशुष्कं तरुणं नवम्

aparyuṣitamannaṃ tu saṃskṛtaṃ mātrayā śubham phalaṃ paryāgataṃ śākamaśuṣkaṃ taruṇaṃ navam

340

अथ कृतान्नवर्गः अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः

atha kṛtānnavargaḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaram lājamaṇḍo viśuddhānāṃ pathyaḥ pācanadīpanaḥ

341

वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी

vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī

342

क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी

kṣuttṛṭśramaglāniharī peyā vātānulomanī vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī balavardhanī

343

पथ्या स्वादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा हृद्या संतर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी

pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā hṛdyā saṃtarpaṇī vṛṣyā bṛṃhaṇī balavardhanī

344

शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता

śākamāṃsaphalairyuktā vilepyamlā ca durjarā sikthairvirahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā

345

विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्र वा विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः

vilepī bahusikthā syādyavāgūrviraladra vā viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ

346

कफपित्तकरी बल्या कृशराऽनिलनाशना धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः

kaphapittakarī balyā kṛśarā'nilanāśanā dhautastu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ

347

स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः

svinnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadastvodano laghuḥ adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ

348

लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः स्नेहैर्मांसैः फलैः कन्दैर्विदलाम्लैश्च संयुताः

laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ snehairmāṃsaiḥ phalaiḥ kandairvidalāmlaiśca saṃyutāḥ

349

गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत् सूपो लघुर्हितः

guravo bṛṃhaṇā balyā ye ca kṣīropasādhitāḥ susvinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat sūpo laghurhitaḥ

350

स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा

svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ syāt snehasaṃskṛtam asvinnaṃ sneharahitamapīḍitamato'nyathā

351

मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह

māṃsaṃ svabhāvato vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha

352

सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु तदेव गोरसादानं सुरभिद्र व्यसंस्कृतम्

siddhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru tadeva gorasādānaṃ surabhidra vyasaṃskṛtam

353

विद्यात्पित्तकफोद्रे की बलमांसाग्निवर्धनम् परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु

vidyātpittakaphodre kī balamāṃsāgnivardhanam pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guru

354

रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति पाचकाः

rocanaṃ balamedhāgnimāṃsaujaḥśukravardhanam tadevolluptapiṣṭatvādulluptamiti pācakāḥ

355

परिशुष्कगुणैर्युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम्

pariśuṣkaguṇairyuktaṃ vahnau pakvamato laghu tadeva śūlikāprotamaṅgāraparipācitam

356

ज्ञेयं गुरुतरं किंचित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम्

jñeyaṃ gurutaraṃ kiṃcit pradigdhaṃ gurupākataḥ ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitam

357

परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु

pariśuṣkaṃ pradigdhaṃ ca śūlyaṃ yaccānyadīdṛśam māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tadvīryoṣṇaṃ pittakṛdguru

358

लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम्

laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ dṛṣṭiprasādanam anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam

359

प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः

prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ vātapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ

360

स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम्

smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānāmalparetasām

361

आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः

āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavardhanaḥ sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ

362

प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः

prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ viśeṣānmukhaśoṣiṇām kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ

363

यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम्

yanmāṃsamuddhṛtarasaṃ na tat puṣṭibalāvaham viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham

364

दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम्

dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkastu paraṃ guruḥ māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam

365

पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् एकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः

pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam ekadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ

366

वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि

vesavāro guruḥ snigdho balyo vātarujāpahaḥ kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇināmapi

367

ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रा गषाडवः

jñeyaḥ pathyatamaścaiva mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrā gaṣāḍavaḥ

368

रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः

ruciṣyo laghupākaśca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ

369

कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते

kaphapittāvirodhī syādvātavyādhau ca śasyate mṛdvīkādāḍimairyuktaḥ sa cāpyukto'nilārdite

370

रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ

rocano dīpano hṛdyo laghupākyupadiśyate paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau

371

पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान्

pittaghnau dīpanau hṛdyau kṛmikuṣṭhajvarāpahau śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān

372

हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः

hanti mūlakayūṣastu kaphamedogalagrahān kulatthayūṣo'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ

373

तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदः कफापहः दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः

tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamedaḥ kaphāpahaḥ dāḍimāmalakairyūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ

374

प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः

prāṇāgnijanano mūrcchāmedoghno vātapittajit mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphe hitaḥ

375

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृहणः प्राणवर्धनः

yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ sarvadhānyakṛtastadvadbṛhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ

376

खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः

khaḍakāmbalikau hṛdyau tathā vātakaphe hitau balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo'gnidīpanaḥ

377

दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः

dadhyamlaḥ kaphakṛdbalyaḥ snigdho vātaharo guruḥ takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ

378

खडाः खडयवाग्वश्च षाखिडिवाः पानकानि च एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः

khaḍāḥ khaḍayavāgvaśca ṣākhiḍivāḥ pānakāni ca evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ

379

अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम्

asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃyutaṃ kṛtam

380

अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम्

atha gorasadhānyāmlaphalāmlairamlitaṃ ca yat yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam

381

दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्

dadhimastvamlasiddhastu yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam

षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः (cont. 3)

382

सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च

siṇḍākī ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca tadvacca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca

383

लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः

laghavo bṛṃhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanāḥ tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ

384

रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम्

rasālā bṛṃhaṇī balyā snigdhā vṛṣyā ca rocanī snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpaham

385

सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः नातिद्र वा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते

saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ nātidra vā nātisāndrā mantha ityupadiśyate

386

मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः

manthaḥ sadyobalakaraḥ pipāsāśramanāśanaḥ sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ

387

शर्करेक्षुरसद्रा क्षायुक्तः पित्तविकारनुत् द्रा क्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः

śarkarekṣurasadrā kṣāyuktaḥ pittavikāranut drā kṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ

388

वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम्

vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ gauḍamamlamanamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam

389

तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम्

tadeva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syānniratyayam

390

मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम्

mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaham parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam

391

द्र व्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत्

dra vyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāṃ ca sarvataḥ pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavamādiśet

392

इति कृतान्नवर्गः अथ भक्ष्यवर्गः वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्णा हृद्याः सुगन्धिनः

iti kṛtānnavargaḥ atha bhakṣyavargaḥ vakṣyāmyataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣṇā hṛdyāḥ sugandhinaḥ

393

अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः

adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ

394

वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः

vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo'nilanāśanāḥ

395

अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः

adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ kaphavardhanāḥ madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ

396

गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः

guravo bṛṃhaṇāścaiva modakāstu sudurjarāḥ rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ

397

गुरुर्मृष्टतरश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः

gururmṛṣṭataraścaiva saṭṭakaḥ prāṇavardhanaḥ hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ

398

वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः

vātāpahastṛptikaro balyo viṣyanda ucyate bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyāstu sāmitāḥ

399

हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः

hṛdyāḥ pathyatamāsteṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ

400

वेसवारैः सपिशितैः संपूर्णा गुरुबृंहणाः पाललाः श्लेष्मजननाः शष्कुल्यः कफपित्तलाः

vesavāraiḥ sapiśitaiḥ saṃpūrṇā gurubṛṃhaṇāḥ pālalāḥ śleṣmajananāḥ śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ

401

वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः

vīryoṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ vidāhino nātibalā guravaśca viśeṣataḥ

402

वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः

vaidalā laghavo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ

403

बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः

balyā vṛṣyāstu guravo vijñeyā māṣasādhitāḥ kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ

404

विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः

virūḍhakakṛtā bhakṣyā guravo'nilapittalāḥ vidāhotkleśajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ

405

हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः

hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo ghṛtapācitāḥ vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ

406

विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः

vidāhinastailakṛtā guravaḥ kaṭupākinaḥ uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ

407

फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः

phalamāṃsekṣuvikṛtitilamāṣopasaṃskṛtāḥ bhakṣyā balyāśca guravo bṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ

408

कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः

kapālāṅgārapakvāstu laghavo vātakopanāḥ supakvāstanavaścaiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo matāḥ

409

सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः

sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ

410

उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः

udāvartaharo vāṭyaḥ kāsapīnasamehanut dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ

411

शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः

śaktavo bṛṃhaṇā vṛṣyāstṛṣṇāpittakaphāpahāḥ pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ

412

गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका

gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī saiva viparyayāt śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvādavalehikā

413

लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः

lājāśchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ

414

तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः

tṛṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavo matāḥ raktapittaharāścaiva dāhajvaravināśanāḥ

415

पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः

pṛthukā guravaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ kaphavardhanāḥ balyāḥ sakṣīrabhāvāttu vātaghnā bhinnavarcasaḥ

416

संधानकृत् पिष्टमामं ताण्डुलं कृमिमेहनुत् सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः

saṃdhānakṛt piṣṭamāmaṃ tāṇḍulaṃ kṛmimehanut sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ

417

सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः द्र व्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च

sandhānakṛnmehaharaḥ purāṇastaṇḍulaḥ smṛtaḥ dra vyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya ca

418

यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा अनेकद्र व्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत्

yathākāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā anekadra vyayonitvācchāstratastān vinirdiśet

419

इति भक्ष्यवर्गः अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति तथाऽम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम्

iti bhakṣyavargaḥ ataḥ sarvānupānānyupadekṣyāmaḥ amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti tathā'mlayoge madhureṇa tṛptāsteṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam

420

शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रता तत्

śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām yasyānupānaṃ tu hitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ tviha mātratā tat

421

व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्र व्याणि भोज्यानि च तानि तानि सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैघ्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम्

vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya dhīrairdra vyāṇi bhojyāni ca tāni tāni sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maighyaṃ yadambhaḥ śucibhājanastham

422

लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपानेष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये

lokasya janmaprabhṛti praśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāśca dṛṣṭāḥ saṅkṣepa eṣo'bhihito'nupāneṣvataḥ paraṃ vistarato'bhidhāsye

423

उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा

uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate ṛte bhallātakasnehāt snehāttauvarakāttathā

424

अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः

anupānaṃ vadantyeke taile yūṣāmlakāñjikam śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ

425

दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम्

dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca kecit piṣṭamayasyāhuranupānaṃ sukhodakam

426

पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् युद्धाध्वातपसंतापविषमद्यरुजासु च

payo māṃsaraso vā'pi śālimudgādibhojinām yuddhādhvātapasaṃtāpaviṣamadyarujāsu ca

427

माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम्

māṣāderanupānaṃ tu dhānyāmlaṃ dadhimastu vā madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam

428

अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम्

amadyapānāmudakaṃ phalāmlaṃ vā praśasyate kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamṛtopamam

429

सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम्

surā kṛśānāṃ sthūlānāmanupānaṃ madhūdakam nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam

430

स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं कफे रूक्षोष्णमिष्यते अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम्

snigdhoṣṇaṃ mārute pathyaṃ kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam

431

हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु

hitaṃ śoṇitapittibhyaḥ kṣīramikṣurasastathā arkaśeluśirīṣāṇāmāsavāstu viṣārtiṣu

432

अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु

ataḥ paraṃ tu vargāṇāmanupānaṃ pṛthak pṛthak pravakṣyāmyanupūrveṇa sarveṣāmeva me śṛṇu

433

तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं वैदलानां धान्याम्लं जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः विष्किराणां कोलबदरासवः प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः गुहा-शयानां खर्जूरनालिकेरासवः प्रसहानामश्वगन्धासवः पर्णमृगाणां कृष्णग-न्धासवः बिलेशयानां फलासवः एकशफानां त्रिफलासवः अनेकशफानां खदिरासवः कूलचराणां शङ्गाटककशेरुकासवः कोशवासिनां पादिनां च स एव प्लवानामिक्षुरसासवः नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः सामुद्रा णां मातुलुङ्गासवः अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः कषायाणां दाडिमवे-त्रासवः मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः तालफलादीनां धान्याम्लं क-टुकानां दूर्वानलवेत्रासवः पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः चुच्चप्रुभृतीनां लोध्रासवः जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः कु-सुम्भशाकस्य स एव मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः तालमस्तकादीनामम्लफलासवः सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च तोयं च सर्वत्रेति

tatra pūrvaśasyajātānāṃ badarāmlaṃ vaidalānāṃ dhānyāmlaṃ jaṅghālānāṃ dhanvajānāṃ ca pippalyāsavaḥ viṣkirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ guhā-śayānāṃ kharjūranālikerāsavaḥ prasahānāmaśvagandhāsavaḥ parṇamṛgāṇāṃ kṛṣṇaga-ndhāsavaḥ bileśayānāṃ phalāsavaḥ ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ kūlacarāṇāṃ śaṅgāṭakakaśerukāsavaḥ kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva plavānāmikṣurasāsavaḥ nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ sāmudrā ṇāṃ mātuluṅgāsavaḥ amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ kaṣāyāṇāṃ dāḍimave-trāsavaḥ madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khaṇḍāsavaḥ tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ ka-ṭukānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ pippalyādīnāṃ śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ kūṣmāṇḍādīnāṃ dārvīkarīrāsavaḥ cuccaprubhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ jīvantyādīnāṃ triphalāsavaḥ ku-sumbhaśākasya sa eva maṇḍūkaparṇyādīnāṃ mahāpañcamūlāsavaḥ tālamastakādīnāmamlaphalāsavaḥ saindhavādīnāṃ surāsava āranālaṃ ca toyaṃ ca sarvatreti

434

भवन्ति चात्र सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते

bhavanti cātra sarveṣāmanupānānāṃ māhendraṃ toyamuttamam sātmyaṃ vā yasya yattoyaṃ tattasmai hitamucyate

435

उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा

uṣṇaṃ vāte kaphe toyaṃ pitte rakte ca śītalam doṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā

436

यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसंघातभेदनम्

yathoktenānupānena sukhamannaṃ prajīryati rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṃghātabhedanam

437

तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम्

tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukham dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param

438

बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम्

balyaṃ varṇakaraṃ samyaganupānaṃ sadocyate tadādau karśayetpītaṃ sthāpayenmadhyasevitam

439

पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् स्थिरतां गतमक्लिन्नमन्नमद्र वपायिनाम्

paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya prayojayet sthiratāṃ gatamaklinnamannamadra vapāyinām

440

भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे

bhavatyābādhajananamanupānamataḥ pibet na pibecchvāsakāsārto roge cāpyūrdhvajatruge

441

क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत्

kṣatoraskaḥ prasekī ca yasya copahataḥ svaraḥ pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnānna śīlayet

442

प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून्

pradūṣyāmāśayaṃ taddhi tasya kaṇṭhorasi sthitam syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayedbahūn

443

गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम्

gurulāghavacinteyaṃ svabhāvaṃ nātivartate tathā saṃskāramātrānnakālāṃścāpyuttarottaram

444

मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते

mandakarmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ parikīrtyate

445

बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते

balinaḥ kharabhakṣyā ye ye ca dīptāgnayo narāḥ karmanityāśca ye teṣāṃ nāvaśyaṃ parikīrtyate

446

इत्यनुपानवर्गः अथाहारविधिं वत्स विस्तरेणाखिलं शृणु आप्तास्थितमसंकीर्णं शुचि कार्यं महानसम्

ityanupānavargaḥ athāhāravidhiṃ vatsa vistareṇākhilaṃ śṛṇu āptāsthitamasaṃkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam

447

तत्राप्तैर्गुणसंपन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् शुचौ देशे सुसंगुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक्

tatrāptairguṇasaṃpannaṃ bhakṣyamannaṃ susaṃskṛtam śucau deśe susaṃguptaṃ samupasthāpayedbhiṣak

448

विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत्

viṣaghnairagadaiḥ spṛṣṭaṃ prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ siddhairmantrairhataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet

449

वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् घृतं कार्ष्णायसे देयं पेया देया तु राजते

vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnāmāhārasyopakalpanām ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate

450

फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत्

phalāni sarvabhakṣyāṃśca pradadyādvai daleṣu tu pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet

451

प्रद्र वाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत्

pradra vāṇi rasāṃścaiva rājateṣūpahārayet kaṭvarāṇi khaḍāṃścaiva sarvāñchaileṣu dāpayet

452

दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः पानीयं पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत्

dadyāttāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ payaḥ pānīyaṃ pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet

453

काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान्

kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca dadyādvaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān

454

पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान्

purastādvimale pātre suvistīrṇe manorame sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃśca susaṃskṛtān

455

फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत्

phalāni sarvabhakṣyāṃśca pariśuṣkāṇi yāni ca tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet

456

प्रद्र वाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत्

pradra vāṇi rasāṃścaiva pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ khaḍān yūṣāṃśca peyāṃśca savye pārśve pradāpayet

457

सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः

sarvān guḍavikārāṃśca rāgaṣāḍavasaṭṭakān purastāt sthāpayet prājño dvayorapi ca madhyataḥ

458

एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् भोक्तारं विजने रम्ये निःसंपाते शुभे शुचौ

evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām bhoktāraṃ vijane ramye niḥsaṃpāte śubhe śucau

459

सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः

sugandhapuṣparacite same deśe ca bhojayet viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyairiṣṭai rasādibhiḥ

560

मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ

manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagramaśanaṃ hitam pūrvaṃ madhuramaśnīyānmadhye'mlalavaṇau rasau

561

पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान्

paścāccheṣān rasān vaidyo bhojaneṣvavacārayet ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān

562

ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् घनं पूर्वं समश्नीयात् केचिदाहुर्विपर्ययम्

tataḥ peyāṃstato bhojyān bhakṣyāṃścitrāṃstataḥ param ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt kecidāhurviparyayam

563

आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम्

ādāvante ca madhye ca bhojanasya tu śasyate niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām

464

मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन

mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni ca pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana

465

सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्र वोत्तरम्

sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho'nnatatparaḥ kāle sātmyaṃ laghu snigdhamuṣṇaṃ kṣipraṃ dra vottaram

466

बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते

bubhukṣito'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyamannaṃ na bādhate

467

लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्र वोत्तरम्

laghu śīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ balavahnidam kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dra vottaram

468

सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः

sukhaṃ jīryati mātrāvaddhātusāmyaṃ karoti ca atīvāyatayāmāstu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ

469

तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुज्जीत प्रातरेव तु येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः

teṣu tatpratyanīkāḍhyaṃ bhujjīta prātareva tu yeṣu cāpi bhaveyuśca divasā bhṛśamāyatāḥ

470

तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः

teṣu tatkālavihitamaparāhṇe praśasyate rajanyo divasāścaiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ

471

कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा

kṛtvā samamahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā

472

अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति

aprāptakālaṃ bhuñjānaḥ śarīre hyalaghau naraḥ tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati

473

अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति

atītakālaṃ bhuñjāno vāyunopahate'nale kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati

474

हीनमात्रमसंतोषं करोति च बलक्षयम् आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम्

hīnamātramasaṃtoṣaṃ karoti ca balakṣayam ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'dhikam

475

तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् यथोक्तगुणसंपन्नमुपसेवेत भोजनम्

tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣairetairvivarjitam yathoktaguṇasaṃpannamupaseveta bhojanam

476

विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत्

vibhajya doṣakālādīn kālayorubhayorapi acokṣaṃ duṣṭamutsṛṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat

477

द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः

dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṃ vivarjayet cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ

478

अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते यद्यत् स्वादुरतं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम्

aśāntamupadagdhaṃ ca tathā svādu na lakṣyate yadyat svādurataṃ tattadvidadhyāduttarottaram

479

प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत्

prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānasya muhurmuhuḥ viśuddhe rasane tasya rocate'nnamapūrvavat

480

स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा

svādunā tasya rasanaṃ prathamenātitarpitam na tathā svādayedanyattasmāt prakṣālyamantarā

481

सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् स्वादु संजनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम्

saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ sukham svādu saṃjanayatyannamasvādu ca viparyayam

482

भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत्

bhuktvā'pi yat prārthayate bhūyastat svādu bhojanam aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjānaścāntarā pibet

483

दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम्

dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ kuryādanirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām

484

जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु भुक्तमात्रे कफश्चापि तस्माद्भुक्तेरितं कफम्

jīrṇe'nne vardhate vāyurvidagdhe pittameva tu bhuktamātre kaphaścāpi tasmādbhukteritaṃ kapham

485

धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः

dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ

486

फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः

phalaiḥ kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā vicakṣaṇaḥ

487

भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्

bhuktvā rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet

488

शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति

śabdānrūpānrasān gandhān sparśāṃśca manasaḥ priyān bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati

489

शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत्

śabdarūparasā gandhāḥ sparśāścāpi jugupsitāḥ aśucyannaṃ tathā bhuktamatihāsyaṃ ca vāmayet

490

शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्र वोत्तरम् नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम्

śayanaṃ cāsanaṃ vā'pi necchedvā'pi dra vottaram nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam

491

न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत्

na caikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṃ ca na samācaret

492

एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्र सान् सदा प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत्

ekaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyādra sān sadā prāgbhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācaret

493

पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्र व्यतश्च यः

pūrvabhukte vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam mātrāguruṃ pariharedāhāraṃ dra vyataśca yaḥ

494

पिष्टान्नं नैव भुज्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम्

piṣṭānnaṃ naiva bhujjīta mātrayā vā bubhukṣitaḥ dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryati peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram

495

गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते द्र वोत्तरो द्र वश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते

gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate dra vottaro dra vaścāpi na mātrāgururiṣyate

496

द्र वाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति

dra vāḍhyamapi śuṣkaṃ tu samyagevopapadyate viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati

497

पिण्डीकृतमसंक्लिन्नं विदाहमुपगच्छति स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति

piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ vidāhamupagacchati srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati

498

विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत्

vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet

499

आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ

500

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा संधारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य

atyambupānādviṣamāśanādvā saṃdhāraṇāt svapnaviparyayācca kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

501

ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति

īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena śugdainyanipīḍitena pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti

502

माधुर्यमन्नं गतमामसंज्ञं विदग्धसंज्ञं गतमम्लभावम् किंचिद्विपक्वं भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम्

mādhuryamannaṃ gatamāmasaṃjñaṃ vidagdhasaṃjñaṃ gatamamlabhāvam kiṃcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam

503

उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम्

udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam

504

मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः उपद्र वा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः

mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ upadra vā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ

505

तत्रामे लङ्घनं कार्यं विदग्धे वमनं हितम् विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं रसशेषे शयीत च

tatrāme laṅghanaṃ kāryaṃ vidagdhe vamanaṃ hitam viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ rasaśeṣe śayīta ca

506

वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत्

vāmayedāśu taṃ tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet

507

लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा

laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā

508

हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम्

hitāhitopasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam

509

अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा

ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate trayametannihantyāśu bahūnvyādhīnkaroti vā

510

अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति तद्ध्य्स्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात्

annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti taddhysya śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt

511

विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य द्रा क्षाभयां माक्षिकसंप्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत

vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta hṛtkoṣṭhagalaṃ ca yasya drā kṣābhayāṃ mākṣikasaṃprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ labheta

512

भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत संप्राश्य हितं हितार्थी

bhavedajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nnakāle prātaḥ saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta saṃprāśya hitaṃ hitārthī

513

स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति

svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamāvṛṇoti bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṃ viṣavannihanti

514

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्र व्याश्रया गुणाः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaram karmabhistvanumīyante nānādra vyāśrayā guṇāḥ

515

ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः

hlādanaḥ stambhanaḥ śīto mūrcchātṛṭsvedadāhajit uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaśca viśeṣataḥ

516

स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः

snehamārdavakṛt snigdho balavarṇakarastathā rūkṣastadviparītaḥ syādviśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ

517

पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः

picchilo jīvano balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo guruḥ viśado viparīto'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ

518

दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो मृदुरन्यथा सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः

dāhapākakarastīkṣṇaḥ srāvaṇo mṛduranyathā sādopalepabalakṛdgurustarpaṇabṛṃhaṇaḥ

519

लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः

laghustadviparītaḥ syāllekhano ropaṇastathā daśādyāḥ karmataḥ proktāsteṣāṃ karmaviśeṣaṇaiḥ

520

दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्र वादींस्तान्निबोध मे द्र वः प्रक्लेदनः सान्द्र ः! स्थूलः स्याद्बन्धकारकः

daśaivānyān pravakṣyāmi dra vādīṃstānnibodha me dra vaḥ prakledanaḥ sāndra ḥ! sthūlaḥ syādbandhakārakaḥ

521

श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः

ślakṣṇaḥ picchilavajjñeyaḥ karkaśo viśado yathā sukhānubandhī sūkṣmaśca sugandho rocano mṛduḥ

522

दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मन्दो यात्राकरः स्मृतः

durgandho viparīto'smāddhṛllāsārucikārakaḥ saro'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ

523

व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत्

vyavāyī cākhilaṃ dehaṃ vyāpya pākāya kalpate vikāsī vikasannevaṃ dhātubandhān vimokṣayet

524

आशुकारी तथाऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः

āśukārī tathā'śutvāddhāvatyambhasi tailavat sūkṣmastu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsvanusaraḥ smṛtaḥ

525

गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः संप्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम्

guṇā viṃśatirityevaṃ yathāvatparikīrtitāḥ saṃpravakṣyāmyataścordhvamāhāragatiniścayam

526

पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत्

pañcabhūtātmake dehe hyāhāraḥ pāñcabhautikaḥ vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivardhayet

527

अविदग्धः कफं पित्तं विदग्धः पवनं पुनः सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत्

avidagdhaḥ kaphaṃ pittaṃ vidagdhaḥ pavanaṃ punaḥ samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet

528

विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत्

viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet

529

कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः

kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu svedaḥ syānnakharoma ca netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ

530

दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि

divā vibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat annamaklinnadhātutvādajīrṇe'pi hitaṃ niśi

531

हृदि संमीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा

hṛdi saṃmīlite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ klinnavisrastadhātutvādajīrṇe na hitaṃ divā

532

इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः

imaṃ vidhiṃ yo'numataṃ mahāmunernṛparṣimukhyasya paṭheddhi yatnataḥ sa bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ

षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः

atha netre vicalite tathā caiva vivartite gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ

अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम्

atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam

तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता

tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā

अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत्

atisthūle karkaśe ca netre'strimati gharṣaṇāt gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat

आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत्

āsannakarṇike netre bhinne'ṇau vā'pyapārthakaḥ avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet

प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः

prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ

ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् प्रत्यागच्छंस्ततः कुर्याद्रो गान् बस्तिविघातजान्

hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat pratyāgacchaṃstataḥ kuryādro gān bastivighātajān

दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत्

dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat

बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्र व्यस्याल्पा गुणा मताः दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत्

bastāvalpe'lpatā vā'pi dra vyasyālpā guṇā matāḥ durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat

अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते

atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate

तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान्

tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān

शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति न च संपादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत्

śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati na ca saṃpādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet

भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र वस्तयः

bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra vastayaḥ

कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत्

kālātikramaṇāt kleśo vyādhiścābhipravardhate tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet

गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम्

gudopadehaśophau tu sneho'pakvaḥ karoti hi tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam

हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ अतिमात्रौ तथाऽनाहक्लमातीसारकारकौ

hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau

मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ

mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau

तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः

tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ

प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत्

pravāhikāṃ vā janayettanuralpaguṇāvahaḥ tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet

स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रू क्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत्

snigdho'tijāḍyakṛdrū kṣaḥ stambhādhmānakṛducyate bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet

अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम्

atipīḍitavaddoṣān viddhi cāpyavaśīrṣake ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam

तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः

tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya sukhāvahaḥ nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ

हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते

hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate

नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति देहे सङ्कुचिते दत्तः सन्क्थोरप्युभयोस्तथा

netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati dehe saṅkucite dattaḥ sankthorapyubhayostathā

न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः

na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ

न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः

na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ

दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते

dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate

पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते

paścādanilakopo'tra yathāsvaṃ tatra kārayet vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite

अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः

ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ

विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम्

viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam

सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च

saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca

अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम्

anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram

हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम्

hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam

अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम्

atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām

नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः

nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ

अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः

atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ

परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च

parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca

प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते

pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate

पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम्

picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam

अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम्

atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam

दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत्

doṣaistatra rujastāstā mado mūrcchā'ṅgagauravam sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet

रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रू क्षो मृद्वल्पभेषजः

rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca bastiraṅgagrahaṃ kuryādrū kṣo mṛdvalpabheṣajaḥ

तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः

tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ

अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते

atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate

विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः

virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ

अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः

atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ

नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह

navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha

इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि

ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi

पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः

pakṣādvireko vāntasya tataścāpi nirūhaṇam sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातोऽनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

विरेचनात् सप्तरात्रे गते जातबलाय वै कृतान्नायानुवास्याय सम्यग्देयोऽनुवासनः

virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ

यथावयो निरूहाणां या मात्राः परिकीर्तिताः पादावकृष्टास्ताः कार्याः स्नेहबस्तिषु देहिनाम्

yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रे नरे बस्तिं विधापयेत् एतैर्हि विहतः स्नेहो नैवान्तः प्रतिपद्यते

utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet etairhi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate

स्नेहबस्तिर्विधेयस्तु नाविशुद्धस्य देहिनः स्नेहवीर्यं तथा दत्ते देहं चानुविसर्पति

snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तैलानीह यथाक्रमम् पानान्वासननस्येषु यानि हन्युर्गदान् बहून्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn

शटीपुष्करकृष्णाह्वामदनामरदारुभिः शताह्वाकुष्ठयष्ट्याह्ववचाबिल्वहुताशनैः

śaṭīpuṣkarakṛṣṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ

सुपिष्टैर्द्विगुणक्षीरं तैलं तोयचतुर्गुणम् पक्त्वा बस्तौ विधातव्यं मूढवातानुलोमनम्

supiṣṭairdviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam

अर्शांसि ग्रहणीदोषमानाहं विषमज्वरम् कट्यूरुपृष्ठकोष्ठस्थान् वातरोगांश्च नाशयेत्

arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram kaṭyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet

वचापुष्करकुष्ठैलामदनामरसिन्धुजैः काकोलीद्वययष्ट्याह्वमेदायुग्मनराधिपैः

vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ

पाठाजीवकजीवन्तीभार्गीचन्दनकट्फलैः सरलागुरुबल्वाम्बुवाजिगन्धाग्निवृद्धिभिः

pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭphalaiḥ saralāgurubalvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ

विडङ्गारग्वधश्यामात्रिवृन्मागधिकर्धिभिः पिष्टैस्तैलं पचेत् क्षीरपञ्चमूलरसान्वितम्

viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ piṣṭaistailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam

गुल्मानाहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीमूत्रसङ्गिनाम् अन्वासनविधौ युक्तं शस्यतेऽनिलरोगिणाम्

gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām anvāsanavidhau yuktaṃ śasyate'nilarogiṇām

चित्रकातिविषापाठादन्तीबिल्ववचामिषैः सरलांशुमतीरास्नानीलिनीचतुरङ्गुलैः

citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmiṣaiḥ saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ

चव्याजमोदकाकोलीमेदायुग्मसुरद्रुमैः जीवकर्षभवर्षाभूवस्तगन्धाशताह्वयैः

cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ jīvakarṣabhavarṣābhūvastagandhāśatāhvayaiḥ

रेण्वश्वगन्धामञ्जिष्ठाशटीपुष्करतस्करैः सक्षीरं विपचेत्तैलं मारुतामयनाशनम्

reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam

गृध्रसीखञ्जकुब्जाढ्यमूत्रोदावर्तरोगिणाम् शस्यतेऽल्पबलाग्नीनां बस्तावाशु नियोजितम्

gṛdhrasīkhañjakubjāḍhyamūtrodāvartarogiṇām śasyate'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam

भूतिकैरण्डवर्षाभूरास्नावृषकरोहिषैः दशमूलसहाभार्गीषड्ग्रन्थामरदारुभिः

bhūtikairaṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ

बलानागबलामुर्वावाजिगन्धामृताद्वयैः सहाचरवरीविश्वाकाकनासाविदारिभिः

balānāgabalāmurvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ

यवमाषातसीकोलकुलत्थैः क्वथितैः शृतम् जीवनीयप्रतीवापं तैलं क्षीरचतुर्गुणम्

yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam

जङ्घोरुत्रिकपार्श्वांसबाहुमन्याशिरःस्थितान् हन्याद्वातविकारांस्तु बस्तियोगैर्निषेवितम्

jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān hanyādvātavikārāṃstu bastiyogairniṣevitam

