1. Viṣṇudharma (part 1 of 3)

श्री विष्णुधर्मः अध्यायः 1-10

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् | देवीं सरस्वतीं व्यासम् (चैव) ततो जयम् उदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatīṃ vyāsam (caiva) tato jayam udīrayet

द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रम् अथ पापहरं शुभं च | यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन

dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtamaprameyaṃ puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śubhaṃ ca | yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena

प्रथमोऽध्यायः

क्रियायोगप्रवृत्तिः कृताभिषेकं तनयम् तु राज्ञः पारीक्षितस्य ह | द्रष्टुम् अभ्याययुः प्रीत्या शौनकाद्या महर्षयः

kriyāyogapravṛttiḥ kṛtābhiṣekaṃ tanayam tu rājñaḥ pārīkṣitasya ha | draṣṭum abhyāyayuḥ prītyā śaunakādyā maharṣayaḥ

तान् आगतान् स राजर्षिः पाद्यार्घ्यादिभिरर्चितान् | सुखोपविष्टान् विश्रान्तान् कृतसंप्रश्नसत्कथान्

tān āgatān sa rājarṣiḥ pādyārghyādibhirarcitān | sukhopaviṣṭān viśrāntān kṛtasaṃpraśnasatkathān

तत्कथाभिः कृताह्लादः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः | शतानीकोऽथ पप्रच्छ नारायणकथां पराम्

tatkathābhiḥ kṛtāhlādaḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ | śatānīko'tha papraccha nārāyaṇakathāṃ parām

राजोवाच – यमाश्रित्य जगन्नाथम् मम पूर्वपितामहाः | विपक्षापहृतं राज्यमवापुः पुरुषोत्तमाः

rājovāca – yamāśritya jagannātham mama pūrvapitāmahāḥ | vipakṣāpahṛtaṃ rājyamavāpuḥ puruṣottamāḥ

द्रौणिब्रह्मास्त्रनिर्दग्धो मम येन पितामहः | परीक्षित् प्राणसंयोगं देवदेवेन लम्भितः

drauṇibrahmāstranirdagdho mama yena pitāmahaḥ | parīkṣit prāṇasaṃyogaṃ devadevena lambhitaḥ

तस्य देवस्य माहात्म्यं देवर्षिसिद्धमनुजैः | श्रुतं सुबहुशो मया स्तुतस्याशेषजन्मनः

tasya devasya māhātmyaṃ devarṣisiddhamanujaiḥ | śrutaṃ subahuśo mayā stutasyāśeṣajanmanaḥ

कः स्तोतुमीशस्तमजं यस्यैतत् सचराचरम् | अव्ययस्याप्रमेयस्य ब्रह्माण्डमुदरेशयम्

kaḥ stotumīśastamajaṃ yasyaitat sacarācaram | avyayasyāprameyasya brahmāṇḍamudareśayam

रुद्रः क्रोधोद्भवो यस्य प्रसादाच्च पितामहः | तस्य देवस्य कः शक्तः? प्रवक्तुं वा विभूतयः

rudraḥ krodhodbhavo yasya prasādācca pitāmahaḥ | tasya devasya kaḥ śaktaḥ? pravaktuṃ vā vibhūtayaḥ

सोऽहमिच्छामि देवस्य तस्य सर्वात्मनः प्रभोः | श्रोतुमाराधनं येन निस्तरेयं भवार्णवम्

so'hamicchāmi devasya tasya sarvātmanaḥ prabhoḥ | śrotumārādhanaṃ yena nistareyaṃ bhavārṇavam

केनोपायेन मन्त्रैर्वा रहस्यैः परिचर्यया | दानैर्व्रतोपवासैर्वा जप्यैर्होमैरथापि वा

kenopāyena mantrairvā rahasyaiḥ paricaryayā | dānairvratopavāsairvā japyairhomairathāpi vā

आराधितः समस्तानां क्लेशानां हानिदो हरिः | शक्यः समाराधयितुं तन्नः शंसत सत्तमाः

ārādhitaḥ samastānāṃ kleśānāṃ hānido hariḥ | śakyaḥ samārādhayituṃ tannaḥ śaṃsata sattamāḥ

विद्यानामपि सा विद्या श्रुतानामपि तच्छ्रुतम् | रहस्यानां रहस्यं तद्येन विष्णुः प्रसीदति

vidyānāmapi sā vidyā śrutānāmapi tacchrutam | rahasyānāṃ rahasyaṃ tadyena viṣṇuḥ prasīdati

मन्त्राणां परमो मन्त्रो व्रतानां तन्महाव्रतम् | उपोषितं हि तच्छ्रेष्ठं येन तुष्यति केशवः

mantrāṇāṃ paramo mantro vratānāṃ tanmahāvratam | upoṣitaṃ hi tacchreṣṭhaṃ yena tuṣyati keśavaḥ

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पणम् | तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ

sā jihvā yā hariṃ stauti taccittaṃ yattadarpaṇam | tāveva kevalau ślāghyau yau tatpūjākarau karau

सुजन्म देहमत्यन्तं तदेवाऽशेषजन्मसु | यदेव पुलकोद्भासि विष्णोर्नामाभिकीर्तनात्

sujanma dehamatyantaṃ tadevā'śeṣajanmasu | yadeva pulakodbhāsi viṣṇornāmābhikīrtanāt

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चाऽन्धजडमूकता | यन्मुहूर्तं क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते

sā hānistanmahacchidraṃ sā cā'ndhajaḍamūkatā | yanmuhūrtaṃ kṣaṇaṃ vāpi vāsudevo na cintyate

नूनं तत्कण्ठशालूकमथवा प्रतिजिह्विका | रोगो वाऽन्यो न सा जिह्वा या न वक्ति हरेर्गुणान्

nūnaṃ tatkaṇṭhaśālūkamathavā pratijihvikā | rogo vā'nyo na sā jihvā yā na vakti harerguṇān

सन्त्यनेका बिलास्तद्वच्श्रोत्रमप्यल्पमेधसाम् | दत्त्वाऽवधानं यच्छब्दे विनैव हरिसंस्तुतिम्

santyanekā bilāstadvacśrotramapyalpamedhasām | dattvā'vadhānaṃ yacchabde vinaiva harisaṃstutim

धर्मार्थकामसंप्राप्तौ पुरुषाणां विचेष्टितम् | जन्मन्यविफला सैका या गोविन्दाश्रया क्रिया

dharmārthakāmasaṃprāptau puruṣāṇāṃ viceṣṭitam | janmanyaviphalā saikā yā govindāśrayā kriyā

दुर्गसंसारकान्तारमपारमभिधावताम् | एकः कृष्णनमस्कारो मुक्तितीरस्य देशिकः

durgasaṃsārakāntāramapāramabhidhāvatām | ekaḥ kṛṣṇanamaskāro muktitīrasya deśikaḥ

सर्वरत्नमयो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं नभः | सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वदेवमयो हरिः

sarvaratnamayo meruḥ sarvāścaryamayaṃ nabhaḥ | sarvatīrthamayī gaṅgā sarvadevamayo hariḥ

एवमादिगुणो भोगः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः | श्रुतो मे बहुशो सिद्धैः गीयमानस्तथाऽपरैः

evamādiguṇo bhogaḥ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ | śruto me bahuśo siddhaiḥ gīyamānastathā'paraiḥ

सोऽहमिच्छामि तं देवं सर्वलोकपरायणम् | नारायणमशेषस्य जगतो हृद्यवस्थितम्

so'hamicchāmi taṃ devaṃ sarvalokaparāyaṇam | nārāyaṇamaśeṣasya jagato hṛdyavasthitam

आराधयितुमीशानम् अनन्तममितौजसम् | शंकरं जगतः प्राणं स्मृतमात्राघहारिणम्

ārādhayitumīśānam anantamamitaujasam | śaṃkaraṃ jagataḥ prāṇaṃ smṛtamātrāghahāriṇam

तन्ममाद्य मुनिश्रेष्ठाः प्रसादयितुमिच्छतः | उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हत

tanmamādya muniśreṣṭhāḥ prasādayitumicchataḥ | upadeśapradānena prasādaṃ kartumarhata

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा भक्तिमुद्वहतो हरेः | परितोषं परं जग्मुर्मुनयः सर्व एव ते

tasyaitadvacanaṃ śrutvā bhaktimudvahato hareḥ | paritoṣaṃ paraṃ jagmurmunayaḥ sarva eva te

सर्वे च ते मुनिश्रेष्ठा भृगुश्रेष्ठं च शौनकम् | यथार्थं भगवंस्तस्मै कथ्यतामित्यचोदयन्

sarve ca te muniśreṣṭhā bhṛguśreṣṭhaṃ ca śaunakam | yathārthaṃ bhagavaṃstasmai kathyatāmityacodayan

सर्वज्ञाननिधिः स्फीतस्त्वमत्र भृगुनन्दन | त्रैलोक्यसर्वसंदेहतमोदीपस्तपोधन

sarvajñānanidhiḥ sphītastvamatra bhṛgunandana | trailokyasarvasaṃdehatamodīpastapodhana

एवमुक्तो मुनिवरैः प्रीत्या तस्य च भूपतेः | भक्त्या च देवदेवस्य प्रवणीकृतमानसः

evamukto munivaraiḥ prītyā tasya ca bhūpateḥ | bhaktyā ca devadevasya pravaṇīkṛtamānasaḥ

कृत्वोत्तरीयपर्यङ्कं शिथिलं भगवानथ | प्रत्युवाच महाभागः शौनकस्तं महीपतिम्

kṛtvottarīyaparyaṅkaṃ śithilaṃ bhagavānatha | pratyuvāca mahābhāgaḥ śaunakastaṃ mahīpatim

शौनक उवाच – यत्पृच्छसि महीपाल ! कृष्णस्याऽऽराधनं प्रति | व्रतोपवासजप्यादि तदिहैकमनाः शृणु

śaunaka uvāca – yatpṛcchasi mahīpāla ! kṛṣṇasyā''rādhanaṃ prati | vratopavāsajapyādi tadihaikamanāḥ śṛṇu

अनादिमत्परं ब्रह्म सर्वहेयविवर्जितम् | व्यापि यत् सर्वभूतेषु स्थितं सदसतः परम्

anādimatparaṃ brahma sarvaheyavivarjitam | vyāpi yat sarvabhūteṣu sthitaṃ sadasataḥ param

प्रधानपुंसोरजयोर्यतः क्षोभः प्रवर्तते | नित्ययोर्व्यापिनोश्चैव जगदादौ महात्मनोः

pradhānapuṃsorajayoryataḥ kṣobhaḥ pravartate | nityayorvyāpinoścaiva jagadādau mahātmanoḥ

तत्क्षोभकत्वाद् ब्रह्माण्डसृष्टिहेतुर्निरञ्जनः | अहेतुरपि सर्वात्मनः जायते परमेश्वरः

tatkṣobhakatvād brahmāṇḍasṛṣṭiheturnirañjanaḥ | aheturapi sarvātmanaḥ jāyate parameśvaraḥ

प्रधानपुरुषत्वं च तथैवेश्वरलीलया | समुपैति ततश्चैव ब्रह्मत्वं छन्दतः प्रभुः

pradhānapuruṣatvaṃ ca tathaiveśvaralīlayā | samupaiti tataścaiva brahmatvaṃ chandataḥ prabhuḥ

ततः स्थितौ पालयिता विष्णुत्वं जगतः क्षये | रुद्रत्वं च जगन्नाथः स्वेच्छया कुरुतेऽव्ययः

tataḥ sthitau pālayitā viṣṇutvaṃ jagataḥ kṣaye | rudratvaṃ ca jagannāthaḥ svecchayā kurute'vyayaḥ

तदेकमक्षरं धाम परं सदसतोर्महत् | भेदाभेदस्वरूपस्थं प्रणिपत्य परं पदम्

tadekamakṣaraṃ dhāma paraṃ sadasatormahat | bhedābhedasvarūpasthaṃ praṇipatya paraṃ padam

प्रवक्ष्यामि यथा पूर्वं मत्पित्रा कथितं मम | तस्यापि किल तत्पित्रा तस्मै चाऽऽहकिलोशनाः

pravakṣyāmi yathā pūrvaṃ matpitrā kathitaṃ mama | tasyāpi kila tatpitrā tasmai cā''hakilośanāḥ

तेनापि भृगुमाराध्य प्राप्तमाराधनं हरेः | सकाशाद् ब्रह्मणः प्राप्तं भृगुणाऽपि महात्मना

tenāpi bhṛgumārādhya prāptamārādhanaṃ hareḥ | sakāśād brahmaṇaḥ prāptaṃ bhṛguṇā'pi mahātmanā

मरीचिमिश्रैश्च पुरा परमेतन्महर्षिभिः | प्राप्तं सकाशाद्देवस्यब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः

marīcimiśraiśca purā parametanmaharṣibhiḥ | prāptaṃ sakāśāddevasyabrahmaṇo vyaktajanmanaḥ

योगं ब्रह्मा परं प्राह महर्षीणां यदा प्रभुः | समस्तवृत्तिसंरोधात् कैवल्यप्रतिपादकम्

yogaṃ brahmā paraṃ prāha maharṣīṇāṃ yadā prabhuḥ | samastavṛttisaṃrodhāt kaivalyapratipādakam

तदा जगत्पतिर्ब्रह्मा प्रणिपत्य महर्षिभिः | सर्वैः किलोक्तो भगवानात्मयोनिः प्रजाहितम्

tadā jagatpatirbrahmā praṇipatya maharṣibhiḥ | sarvaiḥ kilokto bhagavānātmayoniḥ prajāhitam

यो योगो भवताप्रोक्तो मनोवृत्तिनिरोधजः | प्राप्तुं शक्यः स त्वनेकैः जन्मभिर्जगतः पते

yo yogo bhavatāprokto manovṛttinirodhajaḥ | prāptuṃ śakyaḥ sa tvanekaiḥ janmabhirjagataḥ pate

विषया दुर्जया नॄणामिन्द्रियाकर्षणाः प्रभो | वृत्तयश्चेतसश्चापि चपलाश्चाऽतिदुर्धराः

viṣayā durjayā nṝṇāmindriyākarṣaṇāḥ prabho | vṛttayaścetasaścāpi capalāścā'tidurdharāḥ

रागादयः कथं जेतुं शक्या वर्षशतैरपि | न योगयोग्यं हि मनो भवत्येभिरनिर्जितैः

rāgādayaḥ kathaṃ jetuṃ śakyā varṣaśatairapi | na yogayogyaṃ hi mano bhavatyebhiranirjitaiḥ

अल्पायुषश्च पुरुषा ब्रह्मन् ! कृतयुगेऽप्यमी | त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे

alpāyuṣaśca puruṣā brahman ! kṛtayuge'pyamī | tretāyāṃ dvāpare caiva kimu prāpte kalau yuge

भगवंस्त्वमुपायज्ञः प्रसन्नो वक्तुमर्हसि | अनायासेन येनेममुत्तरेम भवार्णवम्

bhagavaṃstvamupāyajñaḥ prasanno vaktumarhasi | anāyāsena yenemamuttarema bhavārṇavam

दुःखाम्बुमग्नाः पुरुषाः प्राप्य ब्रह्म महाप्लवम् | उत्तरेयुर्भवाम्भोधिं तथा त्वमनुचिन्तय

duḥkhāmbumagnāḥ puruṣāḥ prāpya brahma mahāplavam | uttareyurbhavāmbhodhiṃ tathā tvamanucintaya

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा क्रियायोगं महात्मनाम् | तेषामृषीणामाचष्टे नराणां हितकाम्यया

evamuktastadā brahmā kriyāyogaṃ mahātmanām | teṣāmṛṣīṇāmācaṣṭe narāṇāṃ hitakāmyayā

ब्रह्मो उवाच– आराधयत विश्वेशम् नारायणमतन्द्रिताः | बाह्यालम्बनसापेक्षास्तमजं जगतः पतिम्

brahmo uvāca– ārādhayata viśveśam nārāyaṇamatandritāḥ | bāhyālambanasāpekṣāstamajaṃ jagataḥ patim

इज्यापूजानमस्कारैः शुश्रूषाभिरहर्निशम् | व्रतोपवासैर्विविधैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः

ijyāpūjānamaskāraiḥ śuśrūṣābhiraharniśam | vratopavāsairvividhairbrāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ

तैस्तैश्चाभिमतैः कामैर्ये च चेतसि तुष्टिदाः | अपरिच्छेद्यमाहात्म्यमाराधयत केशवम्

taistaiścābhimataiḥ kāmairye ca cetasi tuṣṭidāḥ | aparicchedyamāhātmyamārādhayata keśavam

तन्निष्ठास्तद्गतधियस्तत्कर्माणस्तदाश्रयाः | तद्दृष्टयस्तन्मनसः सर्वस्मिन् स इति स्थिताः

tanniṣṭhāstadgatadhiyastatkarmāṇastadāśrayāḥ | taddṛṣṭayastanmanasaḥ sarvasmin sa iti sthitāḥ

समस्तान्यथ कर्माणि तत्र सर्वात्मनाऽऽत्मनि | संन्यस्यध्वं स वः कर्ता समस्तावरणक्षयम्

samastānyatha karmāṇi tatra sarvātmanā''tmani | saṃnyasyadhvaṃ sa vaḥ kartā samastāvaraṇakṣayam

एतत्तदक्षरं ब्रह्म प्रधानपुरुषावुभौ | यतो यस्मिन् यथा चोभौ सर्वव्यापिन्यवस्थितौ

etattadakṣaraṃ brahma pradhānapuruṣāvubhau | yato yasmin yathā cobhau sarvavyāpinyavasthitau

परः पराणां परमः स एकः पुरुषोत्तमः | यस्याभिन्नमिदं सर्वम् यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ sa ekaḥ puruṣottamaḥ | yasyābhinnamidaṃ sarvam yacceṅgaṃ yacca neṅgati

तमाराध्य जगन्नाथं मोक्षकारणमव्यक्तम् | अचिन्त्यमपरिग्रहम् क्रियायोगेन मुच्यते

tamārādhya jagannāthaṃ mokṣakāraṇamavyaktam | acintyamaparigraham kriyāyogena mucyate

इति ते ब्रह्मणः श्रुत्वा रहस्यमृषिसत्तमाः | नराणामुपकाराय योगशास्त्राणि चक्रिरे

iti te brahmaṇaḥ śrutvā rahasyamṛṣisattamāḥ | narāṇāmupakārāya yogaśāstrāṇi cakrire

क्रियायोगपराणीह मुक्तिकार्याण्यनेकशः | आराध्यते जगन्नाथो यदनुष्ठानतत्परैः

kriyāyogaparāṇīha muktikāryāṇyanekaśaḥ | ārādhyate jagannātho yadanuṣṭhānatatparaiḥ

तानि ते नृपशार्दूल सर्वपापहराम्यहम् | वक्ष्यामि श्रूयतामन्यद् रहस्यमिदमुत्तमम्

tāni te nṛpaśārdūla sarvapāpaharāmyaham | vakṣyāmi śrūyatāmanyad rahasyamidamuttamam

संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रान्तचेतसाम् | (उत्तारमिच्छतां तस्माद्भृशं यन्नान्तरैरपि |) विष्णुपोतं विना नान्यत् किंचिदस्ति परायणम्

saṃsārārṇavamagnānāṃ viṣayākrāntacetasām | (uttāramicchatāṃ tasmādbhṛśaṃ yannāntarairapi |) viṣṇupotaṃ vinā nānyat kiṃcidasti parāyaṇam

उत्तिष्ठंश्चिन्तय हरिं व्रजंश्चिन्तय केशवम् | भुञ्जंश्चिन्तय गोविन्दम् स्वपंश्चिन्तय माधवम्

uttiṣṭhaṃścintaya hariṃ vrajaṃścintaya keśavam | bhuñjaṃścintaya govindam svapaṃścintaya mādhavam

एवमेकाग्रचित्तस्त्वं संश्रितो मधुसूदनम् | जन्ममृत्युजराग्राहं संसाराम्भस्तरिष्यसि

evamekāgracittastvaṃ saṃśrito madhusūdanam | janmamṛtyujarāgrāhaṃ saṃsārāmbhastariṣyasi

अनन्तमीड्यं पुरुषं पुराणं जगद्विधातारमजं जनित्र्यम् | समाश्रिता ये हरिमीशितारं तेषां भवो नास्ति हि मुक्तिभाजाम्

anantamīḍyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ jagadvidhātāramajaṃ janitryam | samāśritā ye harimīśitāraṃ teṣāṃ bhavo nāsti hi muktibhājām

द्वितीयोऽध्यायः

अच्युताम्बरीषसंवादः शौनक उवाच – श्रूयतां कुरुशार्दूल संवादोऽयमनुत्तमः | अम्बरीषस्य राजर्षेः सह देवेन चक्रिणा

acyutāmbarīṣasaṃvādaḥ śaunaka uvāca – śrūyatāṃ kuruśārdūla saṃvādo'yamanuttamaḥ | ambarīṣasya rājarṣeḥ saha devena cakriṇā

अम्बरीषो महीपालः पालयन्नेव मेदिनीम् | उद्विग्न एव द्वन्द्वान्तमभीप्सुः पुरुषर्षभः

ambarīṣo mahīpālaḥ pālayanneva medinīm | udvigna eva dvandvāntamabhīpsuḥ puruṣarṣabhaḥ

देवदेवात् स गोविन्दादभीप्सुर्द्वन्द्वसंक्षयम् | तपस्तेपे निराहारो गृणन् ब्रह्म सनातनम्

devadevāt sa govindādabhīpsurdvandvasaṃkṣayam | tapastepe nirāhāro gṛṇan brahma sanātanam

तस्य कालेन महता भक्तिमुद्वहतः पराम् | तुतोष भगवान् विष्णुः सर्वलोकपतिः प्रभुः

tasya kālena mahatā bhaktimudvahataḥ parām | tutoṣa bhagavān viṣṇuḥ sarvalokapatiḥ prabhuḥ

स रूपमैन्द्रमास्थाय तमुवाच महीपतिम् | मेघगम्भीरनिर्घोषो वारणेन्द्रगतिस्तदा

sa rūpamaindramāsthāya tamuvāca mahīpatim | meghagambhīranirghoṣo vāraṇendragatistadā

देवदेव उवाच – राजर्षे ! वद यत्कार्यं तव चेतस्यवस्थितम् | वरदोऽहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

devadeva uvāca – rājarṣe ! vada yatkāryaṃ tava cetasyavasthitam | varado'hamanuprāpto varaṃ varaya suvrata

एवमुक्तस्ततो राजा विलोक्य च पुरंदरं | प्रत्युवाचार्घ्यमुद्यम्य स्वागतं तेऽस्त्विति प्रभो

evamuktastato rājā vilokya ca puraṃdaraṃ | pratyuvācārghyamudyamya svāgataṃ te'stviti prabho

नाहमाराधयामि त्वां तव बद्धोऽयमञ्जलिः | वरार्थिनां त्वं वरदः प्रयच्छाभिमतान् वरान्

nāhamārādhayāmi tvāṃ tava baddho'yamañjaliḥ | varārthināṃ tvaṃ varadaḥ prayacchābhimatān varān

(देवदेव उवाच -) वरार्थाय त्वयाऽन्यैश्च क्रियते नृपते तपः | स किमर्थं त्वमस्मत्तो न गृह्णास्यभिवांछितम्

(devadeva uvāca -) varārthāya tvayā'nyaiśca kriyate nṛpate tapaḥ | sa kimarthaṃ tvamasmatto na gṛhṇāsyabhivāṃchitam

राजोवाच – न वरार्थमयं यत्नस्त्वत्तो देवपते मम | विष्णोराराधनार्थाय विद्धि मां त्वं कृतोद्यमम्

rājovāca – na varārthamayaṃ yatnastvatto devapate mama | viṣṇorārādhanārthāya viddhi māṃ tvaṃ kṛtodyamam

इन्द्रः उवाच – अहं हि सर्वदेवानां त्रैलोक्यस्य तथेश्वरः | पालयन्ति ममैवाज्ञामादित्याद्याः सदा सुराः

indraḥ uvāca – ahaṃ hi sarvadevānāṃ trailokyasya tatheśvaraḥ | pālayanti mamaivājñāmādityādyāḥ sadā surāḥ

आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यौ मरुतां गणाः | प्रजानां पतयः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

ādityā vasavo rudrā nāsatyau marutāṃ gaṇāḥ | prajānāṃ patayaḥ sādhyā viśvedevā maharṣayaḥ

कुर्वन्त्येते ममैवाज्ञां सिद्धगन्धर्वपन्नगाः | मत्तो हि कोऽन्यो वरदः प्रतिगृह्णीष्व वाञ्छितम्

kurvantyete mamaivājñāṃ siddhagandharvapannagāḥ | matto hi ko'nyo varadaḥ pratigṛhṇīṣva vāñchitam

राजोवाच – त्वमिन्द्रः सत्यमेवैतद्देवस्त्रिभुवनेश्वरः | त्वयाऽपि प्राप्तमैश्वर्यं यतस्तं तोषयाम्यहम्

rājovāca – tvamindraḥ satyamevaitaddevastribhuvaneśvaraḥ | tvayā'pi prāptamaiśvaryaṃ yatastaṃ toṣayāmyaham

त्रैलोक्यं तव देवेश ! वशे यस्य महात्मनः | सप्तोदरे शया लोकास्तमीशं तोषयाम्यहम्

trailokyaṃ tava deveśa ! vaśe yasya mahātmanaḥ | saptodare śayā lokāstamīśaṃ toṣayāmyaham

यस्य त्वममरैः सर्वैः समवेतैः सुरेश्वर | देहप्राप्तोऽन्तरस्थो वै तं नमामि जनार्दनम्

yasya tvamamaraiḥ sarvaiḥ samavetaiḥ sureśvara | dehaprāpto'ntarastho vai taṃ namāmi janārdanam

निमेषो ब्रह्मणो रात्रिरुन्मेषो यस्य वासरः | तमीड्यमीशमजरं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्

nimeṣo brahmaṇo rātrirunmeṣo yasya vāsaraḥ | tamīḍyamīśamajaraṃ praṇato'smi janārdanam

यो हर्ता जगतो देवः कर्ता पालयिता च यः | त्रयस्यास्य च यो योनिस्तं विष्णुं तोषयाम्यहम्

yo hartā jagato devaḥ kartā pālayitā ca yaḥ | trayasyāsya ca yo yonistaṃ viṣṇuṃ toṣayāmyaham

हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षश्च ते रिपुः | तवानुकम्पया येन हतौ दैत्यौ नतोऽस्मि तम्

hiraṇyakaśipuḥ pūrvaṃ hiraṇyākṣaśca te ripuḥ | tavānukampayā yena hatau daityau nato'smi tam

बलिनाऽपहृतं शक्र दत्तं येन पुरा तव | त्रैलोक्यराज्यं तं बद्ध्वा तं नमामि जनार्दनम्

balinā'pahṛtaṃ śakra dattaṃ yena purā tava | trailokyarājyaṃ taṃ baddhvā taṃ namāmi janārdanam

प्रसीद शक्र गच्छत्वमहमप्यत्र संस्थितः | तपस्तप्स्ये जगन्नाथं द्रष्टुं नारायणं हरिम्

prasīda śakra gacchatvamahamapyatra saṃsthitaḥ | tapastapsye jagannāthaṃ draṣṭuṃ nārāyaṇaṃ harim

शौनक उवाच – एवमुक्तस्ततस्तेन शक्ररूपी जनार्दनः | पुनरप्याह तं कोपात् पार्थिवं तपसि स्थितम्

śaunaka uvāca – evamuktastatastena śakrarūpī janārdanaḥ | punarapyāha taṃ kopāt pārthivaṃ tapasi sthitam

इन्द्रः – यदि मद्वचनादद्य न भवांस्त्यक्ष्यते तपः | वज्रं ते प्रहरिष्यामि बुध्यस्वैतद्यदीच्छसि

indraḥ – yadi madvacanādadya na bhavāṃstyakṣyate tapaḥ | vajraṃ te prahariṣyāmi budhyasvaitadyadīcchasi

राजोवाच – नाप्यल्पमपराधं ते करोमि त्रिदशेश्वर | तथापि वधयोग्यं मां मन्यसे चेत् क्षिपायुधम्

rājovāca – nāpyalpamaparādhaṃ te karomi tridaśeśvara | tathāpi vadhayogyaṃ māṃ manyase cet kṣipāyudham

श्रूयते किल गोविन्दे भक्तिमुद्वहतां नृणाम् | संसारार्णावभीतानां त्रिदशाः परिपन्थिनः

śrūyate kila govinde bhaktimudvahatāṃ nṛṇām | saṃsārārṇāvabhītānāṃ tridaśāḥ paripanthinaḥ

तापसोऽहं क्व निस्सङ्गः क्व च कोपस् तवेदृशः | विज्ञातमेतद् गोविन्द भक्तिविघ्नोपपादितम्

tāpaso'haṃ kva nissaṅgaḥ kva ca kopas tavedṛśaḥ | vijñātametad govinda bhaktivighnopapāditam

भवन्ति बहवो विघ्ना नरे श्रेयःपरायणे | गोविन्दभक्त्यभ्यधिकं श्रेयश्चान्यन्न विद्यते

bhavanti bahavo vighnā nare śreyaḥparāyaṇe | govindabhaktyabhyadhikaṃ śreyaścānyanna vidyate

स त्वं प्रहर वा मा वा मयि वज्रं पुरंदर | नाहमुत्सृज्य गोविन्दमन्यमाराधयामि भोः

sa tvaṃ prahara vā mā vā mayi vajraṃ puraṃdara | nāhamutsṛjya govindamanyamārādhayāmi bhoḥ

न चापि वज्रं वज्री वा त्वं च नान्ये सुरासुराः | शक्ता निहन्तुमीशाने हृदयस्थे जनार्दने

na cāpi vajraṃ vajrī vā tvaṃ ca nānye surāsurāḥ | śaktā nihantumīśāne hṛdayasthe janārdane

किं च नो बहुनोक्तेन नाहं वक्ष्याम्यतः परं | यथेप्सितं कुरुष्व त्वं करिष्येऽहमभीप्सितम्

kiṃ ca no bahunoktena nāhaṃ vakṣyāmyataḥ paraṃ | yathepsitaṃ kuruṣva tvaṃ kariṣye'hamabhīpsitam

शौनक उवाच – एवमुक्त्वा सुरपतिं पार्थिवः स पुनस्तपः | चचार मौनमास्थाय तेनाऽतुष्यत केशवः

śaunaka uvāca – evamuktvā surapatiṃ pārthivaḥ sa punastapaḥ | cacāra maunamāsthāya tenā'tuṣyata keśavaḥ

संदर्शयामास ततः स्वं वपुः कैटभार्दनः | चतुर्भुजमुदाराङ्गं शङ्खचक्रगदाधरम्

saṃdarśayāmāsa tataḥ svaṃ vapuḥ kaiṭabhārdanaḥ | caturbhujamudārāṅgaṃ śaṅkhacakragadādharam

किरीटस्रग्धरं स्पष्टं नीलोत्पलदलच्छविम् | ऐरावतश्च गरुडस्तत्क्षणात् समदृश्यत

kirīṭasragdharaṃ spaṣṭaṃ nīlotpaladalacchavim | airāvataśca garuḍastatkṣaṇāt samadṛśyata

स च राजवरो देवं पीतवाससमच्युतम् | विलोक्य भक्तिशिरसा सहसैव महीं ययौ

sa ca rājavaro devaṃ pītavāsasamacyutam | vilokya bhaktiśirasā sahasaiva mahīṃ yayau

प्रत्युवाच च भूपालः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः | रोमाञ्चिततनुः स्तोत्रम् पद्मनाभं ततोऽस्तुवत्

pratyuvāca ca bhūpālaḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ | romāñcitatanuḥ stotram padmanābhaṃ tato'stuvat

राजोवाच – आदिदेव ! जयाजेय ! जय ! सर्गादिकारक | जयास्पष्टप्रकाशाण्ड बृहन्मूर्ते जयाक्षर

rājovāca – ādideva ! jayājeya ! jaya ! sargādikāraka | jayāspaṣṭaprakāśāṇḍa bṛhanmūrte jayākṣara

जय सर्वगताचिन्त्य जय जन्मजरापह | जय व्यापिञ्जयाभेद सर्वभूतेष्ववस्थित

jaya sarvagatācintya jaya janmajarāpaha | jaya vyāpiñjayābheda sarvabhūteṣvavasthita

जय यज्ञपते नाथ हव्यकव्याशनाव्यय | जय विज्ञातसिद्धान्त मायामोहक केशव

jaya yajñapate nātha havyakavyāśanāvyaya | jaya vijñātasiddhānta māyāmohaka keśava

लोकस्थित्यर्थमनघ वराह जय भूधर | नृसिंह जय देवारिवक्षः स्थलविदारण

lokasthityarthamanagha varāha jaya bhūdhara | nṛsiṃha jaya devārivakṣaḥ sthalavidāraṇa

देवानामरिभीतानामार्तिनाशन वामन | जय क्रान्तसमस्तोर्वीनभः स्वर्लोकभावन

devānāmaribhītānāmārtināśana vāmana | jaya krāntasamastorvīnabhaḥ svarlokabhāvana

जितं ते जगतामीश ! जितं ते सर्व सर्वद | जितं ते सर्वभूतेश योगिध्येय नमोऽस्तु ते

jitaṃ te jagatāmīśa ! jitaṃ te sarva sarvada | jitaṃ te sarvabhūteśa yogidhyeya namo'stu te

नमोऽस्त्वव्यपदेश्याय नमः सूक्ष्मस्वरूपिणे | नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं विश्वमूर्ते नमोऽस्तु ते

namo'stvavyapadeśyāya namaḥ sūkṣmasvarūpiṇe | namastrimūrtaye tubhyaṃ viśvamūrte namo'stu te

ब्रह्माद्यैश्चिन्त्यते रूपं यत्तत्सदसतः परं | विशेषैरविशेष्याय तस्मै तुभ्यं नमो नमः

brahmādyaiścintyate rūpaṃ yattatsadasataḥ paraṃ | viśeṣairaviśeṣyāya tasmai tubhyaṃ namo namaḥ

पुरुषाख्यं ततो रूपं निर्गुणं गुणभोक्तृ च | प्रकृतेः परतः सूक्ष्मं तन्नमस्यामि ते हरे

puruṣākhyaṃ tato rūpaṃ nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca | prakṛteḥ parataḥ sūkṣmaṃ tannamasyāmi te hare

अव्यक्तादिविशेषान्तमतिसूक्ष्मतमं महत् | प्राकृतं तव तद्रूपं तस्मै देव नमाम्यहम्

avyaktādiviśeṣāntamatisūkṣmatamaṃ mahat | prākṛtaṃ tava tadrūpaṃ tasmai deva namāmyaham

रूपैर्नानाविधैर्यश्च तद्रूपान्तरगोचरम् | लीलया व्यवहारस्ते तस्मै देवात्मने नमः

rūpairnānāvidhairyaśca tadrūpāntaragocaram | līlayā vyavahāraste tasmai devātmane namaḥ

प्रसीद विष्णो गोविन्द शङ्खचक्रगदाधर | धराधरारविन्दाक्ष वासुदेव महेश्वर

prasīda viṣṇo govinda śaṅkhacakragadādhara | dharādharāravindākṣa vāsudeva maheśvara

शौनक उवाच – इत्थं स्तुतो जगन्नाथः प्रोक्तवानिति केशवः | अम्बरीषं पृथिवीशं जगत् संनादयन् गिरा

śaunaka uvāca – itthaṃ stuto jagannāthaḥ proktavāniti keśavaḥ | ambarīṣaṃ pṛthivīśaṃ jagat saṃnādayan girā

श्री भगवान् उवाच – अम्बरीष प्रसन्नोऽस्मि भक्त्या स्तोत्रेण चानघ | वरं वृणीष्व धर्मज्ञ यत्ते मनसि वर्तते

śrī bhagavān uvāca – ambarīṣa prasanno'smi bhaktyā stotreṇa cānagha | varaṃ vṛṇīṣva dharmajña yatte manasi vartate

राजोवाच – एष एव वरः श्लाघ्यो यद्दृष्टोऽसि जगत्पते | त्वद्दर्शनमपुण्यानां स्वप्नेष्वपि हि दुर्लभम्

rājovāca – eṣa eva varaḥ ślāghyo yaddṛṣṭo'si jagatpate | tvaddarśanamapuṇyānāṃ svapneṣvapi hi durlabham

बाल्यात्प्रभृति या देव त्वयि भक्तिर्ममाच्युत | वेत्ति तां च भगवानेव हृदिस्थः सर्वदेहिनाम्

bālyātprabhṛti yā deva tvayi bhaktirmamācyuta | vetti tāṃ ca bhagavāneva hṛdisthaḥ sarvadehinām

त्वत्प्रसादान्ममेशान राज्यमव्याहतं भुवि | कोशदण्डौ तथातीव शरीरारोग्यमुत्तमम्

tvatprasādānmameśāna rājyamavyāhataṃ bhuvi | kośadaṇḍau tathātīva śarīrārogyamuttamam

स्त्रियोऽन्नपानसामर्थ्या हानिः स्वल्पापि नास्ति मे | बलं नागसहस्रस्य धारयाम्यरिसूदन

striyo'nnapānasāmarthyā hāniḥ svalpāpi nāsti me | balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmyarisūdana

संततिर्निभृता भृत्या सानुरागाश्च मे जनाः | धर्महानिश्च देवेश न हि मे पालने भुवः

saṃtatirnibhṛtā bhṛtyā sānurāgāśca me janāḥ | dharmahāniśca deveśa na hi me pālane bhuvaḥ

यद्यदिच्छाम्यहं तत्तत् सर्वमस्ति जगत्पते | एतेनैवानुमानेन प्रसन्नो भगवानिति

yadyadicchāmyahaṃ tattat sarvamasti jagatpate | etenaivānumānena prasanno bhagavāniti

ज्ञातं मया हि गोविन्दे नाप्रसन्ने विभूतयः | एवं सर्वसुखाह्लादमध्यस्थोऽपि च केशव

jñātaṃ mayā hi govinde nāprasanne vibhūtayaḥ | evaṃ sarvasukhāhlādamadhyastho'pi ca keśava

पुनरावृत्तिदुःखानां त्रासादुद्विग्नमानसः | मयि प्रसादाभिमुखं मनस्ते यदि केशव | तन्मामगाधे संसारे मग्नमुद्धर्तुमर्हसि

punarāvṛttiduḥkhānāṃ trāsādudvignamānasaḥ | mayi prasādābhimukhaṃ manaste yadi keśava | tanmāmagādhe saṃsāre magnamuddhartumarhasi

सुखानि तानि नैवान्ते येषां दुःखं न तत्सुखम् | यदन्ते दुःखमागामि किंपाकस्यैव भक्षणम्

sukhāni tāni naivānte yeṣāṃ duḥkhaṃ na tatsukham | yadante duḥkhamāgāmi kiṃpākasyaiva bhakṣaṇam

स प्रसादं कुरु गुरो जगताम् त्वं जनार्दन | ज्ञानदानेन येनेमां वागुरान्निस्तरेमहि

sa prasādaṃ kuru guro jagatām tvaṃ janārdana | jñānadānena yenemāṃ vāgurānnistaremahi

शौनक उवाच – इत्युक्तस्तस्य गोविन्दः कथयामास योगवित् | योगं निर्बीजमत्यन्तदुःखसंयोगभेषजम्

śaunaka uvāca – ityuktastasya govindaḥ kathayāmāsa yogavit | yogaṃ nirbījamatyantaduḥkhasaṃyogabheṣajam

उपदिष्टे ततो योगे प्रणिपत्याच्युतं नृपः | पुनः प्राह महाबाहुर्विनयावनतः स्थितः

upadiṣṭe tato yoge praṇipatyācyutaṃ nṛpaḥ | punaḥ prāha mahābāhurvinayāvanataḥ sthitaḥ

राजोवाच – देवदेव त्वया योगो यः प्रोक्तो मधुसूदन | नैष प्राप्यो मया नान्यैर्मानवैरजितेन्द्रियैः

rājovāca – devadeva tvayā yogo yaḥ prokto madhusūdana | naiṣa prāpyo mayā nānyairmānavairajitendriyaiḥ

विषया दुर्जयाः पुंभिरिन्द्रियाकर्षिणः सदा | इन्द्रियाणां जयं तेषु कः शक्तानां करिष्यति

viṣayā durjayāḥ puṃbhirindriyākarṣiṇaḥ sadā | indriyāṇāṃ jayaṃ teṣu kaḥ śaktānāṃ kariṣyati

अहं ममेति चाख्याति दुर्जयं चञ्चलं मनः | रागादयः कथं जेतुं शक्या जन्मान्तरैरपि

ahaṃ mameti cākhyāti durjayaṃ cañcalaṃ manaḥ | rāgādayaḥ kathaṃ jetuṃ śakyā janmāntarairapi

सोऽहमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादादनिर्जितैः | रागादिभिर मर्त्यत्वं प्राप्तुं प्रक्षीणकल्मषः

so'hamicchāmi deveśa tvatprasādādanirjitaiḥ | rāgādibhira martyatvaṃ prāptuṃ prakṣīṇakalmaṣaḥ

श्री भगवान् उवाच – यद्येवं मुक्तिकामस्त्वं नरनाथ शृणुष्व तत् | क्रियायोगं समस्तानां क्लेशानां हानिकारणम्

śrī bhagavān uvāca – yadyevaṃ muktikāmastvaṃ naranātha śṛṇuṣva tat | kriyāyogaṃ samastānāṃ kleśānāṃ hānikāraṇam

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु | माम् एवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | mām evaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ

मद्भावना मद्यजना मद्भक्ता मत्परायणाः | मम पूजापराश्चैव मयि यान्ति लयं नराः

madbhāvanā madyajanā madbhaktā matparāyaṇāḥ | mama pūjāparāścaiva mayi yānti layaṃ narāḥ

सर्वभूतेषु मां पश्य समवस्थितमीश्वरम् | कर्तासि केन वैरत्वं एवं दोषान् प्रहास्यसि

sarvabhūteṣu māṃ paśya samavasthitamīśvaram | kartāsi kena vairatvaṃ evaṃ doṣān prahāsyasi

जङ्गमाजङ्गमे ज्ञाते मय्यात्मनि तथा तव | रागलोभादिनाशेन भवित्री कृतकृत्यता

jaṅgamājaṅgame jñāte mayyātmani tathā tava | rāgalobhādināśena bhavitrī kṛtakṛtyatā

भक्त्याऽतिप्रवणस्यापि चञ्चलत्वान्मनो यदि | मय्यनासादवद्भूप कुरु मद्रूपिणीं तनुम्

bhaktyā'tipravaṇasyāpi cañcalatvānmano yadi | mayyanāsādavadbhūpa kuru madrūpiṇīṃ tanum

सुवर्णरजताद्यैस्त्वं शैलमृद्दारु लेखजाम् | पूजामहर्हैर्विविधैः संपूजय च पार्थिव

suvarṇarajatādyaistvaṃ śailamṛddāru lekhajām | pūjāmaharhairvividhaiḥ saṃpūjaya ca pārthiva

तस्यां चित्तं समावेश्य त्याजयान्यान् व्यपाश्रयान् | पूजिता सैव ते भक्त्या ध्याता चैवोपकारिणी

tasyāṃ cittaṃ samāveśya tyājayānyān vyapāśrayān | pūjitā saiva te bhaktyā dhyātā caivopakāriṇī

गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जंस्तामेवाग्रे च पृष्ठतः | उपर्यधस्तथा पार्श्वे चिन्तयान्तस्तथाऽऽत्मनः

gacchaṃstiṣṭhan svapan bhuñjaṃstāmevāgre ca pṛṣṭhataḥ | uparyadhastathā pārśve cintayāntastathā''tmanaḥ

स्नानैस्तीर्थोदकैर्हृद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः | वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः

snānaistīrthodakairhṛdyaiḥ puṣpagandhānulepanaiḥ | vāsobhirbhūṣaṇairbhakṣyairgītavādyairmanoharaiḥ

यच्च यच्च नृपेष्टं ते किंचिद्भोज्यादि तेन ताम् | चन्दना गुरु धूपै श्च किञ्चित् भोज्यादिनाथवा | भक्तिनम्रो नरश्रेष्ठ प्रीणयार्चां कृतां मम

yacca yacca nṛpeṣṭaṃ te kiṃcidbhojyādi tena tām | candanā guru dhūpai śca kiñcit bhojyādināthavā | bhaktinamro naraśreṣṭha prīṇayārcāṃ kṛtāṃ mama

रागेणाकृष्यते ते गन्धर्वाभिमुखं यदि | मयि बुद्धिं समावेश्य गायेथा मम तां कथाम्

rāgeṇākṛṣyate te gandharvābhimukhaṃ yadi | mayi buddhiṃ samāveśya gāyethā mama tāṃ kathām

कथायां रमते चेतो यदि तत्भावना मम | श्रोतव्या प्रीतियुक्तेन अवतारेषु या कथा

kathāyāṃ ramate ceto yadi tatbhāvanā mama | śrotavyā prītiyuktena avatāreṣu yā kathā

एवं मय्यर्पितमनाश्चेतसो ये व्यपाश्रयाः| हेयांस्तानखिलान् भूप परित्यज्य सुखीभव

evaṃ mayyarpitamanāścetaso ye vyapāśrayāḥ| heyāṃstānakhilān bhūpa parityajya sukhībhava

अक्षीणरागदोषोऽपि मत्क्रिया परमः परम् | पदमाप्स्यसि मा भैस्त्वं मय्यर्पितमना भव

akṣīṇarāgadoṣo'pi matkriyā paramaḥ param | padamāpsyasi mā bhaistvaṃ mayyarpitamanā bhava

मयि संन्यस्य सर्वं त्वमात्मानं यत्तवास्ति च | मदर्थं कुरु कर्माणि मा च धर्मव्यतिक्रमम्

mayi saṃnyasya sarvaṃ tvamātmānaṃ yattavāsti ca | madarthaṃ kuru karmāṇi mā ca dharmavyatikramam

राज्यं कुरु नरश्रेष्ठ निवेद्य पृथिवीं मम | तद्व्याघातपरा ये च जहि तानवनीपते

rājyaṃ kuru naraśreṣṭha nivedya pṛthivīṃ mama | tadvyāghātaparā ye ca jahi tānavanīpate

एतेनैवोपदेशेन व्याख्यातमखिलं तव | क्रियायोगं समास्थाय मय्यर्पितमना भव

etenaivopadeśena vyākhyātamakhilaṃ tava | kriyāyogaṃ samāsthāya mayyarpitamanā bhava

राजोवाच – मद्धिताय जगन्नाथ ! क्रियायोगाश्रितं मम | विस्तरेणेदमाख्याहि प्रसन्नस्त्वं हि दुःखहा

rājovāca – maddhitāya jagannātha ! kriyāyogāśritaṃ mama | vistareṇedamākhyāhi prasannastvaṃ hi duḥkhahā

त्वामृतेन हि नो वक्तुं समर्थोऽन्यो जगद्गुरो | गुह्यमेतत् पवित्रं च तदाचक्ष्य प्रसीद मे

tvāmṛtena hi no vaktuṃ samartho'nyo jagadguro | guhyametat pavitraṃ ca tadācakṣya prasīda me

श्री भगवान् उवाच – आख्यास्यत्येतदखिलं वसिष्ठस्ते पुरोहितः | मत्प्रसादादविकलं स च वेत्स्यत्यशेषतः

śrī bhagavān uvāca – ākhyāsyatyetadakhilaṃ vasiṣṭhaste purohitaḥ | matprasādādavikalaṃ sa ca vetsyatyaśeṣataḥ

शौनकः – इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः सर्वलोकेश्वरो हरिः | स च राजा वनाद्भूयो निजमभ्यागमत् पुरम्

śaunakaḥ – ityuktvāntardadhe devaḥ sarvalokeśvaro hariḥ | sa ca rājā vanādbhūyo nijamabhyāgamat puram

तृतीयोऽध्यायः

शुक्रप्रह्लादसंवादः शौनक उवाच – राज्यस्थस्तु महीपालः प्रणिपत्य पुरोहितम् | वसिष्ठं परिपप्रच्छ विष्णोराराधनं प्रति

śukraprahlādasaṃvādaḥ śaunaka uvāca – rājyasthastu mahīpālaḥ praṇipatya purohitam | vasiṣṭhaṃ paripapraccha viṣṇorārādhanaṃ prati

देवदेवेन भगवन्नादिष्टोऽस्मि महात्मना | क्रियायोगाश्रितं सर्वं व्याख्यास्यति भवान् किल

devadevena bhagavannādiṣṭo'smi mahātmanā | kriyāyogāśritaṃ sarvaṃ vyākhyāsyati bhavān kila

स त्वां पृच्छाम्यहं सर्वं क्रियायोगेन केशवम् | संतोषयितुमीशानं यथा शक्ष्यामि तद्वद

sa tvāṃ pṛcchāmyahaṃ sarvaṃ kriyāyogena keśavam | saṃtoṣayitumīśānaṃ yathā śakṣyāmi tadvada

देवप्रसादादखिला ममापि स्मृतिरागता | ज्ञानमेतदशेषं ते कथयामि निबोध तत्

devaprasādādakhilā mamāpi smṛtirāgatā | jñānametadaśeṣaṃ te kathayāmi nibodha tat

भक्तिमान् अभवद्दैत्यो हिरण्यकशिपोः सुतः | नारायणे महाप्रज्ञः सर्वलोकपरायणे | स पप्रच्छ भृगुश्रेष्ठं शुक्रमात्मपुरोहितम्

bhaktimān abhavaddaityo hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | nārāyaṇe mahāprajñaḥ sarvalokaparāyaṇe | sa papraccha bhṛguśreṣṭhaṃ śukramātmapurohitam

प्रह्लाद उवाच – भगवन्नृसिंहरूपस्य विष्णोस्तातं निघांसतः | दृष्टं देहे मया सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्

prahlāda uvāca – bhagavannṛsiṃharūpasya viṣṇostātaṃ nighāṃsataḥ | dṛṣṭaṃ dehe mayā sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam

ब्रह्मा प्रजापतिश्चेन्द्रो रुद्रैः पशुपतिः तदा | वसवोऽष्टौ तथादित्या द्वादशाहः क्षमा मही

brahmā prajāpatiścendro rudraiḥ paśupatiḥ tadā | vasavo'ṣṭau tathādityā dvādaśāhaḥ kṣamā mahī

दिशो नभस्तारकौघं नक्षत्रग्रहसंकुलम् | अश्विनौ मरुतः साध्या विश्वेदेवास्तथर्षयः

diśo nabhastārakaughaṃ nakṣatragrahasaṃkulam | aśvinau marutaḥ sādhyā viśvedevāstatharṣayaḥ

वर्षाचलास्तथा नद्यः सप्त सप्त कुलाचलाः | समुद्राः सप्त ऋतवः कान्ताराणि वनानि च | नगरग्रामतरुभिः समवेतं च भूतलम्

varṣācalāstathā nadyaḥ sapta sapta kulācalāḥ | samudrāḥ sapta ṛtavaḥ kāntārāṇi vanāni ca | nagaragrāmatarubhiḥ samavetaṃ ca bhūtalam

एतच्चान्यच्च यत्किंचिद्देवर्षिपितृमानवम् | सतिर्यगूर्ध्वपातालं तस्य दृष्टं तनौ मया

etaccānyacca yatkiṃciddevarṣipitṛmānavam | satiryagūrdhvapātālaṃ tasya dṛṣṭaṃ tanau mayā

