2. Viṣṇudharma (part 2 of 3)

चत्वारिम्शोऽध्यायः

आश्विनपुरूरवसम्वादोत्तरभागः पुलस्त्य उवाच – राजा पुरूरवा भूयः श्रुत्वा वाक्यमिदम् तयोः | चिन्तयित्वा वचः प्राह सम्वेगोत्कम्पिमानसः

āśvinapurūravasamvādottarabhāgaḥ pulastya uvāca – rājā purūravā bhūyaḥ śrutvā vākyamidam tayoḥ | cintayitvā vacaḥ prāha samvegotkampimānasaḥ

राजोवाच – अहो भवद्भ्याम् कथितमनवस्थितसम्स्थितम् | स्वरूपम् जगतो देवौ येन त्रस्तोऽस्मि साम्प्रतम्

rājovāca – aho bhavadbhyām kathitamanavasthitasamsthitam | svarūpam jagato devau yena trasto'smi sāmpratam

अज्ञानतिमिरान्धानाम् मद्विधानाम् भवद्विधाः | प्रदीपभूताः सन्देहो विद्यते नात्र कश्चन

ajñānatimirāndhānām madvidhānām bhavadvidhāḥ | pradīpabhūtāḥ sandeho vidyate nātra kaścana

सदाऽपचयदोषेण दुष्टकायैः सुरोत्तमौ | यत्कार्यं पुरुषैस्तच्च कथ्यताम् हितकाम्यया

sadā'pacayadoṣeṇa duṣṭakāyaiḥ surottamau | yatkāryaṃ puruṣaistacca kathyatām hitakāmyayā

अश्विनावूचतुः – अतिमूढोऽध्रुवे काये सदाऽपचयधर्मिणि | नरस्तदुपभोग्यानि ध्रुवाणि परिमार्गति

aśvināvūcatuḥ – atimūḍho'dhruve kāye sadā'pacayadharmiṇi | narastadupabhogyāni dhruvāṇi parimārgati

आसनम् शयनम् यानम् परिधानम् गृहादिकम् | वाञ्छत्यहोऽतिमोहेन सुस्थिरम् स्वयमस्थिरः

āsanam śayanam yānam paridhānam gṛhādikam | vāñchatyaho'timohena susthiram svayamasthiraḥ

मूढोऽध्रुवम् ध्रुवमतिः किमात्मानम् न बुध्यते | बाल्यात् पौगण्डताम् गत्वा यः पुनर्यौवनम् गतः

mūḍho'dhruvam dhruvamatiḥ kimātmānam na budhyate | bālyāt paugaṇḍatām gatvā yaḥ punaryauvanam gataḥ

भुवः शैलम् समारूढः समारूढस्ततो द्रुमम् | आरोहणम् स किमन्यदृक्षभीतः करिष्यति

bhuvaḥ śailam samārūḍhaḥ samārūḍhastato drumam | ārohaṇam sa kimanyadṛkṣabhītaḥ kariṣyati

च शाखाया मृत्युस्सर्वम् करिष्यति बाल्यात्पौगण्डताम् यातो यौवनाद्वृद्धताम् गतः | वयोऽवस्था ततः काऽन्या यद्भोगाय स्थिरेच्छकः

ca śākhāyā mṛtyussarvam kariṣyati bālyātpaugaṇḍatām yāto yauvanādvṛddhatām gataḥ | vayo'vasthā tataḥ kā'nyā yadbhogāya sthirecchakaḥ

वस्थान्तरम् कार्यो यद्भोगवस्थिरेच्छकः तस्मादेतन्मनुष्येण विचार्यात्महितैषिणा | श्रेयस्यामुष्मिके यत्नः कर्तव्योऽहर्निशम् नृप

vasthāntaram kāryo yadbhogavasthirecchakaḥ tasmādetanmanuṣyeṇa vicāryātmahitaiṣiṇā | śreyasyāmuṣmike yatnaḥ kartavyo'harniśam nṛpa

भोगेष्वसक्तिः सततम् तथैवात्मावलोकनम् | श्रेयः परम् मनुष्याणाम् कपिलः प्राह पार्थिवः

bhogeṣvasaktiḥ satatam tathaivātmāvalokanam | śreyaḥ param manuṣyāṇām kapilaḥ prāha pārthivaḥ

सर्वत्र समदर्शित्वम् निर्ममत्वमसङ्गिता | श्रेयः परम् मनुष्याणाम् प्राह पञ्चशिखो मुनिः

sarvatra samadarśitvam nirmamatvamasaṅgitā | śreyaḥ param manuṣyāṇām prāha pañcaśikho muniḥ

आगर्भजन्मबाल्यादिवयोऽवस्थादिवेदनम् | श्रेयः परम् मनुष्याणामङ्गारिष्ठोऽब्रवीन्नृपः

āgarbhajanmabālyādivayo'vasthādivedanam | śreyaḥ param manuṣyāṇāmaṅgāriṣṭho'bravīnnṛpaḥ

अध्यात्मिकादिदुःखानामत्यन्तादिप्रतिक्रिया | श्रेयः परम् मनुष्याणाम् जनको ह्याह मोक्षवित्

adhyātmikādiduḥkhānāmatyantādipratikriyā | śreyaḥ param manuṣyāṇām janako hyāha mokṣavit

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनोः | हिरण्यगर्भस्तच्छान्तिम् श्रेयः परममब्रवीत्

abhinnayorbhedakaraḥ pratyayo yaḥ parātmanoḥ | hiraṇyagarbhastacchāntim śreyaḥ paramamabravīt

कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसम्ज्ञितम् | क्रियते तत्परम् श्रेयो जैगीषव्योऽब्रवीन्मुनिः

kartavyamiti yatkarma ṛgyajuḥsāmasamjñitam | kriyate tatparam śreyo jaigīṣavyo'bravīnmuniḥ

हानिम् सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहेतुकीम् | श्रेयः परम् मनुष्याणाम् देवलोऽप्याह तत्त्ववित्

hānim sarvavidhitsānāmātmanaḥ sukhahetukīm | śreyaḥ param manuṣyāṇām devalo'pyāha tattvavit

यद्यत् त्यजति कामानाम् तत्सुखस्याभिपूर्यते | एतदेव परम् श्रेयो विज्ञानम् हितकामिनाम्

yadyat tyajati kāmānām tatsukhasyābhipūryate | etadeva param śreyo vijñānam hitakāminām

कामानुसारी पुरुषः कामान् अनु विनश्यति | अश्रेयसाम् परम् चैतद् यद्भूपालातिकामिता

kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati | aśreyasām param caitad yadbhūpālātikāmitā

एवम् विज्ञाततत्त्वार्थः सनको योगिनाम् वरः | नरेन्द्र प्राह विप्राणाम् परमार्थपरम्परम्

evam vijñātatattvārthaḥ sanako yoginām varaḥ | narendra prāha viprāṇām paramārthaparamparam

क्रियाकलापफलदमृग्यजुःसामसम्ज्ञितम् | अमुष्मिन् मध्यमम् श्रेयः प्राहुः सप्तर्षयो नृप

kriyākalāpaphaladamṛgyajuḥsāmasamjñitam | amuṣmin madhyamam śreyaḥ prāhuḥ saptarṣayo nṛpa

इहैव फलदम् काम्यम् कर्म यत्क्रियते नरैः | तदाहुरपरम् श्रेयो ऋचीकच्यवनादयः

ihaiva phaladam kāmyam karma yatkriyate naraiḥ | tadāhuraparam śreyo ṛcīkacyavanādayaḥ

द्वे कर्मणी नरश्रेष्ठ ब्रह्मणा समुदाहृते | प्रवृत्त्याख्यम् निवृत्तम् च स्वर्गमुक्तिफले हि ते

dve karmaṇī naraśreṣṭha brahmaṇā samudāhṛte | pravṛttyākhyam nivṛttam ca svargamuktiphale hi te

प्रवृत्तमपि मोक्षाय कर्म पार्थिव! जायते | कर्म स्वरूपतो भ्रष्टमनाकाङ्क्ष्य फलम् कृतम्

pravṛttamapi mokṣāya karma pārthiva! jāyate | karma svarūpato bhraṣṭamanākāṅkṣya phalam kṛtam

सामान्यम् चापरम् श्रेयः सर्ववर्णाश्रमेषु यत् | तच्छृणुष्व महीपाल वदतो मम तत्त्वतः

sāmānyam cāparam śreyaḥ sarvavarṇāśrameṣu yat | tacchṛṇuṣva mahīpāla vadato mama tattvataḥ

सत्यम् वक्तव्यम् नित्यम् मैत्रेण भाव्यम् कार्यम् च त्याज्यम् नित्यमायासकारि | लोकेऽमुष्मिन् यद्धितम् च तथाऽस्मिम्श्च तस्मिन्नात्मा योजनीयोऽनुधीरैः

satyam vaktavyam nityam maitreṇa bhāvyam kāryam ca tyājyam nityamāyāsakāri | loke'muṣmin yaddhitam ca tathā'smimśca tasminnātmā yojanīyo'nudhīraiḥ

तीर्थस्नानैः सोपवासैरजस्रम् पात्रे दानैर्होमजापैश्च नित्यम् | शुद्धिर्नेयो देवताभ्यर्चनैश्च शुद्धोऽप्यात्मा सङ्गदोषादशुद्धः

tīrthasnānaiḥ sopavāsairajasram pātre dānairhomajāpaiśca nityam | śuddhirneyo devatābhyarcanaiśca śuddho'pyātmā saṅgadoṣādaśuddhaḥ

शुद्धम् वस्त्रम् सङ्गदोषादशुद्धम् भूयः शुद्धिम् शोध्यमानम् प्रयाति | एतज्ज्ञात्वा न प्रमादो मनुष्यैः शुद्धे ह्यात्मन्यात्मविद्भिर्विधेयः

śuddham vastram saṅgadoṣādaśuddham bhūyaḥ śuddhim śodhyamānam prayāti | etajjñātvā na pramādo manuṣyaiḥ śuddhe hyātmanyātmavidbhirvidheyaḥ

पुलस्त्य उवाच – इत्युक्त्वा तौ नरेन्द्रम् तौ तेन चार्घ्यादिना पृथक् | सम्यक् सम्पूजितौ यातौ नाकपृष्ठमथाश्विनौ

pulastya uvāca – ityuktvā tau narendram tau tena cārghyādinā pṛthak | samyak sampūjitau yātau nākapṛṣṭhamathāśvinau

स चाप्यनित्यतामेवमवगम्य नरेश्वरः | निष्कामोऽनुदिनम् यज्ञैरियाज पुरुषोत्तमम्

sa cāpyanityatāmevamavagamya nareśvaraḥ | niṣkāmo'nudinam yajñairiyāja puruṣottamam

भोगासङ्गि मनो दाल्भ्य यदासीत् तस्य भूपतेः | तदेव भगवद्ध्यानपरम् चक्रे महामुने

bhogāsaṅgi mano dālbhya yadāsīt tasya bhūpateḥ | tadeva bhagavaddhyānaparam cakre mahāmune

तत्याजार्थेषु ममतामहङ्कारम् तथाऽऽत्मनि | समताम् सर्वभूतेषु सम्प्राप पृथिवीपतिः

tatyājārtheṣu mamatāmahaṅkāram tathā''tmani | samatām sarvabhūteṣu samprāpa pṛthivīpatiḥ

यस्यात्मन्यपि विप्रर्षे नाहम्मानोऽस्ति कुत्रचित् | मदावलेपो पूपादौ तस्य स्यादिति का कथा

yasyātmanyapi viprarṣe nāhammāno'sti kutracit | madāvalepo pūpādau tasya syāditi kā kathā

एवम् दाल्भ्य मनुष्येण समतामनुतिष्ठता | सर्वभोगेषु सम्त्याज्यो ध्येयश्च पुरुषोत्तमः

evam dālbhya manuṣyeṇa samatāmanutiṣṭhatā | sarvabhogeṣu samtyājyo dhyeyaśca puruṣottamaḥ

कुत्र तिष्ठति गोविन्दो बाह्यनिवृतचेतसि | तस्मान्निःसङ्गचित्तेन शक्यश्चिन्तयितुम् हरिः

kutra tiṣṭhati govindo bāhyanivṛtacetasi | tasmānniḥsaṅgacittena śakyaścintayitum hariḥ

प्रीतिद्वेषादयस्त्यक्त्वा महर्षे यस्य चेतसा | प्रियातिथिस्तद्धृदये विष्णुर्मोक्षफलप्रदः

prītidveṣādayastyaktvā maharṣe yasya cetasā | priyātithistaddhṛdaye viṣṇurmokṣaphalapradaḥ

एकचत्वारिम्शोऽध्यायः

ब्रह्माख्यानकम् दाल्भ्य उवाच – कार्यारम्भेषु सर्वेषु दुःस्वप्नेषु च सत्तम | अमङ्गल्येषु सर्वेषु यज्जप्तव्यम् तदुच्यताम्

brahmākhyānakam dālbhya uvāca – kāryārambheṣu sarveṣu duḥsvapneṣu ca sattama | amaṅgalyeṣu sarveṣu yajjaptavyam taducyatām

येनारम्भाश्च सिध्ह्यन्ति दुःस्वप्नम् चोपशाम्यति | अमङ्गलानाम् सर्वेषाम् प्रतिघातश्च जायते

yenārambhāśca sidhhyanti duḥsvapnam copaśāmyati | amaṅgalānām sarveṣām pratighātaśca jāyate

पुलस्त्य उवाच – जनार्दनम् भूतपतिम् जगद्गुरुम् स्मरन् मनुष्यः सततम् महामुने | दुष्टान्यशेषाण्यपहन्ति साधयति अशेषकार्याणि तथा यदीच्छति

pulastya uvāca – janārdanam bhūtapatim jagadgurum smaran manuṣyaḥ satatam mahāmune | duṣṭānyaśeṣāṇyapahanti sādhayati aśeṣakāryāṇi tathā yadīcchati

अभीप्सति शृणुष्व चान्यद्वदतो ममाखिलम् वदामि यत्ते द्विजवर्य मङ्गलम् | सर्वार्थसिद्धिम् प्रददाति यः सदा निहन्त्यशेषाणि च पातकानि

abhīpsati śṛṇuṣva cānyadvadato mamākhilam vadāmi yatte dvijavarya maṅgalam | sarvārthasiddhim pradadāti yaḥ sadā nihantyaśeṣāṇi ca pātakāni

प्रतिष्ठितम् यत्र जगच्चराचरम् जगच्च यो यो जगतश्च हेतुः | जगच्च पात्यत्ति च यः स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

pratiṣṭhitam yatra jagaccarācaram jagacca yo yo jagataśca hetuḥ | jagacca pātyatti ca yaḥ sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

व्योमाम्बुवाय्वग्निमहीस्वरूपैर्विस्तारवान् योऽणुतरोऽणुभागात् | स स्थूलसूक्ष्मः सततम् सुरेश्वरो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

vyomāmbuvāyvagnimahīsvarūpairvistāravān yo'ṇutaro'ṇubhāgāt | sa sthūlasūkṣmaḥ satatam sureśvaro mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

यस्मात् परस्तात् पुरुषादनन्ताद् अनादिमध्यादखिलम् न किञ्चित् | स हेतुहेतुः परमेश्वरेश्वरो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yasmāt parastāt puruṣādanantād anādimadhyādakhilam na kiñcit | sa hetuhetuḥ parameśvareśvaro mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

हिरण्यगर्भाच्युतरुद्ररूपी सृजत्यशेषम् परिपाति हन्ति | गुणाश्रयी यो भगवान् स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

hiraṇyagarbhācyutarudrarūpī sṛjatyaśeṣam paripāti hanti | guṇāśrayī yo bhagavān sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

परः सुराणाम् परमोऽसुराणाम् परो मुनीनाम् परमो यतीनाम् | परः समस्तस्य च यः स देवो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

paraḥ surāṇām paramo'surāṇām paro munīnām paramo yatīnām | paraḥ samastasya ca yaḥ sa devo mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

ध्यातो यतीनामपकल्मषैर्यो ददाति मुक्तिम् परमेश्वरेश्वरः | मनोभिराद्यः पुरुषः स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

dhyāto yatīnāmapakalmaṣairyo dadāti muktim parameśvareśvaraḥ | manobhirādyaḥ puruṣaḥ sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

सुरेन्द्रवैवस्वतवित्तपाम्बुपस्वरूपरूपी परिपाति यो जगत् | स शुद्धसत्त्वः परमेश्वरेश्वरो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

surendravaivasvatavittapāmbupasvarūparūpī paripāti yo jagat | sa śuddhasattvaḥ parameśvareśvaro mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

यन्नाम कीर्तनतो विमुच्यते अनेकजन्मार्जितपापसञ्चयैः | पापेन्धनाग्निः स सदैव निर्मलो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yannāma kīrtanato vimucyate anekajanmārjitapāpasañcayaiḥ | pāpendhanāgniḥ sa sadaiva nirmalo mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

येनोद्धृतेयम् धरणी रसातलाद् अशेषसत्त्वस्थितिकारणादिकम् | बिभर्ति विश्वम् जगतः स मूलवान् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yenoddhṛteyam dharaṇī rasātalād aśeṣasattvasthitikāraṇādikam | bibharti viśvam jagataḥ sa mūlavān mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

पादेषु वेदा जठरे चराचरम् रोमस्वशेषा मुनयो मुखे मखाः | यस्येश्वरेशस्य स सर्वदा प्रभुर् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

pādeṣu vedā jaṭhare carācaram romasvaśeṣā munayo mukhe makhāḥ | yasyeśvareśasya sa sarvadā prabhur mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

समस्तयज्ञाङ्गमयम् वपुर्विभोर् यस्याङ्गमीशेश्वरसम्स्तुतस्य | वराहरूपो भगवान् स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

samastayajñāṅgamayam vapurvibhor yasyāṅgamīśeśvarasamstutasya | varāharūpo bhagavān sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

विक्षोभ्य सर्वोदधितोयसम्पदम् दधार धात्रीम् जगतश्च योद्भवः | यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

vikṣobhya sarvodadhitoyasampadam dadhāra dhātrīm jagataśca yodbhavaḥ | yajñeśvaro yajñapumān sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

पातालमूलेश्वरभोगिसम्हतौ विन्यस्य पादौ पृथिवीम् च बिभ्रतः | यस्योपमानम् न बभूव सोऽच्युतो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

pātālamūleśvarabhogisamhatau vinyasya pādau pṛthivīm ca bibhrataḥ | yasyopamānam na babhūva so'cyuto mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

विघर्घरम् यस्य च बृम्हतो मुहुः सनन्दनाद्यैर्जनलोकसम्स्थितैः | श्रुतम् जयेत्युक्तिपरैः स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

vighargharam yasya ca bṛmhato muhuḥ sanandanādyairjanalokasamsthitaiḥ | śrutam jayetyuktiparaiḥ sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

एकार्णवद् यस्य महीयसो महीम् आदाय वेगेन समुत्पतिष्यतः | नुतम् वपुर्योगिवरैः स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

ekārṇavad yasya mahīyaso mahīm ādāya vegena samutpatiṣyataḥ | nutam vapuryogivaraiḥ sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

हतो हिरण्याक्षमहासुरः पुरा पुराणपुम्सा परमेण येन | वराहरूपः स पतिः प्रजापतेर् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

hato hiraṇyākṣamahāsuraḥ purā purāṇapumsā parameṇa yena | varāharūpaḥ sa patiḥ prajāpater mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

दम्ष्ट्राकरालम् सुरभीतिनाशनम् कृत्वा वपुर्दिव्यनृसिम्हरूपिणम् | त्रातम् जगद् येन स सर्वदा प्रभुर् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

damṣṭrākarālam surabhītināśanam kṛtvā vapurdivyanṛsimharūpiṇam | trātam jagad yena sa sarvadā prabhur mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

दैत्येन्द्रवक्षःस्थलदारदारुणैः करोरुहैः शत्रुरुजानुकारिभिः | चिच्छेद लोकस्य भयानि चाव्ययो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

daityendravakṣaḥsthaladāradāruṇaiḥ karoruhaiḥ śatrurujānukāribhiḥ | ciccheda lokasya bhayāni cāvyayo mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

दन्तान्तदीप्तिद्युतिनिर्मलानिशाम् चकार सर्वाणि दिशाम् मुखानि | निनादवित्रासितदानवो ह्यसौ ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

dantāntadīptidyutinirmalāniśām cakāra sarvāṇi diśām mukhāni | ninādavitrāsitadānavo hyasau mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

यन्नामसङ्कीर्तनतो महाभयाद् विमोक्षमाप्नोति न सम्शयम् नरः | समस्तलोकार्तिहरो नृकेसरी ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yannāmasaṅkīrtanato mahābhayād vimokṣamāpnoti na samśayam naraḥ | samastalokārtiharo nṛkesarī mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

सटाकलापभ्रमणानिलहताः स्फुटन्ति यस्याम्बुधराः समन्ततः | स दिव्यसिम्हः स्फुरिताकुलेक्षणो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

saṭākalāpabhramaṇānilahatāḥ sphuṭanti yasyāmbudharāḥ samantataḥ | sa divyasimhaḥ sphuritākulekṣaṇo mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

यदीक्षणज्योतिषि रश्मिमण्डलम् प्रलीनमेव न रराज भास्वतः | कुतः शशाङ्कस्य स सिंहरूपधृग् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yadīkṣaṇajyotiṣi raśmimaṇḍalam pralīnameva na rarāja bhāsvataḥ | kutaḥ śaśāṅkasya sa siṃharūpadhṛg mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

द्रवन्ति दैत्याः प्रणमन्ति देवता नश्यन्ति रक्षाम्स्यपयान्ति चारयः | यत्कीर्तनात् सोऽद्भुतरूपकेसरी ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

dravanti daityāḥ praṇamanti devatā naśyanti rakṣāmsyapayānti cārayaḥ | yatkīrtanāt so'dbhutarūpakesarī mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

अशेषदेवेशनरेश्वरेश्वरैः सदा स्तुतम् यच्चरितम् महाद्भुतम् | स सर्वलोकार्तिहरो महाहरिर् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

aśeṣadeveśanareśvareśvaraiḥ sadā stutam yaccaritam mahādbhutam | sa sarvalokārtiharo mahāharir mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

ऋक्कारितम् यो यजुषाऽतिशान्तिमत् सामध्वनिध्वस्तसमस्तपातकम् | चक्रे जगद्वामनकः स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

ṛkkāritam yo yajuṣā'tiśāntimat sāmadhvanidhvastasamastapātakam | cakre jagadvāmanakaḥ sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

यत्पादविन्यासपवित्रताम् मही ययौ वियद् ऋग्यजुषामुदीरणात् | स वामनो दिव्यशरीरधृक् सदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yatpādavinyāsapavitratām mahī yayau viyad ṛgyajuṣāmudīraṇāt | sa vāmano divyaśarīradhṛk sadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

यस्मिन् प्रयाते सुरभूभृतोऽध्वर म् ननाम खेदादवनिः ससागरा | स वामनः सर्वजगन्मयः सदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

yasmin prayāte surabhūbhṛto'dhvara m nanāma khedādavaniḥ sasāgarā | sa vāmanaḥ sarvajaganmayaḥ sadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

महाद्युतौ दैत्यपतेर्महाध्वर म् यस्मिन् प्रविष्टे क्षुभित म् महासुरैः | स वामनोऽन्तः स्थितसप्तलोकधृङ्ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

mahādyutau daityapatermahādhvara m yasmin praviṣṭe kṣubhita m mahāsuraiḥ | sa vāmano'ntaḥ sthitasaptalokadhṛṅmamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

समस्तदेवेष्टिमयम् महाद्युतिर् दधार यो रूपमतीन्द्रियम् प्रभुः | त्रिविक्रमाक्रान्तजगत्त्रयः सदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

samastadeveṣṭimayam mahādyutir dadhāra yo rūpamatīndriyam prabhuḥ | trivikramākrāntajagattrayaḥ sadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

सङ्घैः सुराणाम् दिवि भूतले स्थितैस् तथा मनुष्यैर्गगने स सर्वदा | स्तुतः क्रमाद्यः प्रददे स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

saṅghaiḥ surāṇām divi bhūtale sthitais tathā manuṣyairgagane sa sarvadā | stutaḥ kramādyaḥ pradade sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

क्रान्त्वा धरित्रीम् गगनम् तथा दिवम् मरुत्पतेर्यः प्रददौ त्रिविष्टपम् | स देवदेवो भुवनेश्वरेश्वरो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

krāntvā dharitrīm gaganam tathā divam marutpateryaḥ pradadau triviṣṭapam | sa devadevo bhuvaneśvareśvaro mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

अनुग्रहम् चापि बलेरनुत्तमम् चकार यश्चेन्द्रपदोपलक्षणम् | सुराम्श्च यज्ञस्य भुजः स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

anugraham cāpi baleranuttamam cakāra yaścendrapadopalakṣaṇam | surāmśca yajñasya bhujaḥ sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

रसातलाद्येन पुरा समाहृताः समस्तवेदा वरवाजिरूपिणा | स कैटभारिर्मधुसूदनो महान् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

rasātalādyena purā samāhṛtāḥ samastavedā varavājirūpiṇā | sa kaiṭabhārirmadhusūdano mahān mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

निःक्षत्रियाम् यश्च चकार मेदिनीम् अनेकशो बाहुवनम् तथाऽछिनत् | यः कार्तवीर्यस्य स भार्गवोत्तमो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

niḥkṣatriyām yaśca cakāra medinīm anekaśo bāhuvanam tathā'chinat | yaḥ kārtavīryasya sa bhārgavottamo mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

निहत्य वालिम् च कपीश्वरम् हि यो निबध्य सेतुम् जलधौ दशाननम् | जघान चान्यान् रजनीचरान् असौ ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

nihatya vālim ca kapīśvaram hi yo nibadhya setum jaladhau daśānanam | jaghāna cānyān rajanīcarān asau mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

चिक्षेप बालः शकटम् बभञ्ज यो यमलार्जुनौ कम्समरिम् जघान | ममर्द चाणूरमुखम् स सर्वदा ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

cikṣepa bālaḥ śakaṭam babhañja yo yamalārjunau kamsamarim jaghāna | mamarda cāṇūramukham sa sarvadā mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

प्रातः सहस्राम्शुमरीचिनिर्मलम् करेण बिभ्रद् भगवान् सुदर्शनम् | कौमोदकीम् चापि गदामनुत्तमाम् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

prātaḥ sahasrāmśumarīcinirmalam kareṇa bibhrad bhagavān sudarśanam | kaumodakīm cāpi gadāmanuttamām mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

हिमेन्दुकुन्दस्फटिकाभ्रकोमलम् मुखानिलापूरितमीश्वरेश्वरः | मध्याह्नकाले च स शङ्खमुत्तमम् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

himendukundasphaṭikābhrakomalam mukhānilāpūritamīśvareśvaraḥ | madhyāhnakāle ca sa śaṅkhamuttamam mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

तथा पराह्ने प्रविकासिपङ्कजम् वक्षःस्थलेन श्रियमुद्वहद् विभुः | विस्तारिपद्मोत्पलपत्रलोचनो ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

tathā parāhne pravikāsipaṅkajam vakṣaḥsthalena śriyamudvahad vibhuḥ | vistāripadmotpalapatralocano mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

सर्वेषु कालेषु समस्तदेशेषु अशेषकार्येषु तथेश्वरेश्वरः | सर्वैः स्वरूपैर्भगवान् अनादिमान् ममास्तु माङ्गल्यविवृद्दये हरिः

sarveṣu kāleṣu samastadeśeṣu aśeṣakāryeṣu tatheśvareśvaraḥ | sarvaiḥ svarūpairbhagavān anādimān mamāstu māṅgalyavivṛddaye hariḥ

एतत् पठन् दाल्भ्य समस्तपापैर् विमुच्यते विष्णुपरो मनुष्यः | सिध्यन्ति कार्याणि तथाऽस्य सर्वाणि अर्थानवाप्नोति तथा यथेष्टम्

etat paṭhan dālbhya samastapāpair vimucyate viṣṇuparo manuṣyaḥ | sidhyanti kāryāṇi tathā'sya sarvāṇi arthānavāpnoti tathā yatheṣṭam

दुःस्वप्नम् प्रशममुपैति पठ्यमाने स्तोत्रेऽस्मिञ्श्रवणविधौ सदोत्थितस्य | प्रारम्भो द्रुतमुपयाति सिद्धिमीशः पापानि क्षपयति चास्य वासुदेवः

duḥsvapnam praśamamupaiti paṭhyamāne stotre'smiñśravaṇavidhau sadotthitasya | prārambho drutamupayāti siddhimīśaḥ pāpāni kṣapayati cāsya vāsudevaḥ

माङ्गल्यम् परममिदम् सदाऽर्थसिद्धिम् निर्विघ्नम् त्वधिकफलम् सदा ददाति | किम् लोके तदिह परत्र चास्ति पुम्साम् यद्विष्णुप्रवणधियाम् न दाल्भ्य साध्यम्

māṅgalyam paramamidam sadā'rthasiddhim nirvighnam tvadhikaphalam sadā dadāti | kim loke tadiha paratra cāsti pumsām yadviṣṇupravaṇadhiyām na dālbhya sādhyam

देवेन्द्रस्त्रिभुवनमर्थमेकपिङ्गः सर्वर्द्धिम् त्रिभुवनगाम् च कार्तवीर्यः | वैदेहः परमपदम् प्रसाद्य विष्णुम् सम्प्राप्ताः सकलफलप्रदो हि विष्णुः

devendrastribhuvanamarthamekapiṅgaḥ sarvarddhim tribhuvanagām ca kārtavīryaḥ | vaidehaḥ paramapadam prasādya viṣṇum samprāptāḥ sakalaphalaprado hi viṣṇuḥ

सर्वारम्भेषु दाल्भ्यैतद् दुःस्वप्नेषु च पण्डितः | जपेदेकमतिर्विष्णौ तथाऽमङ्गल्यदर्शने

sarvārambheṣu dālbhyaitad duḥsvapneṣu ca paṇḍitaḥ | japedekamatirviṣṇau tathā'maṅgalyadarśane

शमम् प्रयान्ति दुष्टानि ग्रहपीडाश्च दारुणाः | कर्मारम्भाश्च सिध्यन्ति माङ्गल्यस्तुतिसम्स्तुतः || हरिर्ददाति भद्राणि माङ्गल्यस्तुतिसम्स्तुतः | करोत्यखिलरूपैश्च रक्षामक्षतशक्तिधृक्

śamam prayānti duṣṭāni grahapīḍāśca dāruṇāḥ | karmārambhāśca sidhyanti māṅgalyastutisamstutaḥ || harirdadāti bhadrāṇi māṅgalyastutisamstutaḥ | karotyakhilarūpaiśca rakṣāmakṣataśaktidhṛk

द्विचत्वारिम्शोऽध्यायः

अशून्यशयनद्वितीया दाल्भ्य उवाच – कुर्वीत किम् पुमान् स्थानम् कः पुमान् ब्रह्मणो बलम् | ब्रह्मणश्च कथम् भेदो ज्ञेयोऽभिन्नफलप्रदः

aśūnyaśayanadvitīyā dālbhya uvāca – kurvīta kim pumān sthānam kaḥ pumān brahmaṇo balam | brahmaṇaśca katham bhedo jñeyo'bhinnaphalapradaḥ

पुलस्त्य उवाच – स्वकर्मणा धनम् लब्ध्वा नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः | कुर्वीत शुद्धिमास्थाय स्वेच्छया च तथा परः

pulastya uvāca – svakarmaṇā dhanam labdhvā nityanaimittikāḥ kriyāḥ | kurvīta śuddhimāsthāya svecchayā ca tathā paraḥ

त्यक्त्वा रागादिकान्दोषान् समः सर्वत्र वै भवेत् | सर्वत्र मैत्रीं कुर्वीत दद्याद् इष्टानि चार्थिनाम्

tyaktvā rāgādikāndoṣān samaḥ sarvatra vai bhavet | sarvatra maitrīṃ kurvīta dadyād iṣṭāni cārthinām

कुर्याद्दीनेषु करुणाम् दुःशीलान् परिवर्जयेत् | मुदिताम् धर्मशीलेषु भावनाम् मुनिसत्तम!

kuryāddīneṣu karuṇām duḥśīlān parivarjayet | muditām dharmaśīleṣu bhāvanām munisattama!

एकत्र वा जगन्नाथे भावनाम् पुरुषोत्तमे | निःशेषार्थमलापेताम् शुद्धाम् कुर्वीत पण्डितः

ekatra vā jagannāthe bhāvanām puruṣottame | niḥśeṣārthamalāpetām śuddhām kurvīta paṇḍitaḥ

शरीरबाह्यताम् शश्वद्धिम्साम् कुर्वीत न क्वचित् | निन्दावमानमन्येषाम् यच्चान्यदुपघातकम्

śarīrabāhyatām śaśvaddhimsām kurvīta na kvacit | nindāvamānamanyeṣām yaccānyadupaghātakam

शरीरवाङ्मनःशुद्धिम् कुर्वीत च सदात्मनः | भूतानामुपकारश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम्

śarīravāṅmanaḥśuddhim kurvīta ca sadātmanaḥ | bhūtānāmupakāraśca tapobhiścātmakarṣaṇam

एष धर्मः समासेन दाल्भ्याख्यातो मया तव | अधर्मश्चायमेवोक्तो विपरीतो मनीषिभिः

eṣa dharmaḥ samāsena dālbhyākhyāto mayā tava | adharmaścāyamevokto viparīto manīṣibhiḥ

एते यत्र गुणाः पूर्वम् कथिता ज्ञानसम्युताः | ब्रह्मणः साश्रयः शुद्ध उपचारात् तदेव सः

ete yatra guṇāḥ pūrvam kathitā jñānasamyutāḥ | brahmaṇaḥ sāśrayaḥ śuddha upacārāt tadeva saḥ

एकस्यैव सतस्तस्य ब्रह्मणो द्विजसत्तम! | नाम्नाम् बहुत्वम् लोकानामुपकारकरम् शृणु

ekasyaiva satastasya brahmaṇo dvijasattama! | nāmnām bahutvam lokānāmupakārakaram śṛṇu

निमित्तशक्तयो नाम्नो भेदतस्तदुदीरणात् | विभिन्नान्येव साध्यन्ते फलानि कुरुनन्दन!

nimittaśaktayo nāmno bhedatastadudīraṇāt | vibhinnānyeva sādhyante phalāni kurunandana!

यच्छक्ति नाम तत्तस्य तत्तस्मिन्नेव वस्तुनि | साधकम् पुरुषव्याघ्र! सौम्य क्रूरेषु वस्तुषु

yacchakti nāma tattasya tattasminneva vastuni | sādhakam puruṣavyāghra! saumya krūreṣu vastuṣu

वासुदेवाच्युतानन्तसत्याज्य पुरुषोत्तमैः | परमात्मेश्वराद्यैश्च स्तुतो नामभिरव्ययः

vāsudevācyutānantasatyājya puruṣottamaiḥ | paramātmeśvarādyaiśca stuto nāmabhiravyayaḥ

निमित्तभावम् भगवान् विमुक्तेर्यात्यधोक्षजः | तथान्यकार्यसम्सिद्धौ यद्यत् तत्तन्निशामय

nimittabhāvam bhagavān vimukteryātyadhokṣajaḥ | tathānyakāryasamsiddhau yadyat tattanniśāmaya

धनकृद्धर्मकृद्धर्मी धर्मात्मा विश्वकृच्छुचिः | शुचिषद्विष्णुरब्जाक्षः पुष्कराक्षो ह्यधोक्षजः | शुचिश्रवाः शिपिविष्टो यज्ञेशो यज्ञभावनः

dhanakṛddharmakṛddharmī dharmātmā viśvakṛcchuciḥ | śuciṣadviṣṇurabjākṣaḥ puṣkarākṣo hyadhokṣajaḥ | śuciśravāḥ śipiviṣṭo yajñeśo yajñabhāvanaḥ

नाम्नामित्येवमादीनाम् समुच्चारणतो नरः | धर्मम् महान्तमाप्नोति पापबन्धक्षयम् तथा

nāmnāmityevamādīnām samuccāraṇato naraḥ | dharmam mahāntamāpnoti pāpabandhakṣayam tathā

तथाऽर्थप्राप्तये ब्रह्मन् देवनामानि मे शृणु | येषाम् समुच्चारणतो वित्तमाप्नोति भक्तिमान्

tathā'rthaprāptaye brahman devanāmāni me śṛṇu | yeṣām samuccāraṇato vittamāpnoti bhaktimān

श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः | श्रियः पतिः श्रीपरमः श्रीमाञ्श्रीवत्सलाञ्च्छनः

śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīdharaḥ śrīniketanaḥ | śriyaḥ patiḥ śrīparamaḥ śrīmāñśrīvatsalāñcchanaḥ

नृसिम्हो दुष्टदमनो जयो विष्णुस्त्रिविक्रमः | स्तुतः प्रयच्छते चार्थमेवमादिभिरच्युतः

nṛsimho duṣṭadamano jayo viṣṇustrivikramaḥ | stutaḥ prayacchate cārthamevamādibhiracyutaḥ

काम्यः कामप्रदः कान्तः कामपालस्तथा हरिः | आनन्दो माधवश्चैव कामसम्सिद्धये नृप

kāmyaḥ kāmapradaḥ kāntaḥ kāmapālastathā hariḥ | ānando mādhavaścaiva kāmasamsiddhaye nṛpa

रामः परशुरामश्च नृसिम्हो विष्णुरेव च | विक्रमश्चैवमादीनि जप्यान्यरिजिगीषुभिः

rāmaḥ paraśurāmaśca nṛsimho viṣṇureva ca | vikramaścaivamādīni japyānyarijigīṣubhiḥ

विद्यामभ्यस्यताम् नित्यम् जप्तव्यः पुरुषोत्तमः | दामोदरम् बन्धगतो नित्यमेव जपन्नरः

vidyāmabhyasyatām nityam japtavyaḥ puruṣottamaḥ | dāmodaram bandhagato nityameva japannaraḥ

केशवम् पुण्डरीकाक्षम् पुष्कराक्षम् तथा जपेत् | नेत्रबाधासु सर्वासु हृषीकेशम् भयेषु च

keśavam puṇḍarīkākṣam puṣkarākṣam tathā japet | netrabādhāsu sarvāsu hṛṣīkeśam bhayeṣu ca

अच्युतम् चामृतम् चैव जपेदौषधकर्मणि | भ्राजिष्णुमग्निहानौ च जपेदालम्बने स्थितम्

acyutam cāmṛtam caiva japedauṣadhakarmaṇi | bhrājiṣṇumagnihānau ca japedālambane sthitam

सङ्ग्रामाभिमुखम् गच्छन् सम्स्मरेदपराजितम् | पातालनरसिम्हम् च जलप्रतरणे स्मरेत्

saṅgrāmābhimukham gacchan samsmaredaparājitam | pātālanarasimham ca jalaprataraṇe smaret

चक्रिणम् गदिनम् चैव शार्ङ्गिनम् खड्गिनम् तथा | क्षेमार्थे प्रसवन् राजन् दिक्षु प्राच्यादिषु स्मरेत्

cakriṇam gadinam caiva śārṅginam khaḍginam tathā | kṣemārthe prasavan rājan dikṣu prācyādiṣu smaret

अजितम् चाधिकम् चैव सर्वम् सर्वेश्वरम् तथा | सम्स्मरेत् पुरुषो भक्त्या व्यवहारेषु सर्वदा

ajitam cādhikam caiva sarvam sarveśvaram tathā | samsmaret puruṣo bhaktyā vyavahāreṣu sarvadā

नारायणम् सर्वकालम् क्षुतप्रस्खलितादिषु | ग्रहनक्षत्रपीडासु देवबाधाटवीषु च

nārāyaṇam sarvakālam kṣutapraskhalitādiṣu | grahanakṣatrapīḍāsu devabādhāṭavīṣu ca

दस्युवैरिनिरोधेषु व्याघ्रसिम्हादिसङ्कटे | अन्धकारे च तीव्रे च नरसिम्हमनुस्मरेत् | तरत्यखिलदुर्गाणि तापार्तो जलशायिनम्

dasyuvairinirodheṣu vyāghrasimhādisaṅkaṭe | andhakāre ca tīvre ca narasimhamanusmaret | taratyakhiladurgāṇi tāpārto jalaśāyinam

गरुडध्वजानुस्मरणादापद्भ्यो मुच्यते नरः | (ज्वरदुष्टशिरोरोगविषवीर्यम् प्रशाम्यति || ३० || ) स्नाने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे | कीर्तयेद् भगवन्नाम वासुदेवेति तत्परः

garuḍadhvajānusmaraṇādāpadbhyo mucyate naraḥ | (jvaraduṣṭaśirorogaviṣavīryam praśāmyati || 30 || ) snāne devārcane home praṇipāte pradakṣiṇe | kīrtayed bhagavannāma vāsudeveti tatparaḥ

स्थगने वित्तधान्यादेरपध्याने च दुष्टजे | कुर्वीत तन्मना भूत्वा अनन्ताच्युतकीर्तनम्

sthagane vittadhānyāderapadhyāne ca duṣṭaje | kurvīta tanmanā bhūtvā anantācyutakīrtanam

नारायणम् शार्ङ्गधरम् श्रीधरम् पुरुषोत्तमम् | वामनम् खड्गिनम् चैव दुःस्वप्नेषु च सम्स्मरेत्

nārāyaṇam śārṅgadharam śrīdharam puruṣottamam | vāmanam khaḍginam caiva duḥsvapneṣu ca samsmaret

एकार्णवाहिपर्यङ्कशायिनम् च नरः स्मरेत् | वाय्वग्नीगृहदाहाय प्रवृद्धावुपलक्ष्य च

ekārṇavāhiparyaṅkaśāyinam ca naraḥ smaret | vāyvagnīgṛhadāhāya pravṛddhāvupalakṣya ca

विद्यार्थी मोहविभ्रान्तिवेगाघूर्णितमानसः | मनुष्यो मुनिशार्दूल सदाऽश्वशिरसम् स्मरेत्

vidyārthī mohavibhrāntivegāghūrṇitamānasaḥ | manuṣyo muniśārdūla sadā'śvaśirasam smaret

बलभद्रम् समृद्ध्यर्थी सीरकर्मणि कीर्तयेत् | जगत्सूतिमपत्यार्थी स्तुवन् भक्त्या न सीदति

balabhadram samṛddhyarthī sīrakarmaṇi kīrtayet | jagatsūtimapatyārthī stuvan bhaktyā na sīdati

जप्तव्यम् सुप्रजाख्यम् तु देवदेवस्य सत्तम | दम्पत्योरात्मसम्बन्धे विवाहाख्ये पुनः पुनः

japtavyam suprajākhyam tu devadevasya sattama | dampatyorātmasambandhe vivāhākhye punaḥ punaḥ

श्रीशम् सर्वाभ्युदयिके कर्मणि सम्प्रकीर्तयेत् | अरिष्टान्तेष्वशेषेषु विशोकम् च सदा जपेत्

śrīśam sarvābhyudayike karmaṇi samprakīrtayet | ariṣṭānteṣvaśeṣeṣu viśokam ca sadā japet

मरुत्प्रतापाग्निजलबन्धनादिषु मृत्युषु | स्वातन्त्र्यपरतन्त्रेषु वासुदेवम् जपेद् बुधः

marutpratāpāgnijalabandhanādiṣu mṛtyuṣu | svātantryaparatantreṣu vāsudevam japed budhaḥ

सर्वार्थशक्तियुक्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः | यद्वाऽभिरोचते नाम तत् सर्वार्थेषु कीर्तयेत्

sarvārthaśaktiyuktasya devadevasya cakriṇaḥ | yadvā'bhirocate nāma tat sarvārtheṣu kīrtayet

सर्वार्थसिद्धिमाप्नोति नाम्नामेकार्थता यतः | सर्वाण्येतानि नामानि परस्य ब्रह्मणोऽनघ

sarvārthasiddhimāpnoti nāmnāmekārthatā yataḥ | sarvāṇyetāni nāmāni parasya brahmaṇo'nagha

