4. Suśruta Saṃhitā (part 4 of 4)

षष्टितमोऽध्यायः

अथातोऽमानुषोपसर्गप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'mānuṣopasargapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

निशाचरेभ्यो रक्ष्यस्तु नित्यमेव क्षतातुरः इति यत् प्रागभिहितं विस्तरस्तस्य वक्ष्यते

niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ iti yat prāgabhihitaṃ vistarastasya vakṣyate

गुह्यानागतविज्ञानमनवस्थाऽसहिष्णुता क्रिया वाऽमानुषी यस्मिन् सग्रहः परिकीर्त्यते

guhyānāgatavijñānamanavasthā'sahiṣṇutā kriyā vā'mānuṣī yasmin sagrahaḥ parikīrtyate

अशुचिं भिन्नमर्यादं क्षतं वा यदि वाऽक्षतम् हिंस्युर्हिंसाविहारार्थं सत्कारार्थमथापि वा

aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi vā

असङ्ख्येया ग्रहगणा ग्रहाधिपतयस्तु ये व्यज्यन्ते विविधाकारा भिद्यन्ते ते तथाऽष्टधा

asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayastu ye vyajyante vividhākārā bhidyante te tathā'ṣṭadhā

देवास्तथा शत्रुगणाश्च तेषां गन्धर्वयक्षाः पितरो भुजङ्गाः रक्षांसि या चापि पिशाचजातिरेषोऽष्टको देवगणो ग्रहाख्यः

devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ

संतुष्टः शुचिरपि चेष्टगन्धमाल्यो निस्तन्द्री ह्यवितथसंस्कृतप्रभाषी तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः

saṃtuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyo nistandrī hyavitathasaṃskṛtaprabhāṣī tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ

संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः सन्तुष्टो भवति न चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति च देवशत्रुजुष्टः

saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ

हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी तम्भीरो द्रुतमतिरल्पवाक् सहिष्णुः तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī tambhīro drutamatiralpavāk sahiṣṇuḥ tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

प्रेतेभ्यो विसृजति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भुक्तो भवति पितृग्रहाभिभूतः

pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto bhavati pitṛgrahābhibhūtaḥ

भूमौ यः प्रसरति सर्पवत् कदाचित् सृक्किण्यौ विलिखति जिह्वया तथैव निद्रा लुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्विज्ञेयो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः

bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit sṛkkiṇyau vilikhati jihvayā tathaiva nidrā lurguḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ

मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विड् भवति च रक्षसा गृहीतः

māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā gṛhītaḥ

उद्धस्तः कृशपरुषश्चिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथाऽतिलोलः बह्वाशी विजनहिमाम्बुरात्रिसेवी व्याविग्नो भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः

uddhastaḥ kṛśaparuṣaścirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ bahvāśī vijanahimāmburātrisevī vyāvigno bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ

स्थूलाक्षस्त्वरितगतिः स्वफेनलेही निद्रा लुः पतति च कम्पते च योऽति यश्चाद्रि द्विरदनगादिविच्युतः सन् संसृष्टो न भवति वार्धकेन जुष्टः

sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrā luḥ patati ca kampate ca yo'ti yaścādri dviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena juṣṭaḥ

देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां यक्षाश्च प्रतिपद्यथ

devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha

कृष्णक्षये च पितरः पञ्चम्यामपि चोरगाः रक्षांसि निशि पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति च

kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ pañcamyāmapi coragāḥ rakṣāṃsi niśi paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti ca

दर्पणादीन् यथा छाया शितोष्णं प्राणिनो यथा स्वमणिं भास्करस्योस्रा यथा देहं च देहधृक् विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणम्

darpaṇādīn yathā chāyā śitoṣṇaṃ prāṇino yathā svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam

तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमाश्च सत्यम् गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम्

tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamāśca satyam guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam

न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः

na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ

तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसंख्याः असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तमाविशन्ति

teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti

निशाचराणां तेषां हि ये देवगणमाश्रिताः ते तु तत्सत्त्वसंसर्गाद्विज्ञेयास्तु तदञ्जनाः

niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ te tu tatsattvasaṃsargādvijñeyāstu tadañjanāḥ

देवग्रहा इति पुनः प्रोच्यन्तेऽशुचयश्च ये देववच्च नमस्यन्ते प्रत्यर्थ्यन्ते च देववत्

devagrahā iti punaḥ procyante'śucayaśca ye devavacca namasyante pratyarthyante ca devavat

स्वामिशीलक्रियाचाराः क्रम एष सुरादिषु निरृतेर्या दुहितरस्तासां स प्रसवः स्मृतः

svāmiśīlakriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu nirṛteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ

सत्यत्वादपवृत्तेषु वृत्तिस्तेषां गणैः कृता हिंसाविहारा ये केचिद्देवभावमुपाश्रिताः

satyatvādapavṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvamupāśritāḥ

भूतानीति कृता संज्ञा तेषां संज्ञाप्रवक्तृभिः ग्रहसंज्ञानि भूतानि यस्माद्वेत्त्यनया भिषक्

bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ saṃjñāpravaktṛbhiḥ grahasaṃjñāni bhūtāni yasmādvettyanayā bhiṣak

विद्यया भूतविद्यात्वमत एव निरुच्यते तेषां शान्त्यर्थमन्विच्छन् वैद्यस्तु सुसमाहितः

vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyastu susamāhitaḥ

जपैः सनियमैर्होमैरारभेत चिकित्सितुम् रक्तानि गन्धमाल्यानि बीजानि मधुसर्पिषी

japaiḥ saniyamairhomairārabheta cikitsitum raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī

भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिरुच्यते वस्त्राणि गन्धमाल्यानि मांसानि रुधिराणि च

bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni rudhirāṇi ca

यानि येषां यथेष्टानि तानि तेभ्यः प्रदापयेत् हिंसन्ति मनुजान् येषु प्रायशो दिवसेषु तु

yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu

दिनेषु तेषु देयानि तद्भूतविनिवृत्तये देवग्रहे देवगृहे हुत्वाऽग्निं प्रापयेद्बलिम्

dineṣu teṣu deyāni tadbhūtavinivṛttaye devagrahe devagṛhe hutvā'gniṃ prāpayedbalim

कुशस्वस्तिकपूपाज्यच्छत्रपायससंभृतम् असुराय यथाकालं विदध्याच्चत्वरादिषु

kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃbhṛtam asurāya yathākālaṃ vidadhyāccatvarādiṣu

गन्धर्वस्य गवां मध्ये मद्यमांसाम्बुजाङ्गलम् हृद्ये वेश्मनि यक्षस्य कुल्माषासृक्सुरादिभिः

gandharvasya gavāṃ madhye madyamāṃsāmbujāṅgalam hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ

अतिमुक्तककुन्दाब्जैः पुष्पैश्च वितरेद्बलिम् नद्यां पितृग्रहायेष्टं कुशास्तरणभूषितम्

atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiśca vitaredbalim nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam

तत्रैवोपहरेच्चापि नागाय विविधं बलिम् चतुष्पथे राक्षसस्य भीमेषु गहनेषु वा

tatraivopahareccāpi nāgāya vividhaṃ balim catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā

शून्यागारे पिशाचस्य तीव्रं बलिमुपाहरेत् पूर्वमाचरितैर्मन्त्रैर्भूतविद्यानिदर्शितैः

śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ

न शक्या बलिभिर्जेतुं योगैस्तान् समुपाचरेत् अजर्क्षचर्मरोमाणि शल्यकोलूकयोस्तथा

na śakyā balibhirjetuṃ yogaistān samupācaret ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayostathā

हिङ्गु मूत्रं च बस्तस्य धूममस्य प्रयोजयेत् एतेन शाम्यति क्षिप्रं बलवानपि यो ग्रहः

hiṅgu mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya prayojayet etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ

गजाह्वपिप्पलीमूलव्योषामलकसर्षपान् गोधानकुलमार्जारऋष्यपित्तप्रपेषितान्

gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān

नस्याभ्यञ्जनसेकेषु विदध्याद्योगतत्त्ववित् खराश्वाश्वतरोलूककरभश्वशृगालजम्

nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyādyogatattvavit kharāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam

पुरीषं गृध्रकाकानां वराहस्य च पेषयेत् बस्तमूत्रेण तत्सिद्धं तैलं स्यात् पूर्ववद्धितम्

purīṣaṃ gṛdhrakākānāṃ varāhasya ca peṣayet bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam

