2. Viṣṇu Purāṇa (part 2 of 2)

4,8.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थंशे सप्तमो ऽध्यायः (7) श्रीपराशर उवाच पुरूरवसो ज्येष्ठः पुत्रो यस्त्वायुर्नामा स राहोर्दुहितरमुपयेमे

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthaṃśe saptamo 'dhyāyaḥ (7) śrīparāśara uvāca purūravaso jyeṣṭhaḥ putro yastvāyurnāmā sa rāhorduhitaramupayeme

---

4,8.2

तस्यां च पञ्च पुत्रानुत्पादयामास

tasyāṃ ca pañca putrānutpādayāmāsa

---

4,8.3

नहुषक्षत्रवृद्धरंभरजिसंज्ञास्तथैवानेनाः पञ्चमः पुत्रो ऽभूत्

nahuṣakṣatravṛddharaṃbharajisaṃjñāstathaivānenāḥ pañcamaḥ putro 'bhūt

---

4,8.4

क्षत्रवृद्धात्सुहोत्रः पुत्रो ऽभवत्

kṣatravṛddhātsuhotraḥ putro 'bhavat

---

4,8.5

काश्यपकाशगृत्समदास्त्रयस्तस्य पुत्रा बभूवुः

kāśyapakāśagṛtsamadāstrayastasya putrā babhūvuḥ

---

4,8.6

गृत्समदस्य शोनकश्चातुर्वर्म्यप्रवर्तयिताभूत्

gṛtsamadasya śonakaścāturvarmyapravartayitābhūt

---

4,8.7

काश्यस्य काशेयः काशीराजः तस्माद्राष्ट्रः राष्ट्रस्य दीर्घतपाः पुत्रो ऽभवत्

kāśyasya kāśeyaḥ kāśīrājaḥ tasmādrāṣṭraḥ rāṣṭrasya dīrghatapāḥ putro 'bhavat

---

4,8.8

धन्वन्तरिस्तु दीर्घतपसः पुत्रो ऽभवत्

dhanvantaristu dīrghatapasaḥ putro 'bhavat

---

4,8.9

स हि संसिद्धकार्यकरमःसकलसंभूतिष्वशेषज्ञानविदा भगवता नारायणेन चातीत संभूतौ तस्मै वरो दत्तः

sa hi saṃsiddhakāryakaramaḥsakalasaṃbhūtiṣvaśeṣajñānavidā bhagavatā nārāyaṇena cātīta saṃbhūtau tasmai varo dattaḥ

---

4,8.10

काशीराजगोत्रे ऽवतीर्य त्वमष्टधा सम्यगायुर्वेदं करिष्यसि यज्ञभागभुग्भविष्यसीति

kāśīrājagotre 'vatīrya tvamaṣṭadhā samyagāyurvedaṃ kariṣyasi yajñabhāgabhugbhaviṣyasīti

---

4,8.11

तस्य च धन्वन्तरेः पत्रः केतुमान् केतुमतो भीमरथः तस्यापि दिवोदासः तस्यापि प्रतर्दनः

tasya ca dhanvantareḥ patraḥ ketumān ketumato bhīmarathaḥ tasyāpi divodāsaḥ tasyāpi pratardanaḥ

---

4,8.12

स च भद्रश्रेण्यवंशविनाशनादशेषशत्रवोनेनजिता इति शत्रुजिदभवत्

sa ca bhadraśreṇyavaṃśavināśanādaśeṣaśatravonenajitā iti śatrujidabhavat

---

4,8.13

तेन च प्रीतिमतात्मपुत्रो वत्सवत्सेत्यभिहितो वत्सो ऽभवत्

tena ca prītimatātmaputro vatsavatsetyabhihito vatso 'bhavat

---

4,8.14

सत्यपरतया ऋतध्वजसंज्ञामवाप

satyaparatayā ṛtadhvajasaṃjñāmavāpa

---

4,8.15

ततश् च कुवलयनामानमश्वं लेभे ततः कुवलयाश्व इत्यस्यां पृथिव्यां प्रथितः

tataś ca kuvalayanāmānamaśvaṃ lebhe tataḥ kuvalayāśva ityasyāṃ pṛthivyāṃ prathitaḥ

---

4,8.16

तस्यच च वत्सस्य पुत्रो ऽलर्कनामाभवत् यस्यायमद्यापिश्लोको गीयते

tasyaca ca vatsasya putro 'larkanāmābhavat yasyāyamadyāpiśloko gīyate

---

4,8.17

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ।
अलर्कादपरो नान्यो बुभुजे मेदिनीं युवा

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca |
alarkādaparo nānyo bubhuje medinīṃ yuvā

---

4,8.18

तस्याप्यलर्कस्य सन्नतिनामाभवदात्मज

tasyāpyalarkasya sannatināmābhavadātmaja

---

4,8.19

सन्नतेः सुनीथः तस्यापि सुकेतुः तस्माच्च धर्मकेतुर्जज्ञे

sannateḥ sunīthaḥ tasyāpi suketuḥ tasmācca dharmaketurjajñe

---

4,8.20

ततश् च सत्यकेतुः तस्माद्विभुः तत्तयःसुविभुः ततश् च सुकुमारस्तस्यापि दृष्टकेतुः ततश् च वीतिहोत्रः तस्माद्भार्गः भार्गस्य भार्गभूमिः ततश्चातुर्वर्ण्यंप्रवृत्तिरित्येते काश्यपभूभृतः कथिताः

tataś ca satyaketuḥ tasmādvibhuḥ tattayaḥsuvibhuḥ tataś ca sukumārastasyāpi dṛṣṭaketuḥ tataś ca vītihotraḥ tasmādbhārgaḥ bhārgasya bhārgabhūmiḥ tataścāturvarṇyaṃpravṛttirityete kāśyapabhūbhṛtaḥ kathitāḥ

---

4,8.21

रजेस्तु संततिः श्रुयताम्

rajestu saṃtatiḥ śruyatām

4,9.1

इति श्रीविष्णुमाहापुराणे चतुर्थांशे ऽष्टमो ऽध्याय (8) श्रीपराशर उवाच रजोस्तु पञ्च पुत्रशतान्यतुलबलपराक्रमसारामायसन्

iti śrīviṣṇumāhāpurāṇe caturthāṃśe 'ṣṭamo 'dhyāya (8) śrīparāśara uvāca rajostu pañca putraśatānyatulabalaparākramasārāmāyasan

---

4,9.2

देवासुरसंग्रामारंभे च परस्परवधेप्सवो देवाश्चासुराश् च ब्रह्मणामुपेत्य पप्रच्छुः

devāsurasaṃgrāmāraṃbhe ca parasparavadhepsavo devāścāsurāś ca brahmaṇāmupetya papracchuḥ

---

4,9.3

भगवन्नस्माकमत्र विरोधे कतमः पक्षो जेता भविष्यतीति

bhagavannasmākamatra virodhe katamaḥ pakṣo jetā bhaviṣyatīti

---

4,9.4

अथाह भगवान्

athāha bhagavān

---

4,9.5

येषामर्थे रजिरात्मात्तायुधो योत्स्यति तत्पक्षोजेतेति

yeṣāmarthe rajirātmāttāyudho yotsyati tatpakṣojeteti

---

4,9.6

अथ दैत्यैर् उपेत्य रजिरात्मसाहाय्यदानायाभ्यर्थितः प्राह

atha daityair upetya rajirātmasāhāyyadānāyābhyarthitaḥ prāha

---

4,9.7

योत्स्यो ऽहं भवतामर्थे यद्यहममरजयाद्भवतामिन्द्रो भविष्यामीत्याकर्ण्यैतत्तैर् अभिहितम्

yotsyo 'haṃ bhavatāmarthe yadyahamamarajayādbhavatāmindro bhaviṣyāmītyākarṇyaitattair abhihitam

---

4,9.8

न वयमन्यथा वदिष्यामो ऽन्यथा करिष्यामो ऽस्माकमिन्द्रः प्रह्लादस्तदर्थमेवायमुद्यम इत्युक्त्वा गतेष्वसुरेषु देवैर् अप्यसाववनिपतिरेवमेवोक्तस्तेनापि च तथैवोक्ते देवैर् इन्द्रस्त्वं भविष्यसीति समन्विच्छितम्

na vayamanyathā vadiṣyāmo 'nyathā kariṣyāmo 'smākamindraḥ prahlādastadarthamevāyamudyama ityuktvā gateṣvasureṣu devair apyasāvavanipatirevamevoktastenāpi ca tathaivokte devair indrastvaṃ bhaviṣyasīti samanvicchitam

---

4,9.9

रजिनापि देवसैन्यसहायेनानेकैर् महास्त्रैस् तदशेषमहासुरबलं निषूदितम्

rajināpi devasainyasahāyenānekair mahāstrais tadaśeṣamahāsurabalaṃ niṣūditam

---

4,9.10

अथ जितारिपक्षश् च देवेन्द्रो रजिचरमयुगलमात्मनः शिरसा निपीड्याह

atha jitāripakṣaś ca devendro rajicaramayugalamātmanaḥ śirasā nipīḍyāha

---

4,9.11

भयत्राणादन्नदानाद्भवानस्मत्पितासेषलोकानामुत्तमोत्तमो भवान् यस्याहं पुत्रस्त्रिलोकेन्द्रः

bhayatrāṇādannadānādbhavānasmatpitāseṣalokānāmuttamottamo bhavān yasyāhaṃ putrastrilokendraḥ

---

4,9.12

स चापि राजा प्रहस्याह

sa cāpi rājā prahasyāha

---

4,9.13

एवमस्त्वेवमस्त्वनतिक्रमणीयाहि वैरिक्षादप्यनेकविधचाटुवाक्यगार्भा प्रणतिरित्युक्त्वा स्वपुरं जगाम

evamastvevamastvanatikramaṇīyāhi vairikṣādapyanekavidhacāṭuvākyagārbhā praṇatirityuktvā svapuraṃ jagāma

---

4,9.14

शतक्रतुरपीन्द्रत्वं चकार

śatakraturapīndratvaṃ cakāra

---

4,9.15

स्वर्याते तु रजौ नारदर्षिचोदिता रजिपुत्राः शतक्रतुमात्मपितृपुत्रं समाचाराद्राज्यं याचितवन्तः

svaryāte tu rajau nāradarṣicoditā rajiputrāḥ śatakratumātmapitṛputraṃ samācārādrājyaṃ yācitavantaḥ

---

4,9.16

अप्रदानेन च विजित्येन्द्रमतिबलिनः स्वयमिन्द्रत्वं चक्रुः

apradānena ca vijityendramatibalinaḥ svayamindratvaṃ cakruḥ

---

4,9.17

ततश् च बहुतिथे काले ह्यतीते बृहस्पतिमेकान्ते दृष्ट्वा अपहृतत्रैलोक्ययज्ञभागः शतक्रतुरुवाच

tataś ca bahutithe kāle hyatīte bṛhaspatimekānte dṛṣṭvā apahṛtatrailokyayajñabhāgaḥ śatakraturuvāca

---

4,9.18

बदरीफलमात्रमप्यर्हसि ममाप्यायनाय पुरोडाशखण्डं दातुमित्युक्तो बृहस्पतिरुवाच

badarīphalamātramapyarhasi mamāpyāyanāya puroḍāśakhaṇḍaṃ dātumityukto bṛhaspatiruvāca

---

4,9.19

यद्येवन्त्वयाहं पूर्वमेव चोदितःस्यां तन्मया त्वदर्थं किमकर्तव्यमत्यिल्पैर् एवाहोभिस्त्वां निजं पदं प्रपयिष्यामीत्यभिधाय तेषामनुदिनमाभिचारकं बुद्धिमोहाय शक्रस्य तेजोभिवृद्धये जुहाव

yadyevantvayāhaṃ pūrvameva coditaḥsyāṃ tanmayā tvadarthaṃ kimakartavyamatyilpair evāhobhistvāṃ nijaṃ padaṃ prapayiṣyāmītyabhidhāya teṣāmanudinamābhicārakaṃ buddhimohāya śakrasya tejobhivṛddhaye juhāva

---

4,9.20

ते चापि तेन बुद्धिमोहेनाभिभूयमाना ब्रह्मद्विषो धर्मत्यागिनो वेदवादपराङ्मुखाबभुवूः

te cāpi tena buddhimohenābhibhūyamānā brahmadviṣo dharmatyāgino vedavādaparāṅmukhābabhuvūḥ

---

4,9.21

ततस्तानपेतधर्माचारनिन्द्रो जघान

tatastānapetadharmācāranindro jaghāna

---

4,9.22

पुरोहिताप्यायिततेजाश् च शक्रो दिवमाक्रमत्

purohitāpyāyitatejāś ca śakro divamākramat

---

4,9.23

एतदिन्द्रस्य स्वपदच्यवनादारोहणं श्रुत्वा पुरुषः स्वपदभ्रंशं दौरात्मयं च नाप्नोति

etadindrasya svapadacyavanādārohaṇaṃ śrutvā puruṣaḥ svapadabhraṃśaṃ daurātmayaṃ ca nāpnoti

---

4,9.24

रंभस्त्वपत्त्यो ऽभवत्

raṃbhastvapattyo 'bhavat

---

4,9.25

क्षत्रवृद्धसुतः प्रतिक्षत्रो ऽभवत्

kṣatravṛddhasutaḥ pratikṣatro 'bhavat

---

4,9.26

तत्पुत्रः संजयः तस्यापि जयः तस्यापि विजयः तस्माच्च जज्ञे कृतः

tatputraḥ saṃjayaḥ tasyāpi jayaḥ tasyāpi vijayaḥ tasmācca jajñe kṛtaḥ

---

4,9.27

तस्य च हर्यधनः हर्यधनसुतःसहदेवः तस्माददीनस्तस्य जयत्सेय जयत्सेनः ततश् च संकृतिः तत्पुत्रः क्षत्रधर्मा इत्येते क्षत्रवृद्धस्य वंश्याः

tasya ca haryadhanaḥ haryadhanasutaḥsahadevaḥ tasmādadīnastasya jayatseya jayatsenaḥ tataś ca saṃkṛtiḥ tatputraḥ kṣatradharmā ityete kṣatravṛddhasya vaṃśyāḥ

---

4,9.28

ततो नहुषवंशं प्रवक्ष्यामि

tato nahuṣavaṃśaṃ pravakṣyāmi

4,10.1

इति श्रीविष्णुमाहापुराणे चतुर्थांशे नवमो ऽध्यायः (9) श्रीपराशर उवाच यतिययातिसंयात्यायातिवियातिकृतिसंज्ञा नहुषस्य षट् पुत्रा महाबलपराक्रमा बभूवुः

iti śrīviṣṇumāhāpurāṇe caturthāṃśe navamo 'dhyāyaḥ (9) śrīparāśara uvāca yatiyayātisaṃyātyāyātiviyātikṛtisaṃjñā nahuṣasya ṣaṭ putrā mahābalaparākramā babhūvuḥ

---

4,10.2

यतिस्तु राज्यं नैच्छत्

yatistu rājyaṃ naicchat

---

4,10.3

ययातिस्तु भूभृदभवत्

yayātistu bhūbhṛdabhavat

---

4,10.4

उशनसश् च दुहितरं देवयानीं वार्षपर्वणीं शर्मिष्ठामुपयेमे

uśanasaś ca duhitaraṃ devayānīṃ vārṣaparvaṇīṃ śarmiṣṭhāmupayeme

---

4,10.5

अत्रानुवंशश्लोको भवति

atrānuvaṃśaśloko bhavati

---

4,10.6

यदुं च दुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

yaduṃ ca durvasuṃ caiva devayānī vyajāyata |
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

---

4,10.7

काव्यशापाच्च कालेनैव ययातिर्जरामवाप

kāvyaśāpācca kālenaiva yayātirjarāmavāpa

---

4,10.8

प्रसन्नशुक्रवचनाच्च स्वजरां संक्रामयितुं ज्येष्ठं पुत्रं यदुमुवाच

prasannaśukravacanācca svajarāṃ saṃkrāmayituṃ jyeṣṭhaṃ putraṃ yadumuvāca

---

4,10.9

वत्स त्वन्मातामहशापादियमकालेनैव जरा ममोपस्थिता तामहं तस्यै वानुग्रहाद्भवतःसंचारयामि

vatsa tvanmātāmahaśāpādiyamakālenaiva jarā mamopasthitā tāmahaṃ tasyai vānugrahādbhavataḥsaṃcārayāmi

---

4,10.10

एकं वर्षसहस्रमतृप्तो ऽस्मि विषयेषु त्वद्वयसा विषयानहं भोक्तुमिच्छमि

ekaṃ varṣasahasramatṛpto 'smi viṣayeṣu tvadvayasā viṣayānahaṃ bhoktumicchami

---

4,10.11

नात्र भवता प्रत्याख्यानं कर्तव्यमित्युक्तःस यदुर्नैच्छत्तां जरामादातुम्

nātra bhavatā pratyākhyānaṃ kartavyamityuktaḥsa yadurnaicchattāṃ jarāmādātum

---

4,10.12

तं च पिता शशाप त्वत्प्रसूतिर्न राज्यार्हा भविष्यतीति

taṃ ca pitā śaśāpa tvatprasūtirna rājyārhā bhaviṣyatīti

---

4,10.13

अनन्तरं च दुर्वसुं द्रुह्यमनुं च पृतिवीपतिर्जराग्रहणार्थं स्वयौवनप्रदानाय चाभ्यर्थयामास

anantaraṃ ca durvasuṃ druhyamanuṃ ca pṛtivīpatirjarāgrahaṇārthaṃ svayauvanapradānāya cābhyarthayāmāsa

---

4,10.14

तैर् अप्येकैकेन प्रत्याख्यातस्ताञ्छशाप

tair apyekaikena pratyākhyātastāñchaśāpa

---

4,10.15

अथ शर्मिष्ठातनयमशेषकनीयांसं पुरुं तथैवाह

atha śarmiṣṭhātanayamaśeṣakanīyāṃsaṃ puruṃ tathaivāha

---

4,10.16

स चातिप्रवणमतिः सबहुमानं पितरं प्रणम्य महाप्रसादोयमस्माकमित्युदारमभिधायजरां जग्राह

sa cātipravaṇamatiḥ sabahumānaṃ pitaraṃ praṇamya mahāprasādoyamasmākamityudāramabhidhāyajarāṃ jagrāha

---

4,10.17

स्वकीयं च यौवनं स्वपित्रे ददौ

svakīyaṃ ca yauvanaṃ svapitre dadau

---

4,10.18

सो ऽपि पौरवं यौवनमासाद्य धर्माविरोधेन यथाकामं यथाकालोपपन्नं यथोत्साहं विषयांश्चचार

so 'pi pauravaṃ yauvanamāsādya dharmāvirodhena yathākāmaṃ yathākālopapannaṃ yathotsāhaṃ viṣayāṃścacāra

---

4,10.19

सम्यक् च प्रजापालनमकरोत्

samyak ca prajāpālanamakarot

---

4,10.20

विश्वाच्या देवयान्या च सहोपभोगं भुक्त्वा कामानामन्तं प्राप्स्यामीत्यनुदिनं तन्मनस्को बभूव

viśvācyā devayānyā ca sahopabhogaṃ bhuktvā kāmānāmantaṃ prāpsyāmītyanudinaṃ tanmanasko babhūva

---

4,10.21

अनुदिनं चोपभोगतः कामानतिरम्यान्मेने

anudinaṃ copabhogataḥ kāmānatiramyānmene

---

4,10.22

ततश्चैनमगायत

tataścainamagāyata

---

4,10.23

श्लो- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

ślo- na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

---

4,10.24

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात्तृष्णां परित्यजेत्

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāttṛṣṇāṃ parityajet

---

4,10.25

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ।
समदृष्टोस्तदा पुंसः सर्वाःसुखमया दिशः

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam |
samadṛṣṭostadā puṃsaḥ sarvāḥsukhamayā diśaḥ

---

4,10.26

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः ।
तां तृष्णां संत्यजेत्प्राज्ञःसुखेनैवाभिपूर्यते

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ |
tāṃ tṛṣṇāṃ saṃtyajetprājñaḥsukhenaivābhipūryate

---

4,10.27

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यतः

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ |
dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryataḥ

---

4,10.28

पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः ।
तथा प्यनुदिनं तृष्णा मम देषूपजायते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ |
tathā pyanudinaṃ tṛṣṇā mama deṣūpajāyate

---

4,10.29

तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम् ।
निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह

tasmādetāmahaṃ tyaktvā brahmaṇyādhāya mānasam |
nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha

---

4,10.30

श्रीपराशर उवाच पुरोःसकाशादादाय जरां दत्त्वा च योवनम् ।
राज्येभिषिच्च पूरुं च प्रययौ तपसे वनम्

śrīparāśara uvāca puroḥsakāśādādāya jarāṃ dattvā ca yovanam |
rājyebhiṣicca pūruṃ ca prayayau tapase vanam

---

4,10.31

दिशिदक्षिणपूर्वस्यां दुर्वसुं च समादिशत् ।
प्रतीच्यां च तथा द्रुह्युं दक्षिणायां ततो यदुम्

diśidakṣiṇapūrvasyāṃ durvasuṃ ca samādiśat |
pratīcyāṃ ca tathā druhyuṃ dakṣiṇāyāṃ tato yadum

---

4,10.32

उदीच्यां च तथैवानुं कृत्वा मण्डलिनो नृपान् ।
सर्वपृथ्वीपतिं पुरुं सोभिषिच्य वनं ययौ

udīcyāṃ ca tathaivānuṃ kṛtvā maṇḍalino nṛpān |
sarvapṛthvīpatiṃ puruṃ sobhiṣicya vanaṃ yayau

4,11.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे दशमो ऽध्यायः (10) श्रीपराशर उवाच अतः परं ययातेः प्रथमपुत्रस्य यदोर्वंशमहं कथयामि

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe daśamo 'dhyāyaḥ (10) śrīparāśara uvāca ataḥ paraṃ yayāteḥ prathamaputrasya yadorvaṃśamahaṃ kathayāmi

---

4,11.2

यत्राशेषलोकनिवासो मनुष्यसिद्धगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यककिंपुरुषाप्सरोरगविहगदैत्यदानवादित्यरुद्रवस्वश्विमरुद्देवर्षिभिर् मुमुक्षुभिर् धर्मार्थकाममोक्षार्थिभिश् च तत्तत्फललाभाय सदाभिष्टुतो ऽपरिच्छेद्यमाहात्म्यांशेन भगवाननादिनिधनो विष्णुरवततार

yatrāśeṣalokanivāso manuṣyasiddhagandharvayakṣarākṣasaguhyakakiṃpuruṣāpsaroragavihagadaityadānavādityarudravasvaśvimaruddevarṣibhir mumukṣubhir dharmārthakāmamokṣārthibhiś ca tattatphalalābhāya sadābhiṣṭuto 'paricchedyamāhātmyāṃśena bhagavānanādinidhano viṣṇuravatatāra

---

4,11.3

अत्र श्लोकः

atra ślokaḥ

---

4,11.4

यदोर्वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
यत्रावतीर्णं कृष्णाख्यंपरं ब्रह्मनराकृति

yadorvaṃśaṃ naraḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate |
yatrāvatīrṇaṃ kṛṣṇākhyaṃparaṃ brahmanarākṛti

---

4,11.5

सहस्रजित्क्रोष्टुनलनहुषसंज्ञाश्चात्वारो यदुपुत्रा वभुवुः

sahasrajitkroṣṭunalanahuṣasaṃjñāścātvāro yaduputrā vabhuvuḥ

---

4,11.6

सहस्रजित्पुः शतजित्

sahasrajitpuḥ śatajit

---

4,11.7

तस्य हैहयहेहयवेणुहयास्त्रयः पुत्रा बभूवुः

tasya haihayahehayaveṇuhayāstrayaḥ putrā babhūvuḥ

---

4,11.8

हैहयपुत्रो धर्मः तस्यापि धर्मनेत्रः ततः कुन्तिः कुन्तेः सहजित्

haihayaputro dharmaḥ tasyāpi dharmanetraḥ tataḥ kuntiḥ kunteḥ sahajit

---

4,11.9

तत्तनयो महिष्मान् यो ऽसौ माहिष्मतों पुरीं निर्वापयामास

tattanayo mahiṣmān yo 'sau māhiṣmatoṃ purīṃ nirvāpayāmāsa

---

4,11.10

तस्माद्भद्रश्रेण्यस्ततो दुर्दमस्तस्माद्धनकः धनकस्य कृतवीर्यकृताग्निकृतधर्मकृतौजसश्चत्वारः पुत्रा बभूवुः

tasmādbhadraśreṇyastato durdamastasmāddhanakaḥ dhanakasya kṛtavīryakṛtāgnikṛtadharmakṛtaujasaścatvāraḥ putrā babhūvuḥ

---

4,11.11

कृतवीर्यादर्जुःसप्तद्वीपाधिपतिर्बाहुसहस्रो जज्ञे

kṛtavīryādarjuḥsaptadvīpādhipatirbāhusahasro jajñe

---

4,11.12

यो ऽसौ भगवदंशमत्रिकुलप्रसूतं दत्तात्रेयाख्यमाराध्य बाहुसहस्रमधर्मसेवानिवारणं स्वधर्मसेवित्वं रणे पृथिवीजयं धर्मतश्चानुपालनमारातिभ्यो ऽपराजयमखिलजगत्प्रख्यातपुरुषाच्च मृत्युमित्येतान्वरानभिलषितवांल्लेभे च

yo 'sau bhagavadaṃśamatrikulaprasūtaṃ dattātreyākhyamārādhya bāhusahasramadharmasevānivāraṇaṃ svadharmasevitvaṃ raṇe pṛthivījayaṃ dharmataścānupālanamārātibhyo 'parājayamakhilajagatprakhyātapuruṣācca mṛtyumityetānvarānabhilaṣitavāṃllebhe ca

---

4,11.13

तेनेयमशेषद्वीपवती पृथिवी सम्यक्परीपालिता

teneyamaśeṣadvīpavatī pṛthivī samyakparīpālitā

---

4,11.14

दशयज्ञसहस्राण्यसावयजत्

daśayajñasahasrāṇyasāvayajat

---

4,11.15

तस्य च श्लोको ऽद्यापि गीयते

tasya ca śloko 'dyāpi gīyate

---

4,11.16

न नूनं कार्तवीर्यस्य गातिं यास्यन्ति पार्थिवाः ।
यज्ञैर् दानैस् तपोभिर् वा प्रश्रयेण श्रुतेन च

na nūnaṃ kārtavīryasya gātiṃ yāsyanti pārthivāḥ |
yajñair dānais tapobhir vā praśrayeṇa śrutena ca

---

4,11.17

अनष्टद्रव्यता च तस्य राज्ये ऽभवत्

anaṣṭadravyatā ca tasya rājye 'bhavat

---

4,11.18

एवं च पञ्चाशीतिवर्षसहस्रण्यव्याहतेरोग्यश्रीबलपराक्रमो राज्यमकरोत्

evaṃ ca pañcāśītivarṣasahasraṇyavyāhaterogyaśrībalaparākramo rājyamakarot

---

4,11.19

माहिष्मत्यां दिग्विजयाभ्यागतो स्थापितः

māhiṣmatyāṃ digvijayābhyāgato sthāpitaḥ

---

4,11.20

यश् च पञ्चाशीतिवर्शसहस्रोपलक्षणकालावसाने भगवन्नारायणांशेन परशुरामेणोपसंहृतः

yaś ca pañcāśītivarśasahasropalakṣaṇakālāvasāne bhagavannārāyaṇāṃśena paraśurāmeṇopasaṃhṛtaḥ

---

4,11.21

तस्य च पुत्रशतप्रधानाः पञ्चपुत्रा बभूवुः शुरशूरसेनवृषसेनमधुजयध्वजसंज्ञाः

tasya ca putraśatapradhānāḥ pañcaputrā babhūvuḥ śuraśūrasenavṛṣasenamadhujayadhvajasaṃjñāḥ

---

4,11.23

जयध्वजात्तालजङ्घः पुत्रोभवत् ॥
22 ॥
तालजङ्घस्य तालजङ्घाख्यं पुत्रशतमासीत्

jayadhvajāttālajaṅghaḥ putrobhavat // 22 // tālajaṅghasya tālajaṅghākhyaṃ putraśatamāsīt

---

4,11.24

एषां ज्येष्ठे वीतिहोत्रस्तथान्यो भरतः

eṣāṃ jyeṣṭhe vītihotrastathānyo bharataḥ

---

4,11.25

भरताद्वृषः

bharatādvṛṣaḥ

---

4,11.26

वषस्य पुत्रो मधुरभवत्

vaṣasya putro madhurabhavat

---

4,11.27

तस्यापि वृष्णिप्रमुखंपुत्रशतमासीत्

tasyāpi vṛṣṇipramukhaṃputraśatamāsīt

---

4,11.28

यतो वृष्णिसंज्ञामेतद्गोत्रमवाप

yato vṛṣṇisaṃjñāmetadgotramavāpa

---

4,11.29

मधुसंज्ञाहेतुश् च मधुरभवत्

madhusaṃjñāhetuś ca madhurabhavat

---

4,11.30

यादवाश् च यदुनामोपलक्षणादिति

yādavāś ca yadunāmopalakṣaṇāditi

4,12.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांश एकादशो ऽध्यायः (11) श्रीपराशर उवाच क्रोष्टोस्तु यदुपुत्रस्यात्मजो ध्वजिनीवान्

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśa ekādaśo 'dhyāyaḥ (11) śrīparāśara uvāca kroṣṭostu yaduputrasyātmajo dhvajinīvān

---

4,12.2

ततश् च स्वातिः ततो रुशङ्कुः रुशङ्कोश्चित्ररथः

tataś ca svātiḥ tato ruśaṅkuḥ ruśaṅkościtrarathaḥ

---

4,12.3

तत्तनयः शशिबिन्दुः चतुर्दशमहारत्नेशश्चक्रवर्त्यभवत्

tattanayaḥ śaśibinduḥ caturdaśamahāratneśaścakravartyabhavat

---

4,12.4

तस्य च शतसहस्रं पत्नी नामभवत्

tasya ca śatasahasraṃ patnī nāmabhavat

---

4,12.5

दशलक्षसंख्याश् च पुत्राः

daśalakṣasaṃkhyāś ca putrāḥ

---

4,12.6

तेषां च पृथुश्रवाः पृथुकर्मा पृथुकीर्तिः पृथुयशाः पृथुजयः पृथुदानः षट्पुत्राः प्रधानाः

teṣāṃ ca pṛthuśravāḥ pṛthukarmā pṛthukīrtiḥ pṛthuyaśāḥ pṛthujayaḥ pṛthudānaḥ ṣaṭputrāḥ pradhānāḥ

---

4,12.7

पृथुश्रवसश् च पुत्रः पृथुतमः

pṛthuśravasaś ca putraḥ pṛthutamaḥ

---

4,12.8

तस्मादुशना यो वाजिमेधानां शतमाजहार

tasmāduśanā yo vājimedhānāṃ śatamājahāra

---

4,12.9

तस्य च शितपुर्नाम पुत्रो ऽभवत्

tasya ca śitapurnāma putro 'bhavat

---

4,12.10

तस्यापि रुक्मकवचस्ततः परवृत्

tasyāpi rukmakavacastataḥ paravṛt

---

4,12.11

तस्य परावृतो रुक्मेषुपृथुज्यामघवलितहरितसंज्ञास्तस्य पञ्चात्मजा बभूवुः

tasya parāvṛto rukmeṣupṛthujyāmaghavalitaharitasaṃjñāstasya pañcātmajā babhūvuḥ

---

4,12.12

तस्माद्यापि ज्यामघस्य श्लोको गीयते

tasmādyāpi jyāmaghasya śloko gīyate

---

4,12.13

भार्यावश्यास्तु ये केचिद्भविष्यन्त्यथ वा मृताः ।
तेषां तु ज्यामघः श्रेष्ठः शैव्यापतिरभून्नृपः

bhāryāvaśyāstu ye kecidbhaviṣyantyatha vā mṛtāḥ |
teṣāṃ tu jyāmaghaḥ śreṣṭhaḥ śaivyāpatirabhūnnṛpaḥ

---

4,12.14

अपुत्रा तस्य सा पत्नी शैव्या नाम तथाप्यसौ ।
अपत्यकामो ऽपि भयान्नान्यां भार्यामविन्दत

aputrā tasya sā patnī śaivyā nāma tathāpyasau |
apatyakāmo 'pi bhayānnānyāṃ bhāryāmavindata

---

4,12.15

स त्वेकदा प्रभूतरथतुरगगजसंमर्दातिदारुणे महाहवे युद्ध्यमानःच सकलमेवारिचक्रमजयत्

sa tvekadā prabhūtarathaturagagajasaṃmardātidāruṇe mahāhave yuddhyamānaḥca sakalamevāricakramajayat

---

4,12.16

तच्चारिचक्रमपास्तपुत्रकलत्रबन्धुबलकोशं स्वमधिष्ठानं परित्यज्य दिशः प्रतिविद्रुतम्

taccāricakramapāstaputrakalatrabandhubalakośaṃ svamadhiṣṭhānaṃ parityajya diśaḥ pratividrutam

---

4,12.17

तस्मिंश् च विद्रुतेतित्रासलोलायतलोचनयुगलं त्राहित्राहि मां तातांब भ्रतरित्याकुलविलापविधुरं स राजकन्यारत्नमद्राक्षीत्

tasmiṃś ca vidrutetitrāsalolāyatalocanayugalaṃ trāhitrāhi māṃ tātāṃba bhratarityākulavilāpavidhuraṃ sa rājakanyāratnamadrākṣīt

---

4,12.18

तद्दर्शनाच्च तस्यामनुरागनुगतान्तरात्मा स नृपो ऽचिन्तयत्

taddarśanācca tasyāmanurāganugatāntarātmā sa nṛpo 'cintayat

---

4,12.19

साध्विदं ममापत्यरहितस्य वन्ध्याभर्तुः सांप्रतं विधिनापत्यकारणं कन्यारत्नमुपपादितम्

sādhvidaṃ mamāpatyarahitasya vandhyābhartuḥ sāṃprataṃ vidhināpatyakāraṇaṃ kanyāratnamupapāditam

---

4,12.20

तदेतत्समुद्वहामीति

tadetatsamudvahāmīti

---

4,12.21

अथ वैनां स्यन्दनमारोप्य स्वमधिष्ठानं नयामि

atha vaināṃ syandanamāropya svamadhiṣṭhānaṃ nayāmi

---

4,12.22

तयैव देव्याशैव्ययाहमनुज्ञातःसमुद्वहामीति

tayaiva devyāśaivyayāhamanujñātaḥsamudvahāmīti

---

4,12.23

अथैनां रथमारोप्य स्वनगरमगच्छत्

athaināṃ rathamāropya svanagaramagacchat

---

4,12.24

विजयिनं च राजानमशेषपौरभृत्वयरिजनामात्यसमेता शैव्या द्रष्टुमधिष्ठनद्वारमागता

vijayinaṃ ca rājānamaśeṣapaurabhṛtvayarijanāmātyasametā śaivyā draṣṭumadhiṣṭhanadvāramāgatā

---

4,12.25

सा चावलोक्य राज्ञः सव्यपार्शववर्त्तिनीं कन्यामीषदुद्भूतामर्षस्फुरदधरपल्लवा राजानमवोचत्

sā cāvalokya rājñaḥ savyapārśavavarttinīṃ kanyāmīṣadudbhūtāmarṣasphuradadharapallavā rājānamavocat

---

4,12.26

अतिचपलचित्तात्र स्यन्दने केयमारोपितेति

aticapalacittātra syandane keyamāropiteti

---

4,12.27

असावप्यनालोचितोत्तरवचनोतिभयात्तामाह स्नुषा ममेयमिति

asāvapyanālocitottaravacanotibhayāttāmāha snuṣā mameyamiti

---

4,12.28

अथैनं शैव्योवाच

athainaṃ śaivyovāca

---

4,12.29

नाहं प्रसूता पुत्रेण नान्या पत्न्यभवत्तव ।
स्नुषासंबन्धता ह्योषा कतमेन सुतेन ते

nāhaṃ prasūtā putreṇa nānyā patnyabhavattava |
snuṣāsaṃbandhatā hyoṣā katamena sutena te

---

4,12.30

श्रीपराशर उवाच इत्यात्मेर्ष्याकोपकलुषितवचनमुषितविवेको भयाद्दुरुक्तापरिहारार्थमिदमवनीपतिराह

śrīparāśara uvāca ityātmerṣyākopakaluṣitavacanamuṣitaviveko bhayādduruktāparihārārthamidamavanīpatirāha

---

4,12.31

यस्ते जनिष्यत्यात्मजस्तस्येयमनागतस्यैव भार्या निरूपितेत्याकर्ण्योद्भूतमृदुहासा तथेत्याह

yaste janiṣyatyātmajastasyeyamanāgatasyaiva bhāryā nirūpitetyākarṇyodbhūtamṛduhāsā tathetyāha

---

4,12.32

प्रविवेश च राज्ञा सहाधिष्ठानम्

praviveśa ca rājñā sahādhiṣṭhānam

---

4,12.33

अनन्तरं चातिशुद्धलग्नहोरांशकावयवोक्तकृतपुत्रजन्मलाभगुणाद्वयसः परिणाममुपगतापि शैव्या स्वल्पैर् एवाहोभिर् गर्भमवाप

anantaraṃ cātiśuddhalagnahorāṃśakāvayavoktakṛtaputrajanmalābhaguṇādvayasaḥ pariṇāmamupagatāpi śaivyā svalpair evāhobhir garbhamavāpa

---

4,12.34

कालेन च कुमारमजीजनत्

kālena ca kumāramajījanat

---

4,12.35

तस्य च विदर्भ इति पिता नाम चक्रे

tasya ca vidarbha iti pitā nāma cakre

---

4,12.36

स च तां स्नुषामुपयेमे

sa ca tāṃ snuṣāmupayeme

---

4,12.37

तस्यां चासौक्रथकैशिकसंज्ञौ पुत्रावजनयत्

tasyāṃ cāsaukrathakaiśikasaṃjñau putrāvajanayat

---

4,12.38

पुनश् च तृतीयं रोमपादसंज्ञं पुत्रमजीजनद्यो नारदादवाप्तज्ञानवान्भविष्यतीति

punaś ca tṛtīyaṃ romapādasaṃjñaṃ putramajījanadyo nāradādavāptajñānavānbhaviṣyatīti

---

4,12.39

रोमपादाद्बभ्रुः बभ्रोर्धृतिरः धृतेः कैशिकः कैशिकस्यापि चेदिः पुत्रो ऽभवत् यस्य संततौ चैद्या भूपालाः

romapādādbabhruḥ babhrordhṛtirḥ dhṛteḥ kaiśikaḥ kaiśikasyāpi cediḥ putro 'bhavat yasya saṃtatau caidyā bhūpālāḥ