एवमेतानि नामानि देवदेवस्य कीर्तयेत् | यम् यम् काममभिध्यायेत् तम् तमाप्नोत्यसम्शयम् | सर्वान् कामानवाप्नोति समाराध्य जगद्गुरुम्

evametāni nāmāni devadevasya kīrtayet | yam yam kāmamabhidhyāyet tam tamāpnotyasamśayam | sarvān kāmānavāpnoti samārādhya jagadgurum

तन्मयत्वेन गोविन्दमित्येतद्दाल्भ्य नान्यथा | तन्मयो वाञ्छितान् कामान् यदवाप्नोति मानवः

tanmayatvena govindamityetaddālbhya nānyathā | tanmayo vāñchitān kāmān yadavāpnoti mānavaḥ

निमित्तशक्तिः सा तस्य न भेदो दाल्भ्य मानसः | वाङ्मनःकायिकम् द्वेषम् यच्च कुर्वन् प्रयात्यधः

nimittaśaktiḥ sā tasya na bhedo dālbhya mānasaḥ | vāṅmanaḥkāyikam dveṣam yacca kurvan prayātyadhaḥ

स्वरूपशक्तिः सा तस्य मतिभेदकृतम् न तत् | स शाक्तो निर्गुणः शुद्धो ब्रह्मभूतो जगद्गुरुः

svarūpaśaktiḥ sā tasya matibhedakṛtam na tat | sa śākto nirguṇaḥ śuddho brahmabhūto jagadguruḥ

कर्मभिर्नामभिर्जीवो दृश्यते दाल्भ्य नैकधा | यथा च गङ्गासलिलम् सितमत्यन्तनिर्मलम्

karmabhirnāmabhirjīvo dṛśyate dālbhya naikadhā | yathā ca gaṅgāsalilam sitamatyantanirmalam

एकस्वरूपमध्यात्मम् पुण्यापुण्यविभेदिभिः | भ्रान्तिज्ञानान्वितैर्मिश्रम् सितासितविचेष्टितैः | दृश्यते नैकधा दाल्भ्य प्राणिभिर्भिन्नबुद्धिभिः

ekasvarūpamadhyātmam puṇyāpuṇyavibhedibhiḥ | bhrāntijñānānvitairmiśram sitāsitaviceṣṭitaiḥ | dṛśyate naikadhā dālbhya prāṇibhirbhinnabuddhibhiḥ

तापार्तास्तापशमनम् अतिप्रीत्यतिशीतलम् | कफदोषान्वितैर्नातिप्रीतियुक्तैर्निरम्शुभिः

tāpārtāstāpaśamanam atiprītyatiśītalam | kaphadoṣānvitairnātiprītiyuktairniramśubhiḥ

स्त्रीयोग्यमेतन्नेतीति प्रीत्यप्रीतिसमन्वितैः | मध्यस्थबुद्ध्या चैवान्ये नातिशीतातितापिभिः

strīyogyametannetīti prītyaprītisamanvitaiḥ | madhyasthabuddhyā caivānye nātiśītātitāpibhiḥ

पवित्रमित्येतदिति पुण्यबुद्ध्या तथापरैः | मृष्टमेतदितीत्यन्यैर्मत्स्याढ्यमिति चापरैः

pavitramityetaditi puṇyabuddhyā tathāparaiḥ | mṛṣṭametaditītyanyairmatsyāḍhyamiti cāparaiḥ

तुल्यबुद्ध्याऽपि चैवान्यैर्हेयबुद्ध्या तथापरैः | नातिवेगातिवेगम् च हृष्टोद्विग्नैस्तथापरैः

tulyabuddhyā'pi caivānyairheyabuddhyā tathāparaiḥ | nātivegātivegam ca hṛṣṭodvignaistathāparaiḥ

किमेतेनेति चैवान्यैः परदाराभिलाषिभिः | दाल्भ्य सम्दृश्यते चान्यैर्जन्तुभिर्भयकातरैः | तदेव यम् पश्यन्ति प्रेताद्याहृतिपापिनः

kimeteneti caivānyaiḥ paradārābhilāṣibhiḥ | dālbhya samdṛśyate cānyairjantubhirbhayakātaraiḥ | tadeva yam paśyanti pretādyāhṛtipāpinaḥ

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्विशेषैर्बहुजन्तुभिः | विशेषवत्कर्मभेदादेकमेव हि दृश्यते

etaiścānyaiśca bahubhirviśeṣairbahujantubhiḥ | viśeṣavatkarmabhedādekameva hi dṛśyate

नैते गङ्गाम्भसो भेदाः प्रीत्यप्रीतिप्रदायिनः | प्राणिनाम् चेतसो भेदाद्दाल्भ्यैते कर्मयोनयः

naite gaṅgāmbhaso bhedāḥ prītyaprītipradāyinaḥ | prāṇinām cetaso bhedāddālbhyaite karmayonayaḥ

समस्तकर्मणा दाल्भ्य सम्क्षये भयमेत्यसौ | विशेषकारणाभावाद्विशेषाभाव एव हि

samastakarmaṇā dālbhya samkṣaye bhayametyasau | viśeṣakāraṇābhāvādviśeṣābhāva eva hi

विष्ण्वाख्यमेवम् तद्ब्रह्म शुद्धमत्यन्तनिर्मलम् | अभेदम् बहुधा भिन्नम् दृश्यते कर्मभेदिभिः

viṣṇvākhyamevam tadbrahma śuddhamatyantanirmalam | abhedam bahudhā bhinnam dṛśyate karmabhedibhiḥ

योगिभिर्दृश्यते शुद्धम् रागाद्युपशमामलैः | रागिभिर्विषयाकारम् तदेव ब्रह्म दृश्यते

yogibhirdṛśyate śuddham rāgādyupaśamāmalaiḥ | rāgibhirviṣayākāram tadeva brahma dṛśyate

कर्म सा…. कर्म भोक्तृत्वम् च तथेष्यते | किमप्यस्तीति चैवान्यैरविवेकिभिरुच्यते

karma sā…. karma bhoktṛtvam ca tatheṣyate | kimapyastīti caivānyairavivekibhirucyate

सर्वमेतत्तदेवेति वदन्त्यद्वैतवादिनः | प्रत्यक्षम् दृश्यमेवेति वदन्त्यन्ये दुरुक्तिभिः

sarvametattadeveti vadantyadvaitavādinaḥ | pratyakṣam dṛśyameveti vadantyanye duruktibhiḥ

वदन्त्यन्ये तदेवाहम् नास्तीत्यन्ये वदन्ति तत् | तिर्यङ्मनुष्यदेवाख्यम् तदन्यैरभिधीयते

vadantyanye tadevāham nāstītyanye vadanti tat | tiryaṅmanuṣyadevākhyam tadanyairabhidhīyate

वन्द्यबुद्ध्या तु तत्कैश्चिद् ध्येयबुद्ध्या तथापरैः | गम्यबुद्ध्या तथान्यैश्च लभ्यबुद्ध्या च जन्तुभिः

vandyabuddhyā tu tatkaiścid dhyeyabuddhyā tathāparaiḥ | gamyabuddhyā tathānyaiśca labhyabuddhyā ca jantubhiḥ

गृह्यते तत्परम् ब्रह्म रिपुबुद्ध्या तथापरैः | आत्मपुत्रसुहृद्भर्तृपरबुद्ध्या च नैकधा

gṛhyate tatparam brahma ripubuddhyā tathāparaiḥ | ātmaputrasuhṛdbhartṛparabuddhyā ca naikadhā

प्राणिभिः कर्मवैषम्यभिन्नबुद्धिभिरव्ययम् | तद्ब्रह्म गृह्यते दाल्भ्य! परमार्थम् निबोध मे

prāṇibhiḥ karmavaiṣamyabhinnabuddhibhiravyayam | tadbrahma gṛhyate dālbhya! paramārtham nibodha me

भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् | अपरम् ब्रह्मणो रूपम् परम् दाल्भ्य निशामय

bhūtendriyāntaḥ karaṇapradhānapuruṣātmakam | aparam brahmaṇo rūpam param dālbhya niśāmaya

अहेयमक्षरम् शुद्धमसम्भूतिनिरञ्जनम् | विष्ण्वाख्यम् परमम् ब्रह्म यद्वै पश्यन्ति सूरयः

aheyamakṣaram śuddhamasambhūtinirañjanam | viṣṇvākhyam paramam brahma yadvai paśyanti sūrayaḥ

त्रिचत्वारिम्शोऽध्यायः

माङ्गल्यस्तवः दाल्भ्य उवाच – यथैतद्भवता प्रोक्तम् धर्मार्थादेस्तु साधनम् | पत्नी नॄणाम् मुनिश्रेष्ठ! योषितश्च तथा नरः

māṅgalyastavaḥ dālbhya uvāca – yathaitadbhavatā proktam dharmārthādestu sādhanam | patnī nṝṇām muniśreṣṭha! yoṣitaśca tathā naraḥ

तच्छ्रोतुमिच्छे विप्रर्षे! विधवा स्त्री न जायते | उपोषी तेन येनाग्र्या पत्न्या च रहितो नरः

tacchrotumicche viprarṣe! vidhavā strī na jāyate | upoṣī tena yenāgryā patnyā ca rahito naraḥ

पुलस्त्य उवाच – अशून्यशयना नाम द्वितीयाम् शृणु ताम् मम! | यामुपोष्य न वैधव्यम् प्रयाति स्त्री द्विजोत्तम

pulastya uvāca – aśūnyaśayanā nāma dvitīyām śṛṇu tām mama! | yāmupoṣya na vaidhavyam prayāti strī dvijottama

पत्नीवियुक्तश्च नरो न कदाचित् प्रजायते | शेते जगत्पतिः कृष्णः श्रिया सार्धम् यदा द्विज!

patnīviyuktaśca naro na kadācit prajāyate | śete jagatpatiḥ kṛṣṇaḥ śriyā sārdham yadā dvija!

अशून्यशयना नाम तदा ग्राह्या हि सा तिथिः | कृष्णपक्षद्वितीयायाम् श्रावणे द्विजसत्तम!

aśūnyaśayanā nāma tadā grāhyā hi sā tithiḥ | kṛṣṇapakṣadvitīyāyām śrāvaṇe dvijasattama!

इदमुच्चारयेन्नाम प्रणम्य जगतः पतिम् | श्रीवत्सधारिणम् श्रीशम् भक्त्याऽभ्यर्च्य श्रिया सह

idamuccārayennāma praṇamya jagataḥ patim | śrīvatsadhāriṇam śrīśam bhaktyā'bhyarcya śriyā saha

श्रीवत्सधारिञ्श्रीकान्त श्रीधाम श्रीपतेऽच्युत | गार्हस्थ्यम् मा प्रणाशम् मे यातु धर्मार्थकामदम्

śrīvatsadhāriñśrīkānta śrīdhāma śrīpate'cyuta | gārhasthyam mā praṇāśam me yātu dharmārthakāmadam

अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः | पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः

agnayo mā praṇaśyantu mā praṇaśyantu devatāḥ | pitaro mā praṇaśyantu matto dāmpatyabhedataḥ

लक्ष्म्या प्रयुज्यते देव! न कदाचिद् यथा भवान् | तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे विभिद्यताम्

lakṣmyā prayujyate deva! na kadācid yathā bhavān | tathā kalatrasambandho deva mā me vibhidyatām

लक्ष्म्या न शून्यम् वरद! यथा ते शयनम् सदा | शय्या ममाप्यशून्याऽस्तु तथैव मधुसूदन!

lakṣmyā na śūnyam varada! yathā te śayanam sadā | śayyā mamāpyaśūnyā'stu tathaiva madhusūdana!

एवम् प्रसाद्य पूजाम् च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः | फलानि दद्याच्छय्यायामभीष्टानि जगत्पतेः

evam prasādya pūjām ca kṛtvā lakṣmyāstathā hareḥ | phalāni dadyācchayyāyāmabhīṣṭāni jagatpateḥ

नक्तम् प्रणम्यायतने हविर्भुञ्जीत वाग्यतः | ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम्

naktam praṇamyāyatane havirbhuñjīta vāgyataḥ | brāhmaṇāya dvitīye'hni śaktyā dadyācca dakṣiṇām

एवम् करोति यः सम्यग् नरो मासचतुष्टयम् | तस्य जन्मत्रयम् दाल्भ्य गृहभङ्गो न जायते

evam karoti yaḥ samyag naro māsacatuṣṭayam | tasya janmatrayam dālbhya gṛhabhaṅgo na jāyate

अशून्यशयनश्चासौ धर्मकर्मार्थसाधकः | भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र सम्शयः

aśūnyaśayanaścāsau dharmakarmārthasādhakaḥ | bhavatyavyāhataiśvaryaḥ puruṣo nātra samśayaḥ

नारी च दाल्भ्य धर्मज्ञा व्रतमेतद् यथाविधि | या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते

nārī ca dālbhya dharmajñā vratametad yathāvidhi | yā karoti na sā śocyā bandhuvargasya jāyate

वैधव्यम् दुर्भगत्वम् वा भर्तृत्यागम् च सत्तम! | नाप्नोति जन्मत्रितयमे तच्चीर्त्वा पतिव्रता

vaidhavyam durbhagatvam vā bhartṛtyāgam ca sattama! | nāpnoti janmatritayame taccīrtvā pativratā

चतुश्चत्वारिम्शोऽध्यायः

सम्सारहेतुमुक्त्याख्यानकम् दाल्भ्य उवाच – उपवासाश्रितम् सम्यग् लोकद्वयफलप्रदम् | कथितम् भवता सर्वम् यत् पृष्टोऽसि मया द्विज!

samsārahetumuktyākhyānakam dālbhya uvāca – upavāsāśritam samyag lokadvayaphalapradam | kathitam bhavatā sarvam yat pṛṣṭo'si mayā dvija!

अन्यदिच्छाम्यहम् श्रोतुम् तद्भवान् प्रब्रवीतु मे | सम्सारहेतुम् मुक्तिम् च सम्सारान्मुनिसत्तम!

anyadicchāmyaham śrotum tadbhavān prabravītu me | samsārahetum muktim ca samsārānmunisattama!

पुलस्त्य उवाच – अविद्याप्रभवम् कर्म हेतुभूतम् द्विजोत्तम! | सम्सारस्यास्य तन्मुक्तिः सन्क्षेपाच्छ्रूयताम् मम

pulastya uvāca – avidyāprabhavam karma hetubhūtam dvijottama! | samsārasyāsya tanmuktiḥ sankṣepācchrūyatām mama

स्वजातिविहितम् कर्म लोभद्वेषविवर्जितम् | कुर्वतः क्षीयते पूर्वम् मन्युबन्धश्च नेष्यते

svajātivihitam karma lobhadveṣavivarjitam | kurvataḥ kṣīyate pūrvam manyubandhaśca neṣyate

अपूर्वसम्भवाभावात् क्षयम् यात्यादिकर्मणि | दाल्भ्य सम्सारविच्छेदः कारणाभावसम्भवः

apūrvasambhavābhāvāt kṣayam yātyādikarmaṇi | dālbhya samsāravicchedaḥ kāraṇābhāvasambhavaḥ

भवत्यसम्शयम् चान्यच्छ्रूयतामत्र कारणम् | सम्सारान्मुच्यते दाल्भ्य समासाद्वदतो मम

bhavatyasamśayam cānyacchrūyatāmatra kāraṇam | samsārānmucyate dālbhya samāsādvadato mama

गृहीतकर्मणा येन पुम्साम् जातिर्द्विजोत्तम | तत्प्रायश्चित्तभूतम् वै शृणु कर्मक्षयावहम्

gṛhītakarmaṇā yena pumsām jātirdvijottama | tatprāyaścittabhūtam vai śṛṇu karmakṣayāvaham

ब्राह्मणक्षत्रियविशाम् शूद्रान्त्यानाम् च सत्तम | स्वजातिविहितम् कर्म रागद्वेषादिवर्जितम्

brāhmaṇakṣatriyaviśām śūdrāntyānām ca sattama | svajātivihitam karma rāgadveṣādivarjitam

जातिप्रदस्य क्षयदम् तदेवाद्यस्य कर्मणः | ज्ञानकारणभावम् च तदेव प्रतिपद्यते

jātipradasya kṣayadam tadevādyasya karmaṇaḥ | jñānakāraṇabhāvam ca tadeva pratipadyate

पुमाम्श्चाधिगतज्ञानो भेदम् नाप्नोति सत्तम | ब्रह्मणा विष्णुसम्ज्ञेन परमेणाव्ययात्मना

pumāmścādhigatajñāno bhedam nāpnoti sattama | brahmaṇā viṣṇusamjñena parameṇāvyayātmanā

एतत्ते कथितम् दाल्भ्य सम्सारस्य समासतः | कारणम् भवमुक्तिश्च जायते योगिनो यथा

etatte kathitam dālbhya samsārasya samāsataḥ | kāraṇam bhavamuktiśca jāyate yogino yathā

पञ्चचत्वारिम्शोऽध्यायः

पुलस्त्यदाल्भ्यसम्वादः शुक्र उवाच – इति दाल्भ्यः पुलस्त्येन यथावत् प्रतिबोधितः | आराधयामास हरिम् लेभे कामाम्श्च वाञ्छितान्

pulastyadālbhyasamvādaḥ śukra uvāca – iti dālbhyaḥ pulastyena yathāvat pratibodhitaḥ | ārādhayāmāsa harim lebhe kāmāmśca vāñchitān

तथा त्वमपि दैत्येन्द्र केशवाराधनम् कुरु | आराध्य तम् जगन्नाथम् न कश्चिदवसीदति

tathā tvamapi daityendra keśavārādhanam kuru | ārādhya tam jagannātham na kaścidavasīdati

वसिष्ठ उवाच – इति शुक्रवचः श्रुत्वा प्रह्लादो मधुसूदनम् | आराध्य प्राप्तवान् कृत्स्नम् त्रैलोकैश्वर्यमूर्जितम्

vasiṣṭha uvāca – iti śukravacaḥ śrutvā prahlādo madhusūdanam | ārādhya prāptavān kṛtsnam trailokaiśvaryamūrjitam

एतन्मयोक्तम् सकलम् तव भूमिप पृच्छतः | अनाराध्याच्युतम् देवम् कः कामान् प्राप्नुते नरः

etanmayoktam sakalam tava bhūmipa pṛcchataḥ | anārādhyācyutam devam kaḥ kāmān prāpnute naraḥ

शौनक उवाच – अम्बरीषो नरपतिर्विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् | श्रुत्वा बभूव सततम् केशवार्पितमानसः

śaunaka uvāca – ambarīṣo narapatirviṣṇormāhātmyamuttamam | śrutvā babhūva satatam keśavārpitamānasaḥ

एवम् त्वमपि कौरव्य यदि मुक्तिमभीष्यसि | भोगान् वा विपुलान् देवात्तस्मादाराधयाच्युतम्

evam tvamapi kauravya yadi muktimabhīṣyasi | bhogān vā vipulān devāttasmādārādhayācyutam

ददाति वाञ्छितान् कामान् सकामैरर्चितो हरिः | मुक्तिम् ददाति गोविन्दो निष्कामैरभिपूजितः

dadāti vāñchitān kāmān sakāmairarcito hariḥ | muktim dadāti govindo niṣkāmairabhipūjitaḥ

शतानीक उवाच – भगवानवतीर्णोऽभून्मर्त्यलोकम् जनार्दनः | भारावतरणार्थाय भुवो भूतपतिर्हरिः

śatānīka uvāca – bhagavānavatīrṇo'bhūnmartyalokam janārdanaḥ | bhārāvataraṇārthāya bhuvo bhūtapatirhariḥ

मानुषत्वे च गोविन्दो मम पूर्वपितामहैः | चकार प्रीतिमतुलाम् सामान्यपुरुषो यथा

mānuṣatve ca govindo mama pūrvapitāmahaiḥ | cakāra prītimatulām sāmānyapuruṣo yathā

सारथ्यम् कृतवाम्श्चैव तेषाम् सर्वेश्वरो हरिः | निस्तीर्णो येन भीष्मौघो कुरुसैन्यमहोदधिः

sārathyam kṛtavāmścaiva teṣām sarveśvaro hariḥ | nistīrṇo yena bhīṣmaugho kurusainyamahodadhiḥ

उपकारी महाभागः स तेषाम् सर्ववस्तुषु | केशवः पाण्डुपुत्राणाम् सुतानाम् जनको यथा

upakārī mahābhāgaḥ sa teṣām sarvavastuṣu | keśavaḥ pāṇḍuputrāṇām sutānām janako yathā

धन्यास्ते कृतपुण्याश्च मम पाण्डुसुता मताः | विविशुर्ये परिष्वङ्गे गोविन्दभुजपञ्जरम्

dhanyāste kṛtapuṇyāśca mama pāṇḍusutā matāḥ | viviśurye pariṣvaṅge govindabhujapañjaram

राज्यहेतोररीञ्जघ्नुरकस्मात् पाण्डुनन्दनाः | सप्तलोकैकनाथेन येऽभवन्नेकशायिनः

rājyahetorarīñjaghnurakasmāt pāṇḍunandanāḥ | saptalokaikanāthena ye'bhavannekaśāyinaḥ

आत्मानमवगच्छामि भगवन् धूतकल्मषम् | जातम् निर्धूतपापेऽस्मिन् कुले विष्णुपरिग्रहे

ātmānamavagacchāmi bhagavan dhūtakalmaṣam | jātam nirdhūtapāpe'smin kule viṣṇuparigrahe

एवम् देववरस्तेषाम् प्रसादसुमुखो हरिः | पृच्छताम् कच्चिदाचष्टे किञ्चिद्गुह्यम् महात्मनाम्

evam devavarasteṣām prasādasumukho hariḥ | pṛcchatām kaccidācaṣṭe kiñcidguhyam mahātmanām

गुह्यम् जनार्दनम् याम्स्तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः | पप्रच्छ धर्मानखिलाम्स्तन्ममाख्यातुमर्हसि

guhyam janārdanam yāmstu dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | papraccha dharmānakhilāmstanmamākhyātumarhasi

धर्मार्थकाममोक्षेषु यद्गुह्यम् मधुसूदनः | तेषामवोचद्भगवाञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वहम्

dharmārthakāmamokṣeṣu yadguhyam madhusūdanaḥ | teṣāmavocadbhagavāñśrotumicchāmi tattvaham

शौनक उवाच – बहूनि धर्मगुह्यानि धर्मपुत्राय केशवः | पुरा प्रोवाच राजेन्द्र प्रसादसुमुखो हरिः

śaunaka uvāca – bahūni dharmaguhyāni dharmaputrāya keśavaḥ | purā provāca rājendra prasādasumukho hariḥ

शरतल्पगताद्भीष्माद्धर्माञ्श्रुत्वा युधिष्ठिरः | पृष्टवान् यज्जगन्नाथम् तन्मे निगदतः शृणु

śaratalpagatādbhīṣmāddharmāñśrutvā yudhiṣṭhiraḥ | pṛṣṭavān yajjagannātham tanme nigadataḥ śṛṇu

षट्चत्वारिम्शोऽध्यायः

युधिष्ठिरप्रश्नः शौनक उवाच – पञ्चमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः | तदा नारायणम् देवम् प्रश्नमेतमपृच्छत

yudhiṣṭhirapraśnaḥ śaunaka uvāca – pañcamenāśvamedhena yadā snāto yudhiṣṭhiraḥ | tadā nārāyaṇam devam praśnametamapṛcchata

युधिष्ठिर उवाच – भगवन् वैष्णवा धर्माः किम्फलाः किम्परायणाः | किम् कृत्यमधिकृत्यैते भवतोत्पादिताः पुरा

yudhiṣṭhira uvāca – bhagavan vaiṣṇavā dharmāḥ kimphalāḥ kimparāyaṇāḥ | kim kṛtyamadhikṛtyaite bhavatotpāditāḥ purā

यदि ते पाण्डुषु स्नेहो विद्यते मधुसूदन! | श्रोतव्याश्चेन्मया धर्मास्ततस्तान् कथयाऽखिलान्

yadi te pāṇḍuṣu sneho vidyate madhusūdana! | śrotavyāścenmayā dharmāstatastān kathayā'khilān

पवित्राश्चैव ये धर्माः सर्वपापप्रणाशनाः | तव वक्त्रच्युता देव सर्वधर्मेष्वनुत्तमाः

pavitrāścaiva ye dharmāḥ sarvapāpapraṇāśanāḥ | tava vaktracyutā deva sarvadharmeṣvanuttamāḥ

याञ्श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृघ्नो गुरुतल्पगः | सुरापो वा कृतघ्नश्च मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

yāñśrutvā brahmahā goghnaḥ pitṛghno gurutalpagaḥ | surāpo vā kṛtaghnaśca mucyate sarvakilbiṣaiḥ

एतन्मे कथितम् सर्वम् सभामध्येऽरिसूदन | वसिष्ठाद्यैर्महाभागैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः

etanme kathitam sarvam sabhāmadhye'risūdana | vasiṣṭhādyairmahābhāgairmunibhirbhāvitātmabhiḥ

ततोऽहम् तव देवेश पादमूलमुपागतः | धर्मान् कथय तान् देव यद्यहम् भवतः प्रियः

tato'ham tava deveśa pādamūlamupāgataḥ | dharmān kathaya tān deva yadyaham bhavataḥ priyaḥ

श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाश्च महामते | पराशरकृताश्चैव तथाऽऽत्रेयस्य धीमतः

śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāśca mahāmate | parāśarakṛtāścaiva tathā''treyasya dhīmataḥ

श्रुता गार्ग्यस्य शङ्खस्य लिखितस्य यमस्य च | मार्कण्डेया श्रुताः धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च जाबालेश्च महाबाहो मुनेर्द्वैपायनस्य च

śrutā gārgyasya śaṅkhasya likhitasya yamasya ca | mārkaṇḍeyā śrutāḥ dharmāḥ śaṅkhasya likhitasya ca jābāleśca mahābāho munerdvaipāyanasya ca

(उमामहेश्वराश्चैव जातिधर्माश्च पावनाः | गुणैश्च गुणबाहोश्च काश्यपेयास्तथैव च

(umāmaheśvarāścaiva jātidharmāśca pāvanāḥ | guṇaiśca guṇabāhośca kāśyapeyāstathaiva ca

बह्वायनकृताश्चैव शाकुनेयास्तथैव च | अगस्त्यगीता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः सौरभास्तथा

bahvāyanakṛtāścaiva śākuneyāstathaiva ca | agastyagītā maudgalyāḥ śāṇḍilyāḥ saurabhāstathā

भृगोरङ्गिरसश्चैव कश्यपोद्दालकास्तथा | सौमन्तूग्रायणाग्राश्च पैलस्य च महात्मनः

bhṛgoraṅgirasaścaiva kaśyapoddālakāstathā | saumantūgrāyaṇāgrāśca pailasya ca mahātmanaḥ

सुमन्त्र गायणोक्तश्च पुलस्त्यस्य च महात्मनः वैशम्पायनगीताश्च पिशङ्गमकृताश्च ये | ऐन्द्राश्च वारुणाश्चैव कौबेरा वात्स्यपौणकाः

sumantra gāyaṇoktaśca pulastyasya ca mahātmanaḥ vaiśampāyanagītāśca piśaṅgamakṛtāśca ye | aindrāśca vāruṇāścaiva kauberā vātsyapauṇakāḥ

आपस्तम्बाः श्रुता धर्मास्तथा गोपालकस्य च | भृग्वङ्गिरःकृताश्चैव सौर्या हारीतकास्तथा | याज्ञवल्क्यकृताश्चैव तथा सप्तर्षयश्च ये

āpastambāḥ śrutā dharmāstathā gopālakasya ca | bhṛgvaṅgiraḥkṛtāścaiva sauryā hārītakāstathā | yājñavalkyakṛtāścaiva tathā saptarṣayaśca ye

एताश्चान्याश्च विविधाः श्रुता मे धर्मसम्हिताः | भगवञ्श्रोतुमिच्छामि तव वक्त्राद्विनिःसृतान्

etāścānyāśca vividhāḥ śrutā me dharmasamhitāḥ | bhagavañśrotumicchāmi tava vaktrādviniḥsṛtān

शौनक उवाच – एवमुक्तः स पार्थेन प्रत्युवाच जनार्दनः | बहुमानाच्च प्रीत्या च धर्मपुत्रम् युधिष्ठिरम्

śaunaka uvāca – evamuktaḥ sa pārthena pratyuvāca janārdanaḥ | bahumānācca prītyā ca dharmaputram yudhiṣṭhiram

भगवानुवाच – इष्टस्त्वम् हि महाबाहो! सदा मम युधिष्ठिर! | परमार्थम् तव ब्रूया म् कि म् पुनर्धर्मसम्हिताम्

bhagavānuvāca – iṣṭastvam hi mahābāho! sadā mama yudhiṣṭhira! | paramārtham tava brūyā m ki m punardharmasamhitām

परमज्ञानिभिः सिद्धैर्युञ्जद्भिरपि नित्यशः | प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिर्मम दुरत्यया

paramajñānibhiḥ siddhairyuñjadbhirapi nityaśaḥ | praśāntasyeva dīpasya gatirmama duratyayā

सर्ववेदमयम् ब्रह्म पवित्रमृषिभिः स्तुतम् | कथयिष्यामि ते राजन् धर्मम् धर्मभृताम् वर!

sarvavedamayam brahma pavitramṛṣibhiḥ stutam | kathayiṣyāmi te rājan dharmam dharmabhṛtām vara!

एवमुक्ते तु कृष्णेन ऋषयोऽमिततेजसः | समाजग्मुः सभामध्ये श्रोतुकामा हरेर्गिरम्

evamukte tu kṛṣṇena ṛṣayo'mitatejasaḥ | samājagmuḥ sabhāmadhye śrotukāmā harergiram

(देवगन्धर्वऋषयो गुह्यकाश्च महायशाः | वालखिल्या महात्मानो मुनयः सम्मितव्रताः | पावनान्सर्वधर्मेभ्यो रहस्यान् द्विजसत्तम |) वैष्णवानखिलान् धर्मान्यः पठेत् पापनाशनान् | भवेयुरक्षयास्तस्य लोकाः सत्पुण्यभागिनः

(devagandharvaṛṣayo guhyakāśca mahāyaśāḥ | vālakhilyā mahātmāno munayaḥ sammitavratāḥ | pāvanānsarvadharmebhyo rahasyān dvijasattama |) vaiṣṇavānakhilān dharmānyaḥ paṭhet pāpanāśanān | bhaveyurakṣayāstasya lokāḥ satpuṇyabhāginaḥ

कृष्णदृष्टिहतम् चास्य किल्बिषम् सम्प्रणश्यति | वैष्णवस्य च यज्ञस्य फलम् प्राप्नोति मानवः

kṛṣṇadṛṣṭihatam cāsya kilbiṣam sampraṇaśyati | vaiṣṇavasya ca yajñasya phalam prāpnoti mānavaḥ

सप्तचत्वारिम्शोऽध्यायः

याम्याख्यानकम् शौनक उवाच – कौतूहलसमाविष्टः पप्रच्छेदम् युधिष्ठिरः | यमलोकस्य चाध्वानमन्तरम् मानुषस्य च

yāmyākhyānakam śaunaka uvāca – kautūhalasamāviṣṭaḥ papracchedam yudhiṣṭhiraḥ | yamalokasya cādhvānamantaram mānuṣasya ca

कीदृशम् प्रमाणम् वा किम् वर्णम् वा जनार्दनः | तरन्ति पुरुषाः कृष्ण! केनोपायेन सम्शमे

kīdṛśam pramāṇam vā kim varṇam vā janārdanaḥ | taranti puruṣāḥ kṛṣṇa! kenopāyena samśame

तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा विस्मितो मधुसूदनः | प्रत्युवाच महात्मानम् धर्मपुत्रम् युधिष्ठिरम्

tasya tadvacanam śrutvā vismito madhusūdanaḥ | pratyuvāca mahātmānam dharmaputram yudhiṣṭhiram

भगवानुवाच – साधु साधुरयम् प्रश्नः श्रूयताम् भो युधिष्ठिर! | षडशीतिसहस्राणि योजनानाम् नराधिप!

bhagavānuvāca – sādhu sādhurayam praśnaḥ śrūyatām bho yudhiṣṭhira! | ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānām narādhipa!

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरम् मानुषस्य च | ताम्रपात्रमिवातप्तम् शूलव्यामिश्रकण्टकम्

yamalokasya cādhvānamantaram mānuṣasya ca | tāmrapātramivātaptam śūlavyāmiśrakaṇṭakam

द्वादशादित्यसङ्काशम् भैरवम् दुरतिक्रमम् | न तत्र वृक्षा न च्छाया पानीयम् केतनानि च

dvādaśādityasaṅkāśam bhairavam duratikramam | na tatra vṛkṣā na cchāyā pānīyam ketanāni ca

यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषोऽध्वानको नृप | याम्यैर्दूतैर्नीयमानो यमस्याज्ञाकरैर्बलात्

yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo'dhvānako nṛpa | yāmyairdūtairnīyamāno yamasyājñākarairbalāt

अवश्य म् च महाराज स गन्तव्यो महापथः | नरैः स्त्रीभिस्तथा तिर्यैः पृथिव्याम् जीवसम्ज्ञकैः

avaśya m ca mahārāja sa gantavyo mahāpathaḥ | naraiḥ strībhistathā tiryaiḥ pṛthivyām jīvasamjñakaiḥ

एकविम्शच्च नरका यमस्य विषये स्मृताः | ये तु दुष्कृतकर्माणस्ते पतन्ति पृथक् पृथक्

ekavimśacca narakā yamasya viṣaye smṛtāḥ | ye tu duṣkṛtakarmāṇaste patanti pṛthak pṛthak

नरको रौरवो नाम महारौरव एव च | क्षुरधारा महारौद्रः सूकरस्ताल एव च

narako rauravo nāma mahāraurava eva ca | kṣuradhārā mahāraudraḥ sūkarastāla eva ca

वज्रकुम्भो महाघोरः शाल्मलोऽथ विमोहनः | कीटादः कृमिभक्षश्च शाल्मलिश्च महाद्रुमः

vajrakumbho mahāghoraḥ śālmalo'tha vimohanaḥ | kīṭādaḥ kṛmibhakṣaśca śālmaliśca mahādrumaḥ

तथा पूयवहः पापा रुधिरान्धो महत्तमः | अग्निज्वालो महानादः सम्दम्शः शुनभोजनः | तथा वैतरणी चोष्णा असिपत्त्रवनं तथा

tathā pūyavahaḥ pāpā rudhirāndho mahattamaḥ | agnijvālo mahānādaḥ samdamśaḥ śunabhojanaḥ | tathā vaitaraṇī coṣṇā asipattravanaṃ tathā

शौनक उवाच – विष्णोस्तद्वचनम् श्रुत्वा पपात भुवि पाण्डवः | स सम्ज्ञश्च मुहूर्तेन भूयः केशवमब्रवीत्

śaunaka uvāca – viṣṇostadvacanam śrutvā papāta bhuvi pāṇḍavaḥ | sa samjñaśca muhūrtena bhūyaḥ keśavamabravīt

युधिष्ठिर उवाच – भीतश्चास्मि महाबाहो! श्रुत्वा मार्गस्य विस्तरम् | केनोपायेन तम् मार्गम् तरन्ति पुरुषाः सुखम्

yudhiṣṭhira uvāca – bhītaścāsmi mahābāho! śrutvā mārgasya vistaram | kenopāyena tam mārgam taranti puruṣāḥ sukham

भगवानुवाच – ब्राह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव | यो दद्याच्छ्रद्धया युक्तः सुखम् याति महापथम्

bhagavānuvāca – brāhmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva | yo dadyācchraddhayā yuktaḥ sukham yāti mahāpatham

उपानहप्रदा यान्ति सुखम् छायासु च्छत्त्रदाः | न तेषामशुभम् किञ्चिच्छलादि न च कण्टकाः

upānahapradā yānti sukham chāyāsu cchattradāḥ | na teṣāmaśubham kiñcicchalādi na ca kaṇṭakāḥ

(उपानहौ यो ददाति पात्रभूते द्विजोत्तमे | अश्वतर्यः प्रदातारमुपतिष्ठन्ति तम् नरम्

(upānahau yo dadāti pātrabhūte dvijottame | aśvataryaḥ pradātāramupatiṣṭhanti tam naram

वितृष्णाश्चाम्बुदातारस्तर्पिताश्चान्नदास्तथा | औप्रावृता वस्त्रदाश्च नग्ना वै यान्त्यवस्त्रदाः

vitṛṣṇāścāmbudātārastarpitāścānnadāstathā | auprāvṛtā vastradāśca nagnā vai yāntyavastradāḥ

हिरण्यदाः सुखम् यान्ति पुरुषाः स्वाभ्यलङ्कृताः | गोप्रदा यान्ति च सुखम् विमुक्ताः सर्वकिल्बिषैः

hiraṇyadāḥ sukham yānti puruṣāḥ svābhyalaṅkṛtāḥ | gopradā yānti ca sukham vimuktāḥ sarvakilbiṣaiḥ

भूमिदाः सुखमेधन्ते सर्वकामैः सुतर्पिताः | यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नराः शय्यासनप्रदाः

bhūmidāḥ sukhamedhante sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ | yānti caivāparikliṣṭā narāḥ śayyāsanapradāḥ

ततः सुखतरम् यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः | क्षीरप्रदा हि दिव्याभिः ससर्पिभिस्तथैव च

tataḥ sukhataram yānti vimāneṣu gṛhapradāḥ | kṣīrapradā hi divyābhiḥ sasarpibhistathaiva ca

गोप्रदाता लभेत्तृप्तिम् तस्मिन् देशे सुदुर्लभाम् | आरामरोपी च्छायासु शीतलासु सुखम् व्रजेत्

gopradātā labhettṛptim tasmin deśe sudurlabhām | ārāmaropī cchāyāsu śītalāsu sukham vrajet

सुगन्धिगन्धिनो यान्ति गन्धमाल्यप्रदा नरः | अदत्तदाना गच्छन्ति पद्भ्याम् यानेन यानदाः | दीपप्रदाः सुखम् यान्ति दीपयन्तश्च तत्पथम्

sugandhigandhino yānti gandhamālyapradā naraḥ | adattadānā gacchanti padbhyām yānena yānadāḥ | dīpapradāḥ sukham yānti dīpayantaśca tatpatham

विमानैर्हंसयुक्तैस्तु यान्ति मासोपवासिनः | चक्रवाकप्रयुक्तेन पञ्चरात्रोपवासिनः | ततो बर्हिणयुक्तेन षड्रात्रमुपवासिनः

vimānairhaṃsayuktaistu yānti māsopavāsinaḥ | cakravākaprayuktena pañcarātropavāsinaḥ | tato barhiṇayuktena ṣaḍrātramupavāsinaḥ

त्रिरात्रमेकभक्तेन क्षपयेद्यस्तु पाण्डव | अनन्तरं च योऽश्नीयात्तस्य लोका यथा मम

trirātramekabhaktena kṣapayedyastu pāṇḍava | anantaraṃ ca yo'śnīyāttasya lokā yathā mama

पानीयम् परलोकेषु पावनम् परमम् स्मृतम् | पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती | पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोके सुखावहाः

pānīyam paralokeṣu pāvanam paramam smṛtam | pānīyasya pradānena tṛptirbhavati śāśvatī | pānīyasya guṇā divyāḥ pretaloke sukhāvahāḥ

तत्र पुण्योदका नाम नदी तेषाम् प्रवर्तते | शीतलम् सलिलम् तत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

tatra puṇyodakā nāma nadī teṣām pravartate | śītalam salilam tatra pibanti hyamṛtopamam

ये च दुष्कृतकर्माणः पूयम् तेषाम् प्रवर्तते | एषा नदी महाराज! सर्वकामदुघा शुभा

ye ca duṣkṛtakarmāṇaḥ pūyam teṣām pravartate | eṣā nadī mahārāja! sarvakāmadughā śubhā

अध्वनि खिन्नगात्रस्तु द्विजो यः क्षुत्तृष्णान्वितः | पृच्छन् सदान्नदातारमभ्येति गृहमाशया | तम् पूजय प्रयत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः

adhvani khinnagātrastu dvijo yaḥ kṣuttṛṣṇānvitaḥ | pṛcchan sadānnadātāramabhyeti gṛhamāśayā | tam pūjaya prayatnena so'tithirbrāhmaṇaḥ smṛtaḥ

तस्य पुम्सः तदन्नेन स्वर्गसङ्गमः पितरो देवतातश्चैव ऋषयश्च तपोधनाः | पूजिताः पूजिते तस्मिन् निराशे तु निराशकाः | तमेव गच्छन्तमनुव्रजन्ति देवाश्च सर्वे पितरस्तथैव | तस्मिन्द्विजे पूजिते पूजितास्ते गते निराशो प्रतियान्ति नाशम्

tasya pumsaḥ tadannena svargasaṅgamaḥ pitaro devatātaścaiva ṛṣayaśca tapodhanāḥ | pūjitāḥ pūjite tasmin nirāśe tu nirāśakāḥ | tameva gacchantamanuvrajanti devāśca sarve pitarastathaiva | tasmindvije pūjite pūjitāste gate nirāśo pratiyānti nāśam

पूजितास्युर्गते निराशे अपि ते प्रयान्ति (अहन्यहनि दातव्यम् ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर! | आगमिष्यति यत्पात्रम् तत्पात्रम् तारयिष्यति

pūjitāsyurgate nirāśe api te prayānti (ahanyahani dātavyam brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira! | āgamiṣyati yatpātram tatpātram tārayiṣyati

अष्टाचत्वारिम्शोऽध्यायः

गोप्रदानमिश्रदानम् भगवानुवाच – न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः | अग्नौ वा सुहुते राजन् यथा ह्यतिथिपूजने

gopradānamiśradānam bhagavānuvāca – na tathā haviṣo homairna puṣpairnānulepanaiḥ | agnau vā suhute rājan yathā hyatithipūjane

अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा हि अतिथिपूजनात् कपिलायाम् तु दत्तायाम् यत्फलम् ज्येष्ठपुष्करे | तत्फलम् पाण्डवश्रेष्ठ! विप्राणाम् पादशौचने

agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hi atithipūjanāt kapilāyām tu dattāyām yatphalam jyeṣṭhapuṣkare | tatphalam pāṇḍavaśreṣṭha! viprāṇām pādaśaucane

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी | तावत् पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्

dvijapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī | tāvat puṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam

देवमाल्यापनयनम् द्विजोच्छिष्टापमार्जनम् | श्रान्तसम्वाहनम् चैव दीनस्य परिपालनम् | एकैकम् पाण्डवश्रेष्ठ! गोप्रदानाद्विशिष्यते

devamālyāpanayanam dvijocchiṣṭāpamārjanam | śrāntasamvāhanam caiva dīnasya paripālanam | ekaikam pāṇḍavaśreṣṭha! gopradānādviśiṣyate

पादशौचम् तथाभ्यङ्गम् दीपमन्नम् प्रतिश्रयम् | ददन्ति ये महाराज नोपसर्पन्ति ते यमम्

pādaśaucam tathābhyaṅgam dīpamannam pratiśrayam | dadanti ye mahārāja nopasarpanti te yamam

स्वागतेनाग्नयः प्रीता आसनेन शतक्रतुः | पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः

svāgatenāgnayaḥ prītā āsanena śatakratuḥ | pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ

अभयस्य प्रदानेन भवेत् प्रीतिर्ममातुला | येषाम् तडागानि बहूदकानि प्रपाश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्च | अन्नप्रदानम् मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति

abhayasya pradānena bhavet prītirmamātulā | yeṣām taḍāgāni bahūdakāni prapāśca kūpāśca pratiśrayāśca | annapradānam madhurā ca vāṇī yamasya te nirvacanā bhavanti

