1. Viṣṇu Purāṇa (part 1 of 2)

1,1.0

अथ श्रीविष्णुमहापुराणं विष्णुचित्त्यात्मप्रकाशाख्यश्रीधरीय व्याख्याद्वयोपेतं प्रारभ्यते श्रीमते रामानुजाय नमः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीव्यासं ततो जयमुदीरयेत्

atha śrīviṣṇumahāpurāṇaṃ viṣṇucittyātmaprakāśākhyaśrīdharīya vyākhyādvayopetaṃ prārabhyate śrīmate rāmānujāya namaḥ nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīvyāsaṃ tato jayamudīrayet

---

1,1.1

श्रीसूत उवाच ओं पराशरं मुनिवरं कृतपौर्वाह्निकक्रियम् ।
मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च

śrīsūta uvāca oṃ parāśaraṃ munivaraṃ kṛtapaurvāhnikakriyam |
maitreyaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca

---

1,1.2

त्वत्तो हि वेदाध्ययनम् अधीतम् अखिलं गुरो ।
धर्मशास्त्राणि सर्वाणि तथाङ्गानि यथाक्रमम्

tvatto hi vedādhyayanam adhītam akhilaṃ guro |
dharmaśāstrāṇi sarvāṇi tathāṅgāni yathākramam

---

1,1.3

त्वाप्रसादान् मुनिश्रेष्ट मामन्ये नाकृतश्रमम् ।
वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रयशो येपि विद्विषः

tvāprasādān muniśreṣṭa māmanye nākṛtaśramam |
vakṣyanti sarvaśāstreṣu prayaśo yepi vidviṣaḥ

---

1,1.4

सोहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् ।
बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति

sohamicchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat |
babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati

---

1,1.5

यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चौतच्चराचरम् ।
लीनमासीद्यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च

yanmayaṃ ca jagadbrahmanyataścautaccarācaram |
līnamāsīdyathā yatra layameṣyati yatra ca

---

1,1.6

यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च संभवम् ।
समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः

yatpramāṇāni bhūtāni devādīnāṃ ca saṃbhavam |
samudraparvatānāṃ ca saṃsthānaṃ ca yathā bhuvaḥ

---

1,1.7

सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम ।
देवादीनां तथा वंशान्मनून्मन्वन्तराणिच

sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ pramāṇaṃ munisattama |
devādīnāṃ tathā vaṃśānmanūnmanvantarāṇica

---

1,1.8

कल्पान् कल्पविभागांश् च चातुर्युगविकल्पितान् ।
कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्मांश् च कृत्स्नशः

kalpān kalpavibhāgāṃś ca cāturyugavikalpitān |
kalpāntasya svarūpaṃ ca yugadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ

---

1,1.9

देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन्महामुने ।
वेदशाखाप्रणयनं यथावव्द्यासकर्तृकम्

devarṣipārthivānāṃ ca caritaṃ yanmahāmune |
vedaśākhāpraṇayanaṃ yathāvavdyāsakartṛkam

---

1,1.10

धर्मांश् च ब्रह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् ।
श्रेतुमिच्छाम्यहं सर्वं त्वत्तो वासिष्ठनन्दन

dharmāṃś ca brahmaṇādīnāṃ tathā cāśramavāsinām |
śretumicchāmyahaṃ sarvaṃ tvatto vāsiṣṭhanandana

---

1,1.11

ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् ।
येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने

brahmanprasādapravaṇaṃ kuruṣva mayi mānasam |
yenāhametajjānīyāṃ tvatprasādānmahāmune

---

1,1.12

श्रीपराशर उवाच साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोस्मि पुरातनम् ।
पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह

śrīparāśara uvāca sādhu maitreya dharmajña smāritosmi purātanam |
pituḥ pitā me bhagavān vasiṣṭho yaduvāca ha

---

1,1.13

विश्वामित्रपुयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा ।
श्रुतस्तातस्ततः क्रोधे मैत्रेयाभून्ममातुलः

viśvāmitrapuyuktena rakṣasā bhakṣitaḥ purā |
śrutastātastataḥ krodhe maitreyābhūnmamātulaḥ

---

1,1.14

ततो ऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् ।
भस्मी भूताश् च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः

tato 'haṃ rakṣasāṃ satraṃ vināśāya samārabham |
bhasmī bhūtāś ca śataśastasminsatre niśācarāḥ

---

1,1.15

ततः संक्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्वशेषतः ।
मामुवाच महाभागो वसिष्ठी मत्पितामहः

tataḥ saṃkṣīyamāṇeṣu teṣu rakṣasvaśeṣataḥ |
māmuvāca mahābhāgo vasiṣṭhī matpitāmahaḥ

---

1,1.16

अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि ।
राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस् ते विहितं हि तत्

alamatyantakopena tāta manyumimaṃ jahi |
rākṣasā nāparādhyanti pitus te vihitaṃ hi tat

---

1,1.17

मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कुतः ।
हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्

mūḍhānāmeva bhavati krodho jñānavatāṃ kutaḥ |
hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhukpumān

---

1,1.18

सञ्चिचस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः ।
यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः परः

sañcicasyāpi mahatā vatsa kleśena mānavaiḥ |
yaśasastapasaścaiva krodho nāśakaraḥ paraḥ

---

1,1.19

स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः ।
वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भवः

svargāpavargavyāsedhakāraṇaṃ paramarṣayaḥ |
varjayanti sadā krodhaṃ tāta mā tadvaśo bhavaḥ

---

1,1.20

अलं निशाचरैर् धग्धैर् दीनैर् अनपकारिभिः ।
सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः

alaṃ niśācarair dhagdhair dīnair anapakāribhiḥ |
satraṃ te viramatvetatkṣamāsārā hi sādhavaḥ

---

1,1.21

एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना ।
उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्

evaṃ tātena tenāhamanunīto mahātmanā |
upasaṃhṛtavānsatraṃ sadyastadvākyagauravāt

---

1,1.22

ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
संप्राप्तश् च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः

tataḥ prītaḥ sa bhagavānvasiṣṭho munisattamaḥ |
saṃprāptaś ca tadā tatra pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ

---

1,1.23

पितामहेन दत्तर्घ्यः कृतासनपरिग्रहः ।
मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः

pitāmahena dattarghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ |
māmuvāca mahābhāgo maitreya pulahāgrajaḥ

---

1,1.24

पुलास्त्य उवाच वैरे महति यद्वाक्याद्गुरोरद्याश्रिता क्षमा ।
त्वया तस्मात्समस्तानि भवाञ्शास्त्राणि वेत्स्यति

pulāstya uvāca vaire mahati yadvākyādguroradyāśritā kṣamā |
tvayā tasmātsamastāni bhavāñśāstrāṇi vetsyati

---

1,1.25

संततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः ।
त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्

saṃtaterna mamocchedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ |
tvayā tasmānmahābhāga dadāmyanyaṃ mahāvaram

---

1,1.26

पुराणसंहिताकर्त भवान्वत्स भविष्यति ।
देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्

purāṇasaṃhitākarta bhavānvatsa bhaviṣyati |
devatāpāramārthyaṃ ca yathāvadvetsyate bhavān

---

1,1.27

प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः ।
मत्प्रसादादसंदिग्धा तव वत्स भविष्यति

pravṛtte ca nivṛtte ca karmaṇyastamalā matiḥ |
matprasādādasaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati

---

1,1.28

ततश् च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः ।
पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति

tataś ca prāha bhagavānvasiṣṭho me pitāmahaḥ |
pulastyena yaduktaṃ te sarvametadbhaviṣyati

---

1,1.29

इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता ।
यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्रादखिलं मम

iti pūrvaṃ vasiṣṭhena pulastyena ca dhīmatā |
yaduktaṃ tatsmṛtiṃ yāti tvatpraśrādakhilaṃ mama

---

1,1.30

सो ऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते ।
पुरामसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्

so 'haṃ vadāmyaśeṣaṃ te maitreya paripṛcchate |
purāmasaṃhitāṃ samyak tāṃ nibodha yathātatham

---

1,1.31

विष्णोः सकाशादुद्भुतं जतत्तत्रैव च स्थितम् ।
स्थितिसंयमकर्तासौ जगतोस्य जगच्च सः

viṣṇoḥ sakāśādudbhutaṃ jatattatraiva ca sthitam |
sthitisaṃyamakartāsau jagatosya jagacca saḥ

1,2.1

इति श्रिविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः (1) श्रीपराशर उवाच अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने ।
सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

iti śriviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ (1) śrīparāśara uvāca avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane |
sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave

---

1,2.2

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च ।
वासुदेवाय ताराय सर्वस्थित्यन्तकारिणे

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṅkarāya ca |
vāsudevāya tārāya sarvasthityantakāriṇe

---

1,2.3

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः ।
अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ |
avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave

---

1,2.4

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः ।
मूलभूतो नसम्तस्मै विष्णवे परमात्मने

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ |
mūlabhūto nasamtasmai viṣṇave paramātmane

---

1,2.5

आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमणीयसाम् ।
प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम्

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpyaṇīyāṃsamaṇīyasām |
praṇamya sarvabhūtasthamacyutaṃ puruṣottamam

---

1,2.6

ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः ।
तमेवार्थस्वरूपेण भ्रन्तिदर्शनतः स्थितम्

jñānasvarūpamatyantanirmalaṃ paramārthataḥ |
tamevārthasvarūpeṇa bhrantidarśanataḥ sthitam

---

1,2.7

विष्णु ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् ।
प्रणम्य जगतामीशमजमक्षयमव्ययम्

viṣṇu grasiṣṇuṃ viśvasya sthitau sarge tathā prabhum |
praṇamya jagatāmīśamajamakṣayamavyayam

---

1,2.8

कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः ।
पृष्टः प्रोवाच भगवानब्जयोनिः पितामहः

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ |
pṛṣṭaḥ provāca bhagavānabjayoniḥ pitāmahaḥ

---

1,2.9

तैश् चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे ।
सारस्वताय तेनापि मह्यं सारस्वतेन च

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe |
sārasvatāya tenāpi mahyaṃ sārasvatena ca

---

1,2.10

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः ।
रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ |
rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ

---

1,2.11

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः ।
वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम्

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ |
varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam

---

1,2.12

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः ।
ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते

sarvatrāsau samastaṃ ca vasatyatreti vai yataḥ |
tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate

---

1,2.13

तद्ब्रह्म परमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् ।
एकस्वरूपं तु सदा हेयाभावाच्च निर्मलम्

tadbrahma paramaṃ nityamajamakṣayamavyayam |
ekasvarūpaṃ tu sadā heyābhāvācca nirmalam

---

1,2.14

तदेव सर्वमेवैतद्व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् ।
तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

tadeva sarvamevaitadvyaktāvyaktasvarūpavat |
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

---

1,2.15

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरूषः प्रथमं द्विज ।
व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथापरम्

parasya brahmaṇo rūpaṃ purūṣaḥ prathamaṃ dvija |
vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālastathāparam

---

1,2.16

प्रधानपूरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् ।
पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम्

pradhānapūruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat |
paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,2.17

प्रधानपूरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः ।
रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः

pradhānapūruṣavyaktakālāstu pravibhāgaśaḥ |
rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ

---

1,2.18

व्यक्तं विष्णुस्तथव्यक्तं पुरूषः काल एव च ।
क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇustathavyaktaṃ purūṣaḥ kāla eva ca |
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya

---

1,2.19

अव्यक्तं कारणं यत्तत्प्रधानमृषिसत्तमैः ।
प्रोच्यते प्रकृतिः सीक्ष्मा नित्यं सदसदात्मकम्

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattatpradhānamṛṣisattamaiḥ |
procyate prakṛtiḥ sīkṣmā nityaṃ sadasadātmakam

---

1,2.20

अक्षय्यं नान्यदाधारममेयमजरं ध्रुवम् ।
शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिर् असंहितम्

akṣayyaṃ nānyadādhāramameyamajaraṃ dhruvam |
śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhir asaṃhitam

---

1,2.21

त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् ।
तेनाग्रे सर्वमेवासीव्द्याप्तं वै प्रलयादनु

triguṇaṃ tajjagadyoniranādiprabhavāpyayam |
tenāgre sarvamevāsīvdyāptaṃ vai pralayādanu

---

1,2.22

वेदवादविदो विद्वन्नियता ब्रह्मवादिनः ।
पठन्ति चैतमेवार्थं प्रधानप्रतिपादकम्

vedavādavido vidvanniyatā brahmavādinaḥ |
paṭhanti caitamevārthaṃ pradhānapratipādakam

---

1,2.23

नाहो न रात्रिर्न नभो न भूमिर्नासीत्तमोज्योतिरभूच्च नान्यत् ।
श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यमेकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत्

nāho na rātrirna nabho na bhūmirnāsīttamojyotirabhūcca nānyat |
śrotrādibuddhyānupalabhyamekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃstadāsīt

---

1,2.24

विष्णोः स्वरूपात्परतोदिते द्वे रूपे प्रधानं पुरूषश् च विप्र ।
तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपातरं तद्द्विज कालसंज्ञम्

viṣṇoḥ svarūpātparatodite dve rūpe pradhānaṃ purūṣaś ca vipra |
tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpātaraṃ taddvija kālasaṃjñam

---

1,2.25

प्रकृतौ संस्थितं व्यक्तमतीतप्रलये तु यत् ।
तस्मात्प्राकृतसंज्ञोयमुच्यते प्रतिसंचरः

prakṛtau saṃsthitaṃ vyaktamatītapralaye tu yat |
tasmātprākṛtasaṃjñoyamucyate pratisaṃcaraḥ

---

1,2.26

अनादिर्भगवान्कालो नान्तोस्त द्विज विद्यते ।
अव्युच्छिन्नस्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः

anādirbhagavānkālo nāntosta dvija vidyate |
avyucchinnastatastvete sargasthityantasaṃyamāḥ

---

1,2.27

गुणसाम्ये ततस्तस्मिन्पृथक्पुंसि व्यवस्थिते ।
कालस्वरूपं तद्विष्णोर्मैत्रेय परिवर्तते

guṇasāmye tatastasminpṛthakpuṃsi vyavasthite |
kālasvarūpaṃ tadviṣṇormaitreya parivartate

---

1,2.28

ततस्तु तत्परं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः ।
सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः

tatastu tatparaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ |
sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ

---

1,2.29

प्रधानपुरूषौ चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः ।
क्षोभयामास संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ

pradhānapurūṣau cāpi praviśyātmecchayā hariḥ |
kṣobhayāmāsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau

---

1,2.30

यथा सन्निधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते ।
मनसो नोपकर्तृत्वात्तथासौ परमेश्वरः

yathā sannidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate |
manaso nopakartṛtvāttathāsau parameśvaraḥ

---

1,2.31

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च पुरूषोत्तमः ।
स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वेपि च स्थितः

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca purūṣottamaḥ |
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatvepi ca sthitaḥ

---

1,2.32

विकासाणुस्वरूपैश् च ब्रह्मरूपादिभिस् तथा ।
व्यक्तस्वरूपश् च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā |
vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

---

1,2.33

गुणसाम्यात्ततस्तस्मात्क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ।
गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम

guṇasāmyāttatastasmātkṣetrajñādhiṣṭhitānmune |
guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama

---

1,2.34

प्रधानतत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत्समावृणोत् ।
सात्त्विको राजसश्चैव तामसश् च त्रिधा महान्

pradhānatattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tatsamāvṛṇot |
sāttviko rājasaścaiva tāmasaś ca tridhā mahān

---

1,2.35

प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीज मिवावृतम् ।
वैकारेकस्तैजसश् च भूतादिश्चैव तामसः

pradhānatattvena samaṃ tvacā bīja mivāvṛtam |
vaikārekastaijasaś ca bhūtādiścaiva tāmasaḥ

---

1,2.36

त्रिविधोयमहङ्कारो महत्तत्त्वादजायत ।
भीतेन्द्रियाणां हेतुःस त्रिगुणत्वान्महामुने ।
यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः

trividhoyamahaṅkāro mahattattvādajāyata |
bhītendriyāṇāṃ hetuḥsa triguṇatvānmahāmune |
yathā pradhānena mahānmahatā sa tathā vṛtaḥ

---

1,2.37

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ |
sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam

---

1,2.38

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् ।
अकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot |
akāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha

---

1,2.39

बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो मुणो मतः ।
आकाशं शब्दमात्रं तु स्वर्शमात्रं समावृणोत्

balavānabhavadvāyustasya sparśo muṇo mataḥ |
ākāśaṃ śabdamātraṃ tu svarśamātraṃ samāvṛṇot

---

1,2.40

ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ।
ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

tato vāyurvikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha |
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate

---

1,2.41

स्पर्शमात्रं तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

sparśamātraṃ tu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot |
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha

---

1,2.42

सम्भवन्ति ततोंभांसि रसाधाराणि तानि च ।
रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत्

sambhavanti tatoṃbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca |
rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot

---

1,2.43

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं सस र्जिरे ।
संघातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasa rjire |
saṃghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ

---

1,2.44

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā

---

1,2.45

तन्मात्रण्यविशेषाणि अविशेषास्ततो हि ते

tanmātraṇyaviśeṣāṇi aviśeṣāstato hi te

---

1,2.46

न शान्ता नापि धोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः ।
भूततन्मात्रसर्गोयमहङ्कारात्तु तामसात्

na śāntā nāpi dhorāste na mūḍhāścāviśeṣiṇaḥ |
bhūtatanmātrasargoyamahaṅkārāttu tāmasāt

---

1,2.47

तेजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः

tejasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa |
ekādaśaṃ manaścātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

---

1,2.48

त्वक् चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पञ्च मम् ।
शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज

tvak cakṣurnāsikā jihvā śrotramatra ca pañca mam |
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija

---

1,2.49

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी ।
विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī |
visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate

---

1,2.50

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा ।
शब्दादिभिर् गुणैर् ब्रह्मन्संयुक्तान्युत्तरोत्तरै

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā |
śabdādibhir guṇair brahmansaṃyuktānyuttarottarai

---

1,2.51

शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषस्तेन ते स्मृताः

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣastena te smṛtāḥ

---

1,2.52

नानाविर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सृत्स्त्रशः

nānāviryāḥ pṛthagbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā |
nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭumasamāgamya sṛtstraśaḥ

---

1,2.53

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः ।
एकसंघातलक्ष्याश् च संप्राप्यैक्यमशेषतः

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ |
ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ

---

1,2.54

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च प्रधानानुग्रहेण च ।
महदाद्य विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvācca pradhānānugraheṇa ca |
mahadādya viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te

---

1,2.55

तत्क्रमेण विवृद्धं सज्जलबुद्बुदवत्समम् ।
भूतेभ्योण्डं महाबुद्धे महत्तदुदकेशयम् ।
प्रकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्

tatkrameṇa vivṛddhaṃ sajjalabudbudavatsamam |
bhūtebhyoṇḍaṃ mahābuddhe mahattadudakeśayam |
prakṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānamanuttamam

---

1,2.56

तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपो जगत्पतिः ।
विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpo jagatpatiḥ |
viṣṇurbrahmasvarūpeṇa svayameva vyavasthitaḥ

---

1,2.57

मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश् च महीधराः ।
गर्भोदकं समुद्राश् च तस्यासन्सुमहात्मनः

merurulbamabhūttasya jarāyuś ca mahīdharāḥ |
garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsansumahātmanaḥ

---

1,2.58

साद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर्लोकसंग्रहः ।
तस्मिन्नण्डे ऽभवद्विप्र सदेवासुरमानुषाः

sādridvīpasamudrāś ca sajyotirlokasaṃgrahaḥ |
tasminnaṇḍe 'bhavadvipra sadevāsuramānuṣāḥ

---

1,2.59

वारिवह्न्यनिलाकाशैस् ततो भूतादिना बहिः ।
वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ |
vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādirmahatā tathā

---

1,2.60

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस्तै सर्वैः सहितो महान् ।
एभिर् आवरणैर् अण्डं सप्तभिः प्रकृतैर् वृतम् ।
नालिकेरफलस्यान्तर्बाजं बाह्यदलैर् इव

avyaktenāvṛto brahmaṃstai sarvaiḥ sahito mahān |
ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prakṛtair vṛtam |
nālikeraphalasyāntarbājaṃ bāhyadalair iva

---

1,2.61

जुषन् रजो गुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः ।
ब्रह्माभूत्वास्य जगतो विसृष्टौ संप्रवर्तते

juṣan rajo guṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ |
brahmābhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate

---

1,2.62

सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना ।
सत्त्वभृद्भगवान्विष्णुरप्रमेयपराक्रमः

sṛṣṭaṃ ca pātyanuyugaṃ yāvatkalpavikalpanā |
sattvabhṛdbhagavānviṣṇuraprameyaparākramaḥ

---

1,2.63

तमोद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जर्नादनः ।
मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्यतिदारूणः

tamodrekī ca kalpānte rudrarūpī jarnādanaḥ |
maitreyākhilabhūtāni bhakṣayatyatidārūṇaḥ

---

1,2.64

भक्षयित्वा च भूतानि जगत्येकाणवीकृते ।
नागपर्यङ्कशयने शेते च परमेश्वरः

bhakṣayitvā ca bhūtāni jagatyekāṇavīkṛte |
nāgaparyaṅkaśayane śete ca parameśvaraḥ

---

1,2.65

प्रबुद्धश् च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक्

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk

---

1,2.66

सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् ।
स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः

sṛṣṭisthityantakaraṇīṃ brahmaviṣṇuśivātmikām |
sa saṃjñāṃ yāti bhagavāneka eva janārdanaḥ

---

1,2.67

स्त्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च ।
उपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः

straṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca |
upasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ

---

1,2.68

पृथिव्यापस् तथा तेजो वायुराकाश एव च ।
सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत्

pṛthivyāpas tathā tejo vāyurākāśa eva ca |
sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yajjagat

---

1,2.69

स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतो ऽव्ययः ।
सर्गादिकं तु तस्यैव भूतस्थमुपकारकम्

sa eva sarvabhūtātmā viśvarūpo yato 'vyayaḥ |
sargādikaṃ tu tasyaiva bhūtasthamupakārakam

---

1,2.70

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च ।
ब्रह्माद्यवस्थाभिर् अशेषमूर्तिर्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pātyatti ca pālyate ca |
brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtirviṣṇurvariṣṭho varado vareṇyaḥ

1,3.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशें द्वितीयो ऽध्यायः (2) मैत्रेय उवाच निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः ।
कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोभ्युपगम्यते

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśeṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ (2) maitreya uvāca nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpyamalātmanaḥ |
kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇobhyupagamyate

---

1,3.2

श्रीपराशार उवाच शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः ।
यतो ऽतो ब्रह्मणस्तस्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ।
भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता

śrīparāśāra uvāca śaktayaḥ sarvabhāvānāmacintyajñānagocarāḥ |
yato 'to brahmaṇastastu sargādyā bhāvaśaktayaḥ |
bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā

---

1,3.3

तन्निबोध यथा सर्गे भगवान्संप्रवर्तते ।
नारायणाख्यो भगवान्ब्रह्मा लोकपितामाहः

tannibodha yathā sarge bhagavānsaṃpravartate |
nārāyaṇākhyo bhagavānbrahmā lokapitāmāhaḥ

---

1,3.4

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन्नित्यमेवोपचारतः

utpannaḥ procyate vidvannityamevopacārataḥ

---

1,3.5

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् ।
तत्पराख्यं तदर्द्ध च परार्धमभिधियते

nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam |
tatparākhyaṃ tadarddha ca parārdhamabhidhiyate

---

1,3.6

कालस्वरूपं विष्णोश् च यन्मयोक्तं तवानघ ।
तेन तस्य निबोधे त्वं परिमाणोपपादनम्

kālasvarūpaṃ viṣṇoś ca yanmayoktaṃ tavānagha |
tena tasya nibodhe tvaṃ parimāṇopapādanam

---

1,3.7

अन्येषां चैव जन्तूनां चराणामचराश् च ये ।
भूभूभृत्सागरादीनामशेषाणां च सत्तम

anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇāmacarāś ca ye |
bhūbhūbhṛtsāgarādīnāmaśeṣāṇāṃ ca sattama

---

1,3.8

काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम ।
काष्ठात्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः

kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama |
kāṣṭhātriṃśatkalā triṃśatkalā mauhūrtiko vidhiḥ

---

1,3.9

तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर् मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtair mānuṣaṃ smṛtam |
ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

---

1,3.10

तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare |
ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam

---

1,3.11

दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिस् तद्विभागं निबोद मे

divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam |
caturyugaṃ dvādaśabhis tadvibhāgaṃ niboda me

---

1,3.12

चत्वारित्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
द्विव्याब्दानां सहस्राणि युगोष्वाहुः पुराविदः

catvāritrīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam |
dvivyābdānāṃ sahasrāṇi yugoṣvāhuḥ purāvidaḥ

---

1,3.13

तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते ।
सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः

tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate |
sandhyāṃśaścaiva tattulyo yugasyānantaro hi saḥ

---

1,3.14

सन्ध्यासंध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम ।
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः

sandhyāsaṃdhyāṃśayorantaryaḥ kālo munisattama |
yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ

---

1,3.15

कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।
प्रोच्यते तत्सहस्रं व ब्रह्मणां दिवसं मुने

kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliścaiva caturyugam |
procyate tatsahasraṃ va brahmaṇāṃ divasaṃ mune

---

1,3.16

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश ।
भवन्ति परिणामं च तेषां कालकृतं शृणु

brahmaṇo divase brahmanmanavastu caturdaśa |
bhavanti pariṇāmaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu

---

1,3.17

सप्तर्षयः सुराः शक्त्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः ।
एककाले हि सृज्यन्ते संह्नियन्ते च पूर्ववत्

saptarṣayaḥ surāḥ śaktro manustatsūnavo nṛpāḥ |
ekakāle hi sṛjyante saṃhniyante ca pūrvavat

---

1,3.18

चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः ।
मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम

caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ |
manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama

---

1,3.19

अष्टौ शत सहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ।
द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

aṣṭau śata sahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam |
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu

---

1,3.20

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज ।
सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामुने

triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija |
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni mahāmune

---

1,3.21

विंशतिस्तु सहस्राणि कालोयमधिकं विना ।
मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर् वत्सरैर् द्विज

viṃśatistu sahasrāṇi kāloyamadhikaṃ vinā |
manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣair vatsarair dvija

---

1,3.22

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्ममहः स्मृतम् ।
ब्रह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसञ्चरः

caturdaśaguṇo hyeṣa kālo brahmamahaḥ smṛtam |
brahmo naimittiko nāma tasyānte pratisañcaraḥ

---

1,3.23

तदा हि दह्यते सर्व त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ।
जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः

tadā hi dahyate sarva trailokyaṃ bhūrbhuvādikam |
janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ

---

1,3.24

एकार्णवे तु त्रैतोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः ।
भोगिशय्यां गतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः

ekārṇave tu traitokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ |
bhogiśayyāṃ gataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ

---

1,3.25

जनस्थैर् योगिभिर् देवश्चित्यमानोब्जसम्भवः ।
तत्प्रमाणां हि तांरात्रिं तदन्ते सृजते पुनः

janasthair yogibhir devaścityamānobjasambhavaḥ |
tatpramāṇāṃ hi tāṃrātriṃ tadante sṛjate punaḥ

---

1,3.26

एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च यत् ।
शतं हिं तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः

evaṃ tu brahmaṇo varṣamevaṃ varṣaśataṃ ca yat |
śataṃ hiṃ tasya varṣāṇāṃ paramāyurmahātmanaḥ

---

1,3.27

एकमस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ ।
तस्यान्तेभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः

ekamasya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha |
tasyāntebhūnmahākalpaḥ pādma ityabhiviśrutaḥ

---

1,3.28

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज ।
वाराह इति कल्पोयः प्रथमः परिकीर्तितः

dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija |
vārāha iti kalpoyaḥ prathamaḥ parikīrtitaḥ

1,4.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः (3) श्रीमैत्रेय उवाच ब्रह्मनारायणाख्यो ऽसै कल्पादौ भगवान्यथा ।
ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ (3) śrīmaitreya uvāca brahmanārāyaṇākhyo 'sai kalpādau bhagavānyathā |
sasarja sarvabhūtāni tadācakṣva mahāmune

---

1,4.2

श्रीपराशर उवाच प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः ।
प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय

śrīparāśara uvāca prajāḥ sasarja bhagavānbrahmā nārāyaṇātmakaḥ |
prajāpatipatirdevo yathā tanme niśāmaya

---

1,4.3

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः ।
सत्त्वोद्रिक्तस् तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत

atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ |
sattvodriktas tathā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata

---

1,4.4

नारायणः परो ऽचिन्त्यः परेषामपि स प्रभुः ।
ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः

nārāyaṇaḥ paro 'cintyaḥ pareṣāmapi sa prabhuḥ |
brahmasvarūpī bhagavānanādiḥ sarvasambhavaḥ

---

1,4.5

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति ।
ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati |
brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

---

1,4.6

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

---

1,4.7

तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते ।
अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

toyāntaḥsthāṃ mahīṃ jñātvā jagatyekārṇavīkṛte |
anumānāttaduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ

---

1,4.8

अकरोत्स्वतनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा ।
सत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वरुरास्थितः

akarotsvatanūmanyāṃ kalpādiṣu yathā purā |
satsyakūrmādikāṃ tadvadvārāhaṃ varurāsthitaḥ

---

1,4.9

वेदयज्ञमयं रूपमशेषजगतः स्थितौ ।
स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

vedayajñamayaṃ rūpamaśeṣajagataḥ sthitau |
sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ

---

1,4.10

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः ।
प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ |
praviveśa tadā toyamātmādhāro dharādharaḥ

---

1,4.11

निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालातलमागतम् ।
तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुन्धरा

nirīkṣya taṃ tadā devī pātālātalamāgatam |
tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasundharā

---

1,4.12

श्रीपृथिव्युवाच नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शङ्खचक्रगदाधर ।
मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तो ऽहं पूर्वसुत्थिता

śrīpṛthivyuvāca namaste puṇḍarīkākṣa śaṅkhacakragadādhara |
māmuddharāsmādadya tvaṃ tvatto 'haṃ pūrvasutthitā

---

1,4.13

त्वयाहमुद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन ।
तथान्यानि च भूतानि गगनादिन्यशेषतः

tvayāhamuddhṛtā pūrvaṃ tvanmayāhaṃ janārdana |
tathānyāni ca bhūtāni gaganādinyaśeṣataḥ

---

1,4.14

नमस्ते पर मात्मात्मन्पुरुषात्मन्नमोस्तु ते ।
प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः

namaste para mātmātmanpuruṣātmannamostu te |
pradhānavyaktabhūtāya kālabhūtāya te namaḥ

---

1,4.15

त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् ।
सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मरूपधृक्

tvaṃ kartā sarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt |
sargādiṣu prabho brahmaviṣṇurudrātmarūpadhṛk

---

1,4.16

सम्भक्षयित्वा सकलं जगत्येकार्णवीकृते ।
शेषे त्वमेव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः

sambhakṣayitvā sakalaṃ jagatyekārṇavīkṛte |
śeṣe tvameva govinda cintyamāno manīṣibhiḥ

---

1,4.17

भवतो यत्परं तत्त्वं तन्न जानाति कश्चन ।
अवतारेषु यद्रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः

bhavato yatparaṃ tattvaṃ tanna jānāti kaścana |
avatāreṣu yadrūpaṃ tadarcanti divaukasaḥ

---

1,4.18

त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः ।
वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति

tvāmārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ |
vāsudevamanārādhya ko mokṣaṃ samavāpsyati

---

1,4.19

यत्किञ्चिन्मनसा ग्राह्यं यद्ग्रह्यं चक्षुरादिभिः ।
बुद्ध्या च यत्परिच्छेद्यं तद्रूपमखिलं तव

yatkiñcinmanasā grāhyaṃ yadgrahyaṃ cakṣurādibhiḥ |
buddhyā ca yatparicchedyaṃ tadrūpamakhilaṃ tava

---

1,4.20

त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वत्समाश्रया ।
माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्

tvanmayāhaṃ tvadādhārā tvatsṛṣṭā tvatsamāśrayā |
mādhavīmiti lokoyamabhidhatte tato hi mām

---

1,4.21

जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय ।
जयानन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो

jayākhilajñānamaya jaya sthūlamayāvyaya |
jayānanta jayāvyakta jaya vyaktamaya prabho

---

1,4.22

परापरात्मन्विश्वात्मञ्जय यज्ञ पते ऽनघ ।
त्वं यज्ञस्त्वं पषट्कारस्त्वमोङ्कारस्त्वमग्नयः

parāparātmanviśvātmañjaya yajña pate 'nagha |
tvaṃ yajñastvaṃ paṣaṭkārastvamoṅkārastvamagnayaḥ