---

4,12.40

क्रथस्य स्नषापुत्रस्यकुन्तिरभवत्

krathasya snaṣāputrasyakuntirabhavat

---

4,12.41

कुन्तेर्धृष्टिः धृष्टेर्निधृतिः निधृतेर्दशार्हस्ततश् च व्योमः तस्यापि जीमूतः ततश् च विकृतिः ततश् च भीभरथः तस्मान्नवरथः तस्यापि दशरथः ततश् च शकुनिः तत्तनयः करंभिः करंभेर्देवरातो ऽभवत्

kunterdhṛṣṭiḥ dhṛṣṭernidhṛtiḥ nidhṛterdaśārhastataś ca vyomaḥ tasyāpi jīmūtaḥ tataś ca vikṛtiḥ tataś ca bhībharathaḥ tasmānnavarathaḥ tasyāpi daśarathaḥ tataś ca śakuniḥ tattanayaḥ karaṃbhiḥ karaṃbherdevarāto 'bhavat

---

4,12.42

तस्माद्देवक्षत्रः तस्यापि मधुः मधोः कुमारवंशः कुमारवंशादनुः अनोः पुरुमित्रः पृथिवीपतिरभवत्

tasmāddevakṣatraḥ tasyāpi madhuḥ madhoḥ kumāravaṃśaḥ kumāravaṃśādanuḥ anoḥ purumitraḥ pṛthivīpatirabhavat

---

4,12.43

ततश्चांशुस्तस्माच्च सत्वतः

tataścāṃśustasmācca satvataḥ

---

4,12.44

सत्वतादेते सात्वताः

satvatādete sātvatāḥ

---

4,12.45

इत्येतां ज्यामघस्य संततिं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः श्रुत्वा पुमान् मैत्रेय स्वपापैः प्रमुच्यते

ityetāṃ jyāmaghasya saṃtatiṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ śrutvā pumān maitreya svapāpaiḥ pramucyate

4,13.1

इति श्रीविष्णुमाहापुराणे चतुर्थांशे द्वादशो ऽध्यायः (12) श्रीपराशर उवाच भजनभजमानदिव्यान्धकदेवावृधमहाभोजवृष्णिसंज्ञाःसत्वतस्य पुत्रा बभूवुः

iti śrīviṣṇumāhāpurāṇe caturthāṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ (12) śrīparāśara uvāca bhajanabhajamānadivyāndhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇisaṃjñāḥsatvatasya putrā babhūvuḥ

---

4,13.2

भजमानस्य निमिकृकणवृष्मयस्तथान्ये द्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञास्त्रयः

bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣmayastathānye dvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāstrayaḥ

---

4,13.3

देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रो ऽभवत्

devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro 'bhavat

---

4,13.4

तयो श्चायं श्लोको गीयते

tayo ścāyaṃ śloko gīyate

---

4,13.5

यथैव शृणुमो दू6रात्संपश्यामस्तथान्तिकात् ।
बभ्रुः श्रोष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधःसमः

yathaiva śṛṇumo dū6rātsaṃpaśyāmastathāntikāt |
babhruḥ śroṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥsamaḥ

---

4,13.6

पुरुषाः षट् च षष्टिश् च सहस्राणि तथाष्ट ये ।
ते ऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि

puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiś ca sahasrāṇi tathāṣṭa ye |
te 'mṛtatvamanuprāptā babhrordevāvṛdhādapi

---

4,13.7

महाभोजस्त्वतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजाः मृत्ति कावरपुरनिवासिनो मार्तिकावरा बभूवुः

mahābhojastvatidharmātmā tasyānvaye bhojāḥ mṛtti kāvarapuranivāsino mārtikāvarā babhūvuḥ

---

4,13.8

वृष्णे सुमित्रो युधाजिच्च पुत्रावभूताम्

vṛṣṇe sumitro yudhājicca putrāvabhūtām

---

4,13.9

ततश्चानमित्रः तथानमित्रान्निघ्नः

tataścānamitraḥ tathānamitrānnighnaḥ

---

4,13.10

निघ्नस्य प्रसेन सत्राजितौ

nighnasya prasena satrājitau

---

4,13.11

तस्य च सत्राजितो भगवानादित्यः सखाभवत्

tasya ca satrājito bhagavānādityaḥ sakhābhavat

---

4,13.12

एकदा त्वंभोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजित्तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वानभिष्टूयमानो ऽग्रतस्तस्थौ

ekadā tvaṃbhonidhitīrasaṃśrayaḥ sūryaṃ satrājittuṣṭāva tanmanaskatayā ca bhāsvānabhiṣṭūyamāno 'gratastasthau

---

4,13.13

ततस्त्वस्पष्टमूर्तिरं चैनमानोक्य सत्राजित्सूर्यमाह

tatastvaspaṣṭamūrtiraṃ cainamānokya satrājitsūryamāha

---

4,13.14

यथैव व्योम्नि बह्निपिण्डोपमन्त्वामहमपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतमप्यत्र भगवता किञ्चिन्न प्रसादीकृतं विशेषमुपलक्षयामीत्येवमुक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठादुन्मुच्य स्यमन्तकं नाम महामणिवरमवतार्यैकान्ते न्यस्तम्

yathaiva vyomni bahnipiṇḍopamantvāmahamapaśyaṃ tathaivādyāgrato gatamapyatra bhagavatā kiñcinna prasādīkṛtaṃ viśeṣamupalakṣayāmītyevamukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṇṭhādunmucya syamantakaṃ nāma mahāmaṇivaramavatāryaikānte nyastam

---

4,13.15

ततस्तमाताम्रोज्ज्वलं ह्रस्ववपुषमीषदापिङ्गलनयनमादित्यमद्राक्षीत्

tatastamātāmrojjvalaṃ hrasvavapuṣamīṣadāpiṅgalanayanamādityamadrākṣīt

---

4,13.16

कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितमाह भगवानादित्यःसहस्रदीधितिः वरमस्मत्तोभिमतं वृणीष्वेति

kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitamāha bhagavānādityaḥsahasradīdhitiḥ varamasmattobhimataṃ vṛṇīṣveti

---

4,13.17

स च तदेव मणिरत्नमयाचत

sa ca tadeva maṇiratnamayācata

---

4,13.18

स चापि तस्मै तद्दत्त्वा दीधितिपतिर्वियति स्वधिष्म्यमारुरोह

sa cāpi tasmai taddattvā dīdhitipatirviyati svadhiṣmyamāruroha

---

4,13.19

सत्राजितो ऽप्यमलमणिरत्नसनाथकण्ठतया सूर्य इव तेजोभिर् अशेषदिगन्तराण्युद्भासयन् द्वारकां विवेश

satrājito 'pyamalamaṇiratnasanāthakaṇṭhatayā sūrya iva tejobhir aśeṣadigantarāṇyudbhāsayan dvārakāṃ viveśa

---

4,13.20

द्वारकावासी जनस्तु तमायान्तमवेक्ष्य भगवन्तमादिपुरुषं पुरुषोत्तममवनिभारावतरणायांशेन मानुषरूपधारिमं प्रणिपत्याह

dvārakāvāsī janastu tamāyāntamavekṣya bhagavantamādipuruṣaṃ puruṣottamamavanibhārāvataraṇāyāṃśena mānuṣarūpadhārimaṃ praṇipatyāha

---

4,13.21

भगवन् भवन्तं द्रष्ट्रं नूनमयमादित्य आयातीत्युक्तो भगवानुवाच

bhagavan bhavantaṃ draṣṭraṃ nūnamayamāditya āyātītyukto bhagavānuvāca

---

4,13.22

भगवान्नायमादित्यः सत्राजितो ऽयमादित्यदत्तस्यमन्तकाख्यं महामणिरत्नं बिभ्रदत्रोपयाति

bhagavānnāyamādityaḥ satrājito 'yamādityadattasyamantakākhyaṃ mahāmaṇiratnaṃ bibhradatropayāti

---

4,13.23

तदेनं विस्त्रब्धाः पश्यतेत्युक्तास्ते तथैव ददृशुः

tadenaṃ vistrabdhāḥ paśyatetyuktāste tathaiva dadṛśuḥ

---

4,13.24

स च तं स्यमन्तकमणिमात्मनिवेशने चक्रे

sa ca taṃ syamantakamaṇimātmaniveśane cakre

---

4,13.25

प्रतिदिनं तन्मणिरत्नमष्टौ कनकभारान्स्त्रवति

pratidinaṃ tanmaṇiratnamaṣṭau kanakabhārānstravati

---

4,13.26

तत्प्रभावाच्च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितो यद्दुर्भिक्षादिभयं न भवति

tatprabhāvācca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnito yaddurbhikṣādibhayaṃ na bhavati

---

4,13.27

अच्युतो ऽपि तद्दिव्यं रत्नमुग्रसेनस्य भूपतेर्योग्यमेतदिति लिप्सां चक्रे

acyuto 'pi taddivyaṃ ratnamugrasenasya bhūpateryogyametaditi lipsāṃ cakre

---

4,13.29

गोत्रभेदभयाच्छक्तोपि न जहार ॥
28 ॥
सत्राजिदप्यच्युतो मामेतद्याचयिष्यतीत्यवगम्य रत्नलोभाद्भ्रात्रे प्रसेनाय तद्रत्नमदात्

gotrabhedabhayācchaktopi na jahāra // 28 // satrājidapyacyuto māmetadyācayiṣyatītyavagamya ratnalobhādbhrātre prasenāya tadratnamadāt

---

4,13.30

तच्च शुचिना ध्रियमाणमशेषमेव सुवर्णस्त्रवादिकं गुणजातमुत्पादयति अन्यथा धारयन्तमेव हन्तीत्यजानन्नसावपि प्रसेनस्तेन कण्ठसक्तेन स्यमन्तकेनाश्वमारुह्याटव्यां मृगयामगच्छत्

tacca śucinā dhriyamāṇamaśeṣameva suvarṇastravādikaṃ guṇajātamutpādayati anyathā dhārayantameva hantītyajānannasāvapi prasenastena kaṇṭhasaktena syamantakenāśvamāruhyāṭavyāṃ mṛgayāmagacchat

---

4,13.31

तत्र च सिंहाद्वधमवाप

tatra ca siṃhādvadhamavāpa

---

4,13.32

साश्वं च तं निहत्य सिंहोप्यमलमणिरत्नमास्याग्रेणादांय गन्तुमभ्युद्यतः ऋक्षाधिपतिना जांबवता दृष्टो घातितश् च

sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃhopyamalamaṇiratnamāsyāgreṇādāṃya gantumabhyudyataḥ ṛkṣādhipatinā jāṃbavatā dṛṣṭo ghātitaś ca

---

4,13.33

जांबवानप्यमलमणिरत्नमादाय स्वबिलं प्रविवेश

jāṃbavānapyamalamaṇiratnamādāya svabilaṃ praviveśa

---

4,13.34

सुकुमारसंज्ञाय बालकाय च क्रीडनकमकरोत्

sukumārasaṃjñāya bālakāya ca krīḍanakamakarot

---

4,13.35

अनागच्छति तस्मिन्प्रसेने कृष्णो मणिरत्नमभिलषितवान्स च प्राप्तनान्नूनमेतदस्य कर्मेत्यखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्माकर्ण्याकथयत्

anāgacchati tasminprasene kṛṣṇo maṇiratnamabhilaṣitavānsa ca prāptanānnūnametadasya karmetyakhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karmākarṇyākathayat

---

4,13.36

विदितलोकापवादवृत्तान्तश् च भगवान् सर्वयदुसैन्यपरिवारपरिवृतः प्रसेनाश्वपदवीमनुससार

viditalokāpavādavṛttāntaś ca bhagavān sarvayadusainyaparivāraparivṛtaḥ prasenāśvapadavīmanusasāra

---

4,13.37

ददर्श चाश्वसमवेतं प्रसेनं सिंहेन विनिहतम्

dadarśa cāśvasamavetaṃ prasenaṃ siṃhena vinihatam

---

4,13.38

अखिलजनमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धः सिंहपदमनुससार

akhilajanamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhaḥ siṃhapadamanusasāra

---

4,13.39

ऋक्षपतिनिहतं च सिंहमप्यल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश्चतद्रत्नगौरवादृक्षस्यापि पदान्यनुययौ

ṛkṣapatinihataṃ ca siṃhamapyalpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataścatadratnagauravādṛkṣasyāpi padānyanuyayau

---

4,13.40

गिरितटे च सकलमेव तद्यदुसैन्यमवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश

giritaṭe ca sakalameva tadyadusainyamavasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa

---

4,13.41

अन्तः प्रविष्टश् च धात्र्याः सुकुमारकमुल्लालयन्त्या वाणीं शुश्राव

antaḥ praviṣṭaś ca dhātryāḥ sukumārakamullālayantyā vāṇīṃ śuśrāva

---

4,13.42

सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः ।
सुकुमारकमा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः

siṃhaḥ prasenamavadhītsiṃho jāmbavatā hataḥ |
sukumārakamā rodīstava hyeṣa syamantakaḥ

---

4,13.43

इत्याकर्ण्योपलब्धस्यमन्तकोन्तःप्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्या हस्ते तेजोभिर् जाज्वचल्यमानंस्यमन्तकं ददर्श

ityākarṇyopalabdhasyamantakontaḥpraviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātryā haste tejobhir jājvacalyamānaṃsyamantakaṃ dadarśa

---

4,13.44

तं च स्यमन्तकाभिलषितचक्षुषमपूर्वपुरुषमागतं समवेक्ष्य धात्री त्राहित्राहीति व्याजहार

taṃ ca syamantakābhilaṣitacakṣuṣamapūrvapuruṣamāgataṃ samavekṣya dhātrī trāhitrāhīti vyājahāra

---

4,13.45

तदार्तरवश्रवणानन्तरं चामर्षूर्णहृदयः स जांबवानाजगाम

tadārtaravaśravaṇānantaraṃ cāmarṣūrṇahṛdayaḥ sa jāṃbavānājagāma

---

4,13.46

तयोश् च परस्परमुद्धतामर्षयोर्युद्धमकविंशतिदिनान्यभवत्

tayoś ca parasparamuddhatāmarṣayoryuddhamakaviṃśatidinānyabhavat

---

4,13.47

ते च यदुसैनिकास्तत्र मप्ताष्टादिनानि तन्निष्क्रान्तिमुदिक्षमाणास्तस्थुः

te ca yadusainikāstatra maptāṣṭādināni tanniṣkrāntimudikṣamāṇāstasthuḥ

---

4,13.48

अनिष्क्रमणे च मधुरिपुरसाववश्यमत्र बिले ऽत्यन्तं नाशमवाप्तो भविष्यत्यन्यथा तस्य जीवतः कथमेतावन्ति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भविष्यतीति कृताध्यवसाया द्वारकामागम्य हतः कृष्ण इति कथयामासुः

aniṣkramaṇe ca madhuripurasāvavaśyamatra bile 'tyantaṃ nāśamavāpto bhaviṣyatyanyathā tasya jīvataḥ kathametāvanti dināni śatrujaye vyākṣepo bhaviṣyatīti kṛtādhyavasāyā dvārakāmāgamya hataḥ kṛṣṇa iti kathayāmāsuḥ

---

4,13.49

तद्वान्धवाश् च तत्कालोचितमखिलमुत्तरक्रियाकलापं चक्रुः

tadvāndhavāś ca tatkālocitamakhilamuttarakriyākalāpaṃ cakruḥ

---

4,13.50

ततश्चास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टोपपात्रयुक्तान्नतोयादिना श्रीकृष्णस्य बलप्राणपुष्टचिरभूत्

tataścāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭopapātrayuktānnatoyādinā śrīkṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭacirabhūt

---

4,13.51

इतरस्यानुदिनमतिगुरुपुरुषभेद्यमानस्य अतिनिष्ठुरप्रहारपातपीजिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिरभूत्

itarasyānudinamatigurupuruṣabhedyamānasya atiniṣṭhuraprahārapātapījitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahānirabhūt

---

4,13.52

निर्जितश् च भगवता जांबवानप्रणिपत्य व्याजहार

nirjitaś ca bhagavatā jāṃbavānapraṇipatya vyājahāra

---

4,13.53

सुरासुरगन्धर्वयक्षराक्षलसादिभिर् अप्यखिलैर् भवान् न जेतुं शक्यः किमुतावनिगोचरैर् अल्पवीर्यैर् नरेर्नरावयवभूतैश् च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनरस्मद्विधैर् अवश्यं भवतास्मत्स्वामिना रामेणेन नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांशेन भगवता भवितव्यमित्युक्तस्तस्मै भगवानखिलावनिभारावतरणार्थमवतरणमाचचक्षे

surāsuragandharvayakṣarākṣalasādibhir apyakhilair bhavān na jetuṃ śakyaḥ kimutāvanigocarair alpavīryair narernarāvayavabhūtaiś ca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punarasmadvidhair avaśyaṃ bhavatāsmatsvāminā rāmeṇena nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśena bhagavatā bhavitavyamityuktastasmai bhagavānakhilāvanibhārāvataraṇārthamavataraṇamācacakṣe

---

4,13.54

प्रीत्यभिव्यञ्जितकरतलस्पर्शनेन चैनमपगतयुद्धखेदं चकार

prītyabhivyañjitakaratalasparśanena cainamapagatayuddhakhedaṃ cakāra

---

4,13.55

स च प्रणिपत्य पुनरप्येनं प्रसाद्य जांबवतीं नाम कन्यां गृहागतायार्घ्यभूतां ग्राहयामास

sa ca praṇipatya punarapyenaṃ prasādya jāṃbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgatāyārghyabhūtāṃ grāhayāmāsa

---

4,13.56

स्यमन्तकमणिरत्नमपि प्रणिपत्य तस्मै प्रददौ

syamantakamaṇiratnamapi praṇipatya tasmai pradadau

---

4,13.57

अच्युतोप्यतिप्रणतात्तस्मादग्राह्यमपि तन्मणिरत्नमात्मसंशोधनायजग्राह

acyutopyatipraṇatāttasmādagrāhyamapi tanmaṇiratnamātmasaṃśodhanāyajagrāha

---

4,13.58

सह जांबवत्या स द्वारकामाजगाम

saha jāṃbavatyā sa dvārakāmājagāma

---

4,13.59

भगवदागमनोद्भूतहर्षोत्कर्षस्य द्वारकावासिजनस्य कृष्णवलोकनात्तत्क्षणमेवातिपरिणतवयसो ऽपि नवयौवनमिवाभवत्

bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇavalokanāttatkṣaṇamevātipariṇatavayaso 'pi navayauvanamivābhavat

---

4,13.60

दिष्ट्यादिष्ट्येति सकलयादवाः स्त्रियश् च सभाजयामासुः

diṣṭyādiṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaś ca sabhājayāmāsuḥ

---

4,13.61

भगवानपि यथानुभूतमशेषंयादवसमाजे यथावदाच्चक्षे

bhagavānapi yathānubhūtamaśeṣaṃyādavasamāje yathāvadāccakṣe

---

4,13.62

स्यमन्तकं च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिपरिशुद्धिमवाप

syamantakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastipariśuddhimavāpa

---

4,13.63

जांबवतीं चान्तःपुरं निवेशयामास

jāṃbavatīṃ cāntaḥpuraṃ niveśayāmāsa

---

4,13.64

सत्राजितोपि मयास्याभूतमलिनमारोपितमिति जातसंत्रासात्स्वसुतां सत्यभामां भगवते भार्यार्थं ददौ

satrājitopi mayāsyābhūtamalinamāropitamiti jātasaṃtrāsātsvasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryārthaṃ dadau

---

4,13.65

तां चाक्रूरकृतवर्मशतधन्वप्रमुखा यादवाः प्राग्वरयाम्बभूवुः

tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ prāgvarayāmbabhūvuḥ

---

4,13.66

ततस्तत्प्रदानादवज्ञातमेवात्मानं मन्यमानाः सत्राजिते वैरानुबन्धं चक्रुः

tatastatpradānādavajñātamevātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubandhaṃ cakruḥ

---

4,13.67

अक्रूरकृतवर्मप्रमुखाश् च शतधन्वानमूचुः

akrūrakṛtavarmapramukhāś ca śatadhanvānamūcuḥ

---

4,13.68

अयमतीव दुरात्मा सत्राजितो यो ऽस्माभिर् भवता च प्रार्थितो ऽप्यात्मजामस्मान् भवन्तं चाविगणय्य कृष्णाय दत्तवान्

ayamatīva durātmā satrājito yo 'smābhir bhavatā ca prārthito 'pyātmajāmasmān bhavantaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān

---

4,13.69

तदलमनेन जीवता घातयित्वैनं तन्महारत्नं स्यमन्तकाख्यं त्वया किं न गृह्यते वयमभ्युपपत्स्यामो यद्यच्युतस्तवोपरि वैरानुबन्धं करिष्यतीत्येवमुक्तस्तथेत्यसावप्याह

tadalamanena jīvatā ghātayitvainaṃ tanmahāratnaṃ syamantakākhyaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate vayamabhyupapatsyāmo yadyacyutastavopari vairānubandhaṃ kariṣyatītyevamuktastathetyasāvapyāha

---

4,13.70

जतुगृहदग्धानां पाण्डुतनयानां विदितपरमार्थो ऽपि भगवान् दुर्योधनप्रयत्नशौथिल्यकरणार्थ पार्थानुकूल्यकरणाय वारणावतं गतः

jatugṛhadagdhānāṃ pāṇḍutanayānāṃ viditaparamārtho 'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśauthilyakaraṇārtha pārthānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ

---

4,13.71

गते च तस्मिन् सुप्तमेव सत्राजितं शतधन्वा जघान मणिरत्नं चाददात्

gate ca tasmin suptameva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādadāt

---

4,13.72

पितृवधामर्षपूर्णा च सत्यभामा शीघ्रं स्यन्दनमारूढा वारणावतं गत्वा भगवते ऽहं प्रतिपादितेत्यक्षान्तिमता शतधन्वनास्मत्पिता व्यापादितः तच्च स्यंमन्तकमणिरत्नमपहृतं यस्यावभासनेनापहृततिमिरं त्रैलोक्यं भविष्यति

pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syandanamārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate 'haṃ pratipāditetyakṣāntimatā śatadhanvanāsmatpitā vyāpāditaḥ tacca syaṃmantakamaṇiratnamapahṛtaṃ yasyāvabhāsanenāpahṛtatimiraṃ trailokyaṃ bhaviṣyati

---

4,13.73

तदीयं त्वदीयापहासना तदालोच्य यदत्र युक्तं तत्क्रियतामिति कृष्णमाह

tadīyaṃ tvadīyāpahāsanā tadālocya yadatra yuktaṃ tatkriyatāmiti kṛṣṇamāha

---

4,13.74

तया चैवमुक्ताः परीतुष्टान्तः करणो ऽपि कृष्णः सत्यभामाममर्षताम्रनयनः प्राह

tayā caivamuktāḥ parītuṣṭāntaḥ karaṇo 'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmāmamarṣatāmranayanaḥ prāha

---

4,13.75

सत्ये ममैवैषापहासना नाहमेतां तस्य दुरात्मनःसहिष्ये

satye mamaivaiṣāpahāsanā nāhametāṃ tasya durātmanaḥsahiṣye

---

4,13.76

न ह्यनुल्लङ्घ्य परपादपं तत्कृतनीडाश्रयिणो विहङ्गमा वध्यन्ते तदलममुनास्मत्पुरतः सौकप्रोरितवाक्यपरिकरेणेत्युक्त्वा द्वारकामभ्येत्यै कान्ते बलदेवं वासुदेवः प्राह

na hyanullaṅghya parapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṅgamā vadhyante tadalamamunāsmatpurataḥ saukaproritavākyaparikareṇetyuktvā dvārakāmabhyetyai kānte baladevaṃ vāsudevaḥ prāha

---

4,13.77

मृगयागतं प्रसेनमटव्यां मृगपतिर्जघान

mṛgayāgataṃ prasenamaṭavyāṃ mṛgapatirjaghāna

---

4,13.78

सत्राजितो ऽप्यधुना शतधन्वना निधनं प्रापितः

satrājito 'pyadhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ

---

4,13.79

तदुभयविनाशात्तन्मणिरत्नमावाभ्यां सामान्यं भविष्यति

tadubhayavināśāttanmaṇiratnamāvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati

---

4,13.80

तदुत्तिष्ठारुह्यतां रथः शतधन्वनिधनायोद्यमं कुर्वित्यभिहितस्तथेति समन्विच्छितवान्

taduttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurvityabhihitastatheti samanvicchitavān

---

4,13.81

कृतोद्यमौ च तावुभावुपलभ्य शतधन्वा कृतवर्माणमुपेत्य पार्ष्णिपूरमकर्मनिमित्तमचोदयत्

kṛtodyamau ca tāvubhāvupalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇamupetya pārṣṇipūramakarmanimittamacodayat

---

4,13.82

आह चैनं कृतवर्मा

āha cainaṃ kṛtavarmā

---

4,13.83

नाहं बलदेववासुदेवाभ्यां सह विरोधायालमित्युक्तश्चाक्रूरमचोदयत्

nāhaṃ baladevavāsudevābhyāṃ saha virodhāyālamityuktaścākrūramacodayat

---

4,13.84

असावप्याह

asāvapyāha

---

4,13.85

न हि कश्चिद्भगवता पादप्रहारपरिकंपितजगत्त्रयेण सुररिषुवनितावैधव्यकारिणा प्रबलरिपुचक्राप्रतिहतचक्रेण चक्रिणा मदमुदितनयनावलोकनाखिलनिशातनेनातिगुरुवैरिवारणापकर्षणाविकृतमहिमोरुसीरेण सीरिणा च सह सकलजगद्वन्द्यानाममरवराणामपि योद्धुं समर्थः

na hi kaścidbhagavatā pādaprahāraparikaṃpitajagattrayeṇa surariṣuvanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokanākhilaniśātanenātiguruvairivāraṇāpakarṣaṇāvikṛtamahimorusīreṇa sīriṇā ca saha sakalajagadvandyānāmamaravarāṇāmapi yoddhuṃ samarthaḥ

---

4,13.86

किमुताहं तदन्यः शरणमभिलष्यतामित्युक्तः शतधनुराह

kimutāhaṃ tadanyaḥ śaraṇamabhilaṣyatāmityuktaḥ śatadhanurāha

---

4,13.87

यद्यस्मत्परित्राणासमर्थं भवानात्मनमधिगच्छति तदयमस्मत्तस्तावन्मणिः संगृह्य रक्ष्यतामिति

yadyasmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavānātmanamadhigacchati tadayamasmattastāvanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatāmiti

---

4,13.88

एकमुक्तः सो ऽप्याह

ekamuktaḥ so 'pyāha

---

4,13.89

यद्यन्त्ययामप्यवस्थायां न कस्मैचिद्भवान् कथयिष्यति तदहमेतं ग्रहीष्यामीति

yadyantyayāmapyavasthāyāṃ na kasmaicidbhavān kathayiṣyati tadahametaṃ grahīṣyāmīti

---

4,13.90

तथेत्युक्ते चाक्रूरस्तन्मणिरत्नं जग्राह

tathetyukte cākrūrastanmaṇiratnaṃ jagrāha

---

4,13.91

शतधनुरप्य तुलवेगां शतयोजनवाहिनींवडवामारुह्यपक्रान्तः

śatadhanurapya tulavegāṃ śatayojanavāhinīṃvaḍavāmāruhyapakrāntaḥ

---

4,13.92

शैव्यसुग्रीवम्घपुष्पबलाहकाश्वचतुष्टययुक्तरथस्थितौ बलदेववासुदेवै तमनुप्रयातौ

śaivyasugrīvamghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathasthitau baladevavāsudevai tamanuprayātau

---

4,13.93

सा च वडवा शतयोजनप्रमाणमार्गमतीता पुनरपि वाह्यमाना मिथिलावनोद्देशे प्राणानुत्ससर्ज

sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgamatītā punarapi vāhyamānā mithilāvanoddeśe prāṇānutsasarja

---

4,13.94

शतधनुरपि तां परित्यज्य पदातिरेवाद्रवत्

śatadhanurapi tāṃ parityajya padātirevādravat

---

4,13.95

कृष्णोपि बलभद्रमाह

kṛṣṇopi balabhadramāha

---

4,13.96

तावदत्र स्यन्दने भवता स्थेयमहमेनमधमाचारं पदातिरेव पदातिमनुगम्य यावद्धातयामि अत्र हि भूभागे दृष्टदोषाःसभया अतो नैतेश्वा भवतेमं भूमिभागमुल्लङ्घनीयाः

tāvadatra syandane bhavatā stheyamahamenamadhamācāraṃ padātireva padātimanugamya yāvaddhātayāmi atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣāḥsabhayā ato naiteśvā bhavatemaṃ bhūmibhāgamullaṅghanīyāḥ

---

4,13.97

तथेत्युक्त्व बलदेवो रथ एव तस्थौ

tathetyuktva baladevo ratha eva tasthau

---

4,13.98

कृष्णोपि द्विक्रोशमात्रं भूमिभागमनुसृत्य दूरस्थितस्यैव चक्रं क्षिप्त्वा शतधनुषः शिरश्चिच्छेद

kṛṣṇopi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgamanusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanuṣaḥ śiraściccheda

---

4,13.99

तच्छरीरांबरादिषु च बहुप्रकारमन्विच्छन्नपि स्यमन्तकमणिं नावाप पदा तदोपगम्य बलभद्रमाह

taccharīrāṃbarādiṣu ca bahuprakāramanvicchannapi syamantakamaṇiṃ nāvāpa padā tadopagamya balabhadramāha

---

4,13.100

वृथैवास्माभिः शतधनुर्घातितः न प्राप्तमशिलजगत्सारभूतं तन्महारत्नं स्यमन्तकाख्यमित्याकर्ण्योद्भूतकोपो बलदेवो वासुदेवमाह

vṛthaivāsmābhiḥ śatadhanurghātitaḥ na prāptamaśilajagatsārabhūtaṃ tanmahāratnaṃ syamantakākhyamityākarṇyodbhūtakopo baladevo vāsudevamāha

---

4,13.101

धिक्त्वां यस्त्वमेवमर्थलिप्सुरेतच्च ते भ्रातृत्वान्मया क्षान्तं तदयं पन्थाःस्वेच्छया गम्यतां न मे द्वारकया न त्वया न चाशेषबन्धुभिः कार्यमलमलमेभिर् ममाग्रतो ऽलीकशपथैर् इत्याक्षिप्य तत्कथां कथञ्चित्प्रसाद्यमानोपि न तस्थौ

dhiktvāṃ yastvamevamarthalipsuretacca te bhrātṛtvānmayā kṣāntaṃ tadayaṃ panthāḥsvecchayā gamyatāṃ na me dvārakayā na tvayā na cāśeṣabandhubhiḥ kāryamalamalamebhir mamāgrato 'līkaśapathair ityākṣipya tatkathāṃ kathañcitprasādyamānopi na tasthau

---

4,13.102

स विदेहपुरीं प्रविवेश

sa videhapurīṃ praviveśa

---

4,13.103

जनकराजश्चार्घ्यपूर्वकमेनं गृहं प्रवेशयामास

janakarājaścārghyapūrvakamenaṃ gṛhaṃ praveśayāmāsa

---

4,13.104

स तत्रैव च तस्थौ

sa tatraiva ca tasthau

---

4,13.105

वासुदेवो ऽपि द्वारकामाजगाम

vāsudevo 'pi dvārakāmājagāma

---

4,13.106

यावच्च जनकराजगृहे बलभद्रो ऽवतस्थे तावद्धार्तराष्ट्रो दुर्योधनस्तत्सकाशाद्गदाशिक्षामशिक्षयत्

yāvacca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvaddhārtarāṣṭro duryodhanastatsakāśādgadāśikṣāmaśikṣayat

---

4,13.107

वर्षत्रयान्ते च बभ्रूग्रसेनप्रभृतिभिर् यादवैर् न तद्रत्नं कृष्णेनापहृतमिति कृतावगतिभिर् विदेहनगरीं गत्वा बलदेवःसंप्रत्याय्य द्वारकामानीतः

varṣatrayānte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhir yādavair na tadratnaṃ kṛṣṇenāpahṛtamiti kṛtāvagatibhir videhanagarīṃ gatvā baladevaḥsaṃpratyāyya dvārakāmānītaḥ

---

4,13.108

अक्रूरोप्युत्तममणिसमुद्भुतसुवर्णेन भगवद्ध्यानपरो ऽनवरतं यज्ञानियाज

akrūropyuttamamaṇisamudbhutasuvarṇena bhagavaddhyānaparo 'navarataṃ yajñāniyāja

---

4,13.109

सवनगतौ हि क्षत्रियवैश्यौ निघ्नन्ब्रह्याहा भवतीत्येवंप्रकारं दीक्षाकवचं प्रविष्टड एव तस्थौ

savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnanbrahyāhā bhavatītyevaṃprakāraṃ dīkṣākavacaṃ praviṣṭaḍa eva tasthau

---

4,13.110

द्विषष्टिवर्षाण्येव तन्मणिप्रभावात्तत्रोपसर्गदुर्भिक्षमारिकामरणादिकं नाभूत्

dviṣaṣṭivarṣāṇyeva tanmaṇiprabhāvāttatropasargadurbhikṣamārikāmaraṇādikaṃ nābhūt

---

4,13.111

अथाक्रूरपक्षीयैर् भोजैः शत्रुघ्ने सात्वतस्य प्रपौत्रे व्यापादिते भोजैः सहाक्रूरो द्वारकामपहायापक्रान्तः

athākrūrapakṣīyair bhojaiḥ śatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaiḥ sahākrūro dvārakāmapahāyāpakrāntaḥ

---

4,13.112

तदपक्रान्तिदिनादारभ्य तत्रोपसर्गदुर्भिक्षव्यालानावृष्टिमारिकाद्युपद्रवा बभूवुः

tadapakrāntidinādārabhya tatropasargadurbhikṣavyālānāvṛṣṭimārikādyupadravā babhūvuḥ

---

4,13.113

अथ यादवा बलभद्रोग्रसेनसमवेता मन्त्रममन्त्रयन्

atha yādavā balabhadrograsenasamavetā mantramamantrayan

---

4,13.114

भगवानुरगारिकेतनः किमिदमेकदैव प्रचुरोपद्रवागमनमेतदालोच्यतामित्युक्तेन्धकनामा यदुवृद्धः प्राह

bhagavānuragāriketanaḥ kimidamekadaiva pracuropadravāgamanametadālocyatāmityuktendhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha

---

4,13.115

अस्याक्रूरस्य पितृश्वफल्को यत्र यत्राभूत्तत्रतत्र दुर्भिक्षमारिकानावृष्ट्यादिकं नाभूत्

asyākrūrasya pitṛśvaphalko yatra yatrābhūttatratatra durbhikṣamārikānāvṛṣṭyādikaṃ nābhūt

---

4,13.116

काशीराजस्य विषये त्वनावृष्ट्या च श्वफल्को नीतः ततश् च तत्क्षणाद्देवो ववर्ष

kāśīrājasya viṣaye tvanāvṛṣṭyā ca śvaphalko nītaḥ tataś ca tatkṣaṇāddevo vavarṣa

---

4,13.117

काशीराजपत्न्याश् च गर्भे कन्यारत्नं पूर्वमासीत्

kāśīrājapatnyāś ca garbhe kanyāratnaṃ pūrvamāsīt

---

4,13.118

सा च कन्या पूर्णेपि प्रसूतिकाले नैव निश्चक्राम

sā ca kanyā pūrṇepi prasūtikāle naiva niścakrāma

---

4,13.119

एवं च तस्य गर्भस्य द्वादशवर्शण्यनिष्क्रामतो ययुः

evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśavarśaṇyaniṣkrāmato yayuḥ

---

4,13.120

काशीराजश् च तामात्मजां गर्भस्थामाह

kāśīrājaś ca tāmātmajāṃ garbhasthāmāha

---

4,13.121

पुत्रि कस्मान्न जायसे निष्क्रम्य तामास्यं ते द्रष्टुमिच्छामि एतां च मातरं किमितिचिरं क्लेशयिष्यसीत्युक्ता गर्भस्थैव व्याजहार

putri kasmānna jāyase niṣkramya tāmāsyaṃ te draṣṭumicchāmi etāṃ ca mātaraṃ kimiticiraṃ kleśayiṣyasītyuktā garbhasthaiva vyājahāra

---

4,13.122

तात यद्येकैकां गां दिनेदिने ब्राह्मणाय प्रयच्छसि तदहमन्यैस् त्रिभिर् वर्षैर् अस्माद्गर्भात्ततो ऽवश्यं निष्क्रमिष्यामीत्येद्वचनमाकर्ण्य राजा दिनेदिने ब्राह्मणाय गां प्रादात्

tāta yadyekaikāṃ gāṃ dinedine brāhmaṇāya prayacchasi tadahamanyais tribhir varṣair asmādgarbhāttato 'vaśyaṃ niṣkramiṣyāmītyedvacanamākarṇya rājā dinedine brāhmaṇāya gāṃ prādāt

---

4,13.123

सापि तावता कालेन जाता

sāpi tāvatā kālena jātā

---

4,13.124

ततस्तस्याः पिता गान्दिनीति नाम चकार

tatastasyāḥ pitā gāndinīti nāma cakāra

---

4,13.125

तां च गान्दिनीं कन्यां श्फलकायोपकारिणे गृहमागतायार्घ्य भूतां प्रादात्

tāṃ ca gāndinīṃ kanyāṃ śphalakāyopakāriṇe gṛhamāgatāyārghya bhūtāṃ prādāt

---

4,13.126

तस्यामयमक्रूरः श्वफलकाज्जज्ञे

tasyāmayamakrūraḥ śvaphalakājjajñe

---

4,13.127

तस्यैवङ्गुणमिथुनादुत्पत्तिः

tasyaivaṅguṇamithunādutpattiḥ

---

4,13.128

तत्कथमस्मिन्नपक्रान्ते अत्र दुर्भिक्षमारिकाद्युपद्रवा न भविष्यन्ति

tatkathamasminnapakrānte atra durbhikṣamārikādyupadravā na bhaviṣyanti

---

4,13.129

तदयमात्रानीयतामलमतिगुणवत्यपराधान्वेषणेनेति यदुवृद्धस्यान्धकस्यैतद्वचनमाकर्म्य केशवोग्रसेनबलभद्रपुरोगमैर् यदुभिः कृतापराधतितिक्षुभिर् अभयं दत्त्वा श्वफलकपुत्रःश्वपुमानीतः

tadayamātrānīyatāmalamatiguṇavatyaparādhānveṣaṇeneti yaduvṛddhasyāndhakasyaitadvacanamākarmya keśavograsenabalabhadrapurogamair yadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣubhir abhayaṃ dattvā śvaphalakaputraḥśvapumānītaḥ