सोऽहं तममरं देवं दुष्टदैत्यनिबर्हणम् | आराधयितुमिच्छामि भगवंस्त्वदनुज्ञया

so'haṃ tamamaraṃ devaṃ duṣṭadaityanibarhaṇam | ārādhayitumicchāmi bhagavaṃstvadanujñayā

अनुग्राह्योऽस्मि यदि ते ममायं भक्तिमानिति | तन्ममोपदिशाद्य त्वं महदाराधनं हरेः

anugrāhyo'smi yadi te mamāyaṃ bhaktimāniti | tanmamopadiśādya tvaṃ mahadārādhanaṃ hareḥ

शुक्र उवाच – अनुग्राह्योऽसि देवस्य नूनमव्यक्तजन्मनः | आराधनाय दैत्येन्द्र यत्ते तत्प्रवणं मनः

śukra uvāca – anugrāhyo'si devasya nūnamavyaktajanmanaḥ | ārādhanāya daityendra yatte tatpravaṇaṃ manaḥ

यदि देवपतिं विष्णुमाराधयितुमिच्छसि | भगवन्तमनाद्यन्तं भव भागवतोऽसुर

yadi devapatiṃ viṣṇumārādhayitumicchasi | bhagavantamanādyantaṃ bhava bhāgavato'sura

न ह्यभागवतैर्विष्णुर्ज्ञातुं स्तोतुं च तत्त्वतः | द्रष्टुं वा शक्यते मर्त्यैः प्रवेष्टुं कुत एव हि

na hyabhāgavatairviṣṇurjñātuṃ stotuṃ ca tattvataḥ | draṣṭuṃ vā śakyate martyaiḥ praveṣṭuṃ kuta eva hi

जन्मभिर्बहुभिः पूता नरास्तद्गतचेतसः | भवन्ति वै भागवतास्ते विष्णुं प्रविशन्ति च

janmabhirbahubhiḥ pūtā narāstadgatacetasaḥ | bhavanti vai bhāgavatāste viṣṇuṃ praviśanti ca

अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये | नाक्षीणे जायते पुंसां गोविन्दाभिमुखी मतिः

anekajanmasaṃsāracite pāpasamuccaye | nākṣīṇe jāyate puṃsāṃ govindābhimukhī matiḥ

प्रद्वेषं याति गोविन्दे द्विजान् वेदांश्च निन्दति | यो नरस्तं विजानीयादसुरांशसमुद्भवम्

pradveṣaṃ yāti govinde dvijān vedāṃśca nindati | yo narastaṃ vijānīyādasurāṃśasamudbhavam

पाषण्डेषु रतिः पुंसां हेतुवादानुकूलता | जायते विष्णुमायाम्भः पतितानां दुरात्मनाम्

pāṣaṇḍeṣu ratiḥ puṃsāṃ hetuvādānukūlatā | jāyate viṣṇumāyāmbhaḥ patitānāṃ durātmanām

यदा पापक्षयः पुंसां तदा देवद्विजातिषु | विष्णौ च यज्ञपुरुषे श्रद्धा भवति ते यथा

yadā pāpakṣayaḥ puṃsāṃ tadā devadvijātiṣu | viṣṇau ca yajñapuruṣe śraddhā bhavati te yathā

यदा स्वल्पावशेषस्तु नराणां पापसंचयः | भवन्ति ते भागवतास्तदा दैत्यपते नराः

yadā svalpāvaśeṣastu narāṇāṃ pāpasaṃcayaḥ | bhavanti te bhāgavatāstadā daityapate narāḥ

भ्राम्यतामत्र संसारे नराणां कर्मदुर्गमे | हस्तावलम्बदो ह्येको भक्तिप्रीतो जनार्दनः

bhrāmyatāmatra saṃsāre narāṇāṃ karmadurgame | hastāvalambado hyeko bhaktiprīto janārdanaḥ

स त्वं भागवतो भूत्वा सर्वपापहरं हरिम् | आराधय परं भक्त्या प्रीतिमेष्यति केशवः

sa tvaṃ bhāgavato bhūtvā sarvapāpaharaṃ harim | ārādhaya paraṃ bhaktyā prītimeṣyati keśavaḥ

प्रह्लाद उवाच – किंलक्षणा भागवता भवन्ति पुरुषा गुरो | यच्च भागवतैः कार्यं तन्मे कथय भार्गव

prahlāda uvāca – kiṃlakṣaṇā bhāgavatā bhavanti puruṣā guro | yacca bhāgavataiḥ kāryaṃ tanme kathaya bhārgava

शुक्र उवाच – कर्मणा मनसा वाचा प्राणिनां यो न हिंसकः | भावभक्तश्च गोविन्दे दैत्य भागवतो हि सः

śukra uvāca – karmaṇā manasā vācā prāṇināṃ yo na hiṃsakaḥ | bhāvabhaktaśca govinde daitya bhāgavato hi saḥ

यो ब्राह्मणांश्च देवांश्च नित्यमेवानुमंस्यति | न च द्रोग्धा परं वादे दैत्य भागवतो हि सः

yo brāhmaṇāṃśca devāṃśca nityamevānumaṃsyati | na ca drogdhā paraṃ vāde daitya bhāgavato hi saḥ

सर्वान् देवान् हरिं वेत्ति सर्वलोकांश्च केशवम् | तेभ्यश्च नान्यमात्मानं दैत्य भागवतो हि सः

sarvān devān hariṃ vetti sarvalokāṃśca keśavam | tebhyaśca nānyamātmānaṃ daitya bhāgavato hi saḥ

देवं मनुष्यमन्यं वा पशुपक्षिपिपीलिकाः | तरुपाषाणकष्ठादि भूम्यम्भोगगनं दिशः

devaṃ manuṣyamanyaṃ vā paśupakṣipipīlikāḥ | tarupāṣāṇakaṣṭhādi bhūmyambhogaganaṃ diśaḥ

आत्मानं वापि देवेशान्नातिरिक्तं जनार्दनात् | यो भजेत विजानीष्व तं वै भागवतं नरम्

ātmānaṃ vāpi deveśānnātiriktaṃ janārdanāt | yo bhajeta vijānīṣva taṃ vai bhāgavataṃ naram

सर्वं भगवतो भावो यद्भूतं भवसंस्थितम् | इति यो वै विजानाति स तु भागवतो नरः

sarvaṃ bhagavato bhāvo yadbhūtaṃ bhavasaṃsthitam | iti yo vai vijānāti sa tu bhāgavato naraḥ

भवभीतिं हरत्येषः भक्तिभावेन भावितः | भगवानिति भावो यः स तु भागवतो नरः

bhavabhītiṃ haratyeṣaḥ bhaktibhāvena bhāvitaḥ | bhagavāniti bhāvo yaḥ sa tu bhāgavato naraḥ

भावं न कुरुते यस्तु सर्वभूतेषु पापकम् | कर्मणा मनसा वाचा स तु भागवतो नरः

bhāvaṃ na kurute yastu sarvabhūteṣu pāpakam | karmaṇā manasā vācā sa tu bhāgavato naraḥ

बाह्यार्थनिरपेक्षो यो भक्तो भगवतः क्रियाम् | भावेन निष्पादयति ज्ञेयो भागवतस्तु सः

bāhyārthanirapekṣo yo bhakto bhagavataḥ kriyām | bhāvena niṣpādayati jñeyo bhāgavatastu saḥ

नारयो यस्य न स्निग्धा न चोदासीनवृत्तयः | पश्यतः सर्वमेवेदं विष्णुं भागवतो हि सः

nārayo yasya na snigdhā na codāsīnavṛttayaḥ | paśyataḥ sarvamevedaṃ viṣṇuṃ bhāgavato hi saḥ

सुतप्तेनेह तपसा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः | तां गतिं न नरा यान्ति यां वै भागवता नराः

sutapteneha tapasā yajñairvā bahudakṣiṇaiḥ | tāṃ gatiṃ na narā yānti yāṃ vai bhāgavatā narāḥ

योगच्युतैर्भागवतैर्देवराजः शतक्रतुः | अर्वाङ्निरीक्ष्यते यज्ञी किमु ये योगपारगाः

yogacyutairbhāgavatairdevarājaḥ śatakratuḥ | arvāṅnirīkṣyate yajñī kimu ye yogapāragāḥ

यज्ञनिष्पत्तये वेदो यज्ञो यज्ञपतेः कृते | तत्तोषणाय भावेन तस्माद्भागवतो भव

yajñaniṣpattaye vedo yajño yajñapateḥ kṛte | tattoṣaṇāya bhāvena tasmādbhāgavato bhava

येन सर्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः | दैत्येश्वर कृतार्थत्वात् श्लाघ्यो भागवतो हि सः

yena sarvātmanā viṣṇau bhaktyā bhāvo niveśitaḥ | daityeśvara kṛtārthatvāt ślāghyo bhāgavato hi saḥ

अपि नः स कुले धन्यो जायते कुलपावनः | भगवान् भक्तिभावेन येन विष्णुरुपासितः

api naḥ sa kule dhanyo jāyate kulapāvanaḥ | bhagavān bhaktibhāvena yena viṣṇurupāsitaḥ

यः कारयति देवार्चां हृदयालम्बनं हरेः | स नरो विष्णुसालोक्यमुपैति धूतकल्मषः

yaḥ kārayati devārcāṃ hṛdayālambanaṃ hareḥ | sa naro viṣṇusālokyamupaiti dhūtakalmaṣaḥ

यश्च देवालयं भक्त्या विष्णोः कारयति स्वयम् | स सप्तपुरुषांलोकान् विष्णोर्नयति मानवः

yaśca devālayaṃ bhaktyā viṣṇoḥ kārayati svayam | sa saptapuruṣāṃlokān viṣṇornayati mānavaḥ

यावन्त्यब्दानि देवार्चा हरेस्तिष्ठति मन्दिरे | तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके स मोदते

yāvantyabdāni devārcā harestiṣṭhati mandire | tāvadvarṣasahasrāṇi viṣṇuloke sa modate

देवार्चा लक्षणोपेता तद्गृहं सततं दिवि | निष्कामं च मनो यस्य स यात्यक्षरमात्मनाम्

devārcā lakṣaṇopetā tadgṛhaṃ satataṃ divi | niṣkāmaṃ ca mano yasya sa yātyakṣaramātmanām

पुष्पाण्यतिसुगन्धीनि मनोज्ञानि च यः पुमान् | प्रयच्छति हृषीकेशे तद्भावगतमानसः

puṣpāṇyatisugandhīni manojñāni ca yaḥ pumān | prayacchati hṛṣīkeśe tadbhāvagatamānasaḥ

धूपांश्च विविधांस्तांस्तान्गन्धाढ्यं चानुलेपनम् | दीपावल्युपहारांश्च यच्चाभीष्टमथात्मनः

dhūpāṃśca vividhāṃstāṃstāngandhāḍhyaṃ cānulepanam | dīpāvalyupahārāṃśca yaccābhīṣṭamathātmanaḥ

नरः सोऽनुदिनं यज्ञं करोत्याराधनं हरेः | यज्ञेशो भगवान् विष्णुर्मखैरपि हि तोष्यते

naraḥ so'nudinaṃ yajñaṃ karotyārādhanaṃ hareḥ | yajñeśo bhagavān viṣṇurmakhairapi hi toṣyate

बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः | प्राप्यन्ते ते धनयुतैर्मनुष्यैर्नाल्पसंचयैः

bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ | prāpyante te dhanayutairmanuṣyairnālpasaṃcayaiḥ

भक्त्या च पुरुषैः पूजा कृता दूर्वाङ्कुरैरपि | हरेर्ददाति हि फलं सर्वयज्ञैः सुदुर्लभम्

bhaktyā ca puruṣaiḥ pūjā kṛtā dūrvāṅkurairapi | harerdadāti hi phalaṃ sarvayajñaiḥ sudurlabham

यानि पुष्पाणि हृद्यानि धूपगन्धानुलेपनम् | दयितं भूषणं यच्च ये च कौशेयवाससी

yāni puṣpāṇi hṛdyāni dhūpagandhānulepanam | dayitaṃ bhūṣaṇaṃ yacca ye ca kauśeyavāsasī

यानि चाभ्यवहाराणि भक्ष्याणि च फलानि च | प्रयच्छतानि गोविन्दे भवेथाश्चैव तन्मनाः

yāni cābhyavahārāṇi bhakṣyāṇi ca phalāni ca | prayacchatāni govinde bhavethāścaiva tanmanāḥ

आद्यन्तं यज्ञपुरुषं यथाशक्ति प्रसादय | आराध्य याति तं देवं तस्मिन्नेव नरो लयम्

ādyantaṃ yajñapuruṣaṃ yathāśakti prasādaya | ārādhya yāti taṃ devaṃ tasminneva naro layam

पुण्यैस्तीर्थोदकैर्गन्धैर्मधुना सर्पिषा तथा | क्षीरेण स्नापयेदीशमच्युतं जगतः पतिम्

puṇyaistīrthodakairgandhairmadhunā sarpiṣā tathā | kṣīreṇa snāpayedīśamacyutaṃ jagataḥ patim

दधिक्षीरह्रदान् पुण्यांस्ततो लोकान् मधुच्युतः | प्रयास्यस्यसुरश्रेष्ठ निर्वृतिं चापि शाश्वतीम्

dadhikṣīrahradān puṇyāṃstato lokān madhucyutaḥ | prayāsyasyasuraśreṣṭha nirvṛtiṃ cāpi śāśvatīm

स्तोत्रैर्गीतैस्तथा वाद्यैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः | मनसश्चैकतायोगादाराधय न केशवम्

stotrairgītaistathā vādyairbrāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ | manasaścaikatāyogādārādhaya na keśavam

आराध्य तं विदेहानां पुरुषाः सप्तसप्ततिः | हैहयाः पञ्चपञ्चाशदमृतत्वमुपागताः

ārādhya taṃ videhānāṃ puruṣāḥ saptasaptatiḥ | haihayāḥ pañcapañcāśadamṛtatvamupāgatāḥ

स त्वमेभिः प्रकारैस्तमुपवासैश्च केशवम् | तोषयाद्यो हि तुष्टोऽसौ विष्णुर्द्वन्द्वप्रशान्तिदः

sa tvamebhiḥ prakāraistamupavāsaiśca keśavam | toṣayādyo hi tuṣṭo'sau viṣṇurdvandvapraśāntidaḥ

इति विष्णुधर्मे शुक्रप्रह्लादसंवादो नाम तृतीयोऽध्यायः

चतुर्थॊऽध्यायः सुगतिद्वादशी प्रह्लाद उवाच – उपवासैर् हृषीकेशः कथं तुष्यति भार्गव | परिहारांस्तथाऽऽचक्ष्व ये त्याज्याश्चोपवासिनाम्

caturthaॊ'dhyāyaḥ sugatidvādaśī prahlāda uvāca – upavāsair hṛṣīkeśaḥ kathaṃ tuṣyati bhārgava | parihārāṃstathā''cakṣva ye tyājyāścopavāsinām

यद्यत्कार्यं यथा चैव केशवाराधने नरैः | तत्सर्वं विस्तराद्ब्रह्मन् यथावद्वक्तुम् अर्हसि

yadyatkāryaṃ yathā caiva keśavārādhane naraiḥ | tatsarvaṃ vistarādbrahman yathāvadvaktum arhasi

शुक्र उवाच – स्मृतः संपूजितो धूपपुष्पाद्यैर्दयितैर्हरिः | भोगिनामुपकाराय किं पुनश्चोपवासिनाम्

śukra uvāca – smṛtaḥ saṃpūjito dhūpapuṣpādyairdayitairhariḥ | bhogināmupakārāya kiṃ punaścopavāsinām

उपावृत्तस्तु पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह | उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः

upāvṛttastu pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha | upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvabhogavivarjitaḥ

एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रमथवा परम् | उपवासी हरिं यस्तु भक्त्या ध्यायति मानवः

ekarātraṃ dvirātraṃ vā trirātramathavā param | upavāsī hariṃ yastu bhaktyā dhyāyati mānavaḥ

तन्नामजपतत्कर्मरतिस्तद्गतमानसः | निष्कामो दैत्य स ब्रह्म परमाप्नोत्यसंशयम्

tannāmajapatatkarmaratistadgatamānasaḥ | niṣkāmo daitya sa brahma paramāpnotyasaṃśayam

यं च काममभिध्यायन् केशवार्पितमानसः | उपोष्य तम् समाप्नोति प्रसन्ने गरुडध्वजे

yaṃ ca kāmamabhidhyāyan keśavārpitamānasaḥ | upoṣya tam samāpnoti prasanne garuḍadhvaje

कथ्यते च पुरा विप्रः पुलस्त्यो ब्रह्मवादिना | दाल्भ्येन पृष्टोऽकथयद् यथैतदरिसूदन

kathyate ca purā vipraḥ pulastyo brahmavādinā | dālbhyena pṛṣṭo'kathayad yathaitadarisūdana

दाल्भ्य उवाच – ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिस्तथा मुने | संसारगर्तपङ्कस्थैः सुगतिः प्राप्यते कथम्

dālbhya uvāca – brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiḥ strībhistathā mune | saṃsāragartapaṅkasthaiḥ sugatiḥ prāpyate katham

पुलस्त्य उवाच – अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् | निर्व्यलीकेन चित्तेन कः प्रयास्यति सद्गतिम्

pulastya uvāca – anārādhya jagannāthaṃ sarvadhātāramacyutam | nirvyalīkena cittena kaḥ prayāsyati sadgatim

विषयग्राहि वै यस्य न चित्तं केशवार्पितम् | स कथं पापपङ्काङ्की नरो यास्यति सद्गतिम्

viṣayagrāhi vai yasya na cittaṃ keśavārpitam | sa kathaṃ pāpapaṅkāṅkī naro yāsyati sadgatim

यदि संसारदुःखार्तः सुगतिं गन्तुमिच्छसि | तदाराधय सर्वेशं जगद्धातारमच्युतम्

yadi saṃsāraduḥkhārtaḥ sugatiṃ gantumicchasi | tadārādhaya sarveśaṃ jagaddhātāramacyutam

पुष्पैः सुगन्धैर्हृद्यैश्च धूपैः सागरुचन्दनैः | वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैरुपवासपरायणः

puṣpaiḥ sugandhairhṛdyaiśca dhūpaiḥ sāgarucandanaiḥ | vāsobhirbhūṣaṇairbhakṣyairupavāsaparāyaṇaḥ

यदि संसारनिर्वेदादभिवाञ्छसि सद्गतिम् | तदाराधय गोविन्दं यच्चेष्टं तव चेतसः

yadi saṃsāranirvedādabhivāñchasi sadgatim | tadārādhaya govindaṃ yacceṣṭaṃ tava cetasaḥ

पुष्पाणि यदि ते न स्युः शस्तं पादपपल्लवैः | दूर्वाङ्कुरैरपि ब्रह्मंस्तदभावेऽर्चयाच्युतम्

puṣpāṇi yadi te na syuḥ śastaṃ pādapapallavaiḥ | dūrvāṅkurairapi brahmaṃstadabhāve'rcayācyutam

सुगन्धिपुष्पदीपाद्यैर्यः कुर्यात् केशवालये | सर्वतीर्थफलं तस्य संभवेत्केशवार्चया || सबाह्याभ्यन्तरं यस्तु मार्जयेदच्युतालयम् | सबाह्याभ्यन्तरं तस्य कायो निष्कल्मषो भवेत् || पुष्पपत्राम्बुभिर्धूपैर्यथाविभवमच्युतः | पूजितस्तुष्टिमतुलां भक्त्याऽऽयात् एकचेतसाम्

sugandhipuṣpadīpādyairyaḥ kuryāt keśavālaye | sarvatīrthaphalaṃ tasya saṃbhavetkeśavārcayā || sabāhyābhyantaraṃ yastu mārjayedacyutālayam | sabāhyābhyantaraṃ tasya kāyo niṣkalmaṣo bhavet || puṣpapatrāmbubhirdhūpairyathāvibhavamacyutaḥ | pūjitastuṣṭimatulāṃ bhaktyā''yāt ekacetasām

यः सदाऽऽयतने विष्णोः कुरुते मार्जनक्रियाम् | स पांसुभूमेर्देहाच्च सर्वपापं व्यपोहति

yaḥ sadā''yatane viṣṇoḥ kurute mārjanakriyām | sa pāṃsubhūmerdehācca sarvapāpaṃ vyapohati

यावन्त्यः पांसुकणिका मार्ज्यन्ते केशवालये | दिनानि दिवि तावन्ति तिष्ठत्यस्तमलो नरः

yāvantyaḥ pāṃsukaṇikā mārjyante keśavālaye | dināni divi tāvanti tiṣṭhatyastamalo naraḥ

अहन्यहनि यत्पापं कुरुते द्विजसत्तम | गोचर्ममात्रं संमार्ज्य हन्ति तत् केशवालये

ahanyahani yatpāpaṃ kurute dvijasattama | gocarmamātraṃ saṃmārjya hanti tat keśavālaye

यश्चोपलेपनं कुर्याद्विष्णोरायतने नरः | सोऽपि लोकं समासाद्य मोदते च शतक्रतोः

yaścopalepanaṃ kuryādviṣṇorāyatane naraḥ | so'pi lokaṃ samāsādya modate ca śatakratoḥ

मृदा धातुविकारैर्वा वर्णकैर्गोमयेन वा | उपलेपनकृद् याति विमानं मणिचित्रितम्

mṛdā dhātuvikārairvā varṇakairgomayena vā | upalepanakṛd yāti vimānaṃ maṇicitritam

उदकाभ्युक्षणं विष्णोर्यः करोति सदा गृहे | सोऽपि गच्छति यत्रास्ते भगवान् यादसां पतिः

udakābhyukṣaṇaṃ viṣṇoryaḥ karoti sadā gṛhe | so'pi gacchati yatrāste bhagavān yādasāṃ patiḥ

पुष्पप्रकरमत्यर्थं सुगन्धं केशवालये | उपलिप्ते नरो दत्त्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात्

puṣpaprakaramatyarthaṃ sugandhaṃ keśavālaye | upalipte naro dattvā na durgatimavāpnuyāt

विमानमतिविद्योति सर्वरत्नमयं दिवि | समाप्नोति नरो दत्त्वा दीपकं केशवालये

vimānamatividyoti sarvaratnamayaṃ divi | samāpnoti naro dattvā dīpakaṃ keśavālaye

गन्धैः धूपैः स्रजैः भक्षैः क्षीरैः वस्त्र वरैरापि | सुसंपूज्याच्युतम् भक्त्या विष्णुलोके महीयते || यस्तु संवत्सरं पूर्णं तिलपात्रप्रदो नरः | ध्वजं तु विष्णवे दद्यात् सममेतत् फलं द्विज !

gandhaiḥ dhūpaiḥ srajaiḥ bhakṣaiḥ kṣīraiḥ vastra varairāpi | susaṃpūjyācyutam bhaktyā viṣṇuloke mahīyate || yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ tilapātraprado naraḥ | dhvajaṃ tu viṣṇave dadyāt samametat phalaṃ dvija !

विधुन्वन् हन्ति वातेन दातुरज्ञानतः कृतम् | पापं केतुर्गृहे विष्णोर्दिवारात्रमसंशयम्

vidhunvan hanti vātena dāturajñānataḥ kṛtam | pāpaṃ keturgṛhe viṣṇordivārātramasaṃśayam

गीतवाद्यादिभिर्देवं य उपास्ते जनार्दनम् | गान्धर्वैर्गीतनृत्यैः स विमानस्थो निषेव्यते

gītavādyādibhirdevaṃ ya upāste janārdanam | gāndharvairgītanṛtyaiḥ sa vimānastho niṣevyate

जातिस्मरत्वं मेधां च तथैवोपरमे स्मृतिम् | प्राप्नोति विष्ण्वायतने पुण्याख्यानकथाकरः

jātismaratvaṃ medhāṃ ca tathaivoparame smṛtim | prāpnoti viṣṇvāyatane puṇyākhyānakathākaraḥ

उपोषितः पूजितो वा दृष्टो वा नमितोऽपि वा | प्रदम्भ हरते पापं को न सेवेद्धरिं ततः

upoṣitaḥ pūjito vā dṛṣṭo vā namito'pi vā | pradambha harate pāpaṃ ko na seveddhariṃ tataḥ

वेदवादक्रियायज्ञस्नानतीर्थफलं परम् | अष्टाङ्गप्रणिपातेन प्रणिपत्य हरिं लभेत्

vedavādakriyāyajñasnānatīrthaphalaṃ param | aṣṭāṅgapraṇipātena praṇipatya hariṃ labhet

प्रणम्य कृष्णम् सहसा पादपद्मे महीतले | निष्कल्मषो भवेत् सद्यो ललाटे पाण्डुपांसुना

praṇamya kṛṣṇam sahasā pādapadme mahītale | niṣkalmaṣo bhavet sadyo lalāṭe pāṇḍupāṃsunā

एकस्य कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः | दशाश्वमेधैः पुनर् एति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय

ekasya kṛṣṇasya kṛtaḥ praṇāmo daśāśvamedhāvabhṛthena tulyaḥ | daśāśvamedhaiḥ punar eti janma kṛṣṇapraṇāmī na punarbhavāya

एवं देवेश्वरो भक्त्या येन विष्णुरुपासितः | (त्वया नित्यं भक्तिः कार्या त्वनन्यभाक्) स प्राप्नोति गतिं श्लाघ्यां यां यामिच्छति चेतसा

evaṃ deveśvaro bhaktyā yena viṣṇurupāsitaḥ | (tvayā nityaṃ bhaktiḥ kāryā tvananyabhāk) sa prāpnoti gatiṃ ślāghyāṃ yāṃ yāmicchati cetasā

देवत्वं मनुजैः कैश्चिद्गन्धर्वत्वं तथाऽपरैः | विद्याधरत्वमपरैराराध्याप्तं जनार्दनम्

devatvaṃ manujaiḥ kaiścidgandharvatvaṃ tathā'paraiḥ | vidyādharatvamaparairārādhyāptaṃ janārdanam

शक्रः क्रतुशतेनेशमाराध्य गरुडध्वजम् | देवेन्द्रत्वं गतस्तस्मान्नान्यः पूज्यतमः क्वचित्

śakraḥ kratuśateneśamārādhya garuḍadhvajam | devendratvaṃ gatastasmānnānyaḥ pūjyatamaḥ kvacit

देवेभ्योऽपि हि पूज्यस्तु स्वगुरुर्ब्रह्मचारिणः | तस्यापि यज्ञपुरुषो विष्णुः पूज्यो द्विजोत्तम

devebhyo'pi hi pūjyastu svagururbrahmacāriṇaḥ | tasyāpi yajñapuruṣo viṣṇuḥ pūjyo dvijottama

स्त्रियश्च भर्तारमृते पूज्यमन्यन्न दैवतम् | स्वम् च भर्तारम् ऋते पूज्यम् न दैवतम् | भर्तुर्गृहस्थस्य सतः पूज्यो यज्ञपतिर्हरिः

striyaśca bhartāramṛte pūjyamanyanna daivatam | svam ca bhartāram ṛte pūjyam na daivatam | bharturgṛhasthasya sataḥ pūjyo yajñapatirhariḥ

वैखानसानामाराध्यस्तपोभिर्मधुसूदनः | ध्येयः परिव्राजकानां वासुदेवो महात्मनाम्

vaikhānasānāmārādhyastapobhirmadhusūdanaḥ | dhyeyaḥ parivrājakānāṃ vāsudevo mahātmanām

एवं सर्वाश्रमाणां हि वासुदेवः परायणम् | सर्वेषां चैव वर्णानां तमाराध्याप्नुयाद्गतिम्

evaṃ sarvāśramāṇāṃ hi vāsudevaḥ parāyaṇam | sarveṣāṃ caiva varṇānāṃ tamārādhyāpnuyādgatim

शृणुष्व गदतः काम्यान् उपवासांस्तथापरान् | तम् तमाश्रित्य यान् कामान् कुर्वीतेप्सितमात्मनः

śṛṇuṣva gadataḥ kāmyān upavāsāṃstathāparān | tam tamāśritya yān kāmān kurvītepsitamātmanaḥ

एकादश्यां शुक्लपक्षे फाल्गुने मासि यो नरः | जपेत् कृष्णेति देवस्य नाम भक्त्या पुनःपुनः

ekādaśyāṃ śuklapakṣe phālgune māsi yo naraḥ | japet kṛṣṇeti devasya nāma bhaktyā punaḥpunaḥ

देवार्चने चाष्टशतं कृत्वैतत्तु जपेच्छुचिः | प्रातः प्रस्थानकाले च उत्थाने स्खलिते क्षुते

devārcane cāṣṭaśataṃ kṛtvaitattu japecchuciḥ | prātaḥ prasthānakāle ca utthāne skhalite kṣute

पाषण्डपतितांश्चैव तथैवान्त्यावसायिनः | नालपेत तथा कृष्णमर्चयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः | इदं चोदाहरेत् कृष्णे मनः संधाय तत्परः

pāṣaṇḍapatitāṃścaiva tathaivāntyāvasāyinaḥ | nālapeta tathā kṛṣṇamarcayecchraddhayā'nvitaḥ | idaṃ codāharet kṛṣṇe manaḥ saṃdhāya tatparaḥ

कृष्ण कृष्ण कृपालुस्त्वमगतीनां गतिर्भव | संसारान्तर्निमग्नानां प्रसीद मधुसूदन

kṛṣṇa kṛṣṇa kṛpālustvamagatīnāṃ gatirbhava | saṃsārāntarnimagnānāṃ prasīda madhusūdana

एवं प्रसाद्योपवासं कृत्वा नियतमानसः | पूर्वाह्न एव चान्येद्युर्गव्यं संप्रास्य वै सकृत् | स्नातोऽर्चयित्वा कृष्णेति पुनर्नाम प्रकीर्तयेत्

evaṃ prasādyopavāsaṃ kṛtvā niyatamānasaḥ | pūrvāhna eva cānyedyurgavyaṃ saṃprāsya vai sakṛt | snāto'rcayitvā kṛṣṇeti punarnāma prakīrtayet

वारिधारात्रयं चैव विक्षिपेद्देवपादयोः | चैत्रवैशाखयोश्चैव तद्वज्ज्येष्ठे तु पूजयेत्

vāridhārātrayaṃ caiva vikṣipeddevapādayoḥ | caitravaiśākhayoścaiva tadvajjyeṣṭhe tu pūjayet

मर्त्यलोके गतिं श्रेष्ठां दाल्भ्य प्राप्नोति वै नरः | उत्क्रान्तिकाले कृष्णस्य स्मरणं च तथाप्नुते

martyaloke gatiṃ śreṣṭhāṃ dālbhya prāpnoti vai naraḥ | utkrāntikāle kṛṣṇasya smaraṇaṃ ca tathāpnute

आषाढे श्रावणे चैव मासे भाद्रपदे तथा | तथैवाश्वयुजे देवमनेन विधिना नरः

āṣāḍhe śrāvaṇe caiva māse bhādrapade tathā | tathaivāśvayuje devamanena vidhinā naraḥ

उपोष्य संपूज्य तथा केशवेति च कीर्तयेत् | गोमूत्रप्राशनात् पूर्वं स्वर्गलोकगतिं व्रजेत्

upoṣya saṃpūjya tathā keśaveti ca kīrtayet | gomūtraprāśanāt pūrvaṃ svargalokagatiṃ vrajet

आराधितस्य जगतामीश्वरस्याव्ययात्मनः | उत्क्रान्तिकाले स्मरणं केशवस्य तथाऽऽप्नुयात्

ārādhitasya jagatāmīśvarasyāvyayātmanaḥ | utkrāntikāle smaraṇaṃ keśavasya tathā''pnuyāt

क्षीरस्य प्राशनं यस्तु विधिं चेमं यथोदितम् | कार्त्तिकादि यथान्यायं कुर्यान्मासचतुष्टयम्

kṣīrasya prāśanaṃ yastu vidhiṃ cemaṃ yathoditam | kārttikādi yathānyāyaṃ kuryānmāsacatuṣṭayam

तेनैव विधिना ब्रह्मन् विष्णोर्नाम प्रकीर्तयेत् | स याति विष्णुसालोक्यं विष्णुं स्मरति च क्षये

tenaiva vidhinā brahman viṣṇornāma prakīrtayet | sa yāti viṣṇusālokyaṃ viṣṇuṃ smarati ca kṣaye

प्रतिमासं द्विजातिभ्यो दद्याद्दानं यथेच्छया | चातुर्मास्ये च संपूर्णे पुण्यं श्रवणकीर्तनम्

pratimāsaṃ dvijātibhyo dadyāddānaṃ yathecchayā | cāturmāsye ca saṃpūrṇe puṇyaṃ śravaṇakīrtanam

कथां वा वासुदेवस्य तद्गीतीर्वापि कारयेत् | एवमेतां गतिं श्रेष्ठां देवनामानुकीर्तनात्

kathāṃ vā vāsudevasya tadgītīrvāpi kārayet | evametāṃ gatiṃ śreṣṭhāṃ devanāmānukīrtanāt

कथितं पारणं यत्ते कार्ष्णं मासचतुष्टयम् | आधिपत्यं तथा भोगांस्तेन प्राप्नोति मानवः

kathitaṃ pāraṇaṃ yatte kārṣṇaṃ māsacatuṣṭayam | ādhipatyaṃ tathā bhogāṃstena prāpnoti mānavaḥ

द्वितीयेन तथा भोगानैन्द्रान् प्राप्नोति मानवः | विष्णोर्लोकं तृतीयेन पारणेन तथाऽऽप्नुयात्

dvitīyena tathā bhogānaindrān prāpnoti mānavaḥ | viṣṇorlokaṃ tṛtīyena pāraṇena tathā''pnuyāt

एवमेतत् समाख्यातं गतिप्रापकमुत्तमम् | विधानं द्विजशार्दूल कृष्णतुष्टिप्रदं नृणाम्

evametat samākhyātaṃ gatiprāpakamuttamam | vidhānaṃ dvijaśārdūla kṛṣṇatuṣṭipradaṃ nṛṇām

सुगतिद्वादशीमेतां श्रद्दधानस्तु यो नरः | उपोष्य च तथा नारी प्राप्नोति त्रिविधां गतिम्

sugatidvādaśīmetāṃ śraddadhānastu yo naraḥ | upoṣya ca tathā nārī prāpnoti trividhāṃ gatim

एषा धन्या पापहरा तिथिर्नित्यमुपासिता | आराधनाय शिष्टैषा देवदेवस्य चक्रिणः

eṣā dhanyā pāpaharā tithirnityamupāsitā | ārādhanāya śiṣṭaiṣā devadevasya cakriṇaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

पौर्णमासीव्रतं पुलस्त्य उवाच – पञ्चदश्यां च शुक्लस्य फाल्गुनस्यैव सत्तम | पाषण्डपतितांश्चैव तथैवान्त्यावसायिनः

paurṇamāsīvrataṃ pulastya uvāca – pañcadaśyāṃ ca śuklasya phālgunasyaiva sattama | pāṣaṇḍapatitāṃścaiva tathaivāntyāvasāyinaḥ

नास्तिकान् भिन्नवृत्तींश्च पापिनश्चाप्यनालपन् | नारायणे गतमनाः पुरुषो नियतेन्द्रियः

nāstikān bhinnavṛttīṃśca pāpinaścāpyanālapan | nārāyaṇe gatamanāḥ puruṣo niyatendriyaḥ

तिष्ठन् व्रजन् प्रस्खलिते क्षुते वापि जनार्दनम् | कीर्तयेत् तत्क्रियाकाले सप्तकृत्वः प्रकीर्तयेत्

tiṣṭhan vrajan praskhalite kṣute vāpi janārdanam | kīrtayet tatkriyākāle saptakṛtvaḥ prakīrtayet

लक्ष्म्या समन्वितं देवमर्चयेच्च जनार्दनम् | संध्याव्युपरमे चेन्दुस्वरूपं हरिमीश्वरम्

lakṣmyā samanvitaṃ devamarcayecca janārdanam | saṃdhyāvyuparame cendusvarūpaṃ harimīśvaram

रात्रिं च लक्ष्मीं संचिन्त्य सम्यगर्घ्येन पूजयेत् | नक्तं च भुञ्जीत नरस्तैलक्षारविवर्जितम्

rātriṃ ca lakṣmīṃ saṃcintya samyagarghyena pūjayet | naktaṃ ca bhuñjīta narastailakṣāravivarjitam

तथैव चैत्रवैशाखज्येष्ठेषु मुनिसत्तम | अर्चयीत यथाप्रोक्तं प्राप्ते प्राप्ते तु तद्दिने

tathaiva caitravaiśākhajyeṣṭheṣu munisattama | arcayīta yathāproktaṃ prāpte prāpte tu taddine

निष्पादितं भवेदेकम् पारणं दाल्भ्य भक्तितः | द्वितीयं चापि वक्ष्यामि पारणं द्विजसत्तम

niṣpāditaṃ bhavedekam pāraṇaṃ dālbhya bhaktitaḥ | dvitīyaṃ cāpi vakṣyāmi pāraṇaṃ dvijasattama

आषाढे श्रावणे मासि प्राप्ते भाद्रपदे तथा | तथैवाश्वयुजेऽभ्यर्च्य श्रीधरं च श्रिया सह

āṣāḍhe śrāvaṇe māsi prāpte bhādrapade tathā | tathaivāśvayuje'bhyarcya śrīdharaṃ ca śriyā saha

सम्यक् चन्द्रमसे दत्त्वा भुञ्जीतार्घ्यं यथाविधि | द्वितीयमेतदाख्यातं तृतीयं पारणं शृणु

samyak candramase dattvā bhuñjītārghyaṃ yathāvidhi | dvitīyametadākhyātaṃ tṛtīyaṃ pāraṇaṃ śṛṇu

कार्त्तिकादिषु मासेषु तथैवाभ्यर्च्य केशवम् | भूत्या समन्वितं दद्याच्छशाङ्कायार्हणम् निशि

kārttikādiṣu māseṣu tathaivābhyarcya keśavam | bhūtyā samanvitaṃ dadyācchaśāṅkāyārhaṇam niśi

भुञ्जीत च तथा प्रोक्तं तृतीयमिति पारणम् | प्रतिपूजासु दद्याच्च ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम्

bhuñjīta ca tathā proktaṃ tṛtīyamiti pāraṇam | pratipūjāsu dadyācca brāhmaṇebhyaśca dakṣiṇām

प्रतिमासं च वक्ष्यामि प्राशनं कायशोधनम् | चतुरः प्रथमान् मासान् पञ्चगव्यमुदाहृतम्

pratimāsaṃ ca vakṣyāmi prāśanaṃ kāyaśodhanam | caturaḥ prathamān māsān pañcagavyamudāhṛtam

कुशोदकं तथैवान्यदुक्तं मासचतुष्टयम् | सूर्यांशुतप्तं तद्वच्च जलं मासचतुष्टयम्

kuśodakaṃ tathaivānyaduktaṃ māsacatuṣṭayam | sūryāṃśutaptaṃ tadvacca jalaṃ māsacatuṣṭayam

गीतवाद्यादिकं पाठ्यं तथा कृष्णस्य वा कथान् | कारयीत च देवस्य पारणे पारणे गते

gītavādyādikaṃ pāṭhyaṃ tathā kṛṣṇasya vā kathān | kārayīta ca devasya pāraṇe pāraṇe gate

एवं संपूज्य विधिवत् सपत्नीकं जनार्दनम् | नाप्नोतीष्ट वियोगादीन्पुमान्योषिदथापि वा

evaṃ saṃpūjya vidhivat sapatnīkaṃ janārdanam | nāpnotīṣṭa viyogādīnpumānyoṣidathāpi vā

जनार्दनं सलक्ष्मीकमर्चयेत् प्रथमं ततः | सश्रीकं श्रीधरं भक्त्या तृतीये भूमिकेशवौ

janārdanaṃ salakṣmīkamarcayet prathamaṃ tataḥ | saśrīkaṃ śrīdharaṃ bhaktyā tṛtīye bhūmikeśavau

यावन्त्येतद्विधानेन पारणेनार्चति प्रभुम् | तावन्ति जन्मान्यसुखं नाप्नोतीष्टवियोगजम्

yāvantyetadvidhānena pāraṇenārcati prabhum | tāvanti janmānyasukhaṃ nāpnotīṣṭaviyogajam

देवस्य च प्रसादेन मरणे प्राप्य तत्स्मृतिम् | कुले सतां स्फीतधने भोगभुक् जायते नरः

devasya ca prasādena maraṇe prāpya tatsmṛtim | kule satāṃ sphītadhane bhogabhuk jāyate naraḥ

षष्ठोऽध्यायः

याम्यक्लेशमुक्तिः (नारिं प्राप्नोति न व्याधिं नरकं च न पश्यति | दुर्गमं यममार्गं च नेक्षते द्विजसत्तम ||) श्रोतुम् इच्छाम्यहं तात यममार्गं सुदुर्गमम् | यथा सुखेन संयान्ति मानवास्तद्वदस्व मे

yāmyakleśamuktiḥ (nāriṃ prāpnoti na vyādhiṃ narakaṃ ca na paśyati | durgamaṃ yamamārgaṃ ca nekṣate dvijasattama ||) śrotum icchāmyahaṃ tāta yamamārgaṃ sudurgamam | yathā sukhena saṃyānti mānavāstadvadasva me

पुलस्त्य उवाच – प्रतिमासं तु नामानि कृष्णस्यैतानि द्वादश | कृतोपवासः सुस्नातः पूजयित्वा जनार्दनम् | उच्चारयन्नरोऽभ्येति सुसुखेनैव तत्पथम्

pulastya uvāca – pratimāsaṃ tu nāmāni kṛṣṇasyaitāni dvādaśa | kṛtopavāsaḥ susnātaḥ pūjayitvā janārdanam | uccārayannaro'bhyeti susukhenaiva tatpatham

ततो विप्राय वै दद्यादुदकुम्भं सदक्षिणं | उपानद्वस्त्रयुग्मं च छत्त्रं कनकमेव च

tato viprāya vai dadyādudakumbhaṃ sadakṣiṇaṃ | upānadvastrayugmaṃ ca chattraṃ kanakameva ca

यद्वै मासगतं नाम तत्प्रीतिंश्चापि संवदेत् | संवत्सरान्तेऽप्यथवा प्रतिमासं द्विजान् बुधः

yadvai māsagataṃ nāma tatprītiṃścāpi saṃvadet | saṃvatsarānte'pyathavā pratimāsaṃ dvijān budhaḥ

वाचयेदुदकुम्भाद्यैः दानैः सर्वान् अनुक्रमात् | केशवं मार्गशीर्षे तु पौषे नारायणं तथा | माधवं माघमासे तु गोविन्दं फाल्गुने तथा

vācayedudakumbhādyaiḥ dānaiḥ sarvān anukramāt | keśavaṃ mārgaśīrṣe tu pauṣe nārāyaṇaṃ tathā | mādhavaṃ māghamāse tu govindaṃ phālgune tathā

विष्णुं चैत्रेऽथ वैशाखे तथैव मधुसूदनम् | ज्येष्ठे त्रिविक्रमं देवमाषाढे वामनं तथा

viṣṇuṃ caitre'tha vaiśākhe tathaiva madhusūdanam | jyeṣṭhe trivikramaṃ devamāṣāḍhe vāmanaṃ tathā

श्रावणे श्रीधरं चैव हृषीकेशेति चापरम् | नाम भाद्रपदे मासि गीयते पुण्यकाङ्क्षिभिः

śrāvaṇe śrīdharaṃ caiva hṛṣīkeśeti cāparam | nāma bhādrapade māsi gīyate puṇyakāṅkṣibhiḥ

पद्मनाभं चाश्वयुजे दामोदरमतः परम् | कार्त्तिके देवदेवेशं स्तुवंस्तरति दुर्गतिम्

padmanābhaṃ cāśvayuje dāmodaramataḥ param | kārttike devadeveśaṃ stuvaṃstarati durgatim

इह वै स्वस्थतां प्राप्य मरणे स्मरणं ततः | याम्यक्लेशमसंप्राप्य स्वर्गलोके महीयते

iha vai svasthatāṃ prāpya maraṇe smaraṇaṃ tataḥ | yāmyakleśamasaṃprāpya svargaloke mahīyate

ततो मानुष्यमासाद्य निरातङ्को गतज्वरः | धनधान्यवति स्फीते जन्म साधुकुलेऽर्हति

tato mānuṣyamāsādya nirātaṅko gatajvaraḥ | dhanadhānyavati sphīte janma sādhukule'rhati

सप्तमोऽध्यायः

एकभक्तविधिः दाल्भ्य उवाच – उपवासव्रतानीह केशवाराधनं प्रति | ममाचक्ष्व महाभाग परं कौतूहलं हि मे

ekabhaktavidhiḥ dālbhya uvāca – upavāsavratānīha keśavārādhanaṃ prati | mamācakṣva mahābhāga paraṃ kautūhalaṃ hi me

पुलस्त्य उवाच – कामान् यान् यान्नरो भक्तो मनसेच्छति केशवात् | व्रतोपवासनात् प्रीतस्तांस्तान् विष्णुः प्रयच्छति

pulastya uvāca – kāmān yān yānnaro bhakto manasecchati keśavāt | vratopavāsanāt prītastāṃstān viṣṇuḥ prayacchati

रत्नपर्वतमारुह्य यथा रत्नं महामुने | सत्त्वानुरूपमादत्ते तथा कृष्णान्मनोरथान्

ratnaparvatamāruhya yathā ratnaṃ mahāmune | sattvānurūpamādatte tathā kṛṣṇānmanorathān

मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् | कुर्वन् वै विष्णुशुश्रूषां स देशे जायते शुभे

mārgaśīrṣaṃ tu yo māsamekabhaktena yaḥ kṣipet | kurvan vai viṣṇuśuśrūṣāṃ sa deśe jāyate śubhe

पौषमासं तथा दाल्भ्य एकभक्तेन यः क्षिपेत् | शुश्रूषणपरः शौरेर्न रोगी स च जायते

pauṣamāsaṃ tathā dālbhya ekabhaktena yaḥ kṣipet | śuśrūṣaṇaparaḥ śaurerna rogī sa ca jāyate

माघमासं द्विजश्रेष्ठ एकभक्तेन यः क्षिपेत् | विष्णुशुश्रूषणपरः स कुले जायते सताम्

māghamāsaṃ dvijaśreṣṭha ekabhaktena yaḥ kṣipet | viṣṇuśuśrūṣaṇaparaḥ sa kule jāyate satām

क्षपयेदेकभुक्तेन शुश्रूषुर्यश्च फाल्गुनम् | सौभाग्यं स्वजनानां स सर्वेषामेति सोन्नतिम्

kṣapayedekabhuktena śuśrūṣuryaśca phālgunam | saubhāgyaṃ svajanānāṃ sa sarveṣāmeti sonnatim

चैत्रं विष्णुपरो मासमेकभुक्तेन यः क्षिपेत् | सुवर्णमणिमुक्ताढ्यं स गार्हस्थ्यमवाप्नुयात्

caitraṃ viṣṇuparo māsamekabhuktena yaḥ kṣipet | suvarṇamaṇimuktāḍhyaṃ sa gārhasthyamavāpnuyāt

यः क्षिपदेकभक्तेन वैशाखं पूजयेन् हरिम् | नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्

yaḥ kṣipadekabhaktena vaiśākhaṃ pūjayen harim | naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet

कृष्णार्पितमना ज्येष्ठमेकभुक्तेन यः क्षिपेत् | ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान् स्त्री वाऽभिजायते

kṛṣṇārpitamanā jyeṣṭhamekabhuktena yaḥ kṣipet | aiśvaryamatulaṃ śreṣṭhaṃ pumān strī vā'bhijāyate

आषाढमेकभुक्तेन यो नयेद्विष्णुतन्मनाः | बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते

āṣāḍhamekabhuktena yo nayedviṣṇutanmanāḥ | bahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate

क्षपयेदेकभुक्तेन श्रावणं विष्णुतत्परः | धनधान्यहिरण्याढ्ये कुले स ज्ञातिवर्धनः

kṣapayedekabhuktena śrāvaṇaṃ viṣṇutatparaḥ | dhanadhānyahiraṇyāḍhye kule sa jñātivardhanaḥ

एकाहारो भाद्रपदं यश्च कृष्णपरायणः | धनाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते

ekāhāro bhādrapadaṃ yaśca kṛṣṇaparāyaṇaḥ | dhanāḍhyaṃ sphītamacalamaiśvaryaṃ pratipadyate

नयंश्चाश्वयुजं विष्णुं पूजयेदेकभोजनः | धनवान् वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते

nayaṃścāśvayujaṃ viṣṇuṃ pūjayedekabhojanaḥ | dhanavān vāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate

कार्त्तिके चैकदा भुङ्क्ते यश्च विष्णुपरो नरः | शूरश्च कृतविद्यश्च बहुपुत्रश्च जायते

kārttike caikadā bhuṅkte yaśca viṣṇuparo naraḥ | śūraśca kṛtavidyaśca bahuputraśca jāyate

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकभुक्तो भवेन्नरः | अहिंसः सर्वभूतेषु वासुदेवपरायणः

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamekabhukto bhavennaraḥ | ahiṃsaḥ sarvabhūteṣu vāsudevaparāyaṇaḥ

नमोऽस्तु वासुदेवायेत्यहश्चाष्टशतं जपेत् | अतिरात्रस्य यज्ञस्य ततः फलमवाप्नुयात्

namo'stu vāsudevāyetyahaścāṣṭaśataṃ japet | atirātrasya yajñasya tataḥ phalamavāpnuyāt

दश वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते | तत्क्षयादिह चागत्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते

daśa varṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | tatkṣayādiha cāgatya māhātmyaṃ pratipadyate

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्त्री शूद्रो वा यथोदितान् | उपवासानिमान् कुर्वन् फलान्येतान्यवाप्नुयात्

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ strī śūdro vā yathoditān | upavāsānimān kurvan phalānyetānyavāpnuyāt

जगत्पतिं जगद्योनिं जगन्निष्ठं जगद्गुरुम् | जगच्छरण्यं न जनैः शोच्यते…जनः

jagatpatiṃ jagadyoniṃ jaganniṣṭhaṃ jagadgurum | jagaccharaṇyaṃ na janaiḥ śocyate…janaḥ

यस्य नाम्नि स्मृते मर्त्यः समुत्क्रान्तेरनन्तरम् | प्राप्नोति शाश्वतं स्थानं ततः पूज्यतरो हि सः

yasya nāmni smṛte martyaḥ samutkrānteranantaram | prāpnoti śāśvataṃ sthānaṃ tataḥ pūjyataro hi saḥ

नादिर्न मध्यं नचान्तो यस्य देवस्य विद्यते | अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः

nādirna madhyaṃ nacānto yasya devasya vidyate | anāditvādamadhyatvādanantatvācca so'vyayaḥ

परापरं सुकृतवतां परां गतिं स्वयंभुवं प्रभवन्निधानमव्ययम् | सनातनं यदमृतमच्युतं ध्रुवं प्रविश्य तं हरिममरत्वमश्नुते

parāparaṃ sukṛtavatāṃ parāṃ gatiṃ svayaṃbhuvaṃ prabhavannidhānamavyayam | sanātanaṃ yadamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ praviśya taṃ harimamaratvamaśnute

अष्टमोऽध्यायः

वर्षामासव्रतं पुलस्त्य उवाच – शृणु दाल्भ्य परं काम्यं व्रतं संततिदं नृणाम् | यमुपोष्य न विच्छेदः पितृपिण्डस्य जायते

varṣāmāsavrataṃ pulastya uvāca – śṛṇu dālbhya paraṃ kāmyaṃ vrataṃ saṃtatidaṃ nṛṇām | yamupoṣya na vicchedaḥ pitṛpiṇḍasya jāyate