सवृषम् गोशतम् तेन दत्तम् भवति शाश्वतम् | न्यायतः कपिलामेकाम् तत्समम् प्रति…. पापकर्म यत…… पापम् कर्म च यत्किञ्चिद्ब्रह्महत्यासमम् भवेत् | शोछयेत् कपिलाम् दत्त्वा एतद्वै नात्र सम्शयः

savṛṣam gośatam tena dattam bhavati śāśvatam | nyāyataḥ kapilāmekām tatsamam prati…. pāpakarma yata…… pāpam karma ca yatkiñcidbrahmahatyāsamam bhavet | śochayet kapilām dattvā etadvai nātra samśayaḥ

प्रासादा यत्र सौवर्णा वसोर्धारा च स्यन्दते | गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र गच्छन्ति गोप्रदाः

prāsādā yatra sauvarṇā vasordhārā ca syandate | gandharvāpsaraso yatra tatra gacchanti gopradāḥ

प्रयच्छते यः कपिलाम् सवत्साम् काम्स्योपदोहाम् कनकाग्रशृङ्गीम् | यान् यान् हि कामानभिवाञ्छतेऽसौ ताम्स्तानवाप्नोत्यमलाम्श्च लोकान्

prayacchate yaḥ kapilām savatsām kāmsyopadohām kanakāgraśṛṅgīm | yān yān hi kāmānabhivāñchate'sau tāmstānavāpnotyamalāmśca lokān

यावद्वत्सस्य द्वौ पादौ शिरश्चैव प्रदृश्यते | यावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति | तस्मिन् काले प्रदातव्या विधिना या मयोदिता

yāvadvatsasya dvau pādau śiraścaiva pradṛśyate | yāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvadgarbhaṃ na muñcati | tasmin kāle pradātavyā vidhinā yā mayoditā

अन्तरिक्षागतो वत्सो यावद्योन्याम् प्रदृश्यते | तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भम् न मुञ्चति

antarikṣāgato vatso yāvadyonyām pradṛśyate | tāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvadgarbham na muñcati

यावन्ति तस्य रोमाणि तावद्वर्षाणि मानवः | (हम्सयुक्तेन यानेन युक्तेनाप्सरसाम् गणैः | गन्धर्वाप्सरसोद्गीतैः स्वर्गलोके महीयते

yāvanti tasya romāṇi tāvadvarṣāṇi mānavaḥ | (hamsayuktena yānena yuktenāpsarasām gaṇaiḥ | gandharvāpsarasodgītaiḥ svargaloke mahīyate

तिलधेनुम् प्रवक्ष्यामि यश्चास्या विधिरुत्तमः | सुवर्णनाभिम् यः कृत्वा सुखूरम् कृष्णमार्गणाम्

tiladhenum pravakṣyāmi yaścāsyā vidhiruttamaḥ | suvarṇanābhim yaḥ kṛtvā sukhūram kṛṣṇamārgaṇām

कुतपप्रस्तरस्थाम् तु तिलाम् कृत्वा प्रयत्नतः | तिलैः प्रस्था दिताम् दद्यात् सर्वरत्नैरलङ्कृताम्

kutapaprastarasthām tu tilām kṛtvā prayatnataḥ | tilaiḥ prasthā ditām dadyāt sarvaratnairalaṅkṛtām

ससमुद्रद्रुमा चैव सशैलवनकानना | चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र सम्शयः

sasamudradrumā caiva saśailavanakānanā | caturantā bhaveddattā pṛthivī nātra samśayaḥ

(कृष्णाजिने तिलाम् कृत्वा कृष्णाम् वा यदि वेतराम् | राजतेषु तु पात्रेषु कोणेषु मधुसर्पिषी | प्रीयताम् धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्तते | यावज्जीवकृतम् पापम् तेन दानेन पूयते

(kṛṣṇājine tilām kṛtvā kṛṣṇām vā yadi vetarām | rājateṣu tu pātreṣu koṇeṣu madhusarpiṣī | prīyatām dharmarājeti yadvā manasi vartate | yāvajjīvakṛtam pāpam tena dānena pūyate

एकोनपञ्चाशोऽध्यायः

नियमफलानि भगवान् उवाच – धनम् प्राप्नोति पुण्येन मौनेनाज्ञाम् प्रयच्छति | उपभोगम् तु दानेन जीवितम् ब्रह्मचर्यया

niyamaphalāni bhagavān uvāca – dhanam prāpnoti puṇyena maunenājñām prayacchati | upabhogam tu dānena jīvitam brahmacaryayā

अहिंसया पर म् रूपम् दीक्षया कुलजन्म च | फलमूलाशनाद्राज्यम् स्वर्गः पर्णाशनो भवेत्

ahiṃsayā para m rūpam dīkṣayā kulajanma ca | phalamūlāśanādrājyam svargaḥ parṇāśano bhavet

(पयोभक्षा दिवम् यान्ति स्नानेन द्रविणाधिकाः | शाकम् साधयतो राज्यम् नाकपृष्ठमनाशनात्

(payobhakṣā divam yānti snānena draviṇādhikāḥ | śākam sādhayato rājyam nākapṛṣṭhamanāśanāt

स्थण्डिले च शयानस्य गृहाणि शयनानि च | चीरवल्कलधारिणाम् वस्त्राण्याभरणानि च

sthaṇḍile ca śayānasya gṛhāṇi śayanāni ca | cīravalkaladhāriṇām vastrāṇyābharaṇāni ca

शयनासनयानानि ये गता हि तपोवनम् | अग्निप्रवेशी नियतम् ब्रह्मलोके महीयते

śayanāsanayānāni ye gatā hi tapovanam | agnipraveśī niyatam brahmaloke mahīyate

रसानाम् प्रतिसम्हारात् सौभाग्यमभिजायते | आमिषप्रतिषेधात्तु भवत्यायुष्मती प्रजा

rasānām pratisamhārāt saubhāgyamabhijāyate | āmiṣapratiṣedhāttu bhavatyāyuṣmatī prajā

उदवासम् वसेद्यस्तु नागानामधिपो भवेत् | सत्यवादी नरश्रेष्ठ देवतैः सह मोदते

udavāsam vasedyastu nāgānāmadhipo bhavet | satyavādī naraśreṣṭha devataiḥ saha modate

कीर्तिर्भवति दानेन आरोग्यम् चाप्यहिम्सया | द्विजशुश्रूषया राज्यम् द्विजत्वम् चापि पुष्कलम् | द्विजशुश्रूषया राजन् दिव्यरूपमवाप्नुते

kīrtirbhavati dānena ārogyam cāpyahimsayā | dvijaśuśrūṣayā rājyam dvijatvam cāpi puṣkalam | dvijaśuśrūṣayā rājan divyarūpamavāpnute

अन्नपानप्रदानेन कामभोगैस्तु तृप्यते | दीपालोकप्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः

annapānapradānena kāmabhogaistu tṛpyate | dīpālokapradānena cakṣuṣmāñjāyate naraḥ

गन्धमाल्यप्रदानेन तुष्टिर्भवति पुष्कला | केशश्मश्रून्धारयतो ह्यग्रा भवति सन्ततिः

gandhamālyapradānena tuṣṭirbhavati puṣkalā | keśaśmaśrūndhārayato hyagrā bhavati santatiḥ

वाक्शौचम् मनसः शौचम् यच्च शौचम् जलाश्रयम् | त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र सम्शयः

vākśaucam manasaḥ śaucam yacca śaucam jalāśrayam | tribhiḥ śaucairupeto yaḥ sa svargī nātra samśayaḥ

ताम्रायसानाम् भाण्डानाम् दाता रत्नाधिपो भवेत् | लभते तु परम् स्थानम् बलवान् पुष्यते सदा

tāmrāyasānām bhāṇḍānām dātā ratnādhipo bhavet | labhate tu param sthānam balavān puṣyate sadā

पञ्चाशोऽध्यायः

दानफलानि भगवानुवाच – धान्यम् क्रमेणार्जितवित्तसञ्चयम् विप्रे सुशीले ते प्रयच्छते यः | वसुन्धरा तस्य भवेत् सुतुष्टा धारा वसूनाम् प्रतिमुञ्चतीह

dānaphalāni bhagavānuvāca – dhānyam krameṇārjitavittasañcayam vipre suśīle te prayacchate yaḥ | vasundharā tasya bhavet sutuṣṭā dhārā vasūnām pratimuñcatīha

पुष्पोपभोगम् वाऽपि फलोपभोगम् यः पादपम् स्पर्शयते द्विजाय | स श्रीसमृद्धम् बहुरत्नपूर्णम् लभत्यधिष्ठानवरम् समृद्धम्

puṣpopabhogam vā'pi phalopabhogam yaḥ pādapam sparśayate dvijāya | sa śrīsamṛddham bahuratnapūrṇam labhatyadhiṣṭhānavaram samṛddham

इन्धनानि च यो दद्याद्द्विजेभ्यः शिशिरागमे | कायाग्निदीप्तिम् सौभाग्यमैश्वर्यम् चाधिगच्छति

indhanāni ca yo dadyāddvijebhyaḥ śiśirāgame | kāyāgnidīptim saubhāgyamaiśvaryam cādhigacchati

छत्त्रप्रदानेन गृहम् वरिष्ठम् रथम् तथोपानहसम्प्रदानात् | धुर्यप्रदानेन गवाम् तथैव लोकानवाप्नोति पुरन्दरस्य | स्वर्गीतमप्याह हिरण्यदानम् तथा वरिष्ठम् कनकप्रदानम्

chattrapradānena gṛham variṣṭham ratham tathopānahasampradānāt | dhuryapradānena gavām tathaiva lokānavāpnoti purandarasya | svargītamapyāha hiraṇyadānam tathā variṣṭham kanakapradānam

नैवेशिकम् सर्वगुणोपपन्नम् प्रयच्छते यः पुरुषो द्विजाय | स्वाध्यायचारित्रगुणान्विताय तस्यापि लोकाः प्रवरा भवन्ति

naiveśikam sarvaguṇopapannam prayacchate yaḥ puruṣo dvijāya | svādhyāyacāritraguṇānvitāya tasyāpi lokāḥ pravarā bhavanti

यो ब्रह्मदेयाम् प्रददाति कन्याम् भूमिप्रदानम् च करोति विप्रे | हिरण्यदानम् च तथा विशिष्टम् स लोकम् लभते दुरापम्

yo brahmadeyām pradadāti kanyām bhūmipradānam ca karoti vipre | hiraṇyadānam ca tathā viśiṣṭam sa lokam labhate durāpam

सुचित्रवस्त्राभरणोपधानम् दद्यान्नरो यः शयनम् द्विजाय | रूपान्विताम् दक्षवतीम् मनोज्ञाम् भार्यामयत्नोपचिताम् लभेत् सः

sucitravastrābharaṇopadhānam dadyānnaro yaḥ śayanam dvijāya | rūpānvitām dakṣavatīm manojñām bhāryāmayatnopacitām labhet saḥ

लवणस्य तु दातारस्तिलानाम् सर्पिषस्तथा | तेजस्विनोऽभिजायन्ते भोगिनश्चिरजीविनः

lavaṇasya tu dātārastilānām sarpiṣastathā | tejasvino'bhijāyante bhoginaścirajīvinaḥ

(स्वर्गेऽप्सरोभिः सह भुक्तभोगस्ततश्च्युतः शीलवतीम् स भार्याम् | रूपान्विताम् दक्षवतीम् सुरक्ताम् सुखेन धर्मेण तथापि काले | तस्यैव सार्धम् सुरलोकमेति तस्यैव चान्यत्पुनरेति जन्म

(svarge'psarobhiḥ saha bhuktabhogastataścyutaḥ śīlavatīm sa bhāryām | rūpānvitām dakṣavatīm suraktām sukhena dharmeṇa tathāpi kāle | tasyaiva sārdham suralokameti tasyaiva cānyatpunareti janma

एकपञ्चाशोऽध्यायः

वृथादानानि युधिष्ठिर उवाच – कीदृग्विधास्ववस्थासु दत्तम् दानम् जनार्दन! | इहलोकेष्वनुभवेत् पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे

vṛthādānāni yudhiṣṭhira uvāca – kīdṛgvidhāsvavasthāsu dattam dānam janārdana! | ihalokeṣvanubhavet puruṣastadbravīhi me

गर्भस्थास्याथवा बाल्ये यौवने वार्द्धकेऽपि वा | अवस्थाम् कृष्ण! कथय परम् कौतूहलम् हि मे

garbhasthāsyāthavā bālye yauvane vārddhake'pi vā | avasthām kṛṣṇa! kathaya param kautūhalam hi me

भगवानुवाच – वृथाजन्मानि चत्वारि वृथादानानि षोडश | अपुत्राणाम् वृथा जन्म ये च धर्मबहिष्कृताः | परपाकम् च येऽश्नन्ति परदाररताश्च ये

bhagavānuvāca – vṛthājanmāni catvāri vṛthādānāni ṣoḍaśa | aputrāṇām vṛthā janma ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ | parapākam ca ye'śnanti paradāraratāśca ye

पर्यस्थानम् वृथा दानम् सदोषम् परिकीर्तितम् | आरूढपतिते चैव अन्यायोपार्जितम् च यत्

paryasthānam vṛthā dānam sadoṣam parikīrtitam | ārūḍhapatite caiva anyāyopārjitam ca yat

व्यर्थम् चाब्राह्मणे दानम् पतिते तस्करे तथा | गुरोश्चाप्रीतिजनके कृतघ्ने ग्रामयाजके

vyartham cābrāhmaṇe dānam patite taskare tathā | guroścāprītijanake kṛtaghne grāmayājake

ब्रह्मबन्धौ च यद्दत्तम् यद्दत्तम् वृषलीपतौ | वेदविक्रयिणे चैव यस्य चोपपतिर्गृहे

brahmabandhau ca yaddattam yaddattam vṛṣalīpatau | vedavikrayiṇe caiva yasya copapatirgṛhe

स्त्रीनिर्जितेषु यद्दत्तम् व्यालग्राहे तथैव च | परिचारके च यद्दत्तम् वृथादानानि षोडश

strīnirjiteṣu yaddattam vyālagrāhe tathaiva ca | paricārake ca yaddattam vṛthādānāni ṣoḍaśa

तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात् क्रोधात्तथैव च | वृथा दानम् तु तत्सर्वम् भुङ्क्ते गर्भस्थ एव तु

tamovṛtastu yo dadyādbhayāt krodhāttathaiva ca | vṛthā dānam tu tatsarvam bhuṅkte garbhastha eva tu

सेर्ष्यो मन्युमनाश्चैव दम्भार्थम् चार्थकारणात् | यो ददाति द्विजातिभ्यः स बालत्वे तदश्नुते

serṣyo manyumanāścaiva dambhārtham cārthakāraṇāt | yo dadāti dvijātibhyaḥ sa bālatve tadaśnute

(यः शुद्धिः प्रयतो भूत्वा प्रसन्नमानसेन्द्रियः | प्रददाति द्विजातिभ्यो यौवनस्थस्तदश्नुते

(yaḥ śuddhiḥ prayato bhūtvā prasannamānasendriyaḥ | pradadāti dvijātibhyo yauvanasthastadaśnute

देशे देशे च पात्रे च यो ददाति द्विजातिषु | मनसा परितुष्टेन यौवनस्थस्तदश्नुते | तस्मात् सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव | दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमर्गमभीप्सता

deśe deśe ca pātre ca yo dadāti dvijātiṣu | manasā parituṣṭena yauvanasthastadaśnute | tasmāt sarvāsvavasthāsu sarvadānāni pārthiva | dātavyāni dvijātibhyaḥ svargamargamabhīpsatā

द्विपञ्चाशोऽध्यायः

विप्रबाधाफलम् युधिष्ठिर उवाच – त्रैलोक्यम् कृष्ण! भूतानाम् सर्वलोकात्मको ह्यसि | नृणाम् यदुवरश्रेष्ठ! तुष्यसे केन कर्मणा

viprabādhāphalam yudhiṣṭhira uvāca – trailokyam kṛṣṇa! bhūtānām sarvalokātmako hyasi | nṛṇām yaduvaraśreṣṭha! tuṣyase kena karmaṇā

भगवानुवाच – ब्राह्मणैः पूजितैर्नित्यम् पूजितोऽहम् न सम्शयः | निर्भर्त्सितैश्च निर्भग्नस्तस्याहम् सर्वकर्मसु

bhagavānuvāca – brāhmaṇaiḥ pūjitairnityam pūjito'ham na samśayaḥ | nirbhartsitaiśca nirbhagnastasyāham sarvakarmasu

विप्रा परा गतिर्मह्यम् यस्तान् पूजयते नृप | तमहम् तेन रूपेण प्रपश्यामि युधिष्ठिर

viprā parā gatirmahyam yastān pūjayate nṛpa | tamaham tena rūpeṇa prapaśyāmi yudhiṣṭhira

काणाः कुब्जाश्च खञ्जाश्च दरिद्रा व्याधिताश्च ये | नावमन्येद् द्विजान् प्राज्ञो मम रूपम् हितम् तथा

kāṇāḥ kubjāśca khañjāśca daridrā vyādhitāśca ye | nāvamanyed dvijān prājño mama rūpam hitam tathā

बहवोऽपि न जानन्ते नरा ज्ञानबहिष्कृताः | यथाहम् द्विजरूपेण चरामि पृथिवीतले

bahavo'pi na jānante narā jñānabahiṣkṛtāḥ | yathāham dvijarūpeṇa carāmi pṛthivītale

ये केचित् सागरान्तायाम् पृथिव्याम् कीर्तिता द्विजाः | तद्रूपम् हि परम् मह्यम् योऽर्चयेदर्चयेत्तु सः

ye kecit sāgarāntāyām pṛthivyām kīrtitā dvijāḥ | tadrūpam hi param mahyam yo'rcayedarcayettu saḥ

तद्रूपान् घ्नन्ति ये विप्रान् विकर्मसु च युञ्जते | अप्रेषणे प्रेषयन्तो दासत्वम् कारयन्ति हि

tadrūpān ghnanti ye viprān vikarmasu ca yuñjate | apreṣaṇe preṣayanto dāsatvam kārayanti hi

मृताम्स्तान् करपत्त्रेन यमदूता महाबलाः | निकृन्तन्ति यथा काष्ठम् सूत्रमार्गेण शिल्पिनः

mṛtāmstān karapattrena yamadūtā mahābalāḥ | nikṛntanti yathā kāṣṭham sūtramārgeṇa śilpinaḥ

ये चैवाश्लक्ष्णया वाचा तर्जयन्ति नराधमाः | वदन्ति क्रोधनिःस्पर्शम् पादेनाभिहनन्ति च

ye caivāślakṣṇayā vācā tarjayanti narādhamāḥ | vadanti krodhaniḥsparśam pādenābhihananti ca

मृताम्स्तान् यमलोकेषु निहत्य धरणीतले | उरः पादेन चाक्रम्य क्रोधसम्रक्तलोचनः | अग्निवर्णैश्च सन्दम्शैर्जिह्वामुद्धरते यमः

mṛtāmstān yamalokeṣu nihatya dharaṇītale | uraḥ pādena cākramya krodhasamraktalocanaḥ | agnivarṇaiśca sandamśairjihvāmuddharate yamaḥ

(पापाश्च नारके वह्नौ धास्यन्ते यमकिङ्करैः | ये तु विप्रान्निरीक्षन्ति पापाः पापेन चक्षुषा | अब्रह्मण्याः श्रुतेर्बाह्या नित्यम् ब्रह्मद्विषो नराः

(pāpāśca nārake vahnau dhāsyante yamakiṅkaraiḥ | ye tu viprānnirīkṣanti pāpāḥ pāpena cakṣuṣā | abrahmaṇyāḥ śruterbāhyā nityam brahmadviṣo narāḥ

तेषाम् घोरा महाकाया वज्रतुण्डा भयानकाः | उद्धरन्ति मुहूर्तेन चक्षुः काका यमाज्ञया

teṣām ghorā mahākāyā vajratuṇḍā bhayānakāḥ | uddharanti muhūrtena cakṣuḥ kākā yamājñayā

यस्ताडयति विप्राम्स्तु क्षतम् कुर्यात् सशोणितम् | अस्थिभङ्गम् च यः कुर्यात् प्राणैर्वापि वियोजयेत्

yastāḍayati viprāmstu kṣatam kuryāt saśoṇitam | asthibhaṅgam ca yaḥ kuryāt prāṇairvāpi viyojayet

ब्रह्मघ्नः सोऽनुपूर्वेण नरके वसुधाधिप! | कीलैर्विनिहतः पापो मीरायाम् पच्यते भृशम्

brahmaghnaḥ so'nupūrveṇa narake vasudhādhipa! | kīlairvinihataḥ pāpo mīrāyām pacyate bhṛśam

सुबहूनि सहस्राणि वर्षाणाम् क्लेशभाग् भवेत् | रवान् मुञ्चति दुर्बुद्धिर्न तस्मै निष्कृतिः स्मृता

subahūni sahasrāṇi varṣāṇām kleśabhāg bhavet | ravān muñcati durbuddhirna tasmai niṣkṛtiḥ smṛtā

तस्माद्विप्रा नरश्रेष्ठ नमस्कार्याश्च नित्यशः | अन्नपानप्रदानैस्तु पूजार्हाः सततम् द्विजाः

tasmādviprā naraśreṣṭha namaskāryāśca nityaśaḥ | annapānapradānaistu pūjārhāḥ satatam dvijāḥ

आमन्त्रयित्वा यो विप्रान् गन्धैर्माल्यैश्च मानवः | तर्पयेच्छ्रद्धया युक्तः स मामर्चयते सदा | स माम् प्रसादयेच्चैव सदा स च माम् परितोषयेत्

āmantrayitvā yo viprān gandhairmālyaiśca mānavaḥ | tarpayecchraddhayā yuktaḥ sa māmarcayate sadā | sa mām prasādayeccaiva sadā sa ca mām paritoṣayet

ब्राह्मणान् अर्चयेत् यस्तु स माम् अर्चयते सदा …….. च्छाभिः अन्नैश्च स्रक् गन्धैश्च स्वशक्तिः स तुष्टो…… नो यस्य तस्य तुष्टोस्मि अहम् सदा तपोदमान्वितेष्वेव नित्यम् पूजाम् प्रयोजयेत् |) ये ब्राह्मणाः सोऽहमसम्शयम् नृप तेष्वर्चितेष्वर्चितोऽहम् यथावत् | तेष्वेव तुष्टेष्वहमेव तुष्टो वैरम् च तैर्यस्य ममापि वैरम्

brāhmaṇān arcayet yastu sa mām arcayate sadā …….. cchābhiḥ annaiśca srak gandhaiśca svaśaktiḥ sa tuṣṭo…… no yasya tasya tuṣṭosmi aham sadā tapodamānviteṣveva nityam pūjām prayojayet |) ye brāhmaṇāḥ so'hamasamśayam nṛpa teṣvarciteṣvarcito'ham yathāvat | teṣveva tuṣṭeṣvahameva tuṣṭo vairam ca tairyasya mamāpi vairam

सुगन्धिधूपादिभिरभ्यर्च्य विप्रम् तमच्युतम् नार्चयते सदैव | यो भक्षतोयादिभिरन्नपानैरनुलेपाचमनप्रदानैः | सुभक्षभोज्यादिभिरन्न दानैरनुलापचदन सम्प्रदानैः यः पूजयेद्भोजयित्वा द्विजाग्र्यान् सम्पूजयित्वा परितोषयेच्च | अर्घ्यादिना येऽभिपूज्य पूजयन्ति सदाऽच्युतम् | तेनैव मामेव सदा पूजयन्ति न सम्शयः | विरूपाश्च सुरूपाश्च विजनान्निष्कलानपि | कृपया भावितात्मानो येऽर्चयन्ति द्विजोत्तमान् | अनसूया हितात्मानो विप्रानाराधते क्वचित् | अनसूयुर्जितात्मा यो विप्रानाराधयेत्क्वचित् असम्शयम् सदा भक्त्या मामेवार्चयते हि सः | ततः पवित्रमतुलम् न पुण्यमधिकम् ततः | ये पूजयेयुः द्विजसन्घमेति ते प्र….परितोषयन्ति अर्चयेत्सततम् भक्त्या….. तान् क्षितिदेवताः हविषा पयसा चैव कन्दमूल…….. शाकेनान्नेव वासोभिः पूजयेत् सततम् द्विजान् …….. ऽतः स्वर्गे….दर्गेषु विषमेषु च अन्नपानैश्च सत्कार्यैश्च…..सर्वम् उपतिष्ठति ऋग्यजुस्सामदम् विप्रम् यस्तु भोजयते क्वचित् पूर्णाहुतिम् समाप्नोति हूयन्ते वाऽत्र….अग्नयः | यश्चन्दनैः सागरुगन्धमाल्यैरभ्यर्चयेद्दारुमयीम् ममार्चाम् | नासौ ममार्चामर्चयतेऽर्चयन् वै विप्रार्चनादर्चित एव चाहम्

sugandhidhūpādibhirabhyarcya vipram tamacyutam nārcayate sadaiva | yo bhakṣatoyādibhirannapānairanulepācamanapradānaiḥ | subhakṣabhojyādibhiranna dānairanulāpacadana sampradānaiḥ yaḥ pūjayedbhojayitvā dvijāgryān sampūjayitvā paritoṣayecca | arghyādinā ye'bhipūjya pūjayanti sadā'cyutam | tenaiva māmeva sadā pūjayanti na samśayaḥ | virūpāśca surūpāśca vijanānniṣkalānapi | kṛpayā bhāvitātmāno ye'rcayanti dvijottamān | anasūyā hitātmāno viprānārādhate kvacit | anasūyurjitātmā yo viprānārādhayetkvacit asamśayam sadā bhaktyā māmevārcayate hi saḥ | tataḥ pavitramatulam na puṇyamadhikam tataḥ | ye pūjayeyuḥ dvijasanghameti te pra….paritoṣayanti arcayetsatatam bhaktyā….. tān kṣitidevatāḥ haviṣā payasā caiva kandamūla…….. śākenānneva vāsobhiḥ pūjayet satatam dvijān …….. 'taḥ svarge….dargeṣu viṣameṣu ca annapānaiśca satkāryaiśca…..sarvam upatiṣṭhati ṛgyajussāmadam vipram yastu bhojayate kvacit pūrṇāhutim samāpnoti hūyante vā'tra….agnayaḥ | yaścandanaiḥ sāgarugandhamālyairabhyarcayeddārumayīm mamārcām | nāsau mamārcāmarcayate'rcayan vai viprārcanādarcita eva cāham

विप्रप्रसादान्मध एव चाहम् विप्रप्रसादादसुराञ्जयामि | विप्रप्रसादात् पुरुषोत्तमत्वम् विप्रप्रसादादजितोऽस्मि नित्यम्

vipraprasādānmadha eva cāham vipraprasādādasurāñjayāmi | vipraprasādāt puruṣottamatvam vipraprasādādajito'smi nityam

त्रिपञ्चाशोऽध्यायः

विप्रमाहात्म्यम् भगवानुवाच – सायम् प्रातश्च यः सन्ध्यामुपास्तेऽस्कन्नमानसः | जपन् हि पावनीम् देवीम् गायत्रीम् वेदमातरम्

vipramāhātmyam bhagavānuvāca – sāyam prātaśca yaḥ sandhyāmupāste'skannamānasaḥ | japan hi pāvanīm devīm gāyatrīm vedamātaram

स तया पावितो देव्या ब्राह्मणः पूतकिल्बिषः | न सीदेत् प्रतिगृह्णानः पृथिवीम् तु ससागराम्

sa tayā pāvito devyā brāhmaṇaḥ pūtakilbiṣaḥ | na sīdet pratigṛhṇānaḥ pṛthivīm tu sasāgarām

ये चान्ये दारुणाः केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि | ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शिवतमाः सदा

ye cānye dāruṇāḥ kecidgrahāḥ sūryādayo divi | te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śivatamāḥ sadā

यत्रतत्रगतम् चैनम् दारुणाः पिशिताशनाः | घोररूपा महाकाया न कर्षन्ति द्विजोत्तमम्

yatratatragatam cainam dāruṇāḥ piśitāśanāḥ | ghorarūpā mahākāyā na karṣanti dvijottamam

यावन्तश्च पृथिव्याम् हि चीर्णवेदव्रतः द्विजाः | अचीर्णव्रतवेदा वा विकर्मपथमाश्रितः

yāvantaśca pṛthivyām hi cīrṇavedavrataḥ dvijāḥ | acīrṇavratavedā vā vikarmapathamāśritaḥ

तेषाम् तु पावनार्थम् हि नित्यमेव युधिष्ठिर | द्वे सन्ध्ये ह्युपतिष्ठेत तदस्कन्नम् महाव्रतम्

teṣām tu pāvanārtham hi nityameva yudhiṣṭhira | dve sandhye hyupatiṣṭheta tadaskannam mahāvratam

नास्ति किञ्चिन्नरव्याघ्र! दुष्कृतन्ये ब्राह्मणस्य तु | यत्र स्थितः सदाऽध्यात्मे द्वे सन्ध्ये ह्युपतिष्ठति

nāsti kiñcinnaravyāghra! duṣkṛtanye brāhmaṇasya tu | yatra sthitaḥ sadā'dhyātme dve sandhye hyupatiṣṭhati

पूर्णाहुतिम् वा प्राप्नोति जुहुते च त्रयोऽग्नयः | दहन्ति दुष्कृतम् तस्य अग्नयो नात्र सम्शयः

pūrṇāhutim vā prāpnoti juhute ca trayo'gnayaḥ | dahanti duṣkṛtam tasya agnayo nātra samśayaḥ

एवम् सर्वस्य विप्रस्य किल्बिषम् निर्दहाम्यहम् | उभे सन्ध्ये ह्युपासीनस्तस्मात् सर्वशुचिर्द्विजः

evam sarvasya viprasya kilbiṣam nirdahāmyaham | ubhe sandhye hyupāsīnastasmāt sarvaśucirdvijaḥ

दैवे पित्र्ये च यत्नेन नियोक्तव्योऽजुगुप्सितः | जुगुप्सितस्तु तच्छ्राद्धम् दहत्यग्निरिवेन्धनम्

daive pitrye ca yatnena niyoktavyo'jugupsitaḥ | jugupsitastu tacchrāddham dahatyagnirivendhanam

चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः

कुलावाप्तिद्वादशी पुराणम् मानवा धर्माः साङ्गो वेदश्चिकित्सितम् | आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः

kulāvāptidvādaśī purāṇam mānavā dharmāḥ sāṅgo vedaścikitsitam | ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ

हत्वा ह्येतानि सम्मूढः कल्पम् तमसि पच्यते | न ब्राह्मणम् परीक्षेत श्राद्धकाले ह्युपस्थिते | सुमहान् परिवादो हि ब्राह्मणानाम् परीक्षणे

hatvā hyetāni sammūḍhaḥ kalpam tamasi pacyate | na brāhmaṇam parīkṣeta śrāddhakāle hyupasthite | sumahān parivādo hi brāhmaṇānām parīkṣaṇe

काणाः कुण्ठाश्च षण्डाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा | सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः

kāṇāḥ kuṇṭhāśca ṣaṇḍāśca daridrā vyādhitāstathā | sarve śrāddhe niyoktavyā miśritā vedapāragaiḥ

अक्षयम् तु भवेच् छ्राद्धमेतद् धर्मविदो विदुः ब्राह्मणो हि महद्भूतम् जन्मना सह जायते | लोका लोकेश्वराश्चापि सर्वे ब्राह्मणपूजकाः

akṣayam tu bhavec chrāddhametad dharmavido viduḥ brāhmaṇo hi mahadbhūtam janmanā saha jāyate | lokā lokeśvarāścāpi sarve brāhmaṇapūjakāḥ

ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्म कुर्युश्च तेजसा | लोकान् अन्यान् सृजेयुश्च लोकपालाम्स्तथापरान्

brāhmaṇāḥ kupitā hanyurbhasma kuryuśca tejasā | lokān anyān sṛjeyuśca lokapālāmstathāparān

ब्राह्मणा हि महात्मानो विरजाः स्वर्गसम् क्रमाः | ब्राह्मणानाम् परीवादादसुराः सलिलेशयाः

brāhmaṇā hi mahātmāno virajāḥ svargasam kramāḥ | brāhmaṇānām parīvādādasurāḥ salileśayāḥ

अपेयः सागरो यैस्तु कृतः कोपान्महात्मभिः | येषाम् कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति

apeyaḥ sāgaro yaistu kṛtaḥ kopānmahātmabhiḥ | yeṣām kopāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati

एते स्वर्गस्य नेतारो भूमिदेवाः सनातनाः | एभिश्चाधिकृतः पन्था देवयानः स उच्यते

ete svargasya netāro bhūmidevāḥ sanātanāḥ | ebhiścādhikṛtaḥ panthā devayānaḥ sa ucyate

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषु सर्वम् प्रतिष्ठितम् | ते वै लोकानिमान् सर्वान् धारयन्ति परस्परम्

te pūjyāste namaskāryāsteṣu sarvam pratiṣṭhitam | te vai lokānimān sarvān dhārayanti parasparam

प्रमाणम् सर्वलोकानाम् नियता ब्रह्मचारिणः | तानपाश्रित्य तिष्ठन्ते त्रयो लोकाः सनातनाः

pramāṇam sarvalokānām niyatā brahmacāriṇaḥ | tānapāśritya tiṣṭhante trayo lokāḥ sanātanāḥ

गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणः सम्शितव्रताः | विद्यास्नाता व्रतस्नाता अनपाश्रित्यजीविनः

gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇaḥ samśitavratāḥ | vidyāsnātā vratasnātā anapāśrityajīvinaḥ

आशीविषा इव क्रुद्धा उपचर्या हि ब्राह्मणाः | तपसा दीप्यमानास्ते दहेयुः सागरानपि

āśīviṣā iva kruddhā upacaryā hi brāhmaṇāḥ | tapasā dīpyamānāste daheyuḥ sāgarānapi

ब्राह्मणेषु च तुष्टेषु तुष्यन्ते सर्वदेवताः | (ब्राह्मणानाम् नमस्कारैः सूर्यो दिवि विराजते |) ब्राह्मणाना म्ह परीवादात् पतेयुरपि देवताः

brāhmaṇeṣu ca tuṣṭeṣu tuṣyante sarvadevatāḥ | (brāhmaṇānām namaskāraiḥ sūryo divi virājate |) brāhmaṇānā mha parīvādāt pateyurapi devatāḥ

धुरि ये नावसीदन्ति प्रणीते यज्ञवह्नयः | भोजनाच्छादनैर्दानैस्तारयन्ति तपोधनाः

dhuri ye nāvasīdanti praṇīte yajñavahnayaḥ | bhojanācchādanairdānaistārayanti tapodhanāḥ

ते गतिः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः | आदिमध्यावसानानाम् ज्ञानानाम् छिन्नसम्शयाः

te gatiḥ sarvabhūtānāmadhyātmagaticintakāḥ | ādimadhyāvasānānām jñānānām chinnasamśayāḥ

परापरविशेषज्ञा नेतारः परमाम् गतिम् | अवध्या ब्राह्मणास्तस्मात् पापेष्वपि रताः सदा

parāparaviśeṣajñā netāraḥ paramām gatim | avadhyā brāhmaṇāstasmāt pāpeṣvapi ratāḥ sadā

यश्च सर्वमिदम् हन्याद्ब्राह्मणम् वापि तत्समम् | सोऽग्निः सोऽर्को महातेजा विषम् भवति कोपितः

yaśca sarvamidam hanyādbrāhmaṇam vāpi tatsamam | so'gniḥ so'rko mahātejā viṣam bhavati kopitaḥ

भूतानाम् अग्रभुग्विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः

bhūtānām agrabhugvipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ

न स्कन्दते न व्यथते न च नश्यति कर्हिचित् | वरिष्ठमग्निहोत्राद्धि ब्राह्मणस्य मुखे हुतम्

na skandate na vyathate na ca naśyati karhicit | variṣṭhamagnihotrāddhi brāhmaṇasya mukhe hutam

अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मम दैवतम् | प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतम् महत्

avidyo vā savidyo vā brāhmaṇo mama daivatam | praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdaivatam mahat

(एवम् विद्वानविद्वान् वा ब्राह्मणो दैवतम् महत् |) श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति | (हव्यकव्यव्यपेतोऽपि ब्राह्मणो नैव दुष्यति

(evam vidvānavidvān vā brāhmaṇo daivatam mahat |) śmaśāneṣvapi tejasvī pāvako naiva duṣyati | (havyakavyavyapeto'pi brāhmaṇo naiva duṣyati

सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः सर्वथा दैवतम् महत् | तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षेदापत्सु ब्राह्मणान् | शवरनोऽपि हि द्विजेन्द्राणाम् बिभेति विबुधाधिपः

sarvathā brāhmaṇāḥ pūjyāḥ sarvathā daivatam mahat | tasmātsarvaprayatnena rakṣedāpatsu brāhmaṇān | śavarano'pi hi dvijendrāṇām bibheti vibudhādhipaḥ

पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः

दानप्रशम्सा भगवानुवाच – दानम् देवाः प्रशम्सन्ति इति धर्मविदो विदुः | नानादानविधिम् तस्माच्छ्रुणुष्व सुसमाहितः

dānapraśamsā bhagavānuvāca – dānam devāḥ praśamsanti iti dharmavido viduḥ | nānādānavidhim tasmācchruṇuṣva susamāhitaḥ

हिरण्यदानम् गोदानम् पृथिवीदानमेव च | एतानि वै पवित्राणि तारयन्ति परत्र च

hiraṇyadānam godānam pṛthivīdānameva ca | etāni vai pavitrāṇi tārayanti paratra ca

यद्यदिष्टतमम् लोके यच्चास्ति दयितम् गृहे | तत्तद्गुणवते देयम् तदेवाक्षयमिच्छता

yadyadiṣṭatamam loke yaccāsti dayitam gṛhe | tattadguṇavate deyam tadevākṣayamicchatā

सुवर्णदानम् गोदानम् पृथिवीदानमेव च | एतत् प्रयच्छमानो वै सर्वपापैः प्रमुच्यते

suvarṇadānam godānam pṛthivīdānameva ca | etat prayacchamāno vai sarvapāpaiḥ pramucyate

यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चाश्नासि दिने दिने | तत्ते वित्तमहम् मन्ये शेषम् कस्यापि रक्षसि

yaddadāsi viśiṣṭebhyo yaccāśnāsi dine dine | tatte vittamaham manye śeṣam kasyāpi rakṣasi

तुल्यनामानि शस्तानि त्रीणि तुल्यफलानि च | नित्यम् देयानि राजेन्द्र! गावः पृथ्वी सरस्वती

tulyanāmāni śastāni trīṇi tulyaphalāni ca | nityam deyāni rājendra! gāvaḥ pṛthvī sarasvatī

तद्वज्जलममित्रघ्नम् तत्तुल्यफलनामतः | दत्त्वा तृप्तिमवाप्नोति यत्रतत्राभिजायते

tadvajjalamamitraghnam tattulyaphalanāmataḥ | dattvā tṛptimavāpnoti yatratatrābhijāyate

संकल्पविहितो योऽर्थो ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते | अर्थिभ्यो ह्यर्थहेतुभ्यो मनस्वी तेन जायते

saṃkalpavihito yo'rtho brāhmaṇebhyaḥ pradīyate | arthibhyo hyarthahetubhyo manasvī tena jāyate

सीदते द्विजमुख्याय योऽर्थिने न प्रयच्छति | अनर्थे सति दुर्बुद्धिर्नरकायोपपद्यते

sīdate dvijamukhyāya yo'rthine na prayacchati | anarthe sati durbuddhirnarakāyopapadyate

धेनवोऽनडुहश्चैव छत्त्रम् वस्त्रमुपानहौ | देयानि याचमानेभ्यः पानमन्नम् तथैव च | एवम् दानम् समुद्दिष्टम् व्युष्टिमत्तारकम् परम्

dhenavo'naḍuhaścaiva chattram vastramupānahau | deyāni yācamānebhyaḥ pānamannam tathaiva ca | evam dānam samuddiṣṭam vyuṣṭimattārakam param

एष ते विहितो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः | विशिष्टः स च यज्ञेषु ददतामनसूयया

eṣa te vihito yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ | viśiṣṭaḥ sa ca yajñeṣu dadatāmanasūyayā

दानविद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः | यैर्दानैस्तर्पयिष्यन्ति श्रद्धापूतैर्द्विजोत्तमान्

dānavidbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ | yairdānaistarpayiṣyanti śraddhāpūtairdvijottamān

यथा हि सुकृते क्षेत्रे फलम् विन्दति क्षेत्रिकः | एवम् दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो दाता फलमुपाश्नुते

yathā hi sukṛte kṣetre phalam vindati kṣetrikaḥ | evam dattvā brāhmaṇebhyo dātā phalamupāśnute

ब्राह्मणाश्चैव विद्यन्ते सत्यवन्तो बहुश्रुताः | न ददाति च दानानि मोघम् तस्य धनार्जनम्

brāhmaṇāścaiva vidyante satyavanto bahuśrutāḥ | na dadāti ca dānāni mogham tasya dhanārjanam

उत्थायोत्थाय बोद्धव्यम् किमद्य सुकृतम् मया | (दत्तम् वा दापितम् वापि वोत्सह्यमपि वा कृतम्

utthāyotthāya boddhavyam kimadya sukṛtam mayā | (dattam vā dāpitam vāpi votsahyamapi vā kṛtam

उत्थायोत्थाय दातव्यम् ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर! | आगमिष्यति यत्पात्रम् तत्पात्रम् तारयिष्यति

utthāyotthāya dātavyam brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira! | āgamiṣyati yatpātram tatpātram tārayiṣyati

(यच्च वेदमयम् पात्रम् यच्च पात्रम् तपोमयम् | असङ्कीर्णम् च यत्पात्रम् तत्पात्रम् तारयिष्यति

(yacca vedamayam pātram yacca pātram tapomayam | asaṅkīrṇam ca yatpātram tatpātram tārayiṣyati

षट्पञ्चाशोऽध्यायः

तपः प्रशम्सा भगवानुवाच – अध्यायम् तपसो वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु | तपसो हि परम् नास्ति तपसा विन्दते फलम्

tapaḥ praśamsā bhagavānuvāca – adhyāyam tapaso vakṣye tanme nigadataḥ śṛṇu | tapaso hi param nāsti tapasā vindate phalam

ऋषयस्तप आस्थाय मोदन्ते दैवतैः सह | तपसा प्राप्यते स्वर्गम् तपसा प्राप्यते यशः

ṛṣayastapa āsthāya modante daivataiḥ saha | tapasā prāpyate svargam tapasā prāpyate yaśaḥ

आयुःप्रकर्षम् भोगाम्श्च तपसा विन्दते नरः | ज्ञानम् विज्ञानमास्तिक्यम् सौभाग्यम् रूपमुत्तमम्

āyuḥprakarṣam bhogāmśca tapasā vindate naraḥ | jñānam vijñānamāstikyam saubhāgyam rūpamuttamam

तपसा लभ्यते सर्वम् मनसा यद्यदिच्छति | नातप्ततपसो यान्ति ब्रह्मलोकम् कदाचन

tapasā labhyate sarvam manasā yadyadicchati | nātaptatapaso yānti brahmalokam kadācana

यत्कार्यम् किञ्चिदास्थाय पुरुषस्तप्यते तपः | सर्वम् तत्समवाप्नोति परत्रेह च मानवः

yatkāryam kiñcidāsthāya puruṣastapyate tapaḥ | sarvam tatsamavāpnoti paratreha ca mānavaḥ

सुरापः पारदारी च भ्रूणहा गुरुतल्पगः | तपसा तरते सर्वम् सर्वतश्च विमुच्यते

surāpaḥ pāradārī ca bhrūṇahā gurutalpagaḥ | tapasā tarate sarvam sarvataśca vimucyate

अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णुश्चैव सनातनः | ब्रह्मा हुताशनः शक्रस्तपस्यन्ति सनातनाः

api sarveśvaraḥ sthāṇurviṣṇuścaiva sanātanaḥ | brahmā hutāśanaḥ śakrastapasyanti sanātanāḥ

षडशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् | तपसा दिवि मोदन्ते समेता दैवतैः सह

ṣaḍaśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām | tapasā divi modante sametā daivataiḥ saha

तपसा प्राप्यते राज्यम् शक्रः सर्वसुरेश्वरः | तपसा पालयन् सर्वमहन्यहनि वृत्रहा

tapasā prāpyate rājyam śakraḥ sarvasureśvaraḥ | tapasā pālayan sarvamahanyahani vṛtrahā

सूर्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ | तपसैव प्रकाशेते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा

sūryācandramasau devau sarvalokahite ratau | tapasaiva prakāśete nakṣatrāṇi grahāstathā

न चास्ति तत्सुखम् लोके यद्विना तपसा किल | तपसैव सुखम् सर्वमिति धर्मविदो विदुः

na cāsti tatsukham loke yadvinā tapasā kila | tapasaiva sukham sarvamiti dharmavido viduḥ

(विश्वामित्रश्च तपसा ब्राह्मणत्वमुपागतः |) सर्वम् च तपसाऽभ्येति सर्वम् च सुखमश्नुते | तपस्तप्यति योऽरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः | ऋचमेकाम् अपि पठन् स याति परमाम् गतिम्

(viśvāmitraśca tapasā brāhmaṇatvamupāgataḥ |) sarvam ca tapasā'bhyeti sarvam ca sukhamaśnute | tapastapyati yo'raṇye munirmūlaphalāśanaḥ | ṛcamekām api paṭhan sa yāti paramām gatim

तस्मात्तपः समास्थाय प्रार्थयेद्यदभीप्सितम्

tasmāttapaḥ samāsthāya prārthayedyadabhīpsitam

सप्तपञ्चाशोऽध्यायः

सत्यप्रशम्सा भगवानुवाच – सत्यमेव परम् ब्रह्म सत्यमेव परम् तपः | सत्यमेव परो यज्ञः सत्यमेव परम् श्रुतम् | सत्यम् देवेषु जागर्ति मुक्तिः सत्यतरोः फलम्

satyapraśamsā bhagavānuvāca – satyameva param brahma satyameva param tapaḥ | satyameva paro yajñaḥ satyameva param śrutam | satyam deveṣu jāgarti muktiḥ satyataroḥ phalam

तपो यशश्च पुण्यम् च पितृदेवर्षिपूजनम् | आद्यो विधिश्च विद्या च सर्वम् सत्ये प्रतिष्ठितम्

tapo yaśaśca puṇyam ca pitṛdevarṣipūjanam | ādyo vidhiśca vidyā ca sarvam satye pratiṣṭhitam

सत्यम् यज्ञस्तथा वेदा मन्त्रा देवी सरस्वती | व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च

satyam yajñastathā vedā mantrā devī sarasvatī | vratacaryā tathā satyamoṅkāraḥ satyameva ca

सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः | सत्येन अग्निर्दहेत् सर्वम् स्वर्गम् सत्येन गच्छति सत्येन चापः क्षिपति पर्जन्यः पृथिवीतले

satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ | satyena agnirdahet sarvam svargam satyena gacchati satyena cāpaḥ kṣipati parjanyaḥ pṛthivītale

पारणम् सर्ववेदानाम् सर्वतीर्थावगहनः | सत्यम् च वदतो लोके तत्समम् स्यान्न सम्शयः

pāraṇam sarvavedānām sarvatīrthāvagahanaḥ | satyam ca vadato loke tatsamam syānna samśayaḥ

अश्वमेधसहस्रम् च सत्यम् च तुलया धृतम् | अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेतद्विशिष्यते

aśvamedhasahasram ca satyam ca tulayā dhṛtam | aśvamedhasahasrāddhi satyametadviśiṣyate

(मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः | मुनयः सत्यप्रपथाः पराम् सिद्धिमितो गताः

(munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ | munayaḥ satyaprapathāḥ parām siddhimito gatāḥ

सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा | सत्यमाहुः परम् धर्मम् तस्मात्सत्यम् न लोपयेत्

satyena devāḥ prīyante pitaro brāhmaṇāstathā | satyamāhuḥ param dharmam tasmātsatyam na lopayet

मुनयः सत्यनिरतास्तस्मात्सत्यम् विशिष्यते | स्वर्गे सत्यपरा म्मोदन्ते देवता इव

munayaḥ satyaniratāstasmātsatyam viśiṣyate | svarge satyaparā mmodante devatā iva

अप्सरोगणसङ्कीर्णैर्विमानैरुपयान्ति ते | वक्तव्यम् हि सदा सत्यम् न सत्याद्विद्यते परम्

apsarogaṇasaṅkīrṇairvimānairupayānti te | vaktavyam hi sadā satyam na satyādvidyate param

(एतत्प्रमाणम् यः कुर्यात् सर्वयज्ञफलम् लभेत् | अगाधे विमले शुद्धे सत्यतीर्थे ह्रदे शुभे |) स्नातव्यम् मनसा युक्तैः स्नानम् तत्परमम् स्मृतम्

(etatpramāṇam yaḥ kuryāt sarvayajñaphalam labhet | agādhe vimale śuddhe satyatīrthe hrade śubhe |) snātavyam manasā yuktaiḥ snānam tatparamam smṛtam

आत्मार्थे च परार्थे वा पुत्रार्थे वापि पार्थिव! | येऽनृतम् नाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

ātmārthe ca parārthe vā putrārthe vāpi pārthiva! | ye'nṛtam nābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ

अपि चेदम् पुरा गीतम् धर्मविद्भिर्युधिष्ठिर | यः सत्यवादी पुरुषो नानृत ङ्क परिभाषते

api cedam purā gītam dharmavidbhiryudhiṣṭhira | yaḥ satyavādī puruṣo nānṛta ṅka paribhāṣate

सम्प्राप्य विरजान्ल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः | शुचीनाम् श्रीमता ङ्क गेहे जायते सुमहामतिः

samprāpya virajānllokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ | śucīnām śrīmatā ṅka gehe jāyate sumahāmatiḥ

(विद्यारोग्यसुखैश्वर्यैर्युक्तो योगपरो भवेत् |) आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयम् यमश्च | अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्

(vidyārogyasukhaiśvaryairyukto yogaparo bhavet |) ādityacandrāvanalānilau ca dyaurbhūmirāpo hṛdayam yamaśca | ahaśca rātriśca ubhe ca sandhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam

तस्मान्न वाच्यमनृतम् हि सद्भिरेवम्विधैर्धर्मविदो वदन्ति | (सत्यम् वदम्स्तेजसा दीप्यमानो न हीयते धर्मयशोऽर्थकामैः

tasmānna vācyamanṛtam hi sadbhirevamvidhairdharmavido vadanti | (satyam vadamstejasā dīpyamāno na hīyate dharmayaśo'rthakāmaiḥ

एष वाणीकृतो धर्मो वैदिको धर्मनिश्चये | एवमेतद्यथान्यायम् सत्याध्याये प्रकीर्तितम् | तत्प्रमाणम् बुधः कुर्या न सत्याद्विद्यते परम्

eṣa vāṇīkṛto dharmo vaidiko dharmaniścaye | evametadyathānyāyam satyādhyāye prakīrtitam | tatpramāṇam budhaḥ kuryā na satyādvidyate param

अष्टपञ्चाशोऽध्यायः

उपवासप्रशम्सा भगवानुवाच – सर्वेषामेव वर्णानाम् प्रवक्ष्यामि युधिष्ठिर! | उपोषितैश्च कौन्तेय! तत्प्रयोज्यम् यथाविधि

upavāsapraśamsā bhagavānuvāca – sarveṣāmeva varṇānām pravakṣyāmi yudhiṣṭhira! | upoṣitaiśca kaunteya! tatprayojyam yathāvidhi

फलम् यदुपवासस्य तन्निबोध च पाण्डव! | अवाप्नोति यथा कामानुपवासपरायणः

phalam yadupavāsasya tannibodha ca pāṇḍava! | avāpnoti yathā kāmānupavāsaparāyaṇaḥ

मयैते नृपते! काम्या विहिता हितमिच्छता | उपवासा मनुष्याणाम् मय्येवार्पितचेतसाम्

mayaite nṛpate! kāmyā vihitā hitamicchatā | upavāsā manuṣyāṇām mayyevārpitacetasām

पञ्चमीम् चैव षष्ठीम् च पौर्णमासीम् च पाण्डव! | उपोष्य रूपवान् धन्यः सुभगश्चैव जायते

pañcamīm caiva ṣaṣṭhīm ca paurṇamāsīm ca pāṇḍava! | upoṣya rūpavān dhanyaḥ subhagaścaiva jāyate

अष्टमीम् चैव कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् | उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवाम्श्चैव जायते

aṣṭamīm caiva kaunteya śuklapakṣe caturdaśīm | upoṣya vyādhirahito vīryavāmścaiva jāyate

मार्गशीर्षम् तु यो मासम् नित्यमेकाशनो भवेत् | कृषिभागी भवेद्राजन् बहुपुत्रश्च जायते

mārgaśīrṣam tu yo māsam nityamekāśano bhavet | kṛṣibhāgī bhavedrājan bahuputraśca jāyate

पौषमासे तु राजेन्द्र! भक्तेनैकेन यः क्षपेत् | सुभगो दर्शनीयश्च ज्ञानभागी च जायते

pauṣamāse tu rājendra! bhaktenaikena yaḥ kṣapet | subhago darśanīyaśca jñānabhāgī ca jāyate

पितॄनुद्दिश्य माघम् तु यः क्षपेदेकभोजनम् | स्त्रीषु वल्लभताम् याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः

pitṝnuddiśya māgham tu yaḥ kṣapedekabhojanam | strīṣu vallabhatām yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ

चैत्रम् तु पुरुषव्याघ्र यः क्षपेदेकभोजनम् | मासेन पुरुषव्याघ्र मौनम् तु फलमश्नुते | मासेन पुरुषव्याघ्र सोऽनन्तफलमश्नुते भगदैवतमासम् तु यः क्षपेदेकभोजनम् | स्त्रीषु वल्लभताम् याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः

caitram tu puruṣavyāghra yaḥ kṣapedekabhojanam | māsena puruṣavyāghra maunam tu phalamaśnute | māsena puruṣavyāghra so'nantaphalamaśnute bhagadaivatamāsam tu yaḥ kṣapedekabhojanam | strīṣu vallabhatām yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ

चैत्रम् तु पुरुषव्याघ्र यः क्षपेदेकभोजनः | सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

caitram tu puruṣavyāghra yaḥ kṣapedekabhojanaḥ | suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate

निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखम् यो नराधिप! | नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनाम् श्रेष्ठताम् व्रजेत्

nistaredekabhaktena vaiśākham yo narādhipa! | naro vā yadi vā nārī jñātīnām śreṣṭhatām vrajet

ज्येष्ठमासमपानीयमेकभक्तेन यः क्षपेत् | ऐश्वर्यम् पुरुषव्याघ्र! स्त्रीभागी चोपजायते

jyeṣṭhamāsamapānīyamekabhaktena yaḥ kṣapet | aiśvaryam puruṣavyāghra! strībhāgī copajāyate

(आषाढम् भरतश्रेष्ठ एकभक्तेन यः क्षपेत् | शूरश्च बहुधान्यश्च बहुपुत्रश्च जायते

(āṣāḍham bharataśreṣṭha ekabhaktena yaḥ kṣapet | śūraśca bahudhānyaśca bahuputraśca jāyate

श्रावणम् तु नरव्याघ्र भक्तेनैकेन यः क्षपेत् | यत्र यत्रोपपद्येत तत्र स्याज्ज्ञातिवर्धनः

śrāvaṇam tu naravyāghra bhaktenaikena yaḥ kṣapet | yatra yatropapadyeta tatra syājjñātivardhanaḥ

मासम् भाद्रपदम् राजन्नेकभक्तेन यः क्षपेत् | धनाढ्यो वीर्यवाम्श्चैव ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते

māsam bhādrapadam rājannekabhaktena yaḥ kṣapet | dhanāḍhyo vīryavāmścaiva aiśvaryaṃ pratipadyate

यः क्षपेदेकभक्तेन मासमाश्वयुजम् नरः | धनवान् वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश् जायते

yaḥ kṣapedekabhaktena māsamāśvayujam naraḥ | dhanavān vāhanāḍhyaśca bahuputraś jāyate

कार्त्तिकम् तु नरो मासम् नित्यमेकाशनो भवेत् | शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमाम्श्चैव जायते

kārttikam tu naro māsam nityamekāśano bhavet | śūraśca bahubhāryaśca kīrtimāmścaiva jāyate

एते मासा नरश्रेष्ठ! एकभक्तेन कीर्तिताः | तिथीनाम् नियमाम्श्चैव ताञ्शृणुष्व नराधिप!

ete māsā naraśreṣṭha! ekabhaktena kīrtitāḥ | tithīnām niyamāmścaiva tāñśṛṇuṣva narādhipa!

पक्षे पक्षे चतुर्थम् तु भक्तम् यः क्षपयेन्नरः | विपुलम् धनमाप्नोति भगवानग्निरब्रवीत्

pakṣe pakṣe caturtham tu bhaktam yaḥ kṣapayennaraḥ | vipulam dhanamāpnoti bhagavānagnirabravīt

मासे मासे चतुर्थम् तु भक्तमेकम् तु यः क्षपेत् | कृषिभागी यशोभागी तेजस्वी चापि जायते

māse māse caturtham tu bhaktamekam tu yaḥ kṣapet | kṛṣibhāgī yaśobhāgī tejasvī cāpi jāyate

पक्षे पक्षे त्रिरात्रम् तु यः क्षपेन्नरपुङ्गव! | गणे घोषे पुरे ग्रामे माहात्म्यम् प्रतिपद्यते

pakṣe pakṣe trirātram tu yaḥ kṣapennarapuṅgava! | gaṇe ghoṣe pure grāme māhātmyam pratipadyate

मासे मासे त्रिरात्रम् तु भक्तेनैकेन यः क्षपेत् | गणाधिपत्यम् लभते निःसपत्नमकण्टकम्

māse māse trirātram tu bhaktenaikena yaḥ kṣapet | gaṇādhipatyam labhate niḥsapatnamakaṇṭakam

यस्तु सायम् तथा कल्यम् भुङ्क्ते नैवान्तरा पिबेत् | अहिम्सानिरतो नित्यम् जुह्वानो जातवेदसम्

yastu sāyam tathā kalyam bhuṅkte naivāntarā pibet | ahimsānirato nityam juhvāno jātavedasam

षड्भिरेव तु वर्षैस्तु सिध्यते नात्र सम्शयः | अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल म्सा प्राप्नोति मानवः

ṣaḍbhireva tu varṣaistu sidhyate nātra samśayaḥ | agniṣṭomasya yajñasya phala msā prāpnoti mānavaḥ

अष्टमेन तु भक्तेन राजन् सम्वत्सरम् नयेत् | गवामयस्य यज्ञस्य फलम् प्राप्नोति मानवः

aṣṭamena tu bhaktena rājan samvatsaram nayet | gavāmayasya yajñasya phalam prāpnoti mānavaḥ

गवामयनसत्रस्य फलमाप्नोति गवाम् मेधस्य यज्ञस्य…… हम्ससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति | पूर्णम् वर्षसहस्रम् तु स्वर्गलोके महीयते

gavāmayanasatrasya phalamāpnoti gavām medhasya yajñasya…… hamsasārasayuktena vimānena sa gacchati | pūrṇam varṣasahasram tu svargaloke mahīyate

आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनम् तु यः | पदे पदे यज्ञफलम् तस्य मन्नामकीर्तनात्

ārto vā vyādhito vāpi gacchedanaśanam tu yaḥ | pade pade yajñaphalam tasya mannāmakīrtanāt

दिव्यऋक्षप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति | शतमप्सरसाम् चैव रमयन्तीह तम् नरम्

divyaṛkṣaprayuktena vimānena sa gacchati | śatamapsarasām caiva ramayantīha tam naram

सहस्रशतसम्युक्ते विमाने सूर्यवर्चसे | आरूढः स्त्रीशताकीर्णे विहरन् सुखमेधते

sahasraśatasamyukte vimāne sūryavarcase | ārūḍhaḥ strīśatākīrṇe viharan sukhamedhate

न क्रुद्धो व्याधितो नार्तः प्रसन्नमनसेन्द्रियः | गच्छेदनशनम् यस्तु तस्यापि शृणु यत्फलम्

na kruddho vyādhito nārtaḥ prasannamanasendriyaḥ | gacchedanaśanam yastu tasyāpi śṛṇu yatphalam

शतम् वर्षसहस्राणाम् स्वर्गलोके महीयते | स्वस्स्थः सफलसङ्कल्पः सुखी विगतकल्मषः | स्त्रीसहस्रसमाकीर्णे सुप्रभे सुखमेधते

śatam varṣasahasrāṇām svargaloke mahīyate | svassthaḥ saphalasaṅkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ | strīsahasrasamākīrṇe suprabhe sukhamedhate

यावन्ति रोमकूपानि तस्य गात्रेषु भारत! | तावद्वर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते

yāvanti romakūpāni tasya gātreṣu bhārata! | tāvadvarṣasahasrāṇi divyāni divi modate

नास्ति वेदात् परम् शास्त्रम् नास्ति मातृसमो गुरुः | न धर्मात् परमो लाभस्तपो नानशनात् परम्

nāsti vedāt param śāstram nāsti mātṛsamo guruḥ | na dharmāt paramo lābhastapo nānaśanāt param

ब्राह्मणेभ्यः परम् नास्ति दिवि चेह च पावनम् | उपवासैस्तथा तुल्यम् तपो ह्यन्यन्न विद्यते

brāhmaṇebhyaḥ param nāsti divi ceha ca pāvanam | upavāsaistathā tulyam tapo hyanyanna vidyate

उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवम् प्रतिपेदिरे | मुनयश्च पराम् सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन्

upoṣya vidhivaddevāstridivam pratipedire | munayaśca parām siddhimupavāsairavāpnuvan

दिव्यम् वर्षसहस्रम् तु विश्वामित्रेण धीमता | क्षान्तमेकेन भक्तेन येन विप्रत्वमागतः

divyam varṣasahasram tu viśvāmitreṇa dhīmatā | kṣāntamekena bhaktena yena vipratvamāgataḥ

च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः | सर्वे ह्येते दिवम् प्राप्ताः क्षमावन्तो बहुश्रुताः | विधिनानेन राजेन्द्र! यो मया परिकीर्तितः

cyavano jamadagniśca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ | sarve hyete divam prāptāḥ kṣamāvanto bahuśrutāḥ | vidhinānena rājendra! yo mayā parikīrtitaḥ

पठेत यो वै शृणुयाच्च भक्त्या न विद्यते तस्य नरस्य पापम् | उपद्रवैर्मुच्यते सर्वाङ्गिकैर्न चापि पापैरभिभूयते नरः

paṭheta yo vai śṛṇuyācca bhaktyā na vidyate tasya narasya pāpam | upadravairmucyate sarvāṅgikairna cāpi pāpairabhibhūyate naraḥ

एकोनषष्टितमोऽध्यायः

वर्णान्यत्वप्राप्तिः भगवानुवाच – ब्राह्मणत्वम् सुदुष्प्रापम् निसर्गाद्ब्राह्मणो भवेत् | क्षत्रियो वाथवा वैश्यो निसर्गादेव जायते

varṇānyatvaprāptiḥ bhagavānuvāca – brāhmaṇatvam suduṣprāpam nisargādbrāhmaṇo bhavet | kṣatriyo vāthavā vaiśyo nisargādeva jāyate

दुष्कृतेन तु दुष्टात्मा स्थानाद् भ्रश्यति मानवः | श्रेष्ठम् स्थानम् समासाद्य तस्माद्रक्षेत पण्डितः

duṣkṛtena tu duṣṭātmā sthānād bhraśyati mānavaḥ | śreṣṭham sthānam samāsādya tasmādrakṣeta paṇḍitaḥ

यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षत्रियत्वम् निषेवते | ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोन्याम् प्रसूयते

yastu vipratvamutsṛjya kṣatriyatvam niṣevate | brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonyām prasūyate

वैश्यकर्माणि वा कुर्वन् वैश्ययोनौ प्रजायते | (शूद्रकर्माणि कुर्वाणः शूद्रत्वमुपपद्यते

vaiśyakarmāṇi vā kurvan vaiśyayonau prajāyate | (śūdrakarmāṇi kurvāṇaḥ śūdratvamupapadyate

स तत्र दुर्गतिम् प्राप्य स्थानाद्भ्रष्टो युधिष्ठिर | शूद्रयोनिमनुप्राप्तो यदि धर्मम् न सेवते

sa tatra durgatim prāpya sthānādbhraṣṭo yudhiṣṭhira | śūdrayonimanuprāpto yadi dharmam na sevate

मानुष्यात् स परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रजायते |) अधर्मसेवनान्मूढस्तमोपहतचेतनः

mānuṣyāt sa paribhraṣṭastiryagyonau prajāyate |) adharmasevanānmūḍhastamopahatacetanaḥ

जात्यन्तरसहस्राणि तत्रैव परिवर्तते | तस्मात् प्राप्य शुभम् स्थानम् प्रमादान्न तु नाशयेत्

jātyantarasahasrāṇi tatraiva parivartate | tasmāt prāpya śubham sthānam pramādānna tu nāśayet

शूद्रान्नेनावशेषेण यो म्रियेज्जठरे द्विजः | आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्

śūdrānnenāvaśeṣeṇa yo mriyejjaṭhare dvijaḥ | āhitāgnistathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet

क्षत्रान्नेनावशेषेण क्षत्रत्वमुपपद्यते | (वैश्यान्नेनावशेषेण वैश्यत्वमुपपद्यते) ताम् योनिम् लभते विप्रो भुक्त्वाऽन्नम् यस्य वै मृतः

kṣatrānnenāvaśeṣeṇa kṣatratvamupapadyate | (vaiśyānnenāvaśeṣeṇa vaiśyatvamupapadyate) tām yonim labhate vipro bhuktvā'nnam yasya vai mṛtaḥ

ब्राह्मणत्वम् शुभम् प्राप्य दुर्लभम् योऽवमन्यते | भोज्याभोज्यम् न जानाति स भवेत् क्षत्रियो द्विजः

brāhmaṇatvam śubham prāpya durlabham yo'vamanyate | bhojyābhojyam na jānāti sa bhavet kṣatriyo dvijaḥ

कर्मणा येन मेधावी शूद्रो वैश्योऽभिजायते | तत्ते वक्ष्यामि निखिलम् येन वर्णोत्तमो भवेत्

karmaṇā yena medhāvī śūdro vaiśyo'bhijāyate | tatte vakṣyāmi nikhilam yena varṇottamo bhavet

शूद्रकर्म यथोद्दिष्टम् शूद्रो भूत्वा समाचरेत् | यथावत्परिचर्याम् तु त्रिषु वर्णेषु नित्यदा | कुरुतेऽविमना यस्तु स शूद्रो वैश्यताम् व्रजेत्

śūdrakarma yathoddiṣṭam śūdro bhūtvā samācaret | yathāvatparicaryām tu triṣu varṇeṣu nityadā | kurute'vimanā yastu sa śūdro vaiśyatām vrajet

क्षत्रियत्वम् यथा वैश्यस्तद्वक्ष्याम्यानुपूर्वशः | दक्षः पापजनद्वेष्टा शेषान्नकृतभोजनः

kṣatriyatvam yathā vaiśyastadvakṣyāmyānupūrvaśaḥ | dakṣaḥ pāpajanadveṣṭā śeṣānnakṛtabhojanaḥ

अग्निहोत्रमुपादाय जुह्वानश्च यथाविधि | स वैश्यः क्षत्रियकुले जायते नात्र सम्शयः

agnihotramupādāya juhvānaśca yathāvidhi | sa vaiśyaḥ kṣatriyakule jāyate nātra samśayaḥ

क्षत्रियो ब्रह्मयोन्याम् तु जायते शृणु तद्यथा | ददाति यजते यज्ञैर्विधिवच्चाप्तदक्षिणैः | अधीते स्वर्गमन्विच्छम्स्त्रेताग्निशरणः सदा

kṣatriyo brahmayonyām tu jāyate śṛṇu tadyathā | dadāti yajate yajñairvidhivaccāptadakṣiṇaiḥ | adhīte svargamanvicchamstretāgniśaraṇaḥ sadā

आर्तहस्तप्रदो नित्यम् प्रजा धर्मेण पालयन् | ऋतुकाले तु स्वाम् भार्यामभिगच्छन्विधानतः

ārtahastaprado nityam prajā dharmeṇa pālayan | ṛtukāle tu svām bhāryāmabhigacchanvidhānataḥ

सर्वातिथ्यम् त्रिवर्गस्य दीयताम् भुज्यतामिति | शूद्राणाम् याचकानाम् च नित्यम् सिद्धिमिति ब्रुवन्

sarvātithyam trivargasya dīyatām bhujyatāmiti | śūdrāṇām yācakānām ca nityam siddhimiti bruvan

गोब्राह्मणस्य चार्थाय रणे चाभिमुखो भवेत् | त्रेताग्निमन्त्र्यपूतात्मा क्षत्रियो ब्राह्मणो भवेत् | विधिज्ञः क्षत्रियकुले याजकः स तु जायते

gobrāhmaṇasya cārthāya raṇe cābhimukho bhavet | tretāgnimantryapūtātmā kṣatriyo brāhmaṇo bhavet | vidhijñaḥ kṣatriyakule yājakaḥ sa tu jāyate

प्राप्यतेऽविकलः स्वर्गो वर्णैः सत्पथमास्थितैः | ब्राह्मणत्वम् सुदुष्प्रापम् कृच्छ्रेणासाद्यते नरैः | तस्मात् सर्वप्रयत्नेन रक्षेद्ब्राह्मण्यमुत्तमम्

prāpyate'vikalaḥ svargo varṇaiḥ satpathamāsthitaiḥ | brāhmaṇatvam suduṣprāpam kṛcchreṇāsādyate naraiḥ | tasmāt sarvaprayatnena rakṣedbrāhmaṇyamuttamam

षष्टितमोऽध्यायः

सुवर्णदानम् भगवानुवाच – सुवर्णम् परमम् दानम् सुवर्णम् दक्षिणा परा | एतत्पवित्रम् परममेतत् स्वस्त्ययनम् महत्

suvarṇadānam bhagavānuvāca – suvarṇam paramam dānam suvarṇam dakṣiṇā parā | etatpavitram paramametat svastyayanam mahat

दश पूर्वापरान् वम्शानात्मानम् च विशाम्यते | अपि पापशतम् कृत्वा दत्त्वा विप्रेषु तारयेत्

daśa pūrvāparān vamśānātmānam ca viśāmyate | api pāpaśatam kṛtvā dattvā vipreṣu tārayet

सुवर्णम् ये प्रयच्छन्ति नराः शुद्धेन चेतसा | देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्

suvarṇam ye prayacchanti narāḥ śuddhena cetasā | devatāste prayacchanti samastā iti naḥ śrutam

अग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णम् च हुताशनः | तस्मात् सुवर्णम् ददता दत्ताः सर्वाश्च देवताः

agnirhi devatāḥ sarvāḥ suvarṇam ca hutāśanaḥ | tasmāt suvarṇam dadatā dattāḥ sarvāśca devatāḥ

अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्निस्थानेषु काञ्चनम् | सर्ववेदप्रमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात्

agnyabhāve ca kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanam | sarvavedapramāṇajñā vedaśrutinidarśanāt

ये त्वेनम् ज्वालयित्वाऽग्निमादित्योदयनम् प्रति | दद्युर्वै व्रतमुद्दिश्य सर्वान् कामानवाप्नुयुः

ye tvenam jvālayitvā'gnimādityodayanam prati | dadyurvai vratamuddiśya sarvān kāmānavāpnuyuḥ

सुवर्णदः स्वर्गलोके कामानिष्टान् उपाश्नुते | विरजाम्बरसम्वीतः परियाति यतस्ततः

suvarṇadaḥ svargaloke kāmāniṣṭān upāśnute | virajāmbarasamvītaḥ pariyāti yatastataḥ

विमानेनार्कवर्णेन भास्वरेण विराजता | अप्सरोगणसङ्कीर्णे भास्वता स्वेन तेजसा

vimānenārkavarṇena bhāsvareṇa virājatā | apsarogaṇasaṅkīrṇe bhāsvatā svena tejasā

हम्सबर्हिणयुक्तेन कामगेन नरोत्तमः | दिव्यगन्धवहः स्वर्गे परिगच्छेदितस्ततः

hamsabarhiṇayuktena kāmagena narottamaḥ | divyagandhavahaḥ svarge parigaccheditastataḥ

तस्मात् स्वशक्त्या दातव्यम् काञ्चनम् मानवैर्भुवि | विमानेनार्कवर्णेन स याति स्वर्गमुत्तमम् | न ह्यतः परमम् लोके सद्यः पापविमोचनम् || १० ||- सुवर्णस्य तु शुद्धस्य सुवर्णम् यः प्रयच्छति | बहून्यब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

tasmāt svaśaktyā dātavyam kāñcanam mānavairbhuvi | vimānenārkavarṇena sa yāti svargamuttamam | na hyataḥ paramam loke sadyaḥ pāpavimocanam || 10 ||- suvarṇasya tu śuddhasya suvarṇam yaḥ prayacchati | bahūnyabdasahasrāṇi svargaloke mahīyate

एकषष्टितमोऽध्यायः

गोप्रदानम् भगवानुवाच – लोकाम्स्तु सृजता पूर्वम् गावः सृष्टाः स्वयम्भुवा | प्रीत्यर्थम् सर्वभूतानाम् तस्मात् ता मातरः स्मृताः

gopradānam bhagavānuvāca – lokāmstu sṛjatā pūrvam gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayambhuvā | prītyartham sarvabhūtānām tasmāt tā mātaraḥ smṛtāḥ

तास्तु दत्त्वा सौरभेयीः स्वर्गलोके महीयते | तस्मात्ता वर्णयिष्यामि दानम् चासाम् यथाविधि

tāstu dattvā saurabheyīḥ svargaloke mahīyate | tasmāttā varṇayiṣyāmi dānam cāsām yathāvidhi

यादृशी विधिना येन दातव्या यादृशाय च | द्विजाय पोषणार्थम् तु होमधेनुकृते न वै

yādṛśī vidhinā yena dātavyā yādṛśāya ca | dvijāya poṣaṇārtham tu homadhenukṛte na vai

प्रथमा गौरकपिला द्वितीया गौरपिङ्गला | तृतीया रक्तकपिला चतुर्थी नीलपिङ्गला || पञ्चमी शुक्लपिङ्गाक्षी षष्ठी तु शुक्लपिङ्गला | सप्तमी चित्रपिङ्गाक्षी अष्टमी बभ्रुरोहिणी || नवमी श्वेतपिङ्गाक्षी दशमी श्वेतपिङ्गला | तादृशा येऽप्यनड्वाहः कपिलास्ते प्रकीर्तिताः | ब्राह्मणो वाहयेत् ताम्स्तु नान्यो वर्णः कदाचन || धेनुम् दत्त्वा सुव्रताम् सोपधानाम् कल्याणवत्साम् च पयस्विनीम् च | यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा दुह्येत कामान्नृप वर्षाणि तावत्

prathamā gaurakapilā dvitīyā gaurapiṅgalā | tṛtīyā raktakapilā caturthī nīlapiṅgalā || pañcamī śuklapiṅgākṣī ṣaṣṭhī tu śuklapiṅgalā | saptamī citrapiṅgākṣī aṣṭamī babhrurohiṇī || navamī śvetapiṅgākṣī daśamī śvetapiṅgalā | tādṛśā ye'pyanaḍvāhaḥ kapilāste prakīrtitāḥ | brāhmaṇo vāhayet tāmstu nānyo varṇaḥ kadācana || dhenum dattvā suvratām sopadhānām kalyāṇavatsām ca payasvinīm ca | yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā duhyeta kāmānnṛpa varṣāṇi tāvat

प्रयच्छते यः कपिलाम् सवत्साम् काम्स्योपदोहाम् कनकाग्रशृङ्गीम् | तैस्तैर्गुणैः कामदुघा हि भूत्वा नरम् प्रदातारमुपैति सा गौः

prayacchate yaḥ kapilām savatsām kāmsyopadohām kanakāgraśṛṅgīm | taistairguṇaiḥ kāmadughā hi bhūtvā naram pradātāramupaiti sā gauḥ

गोसहस्रम् तु यो दद्यात् सर्वकामैरलङ्कृतम् | पराम् वृद्धिम् श्रियम् प्राप्य स्वर्गलोके महीयते

gosahasram tu yo dadyāt sarvakāmairalaṅkṛtam | parām vṛddhim śriyam prāpya svargaloke mahīyate

दश चोभयतः प्रेत्य मातामहपितामहैः | गच्छेत् सुकृतिनाम् लोकान् गावो दत्त्वा यथाविधि

daśa cobhayataḥ pretya mātāmahapitāmahaiḥ | gacchet sukṛtinām lokān gāvo dattvā yathāvidhi

दायादलब्धैरर्थैर्यो गवाः क्रीत्वा प्रयच्छति | तस्यापि चाक्षया लोका भवन्तीह परत्र च

dāyādalabdhairarthairyo gavāḥ krītvā prayacchati | tasyāpi cākṣayā lokā bhavantīha paratra ca

यो वा द्यूतेन धनम् जित्वा क्रीत्वा गावः प्रयच्छति | स गच्छेद्विरजाम्ल्लोकान् गोप्रदानफलार्जितान्

yo vā dyūtena dhanam jitvā krītvā gāvaḥ prayacchati | sa gacchedvirajāmllokān gopradānaphalārjitān

प्रतिगृह्य तु यो दद्याद्गावः शुद्धेन चेतसा | स गत्वा दुर्गमम् स्थानममरैः सह मोदते

pratigṛhya tu yo dadyādgāvaḥ śuddhena cetasā | sa gatvā durgamam sthānamamaraiḥ saha modate

यश्चात्मविक्रयम् कृत्वा गावो दद्याद्यथाविधि | स गत्वा विरजाम्ल्लोकान्सुखम् वसति देववत्

yaścātmavikrayam kṛtvā gāvo dadyādyathāvidhi | sa gatvā virajāmllokānsukham vasati devavat

सङ्ग्रामे यस्तनुम् त्यक्त्वा गावः क्रीत्वा प्रयच्छति | देहविक्रयमूल्यस्ताः शाश्वताः कामदोहनाः

saṅgrāme yastanum tyaktvā gāvaḥ krītvā prayacchati | dehavikrayamūlyastāḥ śāśvatāḥ kāmadohanāḥ

रूपान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वाः प्रशस्ता हि सुगन्धवत्यः | यथा हि गङ्गा सरिताम् वरिष्ठा तथार्जुनीनाम् कपिला वरिष्ठा

rūpānvitāḥ śīlavayopapannāḥ sarvāḥ praśastā hi sugandhavatyaḥ | yathā hi gaṅgā saritām variṣṭhā tathārjunīnām kapilā variṣṭhā

अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः प्राणाम्स्त्यक्त्वा सोदकाः सोद्वहाश्च | तिस्रो रात्रिर्नोपयोज्या हि पात्रा कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणीयाभ्युपेता द्वारैरेतैर्गोविशेषा वरिष्ठाः

antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ prāṇāmstyaktvā sodakāḥ sodvahāśca | tisro rātrirnopayojyā hi pātrā kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇīyābhyupetā dvārairetairgoviśeṣā variṣṭhāḥ

तिस्रो रात्र्यश्चाप्युपोष्येह दाता तृप्ता गावै तर्पितेभ्यः प्रयच्छेत् | (तिस्रो रात्रिर्नोपयाज्येह दाता तृप्ता गावो तर्पितेभ्यः प्रयच्छेत्) वत्सैः पीताः सोपधानास्त्र्यहम् च दत्त्वा गावो गोरसैर्वर्तितव्यम्

tisro rātryaścāpyupoṣyeha dātā tṛptā gāvai tarpitebhyaḥ prayacchet | (tisro rātrirnopayājyeha dātā tṛptā gāvo tarpitebhyaḥ prayacchet) vatsaiḥ pītāḥ sopadhānāstryaham ca dattvā gāvo gorasairvartitavyam

लोके ज्येष्ठा लोकवृत्तान्तवृत्ता वेदैर्गीताः सोमनिष्यन्दभूताः | सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च गावो दत्त्वा सर्वदा सन्ति सन्तः

loke jyeṣṭhā lokavṛttāntavṛttā vedairgītāḥ somaniṣyandabhūtāḥ | saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāśca gāvo dattvā sarvadā santi santaḥ

न चैवासाम् दानमात्रम् प्रशस्तम् पात्रम् कालो गोविशेषो विधिश्च | दृष्ट्वा गावः पावकादित्यभूताः स्वाध्यायाढ्ये पात्रवर्ये विशिष्टे

na caivāsām dānamātram praśastam pātram kālo goviśeṣo vidhiśca | dṛṣṭvā gāvaḥ pāvakādityabhūtāḥ svādhyāyāḍhye pātravarye viśiṣṭe

वैतानस्थम् सत्यवाक्यम् कृतज्ञम् गोषु क्षान्तम् गोशरण्यम् सुवृत्तम् | शस्तम् पात्रम् गोप्रदानस्य भूमेः तथा सुवर्णस्य च सर्वकालम्

vaitānastham satyavākyam kṛtajñam goṣu kṣāntam gośaraṇyam suvṛttam | śastam pātram gopradānasya bhūmeḥ tathā suvarṇasya ca sarvakālam

(भिक्षादानम् चाधिकम् सम्प्रशस्तम् पाथोदानम् चान्नदानम् तथा च |) भिक्षते बहुभृत्याय श्रोत्रियायाहिताग्नये | दातव्या गौः प्रयत्नेन एकाऽप्यतिफला हि सा

(bhikṣādānam cādhikam sampraśastam pāthodānam cānnadānam tathā ca |) bhikṣate bahubhṛtyāya śrotriyāyāhitāgnaye | dātavyā gauḥ prayatnena ekā'pyatiphalā hi sā

ताम् चेद्विक्रीणते राजन् वचसा कलुषीकृताम् | नासौ प्रशस्यते विप्रो ब्राह्मणो नैव स स्मृतः

tām cedvikrīṇate rājan vacasā kaluṣīkṛtām | nāsau praśasyate vipro brāhmaṇo naiva sa smṛtaḥ

तस्याधर्मप्रवृत्तस्य लुब्धस्यानृतवादिनः | हव्यकव्यव्यपेतस्य न देया गौः कथञ्चन

tasyādharmapravṛttasya lubdhasyānṛtavādinaḥ | havyakavyavyapetasya na deyā gauḥ kathañcana

जीर्णाम् चैवोपभुक्ताम् च जरत्कूपमिवाफलाम् | तमः प्रविशते दाता द्विजम् क्लेशेन योजयन्

jīrṇām caivopabhuktām ca jaratkūpamivāphalām | tamaḥ praviśate dātā dvijam kleśena yojayan

दुष्टाः कृशाश्चैव पालयतीश्च नैतादृशा दानयोग्या भवन्ति | क्लेशैर्विप्रम् योऽफलैः सम्युनक्ति गच्छेत् स तिर्यग्विफलाम्श्च लोकान्

duṣṭāḥ kṛśāścaiva pālayatīśca naitādṛśā dānayogyā bhavanti | kleśairvipram yo'phalaiḥ samyunakti gacchet sa tiryagviphalāmśca lokān

अनड्वाहम् सुव्रतम् यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम् | युगन्धरम् बलवन्तम् युवानम् प्राप्नोति लोकान् दशधेनुदस्य

anaḍvāham suvratam yo dadāti halasya voḍhāramanantavīryam | yugandharam balavantam yuvānam prāpnoti lokān daśadhenudasya

प्रयच्छते यः पुरुषो द्विजाय स्वाध्यायचारित्रगुणान्विताय | बलेन युक्तम् वृषभम् तु नीलम् षडाङ्गवम् प्रीतिकरम् सुरूपम्

prayacchate yaḥ puruṣo dvijāya svādhyāyacāritraguṇānvitāya | balena yuktam vṛṣabham tu nīlam ṣaḍāṅgavam prītikaram surūpam

युवानम् बलिनम् श्यामम् हलेन सह यूथपम् | गवेन्द्रम् ब्राह्मणेन्द्राय भूरिशृङ्गमलङ्कृतम्

yuvānam balinam śyāmam halena saha yūthapam | gavendram brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgamalaṅkṛtam

वृषभम् ये प्रयच्छन्ति श्रोत्रियायाहिताग्नये | (ते गत्वा तद्गवाम् लोकम् देवलोकान्महत्तरम् | तत्र स्थित्वा तु सुचिरम् सर्वकामैः सुतर्पिताः |) ऐश्वर्ये तेऽभिजायन्ते जायमानाः पुनः पुनः

vṛṣabham ye prayacchanti śrotriyāyāhitāgnaye | (te gatvā tadgavām lokam devalokānmahattaram | tatra sthitvā tu suciram sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ |) aiśvarye te'bhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ

सदक्षिणाम् काञ्चनरूप्यशृङ्गीम् काम्स्योपदोहाम् कनकोत्तरीयाम् | धेनुम् तिलानाम् कनकोत्तरीयाम् लोका वसूनामचला भवन्ति

sadakṣiṇām kāñcanarūpyaśṛṅgīm kāmsyopadohām kanakottarīyām | dhenum tilānām kanakottarīyām lokā vasūnāmacalā bhavanti

तिलालाभे तु यो दद्याद् घृतधेनुम् यतव्रतः | स दुर्गात्तारितो धेन्वा ब्रह्मलोके महीयते

tilālābhe tu yo dadyād ghṛtadhenum yatavrataḥ | sa durgāttārito dhenvā brahmaloke mahīyate

घृतालाभे तु यो दद्याज्जलधेनुम् यतव्रतः | स सर्वम् तरते दुर्गम् जलम् दिव्यम् समश्नुते

ghṛtālābhe tu yo dadyājjaladhenum yatavrataḥ | sa sarvam tarate durgam jalam divyam samaśnute

ब्राह्मणश्चैव गावश्च कुलमेकम् द्विधाकृतम् | एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति

brāhmaṇaścaiva gāvaśca kulamekam dvidhākṛtam | ekatra mantrāstiṣṭhanti havirekatra tiṣṭhati

उपगम्य तु यो दद्याद्गावः शुद्धेन चेतसा | यावन्ति तासाम् रोमाणि तावत् स्वर्गे महीयते

upagamya tu yo dadyādgāvaḥ śuddhena cetasā | yāvanti tāsām romāṇi tāvat svarge mahīyate

शृणु त्वम् मे गवाम् लोका यादृशो यत्र वा स्थिताः | मनोज्ञा रमणीयाश्च सर्वकामदुघाः सदा

śṛṇu tvam me gavām lokā yādṛśo yatra vā sthitāḥ | manojñā ramaṇīyāśca sarvakāmadughāḥ sadā

पुण्याः पापहराश्चैव गवाम् लोका न सम्शयः | अत्यन्तसुखिनस्तत्र सर्वपापविवर्जिताः

puṇyāḥ pāpaharāścaiva gavām lokā na samśayaḥ | atyantasukhinastatra sarvapāpavivarjitāḥ

प्रमोदन्ते महास्थाने नरा विगतकल्मषाः | ते व्रजन्ते विमानेषु ग्रहा दिविगता इव

pramodante mahāsthāne narā vigatakalmaṣāḥ | te vrajante vimāneṣu grahā divigatā iva

एवम् यैर्दत्तसत्काराः सुरभ्यश्चार्चिताः सदा | कामरूपा महात्मानः पूता विगतकिल्बिषाः

evam yairdattasatkārāḥ surabhyaścārcitāḥ sadā | kāmarūpā mahātmānaḥ pūtā vigatakilbiṣāḥ

तुल्यप्रभावा देवैस्ते मोदन्तेऽप्सरसाम् गणैः | गन्धर्वैरुपगीयन्ते गोशरण्या न सम्शयः

tulyaprabhāvā devaiste modante'psarasām gaṇaiḥ | gandharvairupagīyante gośaraṇyā na samśayaḥ