---

4,13.130

तत्र चागतमात्र एव तस्य स्यमन्तकमणेः प्रभावादनावृष्टिमारिकादुर्भिक्षव्यालाद्युपद्रवोपशमा बभूवुः

tatra cāgatamātra eva tasya syamantakamaṇeḥ prabhāvādanāvṛṣṭimārikādurbhikṣavyālādyupadravopaśamā babhūvuḥ

---

4,13.131

कृष्णश्चिन्तयामास

kṛṣṇaścintayāmāsa

---

4,13.132

स्वल्पमेतत्कारणं यदयं गान्दिन्यां श्वफलकेनाक्रूरो जनितः

svalpametatkāraṇaṃ yadayaṃ gāndinyāṃ śvaphalakenākrūro janitaḥ

---

4,13.133

सुमहांश्चायमनावृष्टिदुर्भिक्षमारिकाद्युपद्रवाप्रतिषेधकारी प्रभावः

sumahāṃścāyamanāvṛṣṭidurbhikṣamārikādyupadravāpratiṣedhakārī prabhāvaḥ

---

4,13.134

तन्नृन मस्य सराशे स महामणिः स्यमन्तकाख्यस्तिष्ठति

tannṛna masya sarāśe sa mahāmaṇiḥ syamantakākhyastiṣṭhati

---

4,13.135

तस्य ह्योवंविधाः प्रभावाः श्रुयन्ते

tasya hyovaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śruyante

---

4,13.136

अयमपि च यज्ञादनन्तरमन्यत्क्रत्वन्तरं तस्यानन्तरमन्यद्यज्ञान्तरं चाजस्त्रमविच्छिन्नं यजतीति

ayamapi ca yajñādanantaramanyatkratvantaraṃ tasyānantaramanyadyajñāntaraṃ cājastramavicchinnaṃ yajatīti

---

4,13.137

अनल्पोपादानं चास्यासंशयमत्रऽसौ मणिवरस्तिष्ठितीति कृताध्यवसायो ऽन्यत्प्रयोजनमुद्दिश्य सकलयादवसमाजमात्मगृह एवाचीकरत्

analpopādānaṃ cāsyāsaṃśayamatra'sau maṇivarastiṣṭhitīti kṛtādhyavasāyo 'nyatprayojanamuddiśya sakalayādavasamājamātmagṛha evācīkarat

---

4,13.138

तत्र चोपविष्टोष्वखिलेषु यदुषु पूर्वं प्रयोजनमुपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन् प्रसंगान्तरपरिहासकथामक्रूरेण कृत्वा जनार्दनस्तमक्रूरमाह

tatra copaviṣṭoṣvakhileṣu yaduṣu pūrvaṃ prayojanamupanyasya paryavasite ca tasmin prasaṃgāntaraparihāsakathāmakrūreṇa kṛtvā janārdanastamakrūramāha

---

4,13.139

दानपते जानीम एव वय यथा शतधन्वना तदिदमखिलजगत्सारभूतं स्यमन्तकं रत्नं भवतः तदशेषराष्ट्रोपकरकं भवत्सकाशे तिष्ठति तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्वेष बलभद्रो ऽस्मानाशङ्कितवांश्तदस्मत्प्रीतये दर्शयस्वेत्यभिदाय जोषं स्थिते भगवति वासुदेवे सरत्नःसोचिन्तयत्

dānapate jānīma eva vaya yathā śatadhanvanā tadidamakhilajagatsārabhūtaṃ syamantakaṃ ratnaṃ bhavataḥ tadaśeṣarāṣṭropakarakaṃ bhavatsakāśe tiṣṭhati tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tveṣa balabhadro 'smānāśaṅkitavāṃśtadasmatprītaye darśayasvetyabhidāya joṣaṃ sthite bhagavati vāsudeve saratnaḥsocintayat

---

4,13.140

किमत्रानुष्ठेयमन्यथा चेद्ब्रवीम्यहं तत्केवलांबरतिरोधानमन्विष्यन्तो रत्नमेते द्रक्ष्यन्ति अतिविरोधो न क्षम इति संचिन्त्य तमखिलजगत्कारणभूतं नारायणमाहक्रूरः

kimatrānuṣṭheyamanyathā cedbravīmyahaṃ tatkevalāṃbaratirodhānamanviṣyanto ratnamete drakṣyanti ativirodho na kṣama iti saṃcintya tamakhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇamāhakrūraḥ

---

4,13.141

भगवन्ममैतत्स्यमन्तकरत्नं सतधनुषा समर्पितमपगते च तस्मिन्नद्य श्वः परश्वो वा भगवान् याचयिष्यतीति कृतमतिरतिकृच्छ्रेणैतावन्तं कालमधारयम्

bhagavanmamaitatsyamantakaratnaṃ satadhanuṣā samarpitamapagate ca tasminnadya śvaḥ paraśvo vā bhagavān yācayiṣyatīti kṛtamatiratikṛcchreṇaitāvantaṃ kālamadhārayam

---

4,13.142

तस्य च धारणशेक्लेनाहमशेषोपभोगेष्वसंगिमानसो न वेद्भिस्वसुखकलामपि

tasya ca dhāraṇaśeklenāhamaśeṣopabhogeṣvasaṃgimānaso na vedbhisvasukhakalāmapi

---

4,13.143

एतावन्मात्रमप्यशेषराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोति भवान्मन्यत इत्यात्मना न चोदितवान्

etāvanmātramapyaśeṣarāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknoti bhavānmanyata ityātmanā na coditavān

---

4,13.144

तदीदं स्यमन्तकरत्नं गृह्यतामिच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम्

tadīdaṃ syamantakaratnaṃ gṛhyatāmicchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām

---

4,13.145

ततः स्वोदरवस्त्रनिगोपितमतिसघुकनकसमुद्गकगतं प्रकटीकृतवान्

tataḥ svodaravastranigopitamatisaghukanakasamudgakagataṃ prakaṭīkṛtavān

---

4,13.146

ततश् च निष्क्राम्य स्यमन्तकमणिं तस्मिन्यदुकुलसमाजे मुमोच

tataś ca niṣkrāmya syamantakamaṇiṃ tasminyadukulasamāje mumoca

---

4,13.147

मुक्तमात्रे च तस्मिन्नतिकान्त्या तदखिलमास्थानमुद्योतितम्

muktamātre ca tasminnatikāntyā tadakhilamāsthānamudyotitam

---

4,13.148

अथाहाक्रुरः स एष मणिः शतधन्वनास्माकं समर्पितः यस्यायं स एनं गृह्णातु इति

athāhākruraḥ sa eṣa maṇiḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpitaḥ yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātu iti

---

4,13.149

तमालोक्यसर्वयादवानां साधुसाध्विति विस्मितमनसां वाचो ऽश्रूयन्त

tamālokyasarvayādavānāṃ sādhusādhviti vismitamanasāṃ vāco 'śrūyanta

---

4,13.150

तमालोक्यातीव बलभद्रो ममायमच्युतेनैव सामान्यःसमन्विच्छित इति कृतस्पृहो ऽभूत्

tamālokyātīva balabhadro mamāyamacyutenaiva sāmānyaḥsamanvicchita iti kṛtaspṛho 'bhūt

---

4,13.151

ममैवायं पितृधनमित्यतीव च सत्यभामापि स्पृहयाञ्चकार

mamaivāyaṃ pitṛdhanamityatīva ca satyabhāmāpi spṛhayāñcakāra

---

4,13.152

बलसत्यावलोकनात्कृष्णोप्यात्मानं गोचक्रान्तरावस्थितमिवमेने

balasatyāvalokanātkṛṣṇopyātmānaṃ gocakrāntarāvasthitamivamene

---

4,13.153

सकलयादवसमक्षं चाक्रूरमाह

sakalayādavasamakṣaṃ cākrūramāha

---

4,13.154

एतद्धि मणिरत्नमात्मसंसोधनाय एतेषां यदूनां मया दर्शितम् एतच्च मम बलभद्रस्य च सामान्यं पितृधनं चैतत्सत्यभामाया नान्यस्यैतत्

etaddhi maṇiratnamātmasaṃsodhanāya eteṣāṃ yadūnāṃ mayā darśitam etacca mama balabhadrasya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitatsatyabhāmāyā nānyasyaitat

---

4,13.155

एतच्च सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्यादिगुणवता ध्रियमाममशेषराष्ट्रस्योपकारकमशुचिना ध्रयमाणमाधारमेव हन्ति

etacca sarvakālaṃ śucinā brahmacaryādiguṇavatā dhriyamāmamaśeṣarāṣṭrasyopakārakamaśucinā dhrayamāṇamādhārameva hanti

---

4,13.156

अतोहमस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहादसमर्थो धारणे कथमेतत्सत्यबामा स्वीकरोति

atohamasya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahādasamartho dhāraṇe kathametatsatyabāmā svīkaroti

---

4,13.157

आर्बलभद्रेणापि मदिरापानाद्यशेषोपभोगपरित्यागः कर्यः

ārbalabhadreṇāpi madirāpānādyaśeṣopabhogaparityāgaḥ karyaḥ

---

4,13.158

तदलं यदुलोकोयं बलभद्रः अहं च सत्या च त्वां दानपते प्रार्थयामः

tadalaṃ yadulokoyaṃ balabhadraḥ ahaṃ ca satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ

---

4,13.159

तद्भवानेव धारयितुं समर्थः

tadbhavāneva dhārayituṃ samarthaḥ

---

4,13.160

त्वद्धृतं चास्य राष्ट्रस्योपकारकं तद्भवानशेषराष्ट्रनिमित्तमेतत्पूर्ववद्धारयत्वन्यन्न वक्तव्यमित्युक्तो दानपतिस्तथेत्याह जग्राह च तन्महारत्नम्

tvaddhṛtaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tadbhavānaśeṣarāṣṭranimittametatpūrvavaddhārayatvanyanna vaktavyamityukto dānapatistathetyāha jagrāha ca tanmahāratnam

---

4,13.161

ततःप्रभृत्यक्रूरः प्रकटेनैव तेनातिजाज्ज्वल्यम्नेनात्मकण्ठावसक्तेनादित्य इवांशुमाली चचार

tataḥprabhṛtyakrūraḥ prakaṭenaiva tenātijājjvalyamnenātmakaṇṭhāvasaktenāditya ivāṃśumālī cacāra

---

4,13.162

इत्येतद्भगवतो मिथ्याभिशस्तिक्षालनं यः स्मरति न तस्य कदाचिदल्पापि मिथ्याभिशस्तिर्भवति अव्याहताशिलेन्द्रियश्चाखिलपापमोक्षमवाप्नोति

ityetadbhagavato mithyābhiśastikṣālanaṃ yaḥ smarati na tasya kadācidalpāpi mithyābhiśastirbhavati avyāhatāśilendriyaścākhilapāpamokṣamavāpnoti

4,14.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे त्रयोदशो ऽध्यायः (13) श्रीपराशर उवाच अनमित्रस्य पुत्रः शिनिर्नामाभवत्

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ (13) śrīparāśara uvāca anamitrasya putraḥ śinirnāmābhavat

---

4,14.2

तस्यापि सत्यकः सत्यकात्सात्यकिर्युयुधानापरनामा

tasyāpi satyakaḥ satyakātsātyakiryuyudhānāparanāmā

---

4,14.3

तस्मादपि संजयः तत्पुत्रश् च कुणिः कुणेर्युगन्धरः

tasmādapi saṃjayaḥ tatputraś ca kuṇiḥ kuṇeryugandharaḥ

---

4,14.4

इत्येते शैनेयाः

ityete śaineyāḥ

---

4,14.5

अनमित्रस्यान्वये वृष्णिः तस्मात् श्चफल्कः तत्प्रभावः काथेन एव

anamitrasyānvaye vṛṣṇiḥ tasmāt ścaphalkaḥ tatprabhāvaḥ kāthena eva

---

4,14.6

श्वफल्कस्यान्यः कनीयांश्चित्रकोनाम भ्राता

śvaphalkasyānyaḥ kanīyāṃścitrakonāma bhrātā

---

4,14.7

श्वफल्कादक्रूरो गान्दिन्यामभवत्

śvaphalkādakrūro gāndinyāmabhavat

---

4,14.8

तथोपमद्गः

tathopamadgaḥ

---

4,14.9

उपमद्गोर्मृदामृदविश्वारिमेजयगिरिक्षत्रोपक्षत्रशतघ्नारिमर्दनधर्मदृग्दृष्टधर्मगन्धमोजवाहप्रतिवाहाख्याः पुत्राःसुताराख्या कन्या च

upamadgormṛdāmṛdaviśvārimejayagirikṣatropakṣatraśataghnārimardanadharmadṛgdṛṣṭadharmagandhamojavāhaprativāhākhyāḥ putrāḥsutārākhyā kanyā ca

---

4,14.10

देववानुपदेवश्चाक्रूरपुत्रौ

devavānupadevaścākrūraputrau

---

4,14.11

पृथुविवृथुप्रमुखाश्चित्रकस्य पुत्रा बहवो बभूवुः

pṛthuvivṛthupramukhāścitrakasya putrā bahavo babhūvuḥ

---

4,14.12

कुकुरभजमानशुचिकंबलबर्हिषाख्यास्तथान्धकस्य चत्वारः पुत्राः

kukurabhajamānaśucikaṃbalabarhiṣākhyāstathāndhakasya catvāraḥ putrāḥ

---

4,14.13

कुकुराद्धृष्टः तस्माच्च कपोतरोमा ततश् च विलोमा तस्मादपि तुंबुरसखो ऽभवदनुसंज्ञश् च

kukurāddhṛṣṭaḥ tasmācca kapotaromā tataś ca vilomā tasmādapi tuṃburasakho 'bhavadanusaṃjñaś ca

---

4,14.14

अनोरानकदुन्दभिः ततश्चा भिजित् अभिजितः पुनर्वसुः

anorānakadundabhiḥ tataścā bhijit abhijitaḥ punarvasuḥ

---

4,14.15

तस्याप्याहुकः आहुकी च कन्या

tasyāpyāhukaḥ āhukī ca kanyā

---

4,14.16

आहुकस्य देवकोग्रसेनौ द्वौ पुत्रौ

āhukasya devakograsenau dvau putrau

---

4,14.17

देववानुपदेवः सहदेवो देवरक्षिता च देवकस्य चत्वारः पुत्राः

devavānupadevaḥ sahadevo devarakṣitā ca devakasya catvāraḥ putrāḥ

---

4,14.18

तेषां वृकदेवोपदेवा देवरक्षिता श्रीदेवा शान्तिदेवा सहदेवा देवकी च सप्तभगिन्यः

teṣāṃ vṛkadevopadevā devarakṣitā śrīdevā śāntidevā sahadevā devakī ca saptabhaginyaḥ

---

4,14.19

ताश् च सर्वा वसुदेव उपयेमे

tāś ca sarvā vasudeva upayeme

---

4,14.20

उग्रसेनस्यापि कंसन्यग्रोधसुनामानकाह्वशङ्कुसुभूमिराष्ट्रपालयुद्धतुष्टिसुतुष्टिंमत्संज्ञाः पुत्रा बभूवुः

ugrasenasyāpi kaṃsanyagrodhasunāmānakāhvaśaṅkusubhūmirāṣṭrapālayuddhatuṣṭisutuṣṭiṃmatsaṃjñāḥ putrā babhūvuḥ

---

4,14.21

कंसाकंसवतीसुतनूराष्ट्रपलिकाह्वाश्चोग्रसेनस्य तनूजाः कन्याः

kaṃsākaṃsavatīsutanūrāṣṭrapalikāhvāścograsenasya tanūjāḥ kanyāḥ

---

4,14.22

भजमानाच्च विदूरथः पुत्रो ऽभवत्

bhajamānācca vidūrathaḥ putro 'bhavat

---

4,14.23

विदूरथाच्छूरः शुराच्छमी शमिनः प्रतिक्षत्रः तस्मात्स्वयंभोजः ततश् च हृदिकः

vidūrathācchūraḥ śurācchamī śaminaḥ pratikṣatraḥ tasmātsvayaṃbhojaḥ tataś ca hṛdikaḥ

---

4,14.24

तस्यापि कृतवर्मशतधनुर्दवार्हदेवगर्भाद्याः पुत्रा बभूवुः

tasyāpi kṛtavarmaśatadhanurdavārhadevagarbhādyāḥ putrā babhūvuḥ

---

4,14.25

देवगर्भस्यापि शुरः

devagarbhasyāpi śuraḥ

---

4,14.26

शुरस्यापि मारीषा नाम पत्न्यभवत्

śurasyāpi mārīṣā nāma patnyabhavat

---

4,14.27

तस्यां चासौ दशपुत्रानजनयद्वसुदेवरूर्वान्

tasyāṃ cāsau daśaputrānajanayadvasudevarūrvān

---

4,14.28

वसुदेवस्य जातमात्रस्यैव तद्गृहे भगवदंशावतारमव्याहतदृष्ट्या पश्यद्भिर् देवैर् दिव्यानकदुन्दुभयो वादिताः

vasudevasya jātamātrasyaiva tadgṛhe bhagavadaṃśāvatāramavyāhatadṛṣṭyā paśyadbhir devair divyānakadundubhayo vāditāḥ

---

4,14.29

ततश्चसावानकदुन्दुभिसंज्ञामवाप

tataścasāvānakadundubhisaṃjñāmavāpa

---

4,14.30

तस्य च देवभागदेवश्रवाष्टकककुच्चक्रवत्सधारकसृंजयश्यामशमिकगञ्जूषसंज्ञा नव भ्रतरो ऽभवन्

tasya ca devabhāgadevaśravāṣṭakakakuccakravatsadhārakasṛṃjayaśyāmaśamikagañjūṣasaṃjñā nava bhrataro 'bhavan

---

4,14.31

पृथा श्रुतदेवा श्रुत कीर्तिः श्रुतश्रवा राजाधिदेवी च वसुदेदादीनां पञ्च भगिन्यो ऽभवन्

pṛthā śrutadevā śruta kīrtiḥ śrutaśravā rājādhidevī ca vasudedādīnāṃ pañca bhaginyo 'bhavan

---

4,14.32

शुरस्य कुन्तिर्नाम सखाभवत्

śurasya kuntirnāma sakhābhavat

---

4,14.33

तस्मै चापुत्राय पृथामात्मजां विधिना शुरो दत्तवान्

tasmai cāputrāya pṛthāmātmajāṃ vidhinā śuro dattavān

---

4,14.34

तां च पाण्डुरुवाह

tāṃ ca pāṇḍuruvāha

---

4,14.35

तस्यां च धर्मानिलेन्द्रैर् युधिष्ठरभीमसेनार्जुनाख्यास्त्रयः पुत्राःसमुत्पादिताः

tasyāṃ ca dharmānilendrair yudhiṣṭharabhīmasenārjunākhyāstrayaḥ putrāḥsamutpāditāḥ

---

4,14.36

पूर्वमेवानूढायाश् च भगवता भास्वता कानीनः कर्णो नाम पुत्रो ऽजन्यत

pūrvamevānūḍhāyāś ca bhagavatā bhāsvatā kānīnaḥ karṇo nāma putro 'janyata

---

4,14.37

तस्याश् च सपत्नी माद्री नामाभूत्

tasyāś ca sapatnī mādrī nāmābhūt

---

4,14.38

तस्यां च नासत्यदस्त्राभ्यां नकुलसहदेवौ पाण्डोः पुत्रौ जनितौ

tasyāṃ ca nāsatyadastrābhyāṃ nakulasahadevau pāṇḍoḥ putrau janitau

---

4,14.39

श्रुतदेवां तु वृद्धधर्मा नाम कारूश उवयेमे

śrutadevāṃ tu vṛddhadharmā nāma kārūśa uvayeme

---

4,14.40

तस्याञ्च च दन्तवक्रो नाम महासुरो जज्ञे

tasyāñca ca dantavakro nāma mahāsuro jajñe

---

4,14.41

श्रुतकीर्तिमपि केकयराजा उपयेमे

śrutakīrtimapi kekayarājā upayeme

---

4,14.42

तस्यां च संतर्दनादयः कैकेयाः पञ्च पुत्रा बभूवुः

tasyāṃ ca saṃtardanādayaḥ kaikeyāḥ pañca putrā babhūvuḥ

---

4,14.43

राजाधिदेव्यमावन्त्यौ विन्दानुविन्दौ जज्ञाते

rājādhidevyamāvantyau vindānuvindau jajñāte

---

4,14.44

श्रुतश्रवसमपि चेदिराजो दमघोषनामोपयेमे

śrutaśravasamapi cedirājo damaghoṣanāmopayeme

---

4,14.45

तस्यां च शिशुपालमुत्पादयामास

tasyāṃ ca śiśupālamutpādayāmāsa

---

4,14.46

स वा पूर्वमप्युदारविक्रमो दैत्यानामादिपुरुषो हिरण्यकशिपुरभवत्

sa vā pūrvamapyudāravikramo daityānāmādipuruṣo hiraṇyakaśipurabhavat

---

4,14.47

यश् च भगवता सकललोकगुरुणा नारसिंहेन घातितः

yaś ca bhagavatā sakalalokaguruṇā nārasiṃhena ghātitaḥ

---

4,14.48

पुनरपि अक्षयवीर्यशौर्यसंपत्पराक्रमगुणःसमाक्रान्तसकलत्रैलोकेश्वरप्रभावो दशाननो नामाभूत्

punarapi akṣayavīryaśauryasaṃpatparākramaguṇaḥsamākrāntasakalatrailokeśvaraprabhāvo daśānano nāmābhūt

---

4,14.49

बहुकालोपभुक्तभगवत्सकाशावाप्तशरीरपातोद्भवपुण्यफलो भगवता राघवरूपिणा सो ऽपि निधनमुपपादितः

bahukālopabhuktabhagavatsakāśāvāptaśarīrapātodbhavapuṇyaphalo bhagavatā rāghavarūpiṇā so 'pi nidhanamupapāditaḥ

---

4,14.50

पुनश्चेदिराजस्य दमघोषस्यात्मजः शिशु पालनामाभवत्

punaścedirājasya damaghoṣasyātmajaḥ śiśu pālanāmābhavat

---

4,14.51

शिशुपालत्वेपि भगवतो भूभारावतारणायावतीर्णांशस्य पुण्डरीकनयनाख्यस्योपरि द्वेषानुबन्धमतितराञ्चकार

śiśupālatvepi bhagavato bhūbhārāvatāraṇāyāvatīrṇāṃśasya puṇḍarīkanayanākhyasyopari dveṣānubandhamatitarāñcakāra

---

4,14.52

भगवता च स निधनमुपानीतस्तत्रैव परमात्मभूते मनस एकाग्रतया सायुज्यमवाप

bhagavatā ca sa nidhanamupānītastatraiva paramātmabhūte manasa ekāgratayā sāyujyamavāpa

---

4,14.53

भगवान् यदि प्रसन्नो यथाभिलषितं ददाति तथा अग्रसन्नोपि निघ्नन् दिव्यमनुपमं स्थानं प्रयच्छति

bhagavān yadi prasanno yathābhilaṣitaṃ dadāti tathā agrasannopi nighnan divyamanupamaṃ sthānaṃ prayacchati

4,15.1

इति श्रिविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे चतुर्दशो ऽध्यायः (14) मैत्रेय उवाच हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना ।
अवाप निहतो भोगानप्राप्यान् अमरैर् अपि

iti śriviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe caturdaśo 'dhyāyaḥ (14) maitreya uvāca hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā |
avāpa nihato bhogānaprāpyān amarair api

---

4,15.2

न लयं तत्र तेनैव निहतः स कथं पुनः ।
संप्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ

na layaṃ tatra tenaiva nihataḥ sa kathaṃ punaḥ |
saṃprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau

---

4,15.3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वधर्मभृत्तां वर ।
कौतूहलपरेणैतत्पृष्टो मे वक्तुमर्हसि

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvadharmabhṛttāṃ vara |
kautūhalapareṇaitatpṛṣṭo me vaktumarhasi

---

4,15.4

श्रीपराशर उवाच दैत्येश्वरस्य वधायाशिललोकोत्पत्तिस्थितिविनाशकारिणा पूर्वं तनुग्रहणं कुर्वता नृसिंह रूपमाविष्कृतम्

śrīparāśara uvāca daityeśvarasya vadhāyāśilalokotpattisthitivināśakāriṇā pūrvaṃ tanugrahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃha rūpamāviṣkṛtam

---

4,15.5

तत्र च हिरण्यकशिपोर्विष्णुरयमित्येतन्न मनस्यभूत्

tatra ca hiraṇyakaśiporviṣṇurayamityetanna manasyabhūt

---

4,15.6

निरतिशयपुण्यसमुद्भूतमेतत्सत्त्वाजातमिति

niratiśayapuṇyasamudbhūtametatsattvājātamiti

---

4,15.7

रजोद्रेकप्रेरितैकाग्रमतिस्तद्भावनायोगात्ततोवाप्तवधहैतुकीं निरतिशयामेवाखिलत्रैलोक्यकारीणीं दशाननत्वे भोगसंपदमवाप

rajodrekapreritaikāgramatistadbhāvanāyogāttatovāptavadhahaitukīṃ niratiśayāmevākhilatrailokyakārīṇīṃ daśānanatve bhogasaṃpadamavāpa

---

4,15.8

न तु स तस्मिन्ननादिनिधने परब्रह्मभूते भगवत्यनालंबिनि कृते मनसस्तल्लयमवाप

na tu sa tasminnanādinidhane parabrahmabhūte bhagavatyanālaṃbini kṛte manasastallayamavāpa

---

4,15.9

एवं दशाननत्वेप्यनङ्गपराधीनतया जानकीसमासक्तचेतसा भगवता दाशरथि रूपधारिणा हतस्य तद्रूपदर्शनमेवासीत् नायमच्युत इत्यासक्तिर्विपद्यतोन्तःकरणे मानुषबुद्धिरेव केवलमस्याभूत्

evaṃ daśānanatvepyanaṅgaparādhīnatayā jānakīsamāsaktacetasā bhagavatā dāśarathi rūpadhāriṇā hatasya tadrūpadarśanamevāsīt nāyamacyuta ityāsaktirvipadyatontaḥkaraṇe mānuṣabuddhireva kevalamasyābhūt

---

4,15.10

पुनरप्यच्युतविनिपातमात्रफलमखिलभूमण्डलश्लाघ्यचेदिराजकुले जन्म अव्याहतैश्वर्यं शिशुपालत्वेप्यवाप

punarapyacyutavinipātamātraphalamakhilabhūmaṇḍalaślāghyacedirājakule janma avyāhataiśvaryaṃ śiśupālatvepyavāpa

---

4,15.11

तत्र त्वखिलानामेव स भगवन्नाम्नां त्वङ्कारकारणमभवत्

tatra tvakhilānāmeva sa bhagavannāmnāṃ tvaṅkārakāraṇamabhavat

---

4,15.12

ततश् च तत्कालकृतानां तेषामशेषणामेवाच्युतनाम्नामनवरतमनेकजन्मसु वर्धितविद्वेषानुबन्धिचित्तो विनिन्दनसंतर्जनादिषूच्चारणमकरोत्

tataś ca tatkālakṛtānāṃ teṣāmaśeṣaṇāmevācyutanāmnāmanavaratamanekajanmasu vardhitavidveṣānubandhicitto vinindanasaṃtarjanādiṣūccāraṇamakarot

---

4,15.13

तच्च रूपमुत्फुल्लपद्मदलामलाक्षिमत्युज्ज्वलपीतवस्त्रधार्यमलकिरिटकेयूरहारकटकादिशोभितमुदारचतुर्बाहुशङ्खचक्रगदाधरमतिप्ररूढवैरानुभावादटनभोजनस्नानासनशयनादिष्वशेषावस्थान्तरेषु नान्यत्रोपययावस्य चेतसः

tacca rūpamutphullapadmadalāmalākṣimatyujjvalapītavastradhāryamalakiriṭakeyūrahārakaṭakādiśobhitamudāracaturbāhuśaṅkhacakragadādharamatiprarūḍhavairānubhāvādaṭanabhojanasnānāsanaśayanādiṣvaśeṣāvasthāntareṣu nānyatropayayāvasya cetasaḥ

---

4,15.14

ततस्तमेवाक्रोशेषूच्चारयंस्तमेव हृदयेन धारयन्नात्मवधाय यावद्भगवद्धस्तचक्रांशुमालोज्ज्वालमक्षयतेजःस्वरूपं ब्रह्मभूतमपगतद्वेषादिदोषं भगवन्तमद्राक्षीत्

tatastamevākrośeṣūccārayaṃstameva hṛdayena dhārayannātmavadhāya yāvadbhagavaddhastacakrāṃśumālojjvālamakṣayatejaḥsvarūpaṃ brahmabhūtamapagatadveṣādidoṣaṃ bhagavantamadrākṣīt

---

4,15.15

तावच्च भगवच्चक्रेणाशु व्यापादितस्तत्स्मरणदग्धाखिलाघसंचयो भगवतान्तमुपनीतस्ततस्मिन्नेव लयमुपययौ

tāvacca bhagavaccakreṇāśu vyāpāditastatsmaraṇadagdhākhilāghasaṃcayo bhagavatāntamupanītastatasminneva layamupayayau

---

4,15.16

एतत्तवाखिलंमयाभिहितम्

etattavākhilaṃmayābhihitam

---

4,15.17

अयं हि भगवान् कीर्तितश् च संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनापि अखिलमुरासुरादिर्दुल्लभं फलं प्रयच्छति किमुत सम्यग्भक्तिमत्मिति

ayaṃ hi bhagavān kīrtitaś ca saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpi akhilamurāsurādirdullabhaṃ phalaṃ prayacchati kimuta samyagbhaktimatmiti

---

4,15.18

वसुदेवस्य त्वानकदुन्दुभेः पौरवीरोहिणीमदिराभद्रादेवकीप्रमुखा बह्व्यः पत्न्यो ऽभवन्

vasudevasya tvānakadundubheḥ pauravīrohiṇīmadirābhadrādevakīpramukhā bahvyaḥ patnyo 'bhavan

---

4,15.19

बलभद्रशठसारणदुर्मदादीन्पुत्रार्त्नोहिण्यानकदुन्दुभिर् उत्पादयामास

balabhadraśaṭhasāraṇadurmadādīnputrārtnohiṇyānakadundubhir utpādayāmāsa

---

4,15.20

बलदेवोपि रेवत्यां विशठोल्मुकौ पुत्रावजनयत्

baladevopi revatyāṃ viśaṭholmukau putrāvajanayat

---

4,15.21

सार्ष्टिमार्ष्टिशिशुसत्यसत्यधृतिप्रमुखाः सारणात्मजाः

sārṣṭimārṣṭiśiśusatyasatyadhṛtipramukhāḥ sāraṇātmajāḥ

---

4,15.22

भद्राश्वभद्रबाहुदुर्दमभूताद्याः रोहिण्याः कुलजाः

bhadrāśvabhadrabāhudurdamabhūtādyāḥ rohiṇyāḥ kulajāḥ

---

4,15.23

नन्दोपनन्दकृतकाद्य मदिरायास्तनयाः

nandopanandakṛtakādya madirāyāstanayāḥ

---

4,15.24

भद्रायाश्चोपनिधिगदाद्याः

bhadrāyāścopanidhigadādyāḥ

---

4,15.25

वैशाल्यां च कौशिकमेकमेवाजनयत्

vaiśālyāṃ ca kauśikamekamevājanayat

---

4,15.26

आनकदुन्दुभेर्दवक्यामपि कीर्तिमत्सुषेणोदायुभद्रसेनऋजदासभद्रदेवाख्याः षट् पुत्रा जज्ञिरे

ānakadundubherdavakyāmapi kīrtimatsuṣeṇodāyubhadrasenaṛjadāsabhadradevākhyāḥ ṣaṭ putrā jajñire

---

4,15.27

तांश् च सर्वानेव कंसोघातितवान्

tāṃś ca sarvāneva kaṃsoghātitavān

---

4,15.28

अनन्तरं च सप्तमं गर्भमर्धरात्रे भगवत्प्रहितायोगनिद्रा रोहिण्या जठरमाकृष्य नीतवती

anantaraṃ ca saptamaṃ garbhamardharātre bhagavatprahitāyoganidrā rohiṇyā jaṭharamākṛṣya nītavatī

---

4,15.29

कर्षणाच्चासावपि संकर्षणाख्यामगमत्

karṣaṇāccāsāvapi saṃkarṣaṇākhyāmagamat

---

4,15.30

ततश् च सकलजगन्महातरुमूलभूतोभूतभविष्यदादिसकलमुरासुरमुनिजनमनसामप्यगोचरो ऽब्जभवप्रमुखैर् अनलमुखैः प्रणम्यावनिभारहरणाय प्रसादितो भगवाननादिमध्यनिधनोदेवकीगर्भमवततार वासुदेवः

tataś ca sakalajaganmahātarumūlabhūtobhūtabhaviṣyadādisakalamurāsuramunijanamanasāmapyagocaro 'bjabhavapramukhair analamukhaiḥ praṇamyāvanibhāraharaṇāya prasādito bhagavānanādimadhyanidhanodevakīgarbhamavatatāra vāsudevaḥ

---

4,15.31

तत्प्रसादविवद्धमानोरुमहिमा च योगनिद्रा नन्दगोपपत्न्या यशोदाया गर्भमधितिष्ठितवती

tatprasādavivaddhamānorumahimā ca yoganidrā nandagopapatnyā yaśodāyā garbhamadhitiṣṭhitavatī

---

4,15.32

सुप्रसन्नादित्यचन्द्रादिग्रहमव्यालादिभयं स्वस्थमानसमखिलमेवैतज्जगदपास्ताधर्ममभवत्त्स्मिश् च पुण्डरीकनयने जायमाने

suprasannādityacandrādigrahamavyālādibhayaṃ svasthamānasamakhilamevaitajjagadapāstādharmamabhavattsmiś ca puṇḍarīkanayane jāyamāne

---

4,15.33

जातेन च तेनाखिलमेवैतत्सन्मार्गवर्ति जगदक्रियत

jātena ca tenākhilamevaitatsanmārgavarti jagadakriyata

---

4,15.34

भगवतोप्यत्र मर्त्यलोके ऽवतीर्णस्य षोडशसहस्राण्येकोत्तरशताधिकानि भार्याणाम भवन्

bhagavatopyatra martyaloke 'vatīrṇasya ṣoḍaśasahasrāṇyekottaraśatādhikāni bhāryāṇāma bhavan

---

4,15.35

तासां च रुक्मिणी सत्यभामा जांबवती चारुहासिनीप्रमुखा ह्यष्टौ पत्न्यः प्रधाना बभूचवुः

tāsāṃ ca rukmiṇī satyabhāmā jāṃbavatī cāruhāsinīpramukhā hyaṣṭau patnyaḥ pradhānā babhūcavuḥ

---

4,15.36

तासु चाष्टावयुतानिलक्षं च पुत्राणां भगवानखिलमूर्तिरनादिमानजनयत्

tāsu cāṣṭāvayutānilakṣaṃ ca putrāṇāṃ bhagavānakhilamūrtiranādimānajanayat

---

4,15.37

तेषां च प्रद्युम्नचारुदेष्ण्यसांबादयः त्रयोदश प्रधानाः

teṣāṃ ca pradyumnacārudeṣṇyasāṃbādayaḥ trayodaśa pradhānāḥ

---

4,15.38

प्रद्युम्नोपि रुक्मिणस्तनयां रुक्मवतीं नामोपयेमे

pradyumnopi rukmiṇastanayāṃ rukmavatīṃ nāmopayeme

---

4,15.39

तस्यामनिरुद्धो जज्ञे

tasyāmaniruddho jajñe

---

4,15.40

अनिरुद्धो ऽपि रुक्मिणा एव पौत्रीं सुभद्रां नामो पयेमे

aniruddho 'pi rukmiṇā eva pautrīṃ subhadrāṃ nāmo payeme

---

4,15.41

तस्यामस्य वज्रो जज्ञे

tasyāmasya vajro jajñe

---

4,15.42

वज्रस्य प्रतिबाहुः तस्यापि सुचारुः

vajrasya pratibāhuḥ tasyāpi sucāruḥ

---

4,15.43

एवमनेकशतसहस्6पुषसंख्यस्य यदुकुलस्य पुत्रसंख्या वर्षशतैर् अपि वक्तुं न शक्यते

evamanekaśatasahas6puṣasaṃkhyasya yadukulasya putrasaṃkhyā varṣaśatair api vaktuṃ na śakyate

---

4,15.44

यतो हि श्लोकाविमावत्र चरितार्थौ

yato hi ślokāvimāvatra caritārthau

---

4,15.45

तिस्त्रः कोट्यःसहस्राणामष्टाशीति शतानि च ।
कुमाराणां कृहाचार्याश्चापयोगेषु ये रताः

tistraḥ koṭyaḥsahasrāṇāmaṣṭāśīti śatāni ca |
kumārāṇāṃ kṛhācāryāścāpayogeṣu ye ratāḥ

---

4,15.46

संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् ।
यत्रायुतानामयुतलक्षेणास्ते सदाहुकः

saṃkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām |
yatrāyutānāmayutalakṣeṇāste sadāhukaḥ

---

4,15.49

देवासुरे हता ये तु दैतेयाःसुमहाबलाः ।
उत्पन्नास्ते मनुष्येषु प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः ।
निदेशस्थायिनस्तस्य ववृधुःसर्वयादवाः

devāsure hatā ye tu daiteyāḥsumahābalāḥ |
utpannāste manuṣyeṣu pramāṇe ca prabhutve ca vyavasthitaḥ |
nideśasthāyinastasya vavṛdhuḥsarvayādavāḥ

---

4,15.50

इति प्रसूतिं वृष्णीनां यश्र्शृणोति नरः सदा ।
स सर्वैः पातकैर् मुक्तो विष्णुलोकं प्रपद्यते

iti prasūtiṃ vṛṣṇīnāṃ yaśrśṛṇoti naraḥ sadā |
sa sarvaiḥ pātakair mukto viṣṇulokaṃ prapadyate

4,16.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे पञ्चदशो ऽध्यायः (15) श्रीपराशर उवाच इत्येष समासतस्ते यदोर्वंशः कथितः

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ (15) śrīparāśara uvāca ityeṣa samāsataste yadorvaṃśaḥ kathitaḥ

---

4,16.2

अथ दुर्वसोर्वशमवधारय

atha durvasorvaśamavadhāraya

---

4,16.3

दुर्वसोर्वह्निरात्मजः बह्नेर्भार्गः भार्गाद्भानुः ततश् च त्रयीसानुः तस्माच्च करन्दमः तस्यापि मरुत्तः

durvasorvahnirātmajaḥ bahnerbhārgaḥ bhārgādbhānuḥ tataś ca trayīsānuḥ tasmācca karandamaḥ tasyāpi maruttaḥ