कृष्णाष्टम्यां चैत्रमासे स्नातो नियतमानसः | कृष्णमभ्यर्च्य पूजां च देवक्याः कुरुते तु यः

kṛṣṇāṣṭamyāṃ caitramāse snāto niyatamānasaḥ | kṛṣṇamabhyarcya pūjāṃ ca devakyāḥ kurute tu yaḥ

निराहारो जपन्नाम कृष्णस्य जगतः पतेः | उपविष्टो जपस्नानक्षुत प्रस्खलितादिषु

nirāhāro japannāma kṛṣṇasya jagataḥ pateḥ | upaviṣṭo japasnānakṣuta praskhalitādiṣu

पूजायां चापि कृष्णस्य सप्त वारान् प्रकीर्तयेत् | पाषण्डिनो विकर्मस्थान्नालपेच्चैव नास्तिकान्

pūjāyāṃ cāpi kṛṣṇasya sapta vārān prakīrtayet | pāṣaṇḍino vikarmasthānnālapeccaiva nāstikān

प्रभाते तु पुनः स्नातो दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् | भुञ्जीत कृतपूजस्तु कृष्णस्यैव जगत्पतेः

prabhāte tu punaḥ snāto dattvā viprāya dakṣiṇām | bhuñjīta kṛtapūjastu kṛṣṇasyaiva jagatpateḥ

वैशाखज्येष्ठयोश्चैव पारणं हि त्रिमासिकम् | उपोष्य देवदेवेशं घृतेन स्नापयेद्धरिम्

vaiśākhajyeṣṭhayoścaiva pāraṇaṃ hi trimāsikam | upoṣya devadeveśaṃ ghṛtena snāpayeddharim

आषाढे श्रावणे चैव मासे भाद्रपदे तथा | उपोषिते द्वितीयं वै पारणं पूर्ववत्तु तत्

āṣāḍhe śrāvaṇe caiva māse bhādrapade tathā | upoṣite dvitīyaṃ vai pāraṇaṃ pūrvavattu tat

तथैवाश्वयुजं चादिं कृत्वा मासत्रयं बुधः | उपोष्य स्नापयेद्देवं हविषा पारणे गते

tathaivāśvayujaṃ cādiṃ kṛtvā māsatrayaṃ budhaḥ | upoṣya snāpayeddevaṃ haviṣā pāraṇe gate

पौषे माघे फाल्गुने च नरस्तद्वदुपोषितः | चतुर्थे पारणे पूर्णे घृतेन स्नापयेद्धरिम्

pauṣe māghe phālgune ca narastadvadupoṣitaḥ | caturthe pāraṇe pūrṇe ghṛtena snāpayeddharim

एवं कृतोपवासस्य पुरुषस्य तथा स्त्रियः | न संततेः परिच्छेदः कदाचिदपि जायते

evaṃ kṛtopavāsasya puruṣasya tathā striyaḥ | na saṃtateḥ paricchedaḥ kadācidapi jāyate

कृष्णाष्टमीमिमां यस्तु नरो योषिदथापि वा | उपोष्यतीह साह्लादं नृलोके प्राप्य निर्वृत्तिम्

kṛṣṇāṣṭamīmimāṃ yastu naro yoṣidathāpi vā | upoṣyatīha sāhlādaṃ nṛloke prāpya nirvṛttim

पुत्रपौत्रसमृद्धिं च मृतः स्वर्गे महीयते | इत्येतत् कथितं दाल्भ्य मया कृष्णाष्टमीव्रतम्

putrapautrasamṛddhiṃ ca mṛtaḥ svarge mahīyate | ityetat kathitaṃ dālbhya mayā kṛṣṇāṣṭamīvratam

प्रावृट्काले तु नियमाञ्शृणु काम्यानिमान् मम

prāvṛṭkāle tu niyamāñśṛṇu kāmyānimān mama

प्रावृट्काले यदा शेते वासुदेवः पयोनिधौ | भोगिभोगे निजां मायां योगनिद्रां च मानयन्

prāvṛṭkāle yadā śete vāsudevaḥ payonidhau | bhogibhoge nijāṃ māyāṃ yoganidrāṃ ca mānayan

विशिष्टा न प्रवर्तन्ते तदा यज्ञादिकाः क्रियाः | देवानां सा भवेद्रात्रिर्दक्षिणायनसंज्ञिता

viśiṣṭā na pravartante tadā yajñādikāḥ kriyāḥ | devānāṃ sā bhavedrātrirdakṣiṇāyanasaṃjñitā

यदा स्वपिति गोविन्दो यस्तु मासं चतुष्टयम् | अधः शायी ब्रह्मचारी केशवार्पितमानसः

yadā svapiti govindo yastu māsaṃ catuṣṭayam | adhaḥ śāyī brahmacārī keśavārpitamānasaḥ

नमो नमोऽस्तु कृष्णाय केशवाय नमो नमः | नमोऽस्तु नरसिंहाय विष्णवे च नमो नमः

namo namo'stu kṛṣṇāya keśavāya namo namaḥ | namo'stu narasiṃhāya viṣṇave ca namo namaḥ

इति प्रातस्तथा सायं जपेद्देवक्रियापरः | शमयत्यतिदुष्पारं दुरितं जन्मसंचितम्

iti prātastathā sāyaṃ japeddevakriyāparaḥ | śamayatyatiduṣpāraṃ duritaṃ janmasaṃcitam

मधु मांसं च यो मासाञ्चतुरस्तान्निरस्यति | देवक्रियारतिर्विष्णोरनुस्मरणतत्परः

madhu māṃsaṃ ca yo māsāñcaturastānnirasyati | devakriyāratirviṣṇoranusmaraṇatatparaḥ

सोऽपि स्वर्गं समभ्येति च्युतस्तस्मात्तु जायते | अरोगी धनधान्याढ्यः कुले संततिमान्नरः

so'pi svargaṃ samabhyeti cyutastasmāttu jāyate | arogī dhanadhānyāḍhyaḥ kule saṃtatimānnaraḥ

समस्तमन्दिराणां च यः सुप्ते मधुसूदने | निर्वृत्तिं कुरुते सोऽपि देवो वैमानिको भवेत्

samastamandirāṇāṃ ca yaḥ supte madhusūdane | nirvṛttiṃ kurute so'pi devo vaimāniko bhavet

अनेनैव विधानेन नरो विष्णुक्रियापरः | एकाहारो भवेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते

anenaiva vidhānena naro viṣṇukriyāparaḥ | ekāhāro bhavedyastu sarvapāpaiḥ pramucyate

सुप्ते च सर्वलोकेशे नक्तभोजी भवेत्तु यः | सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोकेऽमरो भवेत्

supte ca sarvalokeśe naktabhojī bhavettu yaḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke'maro bhavet

शस्तं त्वनन्तरं पुंसां ततश्चैवेकभोजनम् | सोऽप्यङ्गलावण्यगुणमारोग्यं च नरो लभेत्

śastaṃ tvanantaraṃ puṃsāṃ tataścaivekabhojanam | so'pyaṅgalāvaṇyaguṇamārogyaṃ ca naro labhet

नक्तः जनतुल्यं मनोपवासफलं क्वचित् | तैलाभङ्गं च यो मासांश्चतुरस्तान्निरस्यति | सोऽप्यङ्गलावण्यगुणमारोग्यं च नरो लभेत्

naktaḥ janatulyaṃ manopavāsaphalaṃ kvacit | tailābhaṅgaṃ ca yo māsāṃścaturastānnirasyati | so'pyaṅgalāvaṇyaguṇamārogyaṃ ca naro labhet

यस्त्वेतानि समस्तानि मासानेतान्नरश्चरेत् | स विष्णुलोकमासाद्य विष्णोरनुचरो भवेत्

yastvetāni samastāni māsānetānnaraścaret | sa viṣṇulokamāsādya viṣṇoranucaro bhavet

चतुर्भिः पारणं मासैर्निष्पाद्यं हरितत्परैः | ब्राह्मणान् भोजयेद्दद्यात्ततस्तेभ्यश्च दक्षिणाम्

caturbhiḥ pāraṇaṃ māsairniṣpādyaṃ haritatparaiḥ | brāhmaṇān bhojayeddadyāttatastebhyaśca dakṣiṇām

पूजयेच्च जगन्नाथं सर्वपापहरं हरिम् | प्रीयस्व देव गोविन्देत्येवं चैव प्रसादयेत्

pūjayecca jagannāthaṃ sarvapāpaharaṃ harim | prīyasva deva govindetyevaṃ caiva prasādayet

नवमोऽध्यायः

कुलावाप्तिद्वादशी पुलस्त्य उवाच – देवदेवस्य सुप्तस्य द्वादशीं शृणु चापराम् | यस्यामनन्तस्मरणादनन्तफलभाग् भवेत्

kulāvāptidvādaśī pulastya uvāca – devadevasya suptasya dvādaśīṃ śṛṇu cāparām | yasyāmanantasmaraṇādanantaphalabhāg bhavet

मासि प्रोष्ठपदे शुक्ले द्वादश्यां जलशायिनम् | प्रणम्यानन्तमभ्यर्च्य पुष्पधूपादिभिः शुचिः

māsi proṣṭhapade śukle dvādaśyāṃ jalaśāyinam | praṇamyānantamabhyarcya puṣpadhūpādibhiḥ śuciḥ

पाषण्डादिभिरालापमकुर्वन्नियतात्मवान् | विप्राय दक्षिणां दत्त्वा नक्तं भुङ्क्ते तु यो नरः

pāṣaṇḍādibhirālāpamakurvanniyatātmavān | viprāya dakṣiṇāṃ dattvā naktaṃ bhuṅkte tu yo naraḥ

तिष्ठन्व्रजन् स्वपंश्चैव क्षुतप्रस्खलितादिषु | अनन्तनामस्मरणं कुर्वन्नुच्चारणं तथा

tiṣṭhanvrajan svapaṃścaiva kṣutapraskhalitādiṣu | anantanāmasmaraṇaṃ kurvannuccāraṇaṃ tathā

अनेनैव विधानेन मासान् द्वादश वै क्रमात् | उपोष्य पारणे पूर्णे समभ्यर्च्य जगद्गुरुम् | गीतवाद्येन हृद्येन यतः फलमुदाहृतम्

anenaiva vidhānena māsān dvādaśa vai kramāt | upoṣya pāraṇe pūrṇe samabhyarcya jagadgurum | gītavādyena hṛdyena yataḥ phalamudāhṛtam

अनन्तं गीतवाद्येन यतः फलमुदाहृतम् | तेनानन्तं समभ्यर्च्य सोऽनन्तफलमश्नुते

anantaṃ gītavādyena yataḥ phalamudāhṛtam | tenānantaṃ samabhyarcya so'nantaphalamaśnute

(एवं यः पुरुषः कुर्यादनन्ताराधनं प्रति| नारी वा स्वर्गमभ्येत्य अनन्तफलमश्नुते ||) एवं दाल्भ्यं हृषीकेशो नरैर्भक्त्या यथाविधि | फलं ददात्य् असुलभं सलिलेनापि पूजितः

(evaṃ yaḥ puruṣaḥ kuryādanantārādhanaṃ prati| nārī vā svargamabhyetya anantaphalamaśnute ||) evaṃ dālbhyaṃ hṛṣīkeśo narairbhaktyā yathāvidhi | phalaṃ dadāty asulabhaṃ salilenāpi pūjitaḥ

न विष्णुर्वित्तदानेन पुष्पैर्वा न फलैस्तथा | आराध्यते सुशुद्धेन हृदयेनैव केवलम्

na viṣṇurvittadānena puṣpairvā na phalaistathā | ārādhyate suśuddhena hṛdayenaiva kevalam

रागाद्यपेतं हृदयं वाग्दुष्टा नानृतादिना | हिंसादिरहितः कायः केशवाराधनत्रयम्

rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgduṣṭā nānṛtādinā | hiṃsādirahitaḥ kāyaḥ keśavārādhanatrayam

रागादिदूषिते चित्ते नास्पदी मधुसूदनः | करोति न रतिं हंसः कदाचित् कर्दमाम्भसि

rāgādidūṣite citte nāspadī madhusūdanaḥ | karoti na ratiṃ haṃsaḥ kadācit kardamāmbhasi

न योग्या केशवस्तुत्यै वाग्दुष्टा चानृतादिना | तमसो नाशनायालं नेन्दोर्लेखा घनावृता

na yogyā keśavastutyai vāgduṣṭā cānṛtādinā | tamaso nāśanāyālaṃ nendorlekhā ghanāvṛtā

हिंसादिदूषितः कायः केशवाराधने कुतः | जनचित्तप्रसादाय न नभस्तिमिरावृतम्

hiṃsādidūṣitaḥ kāyaḥ keśavārādhane kutaḥ | janacittaprasādāya na nabhastimirāvṛtam

तस्माच्छ्रद्धस्वभावेन सत्यभावेन च द्विज | अहिंसकेन गोविन्दो निसर्गादेव तोषितः

tasmācchraddhasvabhāvena satyabhāvena ca dvija | ahiṃsakena govindo nisargādeva toṣitaḥ

सर्वस्वमपि कृष्णाय यो दद्यात् कुटिलाशयः | स नैवाराधयत्येवं सद्भावेनार्चयाच्युतम्

sarvasvamapi kṛṣṇāya yo dadyāt kuṭilāśayaḥ | sa naivārādhayatyevaṃ sadbhāvenārcayācyutam

रागाद्यपेतं हृदयं कुरु त्वं केशवार्पितम् | ततः प्राप्स्यसि दुष्प्राप्यमयत्नेनैव केशवम्

rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ kuru tvaṃ keśavārpitam | tataḥ prāpsyasi duṣprāpyamayatnenaiva keśavam

दाल्भ्य उवाच – भगवन् कथितः सम्यक् काम्योऽयं केशवं प्रति | आराधनविधिः सर्वो भूयः पृच्छामि तद्वद

dālbhya uvāca – bhagavan kathitaḥ samyak kāmyo'yaṃ keśavaṃ prati | ārādhanavidhiḥ sarvo bhūyaḥ pṛcchāmi tadvada

कुले जन्म तथाऽऽरोग्यं धनर्द्धिश्चेह दुर्लभा | त्रितयं प्राप्यते येन तन्मे वद महामुने

kule janma tathā''rogyaṃ dhanarddhiśceha durlabhā | tritayaṃ prāpyate yena tanme vada mahāmune

पुलस्त्य उवाच – मातामहं काण्वमुदारवीर्यं महर्षिमभ्यर्च्य कुलप्रसूतिम् | पप्रच्छ पुंसामथ योषितां च दुष्वन्तपुत्रो भरतः प्रणम्य

pulastya uvāca – mātāmahaṃ kāṇvamudāravīryaṃ maharṣimabhyarcya kulaprasūtim | papraccha puṃsāmatha yoṣitāṃ ca duṣvantaputro bharataḥ praṇamya

यथावदाचष्ट ततो महात्मा स राजर्षिवर्याय यथा कुलेषु | प्रयान्ति सूतिं पुरुषाः स्त्रियश्च यथा च सम्यक्सुखिनो भवन्ति

yathāvadācaṣṭa tato mahātmā sa rājarṣivaryāya yathā kuleṣu | prayānti sūtiṃ puruṣāḥ striyaśca yathā ca samyaksukhino bhavanti

पौषे सिते द्वादशमेऽह्नि सार्के तथार्क्षयोगे जगतः प्रसूतिम् | संपूज्य विष्णुं विधिनोपवासी स्रग्गन्धधूपान्नवरोपहारैः

pauṣe site dvādaśame'hni sārke tathārkṣayoge jagataḥ prasūtim | saṃpūjya viṣṇuṃ vidhinopavāsī sraggandhadhūpānnavaropahāraiḥ

गृह्णीत मासं प्रतिमासपूजाम् दानादियुक्तं व्रतमब्दमेकम् | दद्याच्च दानं द्विजपुङ्गवेभ्यस्तदुच्यमानं विनिबोध भूप

gṛhṇīta māsaṃ pratimāsapūjām dānādiyuktaṃ vratamabdamekam | dadyācca dānaṃ dvijapuṅgavebhyastaducyamānaṃ vinibodha bhūpa

घृतं तिलान् व्रीहियवं हिरण्यं यवान्नमम्भःकरकान्नपानम् | छत्त्रं पयोऽन्नं गुडफाणिताढ्यं स्रक्चन्दनं वस्त्रमनुक्रमेण

ghṛtaṃ tilān vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ yavānnamambhaḥkarakānnapānam | chattraṃ payo'nnaṃ guḍaphāṇitāḍhyaṃ srakcandanaṃ vastramanukrameṇa

मासे च मासे विधिनोदितेन तस्यां तिथौ लोकगुरुं प्रपूज्य | अश्नीत यान्यात्मविशुद्धिहेतोः संप्राशनानीह निबोध तानि

māse ca māse vidhinoditena tasyāṃ tithau lokaguruṃ prapūjya | aśnīta yānyātmaviśuddhihetoḥ saṃprāśanānīha nibodha tāni

गोमूत्रमम्भो घृतमामशाकं दूर्वा दधि व्रीहियवांस्तिलांश्च | सूर्यांशुतप्तं जलमम्बु दार्भं क्षीरं च मासक्रमशोऽपयुञ्ज्यात्

gomūtramambho ghṛtamāmaśākaṃ dūrvā dadhi vrīhiyavāṃstilāṃśca | sūryāṃśutaptaṃ jalamambu dārbhaṃ kṣīraṃ ca māsakramaśo'payuñjyāt

कुले प्रधाने धनधान्यपूर्णे विवेकवत्यस्तसमस्तदुःखे | प्राप्नोति जन्माविकलेन्द्रियश्च भवत्यरोगो मतिमान् सुखी च

kule pradhāne dhanadhānyapūrṇe vivekavatyastasamastaduḥkhe | prāpnoti janmāvikalendriyaśca bhavatyarogo matimān sukhī ca

तस्मात्त्वमप्येतमोघविद्यो नारायणाराधनमप्रमत्तः | कुरुष्व विष्णुं भगवन्तमीशमाराध्य कामानखिलानुपैति

tasmāttvamapyetamoghavidyo nārāyaṇārādhanamapramattaḥ | kuruṣva viṣṇuṃ bhagavantamīśamārādhya kāmānakhilānupaiti

दशमोऽध्यायः

विजयद्वादशी पुलस्त्य उवाच – यदा च शुक्लद्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत् | तदा सा तु महापुण्या द्वादशी विजया स्मृता

vijayadvādaśī pulastya uvāca – yadā ca śukladvādaśyāṃ nakṣatraṃ śravaṇaṃ bhavet | tadā sā tu mahāpuṇyā dvādaśī vijayā smṛtā

तस्यां स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः | संपूज्य वर्षपूजायाः सकलं फलमश्नुते

tasyāṃ snātaḥ sarvatīrthaiḥ snāto bhavati mānavaḥ | saṃpūjya varṣapūjāyāḥ sakalaṃ phalamaśnute

एकं जप्त्वा सहस्रस्य जप्तस्याप्नोति यत्फलम् | दानं सहस्रगुणितं तथा वै विप्र भोजनम्

ekaṃ japtvā sahasrasya japtasyāpnoti yatphalam | dānaṃ sahasraguṇitaṃ tathā vai vipra bhojanam

(यत्क्षेममपि वै तस्यां सहस्रं श्रावणे तु तत् | अन्यस्यामेव तिथ्यां शुभायां श्रावणं यदा |) होमस्तथोपवासश्च सहस्राख्यफलप्रदः

(yatkṣemamapi vai tasyāṃ sahasraṃ śrāvaṇe tu tat | anyasyāmeva tithyāṃ śubhāyāṃ śrāvaṇaṃ yadā |) homastathopavāsaśca sahasrākhyaphalapradaḥ

एकादशतमोऽध्यायः

001

जयन्त्यष्टमी पुलस्त्य उवाच – रोहिण्याश्च यदा कृष्णपक्षेऽष्टम्यां द्विजोत्तम | जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः (०१०–

jayantyaṣṭamī pulastya uvāca – rohiṇyāśca yadā kṛṣṇapakṣe'ṣṭamyāṃ dvijottama | jayantī nāma sā proktā sarvapāpaharā tithiḥ (010–

यद्बाल्ये यच्च कौमारे यौवने वार्ध के च यत् | सप्तजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु

yadbālye yacca kaumāre yauvane vārdha ke ca yat | saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu

तत्क्षालयति गोविन्दं तस्यामभ्यर्च्य भक्तितः | होमजप्यादिदानानां फलं च शतसंमितम्

tatkṣālayati govindaṃ tasyāmabhyarcya bhaktitaḥ | homajapyādidānānāṃ phalaṃ ca śatasaṃmitam

संप्राप्नोति न संदेहो यच्चान्यन्मनसेच्छति | उपवासश्च तत्रोक्तो महापातकनाशनः

saṃprāpnoti na saṃdeho yaccānyanmanasecchati | upavāsaśca tatrokto mahāpātakanāśanaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अतिविजयैकादशी पुलस्त्य उवाच – एकदश्यां शुक्लपक्षे यदार्क्षं वै पुनर्वसुः | नाम्ना साऽतिजयाऽऽख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः

ativijayaikādaśī pulastya uvāca – ekadaśyāṃ śuklapakṣe yadārkṣaṃ vai punarvasuḥ | nāmnā sā'tijayā''khyātā tithīnāmuttamā tithiḥ

यो ददाति तिलप्रस्थं तृष्कालं वत्सरं नरः | उपवासं च तस्यां यः करोत्येतत्समं स्मृतम्

yo dadāti tilaprasthaṃ tṛṣkālaṃ vatsaraṃ naraḥ | upavāsaṃ ca tasyāṃ yaḥ karotyetatsamaṃ smṛtam

तस्यां जगत्पतिर्देवः सर्वः सर्वेश्वरो हरिः | प्रत्यक्षतां प्रयात्यल्पं तदानन्तफलं स्मृतम्

tasyāṃ jagatpatirdevaḥ sarvaḥ sarveśvaro hariḥ | pratyakṣatāṃ prayātyalpaṃ tadānantaphalaṃ smṛtam

सगरेण ककुत्स्थेन दुंधुमारेण गाधिना | तस्यामाराधितः कृष्णो दत्तवान्निखिलां भुवम्

sagareṇa kakutsthena duṃdhumāreṇa gādhinā | tasyāmārādhitaḥ kṛṣṇo dattavānnikhilāṃ bhuvam

त्रयोदशोऽध्यायः

उत्तरायणव्रतं पुलस्त्य उवाच – अयने चोत्तरे प्राप्ते यः स्नापयति केशवम् | घृतप्रस्थेन पापं सः सकलं वै व्यपोहति

uttarāyaṇavrataṃ pulastya uvāca – ayane cottare prāpte yaḥ snāpayati keśavam | ghṛtaprasthena pāpaṃ saḥ sakalaṃ vai vyapohati

कपिलां विप्रमुख्याय ददात्यनुदिनं हि यः | घृतस्नानं च देवस्य तस्मिन् काले समं हि तत्

kapilāṃ vipramukhyāya dadātyanudinaṃ hi yaḥ | ghṛtasnānaṃ ca devasya tasmin kāle samaṃ hi tat

स्नाप्यमानं च पश्यति ये घृतेनोत्तरायणे | ते यान्ति विष्णुसालोक्यं सर्वपापविवर्जिताः

snāpyamānaṃ ca paśyati ye ghṛtenottarāyaṇe | te yānti viṣṇusālokyaṃ sarvapāpavivarjitāḥ

चतुर्दशोऽध्यायः

विष्णुव्रतविधिः पुलस्त्य उवाच – मैत्रेयी ब्राह्मणी पूर्वं याज्ञवल्क्यमपृच्छत | प्रणिपत्य महाभागं योगेश्वरमकल्मषम्

viṣṇuvratavidhiḥ pulastya uvāca – maitreyī brāhmaṇī pūrvaṃ yājñavalkyamapṛcchata | praṇipatya mahābhāgaṃ yogeśvaramakalmaṣam

पापप्रशमनायालं यत् पुण्यस्योपबृंहकम् | मनोरथप्रदं यच्च तद्व्रतं कथ्यतां मम

pāpapraśamanāyālaṃ yat puṇyasyopabṛṃhakam | manorathapradaṃ yacca tadvrataṃ kathyatāṃ mama

कानि दानानि शस्तानि स्नानानि च यतव्रत | प्रशस्तास्तिथयः काश्च प्राशनानि च शंस मे

kāni dānāni śastāni snānāni ca yatavrata | praśastāstithayaḥ kāśca prāśanāni ca śaṃsa me

याज्ञवल्क्य उवाच – सर्वदानानि शस्तानि यान्युद्दिश्य जनार्दनम् | दीयन्ते विप्रमुख्येभ्यः श्रद्धापूतेन चेतसा

yājñavalkya uvāca – sarvadānāni śastāni yānyuddiśya janārdanam | dīyante vipramukhyebhyaḥ śraddhāpūtena cetasā

ता एव तिथयः शस्ता यास्वभ्यर्च्य जनार्दनम् | क्रियन्ते श्रधया सम्यगुपवासव्रताः सदा

tā eva tithayaḥ śastā yāsvabhyarcya janārdanam | kriyante śradhayā samyagupavāsavratāḥ sadā

प्राप्यते विविधैर्यज्ञैर्यत्फलं साध्वसाधुभिः | उपवासैस्तदाप्नोति समभ्यर्च्य जनार्दनम्

prāpyate vividhairyajñairyatphalaṃ sādhvasādhubhiḥ | upavāsaistadāpnoti samabhyarcya janārdanam

0मनोरथानां संप्राप्तिकारकं पापनाशनम् | श्रूयतां मम धर्मज्ञे व्रतानामुत्तमं व्रतम्

0manorathānāṃ saṃprāptikārakaṃ pāpanāśanam | śrūyatāṃ mama dharmajñe vratānāmuttamaṃ vratam

यत्कृत्वा न जडो नान्धो बधिरो न च दुःखितः | न चैवेष्टवियोगार्तिं कश्चित् प्राप्नोति मानवः

yatkṛtvā na jaḍo nāndho badhiro na ca duḥkhitaḥ | na caiveṣṭaviyogārtiṃ kaścit prāpnoti mānavaḥ

न चाप्रियोऽस्य लोकस्य न दरिद्रो न दुर्गतिः | (न मानुषस्य लोकस्य न दरिद्रो न दुर्भगः | न मानुषस्य लोकस्य कदाचिदपि जायते |) सप्त जन्मानि भवति सर्वपापैः प्रमुच्यते

na cāpriyo'sya lokasya na daridro na durgatiḥ | (na mānuṣasya lokasya na daridro na durbhagaḥ | na mānuṣasya lokasya kadācidapi jāyate |) sapta janmāni bhavati sarvapāpaiḥ pramucyate

विष्णुव्रतमिदं ख्यातं भाषितं विष्णुना स्वयम् | पौषशुक्लद्वितीयादि कृत्वा दिनचतुष्टयम्

viṣṇuvratamidaṃ khyātaṃ bhāṣitaṃ viṣṇunā svayam | pauṣaśukladvitīyādi kṛtvā dinacatuṣṭayam

षण्मासपारणप्रायं गृह्णीयात् परमं व्रतम्

ṣaṇmāsapāraṇaprāyaṃ gṛhṇīyāt paramaṃ vratam

पूर्वं सिद्धार्थकैः स्नानं ततः कृष्णतिलैः स्मृतम् | यवैस्थ तृतीयेऽह्नि सर्वौषध्या ततः परम्

pūrvaṃ siddhārthakaiḥ snānaṃ tataḥ kṛṣṇatilaiḥ smṛtam | yavaistha tṛtīye'hni sarvauṣadhyā tataḥ param

नाम्ना कृष्णाच्युताख्येन तथाऽनन्तेन पूजयेत् | तथैव च चतुर्थेऽह्नि हृषीकेशेन केशवम् | देवमभ्यर्च्य पुष्पैश्च पत्त्रैर्धूपानुलेपनैः

nāmnā kṛṣṇācyutākhyena tathā'nantena pūjayet | tathaiva ca caturthe'hni hṛṣīkeśena keśavam | devamabhyarcya puṣpaiśca pattrairdhūpānulepanaiḥ

उद्गच्छतश्च बालेन्दोर्दद्यादर्घ्यं समाहितः | पुष्पैः पत्त्रैः फलैश्चैव सर्वधान्यैश्च भक्तितः

udgacchataśca bālendordadyādarghyaṃ samāhitaḥ | puṣpaiḥ pattraiḥ phalaiścaiva sarvadhānyaiśca bhaktitaḥ

दिनक्रमेण चैतानि चन्द्रनामानि कीर्तयेत् | शशिचन्द्रशशाङ्केन्दुसंज्ञानि ब्रह्मवादिनि

dinakrameṇa caitāni candranāmāni kīrtayet | śaśicandraśaśāṅkendusaṃjñāni brahmavādini

नक्तं भुञ्जीत मतिमान् यावत् तिष्ठति चन्द्रमाः | अस्तंगते न भुञ्जीत व्रतभङ्गभयाच्छुभे

naktaṃ bhuñjīta matimān yāvat tiṣṭhati candramāḥ | astaṃgate na bhuñjīta vratabhaṅgabhayācchubhe

एवं सर्वेषु मासेषु ज्येष्ठान्तेषु यशस्विनि | कर्तव्यं वै व्रतश्रेष्ठं द्वितीयादिचतुर्दिनम्

evaṃ sarveṣu māseṣu jyeṣṭhānteṣu yaśasvini | kartavyaṃ vai vrataśreṣṭhaṃ dvitīyādicaturdinam

विप्राय दक्षिणां दद्यात् पञ्चम्यां च स्वशक्तितः | एवं समापयेन्मासैः षड्भिः प्रथमपारणाम्

viprāya dakṣiṇāṃ dadyāt pañcamyāṃ ca svaśaktitaḥ | evaṃ samāpayenmāsaiḥ ṣaḍbhiḥ prathamapāraṇām

पारणान्ते च देवस्य प्रीणनं भक्तितः शुभे | यथाशक्त्या तु कर्तव्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

pāraṇānte ca devasya prīṇanaṃ bhaktitaḥ śubhe | yathāśaktyā tu kartavyaṃ vittaśāṭhyaṃ vivarjayet

आषाढादिद्वितीयं तु षण्मासेन तपोधने | पारणं वै समाख्यातं व्रतस्यास्य शुभप्रदम्

āṣāḍhādidvitīyaṃ tu ṣaṇmāsena tapodhane | pāraṇaṃ vai samākhyātaṃ vratasyāsya śubhapradam

व्रतमेतद्दिलीपेन दुष्यन्तेन ययातिना | तथाऽन्यैः पृथिवीपालैरुपवासविधानतः

vratametaddilīpena duṣyantena yayātinā | tathā'nyaiḥ pṛthivīpālairupavāsavidhānataḥ

चरितं मुनिमुख्यैश्च ऋचीकच्यवनादिभिः | सुरम्भया सुकैकेय्या शाण्डिल्या धूम्रपिङ्गया | सुदेष्णयाऽथ वारिण्या मतिमत्या कृताशया

caritaṃ munimukhyaiśca ṛcīkacyavanādibhiḥ | surambhayā sukaikeyyā śāṇḍilyā dhūmrapiṅgayā | sudeṣṇayā'tha vāriṇyā matimatyā kṛtāśayā

सावित्र्या पौर्णमास्या च वैरिण्या च सुभद्रया | ब्राह्मणक्षत्रियविशामिति स्त्रीभिरनुष्ठितम्

sāvitryā paurṇamāsyā ca vairiṇyā ca subhadrayā | brāhmaṇakṣatriyaviśāmiti strībhiranuṣṭhitam

उर्वश्या रम्भया चैव सौरभेय्या तथा व्रतम् | वराप्सरोभिर्धर्मज्ञे चरितं धर्मवांछया

urvaśyā rambhayā caiva saurabheyyā tathā vratam | varāpsarobhirdharmajñe caritaṃ dharmavāṃchayā

प्रथमे पादपूजा स्याद्द्वितीये नाभिपूजनम् | तृतीये वक्षसः पूजा चतुर्थे शिरसो हरेः

prathame pādapūjā syāddvitīye nābhipūjanam | tṛtīye vakṣasaḥ pūjā caturthe śiraso hareḥ

एतच्चीर्त्वा समस्तेभ्यः पापेभ्यः श्रद्धयाऽन्वितः | मुच्यते सकलांश्चैव संप्राप्नोति मनोरथान्

etaccīrtvā samastebhyaḥ pāpebhyaḥ śraddhayā'nvitaḥ | mucyate sakalāṃścaiva saṃprāpnoti manorathān

व्रतानामुत्तमं ह्येतत् स्वयं देवेन भाषितम् | पापप्रशमनं शस्तं मनोरथफलप्रदम्

vratānāmuttamaṃ hyetat svayaṃ devena bhāṣitam | pāpapraśamanaṃ śastaṃ manorathaphalapradam

यं च काममभिध्यायन् क्रियते नियतव्रतैः | व्रतमेतन्महाभागे तं तु पूरयते नृणाम्

yaṃ ca kāmamabhidhyāyan kriyate niyatavrataiḥ | vratametanmahābhāge taṃ tu pūrayate nṛṇām

मनोरथान् पूरयति सर्वपापं व्यपोहति | अव्याहतेन्द्रियत्वं च सप्त जन्मानि यच्छति

manorathān pūrayati sarvapāpaṃ vyapohati | avyāhatendriyatvaṃ ca sapta janmāni yacchati

माघे स्नातस्य यत्पुण्यं प्रयागे पापनाशनम् | सकलं तदवाप्नोति श्रुत्वा विष्णुव्रतं त्विदम्

māghe snātasya yatpuṇyaṃ prayāge pāpanāśanam | sakalaṃ tadavāpnoti śrutvā viṣṇuvrataṃ tvidam

पञ्चदशोऽध्यायः

संप्राप्तिद्वादशी याज्ञवल्क्य उवाच – (साक्षाद्भगवता प्रोक्तं परमं पापनाशनम् |) शुक्लपक्षे तु पौषस्य संप्राप्तिद्वादशीं शृणु | यामुपोष्य समाप्नोति सर्वानेव मनोरथान्

saṃprāptidvādaśī yājñavalkya uvāca – (sākṣādbhagavatā proktaṃ paramaṃ pāpanāśanam |) śuklapakṣe tu pauṣasya saṃprāptidvādaśīṃ śṛṇu | yāmupoṣya samāpnoti sarvāneva manorathān

पाषण्डादिभिरालापमकुर्वन् विष्णुतत्परः | पूजयेत् प्रणतो देवमेकाग्रमतिरच्युतम्

pāṣaṇḍādibhirālāpamakurvan viṣṇutatparaḥ | pūjayet praṇato devamekāgramatiracyutam

पौषादिपारणं मासैः षड्भिर्ज्येष्ठान्तकं स्मृतम् | प्रथमे पुण्डरीकाक्षं नाम देवस्य गीयते

pauṣādipāraṇaṃ māsaiḥ ṣaḍbhirjyeṣṭhāntakaṃ smṛtam | prathame puṇḍarīkākṣaṃ nāma devasya gīyate

द्वितीये माधवाख्यं तु विश्वरूपं तु फाल्गुने | पुरुषोत्तमाख्यं च ततः पञ्चमे चाच्युतेति च

dvitīye mādhavākhyaṃ tu viśvarūpaṃ tu phālgune | puruṣottamākhyaṃ ca tataḥ pañcame cācyuteti ca

षष्ठे जयेति देवस्य गुह्यं नाम प्रकीर्त्यते | पूर्वेषु षट्सु मासेषु स्नानप्राशनयोस्तिलाः

ṣaṣṭhe jayeti devasya guhyaṃ nāma prakīrtyate | pūrveṣu ṣaṭsu māseṣu snānaprāśanayostilāḥ

आषाढादिषु मासेषु पञ्चगव्यमुदाहृतम् | स्नाने च प्राशने चैव प्रशस्तं पापनाशनम्

āṣāḍhādiṣu māseṣu pañcagavyamudāhṛtam | snāne ca prāśane caiva praśastaṃ pāpanāśanam

प्रतिमासं च देवस्य कृत्वा पूजां यथाविधि | विप्राय दक्षिणां दद्याच्छृद्दधानः स्वशक्तितः

pratimāsaṃ ca devasya kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi | viprāya dakṣiṇāṃ dadyācchṛddadhānaḥ svaśaktitaḥ

पारणान्ते च देवस्य प्रीणनं भक्तिपूर्वकम् | कुर्वीत शक्त्या गोविन्दे सद्भावाभ्यर्चनो यतः

pāraṇānte ca devasya prīṇanaṃ bhaktipūrvakam | kurvīta śaktyā govinde sadbhāvābhyarcano yataḥ

नक्तं भुञ्जीत च ततस्तैलक्षारविवर्जितं | एकादश्यामुषित्वैवं द्वादश्यामथवा दिने

naktaṃ bhuñjīta ca tatastailakṣāravivarjitaṃ | ekādaśyāmuṣitvaivaṃ dvādaśyāmathavā dine

एतामुषित्वा धर्मज्ञे प्रीणनं देवतत्परः | सर्वकामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते

etāmuṣitvā dharmajñe prīṇanaṃ devatatparaḥ | sarvakāmānavāpnoti sarvapāpaiḥ pramucyate

यतः सर्वमवाप्नोति यद्यदिच्छति चेतसा | ततो लोकेषु विख्याता संप्राप्तिद्वादशीति वै

yataḥ sarvamavāpnoti yadyadicchati cetasā | tato lokeṣu vikhyātā saṃprāptidvādaśīti vai

कृताभिलषिता ह्येषा प्रारब्धा धर्मतत्परैः | पूरयत्यखिलान् कामान् संश्रुता च दिने दिने

kṛtābhilaṣitā hyeṣā prārabdhā dharmatatparaiḥ | pūrayatyakhilān kāmān saṃśrutā ca dine dine

षोडशोऽध्यायः

गोविन्दद्वादशी याज्ञवल्क्य उवाच – तस्मिन्नेव दिने पुण्ये गोविन्दद्वादशीं शृणु | यस्यां सम्यगनुष्ठानात् प्राप्नोत्यभिमतं फलम्

govindadvādaśī yājñavalkya uvāca – tasminneva dine puṇye govindadvādaśīṃ śṛṇu | yasyāṃ samyaganuṣṭhānāt prāpnotyabhimataṃ phalam

पौषमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः | संयक् संपूज्य गोविन्दं नाम्ना देवमधोक्षजम् | पुष्पधूपोपहाराद्यैरुपवासैः समाहितः

pauṣamāse site pakṣe dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ | saṃyak saṃpūjya govindaṃ nāmnā devamadhokṣajam | puṣpadhūpopahārādyairupavāsaiḥ samāhitaḥ

गोविन्देति जपन्नाम पुनस्तद्गतमानसः | विप्राय दक्षिणां दद्याद्यथाशक्ति तपोधने

govindeti japannāma punastadgatamānasaḥ | viprāya dakṣiṇāṃ dadyādyathāśakti tapodhane

स्वपन् विबुद्धः स्खलितो गोविन्देति च कीर्तयेत् | पाषण्डादिविकर्मस्थैरालापं च विवर्जयेत्

svapan vibuddhaḥ skhalito govindeti ca kīrtayet | pāṣaṇḍādivikarmasthairālāpaṃ ca vivarjayet

गोमूत्रं गोमयं वाऽपि दधि क्षीरमथापि वा | गोदेहतः समुत्पन्नं संप्राश्नीतात्मशुद्धये

gomūtraṃ gomayaṃ vā'pi dadhi kṣīramathāpi vā | godehataḥ samutpannaṃ saṃprāśnītātmaśuddhaye

द्वितीयेऽह्नि पुनः स्नातस्तथैवाभ्यर्च्य तं प्रभुम् | तेनैव नाम्ना संस्तूय दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् | ततो भुञ्जीत गोदेहसंभूतेन समन्वितम्

dvitīye'hni punaḥ snātastathaivābhyarcya taṃ prabhum | tenaiva nāmnā saṃstūya dattvā viprāya dakṣiṇām | tato bhuñjīta godehasaṃbhūtena samanvitam

एवमेवाखिलान् मासानुपोष्य प्रयतः शुचिः | दद्याद्गवाह्निकं भक्त्या प्रतिमासं स्वशक्तितः

evamevākhilān māsānupoṣya prayataḥ śuciḥ | dadyādgavāhnikaṃ bhaktyā pratimāsaṃ svaśaktitaḥ

पारिते च पुनर्वर्षे यथाशक्ति गवाह्निकम् | दत्त्वा परगवे भूयः शृणु यत्फलमश्नुते

pārite ca punarvarṣe yathāśakti gavāhnikam | dattvā paragave bhūyaḥ śṛṇu yatphalamaśnute

सुवर्णशृङ्गाः पञ्च गाः षष्ठं च वृषभं नरः | प्रतिमासं द्विजाग्रेभ्यो यद्दत्त्वा फलमश्नुते

suvarṇaśṛṅgāḥ pañca gāḥ ṣaṣṭhaṃ ca vṛṣabhaṃ naraḥ | pratimāsaṃ dvijāgrebhyo yaddattvā phalamaśnute

तदाप्नोत्यखिलं सम्यग् व्रतमेतदुपोषितः | तं च लोकमवाप्नोति गोविन्दो यत्र तिष्ठति

tadāpnotyakhilaṃ samyag vratametadupoṣitaḥ | taṃ ca lokamavāpnoti govindo yatra tiṣṭhati

गोविन्दद्वादशीमेतामुपोष्य दिवि तारकाः | विद्योतमाना दृश्यन्ते लोकैरद्यापि शोभने

govindadvādaśīmetāmupoṣya divi tārakāḥ | vidyotamānā dṛśyante lokairadyāpi śobhane

सप्तदशोऽध्यायः

अखण्डद्वादशीव्रतं मैत्रेय्युवाच – उपवासव्रतानां तु वैकल्यं यन्महामुने | दानकर्मकृते तस्य विपाको वद यादृशः

akhaṇḍadvādaśīvrataṃ maitreyyuvāca – upavāsavratānāṃ tu vaikalyaṃ yanmahāmune | dānakarmakṛte tasya vipāko vada yādṛśaḥ

याज्ञवल्क्य उवाच – यज्ञानामुपवासानां व्रतानां च यतव्रते | (चैवसुव्रते देवस्य विपाकं वद तादृशं |) वैकल्यात् फलवैकल्यं यादृशं यच्छृणुष्व मे

yājñavalkya uvāca – yajñānāmupavāsānāṃ vratānāṃ ca yatavrate | (caivasuvrate devasya vipākaṃ vada tādṛśaṃ |) vaikalyāt phalavaikalyaṃ yādṛśaṃ yacchṛṇuṣva me

उपवासादिना राज्यं संप्राप्य ते तथा वसु | भ्रष्टैश्वर्या निर्धनाश्च भवन्ति पुरुषाः पुनः

upavāsādinā rājyaṃ saṃprāpya te tathā vasu | bhraṣṭaiśvaryā nirdhanāśca bhavanti puruṣāḥ punaḥ

रूपं तथोत्तमं प्राप्य व्रतवैकल्यदोषतः | काणाः कुण्ठाश्च भूयस्ते भवन्त्यन्धाश्च मानवाः

rūpaṃ tathottamaṃ prāpya vratavaikalyadoṣataḥ | kāṇāḥ kuṇṭhāśca bhūyaste bhavantyandhāśca mānavāḥ

उपवासान्नरः पत्नीं नारीं प्राप्य तथा पतिम् | वियोगं व्रतवैकल्यादुभयं तदवाप्नुते

upavāsānnaraḥ patnīṃ nārīṃ prāpya tathā patim | viyogaṃ vratavaikalyādubhayaṃ tadavāpnute

ये द्रव्ये सत्यदातारस्तथान्येनाहिताग्नयः | कुले च सति दुःशीला दौष्कुलाः शीलिनश्च ये

ye dravye satyadātārastathānyenāhitāgnayaḥ | kule ca sati duḥśīlā dauṣkulāḥ śīlinaśca ye

वस्त्रानुलेपनैर्हीना भूषणैश्चातिरूपिणः | विरूपरूपाश्च तदा प्रसाधनगुणान्विताः

vastrānulepanairhīnā bhūṣaṇaiścātirūpiṇaḥ | virūparūpāśca tadā prasādhanaguṇānvitāḥ

ते सर्वे व्रतवैकल्यात् फलवैकल्यमागताः | (गुणिनोऽपि हि दोषेण संयुक्ताः संभवन्ति ते

te sarve vratavaikalyāt phalavaikalyamāgatāḥ | (guṇino'pi hi doṣeṇa saṃyuktāḥ saṃbhavanti te

तस्मान्न व्रतवैकल्यं यज्ञवैकल्यमेव वा | उपवासे च कर्तव्यं वैकल्याद्विकलं फलम्

tasmānna vratavaikalyaṃ yajñavaikalyameva vā | upavāse ca kartavyaṃ vaikalyādvikalaṃ phalam

मैत्रेय्युवाच – कथंचिद्यदि वैकल्यमुपवासादिके भवेत् | किं तत्र वद कर्तव्यमच्छिद्रं येन जायते

maitreyyuvāca – kathaṃcidyadi vaikalyamupavāsādike bhavet | kiṃ tatra vada kartavyamacchidraṃ yena jāyate

याज्ञवल्क्य उवाच – अखण्डद्वादशीमेतामशेषेष्वेव कर्मसु | वैकल्यप्रशमायालं शृणुष्व गदतो मम

yājñavalkya uvāca – akhaṇḍadvādaśīmetāmaśeṣeṣveva karmasu | vaikalyapraśamāyālaṃ śṛṇuṣva gadato mama

मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां नियतः शुचिः | कृतोपवासो देवेशं समभ्यर्च्य जनार्दनम्

mārgaśīrṣe site pakṣe dvādaśyāṃ niyataḥ śuciḥ | kṛtopavāso deveśaṃ samabhyarcya janārdanam

पञ्चगव्यजलस्नातः पञ्चगव्यकृताशनः | यवव्रीहिभृतं पात्रं दद्याद्विप्राय भक्तितः | इदं चोच्चारयेद्भक्त्या देवस्य पुरतो हरेः

pañcagavyajalasnātaḥ pañcagavyakṛtāśanaḥ | yavavrīhibhṛtaṃ pātraṃ dadyādviprāya bhaktitaḥ | idaṃ coccārayedbhaktyā devasya purato hareḥ

सप्त जन्मानि यत्किंचिद् मया खण्डव्रतं कृतम् | भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखण्डमिहास्तु ते

sapta janmāni yatkiṃcid mayā khaṇḍavrataṃ kṛtam | bhagavaṃstvatprasādena tadakhaṇḍamihāstu te

यथाखण्डं जगत्सर्वम् त्वमेव पुरुषोत्तम | तथाखिलान्यखण्डानि व्रतानि मम सन्तु वै

yathākhaṇḍaṃ jagatsarvam tvameva puruṣottama | tathākhilānyakhaṇḍāni vratāni mama santu vai

एवमेवानुमासं वै चातुर्मास्यविधिः स्मृतः

evamevānumāsaṃ vai cāturmāsyavidhiḥ smṛtaḥ

चतुर्भिरेव मासैस्तु पारणं प्रथमं स्मृतम् | प्रीणनं च हरेः कुर्यात् पारिते पारणे ततः

caturbhireva māsaistu pāraṇaṃ prathamaṃ smṛtam | prīṇanaṃ ca hareḥ kuryāt pārite pāraṇe tataḥ

चैत्रादिषु च मासेषु चतुर्ष्वन्यं तु पारणम् | तत्रापि सक्तुपात्राणि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः

caitrādiṣu ca māseṣu caturṣvanyaṃ tu pāraṇam | tatrāpi saktupātrāṇi dadyācchraddhāsamanvitaḥ

श्रावणादिषु मासेषु कार्त्तिकान्तेषु पारणम् | यत्नात्तु घृतपात्राणि दद्याद्विप्राय भक्तितः

śrāvaṇādiṣu māseṣu kārttikānteṣu pāraṇam | yatnāttu ghṛtapātrāṇi dadyādviprāya bhaktitaḥ

एवं सम्यग्यथान्यायमखण्डद्वादशीं नरः | यदुपोष्यत्यखण्डं स व्रतस्य फलमश्नुते

evaṃ samyagyathānyāyamakhaṇḍadvādaśīṃ naraḥ | yadupoṣyatyakhaṇḍaṃ sa vratasya phalamaśnute

सप्त जन्मसु वैकल्यम् यद्व्रतस्य क्वचित् कृतम् | करोत्यविकलं सर्वमखण्डद्वादशीव्रतम्

sapta janmasu vaikalyam yadvratasya kvacit kṛtam | karotyavikalaṃ sarvamakhaṇḍadvādaśīvratam

तस्मादेषातियत्नेन नरैः स्त्रीभिश्च सुव्रते | अखण्डद्वादशी सम्यगुपोष्या फलकांक्षिभिः

tasmādeṣātiyatnena naraiḥ strībhiśca suvrate | akhaṇḍadvādaśī samyagupoṣyā phalakāṃkṣibhiḥ

अष्टादशोऽध्यायः

पुष्यर्क्षैकादशी पुलस्त्य उवाच – एवं पुरा याज्ञवल्क्यः पृष्टः पत्न्या महामुनिः | आचष्ट पुण्यफलदमुपवासविधिं परम्

puṣyarkṣaikādaśī pulastya uvāca – evaṃ purā yājñavalkyaḥ pṛṣṭaḥ patnyā mahāmuniḥ | ācaṣṭa puṇyaphaladamupavāsavidhiṃ param

तथा त्वमपि विप्रर्षे केशवाराधने रतः | व्रतोपवासपरमो भवेथा नान्यमानसः

tathā tvamapi viprarṣe keśavārādhane rataḥ | vratopavāsaparamo bhavethā nānyamānasaḥ

पुनश्चैतन्महाभाग श्रूयतां गदतो मम | प्रोक्तं नरेण देवानां तिथिमाहात्म्यमुत्तमम्

punaścaitanmahābhāga śrūyatāṃ gadato mama | proktaṃ nareṇa devānāṃ tithimāhātmyamuttamam

विजयातिजया चैव जयन्ती पापनाशनी | तथोत्तरायणं शस्तं सर्वदा केशवार्चने

vijayātijayā caiva jayantī pāpanāśanī | tathottarāyaṇaṃ śastaṃ sarvadā keśavārcane

यदन्यकाले वर्षेण केशवाल्लभ्यते फलम् | सकृदेवार्चिते कृष्णे तदेवास्वपि लभ्यते

yadanyakāle varṣeṇa keśavāllabhyate phalam | sakṛdevārcite kṛṣṇe tadevāsvapi labhyate

[देवस्त्विति (तत्र तल्लभ्यते फलम्)] दाल्भ्य उवाच – विजयातिजया चैव जयन्ती पापनाशिनी | त्वत्तः श्रुता महाभाग कथ्यतां पापनाशिनी तथोत्तरायणं चैव यच्छस्तं केशवार्चने

[devastviti (tatra tallabhyate phalam)] dālbhya uvāca – vijayātijayā caiva jayantī pāpanāśinī | tvattaḥ śrutā mahābhāga kathyatāṃ pāpanāśinī tathottarāyaṇaṃ caiva yacchastaṃ keśavārcane

(तत्सर्वं कथयेहाद्य तिथिमाहात्म्यमुत्तमम् |) यत्र संपूजितः कृष्णः सर्वपापं व्यपोहति

(tatsarvaṃ kathayehādya tithimāhātmyamuttamam |) yatra saṃpūjitaḥ kṛṣṇaḥ sarvapāpaṃ vyapohati