ब्रह्मण्याः साधुवृत्ताश्च दयावन्तोऽनुकम्पिनः | घृणिनः शुभकर्मणो मोदन्ते तेऽमरैः सह

brahmaṇyāḥ sādhuvṛttāśca dayāvanto'nukampinaḥ | ghṛṇinaḥ śubhakarmaṇo modante te'maraiḥ saha

यथैव सलिले मत्स्यः सलिलेन सहोह्यते | गोभिः पापकृतम् कर्म दृढमेव मयोह्यते

yathaiva salile matsyaḥ salilena sahohyate | gobhiḥ pāpakṛtam karma dṛḍhameva mayohyate

मातरः सर्वभूतानाम् प्रजासम्रक्षणे स्मृताः | ब्रह्मणा लोकसारेण गावः पापभयापहाः

mātaraḥ sarvabhūtānām prajāsamrakṣaṇe smṛtāḥ | brahmaṇā lokasāreṇa gāvaḥ pāpabhayāpahāḥ

तासु दत्तासु राजेन्द्र! किम् न दत्तम् भवेदिह | कृशाय तु विशेषेण वृत्तिग्लानाय सीदते

tāsu dattāsu rājendra! kim na dattam bhavediha | kṛśāya tu viśeṣeṇa vṛttiglānāya sīdate

द्विषष्टितमोऽध्यायः

भूमिदानमतुलफलम् भगवानुवाच – भूदानेन समम् दानम् न भूतम् न भविष्यति | इति धर्मविदः प्राहुस्तन्मे निगदतः शृणु

bhūmidānamatulaphalam bhagavānuvāca – bhūdānena samam dānam na bhūtam na bhaviṣyati | iti dharmavidaḥ prāhustanme nigadataḥ śṛṇu

षष्टिम् वर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः | आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

ṣaṣṭim varṣasahasrāṇi svarge vasati bhūmidaḥ | ācchettā cānumantā ca tānyeva narake vaset

अतिदानम् तु सर्वेषाम् भूमिदानमिहोच्यते | अचला ह्यक्षया भूमिः सर्वान् कामान् प्रयच्छति

atidānam tu sarveṣām bhūmidānamihocyate | acalā hyakṣayā bhūmiḥ sarvān kāmān prayacchati

भूमिदः स्वर्गमारुह्य शाश्वतीरेधति समाः | पुनश्च जन्म सम्प्राप्य भवेद्भूमिपतिर्ध्रुवम्

bhūmidaḥ svargamāruhya śāśvatīredhati samāḥ | punaśca janma samprāpya bhavedbhūmipatirdhruvam

यथा भूमिः सदा देवी दातारम् कुरुते पतिम् | एवम् सदक्षिणा दत्ता कुरुते गौर्जनाधिपम्

yathā bhūmiḥ sadā devī dātāram kurute patim | evam sadakṣiṇā dattā kurute gaurjanādhipam

अपि पापकृतम् प्राप्य प्रतिगृह्णीत भूमिदम् | महीम् ददन् पवित्री स्यात्पुण्या हि जगती यतः

api pāpakṛtam prāpya pratigṛhṇīta bhūmidam | mahīm dadan pavitrī syātpuṇyā hi jagatī yataḥ

नाम वै प्रियदत्तेति गुह्यमेतत् सनातनम् | तदस्याः सततम् प्रीत्यै कीर्तनीयम् प्रयच्छता

nāma vai priyadatteti guhyametat sanātanam | tadasyāḥ satatam prītyai kīrtanīyam prayacchatā

यत्किञ्चित् कुरुते पापम् पुरुषो वृत्तिकर्षितः | अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति

yatkiñcit kurute pāpam puruṣo vṛttikarṣitaḥ | api gocarmamātreṇa bhūmidānena śudhyati

सुवर्णम् रजतम् ताम्रम् मणिमुक्तावसूनि च | सर्वानेतान् महाप्राज्ञ ददाति वसुधाम् ददन्

suvarṇam rajatam tāmram maṇimuktāvasūni ca | sarvānetān mahāprājña dadāti vasudhām dadan

तपो यज्ञाः श्रुतम् शीलमलोभः सत्यवादिता | गुरुदैवतपूजा च नातिक्रामन्ति भूमिदम्

tapo yajñāḥ śrutam śīlamalobhaḥ satyavāditā | gurudaivatapūjā ca nātikrāmanti bhūmidam

भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः | ब्रह्मलोकगताः सन्तो नातिक्रामन्ति भूमिदम्

bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ | brahmalokagatāḥ santo nātikrāmanti bhūmidam

फलकृष्टाम् महीम् दत्त्वा सोदकाम् सफलान्विताम् | सोदकम् वापि शरणम् प्राप्नोति मम सम्पदम्

phalakṛṣṭām mahīm dattvā sodakām saphalānvitām | sodakam vāpi śaraṇam prāpnoti mama sampadam

रत्नोपकीर्णाम् वसुधाम् यो ददाति द्विजातये | मुक्तः स कलुषैः सर्वैः स्वर्गलोके महीयते

ratnopakīrṇām vasudhām yo dadāti dvijātaye | muktaḥ sa kaluṣaiḥ sarvaiḥ svargaloke mahīyate

इक्षुभिः सन्तताम् भूमिम् यवगोधूमशाड्वलाम् | ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यो नोपसर्पन्ति ते यमम्

ikṣubhiḥ santatām bhūmim yavagodhūmaśāḍvalām | ye prayacchanti viprebhyo nopasarpanti te yamam

सर्वकामदुघाम् धेनुम् सर्वसस्यसमुद्भवाम् | यो ददाति द्विजेन्द्राय ब्रह्मलोकम् स गच्छति

sarvakāmadughām dhenum sarvasasyasamudbhavām | yo dadāti dvijendrāya brahmalokam sa gacchati

भूमिदानम् नरः कुर्वन् मुच्यते महतो भयात् | न भूयो भूमिदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते

bhūmidānam naraḥ kurvan mucyate mahato bhayāt | na bhūyo bhūmidānāddhi dānamanyadviśiṣyate

पुण्याम् सर्वरसाम् भूमिम् यो ददाति नरर्षभ! | न तस्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदस्य महात्मनः

puṇyām sarvarasām bhūmim yo dadāti nararṣabha! | na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidasya mahātmanaḥ

यथा जनित्री पुष्णाति क्षीरेण स्वसुतम् नृप | एवम् सर्वगुणा भूमिर्दातारमनुपुष्यति

yathā janitrī puṣṇāti kṣīreṇa svasutam nṛpa | evam sarvaguṇā bhūmirdātāramanupuṣyati

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः | न तत्फलम् अवाप्नोति यद्दत्त्वा वसुधाम् नृप

agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ | na tatphalam avāpnoti yaddattvā vasudhām nṛpa

मृत्योर्हि किङ्करा दण्डा ह्यग्नितापाः सुदारुणाः | घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम्

mṛtyorhi kiṅkarā daṇḍā hyagnitāpāḥ sudāruṇāḥ | ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam

पितरः पितृलोकस्था देवलोके दिवौकसः | सन्तर्पयन्ति दातारम् भूमेः प्रभवताम् वर!

pitaraḥ pitṛlokasthā devaloke divaukasaḥ | santarpayanti dātāram bhūmeḥ prabhavatām vara!

कृशाय कृशभृत्याय वृत्तिक्षीणाय सीदते | भूमिम् वृत्तिकारीम् दत्त्वा सत्त्री भवति मानवः

kṛśāya kṛśabhṛtyāya vṛttikṣīṇāya sīdate | bhūmim vṛttikārīm dattvā sattrī bhavati mānavaḥ

सिम्हासनम् तथा च्छत्त्रम् वराश्वा वरवारणाः | भूमिदानस्य पुष्पाणि फलम् तेजसा दिवि मानवाः

simhāsanam tathā cchattram varāśvā varavāraṇāḥ | bhūmidānasya puṣpāṇi phalam tejasā divi mānavāḥ

भूमिदः स्वर्गमारुह्य शाश्वतीरेधते समाः | पुनश्च जन्म सम्प्राप्य भवेत्भूमि पतिर्धृवम् आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसादिविमानवाः | ये प्रयच्छन्ति वसुधाम् ब्राह्मणायाहिताग्नये

bhūmidaḥ svargamāruhya śāśvatīredhate samāḥ | punaśca janma samprāpya bhavetbhūmi patirdhṛvam ādityā iva dīpyante tejasādivimānavāḥ | ye prayacchanti vasudhām brāhmaṇāyāhitāgnaye

यथा बीजानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले | तथा कामाधिरोहन्ति भूमिदानगुणार्जिताः

yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale | tathā kāmādhirohanti bhūmidānaguṇārjitāḥ

आस्फोटयन्ति पितरः प्रवल्गन्ति पितामहाः | भूमिदो नः कुले जातः स नः सन्तारयिष्यति

āsphoṭayanti pitaraḥ pravalganti pitāmahāḥ | bhūmido naḥ kule jātaḥ sa naḥ santārayiṣyati

आदित्या वसवो रुद्रा ह्यश्विनौ वसुभिः सह | शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दन्ति भूमिदम्

ādityā vasavo rudrā hyaśvinau vasubhiḥ saha | śūlapāṇiśca bhagavānabhinandanti bhūmidam

स नः कुलस्य पुरुषः स नो बन्धुः स नो गतिः | स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुन्धराम्

sa naḥ kulasya puruṣaḥ sa no bandhuḥ sa no gatiḥ | sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasundharām

दातारमनुगृह्णाति यथा दत्तेन रोचते | पूर्वदत्ताम् हरन् भूमिम् नरकायोपपद्यते

dātāramanugṛhṇāti yathā dattena rocate | pūrvadattām haran bhūmim narakāyopapadyate

विन्ध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः | कृष्णसर्पा हि जायन्ते ये हरन्ति वसुन्धराम्

vindhyāṭavīṣvatoyāsu śuṣkakoṭaravāsinaḥ | kṛṣṇasarpā hi jāyante ye haranti vasundharām

पतन्त्यश्रूणि रुदताम् दीनानामवसीदताम् | ब्राह्मणानाम् हृतम् क्षेत्रम् हन्यात्त्रिपुरुषम् कुलम्

patantyaśrūṇi rudatām dīnānāmavasīdatām | brāhmaṇānām hṛtam kṣetram hanyāttripuruṣam kulam

हृते क्षेत्रे हव्यादासप्तमम् कुलम् ददद्धि भूमिम् साधुभ्यो विन्दते भूमिमुत्तमाम् पूर्वदत्ताम् द्विजातिभ्यो यत्नाद्रक्ष युधिष्ठिर साधुभ्यो भूमिमाक्षिप्य न भूतिम् विन्दते क्वचित्

hṛte kṣetre havyādāsaptamam kulam dadaddhi bhūmim sādhubhyo vindate bhūmimuttamām pūrvadattām dvijātibhyo yatnādrakṣa yudhiṣṭhira sādhubhyo bhūmimākṣipya na bhūtim vindate kvacit

दत्त्वा हि भूमिम् साधुभ्यो यत्नाद्रक्ष युधिष्ठिर | महीम् महीभृताम् श्रेष्ठ दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम्

dattvā hi bhūmim sādhubhyo yatnādrakṣa yudhiṣṭhira | mahīm mahībhṛtām śreṣṭha dānācchreyo'nupālanam

यत्रैषः पठ्यते श्राद्धे भूमिदानस्य सम्स्तवः | न तत्र रक्षसाम् भागो नासुराणाम् कथञ्चन

yatraiṣaḥ paṭhyate śrāddhe bhūmidānasya samstavaḥ | na tatra rakṣasām bhāgo nāsurāṇām kathañcana

अक्षयम् तु भवेच्छ्राद्धम् पितॄणाम् नात्र सम्शयः | तस्माद्विश्रावयेदेनम् श्राद्धेषु ब्राह्मणान् सदा

akṣayam tu bhavecchrāddham pitṝṇām nātra samśayaḥ | tasmādviśrāvayedenam śrāddheṣu brāhmaṇān sadā

एवमेतद्यथोद्दिष्टम् पितॄणाम् दत्तमक्षयम् | भूमिदानम् महाराज सर्वपापापहम् शुभम्

evametadyathoddiṣṭam pitṝṇām dattamakṣayam | bhūmidānam mahārāja sarvapāpāpaham śubham

त्रिषष्टितमोऽध्यायः

सङ्ग्रामप्रशम्सा भगवानुवाच – अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः | न तत्फलमवाप्नोति सङ्ग्रामे यदवाप्नुयात्

saṅgrāmapraśamsā bhagavānuvāca – agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ | na tatphalamavāpnoti saṅgrāme yadavāpnuyāt

इति यज्ञविदः प्राहुर्यज्ञकर्मविशारदाः | तस्मात्तत्ते प्रवक्ष्यामि यत्फलम् शस्त्रजीविनाम्

iti yajñavidaḥ prāhuryajñakarmaviśāradāḥ | tasmāttatte pravakṣyāmi yatphalam śastrajīvinām

धर्मलाभोऽर्थलाभश्च यशोलाभस्तथैव च | यः शूरो वध्यते युद्धे विमृदन् परवाहिनीम् | तस्य धर्मार्थकामाश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः

dharmalābho'rthalābhaśca yaśolābhastathaiva ca | yaḥ śūro vadhyate yuddhe vimṛdan paravāhinīm | tasya dharmārthakāmāśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ

परम् ह्यभिमुखम् हत्वा तद्यानम् योऽधिरोहति | विष्णुक्रान्तम् स यजत एवम् युध्यन् रणाजिरे | अश्वमेधानवाप्नोति चतुरस्तेन कर्मणा

param hyabhimukham hatvā tadyānam yo'dhirohati | viṣṇukrāntam sa yajata evam yudhyan raṇājire | aśvamedhānavāpnoti caturastena karmaṇā

यस्तु शस्त्रमनुत्सृज्य वीर्यवान् वाहिनीमुखे | सम्मुखो वर्तते शूरः स स्वर्गान्न निवर्तते

yastu śastramanutsṛjya vīryavān vāhinīmukhe | sammukho vartate śūraḥ sa svargānna nivartate

राजानम् राजपुत्रम् वा सेनापतिमथापि वा | हन्यात् क्षत्रेण यः शूरस्तस्य लोकोऽक्षयो ध्रुवः

rājānam rājaputram vā senāpatimathāpi vā | hanyāt kṣatreṇa yaḥ śūrastasya loko'kṣayo dhruvaḥ

यावन्ति तस्य शस्त्राणि भिन्दन्ति त्वचमाहवे | तावतो लभते लोकान् सर्वकामदुघोऽक्षयान्

yāvanti tasya śastrāṇi bhindanti tvacamāhave | tāvato labhate lokān sarvakāmadugho'kṣayān

वीरासनम् वीरशय्या वीरस्था स्थिरा नस्थितिः स्थिरा | शय्याम् धीरस्थानम् स्थितिम् स्थिराम् गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा स्वाम्यर्थे तु कृतम् च यैः | ते गच्छन्त्यमलम् स्थानम् यथा सुकृतिनस्तथा

vīrāsanam vīraśayyā vīrasthā sthirā nasthitiḥ sthirā | śayyām dhīrasthānam sthitim sthirām gavārthe brāhmaṇārthe vā svāmyarthe tu kṛtam ca yaiḥ | te gacchantyamalam sthānam yathā sukṛtinastathā

अभग्नम् यः परम् हन्याद्भग्नम् च परिरक्षति | यस्मिन्स्थिते पलायन्ति सोऽपि प्राप्नोति स्वर्गतिम्

abhagnam yaḥ param hanyādbhagnam ca parirakṣati | yasminsthite palāyanti so'pi prāpnoti svargatim

ऊर्ध्वं तिर्यक् च यश्चार्वाक् प्राणान् सन्त्यजते युधि | गुणस्थितश्चशखस्तवान् हताश्वश्च पतेद्युद्धे स स्वर्गान्न निवर्तते

ūrdhvaṃ tiryak ca yaścārvāk prāṇān santyajate yudhi | guṇasthitaścaśakhastavān hatāśvaśca patedyuddhe sa svargānna nivartate

यस्य चिह्नीकृतम् गात्रम् शरशक्त्यृटतोमरैः | देवकन्यास्तु तम् वीरम् रमयन्ति रमन्ति च

yasya cihnīkṛtam gātram śaraśaktyṛṭatomaraiḥ | devakanyāstu tam vīram ramayanti ramanti ca

वराप्सरः सहस्राणि शूरमायोधने हतम् | त्वरितान्यभिधावन्ति मम भर्ता ममेति च

varāpsaraḥ sahasrāṇi śūramāyodhane hatam | tvaritānyabhidhāvanti mama bhartā mameti ca

हतस्याभिमुखस्याजौ पतितस्यानिवर्तिनः | ह्रियते तत्परैर्द्रव्यम् नरमेधफलम् तु तत्

hatasyābhimukhasyājau patitasyānivartinaḥ | hriyate tatparairdravyam naramedhaphalam tu tat

भूयो गतिम् प्रवक्ष्यामि रणे येऽभिमुखा हताः | शक्यम् त्विह समृद्धैस्तु यष्टुम् क्रतुशतैर्नरैः

bhūyo gatim pravakṣyāmi raṇe ye'bhimukhā hatāḥ | śakyam tviha samṛddhaistu yaṣṭum kratuśatairnaraiḥ

आत्मदेहम् तु विप्रार्थे त्यक्तुम् युद्धे सुदुष्करम्

ātmadeham tu viprārthe tyaktum yuddhe suduṣkaram

याम् यज्ञसन्घैस्तपसा च विप्राः स्वर्गैषिणस्तत्र च यैः प्रयान्ति | क्षणेन तामेव गतिम् प्रयान्ति महाहवे स्वाम् तनुम् सन्त्यजन्तः

yām yajñasanghaistapasā ca viprāḥ svargaiṣiṇastatra ca yaiḥ prayānti | kṣaṇena tāmeva gatim prayānti mahāhave svām tanum santyajantaḥ

सर्वांश्च वेदान् सह षड्भिरङ्गैः सा न् ख्यम् च योगम् च वने च वासम् | इमाम् गिरम् चित्रपदाम् शुभाक्षरम् सुभाषिताम् वृतभिदाम् दिवौकसाम्

sarvāṃśca vedān saha ṣaḍbhiraṅgaiḥ sā n khyam ca yogam ca vane ca vāsam | imām giram citrapadām śubhākṣaram subhāṣitām vṛtabhidām divaukasām

चमूमुखे यः स्मरते दृढस्मृतिर् न हन्यते हन्ति च सोऽरणे रिपून्

camūmukhe yaḥ smarate dṛḍhasmṛtir na hanyate hanti ca so'raṇe ripūn

एष पुण्यतमः स्वर्ग्यः सुयज्ञः सर्वतोमुखः | सर्वेषामेव वर्णानाम् क्षत्रियस्य विशेषतः

eṣa puṇyatamaḥ svargyaḥ suyajñaḥ sarvatomukhaḥ | sarveṣāmeva varṇānām kṣatriyasya viśeṣataḥ

भूयश्चैव प्रवक्ष्यामि भीष्मवाक्यमनुत्तमम् | यादृशाय प्रहर्तव्यम् यादृशम् परिवर्जयेत्

bhūyaścaiva pravakṣyāmi bhīṣmavākyamanuttamam | yādṛśāya prahartavyam yādṛśam parivarjayet

आततायिनमायान्तमपि वेदान्तगम् रणे | जिघाम्सन्तम् जिघाम्सीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्

ātatāyinamāyāntamapi vedāntagam raṇe | jighāmsantam jighāmsīyānna tena brahmahā bhavet

हताश्वश्च न हन्तव्यः पानीयम् यश्च याचते | व्याधितो दुर्बलश्चैव रथहीनस्तथैव च

hatāśvaśca na hantavyaḥ pānīyam yaśca yācate | vyādhito durbalaścaiva rathahīnastathaiva ca

भग्नधन्वा च्छिनगुणः प्राणेप्सुः कृपणम् ब्रुवन् | विमुक्तकेशो धावेद्यो यश्चोन्मत्ताकृतिर्भवेत्

bhagnadhanvā cchinaguṇaḥ prāṇepsuḥ kṛpaṇam bruvan | vimuktakeśo dhāvedyo yaśconmattākṛtirbhavet

पर्णशाखातृणग्राही तवास्मीति च यो वदेत् | ब्राह्मणोऽस्मीति यश्चाहम् बालो वृद्धो नपुम्सकः

parṇaśākhātṛṇagrāhī tavāsmīti ca yo vadet | brāhmaṇo'smīti yaścāham bālo vṛddho napumsakaḥ

तस्मादेतान् परिहरेद्यथोद्दिष्टान् रणाजिरे | हतो न हन्यते सद्भिर्हता अपि हि भीरवः

tasmādetān pariharedyathoddiṣṭān raṇājire | hato na hanyate sadbhirhatā api hi bhīravaḥ

चतुष्षष्टितमोऽध्यायः

अमाम्सभक्षणम् भगवानुवाच – अमाम्सभक्षणे राजन् यो धर्मः कुरुपुङ्गव | तन्मे शृणु यथातथ्यम् यश्चास्य विधिरुत्तमः

amāmsabhakṣaṇam bhagavānuvāca – amāmsabhakṣaṇe rājan yo dharmaḥ kurupuṅgava | tanme śṛṇu yathātathyam yaścāsya vidhiruttamaḥ

मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतम् समाः | न च खादति यो माम्सम् सममेतद्युधिष्ठिर

māsi māsyaśvamedhena yo yajeta śatam samāḥ | na ca khādati yo māmsam samametadyudhiṣṭhira

सदा यजति सत्त्रेण सदा दानम् प्रयच्छति | सदा तपस्वी भवति मधुमाम्सविवर्जनात्

sadā yajati sattreṇa sadā dānam prayacchati | sadā tapasvī bhavati madhumāmsavivarjanāt

सर्ववेदा न तत्कुर्युः सर्वदानानि चैव हि | यो माम्सरसमास्वाद्य सर्वमाम्सानि वर्जयेत्

sarvavedā na tatkuryuḥ sarvadānāni caiva hi | yo māmsarasamāsvādya sarvamāmsāni varjayet

(दुष्करम् हि रसज्ञेन माम्सस्य परिवर्जनम् |) चतुर्व्रतमिदम् श्रेष्ठम् प्राणिनाम् मृत्युभीरुणाम्

(duṣkaram hi rasajñena māmsasya parivarjanam |) caturvratamidam śreṣṭham prāṇinām mṛtyubhīruṇām

तदा भवति लोकेऽस्मिन् प्राणिनाम् जीवितैषिणाम् | विश्वास्यश्चोपगम्यश्च न हि हिम्सारुचिर्यदा

tadā bhavati loke'smin prāṇinām jīvitaiṣiṇām | viśvāsyaścopagamyaśca na hi himsāruciryadā

दुष्टराम्स्तरते ….. माम्सस्य परिवर्जनात् | प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा | आत्मौपम्येन गन्तव्यम् बुद्धिमद्भिर् महात्मभिः

duṣṭarāmstarate ….. māmsasya parivarjanāt | prāṇā yathātmano'bhīṣṭā bhūtānāmapi te tathā | ātmaupamyena gantavyam buddhimadbhir mahātmabhiḥ

अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेव च पाण्डव | अहिम्सा चैव सत्यम् च धर्मो हि परमः स्मृतः

ahiṃsā paramo dharmaḥ satyameva ca pāṇḍava | ahimsā caiva satyam ca dharmo hi paramaḥ smṛtaḥ

न हि माम्सम् तृणात् काष्ठादुपलाद्वापि जायते | जीवादुत्पद्यते माम्सम् तस्माद्गर्हन्ति तद्बुधाः | (हत्वा जन्तून् भवेत् माम्सम् तस्मात्तदुपवर्जयेत् |) यदि वै खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत्

na hi māmsam tṛṇāt kāṣṭhādupalādvāpi jāyate | jīvādutpadyate māmsam tasmādgarhanti tadbudhāḥ | (hatvā jantūn bhavet māmsam tasmāttadupavarjayet |) yadi vai khādako na syānna tadā ghātako bhavet

लोभाद्वा बुद्धिमोहाद्वा यो माम्सान्यत्ति मानवः | निर्घृणः स हि मन्तव्यः सद्धर्मपरिवर्जितः

lobhādvā buddhimohādvā yo māmsānyatti mānavaḥ | nirghṛṇaḥ sa hi mantavyaḥ saddharmaparivarjitaḥ

स्वमाम्सम् परमाम्सेन यो वर्धयितुमिच्छति | उद्विग्नवासे वसति यत्रतत्राभिजायते

svamāmsam paramāmsena yo vardhayitumicchati | udvignavāse vasati yatratatrābhijāyate

धनेन क्रायको हन्ति उपभोगेन खादकः | घातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वधः

dhanena krāyako hanti upabhogena khādakaḥ | ghātako vadhabandhābhyāmityeṣa trividho vadhaḥ

भक्षयित्वा तु यो माम्सम् पश्चादपि निवर्तते | तस्यापि सुमहान् धर्मो यः पापाद्विनिवर्तते || (वरमेकस्य सत्त्वस्य दद्यादक्षयदक्षिणाम् | न तु विप्रसहस्रस्य गोसहस्रम् सकाञ्चनम् | यो दद्यात् काञ्चनम् मेरुम् कृत्स्नाम् वापि वसुन्धराम् | अभक्षणम् च माम्सस्य न तु तुल्यम् युधिष्ठिर |) इदमन्यत् प्रवक्ष्यामि पुराणमृषिनिर्मितम्

bhakṣayitvā tu yo māmsam paścādapi nivartate | tasyāpi sumahān dharmo yaḥ pāpādvinivartate || (varamekasya sattvasya dadyādakṣayadakṣiṇām | na tu viprasahasrasya gosahasram sakāñcanam | yo dadyāt kāñcanam merum kṛtsnām vāpi vasundharām | abhakṣaṇam ca māmsasya na tu tulyam yudhiṣṭhira |) idamanyat pravakṣyāmi purāṇamṛṣinirmitam

श्रूयते च पुराकल्पे ऋषीणाम् व्रीहयः पशुः | यजन्ते येन वै यज्ञान् ऋषयः पुण्यकर्मिणः

śrūyate ca purākalpe ṛṣīṇām vrīhayaḥ paśuḥ | yajante yena vai yajñān ṛṣayaḥ puṇyakarmiṇaḥ

ऋषिभिः सम्शयम् पृष्टो वसू राजा ततः पुरा | अभक्ष्यम् भक्ष्यमिति वै माम्समाह नराधिप

ṛṣibhiḥ samśayam pṛṣṭo vasū rājā tataḥ purā | abhakṣyam bhakṣyamiti vai māmsamāha narādhipa

आकाशान्मेदिनीम् प्राप्तस्ततः स पृथिवीपतिः | एतदेव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतलम्

ākāśānmedinīm prāptastataḥ sa pṛthivīpatiḥ | etadeva punaścoktvā viveśa dharaṇītalam

कौमुदम् तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप | वर्जयेत् सर्वमाम्सानि धर्मो ह्यत्र विधीयते

kaumudam tu viśeṣeṇa śuklapakṣe narādhipa | varjayet sarvamāmsāni dharmo hyatra vidhīyate

चतुरो वार्षिकान् मासान् यो माम्सम् परिवर्जयेत् | चत्वारि भद्राण्याप्नोति कीर्तिरायुर्यशो बलम्

caturo vārṣikān māsān yo māmsam parivarjayet | catvāri bhadrāṇyāpnoti kīrtirāyuryaśo balam

अप्येकमिह यो मासम् सर्वमाम्सानि वर्जयेत् | अतीत्य सर्वदुःखानि सुखम् जीवेन्निरामयः

apyekamiha yo māsam sarvamāmsāni varjayet | atītya sarvaduḥkhāni sukham jīvennirāmayaḥ

यो हि वर्षशतम् पूर्णम् तपस्तप्येत् सुदारुणम् | अप्येकम् वर्जयेन्मासम् माम्समेतत्समम् मतम्

yo hi varṣaśatam pūrṇam tapastapyet sudāruṇam | apyekam varjayenmāsam māmsametatsamam matam

यो वर्जयति माम्सानि मासम् पक्षमथापि वा | स वै हिम्सानिवृत्तस्तु ब्रह्मलोके महीयते

yo varjayati māmsāni māsam pakṣamathāpi vā | sa vai himsānivṛttastu brahmaloke mahīyate

सर्वकालम् तु माम्सानि वर्जितानि महर्षिभिः | मन्वा क्षुपेण श्वेतेन तथैवेक्ष्वाकुणापि च

sarvakālam tu māmsāni varjitāni maharṣibhiḥ | manvā kṣupeṇa śvetena tathaivekṣvākuṇāpi ca

भृगुणा नलरामाभ्याम् दिलीपरघुपौरवैः | आयुषा चैव गार्ग्येण जनकैश्चक्रवर्तिभिः

bhṛguṇā nalarāmābhyām dilīparaghupauravaiḥ | āyuṣā caiva gārgyeṇa janakaiścakravartibhiḥ

धुन्धुमाराम्बरीषाभ्याम् नहुषेण च धीमता | गाधिना पुरुकुत्सेन कुरुणा पुरुणा तथा

dhundhumārāmbarīṣābhyām nahuṣeṇa ca dhīmatā | gādhinā purukutsena kuruṇā puruṇā tathā

मुचुकुन्देन मान्धात्रा सगरेण महात्मना | शिबिना चाश्वपतिना वीरसेनादिभिस्तथा

mucukundena māndhātrā sagareṇa mahātmanā | śibinā cāśvapatinā vīrasenādibhistathā

सन्जयेनाथ भीष्मेण पुष्करेणाथ पाण्डुना | सुवर्णष्ठीविना चैव दुष्यन्तनृगरोहितैः

sanjayenātha bhīṣmeṇa puṣkareṇātha pāṇḍunā | suvarṇaṣṭhīvinā caiva duṣyantanṛgarohitaiḥ

एतैश्चान्यैश्च बहुभिः सर्वैर्माम्सम् न भक्षितम् | शरत्कौमुदिकम् मासम् ततः स्वर्गम् गता नृपाः | सर्वकामसमृद्धास्ते वसन्ति दिवि सम्स्थिताः

etaiścānyaiśca bahubhiḥ sarvairmāmsam na bhakṣitam | śaratkaumudikam māsam tataḥ svargam gatā nṛpāḥ | sarvakāmasamṛddhāste vasanti divi samsthitāḥ

ब्रह्मलोके च पूज्यन्ते ज्वलमानाः श्रियावृताः | उपास्यमाना गान्धर्वैः स्त्रीसहस्रसमन्विताः

brahmaloke ca pūjyante jvalamānāḥ śriyāvṛtāḥ | upāsyamānā gāndharvaiḥ strīsahasrasamanvitāḥ

तदेवमुत्तमम् धर्ममहिम्सालक्षणम् शुभम् | ये रक्षन्ति महात्मानो नाकपृष्ठे वसन्ति ते

tadevamuttamam dharmamahimsālakṣaṇam śubham | ye rakṣanti mahātmāno nākapṛṣṭhe vasanti te

मधु माम्सम् च ये नित्यम् वर्जयन्तीह मानवाः | जन्मप्रभृति मद्यम् च सर्वे ते मुनयः स्मृताः

madhu māmsam ca ye nityam varjayantīha mānavāḥ | janmaprabhṛti madyam ca sarve te munayaḥ smṛtāḥ

आपन्नश्चापदो मुच्येद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् | व्याधितो मुच्यते रोगाद् दुःखान्मुच्येत दुःखितः

āpannaścāpado mucyedbaddho mucyeta bandhanāt | vyādhito mucyate rogād duḥkhānmucyeta duḥkhitaḥ

यश्चैनम् पठते नित्यम् प्रयत्नाद्भरतर्षभ | घोरम् सन्तरते दुर्गम् स्वर्गवासम् च विन्दति | तिर्यग्योनिम् न गच्छेच्च रूपवाम्श्चैव जायते

yaścainam paṭhate nityam prayatnādbharatarṣabha | ghoram santarate durgam svargavāsam ca vindati | tiryagyonim na gacchecca rūpavāmścaiva jāyate

एतत्ते कथितम् राजन् माम्सस्य परिवर्जनम् | प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च प्रमाणमृषिसत्तमैः

etatte kathitam rājan māmsasya parivarjanam | pravṛttau ca nivṛttau ca pramāṇamṛṣisattamaiḥ

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

दण्डनीतिः शौनक उवाच – गोब्राह्मणहितार्थाय चातुर्वर्ण्यहिताय च | अशिष्टनिग्रहार्थाय शिष्टानाम् रक्षणाय च | युधिष्ठिरस्य राजर्षेरेवम् नारायणोऽब्रवीत्

daṇḍanītiḥ śaunaka uvāca – gobrāhmaṇahitārthāya cāturvarṇyahitāya ca | aśiṣṭanigrahārthāya śiṣṭānām rakṣaṇāya ca | yudhiṣṭhirasya rājarṣerevam nārāyaṇo'bravīt

भगवान् उवाच – पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः | अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च

bhagavān uvāca – pañca rūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ | agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca

तान्न हिम्सेन्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियम् वदेत् | देवा मानुषरूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्

tānna himsenna cākrośennākṣipennāpriyam vadet | devā mānuṣarūpeṇa caranti pṛthivīmimām

इन्द्रात् प्रभुत्वम् ज्वलनात् प्रतापम् क्रौर्यम् यमाद् वैश्रवणात् प्रभावम् सत्त्वस्थितिम् रामजनार्दनाभ्याम् आदाय राज्ञः क्रियते शरीरम्

indrāt prabhutvam jvalanāt pratāpam krauryam yamād vaiśravaṇāt prabhāvam sattvasthitim rāmajanārdanābhyām ādāya rājñaḥ kriyate śarīram

न चापि राजा मन्तव्यो मनुष्योऽयमिति प्रभो | महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति

na cāpi rājā mantavyo manuṣyo'yamiti prabho | mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati

स्वयमिन्द्रो नरो भूत्वा पृथिवीमनुशासति | न हि पालयितुम् शक्तो मनुष्यः पृथिवीमिमाम्

svayamindro naro bhūtvā pṛthivīmanuśāsati | na hi pālayitum śakto manuṣyaḥ pṛthivīmimām

यत् प्रजापालनैः पुण्यम् प्राप्नुवन्तीह पार्थिवाः | न तत् क्रतुसहस्रेण प्राप्नुवन्ति द्विजोत्तमाः

yat prajāpālanaiḥ puṇyam prāpnuvantīha pārthivāḥ | na tat kratusahasreṇa prāpnuvanti dvijottamāḥ

अधीतहुततप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च | षष्ठम् लभति भागम् तु प्रजा धर्मेण पालयन्

adhītahutataptasya karmaṇaḥ sukṛtasya ca | ṣaṣṭham labhati bhāgam tu prajā dharmeṇa pālayan

ग्रामाधिपत्यम् नगराधिपत्यम् देशाधिपत्यम् पृथिवीपतित्वम् | न प्राप्नुवन्तीह मनुष्यमात्रा ये देवतानाम् न भवन्ति भागाः

grāmādhipatyam nagarādhipatyam deśādhipatyam pṛthivīpatitvam | na prāpnuvantīha manuṣyamātrā ye devatānām na bhavanti bhāgāḥ

न तदस्ति व्रतम् लोके यद्राज्ञश्चरितोपमम् | न तद्वेदरहस्यम् वा यद्राज्ञः फलतोऽधिकम् | एवम् वृत्तास्तु राजानो देवभागा न मानुषाः

na tadasti vratam loke yadrājñaścaritopamam | na tadvedarahasyam vā yadrājñaḥ phalato'dhikam | evam vṛttāstu rājāno devabhāgā na mānuṣāḥ

चतुर्वेद्यम् हुतन्च न यो हिम्सेत नराधिपः | दण्डस्यैते भयाद्भीता न खादन्ति परस्परम् | तस्मात् सर्वप्रयत्नेन राजा दण्डम् प्रकल्पयेत् || दण्डभयात्के न कुर्वन्ति हि पानेकम् | यमदण्डभयादन्ये न कुर्वन्ति परस्परम् | नाभीतो यजते कश्चिन्नभीतो दण्डमिच्छति | य एव देवा हन्तारस्ताम्ल्लोकोऽर्चयते भृशम् | हन्ता शक्रश्च रुद्रश्च हन्ता वैश्रवणो यमः | वरुणो वायुरादित्यः पर्जन्योऽग्निर्बृहस्पतिः

caturvedyam hutanca na yo himseta narādhipaḥ | daṇḍasyaite bhayādbhītā na khādanti parasparam | tasmāt sarvaprayatnena rājā daṇḍam prakalpayet || daṇḍabhayātke na kurvanti hi pānekam | yamadaṇḍabhayādanye na kurvanti parasparam | nābhīto yajate kaścinnabhīto daṇḍamicchati | ya eva devā hantārastāmlloko'rcayate bhṛśam | hantā śakraśca rudraśca hantā vaiśravaṇo yamaḥ | varuṇo vāyurādityaḥ parjanyo'gnirbṛhaspatiḥ

(एतान् देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः | न ब्रह्माणम् न धातारम् न पूषाणम् कथञ्चन

(etān devānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥ | na brahmāṇam na dhātāram na pūṣāṇam kathañcana

दण्डग्रस्तम् जगत्सर्वम् वश्यत्वमनुगच्छति | नायम् क्लीबस्य लोकोऽस्ति न परः पार्थिवोत्तम

daṇḍagrastam jagatsarvam vaśyatvamanugacchati | nāyam klībasya loko'sti na paraḥ pārthivottama

न हि पश्यामि जीवन्तम् राजन् कञ्चिदहिम्सया | उदके जन्तवो नित्यम् पृथिव्याम् च फलेषु च | न हत्वा लिप्यते राजा प्रजा धर्मेण पालयन्

na hi paśyāmi jīvantam rājan kañcidahimsayā | udake jantavo nityam pṛthivyām ca phaleṣu ca | na hatvā lipyate rājā prajā dharmeṇa pālayan

(वृकवत् क्षपयेयुश्च यो यस्य बलवत्तरः | तस्मात्प्राणिहिते दण्डे हिम्सादोषो न बाधते

(vṛkavat kṣapayeyuśca yo yasya balavattaraḥ | tasmātprāṇihite daṇḍe himsādoṣo na bādhate

यदि दण्डो न विद्येत दुर्विनी तास्ततो नराः हन्युः पशुम् मनुष्याम्श्च यज्ञियानि हवीम्षि च नैवोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः | युक्ताः वहेयुर्यानानि दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत्

yadi daṇḍo na vidyeta durvinī tāstato narāḥ hanyuḥ paśum manuṣyāmśca yajñiyāni havīmṣi ca naivoṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ | yuktāḥ vaheyuryānāni daṇḍaścennodyato bhavet

सत्यम् किलैतद्यदुवाच शक्रो दण्डः प्रजा रक्षति साधुवृत्तः | यस्याग्नयः प्रतिमासस्य भीताः सन्तर्जिताः दण्डभयाज्ज्वलन्ति

satyam kilaitadyaduvāca śakro daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhuvṛttaḥ | yasyāgnayaḥ pratimāsasya bhītāḥ santarjitāḥ daṇḍabhayājjvalanti

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा | प्रजास्तत्र न मुह्यन्ते नेता चेत् साधु पश्यति

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā | prajāstatra na muhyante netā cet sādhu paśyati

दण्डनीतौ सुनीतायाम् सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः | दण्डश्चेन्न प्रवर्तेत विनश्येयुरिमाः प्रजाः

daṇḍanītau sunītāyām sarve sidhyantyupakramāḥ | daṇḍaścenna pravarteta vinaśyeyurimāḥ prajāḥ

वृकवद्भक्षयेयुश्च यो यस्य बलवत्तरः | काकाद्याश्च पुरोडाशम् श्वा चैवावलिहेद्धविः

vṛkavadbhakṣayeyuśca yo yasya balavattaraḥ | kākādyāśca puroḍāśam śvā caivāvaliheddhaviḥ

स्वाम्यम् च न स्यात् कस्मिम्श्चित् प्रवर्तेताधरोत्तरम् | चातुर्वर्ण्यविमोक्षाय दुर्विनीतभयाय च

svāmyam ca na syāt kasmimścit pravartetādharottaram | cāturvarṇyavimokṣāya durvinītabhayāya ca

दण्डेन नियतो लोके धर्मस्थानम् च रक्षति | सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः

daṇḍena niyato loke dharmasthānam ca rakṣati | sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirjanaḥ

दण्डस्य हि भयाद्भीता नरास्तिष्ठन्ति शासने | तिऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनोपरि पीडिताः

daṇḍasya hi bhayādbhītā narāstiṣṭhanti śāsane | ti'pi bhogāya kalpante daṇḍenopari pīḍitāḥ

गुरुरात्मवताम् शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् | इह प्रच्छन्नपापानाम् शास्ता वैवस्वतो यमः

gururātmavatām śāstā śāstā rājā durātmanām | iha pracchannapāpānām śāstā vaivasvato yamaḥ

पापानामथ मूढानाम् परद्रव्यापहारिणाम् | परदाररता ये च ये च पातकसम्ज्ञिताः | तेषाम् तु शासनार्थाय मयैतत् समुदाहृतम्

pāpānāmatha mūḍhānām paradravyāpahāriṇām | paradāraratā ye ca ye ca pātakasamjñitāḥ | teṣām tu śāsanārthāya mayaitat samudāhṛtam

ब्राह्मण्यम् दुष्करम् ज्ञात्वा तस्य दण्डम् निपातयेत् | कर्मानुरूपो दण्डः स्याद्गोहिरण्यादिको भवेत् | अवध्यो ब्राह्मणो राजन् स्त्री वृद्धो बाल एव च

brāhmaṇyam duṣkaram jñātvā tasya daṇḍam nipātayet | karmānurūpo daṇḍaḥ syādgohiraṇyādiko bhavet | avadhyo brāhmaṇo rājan strī vṛddho bāla eva ca

यश्चरेदशुभम् कर्म पापम् राजविगर्हितम् | पातकेषु च वर्तेत निग्रहम् तस्य कारयेत्

yaścaredaśubham karma pāpam rājavigarhitam | pātakeṣu ca varteta nigraham tasya kārayet

शिरसो मुण्डनम् कृत्वा गोमयेनानुलेपयेत् | खरयानेन नगरम् डिण्डिमेन तु भ्रामयेत् | राजनिर्दिष्टदण्डस्य प्रायश्चित्तम् न विद्यते

śiraso muṇḍanam kṛtvā gomayenānulepayet | kharayānena nagaram ḍiṇḍimena tu bhrāmayet | rājanirdiṣṭadaṇḍasya prāyaścittam na vidyate

एष ते कथितो दण्डो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर | क्षत्रियस्य तु यो दण्डस्तम् वक्ष्याम्यानुपूर्वशः

eṣa te kathito daṇḍo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira | kṣatriyasya tu yo daṇḍastam vakṣyāmyānupūrvaśaḥ

परद्रव्यादिहरणे परदाराभिमर्दने | पातकेषु च सर्वेषु यो हि वर्तेत क्षत्रियः | तस्य दण्डम् प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

paradravyādiharaṇe paradārābhimardane | pātakeṣu ca sarveṣu yo hi varteta kṣatriyaḥ | tasya daṇḍam pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

हस्तपादपरिच्छेदम् कर्णनासावकर्तनम् | सर्वस्वहरणम् कृत्वा परराष्ट्राय प्रेषयेत्

hastapādaparicchedam karṇanāsāvakartanam | sarvasvaharaṇam kṛtvā pararāṣṭrāya preṣayet

राज्यम् काङ्क्षेत यो मूढो राजपत्नीमथापि वा | शरैस्तु राजा विध्येत शक्तिचक्रगदादिभिः

rājyam kāṅkṣeta yo mūḍho rājapatnīmathāpi vā | śaraistu rājā vidhyeta śakticakragadādibhiḥ