शिरीषबीजं लशुनं शुण्ठीं सिद्धार्थकं वचाम् मञ्जिष्ठां रजनीं कृष्णां बस्तमूत्रेण पेषयेत्

śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet

वर्त्यश्छायाविशुष्कास्ताः सपित्ता नयनाञ्जनम् नक्तमालफलं व्योषं मूलं श्योनाकबिल्वयोः

vartyaśchāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāñjanam naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ

हरिद्रे च कृता वर्त्यः पूर्ववन्नयनाञ्जनम् सैन्धवं कटुकां हिङ्गुं वयःस्थां च वचामपि बस्तमूत्रेण संपिष्टं मत्स्यपित्तेन पूर्ववत्

haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanāñjanam saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅguṃ vayaḥsthāṃ ca vacāmapi bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ matsyapittena pūrvavat

ये ये ग्रहा न सिध्यन्ति सर्वेषां नयनाञ्जनम् पुराणसर्पिर्लशुनं हिङ्गु सिद्धार्थकं वचा

ye ye grahā na sidhyanti sarveṣāṃ nayanāñjanam purāṇasarpirlaśunaṃ hiṅgu siddhārthakaṃ vacā

गोलोमी चाजलोमी च भूतकेशी जटा तथा कुक्कुटा सर्पगन्धा च तथा काणविकाणिके

golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā tathā kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike

वज्रप्रोक्ता वयःस्था च शृङ्गी मोहनवल्लिका अर्कमूलं त्रिकटुकं लता स्रोतोजमञ्जनम्

vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojamañjanam

नैपाली हरितालं च रक्षोघ्ना ये च कीर्तिताः सिंहव्याघ्रर्क्षमार्जारद्वीपिवाजिनवां तथा

naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca kīrtitāḥ siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājinavāṃ tathā

श्वाविच्छल्यकगोधानामुष्ट्रस्य नकुलस्य च विट्त्वग्रोमवसामूत्ररक्तपित्तनखादयः

śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya nakulasya ca viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ

अस्मिन् वर्गे भिषक् कुर्यात्तैलानि च घृतानि च पानाभ्यञ्जननस्येषु तानि योज्यानि जानता

asmin varge bhiṣak kuryāttailāni ca ghṛtāni ca pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā

अवपीडेऽञ्जने चैव विदध्याद्गुटिकीकृतम् विदधीत परीषेके क्वथितं चूर्णितं तथा

avapīḍe'ñjane caiva vidadhyādguṭikīkṛtam vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā

उद्धूलने श्लक्ष्णपिष्टं प्रदेहे चावचारयेत् एष सर्वविकारांस्तु मानासानपराजितः

uddhūlane ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet eṣa sarvavikārāṃstu mānāsānaparājitaḥ

हन्यादल्पेन कालेन स्नेहादिरपि च क्रमः न चाचौक्षं प्रयुञ्जीत प्रयोगं देवताग्रहे

hanyādalpena kālena snehādirapi ca kramaḥ na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe

ऋते पिशाचादन्यत्र प्रतिकूलं न चाचरेत् वैद्यातुरौ निहन्युस्ते ध्रुवं क्रुद्धा महौजसः

ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ

हिताहितीये यच्चोक्तं नित्यमेव समाचरेत् ततः प्राप्स्यति सिद्धिं च यशश्च विपुलं भिषक्

hitāhitīye yaccoktaṃ nityameva samācaret tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaśca vipulaṃ bhiṣak

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रेऽमानुषोपसर्गप्रतिषेधो नाम षष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre'mānuṣopasargapratiṣedho nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

एकषष्टितमोऽध्यायः

अथातोऽपस्मारप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'pasmārapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानमपश्च परिवर्जने अपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत्

smṛtirbhūtārthavijñānamapaśca parivarjane apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt

मिथ्यातियोगेन्द्रि यार्थकर्मणामभिसेवनात् विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मलैः

mithyātiyogendri yārthakarmaṇāmabhisevanāt viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ

वेगनिग्रहशीलानामहिताशुचिभोजिनाम् रजस्तमोभिभूतानां गच्छतां च रजस्वलाम्

veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām

तथा कामभयोद्वेगक्रोधशोकादिभिर्भृशम् चेतस्यभिहते पुंसामपस्मारोऽभिजायते

tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam cetasyabhihate puṃsāmapasmāro'bhijāyate

हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता निद्रा नाशश्च तस्मिंस्तु भविष्यति भवन्त्यथ

hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā nidrā nāśaśca tasmiṃstu bhaviṣyati bhavantyatha

संज्ञावहेषु स्रोतःसु दोषव्याप्तेषु मानवः रजस्तमःपरीतेषु मूढो भ्रान्तेन चेतसा

saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā

विक्षिपन् हस्तपादं च विजिह्मभ्रूर्विलोचनः दन्तान् खादन् वमन् फेनं विवृताक्षः पतेत् क्षितौ

vikṣipan hastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ dantān khādan vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patet kṣitau

अल्पकालान्तरम् चापि पुनः संज्ञां लभेत सः सोऽपस्मार इति प्रोक्तः स च दृष्टश्चतुर्विधः

alpakālāntaram cāpi punaḥ saṃjñāṃ labheta saḥ so'pasmāra iti proktaḥ sa ca dṛṣṭaścaturvidhaḥ

वातपित्तकफैर्नॄणां चतुर्थः सन्निपाततः वेपमानो दशन् दन्तान् श्वसन् फेनं वमन्नपि

vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ vepamāno daśan dantān śvasan phenaṃ vamannapi

यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं कृष्णं मामनुधावति ततो मे चित्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारोऽनिलात्मकः

yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati tato me cittanāśaḥ syāt so'pasmāro'nilātmakaḥ

तृट्तापस्वेदमूर्च्छार्तो धुन्वन्नङ्गानि विह्वलः यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं पीतं मामनुधावति

tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni vihvalaḥ yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ māmanudhāvati

ततो मे चित्तनाशः स्यात् स पित्तभव उच्यते शीतहृल्लासनिद्रा र्तः पतन् भूमौ वमन् कफम्

tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate śītahṛllāsanidrā rtaḥ patan bhūmau vaman kapham

यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं शुक्लं मामनुधावति ततो मे चित्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारः कफात्मकः

yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati tato me cittanāśaḥ syāt so'pasmāraḥ kaphātmakaḥ

हृदि तोदस्तृडुत्क्लेदस्त्रिष्वप्येतेषु संख्यया प्रलापः कूजनं क्लेशः प्रत्येकं तु भवेदिह

hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha

सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे अनिमित्तागमाद्व्याधेर्गमनादकृतेऽपि च

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje animittāgamādvyādhergamanādakṛte'pi ca

आगमाच्चाप्यपस्मारं वदन्त्यन्ये न दोषजम् क्रमोपयोगाद्दोषाणां क्षणिकत्वात्तथैव च

āgamāccāpyapasmāraṃ vadantyanye na doṣajam kramopayogāddoṣāṇāṃ kṣaṇikatvāttathaiva ca

आगमाद्वैश्वरूप्याच्च स तु निर्वर्ण्यते बुधैः देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित्

āgamādvaiśvarūpyācca sa tu nirvarṇyate budhaiḥ deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit

शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुद्भवः स्थायिनः केचिदल्पेन कालेनाभिप्रवर्धिताः

śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ

दर्श्यन्ति विकारांस्तु विश्वरूपान्निसर्गतः अपस्मारो महाव्याधिस्तस्माद्दोषज एव तु

darśyanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ apasmāro mahāvyādhistasmāddoṣaja eva tu

तस्य कार्यो विधिः सर्वो य उन्मादेषु वक्ष्यते पुराणसर्पिषः पानमभ्यङ्गश्चैव पूजितः

tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaścaiva pūjitaḥ

उपयोगो ग्रहोक्तानां योगानां तु विशेषतः ततः सिध्यन्ति ते सर्वे योगैरन्यैश्च साधयेत् शिग्रुकट्वङ्गकिण्वाहिनिम्बत्वग्रससाधितम्

upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ tataḥ sidhyanti te sarve yogairanyaiśca sādhayet śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam

चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलमभ्यञ्जने हितम् गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवामपि

caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitam godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi

पित्तेषु सिद्धं तैलं च पानाभ्यङ्गेषु पूजितम् तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरश्चापि विशोधयेत्

pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu pūjitam tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śiraścāpi viśodhayet