पुलस्त्य उवाच – एकादश्यां सिते पक्षे पुष्यर्क्षं यत्र सत्तम | तिथौ भवति सा प्रोक्ता विष्णुना पापनाशिनी

pulastya uvāca – ekādaśyāṃ site pakṣe puṣyarkṣaṃ yatra sattama | tithau bhavati sā proktā viṣṇunā pāpanāśinī

तस्यां संपूज्य गोविन्दं जगतामीश्वरेश्वरम् | सप्तजन्मकृतात् पापान्मुच्यते नात्र संशयः

tasyāṃ saṃpūjya govindaṃ jagatāmīśvareśvaram | saptajanmakṛtāt pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ

यश्चोपवासं कुरुते तस्यां स्नातो द्विजोत्तम | सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

yaścopavāsaṃ kurute tasyāṃ snāto dvijottama | sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate

दानं यद्दीयते किंचित् समुद्दिश्य जनार्दनम् | होमो वा क्रियते तस्यामक्षयं लभते फलम्

dānaṃ yaddīyate kiṃcit samuddiśya janārdanam | homo vā kriyate tasyāmakṣayaṃ labhate phalam

एका ऋग्देवपुरतो जप्ता श्रद्धावता तथा | ऋग्वेदस्य समस्तस्य जपता यच्छते फलम्

ekā ṛgdevapurato japtā śraddhāvatā tathā | ṛgvedasya samastasya japatā yacchate phalam

सामवेदफलं साम यजुर्वेदफलं यजुः | जप्तमेकं मुनिश्रेष्ठ ददात्यत्र न संशयः

sāmavedaphalaṃ sāma yajurvedaphalaṃ yajuḥ | japtamekaṃ muniśreṣṭha dadātyatra na saṃśayaḥ

तारका दिवि राजन्ते द्योतमाना द्विजोत्तम | समभ्यर्च्य तिथावस्यां देवदेवं जनार्दनम्

tārakā divi rājante dyotamānā dvijottama | samabhyarcya tithāvasyāṃ devadevaṃ janārdanam

यतः पापमशेषं वै नाशयत्यत्र केशवः | पुष्यर्क्षैकादशी ब्रह्मंस्तेनोक्ता पापनाशिनी

yataḥ pāpamaśeṣaṃ vai nāśayatyatra keśavaḥ | puṣyarkṣaikādaśī brahmaṃstenoktā pāpanāśinī

एकोनविंशोऽध्यायः

पदद्वयव्रतं पुलस्त्य उवाच – तथान्यदपि धर्मज्ञ श्रूयतां गदतो मम | पदद्वयं जगद्धातुर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

padadvayavrataṃ pulastya uvāca – tathānyadapi dharmajña śrūyatāṃ gadato mama | padadvayaṃ jagaddhāturdevadevasya śārṅgiṇaḥ

संवत्सरः पादपीठं तत्र न्यस्तं पदद्वयम् | वासुदेवेन विप्रेन्द्र ! भूतानां हितकाम्यया

saṃvatsaraḥ pādapīṭhaṃ tatra nyastaṃ padadvayam | vāsudevena viprendra ! bhūtānāṃ hitakāmyayā

वाममस्य पदं ब्रह्म न् ! उत्तरायणसंज्ञितम् | देवाद्यैः सकलैर्वन्द्यं दक्षिणं दक्षिणायनम्

vāmamasya padaṃ brahma n ! uttarāyaṇasaṃjñitam | devādyaiḥ sakalairvandyaṃ dakṣiṇaṃ dakṣiṇāyanam

तस्मिन् यः प्रयतः सम्यग्देवदेवस्य मानवः | करोत्याराधनं तस्य तोषमायाति केशवः

tasmin yaḥ prayataḥ samyagdevadevasya mānavaḥ | karotyārādhanaṃ tasya toṣamāyāti keśavaḥ

दाल्भ्य उवाच – कथमाराधनं तस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः | क्रियते मुनिशार्दूल तन्ममाख्यातुमर्हसि

dālbhya uvāca – kathamārādhanaṃ tasya devadevasya śārṅgiṇaḥ | kriyate muniśārdūla tanmamākhyātumarhasi

पुलस्त्य उवाच – उत्तरे त्वयने दाल्भ्य ! स्नातो नियतमानसः | घृतक्षीरादिना देवं स्नापयेद्धरणीधरम्

pulastya uvāca – uttare tvayane dālbhya ! snāto niyatamānasaḥ | ghṛtakṣīrādinā devaṃ snāpayeddharaṇīdharam

चारुवस्त्रोपहारैश्च पुष्पधूपानुलेपनैः | समभ्यर्च्य ततः सम्यग् ब्राह्मणानां च तर्पणैः | पदद्वयव्रतं सम्यग्गृह्णीयाद्विष्णुतत्परः

cāruvastropahāraiśca puṣpadhūpānulepanaiḥ | samabhyarcya tataḥ samyag brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ | padadvayavrataṃ samyaggṛhṇīyādviṣṇutatparaḥ

स्नातो नारायणं वक्ष्ये भुञ्जन्नारायणं तथा | भुङ्क्त्वा नारायणं चाहं गच्छन्नारायणं तथा

snāto nārāyaṇaṃ vakṣye bhuñjannārāyaṇaṃ tathā | bhuṅktvā nārāyaṇaṃ cāhaṃ gacchannārāyaṇaṃ tathā

स्वपन् विबुद्धः प्रणमन् होमं कुर्वंस्तथार्चनम् | नारायणस्यानुदिनं करिष्ये नामकीर्तनम्

svapan vibuddhaḥ praṇaman homaṃ kurvaṃstathārcanam | nārāyaṇasyānudinaṃ kariṣye nāmakīrtanam

यावदद्यदिनात्प्राप्तं क्रमशो दक्षिणायनम् | स्खलितेऽहं क्षुते चैव वेदनार्तोऽथवा सदा | तावन्नारायणं वक्ष्ये सर्वमेवोत्तरायणम्

yāvadadyadinātprāptaṃ kramaśo dakṣiṇāyanam | skhalite'haṃ kṣute caiva vedanārto'thavā sadā | tāvannārāyaṇaṃ vakṣye sarvamevottarāyaṇam

यावज्जीववधं किंचिद् ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा | करिष्येऽहं तथा चैव कीर्तयिष्यामि तं प्रभुम्

yāvajjīvavadhaṃ kiṃcid jñānato'jñānato'pi vā | kariṣye'haṃ tathā caiva kīrtayiṣyāmi taṃ prabhum

यदा तदानृतं किंचिदथ वक्ष्यामि दुर्वचः | अज्ञानादथवा ज्ञानात् कीर्तयिष्यामि तं प्रभुम्

yadā tadānṛtaṃ kiṃcidatha vakṣyāmi durvacaḥ | ajñānādathavā jñānāt kīrtayiṣyāmi taṃ prabhum

षण्मासमेष मे जापो नारायणमयः परः | तं स्मरन् मरणे याति यां गतिं सास्तु मे गतिः

ṣaṇmāsameṣa me jāpo nārāyaṇamayaḥ paraḥ | taṃ smaran maraṇe yāti yāṃ gatiṃ sāstu me gatiḥ

षण्मासाभ्यन्तरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम | तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः

ṣaṇmāsābhyantare mṛtyuryadyakasmādbhavenmama | tanmayā vāsudevāya svayamātmā niveditaḥ

(परमार्थमयं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् | यमन्ते संस्मरन् याति स मे विष्णुः परा गतिः

(paramārthamayaṃ brahma vāsudevamayaṃ param | yamante saṃsmaran yāti sa me viṣṇuḥ parā gatiḥ

यदा प्रातस्तदा सायं मध्याह्ने वा म्रिये ह्यहम् | षण्मासाभ्यन्तरे न्यासः कृतो व्रतमयो मया

yadā prātastadā sāyaṃ madhyāhne vā mriye hyaham | ṣaṇmāsābhyantare nyāsaḥ kṛto vratamayo mayā

तथा कुरु जगन्नाथ ! सर्वलोकपरायण ! | नारायण! यथा नान्यं त्वत्तो यामि मृते गतिम्

tathā kuru jagannātha ! sarvalokaparāyaṇa ! | nārāyaṇa! yathā nānyaṃ tvatto yāmi mṛte gatim

एवमुच्चार्य षण्मासपारणं प्रवरं व्रतम् | तावन्निष्पादयेद्यावत्संप्राप्तं दक्षिणायनम्

evamuccārya ṣaṇmāsapāraṇaṃ pravaraṃ vratam | tāvanniṣpādayedyāvatsaṃprāptaṃ dakṣiṇāyanam

ततश्च प्रीणनं कुर्याद्यथाशक्त्या जगद्गुरुः | भोजयेद्ब्राह्मणान् सम्यग्दद्यात्तेभ्यश्च दक्षिणाम्

tataśca prīṇanaṃ kuryādyathāśaktyā jagadguruḥ | bhojayedbrāhmaṇān samyagdadyāttebhyaśca dakṣiṇām

एवं व्रतमिदं दाल्भ्य यः पारयति मानवः | नारी वा सर्वपापेभ्यः षण्मासाद्विप्र मुच्यते

evaṃ vratamidaṃ dālbhya yaḥ pārayati mānavaḥ | nārī vā sarvapāpebhyaḥ ṣaṇmāsādvipra mucyate

षण्मासाभ्यन्तरे चास्य मरणं यदि जायते | प्राप्नोत्यनशनस्योक्तं यत्फलं तदसंशयम्

ṣaṇmāsābhyantare cāsya maraṇaṃ yadi jāyate | prāpnotyanaśanasyoktaṃ yatphalaṃ tadasaṃśayam

(प्रोक्तं फलं यत्तत् असंशयम्) पदद्वयं च कृष्णस्य सम्यक् तेन तथाऽर्चितम् | (हरेर्नाम जपन् भक्त्या स पुरा न जनेश्वर |) भगवानुज्जगौ विष्णुः पुरा गार्ग्याय पृच्छते

(proktaṃ phalaṃ yattat asaṃśayam) padadvayaṃ ca kṛṣṇasya samyak tena tathā'rcitam | (harernāma japan bhaktyā sa purā na janeśvara |) bhagavānujjagau viṣṇuḥ purā gārgyāya pṛcchate

विंशोऽध्यायः

मनोरथद्वादशीकल्पः पुलस्त्य उवाच – फाल्गुनामलपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः | नरो वा यदि वा नारी समभ्यर्च्य जगद्गुरुम्

manorathadvādaśīkalpaḥ pulastya uvāca – phālgunāmalapakṣasya ekādaśyāmupoṣitaḥ | naro vā yadi vā nārī samabhyarcya jagadgurum

हरेर्नाम जपेद्भक्त्या सप्त वारान्नरेश्वर | उत्तिष्ठन् प्रस्वपंश्चैव हरिमेवानुकीर्तयेत्

harernāma japedbhaktyā sapta vārānnareśvara | uttiṣṭhan prasvapaṃścaiva harimevānukīrtayet

ततोऽन्यदिवसे प्राप्ते द्वादश्यां प्रयतो हरिम् | स्नात्वा सम्यक् तमभ्यर्च्य दद्याद्विप्राय दक्षिणाम्

tato'nyadivase prāpte dvādaśyāṃ prayato harim | snātvā samyak tamabhyarcya dadyādviprāya dakṣiṇām

हरिमुद्दिश्य चैवाग्नौ घृतहोमकृतक्रियः | प्रणिपत्य जगन्नाथमिति वाणीमुदीरयेत्

harimuddiśya caivāgnau ghṛtahomakṛtakriyaḥ | praṇipatya jagannāthamiti vāṇīmudīrayet

पातालसंस्था वसुधा यं प्रसाद्य मनोरथान् | अवाप वासुदेवोऽसौ प्रददातु मनोरथान्

pātālasaṃsthā vasudhā yaṃ prasādya manorathān | avāpa vāsudevo'sau pradadātu manorathān

यमभ्यर्च्यादितिः प्राप्ता सकलांश्च मनोरथान् | पुत्रांश्चैवेप्सितान् देवः प्रददातु मनोरथान्

yamabhyarcyāditiḥ prāptā sakalāṃśca manorathān | putrāṃścaivepsitān devaḥ pradadātu manorathān

भ्रष्टराज्यश्च देवेन्द्रो यमभ्यर्च्य जगत्पतिम् | मनोरथानवापाग्र्यान् प्रददातु मनोरथान्

bhraṣṭarājyaśca devendro yamabhyarcya jagatpatim | manorathānavāpāgryān pradadātu manorathān

एवमभ्यर्च्य पूजां च निष्पाद्य हरये ततः | भुञ्जीत प्रयतः सम्यग् हविष्यं मनुजर्षभ

evamabhyarcya pūjāṃ ca niṣpādya haraye tataḥ | bhuñjīta prayataḥ samyag haviṣyaṃ manujarṣabha

फाल्गुनं चैत्रवैशाखौ ज्येष्ठमासं च पार्थिव | चतुर्भिः पारणं मासैरेभिर्निष्पादितं भवेत्

phālgunaṃ caitravaiśākhau jyeṣṭhamāsaṃ ca pārthiva | caturbhiḥ pāraṇaṃ māsairebhirniṣpāditaṃ bhavet

रक्तपुष्पैस्तु चतुरो मासान् कुर्वीत चार्चनम् | दहेच्च गुग्गुलं प्राश्य गोशृङ्गक्षालनं जलम्

raktapuṣpaistu caturo māsān kurvīta cārcanam | dahecca guggulaṃ prāśya gośṛṅgakṣālanaṃ jalam

हविष्यान्नं च नैवेद्यमात्मनश्चैव भोजनम् | ततश्च श्रूयतामन्यदाषाढादौ तु या क्रिया

haviṣyānnaṃ ca naivedyamātmanaścaiva bhojanam | tataśca śrūyatāmanyadāṣāḍhādau tu yā kriyā

जातीपुष्पाणि धूपश्च शस्तः सर्जरसो नृप | (धूपं चा शस्तं द्विजसरोजलम्) प्राश्य दर्भोदकं चात्र शाल्यन्नं च निवेदनम्

jātīpuṣpāṇi dhūpaśca śastaḥ sarjaraso nṛpa | (dhūpaṃ cā śastaṃ dvijasarojalam) prāśya darbhodakaṃ cātra śālyannaṃ ca nivedanam

स्वयं तदेव चाश्नीयाच्छेषं पूर्ववदाचरेत् | कार्त्तिकादिषु मासेषु गोमूत्रं कायशोधनम्

svayaṃ tadeva cāśnīyāccheṣaṃ pūrvavadācaret | kārttikādiṣu māseṣu gomūtraṃ kāyaśodhanam

सुगन्धं चेच्छया धूपं पूजाभृङ्गारकेण च | कासारं चात्र नैवेद्यमश्नीयात्तच् च वै स्वयम्

sugandhaṃ cecchayā dhūpaṃ pūjābhṛṅgārakeṇa ca | kāsāraṃ cātra naivedyamaśnīyāttac ca vai svayam

प्रतिमासं च विप्राय दातव्या दक्षिणा तथा | प्रीणनं चेच्छया विष्णोः पारणे पारणे गते

pratimāsaṃ ca viprāya dātavyā dakṣiṇā tathā | prīṇanaṃ cecchayā viṣṇoḥ pāraṇe pāraṇe gate

यथाशक्ति यथाप्रीति वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् | सद्भावेनैव गोविन्दः पूजितः प्रीयते यतः

yathāśakti yathāprīti vittaśāṭhyaṃ vivarjayet | sadbhāvenaiva govindaḥ pūjitaḥ prīyate yataḥ

पारणान्ते यथाशक्त्या स्नापितः पूजितो हरिः | प्रीणितश्चेप्सितान् कामान् ददात्यव्याहतान्नृप

pāraṇānte yathāśaktyā snāpitaḥ pūjito hariḥ | prīṇitaścepsitān kāmān dadātyavyāhatānnṛpa

एषा धन्या पापहरा द्वादशी फलमिच्छताम् | यथाभिलषितान् कामान् ददाति मनुजेश्वर

eṣā dhanyā pāpaharā dvādaśī phalamicchatām | yathābhilaṣitān kāmān dadāti manujeśvara

पूरयेदखिलान् भक्त्या यतश्चैषा मनोरथान् | मनोरथद्वादशीयं ततो लोकेषु विश्रुता

pūrayedakhilān bhaktyā yataścaiṣā manorathān | manorathadvādaśīyaṃ tato lokeṣu viśrutā

उपोष्यैतां त्रिभुवनं प्राप्तमिन्द्रेण वै पुरा | अदित्या चेप्सिताः पुत्रा धनं चोशनसा नृप

upoṣyaitāṃ tribhuvanaṃ prāptamindreṇa vai purā | adityā cepsitāḥ putrā dhanaṃ cośanasā nṛpa

धौम्येन चाप्यध्ययनमन्यैश्चाभिमतं फलम् | राजर्षिभिस्तथा विप्रैः स्त्रीभिः शूद्रैश्च भूपते !

dhaumyena cāpyadhyayanamanyaiścābhimataṃ phalam | rājarṣibhistathā vipraiḥ strībhiḥ śūdraiśca bhūpate !

यं यं काममभिध्यायेद् व्रतमेतदुपोषितः | तं तमाप्नोत्यसंदिग्धं विष्णोराराधनोद्यतः

yaṃ yaṃ kāmamabhidhyāyed vratametadupoṣitaḥ | taṃ tamāpnotyasaṃdigdhaṃ viṣṇorārādhanodyataḥ

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् | रोगाभिभूतश्चारोग्यं कन्या प्राप्नोति सत्पतिम्

aputro labhate putramadhano labhate dhanam | rogābhibhūtaścārogyaṃ kanyā prāpnoti satpatim

समागमं प्रवसितैरुपोष्यैतामवाप्नुते | सर्वान् कामानवाप्नोति मृतः स्वर्गे च मोदते

samāgamaṃ pravasitairupoṣyaitāmavāpnute | sarvān kāmānavāpnoti mṛtaḥ svarge ca modate

नापुत्रो नाधनो नेष्टवियोगी न च निर्गुणः | उपोष्यैतद् व्रतं मर्त्यः स्त्री जनो वापि जायते

nāputro nādhano neṣṭaviyogī na ca nirguṇaḥ | upoṣyaitad vrataṃ martyaḥ strī jano vāpi jāyate

(य एव व्रतसंचीर्णो विष्णुलोके महीयते | स्वर्गलोके सहस्राणि वर्षाणां मनुजाधिप! | भोगानभिमतान् भुक्त्वा स्वर्गलोकेऽभिकाङ्क्षितान्

(ya eva vratasaṃcīrṇo viṣṇuloke mahīyate | svargaloke sahasrāṇi varṣāṇāṃ manujādhipa! | bhogānabhimatān bhuktvā svargaloke'bhikāṅkṣitān

इह पुण्यवतां नॄणां धनिनां साधुशालिनाम् | गृहेषु जायते राजन् सर्वव्याधिविवर्जितः

iha puṇyavatāṃ nṝṇāṃ dhanināṃ sādhuśālinām | gṛheṣu jāyate rājan sarvavyādhivivarjitaḥ

एकविंशोऽध्यायः

अशोकपूर्णमासीव्रतम् पुलस्त्य उवाच – अशोकपूर्णिमां चान्यां शृणुश्व वदतो मम | यामुपोष्य नरः शोकं नाप्नोति स्त्री तथापि वा

aśokapūrṇamāsīvratam pulastya uvāca – aśokapūrṇimāṃ cānyāṃ śṛṇuśva vadato mama | yāmupoṣya naraḥ śokaṃ nāpnoti strī tathāpi vā

फाल्गुनामलपक्षस्य पूर्णिमास्यां नरेश्वर | मृज्जलेन नरः स्नात्वा दत्त्वा शिरसि वै मृदम्

phālgunāmalapakṣasya pūrṇimāsyāṃ nareśvara | mṛjjalena naraḥ snātvā dattvā śirasi vai mṛdam

मृत्प्राशनं तथा कृत्वा कृत्वा च स्थण्डिलं मृदा | पुष्पैः पत्रैस्तथाभ्यर्च्य भूधरं नान्यमानसः | धरणीं च तथा देवीमशोकेत्यभिधीयते

mṛtprāśanaṃ tathā kṛtvā kṛtvā ca sthaṇḍilaṃ mṛdā | puṣpaiḥ patraistathābhyarcya bhūdharaṃ nānyamānasaḥ | dharaṇīṃ ca tathā devīmaśoketyabhidhīyate

यथा विशोकां धरणीं कृतवांस्त्वं जनार्दन | तथा मां सर्वपापेभ्यो मोचयाशेषधारिणि

yathā viśokāṃ dharaṇīṃ kṛtavāṃstvaṃ janārdana | tathā māṃ sarvapāpebhyo mocayāśeṣadhāriṇi

यथा समस्तभूतानां धारणं त्वय्यवस्थितम् | (तथा विशोकं कुरु मां सकलेच्छाविभूतिभिः

yathā samastabhūtānāṃ dhāraṇaṃ tvayyavasthitam | (tathā viśokaṃ kuru māṃ sakalecchāvibhūtibhiḥ

ध्यातमात्रे यथा विष्णौ स्वास्थ्यं यातासि मेदिनि | तथा मनः स्वस्थतां मे कुरु त्वं भूतधारिणि

dhyātamātre yathā viṣṇau svāsthyaṃ yātāsi medini | tathā manaḥ svasthatāṃ me kuru tvaṃ bhūtadhāriṇi

एवं स्तुत्वा तथाभ्यर्च्य चन्द्रायार्घ्यं निवेद्य च | उपोषितव्यं नक्तं वा भोक्तव्यं तैलवर्जितम्

evaṃ stutvā tathābhyarcya candrāyārghyaṃ nivedya ca | upoṣitavyaṃ naktaṃ vā bhoktavyaṃ tailavarjitam

अनेनैव प्रकारेण चत्वारः फाल्गुनादयः | उपोष्या नृपते मासाः प्रथमं तत्तु पारणम्

anenaiva prakāreṇa catvāraḥ phālgunādayaḥ | upoṣyā nṛpate māsāḥ prathamaṃ tattu pāraṇam

आषाढादिषु मासेषु तद्वत् स्नानं मृदम्बुना | तदेव प्राशनं पूजा तथैवेन्दोस्तथार्हणम्

āṣāḍhādiṣu māseṣu tadvat snānaṃ mṛdambunā | tadeva prāśanaṃ pūjā tathaivendostathārhaṇam

चतुर्ष्वन्येषु चैवोक्तं तथा वै कार्त्तिकादिषु | पारणं त्रितयं चैव चातुर्मासिकमुच्यते

caturṣvanyeṣu caivoktaṃ tathā vai kārttikādiṣu | pāraṇaṃ tritayaṃ caiva cāturmāsikamucyate

प्रथमं धरणी नाम स्तुत्यै मासचतुष्टयम् | द्वितीये मेदिनी वाच्या तृतीये च वसुंधरा

prathamaṃ dharaṇī nāma stutyai māsacatuṣṭayam | dvitīye medinī vācyā tṛtīye ca vasuṃdharā

पारणे पारणे वस्त्रपूजया पूजयेन्नृप | धरणीं देवदेवं च घृतस्नानेन केशवम्

pāraṇe pāraṇe vastrapūjayā pūjayennṛpa | dharaṇīṃ devadevaṃ ca ghṛtasnānena keśavam

वस्त्राभावे तु सूत्रेण पूजयेद्धरणीं तथा | घृताभावे तथा क्षीरं शस्तं वा सलिलं हरेः

vastrābhāve tu sūtreṇa pūjayeddharaṇīṃ tathā | ghṛtābhāve tathā kṣīraṃ śastaṃ vā salilaṃ hareḥ

पातालमूलगतया चीर्णमेतन्महाव्रतम् | धरण्या केशवप्रीत्यै ततः प्राप्ता समुन्नतिः

pātālamūlagatayā cīrṇametanmahāvratam | dharaṇyā keśavaprītyai tataḥ prāptā samunnatiḥ

देवेन चोक्ता धरणी वराहवपुषा तदा | उपवासप्रसन्नेन समुद्धृत्य रसातलात्

devena coktā dharaṇī varāhavapuṣā tadā | upavāsaprasannena samuddhṛtya rasātalāt

व्रतेनानेन कल्याणि प्रणतो यः करिष्यति | तस्य प्रसादमप्यहम् करोमि तव मेदिनि

vratenānena kalyāṇi praṇato yaḥ kariṣyati | tasya prasādamapyaham karomi tava medini

(यथैव कुरुते भक्त्या पूजां मम वरानने |) तथैव तव कल्याणि प्रणतो यः करिष्यति | व्रतमेतदुपाश्रित्य पारणं च यथाविधि

(yathaiva kurute bhaktyā pūjāṃ mama varānane |) tathaiva tava kalyāṇi praṇato yaḥ kariṣyati | vratametadupāśritya pāraṇaṃ ca yathāvidhi

सर्वपापविनिर्मुक्तः सप्त जन्मान्तराण्यसौ | विशोकः सर्वकल्याणभाजनो मतिमाञ्जनः

sarvapāpavinirmuktaḥ sapta janmāntarāṇyasau | viśokaḥ sarvakalyāṇabhājano matimāñjanaḥ

सर्वत्र पूज्यः सततं सर्वेषामपराजितः | यथाहमेवं वसुधे भविता निर्वृतेः पदम्

sarvatra pūjyaḥ satataṃ sarveṣāmaparājitaḥ | yathāhamevaṃ vasudhe bhavitā nirvṛteḥ padam

तथा त्वमपि कल्याणि भविष्यसि न संशयः | पुलस्त्य उवाच – एवमेतन्महापुण्यं सर्वपापोपशान्तिदम् | विशोकाख्यं व्रतं धन्यं तत्कुरुष्व महीपते

tathā tvamapi kalyāṇi bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | pulastya uvāca – evametanmahāpuṇyaṃ sarvapāpopaśāntidam | viśokākhyaṃ vrataṃ dhanyaṃ tatkuruṣva mahīpate

द्वाविंशोऽध्यायः

सुकलत्रप्राप्तिव्रतं दाल्भ्य उवाच – स्त्रीणां धर्मं द्विजश्रेष्ठ ! उपवासं भवन्मम | कथयेह यथातत्त्वमुपवासविधिश्च यः

sukalatraprāptivrataṃ dālbhya uvāca – strīṇāṃ dharmaṃ dvijaśreṣṭha ! upavāsaṃ bhavanmama | kathayeha yathātattvamupavāsavidhiśca yaḥ

कौमारके गृहस्थाया विधवायाश्च सत्तम ! | धर्मं प्रब्रूह्यशेषेण भगवत्प्रीतिकारकम्

kaumārake gṛhasthāyā vidhavāyāśca sattama ! | dharmaṃ prabrūhyaśeṣeṇa bhagavatprītikārakam

पुलस्त्य उवाच – श्रूयतामखिलं ब्रह्मन् यद्येतदनुपृच्छसि | उपकाराय स्त्रीणां त्रिषु लोकेष्वनुत्तमम्

pulastya uvāca – śrūyatāmakhilaṃ brahman yadyetadanupṛcchasi | upakārāya strīṇāṃ triṣu lokeṣvanuttamam

प्रश्नमेतत् पुरा देवी शैलराजसुता पतिम् | पप्रच्छ शङ्करं ब्रह्मन् कैलासशिखरे स्थितम्

praśnametat purā devī śailarājasutā patim | papraccha śaṅkaraṃ brahman kailāsaśikhare sthitam

देव्युवाच – कुमारिकाभिर्देवेश गृहस्थाभिश्च केशवः | विधवाभिस्तथा स्त्रीभिः कथम् आराध्यते वद

devyuvāca – kumārikābhirdeveśa gṛhasthābhiśca keśavaḥ | vidhavābhistathā strībhiḥ katham ārādhyate vada

ईश्वर उवाच – साधु साध्वि त्वया पृष्टमेतन्नारायणाश्रितम् | उपवासादि यत्तत्त्वं श्रूयतामस्य यो विधिः

īśvara uvāca – sādhu sādhvi tvayā pṛṣṭametannārāyaṇāśritam | upavāsādi yattattvaṃ śrūyatāmasya yo vidhiḥ

योग्यं पतिं समासाद्य नारी धर्ममवाप्नुते | दुःशीलेऽपि हि कामार्ते नारी प्राप्नोति भर्तरि

yogyaṃ patiṃ samāsādya nārī dharmamavāpnute | duḥśīle'pi hi kāmārte nārī prāpnoti bhartari

अनाराध्य जगन्नाथं सर्वलोकेश्वरं हरिम् | कथमाप्नोति वै नारी पतिं शीलगुणान्वितम्

anārādhya jagannāthaṃ sarvalokeśvaraṃ harim | kathamāpnoti vai nārī patiṃ śīlaguṇānvitam

सुकलत्रप्रदं तस्माद् व्रतमच्युततुष्टिदम् | कर्तव्यं लक्षणं तस्य श्रूयतां वरवर्णिनि

sukalatrapradaṃ tasmād vratamacyutatuṣṭidam | kartavyaṃ lakṣaṇaṃ tasya śrūyatāṃ varavarṇini

यत्कीर्त्या सर्वनारीणां श्रेष्ठमाप्नोत्यसंशयम् | ऐहिकं च सुखं प्राप्य स्वर्गे भुङ्क्ते सुखान्यपि

yatkīrtyā sarvanārīṇāṃ śreṣṭhamāpnotyasaṃśayam | aihikaṃ ca sukhaṃ prāpya svarge bhuṅkte sukhānyapi

अनुज्ञां प्राप्य पितृतो मातृतश्च कुमारिका | पूजयेच्च जगन्नाथं भक्त्या पापहरं हरिम्

anujñāṃ prāpya pitṛto mātṛtaśca kumārikā | pūjayecca jagannāthaṃ bhaktyā pāpaharaṃ harim

त्रिषूत्तरेषु स्वृक्षेषु पतिकामा कुमारिका | माधवाख्यं तु वै नाम जपेन्नित्यमतन्द्रिता

triṣūttareṣu svṛkṣeṣu patikāmā kumārikā | mādhavākhyaṃ tu vai nāma japennityamatandritā

प्रियङ्गुणा रक्तपुष्पैर्बन्धूककुसुमैस्तथा | समभ्यर्च्य ततो दद्याद्रक्तमेवानुलेपनम्

priyaṅguṇā raktapuṣpairbandhūkakusumaistathā | samabhyarcya tato dadyādraktamevānulepanam

सर्वौषध्या स्वयं स्नात्वा समभ्यर्च्य जगत्पतिम् | नमोऽस्तु माधवायेति होमयेन्मधुसर्पिषी

sarvauṣadhyā svayaṃ snātvā samabhyarcya jagatpatim | namo'stu mādhavāyeti homayenmadhusarpiṣī

सदैवमुत्तरायोगे समभ्यर्च्य जनार्दनम् | शोभनं पतिमाप्नोति प्रेत्य स्वर्गं च गच्छति

sadaivamuttarāyoge samabhyarcya janārdanam | śobhanaṃ patimāpnoti pretya svargaṃ ca gacchati

अतिबाल्ये च यत्किंचित्तया पापमनुष्ठितम् | अतिबाल्येन यद्पापं तथा किन्चिदनुष्ठितं | तस्माच्च मुच्यते देवि! सुखिनी चैव जायते

atibālye ca yatkiṃcittayā pāpamanuṣṭhitam | atibālyena yadpāpaṃ tathā kincidanuṣṭhitaṃ | tasmācca mucyate devi! sukhinī caiva jāyate

अब्देनैकेन तन्वङ्गि धूतपापा यदिच्छति | तदेव प्राप्नुयाद्भद्रे नारायणपरायणा

abdenaikena tanvaṅgi dhūtapāpā yadicchati | tadeva prāpnuyādbhadre nārāyaṇaparāyaṇā

षण्मासं प्रीणनं कार्यं भक्त्या शक्त्या च वै हरेः | पारणान्ते महाभागे ! तदा ब्राह्मणतर्पणम्

ṣaṇmāsaṃ prīṇanaṃ kāryaṃ bhaktyā śaktyā ca vai hareḥ | pāraṇānte mahābhāge ! tadā brāhmaṇatarpaṇam

त्रयोविंशोऽध्यायः

स्त्रीधर्मः गार्हस्थ्येऽवस्थिता नारी भक्त्या संपूजयेत् पतिम् | स एव देवता तस्याः पूज्यः पूज्यतरश्च सः

strīdharmaḥ gārhasthye'vasthitā nārī bhaktyā saṃpūjayet patim | sa eva devatā tasyāḥ pūjyaḥ pūjyataraśca saḥ

तस्मिंस्तुष्टे परो धर्मस्तस्यैव परिचर्यया | तोषमायाति सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः

tasmiṃstuṣṭe paro dharmastasyaiva paricaryayā | toṣamāyāti sarvātmā paramātmā janārdanaḥ

नैव तस्याः पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नाप्युपोषितम् | भर्तृशुश्रूषणेनैव प्राप्नोति स्त्री यथेप्सितम्

naiva tasyāḥ pṛthagyajño na śrāddhaṃ nāpyupoṣitam | bhartṛśuśrūṣaṇenaiva prāpnoti strī yathepsitam

तेनैव साऽप्यनुज्ञाता तस्य शुश्रूषणादनु | तोषयेज्जगतामीशमनन्तमपराजितम्

tenaiva sā'pyanujñātā tasya śuśrūṣaṇādanu | toṣayejjagatāmīśamanantamaparājitam

व्रतैर्नानाविधैर्देवि ! ऐहिकामुष्मिकाप्तये | विष्णुव्रतादिभिर्दिव्यैस्तथा दानैर्मनोऽनुगैः

vratairnānāvidhairdevi ! aihikāmuṣmikāptaye | viṣṇuvratādibhirdivyaistathā dānairmano'nugaiḥ

घृतक्षीराभिषेकैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः | मनोज्ञैर्विविधैर्धूपैः पुष्पवस्त्रानुलेपनैः

ghṛtakṣīrābhiṣekaiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ | manojñairvividhairdhūpaiḥ puṣpavastrānulepanaiḥ

गीतवाद्यैस्तथा हृद्यैरुपवासैश्च भामिनि ! | एवमाराध्य गोविन्दमनुज्ञाता यथाविधि | पतिना सकलान् कामानवाप्नोति न संशयः

gītavādyaistathā hṛdyairupavāsaiśca bhāmini ! | evamārādhya govindamanujñātā yathāvidhi | patinā sakalān kāmānavāpnoti na saṃśayaḥ

पतिना त्वननुज्ञाता किंचित्पुण्यं करोति या | विफलं तदशेषं वै तस्याः शैलवरात्मजे

patinā tvananujñātā kiṃcitpuṇyaṃ karoti yā | viphalaṃ tadaśeṣaṃ vai tasyāḥ śailavarātmaje

न च प्रसादं कुरुते भगवान् मधुसूदनः | नानुज्ञाता तु या नारी पतिनाऽर्चति केशवम्

na ca prasādaṃ kurute bhagavān madhusūdanaḥ | nānujñātā tu yā nārī patinā'rcati keśavam

या तु भर्तृपरा नारी नारायणमतन्द्रिता | भक्त्या संपूजयेद्देवं तोषमायाति केशवः

yā tu bhartṛparā nārī nārāyaṇamatandritā | bhaktyā saṃpūjayeddevaṃ toṣamāyāti keśavaḥ

देव्यु उवाच – या तु भर्त्रा परित्यक्ता तथा या मृतभर्तृका | पाषण्डानुगतो वापि यस्या भर्ता महेश्वर

devyu uvāca – yā tu bhartrā parityaktā tathā yā mṛtabhartṛkā | pāṣaṇḍānugato vāpi yasyā bhartā maheśvara

प्रायो ददाति नानुज्ञां विष्णोराराधने तदा | कथमाराधनं कार्यं विष्णोस्तद्वद शंकर

prāyo dadāti nānujñāṃ viṣṇorārādhane tadā | kathamārādhanaṃ kāryaṃ viṣṇostadvada śaṃkara

देवदेव उवाच – या तु भर्त्रा परित्यक्ता सा संपूज्य निजं पतिम् | मनसा तन्मनस्का च तस्यैव हितकारिणी

devadeva uvāca – yā tu bhartrā parityaktā sā saṃpūjya nijaṃ patim | manasā tanmanaskā ca tasyaiva hitakāriṇī

न निन्दाकरणी तस्य श्रेयोऽभिध्यायिनी तथा | तस्यैव सर्वकालेषु सर्वकल्याणमिच्छति

na nindākaraṇī tasya śreyo'bhidhyāyinī tathā | tasyaiva sarvakāleṣu sarvakalyāṇamicchati

आराधयेज्जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् | कृतोपवासा पुष्पादि निवेद्य सकलं ततः

ārādhayejjagannāthaṃ sarvadhātāramacyutam | kṛtopavāsā puṣpādi nivedya sakalaṃ tataḥ

भर्तुर्मनोरथावाप्तिं प्रार्थयेत् प्रथमं वरम् | स्वयं यथाभिलषितं प्रार्थयेत्तं वरं ततः

bharturmanorathāvāptiṃ prārthayet prathamaṃ varam | svayaṃ yathābhilaṣitaṃ prārthayettaṃ varaṃ tataḥ

(तथा हि ध्यायतस्तस्य सर्वकल्याणमृच्छति |) एवं भर्तृपरित्यक्ता योषिदाराधनं हरेः | कुर्वाणा सकलान् कामानवाप्नोति न संशयः

(tathā hi dhyāyatastasya sarvakalyāṇamṛcchati |) evaṃ bhartṛparityaktā yoṣidārādhanaṃ hareḥ | kurvāṇā sakalān kāmānavāpnoti na saṃśayaḥ

भर्ता करोति यच्चस्याः किंचित्पुण्यमहर्निशम् | तस्य पुण्यस्य संपूर्णमर्धं प्राप्नोति सा शुभे

bhartā karoti yaccasyāḥ kiṃcitpuṇyamaharniśam | tasya puṇyasya saṃpūrṇamardhaṃ prāpnoti sā śubhe

यत्तु सा कुरुते पुण्यं विना दोषेण योज्झिता | तत्तस्याः सकलं देवि तस्यार्धं न लभेत् पतिः

yattu sā kurute puṇyaṃ vinā doṣeṇa yojjhitā | tattasyāḥ sakalaṃ devi tasyārdhaṃ na labhet patiḥ

भर्तर्येवं प्रवसिते त्यक्ता च पतिना शुभे | कुर्वीताराधनं नारी उपवासादिना हरेः

bhartaryevaṃ pravasite tyaktā ca patinā śubhe | kurvītārādhanaṃ nārī upavāsādinā hareḥ

एतत्तवोक्तं यत्पृष्टं त्वयाहं गिरिनन्दिनि | विधवानामतो धर्मं श्रूयतां विष्णुतुष्टिदम्

etattavoktaṃ yatpṛṣṭaṃ tvayāhaṃ girinandini | vidhavānāmato dharmaṃ śrūyatāṃ viṣṇutuṣṭidam

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्यव्रतोदिता | स्नाता प्रतिदिनं दद्यात् स्वभसलिलाञ्जलिम्

mṛte bhartari sādhvī strī brahmacaryavratoditā | snātā pratidinaṃ dadyāt svabhasalilāñjalim

कुर्याद्यानुदिनं भक्त्या देवानामपि पूजनम् | अतिथेस्तर्पणं तद्वदग्निहोत्रममन्त्रकम्

kuryādyānudinaṃ bhaktyā devānāmapi pūjanam | atithestarpaṇaṃ tadvadagnihotramamantrakam

पूर्तधर्माश्रितं चान्यत् कुर्यान्नित्यमतन्द्रिता | नित्यकर्म ऋते चास्या नेष्टं कर्म विधीयते

pūrtadharmāśritaṃ cānyat kuryānnityamatandritā | nityakarma ṛte cāsyā neṣṭaṃ karma vidhīyate

विष्णोराराधनं चैव कुर्यान्नित्यमुपोषिता | दाना विप्रमुख्येभ्यो दद्यात्पुण्यविवृद्धये | उपवासांश्च विविधान् कुर्याच्छास्त्रोदितान् शुभे

viṣṇorārādhanaṃ caiva kuryānnityamupoṣitā | dānā vipramukhyebhyo dadyātpuṇyavivṛddhaye | upavāsāṃśca vividhān kuryācchāstroditān śubhe

लोकान्तरस्थं भर्तारमात्मानं च वरानने! | तारयत्युभयं नारी येत्थं धर्मपरायणा

lokāntarasthaṃ bhartāramātmānaṃ ca varānane! | tārayatyubhayaṃ nārī yetthaṃ dharmaparāyaṇā

पुत्रैश्वर्यस्थिता नारी उपवासादिना हरिम् | या तोषयति सिद्धिं सा पुत्रेभ्योऽपि प्रयच्छति

putraiśvaryasthitā nārī upavāsādinā harim | yā toṣayati siddhiṃ sā putrebhyo'pi prayacchati

शुभांल्लोकांस्तथा भर्तुरात्मनश्च यथेप्सितान् | सकलं पूरयत्यस्तं पापं नयति चाखिलम्

śubhāṃllokāṃstathā bharturātmanaśca yathepsitān | sakalaṃ pūrayatyastaṃ pāpaṃ nayati cākhilam

आत्मनश्चैव भर्तुश्च नारी परमिकां गतिम् | ददात्याराध्य गोविन्दं सपुत्रा विधवा च या

ātmanaścaiva bhartuśca nārī paramikāṃ gatim | dadātyārādhya govindaṃ saputrā vidhavā ca yā

तस्मादेभिर्विधानैस्तु सर्वकालं तु योषितः | केशवाराधनं कार्यं लोकद्वयफलप्रदम्

tasmādebhirvidhānaistu sarvakālaṃ tu yoṣitaḥ | keśavārādhanaṃ kāryaṃ lokadvayaphalapradam

ये नरा मृतपत्नीकास्तैरप्येतदशेषतः | पूर्तधर्माश्रितं कार्यं नित्यकर्म च केवलम्

ye narā mṛtapatnīkāstairapyetadaśeṣataḥ | pūrtadharmāśritaṃ kāryaṃ nityakarma ca kevalam

पुत्रैश्वर्यस्थितैः सम्यग्ब्रह्मचर्यगुणान्वितैः | विष्णोराराधनं कार्यं तीर्थस्थैरथवा गृहे

putraiśvaryasthitaiḥ samyagbrahmacaryaguṇānvitaiḥ | viṣṇorārādhanaṃ kāryaṃ tīrthasthairathavā gṛhe

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्त्री शूद्रश्च वरानने | अनाराध्य हृषीकेशं नाप्नोति परमां गतिम्

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ strī śūdraśca varānane | anārādhya hṛṣīkeśaṃ nāpnoti paramāṃ gatim

ऐश्वर्यं संततिं श्रेष्ठामारोग्यं द्रव्यसंपदम् | ददाति भगवान् विष्णुर्गतिमग्र्यां सुतोषितः

aiśvaryaṃ saṃtatiṃ śreṣṭhāmārogyaṃ dravyasaṃpadam | dadāti bhagavān viṣṇurgatimagryāṃ sutoṣitaḥ

पुलस्त्य उवाच – एवं शैलसुता प्रोक्ता स्वयं देवेन शंभुना | पृष्ठेन सम्यक् कथितं भवतोऽपि महामुने

pulastya uvāca – evaṃ śailasutā proktā svayaṃ devena śaṃbhunā | pṛṣṭhena samyak kathitaṃ bhavato'pi mahāmune

सर्ववर्णैस्तथा स्त्रीभिरन्यैरपि जनैर्हरिः | आराधनीयो नातुष्टे विष्णौ संप्राप्यते गतिः

sarvavarṇaistathā strībhiranyairapi janairhariḥ | ārādhanīyo nātuṣṭe viṣṇau saṃprāpyate gatiḥ

न दुर्गतिं रौरवादीन्नरकांश्च न गच्छति | यमाराध्येश्वरं वन्द्यं कस्तं विष्णुं न पूजयेत् ?

na durgatiṃ rauravādīnnarakāṃśca na gacchati | yamārādhyeśvaraṃ vandyaṃ kastaṃ viṣṇuṃ na pūjayet ?

तस्मादामुष्मिकान् क्लेशान्नरके याश्च यातनाः | सदैवोद्विजता दाल्भ्य ! समाराध्यो जनार्दनः

tasmādāmuṣmikān kleśānnarake yāśca yātanāḥ | sadaivodvijatā dālbhya ! samārādhyo janārdanaḥ

चतुर्विंशोऽध्यायः

नरकस्वरूपः दाल्भ्य उवाच – भगवन् यातना घोराः श्रूयन्ते नरकेषु याः | तासां स्वरूपमत्युग्रं यथावद्वक्तुमर्हसि

narakasvarūpaḥ dālbhya uvāca – bhagavan yātanā ghorāḥ śrūyante narakeṣu yāḥ | tāsāṃ svarūpamatyugraṃ yathāvadvaktumarhasi

पुलस्त्य उवाच – शृणु दाल्भ्यातिघोराणां यातनानां मयोदितम् | स्वरूपं नारकैर्यत्तु नरकेष्वनुभूयते

pulastya uvāca – śṛṇu dālbhyātighorāṇāṃ yātanānāṃ mayoditam | svarūpaṃ nārakairyattu narakeṣvanubhūyate

योजनानां सहस्राणि रौरवो नरको द्विज | अङ्गारपूर्णमध्योऽसौ ज्वालामालापरिष्कृतः

yojanānāṃ sahasrāṇi rauravo narako dvija | aṅgārapūrṇamadhyo'sau jvālāmālāpariṣkṛtaḥ

तन्मध्ये पतितो याति योजनानि सहस्रशः | सत्यहान्याऽनृती याति तत्र पापरतिर्नरः

tanmadhye patito yāti yojanāni sahasraśaḥ | satyahānyā'nṛtī yāti tatra pāparatirnaraḥ

रौरवाद् द्विगुणश्चैव महारौरवसंज्ञितः | तप्तताम्रपुटाङ्गारज्वलत्पावकसंवृतः

rauravād dviguṇaścaiva mahārauravasaṃjñitaḥ | taptatāmrapuṭāṅgārajvalatpāvakasaṃvṛtaḥ

परोपतापिनस्तत्र पतन्ति नरके नराः | नाश्चर्यं द्विजशार्दूल वर्षलक्षयुतानि च

paropatāpinastatra patanti narake narāḥ | nāścaryaṃ dvijaśārdūla varṣalakṣayutāni ca

कालसूत्रेण च्छिद्यन्ते चक्रारूढाश्च मानवाः | कालाङ्गुलिस्थेन सदा आपादतलमस्तकात्

kālasūtreṇa cchidyante cakrārūḍhāśca mānavāḥ | kālāṅgulisthena sadā āpādatalamastakāt

कालसूत्र इति ख्यातो घोरः स नरकोत्तमः | तत्रापि वञ्चका यान्ति ये चैवोत्कोचजीविनः

kālasūtra iti khyāto ghoraḥ sa narakottamaḥ | tatrāpi vañcakā yānti ye caivotkocajīvinaḥ

तप्तकुम्भस्तथैवान्यो नरको भृशदारुणः | तैलकुम्भेषु पच्यन्ते तत्राप्यग्निभृतेषु ते

taptakumbhastathaivānyo narako bhṛśadāruṇaḥ | tailakumbheṣu pacyante tatrāpyagnibhṛteṣu te

देववेदद्विजातीनां ये निन्दां कुर्वते सदा | संशृण्वन्ति च ये मूढा ये च मत्सरिणोऽधमाः

devavedadvijātīnāṃ ye nindāṃ kurvate sadā | saṃśṛṇvanti ca ye mūḍhā ye ca matsariṇo'dhamāḥ

करम्भवालुकाकुम्भसंज्ञं च नरकं शृणु | परदाररता ये तु पतन्ति नरकेऽधमाः

karambhavālukākumbhasaṃjñaṃ ca narakaṃ śṛṇu | paradāraratā ye tu patanti narake'dhamāḥ

हृतं यैश्च जलं तेऽपि तस्मिन् यान्ति नराधमाः | (गोनिपानेषु विघ्नानि मूढा ये चापि कुर्वते) | करम्भवालुकाकुम्भनरके ते पतन्ति वै

hṛtaṃ yaiśca jalaṃ te'pi tasmin yānti narādhamāḥ | (gonipāneṣu vighnāni mūḍhā ye cāpi kurvate) | karambhavālukākumbhanarake te patanti vai

अन्धे तमसि दुष्पारे शीतार्तिपरिकम्पिताः | भ्राम्यन्ते मानवा गात्रैः समस्तैः स्फुटितास्थिभिः

andhe tamasi duṣpāre śītārtiparikampitāḥ | bhrāmyante mānavā gātraiḥ samastaiḥ sphuṭitāsthibhiḥ

गोवधः स्त्रीवधः पापैः कृतं यैश्च गवानृतम् | ते तत्रातिमहाभीमे पतन्ति नरके नराः

govadhaḥ strīvadhaḥ pāpaiḥ kṛtaṃ yaiśca gavānṛtam | te tatrātimahābhīme patanti narake narāḥ

उत्पाट्यते तथा जिह्वा संदंशैर्भृशदारुणैः | आक्रिशकानां दुष्टानां सदैवाबद्धभाषिणाम्

utpāṭyate tathā jihvā saṃdaṃśairbhṛśadāruṇaiḥ | ākriśakānāṃ duṣṭānāṃ sadaivābaddhabhāṣiṇām

(करपत्रैश्च पाट्यन्ते यमस्य पुरुषैस्तथा | परदारपरद्रव्यहिंसकाः पुरुषाधमाः

(karapatraiśca pāṭyante yamasya puruṣaistathā | paradāraparadravyahiṃsakāḥ puruṣādhamāḥ

आयसीं च शिलां तप्तामशेषाङ्गैस्तथा नराः | परदाररता एवं समालिङ्गन्ति पापिनः

āyasīṃ ca śilāṃ taptāmaśeṣāṅgaistathā narāḥ | paradāraratā evaṃ samāliṅganti pāpinaḥ

सर्वाङ्गैर्विकृतैर्रक्तमुद्गिरन्तोऽतिपीडिताः | यन्त्रेष्वन्येषु पीड्यन्ते जन्तुपीडाकरा नराः)

sarvāṅgairvikṛtairraktamudgiranto'tipīḍitāḥ | yantreṣvanyeṣu pīḍyante jantupīḍākarā narāḥ)

वृकैः संभक्ष्यते पृष्ठं नराणां पापकारिणाम् | जनस्य पृष्ठमांसं यैर्भक्षितं पापकारिभिः

vṛkaiḥ saṃbhakṣyate pṛṣṭhaṃ narāṇāṃ pāpakāriṇām | janasya pṛṣṭhamāṃsaṃ yairbhakṣitaṃ pāpakāribhiḥ

असिपत्रवनैर्घोरैश्छिद्यन्ते पापकर्मिणः | सद्भावप्रवणा यैस्तु भग्ना विश्रम्भिनो जनाः

asipatravanairghoraiśchidyante pāpakarmiṇaḥ | sadbhāvapravaṇā yaistu bhagnā viśrambhino janāḥ

अयोमुखैः खगैर्भग्नाः खण्डखण्डं तथापरैः | व्रजन्ति पापकर्माणः श्वशृगालैस्तथापरैः

ayomukhaiḥ khagairbhagnāḥ khaṇḍakhaṇḍaṃ tathāparaiḥ | vrajanti pāpakarmāṇaḥ śvaśṛgālaistathāparaiḥ

सूषायामपि धास्यन्ते ज्वलदग्निचयावृताः | पाषाणपेष्यं पिष्यन्ते तथाऽन्ये पापकर्मिणः

sūṣāyāmapi dhāsyante jvaladagnicayāvṛtāḥ | pāṣāṇapeṣyaṃ piṣyante tathā'nye pāpakarmiṇaḥ