क्षत्रियस्य तु दुष्टस्य दण्ड एष विधीयते | वैश्यस्यापि च यो दण्डस्तम् प्रवक्ष्यामि भारत | पातकेष्वेव क्रूरेषु यस्तु वैश्यः प्रवर्तते | परदारे परद्रव्ये तस्य निग्रहमादिशेत्

kṣatriyasya tu duṣṭasya daṇḍa eṣa vidhīyate | vaiśyasyāpi ca yo daṇḍastam pravakṣyāmi bhārata | pātakeṣveva krūreṣu yastu vaiśyaḥ pravartate | paradāre paradravye tasya nigrahamādiśet

शूलायाम् भेदनम् तस्य वृक्षशाखावलम्बनम् | एतद्वैश्यस्य निर्दिष्टम् शूद्रस्याप्यनुपूर्वशः

śūlāyām bhedanam tasya vṛkṣaśākhāvalambanam | etadvaiśyasya nirdiṣṭam śūdrasyāpyanupūrvaśaḥ

शूले शूद्रस्य यो दुष्टस्तस्यैकस्य वधः स्मृतः | कुञ्जरेणाभिमर्देत मीनीयामथ पाचयेत् | र्देन सीतायामथ वापयेत् रावीयामथवा पयेत् एतच्छूद्रस्य निर्दिष्टम् नान्यो दण्डो विधीयते

śūle śūdrasya yo duṣṭastasyaikasya vadhaḥ smṛtaḥ | kuñjareṇābhimardeta mīnīyāmatha pācayet | rdena sītāyāmatha vāpayet rāvīyāmathavā payet etacchūdrasya nirdiṣṭam nānyo daṇḍo vidhīyate

नैकस्यार्थे कुलम् हन्यान्न राष्ट्रम् न च ग्रामकम् | (धनलोभान्न मोक्तव्यो रागाद्वा शासनम् विना |) एकम् सुशिक्षितम् कृत्वा शेषम् कोशम् प्रवेशयेत्

naikasyārthe kulam hanyānna rāṣṭram na ca grāmakam | (dhanalobhānna moktavyo rāgādvā śāsanam vinā |) ekam suśikṣitam kṛtvā śeṣam kośam praveśayet

शौनक उवाच – युधिष्ठिरस्य राजर्षेरेवम् नारायणोऽब्रवीत् | समासेन यथान्यायम् दण्डनीतिमनुत्तमाम्

śaunaka uvāca – yudhiṣṭhirasya rājarṣerevam nārāyaṇo'bravīt | samāsena yathānyāyam daṇḍanītimanuttamām

उत्तमाधमकार्येषु समेषु विषमेषु च | राजधर्माम्स्तु पश्येत विष्णुना समुदाहृतान्

uttamādhamakāryeṣu sameṣu viṣameṣu ca | rājadharmāmstu paśyeta viṣṇunā samudāhṛtān

षट्षष्टितमोऽध्यायः

चण्डालयुधिष्ठिरसम्वादः शौनक उवाच – एतान् धर्माञ्जगन्नाथः पाण्डुपुत्राय पृच्छते | जगाद पुरुषव्याघ्र किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

caṇḍālayudhiṣṭhirasamvādaḥ śaunaka uvāca – etān dharmāñjagannāthaḥ pāṇḍuputrāya pṛcchate | jagāda puruṣavyāghra kimanyacchrotumicchasi

शतानीक उवाच – भगवन् वहताम् भक्तिम् देवदेवे जनार्दने | यत्फलम् कथितम् तज्ज्ञैस्तन्मे विस्तरतो वद

śatānīka uvāca – bhagavan vahatām bhaktim devadeve janārdane | yatphalam kathitam tajjñaistanme vistarato vada

शौनक उवाच – यत्फलम् वहताम् भक्तिमच्युते भवति प्रभो | न तद्वर्णयितुम् शक्यम् हरिः सर्वेप्सितप्रदः

śaunaka uvāca – yatphalam vahatām bhaktimacyute bhavati prabho | na tadvarṇayitum śakyam hariḥ sarvepsitapradaḥ

यादृक् सत्त्वम् मनुष्याणाम् तादृगाराध्य केशवम् | फलमिच्छन्ति तादृक् च लभ्यते तैर्नरेश्वर

yādṛk sattvam manuṣyāṇām tādṛgārādhya keśavam | phalamicchanti tādṛk ca labhyate tairnareśvara

मुक्तिकामा नरा मुक्तिम् स्वर्गम् देवत्वमीप्सवः | गन्धर्वयक्षसिद्धानाम् वृण्वन्त्यन्ये सलोकताम्

muktikāmā narā muktim svargam devatvamīpsavaḥ | gandharvayakṣasiddhānām vṛṇvantyanye salokatām

वर्षेष्वभीप्सवो विष्णुम् पातालेषु तथापरे | भोगान् अभीप्सवो विष्णुम् तोषयण्ति नराधिप

varṣeṣvabhīpsavo viṣṇum pātāleṣu tathāpare | bhogān abhīpsavo viṣṇum toṣayaṇti narādhipa

तथापरे नरैश्वर्यमारोग्यम् गुणवद्भुवि | प्रार्थयन्त्यच्युतम् देवमाराध्य जगतो गतिम्

tathāpare naraiśvaryamārogyam guṇavadbhuvi | prārthayantyacyutam devamārādhya jagato gatim

धर्मोपदेशवेलायाम् वहन् भक्तिम् जनार्दने | सशरीरो गतः स्वर्गम् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

dharmopadeśavelāyām vahan bhaktim janārdane | saśarīro gataḥ svargam dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

तथैव जनकः कृष्णे विनिवेश्य स्वमानसम् | अवाप परमाम् सिद्धिम् वसुः प्रायात् त्रिविष्टपम्

tathaiva janakaḥ kṛṣṇe viniveśya svamānasam | avāpa paramām siddhim vasuḥ prāyāt triviṣṭapam

अन्ये च ये ये मुनयो ये ये च वसुधाधिपाः | अवापुरतुलान् कामाम्स्ते ते सन्तोष्य केशवम्

anye ca ye ye munayo ye ye ca vasudhādhipāḥ | avāpuratulān kāmāmste te santoṣya keśavam

अनाराध्य जगन्नाथम् सर्वपापहरम् हरिम् | सद्गतिः केन सम्प्राप्ता भोगाश्चापि मनोरमाः

anārādhya jagannātham sarvapāpaharam harim | sadgatiḥ kena samprāptā bhogāścāpi manoramāḥ

द्रौणिब्रह्मास्त्रनिर्दग्धस्तव राजन् पितामहः | विष्णोः कार्यमनुष्यस्य दर्शनादुत्थितः पुनः

drauṇibrahmāstranirdagdhastava rājan pitāmahaḥ | viṣṇoḥ kāryamanuṣyasya darśanādutthitaḥ punaḥ

नामसन्कीर्तनाद्यस्य पापमन्यैरुपद्रवैः | समम् विनाशमायाति देवः कोऽभ्यधिकस्ततः

nāmasankīrtanādyasya pāpamanyairupadravaiḥ | samam vināśamāyāti devaḥ ko'bhyadhikastataḥ

राष्ट्रस्य शरणम् राजा पितरौ बालकस्य च | धर्मः समस्तमर्त्यानाम् सर्वस्य शरणम् हरिः

rāṣṭrasya śaraṇam rājā pitarau bālakasya ca | dharmaḥ samastamartyānām sarvasya śaraṇam hariḥ

मुक्तिहेतुमनाद्यन्तमजमक्षयमच्युतम् | नमस्यन् सर्वलोकस्य नमस्यो जायते नरः

muktihetumanādyantamajamakṣayamacyutam | namasyan sarvalokasya namasyo jāyate naraḥ

न हि तस्य गुणाः सर्वे सर्वैर्मुनिगणैरपि | वक्तुम् शक्या वियुक्तस्य सत्त्वाद्यैरखिलैर्गुणैः

na hi tasya guṇāḥ sarve sarvairmunigaṇairapi | vaktum śakyā viyuktasya sattvādyairakhilairguṇaiḥ

शतानीक उवाच – श्रुतम् मया यथा पूर्वमार्यको मे युधिष्ठिरः | सशरीरो गतः स्वर्गम् जितमात्मीयकर्मभिः

śatānīka uvāca – śrutam mayā yathā pūrvamāryako me yudhiṣṭhiraḥ | saśarīro gataḥ svargam jitamātmīyakarmabhiḥ

यत्त्वेतद्भगवानाह स यथा पाण्दुपूर्वजः | धर्मोपदेशाद्गोविन्दमाराधयत तद्वद

yattvetadbhagavānāha sa yathā pāṇdupūrvajaḥ | dharmopadeśādgovindamārādhayata tadvada

शौनक उवाच – पुरा शासति धर्मज्ञे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे | तस्यैव वैश्वदेवान्ते चण्डालोऽभ्यागमत् किल

śaunaka uvāca – purā śāsati dharmajñe dharmaputre yudhiṣṭhire | tasyaiva vaiśvadevānte caṇḍālo'bhyāgamat kila

समुपेत्य गृहम् तस्य धर्मपुत्रस्य विस्मितः | उवाच श्वपचो द्वाःस्थम् प्रश्रयावनतः स्थितः

samupetya gṛham tasya dharmaputrasya vismitaḥ | uvāca śvapaco dvāḥstham praśrayāvanataḥ sthitaḥ

चण्डाल उवाच – कस्यैतद्भवनम् दिव्यम् मणिरत्नविभूषितम् | शुद्धस्फटिकसोपानम् मणिकाञ्चनतोरणम्

caṇḍāla uvāca – kasyaitadbhavanam divyam maṇiratnavibhūṣitam | śuddhasphaṭikasopānam maṇikāñcanatoraṇam

प्रतीहार उवाच – अष्टाशीतिसहस्राणि ब्राह्मणानाम् दिने दिने | युधिष्ठिरमृते भूपम् भुञ्जते कस्य वेश्मनि

pratīhāra uvāca – aṣṭāśītisahasrāṇi brāhmaṇānām dine dine | yudhiṣṭhiramṛte bhūpam bhuñjate kasya veśmani

कथमेतन्न जानीषे चन्द्रबिम्बमिवापरम् | युधिष्ठिरस्य भवनम् देवराजगृहोपमम्

kathametanna jānīṣe candrabimbamivāparam | yudhiṣṭhirasya bhavanam devarājagṛhopamam

चण्डाल उवाच – अबलस्य बलम् राजा बालस्य रुदितम् बलम् | बलम् मूर्खस्य वै मौनम् तस्करस्यानृतम् बलम्

caṇḍāla uvāca – abalasya balam rājā bālasya ruditam balam | balam mūrkhasya vai maunam taskarasyānṛtam balam

गच्छ जल्प स्व राजानम् प्रतीहार वचो मम | दुःखार्तः कार्यवान् राजम्श्चण्डालो द्वारि तिष्ठति

gaccha jalpa sva rājānam pratīhāra vaco mama | duḥkhārtaḥ kāryavān rājamścaṇḍālo dvāri tiṣṭhati

(केनापि हेतुमात्रेण भवन्तम् दुष्टमागतः |) शौनक उवाच – इत्युक्तो धर्मराजस्य प्रतीहारो यथोदितम् | निवेदयामास तथा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

(kenāpi hetumātreṇa bhavantam duṣṭamāgataḥ |) śaunaka uvāca – ityukto dharmarājasya pratīhāro yathoditam | nivedayāmāsa tathā dharmarājo'bravīdidam

युधिष्ठिर उवाच – किम् रूपम् कीदृशम् शीलम् कोऽस्यार्थः किम् प्रयोजनम् | ब्रूहि द्वाःस्थम् यथावन्मे नरस्तिष्ठति कीदृशः

yudhiṣṭhira uvāca – kim rūpam kīdṛśam śīlam ko'syārthaḥ kim prayojanam | brūhi dvāḥstham yathāvanme narastiṣṭhati kīdṛśaḥ

प्रतीहार उवाच – काककोकिलकृष्णाङ्गो भग्ननासारुणेक्षणः | यवमध्यः कृशग्रीवो वक्रपादो महाहनुः

pratīhāra uvāca – kākakokilakṛṣṇāṅgo bhagnanāsāruṇekṣaṇaḥ | yavamadhyaḥ kṛśagrīvo vakrapādo mahāhanuḥ

युधिष्ठिर उवाच – ब्रूहि गच्छ दुराचारम् चण्डालम् पापकर्मिणम् | देवकार्यस्य वेलायाम् दुतस्त्वम् प्रत्युपस्थितः

yudhiṣṭhira uvāca – brūhi gaccha durācāram caṇḍālam pāpakarmiṇam | devakāryasya velāyām dutastvam pratyupasthitaḥ

चण्डालपतितौ दृष्ट्वा नरः पश्येत भास्करम् | स्नातस्त्वेतावथालोक्य सचैलस्नानमर्हति

caṇḍālapatitau dṛṣṭvā naraḥ paśyeta bhāskaram | snātastvetāvathālokya sacailasnānamarhati

शौनक उवाच – इत्याज्ञप्ते तथोक्तस्तु चण्डालस्तेन वै ततः | प्रत्युवाच प्रतीहारमीषन्मन्युपरिप्लुतः

śaunaka uvāca – ityājñapte tathoktastu caṇḍālastena vai tataḥ | pratyuvāca pratīhāramīṣanmanyupariplutaḥ

चण्डाल उवाच – किं देवकार्येण नराधिपस्य कृत्वा हि मन्युम् विषयस्थितानाम् | तद्देवकार्यम् स च यज्ञहोमो यदश्रुपाता न पतन्ति राष्ट्रे

caṇḍāla uvāca – kiṃ devakāryeṇa narādhipasya kṛtvā hi manyum viṣayasthitānām | taddevakāryam sa ca yajñahomo yadaśrupātā na patanti rāṣṭre

इदम् वचनमव्यग्रम् प्रतीहार त्वरा मम | निवेदय स्वराजेन्द्रम् यथेष्टम् स करोतु वै | पापिनः किम् विचारेण गुणवन्निर्गुणेष्वपि समम् वर्षति पर्जन्यः सस्येष्वपि तृणेष्वपि निर्गुणेष्वपि सन् एषु दयाम् कुर्वन्ति साधवः नहि सम्हरते ज्योत्स्नाम् चन्द्रश्चण्डालवेश्मसु कथयामास तत्सर्वम् चाण्डालेन यदीरितम् | सुशोभनमिदम् वाक्यम् न भवेदन्त्यजातिषु | चिन्तयित्वा ततो राजा निर्जगाम युधिष्ठिरः | इत्येतद्वचनम् श्रुत्वा निर्जगाम युधिष्ठिरः | प्रत्युवाच च चण्डालमीषत्कोपसमन्वितः

idam vacanamavyagram pratīhāra tvarā mama | nivedaya svarājendram yatheṣṭam sa karotu vai | pāpinaḥ kim vicāreṇa guṇavannirguṇeṣvapi samam varṣati parjanyaḥ sasyeṣvapi tṛṇeṣvapi nirguṇeṣvapi san eṣu dayām kurvanti sādhavaḥ nahi samharate jyotsnām candraścaṇḍālaveśmasu kathayāmāsa tatsarvam cāṇḍālena yadīritam | suśobhanamidam vākyam na bhavedantyajātiṣu | cintayitvā tato rājā nirjagāma yudhiṣṭhiraḥ | ityetadvacanam śrutvā nirjagāma yudhiṣṭhiraḥ | pratyuvāca ca caṇḍālamīṣatkopasamanvitaḥ

युधिष्ठिर उवाच – कुतस्ते भयमुत्पन्नम् येन त्वम् गृहमागतः | आवाधाकारणम् सर्वम् यथावत्कथयस्व मे

yudhiṣṭhira uvāca – kutaste bhayamutpannam yena tvam gṛhamāgataḥ | āvādhākāraṇam sarvam yathāvatkathayasva me

(तदहम् ते प्रतिज्ञाय चण्डकर्मकरक्षणम् | अपास्य देवकार्यार्थम् प्रविश्याम्यन्तरम् पुनः

(tadaham te pratijñāya caṇḍakarmakarakṣaṇam | apāsya devakāryārtham praviśyāmyantaram punaḥ

चण्डाल उवाच – न भुञ्जते ब्राह्मणा मे सर्वाश्चोद्विजते जनः | प्राणिहिम्सा च नो वृत्तिर्देव पुष्णाति मेऽनृतम्

caṇḍāla uvāca – na bhuñjate brāhmaṇā me sarvāścodvijate janaḥ | prāṇihimsā ca no vṛttirdeva puṣṇāti me'nṛtam

अनेकजन्मसाहस्रीम् प्राप्य सम्सारपद्धतिम् | मानुष्ये कुत्सिताम् जातिमापन्नो मुषितोऽस्मि भोः

anekajanmasāhasrīm prāpya samsārapaddhatim | mānuṣye kutsitām jātimāpanno muṣito'smi bhoḥ

कर्मभूमिमिमाम् राजन् प्रार्थयन्ति दिवौकसः | ताम् सम्प्राप्य वृथाजन्मा मुष्टोऽस्मि कुरुसत्तम

karmabhūmimimām rājan prārthayanti divaukasaḥ | tām samprāpya vṛthājanmā muṣṭo'smi kurusattama

दुःखे दुःखाधिकान् पश्येत् सुखे पश्येत् सुखाधिकान् | आत्मानम् शोकहर्षाभ्याम् शत्रुभ्यामिव नार्पयेत्

duḥkhe duḥkhādhikān paśyet sukhe paśyet sukhādhikān | ātmānam śokaharṣābhyām śatrubhyāmiva nārpayet

सोऽहमिच्छामि विज्ञातुमतिदुष्कृतकर्मकृत् | वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ कः पापिष्ठतरो मया

so'hamicchāmi vijñātumatiduṣkṛtakarmakṛt | vaktumarhasi dharmajña kaḥ pāpiṣṭhataro mayā

चण्डालो ह्यभवम् राजन् सर्ववर्णबहिष्कृतः अभक्ष्यम् नास्ति मे किञ्चित् कः पापिष्ठतरो मया | युधिष्ठिर उवाच – अध्वानमुपरि श्रान्तम् ब्राह्मणम् गृहमागतम् | अनर्चयित्वा यो भुङ्क्ते स पापिष्ठतरस्त्वया

caṇḍālo hyabhavam rājan sarvavarṇabahiṣkṛtaḥ abhakṣyam nāsti me kiñcit kaḥ pāpiṣṭhataro mayā | yudhiṣṭhira uvāca – adhvānamupari śrāntam brāhmaṇam gṛhamāgatam | anarcayitvā yo bhuṅkte sa pāpiṣṭhatarastvayā

मातरम् पितरम् चैव विकलम् नेत्रदुर्बलम् | यो नाभ्युद्धरते पुत्रः स पापिष्ठतरस्त्वया

mātaram pitaram caiva vikalam netradurbalam | yo nābhyuddharate putraḥ sa pāpiṣṭhatarastvayā

गोधनस्य तृषार्तस्य जलार्थम् परिधावतः | विघ्नमाचरते यस्तु स पापिष्ठतरस्त्वया

godhanasya tṛṣārtasya jalārtham paridhāvataḥ | vighnamācarate yastu sa pāpiṣṭhatarastvayā

विवाहयित्वा यः कन्याम् कुलजाम् शीलमण्डनाम् | विना त्यजति दोषेण स पापिष्ठतरस्त्वया

vivāhayitvā yaḥ kanyām kulajām śīlamaṇḍanām | vinā tyajati doṣeṇa sa pāpiṣṭhatarastvayā

आशाकारस्त्वदाता यो दातुश्च प्रतिषेधकः | दत्तम् च यः कीर्तयति स पापिष्ठतरस्त्वया

āśākārastvadātā yo dātuśca pratiṣedhakaḥ | dattam ca yaḥ kīrtayati sa pāpiṣṭhatarastvayā

बहुभृत्यैर्दरिद्रैश्च धनम् सन्तम् द्विजोत्तमैः | याचितो न प्रयच्छेद्यः स पापिष्ठतरस्त्वया

bahubhṛtyairdaridraiśca dhanam santam dvijottamaiḥ | yācito na prayacchedyaḥ sa pāpiṣṭhatarastvayā

ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोऽपि वा नरः | स्वधर्मम् सन्त्यजेद्यस्तु स पापिष्ठतरस्त्वया

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdro'pi vā naraḥ | svadharmam santyajedyastu sa pāpiṣṭhatarastvayā

चण्डाल उवाच – कृतार्थोऽहम् गमिष्यामि यशो धर्ममवाप्नुहि | तुष्टोऽस्म्यहम् स्वया योन्या मत्तः प्रोक्तास्त्वयाधमाः

caṇḍāla uvāca – kṛtārtho'ham gamiṣyāmi yaśo dharmamavāpnuhi | tuṣṭo'smyaham svayā yonyā mattaḥ proktāstvayādhamāḥ

युधिष्ठिर उवाच – देवतानामृषीणाम् च पितॄणाम् च कृतम् मया | साम्प्रतम् देशकालोऽयम् त्वमेवात्र भवातिथिः

yudhiṣṭhira uvāca – devatānāmṛṣīṇām ca pitṝṇām ca kṛtam mayā | sāmpratam deśakālo'yam tvamevātra bhavātithiḥ

चण्डाल उवाच – चण्डालोऽहम् महाराज पतितो लोकवर्जितः | कथम् निहीनो वर्णेभ्यो भोक्ष्यामि भवतो गृहे

caṇḍāla uvāca – caṇḍālo'ham mahārāja patito lokavarjitaḥ | katham nihīno varṇebhyo bhokṣyāmi bhavato gṛhe

युधिष्ठिर उवाच – चण्डालो भव पापो वा शत्रुर्वा पितृघातकः | देशकालाभ्युपेतम् त्वाम् भरणीयम् हि वेद्म्यहम्

yudhiṣṭhira uvāca – caṇḍālo bhava pāpo vā śatrurvā pitṛghātakaḥ | deśakālābhyupetam tvām bharaṇīyam hi vedmyaham

चण्डाल उवाच – दशसूनासमम् चक्रम् दशचक्रसमो ध्वजः | दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

caṇḍāla uvāca – daśasūnāsamam cakram daśacakrasamo dhvajaḥ | daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ

दश सूनासहस्राणि कुरुते यो हि सौनिकः | तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः

daśa sūnāsahasrāṇi kurute yo hi saunikaḥ | tena tulyaḥ smṛto rājā ghorastasya pratigrahaḥ

युधिष्ठिर उवाच – नानागोत्रादिचरणा भुञ्जते ब्राह्मणा मम | न ते वदन्ति वाग्दुष्टम् यथैतत् कीर्तितम् त्वया

yudhiṣṭhira uvāca – nānāgotrādicaraṇā bhuñjate brāhmaṇā mama | na te vadanti vāgduṣṭam yathaitat kīrtitam tvayā

चण्डाल उवाच – लोभात्मानो न जानीयुर्ब्राह्मणा राजकिल्बिषम् | वरम् स्वमाम्समत्तव्यम् न तु राजप्रतिग्रहम्

caṇḍāla uvāca – lobhātmāno na jānīyurbrāhmaṇā rājakilbiṣam | varam svamāmsamattavyam na tu rājapratigraham

राजकिल्बिषदग्धानाम् ब्राह्मणानाम् युधिष्ठिर | छिन्नानामिव बीजानाम् पुनर्जन्म न विद्यते

rājakilbiṣadagdhānām brāhmaṇānām yudhiṣṭhira | chinnānāmiva bījānām punarjanma na vidyate

राजप्रतिग्रहो घोरे मध्वास्वादो विषोपमः | बुधेन प्रतिहर्तव्यः स्वमाम्सस्येव भक्षणम्

rājapratigraho ghore madhvāsvādo viṣopamaḥ | budhena pratihartavyaḥ svamāmsasyeva bhakṣaṇam

अधीत्य चतुरो वेदान् सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् | नरेन्द्रभवने भुङ्क्त्वा विष्ठायाम् जायते कृमिः

adhītya caturo vedān sarvaśāstrārthatattvavit | narendrabhavane bhuṅktvā viṣṭhāyām jāyate kṛmiḥ

युधिष्ठिर उवाच – निन्दसे सर्वराजानो न चात्मानम् प्रशम्ससि | (धैर्यवान् आत्मनोऽनिन्द्यो नाश्वासार्थम् च पृच्छसि | विमुक्तक्रोधहर्षश्च कोऽप्यत्र प्रतिभासि नः | अनिन्द्यो निन्द्यरूपेण महात्मा त्वम् हि मे मतः | को भवान् ब्रूहि सत्यम्म् मे किमर्थमिह चागतः |) भवानुपेन्द्रः शक्रो वा शर्वो वा त्वम् पिनाकधृक् | अथवा निन्द्यरूपेण पिता नस्त्वम् इहागतः

yudhiṣṭhira uvāca – nindase sarvarājāno na cātmānam praśamsasi | (dhairyavān ātmano'nindyo nāśvāsārtham ca pṛcchasi | vimuktakrodhaharṣaśca ko'pyatra pratibhāsi naḥ | anindyo nindyarūpeṇa mahātmā tvam hi me mataḥ | ko bhavān brūhi satyamm me kimarthamiha cāgataḥ |) bhavānupendraḥ śakro vā śarvo vā tvam pinākadhṛk | athavā nindyarūpeṇa pitā nastvam ihāgataḥ

धर्म उवाच – ज्ञातोऽस्मि पृथिवीपाल तुष्टश्च तव दर्शनात् | नन्दन्तु भूमिभागास्ते येषु त्वम् पृथिवीपतिः

dharma uvāca – jñāto'smi pṛthivīpāla tuṣṭaśca tava darśanāt | nandantu bhūmibhāgāste yeṣu tvam pṛthivīpatiḥ

निर्जित्य परसैन्यानि क्षितिम् धर्मेण पालय | स्वल्पमप्यस्तु ते वेलाम् मा गोविन्दोज्झितम् मनः

nirjitya parasainyāni kṣitim dharmeṇa pālaya | svalpamapyastu te velām mā govindojjhitam manaḥ

युधिष्ठिर उवाच – किम् मे राज्येन भोस्तात विषयैर्जीवितेन वा | योऽहम् सूनासहस्रैस्तु दशभिः परवेष्टितः

yudhiṣṭhira uvāca – kim me rājyena bhostāta viṣayairjīvitena vā | yo'ham sūnāsahasraistu daśabhiḥ paraveṣṭitaḥ

धर्म उवाच – मा विषादम् नरश्रेष्ठ समुपैहि युधिष्ठिर | यज्ञेश्वरम् यज्ञमूर्तिम् त्वम् च विष्णुम् समाश्रितः

dharma uvāca – mā viṣādam naraśreṣṭha samupaihi yudhiṣṭhira | yajñeśvaram yajñamūrtim tvam ca viṣṇum samāśritaḥ

येषाम् न विषये विप्रा यज्ञैर्यज्ञपतिम् हरिम् | यजन्ति भूभुजस्तेषामेतत् सूनोदितम् फलम्

yeṣām na viṣaye viprā yajñairyajñapatim harim | yajanti bhūbhujasteṣāmetat sūnoditam phalam

येषाम् पाषण्डसङ्कीर्णम् न राष्ट्रम् ब्राह्मणोत्कटम् | ते तु सूनासहस्राणाम् दशानाम् भागिनो नृपाः

yeṣām pāṣaṇḍasaṅkīrṇam na rāṣṭram brāhmaṇotkaṭam | te tu sūnāsahasrāṇām daśānām bhāgino nṛpāḥ

येषाम् न यज्ञपुरुषः कारणम् पुरुषोत्तमः | ते तु पापसमाचाराः सूनापापौघभागिनः

yeṣām na yajñapuruṣaḥ kāraṇam puruṣottamaḥ | te tu pāpasamācārāḥ sūnāpāpaughabhāginaḥ

त्वम् तु मत्प्रभवस्तात विष्णुभक्तस्तथैव च | इष्टिर्वैश्वानरी पापमुपहम्स्यति तेऽखिलम्

tvam tu matprabhavastāta viṣṇubhaktastathaiva ca | iṣṭirvaiśvānarī pāpamupahamsyati te'khilam

(अवश्यम् विषये कश्चिद् ब्राह्मणः सम्श्रितव्रतः | इष्टिम् वैश्वानरीं कॢप्ताम् निर्वपेदब्दपर्यये | तस्य षड्भागमात्रेण त्वम् पापम् निर्दहिष्यसि

(avaśyam viṣaye kaścid brāhmaṇaḥ samśritavrataḥ | iṣṭim vaiśvānarīṃ kḷptām nirvapedabdaparyaye | tasya ṣaḍbhāgamātreṇa tvam pāpam nirdahiṣyasi

स त्वम् वरय भद्रम् ते वरम् यन्मनसेच्छसि | सम्यक् श्रद्धासमाचारादहमाराधितस्त्वया

sa tvam varaya bhadram te varam yanmanasecchasi | samyak śraddhāsamācārādahamārādhitastvayā

अथ पातकभीतस्त्वम् सर्वभावेन भारत | विमुक्तान्यसमारम्भो नारायणपरो भव

atha pātakabhītastvam sarvabhāvena bhārata | vimuktānyasamārambho nārāyaṇaparo bhava

परः पराणामाद्योऽसौ ज्ञेयो ध्येयो जनार्दनः | तदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् पापम् व्यपोहति

paraḥ parāṇāmādyo'sau jñeyo dhyeyo janārdanaḥ | tadarthamapi karmāṇi kurvan pāpam vyapohati

लोभादिव्याप्तहृदयो यत्पापम् कुरुते नरः | विलयम् याति तत्सर्वमच्युते हृदये स्थिते

lobhādivyāptahṛdayo yatpāpam kurute naraḥ | vilayam yāti tatsarvamacyute hṛdaye sthite

शमायालम् जलम् वह्नेस्तमसो भास्करादयः | क्षान्तिः कलेरघौघस्य नामसन्कीर्तनम् हरेः

śamāyālam jalam vahnestamaso bhāskarādayaḥ | kṣāntiḥ kaleraghaughasya nāmasankīrtanam hareḥ

युधिष्ठिर उवाच – प्रसन्नो यदि मे तात वरार्हो यदि चाप्यहम् | वरम् तदेकमेवैतम् प्राप्तुमिच्छाम्यहम् पितः

yudhiṣṭhira uvāca – prasanno yadi me tāta varārho yadi cāpyaham | varam tadekamevaitam prāptumicchāmyaham pitaḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु योगस्थस्य सदा मम | या काचिन्मनसो वृत्तिः सा भवत्वच्युताश्रया

jāgratsvapnasuṣupteṣu yogasthasya sadā mama | yā kācinmanaso vṛttiḥ sā bhavatvacyutāśrayā

याया जायेत मे बुद्धिर्यावज्जीवाम्यहन्तिः पितः | सा सा छिनत्तु सन्देहान् कृष्णाप्तौ परिपन्थिनः

yāyā jāyeta me buddhiryāvajjīvāmyahantiḥ pitaḥ | sā sā chinattu sandehān kṛṣṇāptau paripanthinaḥ

यथा गोविन्दमाराध्य सशरीरः सुरालयम् | प्राप्नुयामिति मे तात प्रयच्छ प्रवरम् वरम्

yathā govindamārādhya saśarīraḥ surālayam | prāpnuyāmiti me tāta prayaccha pravaram varam

धर्म उवाच – एवमेतदशेषम् ते मत्प्रसादाद्भविष्यति | नास्ति गोविन्दभक्तानाम् वाञ्छितम् भुवि दुर्लभम्

dharma uvāca – evametadaśeṣam te matprasādādbhaviṣyati | nāsti govindabhaktānām vāñchitam bhuvi durlabham

शौनक उवाच – इति धर्मोपदेशेन सर्वदेववरम् हरिम् | आराध्य पाण्डवो यातः सशरीरः सुरालयम्

śaunaka uvāca – iti dharmopadeśena sarvadevavaram harim | ārādhya pāṇḍavo yātaḥ saśarīraḥ surālayam

सप्तषष्टितमोऽध्यायः

जनकगीता शौनक उवाच – भूयश्च शृणु राजेन्द्र जनकेन महात्मना | यद्गीतम् वहता भक्तिम् ज्ञानमासाद्य केशवे

janakagītā śaunaka uvāca – bhūyaśca śṛṇu rājendra janakena mahātmanā | yadgītam vahatā bhaktim jñānamāsādya keśave

सर्वत्र समदृष्टिम् तम् जनकम् मिथिलेश्वरम् | पश्यन्तमच्युतमयम् सर्वम् च सचराचरम्

sarvatra samadṛṣṭim tam janakam mithileśvaram | paśyantamacyutamayam sarvam ca sacarācaram

द्विजरूपम् समास्थाय देवदेवो जनार्दनः | उपतस्थे महाभागम् प्रत्युवाच च पार्थिवम्

dvijarūpam samāsthāya devadevo janārdanaḥ | upatasthe mahābhāgam pratyuvāca ca pārthivam

देव उवाच – राजञ्जनक भद्रम् ते यद्ब्रवीमि निबोध तत् | कुरुष्व च महाबुद्धे यदि साधु मतम् तव

deva uvāca – rājañjanaka bhadram te yadbravīmi nibodha tat | kuruṣva ca mahābuddhe yadi sādhu matam tava

पृथिवीम् पृथिवीपालः पालयित्वा पिता तव | स्वर्गम् गतस्तथा भ्राता सम्यक् सत्यध्वजो नृपः

pṛthivīm pṛthivīpālaḥ pālayitvā pitā tava | svargam gatastathā bhrātā samyak satyadhvajo nṛpaḥ

त्वम् पुनर्निरभीमानः सर्वत्र समदर्शनः | रिपुमित्रादिवर्गेषु कथमेतद्भविष्यति

tvam punarnirabhīmānaḥ sarvatra samadarśanaḥ | ripumitrādivargeṣu kathametadbhaviṣyati

मित्रेषु मित्रवन्न त्वम् नाहितेष्वरिवद्भवान् | मध्यस्थभाग्न चैव त्वम् तथोदासीनवृत्तिषु

mitreṣu mitravanna tvam nāhiteṣvarivadbhavān | madhyasthabhāgna caiva tvam tathodāsīnavṛttiṣu

शब्दादयो ये विशयास्ते वैराग्यफला नृप | नीत्या विहीनस्तु भवान् कथम् राज्यम् करिष्यति

śabdādayo ye viśayāste vairāgyaphalā nṛpa | nītyā vihīnastu bhavān katham rājyam kariṣyati

सर्वैर्नीतिम् समास्थाय यथा ते प्रपितामहैः | कृतम् राज्यम् तथा भूप कुरु मातिजडो भव

sarvairnītim samāsthāya yathā te prapitāmahaiḥ | kṛtam rājyam tathā bhūpa kuru mātijaḍo bhava

तव प्रज्ञा मता ह्येषा मम मोहो महीपते | त्रिवर्गसाधनम् प्रज्ञा न धर्मादिविरोधिनी

tava prajñā matā hyeṣā mama moho mahīpate | trivargasādhanam prajñā na dharmādivirodhinī

जनक उवाच – सम्यगाह भवान्विप्र वाच्यमेवम् भवद्विधैः | ममापि श्रूयताम् वाक्यम् भवतो यदि रोचते

janaka uvāca – samyagāha bhavānvipra vācyamevam bhavadvidhaiḥ | mamāpi śrūyatām vākyam bhavato yadi rocate

यदा सर्वगतो विष्णुः परमात्मा प्रजापतिः | तदा मित्रादिमध्यस्थसञ्ज्ञा केषु निपात्यताम्

yadā sarvagato viṣṇuḥ paramātmā prajāpatiḥ | tadā mitrādimadhyasthasañjñā keṣu nipātyatām

पिता माता तथा भ्राता यदा नान्यज्जनार्दनात् | पितृमातृमयीम् सञ्ज्ञाम् तदा कुत्र करोम्यहम्

pitā mātā tathā bhrātā yadā nānyajjanārdanāt | pitṛmātṛmayīm sañjñām tadā kutra karomyaham

सोऽहम् ब्रवीमि यद्वाक्यम् तन्निबोध द्विजोत्तम | अनेकरूपरूपोऽयम् विष्णुरेवाखिलम् जगत्

so'ham bravīmi yadvākyam tannibodha dvijottama | anekarūparūpo'yam viṣṇurevākhilam jagat

विष्णुः पिता मे जगतः प्रतिष्ठा विष्णुर्माता विष्णुरेवाग्रजो मे | विष्णुर्गतिर्विष्णुमयस्तथास्मि विष्णौ स्थितोऽस्म्यक्षगतश्च विष्णुः

viṣṇuḥ pitā me jagataḥ pratiṣṭhā viṣṇurmātā viṣṇurevāgrajo me | viṣṇurgatirviṣṇumayastathāsmi viṣṇau sthito'smyakṣagataśca viṣṇuḥ

यो मे ममत्वोपगतः स विष्णुर्यश्चारिभूतो मम सोऽपि विष्णुः | दिवम् वियद्भूः ककुभश्च विष्णुर्भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः

yo me mamatvopagataḥ sa viṣṇuryaścāribhūto mama so'pi viṣṇuḥ | divam viyadbhūḥ kakubhaśca viṣṇurbhūtāni viṣṇurbhuvanāni viṣṇuḥ

पश्यामि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् शृणोमि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् | स्पृशामि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् जिघ्रामि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत्

paśyāmi viṣṇum na param tato'nyat śṛṇomi viṣṇum na param tato'nyat | spṛśāmi viṣṇum na param tato'nyat jighrāmi viṣṇum na param tato'nyat

रसामि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् मन्ये च विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् | जिघ्रामि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् नमामि विष्णुम् च परम् ततोऽन्यत् | बुध्यामि विष्णुम् न परम् ततोऽन्यत् सर्वम् हि विष्णुर्न परम् ततोऽन्यत्

rasāmi viṣṇum na param tato'nyat manye ca viṣṇum na param tato'nyat | jighrāmi viṣṇum na param tato'nyat namāmi viṣṇum ca param tato'nyat | budhyāmi viṣṇum na param tato'nyat sarvam hi viṣṇurna param tato'nyat

विष्णुः समस्तम् न परम् ततोऽस्ति विष्णुः समस्तम् न परम् च देवः | विष्णुः स्थारीयान्न परम् ततोऽस्ति विष्णुर्लघीयान्न परम् ततोऽस्ति | विष्णुर्गरीयान्न परम् ततोऽन्यत्

viṣṇuḥ samastam na param tato'sti viṣṇuḥ samastam na param ca devaḥ | viṣṇuḥ sthārīyānna param tato'sti viṣṇurlaghīyānna param tato'sti | viṣṇurgarīyānna param tato'nyat

यथा न विष्णुव्यतिरिक्तमन्यच्छृणोमि पश्यामि तथा स्पृशामि | सत्येन तेनोपशमम् प्रयान्तु दोषा विमुक्तेः परिपन्थिनो ये

yathā na viṣṇuvyatiriktamanyacchṛṇomi paśyāmi tathā spṛśāmi | satyena tenopaśamam prayāntu doṣā vimukteḥ paripanthino ye

न मेऽस्ति बन्धुर्न च मेऽस्ति शत्रुर्न भूतवर्गो न जनो मदन्यः | त्वम् चाहम् अन्ये च शरीरभेदैर्विभिन्नमीशस्य हरेः स्वरूपम्

na me'sti bandhurna ca me'sti śatrurna bhūtavargo na jano madanyaḥ | tvam cāham anye ca śarīrabhedairvibhinnamīśasya hareḥ svarūpam

मूर्तामूर्तिविशेषम् तु पश्यतस्तन्मयम् द्विज | क्रोधहर्षादयो भावाः स्थास्यन्ति हृदये कथम्

mūrtāmūrtiviśeṣam tu paśyatastanmayam dvija | krodhaharṣādayo bhāvāḥ sthāsyanti hṛdaye katham

स त्वम् प्रसीद मोहोऽयमथ चेन्मम सुव्रत | तथापि मा रुषम् कार्षीरचिकित्स्या हि मोहिताः

sa tvam prasīda moho'yamatha cenmama suvrata | tathāpi mā ruṣam kārṣīracikitsyā hi mohitāḥ

शौनक उवाच – बहुरूपस्ततो रूपम् शङ्खचक्रगदाधरम् | दर्शयामास सुप्रीतो जनकाय जनार्दनः

śaunaka uvāca – bahurūpastato rūpam śaṅkhacakragadādharam | darśayāmāsa suprīto janakāya janārdanaḥ

ततस्तद्दर्शनाद्भूपम् शिरसा प्रणतम् प्रभुः | आद्यः प्रजापतिपतिः प्रत्युवाचाच्युतो हरिः

tatastaddarśanādbhūpam śirasā praṇatam prabhuḥ | ādyaḥ prajāpatipatiḥ pratyuvācācyuto hariḥ

भगवान् उवाच – वरं वरय भूपाल परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ | मय्यर्पितमनोबुद्धेः सदैवाहम् न दुर्लभः

bhagavān uvāca – varaṃ varaya bhūpāla parituṣṭo'smi te'nagha | mayyarpitamanobuddheḥ sadaivāham na durlabhaḥ

जनक उवाच – यदि देव प्रसन्नोऽसि सम्यगाराधितो मया | तद्वृणोमि वरम् भक्तिस्त्वय्येवास्तु सदा मम

janaka uvāca – yadi deva prasanno'si samyagārādhito mayā | tadvṛṇomi varam bhaktistvayyevāstu sadā mama

शौनक उवाच – एवम् भविष्यतीत्युक्त्वा गतोऽन्तर्धानमीश्वरः | सोऽपि लेभे लयम् विष्णौ भक्त्या योगिसुदुर्लभम्

śaunaka uvāca – evam bhaviṣyatītyuktvā gato'ntardhānamīśvaraḥ | so'pi lebhe layam viṣṇau bhaktyā yogisudurlabham

इति कृष्णे नरव्याघ्र कुर्वन् भक्तिम् नरः सदा | प्राप्नोति पुरुषव्याघ्र मुक्तिम् चाप्यतिदुर्लभाम्

iti kṛṣṇe naravyāghra kurvan bhaktim naraḥ sadā | prāpnoti puruṣavyāghra muktim cāpyatidurlabhām

अष्टषष्टितमोऽध्यायः

जन्मरहस्यम् शतानीक उवाच – जगद्धातुरनन्तस्य वासुदेवस्य भार्गव | ममावतारानखिलाञ्श्रोतुमिच्छा प्रवर्तते

janmarahasyam śatānīka uvāca – jagaddhāturanantasya vāsudevasya bhārgava | mamāvatārānakhilāñśrotumicchā pravartate

यथा यथा हि कृष्णस्य कथेयम् कथ्यते त्वया | जायते मनसः प्रीतिरुद्भूतपुलकस्तथा

yathā yathā hi kṛṣṇasya katheyam kathyate tvayā | jāyate manasaḥ prītirudbhūtapulakastathā

मनःप्रीतिरनायासादपुण्यचयसम्क्षयः | प्राप्यते पुरुषैर्ब्रह्मञ्शृण्वद्भिर्भगवत्कथाम्

manaḥprītiranāyāsādapuṇyacayasamkṣayaḥ | prāpyate puruṣairbrahmañśṛṇvadbhirbhagavatkathām

स कुरुष्वामलमते प्रसादप्रवणम् मनः | अवतारान् सुरेशस्य विष्णोरिच्छामि वेदितुम्

sa kuruṣvāmalamate prasādapravaṇam manaḥ | avatārān sureśasya viṣṇoricchāmi veditum

शौनक उवाच – जगद्गुरुम् जगद्योनिमनन्तमुदकेशयम् | नारायणम् पुराकल्पे पृष्टवान् कमलेशयः

śaunaka uvāca – jagadgurum jagadyonimanantamudakeśayam | nārāyaṇam purākalpe pṛṣṭavān kamaleśayaḥ

विनिर्जग्मुर्मुखेभ्यस्तु ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः | ओम्कारप्रवणा वेदा जग्मुस्ते च रसातलम्

vinirjagmurmukhebhyastu brahmaṇo vyaktajanmanaḥ | omkārapravaṇā vedā jagmuste ca rasātalam