जीवन्त्यतिबलामेदाकाकोलीद्वयजीवकैः ऋषभातिविषाकृष्णाकाकनासावचामरैः

jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ

रास्नामदनयष्ट्याह्वसरलाभीरुचन्दनैः स्वयङ्गुप्ताशटीशृङ्गीकलसीसारिवाद्वयैः

rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ

पिष्टैस्तैलघृतं पक्वं क्षीरेणाष्टगुणेन तु तच्चानुवासने देयं शुक्राग्निबलवर्धनम्

piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam

बृंहणं वातपित्तघ्नं गुल्मानाहहरं परम् नस्ये पाने च संयुक्तमूर्ध्वजत्रुगदापहम्

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham

मधुकोशीरकाश्मर्यकटुकोत्पलचन्दनैः श्यामापद्मकजीमूतशक्राह्वातिविषाम्बुभिः

madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ

तैलपादं पचेत् सर्पिः पयसाऽष्टगुणेन च न्यग्रोधादिगणक्वाथयुक्तं वस्तिषु योजितम्

tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasā'ṣṭaguṇena ca nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ vastiṣu yojitam

दाहासृग्दरवीसर्पवातशोणितविद्र धीन् पित्तरक्तज्वराद्यांश्च हन्यात् पित्तकृतान् गदान्

dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidra dhīn pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān

मृणालोत्पलशालूकसारिवाद्वयकेशरैः चन्दनद्वयभूनिम्बपद्मबीजकसेरुकैः

mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ

पटोलकटुकारक्तागुन्द्रा पर्पटवासकैः पिष्टैस्तैलघृतं पक्वं तृणमूलरसेन च

paṭolakaṭukāraktāgundrā parpaṭavāsakaiḥ piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca

क्षीरद्विगुणसंयुक्तं बस्तिकर्मणि योजितम् नस्येऽभ्यञ्जनपाने वा हन्यात् पित्तगदान् बहून्

kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam nasye'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn

त्रिफलातिविषामूर्वात्रिवृच्चित्रकवासकैः निम्बारग्वधषड्ग्रन्थासप्तपर्णनिशाद्वयैः

triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ nimbāragvadhaṣaḍgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ

गुडूचीन्द्र सुराकृष्णाकुष्ठसर्षपनागरैः तैलमेभिः समैः पक्वं सुरसादिरसाप्लुतम्

guḍūcīndra surākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam

पानाभ्यञ्जनगण्डूषनस्यबस्तिषु योजितम् स्थूलतालस्यकण्ड्वादीन् जयेत्कफकृतान् गदान्

pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān

पाठाजमोदाशार्ङ्गेष्टापिप्पलीद्वयनागरैः सरलागुरुकालीयभार्गीचव्यामरद्रुमैः

pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ

मरिचैलाभयाकट्वीशटीग्रन्थिककट्फलैः तैलमेरण्डतैलं वा पक्वमेभिः समायुतम्

maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ samāyutam

वल्लीकण्टकमूलाभ्यां क्वाथेन द्विगुणेन च हन्यादन्वासनैर्दत्तं सर्वान् कफकृतान् गदान्

vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca hanyādanvāsanairdattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān

विडङ्गोदीच्यसिन्धूत्थशटीपुष्करचित्रकैः कट्फलातिविषाभार्गीवचाकुष्ठसुराह्वयैः

viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ kaṭphalātiviṣābhārgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ

मेदामदनयष्ठ्याह्वश्यामानिचुलनागरैः शताह्वानीलिनीरास्नाकलसीवृषरेणुभिः

medāmadanayaṣṭhyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ

बिल्वाजमोदकृष्णाह्वादन्तीचव्यनराधिपैः तैलमेरण्डतैलं वा मुष्ककादिरसाप्लुतम्

bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam

प्लीहोदावर्तवातासृग्गुल्मानाहकफामयान् प्रमेहशर्करार्शांसि हन्यादाश्वनुवासनैः

plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ

अशुद्धमपि वातेन केवलेनातिपीडितम् अहोरात्रस्य कालेषु सर्वेष्वेवानुवासयेत्

aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet

रूक्षस्य बहुवातस्य द्वौ त्रीनप्यनुवासनान् दत्त्वा स्निग्धतनुं ज्ञात्वा ततः पश्चान्निरूहयेत्

rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnapyanuvāsanān dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet

अस्निग्धमपि वातेन केवलेनातिपीडितम् स्नेहप्रगाढैर्मतिमान्निरूहैः समुपाचरेत्

asnigdhamapi vātena kevalenātipīḍitam snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ samupācaret

अथ सम्यङ्निरूढं तु वातादिष्वनुवासयेत् बिल्वयष्ट्याह्वमदनफलतैलैर्यथाक्रमम्

atha samyaṅnirūḍhaṃ tu vātādiṣvanuvāsayet bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailairyathākramam

रात्रौ बस्तिं न दद्यात्तु दोषोत्क्लेशो हि रात्रिजः स्नेहवीर्ययुतः कुर्यादाध्मानं गौरवं ज्वरम्

rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram

अह्नि स्थानस्थिते दोषे वह्नौ चान्नरसान्विते स्फुटस्रोतोमुखे देहे स्नेहौजः परिसर्पति

ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati

पित्तेऽधिके कफे क्षीणे रूक्षे वातरुगर्दिते नरे रात्रौ तु दातव्यं काले चोष्णेऽनुवासनम्

pitte'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe'nuvāsanam

उष्णे पित्ताधिके वाऽपि दिवा दाहादयो गदाः संभवन्ति यतस्तस्मात् प्रदोषे योजयेद्भिषक्

uṣṇe pittādhike vā'pi divā dāhādayo gadāḥ saṃbhavanti yatastasmāt pradoṣe yojayedbhiṣak

शीते वसन्ते च दिवा ग्रीष्मप्रावृड्घनात्यये स्नेह्यो दिनान्ते पानोक्तान् दोषान् परिजिहीर्षता

śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛḍghanātyaye snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā

अहोरात्रस्य कालेषु सर्वेष्वेवानिलाधिकम् तीव्रायां रुजि जीर्णान्नं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilādhikam tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet

न चाभुक्तवतः स्नेहः प्रणिधेयः कथञ्चन शुद्धत्वाच्छून्यकोष्ठस्य स्नेह ऊर्ध्वं समुत्पतेत्

na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet

सदाऽनुवासयेच्चापि भोजयित्वाऽद्र पाणिनम् ज्वरं विदग्धभुक्तस्य कुर्यात् स्नेहः प्रयोजितः

sadā'nuvāsayeccāpi bhojayitvā'dra pāṇinam jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ

न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः

na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ

रूक्षं भुक्तवतो ह्यन्नं बलं वर्णं च हापयेत् युक्तस्नेहमतो जन्तुं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

rūkṣaṃ bhuktavato hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet

यूषक्षीररसैस्तस्माद्यथाव्याधि समीक्ष्य वा यथोचितात् पादहीनं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

yūṣakṣīrarasaistasmādyathāvyādhi samīkṣya vā yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet

अथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः

athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ

विसृज्य च शकृन्मूत्रं योजयेत् स्नेहबस्तिना प्रणिधानविधानं तु निरूहे संप्रवक्ष्यते

visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe saṃpravakṣyate

ततः प्रणिहितस्नेह उत्तानो वाक्शतं भवेत् प्रसारितैः सर्वगात्रैस्तथा वीर्यं विसर्पति

tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryaṃ visarpati

ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन् वाराञ्छनैः शनैः स्फिचोश्चैनं ततः शय्यां त्रीन् वारानुत्क्षिपेत्ततः

tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārānutkṣipettataḥ

एवं प्रणिहिते बस्तौ मन्दायासोऽथ मन्दवाक् स्वास्तीर्णे शयने काममासीताचारिके रतः

evaṃ praṇihite bastau mandāyāso'tha mandavāk svāstīrṇe śayane kāmamāsītācārike rataḥ

स तु सैन्धवचूर्णेन शताह्वेन च योजितः देयः सुखोष्णश्च तथा निरेति सहसा सुखम्

sa tu saindhavacūrṇena śatāhvena ca yojitaḥ deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham

यस्यानुवासनो दत्तः सकृदन्वक्षमाव्रजेत् अत्यौष्ण्यादतितैक्ष्ण्याद्वा वायुना वा प्रपीडितः

yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdanvakṣamāvrajet atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ

सवातोऽधिकमात्रो वा गुरुत्वाद्वा सभेषजः तस्यान्योऽल्पतरो देयो न हि स्निह्यत्यतिष्ठति

savāto'dhikamātro vā gurutvādvā sabheṣajaḥ tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati

विष्टब्धानिलविण्मूत्रः स्नेहहीनेऽनुवासने दाहक्लमप्रवाहार्तिकरश्चात्यनुवासनः

viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne'nuvāsane dāhaklamapravāhārtikaraścātyanuvāsanaḥ

सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु ओषचोषौ विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः लघ्वन्नं भोजयेत् कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि

jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

प्रातरुष्णोदकं देयं धान्यनागरसाधितम् तेनास्य दीप्यते वह्निर्भक्ताकाङ्क्षा च जायते

prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate

स्नेहबस्तिक्रमेष्वेवं विधिमाहुर्मनीषिणः अनेन विधिना षड् वा सप्त वाऽष्टौ नवैव वा

snehabastikrameṣvevaṃ vidhimāhurmanīṣiṇaḥ anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vā'ṣṭau navaiva vā

विधेया बस्तयस्तेषामन्तरा तु निरूहणम् दत्तस्तु प्रथमो बस्तिः स्नेहयेद्बस्तिवङ्क्षणौ

vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau

सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्धस्थमनिलं जयेत् जनयेद्बलवर्णौ च तृतीयस्तु प्रयोजितः

samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet janayedbalavarṇau ca tṛtīyastu prayojitaḥ

रसं चतुर्थो रक्तं तु पञ्चमः स्नेहयेत्तथा षष्ठस्तु स्नेहयेन्मांसं मेदः सप्तम एव च

rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayettathā ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca

अष्टमो नवमश्चास्थि मज्जानं च यथाक्रमम् एवं शुक्रगतान् दोषान् द्विगुणः साधु साधयेत्

aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca yathākramam evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet

अष्टादशाष्टादशकान् बस्तीनां यो निषेवते यथोक्तेन विधानेन परिहारक्रमेण च

aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca

स कुञ्जरबलोऽश्वस्य जवैस्तुल्योऽमरप्रभः वीतपाप्मा श्रुतधरः सहस्रायुर्नरो भवेत्

sa kuñjarabalo'śvasya javaistulyo'maraprabhaḥ vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet

स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत् स्नेहादग्निवधोत्क्लेशौ निरूहात् पवनाद्भयम्

snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet snehādagnivadhotkleśau nirūhāt pavanādbhayam

तस्मान्निरूढोऽनुवास्यो निरूह्यश्चानुवासितः नैवं पित्तकफोत्क्लेशौ स्यातां न पवनाद्भयम्

tasmānnirūḍho'nuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam

रूक्षाय बहुवाताय स्नेहबस्तिं दिने दिने दद्याद्वैद्यस्ततोऽन्येषामग्न्याबाधभयात्त्र्यहात्

rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt

स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते

sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि व्यापदः स्नेहबस्तिजाः बलवन्तो यदा दोषाः कोष्ठे स्युरनिलादयः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe syuranilādayaḥ

अल्पवीर्यं तदा स्नेहमभिभूय पृथग्विधान् कुर्वन्त्युपद्र वान् स्नेहः स चापि न निवर्तते

alpavīryaṃ tadā snehamabhibhūya pṛthagvidhān kurvantyupadra vān snehaḥ sa cāpi na nivartate

तत्र वाताभिभूते तु स्नेहे मुखकषायता जृम्भा वातरुजस्तास्ता वेपथुर्विषमज्वरः

tatra vātābhibhūte tu snehe mukhakaṣāyatā jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ

पित्ताभिभूते स्नेहे तु मुखस्य कटुता भवेत् दाहस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो नेत्रमूत्राङ्गपीतता

pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet dāhastṛṣṇā jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā

श्लेष्माभिभूते स्नेहे तु प्रसेको मधुरास्यता गौरवं छर्दिरुच्छ्वासः कृच्छ्राच्छीतज्वरोऽरुचिः

śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro'ruciḥ

तत्र दोषाभिभूते तु स्नेहे बस्तिं निधापयेत् यथास्वं दोषशमनान्युपयोज्यानि यानि च

tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet yathāsvaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca

अत्याशितेऽन्नाभिभवात् स्नेहो नैति यदा तदा गुरुरामाशयः शूलं वायोश्चाप्रतिसंचरः

atyāśite'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā gururāmāśayaḥ śūlaṃ vāyoścāpratisaṃcaraḥ

हृत्पीडा मुखवैरस्यं श्वासो मूर्च्छा भ्रमोऽरुचिः तत्रापतर्पणस्यान्ते दीपनो विधिरिष्यते

hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā bhramo'ruciḥ tatrāpatarpaṇasyānte dīpano vidhiriṣyate

अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः तदाऽङ्गसदनाध्माने श्वासः शूलं च जायते

aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ tadā'ṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate

पक्वाशयगुरुत्वं च तत्र दद्यान्निरूहणम् तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैरेव सिद्धं चाप्यनुवासनम्

pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhaireva siddhaṃ cāpyanuvāsanam

शुद्धस्य दूरानुसृते स्नेहे स्नेहस्य दर्शनम् गात्रेषु सर्वेन्द्रि याणामुपलेपोऽवसादनम्

śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam gātreṣu sarvendri yāṇāmupalepo'vasādanam

स्नेहगन्धि मुखं चापि कासश्वासावरोचकः अतिपीडितवत्तत्र सिद्धिरास्थापनं तथा

snehagandhi mukhaṃ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ atipīḍitavattatra siddhirāsthāpanaṃ tathā

अस्विन्नस्याविशुद्धस्य स्नेहोऽल्प संप्रयोजितः शीतो मृदुश्च नाभ्येति ततो मन्दं प्रवाहते

asvinnasyāviśuddhasya sneho'lpa saṃprayojitaḥ śīto mṛduśca nābhyeti tato mandaṃ pravāhate

विबन्धगौरवाध्मानशूलाः पक्वाशयं प्रति तत्रास्थापनमेवाशु प्रयोज्यं सानुवासनम्

vibandhagauravādhmānaśūlāḥ pakvāśayaṃ prati tatrāsthāpanamevāśu prayojyaṃ sānuvāsanam

अल्पं भुक्तवतोऽल्पो हि स्नेहो मन्दगुणस्तथा दत्तो नैति क्लमोत्क्लेशौ भृशं चारतिमावहेत्

alpaṃ bhuktavato'lpo hi sneho mandaguṇastathā datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratimāvahet

तत्राप्यास्थापनं कार्यं शोधनीयेन बस्तिना इ!अन्वासनं च स्नेहेन शोधनीयेन शस्यतेइ!

tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā i!anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyatei!

अहोरात्रादपि स्नेहः प्रत्यागच्छन्न दुष्यति कुर्याद्बस्तिगुणांश्चापि जीर्णस्त्वल्पगुणो भवेत्

ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet

यस्य नोपद्र वं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पोवाऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता

yasya nopadra vaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpovā'vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

अनायान्तं त्वहोरात्रात् स्नेहं संशोधनैर्हरेत् स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते

anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate

100

इत्युक्ता व्यापदः सर्वा सलक्षणचिकित्सिताः वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य विधिं वक्ष्याम्यतः परम्

ityuktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ vasteruttarasaṃjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param

101

चतुर्दशाङ्गुलं नेत्रमातुराङ्गुलसंमितम् मालतीपुष्पवृन्ताग्रं छिद्रं सर्षपनिर्गमम्

caturdaśāṅgulaṃ netramāturāṅgulasaṃmitam mālatīpuṣpavṛntāgraṃ chidraṃ sarṣapanirgamam

102

स्नेहप्रमाणं परमं प्रकुञ्चश्चात्र कीर्तितः पञ्चविंशादधो मात्रां विदध्याद्बुद्धिकल्पिताम्

snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitām

103

निविष्टकर्णिकं मध्ये नारीणां चतुरङ्गुले मूत्रस्रोतःपरीणाहं मुद्गवाहि दशाङ्गुलम्

niviṣṭakarṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgule mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam

104

मेढ्रायामसमं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः तासामपत्यमार्गे तु निदध्याच्चतुरङ्गुलम्

meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam

105

द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु कन्यानां त्वेकमङ्गुलम् विधेयं चाङ्गुलं तासां विधिवद्वक्ष्यते यथा

dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tvekamaṅgulam vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivadvakṣyate yathā

106

स्नेहस्य प्रसृतं चात्र स्वाङ्गुलीमूलसंमितम् देयं प्रमाणं परममर्वाग् बुद्धिविकल्पितम्

snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasaṃmitam deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg buddhivikalpitam

107

औरभ्रः शौकरो वाऽपि बस्तिराजश्च पूजितः तदलाभे प्रयुञ्जीत गलचर्म तु पक्षिणाम्

aurabhraḥ śaukaro vā'pi bastirājaśca pūjitaḥ tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām

108

तिस्यालाभे दृतेः पादो मृदुचर्म ततोऽपि वाइ! अथातुरमुपस्निग्धं स्विन्नं प्रशिथिलाशयम्

tisyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato'pi vāi! athāturamupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam

109

यवागूं सघृतक्षीरां पीतवन्तं यथाबलम् निषण्णमाजानुसमे पीठे सोपाश्रये समम्

yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sopāśraye samam

110

स्वभ्यक्तबस्तिमूर्धानं तैलेनोष्णेन मानवम् ततः समं स्थापयित्वा नालमस्य प्रहर्षितम्

svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam

111

पूर्वं शलाकयाऽन्विष्य ततो नेत्रमनन्तरम् शनैः शनैर्घृताभ्यक्तं विदध्यादङ्गुलानि षट्

pūrvaṃ śalākayā'nviṣya tato netramanantaram śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ vidadhyādaṅgulāni ṣaṭ

112

मेढ्रयामसमं केचिदिच्छन्ति प्रणिध्याच ततोऽवपीडयेद्बस्तिं शनैर्नेत्रं च निर्हरेत्

meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti praṇidhyāca tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet

113

ततः प्रत्यागतस्नेहमपराह्णे विचक्षणः भोजयेत् पयसा मात्रां यूषेणाथ रसेन वा

tataḥ pratyāgatasnehamaparāhṇe vicakṣaṇaḥ bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā

114

अनेन विधिना दद्याद्बस्तींस्त्रींश्चतुरोऽपि वा ऊर्ध्वजान्वै स्त्रियै दद्यादुत्तानायै विचक्षणः

anena vidhinā dadyādbastīṃstrīṃścaturo'pi vā ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ

115

सम्यक् प्रपीडयेद्योनिं दद्यात् सुमृदुपीडितम् त्रिकर्णिकेन नेत्रेण दद्याद्योनिमुखं प्रति

samyak prapīḍayedyoniṃ dadyāt sumṛdupīḍitam trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati

116

गर्भाशयविशुर्द्ध्य्थं स्नेहेन द्विगुणेन तु क्वाथप्रमाणं प्रसृतं स्त्रिया द्विप्रसृतं भवेत्

garbhāśayaviśurddhythaṃ snehena dviguṇena tu kvāthapramāṇaṃ prasṛtaṃ striyā dviprasṛtaṃ bhavet

117

कन्येतरस्याः कन्यायास्तद्वद्बस्तिप्रमाणकम् अप्रत्यागच्छति भिषग् बस्तावुत्तरसंज्ञिते

kanyetarasyāḥ kanyāyāstadvadbastipramāṇakam apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite

118

भूयो बस्तिं निदध्यात्तु संयुक्तं शोधनैर्गणैः गुदे वर्तिं निदध्याद्वा शोधनद्र व्यसंभृताम्

bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ śodhanairgaṇaiḥ gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadra vyasaṃbhṛtām

119

प्रवेशयेद्वा मतिमान् बस्तिद्वारमथैषणीम् पीडयेद्वाऽप्यधो नाभेर्बलेनोत्तरमुष्टिना

praveśayedvā matimān bastidvāramathaiṣaṇīm pīḍayedvā'pyadho nābherbalenottaramuṣṭinā

120

आरग्वधस्य पत्रैस्तु निर्गुण्ड्याः स्वरसेन च कुर्याद्गोमूत्रपिष्टेषु वर्तीर्वाऽपि ससैन्धवाः

āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ svarasena ca kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvā'pi sasaindhavāḥ

121

मुद्गैलासर्षपसमाः प्रविभज्य वयांसि तु बस्तेरागमनार्थाय ता निदध्याच्छलाकया

mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu basterāgamanārthāya tā nidadhyācchalākayā

122

आगारधूमबृहतीपिप्पलीफलसैन्धवैः कृता वा शुक्तगोमूत्रसुरापिष्टैः सनागरैः

āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ

123

अनुवासनसिद्धिं च वीक्ष्य कर्म प्रयोजयेत् शर्करामधुमिश्रेण शीतेन मधुकाम्बुना

anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā

124

दह्यमाने तदा बस्तौ दद्याद्बस्तिं विचक्षणः क्षीरवृक्षकषायेण पयसा शीतलेन च

dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca

125

शुक्रं दुष्टं शोणितं चाङ्गनानां पुष्पोद्रे कं तस्य नाशं च कष्टम् मूत्राघातान्मूत्रदोषान् प्रवृद्धान् योनिव्याधिं संस्थितिं चापरायाः

śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodre kaṃ tasya nāśaṃ ca kaṣṭam mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ

126

शुक्रोत्सेकं शर्करामश्मरीं च शूलं बस्तौ वङ्क्षणे मेहने च घोरानन्यान् बस्तिजांश्चापि रोगान् हित्वा मेहानुत्तरो हन्ति बस्तिः

śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṅkṣaṇe mehane ca ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro hanti bastiḥ

127

सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च बस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानं स्नेहबस्तिना

samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ

अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अथानुवासितमास्थापयेत् स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरमुत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायामधःसुपरिग्रहायां श्रोणिप्रदेशप्रतिव्यूढा-यामनुपधानायां वामपार्श्वशायिनमाकुञ्चितदक्षिणसक्थिमितर प्रसारितसक्थिं सुमनसं जीर्णान्नं वाग्यतं सुनिषण्णदेहं विदित्वा ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां कर्णिकामुपरि निष्पीड्य सव्यपाणिकनिष्ठि-कानामिकाभ्यां बस्तेर्मुखार्धं सङ्कोच्य मध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैरर्धं तु विवृता-स्यं कृत्वा वस्तावौषधं प्रक्षिप्य दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तमनायतमबुद्बुदम सङ्कुचितमवातमौषधासन्नमुपसंगृह्य पुनरुपरि तदितरेण गृहीत्वा दक्षिणेनावसिञ्चेत् ततः सूत्रेणैवौषधान्ते द्विस्त्रिर्वाऽवेष्ट्य बध्नीयात् अथ दक्षिणेनोत्तानेन पाणिना बस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गु-लिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रमुपसंगृह्याङ्गुष्ठेन नेत्रद्वारं पिधाय घृताभ्यक्तग्रानेत्रं घृता-क्तमुपादाय प्रयच्छेदनुपृष्ठवंशं सममुन्मुखमाकर्णिकं नेत्रं प्रणिधत्स्वेति ब्रूयात्

athānuvāsitamāsthāpayet svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhā-yāmanupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitara prasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya savyapāṇikaniṣṭhi-kānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ tu vivṛtā-syaṃ kṛtvā vastāvauṣadhaṃ prakṣipya dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudama saṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṃgṛhya punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvā'veṣṭya badhnīyāt atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgu-lipradeśinībhyāṃ netramupasaṃgṛhyāṅguṣṭhena netradvāraṃ pidhāya ghṛtābhyaktagrānetraṃ ghṛtā-ktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt

बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम्

bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam

ततो नेत्रमपनीय त्रिंशन्मात्राः पीडनकालादुपेक्ष्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात् अथातुरमुपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थम् निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति

tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ brūyāt athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ bastyāgamanārtham nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati

अनेन विधिना बस्तिं दद्याद्बस्तिविशारदः द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः

anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ

सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत् विशेषात् सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः

samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivārayet viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ

अपि हीनक्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम् यस्य स्याद्बस्तिरल्पोऽल्पवेगो हीनमलानिलः

api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam yasya syādbastiralpo'lpavego hīnamalānilaḥ

दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रार्त्यरुचिजाड्यवान् यान्येव प्राङ्मयोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते

durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite

तान्येवातिनिरूढेऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः

tānyevātinirūḍhe'pi vijñeyāni vipaścitā yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ

लाघवं चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत् सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातवन्तं तु भोजयेत्

lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet

पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ

त्रिभागहीनमर्धं वा हीनमात्रमथापि वा यथाग्निदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते

tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate

अनन्तरं ततो युञ्ज्याद्यथास्वं स्नेहबस्तिना विविक्ततामनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः

anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā viviktatāmanastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ

आस्थापनस्नेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम् तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते

āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate

रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम्

rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam

अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते अनायान्तं मुहूर्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत्

annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet

तीक्ष्णैर्निरूहैर्मतिमान् क्षारमूत्राम्लसंयुतैः विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम्

tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam

शूलारतिज्वरानाहान्मरणं वा प्रवर्तयेत् न तु भुक्तवतो देयमास्थापनमिति स्थितिः

śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet na tu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ

विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वाऽपि सुदारुणाम् कोपयेत् सर्वदोषान् वा तस्माद्दद्यादभोजिने

visūcikāṃ vā janayecchardiṃ vā'pi sudāruṇām kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine

जीर्णान्नस्याशये दोषाः पुंसः प्रव्यक्तिमागताः निःशेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः

jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ

नवाऽस्थापनविक्षिप्तमन्नमग्निः प्रधावति तस्मादास्थापनं देयं निराहाराय जानता

navā'sthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā

आवस्थिकं क्रमं चापि बुद्ध्वा कार्यं निरूहणम् मलेऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते

āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam male'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate

क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि स्नेहाः क्वाथा रसास्तथा लवणानि फलं क्षौद्रं शताह्वा सर्षपं वचा

kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā

एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारु च रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च

elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca

कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी मञ्जिष्ठा मदनं चण्डा त्रायमाणा रसाञ्जनम्

kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam

बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवाः काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावुभौ

bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau

तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका निरूहेषु यथालाभमेष वर्गो विधीयते

tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate

स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागाः स्नेहस्य पञ्चमः क्रुद्धेऽनिले चतुर्थस्तु षष्ठः पित्ते कफेऽष्टमः

svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ kruddhe'nile caturthastu ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe'ṣṭamaḥ

सर्वेषु चाष्टमो भागः कल्कानां लवणं पुनः क्षौद्रं मूत्रं फलं क्षीरमम्लं मांसरसं तथा

sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā

युक्त्या प्रकल्पयेद्धीमान् निरूहेकल्पना त्वियम्

yuktyā prakalpayeddhīmān nirūhekalpanā tviyam

कल्कस्नेहकषायाणामविवेकाद्भिषग्वरैः बस्तेः सुकल्पना प्रोक्ता तस्य दानं यथार्थकृत्

kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ basteḥ sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt

दत्त्वाऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् पात्रे तलेन मथ्नीयात्तद्वत् स्नेहं शनैः शनैः

dattvā'dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam pātre talena mathnīyāttadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ

सम्यक् सुमथिते दद्यात् फलकल्कमतः परम् ततो यथोचितान् कल्कान् भागैः स्वैः श्लक्ष्णपेषितान्

samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān

गम्भीरे भाजनेऽन्यस्मिन्मथ्नीयात्तं खजेन च यथा वा साधु मन्येत न सान्द्रो न तनुः समः

gambhīre bhājane'nyasminmathnīyāttaṃ khajena ca yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ

रसक्षीराम्लमूत्राणां दोषावस्थामवेक्ष्य तु कषायप्रसृतान् पञ्च सुपूतांस्तत्र दापयेत्

rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet

अत ऊर्ध्वं द्वादशप्रसृतान् वक्ष्यामः दत्त्वाऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् विनिर्मथ्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम्

ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān vakṣyāmaḥ dattvā'dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् संमूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसंमितम्

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam

वितरेच्च तदावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् एवं प्रकल्पितो बस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत्

vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet

ज्येष्ठायाः खलु मात्रायाः प्रमाणमिदमीरितम् अपह्रासे भिषक्कुर्यात्तद्वत् प्रसृतिहापनम्

jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam

यथावयो निरूहाणां कल्पनेयमुदाहृता सैन्धवादिद्र वान्तानां सिद्धिकामैर्भिषग्वरैः

yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā saindhavādidra vāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते बस्तयोऽत्र विभागशः यथादोषं प्रयुक्ता ये हन्युर्नानाविधान् गदान्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo'tra vibhāgaśaḥ yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān

शम्पाकोरुबुवर्षाभूवाजिगन्धानिशाच्छदैः पञ्चमूलीबलारास्नागुडूचीसुरदारुभिः

śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ

क्वथितैः पालिकैरेभिर्मदनाष्टकसंयुतैः कल्कैर्मागधिकाम्भोदहपुषामिसिसैन्धवैः

kvathitaiḥ pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ

वत्साह्वयप्रिंयङूग्रायष्ट्याह्वयरसाञ्जनैः दद्यादास्थापनं कोष्णं क्षौद्रा द्यैरभिसंस्कृतम्

vatsāhvayapriṃyaṅūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrā dyairabhisaṃskṛtam

पृष्ठोरुत्रिकशूलाश्मविण्मूत्रानिलसङ्गिनाम् ग्रहणीमारुतार्शोघ्नं रक्तमांसबलप्रदम्

pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam

गुडूचीत्रिफलारास्नादशमूलबलापलैः क्वथितैः श्लक्ष्णपिष्टैस्तु प्रियङ्गुघनसैन्धवैः

guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistu priyaṅgughanasaindhavaiḥ

शतपुष्पावचाकृष्णायवानीकुष्ठबिल्वजैः सगुडैरक्षमात्रैस्तु मदनार्धपलान्वितैः

śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ

क्षौद्र तैलघृतक्षीरशुक्तकाञ्जिकमस्तुभिः समालोड्य च मूत्रेण दद्यादास्थापनं परम्

kṣaudra tailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param

तेजोवर्णबलोत्साहवीर्याग्निप्राणवर्धनम् सर्वमारुतरोगघ्नं वयःस्थापनमुत्तमम्

tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanamuttamam

कुशादिपञ्चमूलाब्दत्रिफलोत्पलवासकैः सारिवोशीरमञ्जिष्ठारास्नारेणुपरूषकैः

kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ

पालिकैः क्वथितैः सम्यग् द्र व्यैरेभिश्च पेषितैः शृङ्गाटकात्मगुप्तेभकेसरागुरुचन्दनैः

pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dra vyairebhiśca peṣitaiḥ śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ

विदारीमिसिमञ्जिष्ठाश्यामेन्द्र यवसिन्धुजैः फलपद्मकयष्ट्याह्वैः क्षौद्र क्षीरघृताप्लुतैः

vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendra yavasindhujaiḥ phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudra kṣīraghṛtāplutaiḥ

दत्तमास्थापनं शीतमम्लहीनैस्तथा द्र वैः दाहासृग्दरपित्तासृक्पित्तगुल्मज्वराञ्जयेत्

dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā dra vaiḥ dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet

रोध्रचन्दनमञ्जिष्ठारास्नानन्ताबलर्धिभिः सारिवावृषकाश्मर्यमेदामधुकपद्मकैः

rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ

स्थिरादितृणमूलैश्च क्वाथः कर्षत्रयोन्मितैः पिष्टैर्जीवककाकोलीयुगर्धिमधुकोत्पलैः

sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ

प्रपौण्डरीकजीवन्तीमेदारेणुपरूषकैः अभीरुमिसिसिन्धूत्थवत्सकोशीरपद्मकैः

prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ

कसेरुशर्करायुक्तैः सर्पिर्मधुपयःप्लुतैः द्र वैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैश्च दत्तो बस्तिः सुशीतलः

kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ dra vaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ

गुल्मासृग्दरहृत्पाण्डुरोगान् सविषमज्वरान् असृक्पित्तातिसारौ च हन्यात्पित्तकृतान् गदान्

gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān

भद्रा निम्बकुलत्थार्ककोशातक्यमृतामरैः सारिवाबृहतीपाठामूर्वारग्वधवत्सकैः

bhadrā nimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ

क्वाथः कल्कस्तु कर्तव्यो वचामदनसर्षपैः सैन्धवामरकुष्ठैलापिप्पलीबिल्वनागरैः

kvāthaḥ kalkastu kartavyo vacāmadanasarṣapaiḥ saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ

कटुतैलमधुक्षारमूत्रतैलाम्लसंयुतैः कार्यमास्थापनं तूर्णं कामलापाण्डुमेहिनाम्

kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām

मेदस्विनामनग्नीनां कफरोगाशनद्विषाम् गलगण्डागरग्लानिश्लीपदोदररोगिणाम्

medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām galagaṇḍāgaraglāniślīpadodararogiṇām

दशमूलीनिशाबिल्वपटोलत्रिफलामरैः क्वथितैः कल्कपिष्टैस्तु मुस्तसैन्धवदारुभिः

daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ

पाठामागधिकेन्द्रा ह्वैस्तैलक्षारमधुप्लुतैः कुर्यादास्थापनं सम्यङ्मूत्राम्लफलयोजितैः

pāṭhāmāgadhikendrā hvaistailakṣāramadhuplutaiḥ kuryādāsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ

कफपाण्डुगदालस्यमूत्रमारुतसंगिनाम् आमाटोपापचीश्लेष्मगुल्मक्रिमिविकारिणाम्

kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṃginām āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām

वृषाश्मभेदवर्षाभूधान्यगन्धर्वहस्तकैः दशमूलबलामूर्वायवकोलनिशाच्छदैः

vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ

कुलत्थबिल्वभूनिम्बैः क्वथितैः पलसंमितैः कल्कैर्मदनयष्ट्याह्वषड्ग्रन्थामरसर्षपैः

kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvathitaiḥ palasaṃmitaiḥ kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ

पिप्पलीमूलसिन्धूत्थयवानीमिसिवत्सकैः क्षौद्रे क्षुक्षीरगोमूत्रसर्पिस्तैलरसाप्लुतैः

pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ kṣaudre kṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ

तूर्णमास्थापनं कार्यं संसृष्टबहुरोगिणाम् गृध्रसीशर्कराष्ठीलातूनीगुल्मगदापहम्

tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham

रास्नारग्वधवर्षाभूकटुकोशीरवारिदैः त्रायमाणामृतारक्तापञ्चमूलीबिभीतकैः

rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ

सबलैः पालिकैः क्वाथः कल्कस्तु मदनान्वितैः यष्ट्याह्वमिसिसिन्धूत्थफलिनीन्द्र यवाह्वयैः

sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndra yavāhvayaiḥ

रसाञ्जनरसक्षौद्र द्रा क्षासौवीरसंयुतैः युक्तो बस्तिः सुखोष्णोऽय मांसशुक्रबलौजसाम्

rasāñjanarasakṣaudra drā kṣāsauvīrasaṃyutaiḥ yukto bastiḥ sukhoṣṇo'ya māṃsaśukrabalaujasām

आयुषोऽग्नेश्च संस्कर्ता हन्ति चाशु गदानिमान् गुल्मासृग्दरवीसर्पमूत्रकृच्छ्रक्षतक्षयान्

āyuṣo'gneśca saṃskartā hanti cāśu gadānimān gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān

विषमज्वरमर्शांसि ग्रहणीं वातकुण्डलीम् जानुजङ्घाशिरोबस्तिग्रहोदावर्तमारुतान्

viṣamajvaramarśāṃsi grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān

वातासृक्शर्कराष्ठीलाकुक्षिशूलोदरारुचीः रक्तपित्तकफोन्मादप्रमेहाध्मानहृद्ग्रहान्

vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān

वातघ्नौषधनिष्क्वाथाः सैन्धवत्रिवृतायुताः साम्लाः सुखोष्णा योज्याः स्युर्बस्तयः कुपितेऽनिले

vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syurbastayaḥ kupite'nile

न्यग्रोधादिगणक्वाथाः काकोल्यादिसमायुताः विधेया बस्तयः पित्ते ससर्पिष्काः सशर्कराः

nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ

आरग्वधादिनिष्क्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः सक्षौद्र मूत्रा देयाः स्युर्बस्तयः कुपिते कफे

āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ sakṣaudra mūtrā deyāḥ syurbastayaḥ kupite kaphe

शर्करेक्षुरसक्षीरघृतयुक्ताः सुशीतलाः क्षीरवृक्षकषायाढ्या बस्तयः शोणिते हिताः

śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ

शोधनद्र व्यनिष्क्वाथास्तत्कल्कस्नेहसैन्धवैः युक्ताः खजेन मथितबस्तयः शोधनाः स्मृताः

śodhanadra vyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ

त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्र क्षारसमायुताः ऊषकादिप्रतीवापा बस्तयो लेखनाः स्मृताः

triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutāḥ ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ

बृंहणद्र व्यनिष्क्वाथाः कल्कैर्मधुरकैर्युताः सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः

bṛṃhaṇadra vyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

चटकाण्डोच्चटाक्वाथाः सक्षीरघृतशर्कराः आत्मगुप्ताफलावापाः स्मृता वाजीकरा नृणाम्

caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām

बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः क्षीरसिद्धाः क्षौद्र युताः सास्राः पिच्छिलसंज्ञिताः

badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ kṣīrasiddhāḥ kṣaudra yutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ

वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु

vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu

प्रियङ्ग्वादिगणक्वाथा अम्बष्ठाद्येन संयुताः सक्षौद्रा ः! सघृताश्चैव ग्राहिणो बस्तयः स्मृताः

priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ sakṣaudrā ḥ! saghṛtāścaiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ

एतेष्वेव च योगेषु स्नेहाः सिद्धाः पृथक् पृथक् समस्तेष्वथवा सम्यग्विधेयाः स्नेहबस्तयः

eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak samasteṣvathavā samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ

वन्ध्यानां शतपाकेन शोधितानां यथाक्रमम् बलातैलेन देयाः स्युर्बस्तयस्त्रैवृतेन च

vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam balātailena deyāḥ syurbastayastraivṛtena ca

नरस्योत्तमसत्त्वस्य तीक्ष्णं बस्तिं निधापयेत् मध्यमं मध्यसत्त्वस्य विपरीतस्य वै मृदुम्

narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum

एवं कालं बलं दोषं विकारं च विकारवित् बस्तिद्र व्यबलं चैव वीक्ष्य बस्तीन् प्रयोजयेत्

evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit bastidra vyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet

दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं पुनः पश्चात् संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः

dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ

एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

शताह्वा मधुकं बीजं कौटजं फलमेव च सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः

śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः परः

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ

नृपाणां तत्समानानां तथा सुमहतामपि नारीणां सुकुमाराणां शिशुस्थविरयोरपि

nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayorapi

दोषनिर्हणार्थाय बलवर्णोदयाय च समासेनोपदेक्ष्यामि विधानं माधुतैलिकम्

doṣanirhaṇārthāya balavarṇodayāya ca samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam

यानस्त्रीभोज्यपानेषु नियमश्चात्र नोच्यते फलं च विपुलं दृष्टं व्यापदां चाप्यसंभवः

yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra nocyate phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasaṃbhavaḥ

योज्यस्त्वतः सुखेनैव निरूहक्रममिच्छता यदेच्छति तदैवैष प्रयोक्तव्यो विपश्चिता

yojyastvataḥ sukhenaiva nirūhakramamicchatā yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā

100

मधुतैले समे स्यातां क्वाथश्चैरण्डमूलजः पलार्धं शतपुष्पायास्ततोऽध सैन्धवस्य च

madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ palārdhaṃ śatapuṣpāyāstato'dha saindhavasya ca

101

फलेनैकेन संयुक्तः खजेन च विलोडितः देयः सुखोष्णो भिषजा माधुतैलिकसंज्ञितः

phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃjñitaḥ

102

वचामधुकतैलं च क्वाथः सरससैन्धवः पिप्पलीफलसंयुक्तो बस्तिर्युक्तरथः स्मृतः

vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ pippalīphalasaṃyukto bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ

103

सुरदारु वरा रास्ना शतपुष्पा वचा मधु हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः

suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu hiṅgusaindhavasaṃyukto bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

104

पञ्चमूलीकषायं च तैलं मागधिका मधु बस्तिरेष विधातव्यः सशताह्वः ससैन्धवः

pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ

105

यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिका मधु ससैन्धवः सयष्ठ्याह्वः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu sasaindhavaḥ sayaṣṭhyāhvaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ

106

मुस्तापाठामृतातिक्ताबलारास्नापुनर्नवाः मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाख्यगोक्षुरान्

mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān

107

पालिकान् पञ्चमूलाल्पसहितान्मदनाष्टकम् जलाढके पचेत् क्वाथं पादशेषं पुनः पचेत्

pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet

108

क्षीरार्धाढकसंयुक्तमाक्षीरात् सुपरिस्रुतम् पादेन जाङ्गलरसस्तथा मधुघृतं समम्

kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt suparisrutam pādena jāṅgalarasastathā madhughṛtaṃ samam

109

शताह्वाफलिनीयष्टीवत्सकैः सरसाञ्जनैः कार्षिकैः सैन्धवोन्मिश्रैः कल्कैर्बस्तिः प्रयोजितः

śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ

110

वातासृङ्मेहशोफार्शोगुल्ममूत्रविबन्धनुत् विसर्पज्वरविड्भङ्गरक्तपित्तविनाशनः

vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ

111

बल्यः संजीवनो वृष्यश्चक्षुष्यः शूलनाशनः यापनानामयं राजा बस्तिर्मुस्तादिको मतः

balyaḥ saṃjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ

112

अवेक्ष्य भेषजं बुद्ध्या विकारं च विकारवित् बीजेनानेन शास्त्रज्ञः कुर्याद्बस्तिशतान्यपि

avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit bījenānena śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi

113

अजीर्णे न प्रयुञ्जीत दिवास्वप्नं च वर्जयेत् आहाराचारिकं शेषमन्यत् कामं समाचरेत्

ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayet āhārācārikaṃ śeṣamanyat kāmaṃ samācaret

114

यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्येन प्रदीयते माधुतैलिक इत्येवं भिषग्भिर्बस्तिरुच्यते

yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena pradīyate mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate

115

रथेष्वपि च युक्तेषु हस्त्यश्वे चापि कल्पिते यस्मान्न प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः

ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ

116

बलोपचयवर्णानां यस्माद् व्याधिशतस्य च भवत्येतेन सिद्धिस्तु सिद्धबस्तिरतो मतः

balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ

117

सुखिनामल्पदोषाणां नित्यं स्निग्धाश्च ये नराः मृदुकोष्ठाश्च ये तेषां विधेया माधुतैलिकाः

sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāśca ye narāḥ mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ

118

मृदुत्वात् पादहीनत्वादकृत्स्नविधिसेवनात् एकबस्तिप्रदानाच्च सिद्धबस्तिष्वयन्त्रणा

mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt ekabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निरूहक्रमचिकित्सितं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nirūhakramacikitsitaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथात आतुरोपद्र वचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāta āturopadra vacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः

snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ

सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैः प्रशाम्यति अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः

so'nnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ praśāmyati alpo mahadbhirbahubhiśchādito'gnirivendhanaiḥ

स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते काष्ठैरणुभिरल्पैश्च सन्धुक्षित इवानलः

sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca sandhukṣita ivānalaḥ

हृतदोषप्रमाणेन सदाऽहारविधिः स्मृतः त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽधाढकमाढकम्

hṛtadoṣapramāṇena sadā'hāravidhiḥ smṛtaḥ trīṇi cātra pramāṇāni prastho'dhāḍhakamāḍhakam

तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला

tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame prasthe parisrute deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā

द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः

dve caivārdhāḍhake deye tisraścāpyāḍhake gate vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ

दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः

dadyāduktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām asnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ

अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् ततस्तु कृतसंज्ञेन हृद्येनेन्द्रि यबोधिना

aṃśadvayapramāṇena dadyāt susvinnamodanam tatastu kṛtasaṃjñena hṛdyenendri yabodhinā

त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः

trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdu tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktumasmai vicakṣaṇaḥ

लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः

lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyāt susaṃskṛtaiḥ hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ

एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान्

ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramastvayam kaphapittādhikānmadyanityān hīnaviśodhitān

पेयाऽभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः

peyā'bhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ

नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् आढकार्धाढकप्रस्थसंख्या ह्येषा विरेचने

narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hyeṣā virecane

श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन

śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati tadvidaḥ eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo'sti kaścana

बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत्

balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā tatrānukramamekaṃ tu balasthaḥ sakṛdācaret

द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु

dvirācarenmadhyabalastrīn vārān durbalastathā kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu

संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः

saṃsargeṇa vivṛddhe'gnau doṣakopabhayādbhajet prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ

स्वाद्वम्ललणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः

svādvamlalaṇān bhūyaḥ svādutiktāvataḥ param snigdharūkṣān rasāṃścaiva vyatyāsāt svasthavattataḥ

केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् स सप्तरात्रं मनुजो भुज्जीत लघु भोजनम्

kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam sa saptarātraṃ manujo bhujjīta laghu bhojanam

कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत्

kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavān bhavet

त्र्! यहं त्र्! यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत्

tr! yahaṃ tr! yahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret

तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये

tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaśca ye

क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्र वान् आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति

krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadra vān āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati

मैथुनोपगमाद्घोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च

maithunopagamādghorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragrahameva ca

गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते

guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate

लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम्

labhate ca divāsvapnāttāṃstān vyādhīn kaphātmakān plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram

मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति

mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ tathā'rucim tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati

उच्चैः संभाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा

uccaiḥ saṃbhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam āndhyaṃ jāḍyamajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā

हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम्

hanumokṣamadhīmanthamarditaṃ ca sudāruṇam netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram

लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्र वान् यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान्

labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścānyānupadra vān yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān

तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रि याणां च विभ्रमम् चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना

tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindri yāṇāṃ ca vibhramam cirāsanāttathā sthānācchroṇyāṃ bhavati vedanā

अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा

aticaṅkramaṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣamathāpi vā

शीतसंभोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः

śītasaṃbhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye tato'ṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ

वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति

vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnuyāt viruddhādhyaśanānmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati

असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि

asātmyabhojanaṃ hanyādbalavarṇamasaṃśayam anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi

व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना

vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān prayatetāturārogye pratyanīkena hetunā

विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरिः सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम्

viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca sevyaḥ samayūratittiriḥ saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva mudgā laghu yacca kīrtitam

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने आतुरोपद्र वचिकित्सितं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne āturopadra vacikitsitaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

धूमः पञ्चविधो भवति तद्यथाप्रायोगिकः स्नैहिको वैरेचनिकः कासघ्नो वामनीयश्चेति

dhūmaḥ pañcavidho bhavati tadyathāprāyogikaḥ snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīyaśceti

तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिप-रिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके स्नेहफलसा-रमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नहेमिश्रैः स्नैहिके शिरोविरेचनद्र व्यैर्वै-रेचने बृहतीकण्टकारिकात्रि कटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्न-रुहाकर्कट शृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये

tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍamaṅgulipa-riṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaṃ veṣṭayitvā lepayedeṣā vartiḥ prāyogike snehaphalasā-ramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ snahemiśraiḥ snaihike śirovirecanadra vyairvai-recane bṛhatīkaṇṭakārikātri kaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinna-ruhākarkaṭa śṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghne snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhirvāmanīyaiśca vāmanīye

तत्र बस्तिनेत्रद्र व्यैर्धूमनेत्रद्र व्याणि व्याख्यातानि भवन्ति धूमनेत्रं तु कनिष्ठि-कापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गु-लान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके द्वात्रिंशत् स्नेहने चतुर्विंशतिर्वैरेचने षोडशा-ङ्गुलं कासर्नघे वामनीये च एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति

tatra bastinetradra vyairdhūmanetradra vyāṇi vyākhyātāni bhavanti dhūmanetraṃ tu kaniṣṭhi-kāpariṇāhamagre kalāyamātrasroto mūle'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavartipraveśasroto'ṅgu-lānyaṣṭacatvāriṃśat prāyogike dvātriṃśat snehane caturviṃśatirvairecane ṣoḍaśā-ṅgulaṃ kāsarnaghe vāmanīye ca ete'pi kolāsthimātracchidre bhavataḥ vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ vraṇadhūpanārthaṃ kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti

अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रि तः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत्

atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭiratandri taḥ snehāktadīptāgrāṃ vartiṃ netrasrotasi praṇidhāya dhūmaṃ pibet

मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया

mukhena taṃ pibet pūrvaṃ nāsikābhyāṃ tataḥ pibet mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītaṃ ca nāsayā

मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते

mukhena dhūmamādāya nāsikābhyāṃ na nirharet tena hi pratilomena dṛṣṭistatra nihanyate

विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत स्नैहिकं मुखना साभ्यां नासिकया वैरेचनिकं मुखेनैवेतरौ

viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta snaihikaṃ mukhanā sābhyāṃ nāsikayā vairecanikaṃ mukhenaivetarau

तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात् एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्या-दिति इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गरो स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छि-द्रे णान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्यधूममासेवेत प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः एष धूमपानोपायविधिः

tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ nivātātapaśuṣkāmaṅgāreṣvavadīpya netramūlasrotasi prayujya dhūmamāhareti brūyāt evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca kuryā-diti itarayorvyapetadhūmāṅgaro sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ mūlacchi-dre ṇānyena śarāveṇa pidhāya tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojyadhūmamāseveta praśānte dhūme vartimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punarapi dhūmaṃ pāyayedādoṣaviśuddheḥ eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ

तत्रशोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालु-शोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पिततिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बाल-वृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क मधु घृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन्

tatraśokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatālu-śoṣacchardiśiro'bhighātodgārāpatarpitatimirapramehodarādhmānordhvavātārtā bāla-vṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraska madhu ghṛtadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāśca na dhūmamāseveran

अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम्

akālapītaḥ kurute bhramaṃ mūrcchāṃ śirorujam ghrāṇaśrotrākṣijihvānāmupaghātaṃ ca dāruṇam

आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः तद्यथाक्षुतदन्तप्रक्षालननस्य-स्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति तत्र विभागोमूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः स्नानच्छर्दनदिवास्व-प्नान्तेषु वैरेचनिकः दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति

ādyāstu trayo dhūmā dvādaśasu kāleṣūpādeyāḥ tadyathākṣutadantaprakṣālananasya-snānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccārahasitaruṣitaśastrakarmānteṣviti tatra vibhāgomūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ snānacchardanadivāsva-pnānteṣu vairecanikaḥ dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti

तत्र स्नैहिको वातं शमयति स्नेहादुपलेपाच्च वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्याप-कर्षति रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात पूर्वाभ्यामिति

tatra snaihiko vātaṃ śamayati snehādupalepācca vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleśyāpa-karṣati raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca prāyogikaḥ śleṣmāṇamutkleśayatyutkliṣṭaṃ cāpakarṣati śamayati vātaṃ sādhāraṇatvāta pūrvābhyāmiti

भवति चात्र नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रि यवाङ्मनाः दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः

bhavati cātra naro dhūmopayogācca prasannendri yavāṅmanāḥ dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhiviśadānanaḥ

तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथु क्रथतन्द्रा -निद्रा हनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति

tathā kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathu krathatandrā -nidrā hanumanyāstambhāḥ pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāścāsya mukharogā na bhavanti

तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः तत्र योगो रोगप्रशमनः अयोगो रोगा-प्रशमनःतालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौ र्बल्यान्यतियोगो जनयति

tasya yogāyogātiyogā vijñātavyāḥ tatra yogo rogapraśamanaḥ ayogo rogā-praśamanaḥtālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadau rbalyānyatiyogo janayati

प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति स्नैहिकं यावदश्रुप्रवृत्तिः वैरेचनिकमादोषदर्शनात् तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति

prāyogikaṃ trīṃstrīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃstrīṃścaturo veti snaihikaṃ yāvadaśrupravṛttiḥ vairecanikamādoṣadarśanāt tilataṇḍulayavāgūpītena pātavyo vāmanīyaḥ grāsāntareṣu kāsaghna iti

व्रणधूमं शरावसंपुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत् धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति

vraṇadhūmaṃ śarāvasaṃpuṭopanītena netreṇa vraṇamānayet dhūmapānādvedanopaśamo vraṇavaiśadyamāsrāvopaśamaśca bhavati

विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः

vidhireṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ niravaśeṣataḥ

औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् तद्द्विविधं शिरोविरेचनं स्नेहनं च तदिद्ववविधमपि पञ्चधा तद्यथानस्यं शिरोविरेचनं प्रतिमर्शो अवपीडः प्रधमनं च तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च नस्यवि-कल्पः प्रतिमर्शः शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः

auṣadhamauṣadhasiddho vā sneho nāsikābhyāṃ dīyata iti nasyam taddvividhaṃ śirovirecanaṃ snehanaṃ ca tadidvavavidhamapi pañcadhā tadyathānasyaṃ śirovirecanaṃ pratimarśo avapīḍaḥ pradhamanaṃ ca teṣu nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ ca nasyavi-kalpaḥ pratimarśaḥ śirovirecanavikalpo'vapīḍaḥ pradhamanaṃ ca tato nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ

तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसाद-जननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः तत्तु देयं वाता-भिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुण कर्णशूल कर्णक्षवेडतिमिरस्वरोप-घातनासा रोगास्यशोषाव बाहुकाकाल जबलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषुवातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्र व्यसिद्धेन स्नेहेनेति

tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ ca balajananārthaṃ dṛṣṭiprasāda-jananārthaṃ vā sneho vidhīyate tasmin vaiśeṣiko nasyaśabdaḥ tattu deyaṃ vātā-bhibhūte śirasi dantakeśaśmaśruprapātadāruṇa karṇaśūla karṇakṣaveḍatimirasvaropa-ghātanāsā rogāsyaśoṣāva bāhukākāla jabalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣuvātapaittikeṣu mukharogeṣvanyeṣu ca vātapittaharadra vyasiddhena sneheneti

शिरोविरेचनंश्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपी-नसार्धावभेदककृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्र व्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति

śirovirecanaṃśleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāmarocakaśirogauravaśūlapī-nasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣucordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadra vyaistatsiddhena vā sneheneti

तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां मध्याह्ने पित्तरोगिणां अपराह्णे वातरोगिणाम्

tatraitaddvividhamapyabhuktavato'nnakāle pūrvāhṇe śleṣmarogiṇāṃ madhyāhne pittarogiṇāṃ aparāhṇe vātarogiṇām

अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्त-काष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्न मृदितगलकपोल-ललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकर चरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामि-तनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तंरजतसुवर्ण-ताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नओति

atha puruṣāya śirovirecanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle danta-kāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase pāṇitāpaparisvinna mṛditagalakapola-lalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyine prasāritakara caraṇāya kiñcit pravilambitaśirase vastrācchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmi-tanāsāgrāya viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbunā prataptaṃrajatasuvarṇa-tāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthaṃ śuktyā picunā vā sukhoṣṇaṃ snehamadrutamāsiñcedavyavacchinnadhāraṃ yathā netre na prāpnaoti

स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा

snehe'vasicyamāne tu śiro naiva prakampayet na kupyenna prabhāṣecca na kṣuyānna hasettathā

एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसंभवः

etairhi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasaṃbhavaḥ

तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा द्वितीया शुक्तिः तृतीयापाणिशुक्तिः इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः

tasya pramāṇamaṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ prathamā mātrā dvitīyā śuktiḥ tṛtīyāpāṇiśuktiḥ ityetāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyāḥ

स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथंचिदपि बुद्धिमान् शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदनिधारयन्

snehanasyaṃ nopagiletkathaṃcidapi buddhimān śṛṅgāṭakamabhiplāvya nireti vadanādyathā kaphotkleśabhayāccainaṃ niṣṭhīvedanidhārayan

दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि ततोऽस्याचारिकमादिशेत रजोधूमस्नेहातपमद्यद्र वपानशिरः स्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत्

datte ca punarapi saṃsvedya galakapolādīn dhūmamāseveta bhojayeccainamabhiṣyandi tato'syācārikamādiśeta rajodhūmasnehātapamadyadra vapānaśiraḥ snānātiyānakrodhādīni ca pariharet

तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति

tasya yogātiyogāyogānāmidaṃ vijñānaṃ bhavati

लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रि याणां मनःसुखम्

lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhanam vikāropaśamaḥ śuddhirindri yāṇāṃ manaḥsukham

कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रि यविभ्रमः लक्षणं मूÞर्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत्

kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ lakṣaṇaṃ mūÞryatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet

अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रि याणां च रूक्षता रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत्

ayoge vātavaiguṇyamindri yāṇāṃ ca rūkṣatā rogāśāntiśca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet

चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत्

catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathā'ṣṭau vā yathābalam śirovirekasnehasya pramāṇamabhinirdiśet

नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः शुद्धइ!द्धिहिई!नातिसंज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः

nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ śuddhai!ddhihiī!nātisaṃjñāni viśeṣācchāstracintakaiḥ

लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः चित्तेन्द्रि यप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम्

lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम्

kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ mūrdhni hīnaviśuddhe tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam

मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रि यविभ्रमः शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते

mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirecite

हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत्

hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyaṃ niṣecayet

इ!एकान्तरं द्वयन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते

i!ekāntaraṃ dvayantaraṃ vā saptāhaṃ vā punaḥ punaḥ ekaviṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate

मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानताइ!

mārutenābhibhūtasya vā'tyantaṃ yasya dehinaḥ dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatāi!

अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसंज्ञेभ्यो दद्याच्छिरो विरे च-नद्र व्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसाना मन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात्

avapīḍastu śirovirecanavadabhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyācchiro vire ca-nadra vyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya ca śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānā manyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt

कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथाहितः

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathāhitaḥ

चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत्

cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet

नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणीपीतस्नेहो-दकमद्यद्र वोऽजीर्णीदत्तबस्तिः कुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बा-लो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चएति अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत्

nasyena parihartavyo bhuktavānapatarpito'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇīpītasneho-dakamadyadra vo'jīrṇīdattabastiḥ kuddho garārtastṛṣitaḥ śokābhibhūtaḥ śrānto bā-lo vṛddho vegāvarodhitaḥ śiraḥsnātukāmaścaeti anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet

तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च

tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānādatipravilambitaśirasa ucchiṅghato vicalato'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānācca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ kṣayajāśca

भवतश्चात्र नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम्

bhavataścātra nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ doṣotkleśāt kṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam

दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम्

doṣokleśanimittāstu jayecchamanaśodhanaiḥ atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam

प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः तद्यथातल्पोत्थितेन प्रक्षालितदन्तेन मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते भुक्तवता छर्दितवता दिवास्वप्नोत्थितेन सायं चेति

pratimarśaścaturdaśasu kāleṣūpādeyaḥ tadyathātalpotthitena prakṣālitadantena mūtroccārakavalāñjanānte bhuktavatā charditavatā divāsvapnotthitena sāyaṃ ceti

तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपह-न्ति मनःप्रसादं च करोति प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौ-गन्ध्यं चापादयति गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिछ्ननतया र-जोधूमो वा न बाधते व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति मू-त्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसाद-यति भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति वान्तेनासेवितः स्रतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति दिवास्वप्नोत्थितेनासे-वितो निद्रा शेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यंजनयति सायं चासेवितः सुखनिद्रा प्रबोधं चेति

tatra talpotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāvupacitaṃ nāsāsrotogataṃ malamupaha-nti manaḥprasādaṃ ca karoti prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ vadanasau-gandhyaṃ cāpādayati gṛhānnirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ klichnanatayā ra-jodhūmo vā na bādhate vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramamupahanti mū-troccārānte sevito dṛṣṭergurutvamapanayati kavalāñjanānte sevito dṛṣṭiṃ prasāda-yati bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ laghutāṃ cāpādayati vāntenāsevitaḥ sratovilagnaṃ śleṣmāṇamapohya bhaktākāṅkṣāmāpādayati divāsvapnotthitenāse-vito nidrā śeṣaṃ gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃjanayati sāyaṃ cāsevitaḥ sukhanidrā prabodhaṃ ceti

ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः

īṣaducchiṅghataḥ sneho yāvadvaktraṃ prapadyate nasye niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ

नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः इन्द्रि याणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च

nasyena rogāḥ śāmyanti narāṇāmūrdhvajatrujāḥ indri yāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyaṃ sugandhi ca

हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसंभवम्

hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam valīpalitakhālityavyaṅgānāṃ cāpyasaṃbhavam

तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते

tailaṃ kaphe savāte syāt kevale pavane vasām dadyātsarpiḥ sadā pitte majjānaṃ ca samārute

चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते

caturvidhasya snehasya vidhirevaṃ prakīrtitaḥ śleṣmasthānāvirodhitvātteṣu tailaṃ vidhīyate

अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kavalagrahaṇe vidhim caturdhā kavalaḥ snehī prasādī śodhiropaṇau

स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः पित्ते कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे

snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamlalavaṇai rūkṣoṣṇaiḥ śodhanaḥ kaphe

कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽय प्रकीर्तितः

kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇai ropaṇo vraṇe caturvidhasya caivāsya viśeṣo'ya prakīrtitaḥ

तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूना-मन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत्

tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkamāloḍya tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnā-manyatamena salavaṇamabhiprataptamupasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo dhārayet

सुखं संचार्यते या तु मात्रा ससिआ!किवलः स्मृतः असंचार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः

sukhaṃ saṃcāryate yā tu mātrā sasiā!kivalaḥ smṛtaḥ asaṃcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ

तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्चभवति तदा विमोक्तव्यः पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति

tāvacca dhārayitavyo'nanyamanasonnatadehena yāvaddoṣaparipūrṇakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplāvaścabhavati tadā vimoktavyaḥ punaścānyo grahītavya iti

एवं स्नेहपयःक्षौद्र रसमूत्राम्लसंभृताः कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः

evaṃ snehapayaḥkṣaudra rasamūtrāmlasaṃbhṛtāḥ kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitāḥ

व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् इन्द्रि याणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम्

vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam indri yāṇāṃ prasādaśca kavale śuddhilakṣaṇam

हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः

hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca atiyogānmukhe pākaḥ śoṣatṛṣṇāruciklamāḥ

शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च

śodhanīye viśeṣeṇa bhavantyeva na saṃśayaḥ tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca

सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः

sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ kavalasya vidhirhyeṣa samāsena prakīrtitaḥ

विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम्

vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇam kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham

अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत्

aṅgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām tasmin yogamayogaṃ ca kavaloktaṃ vibhāvayet

तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम्

tāneva śamayed vyādhīn kavalo yānapohati doṣaghnamanabhiṣyandi bhojayecca tathā naram

;इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रह चिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dhūmanasyakavalagraha cikitsitaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ

एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः शोषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः दुर्विज्ञेयो दुर्निवारः शोषो व्याधिर्महाबलः

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ

संशोषणाद्र सादीनां शोष इत्यभिधीयते क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः

saṃśoṣaṇādra sādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ

राज्ञश्चन्द्र मसो यस्मादभूदेष किलामयः तस्मात्तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुः पुनर्जनाः

rājñaścandra maso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ punarjanāḥ

स व्यस्तैर्जायते दोषैरिति केचिद्वदन्ति हि एकादशानामेकस्मिन् सान्निध्यात्तन्त्रयुक्तितः

sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ

क्रियाणामविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको ह्यतः

kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ

उद्रे कात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि क्षयाद्वेगप्रतीघातादाघाताद्विषमाशनात्

udre kāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi kṣayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt

जायते कुपितैर्दोषैर्व्याप्तदेहस्य देहिनः कफप्रधानैर्दोषैर्हि रुद्धेषु रसवर्त्मसु

jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu

अतिव्यवायिनो वापि क्षीणे रेतस्यनन्तरम् क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः

ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantaram kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ

भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi

स्वरभेदोऽनिलाञ्छूलं संलोचश्चांसपार्श्वयोः ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्र क्तस्य चागमः

svarabhedo'nilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ jvaro dāho'tisāraśca pittādra ktasya cāgamaḥ

शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ

एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम् कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ

त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविपुलं यशः

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ

व्यवायशोकस्थाविर्यव्यायामाध्वोपवासतः व्रणोरःक्षतपीडाभ्यां शोषानन्ये वदन्ति हि

vyavāyaśokasthāviryavyāyāmādhvopavāsataḥ vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi

व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ

प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरभिलक्षितः

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ vinā śukrakṣayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ

जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रि यः कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः

jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendri yaḥ kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ

ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः संप्रस्रुतास्यनासाक्षः सुप्तरूक्षमलच्छविः

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ

अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्गः संभृष्टपरुषच्छविः प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः

adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ

व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः उरःक्षतकृतैर्लिङ्गैः संयुक्तश्च क्षताद्विना