देवतातिथिभृत्यानामदत्त्वा भुञ्जते तु ये | मृषागतास्तथाइवैक्यं त्रपुषा सीसकेन च | प्रयान्ति पुरुषास्तैलैः क्वाथ्यन्तेऽन्ये पुनः पुनः

devatātithibhṛtyānāmadattvā bhuñjate tu ye | mṛṣāgatāstathāivaikyaṃ trapuṣā sīsakena ca | prayānti puruṣāstailaiḥ kvāthyante'nye punaḥ punaḥ

वर्णधर्मपरित्यागेनैक्यं ये पुरुषा गताः | तेऽपि पापसमाचारा वर्णसंकरकारिणः

varṇadharmaparityāgenaikyaṃ ye puruṣā gatāḥ | te'pi pāpasamācārā varṇasaṃkarakāriṇaḥ

स्वरूपं नारकस्याग्नेः शृणुष्व कथयामि ते | मुक्तस्ततोन्यवह्नि सहितः शेते संप्राप्य निर्वृतिम्

svarūpaṃ nārakasyāgneḥ śṛṇuṣva kathayāmi te | muktastatonyavahni sahitaḥ śete saṃprāpya nirvṛtim

शस्त्रधारास्तथैवैता मृणालप्रस्तरं नरः | मन्यते नारकैः शस्वदीक्षतो द्विजसत्तम

śastradhārāstathaivaitā mṛṇālaprastaraṃ naraḥ | manyate nārakaiḥ śasvadīkṣato dvijasattama

हिमखण्डचयाछन्नो निवातं मन्यते नरः | विमुक्तो नारकाच्छीतात् प्रकाशं तमसस्तमः

himakhaṇḍacayāchanno nivātaṃ manyate naraḥ | vimukto nārakācchītāt prakāśaṃ tamasastamaḥ

प्रोता गुदेषु भिन्नाङ्गा आर्ता रावविराविणः | शूलेषु लोहेष्वपरे त्रिशूलेषु तथापरे

protā gudeṣu bhinnāṅgā ārtā rāvavirāviṇaḥ | śūleṣu loheṣvapare triśūleṣu tathāpare

याज्योपाध्यायदाम्पत्यसुहृन्मित्रसुतादिषु | कृतो भेदो दुराचारैर्यैरलीकोक्तिभाषिभिः

yājyopādhyāyadāmpatyasuhṛnmitrasutādiṣu | kṛto bhedo durācārairyairalīkoktibhāṣibhiḥ

आयसाः कण्टकास्तीक्ष्णा नरके कूटशाल्मलौ | तेषु प्रोता दुरात्मानः परदारभुजो नराः

āyasāḥ kaṇṭakāstīkṣṇā narake kūṭaśālmalau | teṣu protā durātmānaḥ paradārabhujo narāḥ

कृमिकीटजलौकादितीक्ष्णदंष्ट्रास्यविक्षताः | भ्राम्यन्ते चान्धतामिस्रे वृथामांसाशिनो हि ये

kṛmikīṭajalaukāditīkṣṇadaṃṣṭrāsyavikṣatāḥ | bhrāmyante cāndhatāmisre vṛthāmāṃsāśino hi ye

एतांश्चान्यांश्च नरकाञ्शतशोऽथ सहस्रशः | कर्मान्तरं जनो भुङ्क्ते परिणामांश्च चेतसः

etāṃścānyāṃśca narakāñśataśo'tha sahasraśaḥ | karmāntaraṃ jano bhuṅkte pariṇāmāṃśca cetasaḥ

यादृक् कर्म मनुष्याणां तादृग्विषयरूपवत् | परिणामं मनो याति शुभाशुभमयं द्विज

yādṛk karma manuṣyāṇāṃ tādṛgviṣayarūpavat | pariṇāmaṃ mano yāti śubhāśubhamayaṃ dvija

पञ्चविंशोऽध्यायः

सुकृतद्वादशी दाल्भ्य उवाच – अतीवभीषणानित्थं शस्त्राग्निभयदान्नरः | कथं न गच्छेन्नरकानेतन्मे वक्तुमर्हसि

sukṛtadvādaśī dālbhya uvāca – atīvabhīṣaṇānitthaṃ śastrāgnibhayadānnaraḥ | kathaṃ na gacchennarakānetanme vaktumarhasi

अहोऽतिकष्टपापानां विपाको नरकस्थितैः | पुरुषैर्भुज्यते ब्रह्मंस्तन्मोक्षं वद सत्तम

aho'tikaṣṭapāpānāṃ vipāko narakasthitaiḥ | puruṣairbhujyate brahmaṃstanmokṣaṃ vada sattama

पुलस्त्य उवाच – पुण्यस्य कर्मणः पाकः पुण्य एव द्विजोत्तम | चेतसः परिणामोत्थः स्वर्गस्थैर्भुज्यते नरैः

pulastya uvāca – puṇyasya karmaṇaḥ pākaḥ puṇya eva dvijottama | cetasaḥ pariṇāmotthaḥ svargasthairbhujyate naraiḥ

तथैव पाकः पापानां पुरुषैर् नरकस्थितैः | भुज्यते तावदखिलं यावत्पापं क्षयं गतम्

tathaiva pākaḥ pāpānāṃ puruṣair narakasthitaiḥ | bhujyate tāvadakhilaṃ yāvatpāpaṃ kṣayaṃ gatam

यदा तु पापस्य जयः क्षीयते सुकृतं तदा | शुभस्य कर्मणो वृद्धौ क्षयमायात्यशोभनम्

yadā tu pāpasya jayaḥ kṣīyate sukṛtaṃ tadā | śubhasya karmaṇo vṛddhau kṣayamāyātyaśobhanam

जये यतेत पुरुषस्तस्मात् सुकृतकर्मणः | पापं कर्म विना नैव नरकप्राप्तिरिष्यते

jaye yateta puruṣastasmāt sukṛtakarmaṇaḥ | pāpaṃ karma vinā naiva narakaprāptiriṣyate

जयाय द्वादशी शस्ता नॄणां सुकृतकर्मणाम् | यामुपोष्य द्विजश्रेष्ठ ! न याति नरकं नरः

jayāya dvādaśī śastā nṝṇāṃ sukṛtakarmaṇām | yāmupoṣya dvijaśreṣṭha ! na yāti narakaṃ naraḥ

फाल्गुनामलपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः | द्वादश्यां तु द्विजश्रेष्ठ ! पूजयेन्मधुसूदनम्

phālgunāmalapakṣasya ekādaśyāmupoṣitaḥ | dvādaśyāṃ tu dvijaśreṣṭha ! pūjayenmadhusūdanam

एकादश्यां समुद्दिष्टं विष्णोर्नामानुकीर्तनम् | पूजायां वासुदेवस्य कुर्वीत सुसमाहितः

ekādaśyāṃ samuddiṣṭaṃ viṣṇornāmānukīrtanam | pūjāyāṃ vāsudevasya kurvīta susamāhitaḥ

नमो नारायणायेति वाच्यं च स्वपता निशि | (क्रोधः प्रपञ्च ईर्ष्या च दम्भो लोभश्च वर्जितः

namo nārāyaṇāyeti vācyaṃ ca svapatā niśi | (krodhaḥ prapañca īrṣyā ca dambho lobhaśca varjitaḥ

कामो द्रोहो मदश्चापि मानमात्सर्यमेव च | सर्वमेतत् परित्यज्य विष्णुभक्तेन चेतसा || असारतां च लोकेऽस्मिन् संसारे भावयेन्मतिम् | कामं क्रोधं च लोभं च दम्भमीर्ष्यां च वर्जयेत् || मानद्रोहादिदोषांश्च सर्वान् धनमदोद्भूतान् | भावयेद्विष्णुभक्तांश्च संसारासारतां तथा

kāmo droho madaścāpi mānamātsaryameva ca | sarvametat parityajya viṣṇubhaktena cetasā || asāratāṃ ca loke'smin saṃsāre bhāvayenmatim | kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhamīrṣyāṃ ca varjayet || mānadrohādidoṣāṃśca sarvān dhanamadodbhūtān | bhāvayedviṣṇubhaktāṃśca saṃsārāsāratāṃ tathā

एवं भावितचित्तेन प्राणिनां हितमिच्छता | तथैव कुर्याद् द्वादश्यां नाम्नामुच्चारणं द्विज !

evaṃ bhāvitacittena prāṇināṃ hitamicchatā | tathaiva kuryād dvādaśyāṃ nāmnāmuccāraṇaṃ dvija !

यवपात्राणि पूर्वं तु दद्यान्मासचतुष्टयम् | आषाढादिद्वितीयं तु पारणं यन्महामते | तत्रापि घृतपात्राणि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः

yavapātrāṇi pūrvaṃ tu dadyānmāsacatuṣṭayam | āṣāḍhādidvitīyaṃ tu pāraṇaṃ yanmahāmate | tatrāpi ghṛtapātrāṇi dadyācchraddhāsamanvitaḥ

कार्त्तिकादिषु मासेषु माघान्तेषु तथा तिलान् | विप्राय दद्यात् पात्रस्थान् प्रतिमासमुपोषितः

kārttikādiṣu māseṣu māghānteṣu tathā tilān | viprāya dadyāt pātrasthān pratimāsamupoṣitaḥ

नामत्रयमशेषेषु मासि मासि दिनद्वयम् | तथैवोच्चारयेद्दद्याद् द्वादश्यां च यवादिकम् | प्रणम्य च हृषीकेश! कृतपूजः प्रसादयेत्

nāmatrayamaśeṣeṣu māsi māsi dinadvayam | tathaivoccārayeddadyād dvādaśyāṃ ca yavādikam | praṇamya ca hṛṣīkeśa! kṛtapūjaḥ prasādayet

विष्णो ! नमस्ते जगतः प्रसूते ॐ वासुदेवाय नमो नमस्ते | नारायण ! त्वां प्रणतोऽस्म्यचिन्त्य जयोऽस्तु मे शाश्वतपुण्यराशेः

viṣṇo ! namaste jagataḥ prasūte ॐ vāsudevāya namo namaste | nārāyaṇa ! tvāṃ praṇato'smyacintya jayo'stu me śāśvatapuṇyarāśeḥ

प्रसीद पुण्यं जयमेतु विष्णो ॐ वासुदेवर्द्धिमुपैतु पुण्यम् | नारायणों भूतिमुपैतु पुण्यम् प्रयातु चाशेषमघं विनाशम्

prasīda puṇyaṃ jayametu viṣṇo ॐ vāsudevarddhimupaitu puṇyam | nārāyaṇoṃ bhūtimupaitu puṇyam prayātu cāśeṣamaghaṃ vināśam

विष्णो पुण्योद्भवो मेऽस्तु वासुदेवाऽस्तु मे शुभम् | नारायणास्तु धर्मो मे जहि पापमशेषतः

viṣṇo puṇyodbhavo me'stu vāsudevā'stu me śubham | nārāyaṇāstu dharmo me jahi pāpamaśeṣataḥ

अनेकजन्मजनितं बाल्ययौवनवार्द्धिके | पुण्यं विवृद्धिमायातु यातु पापं तु संक्षयम्

anekajanmajanitaṃ bālyayauvanavārddhike | puṇyaṃ vivṛddhimāyātu yātu pāpaṃ tu saṃkṣayam

आकाशादिषु शब्दादौ श्रोत्रादौ महदादिषु | प्रकृतौ पुरुषे चैव ब्रह्मण्यपि च स प्रभुः | यथैक एव सर्वात्मा वासुदेवो व्यवस्थितः

ākāśādiṣu śabdādau śrotrādau mahadādiṣu | prakṛtau puruṣe caiva brahmaṇyapi ca sa prabhuḥ | yathaika eva sarvātmā vāsudevo vyavasthitaḥ

तेन सत्येन मे पापं नरकार्तिप्रदं क्षयम् | प्रयातु सुकृतस्यास्तु ममानुदिवसं जयः | पापस्य हानिम् पुण्यं च वृद्धिमभ्येत्यनुत्तमाम्

tena satyena me pāpaṃ narakārtipradaṃ kṣayam | prayātu sukṛtasyāstu mamānudivasaṃ jayaḥ | pāpasya hānim puṇyaṃ ca vṛddhimabhyetyanuttamām

एवमुच्चार्य विप्राय दत्त्वा यत्कथितं तव | भुञ्जीत कृतकृत्यस्तु पारणे पारणे गते

evamuccārya viprāya dattvā yatkathitaṃ tava | bhuñjīta kṛtakṛtyastu pāraṇe pāraṇe gate

पारणान्ते च देवस्य प्रीणनं शक्तितो द्विज | कुर्वीताखिलपाषण्डैरालापं च विवर्जयेत्

pāraṇānte ca devasya prīṇanaṃ śaktito dvija | kurvītākhilapāṣaṇḍairālāpaṃ ca vivarjayet

इत्येतत् कथितं दाल्भ्य सुकृतस्य जयावहा | द्वादशी नरकं मृत्यो यामुपोष्य न पश्यति

ityetat kathitaṃ dālbhya sukṛtasya jayāvahā | dvādaśī narakaṃ mṛtyo yāmupoṣya na paśyati

नाग्नयो न च शस्त्राणि न च लोहमुखाः खगाः | नारकास्तं प्रबाधन्ते मतिर्यस्य जनार्दने

nāgnayo na ca śastrāṇi na ca lohamukhāḥ khagāḥ | nārakāstaṃ prabādhante matiryasya janārdane

नामोच्चारणमात्रेण विष्णोः क्षीणोऽघसंचयः | भवत्यपास्तपापस्य नरके गमनं कुतः

nāmoccāraṇamātreṇa viṣṇoḥ kṣīṇo'ghasaṃcayaḥ | bhavatyapāstapāpasya narake gamanaṃ kutaḥ

नमो नारायण हरे वासुदेवेति कीर्तयेत् | न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाशेषपातकः

namo nārāyaṇa hare vāsudeveti kīrtayet | na yāti narakaṃ martyaḥ saṃkṣīṇāśeṣapātakaḥ

तस्मात् पाषण्डिसंसर्गमकुर्वन् द्वादशीमिमाम् | उपोष्य पुण्योपचयी न याति नरकं नरः

tasmāt pāṣaṇḍisaṃsargamakurvan dvādaśīmimām | upoṣya puṇyopacayī na yāti narakaṃ naraḥ

षष्ठविंशोऽध्यायः

पाषण्डालापप्रायश्चित्तम् दाल्भ्य उवाच – पाषण्डिभिरसंस्पर्शमसंभाषणमेव च | विष्णोराराधनपरैर्नरैः कार्यमुपोषितैः

pāṣaṇḍālāpaprāyaścittam dālbhya uvāca – pāṣaṇḍibhirasaṃsparśamasaṃbhāṣaṇameva ca | viṣṇorārādhanaparairnaraiḥ kāryamupoṣitaiḥ

किं ब्रूहि लक्षणं तेषां यादृशान् वर्जयेद् व्रती | कथंचिद्यदि संलापदर्शनस्पर्शनादिकम्

kiṃ brūhi lakṣaṇaṃ teṣāṃ yādṛśān varjayed vratī | kathaṃcidyadi saṃlāpadarśanasparśanādikam

उपोषितानां पाषण्डैर्नराणां विप्र जायते | किं तत्र वद कर्तव्यं येनाऽखण्डं व्रतं भवेत्

upoṣitānāṃ pāṣaṇḍairnarāṇāṃ vipra jāyate | kiṃ tatra vada kartavyaṃ yenā'khaṇḍaṃ vrataṃ bhavet

पुलस्त्य उवाच – श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णाश्रमविभागजम् | उल्लङ्घ्य ये प्रवर्तन्ते स्वेच्छया कूटयुक्तिभिः

pulastya uvāca – śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ varṇāśramavibhāgajam | ullaṅghya ye pravartante svecchayā kūṭayuktibhiḥ

विकर्माभिरता मूढा युक्तिप्रागल्भ्यदुर्मदाः | पाषण्डिनस्ते दुःशीला नरकार्हा नराधमाः

vikarmābhiratā mūḍhā yuktiprāgalbhyadurmadāḥ | pāṣaṇḍinaste duḥśīlā narakārhā narādhamāḥ

तांस्तु पाषण्डिनः पापान् विकर्मस्थांश्च मानवान् | वैडालव्रतिकांश्चैव नित्यमेव तु नालपेत्

tāṃstu pāṣaṇḍinaḥ pāpān vikarmasthāṃśca mānavān | vaiḍālavratikāṃścaiva nityameva tu nālapet

संभाष्यैताञ्शुचिषदं चिन्तयेदच्युतं बुधः | इदं चोदाहरेत् सम्यक् कृत्वा तत्प्रवणं मनः

saṃbhāṣyaitāñśuciṣadaṃ cintayedacyutaṃ budhaḥ | idaṃ codāharet samyak kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ

शारीरमन्तःकरणोपघातं वाचश्च विष्णुर्भगवानशेषम् | शमं नयत्वस्तु ममेह शर्म पापादनन्ते हृदि संनिविष्टे

śārīramantaḥkaraṇopaghātaṃ vācaśca viṣṇurbhagavānaśeṣam | śamaṃ nayatvastu mameha śarma pāpādanante hṛdi saṃniviṣṭe

अन्तःशुद्धिं बहिःशुद्धिं शुद्धोऽन्तर्मम योऽच्युतः | स करोत्वमले तस्मिञ्शुचिरेवास्मि सर्वदा

antaḥśuddhiṃ bahiḥśuddhiṃ śuddho'ntarmama yo'cyutaḥ | sa karotvamale tasmiñśucirevāsmi sarvadā

बाह्योपघातादनघो बोद्धा च भगवानजः | शुद्धिं नयत्वनन्तात्मा विष्णुश्चेतसि संस्थितः

bāhyopaghātādanagho boddhā ca bhagavānajaḥ | śuddhiṃ nayatvanantātmā viṣṇuścetasi saṃsthitaḥ

एतत्संभाष्य जप्तव्यं पाषण्डिभिरुपोषितैः | नमः शुचिषदेत्युक्त्वा सूर्यं पश्येत वीक्षितैः

etatsaṃbhāṣya japtavyaṃ pāṣaṇḍibhirupoṣitaiḥ | namaḥ śuciṣadetyuktvā sūryaṃ paśyeta vīkṣitaiḥ

श्रूयते च पुरा मर्त्याः स्वेच्छया स्वर्गगामिनः | बभूवुरनघाः सर्वे स्वधर्मपरिपालनात्

śrūyate ca purā martyāḥ svecchayā svargagāminaḥ | babhūvuranaghāḥ sarve svadharmaparipālanāt

देवाश्च बलिनो मर्त्यैर्वर्णकर्मण्यनुव्रतैः | यज्ञाध्ययनदानेषु वर्तमानैश्च मानवैः

devāśca balino martyairvarṇakarmaṇyanuvrataiḥ | yajñādhyayanadāneṣu vartamānaiśca mānavaiḥ

दैतेयाश्च पराभावमतुष्टावसुरा ययुः | ततश्च षण्डो मर्कश्च दैत्येन्द्राणां पुरोहितौ

daiteyāśca parābhāvamatuṣṭāvasurā yayuḥ | tataśca ṣaṇḍo markaśca daityendrāṇāṃ purohitau

(चक्रतुः कर्मदेवानां विनाशायातिभीषणम् |) तत्रोत्पन्नोऽतिकृष्णाङ्गस्तमःप्रायोऽतिदारुणः | दम्भाधारः शाठ्यसारो निद्राप्रकृतिरुल्वणः

(cakratuḥ karmadevānāṃ vināśāyātibhīṣaṇam |) tatrotpanno'tikṛṣṇāṅgastamaḥprāyo'tidāruṇaḥ | dambhādhāraḥ śāṭhyasāro nidrāprakṛtirulvaṇaḥ

महामोह इति ख्यातः कृत्यरूपो विभीषणः | चतुर्धा स विभक्तश्च ताभ्यमत्र महीयते

mahāmoha iti khyātaḥ kṛtyarūpo vibhīṣaṇaḥ | caturdhā sa vibhaktaśca tābhyamatra mahīyate

वेददेवद्विजातीनामेकांशेन स निन्दनम् | करोत्यन्येन न रतिं योगकर्मसु विन्दति

vedadevadvijātīnāmekāṃśena sa nindanam | karotyanyena na ratiṃ yogakarmasu vindati

विकर्मण्यपरेणापि संयोजयति मानवान् | ज्ञानापहारमन्येन करोति द्विजसत्तम

vikarmaṇyapareṇāpi saṃyojayati mānavān | jñānāpahāramanyena karoti dvijasattama

ज्ञानबुद्ध्या तथाज्ञानं गृह्णात्यज्ञानमोहितः | वेदवादविरोधेन या कथा सास्य रोचते

jñānabuddhyā tathājñānaṃ gṛhṇātyajñānamohitaḥ | vedavādavirodhena yā kathā sāsya rocate

एवं च तु महामोहः षण्डमर्कोपपादितः | दम्भादिदूषितोऽधर्मस्वरूपोऽतिभयंकर

evaṃ ca tu mahāmohaḥ ṣaṇḍamarkopapāditaḥ | dambhādidūṣito'dharmasvarūpo'tibhayaṃkara

स लोकान् विविधोपायैर्लोकेष्वेव व्यवस्थितः | मोहाभिभवनिः साराण करोति द्विजसत्तम

sa lokān vividhopāyairlokeṣveva vyavasthitaḥ | mohābhibhavaniḥ sārāṇa karoti dvijasattama

तन्मोहितानामचिराद्विवेको याति संक्षयम् | क्षीणज्ञाना विकर्माण कुर्वन्त्यहरहो द्विज

tanmohitānāmacirādviveko yāti saṃkṣayam | kṣīṇajñānā vikarmāṇa kurvantyaharaho dvija

निजवर्णात्मकं धर्मं परित्यज्य विमोहिताः | धर्मबुद्ध्या ततः पापं कुर्वन्त्यज्ञानदुर्मदाः

nijavarṇātmakaṃ dharmaṃ parityajya vimohitāḥ | dharmabuddhyā tataḥ pāpaṃ kurvantyajñānadurmadāḥ

ज्ञानावलेपस्तत्रैव ततस्तेषां प्रजायते | सुहृद्भिर्वार्यमाणास्ते पण्डितैश्च दयालुभिः | प्रयच्छन्त्युत्तरं ऊढाः कूटयुक्तिसमन्वितम्

jñānāvalepastatraiva tatasteṣāṃ prajāyate | suhṛdbhirvāryamāṇāste paṇḍitaiśca dayālubhiḥ | prayacchantyuttaraṃ ūḍhāḥ kūṭayuktisamanvitam

ततस्ते स्वयमात्मानमन्यं चाल्पमतिं नरम् | विकर्मणा योजयन्तश्च्यवयन्ति स्वधर्मतः

tataste svayamātmānamanyaṃ cālpamatiṃ naram | vikarmaṇā yojayantaścyavayanti svadharmataḥ

पाषण्डिनो दुराचाराः परान्नगुणवादिनः | असंस्कृतान्नभोक्तारो व्रात्याः संस्कारवर्जिताः

pāṣaṇḍino durācārāḥ parānnaguṇavādinaḥ | asaṃskṛtānnabhoktāro vrātyāḥ saṃskāravarjitāḥ

पाषण्डाः पापसंकल्पा दाम्भिकाः शठबुद्धयः | वर्णसंकरकर्तारो मायाव्याजोपजीविनः | निःशौचा वक्रमतयो नान्यदस्तीतिवादिनः

pāṣaṇḍāḥ pāpasaṃkalpā dāmbhikāḥ śaṭhabuddhayaḥ | varṇasaṃkarakartāro māyāvyājopajīvinaḥ | niḥśaucā vakramatayo nānyadastītivādinaḥ

एवंविधास्ते सन्मार्गाद्वेदप्रोक्ताद्बहिःस्थिताः | एवं विधाः तता नघ्नाः सततं पापपूरुषाः क्रियाकलापं निन्दन्त ऋग्यजुःसामसंज्ञितम् | आत्मानं च परांश्चैव कुर्वन्ति नरकस्थितान्

evaṃvidhāste sanmārgādvedaproktādbahiḥsthitāḥ | evaṃ vidhāḥ tatā naghnāḥ satataṃ pāpapūruṣāḥ kriyākalāpaṃ nindanta ṛgyajuḥsāmasaṃjñitam | ātmānaṃ ca parāṃścaiva kurvanti narakasthitān

तेषां दर्शनसंभाषस्पर्शनानि नरैः सदा | परित्याज्यानि दृष्टे च प्रोक्तः संभाषणे च यः | संस्पर्शे च बुधः स्नात्वा शुचिः शुचिषदं स्मरेत्

teṣāṃ darśanasaṃbhāṣasparśanāni naraiḥ sadā | parityājyāni dṛṣṭe ca proktaḥ saṃbhāṣaṇe ca yaḥ | saṃsparśe ca budhaḥ snātvā śuciḥ śuciṣadaṃ smaret

संस्मृते केशवं स्मृत्वा शुचिरादित्य दर्शनात् भवत्यतः सदैवैषामालापस्पर्शनं त्यजेत् | पुण्यकामो महाभागः किं पुनर्यदुपोषितः

saṃsmṛte keśavaṃ smṛtvā śucirāditya darśanāt bhavatyataḥ sadaivaiṣāmālāpasparśanaṃ tyajet | puṇyakāmo mahābhāgaḥ kiṃ punaryadupoṣitaḥ

यतो हि निन्दिते कर्मण्यभ्यासो रतिरेव च | पाषण्डिनामशेषाणामप्रीतिर्वेदकर्मणि | (ते ह्यधोगामिनः प्रोक्ता आसुरं भावम् आश्रिताः

yato hi nindite karmaṇyabhyāso ratireva ca | pāṣaṇḍināmaśeṣāṇāmaprītirvedakarmaṇi | (te hyadhogāminaḥ proktā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ

सप्तविंशोऽध्यायः

मासर्क्षपूजा दाल्भ्य उवाच – अप्राप्तिर्न तथा दुःखमैश्वर्यादेः द्विजोत्तम | यथा मनोरथैर्लब्धैर्विच्युतिर्धर्महानिजा

māsarkṣapūjā dālbhya uvāca – aprāptirna tathā duḥkhamaiśvaryādeḥ dvijottama | yathā manorathairlabdhairvicyutirdharmahānijā

ऐश्वर्याद्वित्ततो वापि संततेर्देवलोकतः | अभीष्टादन्यतो वापि पदाद्येन न विच्युतिम्

aiśvaryādvittato vāpi saṃtaterdevalokataḥ | abhīṣṭādanyato vāpi padādyena na vicyutim

प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्मन्नारी वा पुण्यसंक्षयात् | तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे दुःखमेभ्यो हि विच्युतिः

prāpnoti puruṣo brahmannārī vā puṇyasaṃkṣayāt | tanmamācakṣva viprarṣe duḥkhamebhyo hi vicyutiḥ

पुलस्त्य उवाच – सत्यमेतन् महाभाग ! दुःखं प्राप्तस्य संक्षयः | ऐश्वर्यादथ वित्तस्य बन्धुवर्गसुखस्य वा

pulastya uvāca – satyametan mahābhāga ! duḥkhaṃ prāptasya saṃkṣayaḥ | aiśvaryādatha vittasya bandhuvargasukhasya vā

तदेतच्छ्रूयतां दाल्भ्य यथा नेष्टात् परिच्युतिः | सर्गादेर्जायते सम्यगुपवासवतां सताम्

tadetacchrūyatāṃ dālbhya yathā neṣṭāt paricyutiḥ | sargāderjāyate samyagupavāsavatāṃ satām

द्वादशर्क्षाणि विप्रर्षे प्रतिमासं तु यानि वै | तन्नामान्यच्युतं तेषु सम्यक् संपूजयेद्बुधः

dvādaśarkṣāṇi viprarṣe pratimāsaṃ tu yāni vai | tannāmānyacyutaṃ teṣu samyak saṃpūjayedbudhaḥ

पुष्पैर्धूपैस्तथाम्भोभिरभीष्टैरपरैस्तथा | आदितः कृत्तिकां कृत्वा कार्त्तिके मुनिपुङ्गव

puṣpairdhūpaistathāmbhobhirabhīṣṭairaparaistathā | āditaḥ kṛttikāṃ kṛtvā kārttike munipuṅgava

नैवेद्यं कृसरं पूर्वमन्नं मासचतुष्टयम् | निवेदयेत् कार्त्तिकादि संयावं च ततः परम्

naivedyaṃ kṛsaraṃ pūrvamannaṃ māsacatuṣṭayam | nivedayet kārttikādi saṃyāvaṃ ca tataḥ param

आषाढादौ च देवाय पायसं वै निवेदयेत् | तेनैवान्नेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् भोजयेद् बुधः

āṣāḍhādau ca devāya pāyasaṃ vai nivedayet | tenaivānnena viprarṣe brāhmaṇān bhojayed budhaḥ

पञ्चगव्यजलस्नातस्तस्यैव प्राशनाच्छुचिः | नैवेद्यं स्वयमश्नीयान्नक्तं संपूजितेऽच्युते

pañcagavyajalasnātastasyaiva prāśanācchuciḥ | naivedyaṃ svayamaśnīyānnaktaṃ saṃpūjite'cyute

एवं संवत्सरस्यान्ते ततः सुप्तोत्थितेऽच्युते | संयक् संपूज्य विप्रर्षे तमेव पुरुषोत्तमम् | प्रणम्य प्रार्थयेद्विद्वाञ्शुचिः स्नातो यथाविधि

evaṃ saṃvatsarasyānte tataḥ suptotthite'cyute | saṃyak saṃpūjya viprarṣe tameva puruṣottamam | praṇamya prārthayedvidvāñśuciḥ snāto yathāvidhi

नमो नमस्तेऽच्युत संक्षयोऽस्तु पापस्य वृद्धिं समुपैतु पुण्यम् | ऐश्वर्यवित्तादि सदाक्षयं मेऽक्षया च मे संततिरच्युताऽस्तु

namo namaste'cyuta saṃkṣayo'stu pāpasya vṛddhiṃ samupaitu puṇyam | aiśvaryavittādi sadākṣayaṃ me'kṣayā ca me saṃtatiracyutā'stu

यथाऽच्युतस्त्वं परतः परस्मात्स ब्रह्मभूतात्परतः परात्मन् | तथाऽच्युतं मे कुरु वाञ्छितं यन्मया पदं पापहराप्रमेय

yathā'cyutastvaṃ parataḥ parasmātsa brahmabhūtātparataḥ parātman | tathā'cyutaṃ me kuru vāñchitaṃ yanmayā padaṃ pāpaharāprameya

अच्युतानन्त गोविन्द प्रसीद यदभीप्सितम् | तदक्षयमेयात्मन् कुरुष्व पुरुषोत्तम

acyutānanta govinda prasīda yadabhīpsitam | tadakṣayameyātman kuruṣva puruṣottama

एवमन्ते समभ्यर्च्य प्रार्थयित्वा तथाऽऽशिषः | यथावन्मुनिशार्दूल च्युतिं नाप्नोति मानवः

evamante samabhyarcya prārthayitvā tathā''śiṣaḥ | yathāvanmuniśārdūla cyutiṃ nāpnoti mānavaḥ

संततेः स्वर्गवित्तादेरैश्वर्यस्य तथा मुने | यद्वाऽभिमतमत्यन्तं ततो न च्यवते नरः

saṃtateḥ svargavittāderaiśvaryasya tathā mune | yadvā'bhimatamatyantaṃ tato na cyavate naraḥ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासनक्षत्रपूजने | यतेताक्षयकामस्तु सदैव मुनिपुङ्गव

tasmāt sarvaprayatnena māsanakṣatrapūjane | yatetākṣayakāmastu sadaiva munipuṅgava

अष्टविंशोऽध्यायः

मासर्क्षपूजाप्रशंसा पुलस्त्य उवाच – अत्रापि श्रूयते सिद्धा काचित् स्वर्गे महाव्रता | नारी तपोधना भूत्वा प्रख्याता शाम्भरायणी | समस्तसंदेहहरा सदा स्वर्गौकसां हि सा

māsarkṣapūjāpraśaṃsā pulastya uvāca – atrāpi śrūyate siddhā kācit svarge mahāvratā | nārī tapodhanā bhūtvā prakhyātā śāmbharāyaṇī | samastasaṃdehaharā sadā svargaukasāṃ hi sā

कस्यचित्त्वथ कालस्य देवराजः शतक्रतुः | पूर्वेन्द्रचरितं ब्रह्मन् पप्रच्छेदं बृहस्पतिम्

kasyacittvatha kālasya devarājaḥ śatakratuḥ | pūrvendracaritaṃ brahman papracchedaṃ bṛhaspatim

इन्द्र उवाच – पूर्वेन्द्रा परतः पूर्वे ये बभूवुः सुरेश्वराः | तेषां चरितमिच्छामि श्रोतुमाङ्गिरसां वर

indra uvāca – pūrvendrā parataḥ pūrve ye babhūvuḥ sureśvarāḥ | teṣāṃ caritamicchāmi śrotumāṅgirasāṃ vara

पुलस्त्य उवाच – एवमुक्तस्तदा तेन देवेन्द्रेणामलद्युतिः | प्राह धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिर्बृहस्पतिः

pulastya uvāca – evamuktastadā tena devendreṇāmaladyutiḥ | prāha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣirbṛhaspatiḥ

नाहं चिरन्तनान् वेद्मि देवराज सुरेश्वरान् | आत्मनः समकालीनं मामवैहि सुरेश्वर

nāhaṃ cirantanān vedmi devarāja sureśvarān | ātmanaḥ samakālīnaṃ māmavaihi sureśvara

ततः पप्रच्छ देवेन्द्रः कोऽस्माभिर्मुनिपुङ्गव | प्रष्टव्योऽत्र महाभाग कृतादिवसतिर्दिवि

tataḥ papraccha devendraḥ ko'smābhirmunipuṅgava | praṣṭavyo'tra mahābhāga kṛtādivasatirdivi

पुलस्त्य उवाच – बृहस्पतिश्चिरं ध्यात्वा पुनराह शचीपतिम् | तपस्विनीं महाभागां स्मृत्वाऽसौ शाम्भरायणीम्

pulastya uvāca – bṛhaspatiściraṃ dhyātvā punarāha śacīpatim | tapasvinīṃ mahābhāgāṃ smṛtvā'sau śāmbharāyaṇīm

न देवा न च गन्धर्वा न चान्ये चिरसंस्थिताः | चिरन्तनानां चरितेष्वभिज्ञा त्रिदशेश्वर

na devā na ca gandharvā na cānye cirasaṃsthitāḥ | cirantanānāṃ cariteṣvabhijñā tridaśeśvara

एकैव चिरकालज्ञा धर्मज्ञा शक्र केवलम् | जानात्यखिलदेवेन्द्रचरितं शाम्भरायणी

ekaiva cirakālajñā dharmajñā śakra kevalam | jānātyakhiladevendracaritaṃ śāmbharāyaṇī

इत्युक्तस्तेन देवेन्द्रः कौतूहलसमन्वितः | ययौ यत्र महाभागा तापसी शाम्भरायणी

ityuktastena devendraḥ kautūhalasamanvitaḥ | yayau yatra mahābhāgā tāpasī śāmbharāyaṇī

सा तौ दृष्ट्वा समायातौ देवराजबृहस्पती | सम्यगर्घ्येण संपूज्य प्रणिपत्य शुभव्रता

sā tau dṛṣṭvā samāyātau devarājabṛhaspatī | samyagarghyeṇa saṃpūjya praṇipatya śubhavratā

(प्राह शुद्धा महाभागा देवराजबृहस्पती) शाम्भरायण्युवाच – नमोऽस्तु देवराजाय तथैवाङ्गिरसे नमः | यद्वां कार्यं महाभागौ सकलं तदिहोच्यताम्

(prāha śuddhā mahābhāgā devarājabṛhaspatī) śāmbharāyaṇyuvāca – namo'stu devarājāya tathaivāṅgirase namaḥ | yadvāṃ kāryaṃ mahābhāgau sakalaṃ tadihocyatām

बृहस्पतिरुवाच – आवामभ्यागतौ प्रष्टुं त्वामत्रातिविवेकिनीम् | यच्च कार्यं महाभागे तत्पृष्टा कथयेह नौ

bṛhaspatiruvāca – āvāmabhyāgatau praṣṭuṃ tvāmatrātivivekinīm | yacca kāryaṃ mahābhāge tatpṛṣṭā kathayeha nau

यदि स्मरसि कल्याणि ! पूर्वेन्द्रचरितानि नौ | तदाख्याहि महाभागे देवेन्द्रस्य कुतूहलात्

yadi smarasi kalyāṇi ! pūrvendracaritāni nau | tadākhyāhi mahābhāge devendrasya kutūhalāt

शाम्भरायण्युवाच – (यदि शक्यं मया कर्तुं तत्करिष्ये विमृष्यतु |) यो वै पूर्वः सुरेन्द्रस्य ततश्च प्रथमो हि यः | तस्मात् पूर्वतरो यश्च तस्यापि प्रथमाश्च ये

śāmbharāyaṇyuvāca – (yadi śakyaṃ mayā kartuṃ tatkariṣye vimṛṣyatu |) yo vai pūrvaḥ surendrasya tataśca prathamo hi yaḥ | tasmāt pūrvataro yaśca tasyāpi prathamāśca ye

तेषां पूर्वतरा ये च वेद्मि तानखिलानहम् | तेषां च चरितं कृत्स्नं जानाम्याङ्गिरसां वर

teṣāṃ pūrvatarā ye ca vedmi tānakhilānaham | teṣāṃ ca caritaṃ kṛtsnaṃ jānāmyāṅgirasāṃ vara

मन्वन्तराण्यनेकानि सृष्टिं च त्रिदिवौकसाम् | सप्तर्षीन् सुबहून् देव मनूनां च सुतान्नृप | (सर्वेषां चारितं द्विज न्नृपान्) तत्पृच्छ त्वं वदाम्येषा पूर्वेन्द्रचरितं मुने

manvantarāṇyanekāni sṛṣṭiṃ ca tridivaukasām | saptarṣīn subahūn deva manūnāṃ ca sutānnṛpa | (sarveṣāṃ cāritaṃ dvija nnṛpān) tatpṛccha tvaṃ vadāmyeṣā pūrvendracaritaṃ mune

पुलस्त्य उवाच – एवमुक्ते ततस्ताभ्यां पृष्टा सा शाम्भरायणी | यथावदाचष्ट तयोः पूर्वेन्द्रचरितं द्विज

pulastya uvāca – evamukte tatastābhyāṃ pṛṣṭā sā śāmbharāyaṇī | yathāvadācaṣṭa tayoḥ pūrvendracaritaṃ dvija

स्वायम्भुवे यस्तु मनौ मनौ स्वारोचिषे तु यः | उत्तमे तामसे चैव रैवते चाक्षुषे तथा

svāyambhuve yastu manau manau svārociṣe tu yaḥ | uttame tāmase caiva raivate cākṣuṣe tathā

योयो बभूव देवेन्द्रस् तस्य तस्य तपस्विनी | तयोर्जगाद चरितं यथावच्छाम्भरायणी

yoyo babhūva devendras tasya tasya tapasvinī | tayorjagāda caritaṃ yathāvacchāmbharāyaṇī

ततः कौतूहलपरो देवराट् तां तपस्विनीम् | उवाच जानासि कथं त्वमेतच्छाम्भरायणि

tataḥ kautūhalaparo devarāṭ tāṃ tapasvinīm | uvāca jānāsi kathaṃ tvametacchāmbharāyaṇi

शाम्भरायण्युवाच – सर्व एव हि देवेन्द्राः स्वर्गस्था ये मनीषिणः | बभूवुरेतच्चरितमेतेषां वेद्मि तेन वै

śāmbharāyaṇyuvāca – sarva eva hi devendrāḥ svargasthā ye manīṣiṇaḥ | babhūvuretaccaritameteṣāṃ vedmi tena vai

इन्द्र उवाच – किं कृतं वद धर्मज्ञे त्वया येनेयमक्षया | स्वर्लोके वसतिः प्राप्ता यथा नान्येन केनचित्

indra uvāca – kiṃ kṛtaṃ vada dharmajñe tvayā yeneyamakṣayā | svarloke vasatiḥ prāptā yathā nānyena kenacit

अहो सर्वव्रतानां तदुपोषितं महद्व्रतम् | प्रधानतरमत्यर्थं स्वर्गसंवासदं मतम्

aho sarvavratānāṃ tadupoṣitaṃ mahadvratam | pradhānataramatyarthaṃ svargasaṃvāsadaṃ matam

(चरितं च मया तेषां श्रुतं दृष्टं तथैव च |) पुलस्त्य उवाच – एवमुक्ता ततस्तेन देवेन्द्रेण यशस्विनी | प्रत्युवाच महाभागा यथावच्छाम्भरायणी

(caritaṃ ca mayā teṣāṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ tathaiva ca |) pulastya uvāca – evamuktā tatastena devendreṇa yaśasvinī | pratyuvāca mahābhāgā yathāvacchāmbharāyaṇī

शाम्भरायण्युवाच – मासर्क्षेष्वच्युतो देवः प्रतिमासं सुरेश्वर ! | यथोक्तव्रतया सम्यक् सप्त वर्षाणि पूजितः

śāmbharāyaṇyuvāca – māsarkṣeṣvacyuto devaḥ pratimāsaṃ sureśvara ! | yathoktavratayā samyak sapta varṣāṇi pūjitaḥ

तस्येयं कर्मणो व्युष्टिरच्युताराधनस्य मे | देवलोकादभिमता देवराज यदच्युतिः

tasyeyaṃ karmaṇo vyuṣṭiracyutārādhanasya me | devalokādabhimatā devarāja yadacyutiḥ

स्वर्गं द्रव्यमयैश्वर्यं संततिं वापि योऽच्युताम् | नरो वाञ्छति तेनेत्थं तोषणीयोऽच्युतः प्रभुः

svargaṃ dravyamayaiśvaryaṃ saṃtatiṃ vāpi yo'cyutām | naro vāñchati tenetthaṃ toṣaṇīyo'cyutaḥ prabhuḥ

एतत्ते पूर्वदेवेन्द्रचरितं सकलं मया | स्वर्गवासाक्षयत्वं च मासर्क्षाच्युतपूजनात्

etatte pūrvadevendracaritaṃ sakalaṃ mayā | svargavāsākṣayatvaṃ ca māsarkṣācyutapūjanāt

यथावत् कथितं देव पृच्छतस्त्रिदशेश्वर! | धर्मार्थकाममोक्षांस्तु वाञ्छतां विबुधाधिप! | विष्णोराराधनान्नान्यत् परमं सिद्धिकारणम्

yathāvat kathitaṃ deva pṛcchatastridaśeśvara! | dharmārthakāmamokṣāṃstu vāñchatāṃ vibudhādhipa! | viṣṇorārādhanānnānyat paramaṃ siddhikāraṇam

पुलस्त्य उवाच – तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवराजबृहस्पती | तां तथेत्यूचतुः साध्वीं चेरस्तुश्चापि तद्व्रतम्

pulastya uvāca – tasyāstadvacanaṃ śrutvā devarājabṛhaspatī | tāṃ tathetyūcatuḥ sādhvīṃ cerastuścāpi tadvratam

तस्माद्दाल्भ्य प्रयत्नेन प्रतिमासं समाहितः | मासर्क्षाच्युतपूजायां भवेथास्तन्मनाः सदा

tasmāddālbhya prayatnena pratimāsaṃ samāhitaḥ | māsarkṣācyutapūjāyāṃ bhavethāstanmanāḥ sadā

एकोनत्रिंशोऽध्यायः

सर्वबाधाप्रशमनं दाल्भ्य उवाच – भगवन् प्राणिनः सर्वे विषरोगाद्युपद्रवैः | दुष्टग्रहोपघातैश्च सर्वकालमुपद्रुताः

sarvabādhāpraśamanaṃ dālbhya uvāca – bhagavan prāṇinaḥ sarve viṣarogādyupadravaiḥ | duṣṭagrahopaghātaiśca sarvakālamupadrutāḥ

आभिचारुककृत्याभिः स्पर्षरोगैश्च दारुणैः | सदा संपीड्यमानास्ते तिष्ठन्ति मुनिसत्तम

ābhicārukakṛtyābhiḥ sparṣarogaiśca dāruṇaiḥ | sadā saṃpīḍyamānāste tiṣṭhanti munisattama

येन कर्मविपाकेन विषरोगाद्युपद्रवाः | न भवन्ति नृणां तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि

yena karmavipākena viṣarogādyupadravāḥ | na bhavanti nṛṇāṃ tanme yathāvadvaktumarhasi

पुलस्त्य उवाच – व्रतोपवासैर्यैर्विष्णुर्नान्यजन्मनि पूजितः | ते नरा मुनिशार्दूल ग्रहरोगादिभागिनः

pulastya uvāca – vratopavāsairyairviṣṇurnānyajanmani pūjitaḥ | te narā muniśārdūla graharogādibhāginaḥ

यैर्न तत्प्रवणं चित्तं सर्वदैव नरैः कृतम् | विषग्रहज्वराणां ते मनुष्या दाल्भ्य भाजनाः

yairna tatpravaṇaṃ cittaṃ sarvadaiva naraiḥ kṛtam | viṣagrahajvarāṇāṃ te manuṣyā dālbhya bhājanāḥ

आरोग्यं परमामृद्धिं मनसा यद्यदिच्छति | तत्तदाप्नोत्यसंदिग्धं परत्राच्युततोषकृत्

ārogyaṃ paramāmṛddhiṃ manasā yadyadicchati | tattadāpnotyasaṃdigdhaṃ paratrācyutatoṣakṛt

नाधीन् प्राप्नोति न व्याधीन्न विषग्रहबन्धनम् | कृत्यास्पर्शभयं वापि तोषिते मधुसूदने

nādhīn prāpnoti na vyādhīnna viṣagrahabandhanam | kṛtyāsparśabhayaṃ vāpi toṣite madhusūdane

सर्वदुष्टशमस्तस्य सौम्यास्तस्य सदा ग्रहाः | देवानामप्रधृष्योऽसौ तुष्टो यस्य जनार्दनः

sarvaduṣṭaśamastasya saumyāstasya sadā grahāḥ | devānāmapradhṛṣyo'sau tuṣṭo yasya janārdanaḥ

यः समः सर्वभूतेषु यथात्मनि तथापरे | उपवासादिना तेन तोष्यते मधुसूदनः

yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu yathātmani tathāpare | upavāsādinā tena toṣyate madhusūdanaḥ

तोषिते तत्र जायन्ते नराः पूर्णमनोरथाः | अरोगाः सुखिनो भोगभोक्तारो मुनिसत्तम !

toṣite tatra jāyante narāḥ pūrṇamanorathāḥ | arogāḥ sukhino bhogabhoktāro munisattama !