एकार्णवे जगत्यस्मिन् ब्रह्मण्यमिततेजसि | कृष्णनाभिह्रदोद्भूतकमलोदरशायिनि

ekārṇave jagatyasmin brahmaṇyamitatejasi | kṛṣṇanābhihradodbhūtakamalodaraśāyini

भोगिशय्याशयः कृष्णो द्वितीयाम् तनुमात्मनः | कृत्वा मीनमयीम् सद्यः प्रविवेश रसातलम्

bhogiśayyāśayaḥ kṛṣṇo dvitīyām tanumātmanaḥ | kṛtvā mīnamayīm sadyaḥ praviveśa rasātalam

वेदमूर्तिस्ततो वेदान् आनिन्ये ब्रह्मणोऽन्तिकम् मधुकैटभाभ्याम् च पुनर्भोगिशय्यागतो हरिः | हृतान् हयशिरा भूत्वा वेदानाहृतवान् रसात्

vedamūrtistato vedān āninye brahmaṇo'ntikam madhukaiṭabhābhyām ca punarbhogiśayyāgato hariḥ | hṛtān hayaśirā bhūtvā vedānāhṛtavān rasāt

आहृतेष्वथ वेदेषु देवदेवःपितामहः | तुष्टाव प्रणतो भक्त्या तस्य चाविर्बभौ हरिः

āhṛteṣvatha vedeṣu devadevaḥpitāmahaḥ | tuṣṭāva praṇato bhaktyā tasya cāvirbabhau hariḥ

अथामरगुरुम् विष्णुमनन्तमजमव्ययम् | उवाच प्रकटीभूतम् प्रणिपत्याब्जसम्भवः

athāmaragurum viṣṇumanantamajamavyayam | uvāca prakaṭībhūtam praṇipatyābjasambhavaḥ

ब्रह्मोवाच – नमः सूक्ष्मातिसूक्ष्माय नमस्तुभ्यम् त्रिमूर्तये | बहुरूपादिमध्यान्तपरिणामविवर्जित

brahmovāca – namaḥ sūkṣmātisūkṣmāya namastubhyam trimūrtaye | bahurūpādimadhyāntapariṇāmavivarjita

जगदीशस्य सर्वस्य जगतः सर्वकामद | अहमात्मभवो देव त्वयाध्यक्षो निरूपितः

jagadīśasya sarvasya jagataḥ sarvakāmada | ahamātmabhavo deva tvayādhyakṣo nirūpitaḥ

सोऽहमिच्छामि तम् ज्ञातुमात्मानम् प्रभवाव्ययम् | विश्वस्य च विरूपस्य स्थावरस्य चरस्य च

so'hamicchāmi tam jñātumātmānam prabhavāvyayam | viśvasya ca virūpasya sthāvarasya carasya ca

यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिर्जनार्दन | तन्माम् भक्त इति ज्ञात्वा कथयात्मानमच्युत

yadi te'nugrahakṛtā mayi buddhirjanārdana | tanmām bhakta iti jñātvā kathayātmānamacyuta

भगवानुवाच – कथयामि तवात्मानमनाख्यागोचरम् परम् | न वाचाम् विषये योऽसावविशेषणलक्षणः

bhagavānuvāca – kathayāmi tavātmānamanākhyāgocaram param | na vācām viṣaye yo'sāvaviśeṣaṇalakṣaṇaḥ

प्रसादसुमुखः सोऽहमिमम् यच्छामि ते वरम् | अनाख्यातस्वरूपम् माम् भवाञ्ज्ञास्यति योगतः

prasādasumukhaḥ so'hamimam yacchāmi te varam | anākhyātasvarūpam mām bhavāñjñāsyati yogataḥ

भक्तो माम् तत्त्वतो वेत्ति मयि भक्तिश्च ते परा | मज्जिज्ञासा परा ब्रह्मम्स्तेन जाता मतिस्तव

bhakto mām tattvato vetti mayi bhaktiśca te parā | majjijñāsā parā brahmamstena jātā matistava

शौनक उवाच – एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा विष्णुना प्रभविष्णुना | विष्णोः स्वरूपम् जिज्ञासुर्युयोजात्मानमात्मना

śaunaka uvāca – evamuktastato brahmā viṣṇunā prabhaviṣṇunā | viṣṇoḥ svarūpam jijñāsuryuyojātmānamātmanā

स ददर्शातिसूक्ष्मम् च सूक्ष्मज्योतिष्यजम् विभुम् | नियुतार्धार्धमात्रेण व्याप्ताशेषचराचरम्

sa dadarśātisūkṣmam ca sūkṣmajyotiṣyajam vibhum | niyutārdhārdhamātreṇa vyāptāśeṣacarācaram

आत्मानमिन्द्ररुद्रार्कचन्द्राश्विवसुमारुतान् | खादीन्यथ च शब्दादीन् ददृशे च स तन्मयान्

ātmānamindrarudrārkacandrāśvivasumārutān | khādīnyatha ca śabdādīn dadṛśe ca sa tanmayān

ये व्यक्ता ये तथाऽव्यक्ता भावा ये चापि पौरुषाः | तांश्च तत्रातिसूक्ष्मोऽपि दृष्टवानखिलान्विभुः

ye vyaktā ye tathā'vyaktā bhāvā ye cāpi pauruṣāḥ | tāṃśca tatrātisūkṣmo'pi dṛṣṭavānakhilānvibhuḥ

ततः प्रणम्य देवेशमजमार्तिहरम् हरिम् | पितामहः प्रह्वतनुर्वाक्यमेतदुवाच ह

tataḥ praṇamya deveśamajamārtiharam harim | pitāmahaḥ prahvatanurvākyametaduvāca ha

ब्रह्मोवाच – ज्ञातम् स्वरूपमज्ञातस्वरूप भगवम्स्तव | मया न यद्वाग्विषये तत्रस्थम् चाखिलम् जगत्

brahmovāca – jñātam svarūpamajñātasvarūpa bhagavamstava | mayā na yadvāgviṣaye tatrastham cākhilam jagat

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि स्वरूपम् यन्मया तव | भगवञ्ज्ञातमज्ञातमनन्ताज नमोऽस्तु ते

dhanyo'smyanugṛhīto'smi svarūpam yanmayā tava | bhagavañjñātamajñātamanantāja namo'stu te

यदि प्रसादम् देव त्वम् प्रकरोषि ममापरम् | परमम् चावतारेषु यद्रूपम् तद्वदस्व मे

yadi prasādam deva tvam prakaroṣi mamāparam | paramam cāvatāreṣu yadrūpam tadvadasva me

केषु केषु मया ज्ञेयः स्थानेषु त्वमधोक्षज | सम्भूतयो ममाचक्ष्व या भविष्यन्ति ते भुवि

keṣu keṣu mayā jñeyaḥ sthāneṣu tvamadhokṣaja | sambhūtayo mamācakṣva yā bhaviṣyanti te bhuvi

देवलोके नृलोके वा पाताले खेऽन्यतोऽपि वा | सम्भूतयो यास्तु भवान् करिष्यति वदस्व ताः

devaloke nṛloke vā pātāle khe'nyato'pi vā | sambhūtayo yāstu bhavān kariṣyati vadasva tāḥ

त्वम् कर्ता सर्वभूतानाम् सम्हर्ता चेश्वरेश्वरः | तवापि कर्ता नान्योऽस्ति स्वेच्छया क्रीडते भवान् | (अहम् वेद्मि भवन्तम् हि न तवान्योऽस्ति वेदिता

tvam kartā sarvabhūtānām samhartā ceśvareśvaraḥ | tavāpi kartā nānyo'sti svecchayā krīḍate bhavān | (aham vedmi bhavantam hi na tavānyo'sti veditā

भगवानुवाच – यन्माम् त्वम् पृच्छसि ब्रह्मन् अवताराश्रितम् परम् | तत्ते सम्यक् प्रवक्ष्यामि निबोध मम सुव्रत

bhagavānuvāca – yanmām tvam pṛcchasi brahman avatārāśritam param | tatte samyak pravakṣyāmi nibodha mama suvrata

मम प्रकृत्या सम्योगः स्वेच्छया सम्प्रवर्तते | देवेषु नॄषु तिर्यक्षु स्थावरेषु चरेषु च | ममावताराः कार्यार्थम् जगतश्चोपकारिणः

mama prakṛtyā samyogaḥ svecchayā sampravartate | deveṣu nṝṣu tiryakṣu sthāvareṣu careṣu ca | mamāvatārāḥ kāryārtham jagataścopakāriṇaḥ

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः समुपजायते | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्माङ्गम् सृजाम्यहम्

yadā yadā hi dharmasya glāniḥ samupajāyate | abhyutthānamadharmasya tadātmāṅgam sṛjāmyaham

परित्राणाय साधूनाम् विनाशाय च दुष्कृताम् | धर्मसम्स्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे

paritrāṇāya sādhūnām vināśāya ca duṣkṛtām | dharmasamsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge

पूर्वोत्पन्नेषु भूतेषु नृदेवादिषु चाप्यहम् | अनुप्रविश्य धर्मस्य करोमि परिपालनम्

pūrvotpanneṣu bhūteṣu nṛdevādiṣu cāpyaham | anupraviśya dharmasya karomi paripālanam

प्रविश्य च तथा पूर्वम् तनुम् धर्मभृताम् वर | जगतोऽस्य जगत्सृष्टिम् करोमि स्थितिपालनम्

praviśya ca tathā pūrvam tanum dharmabhṛtām vara | jagato'sya jagatsṛṣṭim karomi sthitipālanam

देवत्वे देविका चेष्टा तिर्यक्त्वे मम तामसी | इच्छया मानुषत्वे च विचरामि नृचेष्टया

devatve devikā ceṣṭā tiryaktve mama tāmasī | icchayā mānuṣatve ca vicarāmi nṛceṣṭayā

प्रतिक्षणम् च भूतेषु सृजामि जगतः स्थितिम् | करोमि विद्यमानेषु धर्मसम्स्थापनेषु च

pratikṣaṇam ca bhūteṣu sṛjāmi jagataḥ sthitim | karomi vidyamāneṣu dharmasamsthāpaneṣu ca

यद्वै धर्मोपकाराय यच्च दुष्टनिबर्हणम् | चरितम् मानुषादीनाम् तद्वै जानीहि मत्कृतम्

yadvai dharmopakārāya yacca duṣṭanibarhaṇam | caritam mānuṣādīnām tadvai jānīhi matkṛtam

यच्च पृच्छसि माम् ब्रह्मन् काः काः सम्भूतयस्तव | ताः शृणुष्व समासेन या भविष्यन्ति साम्प्रतम्

yacca pṛcchasi mām brahman kāḥ kāḥ sambhūtayastava | tāḥ śṛṇuṣva samāsena yā bhaviṣyanti sāmpratam

मत्स्येन भूत्वा पातालात्तव वेदाः समुद्धृताः | मधुकैटभाभ्याम् च हृता दत्ताश्वशिरसा मया

matsyena bhūtvā pātālāttava vedāḥ samuddhṛtāḥ | madhukaiṭabhābhyām ca hṛtā dattāśvaśirasā mayā

त्वमप्यत्र महाभाग मदम्शः कमलोदरात् | मन्नाभिसम्भवाज्जातः प्रजासृष्टिकरः परः

tvamapyatra mahābhāga madamśaḥ kamalodarāt | mannābhisambhavājjātaḥ prajāsṛṣṭikaraḥ paraḥ

एकार्णवम् च यदिदम् ब्रह्मन् पश्यस्यशेषतः | अस्मिन् वसुमतीम् देवीम् मग्नाम् पातालमागताम्

ekārṇavam ca yadidam brahman paśyasyaśeṣataḥ | asmin vasumatīm devīm magnām pātālamāgatām

वेदपादो यूपदम्ष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः | अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

vedapādo yūpadamṣṭraḥ kratudantaścitīmukhaḥ | agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः | आज्यनासः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वरो महान्

ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ | ājyanāsaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvaro mahān

प्राग्वम्शकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिराचितः | दक्षिणाहृदयो योगी महासत्त्रमयो महान्

prāgvamśakāyo dyutimānnānādīkṣābhirācitaḥ | dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsattramayo mahān

उपकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्गावर्तभूषणः | नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तिकर्मविक्रमः

upakarmeṣṭiruciraḥ pravargāvartabhūṣaṇaḥ | nānācchandogatipatho brahmoktikarmavikramaḥ

भूत्वा यज्ञवराहोऽहमिति ब्रह्मन्रसातलात् | पृथिवीमुद्धरिष्यामि स्थापयैष्यामि च स्थितौ

bhūtvā yajñavarāho'hamiti brahmanrasātalāt | pṛthivīmuddhariṣyāmi sthāpayaiṣyāmi ca sthitau

पर्वतानाम् नदीनाम् च द्वीपादीनाम् च या स्थितिः | ताम् च तद्वत् करिष्यामि शैलादीनामनुक्रमात्

parvatānām nadīnām ca dvīpādīnām ca yā sthitiḥ | tām ca tadvat kariṣyāmi śailādīnāmanukramāt

हिरण्याक्षम् च दुर्वृत्तम् कश्यपस्यात्मसम्भवम् | तेनैव घातयिष्यामि रूपेणाहम् प्रजापते

hiraṇyākṣam ca durvṛttam kaśyapasyātmasambhavam | tenaiva ghātayiṣyāmi rūpeṇāham prajāpate

उत्पाद्य पृथिवीम् सम्यक् स्थापयित्वा यथा पुरा | सृष्टिम् ततः करिष्यामि त्वामाविश्य प्रजापतिम्

utpādya pṛthivīm samyak sthāpayitvā yathā purā | sṛṣṭim tataḥ kariṣyāmi tvāmāviśya prajāpatim

(जानासि कापिलम् रूपम् प्रथमम् पौरुषम् मम | सर्वविद्याप्रणेतारम् त्वया वेदेषु दर्शितम् | रविमण्डलमध्यस्थमग्नेर्यत्परमम् पदम् |) तत उत्सृज्य रूपाणि अमरादिविभेदतः | व्यापयिष्यामि लोकाम्स्तु भूलोकादीन् अशेषतः

(jānāsi kāpilam rūpam prathamam pauruṣam mama | sarvavidyāpraṇetāram tvayā vedeṣu darśitam | ravimaṇḍalamadhyasthamagneryatparamam padam |) tata utsṛjya rūpāṇi amarādivibhedataḥ | vyāpayiṣyāmi lokāmstu bhūlokādīn aśeṣataḥ

सृष्टम् जगदिदम् देवमानुष्यादिविशेषणम् | हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्तापयिष्यति विक्रमात्

sṛṣṭam jagadidam devamānuṣyādiviśeṣaṇam | hiraṇyakaśipurdaityastāpayiṣyati vikramāt

व्यम्सयित्वा वराम्स्तस्य तैस्तैर्हेतुभिरात्मवान् | नृसिम्हरूपम् कृत्वाऽहम् घातयिष्यामि तम् रिपुम्

vyamsayitvā varāmstasya taistairhetubhirātmavān | nṛsimharūpam kṛtvā'ham ghātayiṣyāmi tam ripum

क्षीराब्धौ कूर्मरूपोऽहम् देवानाम् कमलोद्भव | मन्दरम् धारयिष्यामि पृष्ठेनामृतमन्थने

kṣīrābdhau kūrmarūpo'ham devānām kamalodbhava | mandaram dhārayiṣyāmi pṛṣṭhenāmṛtamanthane

हरिष्यति च देवानाम् यज्ञभागान् यदा बलिः | तदाहम् वामनो भूत्वा गत्वा तस्य महाध्वरम्

hariṣyati ca devānām yajñabhāgān yadā baliḥ | tadāham vāmano bhūtvā gatvā tasya mahādhvaram

वञ्चयित्वाऽसुरपतिम् करिष्यामि त्रिविष्टपम् | बलिम् चापि करिष्यामि पातालतलवासिनम्

vañcayitvā'surapatim kariṣyāmi triviṣṭapam | balim cāpi kariṣyāmi pātālatalavāsinam

अत्रेर्दत्त्वा वरम् चैव तस्य पुत्रत्वमागतः | दत्तात्रेयो भविष्यामि निहम्स्यामि तथाऽसुरान्

atrerdattvā varam caiva tasya putratvamāgataḥ | dattātreyo bhaviṣyāmi nihamsyāmi tathā'surān

सत्त्वानाम् उपकाराय प्रधानपुरुषान्तरम् | दर्शयिष्यामि लोकेषु कापिलम् रूपमास्थितः

sattvānām upakārāya pradhānapuruṣāntaram | darśayiṣyāmi lokeṣu kāpilam rūpamāsthitaḥ

कार्तवीर्यादिभिश्चान्यैश्चतुर्दशभिरन्विताः | भविष्यन्ति मदम्शेन त्रेतायाम् चक्रवर्तिनः

kārtavīryādibhiścānyaiścaturdaśabhiranvitāḥ | bhaviṣyanti madamśena tretāyām cakravartinaḥ

ततश्च भार्गवो रामो गृहीतपरशुर्द्विजः | भूत्वा क्षत्रियहीनाम् च करिष्यामि वसुन्धराम्

tataśca bhārgavo rāmo gṛhītaparaśurdvijaḥ | bhūtvā kṣatriyahīnām ca kariṣyāmi vasundharām

पुनश्च राघवो रामो भूत्वा दशरथात्मजः | बद्ध्वा महोदधिम् कर्ता राक्षसानाम् कुलक्षयम्

punaśca rāghavo rāmo bhūtvā daśarathātmajaḥ | baddhvā mahodadhim kartā rākṣasānām kulakṣayam

(uttīrya ca param pāram laṅkāmāsādya durjayām | nihatya rāvaṇam vīram varadānena darpitam | māyāvinām mahāvīryam rakṣasām vanaśāyinām | lakṣmaṇānucaro rāmaḥ kariṣyāmi kulakṣayam |) aṣṭāvimśatime prāpte dvāpare kamsamucchritam | keśinam dhenukam caiva śakunim pūtanām tathā | ariṣṭam ca haniṣyāmi murum narakameva ca

निशुम्भम् सहयग्रीवम् तथाऽन्याम्श्चासुरेश्वरान् | हनिष्यामि सुदुर्वृत्ताम्ल्लोकानाम् हितकाम्यया

niśumbham sahayagrīvam tathā'nyāmścāsureśvarān | haniṣyāmi sudurvṛttāmllokānām hitakāmyayā

प्रवर्षति सदेवेन्द्रे महोभङ्गविरोधिते | गोवर्धनम् गिरिवरम् धारयिष्यामि बाहुना

pravarṣati sadevendre mahobhaṅgavirodhite | govardhanam girivaram dhārayiṣyāmi bāhunā

भाराक्रान्तामिमामुर्वीम् धनञ्जयसहायवान् | घातयित्वाऽखिलान् भूपाम्ल्लघ्वीम् कर्तास्मि सत्तम

bhārākrāntāmimāmurvīm dhanañjayasahāyavān | ghātayitvā'khilān bhūpāmllaghvīm kartāsmi sattama

प्राप्ते कलियुगे कृत्स्नमुपसम्हृत्य वै कुलम् | द्वारकाम् प्लावयिष्यामि उत्स्रक्ष्यामि मनुष्यताम्

prāpte kaliyuge kṛtsnamupasamhṛtya vai kulam | dvārakām plāvayiṣyāmi utsrakṣyāmi manuṣyatām

द्वितीयो यो ममाम्शस्तु रामोऽनन्तः स लाङ्गली | सोऽपि सम्त्यज्य वसुधाम् रसातलमुपेष्यति

dvitīyo yo mamāmśastu rāmo'nantaḥ sa lāṅgalī | so'pi samtyajya vasudhām rasātalamupeṣyati

ततः कलियुगे घोरे सम्प्राप्तेऽब्जसमुद्भव | शुद्धोदनसुतो बुद्धो भविष्यामि विमत्सरः

tataḥ kaliyuge ghore samprāpte'bjasamudbhava | śuddhodanasuto buddho bhaviṣyāmi vimatsaraḥ

बौद्धम् धर्ममुपाश्रित्य करिष्ये धर्मदेशनाम् | नराणामथ नारीणाम् दयाम् भूतेषु दर्शयन्

bauddham dharmamupāśritya kariṣye dharmadeśanām | narāṇāmatha nārīṇām dayām bhūteṣu darśayan

रक्ताम्बरा ह्याञ्जिताक्षाः प्रशान्तमनसस्ततः | शूद्रा धर्मम् प्रवक्ष्यन्ति मयि बुद्धत्वम् आगते

raktāmbarā hyāñjitākṣāḥ praśāntamanasastataḥ | śūdrā dharmam pravakṣyanti mayi buddhatvam āgate

एडूकचिह्ना पृथिवी न देवगृहभूषिता | भवित्री प्रायशो ब्रह्मन् मयि बुद्धत्वमागते

eḍūkacihnā pṛthivī na devagṛhabhūṣitā | bhavitrī prāyaśo brahman mayi buddhatvamāgate

(स्कन्ददर्शनमात्रम् हि पश्यन्तः सकलम् जगत् | शूद्राः शूद्रेषु दास्यन्ति मयि बुद्धत्वमागते

(skandadarśanamātram hi paśyantaḥ sakalam jagat | śūdrāḥ śūdreṣu dāsyanti mayi buddhatvamāgate

अल्पायुषस्ततो मर्त्या मोहोपहतचेतसः | नरकार्हाणि कर्माणि करिष्यन्ति प्रजापते

alpāyuṣastato martyā mohopahatacetasaḥ | narakārhāṇi karmāṇi kariṣyanti prajāpate

स्वाध्यायेष्ववसीदन्ता ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः | अन्त्यप्रतिग्रहादानम् करिष्यन्त्यल्पमेधसः

svādhyāyeṣvavasīdantā brāhmaṇāḥ śaucavarjitāḥ | antyapratigrahādānam kariṣyantyalpamedhasaḥ

न श्रोष्यन्ति पितुः पुत्राः श्वश्रूश्वशुरयोः स्नुषाः | न भार्या भर्तुरीशस्य न भृत्या विनयस्थिताः

na śroṣyanti pituḥ putrāḥ śvaśrūśvaśurayoḥ snuṣāḥ | na bhāryā bharturīśasya na bhṛtyā vinayasthitāḥ

वर्णसम्करताम् प्राप्ते लोकेऽस्मिन् दस्युताम् गते | ब्राह्मणादिषु वर्णेषु भविष्यत्यधरोत्तरम्

varṇasamkaratām prāpte loke'smin dasyutām gate | brāhmaṇādiṣu varṇeṣu bhaviṣyatyadharottaram

धर्मकञ्चुकसम्वीता विधर्मरुचयस्तथा | मानुषान् भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छाः पार्थिवरूपिणः

dharmakañcukasamvītā vidharmarucayastathā | mānuṣān bhakṣayiṣyanti mlecchāḥ pārthivarūpiṇaḥ

ततः कलियुगस्यान्ते वेदो वाजसनेयकः | दश पञ्च च वै शाखाः प्रमाणेन भविष्यति

tataḥ kaliyugasyānte vedo vājasaneyakaḥ | daśa pañca ca vai śākhāḥ pramāṇena bhaviṣyati

ततोऽहम् सम्भविष्यामि ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः | कल्की विष्णुयशःपुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः

tato'ham sambhaviṣyāmi brāhmaṇo haripiṅgalaḥ | kalkī viṣṇuyaśaḥputro yājñavalkyapurohitaḥ

म्लेच्छानुत्सादयिष्यामि गृहीतास्त्रकुशायुधः | स्थापयिष्यामि मर्यादाश्चातुर्वर्ण्ये यथोदिताः

mlecchānutsādayiṣyāmi gṛhītāstrakuśāyudhaḥ | sthāpayiṣyāmi maryādāścāturvarṇye yathoditāḥ

तथाश्रमेषु सर्वेषु ब्रह्मचारिव्रतादिकाः | स्थापयित्वा ततः सर्वाः प्रजाः सद्धर्मवर्त्मनि | कल्किरूपम् परित्यज्य दिवमेष्याम्यहम् पुनः

tathāśrameṣu sarveṣu brahmacārivratādikāḥ | sthāpayitvā tataḥ sarvāḥ prajāḥ saddharmavartmani | kalkirūpam parityajya divameṣyāmyaham punaḥ

ततः कृतयुगम् भूयः पूर्ववत् सम्प्रवर्त्स्यते | वर्णाश्रमाश्च धर्मेषु द्वेषु स्थास्यन्ति सत्तम

tataḥ kṛtayugam bhūyaḥ pūrvavat sampravartsyate | varṇāśramāśca dharmeṣu dveṣu sthāsyanti sattama

वर्णाश्रमा स्वधर्मेषु ते वत्स्यन्ति स्थास्यन्ति सत्तम एवम् सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च | ममावताराः शतशो ये भवन्ति जगद्धिताः

varṇāśramā svadharmeṣu te vatsyanti sthāsyanti sattama evam sarveṣu kalpeṣu sarvamanvantareṣu ca | mamāvatārāḥ śataśo ye bhavanti jagaddhitāḥ

सङ्कर्षणात्मजश्चैव कल्पान्ते च रसातला | समुत्पत्स्येत्तदा रुद्रः कालाग्निरिति यः श्रुतः

saṅkarṣaṇātmajaścaiva kalpānte ca rasātalā | samutpatsyettadā rudraḥ kālāgniriti yaḥ śrutaḥ

ततः क्षयम् करिष्यामि जगत्स्थावरजङ्गमम् | भूयश्चैव हि स्वप्स्यामि जगत्येकार्णवे स्थिते | त्वद्रूपी च ततो भूत्वा जगत् स्रक्ष्याम्यह ङ्क पुनः

tataḥ kṣayam kariṣyāmi jagatsthāvarajaṅgamam | bhūyaścaiva hi svapsyāmi jagatyekārṇave sthite | tvadrūpī ca tato bhūtvā jagat srakṣyāmyaha ṅka punaḥ

एतत्सन्क्षेपतो ब्रह्मन् मयाख्यात ङ्क यथातथम् | अम्शावतरणम् सर्वम् मत्तः सन्क्षेपतः शृणु

etatsankṣepato brahman mayākhyāta ṅka yathātatham | amśāvataraṇam sarvam mattaḥ sankṣepataḥ śṛṇu

यद्दृश्यम् यच्च वै स्पृश्यम् यद्धेयम् रस्यते च यत् | यच्छ्रव्यम् यच्च मन्तव्यम् बोधव्यम् चाहमम्शगः

yaddṛśyam yacca vai spṛśyam yaddheyam rasyate ca yat | yacchravyam yacca mantavyam bodhavyam cāhamamśagaḥ

यत्तु बुद्धेः परतरमनाख्येयमनोपमम् | तदहम् ब्रह्म निर्द्वन्द्वम् यद्वै पश्यन्ति सूरयः

yattu buddheḥ parataramanākhyeyamanopamam | tadaham brahma nirdvandvam yadvai paśyanti sūrayaḥ

इदम् जन्मरहस्यम् मे यो नरः कीर्तयिष्यति | सुलभोऽहम् भविष्यामि तस्य जन्मनि जन्मनि

idam janmarahasyam me yo naraḥ kīrtayiṣyati | sulabho'ham bhaviṣyāmi tasya janmani janmani

पठन्नेतद्ब्रह्महा तु सुरापो गुरुतल्पगः | स्तेयी कृतघ्नो गोघ्नश्च सर्वपापैः प्रमुच्यते

paṭhannetadbrahmahā tu surāpo gurutalpagaḥ | steyī kṛtaghno goghnaśca sarvapāpaiḥ pramucyate

गर्भिणी जनयेत् पुत्रम् कन्या विन्दति सत्पतिम् | लभन्तेऽभिमतान् कामान्नरास्ताम्स्तान् यथेप्सितान्

garbhiṇī janayet putram kanyā vindati satpatim | labhante'bhimatān kāmānnarāstāmstān yathepsitān

शौनक उवाच – इति देवातिदेवेन ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः | रहस्यमिदमाख्यातम् तवापि कथितम् मया

śaunaka uvāca – iti devātidevena brahmaṇo vyaktajanmanaḥ | rahasyamidamākhyātam tavāpi kathitam mayā

विष्णुः सर्वगतोऽनन्तः सर्वम् तत्र प्रतिष्ठितम् | स च सर्वमिदम् राजन्न ततो विद्यते परम्

viṣṇuḥ sarvagato'nantaḥ sarvam tatra pratiṣṭhitam | sa ca sarvamidam rājanna tato vidyate param

एतत्पवित्रम् पठितम् तथा दुःस्वप्ननाशनम् | जातिस्मरत्वम् प्रज्ञाम् च ददाति पठताम् नृणाम्

etatpavitram paṭhitam tathā duḥsvapnanāśanam | jātismaratvam prajñām ca dadāti paṭhatām nṛṇām

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः

गजेन्द्रमोक्षणस्तवः शतानीक उवाच – मया हि देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः | श्रुताः सम्भूतयः सर्वा गदतस्तव सुव्रत

gajendramokṣaṇastavaḥ śatānīka uvāca – mayā hi devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ | śrutāḥ sambhūtayaḥ sarvā gadatastava suvrata

यदि प्रसन्नो भगवान् अनुग्राह्योऽस्मि वा यदि | तदहम् श्रोतुमिच्छामि नॄणाम् दुःस्वप्ननाशनम्

yadi prasanno bhagavān anugrāhyo'smi vā yadi | tadaham śrotumicchāmi nṝṇām duḥsvapnanāśanam

स्वप्ना हि सुमहाभाग दृश्यन्ते ये शुभाशुभाः | फलानि ते प्रयच्छन्ति तद्गुणान्येव भार्गव

svapnā hi sumahābhāga dṛśyante ye śubhāśubhāḥ | phalāni te prayacchanti tadguṇānyeva bhārgava

यद्यत्पुण्यम् पवित्रम् च नॄणामतिशुभप्रदम् | दुःस्वप्नोपशमायालम् तन्मे विस्तरतो वद

yadyatpuṇyam pavitram ca nṝṇāmatiśubhapradam | duḥsvapnopaśamāyālam tanme vistarato vada

शौनक उवाच – इदमेव महाराज पृष्टवाम्स्ते पितामहः | भीष्मम् धर्मभृताम् श्रेष्ठम् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

śaunaka uvāca – idameva mahārāja pṛṣṭavāmste pitāmahaḥ | bhīṣmam dharmabhṛtām śreṣṭham dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

जितन्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावना | नमस्तेस्तु ऋषीकेश महापुरुषपूर्वीज

jitante puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvanā | namastestu ṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvīja

आद्यम् पुरुषम् ईशानम् पुरुहूतम् प्ररुष्टुतम् | ऋतमेकाक्षरम् ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तम् सनातनम्

ādyam puruṣam īśānam puruhūtam praruṣṭutam | ṛtamekākṣaram brahma vyaktāvyaktam sanātanam

असच्वच्वैव च यद्विश्वम् सदसत् ततः परम् | परावराणाम् स्रष्टारम् पुराणम् परमव्ययम्

asacvacvaiva ca yadviśvam sadasat tataḥ param | parāvarāṇām sraṣṭāram purāṇam paramavyayam

मङ्गल्यम् मङ्गलम् विष्णुम् वरेण्यम् अनघम् शुचिम् | नमस्कृत्य हृषीकेशम् चरचरगुरम् हरिम्

maṅgalyam maṅgalam viṣṇum vareṇyam anagham śucim | namaskṛtya hṛṣīkeśam caracaraguram harim

नास्ति नारायणसमम् नभूतम् न भविष्यति | पितेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम्

nāsti nārāyaṇasamam nabhūtam na bhaviṣyati | pitena satyavākyena sarvārthān sādhayāmyaham

किमन्यैर्बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्त्रुतैः | नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

kimanyairbahubhirmantraiḥ śāstrairvā bahuvistrutaiḥ | namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ

पद्मासनम् पद्मसमाननश्च पद्मस्वयोनिम् चतुराननम् च | षङ्गवैदैश्च विभूषिताङ्गम् पितामहम् तम् प्रणतोऽस्मि नित्यम्

padmāsanam padmasamānanaśca padmasvayonim caturānanam ca | ṣaṅgavaidaiśca vibhūṣitāṅgam pitāmaham tam praṇato'smi nityam

मुनिम् स्निग्धाम्बुदाभासम् वेदव्यासमकल्मषम् | सरस्त्वत्यावासम् वेदव्यासम् नमाम्यहम्

munim snigdhāmbudābhāsam vedavyāsamakalmaṣam | sarastvatyāvāsam vedavyāsam namāmyaham

महर्षेस्सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः | प्रवक्ष्यामि मतम् कृत्स्नम् व्यासस्यामिततेजसः

maharṣessarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ | pravakṣyāmi matam kṛtsnam vyāsasyāmitatejasaḥ

जज्ञे महायज्ञ परम् ह्युदारम् यद्वीपमध्ये सुवमात्मवत्तः | पराशरात्गन्धवती महर्षीं तस्मै नमोऽज्ञानतमौनुदाय

jajñe mahāyajña param hyudāram yadvīpamadhye suvamātmavattaḥ | parāśarātgandhavatī maharṣīṃ tasmai namo'jñānatamaunudāya

नमो भगवते तस्मै व्यासायाऽमिततेजसे | यस्यप्रसादात् वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

namo bhagavate tasmai vyāsāyā'mitatejase | yasyaprasādāt vakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

जनमेजय उवाच – किम् जपन् मुच्यते ब्रह्मन् किम् जपन् सुखमश्रुते | दुस्वप्रनाशनम् पुण्यम् श्रोतुमिच्छामि मानद

janamejaya uvāca – kim japan mucyate brahman kim japan sukhamaśrute | dusvapranāśanam puṇyam śrotumicchāmi mānada

वैशम्पायन उवाच – देवव्रतम् महाप्राज्ञम् सर्वशास्त्रविशारदम् | विनयेनोपसङ्गम्य पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

vaiśampāyana uvāca – devavratam mahāprājñam sarvaśāstraviśāradam | vinayenopasaṅgamya paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

युधिष्ठिर उवाच – दुःस्वप्नदर्शनम् घोरमवेक्ष्य भरतर्षभ | प्रयतः किम् जपेज्जप्यम् विबुद्धः किमनुस्मरेत्

yudhiṣṭhira uvāca – duḥsvapnadarśanam ghoramavekṣya bharatarṣabha | prayataḥ kim japejjapyam vibuddhaḥ kimanusmaret

पितामह महाबुद्धे बुद्धेर्भेदो महान् अयम् | पितामह प्रसादेन यज्ज्ञातम् नृपसत्तम तदहम् श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे वदताम् वर

pitāmaha mahābuddhe buddherbhedo mahān ayam | pitāmaha prasādena yajjñātam nṛpasattama tadaham śrotumicchāmi brūhi me vadatām vara

भीष्म उवाच – शृणु राजन् महाबाहो वर्तयिष्यामि तेऽखिलम् | दुःस्वप्नदर्शने जप्यम् यद्वै नित्यम् समाहितैः

bhīṣma uvāca – śṛṇu rājan mahābāho vartayiṣyāmi te'khilam | duḥsvapnadarśane japyam yadvai nityam samāhitaiḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासम् पुरातनम् | गजेन्द्रमोक्षणम् पुण्यम् कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः

atrāpyudāharantīmamitihāsam purātanam | gajendramokṣaṇam puṇyam kṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ

सर्वरत्नमयः श्रीमाम्स्त्रिकूटो नाम पर्वतः | सुतः पर्वतराजस्य सुमेरोर्भास्करद्युतेः

sarvaratnamayaḥ śrīmāmstrikūṭo nāma parvataḥ | sutaḥ parvatarājasya sumerorbhāskaradyuteḥ

क्षीरोदजलवीच्यग्रैर्धौतामलशिलातलः | उत्थितः सागरम् भित्त्वा देवर्षिगणसेवितः

kṣīrodajalavīcyagrairdhautāmalaśilātalaḥ | utthitaḥ sāgaram bhittvā devarṣigaṇasevitaḥ

अप्सरोभिः समाकीर्णः श्रीमान् प्रस्रवणाकुलः | गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैः सिद्धचारणपन्नगैः | विद्याधरैः सपत्नीकैः सम्यतैश्च तपस्विभिः | मृगैर्द्वीपैर्द्विजैश्चैव वृतः सौवर्णराजतैः | (मृगैर्द्विजैर्गजेन्द्रैश्च वृतगात्रो विराजते) पुन्नागैः कर्णिकारैश्च पुष्पितैरुपशोभितः || चूतनीपकदम्बैश्च चन्दनागरुचम्पकैः | शालैस्तालैस्तमालैश्च कुटजैश चार्जुनैस्तथा

apsarobhiḥ samākīrṇaḥ śrīmān prasravaṇākulaḥ | gandharvaiḥ kinnarairyakṣaiḥ siddhacāraṇapannagaiḥ | vidyādharaiḥ sapatnīkaiḥ samyataiśca tapasvibhiḥ | mṛgairdvīpairdvijaiścaiva vṛtaḥ sauvarṇarājataiḥ | (mṛgairdvijairgajendraiśca vṛtagātro virājate) punnāgaiḥ karṇikāraiśca puṣpitairupaśobhitaḥ || cūtanīpakadambaiśca candanāgarucampakaiḥ | śālaistālaistamālaiśca kuṭajaiśa cārjunaistathā

वकुलैः पाटलैश्चैव सरलैर्देवदारुभिः मन्दारकुरुवैश्वापि पारिजातैश्च सर्वशः एवम् बहुविधैर्वृक्षैः सर्वतः समलङ्कृतः | नानाधातूज्ज्वलैः शृङ्गैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः

vakulaiḥ pāṭalaiścaiva saralairdevadārubhiḥ mandārakuruvaiśvāpi pārijātaiśca sarvaśaḥ evam bahuvidhairvṛkṣaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtaḥ | nānādhātūjjvalaiḥ śṛṅgaiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ

मृगैः शाखामृगैः सिम्हैर्मातङ्गैश्च सदामदैः | जीवज्जीवकसन्घुष्टम् चकोरशिखिनादितम्

mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ simhairmātaṅgaiśca sadāmadaiḥ | jīvajjīvakasanghuṣṭam cakoraśikhināditam

तस्यैकम् काञ्चनम् शृङ्गम् सेवते यद्दिशाकरः | नानापुष्पसमाकीर्णम् नानागन्धसमाकुलम्

tasyaikam kāñcanam śṛṅgam sevate yaddiśākaraḥ | nānāpuṣpasamākīrṇam nānāgandhasamākulam

द्वितीयम् राजतम् शृङ्गम् सेवते यन्निशाकरः | पाण्डुराम्बुदसङ्काशम् तुषारचयसन्निभम्

dvitīyam rājatam śṛṅgam sevate yanniśākaraḥ | pāṇḍurāmbudasaṅkāśam tuṣāracayasannibham

वज्रेन्द्रनीलवैडूर्यतेजोभिर्भासयन्नभः | ऋतीयम् ब्रह्मसदनम् प्रकृष्टम् शृङ्गमुत्तमम्

vajrendranīlavaiḍūryatejobhirbhāsayannabhaḥ | ṛtīyam brahmasadanam prakṛṣṭam śṛṅgamuttamam

न तत्कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशम्सा न नास्तिकाः | नातप्ततपसः शैलम् तम् वै पश्यन्ति मानवाः

na tatkṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśamsā na nāstikāḥ | nātaptatapasaḥ śailam tam vai paśyanti mānavāḥ

तपसो लोके ये वै पापकृता जनाः तस्य सानुमतः पृष्ठे सरः काञ्चनपङ्कजम् | कारण्डवसमाकीर्णम् राजहम्सोपशोभितम्

tapaso loke ye vai pāpakṛtā janāḥ tasya sānumataḥ pṛṣṭhe saraḥ kāñcanapaṅkajam | kāraṇḍavasamākīrṇam rājahamsopaśobhitam

मत्तभ्रमरसन्घुष्टम् फुल्लपङ्कजशोभितम् | कुमुदोत्पलकल्हारपुण्डरीकोपशोभितम्

mattabhramarasanghuṣṭam phullapaṅkajaśobhitam | kumudotpalakalhārapuṇḍarīkopaśobhitam

उत्पलैः शतपत्त्रैश्च काञ्चनैः समलङ्कृतम् | पत्त्रैर्मणिदलप्रख्यैः पुष्पैः काञ्चनसन्निभैः | गुल्मैः कीचकवेणूनाम् समन्तात् परिवारितम्

utpalaiḥ śatapattraiśca kāñcanaiḥ samalaṅkṛtam | pattrairmaṇidalaprakhyaiḥ puṣpaiḥ kāñcanasannibhaiḥ | gulmaiḥ kīcakaveṇūnām samantāt parivāritam

दशयोजन विस्तीर्णम् शतयोजनमायतम् तस्मिन् सरसि दुष्टात्मा विरूपोऽन्तर्जलाशयः | आसीद् ग्राहो गजेन्द्राणाम् दुराधर्षो महाबलः

daśayojana vistīrṇam śatayojanamāyatam tasmin sarasi duṣṭātmā virūpo'ntarjalāśayaḥ | āsīd grāho gajendrāṇām durādharṣo mahābalaḥ

अथ दन्तोज्ज्वलमुखः कदाचिद्गजयूथपः | आजगामासिताभ्राभः करेणुपरिवारितः

atha dantojjvalamukhaḥ kadācidgajayūthapaḥ | ājagāmāsitābhrābhaḥ kareṇuparivāritaḥ

मदस्रावी महारौद्रः पादचारीव पर्वतः | वासयन् मदगन्धेन गिरिमैरावतोपमः

madasrāvī mahāraudraḥ pādacārīva parvataḥ | vāsayan madagandhena girimairāvatopamaḥ

स गजोऽञ्जनसङ्काशो मदाच्चलितमानसः | गन्धहस्तीति विख्यातः सरः समभिगम्य तत्

sa gajo'ñjanasaṅkāśo madāccalitamānasaḥ | gandhahastīti vikhyātaḥ saraḥ samabhigamya tat

तृषितः स जलम् प्राप्य कुसुमाकरशीतलम् | अपिबत्सहसा राजन्करेणुपरिवारितः | सलीलम् पङ्कजवने यूथमध्यगतोऽव्रजत्

tṛṣitaḥ sa jalam prāpya kusumākaraśītalam | apibatsahasā rājankareṇuparivāritaḥ | salīlam paṅkajavane yūthamadhyagato'vrajat

गृहीतस्तेन रौद्रेण ग्राहेणाव्यक्तमूर्तिना | पश्यन्तीनाम् करेणूनाम् क्रोशन्तीनाम् च दारुणम्

gṛhītastena raudreṇa grāheṇāvyaktamūrtinā | paśyantīnām kareṇūnām krośantīnām ca dāruṇam

क्रियते पङ्कजवने ग्राहेणातिबलीयसा | वारुणैः सम्यतः पाशैर्निःप्रयत्नगतिः कृतः | वेष्ट्यमानः सुघोरैस्तु पाशैर्नागो दृढैस्तथा

kriyate paṅkajavane grāheṇātibalīyasā | vāruṇaiḥ samyataḥ pāśairniḥprayatnagatiḥ kṛtaḥ | veṣṭyamānaḥ sughoraistu pāśairnāgo dṛḍhaistathā

विस्फुर्ज्य च यथाशक्ति विक्रुश्य च महारवान् | व्यथितः सन्निरुत्साहो गृहीतो घोरकर्मणा

visphurjya ca yathāśakti vikruśya ca mahāravān | vyathitaḥ sannirutsāho gṛhīto ghorakarmaṇā

(गजश्चाकर्षते तीरम् ग्राहश्चाकर्षते जलम् | द्वन्द्व महायुद्धम् दिव्यवर्षसहस्रिकम् |) परमापदमापन्नो मनसाचिन्तयद्धरितम् | स तु नागवरः श्रीमान्नारायणपरायणः

(gajaścākarṣate tīram grāhaścākarṣate jalam | dvandva mahāyuddham divyavarṣasahasrikam |) paramāpadamāpanno manasācintayaddharitam | sa tu nāgavaraḥ śrīmānnārāyaṇaparāyaṇaḥ