पूजां रुद्र स्य कुर्वीत तद्गणानां च नित्यशः वातिकं बस्तिभिश्चापि पैत्तिकं तु विरेचनैः

pūjāṃ rudra sya kurvīta tadgaṇānāṃ ca nityaśaḥ vātikaṃ bastibhiścāpi paittikaṃ tu virecanaiḥ

कफजं वमनैर्धीमानपस्मारमुपाचरेत् कुलत्थयवकोलानि शणबीजं पलङ्कषाम्

kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām

जटिलां पञ्चमूल्यौ द्वे पथ्यां चोत्क्वाथ्य यत्नतः बस्तमूत्रयुतं सर्पिः पचेत्तद्वातिके हितम्

jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya yatnataḥ bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam

काकोल्यादिप्रतीवापं सिद्धं च प्रथमे गणे पयोमधुसितायुक्तं घृतं तत् पैत्तिके हितम्

kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam

कृष्णावचामुस्तकाद्यैर्युक्तमारग्वधादिके पक्वं च मूत्रवर्गे तु श्लेष्मापस्मारिणे हितम्

kṛṣṇāvacāmustakādyairyuktamāragvadhādike pakvaṃ ca mūtravarge tu śleṣmāpasmāriṇe hitam

सुरद्रुमवचाकुष्ठसिद्धार्थव्योषहिङ्गुभिः मञ्जिष्ठारजनीयुग्मसमङ्गात्रिफलाम्बुदैः

suradrumavacākuṣṭhasiddhārthavyoṣahiṅgubhiḥ mañjiṣṭhārajanīyugmasamaṅgātriphalāmbudaiḥ

करञ्जबीजशैरीषगिरिकर्णीहुताशनैः सिद्धं सिद्धार्थकं नाम सर्पिर्मूत्रचतुर्गुणम्

karañjabījaśairīṣagirikarṇīhutāśanaiḥ siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma sarpirmūtracaturguṇam

कृमिकुष्ठगरश्वासबलासविषमज्वरान् सर्वभूतग्रहोन्मादानपस्मारांश्च नाशयेत्

kṛmikuṣṭhagaraśvāsabalāsaviṣamajvarān sarvabhūtagrahonmādānapasmārāṃśca nāśayet

दशमूलेन्द्र वृक्षत्वङ्मूर्वाभार्गीफलत्रिकैः शम्पाकश्रेयसीसप्तपर्णापामार्गफल्गुभिः

daśamūlendra vṛkṣatvaṅmūrvābhārgīphalatrikaiḥ śampākaśreyasīsaptaparṇāpāmārgaphalgubhiḥ

शृतैः कल्कैश्च भूनिम्बपूतीकव्योषचित्रकैः त्रिवृत्पाठानिशायुग्मसारिवाद्वयपौष्करैः

śṛtaiḥ kalkaiśca bhūnimbapūtīkavyoṣacitrakaiḥ trivṛtpāṭhāniśāyugmasārivādvayapauṣkaraiḥ

कटुकायासदन्त्युग्रानीलिनीक्रिमिशत्रुभिः सर्पिरेभिश्च गोक्षीरदधिमूत्रशकृद्र सैः

kaṭukāyāsadantyugrānīlinīkrimiśatrubhiḥ sarpirebhiśca gokṣīradadhimūtraśakṛdra saiḥ

साधितं पञ्चगव्याख्यं सर्वापस्मारभूतनुत् चातुर्थकक्षयश्वासानुन्मादांश्च नियच्छति

sādhitaṃ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārabhūtanut cāturthakakṣayaśvāsānunmādāṃśca niyacchati

भार्गीशृते पचेत् क्षीरे शालितण्डुलपायसम् त्र्! यहं शुद्धाय तं भोक्तुं वराहायोपकल्पयेत्

bhārgīśṛte pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasam tr! yahaṃ śuddhāya taṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet

ज्ञात्वा च मधुरीभूतं तं विशस्यान्नमुद्धरेत् त्रीन् भागांस्तस्य चूर्णस्य किण्वभागेन संसृजेत्

jñātvā ca madhurībhūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet trīn bhāgāṃstasya cūrṇasya kiṇvabhāgena saṃsṛjet

मण्डोदकार्थे देयश्च भार्गीक्वाथः सुशीतलः शुद्धे कुम्भे निदध्याच्च संभारं तं सुरां ततः

maṇḍodakārthe deyaśca bhārgīkvāthaḥ suśītalaḥ śuddhe kumbhe nidadhyācca saṃbhāraṃ taṃ surāṃ tataḥ

जातगन्धां जातरसां पाययेदातुरं भिषक् सिरां विध्येदथ प्राप्तां मङ्गल्यानि च धारयेत्

jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayedāturaṃ bhiṣak sirāṃ vidhyedatha prāptāṃ maṅgalyāni ca dhārayet

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रेऽपस्मारप्रतिषेधो नाम एकषष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre'pasmārapratiṣedho nāma ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

द्विषष्टितमोऽध्यायः

अथात उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta unmādapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

मदयन्त्युद्धता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः

madayantyuddhatā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ

एकैकशः समस्तैश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते

ekaikaśaḥ samastaiśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate

विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्ति च

viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca

मोहोद्वेगौ स्वनः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम् अत्युत्साहोऽरुचिश्चान्ने स्वप्ने कलुषभोजनम्

mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam atyutsāho'ruciścānne svapne kaluṣabhojanam

वायुनोन्मथनं चापि भ्रमश्चक्रगतस्य वा यस्य स्यादचिरेणैव उन्मादं सोऽधिगच्छति

vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaścakragatasya vā yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so'dhigacchati

रूक्षच्छविः परुषवाग्धमनीततो वा शीतातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः आस्फोटयत्यटति गायति नृत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्यनिलप्रकोपात्

rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā śītāturaḥ kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ āsphoṭayatyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpyanilaprakopāt

तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनिद्र श्छायाहिमानिलजलान्तविहारसेवी तीक्ष्णो हिमाम्बुनिचयेऽपि स वह्निशङ्की पित्ताद्दिवा नभसि पश्यति तारकाश्च

tṛṭsvedadāhabahulo bahubhugvinidra śchāyāhimānilajalāntavihārasevī tīkṣṇo himāmbunicaye'pi sa vahniśaṅkī pittāddivā nabhasi paśyati tārakāśca

छर्द्यग्निसादसदनारुचिकासयुक्तो योषिद्विविक्तरतिरल्पमतिप्रचारः निद्रा परोऽल्पकथनोऽल्पभुगुष्णसेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात्

chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣidviviktaratiralpamatipracāraḥ nidrā paro'lpakathano'lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt

सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति

sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ saṃharṣitā iva ca liṅgamudīrayanti

चौरैर्नरेन्द्र पुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाद्वा गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः

caurairnarendra puruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ

चित्रं स जल्पति मनोनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसंज्ञः रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रि यभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेत् परासुः

citraṃ sa jalpati manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati roditi mūḍhasaṃjñaḥ raktekṣaṇo hatabalendri yabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha bhavet parāsuḥ

स्निग्धं स्विन्नं तु मनुजमुन्मादार्तं विशोधयेत् तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरसश्च विरेचनैः

snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ viśodhayet tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śirasaśca virecanaiḥ

विविधैरवपीडैश्च सर्षपस्नेहसंयुतैः योजयित्वा तु तच्चूर्णं घ्राणे तस्य प्रयोजयेत्

vividhairavapīḍaiśca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya prayojayet

सततं धूपयेच्चैनं श्वगोमांसैः सुपूतिभिः सर्षपानां च तैलेन नस्याभ्यङ्गौ हितौ सदा

satataṃ dhūpayeccainaṃ śvagomāṃsaiḥ supūtibhiḥ sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā

दर्शयेदद्भुतान्यस्य वदेन्नाशं प्रियस्य वा भीमाकारैर्नरैर्नागैर्दान्तैर्व्यालैश्च निर्विषैः

darśayedadbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiśca nirviṣaiḥ

भीषयेत् संयतं पाशैः कशाभिर्वाऽथ ताडयेत् यन्त्रयित्वा सुगुप्तं वां त्रासयेत्तं तृणाग्निना

bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhirvā'tha tāḍayet yantrayitvā suguptaṃ vāṃ trāsayettaṃ tṛṇāgninā