न तेषां शत्रवो नैव स्पर्शरोगाभिचारु काः | ग्रहरोगादिकं वापि पापकार्यं न जायते

na teṣāṃ śatravo naiva sparśarogābhicāru kāḥ | graharogādikaṃ vāpi pāpakāryaṃ na jāyate

अव्याहतानि कृष्णस्य चक्रादीन्यायुधानि तम् | रक्षन्ति सकलापद्भ्यो येन विष्णुरुपासितः

avyāhatāni kṛṣṇasya cakrādīnyāyudhāni tam | rakṣanti sakalāpadbhyo yena viṣṇurupāsitaḥ

दाल्भ्य उवाच – अनाराधितगोविन्दा ये नरा दुःखभागिनः | तेषां दुःखाभिभूतानां कर्तव्यं यद्दयालुभिः

dālbhya uvāca – anārādhitagovindā ye narā duḥkhabhāginaḥ | teṣāṃ duḥkhābhibhūtānāṃ kartavyaṃ yaddayālubhiḥ

पश्यद्भिः सर्वभूतस्थं वासुदेवं महामुने | समदृष्टिभिरीशेशं तन्मम ब्रूह्यशेषतः

paśyadbhiḥ sarvabhūtasthaṃ vāsudevaṃ mahāmune | samadṛṣṭibhirīśeśaṃ tanmama brūhyaśeṣataḥ

पुलस्त्य उवाच – कुशमूलस्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये जनार्दनः

pulastya uvāca – kuśamūlasthito brahmā kuśamadhye janārdanaḥ

कुशाग्रे शंकरं विद्यात्रयो देवा व्यवस्थिताः

kuśāgre śaṃkaraṃ vidyātrayo devā vyavasthitāḥ

गृहीत्वा च स मूलाग्रान् कुशाञ्शुद्धानुपस्पृशेत्

gṛhītvā ca sa mūlāgrān kuśāñśuddhānupaspṛśet

मार्जयेत् सर्वगात्राणि कुशाग्रैर्दाल्भ्य शान्तिकृत्

mārjayet sarvagātrāṇi kuśāgrairdālbhya śāntikṛt

शरीरे यस्य तिष्ठन्ति कुशस्थजलबिन्दवः

śarīre yasya tiṣṭhanti kuśasthajalabindavaḥ

नश्यन्ति तस्य पापानि गरुडेनैव पन्नगाः

naśyanti tasya pāpāni garuḍenaiva pannagāḥ

विष्णुभक्ता विशेषेण चिद्गतमानसः

viṣṇubhaktā viśeṣeṇa cidgatamānasaḥ

रोगग्रहविषार्तानां कुर्याच्छान्तिमिमां शुभाम्

rogagrahaviṣārtānāṃ kuryācchāntimimāṃ śubhām

नारसिंहं समभ्यर्च्य शुचौ देशे कुशासने

nārasiṃhaṃ samabhyarcya śucau deśe kuśāsane

मन्त्रैतैर्यथालिङ्गं कुर्याद्दिग्बन्धमात्मनः

mantraitairyathāliṅgaṃ kuryāddigbandhamātmanaḥ

वाराहं नारसिंहं च वामनं विष्णुमेव च

vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ viṣṇumeva ca

ध्यात्वा समाहितो भूत्वा दिक्षु नामानि विन्यसेत्

dhyātvā samāhito bhūtvā dikṣu nāmāni vinyaset

पूर्वे नारायणः पातु वारिजाक्षस्तु दक्षिणे

pūrve nārāyaṇaḥ pātu vārijākṣastu dakṣiṇe

प्रद्युम्नः पश्चिमस्यां तु वासुदेवस्तथोत्तरे

pradyumnaḥ paścimasyāṃ tu vāsudevastathottare

ईशान्यामवताद्विष्णुराग्नेय्यां च जनार्दनः

īśānyāmavatādviṣṇurāgneyyāṃ ca janārdanaḥ

नैरृत्यां पद्मनाभश्च वायव्यां चैव माधवः

nairṛtyāṃ padmanābhaśca vāyavyāṃ caiva mādhavaḥ

ऊर्ध्वं गोवर्धनधरो अधरायां त्रिविक्रमः

ūrdhvaṃ govardhanadharo adharāyāṃ trivikramaḥ

एताभ्यो दशदिग्भ्यस्तु सर्वतः पातु केशवः

etābhyo daśadigbhyastu sarvataḥ pātu keśavaḥ

अङ्गुष्ठाग्रे तु गोविन्दं तर्जन्यांस्तु महीधरम्

aṅguṣṭhāgre tu govindaṃ tarjanyāṃstu mahīdharam

मध्यमायां हृषीकेशमनामिक्यां त्रिविक्रमम्

madhyamāyāṃ hṛṣīkeśamanāmikyāṃ trivikramam

कनिष्ठायां न्यसेद्विष्णुं करमध्ये तु माधवम्

kaniṣṭhāyāṃ nyasedviṣṇuṃ karamadhye tu mādhavam

एवं न्यासं पुरा कृत्वा पश्चादङ्गेषु विन्यसेत्

evaṃ nyāsaṃ purā kṛtvā paścādaṅgeṣu vinyaset

शिखायां केशवं न्यस्य मूर्ध्नि नारायणं न्यसेत्

śikhāyāṃ keśavaṃ nyasya mūrdhni nārāyaṇaṃ nyaset

चक्षुर्मध्ये न्यसेद्विष्णुं कर्णयोर्मधुसूदनम्

cakṣurmadhye nyasedviṣṇuṃ karṇayormadhusūdanam

त्रिविक्रमं कपालस्थं वामनं कर्णमूलयोः

trivikramaṃ kapālasthaṃ vāmanaṃ karṇamūlayoḥ

दामोदरं दन्तवक्त्रौ वाराहं चिबुके न्यसेत्

dāmodaraṃ dantavaktrau vārāhaṃ cibuke nyaset

उत्तरोष्ठे हृषीकेशं पद्मनाभं तथाऽधरे

uttaroṣṭhe hṛṣīkeśaṃ padmanābhaṃ tathā'dhare

जिह्वायां वासुदेवं च ताल्वके गरुडध्वजम्

jihvāyāṃ vāsudevaṃ ca tālvake garuḍadhvajam

वैकुण्ठं कन्ठमध्यस्थमनन्तं नासिकोपरि

vaikuṇṭhaṃ kanṭhamadhyasthamanantaṃ nāsikopari

दक्षिणे तु भुजे विप्र! विन्यसेत् पुरुषोत्तमम्

dakṣiṇe tu bhuje vipra! vinyaset puruṣottamam

वामभुजे महाभागं राघवं हृदि विन्यसेत्

vāmabhuje mahābhāgaṃ rāghavaṃ hṛdi vinyaset

पीताम्बरं सर्वतनौ हरिं नाभौ तु विन्यसेत्

pītāmbaraṃ sarvatanau hariṃ nābhau tu vinyaset

करे तु दक्षिणे विप्र ततः संकर्षणं न्यसेत्

kare tu dakṣiṇe vipra tataḥ saṃkarṣaṇaṃ nyaset

वामे विप्र हरिं विद्यात् कटिमध्येऽपराजितम्

vāme vipra hariṃ vidyāt kaṭimadhye'parājitam

पृष्ठे क्षितिधरं विद्यादच्युतं स्कन्धयोरपि

pṛṣṭhe kṣitidharaṃ vidyādacyutaṃ skandhayorapi

माधवं बाहु कुक्षौ तु दक्षिणे योगशायिनम्

mādhavaṃ bāhu kukṣau tu dakṣiṇe yogaśāyinam

स्वयंभुवं मेढ्रमध्ये ऊरुभ्यां तु गदाधरम्

svayaṃbhuvaṃ meḍhramadhye ūrubhyāṃ tu gadādharam

चक्रिणं जानुमध्ये तु जङ्घयोरच्युतं न्यसेत्

cakriṇaṃ jānumadhye tu jaṅghayoracyutaṃ nyaset

गुल्फयोर्नरसिंहं च पादपृष्ठेऽमितौजसम्

gulphayornarasiṃhaṃ ca pādapṛṣṭhe'mitaujasam

श्रीधरं चाङ्गुलीषु स्यात् पद्माक्षं सर्वसन्धिषु

śrīdharaṃ cāṅgulīṣu syāt padmākṣaṃ sarvasandhiṣu

रोमकूपे गुडाकेशं कृष्णं रक्तास्थिमज्जसु

romakūpe guḍākeśaṃ kṛṣṇaṃ raktāsthimajjasu

मनोबुद्ध्योरहंकारेष्वेवं चित्ते जनार्दनम्

manobuddhyorahaṃkāreṣvevaṃ citte janārdanam

नखेषु माधवं चैव न्यसेत् पादतलेऽच्युतम्

nakheṣu mādhavaṃ caiva nyaset pādatale'cyutam

एवं न्यासविधिं कृत्वा साक्षान्नारायणो भवेत्

evaṃ nyāsavidhiṃ kṛtvā sākṣānnārāyaṇo bhavet

तनुर्विष्णुमयी तस्य यावत्किंचिन्न भाषते

tanurviṣṇumayī tasya yāvatkiṃcinna bhāṣate

एवं न्यासं ततः कृत्वा यत्कार्यं शृणु तद्द्विज

evaṃ nyāsaṃ tataḥ kṛtvā yatkāryaṃ śṛṇu taddvija

पादमूले तु देवस्य शङ्खं तत्रैव विन्यसेत्

pādamūle tu devasya śaṅkhaṃ tatraiva vinyaset

वनमालां तु विन्यस्य सर्वदेवाभिपूजिताम्

vanamālāṃ tu vinyasya sarvadevābhipūjitām

गदां वक्षःस्थले चैव चक्रं चैव तु पृष्ठतः

gadāṃ vakṣaḥsthale caiva cakraṃ caiva tu pṛṣṭhataḥ

श्रीवत्साङ्गं शिरो न्यस्य पञ्चाङ्गकवचं न्यसेत्

śrīvatsāṅgaṃ śiro nyasya pañcāṅgakavacaṃ nyaset

आपादामस्तके चैव विन्यसेत् पुरुषोत्तमम्

āpādāmastake caiva vinyaset puruṣottamam

ॐ अपामार्जनको न्यासः सर्वव्याधिविनाशनः

ॐ apāmārjanako nyāsaḥ sarvavyādhivināśanaḥ

विष्णुरूर्ध्वमधो रक्षेद्वैकुण्ठो विदिशो दिशः

viṣṇurūrdhvamadho rakṣedvaikuṇṭho vidiśo diśaḥ

पातु मां सर्वतो रामो धन्वी चक्री च केशवः

pātu māṃ sarvato rāmo dhanvī cakrī ca keśavaḥ

इति विष्णुधर्मे विष्णोरपामार्जनन्यासकवचम् | पूजाकाले तु देवस्य जपकाले तथैव च

iti viṣṇudharme viṣṇorapāmārjananyāsakavacam | pūjākāle tu devasya japakāle tathaiva ca

होमारम्भेषु सर्वेषु त्रिसंध्यासु च नित्यशः

homārambheṣu sarveṣu trisaṃdhyāsu ca nityaśaḥ

आयुरारोग्यमैश्वर्यं ज्ञानं वित्तं फलं भवेत्

āyurārogyamaiśvaryaṃ jñānaṃ vittaṃ phalaṃ bhavet

यद्यत् सुखकरं प्रोक्तं तत्सर्वं प्राप्नुयान्नरः

yadyat sukhakaraṃ proktaṃ tatsarvaṃ prāpnuyānnaraḥ

अभयं सर्वभूतेभ्यो विष्णुलोकं च गच्छति

abhayaṃ sarvabhūtebhyo viṣṇulokaṃ ca gacchati

अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम्

atha dhyānaṃ pravakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam

वाराहरूपिणं देवं संस्मरत्यपराजितम्

vārāharūpiṇaṃ devaṃ saṃsmaratyaparājitam

बृहत्तनुं बृहद्गात्रं बृहद्दंष्ट्रसुशोभनम्

bṛhattanuṃ bṛhadgātraṃ bṛhaddaṃṣṭrasuśobhanam

समस्तवेदवेदाङ्गं युक्ताङ्गं भूषणैर्युतम्

samastavedavedāṅgaṃ yuktāṅgaṃ bhūṣaṇairyutam

उद्धृत्य भूमिं पातालाधस्ताभ्यामुपगृह्णताम्

uddhṛtya bhūmiṃ pātālādhastābhyāmupagṛhṇatām

आलिङ्ग्य भूमिं शिरसि मूर्ध्नि जिघ्रन्तमास्थितम्

āliṅgya bhūmiṃ śirasi mūrdhni jighrantamāsthitam

रत्नवैडूर्यमुख्याभिर्मुक्ताभिरुपशोभितम्

ratnavaiḍūryamukhyābhirmuktābhirupaśobhitam

पीताम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम्

pītāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam

त्रयस्त्रिंशत् कोटिदेवैः स्तूयमानं मुदाऽनिशम्

trayastriṃśat koṭidevaiḥ stūyamānaṃ mudā'niśam

नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गीयमानं च किन्नरैः

nṛtyadbhirapsarobhiśca gīyamānaṃ ca kinnaraiḥ

इत्थं ध्यात्वा महात्मानं जपेन्नित्यं महात्मनः

itthaṃ dhyātvā mahātmānaṃ japennityaṃ mahātmanaḥ

सुवर्णमण्डपान्तः स्थं पद्मं ध्यायेत् सकेसरम्

suvarṇamaṇḍapāntaḥ sthaṃ padmaṃ dhyāyet sakesaram

सकर्णिकदलैरिष्टैरष्टभिः परिशोभितम्

sakarṇikadalairiṣṭairaṣṭabhiḥ pariśobhitam

करं करहितं देवं पूर्णचन्द्राप्तसुप्रभम्

karaṃ karahitaṃ devaṃ pūrṇacandrāptasuprabham

तडित्समशटाशोभि कण्ठनालोपशोभितम्

taḍitsamaśaṭāśobhi kaṇṭhanālopaśobhitam

श्रीवत्साङ्कितवक्षःस्थं तीक्ष्णदंष्ट्रं त्रिलोचनम्

śrīvatsāṅkitavakṣaḥsthaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ trilocanam

जपाकुसुमसंकाशं रक्तहस्ततलान्वितम्

japākusumasaṃkāśaṃ raktahastatalānvitam

पीतवस्त्रपरीधानं शुक्लवस्त्रोत्तरीयकम्

pītavastraparīdhānaṃ śuklavastrottarīyakam

करं करहितं देवं पूर्णचन्द्राप्तसुप्रभम्

karaṃ karahitaṃ devaṃ pūrṇacandrāptasuprabham

कटिसूत्रेण हैमेन नूपुरेण विराजितम्

kaṭisūtreṇa haimena nūpureṇa virājitam

वनमालादिशोभाढ्यं मुक्ताहारोपशोभितम्

vanamālādiśobhāḍhyaṃ muktāhāropaśobhitam

अनेकसूर्यसंकाशं मुकुटाटोपमस्तकम्

anekasūryasaṃkāśaṃ mukuṭāṭopamastakam

शङ्खचक्रगृहीताभ्यामुद्बाहुभ्यां विराजितम्

śaṅkhacakragṛhītābhyāmudbāhubhyāṃ virājitam

पङ्कजाभं चतुर्हस्तं तत्पत्राभसुलोचनम्

paṅkajābhaṃ caturhastaṃ tatpatrābhasulocanam

प्रातः सूर्यसमप्रख्यकुण्डलाभ्यां विराजितम्

prātaḥ sūryasamaprakhyakuṇḍalābhyāṃ virājitam

केयूरकान्तिसस्यर्द्धिमुक्तिकारत्नशोभितम्

keyūrakāntisasyarddhimuktikāratnaśobhitam

जानूपरि न्यस्तहस्तं वररत्ननखाङ्कुरम्

jānūpari nyastahastaṃ vararatnanakhāṅkuram

जङ्घाभरणसस्पर्द्धिविस्फुर्यत्कङ्कनत्विषम्

jaṅghābharaṇasasparddhivisphuryatkaṅkanatviṣam

मुक्ताफलाब्दसमहद्दन्तपङ्क्तिविराजितम्

muktāphalābdasamahaddantapaṅktivirājitam

चम्पकामुकुलप्रख्यसुनासामुखपङ्कजम्

campakāmukulaprakhyasunāsāmukhapaṅkajam

अतिरक्तौष्ठवदनं व्यात्तास्यमतिभीषणम्

atiraktauṣṭhavadanaṃ vyāttāsyamatibhīṣaṇam

वामाङ्कस्थं शिवभक्तशान्तिदां सुनितम्बिनीम्

vāmāṅkasthaṃ śivabhaktaśāntidāṃ sunitambinīm

अर्हणीयां सुजातोरुं सुनासां शुभलक्षणाम्

arhaṇīyāṃ sujātoruṃ sunāsāṃ śubhalakṣaṇām

सुभ्रूं सुकेशीं सुश्रोणीं सुशोभां सुद्विजाननाम्

subhrūṃ sukeśīṃ suśroṇīṃ suśobhāṃ sudvijānanām

सुप्रतिष्ठां सुवदनां चतुर्हस्तां विचिन्तयेत्

supratiṣṭhāṃ suvadanāṃ caturhastāṃ vicintayet

दुकूले चैव चार्वङ्गीं हारिणीं सर्वकामदाम्

dukūle caiva cārvaṅgīṃ hāriṇīṃ sarvakāmadām

तप्तकाञ्चनसंकाशां सर्वाभरणभूषिताम्

taptakāñcanasaṃkāśāṃ sarvābharaṇabhūṣitām

सुवर्णकलशप्रख्यपीनोन्नतपयोधराम्

suvarṇakalaśaprakhyapīnonnatapayodharām

गृहीतपद्मयुगलं उद्बाहुभ्यां तथाऽन्ययोः

gṛhītapadmayugalaṃ udbāhubhyāṃ tathā'nyayoḥ

गृहीतमातुलुङ्गाख्यं जांबूनदकरान्तथा

gṛhītamātuluṅgākhyaṃ jāṃbūnadakarāntathā

100

एवं देवीं नृसिंहस्य वामाङ्कोपरि संस्मरेत्

evaṃ devīṃ nṛsiṃhasya vāmāṅkopari saṃsmaret

101

अतिविमलसुगात्रं रौप्यपात्रस्थमन्नं सुललितदधिखण्डं पाणिना दक्षिणेन | कलशममृतपूर्णं सव्यहस्ते दधानं तदतिसकलदुःखं वामनं भावयेद्यः

ativimalasugātraṃ raupyapātrasthamannaṃ sulalitadadhikhaṇḍaṃ pāṇinā dakṣiṇena | kalaśamamṛtapūrṇaṃ savyahaste dadhānaṃ tadatisakaladuḥkhaṃ vāmanaṃ bhāvayedyaḥ

102

अन्या भास्करसप्रभाभिरखिलैर्भाभिर्दिशो भासयन्

anyā bhāskarasaprabhābhirakhilairbhābhirdiśo bhāsayan

103

भीमाक्षस्फुरदट्टहासविलसाद्दंष्ट्राग्रदीप्ताननः

bhīmākṣasphuradaṭṭahāsavilasāddaṃṣṭrāgradīptānanaḥ

104

दोर्भिश्चक्रधरौ गदाब्जमुकुलौ त्रासांश्च पाशाङ्कुशौ

dorbhiścakradharau gadābjamukulau trāsāṃśca pāśāṅkuśau

105

बिभ्रत्पिङ्गशिरोरुहोद्धतसटश्चक्राभिरधानो हरिः

bibhratpiṅgaśiroruhoddhatasaṭaścakrābhiradhāno hariḥ

106

मनोभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः

manobhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ

107

त्रैलोक्यस्येश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठिताः

trailokyasyeśvaraṃ sarvamahaṃkāre pratiṣṭhitāḥ

त्रिंशोऽध्यायः

क्षत्रपुरुषव्रतं दाल्भ्य उवाच – सुरूपतां मनुष्याणां स्त्रीणां च द्विजसत्तम | कर्मणा जायते येन तन्ममाख्यातुमर्हसि

kṣatrapuruṣavrataṃ dālbhya uvāca – surūpatāṃ manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca dvijasattama | karmaṇā jāyate yena tanmamākhyātumarhasi

सुरूपाणां सुगात्राणां सुवेषाणां तथा मुने | न्यूनं तथाधिकं वापि किंचिदङ्गं प्रजायते

surūpāṇāṃ sugātrāṇāṃ suveṣāṇāṃ tathā mune | nyūnaṃ tathādhikaṃ vāpi kiṃcidaṅgaṃ prajāyate

समस्तैः शोभनैरङ्गैर्नराः केचित्तथा द्विज | काणाः कुब्जाश्च जायन्ते त्रुटितश्रवणास्तथा

samastaiḥ śobhanairaṅgairnarāḥ kecittathā dvija | kāṇāḥ kubjāśca jāyante truṭitaśravaṇāstathā

नराणां योषितां चैव समस्ताङ्ग्सुरूपता | कर्मणा येन भवति तत्सर्वं कथयामल

narāṇāṃ yoṣitāṃ caiva samastāṅgsurūpatā | karmaṇā yena bhavati tatsarvaṃ kathayāmala

लावण्यगतिवाक्यानि सति रूपे महामते | प्रयान्ति चारुतां रूपं तेनोक्तः परमो गुणः

lāvaṇyagativākyāni sati rūpe mahāmate | prayānti cārutāṃ rūpaṃ tenoktaḥ paramo guṇaḥ

वाक्यलावण्यसंस्कारविलासललिता गतिः | विडम्बना कुरूपाणां स्त्रीपुंसामभिजायते

vākyalāvaṇyasaṃskāravilāsalalitā gatiḥ | viḍambanā kurūpāṇāṃ strīpuṃsāmabhijāyate

रूपकारणभूताय यतेत मतिमांस्ततः | कर्मणा तन्ममाचक्ष्व कर्म यच्चारुरूपदम्

rūpakāraṇabhūtāya yateta matimāṃstataḥ | karmaṇā tanmamācakṣva karma yaccārurūpadam

पुलस्त्य उवाच – सम्यक् पृष्टं त्वया हीदमुपवासाश्रितं द्विज | कथयामि यथा प्रोक्तं वसिष्ठेन महात्मना

pulastya uvāca – samyak pṛṣṭaṃ tvayā hīdamupavāsāśritaṃ dvija | kathayāmi yathā proktaṃ vasiṣṭhena mahātmanā

वसिष्ठमृषिमासीनं सप्तर्षिप्रवरं पतिम् | पप्रच्छारुन्धती प्रश्नं यदेतद्भवता वयम्

vasiṣṭhamṛṣimāsīnaṃ saptarṣipravaraṃ patim | papracchārundhatī praśnaṃ yadetadbhavatā vayam

तस्याः स परिपृच्छन्त्या जगाद मुनिसत्तमः | यत्तच्छृणुष्व धर्मज्ञ ममेह वदतोऽखिलम्

tasyāḥ sa paripṛcchantyā jagāda munisattamaḥ | yattacchṛṇuṣva dharmajña mameha vadato'khilam

वसिष्ठ उवाच – श्रूयतां मम यत्पृष्टस्त्वयाहं ब्रह्मवादिनि | सुरूपता नृणां येन योषितां चोपजायते

vasiṣṭha uvāca – śrūyatāṃ mama yatpṛṣṭastvayāhaṃ brahmavādini | surūpatā nṛṇāṃ yena yoṣitāṃ copajāyate

अनभ्यर्च्य यथान्यायमनाराध्य च केशवम् | रूपादिका गुणाः केन प्राप्यन्तेऽन्येन कर्मणा

anabhyarcya yathānyāyamanārādhya ca keśavam | rūpādikā guṇāḥ kena prāpyante'nyena karmaṇā

तस्मादाराधनीयो वै विष्णुरेव यशस्विनि | परत्र प्राप्तुकामेन रूपसंपत्सुतादिकम्

tasmādārādhanīyo vai viṣṇureva yaśasvini | paratra prāptukāmena rūpasaṃpatsutādikam

यस्तु वाञ्छति धर्मज्ञे रूपं सर्वाङ्गशोभनम् | नक्षत्रपुरुषस्तेन संपूज्यः पुरुषोत्तमः

yastu vāñchati dharmajñe rūpaṃ sarvāṅgaśobhanam | nakṣatrapuruṣastena saṃpūjyaḥ puruṣottamaḥ

नक्षत्राङ्गं यथाहारः समुपोष्यति यो हरिम् | सुरूपैरखिलाङ्गैश्च रूपवानभिजायते

nakṣatrāṅgaṃ yathāhāraḥ samupoṣyati yo harim | surūpairakhilāṅgaiśca rūpavānabhijāyate

योषिता च परं रूपमिच्छन्त्या जगतः पतिः | स एवाराधनीयोऽत्र नक्षत्राङ्गो जनार्दनः

yoṣitā ca paraṃ rūpamicchantyā jagataḥ patiḥ | sa evārādhanīyo'tra nakṣatrāṅgo janārdanaḥ

अरुन्धत्युवाच – नक्षत्ररूपी भगवान् पूज्यते पुरुषोत्तमः | मुने! येन विधानेन तन्ममाख्यातुमर्हसि

arundhatyuvāca – nakṣatrarūpī bhagavān pūjyate puruṣottamaḥ | mune! yena vidhānena tanmamākhyātumarhasi

वसिष्ठ उवाच – चैत्रमासं समारभ्य विष्णोः पादादिपूजनम् | यथा कुर्वीत रूपार्थी तन्निशामय तत्त्वतः

vasiṣṭha uvāca – caitramāsaṃ samārabhya viṣṇoḥ pādādipūjanam | yathā kurvīta rūpārthī tanniśāmaya tattvataḥ

नक्षत्रमेकमेकं वै स्नातः सम्यगुपोषितः | नक्षत्रपुरुषस्याङ्गं पूजयेत् साध्वी चक्रिणः

nakṣatramekamekaṃ vai snātaḥ samyagupoṣitaḥ | nakṣatrapuruṣasyāṅgaṃ pūjayet sādhvī cakriṇaḥ

मूले पादौ तथा जङ्घे रोहिणीष्वर्चयेच्छुभे | जानुनी चाश्विनीयोग आषाढे चोरुसंज्ञिते

mūle pādau tathā jaṅghe rohiṇīṣvarcayecchubhe | jānunī cāśvinīyoga āṣāḍhe corusaṃjñite

फाल्गुनीद्वितये गुह्यं कृत्तिकासु तथा कटिम् | पार्श्वे भद्रपदायुग्मे द्वे कुक्षी रेवतीषु च

phālgunīdvitaye guhyaṃ kṛttikāsu tathā kaṭim | pārśve bhadrapadāyugme dve kukṣī revatīṣu ca

अनुराध उरः पृष्ठं श्रविष्ठास्वभिपूजयेत् | भुजयुग्मं विशाखासु हस्ते चैव करद्वयम्

anurādha uraḥ pṛṣṭhaṃ śraviṣṭhāsvabhipūjayet | bhujayugmaṃ viśākhāsu haste caiva karadvayam

पुनर्वसावङ्गुलींश्च आश्लेषासु तथा नखान् | ज्येष्ठायां पूजयेद्ग्रीवं श्रवणे श्रवणे तथा

punarvasāvaṅgulīṃśca āśleṣāsu tathā nakhān | jyeṣṭhāyāṃ pūjayedgrīvaṃ śravaṇe śravaṇe tathā

पुष्ये मुखं तथा स्वातौ दशनानभिपूजयेत् | हन्वौ शतभिषा योगे मघायोगे च नासिकाम्

puṣye mukhaṃ tathā svātau daśanānabhipūjayet | hanvau śatabhiṣā yoge maghāyoge ca nāsikām

मृगोत्तमाङ्गे नयने पूजयेद्भक्तितः शुभे | चित्रायोगे ललाटं च भरण्यां च तथा शिरः | संपूजनीया विद्वद्भिश्चाद्रासु च शिरोरुहाः

mṛgottamāṅge nayane pūjayedbhaktitaḥ śubhe | citrāyoge lalāṭaṃ ca bharaṇyāṃ ca tathā śiraḥ | saṃpūjanīyā vidvadbhiścādrāsu ca śiroruhāḥ

नक्षत्रयोगेष्वेतेषु पूजितो जगतः पतिः | नक्षत्रपुरुषाख्योऽयं यथावत् पुरुषोत्तमः

nakṣatrayogeṣveteṣu pūjito jagataḥ patiḥ | nakṣatrapuruṣākhyo'yaṃ yathāvat puruṣottamaḥ

पापापहारं कुरुते सम्यच्छ्रद्धावतां सताम् | अङ्गोपाङ्गानि चैवास्य पापादीनि यशस्विनि

pāpāpahāraṃ kurute samyacchraddhāvatāṃ satām | aṅgopāṅgāni caivāsya pāpādīni yaśasvini

सुरूपान्यभिजायन्ते सप्त जन्मान्तराणि वै | सर्वाणि चैव भद्राणि शरीरारोग्यमुत्तमम्

surūpānyabhijāyante sapta janmāntarāṇi vai | sarvāṇi caiva bhadrāṇi śarīrārogyamuttamam

संततिं मनसः प्रीतिं रूपं चातीव शोभनम् | वाङ्माधूर्यं तथा कान्तिं यच्चान्यदभिवाञ्छितम् || ददाति नक्षत्रपुमान् पूजितश्च जनार्दनः | उपोष्य सम्यगेतेषु क्रमेणर्क्षेषु शोभने

saṃtatiṃ manasaḥ prītiṃ rūpaṃ cātīva śobhanam | vāṅmādhūryaṃ tathā kāntiṃ yaccānyadabhivāñchitam || dadāti nakṣatrapumān pūjitaśca janārdanaḥ | upoṣya samyageteṣu krameṇarkṣeṣu śobhane

saṃpūjanīyo bhagavānnakṣatrāṅgo janārdanaḥ | gandhapuṣpādisaṃyuktaṃ pūjayitvā yadāvidhi | jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā idaṃ codāharettataḥ | svarūpamārogyamatīva varcasaṃ susaṃtatiṃ tvasthitabhaktimacyutām | api sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva | ekapuruṣa mahāpuruṣa ṛkṣapuruṣa namo'stu te | pratinakṣatrayoge ca bhojanīyā dvijottamāḥ

नक्षत्रज्ञाय विप्राय दद्याद्दानं च शक्तितः | पारिते च पुनर्दद्यात् स्त्रीपुंसां चारुहासिनि

nakṣatrajñāya viprāya dadyāddānaṃ ca śaktitaḥ | pārite ca punardadyāt strīpuṃsāṃ cāruhāsini

छत्त्रोपानद्युगं चैव सप्तधान्यं सकाञ्चनम् | घृतपात्रं च धर्मज्ञे यच्चान्यदतिवल्लभम्

chattropānadyugaṃ caiva saptadhānyaṃ sakāñcanam | ghṛtapātraṃ ca dharmajñe yaccānyadativallabham

स्त्री वा साध्वी सदा विष्णोराराधनपरायणा | अनेनैव विधानेन संपूज्यैतदवाप्नुयात्

strī vā sādhvī sadā viṣṇorārādhanaparāyaṇā | anenaiva vidhānena saṃpūjyaitadavāpnuyāt

एकत्रिम्शोऽध्यायः

अनन्तव्रतम् दाल्भ्य उवाच – सर्वकामानवाप्नोति समाराध्य जनार्दनम् | प्रकारैर्बहुभिर्ब्रह्मन् यान्यानिच्छति चेतसा

anantavratam dālbhya uvāca – sarvakāmānavāpnoti samārādhya janārdanam | prakārairbahubhirbrahman yānyānicchati cetasā

नॄणाम् स्त्रीणाम् च विप्रर्षे नान्यच्छोकस्य कारणम् | अपत्यादधिकम् किंचिद्विद्यते ह्यत्र जन्मनि

nṝṇām strīṇām ca viprarṣe nānyacchokasya kāraṇam | apatyādadhikam kiṃcidvidyate hyatra janmani

अपुत्रता महद्दुःखमतिदुःखम् कुपुत्रता | अपुत्रः सर्वदुःखानाम् हेतुभूतो मतो मम

aputratā mahadduḥkhamatiduḥkham kuputratā | aputraḥ sarvaduḥkhānām hetubhūto mato mama

धन्यास्ते ये सुतम् प्राप्य सर्वदुःखविवर्जितम् | शस्तम् प्रशान्तम् बलिनम् पराम् निर्वृतिमागताः

dhanyāste ye sutam prāpya sarvaduḥkhavivarjitam | śastam praśāntam balinam parām nirvṛtimāgatāḥ

स्वकर्मनिरतम् नित्यम् देवद्विजपरायणम् | शास्त्रज्ञम् धर्मतत्त्वज्ञम् दीनानाथजनाश्रयम्

svakarmaniratam nityam devadvijaparāyaṇam | śāstrajñam dharmatattvajñam dīnānāthajanāśrayam

विनिर्जितारिम् सर्वस्य मनोहृदयनन्दनम् | देवानुकूलतायुक्तम् युक्तम् सम्यग्गुणेन च

vinirjitārim sarvasya manohṛdayanandanam | devānukūlatāyuktam yuktam samyagguṇena ca

मित्रस्वजनसम्मानलब्धनिर्वाणमुत्तमम् | यः प्राप्नोति सुतम् तस्मान्नान्यो धन्यतरो भुवि

mitrasvajanasammānalabdhanirvāṇamuttamam | yaḥ prāpnoti sutam tasmānnānyo dhanyataro bhuvi

सोऽहमिच्छामि तच्छ्रोतुम् त्वत्तः कर्म महामुने | येनेदृग्लक्षणः पुत्रः प्राप्यते भुवि मानवैः

so'hamicchāmi tacchrotum tvattaḥ karma mahāmune | yenedṛglakṣaṇaḥ putraḥ prāpyate bhuvi mānavaiḥ

पुलस्त्य उवाच – एवमेतन्महाभाग! पित्रोः पुत्रसमुद्भवम् | दुःखम् प्रयात्युपशमम् तेन येनेह केनचित्

pulastya uvāca – evametanmahābhāga! pitroḥ putrasamudbhavam | duḥkham prayātyupaśamam tena yeneha kenacit

अत्रापि श्रूयताम् वृत्तम् यत्पूर्वमभवन्मुने | उत्पत्तौ कार्तवीर्यस्य हैहयस्य महात्मनः

atrāpi śrūyatām vṛttam yatpūrvamabhavanmune | utpattau kārtavīryasya haihayasya mahātmanaḥ

कृतवीर्यो महीपालो हैहयानामभूत् पुरा | तस्य शीलधना नाम बभूव वरवर्णिनी

kṛtavīryo mahīpālo haihayānāmabhūt purā | tasya śīladhanā nāma babhūva varavarṇinī

साध्वीसहस्रप्रवरा……… षी शीलमण्डना | सा त्वपुत्री महाभागा मैत्रेयीम् पर्यपृच्छत | गुणवत्पुत्रलाभाय कृतासनपरिग्रहाम्

sādhvīsahasrapravarā……… ṣī śīlamaṇḍanā | sā tvaputrī mahābhāgā maitreyīm paryapṛcchata | guṇavatputralābhāya kṛtāsanaparigrahām

तया च पृष्टा वै सम्यग् मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी | कथयामास परमम् नाम्नाऽनन्तव्रतम् व्रतम्

tayā ca pṛṣṭā vai samyag maitreyī brahmavādinī | kathayāmāsa paramam nāmnā'nantavratam vratam

सर्वकामफलावाप्तिकारकम् पापनाशनम् | तस्याः सा पुत्रलाभाय राजपुत्रास्तपस्विनी

sarvakāmaphalāvāptikārakam pāpanāśanam | tasyāḥ sā putralābhāya rājaputrāstapasvinī

मैत्रेय्युवाच – योऽयमिच्छेन्नरः कामम् नारी वा वरवर्णिनि! | स तम् समाराध्य विभुम् समाप्नोति जनार्दनम्

maitreyyuvāca – yo'yamicchennaraḥ kāmam nārī vā varavarṇini! | sa tam samārādhya vibhum samāpnoti janārdanam

मार्गशीर्षे मृगशिरो भीरु यस्मिदिने भवेत् | तस्मिन् सम्प्राश्य गोमूत्रम् स्नातो नियतमानसः

mārgaśīrṣe mṛgaśiro bhīru yasmidine bhavet | tasmin samprāśya gomūtram snāto niyatamānasaḥ

पुष्पैर्धूपैस्तथा गन्धैरुपहारैः स्वशक्तितः | वामपादमनन्तस्य पूजयेद्वरवर्णिनि

puṣpairdhūpaistathā gandhairupahāraiḥ svaśaktitaḥ | vāmapādamanantasya pūjayedvaravarṇini

अनन्तः सर्वकामानामनन्तम्म् भगवान् फलम् | ददात्वनन्तम् च पुनस्तदेवास्त्वन्यजन्मनि

anantaḥ sarvakāmānāmanantamm bhagavān phalam | dadātvanantam ca punastadevāstvanyajanmani

अनन्तपुण्योपचयम् करोत्येतन्महाव्रतम् | यथाभिलषितावाप्तिम् कुर्वन् मा क्षयमेतु च

anantapuṇyopacayam karotyetanmahāvratam | yathābhilaṣitāvāptim kurvan mā kṣayametu ca

इत्युच्चार्याभिपूज्यैनम् यथावद्विधिना नरः | समाहितमना भूत्वा प्रणिपातपुरःसरम्

ityuccāryābhipūjyainam yathāvadvidhinā naraḥ | samāhitamanā bhūtvā praṇipātapuraḥsaram

विप्राय दक्षिणाम् दद्यादनन्तः प्रीयतामिति | समुच्चार्य ततो नक्तम् भुञ्जीयात्तैलवर्जितम्

viprāya dakṣiṇām dadyādanantaḥ prīyatāmiti | samuccārya tato naktam bhuñjīyāttailavarjitam

ततश्च पौषे पुष्यर्क्षे तथैव भगवत्कटिम् | वामामभ्यर्चयेत् कृत्वा गोमूत्रप्राशनम् बुधः

tataśca pauṣe puṣyarkṣe tathaiva bhagavatkaṭim | vāmāmabhyarcayet kṛtvā gomūtraprāśanam budhaḥ

अनन्तः सर्वकामानामिति चोच्चारयेद्बुधः | भुञ्जीत च तथा विप्रम् वाचयित्वा यथाविधि

anantaḥ sarvakāmānāmiti coccārayedbudhaḥ | bhuñjīta ca tathā vipram vācayitvā yathāvidhi

माघे मघासु तद्वच्च बाहुम् देवस्य पूजयेत् | स्कन्धम् च फल्गुनीयोगे फाल्गुने मासि भामिनि!

māghe maghāsu tadvacca bāhum devasya pūjayet | skandham ca phalgunīyoge phālgune māsi bhāmini!

चतुर्ष्वेतेषु गोमूत्रप्राशनम् नृपनन्दिनि | ब्राह्मणाय तथा दद्यात्तिलान् कनकमेव च

caturṣveteṣu gomūtraprāśanam nṛpanandini | brāhmaṇāya tathā dadyāttilān kanakameva ca

देवस्य दक्षिणस्कन्धम् चैत्रे चित्रासु पूजयेत् | तथैव प्राशनम् चात्र पञ्चगव्यमुदाहृतम्

devasya dakṣiṇaskandham caitre citrāsu pūjayet | tathaiva prāśanam cātra pañcagavyamudāhṛtam

विप्रे वाचनके दद्याद् यवान्मासचतुष्टयम् | वैशाखे च विशाखासु बाहुम् सम्पूज्य दक्षिणम्

vipre vācanake dadyād yavānmāsacatuṣṭayam | vaiśākhe ca viśākhāsu bāhum sampūjya dakṣiṇam

तथैवोक्तयवान् दद्यात्तद्वन्नक्तम् भुजिक्रिया | कटिपूजाम् च ज्येष्ठासु ज्येष्ठमूले शुभव्रते

tathaivoktayavān dadyāttadvannaktam bhujikriyā | kaṭipūjām ca jyeṣṭhāsu jyeṣṭhamūle śubhavrate

आषाढासु तथाषाढे कुर्यात् पादार्चनम् शुभे | पदद्वयम् च श्रवणे श्रावणे सुभ्रु पूजयेत्

āṣāḍhāsu tathāṣāḍhe kuryāt pādārcanam śubhe | padadvayam ca śravaṇe śrāvaṇe subhru pūjayet

घृतम् विप्राय दातव्यम् प्राशनीयम् तथा दधि | कार्त्तिकान्तेषु मासेषु प्राशनम् दानमेव च

ghṛtam viprāya dātavyam prāśanīyam tathā dadhi | kārttikānteṣu māseṣu prāśanam dānameva ca

एतदेव समाख्यातम् देवम् तद्वच्च पूजयेत् | गुह्यम् प्रोष्ठपदायोगे मासि भाद्रपदेऽर्चयेत् | तद्वदाश्वयुजे पूज्यम् हृदयम् चाश्विनीषु वै

etadeva samākhyātam devam tadvacca pūjayet | guhyam proṣṭhapadāyoge māsi bhādrapade'rcayet | tadvadāśvayuje pūjyam hṛdayam cāśvinīṣu vai

कुर्यात् समाहितमनाः स्नानप्राशनशौचवान् | अनन्तशिरसः पूजाम् कार्त्तिके कृत्तिकासु च

kuryāt samāhitamanāḥ snānaprāśanaśaucavān | anantaśirasaḥ pūjām kārttike kṛttikāsu ca

यस्मिन्यस्मिन्दिने पूजा तत्र तत्र तदा दिने | नामानन्तस्य जप्तव्यम् क्षुतप्रस्खलितादिषु

yasminyasmindine pūjā tatra tatra tadā dine | nāmānantasya japtavyam kṣutapraskhalitādiṣu

घृतेनानन्तमुद्दिश्य पूर्वमासचतुष्टयम् | कुर्वीत होमम् चैत्रादौ शालिना कुलनन्दिनि

ghṛtenānantamuddiśya pūrvamāsacatuṣṭayam | kurvīta homam caitrādau śālinā kulanandini

क्षीरेण श्रावणादौ तु होमम् मासचतुष्टयम् | शस्तम् तु सर्वमासेषु हविष्यान्नम् च भोजनम्

kṣīreṇa śrāvaṇādau tu homam māsacatuṣṭayam | śastam tu sarvamāseṣu haviṣyānnam ca bhojanam

एवम् द्वादशभिर्मासैः पारणम् त्रितयम् शुभे | पारिते समवाप्नोति सर्वानेव मनोरथान्

evam dvādaśabhirmāsaiḥ pāraṇam tritayam śubhe | pārite samavāpnoti sarvāneva manorathān

पुत्रार्थिभिर्वित्तकामैर्भृत्यदारान् अभीप्सुभिः | प्रार्थयद्भिश्च कर्तव्यमारोग्यबलसम्पदम्

putrārthibhirvittakāmairbhṛtyadārān abhīpsubhiḥ | prārthayadbhiśca kartavyamārogyabalasampadam

एतद्व्रतम् महाभागे पुण्यम् स्वस्त्ययनप्रदम् | अनन्तव्रतसम्ज्ञम् वै सर्वपापप्रणाशनम्

etadvratam mahābhāge puṇyam svastyayanapradam | anantavratasamjñam vai sarvapāpapraṇāśanam

तत्कुरुष्वैव देवि त्वम् व्रतम् शीलधने वरम् | विशिष्टम् सर्वलोकस्य यदि पुत्रमभीप्ससि

tatkuruṣvaiva devi tvam vratam śīladhane varam | viśiṣṭam sarvalokasya yadi putramabhīpsasi

पुलस्त्य उवाच – इति शीलधना श्रुत्वा मैत्रेयीवचनम् शुभम् | चचारैतद्व्रतवरम् सुसमाहितमानसा

pulastya uvāca – iti śīladhanā śrutvā maitreyīvacanam śubham | cacāraitadvratavaram susamāhitamānasā

पुत्रार्थिन्यास्ततस्तस्या व्रतेनानेन सुव्रत! | विष्णुस्तुतोष तुष्टे च विष्णौ सा सुषुवे सुतम्

putrārthinyāstatastasyā vratenānena suvrata! | viṣṇustutoṣa tuṣṭe ca viṣṇau sā suṣuve sutam

तस्य वै जातमात्रस्य प्रववावनिलः शिवः | नीरजस्कमभूद्व्योम मुदम् प्रापाखिलम् जगत्

tasya vai jātamātrasya pravavāvanilaḥ śivaḥ | nīrajaskamabhūdvyoma mudam prāpākhilam jagat

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च | प्रजगुर्दिवि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः | धर्मे मनः समस्तस्य दाल्भ्य लोकस्य चाभवत्

devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca | prajagurdivi gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | dharme manaḥ samastasya dālbhya lokasya cābhavat

तस्य नाम पिता चक्रे तनयस्यार्जुनेति वै | कृतवीर्यसुतत्वाच्च कार्तवीर्यो बभूव सः

tasya nāma pitā cakre tanayasyārjuneti vai | kṛtavīryasutatvācca kārtavīryo babhūva saḥ

तेनापि भगवान् विष्णुर्दत्तात्रेयस्वरूपवान् | आराधितोऽतिमहता तपसा दाल्भ्य भूभृता

tenāpi bhagavān viṣṇurdattātreyasvarūpavān | ārādhito'timahatā tapasā dālbhya bhūbhṛtā

तस्य तुष्टो जगन्नाथश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् | ददौ शौर्यबले चातिसकलान्यायुधानि च

tasya tuṣṭo jagannāthaścakravartitvamuttamam | dadau śauryabale cātisakalānyāyudhāni ca

स च वव्रे वरम् देव! वधस्त्वत्तो भवेदिति | पुरानुस्मरणम्म् ज्ञानम् भीतानाम् चार्तिनाशनम् | स्मरणादुपकारित्वम्म् जगतोऽस्य जगत्पते

sa ca vavre varam deva! vadhastvatto bhavediti | purānusmaraṇamm jñānam bhītānām cārtināśanam | smaraṇādupakāritvamm jagato'sya jagatpate

तमाह देवदेवेशः पुण्डरीकनिभेक्षणः | सर्वमेतन्महाभाग तव भूप भविष्यति

tamāha devadeveśaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ | sarvametanmahābhāga tava bhūpa bhaviṣyati

यश्च प्रभाते रात्रौ च त्वाम् नरः कीर्तयिष्यति | (नमोऽस्तु कार्तवीर्यायेत्यभिधास्यति चैव यः | तिलप्रस्थप्रदानस्य स नरः पुण्यमाप्स्यति

yaśca prabhāte rātrau ca tvām naraḥ kīrtayiṣyati | (namo'stu kārtavīryāyetyabhidhāsyati caiva yaḥ | tilaprasthapradānasya sa naraḥ puṇyamāpsyati

अनष्टद्रव्यता चैव तव नामाभिकीर्तनैः | भविष्यति महीपालेत्युक्त्वा तम् प्रययौ हरिः

anaṣṭadravyatā caiva tava nāmābhikīrtanaiḥ | bhaviṣyati mahīpāletyuktvā tam prayayau hariḥ

स चापि वरमासाद्य प्रसन्नाद्गरुडध्वजात् | पालयामास भूपालः सप्तद्वीपाम् वसुन्धराम्

sa cāpi varamāsādya prasannādgaruḍadhvajāt | pālayāmāsa bhūpālaḥ saptadvīpām vasundharām

तेनेष्टम् विविधैर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः | जित्वाऽरिवर्गमखिलम् धर्मतः पालिताः प्रजाः

teneṣṭam vividhairyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ | jitvā'rivargamakhilam dharmataḥ pālitāḥ prajāḥ

अनन्तव्रतमाहात्म्यादासाद्य तनयम् च तम् | पित्रोः पुत्रोद्भवम् दुःखम् नासीत् स्वल्पमपि द्विज!

anantavratamāhātmyādāsādya tanayam ca tam | pitroḥ putrodbhavam duḥkham nāsīt svalpamapi dvija!

एवमेतत् समाख्यातमनन्ताख्यम् व्रतम् तव | यत् श्रुत्वा राजपत्नी सा कार्तवीर्यमसूयत

evametat samākhyātamanantākhyam vratam tava | yat śrutvā rājapatnī sā kārtavīryamasūyata

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म कार्तवीर्यस्य मानवः | स्त्री वा दुःखमपत्योत्थम् सप्त जन्मानि नाश्नुते

yaścaitacchṛṇuyājjanma kārtavīryasya mānavaḥ | strī vā duḥkhamapatyottham sapta janmāni nāśnute

द्वात्रिम्शोऽध्यायः

देवगृहलेपनविधिः दाल्भ्य उवाच – रूपसम्पत्समाख्याता स्त्रीपुम्साम् जायते शुभा | समुपोष्य जगन्नाथम् नक्षत्रपुरुषम् हरिम्

devagṛhalepanavidhiḥ dālbhya uvāca – rūpasampatsamākhyātā strīpumsām jāyate śubhā | samupoṣya jagannātham nakṣatrapuruṣam harim

वासोऽतिशोभनम् चारुवस्त्राद्याभरणोज्ज्वलम् | गृहम् सर्वगुणोपेतमशेषोपस्करान्वितम्

vāso'tiśobhanam cāruvastrādyābharaṇojjvalam | gṛham sarvaguṇopetamaśeṣopaskarānvitam

कर्मणा येन विप्रर्षे तोषितो मधुसूदनः | ददाति भगवान् कर्म तन्नो विस्तरतो वद

karmaṇā yena viprarṣe toṣito madhusūdanaḥ | dadāti bhagavān karma tanno vistarato vada

पुलस्त्य उवाच – यन्माम् पृच्छसि दाल्भ्य त्वम् गृहोपस्करभूषणम् | नराणाम् जायते येन तत्सर्वम् कथयामि ते

pulastya uvāca – yanmām pṛcchasi dālbhya tvam gṛhopaskarabhūṣaṇam | narāṇām jāyate yena tatsarvam kathayāmi te

नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च द्विजसत्तम | तिथयो वै समाख्याताः प्रतिपत्क्रमसम्ज्ञया

nandā bhadrā jayā riktā pūrṇā ca dvijasattama | tithayo vai samākhyātāḥ pratipatkramasamjñayā

पञ्चमी दशमी चैव तथा पञ्चदशी तिथिः | पूर्णा एताः समाख्यातास्तिथयो मुनिसत्तम

pañcamī daśamī caiva tathā pañcadaśī tithiḥ | pūrṇā etāḥ samākhyātāstithayo munisattama

मृदा धातुविकारैर्वा वर्णकैर्गोमयेन वा | विष्णोरायतने तासु यः करोत्युपलेपनम्

mṛdā dhātuvikārairvā varṇakairgomayena vā | viṣṇorāyatane tāsu yaḥ karotyupalepanam

प्रवातावातगुणवद्वर्षास्वतिमनोरमम् | अनुलिप्तम् शुभाकारम् सुगृहम् लभते मुने

pravātāvātaguṇavadvarṣāsvatimanoramam | anuliptam śubhākāram sugṛham labhate mune

पूर्णम् धान्यहिरण्याद्यैर्मणिमुक्ताफलोज्ज्वलम् | प्रत्यासन्नजलाभोगम् गृहमाप्नोति शोभनम्

pūrṇam dhānyahiraṇyādyairmaṇimuktāphalojjvalam | pratyāsannajalābhogam gṛhamāpnoti śobhanam

साम्नतः स्वजनानाम् यत्सर्वेषामुत्तमोत्तमम् | तदाप्नोति गृहम् ब्रह्मन्ननुलेपनकृन्नरः

sāmnataḥ svajanānām yatsarveṣāmuttamottamam | tadāpnoti gṛham brahmannanulepanakṛnnaraḥ

येनानुलिप्ते तिष्ठन्ति विष्ण्वायतनभूतले | ब्राह्मणक्षत्रियविशः शूद्राः साध्व्यस्तथा स्त्रियः | तस्य पूण्यफलम् दाल्भ्य! श्रूयताम् यत् प्रजायते

yenānulipte tiṣṭhanti viṣṇvāyatanabhūtale | brāhmaṇakṣatriyaviśaḥ śūdrāḥ sādhvyastathā striyaḥ | tasya pūṇyaphalam dālbhya! śrūyatām yat prajāyate

अप्सरोगणसन्कीर्णम् मुक्ताहारगणोज्ज्वलम् | श्रेष्ठम् सर्वविमानानाम् स्वर्गे धिष्ण्यमवाप्नुते

apsarogaṇasankīrṇam muktāhāragaṇojjvalam | śreṣṭham sarvavimānānām svarge dhiṣṇyamavāpnute

यावत्यस्तिथयो लिप्तम् दिव्याब्दाम्स्तावतो द्विज! | तस्मिन् विमाने स नरः स्त्री वा तिष्ठति सत्तम

yāvatyastithayo liptam divyābdāmstāvato dvija! | tasmin vimāne sa naraḥ strī vā tiṣṭhati sattama

सुगन्धगन्धसद्वस्त्रसर्वभूषणभूषितः | गन्धर्वाप्सरसाम् सङ्गैः पूज्यमानः स तिष्ठति

sugandhagandhasadvastrasarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ | gandharvāpsarasām saṅgaiḥ pūjyamānaḥ sa tiṣṭhati

लिप्तं च यावतो हस्तान् विष्णोरायतनम् द्विज | तावद्योजनविस्तीर्णस्वर्गस्थानाधिपो हि सः

liptaṃ ca yāvato hastān viṣṇorāyatanam dvija | tāvadyojanavistīrṇasvargasthānādhipo hi saḥ

पूज्यमानः सुरगणैः शीतोष्णादिविवर्जितः | मनोज्ञगात्रो विप्रेन्द्रस्तिष्ठत्यस्ताघसम्हतिः

pūjyamānaḥ suragaṇaiḥ śītoṣṇādivivarjitaḥ | manojñagātro viprendrastiṣṭhatyastāghasamhatiḥ

च्युतस्तस्मादिहागम्य विशिष्टे जायते कुले | ततोऽस्य सद्गृहवरम् मर्त्यलोकेऽभिजायते

cyutastasmādihāgamya viśiṣṭe jāyate kule | tato'sya sadgṛhavaram martyaloke'bhijāyate

अत्युत्कृष्टस्य गृहम् प्राप्य मर्त्यलोकेऽभिकाङ्कितम् | न तत्र तावद्दारिद्र्यम् नोपसर्गा न वा कलिः | न चापि मृतनिष्क्रान्तिर्यावज्जीवत्यसौ द्विज!

atyutkṛṣṭasya gṛham prāpya martyaloke'bhikāṅkitam | na tatra tāvaddāridryam nopasargā na vā kaliḥ | na cāpi mṛtaniṣkrāntiryāvajjīvatyasau dvija!