---

4,16.4

सोनपत्योभवत्

sonapatyobhavat

---

4,16.5

ततश् च पौरवं दुष्यन्तं पुत्रमकल्पयत्

tataś ca pauravaṃ duṣyantaṃ putramakalpayat

---

4,16.6

एवं ययातिशापात्तद्वंशः पौरवमेव वंशं समाश्रितवान्

evaṃ yayātiśāpāttadvaṃśaḥ pauravameva vaṃśaṃ samāśritavān

4,17.1

इति श्रीविष्णुमहापुरामे चुतुर्थांशे षोडशो ऽध्यायः (16) श्रीपराशर उवाच द्रुह्योस्तु तनयो बभ्रुः

iti śrīviṣṇumahāpurāme cuturthāṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ (16) śrīparāśara uvāca druhyostu tanayo babhruḥ

---

4,17.2

बभ्रोःसेतुः

babhroḥsetuḥ

---

4,17.3

सेतुपुत्र आरब्धनामा

setuputra ārabdhanāmā

---

4,17.4

आरब्धस्यात्मजो गान्धारः गान्धारस्य धर्मः धर्मात् घृतः घृतात् दुर्दमः ततः प्रचेताः

ārabdhasyātmajo gāndhāraḥ gāndhārasya dharmaḥ dharmāt ghṛtaḥ ghṛtāt durdamaḥ tataḥ pracetāḥ

---

4,17.5

प्रचेतसः पुत्रः शतधर्मः बहुलानां म्लेछानामुदीच्यानामाधिपत्यमकरोत्

pracetasaḥ putraḥ śatadharmaḥ bahulānāṃ mlechānāmudīcyānāmādhipatyamakarot

4,18.1

इति विष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे सप्तदशो ऽध्यायः (17) श्रीपराशर उवाच ययालेश्चातुर्थपुत्रस्यानोःसभानलचक्षुः परमेषुसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः

iti viṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe saptadaśo 'dhyāyaḥ (17) śrīparāśara uvāca yayāleścāturthaputrasyānoḥsabhānalacakṣuḥ parameṣusaṃjñāstrayaḥ putrā babhūvuḥ

---

4,18.3

सभानलपुत्रः कालानलः ॥
2 ॥
कालानलात्सृंजयः

sabhānalaputraḥ kālānalaḥ // 2 // kālānalātsṛṃjayaḥ

---

4,18.4

सृंजयात् पुरञ्जयः

sṛṃjayāt purañjayaḥ

---

4,18.5

पुरञ्जयाज्जनमेजयः

purañjayājjanamejayaḥ

---

4,18.6

तस्मान्महाशालः

tasmānmahāśālaḥ

---

4,18.7

तस्माच्च महामनाः

tasmācca mahāmanāḥ

---

4,18.8

तस्मादुशीनरतितीक्षू द्वौ पुत्रावुत्पन्नौ

tasmāduśīnaratitīkṣū dvau putrāvutpannau

---

4,18.9

उशीनरस्यापि शिबिनृगनवकृमि वर्माख्याः पञ्च पुत्रा बभूवुः

uśīnarasyāpi śibinṛganavakṛmi varmākhyāḥ pañca putrā babhūvuḥ

---

4,18.10

पृषदर्भसुवीरकेकयमद्रकाश्चत्वारशिशबिपुत्राः

pṛṣadarbhasuvīrakekayamadrakāścatvāraśiśabiputrāḥ

---

4,18.11

तितीक्षोरपि रुशद्रथः पुत्रो ऽभूत्

titīkṣorapi ruśadrathaḥ putro 'bhūt

---

4,18.12

तस्यापि हेमः हेमस्यापि सुतपाः सुतपसश् च बलिः

tasyāpi hemaḥ hemasyāpi sutapāḥ sutapasaś ca baliḥ

---

4,18.13

यस्य क्षेत्रे दीर्घतमसांगवङ्गकलिङ्गसुह्यपैण्ड्राख्यं वालेयं क्षत्रमजन्यत

yasya kṣetre dīrghatamasāṃgavaṅgakaliṅgasuhyapaiṇḍrākhyaṃ vāleyaṃ kṣatramajanyata

---

4,18.14

तन्नामसंतसतिसंज्ञाश् च पञ्चविषयाः बभूवुः

tannāmasaṃtasatisaṃjñāś ca pañcaviṣayāḥ babhūvuḥ

---

4,18.15

अङ्गादनपानस्ततो दिविरथस्तस्माद्धर्मरथः

aṅgādanapānastato divirathastasmāddharmarathaḥ

---

4,18.16

ततश्चित्ररथः रोमपादसंज्ञः

tataścitrarathaḥ romapādasaṃjñaḥ

---

4,18.17

यस्य दशरथो मित्रं जज्ञे

yasya daśaratho mitraṃ jajñe

---

4,18.18

यस्याजपुत्रो दशरथः शान्तां नाम कन्यामनपत्यस्यदुहितृत्वे युयोज

yasyājaputro daśarathaḥ śāntāṃ nāma kanyāmanapatyasyaduhitṛtve yuyoja

---

4,18.19

रोमपादाच्चतुरङ्गः तस्मात्पृथुलाक्षः

romapādāccaturaṅgaḥ tasmātpṛthulākṣaḥ

---

4,18.20

ततश्चंपः यश्चंपां निवेशायामास

tataścaṃpaḥ yaścaṃpāṃ niveśāyāmāsa

---

4,18.21

चंपस्य हर्यङ्गो नामात्मजो ऽभूत्

caṃpasya haryaṅgo nāmātmajo 'bhūt

---

4,18.22

हर्यङ्गाद्भद्ररथः भद्ररथाद्बृहद्रथः बृहद्रथाद्बृहत्कर्मा बृहत्कर्मणश् च वृहद्भानुस्तस्माच्च बृहन्मनाः बृहन्मनसो जयद्रथः

haryaṅgādbhadrarathaḥ bhadrarathādbṛhadrathaḥ bṛhadrathādbṛhatkarmā bṛhatkarmaṇaś ca vṛhadbhānustasmācca bṛhanmanāḥ bṛhanmanaso jayadrathaḥ

---

4,18.23

जयद्रथो ब्रहमक्षत्रान्तरालसंभूत्यां पत्न्यां विजयं नाम पुत्रमजीजनत्

jayadratho brahamakṣatrāntarālasaṃbhūtyāṃ patnyāṃ vijayaṃ nāma putramajījanat

---

4,18.24

विजयश् च धृतिं पुत्रमवाप

vijayaś ca dhṛtiṃ putramavāpa

---

4,18.25

तस्यापि धृतव्रतः पुत्रो ऽभूत्

tasyāpi dhṛtavrataḥ putro 'bhūt

---

4,18.26

धृतव्रतात्सत्यकर्मा

dhṛtavratātsatyakarmā

---

4,18.27

सत्यकर्मणस्त्वतिरथः

satyakarmaṇastvatirathaḥ

---

4,18.28

यो गङ्गाङ्गतो मञ्जूषागतं पृथापविद्धं कर्णं पुत्रमवाप

yo gaṅgāṅgato mañjūṣāgataṃ pṛthāpaviddhaṃ karṇaṃ putramavāpa

---

4,18.29

कर्णाद्वृषसेनः इत्येतदन्ता अङ्गवंश्याः

karṇādvṛṣasenaḥ ityetadantā aṅgavaṃśyāḥ

---

4,18.30

अतश् च पुरुवंशं श्रोतुमर्हसि

ataś ca puruvaṃśaṃ śrotumarhasi

4,19.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे ऽष्टादशो ऽध्यायः (18) श्रीपराशर उवाच पूरोर्जनमेजयस्तस्यापि प्रचिन्वान् प्रचिन्वतः प्रवीरः प्रवीरान्मनस्युर्मनस्योश्चाभयदः तस्यापि सुद्युःसुद्योर् बहुगतः तस्यापि संयातिःसंयातेरहंयातिः ततो रौद्राश्वः

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ (18) śrīparāśara uvāca pūrorjanamejayastasyāpi pracinvān pracinvataḥ pravīraḥ pravīrānmanasyurmanasyoścābhayadaḥ tasyāpi sudyuḥsudyor bahugataḥ tasyāpi saṃyātiḥsaṃyāterahaṃyātiḥ tato raudrāśvaḥ

---

4,19.2

ऋतेषुकक्षेषुस्थण्डिलेषुकृतेषुजलेषुधर्मेधृतेषुस्थलेषुसन्नतेषुनामानो रौद्राश्वस्य दश पुत्रा बभूवुः

ṛteṣukakṣeṣusthaṇḍileṣukṛteṣujaleṣudharmedhṛteṣusthaleṣusannateṣunāmāno raudrāśvasya daśa putrā babhūvuḥ

---

4,19.3

ऋतेषोरन्तिनारः पुत्रो ऽभूत्

ṛteṣorantināraḥ putro 'bhūt

---

4,19.4

सुमतिमप्रतिरथं ध्रुवं चाप्यन्तिनारः पुत्रानवाप

sumatimapratirathaṃ dhruvaṃ cāpyantināraḥ putrānavāpa

---

4,19.5

अप्रतिरषस्य कण्वः पुत्रो ऽभूत्

apratiraṣasya kaṇvaḥ putro 'bhūt

---

4,19.6

तस्यापि मेधातिथिः

tasyāpi medhātithiḥ

---

4,19.7

यतः कण्वायना द्विजा बभूवुः

yataḥ kaṇvāyanā dvijā babhūvuḥ

---

4,19.8

अप्रतिरथस्यापरः पुत्रो ऽभूदैलीनः

apratirathasyāparaḥ putro 'bhūdailīnaḥ

---

4,19.9

एलीनस्य दुष्यन्ताद्याश्चत्वारः पुत्रा बभूवुः

elīnasya duṣyantādyāścatvāraḥ putrā babhūvuḥ

---

4,19.10

दुष्यन्ताच्चक्रवर्ती भरतो ऽभूत्

duṣyantāccakravartī bharato 'bhūt

---

4,19.11

यन्नामहेतुर्देवैः श्लेको गीयते

yannāmaheturdevaiḥ śleko gīyate

---

4,19.12

माता भस्त्र पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दुष्यन्तमावमंस्थाः शकुन्तलाम्

mātā bhastra pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ |
bharasva putraṃ duṣyantamāvamaṃsthāḥ śakuntalām

---

4,19.13

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला

retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt |
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā

---

4,19.14

भरतस्य पत्नित्रये नव पुत्रा बभूवुः

bharatasya patnitraye nava putrā babhūvuḥ

---

4,19.15

नैते ममानुरूपा इत्यभिहितास्तन्मातरः परित्यागभयात्तत्पुत्राञ्जघ्नुः

naite mamānurūpā ityabhihitāstanmātaraḥ parityāgabhayāttatputrāñjaghnuḥ

---

4,19.16

ततोस्य वितथे पुत्रजन्मनि पुत्रार्थिनो मरुत्सोमयाजिनो दीर्घतमसः पार्ष्ण्यपास्तद्वृहस्पतिवीर्यादुतथ्यपत्न्यां ममतायां समुत्पन्नो भरद्वाजाख्यः पुत्रो मरुद्भिर् दत्तः

tatosya vitathe putrajanmani putrārthino marutsomayājino dīrghatamasaḥ pārṣṇyapāstadvṛhaspativīryādutathyapatnyāṃ mamatāyāṃ samutpanno bharadvājākhyaḥ putro marudbhir dattaḥ

---

4,19.17

तस्यापि नामनिर्वचनश्लोकः पठ्यते

tasyāpi nāmanirvacanaślokaḥ paṭhyate

---

4,19.17

मूढे भर द्वाजमिमं भरद्वाजं बृहस्पते । यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम्

mūḍhe bhara dvājamimaṃ bharadvājaṃ bṛhaspate | yātau yaduktvā pitarau bharadvājastatastvayam

---

4,19.19

भरद्वाजःस तस्य वितथे पुत्रजन्मनि मरुद्भिर् दत्तः ततो वितथसंज्ञामवाप

bharadvājaḥsa tasya vitathe putrajanmani marudbhir dattaḥ tato vitathasaṃjñāmavāpa

---

4,19.20

वितथस्यापि मन्युः पुत्रो ऽभवत्

vitathasyāpi manyuḥ putro 'bhavat

---

4,19.21

बृहत्क्षत्रमहावीर्यनगरगर्गा अभवन्मन्युपुत्राः

bṛhatkṣatramahāvīryanagaragargā abhavanmanyuputrāḥ

---

4,19.22

नगरस्य संकृतिःसंकृतेर्गुरुप्रीतिरन्तिदेवौ

nagarasya saṃkṛtiḥsaṃkṛterguruprītirantidevau

---

4,19.23

गर्गाच्छिनिः ततश् च गार्ग्याः शैन्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवु

gargācchiniḥ tataś ca gārgyāḥ śainyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvu

---

4,19.24

महावीर्याच्च दुरुक्षयो नाम पुत्रो ऽभवत्

mahāvīryācca durukṣayo nāma putro 'bhavat

---

4,19.25

तस्य त्रय्यारुणिः पुष्करिणः कपिश् च पुत्रक्षयमभूत्

tasya trayyāruṇiḥ puṣkariṇaḥ kapiś ca putrakṣayamabhūt

---

4,19.26

तच्च पुत्रत्रितयमपि पश्चाद्विप्रतामुपजगाम्

tacca putratritayamapi paścādvipratāmupajagām

---

4,19.27

बृहत्क्ष6स्य सुहोत्रः

bṛhatkṣa6sya suhotraḥ

---

4,19.28

सुहोत्रद्धस्ती य इदं हस्तिनपुरमावासयामास

suhotraddhastī ya idaṃ hastinapuramāvāsayāmāsa

---

4,19.29

अजमीढद्विजमीढास्त्रयो

ajamīḍhadvijamīḍhāstrayo

---

4,19.30

अजमीढात्कण्वः

ajamīḍhātkaṇvaḥ

---

4,19.31

कण्वान्मेधातिथिः

kaṇvānmedhātithiḥ

---

4,19.32

यतः कण्वायना द्विजाः

yataḥ kaṇvāyanā dvijāḥ

---

4,19.33

अजमीढस्यान्यः पुत्रो बृहदिषुः

ajamīḍhasyānyaḥ putro bṛhadiṣuḥ

---

4,19.34

बृहदिषोर्बृहद्धनुर्बृहद्धनुषश् च बृहत्कर्मा ततश् च जयद्रथस्तस्मादपिविश्वजित्

bṛhadiṣorbṛhaddhanurbṛhaddhanuṣaś ca bṛhatkarmā tataś ca jayadrathastasmādapiviśvajit

---

4,19.35

ततश् च सेनजित्

tataś ca senajit

---

4,19.36

रुचिराश्वकाश्यदृढहनुवत्सनुसंज्ञाःसेनजितः पुत्राः

rucirāśvakāśyadṛḍhahanuvatsanusaṃjñāḥsenajitaḥ putrāḥ

---

4,19.37

रुचिराश्वपुत्रः पृथुसेनः पृथुसेनात्पारः

rucirāśvaputraḥ pṛthusenaḥ pṛthusenātpāraḥ

---

4,19.38

पारान्नीलः

pārānnīlaḥ

---

4,19.39

तस्यैकशतं पुत्राणाम्

tasyaikaśataṃ putrāṇām

---

4,19.40

तेषां प्रधानः कांपिल्याधिपतिःसमरः

teṣāṃ pradhānaḥ kāṃpilyādhipatiḥsamaraḥ

---

4,19.41

समरस्यापि पारसुपारसदश्वास्त्रयःच पुत्राः

samarasyāpi pārasupārasadaśvāstrayaḥca putrāḥ

---

4,19.42

सुपारात्पृथुः पृथोःसुकृतेर्विभ्राजः

supārātpṛthuḥ pṛthoḥsukṛtervibhrājaḥ

---

4,19.43

तस्माच्चाणुहः

tasmāccāṇuhaḥ

---

4,19.44

यः शुकदुहितरङ्कीर्ति नामोपयेमे

yaḥ śukaduhitaraṅkīrti nāmopayeme

---

4,19.45

अणुहाद्ब्रह्यदत्तः

aṇuhādbrahyadattaḥ

---

4,19.46

ततश् च विष्वक्सेनस्तस्मादुदक्सेनः

tataś ca viṣvaksenastasmādudaksenaḥ

---

4,19.47

भल्लाभस्तस्य चात्मजः

bhallābhastasya cātmajaḥ

---

4,19.48

द्विजमीढस्य तु यवीनरसंज्ञः पुत्रः

dvijamīḍhasya tu yavīnarasaṃjñaḥ putraḥ

---

4,19.49

तस्यापि धृतिमांस्तस्माच्च सत्यधृतिस्ततश् च दृढनेमिस्तस्माच्च सुपार्श्वस्ततःसुमतिस्ततश् च सन्नतिमान्

tasyāpi dhṛtimāṃstasmācca satyadhṛtistataś ca dṛḍhanemistasmācca supārśvastataḥsumatistataś ca sannatimān

---

4,19.50

सन्नतिमतः कृतः पुत्रो ऽभूत्

sannatimataḥ kṛtaḥ putro 'bhūt

---

4,19.51

यं हिरण्यनाभो योगमध्यापयामास

yaṃ hiraṇyanābho yogamadhyāpayāmāsa

---

4,19.52

यश्चतुर्विंशतिप्राच्यसामागानां संहिताश्चकार

yaścaturviṃśatiprācyasāmāgānāṃ saṃhitāścakāra

---

4,19.53

कृताच्चोग्रायुधः

kṛtāccogrāyudhaḥ

---

4,19.54

येन प्राचुर्येण नीपक्षयः कृतः

yena prācuryeṇa nīpakṣayaḥ kṛtaḥ

---

4,19.55

उग्रायुघात्क्षेम्यः क्षेम्यात्सुधीरस्तस्माद्रिपुञ्जयः तस्माच्च बहुरथैत्येते पौरवाः

ugrāyughātkṣemyaḥ kṣemyātsudhīrastasmādripuñjayaḥ tasmācca bahurathaityete pauravāḥ

---

4,19.56

अजमीढस्य नलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्रो ऽभवत्

ajamīḍhasya nalinī nāma patnī tasyāṃ nīlasaṃjñaḥ putro 'bhavat

---

4,19.57

तस्मादपि शान्तिः शान्तेःसुशान्तिःसुशान्तेः पुरञ्जयः तस्माच्च ऋक्षः

tasmādapi śāntiḥ śānteḥsuśāntiḥsuśānteḥ purañjayaḥ tasmācca ṛkṣaḥ

---

4,19.58

ततश् च हर्यश्वः

tataś ca haryaśvaḥ

---

4,19.59

तस्मान्मुद्गलसृंजयबृहदिषुयवीनरकांपिल्यसंज्ञाः पञ्चानामैव तेषां विषयाणां रक्षणायालमेते मत्पुत्रा इति पित्राभिहिताः पाञ्चालाः

tasmānmudgalasṛṃjayabṛhadiṣuyavīnarakāṃpilyasaṃjñāḥ pañcānāmaiva teṣāṃ viṣayāṇāṃ rakṣaṇāyālamete matputrā iti pitrābhihitāḥ pāñcālāḥ

---

4,19.60

मुद्रलाच्च मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः

mudralācca maudgalyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ

---

4,19.61

मुद्गलाद्धर्यश्वः

mudgalāddharyaśvaḥ

---

4,19.62

हर्यश्वाद्दिवोदासो ऽहल्या च मिथुनमभूत्

haryaśvāddivodāso 'halyā ca mithunamabhūt

---

4,19.63

शरद्वतश्चाहल्यायां शतानन्दो ऽभवत्

śaradvataścāhalyāyāṃ śatānando 'bhavat

---

4,19.64

शतानन्दात्सत्यधृतिर्धनुर्वेदान्तगो जज्ञे

śatānandātsatyadhṛtirdhanurvedāntago jajñe

---

4,19.65

सत्यधृतेर्वराप्सरसमुर्वशीं दृष्ट्वा रेतस्कन्नं शरस्तंबे पपात

satyadhṛtervarāpsarasamurvaśīṃ dṛṣṭvā retaskannaṃ śarastaṃbe papāta

---

4,19.66

तच्च द्विधागतमपत्यद्वयं कुमारः कन्या चाभवत्

tacca dvidhāgatamapatyadvayaṃ kumāraḥ kanyā cābhavat

---

4,19.67

तौ च मृगयामुपयातः शन्तनुर्दृष्ट्वा कृपया जग्राह

tau ca mṛgayāmupayātaḥ śantanurdṛṣṭvā kṛpayā jagrāha

---

4,19.68

ततः कुन्या चाश्वत्थाम्नो जननी कृपी द्रोणाचार्यस्य पत्न्य भवत्

tataḥ kunyā cāśvatthāmno jananī kṛpī droṇācāryasya patnya bhavat

---

4,19.69

दिवोदासस्य पुत्रो मित्रायुः

divodāsasya putro mitrāyuḥ

---

4,19.70

मित्रायोश्चयवनो नाम राजा

mitrāyoścayavano nāma rājā

---

4,19.71

च्यवनात्सुदासः सुदासात्सौदासः सौदासात्सहदेवस्तस्यापि सोमकः

cyavanātsudāsaḥ sudāsātsaudāsaḥ saudāsātsahadevastasyāpi somakaḥ

---

4,19.72

सोमकाज्जन्तुः पुत्रशतज्येष्ठो ऽभवत्

somakājjantuḥ putraśatajyeṣṭho 'bhavat

---

4,19.73

तेषां यवीयान् पृषतः पृषताद् द्रुपदस् तस्माच्च धृष्टद्युम्नस्ततोधृष्टकेतुः

teṣāṃ yavīyān pṛṣataḥ pṛṣatād drupadas tasmācca dhṛṣṭadyumnastatodhṛṣṭaketuḥ

---

4,19.75

अजमीढस्यान्यो ऋक्षनामा पुत्रो ऽभवत् ॥
74 ॥
तस्य संवरणः

ajamīḍhasyānyo ṛkṣanāmā putro 'bhavat // 74 // tasya saṃvaraṇaḥ

---

4,19.76

संवरणात्सुरः

saṃvaraṇātsuraḥ

---

4,19.77

य इदं धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं चकार

ya idaṃ dharmakṣetraṃ kurukṣetraṃ cakāra

---

4,19.78

सुधनुर्जह्नुपरीक्षित्प्रमुखाः कुरोः बभूवुः

sudhanurjahnuparīkṣitpramukhāḥ kuroḥ babhūvuḥ

---

4,19.79

सुधनुषः पुत्रःसुहो6स्तस्माच्च्यवनः च्यवनात् कृतकः

sudhanuṣaḥ putraḥsuho6stasmāccyavanaḥ cyavanāt kṛtakaḥ

---

4,19.80

ततश्चोपरिचरो वसुः

tataścoparicaro vasuḥ

---

4,19.81

बृहद्रथप्रत्यग्रकुशांबकुचेलमात्स्यप्रमुखाः वसोः पुत्राःसप्ताजायन्त

bṛhadrathapratyagrakuśāṃbakucelamātsyapramukhāḥ vasoḥ putrāḥsaptājāyanta

---

4,19.82

वृहद्रथात्कुशाग्रः कुशाग्राद्वृषभः वृषभात् पुष्पवान् तस्मात्सत्यहितः तस्मात्सुधन्वा तस्य च जतुः

vṛhadrathātkuśāgraḥ kuśāgrādvṛṣabhaḥ vṛṣabhāt puṣpavān tasmātsatyahitaḥ tasmātsudhanvā tasya ca jatuḥ

---

4,19.83

बृंहद्रथाच्चान्यः शकलद्वयजन्मा जरया संधितो जरासंधनामा

bṛṃhadrathāccānyaḥ śakaladvayajanmā jarayā saṃdhito jarāsaṃdhanāmā

---

4,19.84

तस्मात्सहदेवःसहदेवात्सोमपस्ततश् च श्रुतिश्रवाः

tasmātsahadevaḥsahadevātsomapastataś ca śrutiśravāḥ

---

4,19.85

इत्येते मया मागधा भूपालाः कथिताः

ityete mayā māgadhā bhūpālāḥ kathitāḥ

4,20.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांश एकोनविंशो ऽध्यायः (19) श्रीपराशर उवाच परीक्षितश् च जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाश्चात्वारः पुत्राः

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśa ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ (19) śrīparāśara uvāca parīkṣitaś ca janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāścātvāraḥ putrāḥ

---

4,20.2

जह्नोस्तु सुरथोनामात्मजो बभूव

jahnostu surathonāmātmajo babhūva

---

4,20.3

तस्यापि विदूरथः

tasyāpi vidūrathaḥ

---

4,20.4

तस्मात्सार्वभोमःसार्वभौमाज्जयत्सेनस्तस्मादाराधितस्ततश्चायुतायुरयुतायोरक्रोधनः

tasmātsārvabhomaḥsārvabhaumājjayatsenastasmādārādhitastataścāyutāyurayutāyorakrodhanaḥ

---

4,20.5

तस्माद्देवातिथिः

tasmāddevātithiḥ

---

4,20.6

ततश् च ऋक्षो ऽन्योभवत्

tataś ca ṛkṣo 'nyobhavat

---

4,20.7

ऋक्षाद्भीमसेनस्ततश् च दिलीपः

ṛkṣādbhīmasenastataś ca dilīpaḥ

---

4,20.8

दिलीपात् प्रतीपः

dilīpāt pratīpaḥ

---

4,20.9

तस्यापि देवापिशन्तनुबाह्लीकसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः

tasyāpi devāpiśantanubāhlīkasaṃjñāstrayaḥ putrā babhūvuḥ

---

4,20.10

देवापिर्बाल एवारण्यं विवेश

devāpirbāla evāraṇyaṃ viveśa

---

4,20.11

शन्तनुस्तु महीपालो ऽभूत्

śantanustu mahīpālo 'bhūt

---

4,20.12

अयं च तस्य श्लोकः पृथिव्यां गीयते

ayaṃ ca tasya ślokaḥ pṛthivyāṃ gīyate

---

4,20.13

यंयं कराभ्यां स्पृशति वीर्णं यौवनमेति सः ।
शान्तिं चाप्नोति येनाग्र्यां कर्मणा तेन शन्तनुः

yaṃyaṃ karābhyāṃ spṛśati vīrṇaṃ yauvanameti saḥ |
śāntiṃ cāpnoti yenāgryāṃ karmaṇā tena śantanuḥ

---

4,20.14

तस्य च शन्तनो हाष्ट्रे द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्ष

tasya ca śantano hāṣṭre dvādaśavarṣāṇi devo na vavarṣa

---

4,20.15

ततश्चाशेषराष्ट्रविनाशमवेक्ष्यासौ राजा ब्राह्मणानपृच्छत् कस्मादस्माकं राष्ट्रे देवो न वर्षति को ममापराध इति

tataścāśeṣarāṣṭravināśamavekṣyāsau rājā brāhmaṇānapṛcchat kasmādasmākaṃ rāṣṭre devo na varṣati ko mamāparādha iti

---

4,20.16

ततश् च तमूचुर्ब्राह्मणाः

tataś ca tamūcurbrāhmaṇāḥ

---

4,20.17

अग्रजस्य ते हीयमवनिस्त्वया संभुज्यते अतः परिवेत्ता त्वमित्युक्तःस राजा पुनस्तानपृच्छत्

agrajasya te hīyamavanistvayā saṃbhujyate ataḥ parivettā tvamityuktaḥsa rājā punastānapṛcchat

---

4,20.18

किं मयात्र विधेयमिति

kiṃ mayātra vidheyamiti

---

4,20.19

ततस्ते पुनरप्यूचुः

tataste punarapyūcuḥ

---

4,20.20

यावद्देवापिर्न पतनादिभिर् देषैर् अभिभूयते तावदेतत्तस्यार्हं राज्यम्

yāvaddevāpirna patanādibhir deṣair abhibhūyate tāvadetattasyārhaṃ rājyam

---

4,20.21

तदलमेतेन तु तस्मैदीयतामित्युक्ते तस्यं मन्त्रिप्रवरेणाश्मराविणा तत्रारण्ये तपस्विनो वेदवादविरोधवक्तारः प्रयुक्ताः

tadalametena tu tasmaidīyatāmityukte tasyaṃ mantripravareṇāśmarāviṇā tatrāraṇye tapasvino vedavādavirodhavaktāraḥ prayuktāḥ

---

4,20.22

तैर् अस्याप्य् अतिऋजुमतेर् महीपतिपुत्रस्य बुद्धिर् वेदवादविरोधमार्गानुसारिण्यक्रियत

tair asyāpy atiṛjumater mahīpatiputrasya buddhir vedavādavirodhamārgānusāriṇyakriyata

---

4,20.23

राजा च शन्तनुर्द्विजवचनोत्पन्नपरिदेवनशोकस्तान् ब्राह्मणानग्रतः कृत्वाग्रजस्य प्रदानायारण्यं जगाम

rājā ca śantanurdvijavacanotpannaparidevanaśokastān brāhmaṇānagrataḥ kṛtvāgrajasya pradānāyāraṇyaṃ jagāma

---

4,20.24

तदाश्रममुपगताश् च तमवनतमवनीपतिपुत्रं देवापिमुपतस्थुः

tadāśramamupagatāś ca tamavanatamavanīpatiputraṃ devāpimupatasthuḥ

---

4,20.25

ते ब्राह्मणा वेदवादानुबन्धीनि वचांसि राज्यमग्रजेन कर्तव्यमित्यर्थवन्ति तमूचुः

te brāhmaṇā vedavādānubandhīni vacāṃsi rājyamagrajena kartavyamityarthavanti tamūcuḥ

---

4,20.26

असावपि देवापिर्वेदवादविरोधयुक्तिदूषितमनेकप्रकारं तानाह

asāvapi devāpirvedavādavirodhayuktidūṣitamanekaprakāraṃ tānāha

---

4,20.27

ततस्ते ब्राह्मणाः शन्तनुमूचुः

tataste brāhmaṇāḥ śantanumūcuḥ

---

4,20.28

आगच्छ हे राजन्नलमत्रातिनिर्बधेन प्रशान्त एवासावना वृष्टिदोषः पतितोयमनादिकालमभिहितवेदवचनदूषणोच्चरणात्

āgaccha he rājannalamatrātinirbadhena praśānta evāsāvanā vṛṣṭidoṣaḥ patitoyamanādikālamabhihitavedavacanadūṣaṇoccaraṇāt

---

4,20.29

पतिते चाग्रजे नैव ते परिवेतृत्वं भवतीत्युक्तः शन्तनुःस्वपुरमागम्य राज्यमकरोत्

patite cāgraje naiva te parivetṛtvaṃ bhavatītyuktaḥ śantanuḥsvapuramāgamya rājyamakarot

---

4,20.30

वेदवादविरोधवचनोच्चारणदूषिते च तस्मिन्देवापौ तिष्ठत्यपि ज्येष्ठभ्रातर्यखिलसस्यनिष्पत्तये ववर्ष भगवान्पर्जन्यः

vedavādavirodhavacanoccāraṇadūṣite ca tasmindevāpau tiṣṭhatyapi jyeṣṭhabhrātaryakhilasasyaniṣpattaye vavarṣa bhagavānparjanyaḥ

---

4,20.31

बाह्लीकात्सोमदत्तः पुत्रो ऽभूत्

bāhlīkātsomadattaḥ putro 'bhūt

---

4,20.32

सोमदत्तस्यापि भूरिभूरिश्रवशल्यसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः

somadattasyāpi bhūribhūriśravaśalyasaṃjñāstrayaḥ putrā babhūvuḥ

---

4,20.33

शन्तनोरप्यमरनद्यां जाह्नव्यामुदारकीर्तिरशेषशास्त्रर्थविद्भीष्मः पुत्रो ऽभूत्

śantanorapyamaranadyāṃ jāhnavyāmudārakīrtiraśeṣaśāstrarthavidbhīṣmaḥ putro 'bhūt

---

4,20.34

सत्यवत्यां च चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ द्वौ पुत्रावुत्पादयामास शन्तनुः

satyavatyāṃ ca citrāṅgadavicitravīryau dvau putrāvutpādayāmāsa śantanuḥ

---

4,20.35

चित्राङ्गदस्तु बाल एव चित्राङ्गदेनैव गन्धर्वोणाहवे निहतः

citrāṅgadastu bāla eva citrāṅgadenaiva gandharvoṇāhave nihataḥ

---

4,20.36

विचित्रवीर्यो ऽपि काशीराजतनये अंबांवालिके उपयेमे

vicitravīryo 'pi kāśīrājatanaye aṃbāṃvālike upayeme

---

4,20.37

तदुपभोगातिखेदाच्च यक्ष्मणा गृहीतः स पञ्चत्वमगमत्

tadupabhogātikhedācca yakṣmaṇā gṛhītaḥ sa pañcatvamagamat

---

4,20.38

सत्यवतीनियोगाच्च मत्पुत्रः कृष्णद्वैपायनो मातुर्वचनमनतिक्रमणीयमिति कृत्वा विचित्रवीर्यक्षेत्रे धृतराष्ट्रपाण्डुतत्प्रहितभुजिष्यायां विदुरं चोत्पादयामास

satyavatīniyogācca matputraḥ kṛṣṇadvaipāyano māturvacanamanatikramaṇīyamiti kṛtvā vicitravīryakṣetre dhṛtarāṣṭrapāṇḍutatprahitabhujiṣyāyāṃ viduraṃ cotpādayāmāsa

---

4,20.39

धतराष्ट्रोपि गान्धार्यां दुर्योधनदुः शासनप्रधानं पुत्रशतमुत्पादयामास

dhatarāṣṭropi gāndhāryāṃ duryodhanaduḥ śāsanapradhānaṃ putraśatamutpādayāmāsa

---

4,20.40

पाण्ढोरप्यरण्ये मृगयायामृषिशापोपहतप्रजाजननसामर्थ्यस्य धर्मवायुशक्रैर् युधिष्ठिरभीमसेनार्जुनाः कुन्त्यां नकुलसहदेवौ चाश्विभ्यां माद्रयां पञ्चपुत्राःसमुत्पादिताः

pāṇḍhorapyaraṇye mṛgayāyāmṛṣiśāpopahataprajājananasāmarthyasya dharmavāyuśakrair yudhiṣṭhirabhīmasenārjunāḥ kuntyāṃ nakulasahadevau cāśvibhyāṃ mādrayāṃ pañcaputrāḥsamutpāditāḥ

---

4,20.41

तेषां च द्रौपद्यां पञ्चैव बभूवुः

teṣāṃ ca draupadyāṃ pañcaiva babhūvuḥ

---

4,20.42

युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यः भीमसेनाच्छुतसेनः श्रुतकीर्तिरर्जुनाच्छुतानीको नकुलाच्छुतकर्मा सहदेवात्

yudhiṣṭhirātprativindhyaḥ bhīmasenācchutasenaḥ śrutakīrtirarjunācchutānīko nakulācchutakarmā sahadevāt

---

4,20.43

काशी च भीमसेनादेव सर्वगं सुतमवाप

kāśī ca bhīmasenādeva sarvagaṃ sutamavāpa

---

4,20.44

यौधेयी युधिष्छिराद्देवकं पुत्रमवाप

yaudheyī yudhiṣchirāddevakaṃ putramavāpa

---

4,20.45

हिडिंबा घटोत्कचं भीमसेनात्पुत्रं लेभे

hiḍiṃbā ghaṭotkacaṃ bhīmasenātputraṃ lebhe

---

4,20.46

काशी च भीमसेनादेव सर्वगं सुतमवाप

kāśī ca bhīmasenādeva sarvagaṃ sutamavāpa

---

4,20.47

सहदेवाच्च विजयी कुहोत्रं पुत्रमवाप

sahadevācca vijayī kuhotraṃ putramavāpa

---

4,20.48

रेणुमत्यां च नकुलोपि निरमित्रमजीजनत्

reṇumatyāṃ ca nakulopi niramitramajījanat

---

4,20.49

अर्जुनस्याप्युलूप्यां नागकन्यायामिरावान्नाम पुत्रो ऽभवत्

arjunasyāpyulūpyāṃ nāgakanyāyāmirāvānnāma putro 'bhavat

---

4,20.50

मणीपुरपतिपुत्र्यां पुत्रिकाधर्मेण बब्रुवाहनं नाम पुत्रमर्जुनो ऽजनयत्

maṇīpurapatiputryāṃ putrikādharmeṇa babruvāhanaṃ nāma putramarjuno 'janayat

---

4,20.51

सुभद्रायां चार्भकत्वेपि योसावतिबलपराक्रमःसमस्तारातिरथजेता सो ऽभिमन्युरजायत

subhadrāyāṃ cārbhakatvepi yosāvatibalaparākramaḥsamastārātirathajetā so 'bhimanyurajāyata

---

4,20.52

अभिमन्योरुत्तरायां परिक्षीणेषु कुरुष्वश्वत्थामप्रयुक्तब्रह्मस्त्रेण गर्भ एव भस्मीकृतो भगवतःसकलसुरासुरवन्दितचरणयुगलस्यात्मेच्छया कारममानुषरूपधारीणोनुभावात्पुनर्जीवितमवाप्य परीक्षिज्जज्ञे

abhimanyoruttarāyāṃ parikṣīṇeṣu kuruṣvaśvatthāmaprayuktabrahmastreṇa garbha eva bhasmīkṛto bhagavataḥsakalasurāsuravanditacaraṇayugalasyātmecchayā kāramamānuṣarūpadhārīṇonubhāvātpunarjīvitamavāpya parīkṣijjajñe

---

4,20.53

यो ऽयं सांप्रतमेदद्भूमण्डलमखण्डितायतिधर्मेण पालयतीति

yo 'yaṃ sāṃpratamedadbhūmaṇḍalamakhaṇḍitāyatidharmeṇa pālayatīti

4,21.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे विंशो ऽध्यायः (20 ) श्रीपराशर उवाच अतः परं भविष्यानहं भूपालान्कीर्तयिष्यामि

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe viṃśo 'dhyāyaḥ (20 ) śrīparāśara uvāca ataḥ paraṃ bhaviṣyānahaṃ bhūpālānkīrtayiṣyāmi

---

4,21.2

यो ऽयं सांप्रतमवनीपतिः परीक्षित्तस्यापि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाश्चत्वारः पुत्रा भविष्यन्ति

yo 'yaṃ sāṃpratamavanīpatiḥ parīkṣittasyāpi janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāścatvāraḥ putrā bhaviṣyanti