जलेन तर्जयेद्वाऽपि रज्जुघातैर्विभावयेत् बलवांश्चापि संरक्षेत् जलेऽन्तः परिवासयेत् प्रतुदेदारया चैनं मर्माघातं विवर्जयेत् वेश्मनोऽन्तः प्रविश्यैनं रक्षंस्तद्वेश्म दीपयेत्

jalena tarjayedvā'pi rajjughātairvibhāvayet balavāṃścāpi saṃrakṣet jale'ntaḥ parivāsayet pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet veśmano'ntaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃstadveśma dīpayet

सापिधाने जरत्कूपे सततं वा निवासयेत् त्र्! यहात्त्र्! यहाद्यवागूश्च तर्पणान् वा प्रदापयेत्

sāpidhāne jaratkūpe satataṃ vā nivāsayet tr! yahāttr! yahādyavāgūśca tarpaṇān vā pradāpayet

केवलानम्बुयुक्तान् वा कुल्माषान् वा बहुश्रुतः हृद्यं यद्दीपनीयं च तत्पथ्यम् तस्य भोजयेत्

kevalānambuyuktān vā kulmāṣān vā bahuśrutaḥ hṛdyaṃ yaddīpanīyaṃ ca tatpathyam tasya bhojayet

--ब्राह्मीमैन्द्री ं! विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु सुरां जटाम् विषघ्नीं लशुनं रास्नां विशल्यां सुरसां वचाम्

--brāhmīmaindrī ṃ! viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ jaṭām viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām

ज्योतिष्मतीं नागरं च अनन्तामभयां तथा सौराष्ट्रीं च समांशानि गजमूत्रेण पेषयेत्

jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca anantāmabhayāṃ tathā saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni gajamūtreṇa peṣayet

छायाविशुष्कास्तद्वर्तीर्योजयेद्विधिकोविदः अवपीडेऽञ्जनेऽभ्यङ्गे नस्ये धूमे प्रलेपने

chāyāviśuṣkāstadvartīryojayedvidhikovidaḥ avapīḍe'ñjane'bhyaṅge nasye dhūme pralepane

उरोपाङ्गललाटेषु सिराश्चास्य विमोक्षयेत् अपस्मारक्रियां चापि ग्रहोद्दिष्टां च कारयेत्

uropāṅgalalāṭeṣu sirāścāsya vimokṣayet apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet

शान्तदोषं विशुद्धं च स्नेहबस्तिभिराचरेत् उन्मादेषु च सर्वेषु कुर्याच्चित्तप्रसादनम् मृदुपूर्वां मदेऽप्येवं क्रियां मृद्वीं प्रयोजयेत्

śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhirācaret unmādeṣu ca sarveṣu kuryāccittaprasādanam mṛdupūrvāṃ made'pyevaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet

शोकशल्यं व्यपनयेदुन्मादे पञ्चमे भिषक् विषजे मृदुपूर्वां च विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम्

śokaśalyaṃ vyapanayedunmāde pañcame bhiṣak viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet kriyām

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

त्रिषष्टितमोऽध्यायः

अथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto rasabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः त्रिषष्ट्या रसभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते

doṣāṇāṃ pañcadaśadhā prasaro'bhihitastu yaḥ triṣaṣṭyā rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate

अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा रसनेदत्रिषष्टिं तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत्

avidagdhā vidagdhāśca bhidyante te triṣaṣṭidhā rasanedatriṣaṣṭiṃ tu vīkṣya vīkṣyāvacārayet

एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् दोषाणां तत्र मतिमान् त्रिषष्टिं तु प्रयोजयेत्

ekaikenānugamanaṃ bhāgaśo yadudīritam doṣāṇāṃ tatra matimān triṣaṣṭiṃ tu prayojayet

यथाक्रमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव तु

yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ pañcānukramate yogānamlaścatura eva tu

त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च

trīṃścānugacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayam tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca

तद्यथा--मधुराम्लः १ मधुरलवणः २ मधुरकटुकः ३ मधुरतिक्तः ४ मधुरकषायः ५ एते पञ्चानुक्रान्ता मधुरेण अम्ललवणः १ अम्लकटुकः २ अम्लतिक्तः ३ अम्लकषायः ४ एते चत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन लवणकटुकः १ लवणतिक्तः २ लवणकषायः ३ एते त्रयोऽनुक्रान्ता लवणेन कटुतिक्तः १ कटुकषायः २ द्वावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन तिक्तकषायः १ एक एवानुक्रान्तस्तिक्तेन एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः

tadyathā--madhurāmlaḥ 1 madhuralavaṇaḥ 2 madhurakaṭukaḥ 3 madhuratiktaḥ 4 madhurakaṣāyaḥ 5 ete pañcānukrāntā madhureṇa amlalavaṇaḥ 1 amlakaṭukaḥ 2 amlatiktaḥ 3 amlakaṣāyaḥ 4 ete catvāro'nukrāntā amlena lavaṇakaṭukaḥ 1 lavaṇatiktaḥ 2 lavaṇakaṣāyaḥ 3 ete trayo'nukrāntā lavaṇena kaṭutiktaḥ 1 kaṭukaṣāyaḥ 2 dvāvetāvanukrāntau kaṭukena tiktakaṣāyaḥ 1 eka evānukrāntastiktena evamete pañcadaśa dvikasaṃyogā vyākhyātāḥ

त्रिकान् वक्ष्यामः आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति षडम्लो लवणस्तस्मादर्धमेकं तथा कटुः

trikān vakṣyāmaḥ ādau prayujyamānastu madhuro daśa gacchati ṣaḍamlo lavaṇastasmādardhamekaṃ tathā kaṭuḥ

तद्यथा-मधुराम्ललवणः १ मधुराम्लकटुकः २ मधुराम्लतिक्तः ३ मधु-राम्लकषायः ४ मधुरलवणकटुकः ५ मधुरलवणतिक्तः ६ मधुरलवण-कषायः ७ मधुरकटुकतिक्तः ८ मधुरकटुकषायः ९ मधुरतिक्तकषायः १० एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते अम्ललवणकटुकः १ अम्ललवणतिक्तः २ अम्ललवणकषायः ३ अम्लकटुतिक्तः ४ अ-म्लकटुकषायः ५ अम्लतिक्तकषायः ६ एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयु-ज्यते लवणकटुतिक्तः १ लवणकटुकषायः २ लवणतिक्तकषायः ३ एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते कटुतिक्तकषायः १ एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते एवमेते त्रिकसंयोगा विंशतिर्व्याख्याताः

tadyathā-madhurāmlalavaṇaḥ 1 madhurāmlakaṭukaḥ 2 madhurāmlatiktaḥ 3 madhu-rāmlakaṣāyaḥ 4 madhuralavaṇakaṭukaḥ 5 madhuralavaṇatiktaḥ 6 madhuralavaṇa-kaṣāyaḥ 7 madhurakaṭukatiktaḥ 8 madhurakaṭukaṣāyaḥ 9 madhuratiktakaṣāyaḥ 10 evameṣāṃ daśānāṃ trikasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate amlalavaṇakaṭukaḥ 1 amlalavaṇatiktaḥ 2 amlalavaṇakaṣāyaḥ 3 amlakaṭutiktaḥ 4 a-mlakaṭukaṣāyaḥ 5 amlatiktakaṣāyaḥ 6 evameṣāṃ ṣaṇṇāmādāvamlaḥ prayu-jyate lavaṇakaṭutiktaḥ 1 lavaṇakaṭukaṣāyaḥ 2 lavaṇatiktakaṣāyaḥ 3 evameṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyate kaṭutiktakaṣāyaḥ 1 evamekasyādau kaṭukaḥ prayujyate evamete trikasaṃyogā viṃśatirvyākhyātāḥ

चतुष्कान् वक्ष्यामः चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति चतुरोऽम्लोऽनुगच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु

catuṣkān vakṣyāmaḥ catuṣkarasasaṃyogānmadhuro daśa gacchati caturo'mlo'nugacchecca lavaṇastvekameva tu