---

1,4.23

त्वं वेदास्त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे ।
सूर्यादयो ग्रहास्तारा नक्षत्राण्य खितं जगत्

tvaṃ vedāstvaṃ tadaṅgāni tvaṃ yajñapuruṣo hare |
sūryādayo grahāstārā nakṣatrāṇya khitaṃ jagat

---

1,4.24

मूर्तामूर्तमदृश्यं च दृश्यं च पूरुषोत्तम ।
यच्चोक्तं यच्च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर ।
तत्सर्वं त्वं नमस्तुभ्यं भूयोभूयो नमोनमः

mūrtāmūrtamadṛśyaṃ ca dṛśyaṃ ca pūruṣottama |
yaccoktaṃ yacca naivoktaṃ mayātra parameśvara |
tatsarvaṃ tvaṃ namastubhyaṃ bhūyobhūyo namonamaḥ

---

1,4.25

श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या धरणीधरः ।
सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्

śrīparāśara uvāca evaṃ saṃstūyamānastu pṛthivyā dharaṇīdharaḥ |
sāmasvaradhvaniḥ śrīmāñ jagarja parighargharam

---

1,4.26

ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः ।
रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ |
rasātalādutpalapatrasannibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān

---

1,4.27

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संभवाम्भो जनलोकसंश्रयान् ।
प्रक्षालयामास हि तान्महाद्युतीन् सनान्दनादीनपकल्मषान् मुनीन्

uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tatsaṃbhavāmbho janalokasaṃśrayān |
prakṣālayāmāsa hi tānmahādyutīn sanāndanādīnapakalmaṣān munīn

---

1,4.28

प्रयानिति तोयानि खुराग्रविक्षतरसातले ऽधः कृतशब्दसन्तति ।
श्वसानिलास्ताझ परितः प्रयान्ति सिद्धा जने ये नियता वसन्ति

prayāniti toyāni khurāgravikṣatarasātale 'dhaḥ kṛtaśabdasantati |
śvasānilāstājha paritaḥ prayānti siddhā jane ye niyatā vasanti

---

1,4.29

उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विगृह्य ।
विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति

uttiṣṭhatastasya jalārdrakukṣermahāvarāhasya mahīṃ vigṛhya |
vidhunvato vedamayaṃ śarīraṃ romāntarasthā munayaḥ stuvanti

---

1,4.30

त तुष्टुवुस्तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः ।
सनन्दनाद्या ह्यतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्

ta tuṣṭuvustoṣaparītacetaso loke jane ye nivasanti yoginaḥ |
sanandanādyā hyatinamrakandharā dharādharaṃ dhīrataroddhatekṣaṇam

---

1,4.31

जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशङ्खधरासिचक्रधृक् ।
प्रसूतिनाशस्थिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्

jayeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabho gadāśaṅkhadharāsicakradhṛk |
prasūtināśasthiheturīśvarastvameva nānyatparamaṃ ca yatpadam

---

1,4.32

पादेषु देदास्तव यूपदंष्ट्रा दन्तेषु जज्ञाश्चितयश् च वक्त्रे ।
हुताशजिह्वोसि तनुरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव

pādeṣu dedāstava yūpadaṃṣṭrā danteṣu jajñāścitayaś ca vaktre |
hutāśajihvosi tanuruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃstvameva

---

1,4.33

विलोचने रात्र्यहनी महात्मन्सर्वाश्रयं ब्रह्मपरं शिरस्ते ।
सूक्तान्यशेषाणि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव

vilocane rātryahanī mahātmansarvāśrayaṃ brahmaparaṃ śiraste |
sūktānyaśeṣāṇi saṭākalāpo ghrāṇaṃ samastāni havīṃṣi deva

---

1,4.34

मुक्तुण्डसामस्वरधीरनादप्राग्वंशकाया खिलसत्रसन्धे ।
पूर्तेष्टधर्मश्रवणोसि देव सनातनात्मन्भगवन्प्रसीद

muktuṇḍasāmasvaradhīranādaprāgvaṃśakāyā khilasatrasandhe |
pūrteṣṭadharmaśravaṇosi deva sanātanātmanbhagavanprasīda

---

1,4.35

पदक्रमाक्रान्तभुवं भवन्तमादिस्थितं चाक्षरविश्वमूर्ते ।
विश्वस्य विद्मः परमेश्वरोऽसि प्रसीद नाथोसि परावरस्त

padakramākrāntabhuvaṃ bhavantamādisthitaṃ cākṣaraviśvamūrte |
viśvasya vidmaḥ parameśvaro'si prasīda nāthosi parāvarasta

---

1,4.36

दंष्ट्राग्रविन्यस्तमशेषमेतद्भुमण्डलं नाथ विभाव्यते ते ।
विगाहतः पद्मवनं विलगानं सरोजिनीपत्रमिवोढपङ्कम्

daṃṣṭrāgravinyastamaśeṣametadbhumaṇḍalaṃ nātha vibhāvyate te |
vigāhataḥ padmavanaṃ vilagānaṃ sarojinīpatramivoḍhapaṅkam

---

1,4.37

द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदन्तरं तद्वपुषा तवैव ।
व्याप्तं जगव्द्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्

dyāvāpṛthivyoratulaprabhāva yadantaraṃ tadvapuṣā tavaiva |
vyāptaṃ jagavdyāptisamarthadīpte hitāya viśvasya vibho bhava tvam

---

1,4.38

परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते ।
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्

paramārthastvamevaiko nānyosti jagataḥ pate |
tavaiṣa mahimā yena vyāptametaccarācaram

---

1,4.39

यदेतद्दृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव ।
भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः

yadetaddṛśyate mūrtametajjñānātmanastava |
bhrāntijñānena paśyanti jagadrūpamayoginaḥ

---

1,4.40

ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः ।
अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे

jñānasvarūpamakhilaṃ jagadetadabuddhayaḥ |
arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyante mohasaṃplave

---

1,4.41

येतु ज्ञानविदः सुद्धचेतसस्ते ऽखिलं जगत् ।
ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर

yetu jñānavidaḥ suddhacetasaste 'khilaṃ jagat |
jñānātmakaṃ prapaśyanti tvadrūpaṃ parameśvara

---

1,4.42

प्रसीद सर्व सर्वात्मन्भवाय जगतामिमाम् ।
उद्धरोर्वीममेयात्मञ्छन्नो देह्यब्जलोचन

prasīda sarva sarvātmanbhavāya jagatāmimām |
uddharorvīmameyātmañchanno dehyabjalocana

---

1,4.43

सत्त्वोद्रिक्तो ऽसि भगवन् गोविन्द पृथिवीमिमाम् ।
समुद्धर भवायेश शन्नो देह्यब्जलोचन

sattvodrikto 'si bhagavan govinda pṛthivīmimām |
samuddhara bhavāyeśa śanno dehyabjalocana

---

1,4.44

सर्गप्रवृत्तिर्भवतो जगतामुपकारिणि ।
भवत्वेषा नमस्ते ऽस्तु शन्नो देह्यब्जलोचन

sargapravṛttirbhavato jagatāmupakāriṇi |
bhavatveṣā namaste 'stu śanno dehyabjalocana

---

1,4.45

श्रीपारशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु परमात्मा महीधरः ।
उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश् च महाम्भसि

śrīpāraśara uvāca evaṃ saṃstūyamānastu paramātmā mahīdharaḥ |
ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavāṃś ca mahāmbhasi

---

1,4.46

तस्योपरि जलौघस्य सहती नौरिव स्थिता ।
विततत्त्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लावम्

tasyopari jalaughasya sahatī nauriva sthitā |
vitatattvāttu dehasya na mahī yāti saṃplāvam

---

1,4.47

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सोचिनोद्गिरीन् ।
यथाविभागं भगवाननादिः परमेश्वरः

tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ socinodgirīn |
yathāvibhāgaṃ bhagavānanādiḥ parameśvaraḥ

---

1,4.48

प्राक्सर्गदग्धान् अखिलान् पर्वतान् पृथिवीतले ।
अमोघेन प्रभावेण ससर्जामोघवाञ्छितः

prāksargadagdhān akhilān parvatān pṛthivītale |
amoghena prabhāveṇa sasarjāmoghavāñchitaḥ

---

1,4.49

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथम् ।
भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्

bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpānyathātatham |
bhūrādyāṃścaturo lokānpūrvavatsamakalpayat

---

1,4.50

ब्रह्मरूपधरो देवस्ततो ऽसौ रजसा वृतः ।
चकार सृष्टिं भगवांश्चतुर्वक्रधरो हरिः

brahmarūpadharo devastato 'sau rajasā vṛtaḥ |
cakāra sṛṣṭiṃ bhagavāṃścaturvakradharo hariḥ

---

1,4.51

निमित्तमात्रमेवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि ।
प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः

nimittamātramevāsau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi |
pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ

---

1,4.52

निमित्तमात्रं मुक्त्वैवं नान्यत्किञ्चिदपेक्षते ।
नीयते तपतां श्रेष्ट स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्

nimittamātraṃ muktvaivaṃ nānyatkiñcidapekṣate |
nīyate tapatāṃ śreṣṭa svaśaktyā vastu vastutām

1,5.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे पृथिव्युद्धारश्चतुर्थो ऽध्यायः (4) श्रीमैत्रेय उवाच यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदान वान् ।
मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन्भूव्योमसलिलौकसः

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pṛthivyuddhāraścaturtho 'dhyāyaḥ (4) śrīmaitreya uvāca yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdāna vān |
manuṣyatiryagvṛkṣādīnbhūvyomasalilaukasaḥ

---

1,5.2

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद्द्विज ।
सर्गादौ सृष्टवान्ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व कृत्स्त्रशः

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagaddvija |
sargādau sṛṣṭavānbrahmā tanmamācakṣva kṛtstraśaḥ

---

1,5.3

श्रीपराशर उवाच मैत्रेय कथयाम्येतच्छृषुष्व सुसमाहितः ।
यथा ससर्ज देवोसौ देवादीनखिलान्विभुः

śrīparāśara uvāca maitreya kathayāmyetacchṛṣuṣva susamāhitaḥ |
yathā sasarja devosau devādīnakhilānvibhuḥ

---

1,5.4

सृष्टिं चिन्तय तस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ।
अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः

sṛṣṭiṃ cintaya tastasya kalpādiṣu yathā purā |
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ

---

1,5.5

तमोमोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ।
अविद्य पञ्चपर्वैषा प्रागुर्भूता महात्मनः

tamomoho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ |
avidya pañcaparvaiṣā prāgurbhūtā mahātmanaḥ

---

1,5.6

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् ।
बहिरन्तो ऽप्रकाशश् च संवृतात्मा नगात्मकः

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato pratibodhavān |
bahiranto 'prakāśaś ca saṃvṛtātmā nagātmakaḥ

---

1,5.7

मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम्

mukhyā nagā yataḥ proktā mukhyasargastatastvayam

---

1,5.8

तं दृष्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः

taṃ dṛṣvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ

---

1,5.9

तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतोभ्यवर्तत ।
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिस्य तिर्यक्स्त्रोतास्ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataḥ sargastiryakstrotobhyavartata |
yasmāttiryakpravṛttisya tiryakstrotāstataḥ smṛtaḥ

---

1,5.10

पश्वादयस्ते विख्याता स्तमःप्राया ह्यवेदिनः ।
उत्पथग्राहिणश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

paśvādayaste vikhyātā stamaḥprāyā hyavedinaḥ |
utpathagrāhiṇaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

---

1,5.11

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः ।
अतः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश् च परस्परम्

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ |
ataḥ prakāśāste sarve āvṛtāś ca parasparam

---

1,5.12

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततो ऽभवत् ।
ऊर्ध्वस्त्रेतास्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वमवर्तत

tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyatonyastato 'bhavat |
ūrdhvastretāstṛtīyastu sāttvikordhvamavartata

---

1,5.13

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च नावृताः ।
प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्त्रोतोद्भवाः स्मृताः

te sukhaprītibahulā bahirantaś ca nāvṛtāḥ |
prakāśā bahirantaś ca ūrdhvastrotodbhavāḥ smṛtāḥ

---

1,5.14

तुष्टात्मानस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः ।
तस्मिन्सर्गेभवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्त दा

tuṣṭātmānastṛtīyastu devasargastu sa smṛtaḥ |
tasminsargebhavatprītirniṣpanne brahmaṇasta dā

---

1,5.15

ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ।
असाधकांस्तु ताञ्ज्ञात्वाः मुख्यसर्गादिसम्भवान्

tatonyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam |
asādhakāṃstu tāñjñātvāḥ mukhyasargādisambhavān

---

1,5.16

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः ।
प्रादुर्बभूव चाव्यक्तादर्वास्त्रेतास्तु साधकः

tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ |
prādurbabhūva cāvyaktādarvāstretāstu sādhakaḥ

---

1,5.17

यस्मादर्वाग्व्यवर्तन्त ततोर्वाक्स्त्रोतसस्तु ते ।
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः

yasmādarvāgvyavartanta tatorvākstrotasastu te |
te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ

---

1,5.18

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः ।
प्रकाशा बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकास्तु ते

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaś ca kāriṇaḥ |
prakāśā bahirantaś ca manuṣyāḥ sādhakāstu te

---

1,5.19

इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र मुनिसत्तम ।
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

ityete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍatra munisattama |
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ

---

1,5.20

तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गो हि स स्मृतः ।
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग एन्द्रियकः स्म-तः

tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargo hi sa smṛtaḥ |
vaikārikastṛtīyastu sarga endriyakaḥ sma-taḥ

---

1,5.21

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ।
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ |
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

---

1,5.22

तिर्यक्स्त्रोतास्तु यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते ।
तदूर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु संस्मृतः

tiryakstrotāstu yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate |
tadūrdhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu saṃsmṛtaḥ

---

1,5.23

ततोरऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

---

1,5.24

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः ।
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaś ca saḥ |
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

---

1,5.25

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ।
इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ |
ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

---

1,5.26

प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ।
सृजतो जगदीशस्य किमन्यञ्छ्रोतुमिच्छसि

prākṛtā vaikṛtāścaiva jagato mūlahetavaḥ |
sṛjato jagadīśasya kimanyañchrotumicchasi

---

1,5.27

श्रीमैत्रेय उवाच संक्षेपात्कथितः सर्गे देवादीनां मुने त्वया ।
विस्तराच्छ्रोतुमिच्छमि त्वत्तो मुनिवरोत्तम

śrīmaitreya uvāca saṃkṣepātkathitaḥ sarge devādīnāṃ mune tvayā |
vistarācchrotumicchami tvatto munivarottama

---

1,5.28

श्रीपराशर उवाच कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाः कुशलैस् तु ताः ।
ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः

śrīparāśara uvāca karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalāḥ kuśalais tu tāḥ |
khyātyā tayā hyanirmuktāḥ saṃhāre hyupasaṃhṛtāḥ

---

1,5.29

स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्मश्चतुर्विधाः ।
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तु ताः

sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā brahmaścaturvidhāḥ |
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstu tāḥ

---

1,5.30

ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश् च चतुष्टयम् ।
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्

tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃś ca catuṣṭayam |
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat

---

1,5.31

युक्तात्मनस्तमोमात्रा ह्य् उद्रिक्ताभूत्प्रजापतेः ।
सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः

yuktātmanastamomātrā hy udriktābhūtprajāpateḥ |
sisṛkṣorjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ

---

1,5.32

उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् ।
सा तु व्यक्ता तनुस्तेन मैत्रेयाभूद्विभावरी

utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum |
sā tu vyaktā tanustena maitreyābhūdvibhāvarī

---

1,5.33

सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमाप ततः सुराः ।
सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भुता मुखतो ब्रह्मणो द्विजः

sisṛkṣuranyadehasthaḥ prītimāpa tataḥ surāḥ |
sattvodriktāḥ samudbhutā mukhato brahmaṇo dvijaḥ

---

1,5.34

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद्दिनम् ।
ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा

tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūddinam |
tato hi balino rātrāvasurā devatā divā

---

1,5.35

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुम् ।
पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे

sattvamātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanum |
pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire

---

1,5.36

उत्ससर्ज ततस्तां तु पितॄन्सृष्ट्वापि स प्रभुः ।
सा चोत्सृष्टाभवत्संध्या दिन नक्तान्तरस्थिता

utsasarja tatastāṃ tu pitṝnsṛṣṭvāpi sa prabhuḥ |
sā cotsṛṣṭābhavatsaṃdhyā dina naktāntarasthitā

---

1,5.37

रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः ।
रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम

rajomātrātmikāmanyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ |
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama

---

1,5.38

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ।
ज्योत्स्त्रा समभवत्सापि प्राक्सन्ध्या याभिधीयते

tāmapyāśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ |
jyotstrā samabhavatsāpi prāksandhyā yābhidhīyate

---

1,5.39

ज्योत्स्त्रागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा ।
मैत्रेय संध्यासमये तस्मादेते भवन्ति वै

jyotstrāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā |
maitreya saṃdhyāsamaye tasmādete bhavanti vai

---

1,5.40

ज्योत्स्ना रात्र्यहनि संध्या चत्वार्यतानि वै प्रभोः ।
ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु

jyotsnā rātryahani saṃdhyā catvāryatāni vai prabhoḥ |
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu

---

1,5.41

रजोमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुम् ।
ततः क्षुद्ब्रह्मणो जाता जज्ञे कामस्तया ततः

rajomātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanum |
tataḥ kṣudbrahmaṇo jātā jajñe kāmastayā tataḥ

---

1,5.42

क्षुत्क्षामानन्धकारेथ सोसृजद्भगवांस्ततः ।
वुरूपाः श्मश्रुला जातास्तेभ्यधावं स्ततः प्रभुम्

kṣutkṣāmānandhakāretha sosṛjadbhagavāṃstataḥ |
vurūpāḥ śmaśrulā jātāstebhyadhāvaṃ stataḥ prabhum

---

1,5.43

मैवं भो रक्ष्यतामेष यैर् उक्तं राक्षसास्तु ते ।
ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु जक्षणात्

maivaṃ bho rakṣyatāmeṣa yair uktaṃ rākṣasāstu te |
ūcuḥ khādāma ityanye ye te yakṣāstu jakṣaṇāt

---

1,5.44

अप्रियेण तु तान्दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्तवेधसः ।
हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः

apriyeṇa tu tāndṛṣṭvā keśāḥ śīryantavedhasaḥ |
hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ

---

1,5.45

सर्पणात्ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ।
ततः क्रुद्धो जगत्स्त्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे ।
वर्णेन कपिशेनोग्रभूतास्ते पिशिताशनाः

sarpaṇātte 'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ |
tataḥ kruddho jagatstraṣṭā krodhātmāno vinirmame |
varṇena kapiśenograbhūtāste piśitāśanāḥ

---

1,5.46

ध्यायतोङ्गात्समुत्पन्ना गन्धर्वास्तस्य तत्क्षणात् ।
पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते द्विज

dhyāyatoṅgātsamutpannā gandharvāstasya tatkṣaṇāt |
pibanto jajñire vācaṃ gandharvāstena te dvija

---

1,5.47

एतानि सृष्ट्वा भगवान्ब्रह्म तच्छक्तिचोदितः ।
ततः स्वच्छन्दतोन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत्

etāni sṛṣṭvā bhagavānbrahma tacchakticoditaḥ |
tataḥ svacchandatonyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat

---

1,5.48

अपयो वक्षसश्चक्रे मुखतोजाः स सृषृवान् ।
सृशृवानुदराद्गाश् च पार्श्वभ्यां च प्रजापतिः

apayo vakṣasaścakre mukhatojāḥ sa sṛṣṛvān |
sṛśṛvānudarādgāś ca pārśvabhyāṃ ca prajāpatiḥ

---

1,5.49

पद्भ्यां चाश्वान्समातङ्गान्रासभान्गवयान्मृगान् ।
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्याश् च जातयः

padbhyāṃ cāśvānsamātaṅgānrāsabhāngavayānmṛgān |
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅkūnanyāś ca jātayaḥ

---

1,5.50

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जत्रिरे ।
त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम ।
सृष्ट्वापश्चौषधीः सम्यग्युयोजस तदाध्वरे

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jatrire |
tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama |
sṛṣṭvāpaścauṣadhīḥ samyagyuyojasa tadādhvare

---

1,5.51

गौरजः पुरुषो मेषश्चाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
एतान्ग्राम्यान्पशूनाहुरारण्यांश् च निबोध मे

gaurajaḥ puruṣo meṣaścāśvāśvataragardabhāḥ |
etāngrāmyānpaśūnāhurāraṇyāṃś ca nibodha me

---

1,5.52

श्वापदा द्विखुरा हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः ।
औदकाः पशवः षष्ठा सप्तमास्तु सरीसृपाः

śvāpadā dvikhurā hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ |
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhā saptamāstu sarīsṛpāḥ

---

1,5.53

गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्सोमं रथन्तरम् ।
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

gāyatraṃ ca ṛcaścaiva trivṛtsomaṃ rathantaram |
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

---

1,5.54

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा ।
बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मु खात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā |
bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmu khāt

---

1,5.55

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा ।
वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā |
vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt

---

1,5.56

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च ।
अनुष्टुभं च वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca |
anuṣṭubhaṃ ca vairājamuttarādasṛjanmukhāt

---

1,5.57

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire |
devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ

---

1,5.58

ततः पुनः ससर्जादौ संकल्पस्य पितामहः ।
यक्षान् पिशाचान्गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान्

tataḥ punaḥ sasarjādau saṃkalpasya pitāmahaḥ |
yakṣān piśācāngandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān

---

1,5.59

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् ।
अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān |
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamam

---

1,5.60

तत्ससर्ज तदा ब्रह्म भगवानादिकृत्प्रभुः ।
तेषां ये यानि कर्माणि प्रक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

tatsasarja tadā brahma bhagavānādikṛtprabhuḥ |
teṣāṃ ye yāni karmāṇi praksṛṣṭyāṃ pratipedire |
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

---

1,5.61

हिस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्मधर्मावृतानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

histrāhiṃstre mṛdukrūre dharmadharmāvṛtānṛte |
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

---

1,5.62

इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः ।
नानात्वं विनियोगं च धातैवं व्यसृजत्स्वयम्

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ |
nānātvaṃ viniyogaṃ ca dhātaivaṃ vyasṛjatsvayam

---

1,5.63

नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः

nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam |
vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ

---

1,5.64

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै ।
तथा नियोगयोग्यानि ह्यन्येषामपि सो ऽकरोत्

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai |
tathā niyogayogyāni hyanyeṣāmapi so 'karot

---

1,5.65

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्य ये ।
दृस्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi parya ye |
dṛsyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

---

1,5.66

करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः ।
सिसृक्षाशक्तियुक्तोसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः

karotyevaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ |
sisṛkṣāśaktiyuktosau sṛjyaśaktipracoditaḥ

1,6.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः (5) श्रीमैत्रेय उवाच अर्वाक्स्त्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः ।
ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्म तमसृजद्यथा

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ (5) śrīmaitreya uvāca arvākstrotāstu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ |
brahmanvistarato brūhi brahma tamasṛjadyathā

---

1,6.2

यथा च वर्णानसृजद्यद्गुणां श् च प्रजापतिः ।
यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम्

yathā ca varṇānasṛjadyadguṇāṃ ś ca prajāpatiḥ |
yacca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ taducyatām

---

1,6.3

श्रीपराशर उवाच सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षेर्ब्रह्मणो जगत् ।
अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः

śrīparāśara uvāca satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣerbrahmaṇo jagat |
ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhātprajāḥ

---

1,6.4

वक्षमो रजसोद्रिक्तास् तथा वै ब्रह्मणो ऽभवन् ।
रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः

vakṣamo rajasodriktās tathā vai brahmaṇo 'bhavan |
rajasā tamasā caiva samudriktāstathorutaḥ

---

1,6.5

पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम ।
तमःप्रधानास्ताः सर्वश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः

padbhyāmanyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama |
tamaḥpradhānāstāḥ sarvaścāturvarṇyamidaṃ tataḥ

---

1,6.6

ब्रह्मणाः क्षत्रिया वेश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम ।
पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश् च समुद्गताः

brahmaṇāḥ kṣatriyā veśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama |
pādoruvakṣasthalato mukhataś ca samudgatāḥ

---

1,6.7

यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्या चकार वै ।
चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनमुत्तमम्

yajñaniṣpattaye sarvametadbrahyā cakāra vai |
cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanamuttamam

---

1,6.8

यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः ।
आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः

yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ |
āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ

---

1,6.9

निष्पाद्यन्ते नरैस् तैस् तु स्वधर्माभिरतैः सदा ।
विशुद्धाचरणैपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः

niṣpādyante narais tais tu svadharmābhirataiḥ sadā |
viśuddhācaraṇaipetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ

---

1,6.10

स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात्प्राप्नुवन्ति नरा मुने ।
यच्चाभिर् उचितं स्थानं तद्यान्ति मनुजा द्विज

svargāpavargau mānuṣyātprāpnuvanti narā mune |
yaccābhir ucitaṃ sthānaṃ tadyānti manujā dvija

---

1,6.11

प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थि ताः ।
सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम

prajāstā brahmaṇā sṛṣṭāścāturvarṇyavyavasthi tāḥ |
samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama

---

1,6.12

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः ।
शुद्धान्तः करणाः शुद्धाः कर्मानुष्ठा ननिर्मलाः

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ |
śuddhāntaḥ karaṇāḥ śuddhāḥ karmānuṣṭhā nanirmalāḥ

---

1,6.13

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धेन्तःसंस्थिते हरौ ।
सुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति बिल्वाख्यं येन तत्पदम्

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhentaḥsaṃsthite harau |
suddhajñānaṃ prapaśyanti bilvākhyaṃ yena tatpadam

---

1,6.14

ततः कालात्म को यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः ।
स पातयत्यघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत्

tataḥ kālātma ko yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ |
sa pātayatyaghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat

---

1,6.15

अधर्मबीजमुद्भुतं तमोलोभसमुद्भवम् ।
प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकमसाधकम्

adharmabījamudbhutaṃ tamolobhasamudbhavam |
prajāsu tāsu maitreya rāgādikamasādhakam

---

1,6.16

ततः सा सहजा सिद्धस्तासां नातीव जायते ।
रसोल्लासादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवन्ति याः

tataḥ sā sahajā siddhastāsāṃ nātīva jāyate |
rasollāsādayaścānyāḥ siddhayoṣṭau bhavanti yāḥ

---

1,6.17

तासु क्षीणास्वशेषासु वर्धमाने च पातके ।
द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवन्ति ततः प्रजाः

tāsu kṣīṇāsvaśeṣāsu vardhamāne ca pātake |
dvandvābhibhavaduḥkhārtāstā bhavanti tataḥ prajāḥ

---

1,6.18

ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्धान्वं पार्वतमौदकम् ।
कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादिकम्

tato durgāṇi tāścakrurdhānvaṃ pārvatamaudakam |
kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādikam

---

1,6.19

गृहीणि च यथान्यायं तेषु चकुः पुरादिषु ।
शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते

gṛhīṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakuḥ purādiṣu |
śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate

---

1,6.20

प्रतीकारमिमं कत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः ।
वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्

pratīkāramimaṃ katvā śītādestāḥ prajāḥ punaḥ |
vārtopāyaṃ tataścakrurhastasiddhiṃ ca karmajām

---

1,6.21

व्रीहयश् च यवाश्चैव गोधूमाश्चणवस्तिलाः ।
प्रियङ्गवो ह्युदा राश् च कोरदूषाः सतीनकाः

vrīhayaś ca yavāścaiva godhūmāścaṇavastilāḥ |
priyaṅgavo hyudā rāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ

---

1,6.22

माषा मुद्गा मसूराश् च निष्पावाः सकुलात्थकाः ।
आढक्यश्चणकाश्चैव शणाः सप्तदश स्मृताः

māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulātthakāḥ |
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ

---

1,6.23

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने ।
ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune |
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa

---

1,6.24

व्रीहयःसयवा माषा गोधूमाश्चाणव स्तिलाः ।
प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः

vrīhayaḥsayavā māṣā godhūmāścāṇava stilāḥ |
priyaṅgusaptamā hyete aṣṭamāstu kulatthakāḥ

---

1,6.25

श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः ।
तथा वेणुयवाः प्रोक्तस् तथा मर्कटका मुने

śyāmākāstvatha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ |
tathā veṇuyavāḥ proktas tathā markaṭakā mune

---

1,6.26

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश ।
यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस्तथासां हेतुरुत्तमः

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa |
yajñaniṣpattaye yajñastathāsāṃ heturuttamaḥ

---

1,6.27

एताश् च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् ।
परावरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वेत

etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param |
parāvaravidaḥ prājñāstato yajñānvitanveta

---

1,6.28

अहन्यहन्यनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम ।
उपकारकरं पुंसां क्रियमाणा घशान्तिदम्

ahanyahanyanuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama |
upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇā ghaśāntidam

---

1,6.29

येषां तु कालसृषो ऽसौ पापबन्दुर्महामुने ।
चेतःसु ववृधे चक्रुस्ते न यज्ञेषु मानसम्

yeṣāṃ tu kālasṛṣo 'sau pāpabandurmahāmune |
cetaḥsu vavṛdhe cakruste na yajñeṣu mānasam

---

1,6.30

वेदवादांस् तथा वेदान्यज्ञ कर्मादिकं च यत् ।
तत्सर्वं निन्दयामासुर्यज्ञव्यासेधकारिणः

vedavādāṃs tathā vedānyajña karmādikaṃ ca yat |
tatsarvaṃ nindayāmāsuryajñavyāsedhakāriṇaḥ

---

1,6.31

प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः ।
दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः

pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ |
durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ

---

1,6.32

संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः ।
सर्यादां स्थापयामास यथास्थानं यथागुणम्

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ |
saryādāṃ sthāpayāmāsa yathāsthānaṃ yathāguṇam

---

1,6.33

वर्णा नामाश्रमाणां च धर्मधर्मभृतां वर ।
लोकांश् च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्

varṇā nāmāśramāṇāṃ ca dharmadharmabhṛtāṃ vara |
lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām

---

1,6.34

प्रजापत्यं ब्रह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ।
स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रमेष्वनिवर्तताम्

prajāpatyaṃ brahmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām |
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrameṣvanivartatām

---

1,6.35

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तिनाम् ।
गान्धर्वं शूद्रजातीनां.परिचर्यानुवर्तिनाम्

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartinām |
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ.paricaryānuvartinām

---

1,6.36

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām |
smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva guruvāsinām

---

1,6.37

सप्तर्षिणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् ।
प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मसंज्ञितम्

saptarṣiṇāṃ tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām |
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmasaṃjñitam

---

1,6.38

योगिनाममृतं स्थानं स्वात्मसंतोषकारिणाम्

yogināmamṛtaṃ sthānaṃ svātmasaṃtoṣakāriṇām

---

1,6.39

एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनश् च ये ।
तेषां तु परमं स्थानं यत्तत्पश्यन्ति सूरयः

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yoginaś ca ye |
teṣāṃ tu paramaṃ sthānaṃ yattatpaśyanti sūrayaḥ

---

1,6.40

गत्वागत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।
अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः

gatvāgatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ |
adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ

---

1,6.41

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ ।
असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिकम्

tāmistramandhatāmistraṃ mahārauravarauravau |
asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtramavīcikam

---

1,6.42

विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्याघातकारिणाम् ।
स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश् च ये

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāghātakāriṇām |
sthānametatsamākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye

1,7.1

इति श्रीविष्णुरुराणे प्रथमे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः (6) श्रीपराशर उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः ।
तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस् तैः करणैः सह ।
क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्य स्यः धीमतः

iti śrīviṣṇururāṇe prathame 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ (6) śrīparāśara uvāca tatobhidhyāyatastasya jajñire mānasāḥ prajāḥ |
taccharīrasamutpannaiḥ kāryais taiḥ karaṇaiḥ saha |
kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyasya syaḥ dhīmataḥ

---

1,7.2

ते सर्वे समावर्तन्त ये मया प्रागुदाहताः ।
देवाद्याः स्थावरान्ताश् च त्रैगुण्यविषये स्थिताः

te sarve samāvartanta ye mayā prāgudāhatāḥ |
devādyāḥ sthāvarāntāś ca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ

---

1,7.3

एवंभूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च

evaṃbhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca

---

1,7.4

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः ।
अथान्यान्मानसान्पुत्रान्सदृशानात्मनो ऽसृजत्

yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ |
athānyānmānasānputrānsadṛśānātmano 'sṛjat

---

1,7.5

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्गिरसं तथा ।
मरीचिं दभमत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान्

bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumaṅgirasaṃ tathā |
marīciṃ dabhamatriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasān

---

1,7.6

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ

---

1,7.7

ख्यातिं भूतिं च संभूतिं क्षमां प्रीतिं तथैव च ।
सन्नतिं च तथैवोर्जमनसूयां तथैव च

khyātiṃ bhūtiṃ ca saṃbhūtiṃ kṣamāṃ prītiṃ tathaiva ca |
sannatiṃ ca tathaivorjamanasūyāṃ tathaiva ca