---

4,21.3

जनमेजयस्यापि शतानीको भविष्यति

janamejayasyāpi śatānīko bhaviṣyati

---

4,21.4

यो ऽसौ याज्ञवल्क्याद्वेदमधीत्य कृपादस्त्राम्यवाप्य विषमविषयविरक्तचित्तवृत्तिश् च शौनकोपदेशादात्मज्ञानप्रवीणः परं निर्वाणमवाप्स्यति

yo 'sau yājñavalkyādvedamadhītya kṛpādastrāmyavāpya viṣamaviṣayaviraktacittavṛttiś ca śaunakopadeśādātmajñānapravīṇaḥ paraṃ nirvāṇamavāpsyati

---

4,21.5

शतानीकादश्वमेधदत्तो भविता

śatānīkādaśvamedhadatto bhavitā

---

4,21.6

तस्मादप्यचधिसीमकृष्णः

tasmādapyacadhisīmakṛṣṇaḥ

---

4,21.7

अधिसीमकृष्णान्निचक्नुः

adhisīmakṛṣṇānnicaknuḥ

---

4,21.8

यो गङ्गयापहृते हस्तिनपुरे कौशांब्यां निवत्स्यति

yo gaṅgayāpahṛte hastinapure kauśāṃbyāṃ nivatsyati

---

4,21.9

तस्या प्युष्मः पुत्रो भविता

tasyā pyuṣmaḥ putro bhavitā

---

4,21.10

उष्णाद्विचित्ररथः

uṣṇādvicitrarathaḥ

---

4,21.11

ततः शुचिरथः

tataḥ śucirathaḥ

---

4,21.12

तस्माद्वृष्णिमांस्ततःसुषेणस्तस्यापि सुनीथःसुनीथान्नृपचक्षुस्तस्मादपि सुखिबलस्तस्य च पारिप्लवस्ततश् च सुनयस्तस्यापि मेधावी

tasmādvṛṣṇimāṃstataḥsuṣeṇastasyāpi sunīthaḥsunīthānnṛpacakṣustasmādapi sukhibalastasya ca pāriplavastataś ca sunayastasyāpi medhāvī

---

4,21.13

मेधाविनो रिपुञ्जयस्ततोर्वस्तस्माच्च तिग्मस्तस्माद्बृहद्रथः बृहद्रथाद्वसुदासः

medhāvino ripuñjayastatorvastasmācca tigmastasmādbṛhadrathaḥ bṛhadrathādvasudāsaḥ

---

4,21.14

ततो ऽपरः शतनीकः

tato 'paraḥ śatanīkaḥ

---

4,21.15

तस्माच्चोदयन उदयनाद्विहीनरस्ततश्चदण्डपाणिस्ततो निमित्तः

tasmāccodayana udayanādvihīnarastataścadaṇḍapāṇistato nimittaḥ

---

4,21.16

तस्माच्च क्षेमकः

tasmācca kṣemakaḥ

---

4,21.17

अत्रायं श्लोकः

atrāyaṃ ślokaḥ

---

4,21.18

ब्रह्मक्षत्रस्य यो यो निर्वंशो देवर्षिसत्कृतः ।
क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थानं प्राप्यते कलौ

brahmakṣatrasya yo yo nirvaṃśo devarṣisatkṛtaḥ |
kṣemakaṃ prāpya rājānaṃ saṃsthānaṃ prāpyate kalau

4,22.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांश एवविंशो ऽध्यायः (21) श्रीपराशर उवाच अतश्चेक्ष्वाकवो भविष्याः पार्थिवाः कथ्यन्ते

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśa evaviṃśo 'dhyāyaḥ (21) śrīparāśara uvāca ataścekṣvākavo bhaviṣyāḥ pārthivāḥ kathyante

---

4,22.2

बृहद्बलस्य पुत्रो बृहत्क्षणः

bṛhadbalasya putro bṛhatkṣaṇaḥ

---

4,22.3

तस्मादुरुक्षयस्तस्माच्च वत्सव्यूहस्ततश् च प्रतिव्योमस्तस्मादपि दिवारकः

tasmādurukṣayastasmācca vatsavyūhastataś ca prativyomastasmādapi divārakaḥ

---

4,22.4

तस्मात्सहदेवः सहदेवाद्बृहदश्वस्तत्सूनुर्भानुरथस्तस्य चज प्रतीताश्वस्तस्यापि सुप्रतीकस्ततश् च मरुदेवस्ततः सुनक्षत्रस्तमात्किन्नरः

tasmātsahadevaḥ sahadevādbṛhadaśvastatsūnurbhānurathastasya caja pratītāśvastasyāpi supratīkastataś ca marudevastataḥ sunakṣatrastamātkinnaraḥ

---

4,22.5

किन्नरादन्तरिक्षस्तस्मात्सुपर्णस्ततश्चामित्रजित्

kinnarādantarikṣastasmātsuparṇastataścāmitrajit

---

4,22.6

ततश् च बृहद्भाजस्तस्यापि धर्मी धर्मीणः कृतञ्जयः

tataś ca bṛhadbhājastasyāpi dharmī dharmīṇaḥ kṛtañjayaḥ

---

4,22.7

कृतञ्जयाद्रणञ्जयः

kṛtañjayādraṇañjayaḥ

---

4,22.8

रणञ्जयात्संजयस्तस्माच्छाक्यश्छाक्याच्छुद्धोदनस्तस्माद्राहुलस्ततः प्रसेनजित्

raṇañjayātsaṃjayastasmācchākyaśchākyācchuddhodanastasmādrāhulastataḥ prasenajit

---

4,22.9

ततश् च क्षुद्रकस्ततश्चज कुण्डकस्तस्मादपि सुरथः

tataś ca kṣudrakastataścaja kuṇḍakastasmādapi surathaḥ

---

4,22.10

तत्पुत्रश् च सुमित्रः

tatputraś ca sumitraḥ

---

4,22.11

इत्येते चेक्ष्वाकवो बृहद्बलान्वयाः

ityete cekṣvākavo bṛhadbalānvayāḥ

---

4,22.12

अत्रानुवंशश्लोकः

atrānuvaṃśaślokaḥ

---

4,22.13

इक्ष्वाकूणामयं वंशःसुमित्रान्तो भविष्यति ।
यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ

ikṣvākūṇāmayaṃ vaṃśaḥsumitrānto bhaviṣyati |
yatastaṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau

4,23.1

इति श्रीमहाविष्णुपुराणे चुतुर्थांशे द्वाविंशो ऽध्यायः (22) श्रीपराशर उवाच मागधानां बार्हद्रथानां भाविनामनुक्रमं कथयिष्यामि

iti śrīmahāviṣṇupurāṇe cuturthāṃśe dvāviṃśo 'dhyāyaḥ (22) śrīparāśara uvāca māgadhānāṃ bārhadrathānāṃ bhāvināmanukramaṃ kathayiṣyāmi

---

4,23.2

अत्र हि वंशे महाबलपराक्रमा जरांसंधप्रधाना बभूवुः

atra hi vaṃśe mahābalaparākramā jarāṃsaṃdhapradhānā babhūvuḥ

---

4,23.3

जरासंधस्य पुत्रः सहदेवः

jarāsaṃdhasya putraḥ sahadevaḥ

---

4,23.4

सहदेवात्सोमापिस्तस्यानुश्रुतश्रवास्तस्याप्ययुतायुस्ततश् च निरमित्रस्तत्तनयःसुनेत्रस्तस्मादपि बृहत्कर्मा

sahadevātsomāpistasyānuśrutaśravāstasyāpyayutāyustataś ca niramitrastattanayaḥsunetrastasmādapi bṛhatkarmā

---

4,23.5

ततश् च सेनजित्ततश् च श्रुतञ्जयस्ततो विप्रस्तस्य च पुत्रः शुचिनामा भविष्यति

tataś ca senajittataś ca śrutañjayastato viprastasya ca putraḥ śucināmā bhaviṣyati

---

4,23.6

तस्यापि क्षेम्यस्ततश् च सुव्रतःसुव्रताद्धर्मस्ततःसुश्रवा

tasyāpi kṣemyastataś ca suvrataḥsuvratāddharmastataḥsuśravā

---

4,23.7

ततो दृढसेनः

tato dṛḍhasenaḥ

---

4,23.8

तस्मात्सुबलः

tasmātsubalaḥ

---

4,23.9

सुबलात्सुनीतो भविता

subalātsunīto bhavitā

---

4,23.10

ततःसत्यजित्

tataḥsatyajit

---

4,23.11

तस्माद्विश्वजित्

tasmādviśvajit

---

4,23.12

तस्यापि रिपुञ्जयः

tasyāpi ripuñjayaḥ

---

4,23.13

इत्येते बार्हद्रथा भूपतयो वर्षसहस्रमेकं भविष्यन्ति

ityete bārhadrathā bhūpatayo varṣasahasramekaṃ bhaviṣyanti

4,24.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थांशे त्रयोविंशो ऽध्यायः (23) श्रीपराशर उवाच यो ऽयं रिपुञ्जयो नाम बार्हद्रथोन्त्यः तस्यामात्यो मुनिको नाम भविष्यति

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe caturthāṃśe trayoviṃśo 'dhyāyaḥ (23) śrīparāśara uvāca yo 'yaṃ ripuñjayo nāma bārhadrathontyaḥ tasyāmātyo muniko nāma bhaviṣyati

---

4,24.2

स चैनं स्वामिनं हत्वा स्वुपुत्रं प्रद्योतनामानमभिषेक्ष्यति

sa cainaṃ svāminaṃ hatvā svuputraṃ pradyotanāmānamabhiṣekṣyati

---

4,24.3

तस्यापि बलाकनामा पुत्रो भविता

tasyāpi balākanāmā putro bhavitā

---

4,24.4

ततश् च विशाखुयूपः

tataś ca viśākhuyūpaḥ

---

4,24.5

तत्पुत्रो जनकः

tatputro janakaḥ

---

4,24.6

तस्य च नन्दिवर्धनः

tasya ca nandivardhanaḥ

---

4,24.7

ततो नन्दी

tato nandī

---

4,24.8

इत्येतेष्टित्रिंशदुत्तरमष्टशतं पञ्च प्रद्योताः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति

ityeteṣṭitriṃśaduttaramaṣṭaśataṃ pañca pradyotāḥ pṛthivīṃ bhokṣyanti

---

4,24.9

ततश् च शिशुनाभः

tataś ca śiśunābhaḥ

---

4,24.10

तत्पुत्रः काकवर्णो भविता

tatputraḥ kākavarṇo bhavitā

---

4,24.11

तस्य च पुत्रः क्षेमधर्मा

tasya ca putraḥ kṣemadharmā

---

4,24.12

तस्यापि क्षतौजाः

tasyāpi kṣataujāḥ

---

4,24.13

तत्पुत्रो विधिसारः

tatputro vidhisāraḥ

---

4,24.14

ततश्चाजातशत्रुः

tataścājātaśatruḥ

---

4,24.15

तस्मादर्भकः

tasmādarbhakaḥ

---

4,24.16

तस्माच्चोदयनः

tasmāccodayanaḥ

---

4,24.17

तस्मादपिनन्दिवर्धनः

tasmādapinandivardhanaḥ

---

4,24.18

ततो महानन्दी

tato mahānandī

---

4,24.19

इत्येते शैशनाभा भूपालास्त्रीणि वर्षशतानि द्विषष्ट्यधिकानि भविष्यन्ति

ityete śaiśanābhā bhūpālāstrīṇi varṣaśatāni dviṣaṣṭyadhikāni bhaviṣyanti

---

4,24.20

महानन्दि नस्ततः शूद्रगर्भोद्भवोतिलुब्धोतिबलो महापद्मनामा नन्दः परशुराम इवारपो ऽखिलक्षत्रान्तकरी भविष्यति

mahānandi nastataḥ śūdragarbhodbhavotilubdhotibalo mahāpadmanāmā nandaḥ paraśurāma ivārapo 'khilakṣatrāntakarī bhaviṣyati

---

4,24.21

ततः प्रभृति शुद्रा भूपाला भविष्यन्ति

tataḥ prabhṛti śudrā bhūpālā bhaviṣyanti

---

4,24.22

स चैकच्छत्रामनुल्लङ्घितशासनो महापद्मः पृथिवीं भोक्ष्यते

sa caikacchatrāmanullaṅghitaśāsano mahāpadmaḥ pṛthivīṃ bhokṣyate

---

4,24.23

तस्याप्यष्टौ सुताःसुमाल्याद्य भवितारः

tasyāpyaṣṭau sutāḥsumālyādya bhavitāraḥ

---

4,24.24

तस्य महापद्मस्यानुपृथिवीं भोक्ष्यन्ति

tasya mahāpadmasyānupṛthivīṃ bhokṣyanti

---

4,24.25

महापद्मपुत्राश्चकं वर्षशतमवनीपतयो भविष्यन्ति

mahāpadmaputrāścakaṃ varṣaśatamavanīpatayo bhaviṣyanti

---

4,24.26

ततश् च नवचैतान्नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मणःसमुद्धरिष्यति

tataś ca navacaitānnandān kauṭilyo brāhmaṇaḥsamuddhariṣyati

---

4,24.27

तेषामभावे मौर्व्याः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति

teṣāmabhāve maurvyāḥ pṛthivīṃ bhokṣyanti

---

4,24.28

कौटिल्य एव चन्द्रगुप्तसुत्पन्नं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति

kauṭilya eva candraguptasutpannaṃ rājye 'bhiṣekṣyati

---

4,24.29

तस्यापि पुत्रो बिन्दुसारो भविष्यति

tasyāpi putro bindusāro bhaviṣyati

---

4,24.30

तस्याप्यशोकवर्धनस्ततःसुयशास्ततश् च दशरथस्ततश् च संयुतस्ततः शलिशुकस्तस्मात्सोमशर्मा तस्यापि सोमशर्ममः शतधन्वा

tasyāpyaśokavardhanastataḥsuyaśāstataś ca daśarathastataś ca saṃyutastataḥ śaliśukastasmātsomaśarmā tasyāpi somaśarmamaḥ śatadhanvā

---

4,24.31

तस्यानुबृहद्रथनामा भविता

tasyānubṛhadrathanāmā bhavitā

---

4,24.32

एवमेते मौर्या दश भूप तयो भविष्यन्ति अब्दशतं सप्तत्रिंशदुत्तरम्

evamete mauryā daśa bhūpa tayo bhaviṣyanti abdaśataṃ saptatriṃśaduttaram

---

4,24.33

तेषामन्ते पृथिवीं दश शुङ्गा भोक्ष्यन्ति

teṣāmante pṛthivīṃ daśa śuṅgā bhokṣyanti

---

4,24.34

पुषयमीत्रःसेनापतिःस्वामिनं हत्वा राज्यं करिष्यति तस्यात्मजो ऽग्निमित्रः

puṣayamītraḥsenāpatiḥsvāminaṃ hatvā rājyaṃ kariṣyati tasyātmajo 'gnimitraḥ

---

4,24.35

तस्मात्सुज्योष्ठस्ततो वसुमित्रस्तस्मादप्युदङ्कस्ततः पुलिन्दकस्ततो घोषवसुस्कस्मादपि बज्रमित्रस्ततो भगवतः

tasmātsujyoṣṭhastato vasumitrastasmādapyudaṅkastataḥ pulindakastato ghoṣavasuskasmādapi bajramitrastato bhagavataḥ

---

4,24.36

तस्माद्देवभूतिः

tasmāddevabhūtiḥ

---

4,24.37

इत्येते शुङ्गा द्वादशोत्तरं वर्षशतं पृथिवीं भोक्ष्यन्ति

ityete śuṅgā dvādaśottaraṃ varṣaśataṃ pṛthivīṃ bhokṣyanti

---

4,24.38

ततः कण्वानेषाभूर्यास्यति

tataḥ kaṇvāneṣābhūryāsyati

---

4,24.39

देवभूतिं तु शुङ्गराजानं व्यसनिनं तस्यैवामात्यः कण्वो वसुदेवनामा तं निहत्य स्वयमवनीं भोक्ष्यति

devabhūtiṃ tu śuṅgarājānaṃ vyasaninaṃ tasyaivāmātyaḥ kaṇvo vasudevanāmā taṃ nihatya svayamavanīṃ bhokṣyati

---

4,24.40

तस्य पुत्रो भूमित्रस्तस्यापि नारायणः

tasya putro bhūmitrastasyāpi nārāyaṇaḥ

---

4,24.41

नारायणात्मजःसुशर्मा

nārāyaṇātmajaḥsuśarmā

---

4,24.42

एते काम्वायनाश्चत्वारः पञ्चचत्वारीशदूर्षाणि भूपतयो भविष्यन्ति

ete kāmvāyanāścatvāraḥ pañcacatvārīśadūrṣāṇi bhūpatayo bhaviṣyanti

---

4,24.43

सुशर्माणं तु काण्वं तद्भूत्यो बलिपुच्छकनामा हत्वान्द्रजातीयो वसुधां भोक्ष्यति

suśarmāṇaṃ tu kāṇvaṃ tadbhūtyo balipucchakanāmā hatvāndrajātīyo vasudhāṃ bhokṣyati

---

4,24.44

ततश् च कृष्णनामा तद्भ्राता पृथिवीपतिर्भविष्यति

tataś ca kṛṣṇanāmā tadbhrātā pṛthivīpatirbhaviṣyati

---

4,24.45

तस्यापि पुत्रः शान्तकर्णिस्तस्यापि पूर्मोत्संगस्तत्पुत्रः शतकर्मिस्तस्माच्च लम्बोदरस्तस्माच्च पिलकस्ततो मेघस्वाति स्ततः पटुमान्

tasyāpi putraḥ śāntakarṇistasyāpi pūrmotsaṃgastatputraḥ śatakarmistasmācca lambodarastasmācca pilakastato meghasvāti stataḥ paṭumān

---

4,24.46

ततश्चारिष्टकर्मा ततो हालाहलः

tataścāriṣṭakarmā tato hālāhalaḥ

---

4,24.47

हालाहलात्पललकस्ततः पुलिन्दसेनस्ततः सुंदरस्ततःसातकर्णिः शिवस्वातिस्ततश् च गोमतिपुत्रस्तत्पुत्रो ऽलिमान्

hālāhalātpalalakastataḥ pulindasenastataḥ suṃdarastataḥsātakarṇiḥ śivasvātistataś ca gomatiputrastatputro 'limān

---

4,24.48

तस्यापि शान्तकर्णिस्ततः शिविश्रितस्तश् च शिवस्कन्धस्तस्मादपि यज्ञश्रीस्ततो द्विय5स्तस्माच्चन्द्रश्रीः

tasyāpi śāntakarṇistataḥ śiviśritastaś ca śivaskandhastasmādapi yajñaśrīstato dviya5stasmāccandraśrīḥ

---

4,24.49

तस्मात्पुलोमापिहि

tasmātpulomāpihi

---

4,24.50

एवमेवे त्रिंशच्चत्वार्यब्दशतानि षट्पञ्चाशदधिकानि पृथिवीं भोक्ष्यन्ति

evameve triṃśaccatvāryabdaśatāni ṣaṭpañcāśadadhikāni pṛthivīṃ bhokṣyanti

---

4,24.51

आन्ध्रभृत्यास्तप्ताभीरप्रभृतयो दशगर्दभिनश् च भूभुजो भविष्यन्ति

āndhrabhṛtyāstaptābhīraprabhṛtayo daśagardabhinaś ca bhūbhujo bhaviṣyanti

---

4,24.52

ततःषोडश भूपतयो भवितारः

tataḥṣoḍaśa bhūpatayo bhavitāraḥ

---

4,24.53

ततश्चाष्टौ यवनाश्चतुर्दश तुरुष्कारा मुण्डाश् च 6योदश येकादश मौना एते वै पृथुवीपतयः पृथिवर्षशातानि नवत्यधिकानि भोक्ष्यन्ति

tataścāṣṭau yavanāścaturdaśa turuṣkārā muṇḍāś ca 6yodaśa yekādaśa maunā ete vai pṛthuvīpatayaḥ pṛthivarṣaśātāni navatyadhikāni bhokṣyanti

---

4,24.54

ततश् च मौना एकादश भूपतयो ऽब्दशातानि त्रीणि पृथिवीं भोभ्यन्ति

tataś ca maunā ekādaśa bhūpatayo 'bdaśātāni trīṇi pṛthivīṃ bhobhyanti

---

4,24.55

तेषूत्सन्नोषु कैंकिला यवना बूपतयो भविष्यन्त्यमूर्धाभिषिक्ताः

teṣūtsannoṣu kaiṃkilā yavanā būpatayo bhaviṣyantyamūrdhābhiṣiktāḥ

---

4,24.56

तेषामपत्यं विन्ध्यशक्तिस्ततः पुंरजयस्तस्माद्रामचन्द्रस्तस्मार्मवर्मा ततो वङ्गस्ततोभून्नन्दनस्ततःसुनन्दी तद्भाता नन्दीयशाः शुक्रः प्रवीर एते वर्षशतं षड्वर्षाणि भूपतयो विष्यन्ति

teṣāmapatyaṃ vindhyaśaktistataḥ puṃrajayastasmādrāmacandrastasmārmavarmā tato vaṅgastatobhūnnandanastataḥsunandī tadbhātā nandīyaśāḥ śukraḥ pravīra ete varṣaśataṃ ṣaḍvarṣāṇi bhūpatayo viṣyanti

---

4,24.57

ततस्तत्पुत्रास्त्रयोदशौते बाह्लिकाश् च त्रयः

tatastatputrāstrayodaśaute bāhlikāś ca trayaḥ

---

4,24.58

ततः पुष्पमित्राः पटुमियत्रास्त्रयोदसैकलाश् च सप्तान्ध्राः

tataḥ puṣpamitrāḥ paṭumiyatrāstrayodasaikalāś ca saptāndhrāḥ

---

4,24.59

ततश् च कोसलायां तु नव चैव भूपतयो भविष्यन्ति

tataś ca kosalāyāṃ tu nava caiva bhūpatayo bhaviṣyanti

---

4,24.60

नैषधास्तु त एव

naiṣadhāstu ta eva

---

4,24.61

मगधायां तु विश्वस्फटिक संज्ञो ऽन्यान्वर्णान्करिष्यति

magadhāyāṃ tu viśvasphaṭika saṃjño 'nyānvarṇānkariṣyati

---

4,24.62

कैवर्तबटुपुलिन्दब्राह्मणान्राज्ये स्थपयिष्यति

kaivartabaṭupulindabrāhmaṇānrājye sthapayiṣyati

---

4,24.63

उत्साद्याखिलक्षत्रजातिं नव नागाः पद्मवत्यां नाम पुर्यामनुगङ्गाप्रयागं गया द्गुप्तांश् च मागधा भोक्ष्यन्ति

utsādyākhilakṣatrajātiṃ nava nāgāḥ padmavatyāṃ nāma puryāmanugaṅgāprayāgaṃ gayā dguptāṃś ca māgadhā bhokṣyanti

---

4,24.64

कोशलान्ध्रपुण्ड्रताम्रलिप्तसमतटपुरीं च देवरक्षितो रक्षिता

kośalāndhrapuṇḍratāmraliptasamataṭapurīṃ ca devarakṣito rakṣitā

---

4,24.65

कलिङ्गमाहिषमहेन्द्रभौमान् गुहा भोक्ष्यन्ति

kaliṅgamāhiṣamahendrabhaumān guhā bhokṣyanti

---

4,24.66

नैषनैमिषककालकोशकाञ्जनपदान्मणिधान्यकवंशा भोक्ष्यन्ति

naiṣanaimiṣakakālakośakāñjanapadānmaṇidhānyakavaṃśā bhokṣyanti

---

4,24.67

त्रैराज्यमुषिकजनपदान्कनकाह्वयचो भोक्ष्यति

trairājyamuṣikajanapadānkanakāhvayaco bhokṣyati

---

4,24.68

सौराष्ट्रावन्त्यशुद्राभीरान्नर्मदामरुभूविषयांश् च व्रात्यद्विजाभीरशूद्राद्या भोक्ष्यन्ति

saurāṣṭrāvantyaśudrābhīrānnarmadāmarubhūviṣayāṃś ca vrātyadvijābhīraśūdrādyā bhokṣyanti

---

4,24.69

सिंधुतटदाविकोर्वीचन्द्र भागाकाश्मीरविषयांश्चव्रात्याधर्मरुचयः स्त्रीबालगोवधकर्तारः परस्वादानरुचयोल्पसारास्तमिस्त्रप्राया उदितास्तमितप्राया अल्पायुषो महेच्छा ह्यल्पधर्मा लुब्धाश् च भविष्यन्ति

siṃdhutaṭadāvikorvīcandra bhāgākāśmīraviṣayāṃścavrātyādharmarucayaḥ strībālagovadhakartāraḥ parasvādānarucayolpasārāstamistraprāyā uditāstamitaprāyā alpāyuṣo mahecchā hyalpadharmā lubdhāś ca bhaviṣyanti

---

4,24.70

एते च तुल्यकालाःसर्वे पृथिव्यां भूभुजो भविष्यन्ति

ete ca tulyakālāḥsarve pṛthivyāṃ bhūbhujo bhaviṣyanti

---

4,24.71

अल्पप्रसादा बृहत्कोपाःसार्वकाल मनृताधर्मरुचयः स्त्रीबालगोवधकर्तारः परस्वादानरुचयोल्पसारास्तमिस्त्रप्राया उदितास्तमितप्राया अल्पायुषो महेच्छा ह्यल्पधर्मा लुब्धाश् च भविष्यन्ति

alpaprasādā bṛhatkopāḥsārvakāla manṛtādharmarucayaḥ strībālagovadhakartāraḥ parasvādānarucayolpasārāstamistraprāyā uditāstamitaprāyā alpāyuṣo mahecchā hyalpadharmā lubdhāś ca bhaviṣyanti

---

4,24.72

तैश् च विमिश्रा नजपदास्तच्छीलानुवर्तिनो राजाश्रयशुष्मिणो म्लेच्छाचाराश् च विपर्ययेण वर्तमानाः प्रजाः क्षपयिष्यन्ति

taiś ca vimiśrā najapadāstacchīlānuvartino rājāśrayaśuṣmiṇo mlecchācārāś ca viparyayeṇa vartamānāḥ prajāḥ kṣapayiṣyanti

---

4,24.73

ततश्चानुदिनमल्पाल्पह्रासव्यवच्छेदाद्धर्मार्थयोर्जगतःसंक्षयो भविष्यति

tataścānudinamalpālpahrāsavyavacchedāddharmārthayorjagataḥsaṃkṣayo bhaviṣyati

---

4,24.74

ततश्चार्थ एवाभिजनहेतुः

tataścārtha evābhijanahetuḥ

---

4,24.75

बलमेवाशेषधर्महेतुः

balamevāśeṣadharmahetuḥ

---

4,24.76

अभिरुचिरेव दांपत्यसंबन्धहेतुः

abhirucireva dāṃpatyasaṃbandhahetuḥ

---

4,24.77

स्त्रीत्वमेवोपभोगहेतुः

strītvamevopabhogahetuḥ

---

4,24.78

अनृतमेव व्यवहारजयहेतुः

anṛtameva vyavahārajayahetuḥ

---

4,24.79

उन्नतांबुतैव पृथिवीहेतु

unnatāṃbutaiva pṛthivīhetu

---

4,24.80

ब्रह्मसूत्रमेव विप्रत्वहेतुः

brahmasūtrameva vipratvahetuḥ

---

4,24.81

रत्नधातुतैव श्लाघ्यताहेतुः

ratnadhātutaiva ślāghyatāhetuḥ

---

4,24.82

लिङ्गधाराणमेवाश्रमहेतुः

liṅgadhārāṇamevāśramahetuḥ

---

4,24.83

अन्यायमेव वृत्तिहेतुः

anyāyameva vṛttihetuḥ

---

4,24.84

दौर्बल्यमेवावृत्तिहेतुः

daurbalyamevāvṛttihetuḥ

---

4,24.85

अभयप्रगल्भोच्चारणमेव पाण्डित्यहेतुः

abhayapragalbhoccāraṇameva pāṇḍityahetuḥ

---

4,24.86

अनाढ्यतैव साधुत्वहेतुः

anāḍhyataiva sādhutvahetuḥ

---

4,24.87

स्त्रानमेव प्रसाधनहेतुः

strānameva prasādhanahetuḥ

---

4,24.88

दानमेव धर्महेतुः

dānameva dharmahetuḥ

---

4,24.89

स्वीकरणमेव विवाहहेतुः

svīkaraṇameva vivāhahetuḥ

---

4,24.90

सद्वेषधार्येव पात्रम्

sadveṣadhāryeva pātram

---

4,24.91

दूरायतननोदकमेव तीर्थहेतुः

dūrāyatananodakameva tīrthahetuḥ

---

4,24.92

कपटवेषधारणमेव महत्त्वहेतुः

kapaṭaveṣadhāraṇameva mahattvahetuḥ

---

4,24.93

इत्येवमनेकदोषोत्तरे तु भूमण्डले सर्वावर्णेष्वेव योयो बलवान्सस भूपतिर्भविष्यति

ityevamanekadoṣottare tu bhūmaṇḍale sarvāvarṇeṣveva yoyo balavānsasa bhūpatirbhaviṣyati

---

4,24.94

एवं चातिलुब्धकराजासहाः शोलानामन्तरद्रोणीः प्रजाःसंश्रयिष्यन्ति

evaṃ cātilubdhakarājāsahāḥ śolānāmantaradroṇīḥ prajāḥsaṃśrayiṣyanti

---

4,24.95

मधुशाकमूलफलपत्रपुष्पाद्याहाराश् च भविष्यन्ति

madhuśākamūlaphalapatrapuṣpādyāhārāś ca bhaviṣyanti

---

4,24.96

तरुवल्कलपर्णचीरप्रावरणाश्चातिबहुप्रजाः शीतवातातपवर्षसहाश् च भविष्यन्ति

taruvalkalaparṇacīraprāvaraṇāścātibahuprajāḥ śītavātātapavarṣasahāś ca bhaviṣyanti

---

4,24.97

न च कश्चित्त्रयोविंशतिवर्षाणि जीविष्यति अनवरतं चात्र कलियुगे भयमायात्यखिल एवैष जनः

na ca kaścittrayoviṃśativarṣāṇi jīviṣyati anavarataṃ cātra kaliyuge bhayamāyātyakhila evaiṣa janaḥ

---

4,24.98

श्रौतस्मार्ते च धर्मे विप्लवमत्यन्तमुपगते क्षीणप्राये च कलावशेषजगत्स्त्रष्टुश्चराचरगुरोरादिमध्यान्तरहितस्य ब्रह्ममयस्यात्मरूपिणो भगवतो वासुदेवस्यांशः शंबलग्रामप्रधानब्राह्मणस्य विष्णुयशसो गहेष्टगुणर्धिसमन्वितः कल्किरूपीजगत्यत्रावतीर्य सकलम्लेच्छदस्युदुष्टाचरमचेतसामशेषाणामपरिच्छिन्नशक्तिमाहात्म्यः क्षयं करिष्यति स्वधर्मेषु चा खिलमेव संस्थापयिष्यति

śrautasmārte ca dharme viplavamatyantamupagate kṣīṇaprāye ca kalāvaśeṣajagatstraṣṭuścarācaragurorādimadhyāntarahitasya brahmamayasyātmarūpiṇo bhagavato vāsudevasyāṃśaḥ śaṃbalagrāmapradhānabrāhmaṇasya viṣṇuyaśaso gaheṣṭaguṇardhisamanvitaḥ kalkirūpījagatyatrāvatīrya sakalamlecchadasyuduṣṭācaramacetasāmaśeṣāṇāmaparicchinnaśaktimāhātmyaḥ kṣayaṃ kariṣyati svadharmeṣu cā khilameva saṃsthāpayiṣyati

---

4,24.99

अनन्तरं चाशेषकलेरवसाने निशावसाने विबुद्धानामिव तेषामेव जनपदानाममलस्फटितदलशुद्धा मतयो भविष्यन्ति

anantaraṃ cāśeṣakaleravasāne niśāvasāne vibuddhānāmiva teṣāmeva janapadānāmamalasphaṭitadalaśuddhā matayo bhaviṣyanti

---

4,24.100

तेषां च बीजभूतानामशेषमनुष्याणां परिणतानामपि तत्कालकृतापत्यप्रसूतिर्भविष्यति

teṣāṃ ca bījabhūtānāmaśeṣamanuṣyāṇāṃ pariṇatānāmapi tatkālakṛtāpatyaprasūtirbhaviṣyati

---

4,24.101

तानि च तदपत्यानि कृतयुगानुसारीण्येव भविष्यन्ति

tāni ca tadapatyāni kṛtayugānusārīṇyeva bhaviṣyanti

---

4,24.102

अत्रोच्यते यथा चन्द्रश् च सूर्यश् च तथा तिष्यो बृहस्पतिः ।
एकराशौ समेष्यन्ति तदा भवति वै कृतम्

atrocyate yathā candraś ca sūryaś ca tathā tiṣyo bṛhaspatiḥ |
ekarāśau sameṣyanti tadā bhavati vai kṛtam

---

4,24.103

अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागताश् च ये ।
एते वंशेषु भूपालाः कथिता मुनिसत्तम

atītā vartamānāś ca tathaivānāgatāś ca ye |
ete vaṃśeṣu bhūpālāḥ kathitā munisattama

---

4,24.104

यावत्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् ।
एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चाशदुत्तरम्

yāvatparīkṣito janma yāvannandābhiṣecanam |
etadvarṣasahasraṃ tu jñeyaṃ pañcāśaduttaram

---

4,24.105

सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते ह्युदितौ दिवि ।
तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि

saptarṣīṇāṃ tu yau pūrvau dṛśyete hyuditau divi |
tayostu madhye nakṣatraṃ dṛśyate yatsamaṃ niśi

---

4,24.106

तेन सप्तर्षयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् ।
ते तु पारीक्षिते काले मघास्वासन्द्विजोत्तम

tena saptarṣayo yuktāstiṣṭhantyabdaśataṃ nṛṇām |
te tu pārīkṣite kāle maghāsvāsandvijottama

---

4,24.107

तदा प्रवृत्तश् च कलिर्द्वादशाब्दशतात्मकः

tadā pravṛttaś ca kalirdvādaśābdaśatātmakaḥ

---

4,24.108

यदैव भगवान्विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज ।
वसुदेवकुलोद्भूतस्तदैवात्रागतः कलिः

yadaiva bhagavānviṣṇoraṃśo yāto divaṃ dvija |
vasudevakulodbhūtastadaivātrāgataḥ kaliḥ

---

4,24.109

यावत्सपादपद्माभ्यां पस्पर्शेमां वसुंधराम् ।
तावत्पुथ्वीपरिष्वङ्गे समर्थो नाभवत्कलिः

yāvatsapādapadmābhyāṃ pasparśemāṃ vasuṃdharām |
tāvatputhvīpariṣvaṅge samartho nābhavatkaliḥ

---

4,24.110

गते सनातनस्यांशे विष्णोस्तत्र भुवो दिवम् ।
तत्याज सानुजो राज्यं धर्म पुत्रो युधिष्ठिरः

gate sanātanasyāṃśe viṣṇostatra bhuvo divam |
tatyāja sānujo rājyaṃ dharma putro yudhiṣṭhiraḥ

---

4,24.111

विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि हि पाण्डवः ।
याते कृष्णे चकाराथ सो ऽभिषेकं परीक्षितः

viparītāni dṛṣṭvā ca nimittāni hi pāṇḍavaḥ |
yāte kṛṣṇe cakārātha so 'bhiṣekaṃ parīkṣitaḥ

---

4,24.112

प्रयास्यन्ति यदा चैते पूर्वाषाढां महर्षयः ।
तदा नन्दात्प्रभृत्येष गतिवृद्धिं गमिष्यति

prayāsyanti yadā caite pūrvāṣāḍhāṃ maharṣayaḥ |
tadā nandātprabhṛtyeṣa gativṛddhiṃ gamiṣyati

---

4,24.113

यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदा हनि ।
प्रतिपन्नं कलियुगं तस्य संख्यां निबोध मे

yasmin kṛṣṇo divaṃ yātastasminneva tadā hani |
pratipannaṃ kaliyugaṃ tasya saṃkhyāṃ nibodha me

---

4,24.114

त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां द्विज मानुष्यसंख्यया ।
षष्टिश्चैव सहस्राणि भविष्यत्येष वै कलिः

trīṇi lakṣāṇi varṣāṇāṃ dvija mānuṣyasaṃkhyayā |
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi bhaviṣyatyeṣa vai kaliḥ

---

4,24.115

शातानि तानि दिव्यानां सप्त पञ्च च संख्यया ।
निःशेषेण गते तस्मिन्भविष्यति पुनः कृतम्

śātāni tāni divyānāṃ sapta pañca ca saṃkhyayā |
niḥśeṣeṇa gate tasminbhaviṣyati punaḥ kṛtam

---

4,24.116

ब्राह्मणाः क्षित्त्रिया वैश्याः शुद्राश् च द्विजसत्तम ।
युगेयुगे महात्मानः समतीताःसहस्रशः

brāhmaṇāḥ kṣittriyā vaiśyāḥ śudrāś ca dvijasattama |
yugeyuge mahātmānaḥ samatītāḥsahasraśaḥ

---

4,24.117

बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुलेकुले ।
पौनरुक्त्याद्धि साम्याच् च न मया परिकीर्तिता

bahutvānnāmadheyānāṃ parisaṃkhyā kulekule |
paunaruktyāddhi sāmyāc ca na mayā parikīrtitā

---

4,24.118

देवापिः पोरवो राजा पुरुश्चेक्षाकुवंशजः ।
महायोगबलोपेतौ कलापग्रमसंश्रितौ

devāpiḥ poravo rājā puruścekṣākuvaṃśajaḥ |
mahāyogabalopetau kalāpagramasaṃśritau

---

4,24.119

कृते युगे त्विहागम्य क्षत्रप्रावर्तकौ हि तौ ।
भविष्यतो मनोर्वशबीजभूतौ व्यवस्थितौ

kṛte yuge tvihāgamya kṣatraprāvartakau hi tau |
bhaviṣyato manorvaśabījabhūtau vyavasthitau

---

4,24.120

एतेन क्रमयोगेन मनुपुत्रौर्वसुंधरा ।
कृतत्रेताद्वापराणि युगानि त्रीणि भुज्यते

etena kramayogena manuputraurvasuṃdharā |
kṛtatretādvāparāṇi yugāni trīṇi bhujyate

---

4,24.121

कलौ ते बीजभूता वै केचित्तिष्ठन्ति वै मुने ।
यथैव देवापिपुरू सांप्रतं समधिष्ठितौ

kalau te bījabhūtā vai kecittiṣṭhanti vai mune |
yathaiva devāpipurū sāṃprataṃ samadhiṣṭhitau

---

4,24.122

एष तूद्देशतो वंशस्तवोक्तो भूभुजां मया ।
निखिलो गदितुं शक्यो नैष वर्षशतैर् अपि

eṣa tūddeśato vaṃśastavokto bhūbhujāṃ mayā |
nikhilo gadituṃ śakyo naiṣa varṣaśatair api