मधुराम्ललवणकटुकः १ मधुराम्ललवणतिक्तः २ मधुराम्ललवणकषायः ३ मधुराम्लकटुकतिक्तः ४ मधुराम्लकटुकषायः ५ मधुराम्लतिक्तकषा-यः ६ मधुरलवणकटुकतिक्तः ७ मधुरलवणकटुकषायः ८ मधुरलव-णतिक्तकषायः ९ मधुरकटुतिक्तकषायः १० एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते अम्ललवणकटुतिक्तः १ अम्ललवणकटुकषायः २ अम्ललव-णतिक्तकषायः ३ अम्लकटुतिक्तकषायः ४ एवमेषां चतुर्णामादावम्लः लवणकटुतिक्तकषायः १ एवमेकस्यादौ लवणः एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः

madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ 1 madhurāmlalavaṇatiktaḥ 2 madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ 3 madhurāmlakaṭukatiktaḥ 4 madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ 5 madhurāmlatiktakaṣā-yaḥ 6 madhuralavaṇakaṭukatiktaḥ 7 madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ 8 madhuralava-ṇatiktakaṣāyaḥ 9 madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ 10 evameṣāṃ daśānāmādau madhuraḥ prayujyate amlalavaṇakaṭutiktaḥ 1 amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ 2 amlalava-ṇatiktakaṣāyaḥ 3 amlakaṭutiktakaṣāyaḥ 4 evameṣāṃ caturṇāmādāvamlaḥ lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ 1 evamekasyādau lavaṇaḥ evamete catuṣkarasasaṃyogāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ

पञ्चकान् वक्ष्यामः पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति

pañcakān vakṣyāmaḥ pañcakān pañca madhura ekamamlastu gacchati

मधुराम्ललवणकटुतिक्तः १ मधुराम्ललवणकटुकषायः २ मधुराम्लल-वणतिक्तकषायः ३ मधुराम्लकटुतिक्तकषायः ४ मधुरलवणकटुतिक्तकषायः ५ एवमेषां पञ्चानामादौ मधुरः प्रयुज्यते अम्ललवणकटुतिक्तकषायः १ एवमेकस्यादावम्लः एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः

madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ 1 madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ 2 madhurāmlala-vaṇatiktakaṣāyaḥ 3 madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ 4 madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ 5 evameṣāṃ pañcānāmādau madhuraḥ prayujyate amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ 1 evamekasyādāvamlaḥ evamete ṣaṭ pañcakasaṃyogā vyākhyātāḥ

षट्कमेकं वक्ष्यामः एकस्तु षट्कसंयोगः--मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायः एष एक एव षट्संयोगः

ṣaṭkamekaṃ vakṣyāmaḥ ekastu ṣaṭkasaṃyogaḥ--madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ eṣa eka eva ṣaṭsaṃyogaḥ

एकैकश्च षड्रसा भवन्ति--मधुरः १ अम्लः २ लवणः ३ कटुकः

ekaikaśca ṣaḍrasā bhavanti--madhuraḥ 1 amlaḥ 2 lavaṇaḥ 3 kaṭukaḥ

तिक्तः ५ कषायः ६ इति

tiktaḥ 5 kaṣāyaḥ 6 iti

भवन्ति चात्र-एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः

bhavanti cātra-eṣā triṣaṣṭirvyākhyātā rasānāṃ rasacintakaiḥ doṣabhedatriṣaṣṭyāṃ tu prayoktavyā vicakṣaṇaiḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu rasabhedavikalpādhyāyo nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

चतुःषष्टितमोऽध्यायः

अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

सूत्रस्थाने समुद्दिष्टः स्वस्थो भवति यादृशः तस्य यद्र क्षणं तद्धि चिकित्सायाः प्रयोजनम्

sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ tasya yadra kṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam

तस्य यद्वृत्तमुक्तं हि रक्षणं च मयाऽऽदितः तस्मिन्नर्थाः समासोक्ता विस्तरेणेह वक्ष्यते

tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā''ditaḥ tasminnarthāḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate

यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्ते ते विजानता

yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā

प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु मन्देऽग्नौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादयः

praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu mande'gnau kopamāyānti sarveṣāṃ mārutādayaḥ

तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थं दोषसंहरणाय च कषायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तमपद्र वम्

tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya ca kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadra vam

नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनमेव च देयमन्नं नृपतये यज्जलं चोक्तमादितः

nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ

तप्तावरतमम्भो वा पिबेन्मधुसमायुतम् अह्नि मेघानिलाविष्टेऽत्यर्थशीताम्बुसङ्कुले

taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam ahni meghānilāviṣṭe'tyarthaśītāmbusaṅkule

तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा मतिमांस्तन्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत्

taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret

अत्यम्बुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपांस्त्यजेत् भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि

atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi

शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे यायान्नागवधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः

śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ

दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ

क्षीरेक्षुविकृतिक्षौद्र शालिमुद्गादिजाङ्गलाः श्वेतस्रजश्चन्द्र पादाः प्रदोषे लघु चाम्बरम्

kṣīrekṣuvikṛtikṣaudra śālimudgādijāṅgalāḥ śvetasrajaścandra pādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram

सलिलं च प्रसन्नत्वात् सर्वमेव तदा हितम् सरःस्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु

salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu

प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चानुलेपनम् तिक्तस्य सर्पिषः पानैरसृक्स्रावैश्च युक्तितः

pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ

वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरेचनैः नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवाऽतपम्

varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā'tapam

रात्रौ जागरणं चैव मैथुनं चापि वर्जयेत् हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम्

rātrau jāgaraṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam

ससर्पिस्तैलमहिममशनं हितमुच्यते तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिबेदगुरुभूषितः

sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ

तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्ठेऽवगाहनम् साङ्गारयाने महति कौशेयास्तरणास्तृते

tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe'vagāhanam sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte

शयीत शयने तैस्तैर्वृतो गर्भगृहोदरे स्त्रीः श्लिष्ट्वाऽगुरुधूपाढ्याः पीनोरुजघनस्तनीः

śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare strīḥ śliṣṭvā'gurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ

प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः

prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ

तीक्ष्णरूक्षकटुक्षारकषायं कोष्णमद्र वम् यवमुद्गमधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम्

tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadra vam yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam

व्यायामोऽत्र नियुद्धाध्वशिलानिर्घातजो हितः उत्सादनं तथा स्नानं वनिताः काननानि च

vyāyāmo'tra niyuddhādhvaśilānirghātajo hitaḥ utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca

सेवेत निर्हरेच्चापि हेमन्तोपचितं कफम् शिरोविरेकवमननिरूहकवलादिभिः

seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ

वर्जयेन्मधुरस्निग्धदिवास्वप्नगुरुद्र वान् व्यायाममुष्णमायासं मैथुनं परिशोषि च

varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudra vān vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca

रसांश्चाग्निगुणोद्रि क्तान् निदाघे परिवर्जयेत् सरांसि सरितो वापीर्वनानि रुचिराणि च

rasāṃścāgniguṇodri ktān nidāghe parivarjayet sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca

चन्दनानि परार्ध्यानि स्रजः सकमलोत्पलाः तालवृन्तानिलाहारांस्तथा शीतगृहाणि च

candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca

घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमानि च

gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca śarkarākhaṇḍadigdhāni sugandhīni himāni ca

पानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशर्करान् भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्र वम्

pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradra vam

शृतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेण च प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे शयने हर्म्यसंस्थिते

śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite

शयीत चन्दनाद्रा र्ङ्गः! स्पृश्यमानोऽनिलैः सुखैः तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरवस्त्रयः

śayīta candanādrā rṅgaḥ! spṛśyamāno'nilaiḥ sukhaiḥ tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ

पयो मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च बृंहणं चापि यत्किञ्चिदभिष्यन्दि तथैव च

payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca

निदाघोपचितं चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः

nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ

नदीजलं रूक्षमुष्णमुदमन्थं तथाऽतपम् व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवायं चात्र वर्जयेत्

nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathā'tapam vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet

नवान्नरूक्षशीताम्बुसक्तूंश्चापि विवर्जयेत् यवषष्टिकगोधूमान् शालींश्चाप्यनवांस्तथा

navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā

हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छय्यां मृदूत्तराम् सविषप्राणिविण्मूत्रलालादिष्ठीवनादिभिः

harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ

समाप्लुतं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोपमम् वायुना विषदुष्टेन प्रावृषेण्येन दूषितम्

samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam

तद्धि सर्वोपयोगेषु तस्मिन् काले विवर्जयेत् अरिष्टासवमैरेयान् सोपदंशांस्तु युक्तितः

taddhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ

पिबेत् प्रावृषि जीर्णांस्तु रात्रौ तानपि वर्जयेत् निरूहैर्बस्तिभिश्चान्यैस्तथाऽन्यैर्मारुतापहैः

pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet nirūhairbastibhiścānyaistathā'nyairmārutāpahaiḥ