---

1,7.8

प्रसूतिं च ततः सृष्ट्वा ददौ तेषां महात्मनाम् ।
पत्न्यो भवध्व मित्युक्त्वा तेषामेव तु दत्तवान्

prasūtiṃ ca tataḥ sṛṣṭvā dadau teṣāṃ mahātmanām |
patnyo bhavadhva mityuktvā teṣāmeva tu dattavān

---

1,7.9

सनन्दनादयो ये च पूर्वसृष्टास्तु वेधसा ।
न ते लोकेष्वसज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते

sanandanādayo ye ca pūrvasṛṣṭāstu vedhasā |
na te lokeṣvasajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te

---

1,7.10

सर्वे ते ऽभ्या गतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः ।
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनाः

sarve te 'bhyā gatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ |
teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanāḥ

---

1,7.11

ब्रह्मणोभून्महान् क्रोधस्त्रैलोक्यदहनक्षमः ।
तस्य क्रोधात्स मुद्भूतज्वालामालातिदीपितम् ।
ब्रह्मणोभूत्तदा सर्वं त्रैलोक्यमखिलं मुने

brahmaṇobhūnmahān krodhastrailokyadahanakṣamaḥ |
tasya krodhātsa mudbhūtajvālāmālātidīpitam |
brahmaṇobhūttadā sarvaṃ trailokyamakhilaṃ mune

---

1,7.12

भ्रकुटीकुटिलात्तस्य ललाटात् क्रोधदीपितात् ।
समुत्पन्न स्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः

bhrakuṭīkuṭilāttasya lalāṭāt krodhadīpitāt |
samutpanna stadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ

---

1,7.13

अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डो ऽतिशरीरवान् ।
विभजात्मानमित्युक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः

ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo 'tiśarīravān |
vibhajātmānamityuktvā taṃ brahmāntardadhe tataḥ

---

1,7.14

तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् ।
विभेदपुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः

tathoktosau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot |
vibhedapuruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā punaḥ

---

1,7.15

सौम्यासौम्योस्तदाशान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः ।
विभेद बहुधा देवाः स्वरूपैर् असितैः सितैः

saumyāsaumyostadāśāntāśāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ |
vibheda bahudhā devāḥ svarūpair asitaiḥ sitaiḥ

---

1,7.16

ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायंभुवं प्रभु ।
आत्मानमेव कृत वान्प्रजापाल्ये मनुं द्विज

tato brahmātmasaṃbhūtaṃ pūrvaṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhu |
ātmānameva kṛta vānprajāpālye manuṃ dvija

---

1,7.17

शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्पषाम् ।
स्वायंभुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः

śatarūpāṃ ca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalpaṣām |
svāyaṃbhuvo manurdevaḥ patnītve jagṛhe prabhuḥ

---

1,7.18

तस्मात्तु पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम्

tasmāttu puruṣāddevī śatarūpā vyajāyata |
priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam

---

1,7.19

कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् ।
ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा

kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam |
dadau prasūtiṃ dakṣāya ākūtiṃ rucaye purā

---

1,7.20

प्रजापतिः स जग्राह तयोर्जज्ञे सदक्षिणः ।
पुत्रो यज्ञे महाभाग दम्पत्योर्मिथुनं ततः

prajāpatiḥ sa jagrāha tayorjajñe sadakṣiṇaḥ |
putro yajñe mahābhāga dampatyormithunaṃ tataḥ

---

1,7.21

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे ।
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवे मनौ

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire |
yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuve manau

---

1,7.22

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिस् तथा ।
ससर्ज कन्यास्तासां च सम्यङ्नामानि मे शृणु

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaścatastro viṃśatis tathā |
sasarja kanyāstāsāṃ ca samyaṅnāmāni me śṛṇu

---

1,7.23

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिर्मेधा पुष्टिस् तथा क्रिया ।
बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭirmedhā puṣṭis tathā kriyā |
buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī

---

1,7.24

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ।
ताभ्यः शिष्टयवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ |
tābhyaḥ śiṣṭayavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

---

1,7.25

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः पीतिः क्षमा तथा ।
सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ pītiḥ kṣamā tathā |
santatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

---

1,7.26

भृतुर्भवो मरीचिश् च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ।
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस् तथा

bhṛturbhavo marīciś ca tathā caivāṅgirā muniḥ |
pulastyaḥ pulahaścaiva kratuścarṣivaras tathā

---

1,7.27

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश् च पितरश् च यथाक्रमम ।
ख्यात्याद्य जगृहुः कन्या मुनयो मुनि सत्तम

atrirvasiṣṭho vahniś ca pitaraś ca yathākramama |
khyātyādya jagṛhuḥ kanyā munayo muni sattama

---

1,7.28

श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् ।
सन्तोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत

śraddhā kāmaṃ calā darpaṃ niyamaṃ dhṛtirātmajam |
santoṣaṃ ca tathā tuṣṭirlobhaṃ puṣṭirasūyata

---

1,7.29

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च

medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayameva ca

---

1,7.30

बोधं बुद्धिस् तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् ।
व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयता

bodhaṃ buddhis tathā lajjā vinayaṃ vapurātmajam |
vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntirasūyatā

---

1,7.31

सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः ।
कामाद्रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत

sukhaṃ siddhiryaśaḥ kīrtirityete dharmasūnavaḥ |
kāmādratiḥ sutaṃ harṣaṃ dharmapautramasūyata

---

1,7.32

हिंसा भार्या त्वधर्मस्य ततो जज्ञे तथानृतम् ।
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां माया जज्ञे च वेदना

hiṃsā bhāryā tvadharmasya tato jajñe tathānṛtam |
kanyā ca nikṛtistābhyāṃ māyā jajñe ca vedanā

---

1,7.33

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः ।
तयोर्जज्ञेथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tvidametayoḥ |
tayorjajñetha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

---

1,7.34

वेदना स्वसूतं चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात् ।
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णक्रोधाश् च जज्ञिरे

vedanā svasūtaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt |
mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇakrodhāś ca jajñire

---

1,7.35

दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ।
नैषां पुत्रोस्ति वै भार्या ते सर्वे ह्यूर्ध्वरेतसः

duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ |
naiṣāṃ putrosti vai bhāryā te sarve hyūrdhvaretasaḥ

---

1,7.36

रौद्राण्येतानिरूपाणि विष्णोर्मुनिवरात्मज ।
नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतोस्य प्रयान्ति वै

raudrāṇyetānirūpāṇi viṣṇormunivarātmaja |
nityapralayahetutvaṃ jagatosya prayānti vai

---

1,7.37

दक्षो मरीचिरत्रिश् च भृग्वाद्याश् च प्रजेश्वराः ।
जगत्यत्र महाभाग नित्यसर्गस्य हेतवः

dakṣo marīciratriś ca bhṛgvādyāś ca prajeśvarāḥ |
jagatyatra mahābhāga nityasargasya hetavaḥ

---

1,7.38

मनवो मनुपुत्राश् च भूपा वीर्यधराश् च ये ।
सन्मार्गनिरताः शूरास्ते सर्वे स्थितिकारिणः

manavo manuputrāś ca bhūpā vīryadharāś ca ye |
sanmārganiratāḥ śūrāste sarve sthitikāriṇaḥ

---

1,7.39

श्रीमैत्रेय उवाच येयं नित्या स्थितिर्ब्रह्मन्नित्यसर्गस्तथेरितः ।
नित्याभावश् च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम्

śrīmaitreya uvāca yeyaṃ nityā sthitirbrahmannityasargastatheritaḥ |
nityābhāvaś ca teṣāṃ vai svarūpaṃ mama kathyatām

---

1,7.40

श्रीपराशर उवाच सर्गस्थितिविनाशांश् च भगवान्मधुसूदनः ।
तैस् तै रूपैर् अचिन्त्यात्मा करोत्यव्याहतो विभुः

śrīparāśara uvāca sargasthitivināśāṃś ca bhagavānmadhusūdanaḥ |
tais tai rūpair acintyātmā karotyavyāhato vibhuḥ

---

1,7.41

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको द्विज ।
नित्यश् च सर्वभूतानां प्रलयो ऽयं चतुर्विधः

naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantiko dvija |
nityaś ca sarvabhūtānāṃ pralayo 'yaṃ caturvidhaḥ

---

1,7.42

ब्रह्मो नैमित्तिकस्तत्र च्छेतेयं जगतीपतिः ।
प्रयाति प्राकृतं चैव ब्रह्मण्डं प्रकृतौ लयम्

brahmo naimittikastatra ccheteyaṃ jagatīpatiḥ |
prayāti prākṛtaṃ caiva brahmaṇḍaṃ prakṛtau layam

---

1,7.43

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि ।
नित्यः सदैव भूतानां यो विनाशो दिवानिशम्

jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani |
nityaḥ sadaiva bhūtānāṃ yo vināśo divāniśam

---

1,7.44

प्रसूतिः प्रकृतेर्या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता ।
दैनन्दिनी तथा प्रोक्ता नान्तरप्रलयादनु

prasūtiḥ prakṛteryā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā |
dainandinī tathā proktā nāntarapralayādanu

---

1,7.45

भूतान्यनुदिने यत्र जायन्ते मुनिसत्तम ।
नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः

bhūtānyanudine yatra jāyante munisattama |
nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ

---

1,7.46

एवं सर्वशरीरेषु भगवान्भूतभावनः ।
संस्थितः कुरुते विष्णुरुत्पत्तिस्थितिसंयमान्

evaṃ sarvaśarīreṣu bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
saṃsthitaḥ kurute viṣṇurutpattisthitisaṃyamān

---

1,7.47

सृष्टि स्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु ।
वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं समाः

sṛṣṭi sthitivināśānāṃ śaktayaḥ sarvadehiṣu |
vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṃ samāḥ

---

1,7.48

गुणत्रयमयं ह्यतद्ब्रह्यन् शक्तित्रयं महत् ।
यो ऽतियाति सा यात्येव परं नावर्तते पुनः

guṇatrayamayaṃ hyatadbrahyan śaktitrayaṃ mahat |
yo 'tiyāti sā yātyeva paraṃ nāvartate punaḥ

1,8.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे सप्तमो ऽध्यायः (7) श्रीपारशर उवाच कथितस्तामसः सर्गो ब्रह्मणस्ते महामुने ।
रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ (7) śrīpāraśara uvāca kathitastāmasaḥ sargo brahmaṇaste mahāmune |
rudrasargaṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

---

1,8.2

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः ।
प्रादुरासीत्प्रभोरङ्के कुमारो नीललोहितः

kalpādāvātmanastulyaṃ sutaṃ pradhyāyatastataḥ |
prādurāsītprabhoraṅke kumāro nīlalohitaḥ

---

1,8.3

रुरोद सुस्वरं सोथ प्राद्रवद्दि जसत्तम ।
किं त्वं रोदिषि तं ब्रह्म रुदन्तं प्रत्युवाच ह

ruroda susvaraṃ sotha prādravaddi jasattama |
kiṃ tvaṃ rodiṣi taṃ brahma rudantaṃ pratyuvāca ha

---

1,8.4

नाम देहीति तं सो ऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः ।
रुद्रस्त्वं देवनाम्नासि मारो दीर्धैर्यमावह ।
एवमुक्तः पुनः सो ऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै

nāma dehīti taṃ so 'tha pratyuvāca prajāpatiḥ |
rudrastvaṃ devanāmnāsi māro dīrdhairyamāvaha |
evamuktaḥ punaḥ so 'tha saptakṛtvo ruroda vai

---

1,8.5

ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः ।
स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश् च स प्रभुः

tatonyāni dadau tasmai sapta nāmāni vai prabhuḥ |
sthānāni caiṣāmaṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃś ca sa prabhuḥ

---

1,8.6

भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज ।
भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः

bhavaṃ śarvamatheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija |
bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ

---

1,8.7

चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषां चकार सः ।
सूर्यो जलं मही वायुर्वह्निराकाशमेव च ।
दीक्षितो ब्रह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात्

cakre nāmānyathaitāni sthānānyeṣāṃ cakāra saḥ |
sūryo jalaṃ mahī vāyurvahnirākāśameva ca |
dīkṣito brahmaṇaḥ soma ityetāstanavaḥ kramāt

---

1,8.8

सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा ।
स्वाहा दिशस् तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम्

suvarcalā tathaivoṣā vikeśī cāparā śivā |
svāhā diśas tathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam

---

1,8.9

सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ रुद्राद्यैर् नामभिः सह ।
पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु

sūryādīnāṃ dvijaśreṣṭha rudrādyair nāmabhiḥ saha |
patnyaḥ smṛtā mahābhāga tadapatyāni me śṛṇu

---

1,8.10

एषां सूतिप्रसूतिभ्यामिदमापूरितं जगत्

eṣāṃ sūtiprasūtibhyāmidamāpūritaṃ jagat

---

1,8.11

शनैश्चरस् तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ।
स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चानुक्रमात्सुताः

śanaiścaras tathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ |
skandaḥ sargo 'tha santāno budhaścānukramātsutāḥ

---

1,8.12

एवंप्रकारो रुद्रो ऽसौ सतीं भार्यामनिन्दिताम् ।
उपयेमे दुहितरं रक्षस्यैव प्रजापतेः

evaṃprakāro rudro 'sau satīṃ bhāryāmaninditām |
upayeme duhitaraṃ rakṣasyaiva prajāpateḥ

---

1,8.13

दक्षकोपाच्च तत्याज स सती स्वकलेवरम् ।
हिमवद्दुहित साभून्मेनायां द्विजसत्तम

dakṣakopācca tatyāja sa satī svakalevaram |
himavadduhita sābhūnmenāyāṃ dvijasattama

---

1,8.14

उपयेमे पुनश्चोमामनन्यां भगवान्हरः

upayeme punaścomāmananyāṃ bhagavānharaḥ

---

1,8.15

देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत ।
श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या

devau dhātṛvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata |
śriyaṃ ca devadevasya patnī nārāyaṇasya yā

---

1,8.16

श्रीमैत्रेय उवाच क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयते ऽमृतमन्थने ।
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्येतदाह कथं भवात्

śrīmaitreya uvāca kṣīrābdhau śrīḥ samutpannā śrūyate 'mṛtamanthane |
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannetyetadāha kathaṃ bhavāt

---

1,8.17

श्रीपराशर उवाच नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनि ।
यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम

śrīparāśara uvāca nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīranapāyini |
yathā sarvagato viṣṇustathaiveyaṃ dvijottama

---

1,8.18

अर्थो विष्णुरियं वाणी नीतिरेषा नयो हरिः ।
बोधो विष्णुरियं बुद्धिर्धर्मो ऽसौ सत्क्रिया त्वियम्

artho viṣṇuriyaṃ vāṇī nītireṣā nayo hariḥ |
bodho viṣṇuriyaṃ buddhirdharmo 'sau satkriyā tviyam

---

1,8.19

स्त्रष्टा विष्णुरियं सृष्टिः श्रीर्भूमिर्भूधरो हरिः ।
सन्तोषो भगवाल्लङ्क्ष्मीस्तुष्टिर्मैत्रेय शाश्वती

straṣṭā viṣṇuriyaṃ sṛṣṭiḥ śrīrbhūmirbhūdharo hariḥ |
santoṣo bhagavāllaṅkṣmīstuṣṭirmaitreya śāśvatī

---

1,8.20

इच्छा श्रीर्भगवान्कामो यज्ञो ऽसौ दक्षिणा त्वियम् ।
आज्याहुतिरसौ देवी पुरोडाशो जनार्दनः

icchā śrīrbhagavānkāmo yajño 'sau dakṣiṇā tviyam |
ājyāhutirasau devī puroḍāśo janārdanaḥ

---

1,8.21

पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशौ मधुसूदनः ।
चितिर्लक्ष्मीर्हरिर्यूप इध्मा श्रीर्भगवान्कुशः

patnīśālā mune lakṣmīḥ prāgvaṃśau madhusūdanaḥ |
citirlakṣmīrhariryūpa idhmā śrīrbhagavānkuśaḥ

---

1,8.22

सामास्वरूपी भगवानुद्गीतिः कमलालया ।
स्वाहा लक्ष्मीर्जगन्नाथो वासुदेवो हुता शनः

sāmāsvarūpī bhagavānudgītiḥ kamalālayā |
svāhā lakṣmīrjagannātho vāsudevo hutā śanaḥ

---

1,8.23

शङ्करो भगवाञ्छौरिर्गौरीलक्ष्मीर्द्विजोत्तम ।
मैत्रेय केशवः सूर्यस्तत्प्रभा कमलालया

śaṅkaro bhagavāñchaurirgaurīlakṣmīrdvijottama |
maitreya keśavaḥ sūryastatprabhā kamalālayā

---

1,8.24

विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा ।
द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुरवकाशोतिविस्तरः

viṣṇuḥ pitṛgaṇaḥ padmā svadhā śāśvatapuṣṭidā |
dyauḥ śrīḥ sarvātmako viṣṇuravakāśotivistaraḥ

---

1,8.25

शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस्तथैवानपायिनी ।
धृतिर्लक्ष्मीर्जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः

śaśāṅkaḥ śrīdharaḥ kāntiḥ śrīstathaivānapāyinī |
dhṛtirlakṣmīrjagacceṣṭā vāyuḥ sarvatrago hariḥ

---

1,8.26

जलधिर्द्विजगोविन्दस्तद्वेला श्रीर्महामुने ।
लक्ष्मीस्वरूपमिन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः

jaladhirdvijagovindastadvelā śrīrmahāmune |
lakṣmīsvarūpamindrāṇī devendro madhusūdanaḥ

---

1,8.27

यमश्चक्रधरः साक्षाद्धूमोर्णा कमलालया ।
ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयमेव धनेश्वरः

yamaścakradharaḥ sākṣāddhūmorṇā kamalālayā |
ṛddhiḥ śrīḥ śrīdharo devaḥ svayameva dhaneśvaraḥ

---

1,8.28

गौरी लक्ष्मीमंहाबागा केशवो वरुणः स्वयम् ।
श्रीर्देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर्हरिः

gaurī lakṣmīmaṃhābāgā keśavo varuṇaḥ svayam |
śrīrdevasenā viprendra devasenāpatirhariḥ

---

1,8.29

अवष्टंभो गदापाणिः शक्तिर्लक्ष्मीर् द्विजोत्तम ।
काष्ठा लक्ष्मीर्निमेषो ऽसौ मुहूर्तो ऽसौ कला त्वियम्

avaṣṭaṃbho gadāpāṇiḥ śaktirlakṣmīr dvijottama |
kāṣṭhā lakṣmīrnimeṣo 'sau muhūrto 'sau kalā tviyam

---

1,8.30

ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपो ऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ।
लताभूता जगन्माता श्रीर्विष्णुर्द्रुमसंज्ञितः

jyotsnā lakṣmīḥ pradīpo 'sau sarvaḥ sarveśvaro hariḥ |
latābhūtā jaganmātā śrīrviṣṇurdrumasaṃjñitaḥ

---

1,8.31

विभावरी श्रीर्दिवसो देवचक्रगदाधरः ।
वरप्रदो वरो विष्णुर्वधूः पद्मवनाल या

vibhāvarī śrīrdivaso devacakragadādharaḥ |
varaprado varo viṣṇurvadhūḥ padmavanāla yā

---

1,8.32

नदस्वरूपी भगवाञ्छ्रीर्नदीरूपसंस्थिता ।
ध्वजश् च पुण्डरीकाक्षः पताका कमलालया

nadasvarūpī bhagavāñchrīrnadīrūpasaṃsthitā |
dhvajaś ca puṇḍarīkākṣaḥ patākā kamalālayā

---

1,8.33

तृष्णा लक्ष्मीर्जगन्नाथो लोभो नारायणः परः ।
रती रागश् च मैत्रेय लक्ष्मीर्गोविन्द एव च

tṛṣṇā lakṣmīrjagannātho lobho nārāyaṇaḥ paraḥ |
ratī rāgaś ca maitreya lakṣmīrgovinda eva ca

---

1,8.34

किं चातिबहुनोक्तेन संक्षेपेणेदमुच्यते

kiṃ cātibahunoktena saṃkṣepeṇedamucyate

---

1,8.35

देवतिर्यङ्मनुष्यादौ पुन्नामा भगवान्हरिः ।
स्त्रीनाम्नी श्रीश् च विज्ञेया नानयोर्विद्यते परम्

devatiryaṅmanuṣyādau punnāmā bhagavānhariḥ |
strīnāmnī śrīś ca vijñeyā nānayorvidyate param

1,9.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे अष्टमो ऽध्यायः (8) श्रीपराशर उवाच इदं च शृणु मैत्रेय यत्पृष्टोहमिह त्वया ।
श्रीसम्बन्धं मायाप्येतच्छ्रुतमासीन्मरीचितः

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe aṣṭamo 'dhyāyaḥ (8) śrīparāśara uvāca idaṃ ca śṛṇu maitreya yatpṛṣṭohamiha tvayā |
śrīsambandhaṃ māyāpyetacchrutamāsīnmarīcitaḥ

---

1,9.2

दुर्वासाः शङ्करस्यांशश्चार पृथिविमिमाम ।
स ददर्श स्रजं दिव्यामृषिर्विद्याधरीकरे

durvāsāḥ śaṅkarasyāṃśaścāra pṛthivimimāma |
sa dadarśa srajaṃ divyāmṛṣirvidyādharīkare

---

1,9.3

संतानकानामखिलं यस्या गन्धेन वासितम् ।
अतिसेव्यमभूद्ब्रह्यन् तद्वनं वनचारिणाम्

saṃtānakānāmakhilaṃ yasyā gandhena vāsitam |
atisevyamabhūdbrahyan tadvanaṃ vanacāriṇām

---

1,9.4

उन्मत्तव्रतधृग्विप्रस्तां दृष्ट्वा शोभनां स्रजम् ।
तां ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः

unmattavratadhṛgviprastāṃ dṛṣṭvā śobhanāṃ srajam |
tāṃ yayāce varārohāṃ vidyādharavadhūṃ tataḥ

---

1,9.5

याचिता तेन तन्वङ्गी मालां विद्याधराङ्गना ।
ददौ तस्मै विशालाक्षी सादरं प्रणिपत्य तम्

yācitā tena tanvaṅgī mālāṃ vidyādharāṅganā |
dadau tasmai viśālākṣī sādaraṃ praṇipatya tam

---

1,9.6

तामादायात्मनो मूर्ध्नि स्रजमुन्मत्तरूपधृक् ।
कृत्वा स विप्रो मैत्रेय परिबभ्राम मेदिनीम्

tāmādāyātmano mūrdhni srajamunmattarūpadhṛk |
kṛtvā sa vipro maitreya paribabhrāma medinīm

---

1,9.7

स ददर्श तमायान्तमुन्मत्तैरावते स्थितम् ।
त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देवैः शचीपतिम्

sa dadarśa tamāyāntamunmattairāvate sthitam |
trailokyādhipatiṃ devaṃ saha devaiḥ śacīpatim

---

1,9.8

तामात्मनः स शिरसः स्रजमुन्मत्त षट्पदाम् ।
आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः

tāmātmanaḥ sa śirasaḥ srajamunmatta ṣaṭpadām |
ādāyāmararājāya cikṣeponmattavanmuniḥ

---

1,9.9

गृहीत्वामरराजेन स्रगैरावतमूर्धनि ।
न्यस्ता रराज कैलासशिखरे जाह्नवी यथा

gṛhītvāmararājena sragairāvatamūrdhani |
nyastā rarāja kailāsaśikhare jāhnavī yathā

---

1,9.10

मदान्धकारिताक्षोसौ गन्धाकृष्टेन वारणः ।
करेणाघ्राय चिक्षेप तां स्रजं धरणीतले

madāndhakāritākṣosau gandhākṛṣṭena vāraṇaḥ |
kareṇāghrāya cikṣepa tāṃ srajaṃ dharaṇītale

---

1,9.11

ततश्चुक्रोध भगवान्दुर्वासा मुनि सत्तमः ।
मैत्रेय देवराजानं क्रुद्धश्चैतदुवाच ह

tataścukrodha bhagavāndurvāsā muni sattamaḥ |
maitreya devarājānaṃ kruddhaścaitaduvāca ha

---

1,9.12

दुर्वासा उवाच ऐश्वर्यमददुष्टात्मन्नतिस्तब्धोसि वासव ।
श्रियो धाम स्रजं यस्त्वं मद्दत्तां नाभिनन्दसि

durvāsā uvāca aiśvaryamadaduṣṭātmannatistabdhosi vāsava |
śriyo dhāma srajaṃ yastvaṃ maddattāṃ nābhinandasi

---

1,9.13

प्रसाद इति नोक्तं ते प्रणिपातपुरः सरम् ।
हर्षोत्फुल्लकपोलेन न चापि शिरसा धृता

prasāda iti noktaṃ te praṇipātapuraḥ saram |
harṣotphullakapolena na cāpi śirasā dhṛtā

---

1,9.14

मया दत्तामि मां मालं यस्मान्न बहु मन्यसे ।
त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ विनाशमुपयास्यति

mayā dattāmi māṃ mālaṃ yasmānna bahu manyase |
trailokyaśrīrato mūḍha vināśamupayāsyati

---

1,9.15

मां मन्यसे त्वं मदृशं नूनं शक्रतरद्विजैः ।
अतोवमा नमस्मासु मानिना भवता कृतम्

māṃ manyase tvaṃ madṛśaṃ nūnaṃ śakrataradvijaiḥ |
atovamā namasmāsu māninā bhavatā kṛtam

---

1,9.16

मद्दत्त भवता यस्मात्क्षिप्ता माला महीतले ।
तस्मात्प्रणष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भविष्यति

maddatta bhavatā yasmātkṣiptā mālā mahītale |
tasmātpraṇaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhaviṣyati

---

1,9.17

यस्य संजातकोपस्य भयमेति चराचरम् ।
तं त्वं मामतिगर्वेण देवराजवमन्यसे

yasya saṃjātakopasya bhayameti carācaram |
taṃ tvaṃ māmatigarveṇa devarājavamanyase

---

1,9.18

श्रीपराशर उवाच महेन्द्रो वारणस्कन्धादवतीर्य त्वरान्वितः ।
प्रसादयामास मुनिं दुर्वाससमकल्मषम्

śrīparāśara uvāca mahendro vāraṇaskandhādavatīrya tvarānvitaḥ |
prasādayāmāsa muniṃ durvāsasamakalmaṣam

---

1,9.19

प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम् ।
इत्युवाच सहस्राक्षं दुर्वासा मुनिसत्तम

prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram |
ityuvāca sahasrākṣaṃ durvāsā munisattama

---

1,9.20

दुर्वासा उवाच नाहं कृपालुहृदयो न चमां भजते क्षमा ।
अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्वाससमवेहि माम

durvāsā uvāca nāhaṃ kṛpāluhṛdayo na camāṃ bhajate kṣamā |
anye te munayaḥ śakra durvāsasamavehi māma

---

1,9.21

गौतमादिभिर् अन्यैस् त्वं गर्वमारोपितो मुधा ।
अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससमवेहि माम्

gautamādibhir anyais tvaṃ garvamāropito mudhā |
akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasamavehi mām

---

1,9.22

वसिष्ठाद्यैर् दयासारैः स्तोत्रं कुर्वद्भिर् उच्चकैः ।
गर्वं गतो सि येनैवं मामप्यद्यावमन्यसे

vasiṣṭhādyair dayāsāraiḥ stotraṃ kurvadbhir uccakaiḥ |
garvaṃ gato si yenaivaṃ māmapyadyāvamanyase

---

1,9.23

ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम् ।
निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्

jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukham |
nirīkṣya kastribhuvane mama yo na gato bhayam

---

1,9.24

नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तेन शतक्रतो ।
विडंबनामिमां भूयः करोष्यनुनयात्मिकाम्

nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kimuktena śatakrato |
viḍaṃbanāmimāṃ bhūyaḥ karoṣyanunayātmikām

---

1,9.25

श्रीपराशर उवाच इत्युक्त्वा प्रययै विप्रो देवराजोपि तं पुनः ।
आरुह्यैरावतं ब्रह्मन् प्रययावमरावतीम्

śrīparāśara uvāca ityuktvā prayayai vipro devarājopi taṃ punaḥ |
āruhyairāvataṃ brahman prayayāvamarāvatīm

---

1,9.26

ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्रं भुवनत्रयम् ।
मैत्रेयासीदपध्वस्तं संक्षा णौषधिवीरुधम्

tataḥ prabhṛti niḥśrīkaṃ saśakraṃ bhuvanatrayam |
maitreyāsīdapadhvastaṃ saṃkṣā ṇauṣadhivīrudham

---

1,9.27

न यज्ञाः समवर्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः ।
न च दानादिधर्मेणु मनश्चक्रे तदा जनः

na yajñāḥ samavartante na tapasyanti tāpasāḥ |
na ca dānādidharmeṇu manaścakre tadā janaḥ

---

1,9.28

निःसत्त्वाः सकला लोका लोभाद्युपहतेन्द्रियाः ।
स्वल्पेपि हि बभूवुस्ते साभिलाषा द्विजोत्तम

niḥsattvāḥ sakalā lokā lobhādyupahatendriyāḥ |
svalpepi hi babhūvuste sābhilāṣā dvijottama

---

1,9.29

यतः सत्त्वं ततो लक्ष्मीः सत्त्वं भूत्यनुसारि च ।
निःश्रीकाणां कुतः सत्त्वं विना तेन गुणाः कुतः

yataḥ sattvaṃ tato lakṣmīḥ sattvaṃ bhūtyanusāri ca |
niḥśrīkāṇāṃ kutaḥ sattvaṃ vinā tena guṇāḥ kutaḥ

---

1,9.30

बलशौर्याद्यभावश् च पुरुषाणां गुणैर् विना ।
लवनायः समस्तस्य बलशौर्यविवर्जितः

balaśauryādyabhāvaś ca puruṣāṇāṃ guṇair vinā |
lavanāyaḥ samastasya balaśauryavivarjitaḥ

---

1,9.31

भवत्यपध्वस्तमतिर्लघितः प्रथितः पुमान् ।
एवमत्यन्तनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्जिते

bhavatyapadhvastamatirlaghitaḥ prathitaḥ pumān |
evamatyantaniḥśrīke trailokye sattvavarjite

---

1,9.32

दवान् प्रति बलोद्योगं चक्रुर्दैतेयदानवाः

davān prati balodyogaṃ cakrurdaiteyadānavāḥ

---

1,9.33

लोभाभिभूता निःश्रीका दैत्याः सत्त्वविवर्जिताः ।
श्रिपाविहीनैर् निःसत्त्वैर् देवैश् चक्रुस् ततो रणम्

lobhābhibhūtā niḥśrīkā daityāḥ sattvavivarjitāḥ |
śripāvihīnair niḥsattvair devaiś cakrus tato raṇam

---

1,9.34

विजितास्त्रिदशा दैत्यैर् इन्द्राद्याः शरणं ययुः ।
पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः

vijitāstridaśā daityair indrādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ |
pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ

---

1,9.35

यथावत्कथितो देवैर् ब्रह्मा प्राह ततः सुरान् ।
परावरेशं शरणं व्रजध्वमसुरार्दनम्

yathāvatkathito devair brahmā prāha tataḥ surān |
parāvareśaṃ śaraṇaṃ vrajadhvamasurārdanam

---

1,9.36

उत्पत्तिस्थितिनाशानामहेतुं हेतुमीश्वरम् ।
प्रजा पतिपतिं विष्णुमनन्तमपराजितम्

utpattisthitināśānāmahetuṃ hetumīśvaram |
prajā patipatiṃ viṣṇumanantamaparājitam

---

1,9.37

प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्यभूतयोः ।
प्रणतार्तिहरं विष्णुं स वः श्रेयो विधास्यति

pradhānapuṃsorajayoḥ kāraṇaṃ kāryabhūtayoḥ |
praṇatārtiharaṃ viṣṇuṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati

---

1,9.38

श्रीपराशर उवाच एवमुक्त्वा सुरान्सर्वान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।
क्षीरोदस्योत्तरं तीरं तैर् एव सहितो ययौ

śrīparāśara uvāca evamuktvā surānsarvān brahmā lokapitāmahaḥ |
kṣīrodasyottaraṃ tīraṃ tair eva sahito yayau

---

1,9.39

स गत्वा त्रिदशैः सर्वैः समवेतः पितामहः ।
तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः परावरपतिं हरिम्

sa gatvā tridaśaiḥ sarvaiḥ samavetaḥ pitāmahaḥ |
tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ parāvarapatiṃ harim

---

1,9.40

ब्रह्मोवाच नमामि सर्वं सर्वेशमनन्तमजमव्ययम् ।
लोकधाम धराधारमप्रकाशमभेदिनम्

brahmovāca namāmi sarvaṃ sarveśamanantamajamavyayam |
lokadhāma dharādhāramaprakāśamabhedinam