---

4,24.123

एते चान्ये च भूपाला यैर् अत्र क्षितिमण्डले ।
कृतं ममत्वं मोहान्धैर् नित्यं हेयकलेवरे

ete cānye ca bhūpālā yair atra kṣitimaṇḍale |
kṛtaṃ mamatvaṃ mohāndhair nityaṃ heyakalevare

---

4,24.124

कथं ममेयमचला मत्पुत्रस्य कथं मही ।
मद्वंशस्येतिचिन्तार्ता जग्मुरन्तमिमे नृपाः

kathaṃ mameyamacalā matputrasya kathaṃ mahī |
madvaṃśasyeticintārtā jagmurantamime nṛpāḥ

---

4,24.125

तेभ्यः पूर्वतराश्चान्ये तेभ्यस्तेभ्यस् तथा परे ।
भविष्याश्चैव यास्यन्ति तेषामन्ये च ये ऽप्यनु

tebhyaḥ pūrvatarāścānye tebhyastebhyas tathā pare |
bhaviṣyāścaiva yāsyanti teṣāmanye ca ye 'pyanu

---

4,24.126

विलोक्यात्मजयोद्योगं यात्राव्यग्रान्नराधिपान् ।
पुष्पप्रहासैः शरदि हसंतीव वसुंधरा

vilokyātmajayodyogaṃ yātrāvyagrānnarādhipān |
puṣpaprahāsaiḥ śaradi hasaṃtīva vasuṃdharā

---

4,24.127

मैत्रेय पृथिवीगीताञ्छ्लोकांश्चात्र निबोध मे ।
यानाह धर्मध्वजिने नजकायासितो मुनिः

maitreya pṛthivīgītāñchlokāṃścātra nibodha me |
yānāha dharmadhvajine najakāyāsito muniḥ

---

4,24.128

पृथिव्युवाच कथमेष नरेद्राणां मोहो बुद्धिमतामपि ।
येन केन सधर्माणोप्यतिविश्वस्तचेतसः

pṛthivyuvāca kathameṣa naredrāṇāṃ moho buddhimatāmapi |
yena kena sadharmāṇopyativiśvastacetasaḥ

---

4,24.129

पूर्वमात्मजयं कृत्वा जेतुमिच्छन्ति मन्त्रिणः ।
ततो भृत्यांश् च पौरांश् च जिगीषन्ते तथा रिपून्

pūrvamātmajayaṃ kṛtvā jetumicchanti mantriṇaḥ |
tato bhṛtyāṃś ca paurāṃś ca jigīṣante tathā ripūn

---

4,24.130

क्रमेणानेन जेष्यामो वयं पृथ्वीं ससागराम् ।
इत्यासक्तधियो मृत्युं न पश्यन्त्यविद्वरगम्

krameṇānena jeṣyāmo vayaṃ pṛthvīṃ sasāgarām |
ityāsaktadhiyo mṛtyuṃ na paśyantyavidvaragam

---

4,24.131

समुद्रावरणं याति भूमण्डलमथो वशम् ।
कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजयेफलम्

samudrāvaraṇaṃ yāti bhūmaṇḍalamatho vaśam |
kiyadātmajayasyaitanmuktirātmajayephalam

---

4,24.132

उत्सृज्य पूर्वजा याता यां नादाय गतः पिता ।
तां मामतीव मूढत्वाज्जेतुमिच्छन्ति पार्थिवाः

utsṛjya pūrvajā yātā yāṃ nādāya gataḥ pitā |
tāṃ māmatīva mūḍhatvājjetumicchanti pārthivāḥ

---

4,24.133

मत्कृते पितृ पुत्राणां भ्रातॄणां चापि विग्रहः ।
जायतेत्यन्तमोहेन ममत्वादृतचेतसाम्

matkṛte pitṛ putrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ cāpi vigrahaḥ |
jāyatetyantamohena mamatvādṛtacetasām

---

4,24.134

पृथ्वी ममेयं सकला ममैषा मदन्वयस्यापि च शाश्वतीयम् ।
योयो मृते ऽन्यत्र बभूव राजा कुबुद्धिरा सीदिति तस्यतस्य

pṛthvī mameyaṃ sakalā mamaiṣā madanvayasyāpi ca śāśvatīyam |
yoyo mṛte 'nyatra babhūva rājā kubuddhirā sīditi tasyatasya

---

4,24.135

दृष्ट्वा ममत्वादृतचित्तमेकं विहाय मां मृत्युवशं व्रजन्तम् ।
तस्यानुयस्तस्य कथं ममत्वं हृद्यास्पदं मत्प्रभवं करोति

dṛṣṭvā mamatvādṛtacittamekaṃ vihāya māṃ mṛtyuvaśaṃ vrajantam |
tasyānuyastasya kathaṃ mamatvaṃ hṛdyāspadaṃ matprabhavaṃ karoti

---

4,24.136

पृथ्वी ममैषाऽशु परित्यजैनां वदन्ति ये दूतमुखैः स्वशत्रून् ।
नराधिपास्तेषु ममातिहासः पुनश् च मूढेषु दयाभ्युपैति

pṛthvī mamaiṣā'śu parityajaināṃ vadanti ye dūtamukhaiḥ svaśatrūn |
narādhipāsteṣu mamātihāsaḥ punaś ca mūḍheṣu dayābhyupaiti

---

4,24.137

श्रीपराशर उवाच इत्येते धरणीगीतः श्लोका मैत्रेय यैः श्रुताः ।
ममत्वं विलयं याति तपत्यर्के यथा हिमम्

śrīparāśara uvāca ityete dharaṇīgītaḥ ślokā maitreya yaiḥ śrutāḥ |
mamatvaṃ vilayaṃ yāti tapatyarke yathā himam

---

4,24.138

इत्येष कथितः सम्यङ्मनोर्वशो मया तव ।
यत्र स्थितिप्रवृत्तस्य विष्णोरंशांशका नृपाः

ityeṣa kathitaḥ samyaṅmanorvaśo mayā tava |
yatra sthitipravṛttasya viṣṇoraṃśāṃśakā nṛpāḥ

---

4,24.139

शृणोति य इमं भक्त्या मनोर्वशमनुक्रमात् ।
तस्य पापमशेषं वै प्रणश्यत्यमलात्मनः

śṛṇoti ya imaṃ bhaktyā manorvaśamanukramāt |
tasya pāpamaśeṣaṃ vai praṇaśyatyamalātmanaḥ

---

4,24.140

धनधान्यर्धिमतुलां प्राप्नोत्यव्याहतेन्द्रियः ।
श्रुत्वैवमखिलं वंशं प्रशस्तं शशीसूर्ययोः

dhanadhānyardhimatulāṃ prāpnotyavyāhatendriyaḥ |
śrutvaivamakhilaṃ vaṃśaṃ praśastaṃ śaśīsūryayoḥ

---

4,24.141

इक्ष्वाकुजह्नुमान्धातृसगराविक्षितान्रघून् ।
ययातिनहुषाद्यांश् च ज्ञात्वा निष्ठामुपागतान्

ikṣvākujahnumāndhātṛsagarāvikṣitānraghūn |
yayātinahuṣādyāṃś ca jñātvā niṣṭhāmupāgatān

---

4,24.142

महाबलान्महावीर्याननन्तधनसंचयान् ।
कृतान्कालेन बलिना कथाशेषान्नराधिपान्

mahābalānmahāvīryānanantadhanasaṃcayān |
kṛtānkālena balinā kathāśeṣānnarādhipān

---

4,24.143

श्रुत्वा न पुत्रदारादौ गृहक्षेत्रादिके तथा ।
द्रव्यादौ वा कृतप्रज्ञो ममत्वं कुरुते नरः

śrutvā na putradārādau gṛhakṣetrādike tathā |
dravyādau vā kṛtaprajño mamatvaṃ kurute naraḥ

---

4,24.144

तप्तं तपो यैः पुरुषप्रवीरैर् उद्वाहुभिर् वर्षगणाननेकान् ।
इष्ट्वा सुयज्ञैर् बलिनोतिवीर्याः कृतानुकालेन कथावशेषाः

taptaṃ tapo yaiḥ puruṣapravīrair udvāhubhir varṣagaṇānanekān |
iṣṭvā suyajñair balinotivīryāḥ kṛtānukālena kathāvaśeṣāḥ

---

4,24.145

पृथुःसमस्तान्विचचार लोकानव्याहतो योविजितारिचक्रः ।
स कालवाताभिहतः प्रणष्टः क्षिप्तं यथा शाल्मलितूलमग्नौ

pṛthuḥsamastānvicacāra lokānavyāhato yovijitāricakraḥ |
sa kālavātābhihataḥ praṇaṣṭaḥ kṣiptaṃ yathā śālmalitūlamagnau

---

4,24.146

यः कार्तवीर्यो बुभुजे समस्तान्द्वीपान्समाक्रम्यहतारिचक्रः ।
कथाप्रसंगेष्वभिधीयमानःस एव संकल्पविकल्पहेतुः

yaḥ kārtavīryo bubhuje samastāndvīpānsamākramyahatāricakraḥ |
kathāprasaṃgeṣvabhidhīyamānaḥsa eva saṃkalpavikalpahetuḥ

---

4,24.147

दशाननाविक्षतराघवाणामैश्वर्यमुद्भासितदिङ्मुखानाम् ।
भस्मापि शिष्टं न कथं क्षणेन भ्रूभङ्गपातेन धिगन्तकस्य

daśānanāvikṣatarāghavāṇāmaiśvaryamudbhāsitadiṅmukhānām |
bhasmāpi śiṣṭaṃ na kathaṃ kṣaṇena bhrūbhaṅgapātena dhigantakasya

---

4,24.148

कथाशरीरत्वमवाप यद्वै मान्धातृनामा भुवि चक्रवर्ती ।
श्रुत्वापि तत्कोहि करोति साधुर्ममत्वमान्मन्यपि मन्दचेताः

kathāśarīratvamavāpa yadvai māndhātṛnāmā bhuvi cakravartī |
śrutvāpi tatkohi karoti sādhurmamatvamānmanyapi mandacetāḥ

---

4,24.149

भगीरथाद्याःसगरं ककुत्स्थो दशननो राघवलक्ष्मणौ च ।
युधिष्ठिराद्याश् च बभूवुरेते सत्यं न मिथ्या क्व नु ते न विद्मः

bhagīrathādyāḥsagaraṃ kakutstho daśanano rāghavalakṣmaṇau ca |
yudhiṣṭhirādyāś ca babhūvurete satyaṃ na mithyā kva nu te na vidmaḥ

---

4,24.150

ये सांप्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीयाः ।
एते तथान्ये च तथाभिधेयाः सर्वे भविष्यन्ति यथैव पूर्वे

ye sāṃprataṃ ye ca nṛpā bhaviṣyāḥ proktā mayā vipravarogravīyāḥ |
ete tathānye ca tathābhidheyāḥ sarve bhaviṣyanti yathaiva pūrve

---

4,24.151

एत द्विदित्वा न नरेण कार्यं ममत्वमात्मन्यपि पण्डितेन ।
तिष्ठन्तु तावत्तनयात्मजायाः क्षेत्रादयो ये च शरीरिणो ऽन्ये

eta dviditvā na nareṇa kāryaṃ mamatvamātmanyapi paṇḍitena |
tiṣṭhantu tāvattanayātmajāyāḥ kṣetrādayo ye ca śarīriṇo 'nye

5,1.2

इति श्रीविष्णुमाहपुराणे चतुर्थांशे चतुर्विंशोध्यायः (24) श्रीविष्णुमाहपुराणे चतुथासः समाप्तः इति श्रीविष्णुमहापुराणे विष्णुचित्त्यात्मप्रकाशाख्य श्रीधरीयव्याख्याद्वयोपेते चतुर्थोशः समाप्तः ।
अत श्रीविष्णुमहापुराणे विष्णुचित्त्यात्मप्रकाशाख्य श्रीधरीयव्याख्याद्वयोपेते पञ्चमाशः प्रारभ्यते श्रीमते रामानुजाय नमः मैत्रेय उवाच नृपाणां कथितःसर्वो भवता वंशविस्तरः ।
वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम् ।
अंशावतारो ब्रह्मर्षे यो ऽयं यदुकुलोद्भवः ।
विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

iti śrīviṣṇumāhapurāṇe caturthāṃśe caturviṃśodhyāyaḥ (24) śrīviṣṇumāhapurāṇe catuthāsaḥ samāptaḥ iti śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇucittyātmaprakāśākhya śrīdharīyavyākhyādvayopete caturthośaḥ samāptaḥ |
ata śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇucittyātmaprakāśākhya śrīdharīyavyākhyādvayopete pañcamāśaḥ prārabhyate śrīmate rāmānujāya namaḥ maitreya uvāca nṛpāṇāṃ kathitaḥsarvo bhavatā vaṃśavistaraḥ |
vaṃśānucaritaṃ caiva yathāvadanuvarṇitam |
aṃśāvatāro brahmarṣe yo 'yaṃ yadukulodbhavaḥ |
viṣṇostaṃ vistareṇāhaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

---

5,1.3

चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः ।
अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद

cakāra yāni karmāṇi bhagavān puruṣottamaḥ |
aṃśāṃśenāvatīryorvyāṃ tatra tāni mune vada

---

5,1.4

श्रीपारशर उवाच मैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टो ऽहमिह त्वया ।
विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम्

śrīpāraśara uvāca maitreya śrūyatāmetadyatpṛṣṭo 'hamiha tvayā |
viṣṇoraṃśāṃśasaṃbhūticaritaṃ jagato hitam

---

5,1.5

देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने ।
उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम्

devakasya sutāṃ pūrvaṃ vasudevo mahāmune |
upayeme mahābhāgāṃ devakīṃ devatopamām

---

5,1.6

कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः ।
वसुदेवस्य देवक्या संयोगे भोजनन्दनः

kaṃsastayorvararathaṃ codayāmāsa sārathiḥ |
vasudevasya devakyā saṃyoge bhojanandanaḥ

---

5,1.7

आथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम् ।
मेघगंभीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत्

āthāntarikṣe vāguccaiḥ kaṃsamābhāṣya sādaram |
meghagaṃbhīranirghoṣaṃ samābhāṣyedamabravīt

---

5,1.8

यामेतां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् ।
अस्यास् तवाष्टमो गर्भः प्राणान् अपहरिष्यति

yāmetāṃ vahase mūḍha saha bhartrā rathe sthitām |
asyās tavāṣṭamo garbhaḥ prāṇān apahariṣyati

---

5,1.9

श्रीपराशर उवाच इत्याकर्ण्यं समुत्पाट्य खड्गं कंसो महाबलः ।
देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवो ऽब्रवीदिदम्

śrīparāśara uvāca ityākarṇyaṃ samutpāṭya khaḍgaṃ kaṃso mahābalaḥ |
devakīṃ hantumārabdho vasudevo 'bravīdidam

---

5,1.10

न हन्तव्या महाभाग देवकी भवतानघ ।
समर्पयिष्ये सकलान्गर्भानस्योदरोद्भवान्

na hantavyā mahābhāga devakī bhavatānagha |
samarpayiṣye sakalāngarbhānasyodarodbhavān

---

5,1.11

श्रीपराशर उवाच तथेत्याह ततः कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम ।
न घातयामास च तां देवकींसत्यगौरवात्

śrīparāśara uvāca tathetyāha tataḥ kaṃso vasudevaṃ dvijottama |
na ghātayāmāsa ca tāṃ devakīṃsatyagauravāt

---

5,1.12

एतस्मिन्नेवकाले तु भूरिभारावपीडिता ।
जगाम धरणी मेरौ समाजं त्रिदिवौकसाम्

etasminnevakāle tu bhūribhārāvapīḍitā |
jagāma dharaṇī merau samājaṃ tridivaukasām

---

5,1.13

स ब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनि ।
कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी

sa brahmakānsurānsarvānpraṇipatyātha medini |
kathayāmāsa tatsarvaṃ khedātkaruṇabhāṣiṇī

---

5,1.14

भूमिरुवाच अग्निःसुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः ।
ममाप्यखिललो कानां कुरुर्नारायणो गरुः

bhūmiruvāca agniḥsuvarṇasya gururgavāṃ sūryaḥ paro guruḥ |
mamāpyakhilalo kānāṃ kururnārāyaṇo garuḥ

---

5,1.15

प्रजापतिपतिर्ब्रह्म पूर्वेषामपि पूर्वजः ।
कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान्

prajāpatipatirbrahma pūrveṣāmapi pūrvajaḥ |
kalākāṣṭhānimeṣātmā kālaścāvyaktamūrtimān

---

5,1.16

तदंशभूतःसर्वैषां समूहो वःसुरोत्तमाः

tadaṃśabhūtaḥsarvaiṣāṃ samūho vaḥsurottamāḥ

---

5,1.17

आदित्या सरुतःसाध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः ।
पितरो ये च लोकानां स्रष्टारो ऽत्रिपुरोगमाः

ādityā sarutaḥsādhyā rudrā vasvaśvivahnayaḥ |
pitaro ye ca lokānāṃ sraṣṭāro 'tripurogamāḥ

---

5,1.18

एते तस्याप्रमेयस्य विष्णो रूपं महात्मनः

ete tasyāprameyasya viṣṇo rūpaṃ mahātmanaḥ

---

5,1.19

यक्षराक्षसदैतेयपिशाचोरगदानवाः ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैवरूपं विष्णोर्महात्मनः

yakṣarākṣasadaiteyapiśācoragadānavāḥ |
gandharvāpsarasaścaivarūpaṃ viṣṇormahātmanaḥ

---

5,1.20

ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः ।
अहं च विषयाश्चैव सर्व विष्णुमयं जगत्

graharkṣatārakācitragaganāgnijalānilāḥ |
ahaṃ ca viṣayāścaiva sarva viṣṇumayaṃ jagat

---

5,1.21

तथा चानेकरूपस्य यस्य रूपाण्य हर्निशम् ।
बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे

tathā cānekarūpasya yasya rūpāṇya harniśam |
bādhyabādhakatāṃ yānti kallolā iva sāgare

---

5,1.22

तत्सांप्रतममी दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः ।
मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः

tatsāṃpratamamī daityāḥ kālanemipurogamāḥ |
martyalokaṃ samākramya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ

---

5,1.23

कालनेमिर्हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना ।
उग्रसेनसुतः कंसःसंभूतःस महासुरः

kālanemirhato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
ugrasenasutaḥ kaṃsaḥsaṃbhūtaḥsa mahāsuraḥ

---

5,1.24

आरिष्टो धेनुकः केशी प्रलंबो नरकस् तथा ।
सुंदो ऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेःसुतः

āriṣṭo dhenukaḥ keśī pralaṃbo narakas tathā |
suṃdo 'surastathātyugro bāṇaścāpi baleḥsutaḥ

---

5,1.25

तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये ।
समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे

tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye |
samutpannā durātmānastānna saṃkhyātumutsahe

---

5,1.26

अक्षोहिण्योत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराःसुराः ।
महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि

akṣohiṇyotra bahulā divyamūrtidharāḥsurāḥ |
mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendraṇāṃ mamopari

---

5,1.27

तद्भूरिभार पीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः ।
बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः

tadbhūribhāra pīḍārtā na śaknomyamareśvarāḥ |
bibhartumātmānamahamiti vijñāpayāmi vaḥ

---

5,1.28

क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम् ।
यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला

kriyatāṃ tanmahābhāgā mama bhārāvatāraṇam |
yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyamativihvalā

---

5,1.29

इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषैस् त्रिदशेश्वरैः ।
भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः

ityākarṇya dharāvākyamaśeṣais tridaśeśvaraiḥ |
bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha pracoditaḥ

---

5,1.30

ब्रह्मोवाच यथाह वसुधा सर्वं सत्यमेव दिवौकसः ।
अहं भवो भवन्तश् च सर्वे नारायणात्मकाः

brahmovāca yathāha vasudhā sarvaṃ satyameva divaukasaḥ |
ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarve nārāyaṇātmakāḥ

---

5,1.31

विभूतयश् च यास्तस्य तासामेव परस्परम् ।
आधिक्यन्यू6नताबाध्यबाधकत्वेन वर्तते

vibhūtayaś ca yāstasya tāsāmeva parasparam |
ādhikyanyū6natābādhyabādhakatvena vartate

---

5,1.32

तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम् ।
तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै

tadāgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhestaṭamuttamam |
tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai

---

5,1.33

सर्वथैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः ।
सत्त्वांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम्

sarvathaiva jagatyarthe sa sarvātmā jaganmayaḥ |
sattvāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim

---

5,1.34

श्रीपराशर उवाच इत्युक्त्वा प्रययो तत्र सह देवैः पितामहः ।
समाहितमनाश्चैवं तुष्टाव गरुडध्वजम्

śrīparāśara uvāca ityuktvā prayayo tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ |
samāhitamanāścaivaṃ tuṣṭāva garuḍadhvajam

---

5,1.35

ब्रह्मोवाच द्वे विद्ये त्वमनाम्नायपरा चैवापरा तथा ।
त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो

brahmovāca dve vidye tvamanāmnāyaparā caivāparā tathā |
ta eva bhavato rūpe mūrtāmūrtātmike prabho

---

5,1.36

द्वे ब्रह्मणी त्वणीयोतिस्थूलात्मन्सर्व सर्ववित् ।
शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत्

dve brahmaṇī tvaṇīyotisthūlātmansarva sarvavit |
śabdabrahmaparaṃ caiva brahma brahmamayasya yat

---

5,1.37

ऋग्वेदस्त्वं यजुर्वेदःसामवेदस्त्वथर्वणः ।
शिक्षाकल्पो निरुक्तं च च्छन्दो ज्योतिषमेव च

ṛgvedastvaṃ yajurvedaḥsāmavedastvatharvaṇaḥ |
śikṣākalpo niruktaṃ ca cchando jyotiṣameva ca

---

5,1.38

इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो ।
मीमांसा न्यायशास्त्रं च धर्मशास्त्राण्यधोक्षज

itihāsapurāṇe ca tathā vyākaraṇaṃ prabho |
mīmāṃsā nyāyaśāstraṃ ca dharmaśāstrāṇyadhokṣaja

---

5,1.39

आत्माऽत्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद्वच ।
तदप्याद्यपते नान्यदध्यात्मात्मस्वरूपवत्

ātmā'tmadehaguṇavadvicārācāri yadvaca |
tadapyādyapate nānyadadhyātmātmasvarūpavat

---

5,1.40

त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्मवत् ।
अपाणिपादरूपं च शुद्धं नित्यं परात्परम्

tvamavyaktamanirdeśyamacintyānāmavarmavat |
apāṇipādarūpaṃ ca śuddhaṃ nityaṃ parātparam

---

5,1.41

शृणोष्यकर्णः परिपश्यसि त्वमचक्षुरूपो बहुरूपरूपः ।
अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं च सर्ववेद्यः

śṛṇoṣyakarṇaḥ paripaśyasi tvamacakṣurūpo bahurūparūpaḥ |
apādahasto javano grahītā tvaṃ vetsi sarvaṃ ca sarvavedyaḥ

---

5,1.42

अणोरणीयां समसत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ज्ञाननिवृत्तिरग्र्या ।
धीरस्य धीरस्य बिभर्ति नान्यद्वरेण्यरूपात्परतः परात्मन्

aṇoraṇīyāṃ samasatsvarūpaṃ tvāṃ paśyato jñānanivṛttiragryā |
dhīrasya dhīrasya bibharti nānyadvareṇyarūpātparataḥ parātman

---

5,1.43

त्वं विश्वनाभिर् भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि ।
यद्भूतभव्यं यदणोरणीयः पुमांस् त्वम् एकः प्रकृतेः परस्तात्

tvaṃ viśvanābhir bhuvanasya goptā sarvāṇi bhūtāni tavāntarāṇi |
yadbhūtabhavyaṃ yadaṇoraṇīyaḥ pumāṃs tvam ekaḥ prakṛteḥ parastāt

---

5,1.44

एकश्चतुर्धा भगवान्हुताशो वर्चोविभूतं जगतो ददासि ।
त्वं विश्वतश्चक्षुरनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधासि धातः

ekaścaturdhā bhagavānhutāśo varcovibhūtaṃ jagato dadāsi |
tvaṃ viśvataścakṣuranantamūrte tredhā padaṃ tvaṃ nidadhāsi dhātaḥ

---

5,1.45

यथाग्निरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैर् अविकाररूपः ।
तथा भवान्सर्वगतैकरूपी रूपाण्यशेषाण्यनुपुष्यतीश

yathāgnireko bahudhā samidhyate vikārabhedair avikārarūpaḥ |
tathā bhavānsarvagataikarūpī rūpāṇyaśeṣāṇyanupuṣyatīśa

---

5,1.46

एकं तवाग्र्यं परमं पदं यत्पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् ।
त्वत्तो नान्यत्किञ्चिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन्

ekaṃ tavāgryaṃ paramaṃ padaṃ yatpaśyanti tvāṃ sūrayo jñānadṛśyam |
tvatto nānyatkiñcidasti svarūpaṃ yadvā bhūtaṃ yacca bhavyaṃ parātman

---

5,1.47

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् ।
सर्वज्ञःसर्वनित्सर्वशक्तिज्ञानबलर्धिमान्

vyaktāvyaktasvarūpastvaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpavān |
sarvajñaḥsarvanitsarvaśaktijñānabalardhimān

---

5,1.48

अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश् च स्वाधीनो नादिमान्वशी ।
क्लमतन्द्री भयक्रोधकामादिभिर् असंयुतः

anyūnaścāpyavṛddhiś ca svādhīno nādimānvaśī |
klamatandrī bhayakrodhakāmādibhir asaṃyutaḥ

---

5,1.49

निरवद्यः परः प्राप्तेर्निरधिष्ठो ऽक्षरः क्रमः ।
सर्वेश्वरः पराधारो धाम्नां धामात्मको ऽक्षयः

niravadyaḥ paraḥ prāpterniradhiṣṭho 'kṣaraḥ kramaḥ |
sarveśvaraḥ parādhāro dhāmnāṃ dhāmātmako 'kṣayaḥ

---

5,1.50

सकलावरणानीतनिरालंबनभावन ।
महाविभूतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम

sakalāvaraṇānītanirālaṃbanabhāvana |
mahāvibhūtisaṃsthāna namaste puruṣottama

---

5,1.51

नाकारणात्कारणाद्वा कारणाकारणान्न च ।
शरीरग्रहणं वापि धर्मत्राणाय केवलम्

nākāraṇātkāraṇādvā kāraṇākāraṇānna ca |
śarīragrahaṇaṃ vāpi dharmatrāṇāya kevalam

---

5,1.52

श्रीपराशर उवाच इत्येवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवानजः ।
ब्रह्माणमाह प्रीतेन विश्वरूपं प्रकाशयन्

śrīparāśara uvāca ityevaṃ saṃstavaṃ śrutvā manasā bhagavānajaḥ |
brahmāṇamāha prītena viśvarūpaṃ prakāśayan

---

5,1.53

श्रीभगवानुवाच भोभो ब्रह्मंस्त्वया मत्तःसह देवैर् यदिष्यते ।
तदुच्यतामशेषं च सिद्धमेवावधार्यताम्

śrībhagavānuvāca bhobho brahmaṃstvayā mattaḥsaha devair yadiṣyate |
taducyatāmaśeṣaṃ ca siddhamevāvadhāryatām

---

5,1.54

श्रीपराशर उवाच ततो ब्रह्मा हरेर्दिव्य विश्विरूपमवेक्ष्य तत् ।
तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु

śrīparāśara uvāca tato brahmā harerdivya viśvirūpamavekṣya tat |
tuṣṭāva bhūyo deveṣu sādhvasāvanatātmasu

---

5,1.55

ब्रह्मोवाच नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वःसहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद ।
नमोनमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाशसंस्थानकराप्रमेय

brahmovāca namo namastestu sahasrakṛtvaḥsahasrabāho bahuvaktrapāda |
namonamaste jagataḥ pravṛttivināśasaṃsthānakarāprameya

---

5,1.56

सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाम गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् ।
प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधानमूलात्परात्मन्भगवन्प्रसीद

sūkṣmātisūkṣmātibṛhatpramāma garīyasāmapyatigauravātman |
pradhānabuddhīndriyavatpradhānamūlātparātmanbhagavanprasīda

---

5,1.57

एषा मही देव महीप्रसूतैर् महासुरैः पीडितशैलबन्धा ।
परायणं त्वां जगतामुपैति भारावतारार्थमपारसार

eṣā mahī deva mahīprasūtair mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā |
parāyaṇaṃ tvāṃ jagatāmupaiti bhārāvatārārthamapārasāra

---

5,1.58

एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्त्रौ वरुणस्तथैव ।
इमे च रुद्रा वसवःससूर्याःसमीरणाग्निप्रसुखास्तथान्ये

ete vayaṃ vṛtraripustathāyaṃ nāsatyadastrau varuṇastathaiva |
ime ca rudrā vasavaḥsasūryāḥsamīraṇāgniprasukhāstathānye

---

5,1.59

सुराःसमस्ताःसुरनाथकार्यमेभिर् मया यच्च तदीश सर्वाम् ।
आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस्तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः

surāḥsamastāḥsuranāthakāryamebhir mayā yacca tadīśa sarvām |
ājñāpayājñāṃ paripālayantastavaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ

---

5,1.60

श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः ।
उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने

śrīparāśara uvāca evaṃ saṃstūyamānastu bhagavānparameśvaraḥ |
ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau mahāmune

---

5,1.61

उवाच च सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातले ।
अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः

uvāca ca surānetau matkeśau vasudhātale |
avatīrya bhuvo bhārakleśahāniṃ kariṣyataḥ

---

5,1.62

सुराश् च सकलाःस्वांशैर् अवतीर्य महीतले ।
कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर् महासुरैः

surāś ca sakalāḥsvāṃśair avatīrya mahītale |
kurvantu yuddhamunmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ

---

5,1.63

ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरमीतले ।
प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृपातविचूर्णिताः

tataḥ kṣayamaśeṣāste daiteyā dharamītale |
prayāsyanti na saṃdeho maddṛpātavicūrṇitāḥ

---

5,1.64

वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा ।
तत्रायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः

vasudevasya yā patnī devakī devatopamā |
tatrāyamaṣṭamo garbho matkeśo bhavitā surāḥ

---

5,1.65

अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि ।
कालनेमीं समुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः

avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi |
kālanemīṃ samudbhūtamityuktvāntardadhe hariḥ

---

5,1.66

अदृश्याय ततस्तस्मै प्रणिपत्य महामुने ।
मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश् च भूतले

adṛśyāya tatastasmai praṇipatya mahāmune |
merupṛṣṭhaṃ surā jagmuravateruś ca bhūtale

---

5,1.67

कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीधरः ।
भविष्यतीत्याच चक्षे भगवान्नारदो मुनिः

kaṃsāya cāṣṭamo garbho devakyā dharaṇīdharaḥ |
bhaviṣyatītyāca cakṣe bhagavānnārado muniḥ

---

5,1.68

कंसो ऽपि तदुपश्रुत्य नारदात्कुपितस्ततः ।
देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत्

kaṃso 'pi tadupaśrutya nāradātkupitastataḥ |
devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāvadhārayat

---

5,1.69

वसुदेवेन कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा ।
तथैव वसुदेवो ऽपि पुत्रम् अर्पितवान् द्विज

vasudevena kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā |
tathaiva vasudevo 'pi putram arpitavān dvija

---

5,1.70

हिरण्यकशिपोः पुत्राःषड्गर्भा इति विश्रुताः ।
विष्णुप्रयुक्ता स्तान्निद्राक्रमाद्गर्भानयोजयत्

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ |
viṣṇuprayuktā stānnidrākramādgarbhānayojayat

---

5,1.71

योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया ।
अविद्यया जगत्सर्वं तामाह भगवान्हरिः

yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā |
avidyayā jagatsarvaṃ tāmāha bhagavānhariḥ

---

5,1.72

श्रीभगवानुवाच निद्रे गच्छ ममादेशात्पातालातलसंश्रयान् ।
एकैकत्वेन षड्गर्भान्देवकीजठरं नय

śrībhagavānuvāca nidre gaccha mamādeśātpātālātalasaṃśrayān |
ekaikatvena ṣaḍgarbhāndevakījaṭharaṃ naya

---

5,1.73

हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योंशस्ततो मम ।
अंशांशोनादरे तस्याःसप्तमः संभविष्यति

hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyoṃśastato mama |
aṃśāṃśonādare tasyāḥsaptamaḥ saṃbhaviṣyati

---

5,1.74

गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता ।
तस्याःस संभूतिसमं देवि नेयस्त्वयोदरम्

gokule vasudevasya bhāryānyā rohiṇī sthitā |
tasyāḥsa saṃbhūtisamaṃ devi neyastvayodaram

---

5,1.75

सप्तमो भोजरा जस्य भयाद्रोधोपरोधतः ।
देवक्याः पितितो गर्भ इति लोको वदिष्यति

saptamo bhojarā jasya bhayādrodhoparodhataḥ |
devakyāḥ pitito garbha iti loko vadiṣyati

---

5,1.76

गर्भसंकर्षणात्सो ऽथ लोके संकर्षणेति वै ।
संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः

garbhasaṃkarṣaṇātso 'tha loke saṃkarṣaṇeti vai |
saṃjñāmavāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ

---

5,1.77

ततो ऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे ।
भर्गं त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलंबितम्

tato 'haṃ saṃbhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe |
bhargaṃ tvayā yaśodāyā gantavyamavilaṃbitam

---

5,1.78

प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि ।
उत्पत्स्यामि नवम्यां तु प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि

prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyāmahaṃ niśi |
utpatsyāmi navamyāṃ tu prasūtiṃ tvamavāpsyasi

---

5,1.79

यशोदाशयने मां तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते ।
मच्छक्तिप्रोरितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति

yaśodāśayane māṃ tu devakyāstvāmanindite |
macchaktiproritamatirvasudevo nayiṣyati

---

5,1.80

कंसश् च त्वामुपादाय देवि शैलशिलातले ।
प्रक्षेप्स्यत्यन्तारिक्षे च संस्थानं त्वमवाप्स्यसि

kaṃsaś ca tvāmupādāya devi śailaśilātale |
prakṣepsyatyantārikṣe ca saṃsthānaṃ tvamavāpsyasi

---

5,1.81

ततस्त्वां शतदृक्छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् ।
प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति

tatastvāṃ śatadṛkchakraḥ praṇamya mama gauravāt |
praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati

---

5,1.82

त्वं च शुंभनिशुंभादीन्हत्वा दैत्यान्सहस्रशः ।
स्थानैर् अनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि

tvaṃ ca śuṃbhaniśuṃbhādīnhatvā daityānsahasraśaḥ |
sthānair anekaiḥ pṛthivīmaśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi

---

5,1.83

त्वं भूतिः सन्नतिः क्षान्तिः कान्तिर्द्यौः पृथिवी धृतिः ।
लज्जापुष्टी रुषा या तु काचिदन्या त्वमेव सा

tvaṃ bhūtiḥ sannatiḥ kṣāntiḥ kāntirdyauḥ pṛthivī dhṛtiḥ |
lajjāpuṣṭī ruṣā yā tu kācidanyā tvameva sā

---

5,1.84

ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भांबिकेति च ।
भद्रेति भद्रकालीति क्षेमदा भग्यदेति च

ye tvāmāryeti durgeti vedagarbhāṃbiketi ca |
bhadreti bhadrakālīti kṣemadā bhagyadeti ca

---

5,1.85

प्रातश्चैवापराह्ने च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः ।
तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद्भविष्यति

prātaścaivāparāhne ca stoṣyantyānamramūrtayaḥ |
teṣāṃ hi prārthitaṃ sarvaṃ matprasādādbhaviṣyati

---

5,1.86

सुरामांसोपहरैश् च भक्ष्यभोज्यैश् च पूजिता ।
नॄणामशेषसामांस्त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि

surāmāṃsopaharaiś ca bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā |
nṝṇāmaśeṣasāmāṃstvaṃ prasannā saṃpradāsyasi

5,2.1

ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादादसंशयम् ।
असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम् ।
इति विष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे प्रथमो ऽध्यायः (1) श्रीपराशर उवाच यथोक्तं सा जगद्धात्रा देवदेवेन वै तथा ।
षड्गर्भगर्बविन्यासं चक्रे चान्यस्य कर्षणम्

te sarve sarvadā bhadre matprasādādasaṃśayam |
asaṃdigdhā bhaviṣyanti gaccha devi yathoditam |
iti viṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe prathamo 'dhyāyaḥ (1) śrīparāśara uvāca yathoktaṃ sā jagaddhātrā devadevena vai tathā |
ṣaḍgarbhagarbavinyāsaṃ cakre cānyasya karṣaṇam

---

5,2.2

सप्तमे रोहिणीं गर्भे प्राप्ते गर्भं ततो हरिः ।
लोकत्र योपकाराय देवक्याः प्रविवेश ह

saptame rohiṇīṃ garbhe prāpte garbhaṃ tato hariḥ |
lokatra yopakārāya devakyāḥ praviveśa ha

---

5,2.3

योगनिद्रा यशोदायास्तस्मिन्नेव तथा दिने ।
संभूता जठरे तद्वद्यथोक्तं परमेष्ठिना

yoganidrā yaśodāyāstasminneva tathā dine |
saṃbhūtā jaṭhare tadvadyathoktaṃ parameṣṭhinā

---

5,2.4

ततो ग्रहगणःसम्यक्प्रचचार दिवि द्विज ।
विष्णोरंशे भुवं याते ऋतवश्चाबभुः शुभाः

tato grahagaṇaḥsamyakpracacāra divi dvija |
viṣṇoraṃśe bhuvaṃ yāte ṛtavaścābabhuḥ śubhāḥ

---

5,2.5

न सेहे देवकीं द्रष्टं कश्तिदप्यतितेजसा ।
जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभमाययुः

na sehe devakīṃ draṣṭaṃ kaśtidapyatitejasā |
jājvalyamānāṃ tāṃ dṛṣṭvā manāṃsi kṣobhamāyayuḥ

---

5,2.6

अदृष्टाः पुरुषैः स्त्रीभिर् देवकीं देवतागणाः ।
बिभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टुवुस्तामहर्निशम्

adṛṣṭāḥ puruṣaiḥ strībhir devakīṃ devatāgaṇāḥ |
bibhrāṇāṃ vapuṣā viṣṇuṃ tuṣṭuvustāmaharniśam