कुपितं शमयेद्वायुं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्तते नरः

kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ

घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन अत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारान् वक्ष्यामः तत्र शीतोष्णस्निग्धरूक्षद्र वशुष्कैककालिकद्विकालिकौषधयुक्तमात्राहीनदोषप्रशमनवृत्त्यर्थाः

ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ tatra śītoṣṇasnigdharūkṣadra vaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ

तृष्णोष्णमददाहार्तान् रक्तपित्तविषातुरान् मूर्च्छार्तान् स्त्रीषु च क्षीणान् शीतैरन्नैरुपाचरेत्

tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret

कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्नेहपायिनः अक्लिन्नकायांश्च नरानुष्णैरन्नैरुपाचरेत्

kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ aklinnakāyāṃśca narānuṣṇairannairupācaret

वातिकान् रूक्षदेहांश्च व्यवायोपहतांस्तथा व्यायामिनश्चापि नरान् स्निग्धैरन्नैरुपाचरेत्

vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret

मेदसाऽभिपरीतांस्तु स्निग्धान्मेहातुरानपि कफाभिपन्नदेहांश्च रूक्षैरन्नैरुपाचरेत्

medasā'bhiparītāṃstu snigdhānmehāturānapi kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret

शुष्कदेहान् पिपासार्तान् दुर्बलानपि च द्र वैः प्रक्लिन्नकायान् व्रणिनः शुष्कैर्मेहिन एव च

śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dra vaiḥ praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca

एककालं भवेद्देयो दुर्बलाग्निविवृद्धये समाग्नये तथाऽऽहारो द्विकालमपि पूजितः

ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye samāgnaye tathā''hāro dvikālamapi pūjitaḥ

औषधद्वेषिणे देयस्तथौषधसमायुतः मन्दाग्नये रोगिणे च मात्राहीनः प्रशस्यते

auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate

यथर्तुदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः अतः परं तु स्वस्थानां वृत्त्यर्थं सर्व एव च प्रविचारानिमानेवं द्वादशात्र प्रयोजयेत्

yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet

अत ऊर्ध्वं दशौषधकालान् वक्ष्यामः तत्राभक्तं प्राग्भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्ग्रासं ग्रासान्तरं चेति दशौषधकालाः

ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ tatrābhaktaṃ prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ

तत्राभक्तं तु यत् केवलमेवौषधमुपयुज्यते

tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तथाऽऽमयमसंशयमाशु चैव तद्बालवृद्धवनितामृदवस्तु पीत्वा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā''mayamasaṃśayamāśu caiva tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca

प्राग्भक्तं नाम यत् प्राग्भक्तस्योपयुज्यते

prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate

शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुकृशाङ्गनाभ्यः

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ

अधोभक्तं नाम यदधो भक्तस्येति

adhobhaktaṃ nāma yadadho bhaktasyeti

मध्येभक्तं नाम यन्मध्ये भक्तस्य पीयते

madhyebhaktaṃ nāma yanmadhye bhaktasya pīyate

पीतं यदन्नमुपयुज्य तदूर्ध्वकाये हन्याद्गदान् बहुविधांश्च बलं ददाति मध्ये तु पीतमपहन्त्यविसारिभावाद्ये मध्यदेहमभिभूय भवन्ति रोगाः

pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ

अन्तराभक्तं नाम-यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर्भक्तयोः

antarābhaktaṃ nāma-yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ

सभक्तं नाम यत् सह भक्तेन

sabhaktaṃ nāma yat saha bhaktena

पथ्यं सभक्तमबलाबलयोर्हि नित्यं तद्द्वेषिणामपि तथा शिशुवृद्धयोश्च हृद्यं मनोबलकरं त्वथ दीपनं च पथ्यं सदा भवति चान्तरभक्तकं यत्

pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat

सामुद्गं नाम यद्भक्तस्यादावन्ते च पीयते

sāmudgaṃ nāma yadbhaktasyādāvante ca pīyate

दोषे द्विधा प्रविसृते तु समुद्गसंज्ञमाद्यन्तयोर्यदशनस्य निषेव्यते तु

doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu

मुहुर्मुहुर्नाम-सभक्तमभक्तं वा यदौषधं मुहुर्मुहुरुपयुज्यते

muhurmuhurnāma-sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate

श्वासे मुहुर्मुहुरतिप्रसृते च कासे हिक्कावमीषु स वदन्त्युपयोज्यमेतत्

śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat

ग्रासं तु यत्पिण्डव्यामिश्रम्

grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram

ग्रासान्तरं तु यद्ग्रासान्तरेषु

grāsāntaraṃ tu yadgrāsāntareṣu

ग्रासेषु चूर्णमबलाग्निषु दीपनीयं वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत ग्रासान्तरेषु वितरेद्वमनीयधूमान् श्वासादिषु प्रथितदृष्टगुणांश्च लेहान्

grāseṣu cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān

एवमेते दशौषधकालाः

evamete daśauṣadhakālāḥ

विसृष्टे विण्मूत्रे विशदकरणे देहे च सुलघौ विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति तथाऽन्नश्रद्धायां क्लमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः

visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati tathā'nnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु स्वस्ववृत्ताध्यायो नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

अथातस्तन्त्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātastantrayuktimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे तद्यथा--अधिकरणं १ योगः २ पदार्थः ३ हेत्वर्थः ४ उद्देशः ५ निर्देशः ६ उपदेशः ७ अपदेशः ८ प्रदेशः ९ अतिदेशः १० अपवर्जः ११ वा-क्यशेषः १२ अर्थापत्तिः १३ विपर्ययः १४ प्रसङ्गः १५ एकान्तः १६ अने-कान्तः १७ पूर्वपक्षः १८ निर्णयः १९ अनुमतं २० विधानम् २१ अनाग-तावेक्षणम् २२ अतिक्रान्तावेक्षणं २३ संशयः २४ व्याख्यानं २५ स्व-संज्ञा २६ निर्वचनं २७ निदर्शनं २८ नियोगः २९ विकल्पः ३० समुच्चयः ३१ ऊह्यम् ३२ इति

dvātriṃśattantrayuktayo bhavanti śāstre tadyathā--adhikaraṇaṃ 1 yogaḥ 2 padārthaḥ 3 hetvarthaḥ 4 uddeśaḥ 5 nirdeśaḥ 6 upadeśaḥ 7 apadeśaḥ 8 pradeśaḥ 9 atideśaḥ 10 apavarjaḥ 11 vā-kyaśeṣaḥ 12 arthāpattiḥ 13 viparyayaḥ 14 prasaṅgaḥ 15 ekāntaḥ 16 ane-kāntaḥ 17 pūrvapakṣaḥ 18 nirṇayaḥ 19 anumataṃ 20 vidhānam 21 anāga-tāvekṣaṇam 22 atikrāntāvekṣaṇaṃ 23 saṃśayaḥ 24 vyākhyānaṃ 25 sva-saṃjñā 26 nirvacanaṃ 27 nidarśanaṃ 28 niyogaḥ 29 vikalpaḥ 30 samuccayaḥ 31 ūhyam 32 iti

अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम् उच्यते--वाक्ययोजनमर्थयोजनं च

atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam ucyate--vākyayojanamarthayojanaṃ ca

भवन्ति चात्र श्लोकाः असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः

bhavanti cātra ślokāḥ asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam svavākyasiddhirapi ca kriyate tantrayuktitaḥ

व्यक्ता नोक्तास्तु ये ह्यर्था लीना ये चाप्यनिर्मलाः लेशोक्ता ये च केचित्स्युस्तेषां चापि प्रसाधनम्

vyaktā noktāstu ye hyarthā līnā ye cāpyanirmalāḥ leśoktā ye ca kecitsyusteṣāṃ cāpi prasādhanam

यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा प्रबोधस्य प्रकाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः

yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā prabodhasya prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ

तत्र यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणं यथा-रसं दोषं वा

tatra yamarthamadhikṛtyocyate tadadhikaraṇaṃ yathā-rasaṃ doṣaṃ vā

येन वाक्यं युज्यते स योगः यथा-तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहिंस्राभयावृक्षकपिप्पलीभिः सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तं एवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः

yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ yathā-tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahiṃsrābhayāvṛkṣakapippalībhiḥ siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ityatra tailaṃ siddhaṃ pibediti prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde siddhamiti prayuktaṃ evaṃ dūrasthānāmapi padānāmekīkaraṇaṃ yogaḥ