---

1,9.41

नारायणमणीयांसमशेषणामणीयसाम् ।
समस्तानां गरिष्ठं च भूरादीनां गरीयसाम्

nārāyaṇamaṇīyāṃsamaśeṣaṇāmaṇīyasām |
samastānāṃ gariṣṭhaṃ ca bhūrādīnāṃ garīyasām

---

1,9.42

यत्र सर्वं यतः सर्वमुत्पन्नं मत्पुरःसरम् ।
सर्वभूतश् च यो देवः पराणामपि यः परः

yatra sarvaṃ yataḥ sarvamutpannaṃ matpuraḥsaram |
sarvabhūtaś ca yo devaḥ parāṇāmapi yaḥ paraḥ

---

1,9.43

परः परस्मात्पुरुषात्परमात्मस्वरूपधृक् ।
योगिभिश्चिन्त्यते यो ऽसौ सुक्तिहेतोर्मुमुक्षुभिः

paraḥ parasmātpuruṣātparamātmasvarūpadhṛk |
yogibhiścintyate yo 'sau suktihetormumukṣubhiḥ

---

1,9.44

सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः ।
स शुद्धः सर्वशुद्धेभ्यः पुमानाद्यः प्रसीदतु

sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ |
sa śuddhaḥ sarvaśuddhebhyaḥ pumānādyaḥ prasīdatu

---

1,9.45

कला काष्ठा मुहूर्तादिकालासूत्रस्य गोचरे ।
यस्य शक्तिर्न शुद्धस्य स नो विष्णुः प्रसीदतु

kalā kāṣṭhā muhūrtādikālāsūtrasya gocare |
yasya śaktirna śuddhasya sa no viṣṇuḥ prasīdatu

---

1,9.46

प्रोच्यते परमेशो हि यः शुद्धो ऽप्युपचारतः ।
प्रसीदतु स नो विष्णुरात्मा यः सर्वदेहिनाम्

procyate parameśo hi yaḥ śuddho 'pyupacārataḥ |
prasīdatu sa no viṣṇurātmā yaḥ sarvadehinām

---

1,9.47

यः कारणं च कार्यं च कारणस्यापि कारणम् ।
कार्य स्यापि च यः कार्यं प्रसीदतु स नो हरिः

yaḥ kāraṇaṃ ca kāryaṃ ca kāraṇasyāpi kāraṇam |
kārya syāpi ca yaḥ kāryaṃ prasīdatu sa no hariḥ

---

1,9.48

कार्यकार्यस्य यत्कार्यं तत्कार्यस्यापि यः स्वयम् ।
तत्कार्यकार्यभूतो यस्ततश् च प्रणतास्म तम्

kāryakāryasya yatkāryaṃ tatkāryasyāpi yaḥ svayam |
tatkāryakāryabhūto yastataś ca praṇatāsma tam

---

1,9.49

कारणं कारणस्यापि तस्य कारणकारणम् ।
तत्कारणानां हेतुं तं प्रणता स्म परेश्वरम्

kāraṇaṃ kāraṇasyāpi tasya kāraṇakāraṇam |
tatkāraṇānāṃ hetuṃ taṃ praṇatā sma pareśvaram

---

1,9.50

भोक्तारं भोग्यभूतं च स्रष्टारं सृज्यमेव च ।
कार्यकर्तृस्वरूपं तं प्रणता स्म परं पदम्

bhoktāraṃ bhogyabhūtaṃ ca sraṣṭāraṃ sṛjyameva ca |
kāryakartṛsvarūpaṃ taṃ praṇatā sma paraṃ padam

---

1,9.51

विशुद्धबोधवन्नित्यमजमक्षयमव्ययम् ।
अव्यक्तमविकारं यत्तद्विष्णोः परमं पदम्

viśuddhabodhavannityamajamakṣayamavyayam |
avyaktamavikāraṃ yattadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,9.52

न स्थुलं न च सूक्ष्मं यन्न विशेषणगोचरम् ।
तत्पदं परमं विष्णोः प्रणमाम सदामलम्

na sthulaṃ na ca sūkṣmaṃ yanna viśeṣaṇagocaram |
tatpadaṃ paramaṃ viṣṇoḥ praṇamāma sadāmalam

---

1,9.53

यस्या युतायुतांशांशे विश्वशक्तिरियं स्थिता ।
परब्रह्मस्वरूपं यत्प्रणमामस्तमव्ययम्

yasyā yutāyutāṃśāṃśe viśvaśaktiriyaṃ sthitā |
parabrahmasvarūpaṃ yatpraṇamāmastamavyayam

---

1,9.54

यद्योगिनः सदोद्युक्ताः पुण्यपापक्षयेक्षयम् ।
पश्यन्ति प्रणवे चिन्त्यं तद्विष्णोः परमं पदम्

yadyoginaḥ sadodyuktāḥ puṇyapāpakṣayekṣayam |
paśyanti praṇave cintyaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,9.55

यन्न देवा न मुनयो न चाहं न च शङ्करः ।
जानन्ति परमेश स्य तद्विष्णोः परमं पदम्

yanna devā na munayo na cāhaṃ na ca śaṅkaraḥ |
jānanti parameśa sya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,9.56

शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः ।
भवन्त्यभूतपूर्वस्य तद्विष्णोः परमं पदम्

śaktayo yasya devasya brahmaviṣṇuśivātmikāḥ |
bhavantyabhūtapūrvasya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,9.57

सर्वेश सर्वभूतात्मन्सर्व सर्वाश्रयाच्युत ।
प्रसीद विष्णो भक्तानां व्रज नो दृष्टिगोचरम्

sarveśa sarvabhūtātmansarva sarvāśrayācyuta |
prasīda viṣṇo bhaktānāṃ vraja no dṛṣṭigocaram

---

1,9.58

श्रीपराशर उवाच इत्युदीरितमाकर्ण्य ब्रह्मणस्त्रिदशास्ततः ।
प्रणम्योचुः प्रसीदेति व्रज नो दृष्टि गोचरम्

śrīparāśara uvāca ityudīritamākarṇya brahmaṇastridaśāstataḥ |
praṇamyocuḥ prasīdeti vraja no dṛṣṭi gocaram

---

1,9.59

यन्नायं भगवान् ब्रह्म जानाति परमं पदम् ।
तन्नताः स्म-जगद्धाम तव सर्वगताच्युत

yannāyaṃ bhagavān brahma jānāti paramaṃ padam |
tannatāḥ sma-jagaddhāma tava sarvagatācyuta

---

1,9.60

इत्यन्ते वचसस्तेषां देवानां ब्रह्मणस्त था ।
ऊचुर्देवर्षयःसर्व बृहस्पतिपुरोगमाः

ityante vacasasteṣāṃ devānāṃ brahmaṇasta thā |
ūcurdevarṣayaḥsarva bṛhaspatipurogamāḥ

---

1,9.61

अद्यो यज्ञः पुमानीड्यः पूर्वेषां यश् च पूर्वजः ।
तन्नताः स्म जगत्स्त्रष्टुः स्रष्टारम विशेषणम्

adyo yajñaḥ pumānīḍyaḥ pūrveṣāṃ yaś ca pūrvajaḥ |
tannatāḥ sma jagatstraṣṭuḥ sraṣṭārama viśeṣaṇam

---

1,9.62

भगवन्भूतभव्येश यज्ञमूर्तिधराव्यय ।
प्रसीद प्रणतानां त्वं सर्वेषां देहि दर्शनम्

bhagavanbhūtabhavyeśa yajñamūrtidharāvyaya |
prasīda praṇatānāṃ tvaṃ sarveṣāṃ dehi darśanam

---

1,9.63

एष ब्रह्म सहास्माभिः सह रुद्रैस् त्रिलोचनः ।
सर्वादित्यैः समं पूषा पावको ऽयं सहाग्निभः

eṣa brahma sahāsmābhiḥ saha rudrais trilocanaḥ |
sarvādityaiḥ samaṃ pūṣā pāvako 'yaṃ sahāgnibhaḥ

---

1,9.64

अश्विनौ वसवश्चेमे सर्वे चैते मरुद्गणाः ।
साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश्चायमीश्वरः

aśvinau vasavaśceme sarve caite marudgaṇāḥ |
sādhyā viśve tathā devā devendraścāyamīśvaraḥ

---

1,9.65

प्रणामप्रवणा नाथ दैत्यसैन्यैः पराजिताः ।
शरणं त्वामनुप्राप्ताः समस्ता देवतागणाः

praṇāmapravaṇā nātha daityasainyaiḥ parājitāḥ |
śaraṇaṃ tvāmanuprāptāḥ samastā devatāgaṇāḥ

---

1,9.66

श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु भगवाञ्छंखचक्रधृक् ।
जगाम दर्शनं तेषां मैत्रेय परमे श्वरः

śrīparāśara uvāca evaṃ saṃstūyamānastu bhagavāñchaṃkhacakradhṛk |
jagāma darśanaṃ teṣāṃ maitreya parame śvaraḥ

---

1,9.67

तं दृष्ट्वा ते तदा देवाः शङ्खचक्रगदाधरम् ।
अपूर्वरूपसंस्थानं तेजसां राशिमूर्जितम्

taṃ dṛṣṭvā te tadā devāḥ śaṅkhacakragadādharam |
apūrvarūpasaṃsthānaṃ tejasāṃ rāśimūrjitam

---

1,9.68

प्रणम्य प्रणताः सर्वे संक्षोभ स्तिमितेक्षणाः ।
तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं पितामहपुरोगमाः

praṇamya praṇatāḥ sarve saṃkṣobha stimitekṣaṇāḥ |
tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ pitāmahapurogamāḥ

---

1,9.69

देवा ऊचुः ।
नमोनमो विशेषस्त्वं त्वं ब्रह्म त्वं पिनाकधृक् ।
इन्द्रस्त्वम ग्निः पवनो वरुणः सविता यमः

devā ūcuḥ |
namonamo viśeṣastvaṃ tvaṃ brahma tvaṃ pinākadhṛk |
indrastvama gniḥ pavano varuṇaḥ savitā yamaḥ

---

1,9.70

वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवगणा भवान् ।
यो ऽयं तवाग्रतो देव समीपं देवतागणः ।
स त्वमेव जगत्स्त्रष्टा यतः सर्वगतो भवान्

vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevagaṇā bhavān |
yo 'yaṃ tavāgrato deva samīpaṃ devatāgaṇaḥ |
sa tvameva jagatstraṣṭā yataḥ sarvagato bhavān

---

1,9.71

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः प्रजापतिः ।
विद्या वेद्यं च सर्वात्मंस्त्वन्मयं चाखिलं जगत्

tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ prajāpatiḥ |
vidyā vedyaṃ ca sarvātmaṃstvanmayaṃ cākhilaṃ jagat

---

1,9.72

त्वमार्ताः शरणं विष्णो प्रयाता दैत्यनिर्जिताः ।
वयं प्रसीद सर्वात्मंस्तेजसाप्याययस्व नः

tvamārtāḥ śaraṇaṃ viṣṇo prayātā daityanirjitāḥ |
vayaṃ prasīda sarvātmaṃstejasāpyāyayasva naḥ

---

1,9.73

तावदार्तिस् तथा वाञ्छा ताव न्मोहस् तथा मुखम् ।
यावन्न याति शरणं त्वामशेषाघनाशनम्

tāvadārtis tathā vāñchā tāva nmohas tathā mukham |
yāvanna yāti śaraṇaṃ tvāmaśeṣāghanāśanam

---

1,9.74

त्वं प्रसादं प्रसन्नत्मन् प्रपन्नानां कुरुष्व नः ।
तेजसां नाथ सर्वेषां स्वशक्त्याप्यायनं कुरु

tvaṃ prasādaṃ prasannatman prapannānāṃ kuruṣva naḥ |
tejasāṃ nātha sarveṣāṃ svaśaktyāpyāyanaṃ kuru

---

1,9.75

श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु प्रणतैर् अमरैर् हरिः ।
प्रसन्नदृश्टिर्भगवानिदमाह स विश्वकृत्

śrīparāśara uvāca evaṃ saṃstūyamānastu praṇatair amarair hariḥ |
prasannadṛśṭirbhagavānidamāha sa viśvakṛt

---

1,9.76

तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्युपबृंहणम् ।
वदाम्यहं यत्क्रियतां भवद्भिस् तदिदं सुराः

tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmyupabṛṃhaṇam |
vadāmyahaṃ yatkriyatāṃ bhavadbhis tadidaṃ surāḥ

---

1,9.77

आनीय सहिता दैत्यैः क्षीराब्धौ सरलौ षधीः ।
प्रक्षिप्यात्रमृतार्थं ताः सकला दैत्यदानवैः ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम्

ānīya sahitā daityaiḥ kṣīrābdhau saralau ṣadhīḥ |
prakṣipyātramṛtārthaṃ tāḥ sakalā daityadānavaiḥ |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim

---

1,9.78

मथ्यताममृते देवाः सहाये मय्यवस्थिते

mathyatāmamṛte devāḥ sahāye mayyavasthite

---

1,9.79

सामपूर्वं च दैतेयास्तत्र साहाय्यकर्मणि ।
सामान्यफलभोक्तारो यूयं वाच्या भविष्यथ

sāmapūrvaṃ ca daiteyāstatra sāhāyyakarmaṇi |
sāmānyaphalabhoktāro yūyaṃ vācyā bhaviṣyatha

---

1,9.80

मथ्यमाने च तत्राब्धौ यत्समुत्पत्स्यते ऽमृतम् ।
तत्पानाद्बलिनो यूयममराश् च भविष्यथ

mathyamāne ca tatrābdhau yatsamutpatsyate 'mṛtam |
tatpānādbalino yūyamamarāś ca bhaviṣyatha

---

1,9.81

तथा चाहं करिष्यामि ते यथा त्रिदशद्विषः ।
न प्राप्स्यन्त्यमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः

tathā cāhaṃ kariṣyāmi te yathā tridaśadviṣaḥ |
na prāpsyantyamṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ

---

1,9.82

श्रीपराशर उवाच इत्युक्ता देवदेवेन सर्व एव तदा सुराः ।
सन्धानमसूरैः कृत्वा यत्नवन्तो ऽमृते ऽभवन्

śrīparāśara uvāca ityuktā devadevena sarva eva tadā surāḥ |
sandhānamasūraiḥ kṛtvā yatnavanto 'mṛte 'bhavan

---

1,9.83

नानौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः ।
क्षिप्त्वा क्षीराब्धिपयसि शर दभ्रामलत्विषि

nānauṣadhīḥ samānīya devadaiteyadānavāḥ |
kṣiptvā kṣīrābdhipayasi śara dabhrāmalatviṣi

---

1,9.84

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् ।
ततो मथितुमारब्धा मैत्रेय तरसामृतम्

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim |
tato mathitumārabdhā maitreya tarasāmṛtam

---

1,9.85

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः कृताः ।
कृष्णेन वासुकेर्दैत्याः पूर्वकाये निवेशिताः

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ kṛtāḥ |
kṛṣṇena vāsukerdaityāḥ pūrvakāye niveśitāḥ

---

1,9.86

ते तस्य मुखनिश्वासवह्नितापहतत्विषः ।
निस्तेजसो ऽसुराः सर्वे बभूवुरमितौजसः

te tasya mukhaniśvāsavahnitāpahatatviṣaḥ |
nistejaso 'surāḥ sarve babhūvuramitaujasaḥ

---

1,9.87

तेनैव मुखनिश्वासवायुनास्तबलाहकैः ।
पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस् तदा चाप्यायिताः सुराः

tenaiva mukhaniśvāsavāyunāstabalāhakaiḥ |
pucchapradeśe varṣadbhis tadā cāpyāyitāḥ surāḥ

---

1,9.88

क्षीरो दमध्ये भगवान्कूर्मरूपी स्वयं हरिः ।
मन्थनाद्रेरधिष्ठानं भ्रमतो ऽभून्महामुने

kṣīro damadhye bhagavānkūrmarūpī svayaṃ hariḥ |
manthanādreradhiṣṭhānaṃ bhramato 'bhūnmahāmune

---

1,9.89

रूपेणान्येन देवानां मध्ये चक्रगदाधरः ।
चकर्ष नाग राजानं दैत्यमध्ये ऽपरेण च

rūpeṇānyena devānāṃ madhye cakragadādharaḥ |
cakarṣa nāga rājānaṃ daityamadhye 'pareṇa ca

---

1,9.90

उपर्याक्रान्तवाञ्शैलं बृहद्रूपेण केशवः ।
तथापरेण मैत्रेय यन्न दृष्टं सुरासुरैः

uparyākrāntavāñśailaṃ bṛhadrūpeṇa keśavaḥ |
tathāpareṇa maitreya yanna dṛṣṭaṃ surāsuraiḥ

---

1,9.91

तेजसा नागरा जानं तथाप्यायितवान्हरिः ।
अन्येन तेजसा देवानुपबृंहितवान्प्रभुः

tejasā nāgarā jānaṃ tathāpyāyitavānhariḥ |
anyena tejasā devānupabṛṃhitavānprabhuḥ

---

1,9.92

मथ्यमाने ततस्तस्मिन्क्षिराब्धो देवदानवैः ।
हविर्धामाभवत्पूर्वं सुरभिः सुरपूजीता

mathyamāne tatastasminkṣirābdho devadānavaiḥ |
havirdhāmābhavatpūrvaṃ surabhiḥ surapūjītā

---

1,9.93

जग्मुर्मुदं ततो देवा दानवाश् च महामुने ।
व्याक्षिप्तचेतसश्चैव बभूवुस्तिमितेक्षणाः

jagmurmudaṃ tato devā dānavāś ca mahāmune |
vyākṣiptacetasaścaiva babhūvustimitekṣaṇāḥ

---

1,9.94

किमेतदितिसिद्धानां दिवि चिन्तयतां ततः ।
बभूव वारुणी देवी मदाघूर्णितलोचना

kimetaditisiddhānāṃ divi cintayatāṃ tataḥ |
babhūva vāruṇī devī madāghūrṇitalocanā

---

1,9.95

कृतावर्तात्ततस्तस्मात्क्षीरोदाद्वासयञ्जगत् ।
गन्धेन पारीजातोभूद्देवस्त्रीनन्दनस्तरुः

kṛtāvartāttatastasmātkṣīrodādvāsayañjagat |
gandhena pārījātobhūddevastrīnandanastaruḥ

---

1,9.96

रूपौदार्यगुणोपेतस् तथा चाप्सरसां गणः ।
क्षीरोदधेः समुत्पन्नो मैत्रेय परमाद्भुतः

rūpaudāryaguṇopetas tathā cāpsarasāṃ gaṇaḥ |
kṣīrodadheḥ samutpanno maitreya paramādbhutaḥ

---

1,9.97

ततः शीतांशुरभवज्जगृहे तं महेश्वरः ।
जगृहुश् च विषं नागाः क्षीरोदाब्धिसमुत्थितम्

tataḥ śītāṃśurabhavajjagṛhe taṃ maheśvaraḥ |
jagṛhuś ca viṣaṃ nāgāḥ kṣīrodābdhisamutthitam

---

1,9.98

ततो धन्वन्तरिर्देवः श्वेताम्बरधरस्वयम् ।
बिभ्रत्कमण्डलुं पूर्णममृतस्य समुत्थितः

tato dhanvantarirdevaḥ śvetāmbaradharasvayam |
bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇamamṛtasya samutthitaḥ

---

1,9.99

ततः स्वस्थमनस्कास्ते सर्वे दैतैयदानवाः ।
बभूवुर्मुदिताः सर्वे मैत्रेय मुनिभिः सह

tataḥ svasthamanaskāste sarve daitaiyadānavāḥ |
babhūvurmuditāḥ sarve maitreya munibhiḥ saha

---

1,9.100

ततः स्फुरत्कान्तिमती विकासिकमले स्थिता ।
श्रीर्देवी पयसस्तस्मादुद्भूता धृतपङ्कजा

tataḥ sphuratkāntimatī vikāsikamale sthitā |
śrīrdevī payasastasmādudbhūtā dhṛtapaṅkajā

---

1,9.101

तां तुष्टुवुर्मुदा युक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः

tāṃ tuṣṭuvurmudā yuktāḥ śrīsūktena maharṣayaḥ

---

1,9.102

विश्वावसुमुखास्तस्या गन्धर्वाः पुरतो जगुः ।
घृताचीप्रमुखास्तत्र ननृतुश्चाप्सरोगणाः

viśvāvasumukhāstasyā gandharvāḥ purato jaguḥ |
ghṛtācīpramukhāstatra nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

---

1,9.103

गङ्गाद्याः सरितस्तोयैः स्नानार्थमुपतस्थिरे ।
दिग्गजा हेमपात्रस्थमादाय विमलं जलम् ।
स्त्रापयाञ्चक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम्

gaṅgādyāḥ saritastoyaiḥ snānārthamupatasthire |
diggajā hemapātrasthamādāya vimalaṃ jalam |
strāpayāñcakrire devīṃ sarvalokamaheśvarīm

---

1,9.104

क्षीरोदो रूपधृक्तस्यै मालामम्लानपङ्कजाम् ।
ददौ विभूषणान्यङ्गे विश्वकर्मा चकार ह

kṣīrodo rūpadhṛktasyai mālāmamlānapaṅkajām |
dadau vibhūṣaṇānyaṅge viśvakarmā cakāra ha

---

1,9.105

दिव्यमाल्याम्बरधरास्त्राता भूषणभूषिता ।
पश्यतां सर्वदेवानां ययौ वक्षस्थलं हरेः

divyamālyāmbaradharāstrātā bhūṣaṇabhūṣitā |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau vakṣasthalaṃ hareḥ

---

1,9.106

तया विलोकिता देवा हरिवक्षस्थलस्थया ।
लक्ष्म्या मैत्रेय सहसा परां निर्वृतिमागताः

tayā vilokitā devā harivakṣasthalasthayā |
lakṣmyā maitreya sahasā parāṃ nirvṛtimāgatāḥ

---

1,9.107

उद्वेगं परमं जग्मुर्दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः ।
त्यक्ता लक्ष्म्या महाभाग विप्रचित्तिरुरोगमाः

udvegaṃ paramaṃ jagmurdaityā viṣṇuparāṅmukhāḥ |
tyaktā lakṣmyā mahābhāga vipracittirurogamāḥ

---

1,9.108

ततस्ते जगृहुर्दैत्या धन्वन्तरिकरस्थितम् ।
कमण्डलुं महावीर्या यत्राऽस्ते ऽमृतमुत्तमम्

tataste jagṛhurdaityā dhanvantarikarasthitam |
kamaṇḍaluṃ mahāvīryā yatrā'ste 'mṛtamuttamam

---

1,9.109

मायया मोहयित्वा तान्विष्णुः स्त्रीरूपसंस्थितः ।
दानवेभ्यस्तदादाय देवेभ्यः प्रददौ प्रभुः

māyayā mohayitvā tānviṣṇuḥ strīrūpasaṃsthitaḥ |
dānavebhyastadādāya devebhyaḥ pradadau prabhuḥ

---

1,9.110

ततः पपुः सुरगुणाः शक्राद्यास्तत्तदामृतम् ।
उद्यतायुधनिस्त्रंशा दैत्यास्तांश् च समाभ्ययुः

tataḥ papuḥ suraguṇāḥ śakrādyāstattadāmṛtam |
udyatāyudhanistraṃśā daityāstāṃś ca samābhyayuḥ

---

1,9.111

पीते ऽमृते च बलिभिर् देवैर् दैत्यचमूस्तदा ।
वध्यमाना दिशो भेजे पातालं च विवेश वै

pīte 'mṛte ca balibhir devair daityacamūstadā |
vadhyamānā diśo bheje pātālaṃ ca viveśa vai

---

1,9.112

ततो देवा मुदा युक्ताः शङ्खचक्रगदाभृतम् ।
प्रणिपत्य यथापूर्वमाशासत्तत्त्रिविष्टपम्

tato devā mudā yuktāḥ śaṅkhacakragadābhṛtam |
praṇipatya yathāpūrvamāśāsattattriviṣṭapam

---

1,9.113

ततः प्रसन्नभाः सूर्यः प्रययौ स्वेन वर्त्मना ।
ज्योतींषि च यथामार्गं प्रययुर्मुनिसत्तम

tataḥ prasannabhāḥ sūryaḥ prayayau svena vartmanā |
jyotīṃṣi ca yathāmārgaṃ prayayurmunisattama

---

1,9.114

जज्वाल भगवांश्चोच्चैश् चारुदीप्तिर्विभावसुः ।
धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिरजायत

jajvāla bhagavāṃścoccaiś cārudīptirvibhāvasuḥ |
dharme ca sarvabhūtānāṃ tadā matirajāyata

---

1,9.115

त्रैलोक्यं च श्रिया जुष्टं बभूव द्विजसत्तम ।
शक्रश् च त्रिदशश्रेष्ठः पुनः श्रीमा नजायत

trailokyaṃ ca śriyā juṣṭaṃ babhūva dvijasattama |
śakraś ca tridaśaśreṣṭhaḥ punaḥ śrīmā najāyata

---

1,9.116

सिंहासनगतः शक्रःसंप्राप्य त्रिदिवं पुनः ।
देवराज्ये स्तितो देवीं तुष्टावाब्जकरां ततः

siṃhāsanagataḥ śakraḥsaṃprāpya tridivaṃ punaḥ |
devarājye stito devīṃ tuṣṭāvābjakarāṃ tataḥ

---

1,9.117

इन्द्र उवाच नमस्ये सर्वलोकानां जननीमब्जसम्भवाम् ।
श्रियमुन्निद्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षस्थलस्थिताम्

indra uvāca namasye sarvalokānāṃ jananīmabjasambhavām |
śriyamunnidrapadmākṣīṃ viṣṇuvakṣasthalasthitām

---

1,9.118

पद्मालयां पद्मकरां पद्मपत्रनिभेक्षणाम् ।
वन्दे पद्मसुखीं देवीं पद्मनाभप्रियामहम्

padmālayāṃ padmakarāṃ padmapatranibhekṣaṇām |
vande padmasukhīṃ devīṃ padmanābhapriyāmaham

---

1,9.119

त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनी ।
सन्ध्या रात्रिः प्रभा भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती

tvaṃ siddhistvaṃ svadhā svāhā sudhā tvaṃ lokapāvanī |
sandhyā rātriḥ prabhā bhūtirmedhā śraddhā sarasvatī

---

1,9.120

यज्ञविद्या महाविद्य गुह्यविद्य च शोभने ।
आत्मविद्या च देवि त्वं विसुक्तिफलदायिनी

yajñavidyā mahāvidya guhyavidya ca śobhane |
ātmavidyā ca devi tvaṃ visuktiphaladāyinī

---

1,9.121

आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त दण्डनीतिस्त्वमेव च ।
सैम्यासौम्यैर् जगद्रूपैस् त्वयैत्तद्देवि पूरितम्

ānvīkṣikītrayīvārta daṇḍanītistvameva ca |
saimyāsaumyair jagadrūpais tvayaittaddevi pūritam

---

1,9.122

का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः ।
अध्यास्ते देवदेवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः

kā tvanyā tvāmṛte devi sarvayajñamayaṃ vapuḥ |
adhyāste devadevasya yogicintyaṃ gadābhṛtaḥ

---

1,9.123

त्वाया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयम् ।
विनष्टप्रायमभवत्त्वयेदानीं समेधितम्

tvāyā devi parityaktaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam |
vinaṣṭaprāyamabhavattvayedānīṃ samedhitam

---

1,9.124

दाराः पुत्रास्तथागारसुहृद्धान्यधनादिकम् ।
भवत्येतन्महाभागे नित्यं त्वद्वीक्षणान्तृणाम्

dārāḥ putrāstathāgārasuhṛddhānyadhanādikam |
bhavatyetanmahābhāge nityaṃ tvadvīkṣaṇāntṛṇām

---

1,9.125

शरीरारोग्यमैश्वर्यम् अरिपक्षक्षयः सुखम् ।
देवि त्वद्दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्लभम्

śarīrārogyamaiśvaryam aripakṣakṣayaḥ sukham |
devi tvaddṛṣṭidṛṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ na durlabham

---

1,9.126

त्वं माता सर्वलोकानां देवदेवो हरिः पिता ।
त्वयैतद्विष्णुना चाम्ब जगव्द्याप्तं चराचरम्

tvaṃ mātā sarvalokānāṃ devadevo hariḥ pitā |
tvayaitadviṣṇunā cāmba jagavdyāptaṃ carācaram

---

1,9.127

मा नः कोशं तथा गोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदम् ।
मा शरीरं कलत्रं च त्यजेथाः सर्वपावनि

mā naḥ kośaṃ tathā goṣṭhaṃ mā gṛhaṃ mā paricchadam |
mā śarīraṃ kalatraṃ ca tyajethāḥ sarvapāvani

---

1,9.128

मा पुत्रान्मा सुहृर्द्वग मा पशुन्मा विभूषणम् ।
त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये

mā putrānmā suhṛrdvaga mā paśunmā vibhūṣaṇam |
tyajethā mama devasya viṣṇorvakṣaḥsthalālaye

---

1,9.129

सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलदिभिर् गुणैः ।
त्यज्यन्ते ते नराः सद्यः संत्यक्ता ये त्वायामले

sattvena satyaśaucābhyāṃ tathā śīladibhir guṇaiḥ |
tyajyante te narāḥ sadyaḥ saṃtyaktā ye tvāyāmale

---

1,9.130

त्वया विलोकिताः सद्यः शीलाद्यैर् अखिलैर् गुणैः ।
कुलैश्वर्यैश् च युज्यन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि

tvayā vilokitāḥ sadyaḥ śīlādyair akhilair guṇaiḥ |
kulaiśvaryaiś ca yujyante puruṣā nirguṇā api

---

1,9.131

सर् श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् ।
स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः

sar ślāghyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān |
sa śūraḥ sa ca vikrānto yastvayā devi vīkṣitaḥ

---

1,9.132

सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्यः सकला गुणाः ।
पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे

sadyo vaiguṇyamāyānti śīlādyaḥ sakalā guṇāḥ |
parāṅmukhī jagaddhātrī yasya tvaṃ viṣṇuvallabhe

---

1,9.133

न ते वर्णयितुं शक्ता गुणाञ्चिह्वापि बेधसः ।
प्रसीद देवि पद्माक्षि मास्मांस्त्याक्षीः कदाटन

na te varṇayituṃ śaktā guṇāñcihvāpi bedhasaḥ |
prasīda devi padmākṣi māsmāṃstyākṣīḥ kadāṭana

---

1,9.134

श्रीपरशर उवाच एवं श्रीः संस्तुता सम्यक् प्राह देवी शतक्रतुम् ।
शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वभूतस्थिता द्विज

śrīparaśara uvāca evaṃ śrīḥ saṃstutā samyak prāha devī śatakratum |
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvabhūtasthitā dvija

---

1,9.135

श्रीरुवाच परितुष्टास्मि देवेशे स्तोत्रेणानेन ते हरे ।
वरं वृणीष्व यस्त्विष्टो वर दाहं तवागता

śrīruvāca parituṣṭāsmi deveśe stotreṇānena te hare |
varaṃ vṛṇīṣva yastviṣṭo vara dāhaṃ tavāgatā

---

1,9.136

इन्द्र उवाच वरदा यदि मे देवि वारर्हे यदि वाप्यहम् ।
त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यमेष मेस्तु वरः परः

indra uvāca varadā yadi me devi vārarhe yadi vāpyaham |
trailokyaṃ na tvayā tyājyameṣa mestu varaḥ paraḥ

---

1,9.137

स्तोत्रेण यस्तथैतेन त्वां स्तोष्यत्यब्धिसम्भवे ।
स त्वया न परीत्याज्यो द्वितीयोस्तु वरो मम

stotreṇa yastathaitena tvāṃ stoṣyatyabdhisambhave |
sa tvayā na parītyājyo dvitīyostu varo mama

---

1,9.138

श्रीरुवाच त्रैलोक्यं त्रिद शश्रेष्ठ न सन्त्यक्ष्यामि वासव ।
दत्तो वरो मयायन्ते स्तौत्राराधनतुष्टया

śrīruvāca trailokyaṃ trida śaśreṣṭha na santyakṣyāmi vāsava |
datto varo mayāyante stautrārādhanatuṣṭayā

---

1,9.139

यश् च सायं तथा प्रातः स्तोत्रेणानेन मानवः ।
मां स्तोष्यति न तस्याहं भविष्यामि पराङ्मुखी

yaś ca sāyaṃ tathā prātaḥ stotreṇānena mānavaḥ |
māṃ stoṣyati na tasyāhaṃ bhaviṣyāmi parāṅmukhī

---

1,9.140

श्रीपराशर उवाच एवं ददौ वरं देवी देवराजाय वै पुरा ।
मैत्रेय श्रीर्महाभागा स्तोत्राराधनतोषिता

śrīparāśara uvāca evaṃ dadau varaṃ devī devarājāya vai purā |
maitreya śrīrmahābhāgā stotrārādhanatoṣitā