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā

रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः

raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ

व्यायामभाराध्ययनैरभिघातातिमैथुनैः कर्मणा चाप्युरस्येन वक्षो यस्य विदारितम् तस्योरसि क्षते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति

vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ karmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritam tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati

कासमानश्छर्दयेच्च पीतरक्तासितारुणम् संतप्तवक्षाः सोऽत्यर्थं दूयनात्परिताम्यति

kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam saṃtaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati

दुर्गन्धवदनोच्छ्वासो भिन्नवर्णस्वरो नरः केषांचिदेवं शोषो हि कारणैर्मेदमागतः

durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairmedamāgataḥ

न तत्र दोषलिङ्गानां समस्तानां निपातनम् क्षया एव हि ते ज्ञेयाः प्रत्येकं धातुसंज्ञिताः

na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ

चिकित्सितं तु तेषां हि प्रागुक्तं धातुसंक्षये

cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye

श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषच्छर्द्यग्निसादमदपीनसपाण्डुनिद्रा ः! शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः

śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrā ḥ! śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ

स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्दितांश्च

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca

महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत्

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet

उपाचरेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नवम् स्थिरादिवर्गसिद्धेन घृतेनाजाविकेन च

upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ navam sthirādivargasiddhena ghṛtenājāvikena ca

स्निग्धस्य मृदु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् आस्थापनं तथा कार्यं शिरसश्च विरेचनम्

snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam

यवगोधूमशालींश्च रसैर्भुञ्जीत शोधितः दृढेऽग्नौ बृंहयेच्चापि निवृत्तोपद्र वं नरम्

yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ dṛḍhe'gnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadra vaṃ naram

व्यवायशोषिणं प्रायो भजन्ते वातजा गदाः बृंहणीयो विधिस्तस्मै हितः स्निग्धोऽनिलापहः

vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ

काकानुलूकान्नकुलान् बिडालान् गण्डूपदान् व्यालबिलेशयाखून् गृध्रांश्च दद्याद्विविधैः प्रवादैः ससैन्धवान् सर्षपतैलभृष्टान्

kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān

देयानि मांसानि च जाङ्गलानि मुद्गाढकीसूपरसाश्च हृद्याः खरोष्ट्रनागाश्वतराश्वजानि देयानि मांसानि सुकल्पितानि

deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca hṛdyāḥ kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni

मांसोपदंशांश्च पिबेदरिष्टान् मार्द्वीकयुक्तान् मदिराश्च सेव्याः अर्कामृताक्षारजलोषितेभ्यः कृत्वा यवेभ्यो विविधांश्च भक्ष्यान्

māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān

खादेत् पिबेत् सर्पिरजाविकं वा कृशो यवाग्वा सह भक्तकाले सर्पिर्मधुभ्यां त्रिकटु प्रलिह्याच्चव्याविडङ्गोपहितं क्षयार्तः

khādet pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ

मांसादमांसेषु घृतं च सिद्धं शोषापहं क्षौद्र कणासमेतम् द्रा क्षासितामागधिकावलेहः सक्षौद्र तैलः क्षयरोगघाती

māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudra kaṇāsametam drā kṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudra tailaḥ kṣayarogaghātī

घृतेन चाजेन समाक्षिकेण तुरङ्गगन्धातिलमाषचूर्णम् सिताश्वगन्धामगधोद्भवानां चूर्णं घृतक्षौद्र युतं प्रलिह्यात्

ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ ghṛtakṣaudra yutaṃ pralihyāt

क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ वाजिगन्धाविपक्वमेवं लभतेऽङ्गपुष्टिम् तदुत्थितं क्षीरघृतं सिताढ्यं प्रातः पिबेद्वाऽपि पयोनुपानम्

kṣīraṃ pibedvā'pyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate'ṅgapuṣṭim tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā'pi payonupānam

उत्सादने चापि तुरङ्गगन्धा योज्या यवाश्चैव पुनर्नवे च कृत्स्ने वृषे तत्कुसुमैश्च सिद्धं सर्पिः पिबेत्क्षौद्र युतं हिताशी

utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudra yutaṃ hitāśī

यक्ष्माणमेतत् प्रबलं च कासं श्वासं च हन्यादपि पाण्डुतां च शकृद्र सा गोश्वगजाव्यजानां क्वाथा मिताश्चापि तथैव भागैः

yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca śakṛdra sā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ

मूर्वाहरिद्रा खदिरद्रुमाणां क्षीरस्य भागस्त्वपरो घृतस्य भागान् दशैतान् विपचेद्विधिज्ञो दत्त्वा त्रिवर्गं मधुरं च कृत्स्नम्

mūrvāharidrā khadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya bhāgān daśaitān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam

कटुत्रिकं चैव सभद्र दारु घृतोत्तमं यक्ष्मनिवारणाय द्वे पञ्चमूल्यौ वरुणं करञ्जं भल्लातकं बिल्वपुनर्नवे च

kaṭutrikaṃ caiva sabhadra dāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca

यवान् कुलत्थान् बदराणि भार्गी पाठां हुताशं समहीकदम्बम् कृत्वा कषायं विपचेद्धि तस्य षड्भिर्हि पात्रैर्घृतपात्रमेकम्

yavān kulatthān badarāṇi bhārgī pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam

व्योषं महावृक्षपयोऽभयां च चव्यं सुराख्यं लवणोत्तमं च एतद्धि शोषं जठराणि चैव हन्यात् प्रमेहांश्च सहानिलेन

vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo'bhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena

गोश्वाव्यजेभैणखरोष्ट्रजातैः शकृद्र सक्षीररसक्षतोत्थैः द्रा क्षाश्वगन्धामगधासिताभिः सिद्धं घृतं यक्ष्मविकारहारि

gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdra sakṣīrarasakṣatotthaiḥ drā kṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri

एलाजमोदामलकाभयाक्षगायत्र्! यरिष्टासनशालसारान् विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्राकटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रजांश्च

elājamodāmalakābhayākṣagāyatr! yariṣṭāsanaśālasārān viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca

पक्त्वा जले तेन पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन् सुसिद्धे त्ववतारिते च त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया दत्त्वा तुगाक्षीरिपलानि षट् च

paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca

प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात् क्षौद्रं ततो मन्थहतं विदध्यात् पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्य पश्चात् पिबेत् क्षीरमतन्द्रि तश्च

prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandri taśca

एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथो यशस्यम् यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैतत् पाण्ड्वामयं चैव भगन्दरं च

etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca

श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासहृत्प्लीहगुल्मग्रहणीगदांश्च न चात्र किंचित् परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम्

śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca na cātra kiṃcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam

प्लीहोदरोक्तं विहितं च सर्पिस्त्रीण्येव चान्यानि हितानि चात्र उपद्र वांश्च स्वरवैकृतादीन् जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम्

plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra upadra vāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram

अजाशकृन्मूत्रपयोघृतासृङ्मांसालयानि प्रतिसेवमानः स्नानादिनानाविधिना जहाति मासादशेषं नियमेन शोषम्

ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam

रसोनयोगं विधिवत् क्षयार्तः क्षीरेण वा नागबलाप्रयोगम् सेवेत वा मागधिकाविधानं तथोपयोगं जतुनोऽश्मजस्य

rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno'śmajasya

शोकं स्त्रियं क्रोधमसूयनं च त्यजेदुदारान् विषयान् भजेत वैद्यान् द्विजातींस्त्रिदशान् गुरूंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद्द्विजेभ्यः

śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyajedudārān viṣayān bhajeta vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūṃśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyāddvijebhyaḥ

;इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे एकचत्वारिंशोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो गुल्मप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

यथोक्तैः कोपनैर्दोषाः कुपिताः कोष्ठमागताः जनयन्ति नृणां गुल्मं स पञ्चविध उच्यते

yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate

हृद्बस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः संचारी यदि वाऽचलः चयापचयवान् वृत्तः स गुल्म इति कीर्तितः

hṛdbastyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ

पञ्च गुल्माश्रया नॄणां पार्श्वे हृन्नाभिबस्तयः गुपितानिलमूलत्वाद्गूढमूलोदयादपि

pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi

गुल्मवद्वा विशालत्वाद्गुल्म इत्यभिधीयते स यस्मादात्मनि चयं गच्छत्यप्स्विव बुद्बुदः

gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ

अन्तः सरति यस्माच्च न पाकमुपयात्यतः स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः

antaḥ sarati yasmācca na pākamupayātyataḥ sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ

पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः सदनं मदन्ता वह्नेराटोपोऽन्त्रविकूजनम्

puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ sadanaṃ madantā vahnerāṭopo'ntravikūjanam

विण्मूत्रानिलसङ्गश्च सौहित्यासहता तथा द्वेषोऽन्ने वायुरूर्ध्वं च पूर्वरूपेषु गुल्मिनाम्

viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā dveṣo'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām

हृत्कुक्षिशूलं मुखकण्ठशोषो वायोर्निरोधो विषमाग्निता च ते ते विकाराः पवनात्मकाश्च भवन्ति गुल्मेऽनिलसंभवे तु

hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme'nilasaṃbhave tu

स्वेदज्वराहारविदाहदाहास्तृष्णाऽङ्गरागः कटुवक्त्रता च पित्तस्य लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे

svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇā'ṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme

स्तैमित्यमन्नेऽरुचिरङ्गसादश्छर्दिः प्रसेको मधुरास्यता च कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफसंभवे तु

staimityamanne'ruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu

सर्वात्मकः सर्वविकारयुक्तः सोऽसाध्य उक्तः क्षतजं प्रवक्ष्ये नवप्रसूताऽहितभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा

sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so'sādhya uktaḥ kṣatajaṃ pravakṣye navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā

वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं मरुजं सदाहम् पैत्तस्य लिङ्गेन समानिलङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध

vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ marujaṃ sadāham paittasya liṅgena samānilaṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha

न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धिं भवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम् तं गर्भकालातिगमे चिकित्स्यमसृग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञाः

na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām taṃ garbhakālātigame cikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ

वातगुल्मार्दितं स्निग्धं युक्तं स्नेहविरेचनैः उपाचरेद्यथाकालं निरूहैः सानुवासनैः

vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ

पित्तगुल्मार्दितं स्निग्धं काकोल्यादिघृतेन तु विरिक्तं मधुरैर्योगैर्निरूहैः समुपाचरेत्

pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret

श्लेष्मगुल्मार्दितं स्निग्धं पिप्पल्यादिघृतेन तु तीक्ष्णैर्विरिक्तं तद्रू पैर्निरूहैः समुपाचरेत्

śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu tīkṣṇairviriktaṃ tadrū pairnirūhaiḥ samupācaret

सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः पित्तवद्र क्तगुल्मिन्या नार्याः कार्यः क्रियाविधिः

sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ pittavadra ktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ

विशेषमपरं चास्याः शृणु रक्तविमेदनम् पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत्

viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavimedanam palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet

दद्यादुत्तरबस्तिं च पिप्पल्यादिघृतेन तु उष्णैर्वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः

dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ

आनूपौदकमज्जानो वसा तैलं घृतं दधि विपक्वमेकतः शस्तं वातगुल्मेऽनुवासनम्

ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme'nuvāsanam

जाङ्गलैकशफानां तु वसा सर्पिश्च पैत्तिके तैलं जाङ्गलमज्जान एवं गुल्मे कफोत्थिते

jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite

धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं विपचेद्घृतम् शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं वातगुल्मिने

dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine

चित्रकव्योषसिन्धूत्थपृथ्वीकाचव्यदाडिमैः दीप्यकग्रन्थिकाजाजीहपुषाधान्यकैः समैः

citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ

दध्यारनालबदरमूलकस्वरसैर्घृतम् तत्पिबेद्वातगुल्माग्निदौर्बल्याटोपशूलनुत्

dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut

हिङ्गुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः पुष्करव्योषधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः

hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ

शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम् शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्

śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām

विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः

viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ

बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधिचतुर्गुणम् साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत् प्लीहशूलजित्

bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam sādhitaṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit

रसोनस्वरसे सर्पिः पञ्चमूलरसान्वितम् सुरारनालदध्यम्लमूलकस्वरसैः सह

rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha

व्योषदाडिमवृक्षाम्लयवानीचव्यसैन्धवैः हिङ्ग्वम्लवेतसाजाजीदीप्यकैश्च समांशिकैः

vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca samāṃśikaiḥ

सिद्धं गुल्मग्रहण्यर्शःश्वासोन्मादक्षयज्वरान् कासापस्मारमन्दाग्निप्लीहशूलानिलाञ्जयेत्

siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet

दधि सौवीरकं सर्पिः क्वाथौ मुद्गकुलत्थजौ पञ्चाढकानि विपचेदावाप्य द्विपलान्यथ

dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau pañcāḍhakāni vipacedāvāpya dvipalānyatha

सौवर्चलं सर्जिकां च देवदार्वथ सैन्धवम् वातगुल्मापहं सर्पिरेतद्दीपनमेव च

sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārvatha saindhavam vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca

तृणमूलकषाये तु जीवनीयैः पचेद्घृतम् न्यग्रोधादिगणे वाऽपि गणे वाऽप्युत्पलादिके

tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam nyagrodhādigaṇe vā'pi gaṇe vā'pyutpalādike

रक्तपित्तोत्थितं घ्नन्ति घृतान्येतान्यसंशयम् आरग्वधादौ विपचेद्दीपनीययुतं घृतम्

raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam

क्षारवर्गे पचेच्चान्यत् पचेन्मूत्रगणेऽपरम् घ्नन्ति गुल्मं कफोद्भूतं घृतान्येतान्यसंशयम्

kṣāravarge paceccānyat pacenmūtragaṇe'param ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam

यथादोषोच्छ्रयं चापि चिकित्सेत्सान्निपातिकम् चूर्णं हिङ्वादिकं वाऽपि घृतं वा प्लीहनाशनम्

yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam cūrṇaṃ hiṅvādikaṃ vā'pi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam

पिबेद्गुल्मापहं काले सर्पिस्तैल्वकमेव वा तिलेक्षुरकपालाशसार्षपं यावनालजम्

pibedgulmāpahaṃ kāle sarpistailvakameva vā tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam

भस्म मूलकजं चापि गोजाविखरहस्मिनाम् मूत्रेण महिषीणां च पालिकैश्चावचूर्णितैः

bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahasminām mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ

कुष्ठसैन्धवयष्ट्याह्वनागरकृमिघातिभिः साजमोदैश्च दशभिः सामुद्रा च्च पलैर्युतम्

kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrā cca palairyutam

अयःपात्रेऽग्निनाऽल्पेन पक्त्वा लेह्यमथोद्धरेत् तस्य मात्रां पिबेद्दघ्ना सुरया सर्पिषाऽपि वा

ayaḥpātre'gninā'lpena paktvā lehyamathoddharet tasya mātrāṃ pibeddaghnā surayā sarpiṣā'pi vā

धान्याम्लेनोष्णतोयेन कौलत्थेन रसेन वा गुल्मान् वातविकारांश्च क्षारोऽयं हन्त्यसंशयम्

dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā gulmān vātavikārāṃśca kṣāro'yaṃ hantyasaṃśayam

स्वर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजोऽपि वा तैलेन शमयेत् पीतो गुल्मं पवनसंभवम्

svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo'pi vā tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasaṃbhavam

पीतं सुखाम्बुना वाऽपि स्वर्जिकाकुष्ठसैन्धवम् वृश्चीवमुरुबूकं च वर्षाभूर्बृहतीद्वयम्

pītaṃ sukhāmbunā vā'pi svarjikākuṣṭhasaindhavam vṛścīvamurubūkaṃ ca varṣābhūrbṛhatīdvayam

चित्रकं च जलद्रो णे पक्त्वा पादावशेषितम् मागधीचित्रकक्षौद्र लिप्ते कुम्भे निधापयेत्

citrakaṃ ca jaladro ṇe paktvā pādāvaśeṣitam māgadhīcitrakakṣaudra lipte kumbhe nidhāpayet

मधुनः प्रस्थमावाप्य पथ्याचूर्णार्धसंयुतम् बुसोषितं दशाहं तु जीर्णभक्तः पिबेन्नरः

madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam busoṣitaṃ daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ

अरिष्टोऽयं जयेद्गुल्ममविपाकमरोचकम् पाठानिकुम्भरजनीत्रिकटुत्रिफलाग्निकम्

ariṣṭo'yaṃ jayedgulmamavipākamarocakam pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam

लवणं वृक्षबीजं च तुल्यं स्यादनवो गुडः पथ्याभिर्वा युतं चूर्नं गवां मूत्रयुतं पचेत्

lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syādanavo guḍaḥ pathyābhirvā yutaṃ cūrnaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet

गुटिकास्तद्घनीभूतं कृत्वा खादेदभुक्तवान् गुल्मप्लीहाग्निसादांस्ता नाशयेयुरशेषतः

guṭikāstadghanībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān gulmaplīhāgnisādāṃstā nāśayeyuraśeṣataḥ

हृद्रो गं ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं च दारुणम् सशूले सोन्नतेऽस्पन्दे दाहपाकरुगन्विते

hṛdro gaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam saśūle sonnate'spande dāhapākaruganvite

गुल्मे रक्तं जलौकोभिः सिरामोक्षेण वा हरेत् सुखोष्णा जाङ्गलरसाः सुस्निग्धा व्यक्तसैन्धवाः

gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ

कटुत्रिकसमायुक्ता हिताः पाने तु गुल्मिनाम् पेया वातहरैः सिद्धाः कौलत्थाः संस्कृता रसाः

kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtā rasāḥ

खलाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः बद्धवर्चोनिलानां तु सार्द्र कं क्षीरमिष्यते

khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ bhojane hitāḥ baddhavarconilānāṃ tu sārdra kaṃ kṣīramiṣyate

कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् गुल्मिनः सर्व एवोक्ता दुर्विरेच्यतमा भृशम्

kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam

अतश्चैतांस्तु सुस्विन्नान् स्रंसनेनोपपादयेत् बिम्लापनाभ्यञ्जनानि तथैव दहनानि च

ataścaitāṃstu susvinnān sraṃsanenopapādayet bimlāpanābhyañjanāni tathaiva dahanāni ca

उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः साल्वणादयः उदरोक्तानि सर्पींषि मूत्रवर्तिक्रियास्तथा

upanāhāśca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyāstathā

लवणानि च योज्यानि यान्युक्तान्यनिलामये वातवर्चोनिरोधे तु सामुद्रा र्द्र कसर्षपैः

lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye vātavarconirodhe tu sāmudrā rdra kasarṣapaiḥ

कृत्वा पायौ विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तराः दन्तीचित्रकमूलेषु तथा वातहरेषु च

kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca

कुर्यादरिष्टान् सर्वांश्च श्लोकस्थाने यथेरितान् खादेद्वाऽप्यङ्कुरान् भृष्टान् पूतीकनृपवृक्षयोः

kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne yatheritān khādedvā'pyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ

ऊर्ध्ववातं मनुष्यं च गुल्मिनं न निरूहयेत् पिबेत्त्रिवृन्नागरं वा सगुडां वा हरीतकीम्

ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm

गुग्गुलुं त्रिवृतां दन्तीं द्र वन्तीं सैन्धवं वचाम् मूत्रमद्यपयोद्रा क्षारसैर्वीक्ष्य बलाबलम्

gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dra vantīṃ saindhavaṃ vacām mūtramadyapayodrā kṣārasairvīkṣya balābalam

एवं पीलूनि भृष्टानि पिबेत् सलवणानि तु पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकसैन्धवैः

evaṃ pīlūni bhṛṣṭāni pibet salavaṇāni tu pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ

युक्ता हन्ति सुरा गुल्मं शीघ्रं काले प्रयोजिता बद्धविण्मारुतो गुल्मी भुञ्जीत पयसा यवान्

yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān

कुल्माषान् वा बहुस्नेहान् भक्षयेल्लवणोत्तरान् अथास्योपद्र वः शूलः कथंचिदुपजायते

kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣayellavaṇottarān athāsyopadra vaḥ śūlaḥ kathaṃcidupajāyate

शूलं निखानितमिवासुखं येन तु वेत्त्यसौ तत्र विण्मूत्रसंरोधः कृच्छ्रोच्छ्वासः स्थिराङ्गता

śūlaṃ nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vettyasau tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā

तृष्णा दाहो भ्रमोऽन्नस्य विदग्धपरिवृद्धिता रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्भुक्तवृद्धिर्जडाङ्गता

tṛṣṇā dāho bhramo'nnasya vidagdhaparivṛddhitā romaharṣo'ruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā

वाय्वादिभिर्यथासङ्ख्यं मिश्रैर्वा वीक्ष्य योजयेत् पथ्यात्रिलवणं क्षारं हिङ्गुतुम्बुरुपौष्करम्

vāyvādibhiryathāsaṅkhyaṃ miśrairvā vīkṣya yojayet pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram

यवानीं च हरिद्रा ं! च विडङ्गान्यम्लवेत्सम् विदारीत्रिफलाऽभीरुशृङ्गाटीगुडशर्कराः

yavānīṃ ca haridrā ṃ! ca viḍaṅgānyamlavetsam vidārītriphalā'bhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ

काश्मरीफलयष्ट्याह्वपरूषकहिमानि च षड्ग्रन्थातिविषादारुपथ्यामरिचवृक्षजान्

kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān

कृष्णामूलकचव्यं च नागरक्षारचित्रकान् उष्णाम्लकाञ्जिकक्षीरतोयैः श्लोकसमापनान्

kṛṣṇāmūlakacavyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān

यथाक्रमं विमिश्रांश्च द्वन्द्वे सर्वांश्च सर्वजे तथैव सेकावगाहप्रदेहाभ्यङ्गभोजनम्

yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve sarvāṃśca sarvaje tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam

शिशिरोदकपूर्णानां भाजनानां च धारणम् वमनोन्मर्दनस्वेदलङ्घनक्षपणक्रियाः

śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ

स्नेहादिश्च क्रमः सर्वो विशेषेणोपदिश्यते वलूरं मूलकं मत्स्यान् शुष्कशाकानि वैदलम्

snehādiśca kramaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate valūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam

न खादेदालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च विना गुल्मेन यच्छूलं गुल्मस्थानेषु जायते

na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate

निदानं तस्य वक्ष्यामि रूपं च सचिकित्सितम् वातमूत्रपुरीषाणां निग्रहादतिभोजनात्

nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt

अजीर्णाध्यशनायासविरुद्धान्नोपसेवनात् पानीयपानात् क्षुत्काले विरूढानां च सेवनात्

ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt

पिष्टान्नशुष्कमांसानामुपयोगात्तथैव च एवंविधानां द्र व्याणामन्येषां चोपसेवनात्

piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva ca evaṃvidhānāṃ dra vyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt

वायुः प्रकुपितः कोष्ठे शूलं संजनयेद्भृशम् निरुच्छ्वासी भवेत्तेन वेदनापीडितो नरः

vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ saṃjanayedbhṛśam nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ

शङ्कुस्फोटनवत्तस्य यस्मात्तीव्राश्च वेदनाः शूलासक्तस्य लक्ष्यन्ते तस्माच्छूलमिहोच्यते

śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrāśca vedanāḥ śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate

निराहारस्य यस्यैव तीव्रं शूलमुदीर्यते प्रस्तब्धगात्रो भवति कृच्छ्रेणोच्छ्वसितीव च

nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca

वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण कुरुते नरः एतैर्लिङ्गैर्विजानीयाच्छूलं वातसमुद्भवम्

vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam

तृष्णा दाहो मदो मूर्च्छा तीव्रं शूलं तथैव च शीताभिकामो भवति शीतेनैव प्रशाम्यति

tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati

एतैर्लिङ्गैर्विजानीयाच्छूलं पित्तसमुद्भवम् शूलेनोत्पीड्यमानस्य हृल्लास उपजायते

etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate

अतीव पूर्णकोष्ठत्वं तथैव गुरुगात्रता एतच्छ्लेष्मसमुत्थस्य शूलस्योक्तं निदर्शनम्

atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam

सर्वाणि दृष्ट्वा रूपाणि निर्दिशेत्सान्निपातिकम् सन्निपातसमुत्थानमसाध्यं तं विनिर्दिशेत्

sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet

शूलानां लक्षणं प्रोक्तं चिकित्सां तु निबोध मे आशुकारी हि पवनस्तस्मात्तं त्वरया जयेत्

śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ cikitsāṃ tu nibodha me āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet

तस्य शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः पायसैः कृशरापिण्डैः स्निग्धैर्वा पिशितैर्हितः

tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ

त्रिवृच्छाकेन वा स्निग्धमुष्णं भुञ्जीत भोजनम् चिरबिल्वाङ्कुरान् वापि तैलभृष्टांस्तु भक्षयेत्

trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhuñjīta bhojanam cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet

वैहङ्गांश्च रसान् स्निग्धान् जाङ्गलान् शूलपीडितः यथालाभं निषेवेत मांसानि बिलशायिनाम्

vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām

सुरा सौविरकं चुक्रं मस्तूदश्वित्तथा दधि सकाललवणं पेयं शूले वातसमुद्भवे

surā sauvirakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave

कुलत्थयूषो युक्ताम्लो लावकीयूषसंस्कृतः ससैन्धवः समरिचो वातशूलविनाशनः

kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ

विडङ्गशिग्रुकम्पिल्लपथ्याश्यामाम्लवेतसान् सुरसामश्वमूत्रीं च सौवर्चलयुतान् पिबेत्

viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān surasāmaśvamūtrīṃ ca sauvarcalayutān pibet

मद्येन वातजं शूलं क्षिप्रमेव प्रशाम्यति पृथ्वीकाजाजिचविकायवानीव्योषचित्रकाः

madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ

पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं सैन्धवं चेति चूर्णयेत् तानि चूर्णानि पयसा पिबेत् काम्बलिकेन वा

pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā

मध्वासवेन चुक्रेण सुरासौवीरकेण वा अथवैतानि चूर्णानि मातुलुङ्गरसेन वा

madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā athavaitāni cūrṇāni mātuluṅgarasena vā

तथा बदरयूषेण भावितानि पुनः पुनः तानि हिङ्गुप्रगाढानि सह शर्करया पिबेत्

tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet

सह दाडिमसारेण वर्तिः कार्या भिषग्जिता सा वर्तिर्वातिकं शूलं क्षिप्रमेव व्यपोहति

saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati

100

गुडतैलेन वा लीढा पीता मद्येन वा पुनः बुभुक्षाप्रभवे शूले लघु संतर्पणम् हितम्

guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ bubhukṣāprabhave śūle laghu saṃtarpaṇam hitam

101

उष्णैः क्षीरैर्यवागूभिः स्निग्धैर्मांसरसैस्तथा वातशूले समुत्पन्ने रूक्षं स्निग्धेन भोजयेत्

uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasaistathā vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet

102

सुसंस्कृताः प्रदेयाः स्युर्घृतपूरा विशेषतः वारुणीं च पिबेज्जन्तुस्तथा संपद्यते सुखी

susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ vāruṇīṃ ca pibejjantustathā saṃpadyate sukhī

103

एतद्वातसमुत्थस्य शूलस्योक्तं चिकित्सितम् अथ पित्तसमुत्थस्य क्रियां वक्ष्याम्यतः परम्

etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param

104

स सुखं छर्दयित्वा तु पीत्वा शीतोदकं नरः शीतलानि च सेवेत सर्वाण्युष्णानि वर्जयेत्

sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet

105

मणिराजतताम्राणि भाजनानि च सर्वशः वारिपूर्णानि तान्यस्य शूलस्योपरि निक्षिपेत्

maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet

106

गुडः शालिर्यवाः क्षीरं सर्पिःपानं विरेचनम् जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनाम्

guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām

107

रसान् सेवेत पित्तघ्नान् पित्तलानि विवर्जयेत् पालाशं धान्वनं वाऽपि पिबेद्यूषं सशर्करम्

rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet pālāśaṃ dhānvanaṃ vā'pi pibedyūṣaṃ saśarkaram

108

परूषकाणि मृद्वीकाखर्जूरोदकजान्यपि तत् पिबेच्छर्करायुक्तं पित्तशूलनिवारणम्

parūṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi tat pibeccharkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam

109

अशने भुक्तमात्रे तु प्रकोपः श्लैष्मिकस्य च वमनं कारयेत्तत्र पिप्पलीवारिणा भिषक्

aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak

110

रूक्षः स्वेदः प्रयोज्यः स्यादन्याश्चोष्णाः क्रिया हिताः पिप्पली शृङ्गवेरं च श्लेष्मशूले भिषग्जितम्

rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam

111

पाठां वचां त्रिकटुकं तथा कटुकरोहिणीम् चित्रकस्य च निर्यूहे पिबेद्यूषं सहार्जकम्

pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm citrakasya ca niryūhe pibedyūṣaṃ sahārjakam

112

एरण्डफलमूलानि मूलं गोक्षुरकस्य च शालपर्णीं पृश्निपर्णीं बृहतीं कण्टकारिकाम्

eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām

113

दद्याच्छृगालविन्नां च सहदेवां तथैव च महासहां क्षुद्र सहां मूलमिक्षुरकस्य च

dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca mahāsahāṃ kṣudra sahāṃ mūlamikṣurakasya ca

114

एतत् संभृत्य संभारं जलद्रो णे विपाचयेत् चतुर्भागावशेषं तु यवक्षारयुतं पिबेत्

etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ jaladro ṇe vipācayet caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet

115

वातिकं पैत्तिकं वाऽपि श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् प्रसह्य नाशयेच्छूलं छिन्नाभ्रमिव मारुतः

vātikaṃ paittikaṃ vā'pi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ

116

पिप्पली स्वर्जिकाक्षारो यवाश्चित्रक एव च सेव्यं चैतत् समानीय भस्म कुर्याद्विचक्षणः

pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryādvicakṣaṇaḥ

117

तदुष्णवारिणा पीतं श्लेष्मशूले भिषग्जितम् रुणद्धि मारुतं श्लेष्मा कुक्षिपार्श्वव्यवस्थितः

taduṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ

118

स संरुद्धः करोत्याशु साध्मानं गुड्गुडायनम् सूचीभिरिव निस्तोदं कृच्छ्रोच्छ्वासी तदा नरः

sa saṃruddhaḥ karotyāśu sādhmānaṃ guḍguḍāyanam sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ

119

नान्नं वाञ्छति नो निद्रा मुपैत्यर्तिनिपीडितः पार्श्वशूलः स विज्ञेयः कफानिलसमुद्भवः

nānnaṃ vāñchati no nidrā mupaityartinipīḍitaḥ pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ

120

तत्र पुष्करमूलानि हिङ्गु सौवर्चलं विडम् सैन्धवं तुम्बुरुं पथ्यां चूर्णं कृत्वा तु पाययेत्

tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet

121

पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु यवक्वाथेन संयुतम् सर्पिः प्लीहोदरोक्तं वा घृतं वा हिङ्गुसंयुतम्

pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam

122

बीजपूरकसारं वा पयसा सह साधितम् एरण्डतैलमथवा मद्यमस्तुपयोरसैः

bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ

123

भोजयेच्चापि पयसा जाङ्गलेन रसेन वा प्रकुप्यति यदा कुक्षौ वह्निमाक्रम्य मारुतः

bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena vā prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ

124

तदाऽस्य भोजनं भुक्तं सोपस्तम्भं न पच्यते उच्छ्वसित्यामशकृता शूलेनाहन्यते मुहुः

tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ

125

नैवासने न शयने तिष्ठन् वा लभते सुखम् कुक्षिशूल इति ख्यातो वातादामसमुद्भवः

naivāsane na śayane tiṣṭhan vā labhate sukham kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ

126

वमनं कारयेत्तत्र लङ्घयेद्वा यथाबलम् संसर्गपाचनं कुर्यादम्लैर्दीपनसंयुतैः

vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam saṃsargapācanaṃ kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ

127

नागरं दीप्यकं चव्यं हिङ्गु सौवर्चलं विडम् मातुलुङ्गस्य बीजानि तथा श्यामोरुबूकयोः

nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ

128

बृहत्याः कण्टकार्याश्च क्वाथं शूलहरं पिबेत् वचा सौवर्चलं हिङ्गु कुष्ठं सातिविषाऽभया

bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣā'bhayā

129

कुटजस्य च बीजानि सद्यःशूलहराणि तु विरेचने प्रयुञ्जीत ज्ञात्वा दोषबलाबलम्

kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu virecane prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam

130

स्नेहबस्तीन्निरूहांश्च कुर्याद्दोषनिबर्हणान् उपनाहाः स्नेहसेका धान्याम्लपरिषेचनम्

snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam

131

अवगाहाश्च शस्यन्ते यच्चान्यदपि तद्धितम् कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसमूर्च्छितः

avagāhāśca śasyante yaccānyadapi taddhitam kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ

132

हृदिस्थः कुरुते शूलमुच्छ्वासारोधकं परम् स हृच्छूल इति ख्यातो रसमारुतसंभवः

hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ param sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasaṃbhavaḥ

133

तत्रापि कर्माभिहितं यदुक्तं हृद्विकारिणाम् संरोधात् कुपितो वायुर्बस्तिमावृत्य तिष्ठति

tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati

134

बस्तिवङ्क्षणनाभीषु ततः शूलोऽस्य जायते विण्मूत्रवातसंरोधी बस्तिशूलः स मारुतात्

bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt

135

नाभ्यां वङ्क्षणपार्श्वेषु कुक्षौ मेढ्रान्त्रमर्दकः मूत्रमावृत्य गृह्णाति मूत्रशूलः स मारुतात्

nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt

136

वायुः प्रकुपितो यस्य रूक्षाहारस्य देहिनः मलं रुणद्धि कोष्ठस्थं मन्दीकृत्य तु पावकम्

vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam

137

शूलं संजनयंस्तीव्रं स्नोतांस्यावृत्य तस्य हि दक्षिणं यदि वा वामं कुक्षिमादाय जायते

śūlaṃ saṃjanayaṃstīvraṃ snotāṃsyāvṛtya tasya hi dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate

138

सर्वत्र वर्धते क्षिप्रं भ्रमन्नथ सघोषवान् पिपासा वर्धते तीव्रा भ्रमो मूर्च्छा च जायते

sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha saghoṣavān pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate

139

उच्चारितो मूत्रितश्च न शान्तिमधिगच्छति विट्शूलमेतज्जानीयाद्भिषक् परमदारुणम्

uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam

140

क्षिप्रं दोषहरं कार्यं भिषजा साधु जानता स्वेदनं शमनं चैव निरूहाः स्नेहबस्तयः

kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ

141

पूर्वोद्दिष्टान् पाययेत योगान् कोष्ठविशोधनान् उदावर्तहराश्चास्य क्रियाः सर्वाः सुखावहाः

pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ

142

अतिमात्रं यदा भुक्तं पावके मृदुतां गते स्थिरीभूतं तु तत्कोष्ठे वायुरावृत्य तिष्ठति

atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati

144

अविपाकगतं ह्यन्नं शूलं तीव्रं करोत्यति मूर्च्छाऽऽध्मानं विदाहश्च हृदुत्क्लेशो विलम्बिका विरिच्यते छर्दयति कम्पतेऽथ विमुह्यति अविपाकाद्भवेच्छूलस्त्वन्नदोषसमुद्भवः

avipākagataṃ hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati mūrcchā''dhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo vilambikā viricyate chardayati kampate'tha vimuhyati avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ

145

वमनं लङ्घनं स्वेदः पाचनं फलवर्तयः क्षाराश्चूर्णानि गुटिकाः शस्यन्ते शूलनाशनाः

vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ kṣārāścūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ

गुल्मावस्थाः क्रियाः कार्या यथावत् सर्वशूलिनाम् इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे गुल्मप्रतिषधो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre gulmapratiṣadho nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो हृद्रो गप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto hṛdro gapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वेगाघातोष्णरूक्षान्नैरतिमात्रोपसेवितैः विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि भोजनैः

vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi bhojanaiḥ

दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रो गं तं प्रचक्षते

dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdro gaṃ taṃ pracakṣate

चतुर्विधः स दोषैः स्यात् कृमिभिश्च पृथक् पृथक् लक्षणं तस्य वक्ष्यामि चिकित्सितमनन्तरम्

caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiśca pṛthak pṛthak lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram

आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च

āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca

तृष्णोषादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः धूमायनं च मूर्च्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च

tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca

गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् माधुर्यमपि चाऽऽस्यस्य बलासावतते हृदि

gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam mādhuryamapi cā''syasya balāsāvatate hṛdi

उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलो हृल्लासकस्तमः अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत्

utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet

भ्रमक्लमौ सादशोषौ ज्ञेयास्तेषामुपद्र वाः कृमिजे कृमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः

bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣāmupadra vāḥ kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ

वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातुरम् द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु

vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu

पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवभस्मानि सैन्धवम् सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदां च चूर्णितम्

pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam

फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः पाययेत विशुद्धं च स्नेहेनान्यतमेन वा

phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā

भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृतै रसैः वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्बस्तिं प्रमाणतः

bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ

श्रीपर्णीमधुकक्षौद्र सितोत्पलजलैर्वमेत् पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम्

śrīparṇīmadhukakṣaudra sitotpalajalairvamet pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam

घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनाशनान् तृप्तस्य च रसैर्मुख्यैर्मधुरैः सघृतैर्भिषक्

ghṛtaṃ kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ saghṛtairbhiṣak

सक्षौद्रं वितरेद्बस्तौ तैलं मधुकसाधितम् वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफात्मके

sakṣaudraṃ vitaredbastau tailaṃ madhukasādhitam vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake

चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेच्च तम् फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः

cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayecca tam phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ

श्यामात्रिवृत्कल्कयुतं घृतं वाऽपि विरेचनम् बलातैलैर्विदध्याच्च बस्तिं बस्तिविशारदः

śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vā'pi virecanam balātailairvidadhyācca bastiṃ bastiviśāradaḥ

कृमिहृद्रो गिणं स्निग्धं भोजयेत् पिशितौदनम् दध्ना च पललोपेतं त्र्! यहं पश्चाद्विरेचयेत्

kṛmihṛdro giṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam dadhnā ca palalopetaṃ tr! yahaṃ paścādvirecayet

सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम्

sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram

हृदयस्थाः पतन्त्येवमधस्तात् क्रिमयो नृणाम् यवान्नं वितरेच्चास्य सविडङ्गमतः परम्

hṛdayasthāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हृद्रो गप्रतिषेधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdro gapratiṣedho nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः पाण्डुरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

व्यवायमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् निषेवमाणस्य विदूष्य रक्तं कुर्वन्ति दोषास्त्वचि पाण्डुभावम्

vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam

पाण्ड्वामयोऽष्टार्धविधः प्रदिष्टः पृथक्समस्तैर्युगपच्च दोषैः सर्वेषु चैतेष्विह पाण्डुभावो यतोऽधिकोऽतः खलु पाण्डुरोगः

pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ

त्वक्स्फोटनं ष्ठीवनगात्रसादौ मृद्भक्षणं प्रेक्षणकूटशोथः विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि

tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

स कामलापानकिपाण्डुरोगः कुम्भाह्वयो लाघरकोऽलसाख्यः विभाष्यते लक्षणमस्य कृत्स्नं निबोध वक्ष्याम्यनुपूर्वशस्तत्

sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāgharako'lasākhyaḥ vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat

कृष्णेक्षणं कृष्णसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च वातेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथाऽन्यैस्तदुपद्र वैश्च

kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadra vaiśca

पीतेक्षणं पीतसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च पित्तेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथाऽन्यैस्तदुपद्र वैश्च

pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadra vaiśca

शुक्लेक्षणं शुक्लसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च कफेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथाऽन्यैस्तदुपद्र वैश्च

śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadra vaiśca

सर्वात्मके सर्वमिदं व्यवस्येद्वक्ष्यामि लिङ्गान्यथ कामलायाः यो ह्यामयान्ते सहसाऽन्नमम्लमद्यादपथ्यानि च तस्य पित्तम्

sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyedvakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ yo hyāmayānte sahasā'nnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam

करोति पाण्डुं वदनं विशेषात् पूर्वेरितौ तन्द्रि बलक्षयौ च भेदस्तु तस्याः खलु कुम्भसाह्वः शोफो महांस्तत्र च पर्वभेदः

karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau tandri balakṣayau ca bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ

ज्वराङ्गमर्दभ्रमसादतन्द्रा क्षयान्वितो लाघरकोऽलसाख्यः तं वातपित्ताद्धरिपीतनीलं हलीमकं नाम वदन्ति तज्ज्ञाः

jvarāṅgamardabhramasādatandrā kṣayānvito lāgharako'lasākhyaḥ taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ

उपद्र वास्तेष्वरुचिः पिपासा छर्दिर्ज्वरो मूर्धरुजाऽग्निसादः शोफस्तथा कण्ठगतोऽबलत्वं मूर्च्छा क्लमो हृद्यवपीडनं च

upadra vāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujā'gnisādaḥ śophastathā kaṇṭhagato'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca

साध्यं तु पाण्ड्वामयिनं समीक्ष्य स्निग्धं घृतेनोर्ध्वमधश्च शुद्धम् संपादयेत् क्षौद्र घृतप्रगाढैर्हरीतकीचूर्णयुतैः प्रयोगैः

sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham saṃpādayet kṣaudra ghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ

पिबेद्घृतं वा रजनीविपक्वं यत्त्रैफलं तैल्वकमेव वाऽपि विरेचनद्र व्यकृतं पिबेद्वा योगांश्च वैरेचनिकान् घृतेन

pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yattraiphalaṃ tailvakameva vā'pi virecanadra vyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanikān ghṛtena

मूत्रे निकुम्भार्धपलं विपाच्य पिबेदभीक्ष्णं कुडवार्धमात्रम् खादेद्गुडं वाऽप्यभयाविपक्वमारग्वधादिक्वथितं पिबेद्वा

mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram khādedguḍaṃ vā'pyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ pibedvā

अयोरजोव्योषविडङ्गचूर्णं लिह्याद्धरिद्रा ं! त्रिफलान्वितां वा सर्पिर्मधुभ्यां विदधीत वाऽपि शास्त्रप्रदेशाभिहितांश्च योगान्

ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrā ṃ! triphalānvitāṃ vā sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vā'pi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān

हरेच्च दोषान् बहुशोऽल्पमात्रान् श्वयेद्धि दोषेष्वतिनिर्हृतेषु धात्रीफलानां रसमिक्षुजं च मन्थं पिबेत् क्षौद्र युतं हिताशी

harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudra yutaṃ hitāśī

उमे बृहत्यौ रजनीं शुकाख्यां काकादनीं चापि सकाकमाचीम् आदारिबिम्बीं सकदम्बपुष्पीं विपाच्य सर्पिर्विपचेत् कषाये

ume bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye

तत् पाण्डुतां हन्त्युपयुज्यमानं क्षीरेण वा मागधिका यथाग्नि हितं च यष्टीमधुजं कषायं चूर्णं समं वा मधुनाऽवलिह्यात्

tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgni hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā'valihyāt

गोमूत्रयुक्तं त्रिफलादलानां दत्त्वाऽऽयसं चूर्णमनल्पकालम् प्रवालमुक्ताञ्जनशङ्खचूर्णं लिह्यात्तथा काञ्चनगैरिकोत्थम्

gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvā''yasaṃ cūrṇamanalpakālam pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham

आजं शकृत्स्यात् कुडवप्रमाणं विडं हरिद्रा लवणोत्तमं च पृथक् पलांशानि समग्रमेतच्चूर्णं हिताशी मधुनाऽवलिह्यात्

ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunā'valihyāt

मण्डूरलोहाग्निविडङ्गपथ्याव्योषांशकः सर्वसमानताप्यः मूत्रासुतोऽयं मधुनाऽवलेहः पाण्ड्वामयं हन्त्यचिरेण घोरम्

maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ mūtrāsuto'yaṃ madhunā'valehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram

बिभीतकायोमलनागराणां चूर्णं तिलानां च गुडश्च मुख्यः तक्रानुपानो वटकः प्रयुक्तः क्षिणोति घोरानपि पाण्डुरोगान्

bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān

सौवर्चलं हिङ्गु किराततिक्तं कलायमात्राणि सुखाम्बुना वा मूर्वाहरिद्रा मलकं च लिह्यात् स्थितं गवां सप्तदिनानि मूत्रे

sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā mūrvāharidrā malakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre

मूलं बलाचित्रकयोः पिबेद्वा पाण्ड्वामयार्तोऽक्षसमं हिताशी सुखाम्बुना वा लवणेन तुल्यं शिग्रोः फलं क्षीरभुजोपयोज्यम्

mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto'kṣasamaṃ hitāśī sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam

न्यग्रोधवर्गस्य पिबेत् कषायं शीतं सिताक्षौद्र युतं हिताशी शालादिकं चाप्यथ सारचूर्णं धात्रीफलं वा मधुनाऽवलिह्यात्

nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudra yutaṃ hitāśī śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunā'valihyāt

विडङ्गमुस्तत्रिफलाजमोदपरूषकव्योषविनिर्दहन्यः चूर्णानि कृत्वा गुडशर्करे च तथैव सर्पिर्मधुनी शुभे च

viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca

संभारमेतद्विपचेन्निधाय सारोदके सारवतो गणस्य जातं च लेह्यं मतिमान् विदित्वा निधापयेन्मोक्षकजे समुद्गे

saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge

हन्त्येष लेहः खलु पाण्डुरोगं सशोथमुग्रामपि कामलां च सशर्करा कामलिनां त्रिभण्डी हिता गवाक्षी सगुडा च शुण्ठी

hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī

कालेयके चापि घृतं विपक्वं हितं च तत् स्याद्र जनीविमिश्रम् धातुं नदीजं जतु शैलजं वा कुम्भाह्वये मूत्रयुतं पिबेद्वा

kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādra janīvimiśram dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ pibedvā

मूत्रे स्थितं सैन्धवसंप्रयुक्तं मासं पिबेद्वाऽपि हि लोहकिट्टम् दग्ध्वाऽक्षकाष्ठैर्मलमायसं वा गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान्

mūtre sthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ māsaṃ pibedvā'pi hi lohakiṭṭam dagdhvā'kṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān

विचूर्ण्य लीढं मधुनाऽचिरेण कुम्भाह्वयं पाण्डुगदं निहन्यात् सिन्धूद्भवं वाऽग्निसमं च कृत्वा क्षिप्त्वा च मूत्रे सकृदेव तप्तम्

vicūrṇya līḍhaṃ madhunā'cireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt sindhūdbhavaṃ vā'gnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam

लौहं च किट्टं बहुशश्च तप्त्वा निर्वाप्य मूत्रे बहुशस्तथैव एकीकृतं गोजलपिष्टमेतदैकध्यमावाप्य पचेदुखायाम्

lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām

यथा न दह्येत तथा विशुष्कं चूर्णीकृतं पेयमुदश्विता तत् तक्रौदनाशी विजयेत रोगं पाण्डुं तथा दीपयतेऽनलं च

yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate'nalaṃ ca

द्रा क्षागुडूच्यामलकीरसैश्च सिद्धं घृतं लाघरके हितं च गौडानरिष्टान् मधुशर्कराश्च मूत्रासवान् क्षारकृतांस्तथैव

drā kṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāgharake hitaṃ ca gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva

स्निग्धान् रसानामलकैरुपेतान् कोलान्वितान् वाऽपि हि जाङ्गलानाम् सेवेत शोफाभिहितांश्च योगान् पाण्ड्वामयी शालियवांश्च नित्यम्

snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vā'pi hi jāṅgalānām seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam

श्वासातिसारारुचिकासमूर्च्छातृट्छर्दिशूलज्वरशोफदाहान् तथाऽविपाकस्वरभेदसादान् जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम्

śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardiśūlajvaraśophadāhān tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram

अन्तेषु शूनं परिहीनमध्यं म्लानं तथाऽन्तेषु च मध्यशूनम् गुदे च शेफस्यथ मुष्कशूनं प्रताम्यमानं च विसंज्ञकल्पम्

anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam

विवर्जयेत् पाण्डुकिनं यजोऽर्थी तथाऽतिसारज्वरपीडितं च

vivarjayet pāṇḍukinaṃ yajo'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे पाण्डुरोगप्रतिषेधो नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो रक्तपित्तप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

क्रोधशोकभयायासविरुद्धान्नातपानलान् कट्वम्ललवणक्षारतीक्ष्णोष्णातिविदाहिनः

krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān kaṭvamlalavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ

नित्यमभ्यसतो दुष्टो रसः पित्तं प्रकोपयेत् विदग्धं स्वगुणैः पित्तं विदहत्याशु शोणितम्

nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam

ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत्

tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet

विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधाभागं प्रवर्तते केचित् सयकृतः प्लीह्नः प्रवदन्त्यसृजो गतिम्

vidagdhayordvayoścāpi dvidhābhāgaṃ pravartate kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim

ऊर्ध्वं साध्यमधोयाप्यमसाध्यं युगपद्गतम् सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः

ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ

लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति बाह्यासृग्लक्षणैस्तस्य सङ्ख्यादोषोच्छ्रितीर्विदुः

lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ

दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदास्तन्द्रि तादाहमूर्च्छा भुक्ते चान्ने विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा तृष्णा कण्ठस्य भेदः शिरसि च दवनं पूतिनिष्ठीवनं च द्वेषो भक्तेऽविपाको विरतिरपि रते रक्तपित्तोपसर्गाः

daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandri tādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte'vipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ

मांसप्रक्षालनाभं क्वथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारास्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति

māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti

नादौ संग्राह्यमुद्रि क्तं यदसृग्बलिनोऽश्नतः तत् पाण्डुग्रहणीकुष्ठप्लीहगुल्मज्वरावहम्

nādau saṃgrāhyamudri ktaṃ yadasṛgbalino'śnataḥ tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham

अधःप्रवृत्तं वमनैरूर्ध्वगं च विरेचनैः जयेदन्यतरद्वाऽपि क्षीणस्य शमनैरसृक्

adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ jayedanyataradvā'pi kṣīṇasya śamanairasṛk

अतिप्रवृद्धदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिनः अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम्

atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam

लङ्घितस्य ततः पेयां विदध्यात् स्वल्पतण्डुलाम् रसयूषौ प्रदातव्यौ सुरभिस्नेहसंस्कृतौ तर्पणं पाचनं लेहान् सर्पींषि विविधानि च

laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām rasayūṣau pradātavyau surabhisnehasaṃskṛtau tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṃṣi vividhāni ca

द्रा क्षामधुककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम् यष्टीमधुकयुक्तं च सक्षौद्रं वमनं हितम्

drā kṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam

पयांसि शीतानि रसाश्च जाङ्गलाः सतीनयूषाश्च सशालिषष्टिकाः पटोलशेलूसुनिषण्णयूथिकावटातिमुक्ताङ्कुरसिन्दुवारजम्

payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam

हितं च शाकं घृतसंस्कृतं सदा तथैव धात्रीफलदाडिमान्वितम् रसाश्च पारावतशङ्खकूर्मजास्तथा यवाग्वो विहिता घृतोत्तराः

hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ

सन्तानिकाश्चोत्पलवर्गसाधिते क्षीरे प्रशस्ता मधुशर्करोत्तराः हिमाः प्रदेहा मधुरा गणाश्च ये घृतानि पथ्यानि च रक्तपित्तिनाम्

santānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām

मधूकशोभाञ्जनकोविदारजैः प्रियङ्गुकायाः कुसुमैश्च चूर्णितैः भिषग्विदध्याच्चतुरः समाक्षिकान् हिताय लेहानसृजः प्रशान्तये

madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye

लिह्याच्च दूर्वावटजांश्च पल्लवान् मधुद्वितीयान् सितकर्णिकस्य च हितं च खर्जूरफलं समाक्षिकं फलानि चान्यान्यपि तद्गुणान्यथ

lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya ca hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha

रक्तातिसारप्रोक्तांश्च योगानत्रापि योजयेत् शुद्धेक्षुकाण्डमापोथ्य नवे कुम्भे हिमाम्भसा

raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā

योजयित्वा क्षिपेद्रा त्रावाकाशे सोत्पलं तु तत् प्रातः स्रुतं क्षौद्र युतं पिबेच्छोणितपित्तवान्

yojayitvā kṣipedrā trāvākāśe sotpalaṃ tu tat prātaḥ srutaṃ kṣaudra yutaṃ pibecchoṇitapittavān

पिबेच्छीतकषायं वा जम्ब्वाम्रार्जुनसंभवम् उदुम्बरफलं पिष्ट्वा पिबेत्तद्र समेव वा

pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasaṃbhavam udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadra sameva vā

त्रपुषीमूलकल्कं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना पिबेदक्षसमं कल्कं यष्टीमधुकमेव वा

trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukameva vā

चन्दनं मधुकं रोध्रमेवमेव समं पिबेत् करञ्जबीजमेवं वा सिताक्षौद्र युतं पिबेत्

candanaṃ madhukaṃ rodhramevameva samaṃ pibet karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudra yutaṃ pibet

मज्जानमिङ्गुदस्यैवं पिबेन्मधुकसंयुतम् सुखोष्णं लवणं बीजं कारञ्जं दधिमस्तुना

majjānamiṅgudasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā

पिबेद्वाऽपि त्र्! यहं मर्त्यो रक्तपित्ताभिपीडितः रक्तपित्तहराः शस्ताः षडेते योगसत्तमाः

pibedvā'pi tr! yahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ

पथ्याश्चैवावपीडेषु घ्राणतः प्रस्रुतेऽसृजि अतिनिस्रुतरक्तो वा क्षौद्र युक्तं पिबेदसृक् यकृद्वा भक्षयेदाजमामं पित्तसमायुतम्

pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute'sṛji atinisrutarakto vā kṣaudra yuktaṃ pibedasṛk yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam

पलाशवृक्षस्वरसे विपक्वं सर्पिः पिबेत् क्षौद्र युतं सुशीतम् वनस्पतीनां स्वरसैः कृतं वा सशर्करं क्षीरघृतं पिबेद्वा

palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudra yutaṃ suśītam vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā

द्रा क्षामुशीराण्यथ पद्मकं सिता पृथक्पलांशान्युदके समावपेत् स्थितं निशां तद्रुधिरामयं जयेत् पीतं पयो वाऽम्बुसमं हिताशिनः

drā kṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ payo vā'mbusamaṃ hitāśinaḥ

तुरङ्गवर्चःस्वरसं समाक्षिकं पिबेत् सिताक्षौद्र युतं वृषस्य वा लिहेत्तथा वास्तुकबीजचूर्णं क्षौद्रा न्वितं तण्डुलसाह्वयं वा

turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudra yutaṃ vṛṣasya vā lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrā nvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā

लिह्याच्च लाजाञ्जनचूर्णमेकमेवं सिताक्षौद्र युतां तुगाख्याम् द्रा क्षां सितां तिक्तकरोहिणीं च हिमाम्बुना वा मधुकेन युक्ताम्

lihyācca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudra yutāṃ tugākhyām drā kṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām

पथ्यामहिंस्रां रजनीं घृतं च लिह्यात्तथा शोणितपित्तरोगी वासाकषायोत्पलमृत्प्रियङ्गुरोध्राञ्जनाम्भोरुहकेशराणि

pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca lihyāttathā śoṇitapittarogī vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi

पीत्वा सिताक्षौद्र युतानि जह्यात् पित्तासृजो वेगमुदीर्णमाशु गायत्रिजम्ब्वर्जुनकोविदारशिरीषरोध्राशनशाल्मलीनाम्

pītvā sitākṣaudra yutāni jahyāt pittāsṛjo vegamudīrṇamāśu gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām

पुष्पाणि शिग्रोश्च विचूर्ण्य लेहो मध्वन्वितः शोणितपित्तरोगे सक्षौद्र मिन्दीवरभस्मवारि करञ्जबीजं मधुसर्पिषी च

puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge sakṣaudra mindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ madhusarpiṣī ca

जम्ब्वर्जुनाम्रक्वथितं च तोयं घ्नन्ति त्रयः पित्तमसृक् च योगाः मूलानि पुष्पाणि च मातुलुङ्ग्याः पिष्ट्वा पिबेत्तण्डुलधावनेन

jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena

घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु देयं सशर्करं नासिकया पयो वा द्रा क्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा सशर्करं चेक्षुरसं हिमं वा

ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā drā kṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā

शीतोपचारं मधुरं च कुर्याद्विशेषतः शोणितपित्तरोगे द्रा क्षाघृतक्षौद्र सितायुतेन विदारिगन्धादिविपाचितेन

śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge drā kṣāghṛtakṣaudra sitāyutena vidārigandhādivipācitena

क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं हितं घृतं चाप्यनुवासनार्थम् प्रियङ्गुरोध्राञ्जनगैरिकोत्पलैः सुवर्णकालीयकरक्तचन्दनैः

kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ

सिताश्वगन्धाम्बुदयष्टिकाह्वयैर्मृणालसौगन्धिकतुल्यपेषितैः निरूह्य चैनं पयसा समाक्षिकैर्घृतप्लुतैः शीतजलावसेचितम्

sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ nirūhya cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam

क्षीरौदनं भुक्तमथानुवासयेद्धृतेन यष्टीमधुसाधितेन च अधोवहं शोणितमेष नाशयेत्तथाऽतिसारं रुधिरस्य दुस्तरम्

kṣīraudanaṃ bhuktamathānuvāsayeddhṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayettathā'tisāraṃ rudhirasya dustaram

विरेकयोगे त्वति चैव शस्यते वाम्यश्च रक्ते विजिते बलान्वितः

virekayoge tvati caiva śasyate vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ

एवंविधा उत्तरबस्तयश्च मूत्राशयस्थे रुधिरे विधेयाः प्रवृत्तरक्तेषु च पायुजेषु कुर्याद्विधानं खलु रक्तपैत्तम्

evaṃvidhā uttarabastayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam

विधिश्चासृग्दरेऽप्येष स्त्रीणां कार्यो विजानता शस्त्रकर्मणि रक्तं च यस्यातीव प्रवर्तते

vidhiścāsṛgdare'pyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate

त्रयाणामपि दोषाणां शोणितेऽपि च सर्वशः लिङ्गान्यालोक्य कर्तव्यं चिकित्सितमनन्तरम्

trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite'pi ca sarvaśaḥ liṅgānyālokya kartavyaṃ cikitsitamanantaram

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे रक्तपित्तप्रतिषेधो नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre raktapittapratiṣedho nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः

kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ

करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः

karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ

हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः संज्ञानाशो बलस्य च सर्वासां पूर्वरूपाणि यथास्वं ता विभावयेत्

hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balasya ca sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvaṃ tā vibhāvayet

संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत्

saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt

सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता

sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā

वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते

vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate

अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः

apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca tanmayaḥ

तस्माद्र क्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः द्र व्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति

tasmādra ktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ dra vyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati

गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः

guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ

स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत्

stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat

वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः

vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchite veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ

सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि

sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni

सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्रा क्षामधूकस्वरसान्वितानि खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि

sitāpriyālekṣurasaplutāni drā kṣāmadhūkasvarasānvitāni kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni

सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः

siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca tathā yavā lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ

भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रे ण कृष्णां सितया च पथ्याम्

bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni śītena toyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudre ṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām

कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः

kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā'pyatha mānuṣīṇām mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ

हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा द्रा क्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति

harītakīkvāthaśṛtaṃ ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā drā kṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti

पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् संमूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः

pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti prabhūtadoṣastamaso'tirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ

संन्यस्तसंज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव

saṃnyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyastadā buddhimatā manuṣyaḥ yathā''maloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddharedāśvavilīnameva

तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः

tadvaccikitsettvarayā bhiṣaktamasvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ

वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसंज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः

vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasaṃjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ

प्रबुद्धसंज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः

prabuddhasaṃjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayogaiḥ saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ

यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम्

yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūrcchāpratiṣedho nāma ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः पानात्ययप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मद्यमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्मं विशदमेव च रूक्षमाशुकरं चैव व्यवायि च विकाशि च

madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca

औष्ण्याच्छीतोपचारं तत्तैक्ष्ण्याद्धन्ति मनोगतिम् विशत्यवयवान् सौक्ष्म्याद्वैशद्यात्कफशुक्रनुत्

auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut

मारुतं कोपयेद्रौ क्ष्यादाशुत्वाच्चाशुकर्मकृत् हर्षदं च व्यवायित्वाद्विकाशित्वाद्विसर्पति

mārutaṃ kopayedrau kṣyādāśutvāccāśukarmakṛt harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati

तदम्लं रसतः प्रोक्तं लघु रोचनदीपनम् केचिल्लवणवर्ज्यांस्तु रसानत्रादिशन्ति हि

tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi

स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च

snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca

काम्यता मनसस्तुष्टिर्धैर्यं तेजोऽतिविक्रमः विधिवत् सेव्यमाने तु मद्ये सन्निहिता गुणाः

kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo'tivikramaḥ vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ

तदेवानन्नमज्ञेन सेव्यमानममात्रया कायाग्निना ह्यग्निसमं समेत्य कुरुते मदम्

tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā kāyāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam

मदेन करणानां तु भावान्यत्वे कृते सति निगूढमपि भावं स्वं प्रकाशीकुरुतेऽवशः

madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute'vaśaḥ

त्र्! यवस्थश्च मदो ज्ञेयः पूर्वो मध्योऽथ पश्चिमः पूर्वे वीर्यरतिप्रीतिहर्षभाष्यादिवर्धनम्

tr! yavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo'tha paścimaḥ pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam

प्रलापो मध्यमे मोहो युक्तायुक्तक्रियास्तथा विसंज्ञः पश्चिमे शेते नष्टकर्मक्रियागुणः

pralāpo madhyame moho yuktāyuktakriyāstathā visaṃjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ

श्लैष्मिकानल्पपित्तांश्च स्निग्धान्मात्रोपसेविनः पानं न बाधतेऽत्यर्थं विपरीतांस्तु बाधते

ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ pānaṃ na bādhate'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate

निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् उत्पादयेत् कष्टतमान् विकारानापादयेच्चापि शरीरभेदम्

nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam

क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि

kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi

अत्यम्लभक्ष्यावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाऽबलेन उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान् विकारान्

atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān

पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

स्तम्भाङ्गमर्दहृदयग्रहतोदकम्पाः पानात्ययेऽनिलकृते शिरसो रुजश्च स्वेदप्रलापमुखशोषणदाहमूर्च्छाः पित्तात्मके वदनलोचनपीतता च

stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye'nilakṛte śiraso rujaśca svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca

श्लेष्मात्मके वमथुशीतकफप्रसेकाः सर्वात्मके भवति सर्वविकारसंपत् ऊष्माणमङ्गगुरुतां विरसाननत्वं श्लेष्माधिकत्वमरुचिं मलमूत्रसङ्गम्

śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam

लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णां रुजां शिरसि सन्धिषु चापि भेदम् आध्मानमुद्गिरणमम्लरसो विदाहोऽजीर्णस्य पानजनितस्य वदन्ति लिङ्गम्

liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam

ज्ञेयानि तत्र भिषजा सुविनिश्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि हृद्गात्रतोदवमथुज्वरकण्ठधूममूर्च्छाकफस्रवणमूर्धरुजो विदाहः

jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ

द्वेषः सुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभास्यमतिपानहतं विजह्यात्

dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ vijahyāt

जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवाऽपि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते

jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe ca hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante

तेषां निवारणमिदं हि मयोच्यमानं व्यक्ताभिधानमखिलेन विधिं निबोध मद्यं तु चुक्रमरिचार्द्र कदीप्यकुष्ठसौवर्चलायुतमलं पवनस्य शान्त्यै

teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha madyaṃ tu cukramaricārdra kadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai

पृथ्वीकदीप्यकमहौषधहिङ्गुभिर्वा सौवर्चलेन च युतं वितरेत् सुखाय आम्रातकाम्रफलदाडिममातुलुङ्गैः कुर्याच्छुभान्यपि च षाडवपानकानि

pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣāḍavapānakāni

सेवेत वा फलरसोपहितान् रसादीनानूपवर्गपिशितान्यपि गन्धवन्ति पित्तात्मके मधुरवर्गकषायमिश्रं मद्यं हितं समधुशर्करमिष्टगन्धम्

seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham

पीत्वा च मद्यमपि चेक्षुरसप्रगाढं निःशेषतः क्षणमवस्थितमुल्लिखेच्च लावैणतित्तिरिरसांश्च पिबेदनम्लान् मौद्गान् सुखाय सघृतान् ससितांश्च यूषान्

pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān

पानात्यये कफकृते कफमुल्लिखेच्च मद्येन बिम्बिविदुलोदकसंयुतेन सेवेत तिक्तकटुकांश्च रसानुदारान् यूषांश्च तिक्तकटुकोपहितान् हिताय

pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya

पथ्यं यवान्नविकृतानि च जाङ्गलानि श्लेष्मघ्नमन्यदपि यच्च निरत्ययं स्यात् कुर्याच्च सर्वमथ सर्वभवे विधानं द्वन्द्वोद्भवे द्वयमवेक्ष्य यथाप्रधानम्

pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ dvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam

सामान्यमन्यदपि यच्च समग्रमग्र्यं वक्ष्यामि यच्च मनसो मदकृत् सुखं च त्वङ्गागपुष्पमगधैलमधूकधान्यैः श्लक्ष्णैरजाजिमरिचैश्च कृतं समांशैः

sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ

पानं कपित्थरसवारिपरूषकाढ्यं पानात्ययेषु विधिवत्स्रुतमम्बरान्ते ह्रीवेरपद्मपरिपेलवसंप्रयुक्तैः पुष्पैर्विलिप्य करवीरजलोद्भवैश्च

pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte hrīverapadmaparipelavasaṃprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca

पिष्टैः सपद्मकयुतैरपि सारिवाद्यैः सेकं जलैश्च वितरेदमलैः सुशीतैः त्वक्पत्रचोचमरिचैलभुजङ्गपुष्पश्लेष्मातकप्रसववल्कगुडैरुपेतम्

piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam

द्रा क्षायुतं हृतमलं मदिरामयार्तैस्तत्पानकं शुचि सुगन्धि नरैर्निषेव्यम् पिष्ट्वा पिबेच्च मधुकं कटुरोहिणीं च द्रा क्षां च मूलमसकृत् त्रपुषीभवं यत्

drā kṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam piṣṭvā pibecca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drā kṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat

कार्पासिनीमथ च नागबलां च तुल्यां पीत्वा सुखी भवति साधु सुवर्चलां च काश्मर्यदारुविडदाडिमपिप्पलीषु द्रा क्षान्वितासु कृतमम्बुनि पानकं यत्

kārpāsinīmatha ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drā kṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat

तद्बीजपूरकरसायुतमाशु पीतं शान्तिं परां परमदे त्वचिरात् करोति द्रा क्षासितामधुकजीरकधान्यकृष्णास्वेवं कृतं त्रिवृतया च पिबेत्तथैव

tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti drā kṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva

सौवर्चलायुतमुदाररसं फलाम्लं भार्गीशृतेन च जलेन हितोऽवसेकः

sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito'vasekaḥ

इक्ष्वाकुधामार्गववृक्षकाणि काकाह्वयोदुम्बरिकाश्च दुग्धे विपाच्य तस्याञ्जलिना वमेद्धि मद्यं पिबेच्चाह्नि गते त्वजीर्णे

ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe

त्वक्पिप्पलीभुजगपुष्पविडैरुपेतं सेवेत हिङ्गुमरिचैलयुतं फलाम्लम् उष्णाम्बुसैन्धवयुतास्त्वथवा विडत्वक्चव्यैलहिङ्गुमगधाफलमूलशुण्ठीः

tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlam uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ

हृद्यैः खडैरपि च भोजनमत्र शस्तं द्रा क्षाकपित्थफलदाडिमपानकं यत् तत् पानविभ्रमहरं मधुशर्कराढ्यमाम्रातकोलरसपानकमेव चापि

hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra śastaṃ drā kṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi

खर्जूरवेत्रककरीरपरूषकेषु द्रा क्षात्रिवृत्सु च कृतं ससितं हिमं वा श्रीपर्णियुक्तमथवा तु पिबेदिमानि यष्ट्याह्वयोत्पलहिमाम्बुविमिश्रितानि

kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu drā kṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni

क्षीरिप्रवालबिसजीरकनागपुष्पपत्रैलवालुसितसारिवपद्मकानि आम्रातभव्यकरमर्दकपित्थकोलवृक्षाम्लवेत्रफलजीरकदाडिमानि

kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni

सेवेत वा मरिचजीरकनागपुष्पत्वक्पत्रविश्वचविकैलयुतान् रसांश्च सूक्ष्माम्बरस्रुतहिमांश्च सुगन्धिगन्धान् पानोद्भवान्नुदति सप्तगदानशेषान्

seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca sūkṣmāmbarasrutahimāṃśca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān

पञ्चेन्द्रि यार्थविषया मृदुपानयोगा हृद्याः सुखाश्च मनसः सततं निषेव्याः पानात्ययेषु विकटोरुनितम्बवत्यः पीनोन्नतस्तनभरानतमध्यदेशाः

pañcendri yārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ

प्रौढाः स्त्रियोऽभिनवयौवनपीनगात्र्! यः सेव्याश्च पञ्चविषयातिशयस्वभावाः

prauḍhāḥ striyo'bhinavayauvanapīnagātr! yaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ

पिबेद्र सं पुष्पफलोद्भवं वा सितामधूकत्रिसुगन्धियुक्तम् संचूर्ण्य संयोज्य च नागपुष्पैरजाजिकृष्णामरिचैश्च तुल्यैः

pibedra saṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam saṃcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ

वर्षाभूयष्ट्याह्वमधूकलाक्षात्वक्कर्बुदाराङ्कुरजीरकाणि द्रा क्षां च कृष्णामथ केशरं च क्षीरे समालोड्य पिबेत् सुखेप्सुः

varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi drā kṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ

भवेच्च मद्येन तु येन पातितः प्रकामपीतेन सुरासवादिना तदेव तस्मै विधिवत् प्रदापयेद्विपर्यये भ्रंशमवश्यमृच्छति

bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā tadeva tasmai vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati

यथा नरेन्द्रो पहतस्य कस्यचिद्भवेत् प्रसादस्तत एव नान्यतः ध्रुवं तथा मद्यहतस्य देहिनो भवेत् प्रसादस्तत एव नान्यतः

yathā narendro pahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ

विच्छिन्नमद्यः सहसा योऽतिमद्यं निषेवते तस्य पानात्ययोद्दिष्टा विकाराः संभवन्ति हि

vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ saṃbhavanti hi

मद्यस्याग्नेयवायव्यौ गुणावम्बुवहानि तु स्रोतांसि शोषयेयातां तेन तृष्णोपजायते

madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni tu srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate

पाटलोत्पलकन्देषु मुद्गपर्ण्यां च साधितम् पिबेन्मागधिकोन्मिश्रं तत्राम्भो हिमशीतलम्

pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam

सर्पिस्तैलवसामज्जदधिभृङ्गरसैर्युतम् क्वाथेन बिल्वयवयोः सर्वगन्धैश्च पेषितैः

sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiśca peṣitaiḥ

पक्वमभ्यञ्जने श्रेष्ठं सेके क्वाथश्च शीतलः रसवन्ति च भोज्यानि यथास्वमवचारयेत्

pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaśca śītalaḥ rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet

पानकानि सुशीतानि हृद्यानि सुरभीणि च त्वचं प्राप्तस्तु पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम्

pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam

शीतं विधानमत ऊर्ध्वमहं प्रवक्ष्ये दाहप्रशान्तिकरमृद्धिमतां नराणाम् तत्रादितो मलयजेन हितः प्रदेहश्चन्द्रा शुं!हारतुहिनोदकशीतलेन

śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrā śuṃ!hāratuhinodakaśītalena

शीताम्बुशीतलतरैश्च शयानमेनं हारैर्मृणालवलयैरबलाः स्पृशेयुः भिन्नोत्पलोज्ज्वलहिमे शयने शयीत पत्रेषु वा सजलबिन्दुषु पद्मिनीनाम्

śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām

आसादयन् पवनमाहृतमङ्गनाभिः कह्लारपद्मदलशैवलसंचयेषु कान्तैर्वनान्तपवनैः परिमृश्यमानः शक्तश्चरेद्भवनकाननदीर्घिकासु

āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlārapadmadalaśaivalasaṃcayeṣu kāntairvanāntapavanaiḥ parimṛśyamānaḥ śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu

दाहभिभूतमथवा परिषेचयेत्तु लामज्जकाम्बुरुहचन्दनतोयतोयैः विस्रावितां हृतमलां नववारिपूर्णां पद्मोत्पलाकुलजलामधिवासिताम्बुम्

dāhabhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum

वापीं भजेत हरिचन्दनभूषिताङ्गः कान्ताकरस्पृशनकर्कशरोमकूपः तत्रैनमम्बुरुहपत्रसमैः स्पृशन्त्यः शीतैः करोरुवदनैः कठिनैः स्तनैश्च

vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiśca

तोयावगाहकुशला मधुरस्वभावाः संहर्षयेयुरबलाः सुकलैः प्रलापैः धारागृहे प्रगलितोदकदुर्दिनाभे क्लान्तः शयीत सलिलानिलशीतकुक्षौ

toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ pralāpaiḥ dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau

गन्धोदकैः सकुसुमैरुपसिक्तभूमौ पत्राम्बुचन्दनरसैरुपलिप्तकुड्ये जात्युत्पलप्रियककेशरपुण्डरीकपुन्नागनागकरवीरकृतोपचारे

gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre

तस्मिन् गृहे कमलरेण्वरुणे शयीत यत्नाहृतानिलविकम्पितपुष्पदाम्नि हेमन्तविन्ध्यहिमवन्मलयाचलानां शीताम्भसां सकदलीहरितद्रुमाणाम्

tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām

उद्भिन्ननीलनलिनाम्बुरुहाकराणां चन्द्रो दयस्य च कथाः शृणुयान्मनोज्ञाः म्लानं प्रतान्तमनसं मनसोऽनुकूलाः पीनस्तनोरुजघना हरिचन्दनाङ्ग्यः

udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candro dayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ

ता एनमार्द्र वसनाः सह संविशेयुः श्लिष्ट्वाऽवलाः शिथिलमेखलहारयष्ट्यः

tā enamārdra vasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvā'valāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ

हर्षयेयुर्नरं नार्यः स्वगुणै रहसि स्थिताः ताः शैत्याच्छमयेयुश्च पित्तपानात्ययान्तरम्

harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ tāḥ śaityācchamayeyuśca pittapānātyayāntaram

तृड्दाहरक्तपित्तेषु कार्योऽयं भेषजक्रमः सामान्यतो विशेषं तु शृणु दाहेष्वशेषतः

tṛḍdāharaktapitteṣu kāryo'yaṃ bheṣajakramaḥ sāmānyato viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ

हृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रि क्तं दहति ह्यति संचूष्यते दह्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः

hṛtsnadehānugaṃ raktamudri ktaṃ dahati hyati saṃcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ

लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते तं विलङ्घ्य विधानेन संसृष्टाहारमाचरेत्

lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret

अप्रशाम्यति दाहे च रसैस्तृप्तस्य जाङ्गलैः शाखाश्रया यथान्यायं रोहिणीर्व्यधयेत् सिराः

apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ

पित्तज्वरसमः पित्तात् स चाप्यस्य विधिर्हितः तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम्

pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam

सबाह्याभ्यन्तरं देहं दहेद्वै मन्दचेतसः संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते

sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai mandacetasaḥ saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate

तत्रोपशमयेत्तेजस्त्वब्धातुं च विवर्धयेत् पाययेत् काममम्भश्च शर्कराढ्यं पयोऽपि वा

tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet pāyayet kāmamambhaśca śarkarāḍhyaṃ payo'pi vā

शीतमिक्षुरसं मन्थं वितरेच्चेरितं विधिम् असृजा पूर्णकोष्ठस्य दाहो भवति दुःसहः

śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhim asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati duḥsahaḥ

विधिः सद्योव्रणीयोक्तस्तस्य लक्षणमेव च धातुक्षयोक्तो यो दाहस्तेन मूर्च्छातृषान्वितः

vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya lakṣaṇameva ca dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ

क्षामस्वरः क्रियाहीनो भृशं सीदति पीडितः रक्तपित्तविधिस्तस्य हितः स्निग्धोऽनिलापहः

kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ sīdati pīḍitaḥ raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ

क्षतजेनाश्नतश्चान्यः शोचतो वाऽप्यनेकधा तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्च्छाप्रलापवान्

kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā'pyanekadhā tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān

तमिष्टविषयोपेतं सुहृद्भिरभिसंवृतम् क्षीरमांसरसाहारं विधिनोक्तेन साधयेत्

tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhirabhisaṃvṛtam kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet

मर्माभिघातजोऽप्यस्ति स चासाध्यतमः स्मृतः सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रेषु देहिषु

marmābhighātajo'pyasti sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu

एवंविधो भवेद्यस्तु मदिरामयपीडितः प्रशान्तोपद्र वे चापि शोधनं प्राप्तमाचरेत्

evaṃvidho bhavedyastu madirāmayapīḍitaḥ praśāntopadra ve cāpi śodhanaṃ prāptamācaret

सजीरकाण्यार्द्र कशृङ्गवेरसौवर्चलान्यर्धजलप्लुतानि मद्यानि हृद्यान्यथ गन्धवन्ति पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम्

sajīrakāṇyārdra kaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām

जलप्लुतश्चन्दनभूषिताङ्गः स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदंशाम् पिबन् सुरां नैव लभेत रोगान् मनोनुविघ्नं च मदं न याति

jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām piban surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मदात्ययप्रतिषेधो नाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre madātyayapratiṣedho nāma saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अथातस्तृष्णाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सततं यः पिबेद्वारि न तृप्तिमधिगच्छति पुनः काङ्क्षति तोयं च तं तृष्णार्दितमादिशेत्

satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet

संक्षोभशोकश्रममद्यपानाद्रू क्षाम्लशुष्कोष्णकटूपयोगात् धातुक्षयाल्लङ्घनसूर्यतापात्पित्तं च वातश्च भृशं प्रवृद्धौ

saṃkṣobhaśokaśramamadyapānādrū kṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpātpittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau

स्रोतांसि संदूषयतः समेतौ यान्यम्बुवाहीनि शरीरिणां हि स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु जायेत तृष्णाऽतिबला ततस्तु

srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇā'tibalā tatastu

तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथाऽन्याऽऽमसमुद्भवा च स्यात् सप्तमी भक्तनिमित्तजा तु निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु

tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā'nyā''masamudbhavā ca syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha liṅgānyanupūrvaśastu

ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहाः संतापमोहभ्रमविप्रलापाः पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकालेषु विशेषतस्तु

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu

शुष्कास्यता मारुतसंभवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति

śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti

मूर्च्छाप्रलापारुचिवक्त्रशोषाः पीतेक्षणत्वं प्रततश्च दाहः शीताभिकाङ्क्षा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनं च

mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca

कफावृताभ्यामनिलानलाभ्यां कफोऽपि शुष्कः प्रकरोति तृष्णाम् निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तयाऽर्दितः शुष्यति चातिमात्रम्

kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho'pi śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā'rditaḥ śuṣyati cātimātram

कण्ठोपलेपो मुखपिच्छिलत्वं शीतज्वरश्छर्दिररोचकश्च कफात्मिकायां गुरुगात्रता च शाखासु शोफस्त्वविपाक एव एतानि रूपाणि भवन्ति तस्यां तयाऽर्दितः काङ्क्षति नाति चाम्भः

kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayā'rditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ

क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु तयाऽभिभूतस्य निशादिनानि गच्छन्ति दुःखं पिबतोऽपि तोयम्

kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu tayā'bhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato'pi toyam

रसक्षयाद्या क्षयजा मता सा तयाऽर्दितः शुष्यति दह्यते च अत्यर्थमाकाङ्क्षति चापि तोयं तां सन्निपातादिति केचिदाहुः

rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayā'rditaḥ śuṣyati dahyate ca atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ

रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादयुक्ता

rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet tridoṣaliṅgā''masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā

स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवातितृषां करोति क्षीणं विचित्तं बधिरं तृषार्तं विवर्जयेन्निर्गतजिह्वमाशु

snigdhaṃ tathā'mlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevātitṛṣāṃ karoti kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu

तृष्णाभिवृद्धावुदरे च पूर्णे तं वामयेन्मागाधिकोदकेन विलोभनं चात्र हितं विधेयं स्याद्दाडिमाम्रातकमातुलुङ्गैः

tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgādhikodakena vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ

तिस्रः प्रयोगैरिह सन्निवार्याः शीतैश्च सम्यग्रसवीर्यजातैः गण्डूषमम्लैर्विरसे च वक्त्रे कुर्याच्छुभैरामलकस्य चूर्णैः

tisraḥ prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ

सुवर्णरूप्यादिभिरग्नितप्तैर्लोष्टैः कृतं वा सिकतादिभिर्वा जलं सुखोष्णं शमयेत्तु तृष्णां सशर्करं क्षौद्र युतं हिमं वा

suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudra yutaṃ himaṃ vā

पञ्चाङ्गिकाः पञ्चगणा य उक्तास्तेष्वम्बु सिद्धं प्रथमे गणे वा पिबेत् सुखोष्णं मनुजोऽचिरेण तृषो विमुच्येत हि वातजायाः

pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu siddhaṃ prathame gaṇe vā pibet sukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ

पित्तघ्नवर्गैस्तु कृतः कषायः सशर्करः क्षौद्र युतः सुशीतः पीतस्तृषां पित्तकृतां निहन्ति क्षीरं शृतं वाऽप्यथ जीवनीयैः

pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudra yutaḥ suśītaḥ pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vā'pyatha jīvanīyaiḥ

बिल्वाढकीकन्यकपञ्चमूलीदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति हितं भवेच्छर्दनमेव चात्र तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन

bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena

सर्वासु तृष्णास्वथवाऽपि पैत्तं कुर्याद्विधिं तेन हि ता न सन्ति पर्यागतोदुम्बरजो रसस्तु सशर्करस्तत्क्वथितोदकं वा

sarvāsu tṛṣṇāsvathavā'pi paittaṃ kuryādvidhiṃ tena hi tā na santi paryāgatodumbarajo rasastu saśarkarastatkvathitodakaṃ vā

वर्गस्य सिद्धस्य च सारिवादेः पातव्यमम्भः शिशिरं तृषार्तैः कशेरुशृङ्गाटकपद्ममोचबिसेक्षुसिद्धं क्षतजां निहन्ति

vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ kṣatajāṃ nihanti

लाजोत्पलोशीरकुचन्दनानि दत्त्वा प्रवाते निशि वासयेत्तु तदुत्तमं तोयमुदारगन्धि सितायुतं क्षौद्र युतं वदन्ति

lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudra yutaṃ vadanti

द्रा क्षाप्रगाढं च हिताय वैद्यस्तृष्णार्दितेभ्यो वितरेन्नरेभ्यः ससारिवादौ तृणपञ्चमूले तथोत्पलादौ प्रथमे गणे च

drā kṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame gaṇe ca

कुर्यात् कषायं च यथेरितेन मधूकपुष्पादिषु चापरेषु राजादनक्षीरिकपीतनेषु षट् पानकान्यत्र हितानि च स्युः

kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ

सतुण्डिकेराण्यथवा पिबेत्तु पिष्टानि कार्पाससमुद्भवानि क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्र सानामसृजश्च पानैः

satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedra sānāmasṛjaśca pānaiḥ

क्षयोत्थितां क्षीरघृतं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा आमोद्भवां बिल्ववचायुतैस्तु जयेत् कषायैरथ दीपनीयैः

kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ

आम्रातभल्लातबलायुतानि पिबेत् कषायाण्यथ दीपनानि गुर्वन्नजातां वमनैर्जयेच्च क्षयादृते सर्वकृतां च तृष्णाम्

āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām

श्रमोद्भवां मांसरसो निहन्ति गुडोदकं वाऽप्यथवाऽपि मन्थः भक्तोपरोधात्तृषितो यवागूमुष्णां पिबेन्मन्थमथो हिमं च

śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vā'pyathavā'pi manthaḥ bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca

या स्नेहपीतस्य भवेच्च तृष्णा तत्रोष्णमम्भः प्रपिबेन्मनुष्यः मद्योद्भवामर्धजलं निहन्ति मद्यं तृषां याऽपि च मद्यपस्य

yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yā'pi ca madyapasya

तृष्णोद्भवां हन्ति जलं सुशीतं सशर्करं सेक्षुरसं तथाऽम्भः स्वैः स्वैः कषायैर्वमनानि तासां तथा ज्वरोक्तानि च पाचनानि

tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā'mbhaḥ svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni

लेपावगाहौ परिषेचनानि कुर्यात्तथा शीतगृहाणि चापि संशोधनं क्षीररसौ घृतानि सर्वासु लेहान्मधुरान् हिमांश्च

lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे अष्टचत्वारिंशोऽध्याय

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre aṣṭacatvāriṃśo'dhyāya

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातश्छर्दिप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अतिद्र वैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः

atidra vairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ

श्रमात् क्षयात्तथोद्वेगादजीर्णात् कृमिदोषतः नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः

śramāt kṣayāttathodvegādajīrṇāt kṛmidoṣataḥ nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ

अत्यन्तामपरीतस्य छर्देर्वै संभवो ध्रुवम् बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात्

atyantāmaparītasya chardervai saṃbhavo dhruvam bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt

छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्राद्विनिश्चरन्

chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ nirucyate chardiriti doṣo vaktrādviniścaran

दोषानुदीरयन् वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः ऊर्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेवनात्

doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt

प्रसेको हृदयोत्क्लेशो भक्तस्यानभिनन्दनम् पूर्वरूपं मतं छर्द्या यथास्वं च विभावयेत्

praseko hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet

प्रच्छर्दयेत् फेनिलमल्पमल्पं शूलार्दितोऽभ्यर्दितपार्श्वपृष्ठः श्रान्तः सघोषं बहुशः कषायं जीर्णेऽधिकं साऽनिलजा वमिस्तु

pracchardayet phenilamalpamalpaṃ śūlārdito'bhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe'dhikaṃ sā'nilajā vamistu

योऽम्लं भृशं वा कटुतिक्तवक्त्रः पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषो मूर्च्छान्वितः पित्तनिमित्तजा सा

yo'mlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ pittanimittajā sā

यो हृष्टरोमा मधुरं प्रभूतं शुक्लं हिमं सान्द्र कफानुविद्धम् अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तो वमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात्

yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndra kaphānuviddham abhaktaruggauravasādayukto vamedvamī sā kaphakopajā syāt

सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु बीभत्सजा दौहृदजाऽऽमजा च सात्म्यप्रकोपात् कृमिजा च या हि सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ

sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu bībhatsajā dauhṛdajā''majā ca sātmyaprakopāt kṛmijā ca yā hi sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau

शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः कृमिहृद्रो गतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता

śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca viśeṣataḥ kṛmihṛdro gatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā

क्षीणस्योपद्र वैर्युक्तां सासृक्पूयां सचन्द्रि काम् छर्दिं प्रसक्तां कुशलो नारभेत चिकित्सितुम्

kṣīṇasyopadra vairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandri kām chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum

आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनमेव तासु

āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanameva tāsu

वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हितमुच्यते विरेचनं वा कुर्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक्

vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitamucyate virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak

संसर्गश्चानुपूर्वेण यथास्वं भेषजायुतः लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि चाचरेत्

saṃsargaścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret

यथास्वं च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् हन्यात् क्षीरघृतं पीतं छर्दिं पवनसंभवाम्

yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām

ससैन्धवं पिबेत् सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत्

sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet

पिबेद्वा व्यक्तसिन्धूत्थं फलाम्लं वैष्किरं रसम् सुखोष्णलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्

pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam

पित्तोपशमनीयानि पाक्यानि शिशिराणि च कषायाण्युपयुक्तानि घ्नन्ति पित्तकृतां वमीम्

pittopaśamanīyāni pākyāni śiśirāṇi ca kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm

शोधनं मधुरैश्चात्र द्रा क्षारससमायुतैः बलवत्यां प्रशंसन्ति सर्पिस्तैल्वकमेव च

śodhanaṃ madhuraiścātra drā kṣārasasamāyutaiḥ balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakameva ca

आरग्वधादिनिर्यूहं दशाङ्गयोगमेव वा पाययेताथ सक्षौद्रं कफजायां चिकित्सकः

āragvadhādiniryūhaṃ daśāṅgayogameva vā pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ

कृतं गुडूच्या विधिवत् कषायं हिमसंज्ञितम् तिसृष्वपि भवेत् पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम्

kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitam tisṛṣvapi bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam

बीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम्

bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ laṅghanairvamanaiścāmāṃ sātmyaiḥ sātmyaprakopajām

कृमिहृद्रो गवच्चापि कृमिजां साधयेद्वमीम् वितरेच्च यथादोषं शस्तं विधिमनन्तरम्

kṛmihṛdro gavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram

दधित्थरससंसक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम् मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रविमुच्यते

dadhittharasasaṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate

समाक्षिका मधुरसा पीता वा तण्डुलाम्बुना तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणामपि भेषजम्

samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam

स्वयङ्गुप्तां सयष्ट्याह्वां तण्डुलाम्बुमधुद्र वाम् पिबेद्यवागूमथवा सिद्धां पत्रैः करञ्जजैः

svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudra vām pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ

युक्ताम्ललवणाः पिष्टाः कुस्तुम्बुर्योऽथवा हिताः तण्डुलाम्बुयुतं खादेत् कपित्थं त्र्! यूषणेन वा

yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo'thavā hitāḥ taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tr! yūṣaṇena vā

सिताचन्दनमध्वाक्तं लिह्याद्वा मक्षिकाशकृत् पिबेत् पयोऽग्नितप्तं च निर्वाप्य गृहगोधिकाम्

sitācandanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt pibet payo'gnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām

सर्पिः क्षौद्र युतान् वाऽपि लाजशक्तून् पिबेत्तथा सर्पिःक्षौद्र सितोपेतां मागधीं वा लिहेत्तथा

sarpiḥ kṣaudra yutān vā'pi lājaśaktūn pibettathā sarpiḥkṣaudra sitopetāṃ māgadhīṃ vā lihettathā

धात्रीरसे चन्दनं वा घृष्टं मुद्गदलाम्बुना कोलामलकमज्जानं लिह्याद्वा त्रिसुगन्धिकम्

dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam

सक्षौद्रा ं! शालिलाजानां यवागूं वा पिबेन्नरः घ्रेयाण्युपहरेच्चापि मनोघ्राणसुखानि च

sakṣaudrā ṃ! śālilājānāṃ yavāgūṃ vā pibennaraḥ ghreyāṇyupahareccāpi manoghrāṇasukhāni ca

जाङ्गलानि च मांसानि शुभानि पानकानि च भोजनानि विचित्राणि कुर्यात्सर्वास्वतन्द्रि तः

jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni pānakāni ca bhojanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandri taḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma ekonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातो हिक्काप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः शीतपानासनस्थानरजोधूमानिलानलैः

vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ

व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः आमदोषाभिघातस्त्रीक्षयदोषप्रपीडनैः

vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ āmadoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ

विषमाशनाध्यनशनैस्तथा समशनैरपि हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते

viṣamāśanādhyanaśanaistathā samaśanairapi hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate

मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केति भिषग्भिरुच्यते

muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketi bhiṣagbhirucyate

अन्नजां यमलां क्षुद्रा ं! गम्भीरां महतीं तथा वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि

annajāṃ yamalāṃ kṣudrā ṃ! gambhīrāṃ mahatīṃ tathā vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi

मुखं कषायमरतिर्गौरवं कण्ठवक्षसोः पूर्वरूपाणि हिक्कानामाटोपो जठरस्य च

mukhaṃ kaṣāyamaratirgauravaṃ kaṇṭhavakṣasoḥ pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo jaṭharasya ca

त्वरमाणस्य चाहारं भुञ्जानस्याथवा घनम् वायुरन्नैरवस्तीर्णः कटुकैरर्दितो भृशम्

tvaramāṇasya cāhāraṃ bhuñjānasyāthavā ghanam vāyurannairavastīrṇaḥ kaṭukairardito bhṛśam

हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का संप्रवर्तते

hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak cireṇa yamalairvegairyā hikkā saṃpravartate

कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् विकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते

kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate

क्षुद्रि का नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी

kṣudri kā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī

शुष्कौष्ठकण्ठजिह्वास्यश्वासपार्श्वरुजाकरी अनेकोपद्र वयुता गम्भीरा नाम सा स्मृता

śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī anekopadra vayutā gambhīrā nāma sā smṛtā

मर्माण्यापीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते देहमायम्य वेगेन घोषयत्यतितृष्यतः महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी

marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravartate dehamāyamya vegena ghoṣayatyatitṛṣyataḥ mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī

आयम्यते हिक्कतोऽङ्गानि यस्य दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते यस्य गाढम् क्षीणोऽन्नद्विट् कासते यश्च हिक्की तौ द्वावन्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ

āyamyate hikkato'ṅgāni yasya dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham kṣīṇo'nnadviṭ kāsate yaśca hikkī tau dvāvantyau varjayeddhikkamānau

प्राणायामोद्वेजनत्रासनानि सूचीतोदैः संम्भ्रमश्चात्र शस्तः यष्ट्याह्वं वा माक्षिकेणावपीडे पिप्पल्यो वा शर्कराचूर्णयुक्ताः

prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ saṃmbhramaścātra śastaḥ yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ

सर्पिः कोष्णं क्षीरमिक्षो रसो वा नातिक्षीणे छर्दनं शान्तिहेतोः नारीपयःपिष्टमशुक्लचन्दनं घृतं सुखोष्णं च ससैन्धवं तथा

sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā

चूर्णीकृतं सैन्धवमम्भसाऽथवा निहन्ति हिक्कां च हितं च नस्यतः युञ्ज्याद्धूमं शालनिर्यासजातं नैपालं वा गोविषाणोद्भवं वा

cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasā'thavā nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca nasyataḥ yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā

सर्पिःस्निग्धैश्चर्मबालैः कृतं वा हिक्कास्थाने स्वेदनं चापि कार्यम् क्षौद्रो पेतं गैरिकं काञ्चनाह्वं लिह्याद्भस्म ग्राम्यसत्त्वास्थिजं वा

sarpiḥsnigdhaiścarmabālaiḥ kṛtaṃ vā hikkāsthāne svedanaṃ cāpi kāryam kṣaudro petaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā

तद्वच्छ्वाविन्मेषगोशल्यकानां रोमाण्यन्तर्धूमदग्धानि चात्र मध्वाज्याक्तं बर्हिपत्रप्रसूतमेवं भस्मौदुम्बरं तैल्वकं वा

tadvacchvāvinmeṣagośalyakānāṃ romāṇyantardhūmadagdhāni cātra madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā

स्वर्जिक्षारं बीजपूराद्र सेन क्षौद्रो पेतं हन्ति लीढ्वाऽऽशु हिक्काम् सर्पिः स्निग्धा घ्नन्ति हिक्कां यवाग्वः कोष्णग्रासाः पायसो वा सुखोष्णः

svarjikṣāraṃ bījapūrādra sena kṣaudro petaṃ hanti līḍhvā''śu hikkām sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ

शुण्ठीतोये साधितं क्षीरमाजं तद्वत् पीतं शर्करासंयुतं वा आतृप्तेर्वा सेव्यमानं निहन्याद् घ्रातं हिक्कामाशु मूत्रं त्वजाव्योः

śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvat pītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā ātṛptervā sevyamānaṃ nihanyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ

सपूतिकीटं लशुनोग्रगन्धाहिङ्ग्वब्जमाचूर्ण्य सुभावितं तत् क्षौद्रं सितां वारणकेशरं च पिबेद्र सेनेक्षुमधूकजेन

sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjamācūrṇya subhāvitaṃ tat kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedra senekṣumadhūkajena

पिबेत् पलं वा लवणोत्तमस्य द्वाभ्यां पलाभ्यां हविषः समग्रम् हरीतकीं कोष्णजलानुपानां पिबेद्घृतं क्षारमधूपपन्नम्

pibet palaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibedghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam

रसं कपित्थान्मधुपिप्पलीभ्यां शुक्तिप्रमाणं प्रपिबेत् सुखाय

rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ śuktipramāṇaṃ prapibet sukhāya

कृष्णां सितां चामलकं च लीढं सशृङ्गवेरं मधुनाऽथवाऽपि कोलास्थिमज्जाञ्जनलाजचूर्णं हिक्का निहन्यान्मधुनाऽवलीढम्

kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunā'thavā'pi kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunā'valīḍham

पाटलायाः फलं पुष्पं गैरिकं कटुरोहिणी खर्जूरमध्यं मागध्यः काशीशं दधिनाम च

pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpaṃ gairikaṃ kaṭurohiṇī kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca

चत्वार एते योगाः स्युः प्रतिपादप्रदर्शिताः मधुद्वितीयाः कर्तव्यास्ते हिक्कासु विजानता

catvāra ete yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā

कपोतपारावतलावशकश्वदंष्ट्रगोधावृषदंशजान् रसान् पिबेत् फलाम्लानहिमान् ससैन्धवान् स्निग्धांस्तथैवर्ष्यमृगद्विजोद्भवान्

kapotapārāvatalāvaśakaśvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajān rasān pibet phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃstathaivarṣyamṛgadvijodbhavān