योऽर्थोऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः पदस्य पदयोः पदानां वाऽर्थः पदा-र्थः अपरिमिताश्च पदार्थाः यथा--स्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्वयोस्त्रयाणां वाऽर्थानामुपपत्तिर्दृश्यते तत्र योऽर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स ग्रहीतव्यः यथा--वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम इत्युक्ते सन्दिह्यते बुद्धिः--कतम-स्य वेदस्योत्पत्तिं वक्ष्यतीति यतः ऋग्वेदादयस्तु वेदाः विद विचारणे वि-द्लृ लाभे इत्येतयोश्च धात्वोरनेकार्थयोः प्रयोगात् तत्र पूर्वापरयोगमुपलभ्य प्रतिपत्तिर्भवति आयुर्वेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरिति एष पदार्थः

yo'rtho'bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padā-rthaḥ aparimitāśca padārthāḥ yathā--snehasvedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayostrayāṇāṃ vā'rthānāmupapattirdṛśyate tatra yo'rthaḥ pūrvāparayogasiddho bhavati sa grahītavyaḥ yathā--vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma ityukte sandihyate buddhiḥ--katama-sya vedasyotpattiṃ vakṣyatīti yataḥ ṛgvedādayastu vedāḥ vida vicāraṇe vi-dlṛ lābhe ityetayośca dhātvoranekārthayoḥ prayogāt tatra pūrvāparayogamupalabhya pratipattirbhavati āyurvedotpattimayaṃ vivakṣuriti eṣa padārthaḥ

यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वार्थः यथा--मृत्पिण्डोऽद्भिः प्रक्लिद्यते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्व्रणः प्रक्लिद्यत इति

yadanyaduktamanyārthasādhakaṃ bhavati sa hetvārthaḥ yathā--mṛtpiṇḍo'dbhiḥ praklidyate tathā māṣadugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ praklidyata iti

समासवचनमुद्देशः यथा-शल्यमिति

samāsavacanamuddeśaḥ yathā-śalyamiti

विस्तरवचनं निर्देशः यथा-शारीरमागन्तुकं चेति

vistaravacanaṃ nirdeśaḥ yathā-śārīramāgantukaṃ ceti

एवमित्युपदेशः यथा--तथा न जागृयाद्रा त्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् इति

evamityupadeśaḥ yathā--tathā na jāgṛyādrā trau divāsvapnaṃ ca varjayet iti

अनेन कारणेनेत्यपदेशः यथाऽपदिश्यते--मधुरः श्लेष्माणमभिवर्धयतीति

anena kāraṇenetyapadeśaḥ yathā'padiśyate--madhuraḥ śleṣmāṇamabhivardhayatīti

प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः यथा--देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तथा यज्ञदत्तस्याप्ययमुद्धरिष्यतीति

prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ yathā--devadattasyānena śalyamuddhṛtaṃ tathā yajñadattasyāpyayamuddhariṣyatīti

प्रकृतस्यानागतस्य साधनमतिदेशः यथा--यतोऽस्य वायुरूर्ध्वमुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति

prakṛtasyānāgatasya sādhanamatideśaḥ yathā--yato'sya vāyurūrdhvamuttiṣṭhate tenodāvartī syāditi

अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः यथा--अस्वेद्या विषोपसृष्टाः अन्यत्र कीटविषादिति

abhivyāpyāpakarṣaṇamapavargaḥ yathā--asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ anyatra kīṭaviṣāditi

येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्येत स वाक्यशेषः यथा--शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरसामित्युक्ते पुरुषग्रहणं विनाऽपि गम्यते पुरुषस्येति

yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa vākyaśeṣaḥ yathā--śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasāmityukte puruṣagrahaṇaṃ vinā'pi gamyate puruṣasyeti

यदकीर्तितमर्थादापद्यते साऽर्थापत्तिः यथा-ओदनं भोक्ष्ये इत्युक्तेऽर्थादापन्नं भवति नायं पिपासुर्यवागूमिति

yadakīrtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ yathā-odanaṃ bhokṣye ityukte'rthādāpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsuryavāgūmiti

यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः यथा--कृशाल्पप्राणभीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढादयः सुचिकित्स्या इति

yadyatrābhihitaṃ tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ yathā--kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ityukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti

प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गः यद्वा प्रकरणान्तरितो योऽर्थोऽसकृदुक्तः समा-प्यते स प्रसङ्गः यथा--पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानमिति वेदोत्पत्तावभिधाय भूतचिन्तायां पुनरुक्तं-यतोऽभिहितं प-ञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति स खल्वेष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृत इति

prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ prasaṅgaḥ yadvā prakaraṇāntarito yo'rtho'sakṛduktaḥ samā-pyate sa prasaṅgaḥ yathā--pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣastasmin kriyā so'dhiṣṭhānamiti vedotpattāvabhidhāya bhūtacintāyāṃ punaruktaṃ-yato'bhihitaṃ pa-ñcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sa khalveṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛta iti

यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः यथा--त्रिवृद्विरेचयति मदनफलं वामयति

yadavadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ yathā--trivṛdvirecayati madanaphalaṃ vāmayati

क्वचित्तथा क्वचिदन्यथेति यः सोऽनेकान्तः यथा--केचिदाचार्या ब्रुवते द्र व्यं प्रधानं केचिद्र सं केचिद्वीर्यं केचिद्विपाकमिति

kvacittathā kvacidanyatheti yaḥ so'nekāntaḥ yathā--kecidācāryā bruvate dra vyaṃ pradhānaṃ kecidra saṃ kecidvīryaṃ kecidvipākamiti

आक्षेपपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः यथा--कथं वातनिमित्ताश्चत्वारः प्रमेहा असाध्या भवन्तीति

ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ yathā--kathaṃ vātanimittāścatvāraḥ pramehā asādhyā bhavantīti

तस्योत्तरं निर्णयः यथा--शरीरं प्रपीड्य पश्चादधो गत्वा वसामेदोमज्जानुविद्धं मूत्रं विसृजति वातः एवमसाध्या वातजा इति

tasyottaraṃ nirṇayaḥ yathā--śarīraṃ prapīḍya paścādadho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ visṛjati vātaḥ evamasādhyā vātajā iti

तथा चोक्तम्-कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुतः अधः प्रकुप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः

tathā coktam-kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ adhaḥ prakupyate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ

परमतमप्रतिषिद्धमनुमतम् यथा--अन्यो ब्रूयात्--सप्त रसा इति तच्चाप्रतिषेधादनुमन्यते कथंचिदिति

paramatamapratiṣiddhamanumatam yathā--anyo brūyāt--sapta rasā iti taccāpratiṣedhādanumanyate kathaṃciditi

प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितं विधानम् यथा--सक्थिमर्माण्येकादश प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितानि

prakaraṇānupūrvyā'bhihitaṃ vidhānam yathā--sakthimarmāṇyekādaśa prakaraṇānupūrvyā'bhihitāni

एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेक्षणम् यथा--श्लोकस्थाने ब्रूयात्--चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति

evaṃ vakṣyatītyanāgatāvekṣaṇam yathā--ślokasthāne brūyāt--cikitsiteṣu vakṣyāmīti

यत्पूर्वमुक्तं तदतिक्रान्तावेक्षणम् यथा--चिकित्सितेषु ब्रूयात्--श्लोकस्थाने यदीरितमिति

yatpūrvamuktaṃ tadatikrāntāvekṣaṇam yathā--cikitsiteṣu brūyāt--ślokasthāne yadīritamiti

उभयहेतुदर्शनं संशयः यथा--तलहृदयाभिघातः प्राणहरः पाणिपादच्छेदनमप्राणहरमिति

ubhayahetudarśanaṃ saṃśayaḥ yathā--talahṛdayābhighātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanamaprāṇaharamiti

तन्त्रेऽतिशयोपवर्णनं व्याख्यानम् यथा--इह पञ्चविंशतिकः पुरुषो व्याख्यायते अन्येष्वायुर्वेदतन्त्रेषु भूतादिप्रभृत्यारभ्य चिन्ता

tantre'tiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam yathā--iha pañcaviṃśatikaḥ puruṣo vyākhyāyate anyeṣvāyurvedatantreṣu bhūtādiprabhṛtyārabhya cintā