---

1,9.141

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना श्रीः पूर्वमुदधेः पुनः ।
देवदानवयत्नेन प्रसूतामृतमन्थने

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā śrīḥ pūrvamudadheḥ punaḥ |
devadānavayatnena prasūtāmṛtamanthane

---

1,9.142

एवं यदा जगत्स्वामी देवदेवो जनार्दनः ।
अवतारं करोत्येषा तदा श्रीस्तत्महायिनि

evaṃ yadā jagatsvāmī devadevo janārdanaḥ |
avatāraṃ karotyeṣā tadā śrīstatmahāyini

---

1,9.143

पुनश् च पद्मादुत्पन्ना आदित्योभूद्यदा हरिः ।
यदा तु भार्गवो रामस्तदाभूद्धरणी त्वियम्

punaś ca padmādutpannā ādityobhūdyadā hariḥ |
yadā tu bhārgavo rāmastadābhūddharaṇī tviyam

---

1,9.144

राघवत्वे ऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि ।
अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषानपायिनि

rāghavatve 'bhavatsītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani |
anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇoreṣānapāyini

---

1,9.145

देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी ।
विष्णोर्देहानुरूपां वै करोत्येषात्मनस्तनुम्

devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī |
viṣṇordehānurūpāṃ vai karotyeṣātmanastanum

---

1,9.146

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म लक्ष्म्या यश् च पठेन्नरः ।
श्रियो न विच्युतिस्तस्य गृहे यावत्कुलत्रयम्

yaścaitacchṛṇuyājjanma lakṣmyā yaś ca paṭhennaraḥ |
śriyo na vicyutistasya gṛhe yāvatkulatrayam

---

1,9.147

पठ्यते येषु चैवेयं गृहेषु श्रीस्तुतिर्मुने ।
अलक्ष्मीः कलहाधारा न ते ष्वास्ते कदाचन

paṭhyate yeṣu caiveyaṃ gṛheṣu śrīstutirmune |
alakṣmīḥ kalahādhārā na te ṣvāste kadācana

---

1,9.148

एतते कथितं ब्रह्मन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
क्षीराब्धो श्रीर्यथा जाता पूर्वं भृगुसुता सती

etate kathitaṃ brahmanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
kṣīrābdho śrīryathā jātā pūrvaṃ bhṛgusutā satī

---

1,9.149

इति सकल विभूत्यवाप्तिहेतुः स्तुतिरियमिन्द्रमुखोद्गता हि लक्ष्म्याः ।
अनुदिनमिह पठ्यते नृभिर् यैर् वसति न तेषु कदाचिदप्यलक्ष्मीः

iti sakala vibhūtyavāptihetuḥ stutiriyamindramukhodgatā hi lakṣmyāḥ |
anudinamiha paṭhyate nṛbhir yair vasati na teṣu kadācidapyalakṣmīḥ

1,10.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे नवमो ऽध्यायः (9) श्रीमैत्रेय उवाच कथितं मे त्वाया सर्वं यत्पृष्टोसि मया मुने ।
भृगुसर्गात्प्रभृत्येष सर्गो मे कथ्यतां पुनः

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe navamo 'dhyāyaḥ (9) śrīmaitreya uvāca kathitaṃ me tvāyā sarvaṃ yatpṛṣṭosi mayā mune |
bhṛgusargātprabhṛtyeṣa sargo me kathyatāṃ punaḥ

---

1,10.2

श्रीपराशर उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्विष्णुपरिग्रहः ।
तथा धातृविधातारौ ख्यात्यां जातौ सुतौ भृगोः

śrīparāśara uvāca bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīrviṣṇuparigrahaḥ |
tathā dhātṛvidhātārau khyātyāṃ jātau sutau bhṛgoḥ

---

1,10.3

आयतिर्नियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः ।
भार्ये धातृविधात्रोस्ते तयोर्जातौ सुतावुभौ

āyatirniyatiścaiva meroḥ kanye mahātmanaḥ |
bhārye dhātṛvidhātroste tayorjātau sutāvubhau

---

1,10.4

प्राणश्चैव मृकण्डुश् च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः ।
ततो वेदशिरा जज्ञे प्राणस्यापि सुतं शृणु

prāṇaścaiva mṛkaṇḍuś ca mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍutaḥ |
tato vedaśirā jajñe prāṇasyāpi sutaṃ śṛṇu

---

1,10.5

प्राणस्य द्युतिमान्पुत्रो राजवांश् च ततो ऽभवत् ।
ततो वंशो महाभाग विस्तरं भार्गवो गतः

prāṇasya dyutimānputro rājavāṃś ca tato 'bhavat |
tato vaṃśo mahābhāga vistaraṃ bhārgavo gataḥ

---

1,10.6

पत्नी मरीचेः संभूतिः पौर्णमासमसूयता ।
विरजाः पर्वतश्चैव तस्य पुत्रो महात्मनः

patnī marīceḥ saṃbhūtiḥ paurṇamāsamasūyatā |
virajāḥ parvataścaiva tasya putro mahātmanaḥ

---

1,10.7

वंशसंकीर्तने पुत्रान्वदिष्येहं ततो द्विज ।
स्मृतिश्चाङ्गीरसः पत्नी प्रसूता कन्यकास् तथा ।
सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमती तथा

vaṃśasaṃkīrtane putrānvadiṣyehaṃ tato dvija |
smṛtiścāṅgīrasaḥ patnī prasūtā kanyakās tathā |
sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatī tathā

---

1,10.8

अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे निष्कल्मषान्सुतान् ।
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम्

anasūyā tathaivātrerjajñe niṣkalmaṣānsutān |
somaṃ durvāsasaṃ caiva dattātreyaṃ ca yoginam

---

1,10.9

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतो ऽभवत् ।
पूर्वजन्मनि यो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवेन्तरे

prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolistatsuto 'bhavat |
pūrvajanmani yo 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuventare

---

1,10.10

कर्दमश्चार्वरीवांश् च सहिष्णुश् च सुतास्त्रयः ।
क्षमा तु सुषवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः

kardamaścārvarīvāṃś ca sahiṣṇuś ca sutāstrayaḥ |
kṣamā tu suṣave bhāryā pulahasya prajāpateḥ

---

1,10.11

क्रतोश् च संततिर्भार्या वालखिल्यानसूयत ।
षष्टिपुत्रसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां ज्वलद्भास्करतेजसाम्

kratoś ca saṃtatirbhāryā vālakhilyānasūyata |
ṣaṣṭiputrasahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām |
aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ jvaladbhāskaratejasām

---

1,10.12

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः

ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ

---

1,10.13

रजो गोत्रोर्ध्वबाहुश् च सवनश्चानघस् तथा ।
सुतपाः शुक्र इत्येते सर्वे सप्तर्षयो ऽमलाः

rajo gotrordhvabāhuś ca savanaścānaghas tathā |
sutapāḥ śukra ityete sarve saptarṣayo 'malāḥ

---

1,10.14

यो ऽसावग्न्यभिमानी स्यात् ब्रह्मणस्तनयो ऽग्रजः ।
तस्मात्स्वाहा सुतांल्लेभे त्रीनुदारौजसो द्विज

yo 'sāvagnyabhimānī syāt brahmaṇastanayo 'grajaḥ |
tasmātsvāhā sutāṃllebhe trīnudāraujaso dvija

---

1,10.15

पावकं पवमानं तु शुचिं चापि जलाशिनम्

pāvakaṃ pavamānaṃ tu śuciṃ cāpi jalāśinam

---

1,10.16

तेषां तु सन्ततावन्ये चत्वारिंशच्च पञ्च च ।
कथ्यन्ते वह्नयश्चैते पितापुत्रत्रयं च यत्

teṣāṃ tu santatāvanye catvāriṃśacca pañca ca |
kathyante vahnayaścaite pitāputratrayaṃ ca yat

---

1,10.17

एवमेकोनपञ्चशद्वह्नयः परिकीर्तिताः

evamekonapañcaśadvahnayaḥ parikīrtitāḥ

---

1,10.18

पितरो ब्रह्मणा सृष्टा व्याख्याता ये मया द्विज ।
आग्निष्वात्त बर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयश् च ये

pitaro brahmaṇā sṛṣṭā vyākhyātā ye mayā dvija |
āgniṣvātta barhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayaś ca ye

---

1,10.19

तेभ्यः स्वधा सुते जज्ञे मेनां वै धारीणीं तथा ।
ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यावप्युभे द्विज

tebhyaḥ svadhā sute jajñe menāṃ vai dhārīṇīṃ tathā |
te ubhe brahmavādinyau yoginyāvapyubhe dvija

---

1,10.20

उत्तमज्ञानसंपन्ने सर्वैः समुदिर्तैर् गुणैः

uttamajñānasaṃpanne sarvaiḥ samudirtair guṇaiḥ

---

1,10.21

इत्येषा दक्षकन्यानां कथिता सत्यसंततिः ।
श्रद्धावान्संस्मरन्नेतामनपत्यो न जायते

ityeṣā dakṣakanyānāṃ kathitā satyasaṃtatiḥ |
śraddhāvānsaṃsmarannetāmanapatyo na jāyate

1,11.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे दशमो ऽध्यायः (10) श्रीपराशर उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु ।
द्वौ पुत्रौ तु महावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe daśamo 'dhyāyaḥ (10) śrīparāśara uvāca priyavratottānapādau manoḥ svāyaṃbhuvasya tu |
dvau putrau tu mahāvīryau dharmajñau kathitau tava

---

1,11.2

तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः ।
अभीष्टायामभूद्ब्रह्यन्पितुरत्यन्तवल्लभः

tayoruttānapādasya surucyāmuttamaḥ sutaḥ |
abhīṣṭāyāmabhūdbrahyanpituratyantavallabhaḥ

---

1,11.3

सुनीतिर्नाम या राज्ञस्तस्यासीन् महिषी द्विज ।
स नाति प्रीतिमांस्तस्यामभूद्यस्या ध्रुवः सुतः

sunītirnāma yā rājñastasyāsīn mahiṣī dvija |
sa nāti prītimāṃstasyāmabhūdyasyā dhruvaḥ sutaḥ

---

1,11.4

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर्भ्रतरमाश्रितम् ।
दृष्ट्वोत्तमं ध्रुव श्चक्रे तमारोढुं मनोरथम्

rājāsanasthitasyāṅkaṃ piturbhrataramāśritam |
dṛṣṭvottamaṃ dhruva ścakre tamāroḍhuṃ manoratham

---

1,11.5

प्रत्यक्षं भूपतिस्तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत ।
प्रणयेनागतं पुत्रमुत्संगारोहणोत्सुकम्

pratyakṣaṃ bhūpatistasyāḥ surucyā nābhyanandata |
praṇayenāgataṃ putramutsaṃgārohaṇotsukam

---

1,11.6

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तमङ्कारोहणोत्सुकम् ।
स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर्वाक्यमब्रवीत्

sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tamaṅkārohaṇotsukam |
svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucirvākyamabravīt

---

1,11.7

क्रियते किं वृथा वत्स महानेष मनोरथः ।
अन्यस्त्रीगर्भजातेन ह्य् असंभूय ममोदरे

kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahāneṣa manorathaḥ |
anyastrīgarbhajātena hy asaṃbhūya mamodare

---

1,11.8

उत्तमोत्तममप्राप्यमविवेको हि वाञ्छसि ।
सत्यं सुतस्त्वमप्य् अस्य किं तु न त्वं मया धृतः

uttamottamamaprāpyamaviveko hi vāñchasi |
satyaṃ sutastvamapy asya kiṃ tu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ

---

1,11.9

एतद्राजासनं सर्व भूभृत्संश्रयकेतनम् ।
योग्यं ममैव पुत्रस्य किमात्मा क्लिश्यतेत्वया

etadrājāsanaṃ sarva bhūbhṛtsaṃśrayaketanam |
yogyaṃ mamaiva putrasya kimātmā kliśyatetvayā

---

1,11.10

उच्चैर्मनोरथस्तेयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा ।
सुनीत्यामात्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते

uccairmanorathasteyaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā |
sunītyāmātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate

---

1,11.11

श्रीपराशर वाच उत्सृज्य पितरं बालस्तच् छ्रुत्वा मातृभाषितम् ।
जगाम कुपितो मातुर्निजाया द्विजमन्दिरम्

śrīparāśara vāca utsṛjya pitaraṃ bālastac chrutvā mātṛbhāṣitam |
jagāma kupito māturnijāyā dvijamandiram

---

1,11.12

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रमीषत्प्रस्फुरिताधरम् ।
सुनीतिरङ्कमारोप्य मैत्रेयेदमभाषत

taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putramīṣatprasphuritādharam |
sunītiraṅkamāropya maitreyedamabhāṣata

---

1,11.13

वत्स कः कोपहेतुस्ते कश् च त्वां नाभि नन्दति ।
कोवजानाति पितरं वत्स यस्तेपराध्यति

vatsa kaḥ kopahetuste kaś ca tvāṃ nābhi nandati |
kovajānāti pitaraṃ vatsa yasteparādhyati

---

1,11.14

श्रीपराशर वाच इत्युक्तः सकलं मात्रे कथयामास तद्यथा ।
सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षमतगर्विता

śrīparāśara vāca ityuktaḥ sakalaṃ mātre kathayāmāsa tadyathā |
suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣamatagarvitā

---

1,11.15

विनिश्वस्येति कथिते तस्मिन्पुत्रेण दुर्मनाः ।
श्वसक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर्वाक्यमब्रवीत्

viniśvasyeti kathite tasminputreṇa durmanāḥ |
śvasakṣāmekṣaṇā dīnā sunītirvākyamabravīt

---

1,11.16

सुनीतिरुवाच सुरुचिः सत्यमाहेदं मन्दभाग्योसिःपुत्रक ।
न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर् एव मुच्यते

sunītiruvāca suruciḥ satyamāhedaṃ mandabhāgyosiḥputraka |
na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnair eva mucyate

---

1,11.17

नोद्वेगस्तात कर्तव्यः कृतं यद्भवता पुरा ।
तत्कोपहर्तु शक्नोति दातुं कश्चाकृतं त्वया

nodvegastāta kartavyaḥ kṛtaṃ yadbhavatā purā |
tatkopahartu śaknoti dātuṃ kaścākṛtaṃ tvayā

---

1,11.18

तत्त्वया नात्र कर्तव्यं दुःखं तद्वाक्यसम्भवम्

tattvayā nātra kartavyaṃ duḥkhaṃ tadvākyasambhavam

---

1,11.19

राजासनं राजच्छत्रं वराश्चावरवारणाः ।
यस्य पुण्यानि तस्यैते मत्वैतच्छांम्य पुत्रक

rājāsanaṃ rājacchatraṃ varāścāvaravāraṇāḥ |
yasya puṇyāni tasyaite matvaitacchāṃmya putraka

---

1,11.20

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्या सुरुचिर्नृपः ।
भार्येति प्रोच्यते चान्यां मद्विधा पुण्यवर्जिता

anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyā surucirnṛpaḥ |
bhāryeti procyate cānyāṃ madvidhā puṇyavarjitā

---

1,11.21

पुण्योपचयसंपन्नस्तस्याः पुत्रस्तथोत्तमः ।
मम पुत्रस् तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान्

puṇyopacayasaṃpannastasyāḥ putrastathottamaḥ |
mama putras tathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān

---

1,11.22

तथापि दुःखं न भवान् कर्तुमर्हसि पुत्रक ।
यस्य यावत्स तेनैव स्वेन तुष्यति मानवः

tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartumarhasi putraka |
yasya yāvatsa tenaiva svena tuṣyati mānavaḥ

---

1,11.23

यदि ते दुःखमत्यर्थं सुरुच्या वचसाभवत् ।
तत्पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे

yadi te duḥkhamatyarthaṃ surucyā vacasābhavat |
tatpuṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade

---

1,11.24

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः ।
निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रमायान्ति सम्पदः

suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ |
nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātramāyānti sampadaḥ

---

1,11.25

ध्रुव उवाच अम्ब यत्त्वमिदं प्रात्थ प्रशमाय वचो मम ।
नैतद्दुर्वाचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति

dhruva uvāca amba yattvamidaṃ prāttha praśamāya vaco mama |
naitaddurvācasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati

---

1,11.26

सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् ।
स्थानं प्राप्स्याम्यशोषाणां जगतामभि पूजितम्

so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam |
sthānaṃ prāpsyāmyaśoṣāṇāṃ jagatāmabhi pūjitam

---

1,11.27

सुरुचिर्दयिता राज्ञस्तस्या जातोस्मि नोदरात् ।
प्रभावं पश्य मेंब त्वं वृद्धस्यापि तवोदरे

surucirdayitā rājñastasyā jātosmi nodarāt |
prabhāvaṃ paśya meṃba tvaṃ vṛddhasyāpi tavodare

---

1,11.28

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस्तया ।
स राजासनमाप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत्

uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtastayā |
sa rājāsanamāpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat

---

1,11.29

नान्यदत्तमभीप्स्यामि स्तानमम्ब स्वकर्मणा ।
इच्छामि तदहं स्थानं यत्र प्राप पिता मम

nānyadattamabhīpsyāmi stānamamba svakarmaṇā |
icchāmi tadahaṃ sthānaṃ yatra prāpa pitā mama

---

1,11.30

श्रीपराशर उवाच निर्जगाम गृहान्मातुरित्युक्त्वा मातरं ध्रुवः ।
पुराच्च निर्गम्य ततस्तद्बाह्योपवनं ययो

śrīparāśara uvāca nirjagāma gṛhānmāturityuktvā mātaraṃ dhruvaḥ |
purācca nirgamya tatastadbāhyopavanaṃ yayo

---

1,11.31

स ददर्श मुनींस् तत्र सप्तपूर्वागतान्ध्रुवः ।
कुष्माजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान्

sa dadarśa munīṃs tatra saptapūrvāgatāndhruvaḥ |
kuṣmājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān

---

1,11.32

स राजपुत्रस्तान्सर्वान्प्रणिपत्याभ्य भाषत ।
प्रश्रयावनतः सम्यगभिवादनपूर्वकम्

sa rājaputrastānsarvānpraṇipatyābhya bhāṣata |
praśrayāvanataḥ samyagabhivādanapūrvakam

---

1,11.33

ध्रुव उवाच उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः ।
जातं सुनीत्यां निर्वेदाद्युष्माकं प्राप्तमन्तिकम्

dhruva uvāca uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ |
jātaṃ sunītyāṃ nirvedādyuṣmākaṃ prāptamantikam

---

1,11.34

ऋषय ऊचुः चतुःपञ्चा ब्दसंभूतो बालस्त्वं तृपनन्दन ।
निर्वेदकारणं किञ्चित्तव नाद्यापि वर्तते

ṛṣaya ūcuḥ catuḥpañcā bdasaṃbhūto bālastvaṃ tṛpanandana |
nirvedakāraṇaṃ kiñcittava nādyāpi vartate

---

1,11.35

न चिन्त्यं भवतः किञ्चिद्ध्रयते भूपतिः पिता ।
न चैवैष्ट वियोगादि तव पश्याम बालक

na cintyaṃ bhavataḥ kiñciddhrayate bhūpatiḥ pitā |
na caivaiṣṭa viyogādi tava paśyāma bālaka

---

1,11.36

शरीरे न च ते व्याधिरस्माभिर् उपलक्ष्यते ।
निर्वेदः किन्निमित्तस्ते कथ्यतां यदि विद्यते

śarīre na ca te vyādhirasmābhir upalakṣyate |
nirvedaḥ kinnimittaste kathyatāṃ yadi vidyate

---

1,11.37

श्रीपराशर उवाच ततः स कथयामास सुरुच्या यदुदाहृतम् ।
तन्निशम्य ततः प्रोचुर्मुनयस्ते परस्परम्

śrīparāśara uvāca tataḥ sa kathayāmāsa surucyā yadudāhṛtam |
tanniśamya tataḥ procurmunayaste parasparam

---

1,11.38

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यदक्षमा ।
सपत्न्या मातुरुक्तं यद्धृदयान्नापसर्पति

aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yadakṣamā |
sapatnyā māturuktaṃ yaddhṛdayānnāpasarpati

---

1,11.39

भोभोः क्षत्रियदायादः निर्वेदाद्यत्त्वायाधुना ।
कर्तुं व्यवसितं तन्नः कथ्यतां यदि रोचते

bhobhoḥ kṣatriyadāyādaḥ nirvedādyattvāyādhunā |
kartuṃ vyavasitaṃ tannaḥ kathyatāṃ yadi rocate

---

1,11.40

यच्च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यममितद्युते ।
तदुच्यतां विवक्षुस्त्वमस्माभिर् उपलक्ष्यसे

yacca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyamamitadyute |
taducyatāṃ vivakṣustvamasmābhir upalakṣyase

---

1,11.41

ध्रुव उवाच नाह मर्थमभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः ।
तत्स्थानमेकमिच्छामि भुक्तं नान्येन यत्पुरा

dhruva uvāca nāha marthamabhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ |
tatsthānamekamicchāmi bhuktaṃ nānyena yatpurā

---

1,11.42

एतन्मे क्रियतां सम्यक्कथ्यतां प्राप्यते यथा ।
स्थानमग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः

etanme kriyatāṃ samyakkathyatāṃ prāpyate yathā |
sthānamagryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ

---

1,11.43

मरीचिरुवाच अनाराधितगोविन्दैर् नरैः स्थानं नृपात्मज ।
न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्मादाराधयाच्युतम्

marīciruvāca anārādhitagovindair naraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja |
na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmādārādhayācyutam

---

1,11.44

अत्रिरुवाच परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः ।
संप्राप्नोत्यक्षयं स्थानमेतत्सत्यं मयोदितम्

atriruvāca paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ |
saṃprāpnotyakṣayaṃ sthānametatsatyaṃ mayoditam

---

1,11.45

अङ्गिरा उवाच यस्यान्तः सर्वमेवेदमच्युतस्याव्ययात्मनः ।
तमाराधय गोविन्दं स्थानमग्र्यं यदीच्छसि

aṅgirā uvāca yasyāntaḥ sarvamevedamacyutasyāvyayātmanaḥ |
tamārādhaya govindaṃ sthānamagryaṃ yadīcchasi

---

1,11.46

पुलस्त्य उवाच परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम् ।
तमाराध्य हरिं याति मुक्तिमप्यति दुर्लभाम्

pulastya uvāca paraṃ brahma paraṃ dhāma yo 'sau brahma tathā param |
tamārādhya hariṃ yāti muktimapyati durlabhām

---

1,11.47

पुलह उवाच ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम् ।
प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तमाराधय सुव्रत

pulaha uvāca aindramindraḥ paraṃ sthānaṃ yamārādhya jagatpatim |
prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tamārādhaya suvrata

---

1,11.48

क्रतुरुवाच यो यज्ञपुरुषो यज्ञो योगेशः परमः पुमान् ।
तस्मिंस्तुष्टे यदप्राप्यं किन्तदस्ति जनार्दने

kraturuvāca yo yajñapuruṣo yajño yogeśaḥ paramaḥ pumān |
tasmiṃstuṣṭe yadaprāpyaṃ kintadasti janārdane

---

1,11.49

वसिष्ठ उवाच प्राप्नोष्याराधिते विष्णौ मनसा यद्यदिच्छति ।
त्रेलोक्यान्तर्गतं स्थानं किमु वत्सोत्तमोत्तमम्

vasiṣṭha uvāca prāpnoṣyārādhite viṣṇau manasā yadyadicchati |
trelokyāntargataṃ sthānaṃ kimu vatsottamottamam

---

1,11.50

ध्रुव उवाच आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे ।
मया तत्परीतोषाय यज्जप्तव्यं तदुच्यताम्

dhruva uvāca ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me |
mayā tatparītoṣāya yajjaptavyaṃ taducyatām

---

1,11.51

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः ।
प्रसादसुमुखास्तन्मे कथयन्तु महर्षयः

yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ |
prasādasumukhāstanme kathayantu maharṣayaḥ

---

1,11.52

ऋषय ऊचुः राजपुत्र यथा विष्णोराराधनपरैर् नरैः ।
कार्यमाराधनं तन्नो यथावच्छ्रोतुमर्हसि

ṛṣaya ūcuḥ rājaputra yathā viṣṇorārādhanaparair naraiḥ |
kāryamārādhanaṃ tanno yathāvacchrotumarhasi

---

1,11.53

बाह्यार्थादखिलाच्चित्तं त्याजयेत्प्रथमं नरः ।
तस्मिन्नेव जगद्धाम्नि ततः कुर्वित निश्चलम्

bāhyārthādakhilāccittaṃ tyājayetprathamaṃ naraḥ |
tasminneva jagaddhāmni tataḥ kurvita niścalam

---

1,11.54

एवमेकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना ।
जप्तव्यं यन्नि बोधैतत्तन्रः पार्थिवनन्दन

evamekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā |
japtavyaṃ yanni bodhaitattanraḥ pārthivanandana

---

1,11.55

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ।
ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिमे

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe |
oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvarūpime

---

1,11.56

एतज्जजाप भगवान् जप्यं स्वायंभुवो मनुः ।
पितामहस्तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः

etajjajāpa bhagavān japyaṃ svāyaṃbhuvo manuḥ |
pitāmahastava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ

---

1,11.57

ददो यथाभिलषितां सिद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् ।
तथा त्वमपि गोविन्दं तोषयैतत्सदा जपन्

dado yathābhilaṣitāṃ siddhiṃ trailokyadurlabhām |
tathā tvamapi govindaṃ toṣayaitatsadā japan

1,12.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेंश एकादशो ऽध्यायः (11) श्रीपराशर उवाच निशम्यैतदशेषेण मैत्रेय नृपते सुतः ।
निर्जगाम वनात्तस्मात्प्रणिपत्य स तानृषीन्

iti śrīviṣṇupurāṇe prathameṃśa ekādaśo 'dhyāyaḥ (11) śrīparāśara uvāca niśamyaitadaśeṣeṇa maitreya nṛpate sutaḥ |
nirjagāma vanāttasmātpraṇipatya sa tānṛṣīn

---

1,12.2

कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानस्ततो द्विज ।
मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम्

kṛtakṛtyamivātmānaṃ manyamānastato dvija |
madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam

---

1,12.3

पुनश् च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः ।
ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातमत्र महीतले

punaś ca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ |
tato madhuvanaṃ nāmnā khyātamatra mahītale

---

1,12.4

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् ।
शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै

hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam |
śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai

---

1,12.5

यत्र वै देवदेवस्य सान्निध्यं हरिमेधसः ।
सर्वपापहरे तस्मिंस्तपस्तीर्थे चकार सः

yatra vai devadevasya sānnidhyaṃ harimedhasaḥ |
sarvapāpahare tasmiṃstapastīrthe cakāra saḥ

---

1,12.6

मरीचिमुख्यैर् मुनिभिर् यथोद्दिष्टमभूत्तथा ।
आत्मन्यशेपदेवेशं स्थितं विष्णुममन्यत

marīcimukhyair munibhir yathoddiṣṭamabhūttathā |
ātmanyaśepadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇumamanyata

---

1,12.7

अनन्यचेतसस्तस्य ध्यायतो भगवान्हरिः ।
सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतो ऽभवत्

ananyacetasastasya dhyāyato bhagavānhariḥ |
sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat

---

1,12.8

मनस्यवस्थिते तस्मिन्विष्णौ मैत्रेय योगिनः ।
न शशाक धरा भारमुद्वोढुं भूतधारिणी

manasyavasthite tasminviṣṇau maitreya yoginaḥ |
na śaśāka dharā bhāramudvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī

---

1,12.9

वामपादस्थिते तस्मिन्ननामार्धेन मेदिनी ।
द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर्दक्षिणतः स्थिते

vāmapādasthite tasminnanāmārdhena medinī |
dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiterdakṣiṇataḥ sthite

---

1,12.10

पादांसुष्ठेन संपीड्य यथा स वसुधां स्थितः ।
तदा समस्ता वसुधा चचाल सह पर्वतैः

pādāṃsuṣṭhena saṃpīḍya yathā sa vasudhāṃ sthitaḥ |
tadā samastā vasudhā cacāla saha parvataiḥ

---

1,12.11

नद्यो नदाः समुद्राश् च संक्षोभं परमं ययुः ।
तत्क्षोभादमराः क्षोभं परं जग्मुर्महामुने

nadyo nadāḥ samudrāś ca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ |
tatkṣobhādamarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmurmahāmune

---

1,12.12

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः ।
इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ |
indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ

---

1,12.13

कूष्माण्डा विविधै रूपैर् महेन्द्रेण महामुने ।
समाधिभङ्गमत्यन्तमारब्धाः कर्तुमातुराः

kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune |
samādhibhaṅgamatyantamārabdhāḥ kartumāturāḥ

---

1,12.14

सुनीतिर्नाम तन्माता सास्त्रा तत्पुरतः स्थिता ।
पुत्रेति करुणां वाचमाह मायामयी तदा

sunītirnāma tanmātā sāstrā tatpurataḥ sthitā |
putreti karuṇāṃ vācamāha māyāmayī tadā

---

1,12.15

पुत्रकास्मान्निवर्तस्व शरीरात्ययदारुणात् ।
निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस् त्वं मनोरथै

putrakāsmānnivartasva śarīrātyayadāruṇāt |
nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṃ manorathai

---

1,12.16

दीनामेकां परित्यक्तुमनाथां न त्वमर्हसि ।
सपत्नीवचनाद्वत्स अगतेस्त्वं गतिर्मम

dīnāmekāṃ parityaktumanāthāṃ na tvamarhasi |
sapatnīvacanādvatsa agatestvaṃ gatirmama

---

1,12.17

क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्वचैतद्दारूणं तपः ।
निवर्ततां मनः कष्टान्निर्बन्धात्फलवर्जितात्

kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kvacaitaddārūṇaṃ tapaḥ |
nivartatāṃ manaḥ kaṣṭānnirbandhātphalavarjitāt

---

1,12.18

कालः क्रीडनकानान्ते तदन्ते ऽध्ययनस्य ते ।
ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः

kālaḥ krīḍanakānānte tadante 'dhyayanasya te |
tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ

---

1,12.19

कालः क्रीडनकानां यस्तव बालस्य पुत्रक ।
तस्मिंस्त्वमिच्छसि तपः किं नाशायात्मनो रतः

kālaḥ krīḍanakānāṃ yastava bālasya putraka |
tasmiṃstvamicchasi tapaḥ kiṃ nāśāyātmano rataḥ

---

1,12.20

मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् ।
अनुवर्तस्व मा मोहान्निवर्तास्मादधर्मतः

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam |
anuvartasva mā mohānnivartāsmādadharmataḥ

---

1,12.21

परित्यजति वत्साध्य यध्येतन्न भवांस्तपः ।
त्यक्ष्याम्यहमिह प्राणांस्ततो वै पश्यतस्तव

parityajati vatsādhya yadhyetanna bhavāṃstapaḥ |
tyakṣyāmyahamiha prāṇāṃstato vai paśyatastava

---

1,12.22

श्रीपराशर उवाच तां प्रलापवतीमेवं बाष्पाकुलविलोचनाम् ।
समाहितमना विष्णौ पश्यन्नपि न दृष्टवान्

śrīparāśara uvāca tāṃ pralāpavatīmevaṃ bāṣpākulavilocanām |
samāhitamanā viṣṇau paśyannapi na dṛṣṭavān

---

1,12.23

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्येतानि भीषणे ।
वने ऽभ्युद्यतशस्त्राणीः समायान्त्यपगम्यताम्

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsyetāni bhīṣaṇe |
vane 'bhyudyataśastrāṇīḥ samāyāntyapagamyatām

---

1,12.24

इत्युक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्याविर्बभुस्ततः ।
अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर् मुखैः

ityuktvā prayayau sātha rakṣāṃsyāvirbabhustataḥ |
abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ

---

1,12.25

ततो नादानतीवोग्रन्राजपुत्रस्य ते पुरः ।
मुमुचुर्दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः

tato nādānatīvogranrājaputrasya te puraḥ |
mumucurdīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ

---

1,12.26

शिवाश् च शतशो नेदुः सज्वालाः कवलैर् मुखैः ।
त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वदा

śivāś ca śataśo neduḥ sajvālāḥ kavalair mukhaiḥ |
trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvadā

---

1,12.27

हन्यतां दन्यतामेष छिद्यतां छिद्यतामयम् ।
भक्ष्यतां भक्ष्यतां चाय मित्युचुस्ते निशाचराः

hanyatāṃ danyatāmeṣa chidyatāṃ chidyatāmayam |
bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāya mityucuste niśācarāḥ

---

1,12.28

ततो नानाविधान्नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः ।
त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस्ते रजनीचराः

tato nānāvidhānnādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ |
trāsāya rājaputrasya neduste rajanīcarāḥ

---

1,12.29

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास्तान्यायुधानि च ।
गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर्नन्द्रियगोचरम्

rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivāstānyāyudhāni ca |
govindāsaktacittasya yayurnandriyagocaram

---

1,12.30

एकाग्रचेताः सततं विष्णुमेवात्मसंश्रयम् ।
दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यं कथञ्चन

ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇumevātmasaṃśrayam |
dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyaṃ kathañcana

---

1,12.31

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः ।
संक्षोभं परमं जग्मुस्तत्पराभवशङ्किताः

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ |
saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmustatparābhavaśaṅkitāḥ

---

1,12.32

ते समेत्य जगद्योनिमनादिनिधनं हरिम् ।
शरण्यं शरणं यातास्तपसा तस्य तापिताः

te sametya jagadyonimanādinidhanaṃ harim |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātāstapasā tasya tāpitāḥ

---

1,12.33

देवा ऊचुः देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम ।
ध्रुवस्य तपसा तप्तास्त्वां वयं शरणं गताः

devā ūcuḥ devadeva jagannātha pareśa puruṣottama |
dhruvasya tapasā taptāstvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

---

1,12.34

दिने दिने कलालेशैः शशाङ्क पूर्यते यथा ।
तथायं तपसा देव प्रयात्यृद्धिम् अहर्निंशम्

dine dine kalāleśaiḥ śaśāṅka pūryate yathā |
tathāyaṃ tapasā deva prayātyṛddhim aharniṃśam

---

1,12.35

औतानपादितपसा वयमित्थं जनार्दन ।
भीतास्त्वां शरणं यातास्तपसस्तं निवर्तय

autānapāditapasā vayamitthaṃ janārdana |
bhītāstvāṃ śaraṇaṃ yātāstapasastaṃ nivartaya

---

1,12.36

नविद्मः किं स शक्रत्वं सूर्यत्वं किमभीप्सति ।
वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम्

navidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ sūryatvaṃ kimabhīpsati |
vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim

---

1,12.37

तदस्माकं प्रसीदेश हृदयाच्छल्यमुद्धर ।
उत्तानपादतनयं तपसः सन्निवर्तय

tadasmākaṃ prasīdeśa hṛdayācchalyamuddhara |
uttānapādatanayaṃ tapasaḥ sannivartaya

---

1,12.38

श्रीभगवानुवाच नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् ।
प्रार्थयत्येष यं कामं तं करोम्यखिलं सुरा

śrībhagavānuvāca nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām |
prārthayatyeṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomyakhilaṃ surā

---

1,12.39

यात देवा यथाकाम स्वस्थानं विगतज्वराः ।
निवर्तयाम्यहं बालं तपस्यासक्तमानसम्

yāta devā yathākāma svasthānaṃ vigatajvarāḥ |
nivartayāmyahaṃ bālaṃ tapasyāsaktamānasam

---

1,12.40

श्रीपराशर उवाच इत्युक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास्ततः ।
प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः

śrīparāśara uvāca ityuktā devadevena praṇamya tridaśāstataḥ |
prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ

---

1,12.41

भगवानपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः ।
गत्वा ध्रुवमुवाचेदं चतुर्भुजवपुर् हरिः

bhagavānapi sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ |
gatvā dhruvamuvācedaṃ caturbhujavapur hariḥ

---

1,12.42

श्रीभगवानुवाच औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः ।
वरदोहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

śrībhagavānuvāca auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ |
varadohamanuprāpto varaṃ varaya suvrata

---

1,12.43

ब्राह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यदा हितम् ।
तुष्टोहं भवतस्तेन तद्वृणीष्व वरं परम्

brāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yadā hitam |
tuṣṭohaṃ bhavatastena tadvṛṇīṣva varaṃ param

---

1,12.44

पराशर उवाच श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः ।
उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः

parāśara uvāca śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ |
unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ

---

1,12.45

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरमच्युतम् ।
किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम्

śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharamacyutam |
kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm

---

1,12.46

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः ।
स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ |
stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ

---

1,12.47

किं वदामि स्तुतावस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः ।
इत्याकुल मतिर्देवं तमेव शरणं ययौ

kiṃ vadāmi stutāvasya kenoktenāsya saṃstutiḥ |
ityākula matirdevaṃ tameva śaraṇaṃ yayau

---

1,12.48

ध्रुव उवाच भगवन्यदि मे तोषं तपसा परमं गतः ।
स्तोतुं तदहमिच्छामि वरमेनं प्रयच्छ मे

dhruva uvāca bhagavanyadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ |
stotuṃ tadahamicchāmi varamenaṃ prayaccha me

---

1,12.49

(ब्रह्माद्यौर्यस्य वेदज्ञैर् ज्ञायते यस्य नो गतिः ।
तं त्वां कथमहं देव स्तोतुं शक्रोमि बालकः ।
त्वद्भक्तिप्रवणं ह्येतत्परमेश्वर मे मनः ।
स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्च मे) श्रीपराशर उवाच शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस्तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् ।
उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः

(brahmādyauryasya vedajñair jñāyate yasya no gatiḥ |
taṃ tvāṃ kathamahaṃ deva stotuṃ śakromi bālakaḥ |
tvadbhaktipravaṇaṃ hyetatparameśvara me manaḥ |
stotuṃ pravṛttaṃ tvatpādau tatra prajñāṃ prayacca me) śrīparāśara uvāca śaṅkhaprāntena govindastaṃ pasparśa kṛtāñjalim |
uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ

---

1,12.50

अथ प्रसन्नवदनः स क्षणान्नृपनन्दनः ।
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारमच्युतम्

atha prasannavadanaḥ sa kṣaṇānnṛpanandanaḥ |
tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāramacyutam

---

1,12.51

ध्रुव उवाच भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
भूतादिरादि प्रकृतिर्यस्य रूपं नतोस्मि तम्

dhruva uvāca bhūmirāponalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
bhūtādirādi prakṛtiryasya rūpaṃ natosmi tam

---

1,12.52

शुद्धः सूक्ष्मोखिलव्यापी प्रधानात्परतः पुमान् ।
यस्य रूपं नमस्तस्मै पुरुषाय गुणात्मने

śuddhaḥ sūkṣmokhilavyāpī pradhānātparataḥ pumān |
yasya rūpaṃ namastasmai puruṣāya guṇātmane

---

1,12.53

भूतादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः ।
बुध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः

bhūtādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ |
budhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ

---

1,12.54

तं ब्रह्मभूतमात्मानमशेषजगतः पतिम् ।
प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर

taṃ brahmabhūtamātmānamaśeṣajagataḥ patim |
prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara

---

1,12.55

बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च यद्रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् ।
तस्मै नमस्ते सर्वात्मन्योगिचिन्त्याविकारिणे

bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca yadrūpaṃ brahmasaṃjñitam |
tasmai namaste sarvātmanyogicintyāvikāriṇe

---

1,12.56

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśādatyatiṣṭhaddaśāṅgulam

---

1,12.57

यद्भूतं यच्च वै भव्यं पुरूषोत्तम तद्भवान् ।
त्वत्तौ विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश्चप्यधिपूरुषः

yadbhūtaṃ yacca vai bhavyaṃ purūṣottama tadbhavān |
tvattau virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaścapyadhipūruṣaḥ

---

1,12.58

अत्यरिच्यत सोधश् च तिर्यगूर्ध्वं च वै भुवः ।
त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वत्तौ भूतं भविष्यति

atyaricyata sodhaś ca tiryagūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ |
tvatto viśvamidaṃ jātaṃ tvattau bhūtaṃ bhaviṣyati

---

1,12.59

त्वद्रूपधारिणश्चान्तः सर्वभूतमिदं जगत् ।
त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा

tvadrūpadhāriṇaścāntaḥ sarvabhūtamidaṃ jagat |
tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśurdvidhā

---

1,12.60

त्वत्तो ऋचोथ सामानि त्वत्तश्छन्दांसि जज्ञिरे ।
त्वत्तो यजूंष्यजायन्त त्वत्तोश्वाश्चैकतो दतः

tvatto ṛcotha sāmāni tvattaśchandāṃsi jajñire |
tvatto yajūṃṣyajāyanta tvattośvāścaikato dataḥ

---

1,12.61

गावस्त्वत्तः समुद्भूतास्त्व त्तोजा अवयो मृगाः ।
त्वमन्मुखाद्ब्राह्मणा बाह्वोस् त्वत्तो क्षत्रमजायत

gāvastvattaḥ samudbhūtāstva ttojā avayo mṛgāḥ |
tvamanmukhādbrāhmaṇā bāhvos tvatto kṣatramajāyata

---

1,12.62

वैश्वास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः ।
आक्ष्णोः सूर्यो ऽनिलः प्राणाच्चन्द्रमा मनसस्तव

vaiśvāstavorujāḥ śūdrāstava padbhyāṃ samudgatāḥ |
ākṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāccandramā manasastava

---

1,12.63

प्राणोन्तः मुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत ।
नाभितो गगनं द्यौश् च शिरसः समवर्तत

prāṇontaḥ muṣirājjāto mukhādagnirajāyata |
nābhito gaganaṃ dyauś ca śirasaḥ samavartata

---

1,12.64

दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदिम्

diśaḥ śrotrātkṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvamabhūdidim

---

1,12.65

न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः ।
संयमे विस्वमखिलं बीजभूते तथात्वायि

nyagrodhaḥ sumahānalpe yathā bīje vyavasthitaḥ |
saṃyame visvamakhilaṃ bījabhūte tathātvāyi

---

1,12.66

बीजादङ्कुरसम्भूते न्यग्रोधस्तु समुत्थितः ।
विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

bījādaṅkurasambhūte nyagrodhastu samutthitaḥ |
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

---

1,12.67

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रादपि दृस्यते ।
एवं विश्वस्य नान्यस्त्वं त्वस्थयीश्वर दृश्येत

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrādapi dṛsyate |
evaṃ viśvasya nānyastvaṃ tvasthayīśvara dṛśyeta

---

1,12.68

ह्लादिनी संधिनी संवित्त्वय्येका सर्वसंस्थितौ ।
ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

hlādinī saṃdhinī saṃvittvayyekā sarvasaṃsthitau |
hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite

---

1,12.69

पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः ।
प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ |
prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ

---

1,12.70

व्यक्तं प्रधानपुरुषौ विराट् सम्राट् स्वराट् तथा ।
विभाव्यतेन्तःकरणे पुरुषेष्वक्षयो भवान्

vyaktaṃ pradhānapuruṣau virāṭ samrāṭ svarāṭ tathā |
vibhāvyatentaḥkaraṇe puruṣeṣvakṣayo bhavān

---

1,12.71

सर्वस्मिन्सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् ।
सर्वं त्वत्तस्ततश् च त्वं नमः सर्वात्मने ऽस्तु ते

sarvasminsarvabhūtastvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk |
sarvaṃ tvattastataś ca tvaṃ namaḥ sarvātmane 'stu te

---

1,12.72

सर्वात्मकोसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः ।
कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृति स्थितम्

sarvātmakosi sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ |
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛti sthitam

---

1,12.73

सर्वात्मन्सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव ।
सर्वभूतो भवान्वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम्

sarvātmansarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava |
sarvabhūto bhavānvetti sarvasattvamanoratham

---

1,12.74

यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः ।
तपश् च तप्तं सफलं यद्दृष्टो ऽसि जगत्पते

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ |
tapaś ca taptaṃ saphalaṃ yaddṛṣṭo 'si jagatpate

---

1,12.75

श्रीभगवानुवाच तपसस्तत्फलं यद्दृष्टो ऽहं त्वया ध्रुव ।
मदृर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते

śrībhagavānuvāca tapasastatphalaṃ yaddṛṣṭo 'haṃ tvayā dhruva |
madṛrśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate

---

1,12.76

वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः ।
सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते

varaṃ varaya tasmāttvaṃ yathābhimatamātmanaḥ |
sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate

---

1,12.77

ध्रुव उवाच भगवन्भूतभव्येश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि ।
किमज्ञातं तव ब्रह्मन्मनसा यन्मयेक्षितम्

dhruva uvāca bhagavanbhūtabhavyeśa sarvasyāste bhavān hṛdi |
kimajñātaṃ tava brahmanmanasā yanmayekṣitam

---

1,12.78

तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन्मया ।
प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम्

tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yanmayā |
prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham

---

1,12.79

किं वा सर्वजगत्स्त्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् ।
त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघ वानपि

kiṃ vā sarvajagatstraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham |
tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ magha vānapi

---

1,12.80

नैतद्राजासनं योग्यमजातस्य ममोदरात् ।
इति गर्वदवोचन्मां सपत्नीमातुरुच्चकैः

naitadrājāsanaṃ yogyamajātasya mamodarāt |
iti garvadavocanmāṃ sapatnīmāturuccakaiḥ

---

1,12.81

आधारभूतं जगतः सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ।
प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादादतोव्ययम्

ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣāmuttamottamam |
prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādādatovyayam

---

1,12.82

श्रीभगवानुवाच यत्त्वया प्रार्थ्यते स्थानमेतत्प्राप्स्यति वै भवान् ।
त्वयाहं तोषितः पूर्वमन्यजन्मनि वालक

śrībhagavānuvāca yattvayā prārthyate sthānametatprāpsyati vai bhavān |
tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvamanyajanmani vālaka

---

1,12.83

त्वमासीर्ब्रह्मणः पूर्वं मय्येकाग्रमतिः सदा ।
मातापित्रोश् च शुश्रषुर्निजधर्मानुपालकः

tvamāsīrbrahmaṇaḥ pūrvaṃ mayyekāgramatiḥ sadā |
mātāpitroś ca śuśraṣurnijadharmānupālakaḥ

---

1,12.84

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस्तवाभवत् ।
योवनेखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः

kālena gacchatā mitraṃ rājaputrastavābhavat |
yovanekhilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ

---

1,12.85

तत्सङ्गात्तस्य तामृद्धिमवलोक्यादिदुर्लभाम् ।
भवेयं राजपुत्रोहमिति वाञ्छा त्वया कृता

tatsaṅgāttasya tāmṛddhimavalokyādidurlabhām |
bhaveyaṃ rājaputrohamiti vāñchā tvayā kṛtā

---

1,12.86

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता ।
उत्तानपादस्य गृहे जातोसि ध्रुव दुर्लभे

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā |
uttānapādasya gṛhe jātosi dhruva durlabhe

---

1,12.87

अन्येषां दुर्लभं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत्

anyeṣāṃ durlabhaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat

---

1,12.88

तस्यैतदपरं बाल येनाहं परितोषितः ।
मामाराध्य नरो मुक्तिमवाप्नोत्यविलम्बिताम्

tasyaitadaparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ |
māmārādhya naro muktimavāpnotyavilambitām

---

1,12.89

मय्यर्पितमना बाल किमु स्वर्गादिकं पदम्

mayyarpitamanā bāla kimu svargādikaṃ padam

---

1,12.90

त्रैलोक्यादधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः ।
भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद्भावन्ध्रुव

trailokyādadhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ |
bhaviṣyati na saṃdeho matprasādādbhāvandhruva

---

1,12.91

सूर्यात्सोमात्तथा भौमात्सोमपुत्राद्बृहस्पतेः ।
सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुवः

sūryātsomāttathā bhaumātsomaputrādbṛhaspateḥ |
sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruvaḥ

---

1,12.92

सप्तर्षिणामशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः ।
सर्वेषामुपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव

saptarṣiṇāmaśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ |
sarveṣāmupari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva

---

1,12.93

केचिच्चतुर्युगं यावत्केचिन्मन्वन्तरं सुराः ।
तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः

keciccaturyugaṃ yāvatkecinmanvantaraṃ surāḥ |
tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ

---

1,12.94

सुनीतिरपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला ।
विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति

sunītirapi te mātā tvadāsannātinirmalā |
vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati

---

1,12.95

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहि ताः ।
कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत्पुण्यं भविष्यति

ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhi tāḥ |
kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahatpuṇyaṃ bhaviṣyati

---

1,12.96

श्रीपराशर उवाच एवं पूर्वं जगन्नाथाद्देवदेवाज्जनार्दनात् ।
वरं प्राप्य ध्रुवः स्थान मध्यास्ते स महामते

śrīparāśara uvāca evaṃ pūrvaṃ jagannāthāddevadevājjanārdanāt |
varaṃ prāpya dhruvaḥ sthāna madhyāste sa mahāmate

---

1,12.97

स्वयं शुश्रूषणाद्धर्म्यान्मातापित्रोश् च वै तथा ।
द्धादशाक्षरमाहत्म्यात्तपसश् च प्रभावतः

svayaṃ śuśrūṣaṇāddharmyānmātāpitroś ca vai tathā |
ddhādaśākṣaramāhatmyāttapasaś ca prabhāvataḥ

---

1,12.98

तस्याभिमानमृद्धिं च महिमानं निरिक्ष्य हि ।
देवासुराणामाचार्यः श्लोकमत्रोशना जगौ

tasyābhimānamṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirikṣya hi |
devāsurāṇāmācāryaḥ ślokamatrośanā jagau

---

1,12.99

अहोस्य तपसो वीर्यमहोस्य तपसः फलम् ।
यदेनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

ahosya tapaso vīryamahosya tapasaḥ phalam |
yadenaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

---

1,12.100

ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर्नाम सूनृता ।
अस्याश् च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि

dhruvasya jananī ceyaṃ sunītirnāma sūnṛtā |
asyāś ca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi

---

1,12.101

त्रैलोक्यश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्तिरायति ।
स्थानं प्राप्ता परं धृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम्

trailokyaśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ stirāyati |
sthānaṃ prāptā paraṃ dhṛtvā yā kukṣivivare dhruvam

---

1,12.102

यश्चैतत्कीर्तयेन्नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaścaitatkīrtayennityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi |
sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

---

1,12.103

स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं स जीवति

sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi |
sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ sa jīvati

1,13.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे द्वादशो ऽध्यायः (12) श्रीपराशर उवाच ध्रुवाच्छिष्टिं च भव्यं च भव्याच्छम्भुर्व्यजायत ।
शिष्टोराधत्त सुच्छाया पञ्चपुत्रानकल्मषान्

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ (12) śrīparāśara uvāca dhruvācchiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyācchambhurvyajāyata |
śiṣṭorādhatta succhāyā pañcaputrānakalmaṣān

---

1,13.2

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् ।
रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam |
riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam

---

1,13.3

अजीजनत्पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् ।
प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः

ajījanatpuṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum |
prajāpaterātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ

---

1,13.4

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः ।
कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ |
kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ

---

1,13.5

कुरुः पुरुः शत द्युम्नस्तपस्वी सत्यवाञ्छुचिः ।
अग्निष्टोमोतिरात्रश् च सुद्युम्नश्चेति ते नव ।
अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः

kuruḥ puruḥ śata dyumnastapasvī satyavāñchuciḥ |
agniṣṭomotirātraś ca sudyumnaśceti te nava |
abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ

---

1,13.6

कुरोरजनयत्पुत्रान् षडाग्नोयी महाप्रभान् ।
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं शिबिम्

kurorajanayatputrān ṣaḍāgnoyī mahāprabhān |
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ śibim

---

1,13.7

अङ्गात्सुनीथापत्यं वै वेनमेकमजायत ।
प्रजार्थमृषयस्तस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम्

aṅgātsunīthāpatyaṃ vai venamekamajāyata |
prajārthamṛṣayastasya mamanthurdakṣiṇaṃ karam

---

1,13.8

वेनस्य पाणौ मथिते सम्बभूव महामुने ।
वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्तितः

venasya pāṇau mathite sambabhūva mahāmune |
vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtitaḥ

---

1,13.9

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात्

yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt

---

1,13.10

मैत्रेय उवाच किमर्थं मथितः पाणिर्वेनस्य परमर्षिभिः ।
यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथृर्मुनिसत्तम

maitreya uvāca kimarthaṃ mathitaḥ pāṇirvenasya paramarṣibhiḥ |
yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthṛrmunisattama

---

1,13.11

श्रीपराशर उवाच सुनीथा नाम या कन्या कृत्यो प्रथमतो ऽभवत् ।
अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत

śrīparāśara uvāca sunīthā nāma yā kanyā kṛtyo prathamato 'bhavat |
aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata

---

1,13.12

स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः ।
निसर्गादेष मैत्रेय दुष्ट एव व्यजायत

sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ |
nisargādeṣa maitreya duṣṭa eva vyajāyata

---

1,13.13

अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः ।
घोष यामास स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः

abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ |
ghoṣa yāmāsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ

---

1,13.14

न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं कथञ्चन ।
भोक्ता यज्ञस्य कस्त्वन्यो ऽह्यहं यज्ञपतिः प्रभुः

na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ kathañcana |
bhoktā yajñasya kastvanyo 'hyahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ

---

1,13.15

ततस्तमृषयः पूर्व संपूज्यं पृथिवीपतिम् ।
ऊचुः सामाकलं वाक्यं मैत्रेय समपस्थिताः

tatastamṛṣayaḥ pūrva saṃpūjyaṃ pṛthivīpatim |
ūcuḥ sāmākalaṃ vākyaṃ maitreya samapasthitāḥ

---

1,13.16

ऋषय ऊचुः भोभो राजन् शृणुष्व त्वं यद्वदाम महीपते ।
राज्यं देहोपकाराय प्रजानां च हितं परम्

ṛṣaya ūcuḥ bhobho rājan śṛṇuṣva tvaṃ yadvadāma mahīpate |
rājyaṃ dehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param

---

1,13.17

दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम् ।
पूजयिष्याम भद्रं ते तस्यांशस्ते भविष्यति

dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim |
pūjayiṣyāma bhadraṃ te tasyāṃśaste bhaviṣyati

---

1,13.18

यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणिते नृप ।
अस्माभिर् भवतः कामान्सर्वानेव प्रदास्यति

yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇite nṛpa |
asmābhir bhavataḥ kāmānsarvāneva pradāsyati

---

1,13.19

यज्ञैर् यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः ।
तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम्

yajñair yajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ |
teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām

---

1,13.20

वेन उवाच मत्तः को ऽभ्यधिकोन्योस्ति कश्चाराध्यो ममापरः ।
कोयं हरिरिति ख्यातो यो वो यज्ञश्वरो मतः

vena uvāca mattaḥ ko 'bhyadhikonyosti kaścārādhyo mamāparaḥ |
koyaṃ haririti khyāto yo vo yajñaśvaro mataḥ

---

1,13.21

ब्रह्मा जनार्दनः शम्भुरिन्द्रो वायुर्यमो रविः ।
हुतभुग्वरुणो धाता पूषा भूमिर्निंशाकरः

brahmā janārdanaḥ śambhurindro vāyuryamo raviḥ |
hutabhugvaruṇo dhātā pūṣā bhūmirniṃśākaraḥ

---

1,13.22

एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः ।
नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः

ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ |
nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

---

1,13.23

एवं ज्ञास्वा मयाज्ञप्तं यद्यथा क्रियतां तथा ।
न दातव्यं न यष्टव्यं न होतव्यं च भो द्विजाः

evaṃ jñāsvā mayājñaptaṃ yadyathā kriyatāṃ tathā |
na dātavyaṃ na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ ca bho dvijāḥ

---

1,13.24

भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः ।
ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः

bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ |
mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ

---

1,13.25

ऋषय ऊचुः देह्यनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम् ।
हविषां परिणामो ऽयं यदेतदखिलं जगत्

ṛṣaya ūcuḥ dehyanujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam |
haviṣāṃ pariṇāmo 'yaṃ yadetadakhilaṃ jagat

---

1,13.26

श्रीपराशर उवाच इति विज्ञाप्यमानो ऽपि स वेनः परमर्षिभिः ।
यदा ददाति नानुज्ञं प्रोक्तः प्रोक्तः पुनः पुनः

śrīparāśara uvāca iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ |
yadā dadāti nānujñaṃ proktaḥ proktaḥ punaḥ punaḥ

---

1,13.27

ततस्ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः ।
हन्यतां हन्यतां पाप इत्यूचुस्ते परस्परम्

tataste munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ |
hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ityūcuste parasparam

---

1,13.28

यो यज्ञपुरुषं विष्णुमनादिनिधनं प्रभुम् ।
विनिन्दत्यधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः

yo yajñapuruṣaṃ viṣṇumanādinidhanaṃ prabhum |
vinindatyadhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ

---

1,13.29

इत्युक्त्वा मन्त्रपूतैस् तैः कुशैर् मुनिगणानृपम् ।
निजघ्नुर्निहतं पुर्वं भगवन्निन्दनादिना

ityuktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇānṛpam |
nijaghnurnihataṃ purvaṃ bhagavannindanādinā

---

1,13.30

ततश् च मुनयो रेणुं ददृशुः सर्वतो द्विज ।
किमेतदिति चासन्नात्पप्रच्छुस्ते जनास्तदा

tataś ca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija |
kimetaditi cāsannātpapracchuste janāstadā

---

1,13.31

आख्यातं च जनैस् तेषां चोरीभूतैर् अराजके ।
राष्ट्रे तु लोकैर् आरब्धं परस्वादानमातुरैः

ākhyātaṃ ca janais teṣāṃ corībhūtair arājake |
rāṣṭre tu lokair ārabdhaṃ parasvādānamāturaiḥ

---

1,13.32

तेषामुदीर्णवेगानां चोराणां मुनिसत्तमाः ।
सुमहद्दृश्यते रेणुः परवित्तापहारिणाम्

teṣāmudīrṇavegānāṃ corāṇāṃ munisattamāḥ |
sumahaddṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām

---

1,13.33

ततः संमन्त्र्य ते सर्वे सुनयस्तस्य भूभृतः ।
ममन्थुरूरुं पुत्रार्थमनपत्यस्य यत्नतः

tataḥ saṃmantrya te sarve sunayastasya bhūbhṛtaḥ |
mamanthurūruṃ putrārthamanapatyasya yatnataḥ

---

1,13.34

मथ्यमानात्समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल ।
दग्धस्थूणाप्रतीकाशः खल्वाटास्योतिह्रस्वकः

mathyamānātsamuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila |
dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ khalvāṭāsyotihrasvakaḥ

---

1,13.35

किं करोमीति तान्सर्वान्स विप्रानाह चातुरः ।
निषीदेति तमूचुस्ते निषादस्तेन सो ऽभवत्

kiṃ karomīti tānsarvānsa viprānāha cāturaḥ |
niṣīdeti tamūcuste niṣādastena so 'bhavat

---

1,13.36

ततस्तत्संभवा जाता विन्ध्यशैलनिवासिनः ।
निषादा मुनिशार्दूल पापकर्मोपलक्षणाः

tatastatsaṃbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ |
niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ

---

1,13.37

तेन द्वारेण तत्पापं निष्क्रान्तं तस्य भूपतेः ।
निषादास्ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः

tena dvāreṇa tatpāpaṃ niṣkrāntaṃ tasya bhūpateḥ |
niṣādāste tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ

---

1,13.38

तस्यैव दक्षिणं हस्तं ममन्थुस्ते ततो द्विजाः

tasyaiva dakṣiṇaṃ hastaṃ mamanthuste tato dvijāḥ

---

1,13.39

मथ्यमाने च तत्राभूत्पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन्

mathyamāne ca tatrābhūtpṛthurvainyaḥ pratāpavān |
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣādagniriva jvalan

---

1,13.40

आद्यमाजगवं नाम खात्पपात ततो धनुः ।
शराश् च दिव्या नभसः कवचं च पपात ह

ādyamājagavaṃ nāma khātpapāta tato dhanuḥ |
śarāś ca divyā nabhasaḥ kavacaṃ ca papāta ha

---

1,13.41

तस्मिन् जाते तु भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

tasmin jāte tu bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ

---

1,13.42

सत्पुत्रेणैव जातेन वेनोपि त्रिदिवं ययो ।
पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः सुतेन सुमहात्मना

satputreṇaiva jātena venopi tridivaṃ yayo |
punnāmno narakāt trātaḥ sutena sumahātmanā

---

1,13.43

तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्यादाय सर्वशः ।
तोयानि चाभिषेकार्थं सर्वाण्येवोपतस्थिरे

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnānyādāya sarvaśaḥ |
toyāni cābhiṣekārthaṃ sarvāṇyevopatasthire

---

1,13.44

पितामहश् च भगवान्देवैर् आङ्गिरसैः सह ।
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः ।
समागम्य तदा वैन्यमभ्यसिञ्चन्नराधिपम्

pitāmahaś ca bhagavāndevair āṅgirasaiḥ saha |
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ |
samāgamya tadā vainyamabhyasiñcannarādhipam

---

1,13.45

हस्ते तु दक्षिणे चक्रं दृष्ट्वा तस्य पितामहः ।
विष्णोरंशं षृथुं मत्वा परितोषं परं ययै

haste tu dakṣiṇe cakraṃ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ |
viṣṇoraṃśaṃ ṣṛthuṃ matvā paritoṣaṃ paraṃ yayai

---

1,13.46

विष्णुचक्र करे चिह्नं सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ।
भवत्यव्याहतो यस्य प्रभावस्त्रिदशेरपि

viṣṇucakra kare cihnaṃ sarveṣāṃ cakravartinām |
bhavatyavyāhato yasya prabhāvastridaśerapi

---

1,13.47

महता राजराज्येन पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
सोभिषिक्तो महातेजा विधिवद्धर्मकोविदै

mahatā rājarājyena pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
sobhiṣikto mahātejā vidhivaddharmakovidai

---

1,13.48

पित्रा पराजितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्चिताः ।
अनुरागात्ततस्तस्य नाम राजेत्यजायत

pitrā parājitāstasya prajāstenānurañcitāḥ |
anurāgāttatastasya nāma rājetyajāyata

---

1,13.49

आपस्तस्तंभिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश् च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश् च नाभवत्

āpastastaṃbhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ |
parvatāś ca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat

---

1,13.50

अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्धन्त्यन्नानि चिन्तया ।
सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhantyannāni cintayā |
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu

---

1,13.51

तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे ।
सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः

tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe |
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ

---

1,13.52

तस्मिन्नेव महायज्ञेजज्ञे प्राज्ञे ऽथ मागधः ।
प्रोक्तौ तदा मुनिवरैस् तावुभौ सूतमागधौ

tasminneva mahāyajñejajñe prājñe 'tha māgadhaḥ |
proktau tadā munivarais tāvubhau sūtamāgadhau

---

1,13.53

स्तूयतामेष नृपतिः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
कर्मैतदनुरूपं वां पात्रं स्तोत्रस्य चापरम्

stūyatāmeṣa nṛpatiḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
karmaitadanurūpaṃ vāṃ pātraṃ stotrasya cāparam

---

1,13.54

ततस्तावूचतुर्विप्रान्सर्वानेव कृताञ्जली ।
अद्य जातस्य नो कर्म ज्ञायतेस्य महीपतेः

tatastāvūcaturviprānsarvāneva kṛtāñjalī |
adya jātasya no karma jñāyatesya mahīpateḥ

---

1,13.55

गुणा न चास्य ज्ञायन्ते न चास्य प्रथितं यशः ।
स्तोत्रं किमाश्रयं त्वस्य कार्यमस्माभिर् उच्यताम्

guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṃ yaśaḥ |
stotraṃ kimāśrayaṃ tvasya kāryamasmābhir ucyatām

---

1,13.56

कृषय ऊचुः करिष्यत्येष यत्कर्म चक्रवर्ति महाबलः ।
गुणा भविष्या ये चास्य तैर् अयं स्तूयतां नृपः

kṛṣaya ūcuḥ kariṣyatyeṣa yatkarma cakravarti mahābalaḥ |
guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ

---

1,13.57

श्रीपराशर उवाच ततः स नृपतिस्तोषं तच्छ्रत्वा परमं ययौ ।
सद्गुणैः श्लाघ्यतामेति तस्माच्छ्लाघ्या गुणा मम

śrīparāśara uvāca tataḥ sa nṛpatistoṣaṃ tacchratvā paramaṃ yayau |
sadguṇaiḥ ślāghyatāmeti tasmācchlāghyā guṇā mama

---

1,13.58

तस्माद्यदद्य स्तोत्रेण गुणनिर्वर्णनं त्विमौ ।
करिष्येते करिष्यामि तदेवाहं समाहितः

tasmādyadadya stotreṇa guṇanirvarṇanaṃ tvimau |
kariṣyete kariṣyāmi tadevāhaṃ samāhitaḥ

---

1,13.59

यदिमौ वर्जनीयं च किञ्चिदत्र वदिष्यतः ।
तदहं वर्जयिष्यामीत्येवं चक्रे मतिं नृपः

yadimau varjanīyaṃ ca kiñcidatra vadiṣyataḥ |
tadahaṃ varjayiṣyāmītyevaṃ cakre matiṃ nṛpaḥ

---

1,13.60

अथ तौ चक्रतुः स्तोत्रं पृथोर्वैन्यस्य धीमतः ।
भविष्यैः कर्मभिः सम्यक्सुस्वरौ सूतमागधौ

atha tau cakratuḥ stotraṃ pṛthorvainyasya dhīmataḥ |
bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyaksusvarau sūtamāgadhau

---

1,13.61

सत्यवाग्दानशीलोयं सत्यसन्धो नरेश्वरः ।
ह्रीमान्मैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशानः

satyavāgdānaśīloyaṃ satyasandho nareśvaraḥ |
hrīmānmaitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśānaḥ

---

1,13.62

धर्मज्ञश् च कृतज्ञश् च दयावान् प्रियभाषकः ।
मान्यान्मानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः साधुसंमतः

dharmajñaś ca kṛtajñaś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ |
mānyānmānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ

---

1,13.63

समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारस्थितौ नृपः

samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ

---

1,13.64

सूतेनोक्तान् गुणानित्थं स तदा मागधेन च ।
चकार हृदि तादृक् च कर्मणा कृतवानसौ

sūtenoktān guṇānitthaṃ sa tadā māgadhena ca |
cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavānasau

---

1,13.65

ततस्तु पृथिवीपालः पालयन्पृथिवीमिमाम् ।
इयाज विविधैर् यज्ञैर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः

tatastu pṛthivīpālaḥ pālayanpṛthivīmimām |
iyāja vividhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ

---

1,13.66

तं प्रजाः पृथिवीनाथमुपतस्थुः क्षुधार्दिताः ।
ओषधीषु प्रणष्टासु तस्मिन्काले ह्यराजके ।
तमूचुस्ते नताः पृष्टास्तत्रागमनकारणम्

taṃ prajāḥ pṛthivīnāthamupatasthuḥ kṣudhārditāḥ |
oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasminkāle hyarājake |
tamūcuste natāḥ pṛṣṭāstatrāgamanakāraṇam

---

1,13.67

प्रजा ऊचुः अराजके नृपश्रष्ठ धरित्र्या सकलौषधीः ।
ग्रस्तास्ततः क्षयं यान्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वर

prajā ūcuḥ arājake nṛpaśraṣṭha dharitryā sakalauṣadhīḥ |
grastāstataḥ kṣayaṃ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara

---

1,13.68

त्वन्नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः ।
देहि नः क्षुत्परीता नां प्रजानां जीवनौषधीः

tvanno vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ |
dehi naḥ kṣutparītā nāṃ prajānāṃ jīvanauṣadhīḥ

---

1,13.69

श्रीपराशर उवाच ततस्तु नपतिर्दिव्यमादायजगवं धनुः ।
शरांश् च दिव्यान्कुपितः सोन्वधावद्वसुन्धराम्

śrīparāśara uvāca tatastu napatirdivyamādāyajagavaṃ dhanuḥ |
śarāṃś ca divyānkupitaḥ sonvadhāvadvasundharām

---

1,13.70

ततो ननाश त्वरीता गौर्भूत्वा च वसुन्धरा ।
सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्संत्रासादगमन्मही

tato nanāśa tvarītā gaurbhūtvā ca vasundharā |
sā lokānbrahmalokādīnsaṃtrāsādagamanmahī

---

1,13.71

यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी ।
तत्र तत्र तु सा वैन्यं ददृशे ऽभ्युद्यतायुधम्

yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī |
tatra tatra tu sā vainyaṃ dadṛśe 'bhyudyatāyudham

---

1,13.72

ततस्तं प्राह वसुधा पृथुं राजपराक्रमम् ।
प्रवेपमाना तद्बाणपरित्राणपरायणा

tatastaṃ prāha vasudhā pṛthuṃ rājaparākramam |
pravepamānā tadbāṇaparitrāṇaparāyaṇā

---

1,13.73

पृथिव्युवाच स्त्रीवधे त्वं महापापं किं नरेन्द्र न पश्यसि ।
येन मां हन्तुमत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम्

pṛthivyuvāca strīvadhe tvaṃ mahāpāpaṃ kiṃ narendra na paśyasi |
yena māṃ hantumatyarthaṃ prakaroṣi nṛpodyamam

---

1,13.74

पृथुरुवाच एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ।
बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः

pṛthuruvāca ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭakāriṇi |
bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ

---

1,13.75

पृथुव्युवाच प्रजानामुपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि ।
आधारः कः प्रजानां ते नृपश्रेष्ठ भविष्यति

pṛthuvyuvāca prajānāmupakārāya yadi māṃ tvaṃ haniṣyasi |
ādhāraḥ kaḥ prajānāṃ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati

---

1,13.76

पृथुरुवाच त्वां हत्वा वसुधे बाणैर् मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
आत्म योगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः

pṛthuruvāca tvāṃ hatvā vasudhe bāṇair macchāsanaparāṅmukhīm |
ātma yogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ

---

1,13.77

श्रीपराशर उवाच ततः वसुधा तं भूयः तं भूयः प्राह पार्थिवम् ।
प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता

śrīparāśara uvāca tataḥ vasudhā taṃ bhūyaḥ taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam |
pravepitāṅgī paramaṃ sādhvasaṃ samupāgatā

---

1,13.78

पृथिव्युवाच उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः ।
तस्माद्वदाम्युपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि

pṛthivyuvāca upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyantyupakramāḥ |
tasmādvadāmyupāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi

---

1,13.79

समस्ता या मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः ।
यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः

samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ |
yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ

---

1,13.80

तस्मात्प्रजाहितार्थाय मम धर्मभृतां वर ।
तं तु वत्सं कुरुष्व त्वं क्षरेयं येन वत्सला

tasmātprajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṃ vara |
taṃ tu vatsaṃ kuruṣva tvaṃ kṣareyaṃ yena vatsalā

---

1,13.81

समां च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समन्ततः ।
वरौषधीबीजभूतं बीजं सर्वत्र भावये

samāṃ ca kuru sarvatra yena kṣīraṃ samantataḥ |
varauṣadhībījabhūtaṃ bījaṃ sarvatra bhāvaye

---

1,13.82

श्रीपराशर उवाच तत उत्सारयामास शैलान् शतसहस्रशः ।
धनुष्कोट्या पदा वैन्यस्तेन शौला विवर्धिताः

śrīparāśara uvāca tata utsārayāmāsa śailān śatasahasraśaḥ |
dhanuṣkoṭyā padā vainyastena śaulā vivardhitāḥ

---

1,13.83

न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले ।
प्रवीभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा पुराभवात्

na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale |
pravībhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā purābhavāt

---

1,13.84

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः ।
वैन्यात्प्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य सम्भवः

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ |
vainyātprabhṛti maitreya sarvasyaitasya sambhavaḥ

---

1,13.85

यत्रयत्र समं त्वस्य भूमेरासीद्द्द्वजोत्तम ।
तत्रतत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन्त्

yatrayatra samaṃ tvasya bhūmerāsīdddvajottama |
tatratatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayant

---

1,13.86

आहारः फलमूलानि प्रजानामभवत्तदा ।
कृच्छ्रेण महता सो ऽपि प्रणष्टास्वैषदीषु वै

āhāraḥ phalamūlāni prajānāmabhavattadā |
kṛcchreṇa mahatā so 'pi praṇaṣṭāsvaiṣadīṣu vai

---

1,13.87

स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् ।
स्वपाणौ पृतिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः ।
सस्याजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया

sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum |
svapāṇau pṛtivīnātho dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ |
sasyājātāni sarvāṇi prajānāṃ hitakāmyayā

---

1,13.88

तेनान्नेन प्रजास्तात वर्तन्तेद्यापि नित्यशः

tenānnena prajāstāta vartantedyāpi nityaśaḥ

---

1,13.89

प्राणप्रदाता स पृथुर्यस्माद्भुमेरभीत्पिता ।
ततस्तु पृथिवीसंज्ञामवापाखिलाधारिणी

prāṇapradātā sa pṛthuryasmādbhumerabhītpitā |
tatastu pṛthivīsaṃjñāmavāpākhilādhāriṇī

---

1,13.90

ततश् च देवैर् मुनिभिर् दैत्यै रक्षोभिर् अद्रिभिः ।
गन्धर्वैर् उरगैर् यक्षैः पितृभिस् तरुभिस् तथा

tataś ca devair munibhir daityai rakṣobhir adribhiḥ |
gandharvair uragair yakṣaiḥ pitṛbhis tarubhis tathā

---

1,13.91

तत्तत्पात्रमुपादाय तत्तद्दुग्धं मुने पयः ।
वत्सदो ग्धृविशेषाश् च तेषां तद्योनयो ऽभवन्

tattatpātramupādāya tattaddugdhaṃ mune payaḥ |
vatsado gdhṛviśeṣāś ca teṣāṃ tadyonayo 'bhavan

---

1,13.92

सैषा धत्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा ।
सर्वस्य तु ततः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भावा

saiṣā dhatrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā |
sarvasya tu tataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhāvā

---

1,13.93

एवं प्रभावःस पृथुः पुत्रो वैन्यस्य वीर्यवान् ।
जज्ञे महीपतिः पूर्वो राजाभूज्जनरञ्जनात्

evaṃ prabhāvaḥsa pṛthuḥ putro vainyasya vīryavān |
jajñe mahīpatiḥ pūrvo rājābhūjjanarañjanāt

---

1,13.94

य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्तरेन्नरः ।
न तस्य दुष्कृतं किञ्चित्फलदायि प्रजायते

ya idaṃ janma vainyasya pṛthoḥ saṃkīrtarennaraḥ |
na tasya duṣkṛtaṃ kiñcitphaladāyi prajāyate

---

1,13.95

दुःस्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतामेतदुत्तमम् ।
पृथोर्जन्म प्रभावश् च करोति सततं नृणाम्

duḥsvapnopaśamaṃ nṝṇāṃ śṛṇvatāmetaduttamam |
pṛthorjanma prabhāvaś ca karoti satataṃ nṛṇām

1,14.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे त्रयोदशोध्यायः (13) श्रीपराशर उवाच पृतोः पुत्रो तु धर्मज्ञो जज्ञातेन्तर्धिवादिनौ ।
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्धानाव्द्यजायत

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe trayodaśodhyāyaḥ (13) śrīparāśara uvāca pṛtoḥ putro tu dharmajño jajñātentardhivādinau |
śikhaṇḍinī havirdhānamantardhānāvdyajāyata

---

1,14.2

हविर्धानात् षडाग्नोयी धिषणाजयत्सुताना ।
प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं वृजाजिनौ

havirdhānāt ṣaḍāgnoyī dhiṣaṇājayatsutānā |
prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vṛjājinau

---

1,14.3

प्रचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः ।
हविर्धानान्महाभाग येन संवर्धिताः प्रजाः

pracīnabarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ |
havirdhānānmahābhāga yena saṃvardhitāḥ prajāḥ

---

1,14.4

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने ।
प्राचीनवर्हिरभवत्ख्यातो भुवि महाबलः

prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivyāṃ viśrutā mune |
prācīnavarhirabhavatkhyāto bhuvi mahābalaḥ

---

1,14.5

समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः ।
महतस्तमसः पारे सवर्णायां महामते

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro mahīpatiḥ |
mahatastamasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahāmate

---

1,14.6

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः ।
सर्वे प्राचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ |
sarve prācetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ

---

1,14.7

अपृथग्धर्मचरणास्ते तप्यन्त महत्तपः ।
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयः

apṛthagdharmacaraṇāste tapyanta mahattapaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayaḥ

---

1,14.8

श्रीमैत्रेय उवाच यदर्थं ते महात्मानस्तपस्तेपुर्महामुने ।
प्राचेतसः समुद्राम्भस्येतदाख्यातुमर्हसि

śrīmaitreya uvāca yadarthaṃ te mahātmānastapastepurmahāmune |
prācetasaḥ samudrāmbhasyetadākhyātumarhasi

---

1,14.9

श्रीपराशर उवाच पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थममितात्मना ।
प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम्

śrīparāśara uvāca pitrā pracetasaḥ proktāḥ prajārthamamitātmanā |
prajāpatiniyuktena bahumānapuraḥsaram

---

1,14.10

प्राचीनबर्हिरुवाच ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टोस्म्यहं सुताः ।
प्रजाः संवर्धनीयास्ते मया चोक्तं तथेति तत्

prācīnabarhiruvāca brahmaṇā devadevena samādiṣṭosmyahaṃ sutāḥ |
prajāḥ saṃvardhanīyāste mayā coktaṃ tatheti tat

---

1,14.11

तन्मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिमतन्द्रिताः ।
कुरुध्वं माननीया वः सम्यगाज्ञा प्रजापतेः

tanmama prītaye putrāḥ prajāvṛddhimatandritāḥ |
kurudhvaṃ mānanīyā vaḥ samyagājñā prajāpateḥ

---

1,14.12

श्रीपराशर उवाच ततस्ते तत्पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः ।
तथेत्युक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने

śrīparāśara uvāca tataste tatpituḥ śrutvā vacanaṃ nṛpanandanāḥ |
tathetyuktvā ca taṃ bhūyaḥ papracchuḥ pitaraṃ mune

---

1,14.13

प्रचेतस ऊचुः येन तात प्रजावृद्धौ समर्था कर्मणा वयम् ।
भवेम तत् समस्तं नः कर्म व्याख्यातुमर्हसि

pracetasa ūcuḥ yena tāta prajāvṛddhau samarthā karmaṇā vayam |
bhavema tat samastaṃ naḥ karma vyākhyātumarhasi

---

1,14.14

पितोवाच आराध्य वरदं विष्णुम् इष्टप्राप्तिम् असंशयम् ।
समेति नान्यथा मर्त्यः किम न्यत्कथयामि वः

pitovāca ārādhya varadaṃ viṣṇum iṣṭaprāptim asaṃśayam |
sameti nānyathā martyaḥ kima nyatkathayāmi vaḥ

---

1,14.15

तस्मात्प्रजा विवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् ।
आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिमभीप्सथः

tasmātprajā vivṛddhyarthaṃ sarvabhūtaprabhuṃ harim |
ārādhayata govindaṃ yadi siddhimabhīpsathaḥ

---

1,14.16

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छतां सदा ।
आराधनीयो भगवाननादिपुरुषोत्तमः

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ cānvicchatāṃ sadā |
ārādhanīyo bhagavānanādipuruṣottamaḥ

---

1,14.17

यस्मिन्नाराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः ।
तमाराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति

yasminnārādhite sargaṃ cakārādau prajāpatiḥ |
tamārādhyācyutaṃ vṛddhiḥ prajānāṃ vo bhaviṣyati

---

1,14.18

श्रीपराशर उवाच इत्येवमुक्तास्ते पित्रा पुत्राः प्राचेतसो दश ।
मग्नाः पयोधिसलिले तपस्तेषुः समाहिताः

śrīparāśara uvāca ityevamuktāste pitrā putrāḥ prācetaso daśa |
magnāḥ payodhisalile tapasteṣuḥ samāhitāḥ

---

1,14.19

दशवर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ ।
नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे

daśavarṣasahasrāṇi nyastacittā jagatpatau |
nārāyaṇe muniśreṣṭha sarvalokaparāyaṇe

---

1,14.20

तत्रैवावस्थिता देवमेकाग्रमनसो हरिम् ।
तुष्टुवुर्यःस्तुतः कामान् स्तोतुरिष्टान्प्रयच्छति

tatraivāvasthitā devamekāgramanaso harim |
tuṣṭuvuryaḥstutaḥ kāmān stoturiṣṭānprayacchati

---

1,14.21

श्रीमैत्रेय उवाच स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः ।
चक्रुस्तन्मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुमर्हसि

śrīmaitreya uvāca stavaṃ pracetaso viṣṇoḥ samudrāmbhasi saṃsthitāḥ |
cakrustanme muniśreṣṭha supuṇyaṃ vaktumarhasi

---

1,14.22

श्रीपराशर उवाच शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः ।
तुष्टुवुस् तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः

śrīparāśara uvāca śṛṇu maitreya govindaṃ yathāpūrvaṃ pracetasaḥ |
tuṣṭuvus tanmayībhūtāḥ samudrasalileśayāḥ

---

1,14.23

प्रचेतस ऊचुः नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती ।
तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम्

pracetasa ūcuḥ natāḥ sma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śāśvatī |
tamādyantamaśeṣasya jagataḥ paramaṃ prabhum

---

1,14.24

ज्योतिराद्यमनौपम्यमण्वनन्तमपारवत् ।
योनिभूतमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च

jyotirādyamanaupamyamaṇvanantamapāravat |
yonibhūtamaśeṣasya sthāvarasya carasya ca

---

1,14.25

यस्याहः प्रथमं रूपमरूपस्य तथा निशा ।
संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः

yasyāhaḥ prathamaṃ rūpamarūpasya tathā niśā |
saṃdhyā ca parameśasya tasmai kālātmane namaḥ

---

1,14.26

बुज्यते ऽनुदिनं देवैः पितृभिश् च सुधात्मकः ।
बीजभूतं समस्तस्य तस्मै सोमात्मनेन मः

bujyate 'nudinaṃ devaiḥ pitṛbhiś ca sudhātmakaḥ |
bījabhūtaṃ samastasya tasmai somātmanena maḥ

---

1,14.27

यस्तमास्यत्ति तीव्रात्मा प्रभाभिर् भासयन्नभः ।
घर्मशीताम्भसा योनिस्तस्मै सूर्यत्मने नमः

yastamāsyatti tīvrātmā prabhābhir bhāsayannabhaḥ |
gharmaśītāmbhasā yonistasmai sūryatmane namaḥ

---

1,14.28

काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगदेतदशेषतः ।
शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः

kāṭhinyavān yo bibharti jagadetadaśeṣataḥ |
śabdādisaṃśrayo vyāpī tasmai bhūmyātmane namaḥ

---

1,14.29

यद्योनिभूतं जगतो वीजं यत्सर्वदेहिनाम् ।
तत्तोयरूपमीशस्य नमामो हरिमेधसः

yadyonibhūtaṃ jagato vījaṃ yatsarvadehinām |
tattoyarūpamīśasya namāmo harimedhasaḥ

---

1,14.30

यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक्कव्यभुक् तथा ।
पितॄणां च नमस्तस्मै विष्णवे पावकात्मने

yo mukhaṃ sarvadevānāṃ havyabhukkavyabhuk tathā |
pitṝṇāṃ ca namastasmai viṣṇave pāvakātmane

---

1,14.31

पञ्चधावस्थितो देहे यश्चेष्टां कुरुते ऽनिशम् ।
आकाशयोनिर्भगवांस्तस्मै वाय्वात्मने नमः

pañcadhāvasthito dehe yaśceṣṭāṃ kurute 'niśam |
ākāśayonirbhagavāṃstasmai vāyvātmane namaḥ

---

1,14.32

अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति ।
अनन्तमूर्तिमाञ्धुद्धस्तस्मै व्योमात्मने नमः

avakāśamaśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ yaḥ prayacchati |
anantamūrtimāñdhuddhastasmai vyomātmane namaḥ

---

1,14.33

समस्तोन्द्रियसर्गस्य यः सदा स्थानमुत्तमम् ।
तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे

samastondriyasargasya yaḥ sadā sthānamuttamam |
tasmai śabdādirūpāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase

---

1,14.34

गृह्णाति विषयान्नित्यमिन्द्रियात्माक्षराक्षरः ।
यस्तस्मै ज्ञानमूलाय नतास्म हरिमेधसे

gṛhṇāti viṣayānnityamindriyātmākṣarākṣaraḥ |
yastasmai jñānamūlāya natāsma harimedhase

---

1,14.35

हृहीतानिन्द्रियैर् अर्थानात्मने यः प्रयच्छति ।
अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वत्मने नमः

hṛhītānindriyair arthānātmane yaḥ prayacchati |
antaḥkaraṇarūpāya tasmai viśvatmane namaḥ

---

1,14.36

यस्मिन्ननन्ते सकलं विश्वं यस्मात्तथोद्गतम् ।
लयस्थानं च यस्तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे

yasminnanante sakalaṃ viśvaṃ yasmāttathodgatam |
layasthānaṃ ca yastasmai namaḥ prakṛtidharmiṇe

---

1,14.37

शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव यो ऽगुणः ।
तमात्मरूपिणं देव नतास्म पुरुषोत्तमम्

śuddhaḥ saṃllakṣyate bhrāntyā guṇavāniva yo 'guṇaḥ |
tamātmarūpiṇaṃ deva natāsma puruṣottamam

---

1,14.38

अविकारमजं शुद्धं निर्गुणं यन्निरजनम् ।
नताःस्मतत्परं ब्रह्म विष्णोर्यत्परमं पदम्

avikāramajaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ yannirajanam |
natāḥsmatatparaṃ brahma viṣṇoryatparamaṃ padam

---

1,14.39

अदीर्घह्रस्वमस्थूलण्वनमश्यामलोहितम् ।
अस्नेहच्छायमतनुमसक्तमशरीरीणम्

adīrghahrasvamasthūlaṇvanamaśyāmalohitam |
asnehacchāyamatanumasaktamaśarīrīṇam

---

1,14.40

अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसं च यत् ।
अचक्षुश्रोत्रमचलमवाक्पाणिममानिसम्

anākāśamasaṃsparśamagandhamarasaṃ ca yat |
acakṣuśrotramacalamavākpāṇimamānisam

---

1,14.41

अनामगोमत्रसुखमतेजस्कमहेतुकम् ।
अभयं भ्रान्तिरहितम निद्रमजरामरम्

anāmagomatrasukhamatejaskamahetukam |
abhayaṃ bhrāntirahitama nidramajarāmaram

---

1,14.42

अरजोशब्दममृतमप्लुतं यदसंवृतम् ।
पूर्वापरेण वै यस्मिस्तद्विष्णोः परमं पदम्

arajośabdamamṛtamaplutaṃ yadasaṃvṛtam |
pūrvāpareṇa vai yasmistadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,14.43

परमेशत्वगुणवत्सर्वभूतम संशयम् ।
नतास्म तत्पदं विष्णोर्जिह्वादृग्गोचरं न यत्

parameśatvaguṇavatsarvabhūtama saṃśayam |
natāsma tatpadaṃ viṣṇorjihvādṛggocaraṃ na yat

---

1,14.44

श्रीपराशर उवाच एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस्तत्समाधयः ।
दशवर्षसहस्राणि तपश्चेरुर्महार्णवे

śrīparāśara uvāca evaṃ pracetaso viṣṇuṃ stuvantastatsamādhayaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi tapaścerurmahārṇave

---

1,14.45

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेषामन्तर्जले हरिः ।
ददौ दर्शनमुन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः

tataḥ prasanno bhagavāṃsteṣāmantarjale hariḥ |
dadau darśanamunnidranīlotpaladalacchaviḥ

---

1,14.46

पतत्रि राजमारूढमवलोक्य प्रचेतसः ।
प्रणिपेतुः शिरोभिस् तं भक्तिभारावनामितैः

patatri rājamārūḍhamavalokya pracetasaḥ |
praṇipetuḥ śirobhis taṃ bhaktibhārāvanāmitaiḥ

---

1,14.47

ततस्तानाह भगवान्व्रयतामीप्सतो वरः ।
प्रसाद सुमुखोहं वो वरदः समुपस्थितः

tatastānāha bhagavānvrayatāmīpsato varaḥ |
prasāda sumukhohaṃ vo varadaḥ samupasthitaḥ

---

1,14.48

ततस्तमूचुर्वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः ।
यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम्

tatastamūcurvaradaṃ praṇipatya pracetasaḥ |
yathā pitrā samādiṣṭaṃ prajānāṃ vṛddhikāraṇam

---

1,14.49

स चापि देवस्तं दत्त्वा यथभिलषितं वरम् ।
अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर्जलात्

sa cāpi devastaṃ dattvā yathabhilaṣitaṃ varam |
antardhānaṃ jagāmāśu te ca niścakramurjalāt

1,15.1

इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे प्रचेतास्तवो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः (14) श्रीपराशर उवाच तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः ।
अरक्ष्यमाणामावव्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pracetāstavo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ (14) śrīparāśara uvāca tapaścaratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ |
arakṣyamāṇāmāvavrurbabhūvātha prajākṣayaḥ

---

1,15.2

नाशकन्मरुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः ।
दशवर्षसहस्राणि न शकुश्चेष्टितुं प्रजाः

nāśakanmaruto vātuṃ vṛtaṃ khamabhavaddrumaiḥ |
daśavarṣasahasrāṇi na śakuśceṣṭituṃ prajāḥ

---

1,15.3

तान्दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः ।
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ते ऽसृजन् जातमन्यवः

tāndṛṣṭvā jalaniṣkrāntāḥ sarve kruddhāḥ pracetasaḥ |
mukhebhyo vāyumagniṃ ca te 'sṛjan jātamanyavaḥ

---

1,15.4

उन्मूलानथ तान्वृक्षान्कृत्वा वायुरशोषयत् ।
तानग्निरदहद् घोरस् तत्राभूद् द्रुमसंक्षयः

unmūlānatha tānvṛkṣānkṛtvā vāyuraśoṣayat |
tānagniradahad ghoras tatrābhūd drumasaṃkṣayaḥ

---

1,15.5

द्रुमक्षयम् अथो दृष्ट्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु ।
उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रजापतीन्

drumakṣayam atho dṛṣṭvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu |
upagamyābravīdetānrājā somaḥ prajāpatīn

---

1,15.6

कोपं यच्छत राजानः शृणुध्वञ्च वचो मम ।
सन्धानं वः करिष्यामि सह क्षितिरुहैर् अहम्

kopaṃ yacchata rājānaḥ śṛṇudhvañca vaco mama |
sandhānaṃ vaḥ kariṣyāmi saha kṣitiruhair aham

---

1,15.7

रत्नभूता च कन्येयं वार्क्षेयी वरवर्णिनी ।
भविष्यज्जानता पूर्वं मया गोभिर् विवर्धिता

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vārkṣeyī varavarṇinī |
bhaviṣyajjānatā pūrvaṃ mayā gobhir vivardhitā

---

1,15.8

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणामिति निर्मिता ।
भार्या वो ऽस्तु महाभागा ध्रुवं वंशविवर्धिनी

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇāmiti nirmitā |
bhāryā vo 'stu mahābhāgā dhruvaṃ vaṃśavivardhinī

---

1,15.9

युष्माकं तेज सोर्धेन मम चार्धेन तेजसः ।
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षोनाम प्रजापतिः

yuṣmākaṃ teja sordhena mama cārdhena tejasaḥ |
asyāmutpatsyate vidvāndakṣonāma prajāpatiḥ

---

1,15.10

मम चांशेन संयुक्तो युष्मत्तेजोमयेन वै ।
तेजसाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति

mama cāṃśena saṃyukto yuṣmattejomayena vai |
tejasāgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

---

1,15.11

कण्डुर्नाम मुनिः पूर्वमासीद्वेदविदां वरः ।
मुरम्ये गोमतीतीरे म तेपे परमं तपः

kaṇḍurnāma muniḥ pūrvamāsīdvedavidāṃ varaḥ |
muramye gomatītīre ma tepe paramaṃ tapaḥ

---

1,15.12

तत्क्षोभाय सुरेन्द्रेण प्रम्लोचाख्या वराप्सराः ।
प्रयुक्ता क्षोभयामास तमृषिं सा शुचिस्मिता

tatkṣobhāya surendreṇa pramlocākhyā varāpsarāḥ |
prayuktā kṣobhayāmāsa tamṛṣiṃ sā śucismitā

---

1,15.13

क्षोभितः स तया सार्धं वर्षाणामधिकं शतम् ।
अतिष्ठन्मन्दरद्रोण्यां विषयासक्तमानसः

kṣobhitaḥ sa tayā sārdhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatam |
atiṣṭhanmandaradroṇyāṃ viṣayāsaktamānasaḥ

---

1,15.14

तं सा प्राह महाभाग गन्तुमिच्छाम्यहं दिवम् ।
प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्ननुज्ञां दातुमर्हसि

taṃ sā prāha mahābhāga gantumicchāmyahaṃ divam |
prasādasumukho brahmannanujñāṃ dātumarhasi

---

1,15.15

तयैवमुक्तः स मुनिस्तस्यामासक्तमानसः ।
दिनानि कतिचिद्भद्रे स्थीयतामित्यभाषत

tayaivamuktaḥ sa munistasyāmāsaktamānasaḥ |
dināni katicidbhadre sthīyatāmityabhāṣata

---

1,15.16

एवमुक्ता ततस्तेन साग्रं वर्षशतं पुनः ।
बुभुजे विषयांस्तन्वी तेन साकं महात्मना

evamuktā tatastena sāgraṃ varṣaśataṃ punaḥ |
bubhuje viṣayāṃstanvī tena sākaṃ mahātmanā

---

1,15.17

अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् ।
उक्तस्तथेति स पुनः स्थीयतामित्यभाषत

anujñāṃ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam |
uktastatheti sa punaḥ sthīyatāmityabhāṣata

---

1,15.18

पुनर्गते वर्षशते साधिक सा शुभानना ।
यामीत्याह दिवं ब्रह्मन्प्रणयस्मितशोभनम्

punargate varṣaśate sādhika sā śubhānanā |
yāmītyāha divaṃ brahmanpraṇayasmitaśobhanam

---

1,15.19

उक्तस्तयैवं स मुनिरुपगुह्यायते क्षणाम् ।
इहास्यतां क्षणं सुभु चिरकालं गमिष्यसि

uktastayaivaṃ sa munirupaguhyāyate kṣaṇām |
ihāsyatāṃ kṣaṇaṃ subhu cirakālaṃ gamiṣyasi

---

1,15.20

सा क्रीडमाना सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः ।
शतद्वयं किञ्चिदूनं वर्षणामन्वतिष्ठत

sā krīḍamānā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ |
śatadvayaṃ kiñcidūnaṃ varṣaṇāmanvatiṣṭhata

---

1,15.21

गमनाय महाभाग देवराजनिवेशनम् ।
प्रोक्तः प्रोक्तस्तया तन्व्या स्थीयतामित्यभाषत

gamanāya mahābhāga devarājaniveśanam |
proktaḥ proktastayā tanvyā sthīyatāmityabhāṣata

---

1,15.22

तस्य शापभयाद्भीता दाक्षिण्येन च दक्षिणा ।
प्रोक्ता प्रणयभङ्गर्तिवेदिनी न जहौ मुनिम्

tasya śāpabhayādbhītā dākṣiṇyena ca dakṣiṇā |
proktā praṇayabhaṅgartivedinī na jahau munim

---

1,15.23

तया च रमतस्तस्य परमर्षेरहर्निशम् ।
नवंनवमभूत्प्रम मन्मथाविष्टचेतसः

tayā ca ramatastasya paramarṣeraharniśam |
navaṃnavamabhūtprama manmathāviṣṭacetasaḥ

---

1,15.24

एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान्मुनिः ।
निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा

ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajānmuniḥ |
niṣkrāmantaṃ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā

---

1,15.25

इत्युक्तः स तया प्राह परिवृत्तमहः शुभे ।
सन्ध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपोन्यथा भवेत्

ityuktaḥ sa tayā prāha parivṛttamahaḥ śubhe |
sandhyopāstiṃ kariṣyāmi kriyāloponyathā bhavet

---

1,15.26

ततः प्रहस्य सुददी तं सा प्राह महामुनिम् ।
किमद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तमहस्तव

tataḥ prahasya sudadī taṃ sā prāha mahāmunim |
kimadya sarvadharmajña parivṛttamahastava

---

1,15.27

बहूनां विप्र वर्षाणां परिवृत्तम हस्तव ।
गतमेतन्न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यताम्

bahūnāṃ vipra varṣāṇāṃ parivṛttama hastava |
gatametanna kurute vismayaṃ kasya kathyatām

---

1,15.28

मुनिरुवाच प्रातस्त्वमागता भद्रे नदीतीरमिदं शुभम् ।
मया दृष्टासि तन्वङ्गि प्रविष्टासि ममाश्रमम्

muniruvāca prātastvamāgatā bhadre nadītīramidaṃ śubham |
mayā dṛṣṭāsi tanvaṅgi praviṣṭāsi mamāśramam

---

1,15.29

इयं च वर्तते सन्ध्या परिणाममहर्गतम् ।
उपहासः किमर्थोयं सद्भावः कथ्यतां मम

iyaṃ ca vartate sandhyā pariṇāmamahargatam |
upahāsaḥ kimarthoyaṃ sadbhāvaḥ kathyatāṃ mama

---

1,15.30

प्रम्लोचोवाच प्रत्यूषस्यागता ब्रह्मन् सत्यमेतन्न तन्मृषा ।
नन्वस्य तस्य कालस्य गतान्यब्दशतानि ते

pramlocovāca pratyūṣasyāgatā brahman satyametanna tanmṛṣā |
nanvasya tasya kālasya gatānyabdaśatāni te

---

1,15.31

सोम उवाच ततः स साध्वसो विप्रस्तां पप्रच्छायतेक्षणाम् ।
कथ्यतां भीरु कः कालस् त्वया मे रमतः सह

soma uvāca tataḥ sa sādhvaso viprastāṃ papracchāyatekṣaṇām |
kathyatāṃ bhīru kaḥ kālas tvayā me ramataḥ saha

---

1,15.32

प्रम्लोचोवाच सप्तोत्तराम्यतीतानि नववर्षशतानि ते ।
मासाश् च षट्तथैवान्यत्समतीतं दिनत्रयम्

pramlocovāca saptottarāmyatītāni navavarṣaśatāni te |
māsāś ca ṣaṭtathaivānyatsamatītaṃ dinatrayam