विष्णुः समस्तभूतानि ससर्जैतानि यानि वै | तेषाम् मध्ये जगद्धातुरतीवेष्टा वसुन्धरा

viṣṇuḥ samastabhūtāni sasarjaitāni yāni vai | teṣām madhye jagaddhāturatīveṣṭā vasundharā

कृते सम्मार्जने तस्यास्तथैवोपरि लेपने | प्रयाति परमम् तोषम् वैष्णवीयम् मही यतः

kṛte sammārjane tasyāstathaivopari lepane | prayāti paramam toṣam vaiṣṇavīyam mahī yataḥ

दाल्भ्य उवाच – ब्रह्मन् येन विधानेन देवागारोपलेपलम् | कर्तव्यम् पुरुषैः सम्यक् स्त्रीभिर्वा तदुदीरय

dālbhya uvāca – brahman yena vidhānena devāgāropalepalam | kartavyam puruṣaiḥ samyak strībhirvā tadudīraya

पुलस्त्य उवाच – रिक्तायास्तु तिथेर्मध्ये कुर्यात् सङ्कल्पमात्मनः | उपलेपनकृद्विप्रो विष्णोरायतने भुवि

pulastya uvāca – riktāyāstu tithermadhye kuryāt saṅkalpamātmanaḥ | upalepanakṛdvipro viṣṇorāyatane bhuvi

द्वितीयेऽह्नि ततो देवम् प्रणम्य यतमानसः | धरणीपितरम् विष्णुमिदम् वाक्यमुदीरयेत्

dvitīye'hni tato devam praṇamya yatamānasaḥ | dharaṇīpitaram viṣṇumidam vākyamudīrayet

त्वम् सर्वभूतप्रभवो जगत्पते त्वय्येतदीशेश! जगत् प्रतिष्ठितम् | त्वमेव भूतानि यतस्ततोऽहम् त्वाम् पूजयाम्यद्य महीस्वरूपम्

tvam sarvabhūtaprabhavo jagatpate tvayyetadīśeśa! jagat pratiṣṭhitam | tvameva bhūtāni yatastato'ham tvām pūjayāmyadya mahīsvarūpam

त्वम् मही जगताम् नाथ! सर्वनाथ! नमोऽस्तु ते | शुश्रूषितः प्रसीदेश! भुवो लेपनकर्मणा

tvam mahī jagatām nātha! sarvanātha! namo'stu te | śuśrūṣitaḥ prasīdeśa! bhuvo lepanakarmaṇā

इत्युच्चार्य क्षितौ क्षिप्त्वा प्रथमम् धारणीतले | पुष्पाणि वा द्विजश्रेष्ठ यः करोत्यनुलेपनम् | न तस्य जायते भङ्गो गार्हस्थ्यस्य कदाचन

ityuccārya kṣitau kṣiptvā prathamam dhāraṇītale | puṣpāṇi vā dvijaśreṣṭha yaḥ karotyanulepanam | na tasya jāyate bhaṅgo gārhasthyasya kadācana

या च नारी करोत्येवम् यथावदनुलेपनम् | नाप्नोति सा च वैधव्यम् गृहभङ्गम् कदाचन

yā ca nārī karotyevam yathāvadanulepanam | nāpnoti sā ca vaidhavyam gṛhabhaṅgam kadācana

कृत्वोपलेपनम् भूयः प्रणिपत्य जनार्दनम् | स्नातो विष्णुम् समभ्यर्च्य इदम् वाक्यमुदीरयेत्

kṛtvopalepanam bhūyaḥ praṇipatya janārdanam | snāto viṣṇum samabhyarcya idam vākyamudīrayet

प्रसीद भूधरानन्त मया यदुपलेपनम् | कृतम् तेन समस्तम् मे नाशमभ्येतु पातकम्

prasīda bhūdharānanta mayā yadupalepanam | kṛtam tena samastam me nāśamabhyetu pātakam

एवम् सम्पूज्य भुञ्जीयादपराह्ने द्विजोत्तम | स्वनुलिप्ते महाभागे भुक्त्वा लिम्पेच्च तत्पुनः

evam sampūjya bhuñjīyādaparāhne dvijottama | svanulipte mahābhāge bhuktvā limpecca tatpunaḥ

पक्षे पक्षे त्रिरात्रम् तु यः करोत्युपलेपनम् | सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गम् गच्छत्यसम्शयम्

pakṣe pakṣe trirātram tu yaḥ karotyupalepanam | sarvapāpavinirmuktaḥ svargam gacchatyasamśayam

तत्क्षयात् स्वर्गलोके तु जातो गृहवरम् यथा | समाप्नोति यथाख्यातम् तत्सर्वम् तव सत्तम

tatkṣayāt svargaloke tu jāto gṛhavaram yathā | samāpnoti yathākhyātam tatsarvam tava sattama

सर्वाभरणसम्पूर्णम् सर्वोपस्करधान्यवत् | गोमहिष्यादिसम्भोगम् गृहमाप्नोति मानवः

sarvābharaṇasampūrṇam sarvopaskaradhānyavat | gomahiṣyādisambhogam gṛhamāpnoti mānavaḥ

तस्मादभीप्सता सम्यग् गार्हस्थ्यमविखण्डितम् | विष्णोरायतने कार्यम् सर्वदैवोपलेपनम्

tasmādabhīpsatā samyag gārhasthyamavikhaṇḍitam | viṣṇorāyatane kāryam sarvadaivopalepanam

सप्तद्वीपवतीम् कृत्स्नाम् यथेन्द्रस्त्रिदिवम् तथा | अल्पोपलेपनाद्यस्य मान्धाता सकलाम् महीम् | अवाप विष्ण्वायतनम् नोपलिम्पेत को हि तत्

saptadvīpavatīm kṛtsnām yathendrastridivam tathā | alpopalepanādyasya māndhātā sakalām mahīm | avāpa viṣṇvāyatanam nopalimpeta ko hi tat

त्रय त्रिम्शोऽध्यायः

दीपदानविधिः पुलस्त्य उवाच – दीपम् प्रयच्छति नरो विष्णोरायतने हि यः | सदक्षिणस्य यज्ञस्य फलम् प्राप्नोत्यसम्शयम्

dīpadānavidhiḥ pulastya uvāca – dīpam prayacchati naro viṣṇorāyatane hi yaḥ | sadakṣiṇasya yajñasya phalam prāpnotyasamśayam

कार्त्तिके तु विशेषेण कौमुदे मासि दीपकम् | दत्त्वा यत्फलमाप्नोति दाल्भ्य तत्केन लभ्यते

kārttike tu viśeṣeṇa kaumude māsi dīpakam | dattvā yatphalamāpnoti dālbhya tatkena labhyate

सम्मार्जने च यत्पुण्यम् गोश्च:……..पनेन च | धूपगन्धस्य दानेन तथा जागरणस्य च | घृत दानेनयत्पुण्यम् क्षीराम्भस्नापनेन च दाल्भ्यान्यदपि वक्ष्यामि पुरावृत्तमिदम् शृणु | विदर्भराजतनया ललिता यदुवाच ह

sammārjane ca yatpuṇyam gośca:……..panena ca | dhūpagandhasya dānena tathā jāgaraṇasya ca | ghṛta dānenayatpuṇyam kṣīrāmbhasnāpanena ca dālbhyānyadapi vakṣyāmi purāvṛttamidam śṛṇu | vidarbharājatanayā lalitā yaduvāca ha

विदर्भराट् चित्ररथो बभूवास्त्रविशारदः | तस्य पुत्रशतम् राज्ञो जज्ञे पञ्चदशोत्तरम्

vidarbharāṭ citraratho babhūvāstraviśāradaḥ | tasya putraśatam rājño jajñe pañcadaśottaram

एकैव कन्या दाल्भ्यासील्ललिता नाम नामतः | सर्वलक्षणसम्पूर्णा भ्रातॄणाम् पितुरेव च

ekaiva kanyā dālbhyāsīllalitā nāma nāmataḥ | sarvalakṣaṇasampūrṇā bhrātṝṇām pitureva ca

समस्तभृत्यवर्गस्य मातॄणाम् स्वजनस्य च | प्रिया च भृत्यवर्गस्य बन्धुवर्गस्य नित्यशः तथैव पौरवर्गस्य यश्चान्यो ददृशे शुभाम् | तस्य तस्यातिचार्वङ्गी बभूवेष्टा द्विजोत्तम

samastabhṛtyavargasya mātṝṇām svajanasya ca | priyā ca bhṛtyavargasya bandhuvargasya nityaśaḥ tathaiva pauravargasya yaścānyo dadṛśe śubhām | tasya tasyāticārvaṅgī babhūveṣṭā dvijottama

प्रिया पाठ वर्गस्य तथैव पितुरेव च सपत्नीनाम् प्रिया नित्यम् श्वश्रूश्वशुरयोस्तदा योऽयम् पश्यति ताम् सुभ्रूम् तस्य त बभूव ह || ताम् ददौ काशिराजाय स पिता चारुवर्मणे | उपयेमे च ताम् सुभ्रूम् चारुवर्मा महीपतिः

priyā pāṭha vargasya tathaiva pitureva ca sapatnīnām priyā nityam śvaśrūśvaśurayostadā yo'yam paśyati tām subhrūm tasya ta babhūva ha || tām dadau kāśirājāya sa pitā cāruvarmaṇe | upayeme ca tām subhrūm cāruvarmā mahīpatiḥ

शतान्यन्यानि भार्याणाम् त्रीण्यासम्श्चारुवर्मणः | तासाम् मध्येऽग्रमहिषी ललिता तस्य चाभवत्

śatānyanyāni bhāryāṇām trīṇyāsamścāruvarmaṇaḥ | tāsām madhye'gramahiṣī lalitā tasya cābhavat

सा च नित्यम् जगद्धातुर्देवदेवस्य चक्रिणः | दीपवर्तिपरा तद्वत्तैलस्याहरणोद्यता

sā ca nityam jagaddhāturdevadevasya cakriṇaḥ | dīpavartiparā tadvattailasyāharaṇodyatā

विष्णोरायतने तस्याः सहस्रम् द्विजसत्तम | दीपानाम् वै प्रजज्वाल दिवारात्रमतन्द्रितम्

viṣṇorāyatane tasyāḥ sahasram dvijasattama | dīpānām vai prajajvāla divārātramatandritam

तस्या द्युतिपराभूतास्तस्या लावण्यनिर्जिताः | सर्वाः सपत्न्यो ललिताम् पप्रच्छुरिदमादितः

tasyā dyutiparābhūtāstasyā lāvaṇyanirjitāḥ | sarvāḥ sapatnyo lalitām papracchuridamāditaḥ

सपत्न्य ऊचुः – ललिते वद भद्रम् ते भद्रम् ते ललिते वद | कौतूहलपराः सर्वा यत् पृच्छामस्तदुच्यताम्

sapatnya ūcuḥ – lalite vada bhadram te bhadram te lalite vada | kautūhalaparāḥ sarvā yat pṛcchāmastaducyatām

ललितोवाच – विषये सति वक्तव्यम् यन्मया तदिहोच्यताम् | नाहम् मत्सरिणी भद्रा न च रागादिदूषिता

lalitovāca – viṣaye sati vaktavyam yanmayā tadihocyatām | nāham matsariṇī bhadrā na ca rāgādidūṣitā

भवत्यो मम सर्वासाम् भवतीनामहम् तथा | अपृथग्भर्तृसामन्या देवलोकाभिकामुकाः

bhavatyo mama sarvāsām bhavatīnāmaham tathā | apṛthagbhartṛsāmanyā devalokābhikāmukāḥ

सपत्न्य ऊचुः – (पूर्वम् यूयमहम् चैव भवतीनाम् सधर्मिणी |) न तथा पुष्पधूपेषु न तथा द्विजपूजने | प्रयत्नम् तव पश्यामो विष्णोरायतने शुभे

sapatnya ūcuḥ – (pūrvam yūyamaham caiva bhavatīnām sadharmiṇī |) na tathā puṣpadhūpeṣu na tathā dvijapūjane | prayatnam tava paśyāmo viṣṇorāyatane śubhe

यथाऽहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाऽहनि | तव दीपप्रदानाय यथा सुभ्रु सदोद्यमः

yathā'hani tathā rātrau yathā rātrau tathā'hani | tava dīpapradānāya yathā subhru sadodyamaḥ

सदा बहुमता च त्वम् अस्मिन् भर्तरि नित्यशः | किम् कुर्वाणाड्य ते भृत्याः दासी दासाश्च सर्वशः || द्विजैश्चान्नकामैश्च तता पौरजनैरपि | मा – त्वाम् प्रार्ययन्ती मे अर्थिनश्च पृथग्विधाः || आशीर्वादैश्च ताम् सर्वे पूजयन्ति सदैव हि | सन्दर्शनैश्च………. सर्पन्ति नागराः ? तदेतत् कथयास्माकम् ललिते कौतुकम् परम् | मन्यामो दीपदानस्य भवत्या विदितम् फलम्

sadā bahumatā ca tvam asmin bhartari nityaśaḥ | kim kurvāṇāḍya te bhṛtyāḥ dāsī dāsāśca sarvaśaḥ || dvijaiścānnakāmaiśca tatā paurajanairapi | mā – tvām prāryayantī me arthinaśca pṛthagvidhāḥ || āśīrvādaiśca tām sarve pūjayanti sadaiva hi | sandarśanaiśca………. sarpanti nāgarāḥ ? tadetat kathayāsmākam lalite kautukam param | manyāmo dīpadānasya bhavatyā viditam phalam

एवमुक्ता ततस्ताभिर्ललिता ललितम् वचः | व्याजहार सपत्नीस्ता न किन्चिदपि भामिनी

evamuktā tatastābhirlalitā lalitam vacaḥ | vyājahāra sapatnīstā na kincidapi bhāminī

पुनः पुनश्च सा ताभिर्बहुषो दाल्भ्य चोदिता | दाक्षिण्यसारा ललिता कथायामास भामिनी

punaḥ punaśca sā tābhirbahuṣo dālbhya coditā | dākṣiṇyasārā lalitā kathāyāmāsa bhāminī

कौतुकम् भवतीनाम् चेदतीवाल्पेऽपि वस्तुनि | तदेषा कथयाम्येतद्यद्वृत्तम् मम शोभनम्

kautukam bhavatīnām cedatīvālpe'pi vastuni | tadeṣā kathayāmyetadyadvṛttam mama śobhanam

सौवीरराजस्य पुरा मैत्रेयोऽभूत् पुरोहितः | तेन चायतनम् विष्णोः कारितम् देविकातटे

sauvīrarājasya purā maitreyo'bhūt purohitaḥ | tena cāyatanam viṣṇoḥ kāritam devikātaṭe

अहन्यहनि शुश्रूषाम् पुष्पधूपोपलेपनैः | दीपदानादिभिश्चैव चक्रे तत्र स वै द्विजः

ahanyahani śuśrūṣām puṣpadhūpopalepanaiḥ | dīpadānādibhiścaiva cakre tatra sa vai dvijaḥ

कार्त्तिके दीपको ब्रह्मन् प्रदत्तस्तेन वै तदा | आसीन्निर्वाणभूयिष्ठो देवार्चापुरतो निशि

kārttike dīpako brahman pradattastena vai tadā | āsīnnirvāṇabhūyiṣṭho devārcāpurato niśi

देवतायतने चासम् तत्राहमपि मूषिका | प्रदीपवर्तिहरणे कृतबुद्धिर्वराननाः

devatāyatane cāsam tatrāhamapi mūṣikā | pradīpavartiharaṇe kṛtabuddhirvarānanāḥ

गृहीता च मया वर्तिर्वृषदम्शो ननाद च | नष्टा चाहम् तदा तस्य मार्जारस्य भयातुरा

gṛhītā ca mayā vartirvṛṣadamśo nanāda ca | naṣṭā cāham tadā tasya mārjārasya bhayāturā

वर्तिप्रान्तेन नश्यन्त्या स दीपः प्रेरितो मया | जज्वाल पूर्ववद्दीप्त्या तस्मिन्नायतने पुनः

vartiprāntena naśyantyā sa dīpaḥ prerito mayā | jajvāla pūrvavaddīptyā tasminnāyatane punaḥ

मृताऽहम् च ततो जाता वैदर्भी राजकन्यका | जातिस्मरा कान्तिमती भवतीनाम् समा गुणैः

mṛtā'ham ca tato jātā vaidarbhī rājakanyakā | jātismarā kāntimatī bhavatīnām samā guṇaiḥ

एष प्रभावो दीपस्य कार्त्तिके मासि शोभनाः | दत्तस्य विष्ण्वायतने यस्येवम् व्युष्टिरुत्तमा

eṣa prabhāvo dīpasya kārttike māsi śobhanāḥ | dattasya viṣṇvāyatane yasyevam vyuṣṭiruttamā

असङ्कल्पितमप्यस्य प्रेरणम् यत् कृतम् मया | विष्ण्वायतनदीपस्य यस्येदम् भुज्यते फलम्

asaṅkalpitamapyasya preraṇam yat kṛtam mayā | viṣṇvāyatanadīpasya yasyedam bhujyate phalam

लोभाभिभूता हर्तुम् तम् प्रदीपमहमागता | अवशेनैव तद्वर्त्या प्रेरणम् तत्र मे कृतम्

lobhābhibhūtā hartum tam pradīpamahamāgatā | avaśenaiva tadvartyā preraṇam tatra me kṛtam

ततो जातिस्मृतिर्जन्म मानुष्यम् शोभनम् वपुः | वश्यः पतिः पृथिवीशः किम् पुनर्दीपदायिनाम्

tato jātismṛtirjanma mānuṣyam śobhanam vapuḥ | vaśyaḥ patiḥ pṛthivīśaḥ kim punardīpadāyinām

एतस्मात् कारणाद्दीपानहमेतान् अहर्निशम् | प्रयच्छामि हरेर्धाम्नि ज्ञातमस्य हि यत्फलम्

etasmāt kāraṇāddīpānahametān aharniśam | prayacchāmi harerdhāmni jñātamasya hi yatphalam

भवतीनामिदम् सत्यम् मयोक्तम् केशवालये | मूषिकत्वादहम् येन कर्मणा सिद्धिमागता

bhavatīnāmidam satyam mayoktam keśavālaye | mūṣikatvādaham yena karmaṇā siddhimāgatā

पुलस्त्य उवाच – एष प्रभावो दीपस्य कार्त्तिके मासि सत्तम | विष्ण्वायतनदत्तस्य जगाद ललिता यथा

pulastya uvāca – eṣa prabhāvo dīpasya kārttike māsi sattama | viṣṇvāyatanadattasya jagāda lalitā yathā

दिने दिने जगन्नाथ केशवेति समाहितः | ददाति कार्त्तिके यस्तु विष्ण्वायतनदीपकम्

dine dine jagannātha keśaveti samāhitaḥ | dadāti kārttike yastu viṣṇvāyatanadīpakam

जातिस्मरत्वम् प्रज्ञाम् च प्राकाश्यम् सर्ववस्तुषु | अव्याहतेन्द्रियत्वम् च सम्प्राप्नोति न सम्शयः

jātismaratvam prajñām ca prākāśyam sarvavastuṣu | avyāhatendriyatvam ca samprāpnoti na samśayaḥ

शेषकाले च चक्षुष्मान् मेधावी दीपदो नरः | जायते नरकम् वापि तमः सम्ज्ञम् न पश्यति

śeṣakāle ca cakṣuṣmān medhāvī dīpado naraḥ | jāyate narakam vāpi tamaḥ samjñam na paśyati

एकादशीम् द्वादशीम् वा प्रतिपक्षम् च यो नरः | दीपम् ददाति कृष्णाय तस्यापि शृणु तत्फलम्

ekādaśīm dvādaśīm vā pratipakṣam ca yo naraḥ | dīpam dadāti kṛṣṇāya tasyāpi śṛṇu tatphalam

सुवर्णमणिमुक्ताढ्यम् मनोज्ञमतिशोभनम् | दीपमालाकुलम् दिव्यम् विमानम् सोऽधिरोहति

suvarṇamaṇimuktāḍhyam manojñamatiśobhanam | dīpamālākulam divyam vimānam so'dhirohati

तस्मादायतने विष्णोर्दद्याद्दीपम् द्विजोत्तम | ताम्श्च दत्तान्न हिम्सेत न च तैलवियोजितान् | कुर्वीत दीपहर्ता तु मूकोऽन्धो जायते यतः

tasmādāyatane viṣṇordadyāddīpam dvijottama | tāmśca dattānna himseta na ca tailaviyojitān | kurvīta dīpahartā tu mūko'ndho jāyate yataḥ

जायते नरकम् चापि तपःसम्ज्ञम् स पश्यति | अन्धे तामसि दुष्पारे नरके पतितान् किल | विक्रोशमानान् क्षुत्क्षामाञ्जगाद यमकिङ्करः

jāyate narakam cāpi tapaḥsamjñam sa paśyati | andhe tāmasi duṣpāre narake patitān kila | vikrośamānān kṣutkṣāmāñjagāda yamakiṅkaraḥ

विलापैरलमत्रापि किम् वो विलपिते फलम् | यदा प्रमादिभिः पूर्वमात्माऽत्यन्तमुपेक्षितः

vilāpairalamatrāpi kim vo vilapite phalam | yadā pramādibhiḥ pūrvamātmā'tyantamupekṣitaḥ

पूर्वमालोचितम् नैतत् किमप्यन्ते भविष्यति | इदानीम् यातनाभोगः किम् विलापः करिष्यति?

pūrvamālocitam naitat kimapyante bhaviṣyati | idānīm yātanābhogaḥ kim vilāpaḥ kariṣyati?

देहो दिनानि स्वल्पानि विषयाश्चातिदुर्धराः | एतत् को न विजानाति येन यूयम् प्रमादिनः

deho dināni svalpāni viṣayāścātidurdharāḥ | etat ko na vijānāti yena yūyam pramādinaḥ

जन्तुः जन्मसहस्रेभ्य एतस्मिन् मानुजो यदि | तत्राप्यतिविमूढत्वात् किम् भोगानभिधावति

jantuḥ janmasahasrebhya etasmin mānujo yadi | tatrāpyativimūḍhatvāt kim bhogānabhidhāvati

विरुद्धविषयास्वादमुदितैर्हसितम् च यत् | भवद्भिरागतम् दुःखम् विलापपरिणामिकम्

viruddhaviṣayāsvādamuditairhasitam ca yat | bhavadbhirāgatam duḥkham vilāpapariṇāmikam

अद्यकालिकया बुद्ध्या यदागामि न चिन्तितम् | परितापाय तज्जातम् दुःखम् कर्मविपाकजम्

adyakālikayā buddhyā yadāgāmi na cintitam | paritāpāya tajjātam duḥkham karmavipākajam

स्वल्पमायुर्मनुष्याणाम् तदन्ते परतन्त्रता | भुज्यते च कृतम् पूर्वमेतत् किम् वो न चिन्तितम्

svalpamāyurmanuṣyāṇām tadante paratantratā | bhujyate ca kṛtam pūrvametat kim vo na cintitam

यदभूत् परदारेषु प्रीतयेऽङ्गकुचादिकम् | यातनादुःखरूपाय नरके च तदागतम्

yadabhūt paradāreṣu prītaye'ṅgakucādikam | yātanāduḥkharūpāya narake ca tadāgatam

परदारमनोहारि यद्भवद्भिरगीयत | हा मात इत्यादि रुतम् तदिदानीम् विलप्यते

paradāramanohāri yadbhavadbhiragīyata | hā māta ityādi rutam tadidānīm vilapyate

सन्दिग्धपरलोकानामैहिके निहतात्मनाम् | मृतानाम् स्वकृतम् कर्म पश्चात्तापाय केवलम्

sandigdhaparalokānāmaihike nihatātmanām | mṛtānām svakṛtam karma paścāttāpāya kevalam

मुहूर्तार्धसुखास्वादलुब्धानामकृतात्मनाम् | अनेकवर्षकोटिषु दुःखदम् कर्म जायते

muhūrtārdhasukhāsvādalubdhānāmakṛtātmanām | anekavarṣakoṭiṣu duḥkhadam karma jāyate

हा मातस्तात तातेति भवद्भिः किम् विलप्यते | शुभाशुभम् निजम् कर्म तदद्य ह्यत्र भुज्यते

hā mātastāta tāteti bhavadbhiḥ kim vilapyate | śubhāśubham nijam karma tadadya hyatra bhujyate

पुत्रदारगृहक्षेत्रहिताय सततोद्यताः | न कुर्वत्नि कथम् मूढाः स्वल्पमप्यात्मनो हितम्

putradāragṛhakṣetrahitāya satatodyatāḥ | na kurvatni katham mūḍhāḥ svalpamapyātmano hitam

वञ्चितोऽसौ मया लब्धमिदमस्मादुपायतः | न वेत्ति कश्चिदात्मार्थम् वेत्ति प्रक्रमतो नरः

vañcito'sau mayā labdhamidamasmādupāyataḥ | na vetti kaścidātmārtham vetti prakramato naraḥ

न वेत्ति सूर्यचन्द्रादीन् कालमात्मानमेव च | साक्षिभूतानशेषस्य शुभस्येहाशुभस्य च

na vetti sūryacandrādīn kālamātmānameva ca | sākṣibhūtānaśeṣasya śubhasyehāśubhasya ca

जन्मान्यन्यानि जायन्ते पुत्रदारादिदेहिनाम् | तदर्थम् यत्कृतम् कर्म तस्य जन्मशतानि तत्

janmānyanyāni jāyante putradārādidehinām | tadartham yatkṛtam karma tasya janmaśatāni tat

अहो मोहस्य माहात्म्यम् ममत्वम् नरकेष्वपि | क्रन्दते मातरम् तातम् पीड्यमानोऽपि यत्स्वयम्

aho mohasya māhātmyam mamatvam narakeṣvapi | krandate mātaram tātam pīḍyamāno'pi yatsvayam

एवमाकृष्टचित्तानाम् विषयास्वादतर्षुलैः | नॄणाम् न जायते बुद्धिः परमार्थावलोकिनी

evamākṛṣṭacittānām viṣayāsvādatarṣulaiḥ | nṝṇām na jāyate buddhiḥ paramārthāvalokinī

तथा च विषयासक्तिम् करोत्यविरतम् मनः | कोऽतिभारो हरेर्नाम्नि जिह्वायाः परिकीर्तने

tathā ca viṣayāsaktim karotyaviratam manaḥ | ko'tibhāro harernāmni jihvāyāḥ parikīrtane

वर्तितैलेऽल्पमौल्येऽपि यदग्निर्लभ्यते मुधा | अतोऽधिकतरो लोभः को वश्चित्तेऽभवत्तदा

vartitaile'lpamaulye'pi yadagnirlabhyate mudhā | ato'dhikataro lobhaḥ ko vaścitte'bhavattadā

येनेयम् तेषु हस्तेषु स्वातन्त्र्ये सति दीपकः | महाफलो विष्णुगृहे न दत्तो नरकापहः

yeneyam teṣu hasteṣu svātantrye sati dīpakaḥ | mahāphalo viṣṇugṛhe na datto narakāpahaḥ

न वो विलपिते किन्चिदिदानीम् दृश्यते फलम् | अस्वातन्त्र्ये विलपताम् स्वातन्त्र्येऽतिप्रमादिनाम्

na vo vilapite kincididānīm dṛśyate phalam | asvātantrye vilapatām svātantrye'tipramādinām

अवश्यम्पातिनः प्राणा भोक्ता जीवो ह्यहर्निशम् | दत्तम् च लभते भोक्ता समये विषयानिति

avaśyampātinaḥ prāṇā bhoktā jīvo hyaharniśam | dattam ca labhate bhoktā samaye viṣayāniti

एतत्स्वातन्त्र्यवद्भिर्वो युक्तमासीत् परीक्षितुम् | इदानीम् किम् विलापेन सहध्वम् यदुपागतम्

etatsvātantryavadbhirvo yuktamāsīt parīkṣitum | idānīm kim vilāpena sahadhvam yadupāgatam

यद्येतदनभीष्टम् वो यद्दुःखम् समुपस्थितम् | तद्भूयोऽपि मतिः पापे न कर्तव्या कथञ्चन

yadyetadanabhīṣṭam vo yadduḥkham samupasthitam | tadbhūyo'pi matiḥ pāpe na kartavyā kathañcana

कृतेऽपि पापके कर्मण्यज्ञानादघनाशनम् | कर्तव्यमव्यवस्थितम् स्मरद्भिर्मधुसूदनम्

kṛte'pi pāpake karmaṇyajñānādaghanāśanam | kartavyamavyavasthitam smaradbhirmadhusūdanam

पुलस्त्य उवाच – नारकाद् तद्वचः श्रुत्वा तामूचुरतिदुःखिताः | क्षुत्क्षामकण्ठास्तृषया परिस्फुटिततालुकाः

pulastya uvāca – nārakād tadvacaḥ śrutvā tāmūcuratiduḥkhitāḥ | kṣutkṣāmakaṇṭhāstṛṣayā parisphuṭitatālukāḥ

भो भो साधो कृतम् कर्म यदस्माभिस्तदुच्यताम् | नरकस्थैर्विपाकोऽयम् भुज्यते यस्य दारुणः

bho bho sādho kṛtam karma yadasmābhistaducyatām | narakasthairvipāko'yam bhujyate yasya dāruṇaḥ

किङ्कर उवाच – युष्माभिर्यौवनोन्मादमुदितैरविवेकिभिः | द्यूतोद्योताय गोविन्दगृहाद्दीपः पुरा हृतः

kiṅkara uvāca – yuṣmābhiryauvanonmādamuditairavivekibhiḥ | dyūtodyotāya govindagṛhāddīpaḥ purā hṛtaḥ

तेनास्मिन्नरके घोरे क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः | भवन्तः पतितास्तीव्रशीतवातविदारिताः

tenāsminnarake ghore kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ | bhavantaḥ patitāstīvraśītavātavidāritāḥ

पुलस्त्य उवाच – एतत्ते दीपदानस्य प्रदीपहरणस्य च | पुण्यम् पापम् च कथितम् केशवायतने द्विज

pulastya uvāca – etatte dīpadānasya pradīpaharaṇasya ca | puṇyam pāpam ca kathitam keśavāyatane dvija

सर्वत्रैव हि दीपस्य प्रदानम् द्विज शस्यते | विशेषेण जगद्धातुः केशवस्य निवेशने

sarvatraiva hi dīpasya pradānam dvija śasyate | viśeṣeṇa jagaddhātuḥ keśavasya niveśane

येऽन्धा मूका निःश्रुता निर्विवेका हीनास्तैस्तैः साधनैर्विप्रवर्य | तैस्तैर्दीपाः साधुलोकप्रदत्ता देवागारादन्यतो विप्रणीताः

ye'ndhā mūkā niḥśrutā nirvivekā hīnāstaistaiḥ sādhanairvipravarya | taistairdīpāḥ sādhulokapradattā devāgārādanyato vipraṇītāḥ

चतुस्त्रिम्शोऽध्यायः

देवद्वजादिप्रशम्सा दाल्भ्य उवाच – आह्लादम् चक्षुषः प्रीतिम् करोति मनसस्तथा | केषांचिद्दर्शनम् ब्रह्मन् मनुष्याणामहर्निशम्

devadvajādipraśamsā dālbhya uvāca – āhlādam cakṣuṣaḥ prītim karoti manasastathā | keṣāṃciddarśanam brahman manuṣyāṇāmaharniśam

उद्वेजनीया भूतानामनिमित्तम् तथापरे | वदन्ते विप्रियम् नैव प्रीतिम् कुर्वन्ति मानवाः

udvejanīyā bhūtānāmanimittam tathāpare | vadante vipriyam naiva prītim kurvanti mānavāḥ

एतद्यस्य फलम् ब्रह्मन् दानस्य तपसोऽथवा | उपवासस्य वा तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि

etadyasya phalam brahman dānasya tapaso'thavā | upavāsasya vā tanme yathāvadvaktumarhasi

अप्रीतिदस्य विप्रर्षे विपाको यस्य कर्मणः | मनुष्याणामशेषम् वै तन्ममाचक्ष्व सत्तम

aprītidasya viprarṣe vipāko yasya karmaṇaḥ | manuṣyāṇāmaśeṣam vai tanmamācakṣva sattama

पुलस्त्य उवाच – देवब्राह्मणवेदेषु यज्ञेषु च नराधमैः | यैर्जुगुप्सा कृता दाल्भ्य मनसाऽप्यतिमानिभिः

pulastya uvāca – devabrāhmaṇavedeṣu yajñeṣu ca narādhamaiḥ | yairjugupsā kṛtā dālbhya manasā'pyatimānibhiḥ

तेषाम् सन्दर्शनात् सर्वो न सुखम् विन्दते द्विज | वदन्त्यप्यनुकूलानि न तेषु प्रीयते जनः

teṣām sandarśanāt sarvo na sukham vindate dvija | vadantyapyanukūlāni na teṣu prīyate janaḥ

स्पर्शादुद्विजते लोकः कटु तेषाम् च दर्शनम् | सम्भाषणम् च निन्दा वै कृता वेदद्विजातिके

sparśādudvijate lokaḥ kaṭu teṣām ca darśanam | sambhāṣaṇam ca nindā vai kṛtā vedadvijātike

तस्मान्न निन्दाम् वेदादौ न जुगुप्साम् च पण्डितः | यज्ञादौ च नरः कुर्याद्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

tasmānna nindām vedādau na jugupsām ca paṇḍitaḥ | yajñādau ca naraḥ kuryādya icchecchreya ātmanaḥ

यैस्तु प्रीतिः समस्तेषु वेददेवद्विजातिषु | यज्ञादिके चैव कृता दाल्भ्य तद्दर्शनम् नृणाम्

yaistu prītiḥ samasteṣu vedadevadvijātiṣu | yajñādike caiva kṛtā dālbhya taddarśanam nṛṇām

आह्लादश्चक्षुषः प्रीतिर्मनसो निर्वृतिः परा | सम्भाषणे तथाह्लादः सर्वलोकस्य जायते

āhlādaścakṣuṣaḥ prītirmanaso nirvṛtiḥ parā | sambhāṣaṇe tathāhlādaḥ sarvalokasya jāyate

स्तुताः प्रशस्ताः सम्प्रीत्या पूजिता बहुमानतः | श्रेयः परम् प्रयच्छन्ति देवा वेदा मखा द्विजाः

stutāḥ praśastāḥ samprītyā pūjitā bahumānataḥ | śreyaḥ param prayacchanti devā vedā makhā dvijāḥ

लोकद्वयेऽपि चाप्रीतिम् पशुपुत्रधनक्षयम् | कुर्वन्ति द्विजशार्दूल एत एव विनिन्दिताः

lokadvaye'pi cāprītim paśuputradhanakṣayam | kurvanti dvijaśārdūla eta eva vininditāḥ

एत एव समाख्याताः स्तवादिग्रहणे गुणाः | निन्दायाः श्रवणे दोष एतेषामेवमेव हि

eta eva samākhyātāḥ stavādigrahaṇe guṇāḥ | nindāyāḥ śravaṇe doṣa eteṣāmevameva hi

तस्मात् स्तव्याः प्रशम्स्याश्च देवा वेदा द्विजातयः | यज्ञाश्च मनसाऽप्येषाम् न निन्दामाचरेद्बुधः

tasmāt stavyāḥ praśamsyāśca devā vedā dvijātayaḥ | yajñāśca manasā'pyeṣām na nindāmācaredbudhaḥ

पञ्चस्त्रिम्शोऽध्यायः

किलद्वादशी kila or tila check change start or end as needed दाल्भ्य उवाच – अनायासेन भगवन् दानेनान्येन केनचित् | पापम् प्रशममायाति येन तद्वक्तुमर्हसि

kiladvādaśī kila or tila check change start or end as needed dālbhya uvāca – anāyāsena bhagavan dānenānyena kenacit | pāpam praśamamāyāti yena tadvaktumarhasi

पुलस्त्य उवाच – शृणु दाल्भ्य महापुण्याम् द्वादशीम् पापनाशनीम् | यामुपोष्य परम् पुण्यम् प्राप्नुते श्रद्धयाऽन्वितः

pulastya uvāca – śṛṇu dālbhya mahāpuṇyām dvādaśīm pāpanāśanīm | yāmupoṣya param puṇyam prāpnute śraddhayā'nvitaḥ

माघमासे तु सम्प्राप्ते आषाढार्क्षम् भवेद्यदि | मूलम् वा कृष्णपक्षस्य द्वादश्याम् नियतस्तदा

māghamāse tu samprāpte āṣāḍhārkṣam bhavedyadi | mūlam vā kṛṣṇapakṣasya dvādaśyām niyatastadā

गृह्णीयात् पुण्यफलदम् विधानम् तस्य मे शृणु | देवदेवम् समभ्यर्च्य सुस्नातः प्रयतः शुचिः

gṛhṇīyāt puṇyaphaladam vidhānam tasya me śṛṇu | devadevam samabhyarcya susnātaḥ prayataḥ śuciḥ

कृष्णनाम्ना च संस्तूय एकादश्याम् महामते | उपोषितो द्वितीयेऽह्नि पुनः सम्पूज्य केशवम्

kṛṣṇanāmnā ca saṃstūya ekādaśyām mahāmate | upoṣito dvitīye'hni punaḥ sampūjya keśavam

सम्स्तूय नाम्ना च ततः कृष्णाख्येन पुनः पुनः | दद्यात् तिलाम्स्तु विप्राय कृष्णो मे प्रीयतामिति | स्नानप्राशनयोः शस्तास्तथा कृष्णतिला मुने

samstūya nāmnā ca tataḥ kṛṣṇākhyena punaḥ punaḥ | dadyāt tilāmstu viprāya kṛṣṇo me prīyatāmiti | snānaprāśanayoḥ śastāstathā kṛṣṇatilā mune

तिलप्ररोहे जायन्ते यावत्सम्ख्यास्तिला द्विज | तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

tilaprarohe jāyante yāvatsamkhyāstilā dvija | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

जातश्चेहाप्यरोगोऽसौ नरो जन्मनि जन्मनि | नान्धो न बधिरश्चेह न कुष्ठी न जुगुप्सितः | भवत्येतामुषित्वा तु तिलाख्याम् द्वादशीम् नरः

jātaścehāpyarogo'sau naro janmani janmani | nāndho na badhiraśceha na kuṣṭhī na jugupsitaḥ | bhavatyetāmuṣitvā tu tilākhyām dvādaśīm naraḥ

विष्णोः प्रीणनमत्रोक्तम् समाप्ते वर्षपारणे | पूजाम् च कुर्याद्विप्राय भूयो दद्यात्तथा तिलान्

viṣṇoḥ prīṇanamatroktam samāpte varṣapāraṇe | pūjām ca kuryādviprāya bhūyo dadyāttathā tilān

अनेन दाल्भ्य विधिना तिलदानादसम्शयम् | मुच्यते पातकैः सर्वैर्निरायासेन मानवः

anena dālbhya vidhinā tiladānādasamśayam | mucyate pātakaiḥ sarvairnirāyāsena mānavaḥ

(उद्भूतपुलकः सर्वान्निरायासेन मानवः |) दानविधिस्तथा श्रद्धा सर्वपातकशान्तये | नार्थः प्रभूतो नायासः शारीरो मुनिसत्तम

(udbhūtapulakaḥ sarvānnirāyāsena mānavaḥ |) dānavidhistathā śraddhā sarvapātakaśāntaye | nārthaḥ prabhūto nāyāsaḥ śārīro munisattama

षट्त्रिम्शोऽध्यायः

अर्जुनस्तवः दाल्भ्य उवाच – अनन्तस्याप्रमेयस्य व्यापिनः परमात्मनः | नाम्नाम् नक्षत्रभेदेन तिथिभेदेन वा द्विज

arjunastavaḥ dālbhya uvāca – anantasyāprameyasya vyāpinaḥ paramātmanaḥ | nāmnām nakṣatrabhedena tithibhedena vā dvija

दानभेदेन चाख्यातो विभिन्नफलदस्त्वया | विशेषः क्षेत्रभेदेन कथ्यताम् यदि विद्यते

dānabhedena cākhyāto vibhinnaphaladastvayā | viśeṣaḥ kṣetrabhedena kathyatām yadi vidyate

यथार्क्षतिथिभेदेन तेषामेव पुनः पुनः | विशेषः कथितो नाम्नाम् विशेषफलदायकः | तथा क्षेत्रविशेषेण भेदम् नामकृतम् वद

yathārkṣatithibhedena teṣāmeva punaḥ punaḥ | viśeṣaḥ kathito nāmnām viśeṣaphaladāyakaḥ | tathā kṣetraviśeṣeṇa bhedam nāmakṛtam vada

पुलस्त्य उवाच – शृणु दाल्भ्य यथाऽऽख्यातमर्जुनाय महात्मने | प्रणिपातप्रसन्नेन विष्णुना प्रभविष्णुना

pulastya uvāca – śṛṇu dālbhya yathā''khyātamarjunāya mahātmane | praṇipātaprasannena viṣṇunā prabhaviṣṇunā

कृते भारावतरणे निवृत्ते भारते रणे | आगम्य शिबिरम् विष्णू रथस्थः प्राह फाल्गुनम्

kṛte bhārāvataraṇe nivṛtte bhārate raṇe | āgamya śibiram viṣṇū rathasthaḥ prāha phālgunam

इषुधीगाण्डिवम् चैव समादाय त्वरान्वितः | अवतीर्य रथाद्वीर दूरे तिष्ठ धनञ्जय

iṣudhīgāṇḍivam caiva samādāya tvarānvitaḥ | avatīrya rathādvīra dūre tiṣṭha dhanañjaya

अवरोक्ष्याम्यहम् पश्चादवतीर्णे ततस्त्वयि | एतत्कुरु महाबाहो मा विलम्बस्व फाल्गुन

avarokṣyāmyaham paścādavatīrṇe tatastvayi | etatkuru mahābāho mā vilambasva phālguna

पुलस्त्य उवाच – एवमुक्तस्तथा चक्रे वाक्यम् पार्थो गदाधृतः | अवारोहत्ततः पश्चात् स्वयमेव जनार्दनः

pulastya uvāca – evamuktastathā cakre vākyam pārtho gadādhṛtaḥ | avārohattataḥ paścāt svayameva janārdanaḥ

अवतीर्णे जगन्नाथे स्वसमुत्थेन वह्निना | जज्वाल स रथः सद्यो भस्मीभूतश्च तत्क्षणात् | सोपस्करपताकोऽथ सध्वजः सह वाजिभिः

avatīrṇe jagannāthe svasamutthena vahninā | jajvāla sa rathaḥ sadyo bhasmībhūtaśca tatkṣaṇāt | sopaskarapatāko'tha sadhvajaḥ saha vājibhiḥ

सच्छत्त्रो वह्निना सद्यो रथो भस्मलवीकृतम् | वह्निना च यथा काष्ठम् सद्यो भस्मलवीकृतम्

sacchattro vahninā sadyo ratho bhasmalavīkṛtam | vahninā ca yathā kāṣṭham sadyo bhasmalavīkṛtam

तदद्भुतम् महद्दृष्ट्वा पार्थः पप्रच्छ केशवम् | हृष्टरोमा द्विजश्रेष्ठ भयविस्मयगद्गदः

tadadbhutam mahaddṛṣṭvā pārthaḥ papraccha keśavam | hṛṣṭaromā dvijaśreṣṭha bhayavismayagadgadaḥ

आश्चर्यम् पुरुषव्याघ्र किमेतन्मधुसूदन! | विनाऽग्निना रथोऽयम् मे दग्धस्तृणचयो यथा

āścaryam puruṣavyāghra kimetanmadhusūdana! | vinā'gninā ratho'yam me dagdhastṛṇacayo yathā

भगवानुवाच – भीष्मद्रोणकृपादीनाम् कर्णादीनाम् च फाल्गुन | दग्धोऽस्त्रैर्विविधैरेष पूर्वमेव रथस्तव

bhagavānuvāca – bhīṣmadroṇakṛpādīnām karṇādīnām ca phālguna | dagdho'strairvividhaireṣa pūrvameva rathastava

मदधिष्ठितत्वात्कौन्तेय! न शीर्णोऽयम् तदाऽभवत् | प्रत्यहन्निशि चक्रेण मया न्यस्तेन रक्षितः

madadhiṣṭhitatvātkaunteya! na śīrṇo'yam tadā'bhavat | pratyahanniśi cakreṇa mayā nyastena rakṣitaḥ

सोऽयम् दग्धो महाबाहो! त्वय्यद्य कृतकर्मणि | मयाऽवतारिते चक्रे मा पार्थ! कुरु विस्मयम्

so'yam dagdho mahābāho! tvayyadya kṛtakarmaṇi | mayā'vatārite cakre mā pārtha! kuru vismayam

अर्जुन उवाच – कम् भवन्तमहम् विद्यामतिमानुषचेष्टितम् | कर्मणाऽत्यद्भुतेनाग्निर्धूमेनैवेह सूचितः

arjuna uvāca – kam bhavantamaham vidyāmatimānuṣaceṣṭitam | karmaṇā'tyadbhutenāgnirdhūmenaiveha sūcitaḥ

भगवानुवाच – पूर्वमेव यथाख्यातम् रणारम्भे तवार्जुन! | कालोऽस्मि लोकनाशाय प्रवृत्तोऽहम् यथाऽधुना

bhagavānuvāca – pūrvameva yathākhyātam raṇārambhe tavārjuna! | kālo'smi lokanāśāya pravṛtto'ham yathā'dhunā

तन्मया साधितम् कार्यम् त्रिदशानाम् तथा भुवः | भारावतरणार्थाय मम जन्म महीतले

tanmayā sādhitam kāryam tridaśānām tathā bhuvaḥ | bhārāvataraṇārthāya mama janma mahītale

पुलस्त्य उवाच – एवमुक्तोऽर्जुनः सम्यक् प्रणिपत्य जनार्दनम् | तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरुद्भूतपुलकस्ततः

pulastya uvāca – evamukto'rjunaḥ samyak praṇipatya janārdanam | tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhirudbhūtapulakastataḥ

अर्जुन उवाच – नमोऽस्तु ते चक्रधरोग्ररूप नमोऽस्तु ते शार्ङ्गधरारुणात्र | नमोऽस्तु तेऽभ्युद्यतखड्ग रौद्र! नमोऽस्तु विभ्रान्तगदान्तकारिन्

arjuna uvāca – namo'stu te cakradharograrūpa namo'stu te śārṅgadharāruṇātra | namo'stu te'bhyudyatakhaḍga raudra! namo'stu vibhrāntagadāntakārin

भयेन सन्नोऽस्मि सवेपथेन नाङ्गानि मे देव वशम् प्रयान्ति | वाचः समुच्चारयतः स्खलन्ति केशा! हृषीकेश समुच्छ्वसन्ति

bhayena sanno'smi savepathena nāṅgāni me deva vaśam prayānti | vācaḥ samuccārayataḥ skhalanti keśā! hṛṣīkeśa samucchvasanti

कालो भवान् कालकरालकर्मा येनैतदेवम् क्षयमक्षयात्मन् | क्षत्रम् समुद्भूतरुषा समस्तम् नीतम् भुवो भारविरेचनाय

kālo bhavān kālakarālakarmā yenaitadevam kṣayamakṣayātman | kṣatram samudbhūtaruṣā samastam nītam bhuvo bhāravirecanāya

प्रसीद कर्तर्जय लोकनाथ प्रसीद सर्वस्य च पालनाय | स्थितौ समस्तस्य च कालरूप कृतोद्यमेशान जयाव्ययात्मन्

prasīda kartarjaya lokanātha prasīda sarvasya ca pālanāya | sthitau samastasya ca kālarūpa kṛtodyameśāna jayāvyayātman

न मे दृगेषा तव रूपमेतद्द्रष्टुम् समर्था क्षुभितोऽस्मि चान्तः | पूर्वस्वभावस्थितविग्रहोऽपि सम्लक्ष्यसेऽत्यन्तमसौम्यरूप

na me dṛgeṣā tava rūpametaddraṣṭum samarthā kṣubhito'smi cāntaḥ | pūrvasvabhāvasthitavigraho'pi samlakṣyase'tyantamasaumyarūpa

स्मरामि रूपम् तव विश्वरूपम् यद्दर्शितम् पूर्वमभून्ममैव | यस्मिन् मया विश्वमशेषमासीद्दृष्टं सयक्षोरगदेवदैत्यम्

smarāmi rūpam tava viśvarūpam yaddarśitam pūrvamabhūnmamaiva | yasmin mayā viśvamaśeṣamāsīddṛṣṭaṃ sayakṣoragadevadaityam

सा मे स्मृतिर्दर्शनभाषणादि प्रकुर्वतो नाथ गता प्रणाशम् | कालोऽहमस्मीत्युदिते त्वया तु समागतेयम् पुनरप्यनन्त!

sā me smṛtirdarśanabhāṣaṇādi prakurvato nātha gatā praṇāśam | kālo'hamasmītyudite tvayā tu samāgateyam punarapyananta!

कर्ता भवान् कारणमप्यशेषम् कार्यम् च निष्कारण कर्तृरूप | आदौ स्थितौ सम्हरणे च देव विश्वस्य विश्वम् स्वयमेव च त्वम्

kartā bhavān kāraṇamapyaśeṣam kāryam ca niṣkāraṇa kartṛrūpa | ādau sthitau samharaṇe ca deva viśvasya viśvam svayameva ca tvam

ब्रह्मा भवान् विश्वसृगादिकाले विश्वस्य रूपोऽसि तथा विसृष्टौ | विष्णुः स्थितौ पालनबद्धकक्षो भवान् सम्हरणे प्रजानाम्

brahmā bhavān viśvasṛgādikāle viśvasya rūpo'si tathā visṛṣṭau | viṣṇuḥ sthitau pālanabaddhakakṣo bhavān samharaṇe prajānām

एभिस्त्रिभिर्नाथ विभूतिभेदैर् यश्चिन्त्यते कारणमात्मनोऽपि | वेदान्तवेदोदितमस्ति विष्णोः पदम् ध्रुवम् तत्परमम् त्वमेव

ebhistribhirnātha vibhūtibhedair yaścintyate kāraṇamātmano'pi | vedāntavedoditamasti viṣṇoḥ padam dhruvam tatparamam tvameva

यन्निर्गुणम् सर्वविकल्पहीनमनन्तमस्थूलमरूपगन्धम् | परम् पदम् वेदविदो वदन्ति त्वमेव तच्छब्दरसादिहीनम्

yannirguṇam sarvavikalpahīnamanantamasthūlamarūpagandham | param padam vedavido vadanti tvameva tacchabdarasādihīnam

यथा हि मूले विटपी महाद्रुमः प्रतिष्ठितस्कन्धवरोग्रशाखः | तथा समस्तामरमर्त्यतिर्यग्व्योमादिशब्दादिमयम् त्वयीदम्

yathā hi mūle viṭapī mahādrumaḥ pratiṣṭhitaskandhavarograśākhaḥ | tathā samastāmaramartyatiryagvyomādiśabdādimayam tvayīdam

मुञ्चामि यावत्परमायुधानि वैरिष्वनन्ताहवदुर्मदेषु | दृष्ट्वा हि तावत्सहसा पतन्तो नूनम् तवैवाच्युत! स प्रभावः

muñcāmi yāvatparamāyudhāni vairiṣvanantāhavadurmadeṣu | dṛṣṭvā hi tāvatsahasā patanto nūnam tavaivācyuta! sa prabhāvaḥ

हता हतास्ते भवतो दृशैव मया पुनः केशव शस्त्रपूगैः | कः कर्णभीष्मप्रमुखान् विजेतुम् युष्मत्प्रसादेन विना समर्थः

hatā hatāste bhavato dṛśaiva mayā punaḥ keśava śastrapūgaiḥ | kaḥ karṇabhīṣmapramukhān vijetum yuṣmatprasādena vinā samarthaḥ

त्रिशूलपाणिर्मम यः पुरस्तान्निषूदयन् वैरिबलम् जगाम | ज्ञातम् मया साम्प्रतमेतदीश तव प्रसादस्य हि सा विभूतिः

triśūlapāṇirmama yaḥ purastānniṣūdayan vairibalam jagāma | jñātam mayā sāmpratametadīśa tava prasādasya hi sā vibhūtiḥ

यमेन्द्रवित्तेशजलेशवह्निसूर्यात्मको यश्च ममास्त्रपूगः | नाशाय नाभूत् पतितोऽपि काये त्वत्सन्निधानस्य हि सोऽनुभावः

yamendravitteśajaleśavahnisūryātmako yaśca mamāstrapūgaḥ | nāśāya nābhūt patito'pi kāye tvatsannidhānasya hi so'nubhāvaḥ

बाल्ये भवान् यानि चकार देव कर्माण्यसह्यानि सुरासुराणाम् | तैरेव जानीम न यत्परम् त्वाम् दोषः स निर्दोषो मनुष्यतायाः

bālye bhavān yāni cakāra deva karmāṇyasahyāni surāsurāṇām | taireva jānīma na yatparam tvām doṣaḥ sa nirdoṣo manuṣyatāyāḥ

तालोच्छ्रिताग्रम् गुरुभारसारमायामविस्तारवदद्यजातः | पादाग्रविक्षेपविभिन्नभाण्डम् चिक्षेप कोऽन्यः शकटम् यथा त्वम्

tālocchritāgram gurubhārasāramāyāmavistāravadadyajātaḥ | pādāgravikṣepavibhinnabhāṇḍam cikṣepa ko'nyaḥ śakaṭam yathā tvam

अन्येन केनाच्युत! पूतनाया प्राणैः समम् पीतमसृग्विमिश्रम्? | त्वया यथा स्तन्यमतीवबाल्ये गोष्ठे च भग्नौ यमलार्जुनौ तौ

anyena kenācyuta! pūtanāyā prāṇaiḥ samam pītamasṛgvimiśram? | tvayā yathā stanyamatīvabālye goṣṭhe ca bhagnau yamalārjunau tau

विषानलोष्णाम्बुनिपातभीममास्फोट्य को वा भुवि मानुषोऽन्यः | ननर्त पादाब्जनिपीडितस्य फणम् समारुह्य च कालियस्य

viṣānaloṣṇāmbunipātabhīmamāsphoṭya ko vā bhuvi mānuṣo'nyaḥ | nanarta pādābjanipīḍitasya phaṇam samāruhya ca kāliyasya

सुरेशसन्देशविरोधवत्सु वर्षत्सु मेघेषु गवान् निमित्तम् | दिनानि सप्तास्ति च कस्य शक्तिर्गोवर्धनम् धारयितुम् करेण

sureśasandeśavirodhavatsu varṣatsu megheṣu gavān nimittam | dināni saptāsti ca kasya śaktirgovardhanam dhārayitum kareṇa

प्रलम्बचाणूरमुखान्निहत्य कम्सासुरम् यस्य बिभेति शक्रः | तमष्टवर्षो निजघान कोऽन्यो निरायुधो नाथ मनुष्यजन्मा

pralambacāṇūramukhānnihatya kamsāsuram yasya bibheti śakraḥ | tamaṣṭavarṣo nijaghāna ko'nyo nirāyudho nātha manuṣyajanmā

बाणार्थमभ्युद्यतमुग्रशूलम् निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिपुरारिमेकः | सकार्त्तिकेयज्वरमस्त्रबाहुम् करोति को बाणमनच्युतोऽन्यः

bāṇārthamabhyudyatamugraśūlam nirjitya saṅkhye tripurārimekaḥ | sakārttikeyajvaramastrabāhum karoti ko bāṇamanacyuto'nyaḥ

कः पारिजातम् सुरसुन्दरीणाम् सदोपभोग्यम् विजितेन्द्रसैन्यः | स्वर्गान्महीमुच्छ्रितवीर्यधैर्यः समानयामास यथा प्रभो त्वम्

kaḥ pārijātam surasundarīṇām sadopabhogyam vijitendrasainyaḥ | svargānmahīmucchritavīryadhairyaḥ samānayāmāsa yathā prabho tvam

हत्वा हयग्रीवमुदारवीर्यम् निशुम्भशुम्भौ नरकम् च कोऽन्यः | जग्राह कन्यापुरमात्मनोऽर्थम् प्राग्ज्योतिषाख्ये नगरे महात्मन्!

hatvā hayagrīvamudāravīryam niśumbhaśumbhau narakam ca ko'nyaḥ | jagrāha kanyāpuramātmano'rtham prāgjyotiṣākhye nagare mahātman!