अन्यशास्त्रासामान्या स्वसंज्ञा यथा--मिथुनमिति मधुसर्पिषोर्ग्रहणं लोकप्रसिद्धमुदाहरणं वा

anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā yathā--mithunamiti madhusarpiṣorgrahaṇaṃ lokaprasiddhamudāharaṇaṃ vā

निश्चितं वचनं निर्वचनम् यथा--आयुर्विद्यतेऽस्मिन्ननेन वा आयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः

niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam yathā--āyurvidyate'sminnanena vā āyurvindatītyāyurvedaḥ

दृष्टान्तव्यक्तिर्निदर्शनम् यथा--अग्निर्वायुना सहितः कक्षे वृद्धिं गच्छति तथा वातपित्तकफदुष्टो व्रण इति

dṛṣṭāntavyaktirnidarśanam yathā--agnirvāyunā sahitaḥ kakṣe vṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇa iti

इदमेव कर्तव्यमिति नियोगः यथा--पथ्यमेव भोक्तव्यमिति

idameva kartavyamiti niyogaḥ yathā--pathyameva bhoktavyamiti

इदं चेदं चेति समुच्चयः यथा--मांसवर्गे एणहरिणादयो लावतित्तिरिशारङ्गाश्च प्रधानानीति

idaṃ cedaṃ ceti samuccayaḥ yathā--māṃsavarge eṇahariṇādayo lāvatittiriśāraṅgāśca pradhānānīti

इदं वेदं वेति विकल्पः यथा--रसौदनः सघृता यवागूर्वा

idaṃ vedaṃ veti vikalpaḥ yathā--rasaudanaḥ saghṛtā yavāgūrvā

यदनिर्दिष्टं बुद्ध्याऽवगम्यते तदूह्यम् यथा--अभिहितमन्नपानविधौ चतुर्विधं चान्नमुपदिश्यते--भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयमिति एवं चतुर्विधे वक्तव्ये द्विविधमभिहितम् इदमत्रोह्यम्--अन्नपाने विशिष्टयोर्द्वयोर्ग्रहणे कृते चतु-र्णामपि ग्रहणं भवतीति चतुर्विधश्चाहारः प्रविरलः प्रायेण द्विविध एव अतो द्वित्वं प्रसिद्धमिति किञ्चान्यत्--अन्नेन भक्ष्यमवरुद्धं घनसाधर्म्यात् पेयेन लेह्यं द्र वसाधर्म्यात्

yadanirdiṣṭaṃ buddhyā'vagamyate tadūhyam yathā--abhihitamannapānavidhau caturvidhaṃ cānnamupadiśyate--bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyamiti evaṃ caturvidhe vaktavye dvividhamabhihitam idamatrohyam--annapāne viśiṣṭayordvayorgrahaṇe kṛte catu-rṇāmapi grahaṇaṃ bhavatīti caturvidhaścāhāraḥ praviralaḥ prāyeṇa dvividha eva ato dvitvaṃ prasiddhamiti kiñcānyat--annena bhakṣyamavaruddhaṃ ghanasādharmyāt peyena lehyaṃ dra vasādharmyāt

भवन्ति चात्र-सामान्यदर्शनेनासां व्यवस्था संप्रदर्शिता विशेषस्तु यथायोगमुपधार्यो विपश्चिता

bhavanti cātra-sāmānyadarśanenāsāṃ vyavasthā saṃpradarśitā viśeṣastu yathāyogamupadhāryo vipaścitā

द्वात्रिंशद्युक्तयो ह्येतास्तन्त्रसारगवेषणे मया सम्यग्विनिहिताः शब्दार्थन्यायसंयुताः

dvātriṃśadyuktayo hyetāstantrasāragaveṣaṇe mayā samyagvinihitāḥ śabdārthanyāyasaṃyutāḥ

यो ह्येता विधिवद्वेत्ति दीपीभूतास्तु बुद्धिमान् स पूजार्हो भिषक्श्रेष्ठ इति धन्वन्तरेर्मतम्

yo hyetā vidhivadvetti dīpībhūtāstu buddhimān sa pūjārho bhiṣakśreṣṭha iti dhanvantarermatam

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु तन्त्रयुक्तिर्नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu tantrayuktirnāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

षट्षष्टितमोऽध्यायः

अथातो दोषभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto doṣabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

अष्टाङ्गवेदविद्वांसं दिवोदासं महौजसम् छिन्नशास्त्रार्थसंदेहं सूक्ष्मागाधागमोदधिम्

aṣṭāṅgavedavidvāṃsaṃ divodāsaṃ mahaujasam chinnaśāstrārthasaṃdehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim

विश्वामित्रसुतः श्रीमान् सुश्रुतः परिपृच्छति द्विषष्टिर्दोषभेदा ये पुरस्तात्परिकीर्तिताः

viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ

कति तत्रैकशो ज्ञेया द्विशो वाऽप्यथवा त्रिशः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संशयच्छिन्महातपाः

kati tatraikaśo jñeyā dviśo vā'pyathavā triśaḥ tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ

प्रीतात्मा नृपशार्दूलः सुश्रुतायाह तत्त्वतः त्रयो दोषा धातवश्च पुरीषं मूत्रमेव च

prītātmā nṛpaśārdūlaḥ suśrutāyāha tattvataḥ trayo doṣā dhātavaśca purīṣaṃ mūtrameva ca

देहं सन्धारयन्त्येते ह्यव्यापन्ना रसैर्हितैः पुरुषः षोडशकलः प्राणाश्चैकादशैव ये

dehaṃ sandhārayantyete hyavyāpannā rasairhitaiḥ puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva ye

रोगाणां तु सहस्रं यच्छतं विंशतिरेव च शतं च पञ्च द्र व्याणां त्रिसप्तत्यधिकोत्तरम्

rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca śataṃ ca pañca dra vyāṇāṃ trisaptatyadhikottaram

व्यासतः कीर्तितं तद्धि भिन्ना दोषास्त्रयो गुणाः द्विषष्टिधा भवन्त्येते भूयिष्टमिति निश्चयः

vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi bhinnā doṣāstrayo guṇāḥ dviṣaṣṭidhā bhavantyete bhūyiṣṭamiti niścayaḥ

त्रय एव पृथक् दोषा द्विशो नव समाधिकैः त्रयोदशाधिकैकद्विसममध्योल्बणैस्त्रिशः

traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ

पञ्चाशदेवं तु सह भवन्ति क्षयमागतैः क्षीणमध्याधिकक्षीणक्षीणवृद्धैस्तथाऽपरैः

pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ

द्वादशैवं समाख्यातास्त्रयो दोषा द्विषष्टिधा मिश्रा धातुमलैर्दोषा यान्त्यसंख्येयतां पुनः

dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā miśrā dhātumalairdoṣā yāntyasaṃkhyeyatāṃ punaḥ

तस्मात् प्रसङ्गं संयम्य दोषभेदविकल्पनैः रोगं विदित्वोपचरेद्र सभेदैर्यथैरितैः

tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ rogaṃ viditvopacaredra sabhedairyathairitaiḥ

भिषक् कर्ताऽथ करणं रसा दोषास्तु कारणम् कार्यमारोग्यमेवैकमनारोग्यमतोऽन्यथा

bhiṣak kartā'tha karaṇaṃ rasā doṣāstu kāraṇam kāryamārogyamevaikamanārogyamato'nyathā

अध्यायानां तु षट्षष्ट्या ग्रथितार्थपदक्रमम् एवमेतदशेषेण तन्त्रमुत्तरमृद्धिमत्

adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam evametadaśeṣeṇa tantramuttaramṛddhimat

स्पष्टगूढार्थविज्ञानमगाढमन्दचेतसाम् यथाविधि यथाप्रश्नं भवतां परिकीर्तितम्

spaṣṭagūḍhārthavijñānamagāḍhamandacetasām yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam

सहोत्तरं त्वेतदधीत्य सर्वं ब्राह्मं विधानेन यथोदितेन न हीयतेऽर्थान्मनसोऽभ्युपेतादेतद्वचो ब्राह्मतीव सत्यम्

sahottaraṃ tvetadadhītya sarvaṃ brāhmaṃ vidhānena yathoditena na hīyate'rthānmanaso'bhyupetādetadvaco brāhmatīva satyam

;इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे दोषभेदविकल्पो नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः

;iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