---

1,15.33

ऋषिरुवाच सत्यं भीरु वदस्य् एतत् परिहासो ऽथवा शुभे ।
दिनमेकमहं मन्येत्वया सार्धमिहासितम्

ṛṣiruvāca satyaṃ bhīru vadasy etat parihāso 'thavā śubhe |
dinamekamahaṃ manyetvayā sārdhamihāsitam

---

1,15.34

प्रम्लोचोवाच वदिष्याम्यनृतं ब्रह्मन्कथमत्र तवान्तिके ।
विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना

pramlocovāca vadiṣyāmyanṛtaṃ brahmankathamatra tavāntike |
viśeṣeṇādya bhavatā pṛṣṭā mārgānuvartinā

---

1,15.35

सोम उवाच निशम्य तद्वचः सत्यं स मुनिर्नृपनन्दनाः ।
धिक्धिक् मामित्यतीवेत्थं निनिन्दात्मानमात्मना

soma uvāca niśamya tadvacaḥ satyaṃ sa munirnṛpanandanāḥ |
dhikdhik māmityatīvetthaṃ ninindātmānamātmanā

---

1,15.36

मुनिरुवाच तपांसि मम नष्टनि हतं ब्रह्मविदां धनम् ।
हतो विवेकः केनापि योषिन्मोहाय निर्मिताः

muniruvāca tapāṃsi mama naṣṭani hataṃ brahmavidāṃ dhanam |
hato vivekaḥ kenāpi yoṣinmohāya nirmitāḥ

---

1,15.37

ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयमात्मजयेन मे ।
मतिरेषा हृता येन धिक् तं कामं महाग्रहम्

ūrmiṣaṭkātigaṃ brahma jñeyamātmajayena me |
matireṣā hṛtā yena dhik taṃ kāmaṃ mahāgraham

---

1,15.38

व्रतानि वेदवेद्याप्तिकाराणान्यखिलानि च ।
नरकग्राममर्गेण सङ्गेनापहृतानि मे

vratāni vedavedyāptikārāṇānyakhilāni ca |
narakagrāmamargeṇa saṅgenāpahṛtāni me

---

1,15.39

विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयमात्मानमात्मना ।
तामप्सरसमासीनामिदं वचनमब्रवीत्

vinindyetthaṃ sa dharmajñaḥ svayamātmānamātmanā |
tāmapsarasamāsīnāmidaṃ vacanamabravīt

---

1,15.40

गच्छ पापे यथाकामं यत्कार्यं तत्कृतं त्वया ।
देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः

gaccha pāpe yathākāmaṃ yatkāryaṃ tatkṛtaṃ tvayā |
devarājasya matkṣobhaṃ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ

---

1,15.41

न त्वां करोण्यहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना ।
सतां सप्तपदं मैत्रुमुषि तोहं त्वया सह

na tvāṃ karoṇyahaṃ bhasma krodhatīvreṇa vahninā |
satāṃ saptapadaṃ maitrumuṣi tohaṃ tvayā saha

---

1,15.42

अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्यहं तव ।
ममैव दोषो नितरां येनाहमजितेन्द्रियः

atha vā tava ko doṣaḥ kiṃ vā kupyāmyahaṃ tava |
mamaiva doṣo nitarāṃ yenāhamajitendriyaḥ

---

1,15.43

यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः ।
त्वया धिक्तां महामोहमञ्जृषां सुजुगुप्सिताम्

yayā śakrapriyārthinyā kṛto me tapaso vyayaḥ |
tvayā dhiktāṃ mahāmohamañjṛṣāṃ sujugupsitām

---

1,15.44

सोम उवाच यावदित्थं स विप्रर्षिस् तां ब्रवीति समुध्यमाम् ।
तावद्गलत्स्वेदजला साबभूवातिवेपथुः

soma uvāca yāvaditthaṃ sa viprarṣis tāṃ bravīti samudhyamām |
tāvadgalatsvedajalā sābabhūvātivepathuḥ

---

1,15.45

प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् ।
गच्छ गच्छेति सक्रोधमुवाच मुनिसत्तमः

pravepamānāṃ satataṃ khinnagātralatāṃ satīm |
gaccha gaccheti sakrodhamuvāca munisattamaḥ

---

1,15.46

सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनाष्क्रम्य तदाश्रमात् ।
आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः

sā tu nirbhartsitā tena vināṣkramya tadāśramāt |
ākāśagāminī svedaṃ mamārja tarupallavaiḥ

---

1,15.47

निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै ।
वृक्षाद्धृक्षं ययौ बला तदग्ररुणपल्लवैः

nirmārjamānā gātrāṇi galatsvedajalāni vai |
vṛkṣāddhṛkṣaṃ yayau balā tadagraruṇapallavaiḥ

---

1,15.48

ऋषिणा यस्तदा गर्भस्तस्या देहे समाहितः ।
निर्जगाम स रोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः

ṛṣiṇā yastadā garbhastasyā dehe samāhitaḥ |
nirjagāma sa romāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ

---

1,15.49

तं वृक्षा जगृहुर्गर्भमेकं चक्रे तु मारुतः ।
मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववधे शनैः

taṃ vṛkṣā jagṛhurgarbhamekaṃ cakre tu mārutaḥ |
mayā cāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavadhe śanaiḥ

---

1,15.50

वृक्षाग्रगर्भसम्भूता मारिषाख्या वरानना ।
तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम्

vṛkṣāgragarbhasambhūtā māriṣākhyā varānanā |
tāṃ pradāsyanti vo vṛkṣāḥ kopa eṣa praśāmyatām

---

1,15.51

कण्डोरपत्यमेवं सा वृक्षेभ्यश् च समुद्गता ।
ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा

kaṇḍorapatyamevaṃ sā vṛkṣebhyaś ca samudgatā |
mamāpatyaṃ tathā vāyoḥ pramlocātanayā ca sā

---

1,15.52

स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः ।
पुरुषोत्तमाख्यं मैत्रेय विष्णोरायतनं ययौ

sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamaḥ |
puruṣottamākhyaṃ maitreya viṣṇorāyatanaṃ yayau

---

1,15.53

तत्रैकाग्रमतिर्भूत्वा चकाराराधनं हरेः ।
ब्रह्मपारमयं कुर्वञ्जपमेकाग्रमानसः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः

tatraikāgramatirbhūtvā cakārārādhanaṃ hareḥ |
brahmapāramayaṃ kurvañjapamekāgramānasaḥ |
ūrdhvabāhurmahāyogī sthitvāsau bhūpanandanāḥ

---

1,15.54

प्रचेतस ऊचुः ब्रह्मपारं मुने श्रोतुमिच्छामः परमं स्तवम् ।
जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः

pracetasa ūcuḥ brahmapāraṃ mune śrotumicchāmaḥ paramaṃ stavam |
japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ

---

1,15.55

सोम उवाच पारं परं विष्णुरपारपारः परः परेभ्यः पामारथरूपी ।
सब्रह्पारः परपारभूतः परः पराणामपि पारपारः

soma uvāca pāraṃ paraṃ viṣṇurapārapāraḥ paraḥ parebhyaḥ pāmāratharūpī |
sabrahpāraḥ parapārabhūtaḥ paraḥ parāṇāmapi pārapāraḥ

---

1,15.56

स कारणं कारणतस्ततोपि तस्यापि हेतुः ।
कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृरूपैर् अशेषैर् अवतीह सर्वम्

sa kāraṇaṃ kāraṇatastatopi tasyāpi hetuḥ |
kāryeṣu caivaṃ saha karmakartṛrūpair aśeṣair avatīha sarvam

---

1,15.57

ब्रह्म प्रभुर्ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिरच्युतो ऽसौ ।
ब्रह्माव्ययं नित्यमजं स विष्णुरपक्षयाद्यैर् अखिलैर् असङ्गि

brahma prabhurbrahma sa sarvabhūto brahma prajānāṃ patiracyuto 'sau |
brahmāvyayaṃ nityamajaṃ sa viṣṇurapakṣayādyair akhilair asaṅgi

---

1,15.58

ब्रह्माक्षरमजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः ।
तथा रागादयो दोषः प्रयान्तु प्रशमं मम

brahmākṣaramajaṃ nityaṃ yathāsau puruṣottamaḥ |
tathā rāgādayo doṣaḥ prayāntu praśamaṃ mama

---

1,15.59

सोम उवाच एतद्ब्रह्म पराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् ।
अवाप परमांसिद्धिं स तमाराध्य केशवम्

soma uvāca etadbrahma parākhyaṃ vai saṃstavaṃ paramaṃ japan |
avāpa paramāṃsiddhiṃ sa tamārādhya keśavam

---

1,15.59

इमं स्तवं यः पठति शृणुयाद्वापिनित्यशः ।
स कामदेषैर् अशिलैर् मुक्तः प्राप्रोति वाञ्छितम्

imaṃ stavaṃ yaḥ paṭhati śṛṇuyādvāpinityaśaḥ |
sa kāmadeṣair aśilair muktaḥ prāproti vāñchitam

---

1,15.60

1 ॥
इयं च मारीषा पूर्वमासीद्य तां ब्रवीमि वः ।
कार्यगौरवमेतस्याः कथने फलदायि वः

1 // iyaṃ ca mārīṣā pūrvamāsīdya tāṃ bravīmi vaḥ |
kāryagauravametasyāḥ kathane phaladāyi vaḥ

---

1,15.61

अपुत्रा प्रागियं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः ।
भीपपत्नी महाभागा तोषयामास भक्तितः

aputrā prāgiyaṃ viṣṇuṃ mṛte bhartari sattamāḥ |
bhīpapatnī mahābhāgā toṣayāmāsa bhaktitaḥ

---

1,15.62

आराधितस्तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः ।
वरं वृणीष्वेति शुभे सा च प्राहात्मवाञ्छितम्

ārādhitastayā viṣṇuḥ prāha pratyakṣatāṃ gataḥ |
varaṃ vṛṇīṣveti śubhe sā ca prāhātmavāñchitam

---

1,15.63

भगवन्बालवैधव्याद्वृथाजन्माहमीदृशी ।
मन्दभाग्या समुद्भुता विफला च जगत्पते

bhagavanbālavaidhavyādvṛthājanmāhamīdṛśī |
mandabhāgyā samudbhutā viphalā ca jagatpate

---

1,15.64

भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि ।
त्वत्प्रसादात्तथा पुत्रः प्रजापतिसमोस्तु मे

bhavantu patayaḥ ślāghyā mama janmani janmani |
tvatprasādāttathā putraḥ prajāpatisamostu me

---

1,15.65

कुलं शीलं वयः सत्यं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।
अविसंवादिता सत्त्वं वृद्धसेवा कृतज्ञता

kulaṃ śīlaṃ vayaḥ satyaṃ dākṣiṇyaṃ kṣiprakāritā |
avisaṃvāditā sattvaṃ vṛddhasevā kṛtajñatā

---

1,15.66

रूपसम्पत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना ।
अयोनिजा च जायेयं त्वन्प्रसादादाधेक्षज

rūpasampatsamāyuktā sarvasya priyadarśanā |
ayonijā ca jāyeyaṃ tvanprasādādādhekṣaja

---

1,15.67

सोम उवाच तयैवमुक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् ।
प्रणामनम्रामुत्थाप्य वरदः परमेश्वरः

soma uvāca tayaivamukto deveśo hṛṣīkeśa uvāca tām |
praṇāmanamrāmutthāpya varadaḥ parameśvaraḥ

---

1,15.68

देव उवाच भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्नेव जन्मनि ।
प्रख्यातोदारकर्णाणो भवत्याः पतयो दश

deva uvāca bhaviṣyanti mahāvīryā ekasminneva janmani |
prakhyātodārakarṇāṇo bhavatyāḥ patayo daśa

---

1,15.69

पुत्रञ्च सुमहावीर्यं महाबलपराक्रमम् ।
प्रजापतिगुणैर् युक्तं त्वमवाप्स्यसि शोभने

putrañca sumahāvīryaṃ mahābalaparākramam |
prajāpatiguṇair yuktaṃ tvamavāpsyasi śobhane

---

1,15.70

वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्यस्मिन्भविष्यति ।
त्रैलोक्यमखिला सूतिस्तस्य चापूरयिष्यति

vaṃśānāṃ tasya kartṛtvaṃ jagatyasminbhaviṣyati |
trailokyamakhilā sūtistasya cāpūrayiṣyati

---

1,15.71

त्वं चाप्ययोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता ।
मनः प्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद्भविष्यसि

tvaṃ cāpyayonijā sādhvī rūpaudāryaguṇānvitā |
manaḥ prītikarī nṝṇāṃ matprasādādbhaviṣyasi

---

1,15.72

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तां विशालविलोचनाम् ।
सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः

ityuktvāntardadhe devastāṃ viśālavilocanām |
sā ceyaṃ māriṣā jātā yuṣmatpatnī nṛpātmajāḥ

---

1,15.73

श्रीपराशर उवाच ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः ।
संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मोण मारीषाम्

śrīparāśara uvāca tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ |
saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīdharmoṇa mārīṣām

---

1,15.74

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारीषायां प्रजापतिः ।
जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणो ऽभवत्

daśabhyastu pracetobhyo mārīṣāyāṃ prajāpatiḥ |
jajñe dakṣo mahābhāgo yaḥ pūrvaṃ brahmaṇo 'bhavat

---

1,15.75

स तु दक्षो महाभागःसृष्ट्यर्थं सुमहामते ।
पुत्रानुत्पादयामास प्रजासृष्ट्यर्थमात्मनः

sa tu dakṣo mahābhāgaḥsṛṣṭyarthaṃ sumahāmate |
putrānutpādayāmāsa prajāsṛṣṭyarthamātmanaḥ

---

1,15.76

अवरांश् च वरांश्चैव द्विपदोथ चतुष्पदान् ।
आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समुपस्थितः

avarāṃś ca varāṃścaiva dvipadotha catuṣpadān |
ādeśaṃ brahmaṇaḥ kurvan sṛṣṭyarthaṃ samupasthitaḥ

---

1,15.77

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे

sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ |
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave

---

1,15.78

तासु देवास् तथा दैत्या नागा गावस् तथा खगाः ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव दानवाद्याश् च जज्ञिरे

tāsu devās tathā daityā nāgā gāvas tathā khagāḥ |
gandharvāpsarasaścaiva dānavādyāś ca jajñire

---

1,15.79

ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसम्भवाः ।
संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषामभवन् प्रजाः ।
तपोविशेषैः सिद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम्

tataḥ prabhṛti maitreya prajā maithunasambhavāḥ |
saṃkalpāddarśanātsparśātpūrveṣāmabhavan prajāḥ |
tapoviśeṣaiḥ siddhānāṃ tadātyantatapasvinām

---

1,15.80

श्रीमैत्रेय उवाच अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः पूर्वं जातो मया श्रुतः ।
कथं प्राचेतसो भूयः समुत्पन्नो महामुने

śrīmaitreya uvāca aṅguṣṭhāddakṣiṇāddakṣaḥ pūrvaṃ jāto mayā śrutaḥ |
kathaṃ prācetaso bhūyaḥ samutpanno mahāmune

---

1,15.81

एष मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते ।
यद्दैहित्रश् च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः

eṣa me saṃśayo brahmansumahānhṛdi vartate |
yaddaihitraś ca somasya punaḥ śvaśuratāṃ gataḥ

---

1,15.82

श्रीराशर उवाच उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यो भूतेषु सर्वाद ।
ऋषयोत्र न सुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः

śrīrāśara uvāca utpattiś ca nirodhaś ca nityo bhūteṣu sarvāda |
ṛṣayotra na suhyanti ye cānye divyacakṣuṣaḥ

---

1,15.83

युगेयुगे भवन्त्येते दक्षाद्या मुनिसत्तम ।
पुनश्चैवं निरुद्ध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति

yugeyuge bhavantyete dakṣādyā munisattama |
punaścaivaṃ niruddhyante vidvāṃstatra na muhyati

---

1,15.84

कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नाभूद्द्द्विजोत्तम ।
तप एव गरीयोभूत्प्रभा वश्चैव कारणम्

kāniṣṭhyaṃ jyaiṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvaṃ nābhūdddvijottama |
tapa eva garīyobhūtprabhā vaścaiva kāraṇam

---

1,15.85

मैत्रेय उवाच देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन्प्रकीर्तय

maitreya uvāca devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām |
utpattiṃ vistareṇeha mama brahmanprakīrtaya

---

1,15.86

श्रीपराशर उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा ।
यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामुने

śrīparāśara uvāca prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā |
yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahāmune

---

1,15.87

मानसान्येव भूतानि पूर्वं दक्षो ऽसृजत्तदा ।
देवानृषीन्सगन्धर्वानसुरान्पन्नगांस् तथा

mānasānyeva bhūtāni pūrvaṃ dakṣo 'sṛjattadā |
devānṛṣīnsagandharvānasurānpannagāṃs tathā

---

1,15.88

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः ।
ततः संचिन्त्य स पुनः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः

yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ |
tataḥ saṃcintya sa punaḥ sṛṣṭihetoḥ prajāpatiḥ

---

1,15.89

मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।
असक्नीमावहत्कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः ।
सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम्

maithunenaiva dharmeṇa sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
asaknīmāvahatkanyāṃ vīraṇasya prajāpateḥ |
sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāriṇīm

---

1,15.90

अथ पुत्रसहस्राणै वैरुण्यां पञ्च वीर्यवान् ।
असिक्न्यां जनयामास सर्गहेतोः प्रजापतिः

atha putrasahasrāṇai vairuṇyāṃ pañca vīryavān |
asiknyāṃ janayāmāsa sargahetoḥ prajāpatiḥ

---

1,15.91

तान्दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्धयिषून्प्रजाः ।
संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिरिदमब्रवीत्

tāndṛṣṭvā nārado vipra saṃvivardhayiṣūnprajāḥ |
saṃgamya priyasaṃvādo devarṣiridamabravīt

---

1,15.92

हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ ।
ईदृशो दृश्यते यत्नो भवतां श्रूयतामीदम्

he haryaśvā mahāvīryāḥ prajā yūyaṃ kariṣyatha |
īdṛśo dṛśyate yatno bhavatāṃ śrūyatāmīdam

---

1,15.93

बालिश बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः ।
अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं सृक्ष्यथ वै प्रजाः

bāliśa bata yūyaṃ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ |
antarūrdhvamadhaścaiva kathaṃ sṛkṣyatha vai prajāḥ

---

1,15.94

ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यदाप्रतिहता गतिः ।
तदा कस्माद्भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः

ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva yadāpratihatā gatiḥ |
tadā kasmādbhuvo nāntaṃ sarve drakṣyatha bāliśāḥ

---

1,15.95

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् ।
अद्यापि नो निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam |
adyāpi no nivartante samudrebhya ivāpagāḥ

---

1,15.96

हर्य श्वेष्वथ नष्टोषु दक्षः प्राचेतसः पुनः ।
वैरुण्यामथ पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

harya śveṣvatha naṣṭoṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ |
vairuṇyāmatha putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ

---

1,15.97

विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः ।
पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन्नारदेनैव नोदिताः

vivardhayiṣavaste tu śabalāśvāḥ prajāḥ punaḥ |
pūrvoktaṃ vacanaṃ brahmannāradenaiva noditāḥ

---

1,15.98

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यग् आह महामुनिः ।
भ्रतॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः

anyonyamūcuste sarve samyag āha mahāmuniḥ |
bhratṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ

---

1,15.99

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च प्रजाःसृज्यामहे ततः

jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca prajāḥsṛjyāmahe tataḥ

---

1,15.100

तेपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोमुखम् ।
अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ।
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे द्विज ।
प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता

tepi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatomukham |
adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ |
tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe dvija |
prayāto naśyati tathā tanna kāryaṃ vijānatā

---

1,15.101

तां श्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः ।
क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च

tāṃ ścāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ |
krodhaṃ cakre mahābhāgo nāradaṃ sa śaśāpa ca

---

1,15.102

सर्गकामस्ततो विद्वान्स मैत्रेय प्रजापतिः ।
षष्टिं तक्षो ऽसृजत्कन्या वैरुण्यामिति नः श्रुतम्

sargakāmastato vidvānsa maitreya prajāpatiḥ |
ṣaṣṭiṃ takṣo 'sṛjatkanyā vairuṇyāmiti naḥ śrutam

---

1,15.103

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
saptaviṃśati somāya catastro 'riṣṭanemine

---

1,15.104

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा ।
द्वेकृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā |
dvekṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

---

1,15.105

अरुन्धती वसुर्जामिर्लङ्घा भानुमरुत्वती ।
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च तादृशी ।
धर्मपत्न्यो दशत्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु ।
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजायत ।
मरुत्वत्यां सरुत्वन्तो वसोश् च वसवः स्मृता

arundhatī vasurjāmirlaṅghā bhānumarutvatī |
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca tādṛśī |
dharmapatnyo daśatvetāstāsvapatyāni me śṛṇu |
viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajāyata |
marutvatyāṃ sarutvanto vasoś ca vasavaḥ smṛtā

---

1,15.106

भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तायां मुहूर्तजाः

bhānostu bhānavaḥ putrā muhūrtāyāṃ muhūrtajāḥ

---

1,15.107

लङ्घायाश्चैव घोषोथ नागवीथी तु जामिता

laṅghāyāścaiva ghoṣotha nāgavīthī tu jāmitā

---

1,15.108

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्याम जायत ।
संकल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि

pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāma jāyata |
saṃkalpāyāstu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva hi

---

1,15.109

ये त्वनेकवसुप्राणदेवा ज्योतिः पुरोगमाः ।
वसवोष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

ye tvanekavasuprāṇadevā jyotiḥ purogamāḥ |
vasavoṣṭau samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi vistaram

---

1,15.110

आपो ध्रुवश् च सोमश् च धर्मश्चैवानिलो ऽनलः ।
प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः स्मृताः

āpo dhruvaś ca somaś ca dharmaścaivānilo 'nalaḥ |
pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ

---

1,15.111

आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शान्तो ऽध्वनिस् तथा ।
ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः

āpasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śānto 'dhvanis tathā |
dhruvasya putro bhagavānkālo lokaprakālanaḥ

---

1,15.112

सोमस्य भगवान्वर्चो वर्चस्वी येन जायते

somasya bhagavānvarco varcasvī yena jāyate

---

1,15.113

धर्मस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा ।
मनोहरायां शिशिरः प्राणोथ रवणस् तथा

dharmasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā |
manoharāyāṃ śiśiraḥ prāṇotha ravaṇas tathā

---

1,15.114

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः ।
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ |
avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya tu

---

1,15.115

अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत ।
तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजाः

agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata |
tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ

---

1,15.116

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः

apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeya iti smṛtaḥ

---

1,15.117

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषि नाम्नाथ देवलम् ।
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

pratyūṣasya viduḥ putraṃ ṛṣi nāmnātha devalam |
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau

---

1,15.118

बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी ।
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचरत्युत ।
प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु

bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī |
yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā vicaratyuta |
prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya tu

---

1,15.119

विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां जज्ञे प्रजापतिः ।
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः

viśvakarmā mahābhāgastasyāṃ jajñe prajāpatiḥ |
kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vārdhakiḥ

---

1,15.120

भूषणानां च सर्वेषां कर्ताशिल्पवतां वरः ।
यः सर्वैषां विमानानि देवतानां चकार ह ।
मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः

bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartāśilpavatāṃ varaḥ |
yaḥ sarvaiṣāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha |
manuṣyāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ

---

1,15.121

अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च वीर्यवान् ।
त्वष्टुश्चाप्यात्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः

ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca vīryavān |
tvaṣṭuścāpyātmajaḥ putro viśvarūpo mahātapāḥ

---

1,15.122

हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश्चापराजितः ।
वृषाकपिश् च शम्भुश् च कपर्दीरैवतः स्मृतः

haraś ca bahurūpaś ca tryambakaścāparājitaḥ |
vṛṣākapiś ca śambhuś ca kapardīraivataḥ smṛtaḥ

---

1,15.123

मृगव्याधश् च शर्वश् च कपाली च महामुने ।
एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca mahāmune |
ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ

---

1,15.124

शतं त्वेकं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् ।
काश्यपस्य तु भार्या यास्तासां नामानि मे शृणु ।
अदितिर्दितिर्दनुश्चैवारिष्टा च सुरसा खसा

śataṃ tvekaṃ samākhyātaṃ rudrāṇāmamitaujasām |
kāśyapasya tu bhāryā yāstāsāṃ nāmāni me śṛṇu |
aditirditirdanuścaivāriṣṭā ca surasā khasā

---

1,15.125

सुरभिर् विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा ।
कद्रुर्मुनिश् च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु

surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā |
kadrurmuniś ca dharmajña tadapatyāni me śṛṇu

---

1,15.126

पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन्सुरोत्तमाः ।
तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेन्तरे

pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsansurottamāḥ |
tuṣitā nāma te 'nyonyamūcurvaivasvatentare

---

1,15.127

उपस्थिते ऽतियशसश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
समवायीकृताः सर्वे समागम्य परस्परम्

upasthite 'tiyaśasaścākṣuṣasyāntare manoḥ |
samavāyīkṛtāḥ sarve samāgamya parasparam

---

1,15.128

आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै ।
मन्वन्तरे प्रसूयामस्तन्नः श्रेयो भवेदिति

āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai |
manvantare prasūyāmastannaḥ śreyo bhavediti

---

1,15.129

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
मारीचात्कश्यपाज्जाता अदित्या दक्षकन्यया

evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ |
mārīcātkaśyapājjātā adityā dakṣakanyayā

---

1,15.130

तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि ।
अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च

tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi |
aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca

---

1,15.131

विवस्वान्सविता चैव मित्रो वरुण एव च ।
अंशुर्भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः

vivasvānsavitā caiva mitro varuṇa eva ca |
aṃśurbhagaścātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ

---

1,15.132

चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासन्ये तुषिताः सुराः ।
वैवस्वते ऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः

cākṣuṣasyāntare pūrvamāsanye tuṣitāḥ surāḥ |
vaivasvate 'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ

---

1,15.133

सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्योथ सुव्रताः ।
सर्वा नक्षत्रयोगिन्यस्तन्नाम्नश्चैव ताः स्मृताः ।
तासामपत्यान्यभवन्दीप्तान्यमिततेजसाम्

saptaviṃśati yāḥ proktāḥ somapatnyotha suvratāḥ |
sarvā nakṣatrayoginyastannāmnaścaiva tāḥ smṛtāḥ |
tāsāmapatyānyabhavandīptānyamitatejasām

---

1,15.134

अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश

ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa

---

1,15.135

बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रोविद्युतः स्मृताः

bahuputrasya viduṣaścatastrovidyutaḥ smṛtāḥ

---

1,15.136

प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः

pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ

---

1,15.137

कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः

kṛśāśvasya tu devarṣerdevapraharaṇāḥ smṛtāḥ

---

1,15.138

एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।
सर्वे देवगणास्तात त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः ।
तेषामपीह सततं निरोधोत्पत्तिरुच्यते

ete yugasahasrānte jāyante punareva hi |
sarve devagaṇāstāta trayastriṃśattu chandajāḥ |
teṣāmapīha satataṃ nirodhotpattirucyate

---

1,15.139

यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाविह ।
एवं देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगेयुगे

yathā sūryasya maitreya udayāstamanāviha |
evaṃ devanikāyāste sambhavanti yugeyuge

---

1,15.140

दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।
हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश् च दुर्जयः

dityā putradvayaṃ jajñe kaśyapāditi naḥ śrutam |
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣaś ca durjayaḥ

---

1,15.141

सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः

siṃhikā cābhavatkanyā vipracitteḥ parigrahaḥ

---

1,15.142

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चात्वारः प्रथितौजसः ।
अनुह्लादश् च ह्लादश् च प्रह्लादश्चैव बुद्धिमान् ।
संह्लादश् च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः

hiraṇyakaśipoḥ putrāścātvāraḥ prathitaujasaḥ |
anuhlādaś ca hlādaś ca prahlādaścaiva buddhimān |
saṃhlādaś ca mahāvīryā daityavaṃśavivardhanāḥ

---

1,15.143

तेषां मध्ये महाभाग सर्वत्र समदृग्वाशी ।
प्रह्लादः परमां भक्तिं च उवाच जनार्दने

teṣāṃ madhye mahābhāga sarvatra samadṛgvāśī |
prahlādaḥ paramāṃ bhaktiṃ ca uvāca janārdane

---

1,15.144

दैत्येन्द्रदीपितो वह्निः सर्वाङ्गोपचितो द्विज ।
न ददाह च यं विप्र वासुदेव हृदि स्थिते

daityendradīpito vahniḥ sarvāṅgopacito dvija |
na dadāha ca yaṃ vipra vāsudeva hṛdi sthite

---

1,15.145

महार्णवान्तः सलिले स्थितस्य चलतो मही ।
चचाल चलता यस्य पाशबद्धस्य धीमतः

mahārṇavāntaḥ salile sthitasya calato mahī |
cacāla calatā yasya pāśabaddhasya dhīmataḥ

---

1,15.146

न भिन्नं विविधैः शस्त्रैर् यस्य दैत्येन्द्रपातितैः ।
शरीरमद्रिकठिनं सर्वत्राच्युतचेतसः

na bhinnaṃ vividhaiḥ śastrair yasya daityendrapātitaiḥ |
śarīramadrikaṭhinaṃ sarvatrācyutacetasaḥ

---

1,15.147

विषानलोज्ज्वलमुखा यस्य दैत्यप्रचोदिताः ।
नान्ताय सर्पपतयो बभूवुरुरुतेजसः

viṣānalojjvalamukhā yasya daityapracoditāḥ |
nāntāya sarpapatayo babhūvururutejasaḥ

---

1,15.148

शैलैर् आक्रान्तदेहोपि यः स्मरन्पुरुषोत्तमम् ।
तत्याज नात्मनः प्राणान् विष्णुस्मरणदंशितः

śailair ākrāntadehopi yaḥ smaranpuruṣottamam |
tatyāja nātmanaḥ prāṇān viṣṇusmaraṇadaṃśitaḥ

---

1,15.149

पतन्तमुच्चादवनिर्यमुपेत्य महामतिम् ।
दधार दैत्यपतिना क्षिप्तं स्वर्गनिवासिना

patantamuccādavaniryamupetya mahāmatim |
dadhāra daityapatinā kṣiptaṃ svarganivāsinā

---

1,15.150

यस्य सशोषको वायुर्देहे दैत्येन्द्रयोजितः ।
अवाप संक्षयं सद्यश्चित्तस्थे मधुसूदने

yasya saśoṣako vāyurdehe daityendrayojitaḥ |
avāpa saṃkṣayaṃ sadyaścittasthe madhusūdane

---

1,15.151

विषाणभङ्गमुन्मत्ता मदहानिं च दिग्गजाः ।
यस्य वक्षःस्थले प्राप्ता दैत्येन्द्रपरिणामिताः

viṣāṇabhaṅgamunmattā madahāniṃ ca diggajāḥ |
yasya vakṣaḥsthale prāptā daityendrapariṇāmitāḥ

---

1,15.152

यस्य चोत्पादिता कृत्या दैत्यराजपुरोहितैः ।
बभूव नान्ताय पुरा गोविन्दासक्तचेतसः

yasya cotpāditā kṛtyā daityarājapurohitaiḥ |
babhūva nāntāya purā govindāsaktacetasaḥ

---

1,15.153

शम्बरस्य च मायानां सहस्रमतिमायिनः ।
यस्मिन्प्रयुक्तं चक्रेण कृष्णस्य वितथिकृतम्

śambarasya ca māyānāṃ sahasramatimāyinaḥ |
yasminprayuktaṃ cakreṇa kṛṣṇasya vitathikṛtam

---

1,15.154

दैत्येन्द्रसूदोपहृतं यस्य हालाहलं विषम् ।
जरयामास मतिमानविकारममत्सरी

daityendrasūdopahṛtaṃ yasya hālāhalaṃ viṣam |
jarayāmāsa matimānavikāramamatsarī

---

1,15.155

समचेता जगत्यस्मिन्यः सर्वेष्वेव जन्तुषु ।
यथात्मनि तथान्येषां परं मैत्रगुणान्वितः

samacetā jagatyasminyaḥ sarveṣveva jantuṣu |
yathātmani tathānyeṣāṃ paraṃ maitraguṇānvitaḥ

---

1,15.156

धर्मात्मा सत्यशौर्यादिगुणानामाकरः परः ।
उपमानमशेषाणां साधूनां यः सदाभवत्

dharmātmā satyaśauryādiguṇānāmākaraḥ paraḥ |
upamānamaśeṣāṇāṃ sādhūnāṃ yaḥ sadābhavat