इत्तम् भवान् दुष्टवधेन नूनम् विश्वोपकाराय विभो प्रवृत्तः | स्थितौ स्थितस्त्वम् परिपासि विश्वम् तैस्तैरुपायैरविनीतभीतैः | मैत्री न येषाम् विनयाय ताम्स्तान् सर्वान् भवान् सम्हरतेऽव्ययात्मन्

ittam bhavān duṣṭavadhena nūnam viśvopakārāya vibho pravṛttaḥ | sthitau sthitastvam paripāsi viśvam taistairupāyairavinītabhītaiḥ | maitrī na yeṣām vinayāya tāmstān sarvān bhavān samharate'vyayātman

हिताय तेषाम् कपिलादिरूपिणा त्वयाऽनुशस्ता बहवोऽनुजीवाः | येषाम् न मैत्री हृदि ते न नेया विश्वोपकारी वध एधव तेषाम्

hitāya teṣām kapilādirūpiṇā tvayā'nuśastā bahavo'nujīvāḥ | yeṣām na maitrī hṛdi te na neyā viśvopakārī vadha edhava teṣām

स्थितौ स्थितम् पालनमेव विष्णुः करोति हन्त्यन्तगतोऽन्तरुद्रः

sthitau sthitam pālanameva viṣṇuḥ karoti hantyantagato'ntarudraḥ

एतानि चान्यानि च दुष्कराणि दृष्टानि कर्माणि तथापि सत्यम् | मन्यामहे त्वाम् जगतः प्रसूतिम् किम् कुर्म माया तव मोहनीयम्

etāni cānyāni ca duṣkarāṇi dṛṣṭāni karmāṇi tathāpi satyam | manyāmahe tvām jagataḥ prasūtim kim kurma māyā tava mohanīyam

त्वम् सर्वमेतत्त्वयि सर्वमेतत्त्वत्तस्तथैतत्तव चेतदीश | एतत्स्वरूपम् तव सर्वभूतम् विभूतिभेदैर्बहुभिः स्थितस्य

tvam sarvametattvayi sarvametattvattastathaitattava cetadīśa | etatsvarūpam tava sarvabhūtam vibhūtibhedairbahubhiḥ sthitasya

प्रसीद कृष्णाच्युत! वासुदेव! जनार्दनानन्त! नृसिम्ह! विष्णो | मनुष्यसामान्यधिया यदीश दृष्टो मया तत् क्षमस्वादिदेव

prasīda kṛṣṇācyuta! vāsudeva! janārdanānanta! nṛsimha! viṣṇo | manuṣyasāmānyadhiyā yadīśa dṛṣṭo mayā tat kṣamasvādideva

न वेद्म सद्भावमहम् तवाद्य सद्भावभूतस्य चराचरस्य | यो वै भवान् कोऽपि नतोऽस्मि तस्मै मनुष्यरूपाय चतुर्भुजाय

na vedma sadbhāvamaham tavādya sadbhāvabhūtasya carācarasya | yo vai bhavān ko'pi nato'smi tasmai manuṣyarūpāya caturbhujāya

देवदेव! जगन्नाथ! सर्वपापहरो भव | हेतुमात्रस्त्वहम् तत्र त्वयैतदुपसम्हृतम्

devadeva! jagannātha! sarvapāpaharo bhava | hetumātrastvaham tatra tvayaitadupasamhṛtam

प्रसीदेश! हृषीकेश! अक्षौहिण्या दशाष्ट च | त्वया ग्रस्ता भुवो भूत्यै हेतुभूता! हि मद्विधाः

prasīdeśa! hṛṣīkeśa! akṣauhiṇyā daśāṣṭa ca | tvayā grastā bhuvo bhūtyai hetubhūtā! hi madvidhāḥ

वयमन्ये च गोविन्द! नराः क्रीडनकास्तव | मद्विधैः करणैर्देव! करोषि स्थितिपालनम्

vayamanye ca govinda! narāḥ krīḍanakāstava | madvidhaiḥ karaṇairdeva! karoṣi sthitipālanam

यदत्र सदसद्वाऽपि किञ्चिदुच्चारितम् मया | सदा सर्वत्र सर्वेश पूजार्होऽसि मयाऽच्युत भक्तिमानिति तत् सर्वम् क्षन्तव्यम् मम केशव!

yadatra sadasadvā'pi kiñciduccāritam mayā | sadā sarvatra sarveśa pūjārho'si mayā'cyuta bhaktimāniti tat sarvam kṣantavyam mama keśava!

सप्तत्रिम्शोऽध्यायः

पञ्चपञ्चाशत् क्षेत्रनामानि पुलस्त्य उवाच – एवम् स्तुतस्ततः प्राह प्रीतिमाम्स्तम् जनार्दनः | परिष्वज्य महाबाहुम् समाश्वास्य च फाल्गुनम्

pañcapañcāśat kṣetranāmāni pulastya uvāca – evam stutastataḥ prāha prītimāmstam janārdanaḥ | pariṣvajya mahābāhum samāśvāsya ca phālgunam

(प्रोवाच भगवान् देवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना |) भगवान् उवाच – यस्त्वाम् वेत्ति स माम् वेत्ति यस्त्वामनु स मामनु | अभेदेनात्मना वेद्मि त्वामहम् पाण्डुनन्दन!

(provāca bhagavān devaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |) bhagavān uvāca – yastvām vetti sa mām vetti yastvāmanu sa māmanu | abhedenātmanā vedmi tvāmaham pāṇḍunandana!

ममाम्शस्त्वम् महाबाहो जगतः पालनेच्छया | भुवो भारावतारार्थम् पृथक् पार्थ! मया कृतम्

mamāmśastvam mahābāho jagataḥ pālanecchayā | bhuvo bhārāvatārārtham pṛthak pārtha! mayā kṛtam

देवदैत्योरगा यक्षाः गन्धर्वाः किन्नराप्सराः | राक्षसाश्च पिशाचाश्च पशुपक्षिसरीसृपाः

devadaityoragā yakṣāḥ gandharvāḥ kinnarāpsarāḥ | rākṣasāśca piśācāśca paśupakṣisarīsṛpāḥ

वृक्षगुल्मादयः शैलाः सर्वभूतानि चार्जुन! | ममैवाम्शानि भूतानि विद्धि सर्वाण्यरिन्दम!

vṛkṣagulmādayaḥ śailāḥ sarvabhūtāni cārjuna! | mamaivāmśāni bhūtāni viddhi sarvāṇyarindama!

अर्जुन उवाच – भगवन् सर्वभूतात्मन् सर्वभूतेषु वै भवान् | परमात्मस्वरूपेण स्थितम् वेद्मि तदव्ययम्

arjuna uvāca – bhagavan sarvabhūtātman sarvabhūteṣu vai bhavān | paramātmasvarūpeṇa sthitam vedmi tadavyayam

क्षेत्रेषु येषु येषु त्वम् चिन्तनीयो मयाच्युत | चेतसः प्रणिधानार्थम् तन्ममाख्यातुमर्हसि

kṣetreṣu yeṣu yeṣu tvam cintanīyo mayācyuta | cetasaḥ praṇidhānārtham tanmamākhyātumarhasi

यत्र यत्र च यन्नाम प्रीतये भवतः स्तुतौ | प्रसादसुमुखो नाथ तन्ममाशेषतो वद

yatra yatra ca yannāma prītaye bhavataḥ stutau | prasādasumukho nātha tanmamāśeṣato vada

भगवानुवाच – सर्वगः सर्वभूतोऽहम् न हि किञ्चिद्मया विना | चराचरे जगत्यस्मिन् विद्यते कुरुसत्तम!

bhagavānuvāca – sarvagaḥ sarvabhūto'ham na hi kiñcidmayā vinā | carācare jagatyasmin vidyate kurusattama!

तथापि येषु स्थानेषु चिन्तनीयोऽहमर्जुन | स्तोतव्यो नामभिर्यैस्तु श्रूयताम् तद्वदामि ते

tathāpi yeṣu sthāneṣu cintanīyo'hamarjuna | stotavyo nāmabhiryaistu śrūyatām tadvadāmi te

पुष्करे पुण्डरीकाक्षम् गयायाम् च गदाधरम् | लोहदण्डे तथा विष्णुम् स्तुवम्स्तरति दुष्कृतम्

puṣkare puṇḍarīkākṣam gayāyām ca gadādharam | lohadaṇḍe tathā viṣṇum stuvamstarati duṣkṛtam

(क्ष्वामाच्ये कुमारम् नेपाले लोकभावनम् |) राघवम् चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम् | वृन्दावने च गोविन्दम् मा स्तुवन् पुण्यभाग् भवेत्

(kṣvāmācye kumāram nepāle lokabhāvanam |) rāghavam citrakūṭe tu prabhāse daityasūdanam | vṛndāvane ca govindam mā stuvan puṇyabhāg bhavet

(मन्दोदपाने वैकुण्ठम् माहन्त्रे माहेन्द्रे चाच्युतम् विभुम् |) जयम् जयन्त्याम् तद्वच्च जयन्तम् हस्तिनापुरे | वाराहम् कर्दमाले तु काश्मीरे चक्रपाणिनम्

(mandodapāne vaikuṇṭham māhantre māhendre cācyutam vibhum |) jayam jayantyām tadvacca jayantam hastināpure | vārāham kardamāle tu kāśmīre cakrapāṇinam

जनार्दनम् च कुब्जाम्रे मथुरायाम् च केशवम् | कुब्जके श्रीधरम् तद्वद् गङ्गाद्वारे सुरोत्तमम्

janārdanam ca kubjāmre mathurāyām ca keśavam | kubjake śrīdharam tadvad gaṅgādvāre surottamam

शालग्रामे महायोगिम् हरिम् गोवर्धनाचले | पिण्डारके चतुर्बाहुम् शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम्

śālagrāme mahāyogim harim govardhanācale | piṇḍārake caturbāhum śaṅkhoddhāre ca śaṅkhinam

वामनम् च कुरुक्षेत्रे यमुनायाम् त्रिविक्रमम् | वनमालम् च किष्किन्धायाम् कपिलम् पूर्वसागरे

vāmanam ca kurukṣetre yamunāyām trivikramam | vanamālam ca kiṣkindhāyām kapilam pūrvasāgare

श्वेतद्वीपपतिम् चापि गङ्गासागरसङ्गमे | भूधरम् देविकानद्याम् प्रयागे चैव माधवम्

śvetadvīpapatim cāpi gaṅgāsāgarasaṅgame | bhūdharam devikānadyām prayāge caiva mādhavam

नरनारायणाख्यम् च तथा बदरिकाश्रमे | समुद्रे दक्षिणे स्तव्यम् पद्मनाभेति फाल्गुन!

naranārāyaṇākhyam ca tathā badarikāśrame | samudre dakṣiṇe stavyam padmanābheti phālguna!

द्वारकायाम् तथा कृष्णम् स्तुवम्स्तरति दुर्गतिम् | रामम् नाम महेन्द्राद्रौ हृषीकेशम् तथाऽर्बुदे

dvārakāyām tathā kṛṣṇam stuvamstarati durgatim | rāmam nāma mahendrādrau hṛṣīkeśam tathā'rbude

अश्वतीर्थे हयग्रीवम् विश्वरूपम् हिमाचले | नृसिम्हम् कृतशौचे च विपाशायाम् द्विजप्रियम्

aśvatīrthe hayagrīvam viśvarūpam himācale | nṛsimham kṛtaśauce ca vipāśāyām dvijapriyam

नैमिषे यज्ञपुरुषम् जम्बूमार्गे तथाच्युतम् | अनन्तम् सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम्

naimiṣe yajñapuruṣam jambūmārge tathācyutam | anantam saindhavāraṇye daṇḍake śārṅgadhāriṇam

उत्पलावर्तके शौरिम् नर्मदायाम् श्रियः पतिम् | दामोदरम् रैवतके नन्दायाम् जलशायिनम्

utpalāvartake śaurim narmadāyām śriyaḥ patim | dāmodaram raivatake nandāyām jalaśāyinam

सर्वयोगेश्वरम् चैव सिन्धुसागरसङ्गमे | सह्याद्रौ देवदेवेशम् वैकुण्ठम् मागधे वने

sarvayogeśvaram caiva sindhusāgarasaṅgame | sahyādrau devadeveśam vaikuṇṭham māgadhe vane

सर्वपापहरम् विन्ध्ये उड्रेषु पुरुषोत्तमम् | हृदये चापि कौन्तेय! परमात्मानमात्मनः

sarvapāpaharam vindhye uḍreṣu puruṣottamam | hṛdaye cāpi kaunteya! paramātmānamātmanaḥ

वटे वटे वैश्रवणम् चत्वरे चत्वरे शिवम् | पर्वते पर्वते रामम् सर्वत्र मधुसूदनम्

vaṭe vaṭe vaiśravaṇam catvare catvare śivam | parvate parvate rāmam sarvatra madhusūdanam

नरम् भूमौ तथा व्योम्नि कौन्तेय! गरुडध्वजम् | वासुदेवम् च सर्वत्र सम्स्मरञ्ज्योतिषाम् पतिम्

naram bhūmau tathā vyomni kaunteya! garuḍadhvajam | vāsudevam ca sarvatra samsmarañjyotiṣām patim

अर्चयन् प्रणमम्स्तु त्वम् सम्स्मरम्श्च धनञ्जय | एतेष्वेतानि नामानि नरः पापैः प्रमुच्यते

arcayan praṇamamstu tvam samsmaramśca dhanañjaya | eteṣvetāni nāmāni naraḥ pāpaiḥ pramucyate

स्थानेष्वेतेषु मन्नाम्नामेतेषाम् प्रीणनम् नरः | द्विजानाम् प्रीणनम् कृत्वा स्वर्गलोकेऽभिजायते

sthāneṣveteṣu mannāmnāmeteṣām prīṇanam naraḥ | dvijānām prīṇanam kṛtvā svargaloke'bhijāyate

नामान्येतानि कौन्तेय! स्थानान्येतानि चात्मवान् | जयम् वै पञ्चपञ्चाशत् सन्ध्यम् मत्परायणः

nāmānyetāni kaunteya! sthānānyetāni cātmavān | jayam vai pañcapañcāśat sandhyam matparāyaṇaḥ

त्रीणि जन्मानि यत्पापम् अवस्थात्रितये कृतम् | तत् क्षालयत्यसन्दिग्धम् जायते च सताम् कुले

trīṇi janmāni yatpāpam avasthātritaye kṛtam | tat kṣālayatyasandigdham jāyate ca satām kule

द्विकालम् वा जपन्नेव दिवारात्रौ च यत्कृतम् | तस्माद्विमुच्यते पापात् सद्भावपरमो नरः

dvikālam vā japanneva divārātrau ca yatkṛtam | tasmādvimucyate pāpāt sadbhāvaparamo naraḥ

जप्तान्येतानि कौन्तेय! सकृच्छ्रद्धासमन्वितम् | मोचयन्ते नरम् पापाद् यत्तत्रैव दिने कृतम्

japtānyetāni kaunteya! sakṛcchraddhāsamanvitam | mocayante naram pāpād yattatraiva dine kṛtam

धन्यम् यशस्यमायुष्यम् जयम् कुरु कुलोद्वह | ग्रहानुकूलताम् चैव करोत्याशु न सम्शयः

dhanyam yaśasyamāyuṣyam jayam kuru kulodvaha | grahānukūlatām caiva karotyāśu na samśayaḥ

उपोषितो मत्परमः स्थानेष्वेतेषु मानवः | कृतायतनवासश्च प्राप्नोत्यभिमतम् फलम्

upoṣito matparamaḥ sthāneṣveteṣu mānavaḥ | kṛtāyatanavāsaśca prāpnotyabhimatam phalam

उत्क्रान्तिरप्यशेषेषु स्थानेष्वेतेषु शस्यते | अन्यस्थानाच्छतगुणमेतेष्वनशनादिकम्

utkrāntirapyaśeṣeṣu sthāneṣveteṣu śasyate | anyasthānācchataguṇameteṣvanaśanādikam

यस्तु मत्परमः कालम् करोत्येतेषु मानवः | देवानामपि पूज्योऽसौ मम लोके महीयते

yastu matparamaḥ kālam karotyeteṣu mānavaḥ | devānāmapi pūjyo'sau mama loke mahīyate

अष्टात्रिम्शोऽध्यायः

वीरभद्रगीताः सुकृतद्वादशीप्रभावः दाल्भ्य उवाच – यन्न तापाय वै पुम्साम् भवत्यामुष्मिकम् कृतम् | तापाय यच्च भवति तदाचक्ष्व महामुने

vīrabhadragītāḥ sukṛtadvādaśīprabhāvaḥ dālbhya uvāca – yanna tāpāya vai pumsām bhavatyāmuṣmikam kṛtam | tāpāya yacca bhavati tadācakṣva mahāmune

उपवासप्रभावम् च कृष्णाराधनकाङ्क्षिणः | कथयेह मम ब्रह्मन्! न च तृप्यामि कथ्यते

upavāsaprabhāvam ca kṛṣṇārādhanakāṅkṣiṇaḥ | kathayeha mama brahman! na ca tṛpyāmi kathyate

पुलस्त्य उवाच – श्रूयताम् दाल्भ्य यत्पृष्टाः कौतुकाद्भवता वयम् | आमुष्मिकम् न तापाय यच्च तापाय जायते

pulastya uvāca – śrūyatām dālbhya yatpṛṣṭāḥ kautukādbhavatā vayam | āmuṣmikam na tāpāya yacca tāpāya jāyate

उपोषितप्रभावम् च कृष्णाराधनकाङ्क्षिणः | कथयामि यथावृत्तम् पूर्वमेव महामते

upoṣitaprabhāvam ca kṛṣṇārādhanakāṅkṣiṇaḥ | kathayāmi yathāvṛttam pūrvameva mahāmate

वैदिशम् नाम नगरम् प्रख्यातमिह सत्तम! | तत्र वैश्योऽभवत् पूर्वम् वीरभद्र इति श्रुतः

vaidiśam nāma nagaram prakhyātamiha sattama! | tatra vaiśyo'bhavat pūrvam vīrabhadra iti śrutaḥ

भार्याजामातृदुहितृपुत्रपौत्रस्नुषान्वितः | प्रभूतभृत्यवर्गश्च बहुव्यापारकारकः

bhāryājāmātṛduhitṛputrapautrasnuṣānvitaḥ | prabhūtabhṛtyavargaśca bahuvyāpārakārakaḥ

पुत्रपौत्रादिभरणव्यासक्तमतिरेव च | परलोकम् प्रति मतिस्तस्य चात्यन्तदुर्मुखा

putrapautrādibharaṇavyāsaktamatireva ca | paralokam prati matistasya cātyantadurmukhā

चकारानुदिनम् सोऽथ न्यायान्यायैर्धनार्जनम् | सर्वत्रान्यत्र निःस्नेहः परस्वे चातितर्षुलः

cakārānudinam so'tha nyāyānyāyairdhanārjanam | sarvatrānyatra niḥsnehaḥ parasve cātitarṣulaḥ

न जुहोत्युदिते काले न ददात्यतितृष्णया | बभूव चोद्यमस्तस्य पुत्रादिभरणे परः

na juhotyudite kāle na dadātyatitṛṣṇayā | babhūva codyamastasya putrādibharaṇe paraḥ

नित्यनैमित्तिकानाम् च हानिम् चक्रे स्वकर्मणाम् | तृष्णाभिभूतो विप्रर्षे! स्ववर्गभरणाधृतः

nityanaimittikānām ca hānim cakre svakarmaṇām | tṛṣṇābhibhūto viprarṣe! svavargabharaṇādhṛtaḥ

कालेन गच्छता सोऽथ मृतो विन्ध्याटवीतटे | यातनादेहभृत् प्रेतो ग्रीष्मकालेऽभवन्मुने!

kālena gacchatā so'tha mṛto vindhyāṭavītaṭe | yātanādehabhṛt preto grīṣmakāle'bhavanmune!

तम् ददर्श महाभागो दिव्यज्ञानसमन्वितः | वेदवेदान्तविद् विद्वान् पिपीतो नाम वै द्विजः

tam dadarśa mahābhāgo divyajñānasamanvitaḥ | vedavedāntavid vidvān pipīto nāma vai dvijaḥ

भास्करस्याम्शुभिर्दीप्तैर्दह्यन्तमनिवारणैः | प्रतप्तवालुकामध्ये तृषा चात्यन्तपीडितम्

bhāskarasyāmśubhirdīptairdahyantamanivāraṇaiḥ | prataptavālukāmadhye tṛṣā cātyantapīḍitam

क्षुत्क्षामकण्ठम् शुष्कास्यम् स्तब्धोद्वृत्तविलोचनम् | निष्क्रान्तजिह्वमङ्गेषु विस्फोटैः सर्वतश्चितम्

kṣutkṣāmakaṇṭham śuṣkāsyam stabdhodvṛttavilocanam | niṣkrāntajihvamaṅgeṣu visphoṭaiḥ sarvataścitam

निश्वासायासखेदेन विरलास्यमनादरम् | श्रान्तम् मक्षिकयाऽऽकीर्णम् दुर्दग्धम् चातिदारुणम् | निजेन कर्मणा बद्धमसमर्थम् पलायने

niśvāsāyāsakhedena viralāsyamanādaram | śrāntam makṣikayā''kīrṇam durdagdham cātidāruṇam | nijena karmaṇā baddhamasamartham palāyane

तम् तादृशमथो दृष्ट्वा गार्दभेयो महामुनिः | पिपीतः प्राह विप्रर्षिः कारुण्यस्तिमितम् वचः

tam tādṛśamatho dṛṣṭvā gārdabheyo mahāmuniḥ | pipītaḥ prāha viprarṣiḥ kāruṇyastimitam vacaḥ

जानन्नपि तथा प्राप्तम् तदनुष्ठानजम् फलम् | जन्तोस्तस्योपकाराय सर्वतो ह्लादयन्निव

jānannapi tathā prāptam tadanuṣṭhānajam phalam | jantostasyopakārāya sarvato hlādayanniva

पिपीत उवाच – अधः सूर्याम्शुभिस्तप्तैर्बहुभिर्यानपाम्सुभिः | उपर्यर्ककरैरुग्रैस्तृषा चार्तस्तथा क्षुधा

pipīta uvāca – adhaḥ sūryāmśubhistaptairbahubhiryānapāmsubhiḥ | uparyarkakarairugraistṛṣā cārtastathā kṣudhā

(अन्यैस्तथाऽऽधिभिर्घोरैरविषह्यैरवारणैः |) मध्ये तस्यादि निघोरैः अविष्यैस्सुदारुणैः कथयेह यथातत्त्वमेकाकी दह्यसे कथम्

(anyaistathā''dhibhirghorairaviṣahyairavāraṇaiḥ |) madhye tasyādi nighoraiḥ aviṣyaissudāruṇaiḥ kathayeha yathātattvamekākī dahyase katham

तस्यैतद्वचनम् श्रुत्वा पिपीतस्य सवेदनम् | यातनास्थ उवाचेदम् कृच्छ्रादुच्छ्वास्य मस्तकम्

tasyaitadvacanam śrutvā pipītasya savedanam | yātanāstha uvācedam kṛcchrāducchvāsya mastakam

वीरभद्र उवाच – ब्रह्मन्नालोचितम् पूर्वम् कथमन्ते भविष्यति | अशाश्वते शाश्वतधीस्तेन दह्यामि दुर्मतिः

vīrabhadra uvāca – brahmannālocitam pūrvam kathamante bhaviṣyati | aśāśvate śāśvatadhīstena dahyāmi durmatiḥ

धनापणगृहक्षेत्रपुत्रदारहिते रतः | नात्मनोऽहम् हितारम्भी तेन दह्यामि दुर्मतिः

dhanāpaṇagṛhakṣetraputradārahite rataḥ | nātmano'ham hitārambhī tena dahyāmi durmatiḥ

इदम् करिष्ये कृत्वेदम् करिष्याम्यपरम् त्विदम् | इतीच्छाशतसरोऽहम् तेन दह्यामि दुर्मतिः

idam kariṣye kṛtvedam kariṣyāmyaparam tvidam | itīcchāśatasaro'ham tena dahyāmi durmatiḥ

जुहोमि यदि तन्नास्ति ददामि यदि सीदति | कुटुम्बमिति मूढोऽहम् तेन दह्यामि दुर्मतिः

juhomi yadi tannāsti dadāmi yadi sīdati | kuṭumbamiti mūḍho'ham tena dahyāmi durmatiḥ

शीतोष्णवर्षाभिभवम् लोभात् सोढः मया शुभम् | तदेव हि न धर्मार्थम् तेन दह्यामि दुर्मतिः

śītoṣṇavarṣābhibhavam lobhāt soḍhaḥ mayā śubham | tadeva hi na dharmārtham tena dahyāmi durmatiḥ

पितृदेवमनुष्याणामदत्त्वा पोषिता हि ये | तेऽन्यत्र क्वापि वर्तन्ते दह्याम्येकोऽत्र दुर्मतिः

pitṛdevamanuṣyāṇāmadattvā poṣitā hi ye | te'nyatra kvāpi vartante dahyāmyeko'tra durmatiḥ

पुत्रभृत्यकलत्रेषु मम त्वादृतमानसः | कृत्वा कर्माण्यसाधूनि दह्याम्येकोऽत्र दुर्मतिः

putrabhṛtyakalatreṣu mama tvādṛtamānasaḥ | kṛtvā karmāṇyasādhūni dahyāmyeko'tra durmatiḥ

मृते मयि धने तस्मिन्नन्यायोपार्जिते मया | नूनम् ममेति वर्तन्ते दह्याम्येकोऽत्र दुर्मतिः

mṛte mayi dhane tasminnanyāyopārjite mayā | nūnam mameti vartante dahyāmyeko'tra durmatiḥ

न हि नः पूजिता गेहान्निर्गता द्विजसत्तमाः | स्ववर्गहितकामस्य तेन दह्याम्यहर्निशम्

na hi naḥ pūjitā gehānnirgatā dvijasattamāḥ | svavargahitakāmasya tena dahyāmyaharniśam

यन्मे न पूजिता देवाः कुटुम्बम् पोषितम् परम् | एकाकी तेन दह्यामि ये पुष्टास्तेऽन्यतो गताः

yanme na pūjitā devāḥ kuṭumbam poṣitam param | ekākī tena dahyāmi ye puṣṭāste'nyato gatāḥ

नित्यनैमित्तिकम् कर्म कृते येषाम् न मे कृतम् | एकाकी तेन दह्यामि तैर्मन्ये क्वापि रम्यते

nityanaimittikam karma kṛte yeṣām na me kṛtam | ekākī tena dahyāmi tairmanye kvāpi ramyate

यन्मे परिजनस्यार्थे कृतम् कर्म शुभाशुभम् | एकाकी तेन दह्यामि गतास्ते फलभोगिनः

yanme parijanasyārthe kṛtam karma śubhāśubham | ekākī tena dahyāmi gatāste phalabhoginaḥ

दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च पापव्याप्त्या मयैधिताः | एकाकी तेन दह्यामि गतास्ते फलभोगिनः

dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca pāpavyāptyā mayaidhitāḥ | ekākī tena dahyāmi gatāste phalabhoginaḥ

पुत्रदारादिभृत्यार्थे मयाऽन्यायार्थसञ्चयाः | कृतास्तेनात्र दह्यामि भुञ्जतेऽप्यन्यतो गताः

putradārādibhṛtyārthe mayā'nyāyārthasañcayāḥ | kṛtāstenātra dahyāmi bhuñjate'pyanyato gatāḥ

कृतम् पापम् मया भुक्तमन्यैस्तत्कर्म सञ्चितम् | दह्याम्येकोऽहमत्यन्तम् त्यक्तस्तैः फलभोगिभिः

kṛtam pāpam mayā bhuktamanyaistatkarma sañcitam | dahyāmyeko'hamatyantam tyaktastaiḥ phalabhogibhiḥ

यन्ममत्वाभिभूतेन मया धनमुपार्जितम् | अन्यस्य तेऽद्य कस्यापि केवलम् मम दुष्कृतम्

yanmamatvābhibhūtena mayā dhanamupārjitam | anyasya te'dya kasyāpi kevalam mama duṣkṛtam

अन्तर्दुःखेन दग्धोऽन्तर्बहिर्दह्यामि भानुना | नान्तर्दुःखेन वा भानुः पापमेव द्विधा स्थितम्

antarduḥkhena dagdho'ntarbahirdahyāmi bhānunā | nāntarduḥkhena vā bhānuḥ pāpameva dvidhā sthitam

कञ्चित् कर्मसमुद्धारम् पश्यस्यसुखसागरात् | मम येनाहमाह्लादमाप्नुयाम् मुनिसत्तम!

kañcit karmasamuddhāram paśyasyasukhasāgarāt | mama yenāhamāhlādamāpnuyām munisattama!

पिपीत उवाच – अल्पकालिकमुद्धारम् तव पश्याम्यसम्शयम् | प्रक्षीणप्रायमेतत्ते सुकृतम् चास्ति ते परम्

pipīta uvāca – alpakālikamuddhāram tava paśyāmyasamśayam | prakṣīṇaprāyametatte sukṛtam cāsti te param

अतीते दशमे जन्मन्यच्युताराधनेच्छया | सुकर्मजयदाम् भद्रद्वादशीम् त्वमुपोषितः

atīte daśame janmanyacyutārādhanecchayā | sukarmajayadām bhadradvādaśīm tvamupoṣitaḥ

तव तस्याः प्रभावेण पापमत्यन्तदुर्जयम् | अल्पैरहोभिः सम्क्षीणं नवपात्रे यथा जलम्

tava tasyāḥ prabhāveṇa pāpamatyantadurjayam | alpairahobhiḥ samkṣīṇaṃ navapātre yathā jalam

यदन्यः क्षपयेद्वर्षैस्तद्दिनैर्भवतः क्षयम् | गतम् पापमयम् तस्याः प्रभावोऽत्यन्तदुर्लभः

yadanyaḥ kṣapayedvarṣaistaddinairbhavataḥ kṣayam | gatam pāpamayam tasyāḥ prabhāvo'tyantadurlabhaḥ

शमम् पापस्य कुरुते जयम् सुकृतकर्मणः | सत्कर्मजयदा ह्येषा ततो वै द्वादशी स्मृता

śamam pāpasya kurute jayam sukṛtakarmaṇaḥ | satkarmajayadā hyeṣā tato vai dvādaśī smṛtā

यच्चैतद् वेदनार्तेन भवता परिदेवितम् | तत्तथा नात्र सन्देहो ममता पापहेतुकी

yaccaitad vedanārtena bhavatā paridevitam | tattathā nātra sandeho mamatā pāpahetukī

पापमत्र कृतम् प्रेत्य भद्र तापाय जायते | आह्लादाय तथा पुण्यमिह पुण्यकृताम् नृणाम्

pāpamatra kṛtam pretya bhadra tāpāya jāyate | āhlādāya tathā puṇyamiha puṇyakṛtām nṛṇām

पुलस्त्य उवाच – वीरभद्रम् समाश्वास्य ययावित्थम् महामुनिः | सोऽप्यल्पेनैव कालेन ततो मोक्षमवाप्तवान्

pulastya uvāca – vīrabhadram samāśvāsya yayāvittham mahāmuniḥ | so'pyalpenaiva kālena tato mokṣamavāptavān

एवम् दाल्भ्य! परे लोके यदत्रासुकृतम् कृतम् | तत्तापाय सुखायोक्तम् यदत्रैव शुभम् कृतम्

evam dālbhya! pare loke yadatrāsukṛtam kṛtam | tattāpāya sukhāyoktam yadatraiva śubham kṛtam

उपवासप्रभावश्च कथितस्ते महामुने! | येनाल्पैरेव दिवसैर्भूरि पापम् क्षयम् गतम्

upavāsaprabhāvaśca kathitaste mahāmune! | yenālpaireva divasairbhūri pāpam kṣayam gatam

तस्मान्नरेण पुण्याय यतितव्यम् न पातके | उपवासाश्च कर्तव्याः सदैवात्महितैषिणा

tasmānnareṇa puṇyāya yatitavyam na pātake | upavāsāśca kartavyāḥ sadaivātmahitaiṣiṇā

एकोनचत्वारिम्शोऽध्यायः

आश्वनपुरूरवसंवादः दाल्भ्य उवाच – सम्सारासारताम् ज्ञात्वा विषयाम्श्चातितर्षुलान् | कर्तव्यम् यन्महाभाग पुरुषेण तदुच्यताम्

āśvanapurūravasaṃvādaḥ dālbhya uvāca – samsārāsāratām jñātvā viṣayāmścātitarṣulān | kartavyam yanmahābhāga puruṣeṇa taducyatām

पुलस्त्य उवाच – सम्सारासारताम् ज्ञात्वा विषयाम्श्चातितर्षुलान् | गृद्धिस्तेष्वेव सम्त्याज्या तत्त्यागो गुणवान्नृणाम्

pulastya uvāca – samsārāsāratām jñātvā viṣayāmścātitarṣulān | gṛddhisteṣveva samtyājyā tattyāgo guṇavānnṛṇām

येषामब्दसहस्राणाम् सहस्रैरपि ना नरः | भोगात्तृप्तिम् समाप्नोति कस्तैर्भोगैर्विरज्यते

yeṣāmabdasahasrāṇām sahasrairapi nā naraḥ | bhogāttṛptim samāpnoti kastairbhogairvirajyate

भोगान्न तृप्तिम् अवाप्नोति कस्तद्भोगेषु रम्यते यावतो वाञ्छते भोगान् अहन्यहनि मानवः | तेषाम् सहस्रभागेऽपि दाल्भ्य! प्राप्तिम् न विन्दति

bhogānna tṛptim avāpnoti kastadbhogeṣu ramyate yāvato vāñchate bhogān ahanyahani mānavaḥ | teṣām sahasrabhāge'pi dālbhya! prāptim na vindati

अथ चेत्तदवाप्नोति सहस्रगुणितान्नरः | तथाप्यतृप्त एवान्तमन्तकाले गमिष्यति

atha cettadavāpnoti sahasraguṇitānnaraḥ | tathāpyatṛpta evāntamantakāle gamiṣyati

तृप्तये ये न सम्प्राप्ताः प्राप्यन्ते ये न वाञ्छिताः | बुद्धिमान् इन्द्रियार्थेषु तेष्वसङ्गी सदा भवेत्

tṛptaye ye na samprāptāḥ prāpyante ye na vāñchitāḥ | buddhimān indriyārtheṣu teṣvasaṅgī sadā bhavet

येषाम् तृप्तिर्न भोगेन त्यागश्चैवोपकारकः | उपोषितविधानेन भोगान्त्यागस्ततो वरः

yeṣām tṛptirna bhogena tyāgaścaivopakārakaḥ | upoṣitavidhānena bhogāntyāgastato varaḥ

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि नरैस्तस्मान्मुमुक्षुभिः | निष्कामैर्दाल्भ्य कार्याणि फलाय च फलेप्सुभिः

kṛcchracāndrāyaṇādīni naraistasmānmumukṣubhiḥ | niṣkāmairdālbhya kāryāṇi phalāya ca phalepsubhiḥ

अत्राप्युदाहरन्तीमम् मुनयो मुनिसत्तम | दस्राभ्याम् सह सम्वादमैलस्य च महात्मनः

atrāpyudāharantīmam munayo munisattama | dasrābhyām saha samvādamailasya ca mahātmanaḥ

ऐलः पुरूरवाः पूर्वम् बभूव मनुजेश्वरः | चकमे यम् महाभागमुर्वशी सुरसुन्दरी

ailaḥ purūravāḥ pūrvam babhūva manujeśvaraḥ | cakame yam mahābhāgamurvaśī surasundarī

सम्त्यज्य त्रिदशावासम् रूपौदार्यगुणान्वितम् | भेजे तमुर्वशी दाल्भ्य बुधस्य तनयम् नृपम्

samtyajya tridaśāvāsam rūpaudāryaguṇānvitam | bheje tamurvaśī dālbhya budhasya tanayam nṛpam

नासत्यदस्रौ रूपेण देवानामधिकौ ततः | उर्वशीलोभनम् तस्य रूपम् द्रष्टुम् समुत्सुकौ

nāsatyadasrau rūpeṇa devānāmadhikau tataḥ | urvaśīlobhanam tasya rūpam draṣṭum samutsukau

प्रतिष्ठानम् पुरम् तस्य बुधपुत्रस्य धीमतः | जग्मतुः सुमहाभागौ तस्य द्वास्थमथोचतुः

pratiṣṭhānam puram tasya budhaputrasya dhīmataḥ | jagmatuḥ sumahābhāgau tasya dvāsthamathocatuḥ

अश्विनावूचतुः – क्षत्तोऽस्मद्वचनादैलम् ब्रूहि त्वम् वसुधाधिपम् | द्रष्टुम् तवाश्विनौ प्राप्तौ रूपसम्पद्गुणम् नृप! | तदेह्यत्र महाभाग इहास्मान् सम्प्रवेशय

aśvināvūcatuḥ – kṣatto'smadvacanādailam brūhi tvam vasudhādhipam | draṣṭum tavāśvinau prāptau rūpasampadguṇam nṛpa! | tadehyatra mahābhāga ihāsmān sampraveśaya

आश्चर्यभूतम् लोकेषु उर्वशीलोभनम् वपुः | तत्कौतुकम् न कुरुते कस्य पार्थिवपुङ्गव

āścaryabhūtam lokeṣu urvaśīlobhanam vapuḥ | tatkautukam na kurute kasya pārthivapuṅgava

पुलस्त्य उवाच – आवाम् समागतौ तस्मात्त्वाम् द्रष्टुम् मनुजोत्तम! | द्वास्थस्तथेति तावाह प्रविवेश च सत्वरम् | आचचक्षे च तद्राज्ञे नासत्यवचनम् द्विज!

pulastya uvāca – āvām samāgatau tasmāttvām draṣṭum manujottama! | dvāsthastatheti tāvāha praviveśa ca satvaram | ācacakṣe ca tadrājñe nāsatyavacanam dvija!

तच्छ्रुत्वा वचनम् राजा द्वास्थमाह मुहूर्तकम् | विलम्ब्यताम् महाभागौ तौ ब्रूहि वचनान्मम

tacchrutvā vacanam rājā dvāsthamāha muhūrtakam | vilambyatām mahābhāgau tau brūhi vacanānmama

व्यायामतैलसम्सर्गमलिनो न विभूषितः | प्रसाधनम् च कृत्वाऽहम् निष्क्रमामि त्वरान्वितः

vyāyāmatailasamsargamalino na vibhūṣitaḥ | prasādhanam ca kṛtvā'ham niṣkramāmi tvarānvitaḥ

पुलस्त्य उवाच – निष्क्रम्य स ततो द्वास्स्थो यथोक्तम् भूभृताखिलम् | समाचष्ट ततो दाल्भ्य तौ च भूयस्तमूचतुः

pulastya uvāca – niṣkramya sa tato dvāsstho yathoktam bhūbhṛtākhilam | samācaṣṭa tato dālbhya tau ca bhūyastamūcatuḥ

अश्विनावूचतुः – अप्रसाधितमेवाशु भवन्तम् वसुधाधिप! | पश्यावस्तव भूयोऽपि त्वाम् द्रक्ष्यावः प्रसाधितम्

aśvināvūcatuḥ – aprasādhitamevāśu bhavantam vasudhādhipa! | paśyāvastava bhūyo'pi tvām drakṣyāvaḥ prasādhitam

पुलस्त्य उवाच – इत्युक्तो निर्गतस्तूर्णम् भवनादवनीपतिः | तैलाभ्यक्ततनुर्दाल्भ्य व्यायामपरिधानधृक्

pulastya uvāca – ityukto nirgatastūrṇam bhavanādavanīpatiḥ | tailābhyaktatanurdālbhya vyāyāmaparidhānadhṛk

स प्रणामम् तयोः कृत्वा किञ्चिन्नतशिरा नृपः | प्रोवाच यन्मया कार्यम् भवतोस्तदिहोच्यताम्

sa praṇāmam tayoḥ kṛtvā kiñcinnataśirā nṛpaḥ | provāca yanmayā kāryam bhavatostadihocyatām

सप्तद्वीपवती पृथ्वी पुत्रदारबलम् धनम् | यच्चान्यदपि तत्सर्वम् युवयोर्मे निवेदितम्

saptadvīpavatī pṛthvī putradārabalam dhanam | yaccānyadapi tatsarvam yuvayorme niveditam

पुलस्त्य उवाच – इत्युदाहृतमाकर्ण्य नृपतेरश्विनावपि | अङ्गोपाङ्गादिकम् सर्वम् शनकैस्तावपश्यताम्

pulastya uvāca – ityudāhṛtamākarṇya nṛpateraśvināvapi | aṅgopāṅgādikam sarvam śanakaistāvapaśyatām

शिरोललाटबाहुम् सनयनादिविलोकनम् | कृत्वा च तम् महीपालमूचतुस्ताविदम् सुरौ

śirolalāṭabāhum sanayanādivilokanam | kṛtvā ca tam mahīpālamūcatustāvidam surau

प्रविश्य स्नाहि भूपाल! यथार्थैश्च विभूषणैः | विभूषितम् तु भूयस्त्वाम् द्रक्ष्यावोऽऽवाम् नरेश्वरः

praviśya snāhi bhūpāla! yathārthaiśca vibhūṣaṇaiḥ | vibhūṣitam tu bhūyastvām drakṣyāvo''vām nareśvaraḥ

पुलस्त्य उवाच – तथेति चोक्त्वा स नृपः प्रविवेश महामुने! | चक्रे च सकलम् सम्यक् स्नात्वा देहप्रसाधनम्

pulastya uvāca – tatheti coktvā sa nṛpaḥ praviveśa mahāmune! | cakre ca sakalam samyak snātvā dehaprasādhanam

स्नातोऽनुलिप्तः स्रग्धारी सुवस्त्रः सुविभूषितः | नासत्यदस्रयोः पार्श्वमियाय वसुधाधिपः

snāto'nuliptaḥ sragdhārī suvastraḥ suvibhūṣitaḥ | nāsatyadasrayoḥ pārśvamiyāya vasudhādhipaḥ

भूयोऽपि तौ यथापूर्वमङ्गोपाङ्गविलोकनम् | चक्रतुर्नृपतेस्तस्य स्मितभिन्नौष्ठसम्पुटौ

bhūyo'pi tau yathāpūrvamaṅgopāṅgavilokanam | cakraturnṛpatestasya smitabhinnauṣṭhasampuṭau

तौ सहासौ समालक्ष्य स तदा वसुधाधिपः | हासस्य कारणम् देवभिषजौ तावपृच्छत

tau sahāsau samālakṣya sa tadā vasudhādhipaḥ | hāsasya kāraṇam devabhiṣajau tāvapṛcchata

पृच्छन्तम् न ततो दाल्भ्य नृपतिम् हास्यकारणम् | यदूचतुर्महाभागौ तच्छृणुष्व वदामि ते

pṛcchantam na tato dālbhya nṛpatim hāsyakāraṇam | yadūcaturmahābhāgau tacchṛṇuṣva vadāmi te

अश्विनावूचतुः – शृणु भूपाल सकलम् हासकारणमावयोः | युष्मद्दर्शनसम्भूतम् क्षणापचयहेतुकम्

aśvināvūcatuḥ – śṛṇu bhūpāla sakalam hāsakāraṇamāvayoḥ | yuṣmaddarśanasambhūtam kṣaṇāpacayahetukam

अस्नातस्याभवद्भूपम् यादृशी ते सुरूपता | साम्प्रतम् तादृशी नेयम् भूषितस्यापि भूषणैः

asnātasyābhavadbhūpam yādṛśī te surūpatā | sāmpratam tādṛśī neyam bhūṣitasyāpi bhūṣaṇaiḥ

स्नातः स्रग्दामधारी त्वम् स्वनुलिप्तः सुभूषितः | तथाप्यस्नात एव प्राक् शोभनोऽभून्न साम्प्रतम्

snātaḥ sragdāmadhārī tvam svanuliptaḥ subhūṣitaḥ | tathāpyasnāta eva prāk śobhano'bhūnna sāmpratam

राजोवाच – किम् तु तत्कारणम् येन व्यायाममलिनाम्बरः | शोभनोऽहमभूत् पूर्वमिदानीम् न विभूषितः

rājovāca – kim tu tatkāraṇam yena vyāyāmamalināmbaraḥ | śobhano'hamabhūt pūrvamidānīm na vibhūṣitaḥ

अश्विनावूचतुः – दिव्येन चक्षुषा भूप! कालस्यास्य च तस्य च | वयःपरिणतिम्म् सूक्ष्माम् पश्यावोऽपचयप्रदाम्

aśvināvūcatuḥ – divyena cakṣuṣā bhūpa! kālasyāsya ca tasya ca | vayaḥpariṇatimm sūkṣmām paśyāvo'pacayapradām

यथा हि नाडिका पूर्णा गलत्यविरतम् नृप | नृणाम् परिगणतस्तद्वच्छरीरग्रहणादनु

yathā hi nāḍikā pūrṇā galatyaviratam nṛpa | nṛṇām parigaṇatastadvaccharīragrahaṇādanu

जन्मतोऽनन्तरम् बाल्यम् पौगण्डत्वम् ततः परम् | यौवनम् मध्यदेहित्वम् वार्द्धकम् च जरा नृणाम् | स्थूलदृष्ट्या तु पश्यन्ति न तु ते सूक्ष्मदर्शिनः

janmato'nantaram bālyam paugaṇḍatvam tataḥ param | yauvanam madhyadehitvam vārddhakam ca jarā nṛṇām | sthūladṛṣṭyā tu paśyanti na tu te sūkṣmadarśinaḥ

निमेषशतभागस्य सहस्राम्शः क्षणो नृप! | तस्याप्ययुतभागाम्शो भवत्यपचयो नृणाम्

nimeṣaśatabhāgasya sahasrāmśaḥ kṣaṇo nṛpa! | tasyāpyayutabhāgāmśo bhavatyapacayo nṛṇām

सूक्ष्मातिसूक्ष्मापचयी भवत्येष पुमान्नृप | परिणामम् क्रमाद्याति तृप्तिम् वारि पिबन्निव

sūkṣmātisūkṣmāpacayī bhavatyeṣa pumānnṛpa | pariṇāmam kramādyāti tṛptim vāri pibanniva

तदहर्जातबाल्यस्य बालस्यापचयो हि सः | प्रतिक्षणांशया वृद्धिर्बालत्वम् हीयते तया

tadaharjātabālyasya bālasyāpacayo hi saḥ | pratikṣaṇāṃśayā vṛddhirbālatvam hīyate tayā

पौगण्डे यौवने चैव वार्द्धके च महामते! | हानिक्रमः स एवोक्तो यो बाल्ये कथितस्तव

paugaṇḍe yauvane caiva vārddhake ca mahāmate! | hānikramaḥ sa evokto yo bālye kathitastava

कान्तिर्या नृप बालस्य पोगण्डस्य हि सा कुतः | तत्कान्तिसौकुमार्याद्यैः शून्यमेव हि यौवनम्

kāntiryā nṛpa bālasya pogaṇḍasya hi sā kutaḥ | tatkāntisaukumāryādyaiḥ śūnyameva hi yauvanam

कान्त्यादिसम्पदो हानिः परमा नृप! वार्द्धके | तत्राप्यनुक्षणम् हानिर्हानिरामृत्युतो नृप

kāntyādisampado hāniḥ paramā nṛpa! vārddhake | tatrāpyanukṣaṇam hānirhānirāmṛtyuto nṛpa

एवम् प्रतिक्षणाम्शाम्शो नॄणामपचयप्रदः | कुर्वतः किमु कालस्ते महास्नानप्रसाधनम्

evam pratikṣaṇāmśāmśo nṝṇāmapacayapradaḥ | kurvataḥ kimu kālaste mahāsnānaprasādhanam

अस्मद्दृष्टो भवान् यावत् प्रविष्टो निजमन्दिरम् | तावद्धानिमनुप्राप्तः किमु यामार्धसम्स्थितः

asmaddṛṣṭo bhavān yāvat praviṣṭo nijamandiram | tāvaddhānimanuprāptaḥ kimu yāmārdhasamsthitaḥ

यादृशोऽद्य भवाम्स्तादृक् त्वम् न रूपी नरेश्वर | परश्वः शस्तनम् नैव चतुर्थेऽह्नि च तन्मयः

yādṛśo'dya bhavāmstādṛk tvam na rūpī nareśvara | paraśvaḥ śastanam naiva caturthe'hni ca tanmayaḥ

एवम् समस्तभूतानि स्थावराणि चराणि च | प्रतिक्षणाम्शापचयम् प्राप्नुवन्ति महीतले

evam samastabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | pratikṣaṇāmśāpacayam prāpnuvanti mahītale

तस्मान्न कौतुकम् कार्यम् भवता तु नरेश्वर | यत्ते रूपमभूत् पूर्वमप्रसाधितशोभनम्

tasmānna kautukam kāryam bhavatā tu nareśvara | yatte rūpamabhūt pūrvamaprasādhitaśobhanam