---

5,2.7

देवता ऊचुः प्रकृतिस्त्वं परा सूक्ष्मा ब्रह्मगर्भाभवत्पुरा ।
ततो वाणी जगद्धातुर्वेदगर्भासि शोभने

devatā ūcuḥ prakṛtistvaṃ parā sūkṣmā brahmagarbhābhavatpurā |
tato vāṇī jagaddhāturvedagarbhāsi śobhane

---

5,2.8

सृज्यस्वरूपगर्भासि सृष्टिभूता सनातने ।
बीजभूता तु सर्वस्य यज्ञभूता भवस्त्रयी

sṛjyasvarūpagarbhāsi sṛṣṭibhūtā sanātane |
bījabhūtā tu sarvasya yajñabhūtā bhavastrayī

---

5,2.9

फलगर्भा त्वमेवेज्या वह्निगर्भा तथारणिः ।
अदितिर्देवगर्भा त्वं दैत्यगर्भा तथा दितिः

phalagarbhā tvamevejyā vahnigarbhā tathāraṇiḥ |
aditirdevagarbhā tvaṃ daityagarbhā tathā ditiḥ

---

5,2.10

ज्योत्स्ना वासरगर्भा त्वं ज्ञानगर्भासि सन्नतिः ।
नयगर्भा परा नीतिर्लज्जा त्वं प्रश्रयोद्वहा

jyotsnā vāsaragarbhā tvaṃ jñānagarbhāsi sannatiḥ |
nayagarbhā parā nītirlajjā tvaṃ praśrayodvahā

---

5,2.11

कामगर्भा तथेच्छा त्वं तुष्टिः संतोषगर्भिणी ।
मेधा च बोधगर्भसि धैर्यगर्भोद्वहा धृतिः

kāmagarbhā tathecchā tvaṃ tuṣṭiḥ saṃtoṣagarbhiṇī |
medhā ca bodhagarbhasi dhairyagarbhodvahā dhṛtiḥ

---

5,2.12

ग्रहर्क्षतारकागर्भा द्यौरस्याखिलहैतुकी ।
एता विभूतयो देवि तथान्याश् च सहस्रशः

graharkṣatārakāgarbhā dyaurasyākhilahaitukī |
etā vibhūtayo devi tathānyāś ca sahasraśaḥ

---

5,2.13

तथा संख्या जगद्धात्री सांप्रतं जठरे तव ।
समुद्राद्रिनदीद्वीपवनपत्तनभूषणा ।
ग्रामखर्वटखेटाढ्या समस्ता पृतिवी शुभे

tathā saṃkhyā jagaddhātrī sāṃprataṃ jaṭhare tava |
samudrādrinadīdvīpavanapattanabhūṣaṇā |
grāmakharvaṭakheṭāḍhyā samastā pṛtivī śubhe

---

5,2.14

समस्तवह्नयोंऽभांसि सकलाश् च समीरणाः ।
महोरगास् तथा यक्षा राक्षसाः प्रेतगुद्यकाः

samastavahnayoṃ'bhāṃsi sakalāś ca samīraṇāḥ |
mahoragās tathā yakṣā rākṣasāḥ pretagudyakāḥ

---

5,2.15

ग्रहर्क्षतारकाचित्रविमानशतसंकुतम् ।
अवकाशमशेषस्य यद्ददाति नभस्थलम्

graharkṣatārakācitravimānaśatasaṃkutam |
avakāśamaśeṣasya yaddadāti nabhasthalam

---

5,2.16

भूलोकश् च भुवर्लोकःस्वर्लोको ऽथ महर्जनः ।
तपश् च ब्रह्मलोकश् च ब्रह्माण्डमखिलं शुभे

bhūlokaś ca bhuvarlokaḥsvarloko 'tha maharjanaḥ |
tapaś ca brahmalokaś ca brahmāṇḍamakhilaṃ śubhe

---

5,2.17

तदन्तरे स्थिता देवा दैत्यगन्धर्वचारणाः ।
महोरगास् तथा यक्षा राक्षसाः प्रेतगुह्यकाः

tadantare sthitā devā daityagandharvacāraṇāḥ |
mahoragās tathā yakṣā rākṣasāḥ pretaguhyakāḥ

---

5,2.18

मनुष्याः पशवश्चान्ये ये च जीवा यशस्विनि ।
तैर् अन्तस्थैर् अनन्तो ऽसौ सर्वगः सर्वभावनः

manuṣyāḥ paśavaścānye ye ca jīvā yaśasvini |
tair antasthair ananto 'sau sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ

---

5,2.19

रूपकर्मस्वरूपाणि न परिच्छेदगोचरे ।
यस्याखिलप्रमाणानि स विष्णुर् गर्भगस् तव

rūpakarmasvarūpāṇi na paricchedagocare |
yasyākhilapramāṇāni sa viṣṇur garbhagas tava

---

5,2.20

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा विद्या स्वधा त्वं ज्योतिरंबरे ।
त्वं सर्वलोकरक्षार्थमवतीर्णा महीतले

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā vidyā svadhā tvaṃ jyotiraṃbare |
tvaṃ sarvalokarakṣārthamavatīrṇā mahītale

---

5,2.21

प्रसीद देवि सर्वस्य जगतः शं शुभे कुरु ।
प्रीत्या तं धारयेशानं धृतं येनाखिलं जगत्

prasīda devi sarvasya jagataḥ śaṃ śubhe kuru |
prītyā taṃ dhārayeśānaṃ dhṛtaṃ yenākhilaṃ jagat

5,3.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे द्वितीयो ऽध्यायः (2) श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमाना सा देवैर् देवमधारयत् ।
गर्भेण पुण्डरीकाक्षं जगतस्त्राणकारणम्

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ (2) śrīparāśara uvāca evaṃ saṃstūyamānā sā devair devamadhārayat |
garbheṇa puṇḍarīkākṣaṃ jagatastrāṇakāraṇam

---

5,3.2

ततो ऽखिलजगत्पद्मबोधायाच्युतभानुना ।
देवकीपूर्वसंध्यायामाविर्भूतं महात्मना

tato 'khilajagatpadmabodhāyācyutabhānunā |
devakīpūrvasaṃdhyāyāmāvirbhūtaṃ mahātmanā

---

5,3.3

तज्जन्मदिनमत्यर्थमाह्लाद्यमलदिङ्मुखम् ।
बभूव कर्वलोकस्य कौमुदी शशिनो यथा

tajjanmadinamatyarthamāhlādyamaladiṅmukham |
babhūva karvalokasya kaumudī śaśino yathā

---

5,3.4

संतःसंतोषमधकं प्रशमं चञ्जमारुताः ।
प्रसादं निम्नगा याता जायमाने जनार्दने

saṃtaḥsaṃtoṣamadhakaṃ praśamaṃ cañjamārutāḥ |
prasādaṃ nimnagā yātā jāyamāne janārdane

---

5,3.5

सिंधवो निजशब्देन वाद्यं चक्रुर्मनोहरम् ।
जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

siṃdhavo nijaśabdena vādyaṃ cakrurmanoharam |
jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

---

5,3.6

ससृजुः पुष्पवर्षाणि देवा भुव्यन्तरिक्षगाः ।
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने

sasṛjuḥ puṣpavarṣāṇi devā bhuvyantarikṣagāḥ |
jajvaluścāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane

---

5,3.7

मदं जगुर्जुर्जलदाः पुष्पवृष्टिमुचो द्विज ।
अर्धरात्रे ऽखिलाधारे जायमाने जनार्दने

madaṃ jagurjurjaladāḥ puṣpavṛṣṭimuco dvija |
ardharātre 'khilādhāre jāyamāne janārdane

---

5,3.8

फुल्लेन्दीवरपत्राभं चतुर्बाहुमुदीक्ष्य तम् ।
श्रीवत्सवक्षसं जातं तुष्टावानकदुन्दुभिः

phullendīvarapatrābhaṃ caturbāhumudīkṣya tam |
śrīvatsavakṣasaṃ jātaṃ tuṣṭāvānakadundubhiḥ

---

5,3.9

अभिष्ट्रय च तं वाग्भिः प्रसन्नाभिर् महामतिः ।
विज्ञापयामास तदा कंसाद्भीतो द्विजोत्तम

abhiṣṭraya ca taṃ vāgbhiḥ prasannābhir mahāmatiḥ |
vijñāpayāmāsa tadā kaṃsādbhīto dvijottama

---

5,3.10

वसुदेव उवाच जातोसि देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधरम् ।
दिव्यरूपमिदं देव प्रसादेनोपसंहर

vasudeva uvāca jātosi devadeveśa śaṅkhacakragadādharam |
divyarūpamidaṃ deva prasādenopasaṃhara

---

5,3.11

अद्यैव देव कंसोयं कुरुते मम घातनम् ।
अवतीर्म इति ज्ञात्वा त्वमस्मिन्मममन्दिरे

adyaiva deva kaṃsoyaṃ kurute mama ghātanam |
avatīrma iti jñātvā tvamasminmamamandire

---

5,3.12

देवक्युवाच यो ऽनन्तरूपो ऽखिलविश्वरूपो गर्भेपि लोकान्वपुषा बिभर्ति ।
प्रसीतदामेष स देवदेवो यो माययाविष्कृतबालरूपः

devakyuvāca yo 'nantarūpo 'khilaviśvarūpo garbhepi lokānvapuṣā bibharti |
prasītadāmeṣa sa devadevo yo māyayāviṣkṛtabālarūpaḥ

---

5,3.13

उपसंहर सर्वात्मन्रूपमेतच्चतुर्भुजम् ।
जानातु मावतारं ते कंसोयं दितिजन्मजः

upasaṃhara sarvātmanrūpametaccaturbhujam |
jānātu māvatāraṃ te kaṃsoyaṃ ditijanmajaḥ

---

5,3.14

श्रीभगवानुवाच स्तुतो ऽहं य त्त्वया पूर्वं पुत्रार्थिन्या तदद्य ते ।
सफलं देवि संजातं जातो ऽहं यत्तवोदरात्

śrībhagavānuvāca stuto 'haṃ ya ttvayā pūrvaṃ putrārthinyā tadadya te |
saphalaṃ devi saṃjātaṃ jāto 'haṃ yattavodarāt

---

5,3.15

श्रीपराशर उवाच इत्युक्त्वा भगवांस्तूष्णीं बभूव मुनिसत्तम ।
वसुदेवोपि तं रात्रावादाय प्रययौ बहिः

śrīparāśara uvāca ityuktvā bhagavāṃstūṣṇīṃ babhūva munisattama |
vasudevopi taṃ rātrāvādāya prayayau bahiḥ

---

5,3.16

मोहिताश्चाभवेस्तत्र रक्षिणो योगनिद्रया ।
मथुराद्वारपालाश् च व्रजत्यानकदुन्दुभौ

mohitāścābhavestatra rakṣiṇo yoganidrayā |
mathurādvārapālāś ca vrajatyānakadundubhau

---

5,3.17

वर्षतां जलदानां च तोयमात्युल्बणं निशि ।
संवृत्यानुययौ शेषः फणैर् आनकदुन्दुभिम्

varṣatāṃ jaladānāṃ ca toyamātyulbaṇaṃ niśi |
saṃvṛtyānuyayau śeṣaḥ phaṇair ānakadundubhim

---

5,3.18

यमुनां चातिगंभीरां नानावर्तशताकुलाम् ।
वसुदेवो वहन्विष्णुं जानुमात्रवहां ययौ

yamunāṃ cātigaṃbhīrāṃ nānāvartaśatākulām |
vasudevo vahanviṣṇuṃ jānumātravahāṃ yayau

---

5,3.19

कंसस्य करदानाय तत्रैवाब्यागतास्तटे ।
नन्दादीन्गोपवुद्धांश् च यमुनाया ददर्श सः

kaṃsasya karadānāya tatraivābyāgatāstaṭe |
nandādīngopavuddhāṃś ca yamunāyā dadarśa saḥ

---

5,3.20

तस्मिन्काले यशोदापि मोहिता योगनिद्रया ।
तामेव कन्यां मैत्रेय प्रसूता मोहिते जने

tasminkāle yaśodāpi mohitā yoganidrayā |
tāmeva kanyāṃ maitreya prasūtā mohite jane

---

5,3.21

वसुदेवोपि विन्यस्य बालमादाय दारिकाम् ।
यशोदाशयनात्तूर्णमाजगामामितद्युतिः

vasudevopi vinyasya bālamādāya dārikām |
yaśodāśayanāttūrṇamājagāmāmitadyutiḥ

---

5,3.22

ददृशे च प्रबुद्धा सा यशोदा जातमात्मजम् ।
नीलोत्पलदलश्यामं ततोत्यर्थं मुदं ययौ

dadṛśe ca prabuddhā sā yaśodā jātamātmajam |
nīlotpaladalaśyāmaṃ tatotyarthaṃ mudaṃ yayau

---

5,3.23

आदाय वसुदेवो ऽपि दारिकां निजमन्दिरे ।
देवकीशयने न्यस्य यथापूर्वमतिष्ठत

ādāya vasudevo 'pi dārikāṃ nijamandire |
devakīśayane nyasya yathāpūrvamatiṣṭhata

---

5,3.24

ततो बालध्वनिं श्रुत्वा रक्षिणः सहसोत्थिताः ।
कंसायावेदयामासुर्देवकीप्रसवन्द्विज

tato bāladhvaniṃ śrutvā rakṣiṇaḥ sahasotthitāḥ |
kaṃsāyāvedayāmāsurdevakīprasavandvija

---

5,3.25

कंसस्तूर्णमुपेत्यैनां ततो जग्रह बालिकाम् ।
मुञ्चमुञ्चेति देवक्या सन्नकण्ठ्या निवारितः

kaṃsastūrṇamupetyaināṃ tato jagraha bālikām |
muñcamuñceti devakyā sannakaṇṭhyā nivāritaḥ

---

5,3.26

चिक्षेप च शिलापृष्ठे सा क्षिप्ता वियति स्थिता ।
अवाप रूपं सुमहत्सायुधाष्टमहाभुजम्

cikṣepa ca śilāpṛṣṭhe sā kṣiptā viyati sthitā |
avāpa rūpaṃ sumahatsāyudhāṣṭamahābhujam

---

5,3.27

प्रजहास तथैवोच्चैः कंसं च रुषिताब्रवीत् ।
किं मया क्षिप्तया कंस जाता यस्त्वां वधिष्यति

prajahāsa tathaivoccaiḥ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt |
kiṃ mayā kṣiptayā kaṃsa jātā yastvāṃ vadhiṣyati

---

5,3.28

सर्वस्वभूतो देवानामासीन्मृत्युः पुरा स ते ।
तदेतत्संप्रधार्याशु क्रियतां हितमात्मनः

sarvasvabhūto devānāmāsīnmṛtyuḥ purā sa te |
tadetatsaṃpradhāryāśu kriyatāṃ hitamātmanaḥ

---

5,3.29

इत्युक्त्वा प्रययौ देवी दिव्यस्रग्गन्धभूषणा ।
पश्यतो भोजराजस्य स्तुता सिद्धैर् विहायसा

ityuktvā prayayau devī divyasraggandhabhūṣaṇā |
paśyato bhojarājasya stutā siddhair vihāyasā

5,4.1

इति श्रिविष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे तृतीयो ऽध्यायः (3) श्रीपराशर उवाच कंसस्ततोद्विग्नमनाः प्राह सर्वान्महासुरान् ।
प्रलंबकेशिप्रमुखानाहूयासुरपुङ्गवान्

iti śriviṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ (3) śrīparāśara uvāca kaṃsastatodvignamanāḥ prāha sarvānmahāsurān |
pralaṃbakeśipramukhānāhūyāsurapuṅgavān

---

5,4.2

कंस उवाच हे प्रलंब महाबाहो केशिन् धेनुक पूतने ।
अरिष्टाद्यास्तथैवान्ये श्रूयतां वचनं मम

kaṃsa uvāca he pralaṃba mahābāho keśin dhenuka pūtane |
ariṣṭādyāstathaivānye śrūyatāṃ vacanaṃ mama

---

5,4.3

मां हन्तुममरैर् यत्नः कृतः किल दुरात्मभिः ।
मद्वीर्यतापितान्वीरो न त्वेतान्गणयाम्यहम्

māṃ hantumamarair yatnaḥ kṛtaḥ kila durātmabhiḥ |
madvīryatāpitānvīro na tvetāngaṇayāmyaham

---

5,4.4

किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण किं हरेणैकचारिणा ।
हरिणा वापि किं साध्यं छिद्रेष्वसुरघातिना

kimindreṇālpavīryeṇa kiṃ hareṇaikacāriṇā |
hariṇā vāpi kiṃ sādhyaṃ chidreṣvasuraghātinā

---

5,4.5

किमादित्यैः किं वसुभिर् अल्पवीर्यैः किमग्निभिः ।
किंवान्यैर् अमरैः सर्वैर् मद्बाहुबलनिर्जितैः

kimādityaiḥ kiṃ vasubhir alpavīryaiḥ kimagnibhiḥ |
kiṃvānyair amaraiḥ sarvair madbāhubalanirjitaiḥ

---

5,4.6

किं न दृष्टोमरपतिर्मया संयुगमेत्य सः ।
पृष्ठेनैव वहन्बाणानपगच्छन्नवक्षसा

kiṃ na dṛṣṭomarapatirmayā saṃyugametya saḥ |
pṛṣṭhenaiva vahanbāṇānapagacchannavakṣasā

---

5,4.7

मद्राष्ट्रे वारिता वृष्टिर्यदा शक्रेण किं तदा ।
मद्बाणभिन्नैर् जलदैर् आपो मुक्तायथेप्सिताः

madrāṣṭre vāritā vṛṣṭiryadā śakreṇa kiṃ tadā |
madbāṇabhinnair jaladair āpo muktāyathepsitāḥ

---

5,4.8

किमुर्व्यामवनीपाला मद्बाहुबलभीरवः ।
ते सर्वे सन्नतिं याता जरासंधमृते गुरम्

kimurvyāmavanīpālā madbāhubalabhīravaḥ |
te sarve sannatiṃ yātā jarāsaṃdhamṛte guram

---

5,4.9

अमरेषु ममावज्ञा जायते दैत्यपुङ्गवाः ।
हास्यं मे जायते वीरास् तेषु यत्नपरेष्वपि

amareṣu mamāvajñā jāyate daityapuṅgavāḥ |
hāsyaṃ me jāyate vīrās teṣu yatnapareṣvapi

---

5,4.10

तथापि खलु दुष्टानां तेषामप्यधिकं मया ।
अपकाराय दैत्येन्द्रा यतनीयं दुरात्मनाम्

tathāpi khalu duṣṭānāṃ teṣāmapyadhikaṃ mayā |
apakārāya daityendrā yatanīyaṃ durātmanām

---

5,4.11

तद्ये यशस्विनः केचित्पृथिव्यां ये च यज्वनः ।
कार्यो देवापकाराय तेषां सर्वात्मना वधः

tadye yaśasvinaḥ kecitpṛthivyāṃ ye ca yajvanaḥ |
kāryo devāpakārāya teṣāṃ sarvātmanā vadhaḥ

---

5,4.12

उत्पन्नश्चापि मे मृत्युर्भूतपूर्वःस वै किल ।
इत्येतद्दारिका प्राह देवकीगर्भसंभवा

utpannaścāpi me mṛtyurbhūtapūrvaḥsa vai kila |
ityetaddārikā prāha devakīgarbhasaṃbhavā

---

5,4.13

तस्माद्बालेषु च परो यत्नः कार्यो महीतले ।
यत्रोद्रिक्तं बलं बाले स हन्तव्यः प्रयत्नतः

tasmādbāleṣu ca paro yatnaḥ kāryo mahītale |
yatrodriktaṃ balaṃ bāle sa hantavyaḥ prayatnataḥ

---

5,4.14

इत्याज्ञाप्यासुरान्कसः प्रविश्याशु गृहं ततः ।
मुमोच वसुदेवं च देवकीं च निरोदतः

ityājñāpyāsurānkasaḥ praviśyāśu gṛhaṃ tataḥ |
mumoca vasudevaṃ ca devakīṃ ca nirodataḥ

---

5,4.15

कंस उवाच युवयोर्घातिता गर्भा वृथैवैते मयाधुना ।
कोप्यन्य एव नाशाय मम गर्भःसमुद्यतः

kaṃsa uvāca yuvayorghātitā garbhā vṛthaivaite mayādhunā |
kopyanya eva nāśāya mama garbhaḥsamudyataḥ

---

5,4.16

तदलं परितापेन नुनं तद्भाविनो हि ते ।
अर्भका युवयोर्देषाच्चायुषो यद्वियोजिताः

tadalaṃ paritāpena nunaṃ tadbhāvino hi te |
arbhakā yuvayordeṣāccāyuṣo yadviyojitāḥ

---

5,4.17

श्रीपराशर उवाच इत्याश्वास्य विमुक्त्वा च कंसस्तौ परिशङ्कितः ।
अन्तर्गृहं द्विजश्रेष्ठ प्रविवेश ततः स्वकम्

śrīparāśara uvāca ityāśvāsya vimuktvā ca kaṃsastau pariśaṅkitaḥ |
antargṛhaṃ dvijaśreṣṭha praviveśa tataḥ svakam

5,5.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे चतुर्थो ऽध्यायः (4) श्रीपराशर उवाच विमुक्तो वसुदेवो ऽपि नन्दस्य शकटं गतः ।
प्रहृष्टं दृष्टवान्नन्दं पुत्रो जातो ममेति वै

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe caturtho 'dhyāyaḥ (4) śrīparāśara uvāca vimukto vasudevo 'pi nandasya śakaṭaṃ gataḥ |
prahṛṣṭaṃ dṛṣṭavānnandaṃ putro jāto mameti vai

---

5,5.2

वसुदेवोपि तं प्राह दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् ।
वार्धके ऽपि समुत्पन्नस्तनयो ऽयं तवाधुना

vasudevopi taṃ prāha diṣṭyādiṣṭyeti sādaram |
vārdhake 'pi samutpannastanayo 'yaṃ tavādhunā

---

5,5.3

दत्तो हि वार्षिकःसर्वो भवद्भिर् नृपतेः करः ।
यदर्थमागतास्तस्मान्नात्र स्थेयं महाधनैः

datto hi vārṣikaḥsarvo bhavadbhir nṛpateḥ karaḥ |
yadarthamāgatāstasmānnātra stheyaṃ mahādhanaiḥ

---

5,5.4

यदर्थमागताः कार्यं तन्निष्पन्नं किमस्यते ।
भवद्भिर् गम्यतां नन्द तच्छीघ्रं निजगोकुलम्

yadarthamāgatāḥ kāryaṃ tanniṣpannaṃ kimasyate |
bhavadbhir gamyatāṃ nanda tacchīghraṃ nijagokulam

---

5,5.5

ममापि बालकस्तत्र रोहिणी प्रभवो हि यः ।
स रक्षणीयो भवता यथायं तनयो निजः

mamāpi bālakastatra rohiṇī prabhavo hi yaḥ |
sa rakṣaṇīyo bhavatā yathāyaṃ tanayo nijaḥ

---

5,5.6

इत्युक्ताः प्रययुर्गोपा नन्दगोपपुरोगमाः ।
शकटारोपितैर् भाडैः करं दत्त्वा महाबलाः

ityuktāḥ prayayurgopā nandagopapurogamāḥ |
śakaṭāropitair bhāḍaiḥ karaṃ dattvā mahābalāḥ

---

5,5.7

वसतां गोकुले तेषां पूतना बालघातिनी ।
सुप्तं कृष्णमुपादाय रात्रौ तस्मै स्तनं ददौ

vasatāṃ gokule teṣāṃ pūtanā bālaghātinī |
suptaṃ kṛṣṇamupādāya rātrau tasmai stanaṃ dadau

---

5,5.8

यस्मै यस्मै स्तनं रात्रौ पूतना संप्रयच्छति ।
तस्यतस्य क्षणेनाङ्गं बालकस्योपहन्यते

yasmai yasmai stanaṃ rātrau pūtanā saṃprayacchati |
tasyatasya kṣaṇenāṅgaṃ bālakasyopahanyate

---

5,5.9

कृष्णस्तु तत्स्तनं गाढं कराभ्यामतिपीडितम् ।
गृहीत्वा प्राणसहितं पपौक्रोधसमन्वितः

kṛṣṇastu tatstanaṃ gāḍhaṃ karābhyāmatipīḍitam |
gṛhītvā prāṇasahitaṃ papaukrodhasamanvitaḥ

---

5,5.10

सातिमुक्तमहारावा विच्छिन्नस्त्रायुबन्धना ।
पपात पूतना भूमौ म्रियमाणातिभीषणा

sātimuktamahārāvā vicchinnastrāyubandhanā |
papāta pūtanā bhūmau mriyamāṇātibhīṣaṇā

---

5,5.11

तन्नादश्रुतिसंत्रस्ताः प्रवुद्धास्ते व्रजौकसः ।
ददृशुः पूतनोत्संगे कृष्णं तां च निपातिताम्

tannādaśrutisaṃtrastāḥ pravuddhāste vrajaukasaḥ |
dadṛśuḥ pūtanotsaṃge kṛṣṇaṃ tāṃ ca nipātitām

---

5,5.12

आदाय कृष्णं संत्रस्ता यशोदापि द्विजोत्तम ।
गोपुच्छभ्रामणेनाथ बालदोषमपाकरोत्

ādāya kṛṣṇaṃ saṃtrastā yaśodāpi dvijottama |
gopucchabhrāmaṇenātha bāladoṣamapākarot

---

5,5.13

गोकरीषमुपादाय नन्दगोपोपि मस्तके ।
कृष्णस्य प्रददो रक्षां कुर्वश्चैतदुदीरयन्

gokarīṣamupādāya nandagopopi mastake |
kṛṣṇasya pradado rakṣāṃ kurvaścaitadudīrayan

---

5,5.14

नन्दगोप उवाच रक्षतु त्वामशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः ।
यस्य नाभिसमुद्भूतपङ्कजादभवज्जगत्

nandagopa uvāca rakṣatu tvāmaśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ prabhavo hariḥ |
yasya nābhisamudbhūtapaṅkajādabhavajjagat

---

5,5.15

येन दंष्ट्राग्रविधृता धारयत्यवनिर्जगत् ।
वराहरूपधृग्देवःस त्वां रक्षतु केशवः

yena daṃṣṭrāgravidhṛtā dhārayatyavanirjagat |
varāharūpadhṛgdevaḥsa tvāṃ rakṣatu keśavaḥ

---

5,5.16

नखाङ्कुरविनिर्भिन्नवैरिवक्षस्थलो विभुः ।
नृसिंहरूपी सर्वत्र रक्षतु त्वां जनार्दनः

nakhāṅkuravinirbhinnavairivakṣasthalo vibhuḥ |
nṛsiṃharūpī sarvatra rakṣatu tvāṃ janārdanaḥ

---

5,5.17

वामनो रक्षतु सदा भवन्तं यः क्षणादभूत् ।
त्रिविक्रमः क्रमाक्रान्तत्रैलोक्यः स्फुरदायुधः

vāmano rakṣatu sadā bhavantaṃ yaḥ kṣaṇādabhūt |
trivikramaḥ kramākrāntatrailokyaḥ sphuradāyudhaḥ

---

5,5.18

शिरस्ते पातु गोविन्दः कण्ठं रक्षतु केशवः ।
गुह्यं च जठरं विष्णुर्जघे पादौ जनार्दनः

śiraste pātu govindaḥ kaṇṭhaṃ rakṣatu keśavaḥ |
guhyaṃ ca jaṭharaṃ viṣṇurjaghe pādau janārdanaḥ

---

5,5.19

मुखं बाहू प्रबाहू च मनः सर्वेद्रियाणि च ।
रक्षत्वव्याहतैश्वर्यस्तव नारायणो ऽव्ययः

mukhaṃ bāhū prabāhū ca manaḥ sarvedriyāṇi ca |
rakṣatvavyāhataiśvaryastava nārāyaṇo 'vyayaḥ

---

5,5.20

शार्ङ्गचक्रगदापाणेः शङ्खनादहताः क्षयम् ।
गच्छन्तु प्रेतकूष्माण्डराक्षसा ये तवाहिताः

śārṅgacakragadāpāṇeḥ śaṅkhanādahatāḥ kṣayam |
gacchantu pretakūṣmāṇḍarākṣasā ye tavāhitāḥ

---

5,5.21

त्वां पातु दिक्षु वैकुण्ठो विदिक्षु मधुसूदनः ।
हृषीकेशोंऽबरे भूमौ रक्षतु त्वां महीधरः

tvāṃ pātu dikṣu vaikuṇṭho vidikṣu madhusūdanaḥ |
hṛṣīkeśoṃ'bare bhūmau rakṣatu tvāṃ mahīdharaḥ

---

5,5.22

श्रीपराशर उवाच एवं कृतस्वस्त्ययनो नन्दगोपेन बालकः ।
शायितः शकटस्याधो बालपर्यङ्किकातले

śrīparāśara uvāca evaṃ kṛtasvastyayano nandagopena bālakaḥ |
śāyitaḥ śakaṭasyādho bālaparyaṅkikātale

---

5,5.23

ते च गोपा महद्दृष्ट्वा पूतनायाः कलेवरम् ।
मृतायाः परमं त्रासं विस्मयं च तदा ययुः

te ca gopā mahaddṛṣṭvā pūtanāyāḥ kalevaram |
mṛtāyāḥ paramaṃ trāsaṃ vismayaṃ ca tadā yayuḥ

5,6.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे पञ्चमो ऽध्यायः (5) श्रीपराशर उवाच कदाचिच्छकटस्याधः शयानो मधुसूदनः ।
चिक्षेप चरणावूर्ध्वं स्तन्यार्थी प्ररुरोद ह

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ (5) śrīparāśara uvāca kadācicchakaṭasyādhaḥ śayāno madhusūdanaḥ |
cikṣepa caraṇāvūrdhvaṃ stanyārthī praruroda ha

---

5,6.2

तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् ।
विध्वस्तकुंभभाण्डं तद्विपरीतं पपात वै

tasya pādaprahāreṇa śakaṭaṃ parivartitam |
vidhvastakuṃbhabhāṇḍaṃ tadviparītaṃ papāta vai

---

5,6.3

ततो हाहाकृतः सर्वो गोपरोपीजनो द्विज ।
आजगामाथ ददृशे बालमुतानशायिनम्

tato hāhākṛtaḥ sarvo goparopījano dvija |
ājagāmātha dadṛśe bālamutānaśāyinam

---

5,6.4

गोपाः केनेति केनेदं शकटं परिवर्तितम् ।
तत्रैव बालकाः प्रोचुर्बालेनानेन पातितम्

gopāḥ keneti kenedaṃ śakaṭaṃ parivartitam |
tatraiva bālakāḥ procurbālenānena pātitam

---

5,6.5

रुदता दृष्टमस्माभिः पादविक्षेपपातितम् ।
शकटं परिवृत्तं वै नैतदन्यस्य चेष्टितम्

rudatā dṛṣṭamasmābhiḥ pādavikṣepapātitam |
śakaṭaṃ parivṛttaṃ vai naitadanyasya ceṣṭitam

---

5,6.6

ततः पुनरतीवासन्गोपा विस्मयचेतसः ।
नन्दगोपोपि जग्राह बालमत्यन्तविस्मितः

tataḥ punaratīvāsangopā vismayacetasaḥ |
nandagopopi jagrāha bālamatyantavismitaḥ

---

5,6.7

यशोदा शकटारूढभग्नभाण्डकपालिका ।
शकटं चार्चयामास दधिपुष्पफलाक्षतैः

yaśodā śakaṭārūḍhabhagnabhāṇḍakapālikā |
śakaṭaṃ cārcayāmāsa dadhipuṣpaphalākṣataiḥ

---

5,6.8

गर्गश् च गोकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः ।
प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारान करोत्तयोः

gargaś ca gokule tatra vasudevapracoditaḥ |
pracchanna eva gopānāṃ saṃskārāna karottayoḥ

---

5,6.9

ज्येष्ठं च राममित्याह कृष्णं चैव तथावरम् ।
गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्वन्महामतिः

jyeṣṭhaṃ ca rāmamityāha kṛṣṇaṃ caiva tathāvaram |
gargo matimatāṃ śreṣṭho nāma kurvanmahāmatiḥ

---

5,6.10

स्वल्पेनैव तु कालेन रङ्गिणौ तौ तदा व्रहे ।
घृष्टजानुकरौ विप्र बभूवतुरुभावपि

svalpenaiva tu kālena raṅgiṇau tau tadā vrahe |
ghṛṣṭajānukarau vipra babhūvaturubhāvapi

---

5,6.11

करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणावितस्ततः ।
न निवारयितुं सेहे यशोदा तौ न रोहिणी

karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāvitastataḥ |
na nivārayituṃ sehe yaśodā tau na rohiṇī

---

5,6.12

गोवाटमध्ये क्रीडन्तौ वत्सवाटं गतौ पुनः ।
तदहर्जातगोवत्सपुच्छाकर्षणतत्परौ

govāṭamadhye krīḍantau vatsavāṭaṃ gatau punaḥ |
tadaharjātagovatsapucchākarṣaṇatatparau

---

5,6.13

यदा यशोदा तौ बालावेकस्थानचरावुभौ ।
शशाक नो वारयितुं क्रीडन्तावतिचञ्चलौ

yadā yaśodā tau bālāvekasthānacarāvubhau |
śaśāka no vārayituṃ krīḍantāvaticañcalau

---

5,6.14

दाम्ना मध्ये ततो बद्धा बबन्ध तमुलूखले ।
कृष्णमक्लिष्टकर्माणमाह चेदममर्षिता

dāmnā madhye tato baddhā babandha tamulūkhale |
kṛṣṇamakliṣṭakarmāṇamāha cedamamarṣitā

---

5,6.15

यदि शक्नोषि गच्छ त्वमतिचञ्चलचेष्टित ।
इत्युक्त्वाथ निजं कर्म सा चकार कुटुंबिनी

yadi śaknoṣi gaccha tvamaticañcalaceṣṭita |
ityuktvātha nijaṃ karma sā cakāra kuṭuṃbinī

---

5,6.16

व्याग्रायामथ तस्यां स कर्षमाम उलूखलम् ।
यमलार्जुनमध्येन जगाम कमलेक्षणः

vyāgrāyāmatha tasyāṃ sa karṣamāma ulūkhalam |
yamalārjunamadhyena jagāma kamalekṣaṇaḥ

---

5,6.17

कर्षता वृक्षयोर्मध्ये तिर्यग्गतमुलूखलम् ।
भग्नावुत्तुङ्गशाखाग्रौ तेन तौ यमलार्जुनौ

karṣatā vṛkṣayormadhye tiryaggatamulūkhalam |
bhagnāvuttuṅgaśākhāgrau tena tau yamalārjunau

---

5,6.18

ततः कटकटशब्दसमाकर्मनतत्परः ।
आजगाम व्रजजनो ददर्श च महाद्रुमौ

tataḥ kaṭakaṭaśabdasamākarmanatatparaḥ |
ājagāma vrajajano dadarśa ca mahādrumau

---

5,6.19

नवोद्गताल्पदन्तांशुसितहासं च बालकम् ।
तयोर्मध्यगतं दाम्ना बद्धं गाढं तथोदरे

navodgatālpadantāṃśusitahāsaṃ ca bālakam |
tayormadhyagataṃ dāmnā baddhaṃ gāḍhaṃ tathodare

---

5,6.20

ततश् च तामोदरतां स ययौ दामबन्धनात्

tataś ca tāmodaratāṃ sa yayau dāmabandhanāt

---

5,6.21

गोपवृद्धास्ततः सर्वे नन्दगोपपुरोगमाः ।
मन्त्रयामासुरुद्विग्ना महोत्पातातिभीरवः

gopavṛddhāstataḥ sarve nandagopapurogamāḥ |
mantrayāmāsurudvignā mahotpātātibhīravaḥ

---

5,6.22

स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामोन्यन्महावनम् ।
उत्पाता बहवो ह्यत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः

sthāneneha na naḥ kāryaṃ vrajāmonyanmahāvanam |
utpātā bahavo hyatra dṛśyante nāśahetavaḥ

---

5,6.23

पूतनाया विनाशश् च शकटस्य विपर्ययः ।
विना वातादिदोषेण द्रुमयोः पतनन्तथा

pūtanāyā vināśaś ca śakaṭasya viparyayaḥ |
vinā vātādidoṣeṇa drumayoḥ patanantathā

---

5,6.24

वृन्दावनमितःस्थानात्तस्माद्गच्छाम मा चिरम् ।
यावद्भौममहोत्पातदोषो नाभिभवेव्द्रजम्

vṛndāvanamitaḥsthānāttasmādgacchāma mā ciram |
yāvadbhaumamahotpātadoṣo nābhibhavevdrajam

---

5,6.25

इति कृत्वा मतिं सर्वे गमने ते व्रजौकसः ।
ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलंबथ

iti kṛtvā matiṃ sarve gamane te vrajaukasaḥ |
ūcuḥ svaṃ svaṃ kulaṃ śīghraṃ gamyatāṃ mā vilaṃbatha

---

5,6.26

ततः क्षणेन प्रययुः शकटैर् गोधनैस् तथा ।
यूथशो वत्सपालाश् च कालयन्तो व्रजौकसः

tataḥ kṣaṇena prayayuḥ śakaṭair godhanais tathā |
yūthaśo vatsapālāś ca kālayanto vrajaukasaḥ

---

5,6.27

द्रव्यावयवनिर्धूतं क्षणमात्रेण तत्तथा ।
काकभाससमाकीर्णं व्रजस्थानमभूद्दूज

dravyāvayavanirdhūtaṃ kṣaṇamātreṇa tattathā |
kākabhāsasamākīrṇaṃ vrajasthānamabhūddūja

---

5,6.28

वृन्दावनं भगवता कृष्णेना क्लिष्टकर्मणा ।
शुभेन मनसा ध्यातं गवं सिद्धिमभीप्सता

vṛndāvanaṃ bhagavatā kṛṣṇenā kliṣṭakarmaṇā |
śubhena manasā dhyātaṃ gavaṃ siddhimabhīpsatā

---

5,6.29

ततस्तत्रातिरूक्षे ऽपि घर्मकाले द्विजोत्तम ।
प्रावृट्काल इवोद्भूतं नवशष्पं समन्ततः

tatastatrātirūkṣe 'pi gharmakāle dvijottama |
prāvṛṭkāla ivodbhūtaṃ navaśaṣpaṃ samantataḥ

---

5,6.30

स समावासितः सर्वो व्रजो वृन्दावने ततः ।
शकटावाटपर्यन्तश्चन्द्रार्धाकारसंस्थितः

sa samāvāsitaḥ sarvo vrajo vṛndāvane tataḥ |
śakaṭāvāṭaparyantaścandrārdhākārasaṃsthitaḥ