विरेचनं पथ्यतमं ससैन्धवं घृतं सुखोष्णं च सितोपलायुतम् सदागतावूर्ध्वगतेऽनुवासनं वदन्ति केचिच्च हिताय हिक्किनाम्

virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sitopalāyutam sadāgatāvūrdhvagate'nuvāsanaṃ vadanti kecicca hitāya hikkinām

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हिक्काप्रतिषेधो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāpratiṣedho nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

यैरेव कारणैर्हिक्का बहुभिः संप्रवर्तते तैरेव कारणैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम्

yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ saṃpravartate taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām

विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणोऽथ कफसंयुतः श्वासयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते

vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo'tha kaphasaṃyutaḥ śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate

क्षुद्र कस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चधा भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः

kṣudra kastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा भक्तद्वेषोऽरतिः परा आनाहः पार्श्वयोः शूलं वैरस्यं वदनस्य च

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo'ratiḥ parā ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca

किञ्चिदारभमाणस्य यस्य श्वासः प्रवर्तते निषण्णस्यैति शान्तिं च स क्षुद्र इति संज्ञितः

kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ

तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुर्घुरिकान्वितः विशेषाद्दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः

tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ

घोषेण महताऽऽविष्टः सकासः सकफो नरः यः श्वसित्यबलोऽन्नद्विट् सुप्तस्तमकपीडितः

ghoṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ yaḥ śvasityabalo'nnadviṭ suptastamakapīḍitaḥ

स शाम्यति कफे हीने स्वपतश्च विवर्धते मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्ञेयः प्रतमकस्तु सः

sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vivardhate mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ

आध्मातो दह्यमानेन बस्तिना सरुजं नरः सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत्

ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet

निःसंज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककण्ठोऽतिघोषवान् संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात् स महान् स्मृतः मर्मस्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत्

niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho'tighoṣavān saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet

क्षुद्र ः! साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च

kṣudra ḥ! sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca

स्नेहबस्तिं विना केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् मृदु प्राणवतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि

snehabastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi

श्वासे कासे च हिक्कायां हृद्रो गे चापि पूजितम् घृतं पुराणं संसिद्धमभयाविडरामठैः

śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdro ge cāpi pūjitam ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ

सौवर्चलाभयाबिल्वैः संस्कृतं वाऽनवं घृतम् पिप्पल्यादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे

sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ vā'navaṃ ghṛtam pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe

सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासौ व्यपोहति हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः

sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ

द्विक्षीरं साधितं सर्पिश्चतुर्गुणजलाप्लुतम् कोलमात्रैः पिबेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति

dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam kolamātraiḥ pibettaddhi śvāsakāsau vyapohati

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा कृत्स्ने वृषकषाये वा पचेत् सर्पिश्चतुर्गुणे

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiścaturguṇe

तन्मूलकुसुमावापं शीतं क्षौद्रे ण योजयेत् शृङ्गीमधूलिकाभार्गीशुण्ठीतार्क्ष्यसिताम्बुदैः

tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudre ṇa yojayet śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ

सहरिद्रै ः! सयष्ट्याह्वैः समैरावाप्य योगतः घृतप्रस्थं पचेद्धीमान् शीततोये चतुर्गुणे

saharidrai ḥ! sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe

श्वासं कासं तथा हिक्कां सर्पिरेतन्नियच्छति सुवहा कालिका भार्गी शुकाख्या नैचुलं फलम्

śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati suvahā kālikā bhārgī śukākhyā naiculaṃ phalam

काकादनी शृङ्गवेरं वर्षाभूर्बृहतीद्वयम् कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पचेदेभिर्जलद्विकम्

kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam

कटूष्णं पीतमेतद्धि श्वासामयविनाशनम् सौवर्चलयवक्षारकटुकाव्योषचित्रकैः

kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ

वचाभयाविडङ्गैश्च साधितं श्वासशान्तये गोपवल्ल्युदके सिद्धं स्यादन्यद्द्विगुणे घृतम्

vacābhayāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam

पञ्चैतानि हवींष्याहुर्भिषजः श्वासकासयोः तालीशतामलक्युग्राजीवन्तीकुष्ठसैन्धवैः

pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ

बिल्वपुष्करभूतीकसौवर्चलकणाग्निभिः पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणम्

bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam

हिङ्गुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम् वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत्

hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet

तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजरसे शुभे सेव्यमानं यथान्यायं श्वासकासौ व्यपोहति

tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati

फलाम्ला विष्किररसाः स्निग्धाः प्रव्यक्तसैन्धवाः एणादीनां शिरोभिर्वा कौलत्था वा सुसंस्कृताः

phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ eṇādīnāṃ śirobhirvā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ

हन्युः श्वासं च कासं च संस्कृतानि पयांसि च तिमिरस्य च बीजानि कर्कटाख्या च चूर्णिता

hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā

दुरालभाऽथ पिप्पल्यः कटुकाख्या हरीतकी श्वाविन्मयूररोमाणि कोला मागधिकाकणाः

durālabhā'tha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ

भार्गीत्वक् शृङ्गवेरं च शर्करा शल्लकाङ्गजम् नृत्तकौण्डकबीजानि चूर्णितानि तु केवलम्

bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam nṛttakauṇḍakabījāni cūrṇitāni tu kevalam

पञ्च श्लोकार्धिकास्त्वेते लेहा ये सम्यगीरिताः सर्पिर्मधुभ्यां ते लेह्याः कासश्वासार्दितैर्नरैः

pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyagīritāḥ sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ

सप्तच्छदस्य पुष्पाणि पिप्पलीश्चापि मस्तुना पिबेत् संचूर्ण्य मधुना धानाश्चाप्यथ भक्षयेत्

saptacchadasya puṣpāṇi pippalīścāpi mastunā pibet saṃcūrṇya madhunā dhānāścāpyatha bhakṣayet

अर्काङ्कुरैर्भावितानां यवानां साध्वनेकशः तर्पणं वा पिबेदेषां सक्षौद्रं श्वासपीडितः

arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ

शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मागधिकायुतम् तण्डुलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासानशेषतः

śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayecchvāsānaśeṣataḥ

कोलमज्जां तालमूलमृष्यचर्ममसीमपि लिह्यात् क्षौद्रे ण भार्गी वा सर्पिर्मधुसमायुताम्

kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīmapi lihyāt kṣaudre ṇa bhārgī vā sarpirmadhusamāyutām

नीचैः कदम्बबीजं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना द्रा क्षां हरीतकीं कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम्

nīcaiḥ kadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā drā kṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām

सर्पिर्मधुभ्यां विलिहन् हन्ति श्वासान् सुदारुणान् हरिद्रा ं! मरिचं द्रा क्षां गुडं रास्नां कणां शटीम्

sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān haridrā ṃ! maricaṃ drā kṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm

लिह्यात्तैलेन तुल्यानि श्वासार्तो हितभोजनः गवां पुरीषस्वरसं मधुसर्पिःकणायुतम्

lihyāttailena tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam

लिह्याच्छ्वासेषु कासेषु वाजिनां वा शकृद्र सम् पाण्डुरोगेषु शोथेषु ये योगाः संप्रकीर्तिताः

lihyācchvāseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdra sam pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ saṃprakīrtitāḥ

श्वासकासापहास्तेऽपि कासघ्ना ये च कीर्तिताः भार्गीत्वक् त्र्! यूषणं तैलं हरिद्रा ं! कटुरोहिणीम्

śvāsakāsāpahāste'pi kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ bhārgītvak tr! yūṣaṇaṃ tailaṃ haridrā ṃ! kaṭurohiṇīm

पिप्पलीं मरिचं चण्डां गोशकृद्र समेव च तलकोटस्य बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम्

pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdra sameva ca talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām

सेव्यमाना निहन्त्येषा श्वासानाशु सुदुस्तरान् पुराणसर्पिः पिप्पल्यः कौलत्था जाङ्गला रसाः

sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ

सुरा सौवीरकं हिङ्गु मातुलुङ्गरसो मधु द्रा क्षामलकबिल्वानि शस्तानि श्वासिहिक्किनाम्

surā sauvīrakaṃ hiṅgu mātuluṅgaraso madhu drā kṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām

श्वासहिक्कापरिगतं स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् आक्तं लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रथितः कफः

śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedairupācaret āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ

खस्थो विलयनं याति मारुतश्च प्रशाम्यति स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैव भोजयित्वा रसौदनम्

khastho vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati svinnaṃ jñātvā tataścaiva bhojayitvā rasaudanam

वातश्लेष्मविबन्धे वा भिषग् धूमं प्रयोजयेत् मनःशिलादेवदारुहरिद्रा च्छदनामिषैः

vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet manaḥśilādevadāruharidrā cchadanāmiṣaiḥ

लाक्षोरुबूकमूलैश्च कृत्वा वर्तीर्विधानतः सर्पिर्यवमधूच्छिष्टशालनिर्यासजं तथा

lākṣorubūkamūlaiśca kṛtvā vartīrvidhānataḥ sarpiryavamadhūcchiṣṭaśālaniryāsajaṃ tathā

शृङ्गबालखुरस्नायुत्वक् समस्तं गवामपि तुरुष्कशल्लकीनां च गुग्गुलोः पद्मकस्य च

śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavāmapi turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca

एते सर्वे ससर्पिष्का धूमाः कार्या विजानता बलीयसि कफग्रस्ते वमनं सविरेचनम्

ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam

दुर्बले चैव रूक्षे च तर्पणं हितमुच्यते जाङ्गलोरभ्रजैर्मांसैरानूपैर्वा सुसंस्कृतैः

durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitamucyate jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpairvā susaṃskṛtaiḥ

निदिग्धिकां चामलकप्रमाणां हिङ्ग्वर्धयुक्तां मधुना सुयुक्ताम् लिहन्नरः श्वासनिपीडितो हि श्वासं जयत्येव बलात्त्र्! यहेण

nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām lihannaraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balāttr! yaheṇa

यथाऽग्निरिद्धः पवनानुविद्धो वज्रं यथा वा सुरराजमुक्तम् रोगास्तथैते खलु दुर्निवाराः श्वासश्च कासश्च विलम्बिका च

yathā'gniriddhaḥ pavanānuviddho vajraṃ yathā vā surarājamuktam rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaśca kāsaśca vilambikā ca

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हिक्काश्वासप्रतिषेधो नाम एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāśvāsapratiṣedho nāma ekapañcāśattamo'dhyāyaḥ

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातः कासप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः कासस्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः

uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ

धूमोपघाताद्र जसस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव

dhūmopaghātādra jasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva

प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः संभिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु

prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu

स वातपित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथाऽन्यः क्षयजोऽपरश्च पञ्चप्रकारः कथितो भिषग्भिर्विवर्धितो यक्ष्मविकारकृत् स्यात्

sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajo'paraśca pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛt syāt

भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः स्वशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि

bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ svaśabdavaiṣamyamarocako'gnisādaśca liṅgāni bhavantyamūni

हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः प्रसक्तमन्तःकफमीरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः

hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ prasaktamantaḥkaphamīraṇena kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ

उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् स पाण्डुः परिदह्यमानः

urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ

प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेत ना सान्द्र कफं कफेन

pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta nā sāndra kaphaṃ kaphena

वक्षोऽतिमात्रं विहतं तु यस्य व्यायामभाराध्ययनाभिघातैः विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठीवत्यभीक्ष्णं क्षतजं तमाहुः

vakṣo'timātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tamāhuḥ

स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम्

sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam

ससर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति वृद्धत्वमासाद्य भवेत्तु यो वै याप्यं तमाहुर्भिषजस्तु कासम्

sasarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti vṛddhatvamāsādya bhavettu yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam

शृङ्गीवचाकट्फलकत्तृणाब्दधान्याभयाभार्ग्यमराह्वविश्वम् उष्णाम्बुना हिङ्गुयुतं तु पीत्वा बद्धास्यमप्याशु जहाति कासम्

śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam

फलत्रिकव्योषविडङ्गशृङ्गीरास्नावचापद्मकदेवकाष्ठैः लेहः समैः क्षौद्र सिताघृताक्तः कासं निहन्यादचिरादुदीर्णम्

phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ lehaḥ samaiḥ kṣaudra sitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam

पथ्यां सितामामलकानि लाजां समागधीं चापि विचूर्ण्य शुण्ठीम् सर्पिर्मधुभ्यां विलिहीत कासी ससैन्धवां वोष्णजलेन कृष्णाम्

pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām

खादेद्गुडं नागरपिप्पलीभ्यां द्रा क्षां च सर्पिर्मधुनाऽवलिह्यात् द्रा क्षां सितां मागधिकां च तुल्यां सशृङ्गवेरं मधुकं तुगां च

khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drā kṣāṃ ca sarpirmadhunā'valihyāt drā kṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca

लिह्याद्घृतक्षौद्र युतां समांशां सितोपलां वा मरिचांशयुक्ताम् धात्रीकणाविश्वसितोपलाश्च संचूर्ण्य मण्डेन पिबेच्च दध्नः

lihyādghṛtakṣaudra yutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca saṃcūrṇya maṇḍena pibecca dadhnaḥ

हरेणुकां मागधिकां च तुल्यां दध्ना पिबेत् कासगदाभिभूतः उभे हरिद्रे सुरदारुशुण्ठीं गायत्रिसारं च पिबेत् समांशम्

hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam

बस्तस्य मूत्रेण सुखाम्बुना वा दन्तीं द्र वन्तीं च सतिल्वकाख्याम् भृष्टानि सर्पींष्यथ बादराणि खादेत् पलाशानि ससैन्धवानि

bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dra vantīṃ ca satilvakākhyām bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni

कोलप्रमाणं प्रपिबेद्धि हिङ्गु सौवीरकेणाम्लरसेन वाऽपि क्षौद्रे ण लिह्यान्मरिचानि वाऽपि भार्गीवचाहिङ्गुकृता च वर्तिः

kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vā'pi kṣaudre ṇa lihyānmaricāni vā'pi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ

धूमे प्रशस्ता घृतसंप्रयुक्ता वेणुत्वगेलालवणैः कृता वा मुस्तेङ्गुदीत्वङ्मधुकाह्वमांसीमनःशिलालैश्छगलाम्बुपिष्टैः

dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ

विधाय वर्तीश्च पयोऽनुपानं धूमं पिबेद्वातबलासकासी पिबेच्च सीधुं मरिचान्वितं वा तेनाशु कासं जयति प्रसह्य

vidhāya vartīśca payo'nupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya

द्रा क्षाम्बुमञ्जिष्टपुराह्वयाभिः क्षीरं शृतं माक्षिकसंप्रयुक्तम् निदिग्धिकानागरपिप्पलीभिः खादेच्च मुद्गान्मधुना सुसिद्धान्

drā kṣāmbumañjiṣṭapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ śṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktam nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān

उत्कारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्त्वा समूलैस्त्रुटिकोलपत्रैः एभिर्निषेवेत कृतां च पेयां तन्वीं सुशीतां मधुना विमिश्राम्

utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ ebhirniṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām

यत् प्लीह्नि सर्पिर्विहितं षडङ्गं तद्वातकासं जयति प्रसह्य विदारिगन्धादिकृतं घृतं वा रसेन वा वासकजेन पक्वम्

yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam

विरेचनं स्नैहिकमत्र चोक्तमास्थापनं चाप्यनुवासनं च धूमं पिबेत् स्नैहिकमप्रमत्तः पिबेत् सुखोष्णं घृतमेव चात्र

virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtameva cātra

हिता यवाग्वश्च रसेषु सिद्धाः पयांसि लेहाः सघृतास्तथैव प्रच्छर्दनं कायशिरोविरेकास्तथैव धूमाः कवलग्रहाश्च

hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca

उष्णाश्च लेहाः कटुका निहन्युः कफं विशेषेण विशोषणं च कटुत्रिकं चापि वदन्ति पथ्यं घृतं कृमिघ्नस्वरसे विपक्वम्

uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam

निर्गुण्डिपत्रस्वरसे च पक्वं सर्पिः कफोत्थं विनिहन्ति कासम् पाठाविडव्योषविडङ्गसिन्धुत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः

nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ

शृङ्गीवचाम्भोधरदेवदारुदुरालभाभार्ग्यभयाशटीभिः सम्यग्विपक्वं द्विगुणेन सर्पिर्निदिग्धिकायाः स्वरसेन चैतत्

śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayāśaṭībhiḥ samyagvipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat

श्वासाग्निसादस्वरभेदभिन्नान्निहन्त्युदीर्णानपि पञ्च कासान् विदारिगन्धोत्पलसारिवादीन् निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम्

śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi pañca kāsān vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam

घृतं पचेदिक्षुरसाम्बुदुग्धैः काकोलिवर्गे च सशर्करं तत् प्रातः पिबेत् पित्तकृते च कासे रतिप्रसूते क्षतजे च कासे

ghṛtaṃ pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse

खर्जूरभार्गीमगधाप्रियालमधूलिकैलामलकैः समांशैः चूर्णं सिताक्षौद्र घृतप्रगाढं त्रीन् हन्ति कासानुपयुज्यमानम्

kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ cūrṇaṃ sitākṣaudra ghṛtapragāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam

रक्ताहरिद्रा ञ्जनवह्निपाठामूर्वोपकुल्या विलिहेत् समांशाः क्षौद्रे ण कासे क्षतजे क्षयोत्थे पिबेद्घृतं चेक्षुरसे विपक्वम्

raktāharidrā ñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ kṣaudre ṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibedghṛtaṃ cekṣurase vipakvam

चूर्णं पिबेदामलकस्य वाऽपि क्षीरेण पक्वं सघृतं हिताशी चूर्णानि गोधूमयवोद्भवानि काकोलिवर्गश्च कृतः सुसूक्ष्मः

cūrṇaṃ pibedāmalakasya vā'pi kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaśca kṛtaḥ susūkṣmaḥ

कासेषु पेयस्त्रिषु कासवद्भिः क्षीरेण सक्षौद्र घृतेन वाऽपि गुडोदकं वा क्वथितं पिबेद्धि क्षौद्रे ण शीतं मरिचोपदंशम्

kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa sakṣaudra ghṛtena vā'pi guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudre ṇa śītaṃ maricopadaṃśam

प्रस्थत्रयेणामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकचव्यजीरव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः

prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā'rdhatulāṃ guḍasya cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ

विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पिचुप्रमाणैः दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत्

viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat

तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः

taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ

शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात् कल्याणको नाम गुडः प्रतीतः

śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ

द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्गीशटीपुष्करमूलविश्वान् पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नाग्न्यपामार्गबलायवासान्

dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān

द्विपालिकान् न्यस्य यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् द्रो ने जलस्याढकसंयुते च क्वाथे कृते पूतचतुर्थभागे

dvipālikān nyasya yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām dro ne jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge

पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक् च तैलात् कुडवं घृताच्च चूर्णं च तावन्मगधोद्भवाया देयं च तस्मिन्मधु सिद्धशीते

pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtācca cūrṇaṃ ca tāvanmagadhodbhavāyā deyaṃ ca tasminmadhu siddhaśīte

रसायनात् कर्षमतो विलिह्याद्द्वे चाभये नित्यमथाशु हन्यात् तद्रा जयक्ष्मग्रहणीप्रदोषशोफाग्निमान्द्यस्वरभेदकासान्

rasāyanāt karṣamato vilihyāddve cābhaye nityamathāśu hanyāt tadrā jayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān

पाण्ड्वामयश्वासशिरोविकारान् हृद्रो गहिक्काविषमज्वरांश्च मेधाबलोत्साहमतिप्रदं च चकार चैतद्भगवानगस्त्यः

pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān hṛdro gahikkāviṣamajvarāṃśca medhābalotsāhamatipradaṃ ca cakāra caitadbhagavānagastyaḥ

कुलीरशुक्तीचटकैणलावान्निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् पचेद्घृतं तत्तु निषेव्यमाणं हन्यात् क्षतोत्थं क्षयजं च कासम्

kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam pacedghṛtaṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam

शतावरीनागबलाविपक्वं घृतं विधेयं च हिताय कासिनाम् इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कासप्रतिषेधो नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kāsapratiṣedho nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ

त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्वरभेदप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svarabhedapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः

atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ prakupitāḥ pavanādayastu srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ

वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गद्गदवत् स्वरं च पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन

vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraṃ ca pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena paridāhasamanvitena

कृच्छ्रात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषः सर्वात्मके भवति सर्वविकारसंपदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः

kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣaḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ

धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः

dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaścayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ

क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति

kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti

स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनबस्तिभिश्च नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः संपादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च

snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena tān vamanarecanabastibhiśca nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ saṃpādayecca vividhaiḥ kavalagrahaiśca

यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध

yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha

स्वरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत् कासमर्दकवार्ताकमार्कवस्वरसे शृतम्

svaropaghāte'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet kāsamardakavārtākamārkavasvarase śṛtam

पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे यवक्षाराजमोदाभ्यां चित्रकामलकेषु वा

pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhamārtagale rase yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā

देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धमाजं समाक्षिकम् सुखोदकानुपानो वा ससर्पिष्को गुडौदनः

devadārvagnikābhyāṃ vā siddhamājaṃ samākṣikam sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ

क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रि तः अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्

kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandri taḥ aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam

लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम् शतावरीचूर्णयोगं वलाचूर्णमथापि वा

lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam śatāvarīcūrṇayogaṃ valācūrṇamathāpi vā

पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे स्वरसंक्षये लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत् कटूनि वा

pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃkṣaye lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā

स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्

svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām

शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः

śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha pibet payāṃsi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः

ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ

माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः

māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ

पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः स्वाद्वम्लद्र वपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति

palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ svādvamladra vapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati

कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः

kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ

विंशते कृमिजातीनां त्रिविधः संभवः स्मृतः पुरीषकफरक्तानि तासां वक्ष्यामि विस्तरम्

viṃśate kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram

अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः

ajavā vijavāḥ kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ

श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि

śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi

शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसंक्षयाः प्रसेकारुचिहृद्रो गविड्भेदास्तु पुरीषजैः

śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ prasekārucihṛdro gaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ

रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते

raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te

दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः

darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ

रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा

romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā

मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा शिरोहृद्रो गवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते

majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā śirohṛdro gavamathupratiśyāyakarāśca te

केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसंभवाः

keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ

ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते

te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te

माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः

māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ

विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रो गः सदनं भ्रमः

viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdro gaḥ sadanaṃ bhramaḥ

भक्तद्वेषोऽतिसारश्च संजातकृमिलक्षणम् दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः

bhaktadveṣo'tisāraśca saṃjātakṛmilakṣaṇam dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ

केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम्

keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam

सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगैरास्थापयेच्च तम्

surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayecca tam

यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च

yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca

प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः

pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ

स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्र युतं पिबेत्

snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudra yutaṃ pibet

केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना

kevūkasvarasaṃ vā'pi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā

पारिभद्र कपत्राणां क्षौद्रे ण स्वरसं पिबेत् पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम्

pāribhadra kapatrāṇāṃ kṣaudre ṇa svarasaṃ pibet pattūrasvarasaṃ vā'pi pibedvā surasādijam

लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः

lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ

खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते

khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate

विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा

viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā

श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च

śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca

क्षौद्रे ण लीढ्वाऽनुपिबेद्र समामलकोद्भवम् अक्षाभयारसं वाऽपि विधिरेषोऽयसामपि

kṣaudre ṇa līḍhvā'nupibedra samāmalakodbhavam akṣābhayārasaṃ vā'pi vidhireṣo'yasāmapi

पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम्

pūtīkasvarasaṃ vā'pi pibedvā madhunā saha pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam

सप्तरात्रं पिबेद्घृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत्

saptarātraṃ pibedghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet

शकृद्र सं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत्

śakṛdra saṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat

अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके

ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike

इन्द्र लुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम्

indra luptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam

रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत्

raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite surasādiṃ tu sarveṣu sarvathaivopayojayet

प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम्

pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam

क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु

kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti samāsato'mlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho nāma catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ

पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथात उदावर्तप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अधश्चोर्ध्वं च भावानां प्रवृत्तानां स्वभावतः न वेगान् धारयेत् प्राज्ञो वातादीनां जिजीविषुः

adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ

वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रि यैः व्याहन्यमानैरुदितैरुदावर्तो निरुच्यते

vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndri yaiḥ vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate

क्षुत्तृष्णाश्वासनिद्रा णामुदावर्तो विधारणात् तस्याभिधास्ये व्यासेन लक्षणं च चिकित्सितम्

kṣuttṛṣṇāśvāsanidrā ṇāmudāvarto vidhāraṇāt tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam

त्रयोदशविधश्चासौ भिन्न एतैस्तु कारणैः अपथ्यभोजनाच्चापि वक्ष्यते च तथाऽपरः

trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā'paraḥ

आध्मानशूलौ हृदयोपरोधं शिरोरुजं श्वासमतीव हिक्काम् कासप्रतिश्यायगलग्रहांश्च बलासपित्तप्रसरं च घोरम्

ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram

कुर्यादपानोऽभिहतः स्वमार्गे हन्यात् पुरीषं मुखतः क्षिपेद्वा आटोपशूलौ परिकर्तनं च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः

kuryādapāno'bhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ

पुरीषमास्यादपि वा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य मूत्रस्य वेगेऽभिहते नरस्तु कृच्छ्रेण मूत्रं कुरुतेऽल्पमल्पम्

purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege'bhihate narasya mūtrasya vege'bhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute'lpamalpam

मेढ्रे गुदे वङ्क्षणबस्तिमुष्कनाभिप्रदेशेष्वथवाऽपि मूर्ध्नि आनद्धबस्तिश्च भवन्ति तीव्राः शूलाश्च शूलैरिव भिन्नमूर्तेः

meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā'pi mūrdhni ānaddhabastiśca bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ

मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः श्रोत्राननघ्राणविलोचनोत्था भवन्ति तीव्राश्च तथा विकाराः

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ

आनन्दजं शोकसमुद्भवं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन

ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena

भवन्ति गाढं क्षवथोर्विघाताच्छिरोक्षिनासाश्रवणेषु रोगाः कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरुत वाऽप्रवृत्तिः

bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā'pravṛttiḥ

उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः छर्देर्विघातेन भवेच्च कुष्ठं येनैव दोषेण विदग्धमन्नम्

udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam

मूत्राशये पायुनि मुष्कयोश्च शोफो रुजो मूत्रविनिग्रहश्च शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेद्वा ते ते विकारा विहते तु शुक्रे

mūtrāśaye pāyuni muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre

तन्द्रा ङ्गमर्दारुचिविभ्रमाः स्युः क्षुधोऽभिघातात् कृशता च दृष्टेः कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाभिघाताद्धृदये व्यथा च

tandrā ṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ kṣudho'bhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca

श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रो गमोहावथवाऽपि गुल्मः जृम्भाऽङ्गमर्दोऽङ्गशिरोक्षिजाड्यं निद्रा भिघातादथवाऽपि तन्द्रा

śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdro gamohāvathavā'pi gulmaḥ jṛmbhā'ṅgamardo'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrā bhighātādathavā'pi tandrā

तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत्

tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet

सर्वेष्वेतेषु विधिवदुदावर्तेषु कृत्स्नशः वायोः क्रिया विधातव्याः स्वमार्गप्रतिपत्तये

sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye

सामान्यतः पृथक्त्वेन क्रियां भूयो निबोध मे आस्थापनं मारुतजे स्निग्धस्विन्ने विशिष्यते

sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate

पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिको भवेत् सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत्

purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet

एलां वाऽप्यथ मद्येन क्षीरं वाऽपि पिबेन्नरः धात्रीफलानां स्वरसं सजलं वा पिबेत्त्र्! यहम्

elāṃ vā'pyatha madyena kṣīraṃ vā'pi pibennaraḥ dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettr! yaham

रसमश्वपुरीषस्य गर्दभस्याथवा पिबेत् मांसोपदंशं मधु वा पिबेद्वा सीधु गौडिकम्

rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam

भद्र दारु घनं मूर्वा हरिद्रा मधुकं तथा कोलप्रमाणानि पिबेदान्तरिक्षेण वारिणा

bhadra dāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā

दुःस्पर्शास्वरसं वाऽपि कषायं कुङ्कुमस्य च एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वाऽलवणीकृतम्

duḥsparśāsvarasaṃ vā'pi kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca ervārubījaṃ toyena pibedvā'lavaṇīkṛtam

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्रा क्षारसमथापि वा योगांश्च वितरेदत्र पूर्वोक्तानश्मरीभिदः

pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drā kṣārasamathāpi vā yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ

मूत्रकृच्छ्रक्रमं चापि कुर्यान्निरवशेषतः भूयो वक्ष्यामि योगान् यान् मूत्राघातोपशान्तये स्नेहैः स्वेदैरुदावर्तं जृम्भाजं समुपाचरेत् अश्रुमोक्षोऽश्रुजे कार्यः स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः

mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye snehaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret aśrumokṣo'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ

तीक्ष्णाञ्जनावपीडाभ्यां तीक्ष्णगन्धोपशिङ्घनैः वर्तिप्रयोगैरथवा क्षवसक्तिं प्रवर्तयेत्

tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet

उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत्

udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret

सुरां सौवर्चलवतीं बीजपूररसान्विताम् छर्द्याघातं यथादोषं सम्यक् स्नेहादिभिर्जयेत्

surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet

सक्षारलवणोपेतमभ्यङ्गं चात्र दापयेत् बस्तिशुद्धिकरावापं चतुर्गुणजलं पयः

sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ

आवारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावर्तिनं नरम्

āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ ramayeyuḥ priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram

क्षुद्विघाते हितं स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम् तृष्णाघाते पिबेन्मन्थं यवागूं वाऽपि शीतलाम्

kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā'pi śītalām

भोज्यो रसेन विश्रान्तः श्रमश्वासातुरो नरः निद्रा घाते पिबेत् क्षीरं स्वप्याच्चेष्टकथा नरः

bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ nidrā ghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā naraḥ

आध्मानाद्येषु रोगेषु यथास्वं प्रयतेत हि यच्च यत्र भवेत्प्राप्तं तच्च तस्मिन् प्रयोजयेत्

ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet

वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः भोजनैः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi

वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत्

vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet

ततो हृद्बस्तिशूलार्तो गौरवारुचिपीडितः वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण कुरुते नरः

tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ

श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहवमिज्वरान् तृष्णाहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान्

śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān

लभते च बहूनन्यान् विकारान् वातकोपजान् तं तैललवणाभ्यक्तं स्निग्धं स्विन्नं निरूहयेत्

labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet

दोषतो भिन्नवर्चस्कं भुक्तं चाप्यनुवासयेत् न चेच्छान्तिं व्रजत्येवमुदावर्तः सुदारुणः

doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ

अथैनं बहुशः स्विन्नं युञ्ज्यात् स्नेहविरेचनैः पाययेत त्रिवृत्पीलुयवानीरम्लपाचनैः

athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ

हिङ्गुकुष्ठवचास्वर्जिविडङ्गं वा द्विरुत्तरम् योगावेतावुदावर्तं शूलं चानिलजं हतः

hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ hataḥ

देवदार्वग्निकौ कुष्ठं शुण्ठीं पथ्यां पलङ्कषाम् पौष्कराणि च मूलानि तोयस्यर्धाढके पचेत्

devadārvagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṅkaṣām pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet

पादावशिष्टं तत् पीतमुदावर्तमपोहति मूलकं शुष्कमाद्र रं! च वर्षाभूः पञ्चमूलकम्

pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati mūlakaṃ śuṣkamādra raṃ! ca varṣābhūḥ pañcamūlakam

आरेवतफलं चाप्सु पक्त्वा तेन घृतं पचेत् तत् पीयमानं शास्त्युग्रमुदावर्तमशेषतः

ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet tat pīyamānaṃ śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ

वचामतिविषां कुष्ठं यवक्षारं हरीतकीम् कृष्णां निर्दहनीं चापि पिबेदुष्णेन वारिणा

vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā

इक्ष्वाकुमूलं मदनं विशल्यातिविषे वचाम् कुष्ठं किण्वाग्निकौ चैव पिबेत्तुल्यानि पूर्ववत्

ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat

मूत्रेण देवदार्वग्नित्रिफलाबृहतीः पिबेत् यवप्रस्थं फलैः सार्धं कण्टकार्या जलाढके

mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake

पक्त्वाऽर्धप्रस्थशेषं तु पिबेद्धिङ्गुसमन्वितम् मदनालाबुबीजानि पिप्पलीं सनिदिग्धिकाम्

paktvā'rdhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām

संचूर्ण्य प्रधमेन्नाड्या विशत्येतद्यथा गुदम् चूर्णं निकुम्भकम्पिल्लश्यामेक्ष्वाक्वग्निकोद्भवम्

saṃcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam

कृतवेधनमागध्योर्लवणानां च साधयेत् गवां मूत्रेण ता वर्तीः कारयेत्तु गुदानुगाः सद्यः शर्मकरावेतौ योगावमृतसंमतौ

kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasaṃmatau

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे उदावर्तप्रतिषेधो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre udāvartapratiṣedho nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातो विसूचिकाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto visūcikāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका

ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā

सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् संतिष्ठतेऽनिलः यस्याजीर्णेन सा वैद्यैरुच्यते ति विसूचिका

sūcībhiriva gātrāṇi tudan saṃtiṣṭhate'nilaḥ yasyājīrṇena sā vaidyairucyate ti visūcikā

न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः मूढास्तामजितात्मानो लभन्ते कलुषाशयाः

na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ

मूर्च्छातिसारौ वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः

mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ

कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्यति विकूजति निरुद्धो मारुतश्चापि कुक्षौ विपरिधावति

kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyati vikūjati niruddho mārutaścāpi kukṣau viparidhāvati

वातवर्चोनिरोधश्च कुक्षौ यस्य भृशं भवेत् तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारावरोधकौ

vātavarconirodhaśca kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārāvarodhakau

दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः

duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ

यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः दोषेण येनावततं स्वलिङ्गैस्तं लक्षयेदामसमुद्भवैश्च

yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ doṣeṇa yenāvatataṃ svaliṅgaistaṃ lakṣayedāmasamudbhavaiśca

यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञश्छर्द्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjñaśchardyardito'bhyantarayātanetraḥ kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya

साध्यासु पार्ष्ण्योर्दहनं प्रशस्तमग्निप्रतापो वमनं च तीक्ष्णम् पक्वे ततोऽन्ने तु विलङ्घनं स्यात् संपाचनं चापि विरेचनं च

sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam pakve tato'nne tu vilaṅghanaṃ syāt saṃpācanaṃ cāpi virecanaṃ ca

विशुद्धदेहस्य हि सद्य एव मूर्च्छातिसारादिरुपैति शान्तिम् आस्थापनं चापि वदन्ति पथ्यं सर्वासु योगानपरान्निबोध

viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādirupaiti śāntim āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparānnibodha

पथ्यावचाहिङ्गुकलिङ्गगृञ्जसौवर्चलैः सातिविषैश्च चूर्णम् सुखाम्बुपीतं विनिहन्त्यजीर्णं शूलं विसूचीमरुचिं च सद्यः

pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ

क्षारागदं वा लवणं विडं वा गुडप्रगाढानथ सर्षपान् वा अम्लेन वा सैन्धवहिङ्गुयुक्तौ सबीजपूर्णौ सधृतौ त्रिवर्गौ

kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viḍaṃ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapān vā amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau sadhṛtau trivargau

कटुत्रिकं वा लवणैरुपेतं पिबेत् स्नुहीक्षीरविमिश्रितं तु कल्याणकं वा लवणं पिबेत्तु यदुक्तमादावनिलामयेषु

kaṭutrikaṃ vā lavaṇairupetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritaṃ tu kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibettu yaduktamādāvanilāmayeṣu

कृष्णाजमोदक्षवकाणि वाऽपि तुल्यौ पिबेद्वा मगधानिकुम्भौ दन्तीयुतं वा मगधोद्भवानां कल्कं पिबेत् कोषवतीरसेन

kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vā'pi tulyau pibedvā magadhānikumbhau dantīyutaṃ vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena

उष्णाभिरद्भिर्मगधोद्भवानां कल्कं पिबेन्नागरकल्कयुक्तम् व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समं चाप्यथ मातुलुङ्ग्याः

uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgarakalkayuktam vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpyatha mātuluṅgyāḥ

छायाविशुष्का गुटिकाः कृतास्ता हन्युर्विसूचीं नयनाञ्जनेन सुवामितं साधुविरेचितं वा सुलङ्घितं वा मनुजं विदित्वा

chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghitaṃ vā manujaṃ viditvā

पेयादिभिर्दीपनपाचनीयैः सम्यक्क्षुधार्तं समुपक्रमेत आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन

peyādibhirdīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena

प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः

pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ

आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृल्लास उद्गारविघातनं च स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्च्छा स शकृद्वमेच्च

āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛllāsa udgāravighātanaṃ ca stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrcchā sa śakṛdvamecca

श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्ति लिङ्गानि चात्रालसकोद्भवानि आमोद्भवे वान्तमुपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनीयैः

śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni āmodbhave vāntamupakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ

अथेतरं यो न शकृद्वमेत्तमामं जयेत् स्वेदनपाचनैश्च विसूचिकायां परिकीर्तितानि द्र व्याणि वैरेचनिकानि यानि

athetaraṃ yo na śakṛdvamettamāmaṃ jayet svedanapācanaiśca visūcikāyāṃ parikīrtitāni dra vyāṇi vairecanikāni yāni

तान्येव वर्तीर्विरचेद्विचूर्ण्य महिष्यजावीभगवां तु मूत्रैः स्विन्नस्य पायौ विनिवेश्य ताश्च चूर्णानि चैषां प्रधमेत्तु नाड्या

tānyeva vartīrviracedvicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ svinnasya pāyau viniveśya tāśca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamettu nāḍyā

मूत्रेषु संसाध्य यथाविधानं द्र व्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च यान्ति क्वाथेन तेनाशु निरूहयेच्च मूत्रार्धयुक्तेन समाक्षिकेण

mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dra vyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti kvāthena tenāśu nirūhayecca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa

त्रिभण्डियुक्तं लवणप्रकुञ्चं दत्त्वा विरिक्तक्रममाचरेच्च एष्वेव तैलेन च साधितेन प्राप्तं यदि स्यादनुवासयेच्च

tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ dattvā viriktakramamācarecca eṣveva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syādanuvāsayecca

सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातोऽरोचकप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'rocakapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

दोषैः पृथक् सह च चित्तविपर्ययाच्च भक्तायनेषु हृदि चावतते प्रगाढम् नान्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं भक्तोपघातमिह पञ्चविधं वदन्ति

doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyayācca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍham nānne rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti

हृच्छूलपीडनयुतं विरसाननत्वं वातात्मके भवति लिङ्गमरोचके तु हृद्दाहचोषबहुता मुखतिक्तता च मूर्च्छा सतृड् भवति पित्तकृते तथैव

hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ vātātmake bhavati liṅgamarocake tu hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva

कण्डूगुरुत्वकफसंस्रवसादतन्द्रा ः! श्लेष्मात्मके मधुरमास्यमरोचके तु सर्वात्मके पवनपित्तकफा बहूनि रूपाण्यथास्य हृदये समुदीरयन्ति

kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrā ḥ! śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti

संरागशोकभयविप्लुतचेतसस्तु चिन्ताकृतो भवति सोऽशुचिदर्शनाच्च वाते वचाम्बुवमनं कृतवान् पिबेच्च स्नेहैः सुराभिरथवोष्णजलेन चूर्णम्

saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu cintākṛto bhavati so'śucidarśanācca vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavān pibecca snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇam

कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणुभार्गीरास्नैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम् पित्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं स्नेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः

kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇām pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ

निम्बाम्बुवामितवतः कफजेऽनुपानं राजद्रुमाम्बु मधुना तु सदीप्यकं स्यात् चूर्णं यदुक्तमथवाऽनिलजे तदेव सर्वैश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेत

nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje'nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakaṃ syāt cūrṇaṃ yaduktamathavā'nilaje tadeva sarvaiśca sarvakṛtamevamupakrameta

द्रा क्षापटोलविडवेत्रकरीरनिम्बमूर्वाभयाक्षबदरामलकेन्द्र वृक्षैः बीजैः करञ्जनृपवृक्षभवैश्च पिष्टैर्लेहं पचेत् सुरभिमूत्रयुतं यथावत्

drā kṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāmalakendra vṛkṣaiḥ bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭairlehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat

मुस्तां वचां त्रिकटुकं रजनीद्वयं च भार्गीं च कुष्ठमथ निर्दहनीं च पिष्ट्वा मूत्रेऽविजे द्विरदमूत्रयुते पचेद्वा पाठां तुगामतिविषां रजनीं च मुख्याम्

mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayaṃ ca bhārgīṃ ca kuṣṭhamatha nirdahanīṃ ca piṣṭvā mūtre'vije dviradamūtrayute pacedvā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām

मण्डूकिमर्कममृतां च सलाङ्गलाख्यां मूत्रे पचेत्तु महिषस्य विधानविद्वा एतान्न सन्ति चतुरो लिहतस्तु लेहान् गुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयाश्च

maṇḍūkimarkamamṛtāṃ ca salāṅgalākhyāṃ mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā etānna santi caturo lihatastu lehān gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca

सात्म्यान् स्वदेशरचितान् विविधांश्च भक्ष्यान् पानानि मूलफलषाडवरागयोगान् अद्याद्र सांश्च विविधान् विविधैः प्रकारैर्भुञ्जीत चापि लघुरूक्षमनःसुखानि

sātmyān svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyān pānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān adyādra sāṃśca vividhān vividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni

आस्थापनं विधिवदत्र विरेचनं च कुर्यान्मृदूनि शिरसश्च विरेचनानि त्रीण्यूषणानि रजनीत्रिफलायुतानि चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि

āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanaṃ ca kuryānmṛdūni śirasaśca virecanāni trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni

क्षौद्रा युतानि वितरेन्मुखबोधनार्थमन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि मुस्तादिराजतरुवर्गदशाङ्गसिद्धैः क्वाथैर्जयेन्मधुयुतैर्विविधैश्च लेहैः

kṣaudrā yutāni vitarenmukhabodhanārthamanyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ

मूत्रासवैर्गुडकृतैश्च तथा त्वरिष्टैः क्षारासवैश्च मधुमाधवतुल्यगन्धैः स्यादेष एव कफवातहते विधिश्च शान्तिं गते हुतभुजि प्रशमाय तस्य

mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathā tvariṣṭaiḥ kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ syādeṣa eva kaphavātahate vidhiśca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya

इच्छाभिघातभयशोकहतेऽन्तरग्नौ भावान् भवाय वितरेत् खलु शक्यरूपान् अर्थेषु चाप्यपचितेषु पुनर्भवाय पौराणिकैः श्रुतिशतैरनुमानयेत्तम्

icchābhighātabhayaśokahate'ntaragnau bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān artheṣu cāpyapaciteṣu punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam

दैन्यं गते मनसि बोधनमत्र शस्तं यद्यत् प्रियं तदुपसेव्यमरोचके तु

dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ yadyat priyaṃ tadupasevyamarocake tu

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रेऽरोचकप्रतिषेधो नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre'rocakapratiṣedho nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अष्टापञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अथातो मूत्राघातप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto mūtrāghātapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातकुण्डलिकाऽष्ठीला वातबस्तिस्तथैव च मूत्रातीतः सजठरो मूत्रोत्सङ्गः क्षयस्तथा

vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā

मूत्रग्रन्थिर्मूत्रशुक्रमुष्णवातस्तथैव च मुत्रौकसादौ द्वौ चापि रोगा द्वादश कीर्तिताः

mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca mutraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ

रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुरन्तरमाश्रितः मूत्रं चरति संगृह्य विगुणः कुण्डलीकृतः

raukṣyādvegavighātādvā vāyurantaramāśritaḥ mūtraṃ carati saṃgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ

सृजेदल्पाल्पमथवा सरुजस्कं शनैः शनैः वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम्

sṛjedalpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam

शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः अष्ठीलावद्घनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम्

śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam

विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः

viṇmūtrānilasaṅgaśca tatrādhmānaṃ ca jāyate vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ

वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः

vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato'nilaḥ

मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः

mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ

वेगं सन्धार्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति तस्य नाभ्येति यदि वा कथञ्चित्संप्रवर्तते

vegaṃ sandhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭumicchati tasya nābhyeti yadi vā kathañcitsaṃpravartate

प्रवाहतो मन्दरुजमल्पमल्पं पुनः पुनः मूत्रातीतं तु तं विद्यान्मूत्रवेगविघातजम्

pravāhato mandarujamalpamalpaṃ punaḥ punaḥ mūtrātītaṃ tu taṃ vidyānmūtravegavighātajam

मूत्रस्य विहते वेगे तदुदावर्तहेतुना अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम्

mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam

नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् तं मूत्रजठरं विद्यादधःस्रोतोनिरोधनम्

nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyādadhaḥsrotonirodhanam

बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः मूत्रं म्प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः

bastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ mūtraṃ mpravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ

स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसंज्ञितः

sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ

रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसंक्षयम्

rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṃkṣayam

अभ्यन्तरे बस्तिमुखे वृत्तोऽल्पः स्थिर एव च वेदनावानति सदा मूत्रमार्गनिरोधनः

abhyantare bastimukhe vṛtto'lpaḥ sthira eva ca vedanāvānati sadā mūtramārganirodhanaḥ

जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः स मुत्रग्रन्थिरित्येवमुच्यते वेदनादिभिः

jāyate sahasā yasya granthiraśmarilakṣaṇaḥ sa mutragranthirityevamucyate vedanādibhiḥ

प्रत्युपस्थितमूत्रस्तु मैथुनं योऽभिनन्दति तस्य मूत्रयुतं रेतः सहसा संप्रवर्तते

pratyupasthitamūtrastu maithunaṃ yo'bhinandati tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā saṃpravartate

पुरस्ताद्वाऽपि मूत्रस्य पश्चाद्वाऽपि कदाचन भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते

purastādvā'pi mūtrasya paścādvā'pi kadācana bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate

व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहन् स्रावयेदधः

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahan srāvayedadhaḥ

मूत्रं हारिद्र मथवा सरक्तं रक्तमेव वा कृच्छ्रात् प्रवर्तते जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम्

mūtraṃ hāridra mathavā saraktaṃ raktameva vā kṛcchrāt pravartate jantoruṣṇavātaṃ vadanti tam

विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा शुष्कं भवति यच्चापि रोचनाचूर्णसन्निभम्

viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā śuṣkaṃ bhavati yaccāpi rocanācūrṇasannibham

मूत्रौकसादं तं विद्याद्रो गं पित्तकृतं बुधः पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम्

mūtraukasādaṃ taṃ vidyādro gaṃ pittakṛtaṃ budhaḥ picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam

शुष्कं भवति यच्चापि शङ्खचूर्णप्रपाण्डुरम् मूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात्

śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram mūtraukasādaṃ taṃ vidyādāmayaṃ dvādaśaṃ kaphāt

कषायकल्कसर्पींषि भक्ष्यान् लेहान् पयांसि च क्षारमद्यासवस्वेदान् बस्तींश्चोत्तरसंज्ञितान्

kaṣāyakalkasarpīṃṣi bhakṣyān lehān payāṃsi ca kṣāramadyāsavasvedān bastīṃścottarasaṃjñitān

विदध्यान्मतिमांस्तत्र विधिं चाश्मरिनाशनम् मूत्रोदावर्तयोगांश्च कार्त्स्न्येनात्र प्रयोजयेत्

vidadhyānmatimāṃstatra vidhiṃ cāśmarināśanam mūtrodāvartayogāṃśca kārtsnyenātra prayojayet

कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते

kalkamervārubījānāmakṣamātraṃ sasaindhavam dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate

सुरां सौवर्चलवतीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाऽप्यथ गौडिकम्

surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibennaraḥ madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibedvā'pyatha gauḍikam

पिबेत् कुङ्कुमकर्षं वा मधूदकसमायुतम् रात्रिपर्युषितं प्रातस्तथा सुखमवाप्नुयात्

pibet kuṅkumakarṣaṃ vā madhūdakasamāyutam rātriparyuṣitaṃ prātastathā sukhamavāpnuyāt

दाडिमाम्लां युतां मुख्यामेलाजीरकनागरैः पीत्वा सुरां सलवणां मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते

dāḍimāmlāṃ yutāṃ mukhyāmelājīrakanāgaraiḥ pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate

पृथक्पर्ण्यादिवर्गस्य मूलं गोक्षुरकस्य च अर्धप्रस्थेन तोयस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम्

pṛthakparṇyādivargasya mūlaṃ gokṣurakasya ca ardhaprasthena toyasya pacet kṣīracaturguṇam

क्षीरावशिष्टं तच्छीतं सिताक्षौद्र युतं पिबेत् नरो मारुतपित्तोत्थमूत्राघातनिवारणम्

kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ sitākṣaudra yutaṃ pibet naro mārutapittotthamūtrāghātanivāraṇam

निष्पीड्य वाससा सम्यग्वर्चो रासभवाजिनोः रसस्य कुडवं तस्य पिबेन्मूत्ररुजापहम्

niṣpīḍya vāsasā samyagvarco rāsabhavājinoḥ rasasya kuḍavaṃ tasya pibenmūtrarujāpaham

मुस्ताभयादेवदारुमूर्वाणां मधुकस्य च पिबेदक्षसमं कल्कं मूत्रदोषनिवारणम्

mustābhayādevadārumūrvāṇāṃ madhukasya ca pibedakṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇam

अभयामलकाक्षाणां कल्कं बदरसंमितम् अम्भसाऽलवणोपेतं पिबेन्मूत्ररुजापहम्

abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasaṃmitam ambhasā'lavaṇopetaṃ pibenmūtrarujāpaham

उदुम्बरसमं कल्कं द्रा क्षाया जलसंयुतम् पिबेत् पर्युषितं रात्रौ शीतं मूत्ररुजापहम्

udumbarasamaṃ kalkaṃ drā kṣāyā jalasaṃyutam pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpaham

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेत् कुडवसंमितम् मूत्रदोषहरं कल्यमथवा क्षौद्र संयुतम्

nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitam mūtradoṣaharaṃ kalyamathavā kṣaudra saṃyutam

प्रपीड्यामलकानां तु रसं कुडवसंमितम् पीत्वाऽगदी भवेज्जन्तुर्मूत्रदोषरुजातुरः

prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmitam pītvā'gadī bhavejjanturmūtradoṣarujāturaḥ

धात्रीफलरसेनैवं सूक्ष्मैलां वा पिबेन्नरः पिष्ट्वऽथवा सुशीतेन शालितण्डुलवारिणा

dhātrīphalarasenaivaṃ sūkṣmailāṃ vā pibennaraḥ piṣṭva'thavā suśītena śālitaṇḍulavāriṇā

तालस्य तरुणं मूलं त्रपुसस्य रसं तथा श्वेतं कर्कटकं चैव प्रातस्तु पयसा पिबेत्

tālasya taruṇaṃ mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā śvetaṃ karkaṭakaṃ caiva prātastu payasā pibet

शृतं वा मधुरैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम्

śṛtaṃ vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ pibennaraḥ mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam

बलाश्वदंष्ट्राक्रौञ्चास्थिकोकिलाक्षकतण्डुलान् शतपर्वकमूलं च देवदारु सचित्रकम्

balāśvadaṃṣṭrākrauñcāsthikokilākṣakataṇḍulān śataparvakamūlaṃ ca devadāru sacitrakam

अक्षबीजं च सुरया कल्कीकृत्य पिबेन्नरः मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम्

akṣabījaṃ ca surayā kalkīkṛtya pibennaraḥ mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam

पाटलाक्षारमाहृत्य सप्तकृत्वः परिस्रुतम् पिबेन्मूत्रविकारघ्नं संसृष्टं तैलमात्रया

pāṭalākṣāramāhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutam pibenmūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tailamātrayā

नलाश्मभेददर्भेक्षुत्रपुसैर्वारुबीजकान् क्षीरे परिशृतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान्

nalāśmabhedadarbhekṣutrapusairvārubījakān kṣīre pariśṛtān tatra pibet sarpiḥsamāyutān

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रा त्तिलादपि क्षारोदकेन मतिमान् त्वगेलोषणचूर्णकम्

pāṭalyā yāvaśūkācca pāribhadrā ttilādapi kṣārodakena matimān tvageloṣaṇacūrṇakam

पिबेद्गुडेन मिश्रं वा लिह्याल्लेखान् पृथक् पृथक् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम्

pibedguḍena miśraṃ vā lihyāllekhān pṛthak pṛthak ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mūtradoṣe kramaṃ hitam

स्नेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् ततः संशुद्धदेहानां हिताश्चोत्तरबस्तयः

snehasvedopapannānāṃ hitaṃ teṣu virecanam tataḥ saṃśuddhadehānāṃ hitāścottarabastayaḥ

स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते मैथुनोपरमस्तस्य बृंहणश्च विधिः स्मृतः

strīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya dṛśyate maithunoparamastasya bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ

ताम्रचूडवसा तैलं हितं चोत्तरबस्तिषु विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्तितम्

tāmracūḍavasā tailaṃ hitaṃ cottarabastiṣu vidhānaṃ tasya pūrvaṃ hi vyāsataḥ parikīrtitam

क्षौद्रा र्धपात्रं दत्त्वा च पात्रं तु क्षीरसर्पिषः शर्करायाश्च चूर्णं च द्रा क्षाचूर्णं च तत्समम्

kṣaudrā rdhapātraṃ dattvā ca pātraṃ tu kṣīrasarpiṣaḥ śarkarāyāśca cūrṇaṃ ca drā kṣācūrṇaṃ ca tatsamam

स्वयङ्गुप्ताफलं चैव तथैवेक्षुरकस्य च पिप्पलीचूर्णसंयुक्तमर्धभागं प्रकल्पयेत्

svayaṅguptāphalaṃ caiva tathaivekṣurakasya ca pippalīcūrṇasaṃyuktamardhabhāgaṃ prakalpayet

तदैकध्यं समानीय खजेनाभिप्रमन्थयेत् ततः पाणितलं चूर्णं लीढ्वा क्षीरं ततः पिबेत्

tadaikadhyaṃ samānīya khajenābhipramanthayet tataḥ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ līḍhvā kṣīraṃ tataḥ pibet

एतत् सर्पिः प्रयुञ्जानः शुद्धदेहो नरः सदा मूत्रदोषाञ्जयेत् सर्वानन्ययोगैः सुदुर्जयान्

etat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā mūtradoṣāñjayet sarvānanyayogaiḥ sudurjayān

जयेच्छोणितदोषांश्च वन्ध्या गर्भं लभेत च नारी चैतत् प्रयुञ्जाना योनिदोषात् प्रमुच्यते

jayecchoṇitadoṣāṃśca vandhyā garbhaṃ labheta ca nārī caitat prayuñjānā yonidoṣāt pramucyate

बला कोलास्थि मधुकं श्वदंष्ट्राऽथ शतावरी मृणालं च कशेरुश्च बीजानीक्षुरकस्य च

balā kolāsthi madhukaṃ śvadaṃṣṭrā'tha śatāvarī mṛṇālaṃ ca kaśeruśca bījānīkṣurakasya ca

सहस्रवीर्यांऽशुमती पयस्या सह कालया शृगालविन्नाऽतिबला बृंहणीयो गणस्तथा

sahasravīryāṃ'śumatī payasyā saha kālayā śṛgālavinnā'tibalā bṛṃhaṇīyo gaṇastathā

एतानि समभागानि मतिमान् सह साधयेत् चतुर्गुणेन पयसा गुडस्य तुलया सह

etāni samabhāgāni matimān saha sādhayet caturguṇena payasā guḍasya tulayā saha

द्रो णावशिष्टं तत् पूतं पचेत्तेन घृताढकम् तत् सिद्धं कलशे स्थाप्यं क्षौद्र प्रस्थेन संयुतम्

dro ṇāvaśiṣṭaṃ tat pūtaṃ pacettena ghṛtāḍhakam tat siddhaṃ kalaśe sthāpyaṃ kṣaudra prasthena saṃyutam

सर्पिरेतत् प्रयुञ्जानो मूत्रदोषात् प्रमुच्यते तुगाक्षीर्याश्च चूर्णानि शर्करायास्तथैव च

sarpiretat prayuñjāno mūtradoṣāt pramucyate tugākṣīryāśca cūrṇāni śarkarāyāstathaiva ca

क्षौद्रे ण तुल्यान्यालोड्य प्रशस्तेऽहनि लेहयेत् तस्य खादेद्यथाशक्ति मात्रां क्षीरं ततः पिबेत्

kṣaudre ṇa tulyānyāloḍya praśaste'hani lehayet tasya khādedyathāśakti mātrāṃ kṣīraṃ tataḥ pibet

शुक्रदोषाञ्जयेन्मर्त्यः प्राश्य सम्यक् सुयन्त्रितः व्यवायक्षीणरेतास्तु सद्यः संलभते सुखम्

śukradoṣāñjayenmartyaḥ prāśya samyak suyantritaḥ vyavāyakṣīṇaretāstu sadyaḥ saṃlabhate sukham

ओजस्वी बलवान्मर्त्यः पिबन्नेव च हृष्यति चित्रकः सारिवा चैव बला कालानुसारिवा

ojasvī balavānmartyaḥ pibanneva ca hṛṣyati citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā

द्रा क्षा विशाला पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् तथैव मधुकं पथ्यां दद्यादामलकानि च

drā kṣā viśālā pippalyastathā citraphalā bhavet tathaiva madhukaṃ pathyāṃ dadyādāmalakāni ca

घृताढकं पचेदेभिः कल्कैः कर्षसमन्वितैः क्षीरद्रो णे जलद्रो णे तत्सिद्धमवतारयेत्

ghṛtāḍhakaṃ pacedebhiḥ kalkaiḥ karṣasamanvitaiḥ kṣīradro ṇe jaladro ṇe tatsiddhamavatārayet

शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् तुगाक्षीर्याश्च तत् सर्वं मतिमान् परिमिश्रयेत्

śītaṃ parisrutaṃ caiva śarkarāprasthasaṃyutam tugākṣīryāśca tat sarvaṃ matimān parimiśrayet

ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् वातरेताः श्लेष्मरेताः पित्तरेतास्तु यो भवेत्

tato mitaṃ pibetkāle yathādoṣaṃ yathābalam vātaretāḥ śleṣmaretāḥ pittaretāstu yo bhavet

रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतद्बलावहम्

raktaretā granthiretāḥ pibedicchannarogatām jīvanīyaṃ ca vṛṣyaṃ ca sarpiretadbalāvaham

प्रज्ञाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् सर्पिरेतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात्

prajñāhitaṃ ca dhanyaṃ ca sarvarogāpahaṃ śivam sarpiretat prayuñjānā strī garbhaṃ labhate'cirāt

असृग्दोषाञ्जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम्

asṛgdoṣāñjayeccāpi yonidoṣāṃśca saṃhatān mūtradoṣeṣu sarveṣu kuryādetaccikitsitam

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्राघातप्रतिषेधो नाम अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrāghātapratiṣedho nāma aṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ

ऊनषष्टितमोऽध्यायः

अथातो मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto mūtrakṛcchrapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

वातेन पित्तेन कफेन सर्वैस्तथाऽभिघातैः शकृदश्मरीभ्याम् तथाऽपरः शर्करया सुकष्टो मूत्रोपघातः कथितोऽष्टमस्तु

vātena pittena kaphena sarvaistathā'bhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām tathā'paraḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito'ṣṭamastu

अल्पमल्पं समुत्पीड्य मुष्कमेहनबस्तिभिः फलद्भिरिव कृच्छ्रेण वाताघातेन मेहति

alpamalpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ phaladbhiriva kṛcchreṇa vātāghātena mehati

हारिद्र मुष्णं रक्तं वा मुष्कमेहनबस्तिभिः अग्निना दह्यमानाभैः पित्ताघातेन मेहति

hāridra muṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ agninā dahyamānābhaiḥ pittāghātena mehati

स्निग्धं शुक्लमनुष्णं च मुष्कमेहनबस्तिभिः संहृष्टरोमा गुरुभिः श्लेष्माघातेन मेहति

snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehati

दाहशीतरुजाविष्टो नानावर्णं मुहुर्मुहुः ताम्यमानस्तु कृच्छ्रेण सन्निपातेन मेहति

dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ muhurmuhuḥ tāmyamānastu kṛcchreṇa sannipātena mehati

मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च स्रोतःसु मूत्राघातस्तु जायते भृशवेदनः

mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu ca srotaḥsu mūtrāghātastu jāyate bhṛśavedanaḥ

वातबस्तेस्तु तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत् शकृतस्तु प्रतीधाताद्वायुर्विगुणतां गतः

vātabastestu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayet śakṛtastu pratīdhātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ

आध्मानं च सशूलं च मूत्रसङ्गं करोति हि अश्मरीहेतुकः पूर्वं मूत्राघात उदाहृतः

ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti hi aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtrāghāta udāhṛtaḥ

अश्मरी शर्करा चैव तुल्ये संभवलक्षणैः शर्कराया विशेषं तु शृणु कीर्तयतो मम

aśmarī śarkarā caiva tulye saṃbhavalakṣaṇaiḥ śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama

पच्यमानस्य पित्तेन भिद्यमानस्य वायुना श्लेष्मणोऽवयवा भिन्नाः शर्करा इति संज्ञिताः

pacyamānasya pittena bhidyamānasya vāyunā śleṣmaṇo'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti saṃjñitāḥ

हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षौ वह्निः सुदुर्बलः ताभिर्भवति मूर्च्छा च मूत्राघातश्च दारुणः

hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau vahniḥ sudurbalaḥ tābhirbhavati mūrcchā ca mūtrāghātaśca dāruṇaḥ

मूत्रवेगनिरस्तासु तासु शाम्यति वेदना यावदन्या पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम्

mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati vedanā yāvadanyā punarnaiti guḍikā srotaso mukham

शर्करासंभवस्यैतन्मूत्राघातस्य लक्षणम् चिकित्सितमथैतेषामष्टानामपि वक्ष्यते

śarkarāsaṃbhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānāmapi vakṣyate

अश्मरीं च समाश्रित्य यदुक्तं प्रसमीक्ष्य तत् यथादोषं प्रयुञ्जीत स्नेहादिमपि च क्रमम्

aśmarīṃ ca samāśritya yaduktaṃ prasamīkṣya tat yathādoṣaṃ prayuñjīta snehādimapi ca kramam

श्वदंष्ट्राश्मभिदौ कुम्भीं हपुषां कण्टकारिकाम् बलां शतावरीं रास्नां वरुणं गिरिकर्णिकाम्

śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ kaṇṭakārikām balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ girikarṇikām

तथा विदारिगन्धादिं संहृत्य त्रैवृतं पचेत् तैलं घृतं वा तत् पेयं तेन वाऽप्यनुवासनम्

tathā vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vā'pyanuvāsanam

दद्यादुत्तरबस्तिं च वातकृच्छ्रोपशान्तये श्वदंष्ट्रास्वरसे तैलं सगुडक्षीरनागरम्

dadyāduttarabastiṃ ca vātakṛcchropaśāntaye śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram

पक्त्वा तत् पूर्ववद्योज्यं तत्रानिलरुजापहम् तृणोत्पलादिकाकोलीन्यग्रोधादिगणैः कृतम्

paktvā tat pūrvavadyojyaṃ tatrānilarujāpaham tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛtam

पीतं घृतं पित्तकृच्छ्रं नाशयेत् क्षीरमेव वा दद्यादुत्तरबस्तिं च पित्तकृच्छ्रोपशान्तये

pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīrameva vā dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye

एभिरेव कृतः स्नेहस्त्रिविधेष्वपि बस्तिषु हितं विरेचनं चेक्षुक्षीरद्रा क्षारसैर्युतम्

ebhireva kṛtaḥ snehastrividheṣvapi bastiṣu hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrā kṣārasairyutam

सुरसोषकमुस्तादौ वरुणादौ च यत् कृतम् तैलं तथा यवाग्वादि कफाघाते प्रशस्यते

surasoṣakamustādau varuṇādau ca yat kṛtam tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate

यथादोषोच्छ्रयं कुर्यादेतानेव च सर्वजे फल्गुवृश्चीरदर्भाश्मसारचूर्णं च वारिणा

yathādoṣocchrayaṃ kuryādetāneva ca sarvaje phalguvṛścīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā

सुरेक्षुरसदर्भाम्बुपीतं कृच्छ्ररुजापहम् तथाऽभिघातजे कुर्यात् सद्योव्रणचिकित्सितम्

surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpaham tathā'bhighātaje kuryāt sadyovraṇacikitsitam

मूत्रकृच्छ्रे शकृज्जाते कार्या वातहरी क्रिया स्वेदावगाहावभ्यङ्गबस्तिचूर्णक्रियास्तथा

mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyāstathā

ये त्वन्ये तु तथा कृच्छ्रे तयोः प्रोक्तः क्रियाविधिः

ye tvanye tu tathā kṛcchre tayoḥ proktaḥ kriyāvidhiḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधो नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrakṛcchrapratiṣedho nāma ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