---

5,6.31

वत्सपालौ च संवृत्तौ रामदामोदरौ ततः ।
एक स्थनस्थितौ गोष्ठे चेरतुर्बाललीलया

vatsapālau ca saṃvṛttau rāmadāmodarau tataḥ |
eka sthanasthitau goṣṭhe ceraturbālalīlayā

---

5,6.32

बर्हिपत्रकृतापीडौ वन्यपुष्पावतंसकौ ।
गोपवेणुकृतातोद्यपत्रवाद्यकृतस्वनौ

barhipatrakṛtāpīḍau vanyapuṣpāvataṃsakau |
gopaveṇukṛtātodyapatravādyakṛtasvanau

---

5,6.33

काकपक्षधरौ बालौ कुमाराविव पावकी ।
हसंतौ च रमन्तौ च चेरतुः स्म महावनम्

kākapakṣadharau bālau kumārāviva pāvakī |
hasaṃtau ca ramantau ca ceratuḥ sma mahāvanam

---

5,6.34

क्वचिद्वहन्तावन्योन्यं क्रीडमानौ तथा परैः ।
गोपपुत्रैः समं वत्सांश्चारयन्तौ विचेरतुः

kvacidvahantāvanyonyaṃ krīḍamānau tathā paraiḥ |
gopaputraiḥ samaṃ vatsāṃścārayantau viceratuḥ

---

5,6.35

कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ महाव्रजे ।
सर्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ बभूवतुः

kālena gacchatā tau tu saptavarṣau mahāvraje |
sarvasya jagataḥ pālau vatsapālau babhūvatuḥ

---

5,6.36

प्रावृट्कालस्ततोतीव मेघौघस्थगितांबरः ।
बभूव वारिधाराभिर् ऐक्यं कुर्वन्दिशामिव

prāvṛṭkālastatotīva meghaughasthagitāṃbaraḥ |
babhūva vāridhārābhir aikyaṃ kurvandiśāmiva

---

5,6.37

प्ररूढनवशष्पाढ्या शक्रगोपाचिता मही ।
तथा मारकतीवासीत्पद्मरागविभूषिता

prarūḍhanavaśaṣpāḍhyā śakragopācitā mahī |
tathā mārakatīvāsītpadmarāgavibhūṣitā

---

5,6.38

ऊहुरुन्मार्गवाहीनि निम्नगांभांसि सर्वतः ।
मनांसि दुर्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवामिव

ūhurunmārgavāhīni nimnagāṃbhāṃsi sarvataḥ |
manāṃsi durvinītānāṃ prāpya lakṣmīṃ navāmiva

---

5,6.39

न रेजेन्तरितश्चन्द्रो निर्मलो मलिनैर् घनैः ।
सद्वादिवादो मूर्खणां प्रगल्भाभिर् इवोक्तिभिः

na rejentaritaścandro nirmalo malinair ghanaiḥ |
sadvādivādo mūrkhaṇāṃ pragalbhābhir ivoktibhiḥ

---

5,6.40

निर्गुणेनापि चापेन शक्रस्य गगने पदम् ।
अवाप्यताविवेकस्य नृपस्यैव परिग्रहे

nirguṇenāpi cāpena śakrasya gagane padam |
avāpyatāvivekasya nṛpasyaiva parigrahe

---

5,6.41

मेघपृष्ठे बलाकानां रराज विमला ततिः ।
दुर्वत्ते वृत्तचेष्टेव कुलीनस्यातिशौभना

meghapṛṣṭhe balākānāṃ rarāja vimalā tatiḥ |
durvatte vṛttaceṣṭeva kulīnasyātiśaubhanā

---

5,6.42

न ब बन्धांबरे स्थैर्यं विद्युदत्यन्तचञ्चला ।
मैत्रीव प्रवरे पुंसि दुर्जनेन प्रयोजिता

na ba bandhāṃbare sthairyaṃ vidyudatyantacañcalā |
maitrīva pravare puṃsi durjanena prayojitā

---

5,6.43

मार्गा बभूवुर् अस्पष्टास् तृणशष्पचयावृताः ।
अर्थान्तरमनुप्राप्ताः प्रजडानामिवोक्तयः

mārgā babhūvur aspaṣṭās tṛṇaśaṣpacayāvṛtāḥ |
arthāntaramanuprāptāḥ prajaḍānāmivoktayaḥ

---

5,6.44

उन्मत्तशिखिसारङ्गे तस्मिन्काले महावने ।
कृष्णरामौ मुदायुक्तौ गोपालैश् चेरतुः सह

unmattaśikhisāraṅge tasminkāle mahāvane |
kṛṣṇarāmau mudāyuktau gopālaiś ceratuḥ saha

---

5,6.45

क्विचिद्गोभिः समं रम्यं गोयतानरतावुभौ ।
चेरतुः क्वचिदत्यर्थं शीतवृक्षतलाश्रितौ

kvicidgobhiḥ samaṃ ramyaṃ goyatānaratāvubhau |
ceratuḥ kvacidatyarthaṃ śītavṛkṣatalāśritau

---

5,6.46

क्वचित्कदंबस्रक्चित्रौ मयूरस्रग्विराजितौ ।
विलिप्तौ क्वचिदासातां विविधैर् गिरिधातुभिः

kvacitkadaṃbasrakcitrau mayūrasragvirājitau |
viliptau kvacidāsātāṃ vividhair giridhātubhiḥ

---

5,6.47

पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन्निद्रान्तरैषिणौ ।
क्वचिद्गर्जति जीमूते हाहाकाररवाकुलौ

parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacinnidrāntaraiṣiṇau |
kvacidgarjati jīmūte hāhākāraravākulau

---

5,6.48

गायतामन्य गोपानां प्रशंसापरमौ क्वचित् ।
मयूरकेकानुगतौ गोपवेणुप्रवादकौ

gāyatāmanya gopānāṃ praśaṃsāparamau kvacit |
mayūrakekānugatau gopaveṇupravādakau

---

5,6.49

इति नानाविधैर् भावैर् उत्तमप्रीतिसंयुतौ ।
क्रीडन्तौ तौ वने तस्मिञ्चेरतुस्तुष्टमानसौ

iti nānāvidhair bhāvair uttamaprītisaṃyutau |
krīḍantau tau vane tasmiñceratustuṣṭamānasau

---

5,6.50

विकाले च समं गोभिर् गोपवृन्दसमन्वितौ ।
विहृत्याथ यथायोगं व्रजमेत्य महाबलौ

vikāle ca samaṃ gobhir gopavṛndasamanvitau |
vihṛtyātha yathāyogaṃ vrajametya mahābalau

---

5,6.51

गोपैः समानैः सहितौ क्रीडन्तावमराविव ।
एवं तावूषतुस्तत्र रामकृष्णौ महाद्युती

gopaiḥ samānaiḥ sahitau krīḍantāvamarāviva |
evaṃ tāvūṣatustatra rāmakṛṣṇau mahādyutī

5,7.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे षष्ठोध्यायः (6) श्रीपराशर उवाच एकदा तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ ।
विचचार वृतो गोपैर् वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe ṣaṣṭhodhyāyaḥ (6) śrīparāśara uvāca ekadā tu vinā rāmaṃ kṛṣṇo vṛndāvanaṃ yayau |
vicacāra vṛto gopair vanyapuṣpasragujjvalaḥ

---

5,7.2

स जगामाथ कालिन्दीं लोल कल्लोलशालिनीम् ।
तीरसंलग्नफेनौघैर् हसन्तीम् इव सर्वतः

sa jagāmātha kālindīṃ lola kallolaśālinīm |
tīrasaṃlagnaphenaughair hasantīm iva sarvataḥ

---

5,7.3

तस्याश्चतिमहाभीमं विषाग्निश्रितवारिणम् ।
ह्रदं कालीयनागस्य ददर्शतिविभीषणम्

tasyāścatimahābhīmaṃ viṣāgniśritavāriṇam |
hradaṃ kālīyanāgasya dadarśativibhīṣaṇam

---

5,7.4

विषाग्निना प्रसरता दग्धतीरंमहीरुहम् ।
वाताहतांबुविक्षेपस्पर्शदग्धविहङ्गमम्

viṣāgninā prasaratā dagdhatīraṃmahīruham |
vātāhatāṃbuvikṣepasparśadagdhavihaṅgamam

---

5,7.5

तमतीव महा रौद्रं मृत्युवक्रमिवापरम् ।
विलोक्य चिन्तयामास भगवान्मधुसूदनः

tamatīva mahā raudraṃ mṛtyuvakramivāparam |
vilokya cintayāmāsa bhagavānmadhusūdanaḥ

---

5,7.6

अस्मिन्वसति दुष्टात्मा कालीयो ऽसौ विषायुधः ।
यो मया निर्जितस्त्यक्त्वा दुष्टो गच्छेत्पयोनिधिम्

asminvasati duṣṭātmā kālīyo 'sau viṣāyudhaḥ |
yo mayā nirjitastyaktvā duṣṭo gacchetpayonidhim

---

5,7.7

तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागरङ्गमा ।
न नरैगोधनैश् चापि तृषार्तैर् उपभुज्यते

teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgaraṅgamā |
na naraigodhanaiś cāpi tṛṣārtair upabhujyate

---

5,7.8

तदस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया ।
निस्त्रासास्तु सुखं येन चरेयुर्व्रजवासिनः

tadasya nāgarājasya kartavyo nigraho mayā |
nistrāsāstu sukhaṃ yena careyurvrajavāsinaḥ

---

5,7.9

एतदर्थं तु लोकेस्मिन्नवतारः कृतो मया ।
यदेषामुत्पथस्थानां कार्या शान्तिर्दुरात्मनाम्

etadarthaṃ tu lokesminnavatāraḥ kṛto mayā |
yadeṣāmutpathasthānāṃ kāryā śāntirdurātmanām

---

5,7.10

तदेतं नातिदूरस्थं कदंबमुरुशाखिनम् ।
अदिरुद्य पतिष्यामि ह्रदे ऽस्मिन्ननिलाशिनः

tadetaṃ nātidūrasthaṃ kadaṃbamuruśākhinam |
adirudya patiṣyāmi hrade 'sminnanilāśinaḥ

---

5,7.11

श्रीपराशर उवाच इत्थं विचिन्त्य बद्धा च गाढं परिकरं ततः ।
निपपात ह्रदे तत्र नागराजस्य वेगतः

śrīparāśara uvāca itthaṃ vicintya baddhā ca gāḍhaṃ parikaraṃ tataḥ |
nipapāta hrade tatra nāgarājasya vegataḥ

---

5,7.12

तेनातिपतता तत्र क्षोभितःस महाह्रदः ।
अत्यर्थं दूरजातांस्तु समसिंचन्महीरुहान्

tenātipatatā tatra kṣobhitaḥsa mahāhradaḥ |
atyarthaṃ dūrajātāṃstu samasiṃcanmahīruhān

---

5,7.13

ते हि दुष्टविषज्वालातप्तांबुपवनोक्षिताः ।
जज्वलुः पादापाःसद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः

te hi duṣṭaviṣajvālātaptāṃbupavanokṣitāḥ |
jajvaluḥ pādāpāḥsadyo jvālāvyāptadigantarāḥ

---

5,7.14

आस्फोटयामास तदा कृष्णो नागह्रने भुजम् ।
तच्छब्दश्रवणाच्चाशु नागराजो ऽभ्युपागमत्

āsphoṭayāmāsa tadā kṛṣṇo nāgahrane bhujam |
tacchabdaśravaṇāccāśu nāgarājo 'bhyupāgamat

---

5,7.15

आताम्रनयनः कोपाद्विषज्वालाकुलैर् मुखैः ।
वृतो महाविषैश् चान्यैर् उरगैर् अनिलाशनैः

ātāmranayanaḥ kopādviṣajvālākulair mukhaiḥ |
vṛto mahāviṣaiś cānyair uragair anilāśanaiḥ

---

5,7.16

नागपत्न्यश् च शतशो हारिहारोपशोभिताः ।
प्रकंपिततनुक्षेपचलत्कुन्तसकान्तयः

nāgapatnyaś ca śataśo hārihāropaśobhitāḥ |
prakaṃpitatanukṣepacalatkuntasakāntayaḥ

---

5,7.17

ततः प्रवेष्टितःसर्पैः स कृष्णे भोगबन्धनैः ।
ददंशुस्ते ऽपि तं कृष्णं विषज्वालाकुलैर् मुखैः

tataḥ praveṣṭitaḥsarpaiḥ sa kṛṣṇe bhogabandhanaiḥ |
dadaṃśuste 'pi taṃ kṛṣṇaṃ viṣajvālākulair mukhaiḥ

---

5,7.18

तं तत्र पतितं दृष्ट्वा सर्पभोगौर्निपीडितम् ।
गोपा व्रजमुपागम्य चुक्रुशुः शोकलालसाः

taṃ tatra patitaṃ dṛṣṭvā sarpabhogaurnipīḍitam |
gopā vrajamupāgamya cukruśuḥ śokalālasāḥ

---

5,7.19

गोपा ऊचुः एष मोहं गतः कृष्णो मग्नौ वै कालियह्रदे ।
भक्ष्यते नागराजेन तमागच्छत पश्यत

gopā ūcuḥ eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magnau vai kāliyahrade |
bhakṣyate nāgarājena tamāgacchata paśyata

---

5,7.20

तच्छुत्वा तत्र ते गोपा वज्रपा तोपमं वचः ।
गोप्यश् च त्वरीता जग्मुर्यशोदाप्रमुखा ह्रदम्

tacchutvā tatra te gopā vajrapā topamaṃ vacaḥ |
gopyaś ca tvarītā jagmuryaśodāpramukhā hradam

---

5,7.21

हाहा क्वासाविति जनो गोपीनामतिविह्वलः ।
यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतप्रस्खलितं ययौ

hāhā kvāsāviti jano gopīnāmativihvalaḥ |
yaśodayā samaṃ bhrānto drutapraskhalitaṃ yayau

---

5,7.22

नन्दगोपश् च गोपाश् च रामश्चाद्भुतविक्रमः ।
त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालासाः

nandagopaś ca gopāś ca rāmaścādbhutavikramaḥ |
tvaritaṃ yamunāṃ jagmuḥ kṛṣṇadarśanalālāsāḥ

---

5,7.23

ददृशुश्चापि ते तत्र सर्पराजवशङ्गतम् ।
निष्प्रयत्नीकृतं कृष्णं सर्पभोगविवेष्टितम्

dadṛśuścāpi te tatra sarparājavaśaṅgatam |
niṣprayatnīkṛtaṃ kṛṣṇaṃ sarpabhogaviveṣṭitam

---

5,7.24

नन्दगोपोपि निश्चेष्टो न्यस्य पुत्रमुखे दृशम् ।
यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तम

nandagopopi niśceṣṭo nyasya putramukhe dṛśam |
yaśodā ca mahābhāgā babhūva munisattama

---

5,7.25

गोप्यस् त्वन्या रुदन्त्यश् च ददृशुः शोककातराः ।
प्रोचुश् च केशवं प्रीत्या भयकातर्यगद्गदम्

gopyas tvanyā rudantyaś ca dadṛśuḥ śokakātarāḥ |
procuś ca keśavaṃ prītyā bhayakātaryagadgadam

---

5,7.26

गोप्य ऊचुः सर्वा यशोदया सार्ध विशामोत्र महाह्रदम् ।
सर्पराजस्य नो गन्तुमस्माभिर् युज्यते व्रजम्

gopya ūcuḥ sarvā yaśodayā sārdha viśāmotra mahāhradam |
sarparājasya no gantumasmābhir yujyate vrajam

---

5,7.27

दिवसः सो विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा ।
विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः

divasaḥ so vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā |
vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ

---

5,7.28

विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् ।
अरम्यं नातिसेव्यं च वारिहीनं यथा सरः

vinākṛtā na yāsyāmaḥ kṛṣṇenānena gokulam |
aramyaṃ nātisevyaṃ ca vārihīnaṃ yathā saraḥ

---

5,7.29

यत्र नेन्दीवरश्यामकायकान्तिरयं हरिः ।
तेनापि पातुर्वासेन रतिरस्तीति विस्मयः

yatra nendīvaraśyāmakāyakāntirayaṃ hariḥ |
tenāpi pāturvāsena ratirastīti vismayaḥ

---

5,7.30

उत्फुल्लपङ्कजदलस्पष्टकान्तिविलोचनम् ।
अपश्यन्तो हरिं दीनाः कथं गोष्ठे भविष्यथ

utphullapaṅkajadalaspaṣṭakāntivilocanam |
apaśyanto hariṃ dīnāḥ kathaṃ goṣṭhe bhaviṣyatha

---

5,7.31

अत्यन्त मधुरालापहृताशेषमनोरथम् ।
न विना पुण्डरीकाक्षं यास्यामो नन्दगोकुलम्

atyanta madhurālāpahṛtāśeṣamanoratham |
na vinā puṇḍarīkākṣaṃ yāsyāmo nandagokulam

---

5,7.32

भोगेनाविष्टितस्यापि सर्पराजस्य पश्यत ।
स्मितशोभिमुखं गोप्यः कृष्णस्यास्मद्विलोकने

bhogenāviṣṭitasyāpi sarparājasya paśyata |
smitaśobhimukhaṃ gopyaḥ kṛṣṇasyāsmadvilokane

---

5,7.33

श्रीपराशर उवाच इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः ।
गोपांश् च त्रासविधुरान्वि लोक्य स्तिमितेक्षणान्

śrīparāśara uvāca iti gopīvacaḥ śrutvā rauhiṇeyo mahābalaḥ |
gopāṃś ca trāsavidhurānvi lokya stimitekṣaṇān

---

5,7.34

नन्दं च दीनमत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने ।
मूर्छाकुलां यशोदं च कृष्णमाहात्मसंज्ञया

nandaṃ ca dīnamatyarthaṃ nyastadṛṣṭiṃ sutānane |
mūrchākulāṃ yaśodaṃ ca kṛṣṇamāhātmasaṃjñayā

---

5,7.35

किमिदं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस्त्वया ।
व्यज्यतेत्यन्तमात्मानं किमनन्तं न वोत्सि यत्

kimidaṃ devadeveśa bhāvo 'yaṃ mānuṣastvayā |
vyajyatetyantamātmānaṃ kimanantaṃ na votsi yat

---

5,7.36

त्वमेव जगतो नाभिर् अराणामिव संश्रयः ।
कर्तापहर्ता पाता च त्रौलोक्यं त्वं त्रयीमयः

tvameva jagato nābhir arāṇāmiva saṃśrayaḥ |
kartāpahartā pātā ca traulokyaṃ tvaṃ trayīmayaḥ

---

5,7.37

सेन्द्रै रुद्राग्निवसुभिर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ।
चिन्त्यसे त्वमचिन्त्यात्मन् समस्तैश् चैव योगिभिः

sendrai rudrāgnivasubhir ādityair marudaśvibhiḥ |
cintyase tvamacintyātman samastaiś caiva yogibhiḥ

---

5,7.38

जगत्यर्थं जगन्नाथ भारावतरणेच्छया ।
अवतीर्णो ऽसि मर्त्येषु तवांशश्चाहमग्रजः

jagatyarthaṃ jagannātha bhārāvataraṇecchayā |
avatīrṇo 'si martyeṣu tavāṃśaścāhamagrajaḥ

---

5,7.39

मनुष्यलीलां भगवन् भजता भवता सुराः ।
विडम्बयन्तस्त्वल्लीलां सर्व एव सहा सते

manuṣyalīlāṃ bhagavan bhajatā bhavatā surāḥ |
viḍambayantastvallīlāṃ sarva eva sahā sate

---

5,7.40

अवतार्य भवान्पूर्वं गोकुले तु सुराङ्गनाः ।
क्रीडार्थमात्मनः पश्चादवर्तीर्णो ऽसि शाश्वत

avatārya bhavānpūrvaṃ gokule tu surāṅganāḥ |
krīḍārthamātmanaḥ paścādavartīrṇo 'si śāśvata

---

5,7.41

अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः ।
गोप्यश् च सीदतः कस्मादेतान्बन्धूनुपेक्षसे

atrāvatīrṇayoḥ kṛṣṇa gopā eva hi bāndhavāḥ |
gopyaś ca sīdataḥ kasmādetānbandhūnupekṣase

---

5,7.42

दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचापलम् ।
तदयं दम्यतां कृष्ण दुष्टत्मा दशनायुधः

darśito mānuṣo bhāvo darśitaṃ bālacāpalam |
tadayaṃ damyatāṃ kṛṣṇa duṣṭatmā daśanāyudhaḥ

---

5,7.43

श्रीपराशर उवाच इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नोष्ठसंपुटः ।
आस्फोट्य मोचयामास स्वदेहं भोगिबन्धनात्

śrīparāśara uvāca iti saṃsmāritaḥ kṛṣṇaḥ smitabhinnoṣṭhasaṃpuṭaḥ |
āsphoṭya mocayāmāsa svadehaṃ bhogibandhanāt

---

5,7.44

आनम्य चापि हस्ताभ्यामुभाभ्यां मध्यमं शिरः ।
आरुह्याभुग्नशिरसः प्रणनर्तोरुविक्रमः

ānamya cāpi hastābhyāmubhābhyāṃ madhyamaṃ śiraḥ |
āruhyābhugnaśirasaḥ praṇanartoruvikramaḥ

---

5,7.45

प्राणाः फणे ऽभवंश्चास्य कृष्णस्याङ्घ्रिनिकुट्टनैः ।
यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः

prāṇāḥ phaṇe 'bhavaṃścāsya kṛṣṇasyāṅghrinikuṭṭanaiḥ |
yatronnatiṃ ca kurute nanāmāsya tataḥ śiraḥ

---

5,7.46

मूर्छामुपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य रेचकैः ।
दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु

mūrchāmupāyayau bhrāntyā nāgaḥ kṛṣṇasya recakaiḥ |
daṇḍapātanipātena vavāma rudhiraṃ bahu

---

5,7.47

तं विभिग्रशिरोग्रीवमास्येभ्यस्मुतशोणितम् ।
विलोक्य करुणं जग्मुस्तत्पत्न्यो मधुसूदनम्

taṃ vibhigraśirogrīvamāsyebhyasmutaśoṇitam |
vilokya karuṇaṃ jagmustatpatnyo madhusūdanam

---

5,7.48

नागपत्न्य ऊचुः ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वज्ञस्त्वमनुत्तमः ।
परं ज्योतिरचिन्त्यं यत्तदंशः परमेश्वरः

nāgapatnya ūcuḥ jñāto 'si devadeveśa sarvajñastvamanuttamaḥ |
paraṃ jyotiracintyaṃ yattadaṃśaḥ parameśvaraḥ

---

5,7.49

न समर्थाः सुराःस्तोतुं यमनन्यभवं विभुम् ।
स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित्करिष्यति

na samarthāḥ surāḥstotuṃ yamananyabhavaṃ vibhum |
svarūpavarṇanaṃ tasya kathaṃ yoṣitkariṣyati

---

5,7.50

यस्याखिलमहीर्व्योमजलाग्निपवनात्मकम् ।
ब्रह्माण्डमल्पकाल्पांशः स्तोष्यामस्तं कथं वयम्

yasyākhilamahīrvyomajalāgnipavanātmakam |
brahmāṇḍamalpakālpāṃśaḥ stoṣyāmastaṃ kathaṃ vayam

---

5,7.51

यमतो न विदुर्नित्यं यत्स्वरूपं हि योगिनः ।
परमार्थमणोरल्पं स्थूलात्स्थूलं नताः स्म तम्

yamato na vidurnityaṃ yatsvarūpaṃ hi yoginaḥ |
paramārthamaṇoralpaṃ sthūlātsthūlaṃ natāḥ sma tam

---

5,7.52

न यस्य जन्मने धाता यस्य चान्ताय नान्तकः ।
स्थितिकर्ता न चान्योस्ति यस्य तस्मै नमःसदा

na yasya janmane dhātā yasya cāntāya nāntakaḥ |
sthitikartā na cānyosti yasya tasmai namaḥsadā

---

5,7.53

कोपः स्वल्पो ऽपि ते नास्ति स्थितिपालनमेव ते ।
कारणं कालिय स्यास्य दमने श्रुयतां वचः

kopaḥ svalpo 'pi te nāsti sthitipālanameva te |
kāraṇaṃ kāliya syāsya damane śruyatāṃ vacaḥ

---

5,7.54

स्त्रियोनुकंप्याःसाधूनां मूढा दीनाश् च जन्तवः ।
यतस्ततोस्य दीनस्य क्षम्यतां क्षमतांवर

striyonukaṃpyāḥsādhūnāṃ mūḍhā dīnāś ca jantavaḥ |
yatastatosya dīnasya kṣamyatāṃ kṣamatāṃvara

---

5,7.55

समस्त जगदावारो भवानल्पबलः फणी ।
त्वत्पादपीडितो जह्यान्मुहूर्तार्धन जीवितम्

samasta jagadāvāro bhavānalpabalaḥ phaṇī |
tvatpādapīḍito jahyānmuhūrtārdhana jīvitam

---

5,7.56

क्व पन्नगोऽ ल्पवीर्यो ऽयं क्व भवान्भुवनाश्रयः ।
प्रीतिद्वेषौ समोत्कृष्टगोचरौ भवतो ऽव्यय

kva pannago' lpavīryo 'yaṃ kva bhavānbhuvanāśrayaḥ |
prītidveṣau samotkṛṣṭagocarau bhavato 'vyaya

---

5,7.57

ततः कुरु जगत्स्वामिन्प्रसादमवसीदतः ।
प्राणांस्त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम्

tataḥ kuru jagatsvāminprasādamavasīdataḥ |
prāṇāṃstyajati nāgo 'yaṃ bhartṛbhikṣā pradīyatām

---

5,7.58

भुवनेश जगन्नाथ महापुरुषपूर्वज ।
प्राणांस्त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षां प्रयच्छ नः

bhuvaneśa jagannātha mahāpuruṣapūrvaja |
prāṇāṃstyajati nāgo 'yaṃ bhartṛbhikṣāṃ prayaccha naḥ

---

5,7.59

वेदान्तवेद्य देवेश दुष्टदैत्यनिबर्हम ।
प्राणांस्त्यजति नागो ऽयं भर्तभिक्षा प्रदीयताम्

vedāntavedya deveśa duṣṭadaityanibarhama |
prāṇāṃstyajati nāgo 'yaṃ bhartabhikṣā pradīyatām

---

5,7.60

श्रीपराशर उवाच इत्युक्ते ताभिर् आश्वस्य क्लान्तदेहोपि पन्नगः ।
प्रसीद देवदेवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः

śrīparāśara uvāca ityukte tābhir āśvasya klāntadehopi pannagaḥ |
prasīda devadeveti prāha vākyaṃ śanaiḥ śanaiḥ

---

5,7.61

कालिय उवाच तवाष्टगुणमैश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् ।
निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि कित्र्वहम्

kāliya uvāca tavāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ nātha svābhāvikaṃ param |
nirastātiśayaṃ yasya tasya stoṣyāmi kitrvaham

---

5,7.62

त्वं परस्त्वं परस्याद्यः परं त्वत्तः परात्मक ।
परस्मात्परमो यस् त्वं तस्य स्तोष्यामि किन्न्व् अहम्

tvaṃ parastvaṃ parasyādyaḥ paraṃ tvattaḥ parātmaka |
parasmātparamo yas tvaṃ tasya stoṣyāmi kinnv aham

---

5,7.63

यस्माद्बह्माच रुद्रश् च चन्द्रेद्रमरुदश्विनः ।
वसवश् च सहादित्यैस् तस्य स्तोष्यामि कित्र्वहम्

yasmādbahmāca rudraś ca candredramarudaśvinaḥ |
vasavaś ca sahādityais tasya stoṣyāmi kitrvaham

---

5,7.64

एकावयवसूक्ष्मांशो यस्यैतदखिलं जगत् ।
कल्पनावयवस्यांशस्तस्य स्तोष्यामि कित्र्वहम्

ekāvayavasūkṣmāṃśo yasyaitadakhilaṃ jagat |
kalpanāvayavasyāṃśastasya stoṣyāmi kitrvaham

---

5,7.65

सदसद्रूपिणो यस्य ब्रह्माद्यास् त्रिदशेश्वराः ।
परमार्थं न जानन्ति तस्य स्तोष्यामि कित्र्वहम्

sadasadrūpiṇo yasya brahmādyās tridaśeśvarāḥ |
paramārthaṃ na jānanti tasya stoṣyāmi kitrvaham

---

5,7.66

ब्रह्माद्यौरर्चिते यस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः ।
नन्दनादिसमुद्भूतैः सोर्च्यते वा कथं मया

brahmādyaurarcite yastu gandhapuṣpānulepanaiḥ |
nandanādisamudbhūtaiḥ sorcyate vā kathaṃ mayā

---

5,7.67

यस्यावताररूपाणि देवराजःसदार्चति ।
न वेत्ति परमं रूपं सोरऽच्यते वा कथं मया

yasyāvatārarūpāṇi devarājaḥsadārcati |
na vetti paramaṃ rūpaṃ sor'cyate vā kathaṃ mayā

---

5,7.68

विषयेभ्यः समावृत्त्य सर्वाक्षाणि च योगिनः ।
यमर्चयन्ति ध्यानेन सोरऽच्यते वा कथं मया

viṣayebhyaḥ samāvṛttya sarvākṣāṇi ca yoginaḥ |
yamarcayanti dhyānena sor'cyate vā kathaṃ mayā

---

5,7.69

हृदि संकल्प्य यद्रूपं ध्यानेनार्चन्ति योगिनः ।
भावपुष्पादिना नाथः सोर्च्यते वा कथं मया

hṛdi saṃkalpya yadrūpaṃ dhyānenārcanti yoginaḥ |
bhāvapuṣpādinā nāthaḥ sorcyate vā kathaṃ mayā

---

5,7.70

सो ऽहं ते देवदेवेश नार्चनादौ स्तुतौ न च ।
सामर्थ्यवान् कृपामात्रमनोवृत्तिः प्रसीद मे

so 'haṃ te devadeveśa nārcanādau stutau na ca |
sāmarthyavān kṛpāmātramanovṛttiḥ prasīda me

---

5,7.71

सर्पजातिरियं क्रुरा यस्यां जातोस्मि केशव ।
तत्स्वभावो ऽयमत्रास्ति नापराधो ममाच्युत

sarpajātiriyaṃ krurā yasyāṃ jātosmi keśava |
tatsvabhāvo 'yamatrāsti nāparādho mamācyuta

---

5,7.72

सृज्यते भवता सर्वं तथा संह्रीयते जगत् ।
जातिरूपस्वभावाश् च सृज्यन्ते सृ-जता त्वया

sṛjyate bhavatā sarvaṃ tathā saṃhrīyate jagat |
jātirūpasvabhāvāś ca sṛjyante sṛ-jatā tvayā

---

5,7.73

यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वर ।
स्वभावेन च साधुत्वं तथेदं चेष्टितं मया

yathāhaṃ bhavatā sṛṣṭo jātyā rūpeṇa ceśvara |
svabhāvena ca sādhutvaṃ tathedaṃ ceṣṭitaṃ mayā

---

5,7.74

यद्यन्यथा प्रवर्तेयं देवदेव ततो मयि ।
न्यायो दण्डनिपातो वै तवैववचनं यथा

yadyanyathā pravarteyaṃ devadeva tato mayi |
nyāyo daṇḍanipāto vai tavaivavacanaṃ yathā

---

5,7.75

तथाप्यज्ञे जगत्स्वामिन्दण्डं पातितवान्मयि ।
स श्लाघ्यो ऽयं परो दण्डस् त्वत्तो मे नान्यतो वरः

tathāpyajñe jagatsvāmindaṇḍaṃ pātitavānmayi |
sa ślāghyo 'yaṃ paro daṇḍas tvatto me nānyato varaḥ

---

5,7.76

हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत ।
जीवितं दीयतामेकमाज्ञापय करोमि किम्

hatavīryo hataviṣo damito 'haṃ tvayācyuta |
jīvitaṃ dīyatāmekamājñāpaya karomi kim

---

5,7.77

श्रीभगवानुवाच नात्र स्थेयन्त्वया सर्प कदाचिद्यमुनाजले ।
सपुत्रपरिवारस्त्वं समुद्रसलिलं व्रज

śrībhagavānuvāca nātra stheyantvayā sarpa kadācidyamunājale |
saputraparivārastvaṃ samudrasalilaṃ vraja

---

5,7.78

मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे ।
गरुडः पन्नगरिपुस्त्वयि न प्रहरिष्यति

matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare |
garuḍaḥ pannagaripustvayi na prahariṣyati

---

5,7.79

श्रीपराशर उवाच इत्युक्त्वा सर्पराजं तं मुमोच भगवान्हरिः ।
प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम्

śrīparāśara uvāca ityuktvā sarparājaṃ taṃ mumoca bhagavānhariḥ |
praṇamya so 'pi kṛṣṇāya jagāma payasāṃ nidhim

---

5,7.80

पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यसुतबान्धवः ।
समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम्

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ sabhṛtyasutabāndhavaḥ |
samastabhāryāsahitaḥ parityajya svakaṃ hradam

---

5,7.81

गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनरिवागतम् ।
गोपा मूर्धनि हार्देन सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः

gate sarpe pariṣvajya mṛtaṃ punarivāgatam |
gopā mūrdhani hārdena siṣicur netrajair jalaiḥ

---

5,7.82

कृष्णामाक्लिष्टकर्माणमन्ये विस्मितचेतसः ।
तुष्टुवुर्मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम्

kṛṣṇāmākliṣṭakarmāṇamanye vismitacetasaḥ |
tuṣṭuvurmuditā gopā dṛṣṭvā śivajalāṃ nadīm

---

5,7.83

गीयमानः स गोपीभिश्चारितैः साधुचेष्टितैः ।
संस्तूयमानो गोपैश् च कृष्णो व्रजमुपागमत्

gīyamānaḥ sa gopībhiścāritaiḥ sādhuceṣṭitaiḥ |
saṃstūyamāno gopaiś ca kṛṣṇo vrajamupāgamat

5,8.1

इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे सप्तमो ऽध्यायः (7) श्रीपराशर उवाच गाः पालयन्तौ च पुनः सहितौ बलकेशवौ ।
भ्रममाणौ वने तस्मिन्रम्यं तालवनं गतौ

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe pañcamāṃśe saptamo 'dhyāyaḥ (7) śrīparāśara uvāca gāḥ pālayantau ca punaḥ sahitau balakeśavau |
bhramamāṇau vane tasminramyaṃ tālavanaṃ gatau

---

5,8.2

तत्तु तालवनं दिव्यं धेनुको नाम दानवः ।
मृगमांसकृताहारः सदाध्यास्ते खराकृतिः

tattu tālavanaṃ divyaṃ dhenuko nāma dānavaḥ |
mṛgamāṃsakṛtāhāraḥ sadādhyāste kharākṛtiḥ

---

5,8.3

तत्तु तालवनं पक्वफलसंपत्समन्वितम् ।
दृष्ट्वा स्पृहान्विता गोपा फलादाने ऽब्रुवन्वचः

tattu tālavanaṃ pakvaphalasaṃpatsamanvitam |
dṛṣṭvā spṛhānvitā gopā phalādāne 'bruvanvacaḥ

---

5,8.4

गोपा ऊचुः हे राम हे कृष्ण सदा धेनुकेनैष रक्ष्यते ।
भूप्रदेशो यतस्तस्मात्पक्वानीमानि संति वै

gopā ūcuḥ he rāma he kṛṣṇa sadā dhenukenaiṣa rakṣyate |
bhūpradeśo yatastasmātpakvānīmāni saṃti vai

---

5,8.5

फलानि पश्य तालानां गन्धामोदितदिंशि वै ।
वयमेतान्यभीप्सामः पात्यन्तां यदि रोचते

phalāni paśya tālānāṃ gandhāmoditadiṃśi vai |
vayametānyabhīpsāmaḥ pātyantāṃ yadi rocate

---

5,8.6

श्रीपराशर उवाच इति गोपकुमाराणां श्रुत्वा संकर्षणो वचः ।
एतत्कर्तव्यमित्युक्त्वा पातयामास तानि वै ।
कृष्णश् च पातयामास भुवितानि फलानि वै

śrīparāśara uvāca iti gopakumārāṇāṃ śrutvā saṃkarṣaṇo vacaḥ |
etatkartavyamityuktvā pātayāmāsa tāni vai |
kṛṣṇaś ca pātayāmāsa bhuvitāni phalāni vai

---

5,8.7

फलानां पततां शब्दमाकर्ण्य सुदुरासदः ।
आजगाम स दुष्टात्मा कोपाद्दैतेयगर्दभः

phalānāṃ patatāṃ śabdamākarṇya sudurāsadaḥ |
ājagāma sa duṣṭātmā kopāddaiteyagardabhaḥ

---

5,8.8

पद्भ्यामुभाभ्यां स तदा पश्चिमाभ्यां बलं बली ।
जघानोरसि ताभ्यां च स च तेनाभ्यगृह्यत

padbhyāmubhābhyāṃ sa tadā paścimābhyāṃ balaṃ balī |
jaghānorasi tābhyāṃ ca sa ca tenābhyagṛhyata

---

5,8.9

गृहीत्वा भ्रामयामास सोंऽबरे गतजीवितम् ।
तस्मिन्नेव स चिक्षेप वेगेन तृणराजनि

gṛhītvā bhrāmayāmāsa soṃ'bare gatajīvitam |
tasminneva sa cikṣepa vegena tṛṇarājani

---

5,8.10

ततः फलान्यनेकानि तालाग्रान्निपतन्खरः ।
पृथिव्यां पातयामास महावातो घनानिव

tataḥ phalānyanekāni tālāgrānnipatankharaḥ |
pṛthivyāṃ pātayāmāsa mahāvāto ghanāniva

---

5,8.11

अन्या नथ सजातीयानागतान्दैत्यगर्दभान् ।
कृष्णश्चिक्षेप तालाग्रे बलभद्रश् च लीलया

anyā natha sajātīyānāgatāndaityagardabhān |
kṛṣṇaścikṣepa tālāgre balabhadraś ca līlayā

---

5,8.12

क्षणेनालङ्कृता पृथ्वी पक्वैस् तलफलैस् तदा ।
दैत्य गर्दभदेहैश् च मैत्रेय शुशुभे ऽधिकम्

kṣaṇenālaṅkṛtā pṛthvī pakvais talaphalais tadā |
daitya gardabhadehaiś ca maitreya śuśubhe 'dhikam

---

5,8.13

ततो गावो निराबाधास्तस्मिंस्तलवने द्विज ।
नवशष्वं सुखं चेरुर्यन्न भुक्तमभूत्पुरा

tato gāvo nirābādhāstasmiṃstalavane dvija |
navaśaṣvaṃ sukhaṃ ceruryanna bhuktamabhūtpurā