तमेव परमम् देवम् गतः सर्वात्मना तदा | एकाग्रम् चिन्तयामास विशुद्धेनान्तरात्मना

tameva paramam devam gataḥ sarvātmanā tadā | ekāgram cintayāmāsa viśuddhenāntarātmanā

एकात्मा त्रिविधेनापि एकात्मा निग्रहीतात्मा जन्मजन्मान्तराभ्यासाद्भक्तिमान्गरुडध्वजे | आद्यम् देवम् महात्मानम् पूजयामास केशवम्

ekātmā trividhenāpi ekātmā nigrahītātmā janmajanmāntarābhyāsādbhaktimāngaruḍadhvaje | ādyam devam mahātmānam pūjayāmāsa keśavam

नवमेघप्रतीकाशम् शङ्खचक्रगदाधरम् | अमृतात्मक मेधाभम् अमृतात्मा तमेवाङ्गम् सहस्रशुभनामानमादिदेवमजम् परम्

navameghapratīkāśam śaṅkhacakragadādharam | amṛtātmaka medhābham amṛtātmā tamevāṅgam sahasraśubhanāmānamādidevamajam param

(दिग्बाहुम् सर्वमूर्धानम् भूपादम् गगनोदरम् | आदित्यचन्द्रनयनम् समग्रम् लोकसाक्षिणम् | भगवन्तम् प्रसन्नोऽहम् विष्णुमप्रतिमौजसम् |) प्रगृह्य पुष्कराग्रेण काञ्चनम् कमलोत्तमम् | आपद्विमोक्षमन्विच्छन्गजः स्तोत्रमुदैरयत्

(digbāhum sarvamūrdhānam bhūpādam gaganodaram | ādityacandranayanam samagram lokasākṣiṇam | bhagavantam prasanno'ham viṣṇumapratimaujasam |) pragṛhya puṣkarāgreṇa kāñcanam kamalottamam | āpadvimokṣamanvicchangajaḥ stotramudairayat

गजेन्द्र उवाच – ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने

gajendra uvāca – ॐ namo mūlaprakṛtaye ajitāya mahātmane

अनाश्रिताय देवाय निःस्पृहाय नमो नमः

anāśritāya devāya niḥspṛhāya namo namaḥ

नम आद्याय बीजाय शिवाय च प्रशान्ताय

nama ādyāya bījāya śivāya ca praśāntāya

आर्षेयाय प्रवर्तिने निश्चलाय यशस्विने

ārṣeyāya pravartine niścalāya yaśasvine

अनन्तराय चैकाय सनातनाय पूर्वाय

anantarāya caikāya sanātanāya pūrvāya

अव्यक्ताय नमो नमः पुराणाय नमो नमः

avyaktāya namo namaḥ purāṇāya namo namaḥ

नमो गुह्याय गूढाय

namo guhyāya gūḍhāya

गुणायागुणवर्तिने

guṇāyāguṇavartine

अतर्क्यायाप्रमेयाय

atarkyāyāprameyāya

अनन्ताय नमो नमः

anantāya namo namaḥ

नमो देवातिदेवाय

namo devātidevāya

अप्रभाय नमो नमः

aprabhāya namo namaḥ

नमो जगत्प्रस्थिताय गोविन्दाय नमो नमः

namo jagatprasthitāya govindāya namo namaḥ

नमोऽस्तु पद्मनाभाय साङ्ख्ययोगोद्भवाय च

namo'stu padmanābhāya sāṅkhyayogodbhavāya ca

विश्वेश्वराय देवाय शिवाय हरये नमः

viśveśvarāya devāya śivāya haraye namaḥ

नमोऽस्तु तस्मै देवाय निर्गुणाय गुणात्मने

namo'stu tasmai devāya nirguṇāya guṇātmane

नारायणाय विश्वाय देवानाम् परमात्मने

nārāyaṇāya viśvāya devānām paramātmane

नमो नमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय | श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय

namo namaḥ kāraṇavāmanāya nārāyaṇāyāmitavikramāya | śrīśārṅgacakrāsigadādharāya namo'stu tasmai puruṣottamāya

आद्याय वेदनिलयाय महोदराय सिम्हाय दैत्यनिधनाय चतुर्भुजाय | गुह्याय वेदनिकयाय महोदराय……………. ब्रह्मेन्द्ररुद्रमुनिचारणसम्स्तुताय | देवोत्तमाय वरदाय नमोऽच्युताय

ādyāya vedanilayāya mahodarāya simhāya daityanidhanāya caturbhujāya | guhyāya vedanikayāya mahodarāya……………. brahmendrarudramunicāraṇasamstutāya | devottamāya varadāya namo'cyutāya

नागेन्द्रभोगशयनासनसुप्रियाय | गोक्षीरहेमशुकनीलघनोपमाय | पीताम्बराय मधुकैटभनाशनाय | विश्वाय चारुमुकुटाय नमोऽक्षराय भक्तिप्रियाय वरदीप्तसुदर्शनाय

nāgendrabhogaśayanāsanasupriyāya | gokṣīrahemaśukanīlaghanopamāya | pītāmbarāya madhukaiṭabhanāśanāya | viśvāya cārumukuṭāya namo'kṣarāya bhaktipriyāya varadīptasudarśanāya

नाभिप्रजातकमलस्थचतुर्मुखाय | क्षीरोदकार्णवनिकेतयशोधनाय | नानाविचित्रमुकुटाङ्गदभूषणाय | सर्वेश्वराय वरदाय नमो वराय

nābhiprajātakamalasthacaturmukhāya | kṣīrodakārṇavaniketayaśodhanāya | nānāvicitramukuṭāṅgadabhūṣaṇāya | sarveśvarāya varadāya namo varāya

विश्वात्मने परमकारणकारणाय | फुल्लारविन्दविमलायतलोचनाय | देवेन्द्रदानवपरीक्षितपौरुषाय | योगेश्वराय विजयाय नमो वराय

viśvātmane paramakāraṇakāraṇāya | phullāravindavimalāyatalocanāya | devendradānavaparīkṣitapauruṣāya | yogeśvarāya vijayāya namo varāya

लोकायनाय त्रिदशायनाय ब्रह्मायनायात्मभवायनाय | धर्मायनायैकजलायनाय महावराहाय सदा नतोऽस्मि

lokāyanāya tridaśāyanāya brahmāyanāyātmabhavāyanāya | dharmāyanāyaikajalāyanāya mahāvarāhāya sadā nato'smi

नारायणायात्महितायनाय महावराहाय नमस्करोमि | अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपम् नारायणम् कारणमादिदेवम् | कूटस्थम्मव्यक्तमचिन्त्यशक्तिम् रूपम् युगान्तशेषम् पुरुषम् पुराणम् तम् वासुदेवम् शरणम् प्रपद्ये

nārāyaṇāyātmahitāyanāya mahāvarāhāya namaskaromi | acintyamavyaktamanantarūpam nārāyaṇam kāraṇamādidevam | kūṭasthammavyaktamacintyaśaktim rūpam yugāntaśeṣam puruṣam purāṇam tam vāsudevam śaraṇam prapadye

योगेश्वरम् चारुविचित्रमौलिमाज्ञेयमौख्यम् प्रकृतेः परस्थम् | चाद्य लिम् ज्ञेयम् स्वमान्यम् प्रकृ…………….. क्षेत्रज्ञमात्मप्रभवम् वरेण्यम् तम् वासुदेवम् शरणम् प्रपद्ये | अदृश्यमच्छेद्यमनादिमध्यम् महर्षयो ब्रह्मविदः सुरेशम् | अनन्तमव्ययम् मयम् सनातनम् वदन्ति यम् वै पुरुषम् सनातनम् तम् वासुदेवम् शरणम् प्रपद्ये

yogeśvaram cāruvicitramaulimājñeyamaukhyam prakṛteḥ parastham | cādya lim jñeyam svamānyam prakṛ…………….. kṣetrajñamātmaprabhavam vareṇyam tam vāsudevam śaraṇam prapadye | adṛśyamacchedyamanādimadhyam maharṣayo brahmavidaḥ sureśam | anantamavyayam mayam sanātanam vadanti yam vai puruṣam sanātanam tam vāsudevam śaraṇam prapadye

यदक्षरम् ब्रह्म वदन्ति सर्वगम् निशाम्य यम् मृत्युमुखात् प्रमुच्यते | तमीश्वरम् तृप्तमनोपमैर्गुणैः परायणम् विष्णुमुपैमि शाश्वतम्

yadakṣaram brahma vadanti sarvagam niśāmya yam mṛtyumukhāt pramucyate | tamīśvaram tṛptamanopamairguṇaiḥ parāyaṇam viṣṇumupaimi śāśvatam

कार्यम् क्रियाकारणमप्रमेयम् हिरण्यनाभम् वरपद्मनाभम् | महाबलम् वेदनिधिम् सुरोत्तमम् व्रजामि विष्णुम् शरणम् जनार्दनम्

kāryam kriyākāraṇamaprameyam hiraṇyanābham varapadmanābham | mahābalam vedanidhim surottamam vrajāmi viṣṇum śaraṇam janārdanam

विचित्रकेयूरमहार्हनिष्कम् रत्नोत्तमालङ्कृतसर्वगात्रम् | पीताम्बरम् काञ्चनभक्तिचित्रम् मालाधरम् केशवमभ्युपैमि

vicitrakeyūramahārhaniṣkam ratnottamālaṅkṛtasarvagātram | pītāmbaram kāñcanabhakticitram mālādharam keśavamabhyupaimi

भवोद्भवम् वेदविदाम् वरिष्ठम् योगात्मानम् साङ्ख्यविदाम् वरिष्ठम् | आदित्यचन्द्राश्विवसुप्रभावम् प्रभुम् प्रपद्येऽच्युतमात्मभूतम्

bhavodbhavam vedavidām variṣṭham yogātmānam sāṅkhyavidām variṣṭham | ādityacandrāśvivasuprabhāvam prabhum prapadye'cyutamātmabhūtam

श्रीवत्साङ्कम् महादेवम् वेदगुह्यमनुत्तमम् | प्रपद्ये सूक्ष्ममचलम् भक्तानामभयप्रदम्

śrīvatsāṅkam mahādevam vedaguhyamanuttamam | prapadye sūkṣmamacalam bhaktānāmabhayapradam

प्रभवम् सर्वलोकानाम् निर्गुणम् परमेश्वरम् | प्रपद्ये मुक्तसङ्गानाम् यतीनाम् परमाम् गतिम्

prabhavam sarvalokānām nirguṇam parameśvaram | prapadye muktasaṅgānām yatīnām paramām gatim

भगवन्तम् सुराध्यक्षमक्षरम् पुष्करेक्षणम् | शरण्यम् शरणम् भक्त्या प्रपद्ये ब्राह्मणप्रियम्

bhagavantam surādhyakṣamakṣaram puṣkarekṣaṇam | śaraṇyam śaraṇam bhaktyā prapadye brāhmaṇapriyam

त्रिविक्रमम् त्रिलोकेशमाद्यमेकमनामयम् | भूतात्मानम् महात्मानम् प्रपद्ये मधुसूदनम्

trivikramam trilokeśamādyamekamanāmayam | bhūtātmānam mahātmānam prapadye madhusūdanam

(आदिदेवमजम् शम्भुम् व्यक्ताव्यक्तम् जनार्दनम् | क्षेत्रज्ञम् पुरुषम् यज्ञम् त्रिगुणातीतमव्ययम् |) नारायणमणीयाम्सम् प्रपद्ये परमेश्वरम्

(ādidevamajam śambhum vyaktāvyaktam janārdanam | kṣetrajñam puruṣam yajñam triguṇātītamavyayam |) nārāyaṇamaṇīyāmsam prapadye parameśvaram

अकूपाराय देवाय नमस्सर्वमहाद्युते प्रपद्ये देवदेवेशम् अणीयाम्सम् अणोस्सदा एकाय लोकत्रयाय परतः परमात्मने | नमः सहस्रशिरसे अनन्ताय महात्मने

akūpārāya devāya namassarvamahādyute prapadye devadeveśam aṇīyāmsam aṇossadā ekāya lokatrayāya parataḥ paramātmane | namaḥ sahasraśirase anantāya mahātmane

वरेण्यमनघम् देवमृषयो वेदपारगाः | कीर्तयन्ति च यम् सर्वे तम् प्रपद्ये सनातनम्

vareṇyamanagham devamṛṣayo vedapāragāḥ | kīrtayanti ca yam sarve tam prapadye sanātanam

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयप्रद | सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु त्राहि माम् शरणागतम्

namaste puṇḍarīkākṣa bhaktānāmabhayaprada | subrahmaṇya namaste'stu trāhi mām śaraṇāgatam

भीष्म उवाच – भक्तिम् तस्यानुसञ्चिन्त्य नागस्यामोघसम्स्तवम् | प्रीतिमान् अभवद्राजञ्शङ्खचक्रगदाधरः | सान्निध्यम् कल्पयामास तस्मिन् सरसि माधवः

bhīṣma uvāca – bhaktim tasyānusañcintya nāgasyāmoghasamstavam | prītimān abhavadrājañśaṅkhacakragadādharaḥ | sānnidhyam kalpayāmāsa tasmin sarasi mādhavaḥ

ग्राहग्रस्तम् गजम् तम् च सङ्गृह्य सलिलाशयात् | उज्जहाराप्रमेयात्मा तरसैवारिसूदनः

grāhagrastam gajam tam ca saṅgṛhya salilāśayāt | ujjahārāprameyātmā tarasaivārisūdanaḥ

स्थलस्थम् दारयामास ग्राहम् चक्रेण माधवः | मोक्षयामास च गजम् पाशेभ्यः शरणागतम्

sthalastham dārayāmāsa grāham cakreṇa mādhavaḥ | mokṣayāmāsa ca gajam pāśebhyaḥ śaraṇāgatam

स हि देवलशापेन हूहू गन्धर्वसत्तमः | गजत्वमगमत् कृष्णान्मोक्षम् प्राप्य दिवम् गतः | शापाद्विमुक्तः सद्यश्च गजो गन्धर्वताम् गतः

sa hi devalaśāpena hūhū gandharvasattamaḥ | gajatvamagamat kṛṣṇānmokṣam prāpya divam gataḥ | śāpādvimuktaḥ sadyaśca gajo gandharvatām gataḥ

आपद्विमुक्तो युगपत् गजो गन्धर्व एव च ग्राहोऽपि यक्षताम् यातो यः कृष्णेन निपातितः | तस्यापि शापमोक्षोऽसौ जैगीषव्यकृतोऽभवत्

āpadvimukto yugapat gajo gandharva eva ca grāho'pi yakṣatām yāto yaḥ kṛṣṇena nipātitaḥ | tasyāpi śāpamokṣo'sau jaigīṣavyakṛto'bhavat

प्रीतिमाम्स्त्राति गोविन्दः सद्यः सम्सारसागरात् | प्रीतिमान् पुण्डरीकाक्षश्शरगतवत्सलः अभवत्तत्रदेवेशस्ताभ्याम् चैव प्रपूजितः क्रुद्धोऽपि निघ्नन् देवत्वमरातीनाम् प्रयच्छति

prītimāmstrāti govindaḥ sadyaḥ samsārasāgarāt | prītimān puṇḍarīkākṣaśśaragatavatsalaḥ abhavattatradeveśastābhyām caiva prapūjitaḥ kruddho'pi nighnan devatvamarātīnām prayacchati

(तौ च स्वम् स्वम् वपुः प्राप्य प्रणिपत्य जनार्दनम् | गन्धर्वराट् तथा यक्षः पराम् निर्वृतिमागतौ

(tau ca svam svam vapuḥ prāpya praṇipatya janārdanam | gandharvarāṭ tathā yakṣaḥ parām nirvṛtimāgatau

इदम् चैव महाबाहो देवदेवोऽभ्यभाषत | दृष्ट्वा मुक्तौ गजग्रहौ भगवान् मधुसूदनः

idam caiva mahābāho devadevo'bhyabhāṣata | dṛṣṭvā muktau gajagrahau bhagavān madhusūdanaḥ

भजन्तम् गजराजानम् मधुरम् मधुसूदनः भगवान् उवाच – यो ग्राहम् नागराजम् च माम् चैव प्रणिधानवान् | स्मरिष्यति सरश्चेदम् युवयोर्मोक्षणम् तथा

bhajantam gajarājānam madhuram madhusūdanaḥ bhagavān uvāca – yo grāham nāgarājam ca mām caiva praṇidhānavān | smariṣyati saraścedam yuvayormokṣaṇam tathā

येमान्म्माम् च सरश्चैव ग्राह्यश्च विदारणम् | गुल्मान् चक्रवेणून्नाम् रूपम् मधवत्तदा | गुल्मम् कीचकवेणूनाम् तम् च शैलवरम् तथा | अश्वत्थम् भास्करम् गङ्गाम् नैमिषारण्यमेव च

yemānmmām ca saraścaiva grāhyaśca vidāraṇam | gulmān cakraveṇūnnām rūpam madhavattadā | gulmam kīcakaveṇūnām tam ca śailavaram tathā | aśvattham bhāskaram gaṅgām naimiṣāraṇyameva ca

प्रयोगम् ब्रह्मदुर्गांश्च दण्डकारण्यमेव च सम्स्मरिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति वापि ये | (न ते दुःस्वप्नपापस्य भोक्तारो मत्परिग्रहात्

prayogam brahmadurgāṃśca daṇḍakāraṇyameva ca samsmariṣyanti ye martyāḥ samyak śroṣyanti vāpi ye | (na te duḥsvapnapāpasya bhoktāro matparigrahāt

सर्वपापैः प्रमोक्ष्यन्ते कल्याणानाम् च भागिनः | भविष्यन्ति तथा पुण्याम् गतिम् यास्यन्ति मानवाः | दुःस्वप्नम् च नृणाम् तेषाम् सुस्वप्नम् च भविष्यति

sarvapāpaiḥ pramokṣyante kalyāṇānām ca bhāginaḥ | bhaviṣyanti tathā puṇyām gatim yāsyanti mānavāḥ | duḥsvapnam ca nṛṇām teṣām susvapnam ca bhaviṣyati

कौर्म्यम् मात्स्यम् च वाराहम् वामनम् तार्क्ष्यमेव च | नारसिम्हम् तथा रूपम् सृष्टिसम्हारकारकम्

kaurmyam mātsyam ca vārāham vāmanam tārkṣyameva ca | nārasimham tathā rūpam sṛṣṭisamhārakārakam

एतानि प्रातरुत्थाय सम्स्मरिष्यन्ति ये नराः | सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यान्ति परमाम् गतिम्

etāni prātarutthāya samsmariṣyanti ye narāḥ | sarvapāpavinirmuktāste yānti paramām gatim

भीष्म उवाच – एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र देवदेवो जनार्दनः | अस्पृशद्गजगन्धर्वम् ग्राहयक्षम् च तम् तदा

bhīṣma uvāca – evamuktvā tu rājendra devadevo janārdanaḥ | aspṛśadgajagandharvam grāhayakṣam ca tam tadā

त्वा नरश्रेष्ठः नागेन्द्रम् मधुसूधनः स्पर्शयामास हस्तेन गजम् गन्धर्वमेव च तेन स्पृष्टावुभौ सद्यो दिव्यमाल्याम्बरान्वितौ | विमानेऽभिमते प्राप्य जग्मतुस्त्रिदशालयम्

tvā naraśreṣṭhaḥ nāgendram madhusūdhanaḥ sparśayāmāsa hastena gajam gandharvameva ca tena spṛṣṭāvubhau sadyo divyamālyāmbarānvitau | vimāne'bhimate prāpya jagmatustridaśālayam

ततो दिव्यवपुर्भूत्वा हस्तिराट् परमम् पदम् गच्छति स्म महाबाहो नारायणपरायणः ततो देवपतिः कृष्णो मोक्षयित्वा गजोत्तमम् | ऋषिभिः स्तूयमानो हि गुह्यैर्वेदपदाक्षरैः | गतः स भगवान्विष्णुर्दुर्विज्ञेयगतिः प्रभुः

tato divyavapurbhūtvā hastirāṭ paramam padam gacchati sma mahābāho nārāyaṇaparāyaṇaḥ tato devapatiḥ kṛṣṇo mokṣayitvā gajottamam | ṛṣibhiḥ stūyamāno hi guhyairvedapadākṣaraiḥ | gataḥ sa bhagavānviṣṇurdurvijñeyagatiḥ prabhuḥ

गजेन्द्रमोक्षणम् दृष्ट्वा सर्वे चेन्द्रपुरोगमाः | ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सर्वे प्राञ्जलयोऽभवन् | ववन्दिरे महात्मानम् प्रभुम् नारायणम् हरिम् | विस्मयोत्फुल्लनयनाः प्रजापतिपुरःसराः | य इदम् शृणुयान्नित्यम् प्रातरुत्थाय मानवः | प्राप्नुयात् परमाम् सिद्धिम् दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति | गजेन्द्रमोक्षणम् पुण्यम् सर्वपापप्रमोचनम् | श्रावयेत् प्रातरुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते

gajendramokṣaṇam dṛṣṭvā sarve cendrapurogamāḥ | brahmāṇamagrataḥ kṛtvā sarve prāñjalayo'bhavan | vavandire mahātmānam prabhum nārāyaṇam harim | vismayotphullanayanāḥ prajāpatipuraḥsarāḥ | ya idam śṛṇuyānnityam prātarutthāya mānavaḥ | prāpnuyāt paramām siddhim duḥsvapnastasya naśyati | gajendramokṣaṇam puṇyam sarvapāpapramocanam | śrāvayet prātarutthāya sarvapāpaiḥ pramucyate

श्रद्धया हि कुरुश्रेष्ठ स्मृतेन कथितेन च | गजेन्द्रमोक्षणेनेह दीर्घमायुरवाप्नुयात्

śraddhayā hi kuruśreṣṭha smṛtena kathitena ca | gajendramokṣaṇeneha dīrghamāyuravāpnuyāt

मया ते कथितम् दिव्यम् पवित्रम् पापनाशनम् | कीर्तयस्व महाबाहो महादुःस्वप्ननाशनम्

mayā te kathitam divyam pavitram pāpanāśanam | kīrtayasva mahābāho mahāduḥsvapnanāśanam

चरितं पुण्यफलदम् पुष्कलम् तव दर्धते भक्तिमान् पुण्डरीकाक्षे नरो दुःखात् प्रमुच्यते भ्रादभिस्सहितो राजन् ब्राह्मणैर्वेदपारगैः पूजयामास देवाम् प्रार्श्वस्थम् मधुसूधनम् शौनक उवाच – कीर्त्यमानम् च विप्रेभ्यः शृणु भक्त्या यथोदितम् | गजेन्द्रमोक्षणम् श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः | भीष्माद्भगीरथीपुत्रात् पूजयामास केशवम्

caritaṃ puṇyaphaladam puṣkalam tava dardhate bhaktimān puṇḍarīkākṣe naro duḥkhāt pramucyate bhrādabhissahito rājan brāhmaṇairvedapāragaiḥ pūjayāmāsa devām prārśvastham madhusūdhanam śaunaka uvāca – kīrtyamānam ca viprebhyaḥ śṛṇu bhaktyā yathoditam | gajendramokṣaṇam śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | bhīṣmādbhagīrathīputrāt pūjayāmāsa keśavam

यदामहाग्राहगृहीतकातरम् सुपुर्पितम् पद्मवने महाद्विपम् विमोक्षयामास गजम् जनार्दनः स्मरामि दुस्वप्नविनाशनम् हरिम् परम्पराणाम् परमम् पवित्रम् पुराणमीशम् सर्वलोकनाथम् सर्वामरैरर्चित पादपद्मम् सनातनम् भक्त…..स्मरामि वरगजचरणप्रमुक्तिहेतोः पुरुषवरस्य तदेव दिव्यगीतम् सततमपिपठन्ति ये तु तेषाम् भवमरणान्तर किल्बिषापहम्सयात् | आकाशाप्तत्पतितम् तोयम् यथा गच्छति सागरम् सर्वदेव नमस्कारः केशवम् प्रतिगच्छति | पृथ्वीम् प्रियदत्तेपि गाम्वै सर्वम् सहेति च विष्णुम् ब्रह्मण्यदेवेति कीर्तयेन्नावसीदति सर्व देवेषु यत्पुण्यम् सर्व तीर्थेषुयत्फलम् तत्फलम्समवाप्नोति स्मृत्वा देवम् जनार्दनम् ब्रह्मण्यो देवकी पुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूधनः ब्रह्मण्यो पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यो विष्णुरच्युतः मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्यकर्मणः केशवम् वैद्यम् आसाद्य दुर्व्याधिरिव नश्यति नमो ब्रह्मण्य देवाय गो ब्राह्मण हिताय च जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ये चापि पाण्डुपुत्रस्य समीपस्था द्विजोत्तमाः | तेऽपि भीष्मस्य पार्श्वस्थम् वासुदेवम् प्रणेमिरे

yadāmahāgrāhagṛhītakātaram supurpitam padmavane mahādvipam vimokṣayāmāsa gajam janārdanaḥ smarāmi dusvapnavināśanam harim paramparāṇām paramam pavitram purāṇamīśam sarvalokanātham sarvāmarairarcita pādapadmam sanātanam bhakta…..smarāmi varagajacaraṇapramuktihetoḥ puruṣavarasya tadeva divyagītam satatamapipaṭhanti ye tu teṣām bhavamaraṇāntara kilbiṣāpahamsayāt | ākāśāptatpatitam toyam yathā gacchati sāgaram sarvadeva namaskāraḥ keśavam pratigacchati | pṛthvīm priyadattepi gāmvai sarvam saheti ca viṣṇum brahmaṇyadeveti kīrtayennāvasīdati sarva deveṣu yatpuṇyam sarva tīrtheṣuyatphalam tatphalamsamavāpnoti smṛtvā devam janārdanam brahmaṇyo devakī putro brahmaṇyo madhusūdhanaḥ brahmaṇyo puṇḍarīkākṣo brahmaṇyo viṣṇuracyutaḥ merumandaramātro'pi rāśiḥ pāpasyakarmaṇaḥ keśavam vaidyam āsādya durvyādhiriva naśyati namo brahmaṇya devāya go brāhmaṇa hitāya ca jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ ye cāpi pāṇḍuputrasya samīpasthā dvijottamāḥ | te'pi bhīṣmasya pārśvastham vāsudevam praṇemire

वरम् वरेण्यम् वरपद्मनाभम् नारायणम् ब्रह्मनिधिम् पुरेशम् | तम् देवगुह्यम् पुरुषम् पुराणम् ववन्दिरे ब्रह्मविदाम् वरिष्ठम्

varam vareṇyam varapadmanābham nārāyaṇam brahmanidhim pureśam | tam devaguhyam puruṣam purāṇam vavandire brahmavidām variṣṭham

एतत्पुण्यम् महाराज नराणाम् पापकर्मणाम् | दुःस्वप्नदर्शने घोरे श्रुत्वा पापात् प्रमुच्यते | भक्तिमान्पुण्डरीकाक्षे गजो दुःखाद्विमोचितः

etatpuṇyam mahārāja narāṇām pāpakarmaṇām | duḥsvapnadarśane ghore śrutvā pāpāt pramucyate | bhaktimānpuṇḍarīkākṣe gajo duḥkhādvimocitaḥ

तथा त्वमपि राजेन्द्र प्रपद्य शरणम् हरिम् | विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्स्यसे परमाम् गतिम्

tathā tvamapi rājendra prapadya śaraṇam harim | vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpsyase paramām gatim

सप्ततितमोऽध्यायः

अनुस्मृतिः शतानीक उवाच – महामते महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद | अक्षीणकर्मबन्धस्तु पुरुषो द्विजसत्तम

anusmṛtiḥ śatānīka uvāca – mahāmate mahāprājña sarvaśāstraviśārada | akṣīṇakarmabandhastu puruṣo dvijasattama

मरणे यज्जपञ्जप्यम् यच्च भावम् अनुस्मरन् | परम् पदमवाप्नोति तन्मे वद महामुने

maraṇe yajjapañjapyam yacca bhāvam anusmaran | param padamavāpnoti tanme vada mahāmune

शौनक उवाच – श्रीवत्साङ्कम् जगद्बीजमनन्तम् लोकभावनम् | पुरा नारायणम् देवम् नारदः पर्यपृच्छत

śaunaka uvāca – śrīvatsāṅkam jagadbījamanantam lokabhāvanam | purā nārāyaṇam devam nāradaḥ paryapṛcchata

नारद उवाच – त्वामक्षरम् परम्ब्रह्म निर्गुरम् तमसः परम् आह्लस्त्वाम् परम् धाम ब्रह्मादि कमलोद्भवम् भगवन् भूतभव्येश श्रद्दधानैर्जितेन्द्रियैः | कथम् भक्तैर्विचिन्त्योऽसि मरणे प्रत्युपस्थिते

nārada uvāca – tvāmakṣaram parambrahma nirguram tamasaḥ param āhlastvām param dhāma brahmādi kamalodbhavam bhagavan bhūtabhavyeśa śraddadhānairjitendriyaiḥ | katham bhaktairvicintyo'si maraṇe pratyupasthite

किम् वा जप्यम् जपेन्नित्यम् कल्यमुत्थाय मानवः | स्वपन्विबुध्यन् ध्यायन्श्च तन्मे ब्रूहि सनातनम्

kim vā japyam japennityam kalyamutthāya mānavaḥ | svapanvibudhyan dhyāyanśca tanme brūhi sanātanam

शौनक उवाच – श्रुत्वा तस्य तु देवर्षेर्वाक्यम् वाक्यविशारदः | प्रोवाच भगवान्विष्णुर्नारदम् जगतो गतिः

śaunaka uvāca – śrutvā tasya tu devarṣervākyam vākyaviśāradaḥ | provāca bhagavānviṣṇurnāradam jagato gatiḥ

भगवानुवाच – हन्त ते कथयिष्यामि मुने दिव्यामनुस्मृतिम् | मरणे यामनुस्मृत्य प्राप्नोति परमाम् गतिम्

bhagavānuvāca – hanta te kathayiṣyāmi mune divyāmanusmṛtim | maraṇe yāmanusmṛtya prāpnoti paramām gatim

यामधीत्य प्रयाणेषु महत्वायोपपध्यते ओंकारमादितः कृत्वा मामनुस्मृत्य मन्मनाः | एकाग्रप्रयतो भूत्वा इदम् मन्त्रमुदीरयेत्

yāmadhītya prayāṇeṣu mahatvāyopapadhyate oṃkāramāditaḥ kṛtvā māmanusmṛtya manmanāḥ | ekāgraprayato bhūtvā idam mantramudīrayet

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अव्यक्तम् शाश्वतम् देवमनन्तम् पुरुषोत्तमम् | प्रपद्ये प्राञ्जलिर्विष्णुमच्युतम् परमेश्वरम्

ॐ namo bhagavate vāsudevāya avyaktam śāśvatam devamanantam puruṣottamam | prapadye prāñjalirviṣṇumacyutam parameśvaram

यामधीत्य प्रयाणेषु महत्वायोपपध्यते पुराणम् परमम् विष्णुमद्भुतम् लोकभावनम् | प्रपद्ये पुण्डरीकाक्षमीशम् भक्तानुकम्पिनम्

yāmadhītya prayāṇeṣu mahatvāyopapadhyate purāṇam paramam viṣṇumadbhutam lokabhāvanam | prapadye puṇḍarīkākṣamīśam bhaktānukampinam

लोकनाथम् प्रपन्नोऽस्मि अक्षरम् परमम् पदम् | भगवन्तम् प्रपन्नोऽस्मि भूतभव्यभवत्प्रभुम्

lokanātham prapanno'smi akṣaram paramam padam | bhagavantam prapanno'smi bhūtabhavyabhavatprabhum

स्रष्टारम् सर्वभूतानामनन्तबलपौरुषम् | पद्मनाभम् हृषीकेशम् प्रपद्ये सत्यमव्ययम्

sraṣṭāram sarvabhūtānāmanantabalapauruṣam | padmanābham hṛṣīkeśam prapadye satyamavyayam

हिरण्यगर्भम् भूगर्भममृतम् विश्वतोमुखम् | आभास्वरमनाद्यन्तम् प्रपद्ये भास्करद्युतिम्

hiraṇyagarbham bhūgarbhamamṛtam viśvatomukham | ābhāsvaramanādyantam prapadye bhāskaradyutim

प्रभो प्रभुम् अनाद्यन्तम् प्रपद्ये सत्यमच्युतम् सहस्रशिरसम् देवम् वैकुण्ठम् तार्क्ष्यवाहनम् | प्रपद्ये सूक्ष्ममचलम् वरेण्यमभयप्रदम्

prabho prabhum anādyantam prapadye satyamacyutam sahasraśirasam devam vaikuṇṭham tārkṣyavāhanam | prapadye sūkṣmamacalam vareṇyamabhayapradam

नारायणम् नरम् हम्सम् योगात्मानम् सनातनम् | शरण्यम् सर्वलोकानाम् प्रपद्ये ध्रुवमीश्वरम्

nārāyaṇam naram hamsam yogātmānam sanātanam | śaraṇyam sarvalokānām prapadye dhruvamīśvaram

यः प्रभुः सर्वलोकानाम् येन सर्वमिदम् ततम् | चराचरगुरुर्देवः स नो विष्णुः प्रसीदतु

yaḥ prabhuḥ sarvalokānām yena sarvamidam tatam | carācaragururdevaḥ sa no viṣṇuḥ prasīdatu

यस्माज्जातः पुरा ब्रह्मा पद्मयोनिः पितामहः | प्रसीदतु स नो विष्णुः पिता माता पितामहः

yasmājjātaḥ purā brahmā padmayoniḥ pitāmahaḥ | prasīdatu sa no viṣṇuḥ pitā mātā pitāmahaḥ

यः पुरा प्रलये प्राप्ते नष्टे लोके चराचरे | ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे अभूतम् सप्लवेत्प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान् एकस्तिष्ठति योगात्मा स नो विष्णुः प्रसीदतु

yaḥ purā pralaye prāpte naṣṭe loke carācare | brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare abhūtam saplavetprāpte pralīne prakṛtau mahān ekastiṣṭhati yogātmā sa no viṣṇuḥ prasīdatu

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्याम् पञ्चभिरेव च | हूयते च पुनर्द्वाभ्याम्स नो विष्णुः प्रसीदतु | पर्जन्यः पृथिवी सस्यम् कालो धर्मः क्रिया फलम् | गुणाकरः स नो बभ्रुर्वासुदेवः प्रसीदतु

caturbhiśca caturbhiśca dvābhyām pañcabhireva ca | hūyate ca punardvābhyāmsa no viṣṇuḥ prasīdatu | parjanyaḥ pṛthivī sasyam kālo dharmaḥ kriyā phalam | guṇākaraḥ sa no babhrurvāsudevaḥ prasīdatu

अग्नीषोमार्कताराणाम् ब्रह्म रुद्रेन्द्रयोगिनाम् स्तैजयसि तेजाम्सि समे विष्णु प्रसीदतु | योगावास नमस्तुभ्यं सर्वावास वरप्रद | यज्ञगर्भ महाभाग पञ्चयज्ञ नमोऽस्तु ते

agnīṣomārkatārāṇām brahma rudrendrayoginām staijayasi tejāmsi same viṣṇu prasīdatu | yogāvāsa namastubhyaṃ sarvāvāsa varaprada | yajñagarbha mahābhāga pañcayajña namo'stu te

चतुर्मूर्ते जगद्धाम लक्ष्म्यावास वरप्रद | सर्वावास नमस्तेऽस्तु साक्षिभूत जगत्पते

caturmūrte jagaddhāma lakṣmyāvāsa varaprada | sarvāvāsa namaste'stu sākṣibhūta jagatpate

अजस्त्वम् अगमः पन्थाःअमूर्तिर्विश्वमूर्तिभृत् अजेय खण्डपरशो विश्वमूर्ते वृषाकपे | त्रिगर्ते पञ्चकालज्ञ नमस्ते ज्ञानसागर

ajastvam agamaḥ panthāḥamūrtirviśvamūrtibhṛt ajeya khaṇḍaparaśo viśvamūrte vṛṣākape | trigarte pañcakālajña namaste jñānasāgara

अव्यक्तादण्डमुत्पन्नमव्यक्ताद्यः परः प्रभुः | यस्मात् परतरम् नास्ति तमस्मि शरणम् गतः

avyaktādaṇḍamutpannamavyaktādyaḥ paraḥ prabhuḥ | yasmāt parataram nāsti tamasmi śaraṇam gataḥ

न प्रधानो न च महान् पुरुषश्वेतनोप्यजः| अनयोर्यः परतरः तमस्मि शरणागतः| सोमकाग्निमयम् तेजो याचतारामयीद्युतिः | दिवसम् जायते योऽयम् स महात्मा प्रसीदतु || क्षेत्रज्ञ पञ्चधा भुङ्क्ते प्रकृतिः पञ्चभिर्मुखैः महान् गुणान्न्च यो भुङ्क्ते स महात्मा प्रसीदतु || चिन्तयन्तो हि यम् नित्यम् ब्रह्मेशानादयः प्रभुम् | निश्चयम् नाधिगच्छन्ति तमस्मि शरणम् गतः

na pradhāno na ca mahān puruṣaśvetanopyajaḥ| anayoryaḥ parataraḥ tamasmi śaraṇāgataḥ| somakāgnimayam tejo yācatārāmayīdyutiḥ | divasam jāyate yo'yam sa mahātmā prasīdatu || kṣetrajña pañcadhā bhuṅkte prakṛtiḥ pañcabhirmukhaiḥ mahān guṇānnca yo bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu || cintayanto hi yam nityam brahmeśānādayaḥ prabhum | niścayam nādhigacchanti tamasmi śaraṇam gataḥ

जितेन्द्रिया महात्मानो ज्ञानध्यानपरायणाः | यम् प्राप्य न निवर्तन्ते तमस्मि शरणम् गतः

jitendriyā mahātmāno jñānadhyānaparāyaṇāḥ | yam prāpya na nivartante tamasmi śaraṇam gataḥ

एकाम्शेन जगत्सर्वम् योऽवष्टभ्य विभुः स्थितः | अग्राह्यो निर्गुणः शास्ता तमस्मि शरणम् गतः

ekāmśena jagatsarvam yo'vaṣṭabhya vibhuḥ sthitaḥ | agrāhyo nirguṇaḥ śāstā tamasmi śaraṇam gataḥ

सूर्यमध्ये स्थितस्सोमः तस्यमध्ये तु या स्थिता | भूतबाह्व्य या दीप्तिः स मे विष्णु प्रसीदतु || गुणादिनिगुणश्वाद्यो लक्ष्मीवानश्चेतनो ह्यजः सूक्ष्मसर्वगतो देहि स मे विष्णु प्रसीदतु || क्षेत्रज्ञमिति यम् प्राहुः स महात्मा प्रसीदतु

sūryamadhye sthitassomaḥ tasyamadhye tu yā sthitā | bhūtabāhvya yā dīptiḥ sa me viṣṇu prasīdatu || guṇādiniguṇaśvādyo lakṣmīvānaścetano hyajaḥ sūkṣmasarvagato dehi sa me viṣṇu prasīdatu || kṣetrajñamiti yam prāhuḥ sa mahātmā prasīdatu

अव्यक्तमनवस्थानो दुर्विज्ञेयः सनातनः | आस्थितः प्रकृतिम् भुङ्क्ते स महात्मा प्रसीदतु

avyaktamanavasthāno durvijñeyaḥ sanātanaḥ | āsthitaḥ prakṛtim bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu

क्षेत्रज्ञः पञ्चधा भुङ्क्ते प्रकृतिम् बहुभिर्गुणैः | मनोगुणाम्श्च यो भुङ्क्ते स महात्मा प्रसीदतु

kṣetrajñaḥ pañcadhā bhuṅkte prakṛtim bahubhirguṇaiḥ | manoguṇāmśca yo bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu

साङ्ख्या योगाश्च ये चान्ये सिद्धाश्चैव महर्षयः | यम् विदित्वा विमुच्यन्ते स महात्मा प्रसीदतु

sāṅkhyā yogāśca ye cānye siddhāścaiva maharṣayaḥ | yam viditvā vimucyante sa mahātmā prasīdatu

नमस्ते सर्वतोभद्र सर्वतोऽक्षिशिरोमुख | निर्विकार नमस्तेऽस्तु साक्षिभूत हृदिस्थित | अतीन्द्रिय नमस्तुभ्यम् लिङ्गेभ्यस्त्वम् प्रमीयसे

namaste sarvatobhadra sarvato'kṣiśiromukha | nirvikāra namaste'stu sākṣibhūta hṛdisthita | atīndriya namastubhyam liṅgebhyastvam pramīyase

ये तु त्वाम् नाभिजानन्ति सम्सारे सम्सरन्ति ते | रागद्वेषविनिर्मुक्तम् लोभमोहविवर्जितम् | नान्यभक्ता विजानन्ति न पुनर्मारका द्विजाः एकान्तिनो हि निर्द्वन्द्वा निराशाः कर्म कारिणः (ज्ञानाग्निदग्ध कर्माणस्त्वाम् विशन्ति विपश्चितः ||) अशरीरम् शरीरस्थम् समम् सर्वेषु देहिषु

ye tu tvām nābhijānanti samsāre samsaranti te | rāgadveṣavinirmuktam lobhamohavivarjitam | nānyabhaktā vijānanti na punarmārakā dvijāḥ ekāntino hi nirdvandvā nirāśāḥ karma kāriṇaḥ (jñānāgnidagdha karmāṇastvām viśanti vipaścitaḥ ||) aśarīram śarīrastham samam sarveṣu dehiṣu

कामक्रोध विनिर्मुक्ताः भक्तास्त्वाम् प्रविशन्त्युत अव्यक्तम् बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतेन्द्रियाणि च | त्वयि तानि न तेषु त्वम् तेषु त्वम् तानि न त्वयि

kāmakrodha vinirmuktāḥ bhaktāstvām praviśantyuta avyaktam buddhyahaṅkārau mahābhūtendriyāṇi ca | tvayi tāni na teṣu tvam teṣu tvam tāni na tvayi

त्वयितानि च ते त्वम् न तेषुत्वम् न ते त्वयि एकत्वान्यत्वनानात्वम् ये विदुर्यान्ति ते परम् समोहम् सर्वभूतेषु नमे द्वेष्योस्ति स ह्वियः || समत्वम् अभिकाङ्केऽहम् भक्त्याचैवान्य चेतसा चराचरमिदम् सर्वम् भूतग्रामम् चतुर्विधम् त्वया त्वय्येव तत्प्रोक्तम् सूत्रे मणिगणा इव स्पृष्टा भोक्ता च कूटस्थो हि अत्तत्त्व तत्त्व सञ्चितम् अकर्ता हेतुरचलः पृथगात्मा अवस्थितः स्रष्टा भोक्तासि कूटस्थो गुणानाम् प्रभुरीश्वरः | अकर्ता हेतुरहितः प्रभुः स्वात्मन्यवस्थितः

tvayitāni ca te tvam na teṣutvam na te tvayi ekatvānyatvanānātvam ye viduryānti te param samoham sarvabhūteṣu name dveṣyosti sa hviyaḥ || samatvam abhikāṅke'ham bhaktyācaivānya cetasā carācaramidam sarvam bhūtagrāmam caturvidham tvayā tvayyeva tatproktam sūtre maṇigaṇā iva spṛṣṭā bhoktā ca kūṭastho hi attattva tattva sañcitam akartā heturacalaḥ pṛthagātmā avasthitaḥ sraṣṭā bhoktāsi kūṭastho guṇānām prabhurīśvaraḥ | akartā heturahitaḥ prabhuḥ svātmanyavasthitaḥ

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनरेव नमोऽस्तु ते | ईश्वरोऽसि जगन्नाथ किमतः परमुच्यते | भक्तानाम् यद्धितम् देव तद्ध्याय त्रिदशेश्वर

namaste puṇḍarīkākṣa punareva namo'stu te | īśvaro'si jagannātha kimataḥ paramucyate | bhaktānām yaddhitam deva taddhyāya tridaśeśvara

मा मे भूतेषु सम्योगः पुनर्भवतु जन्मनि | न ते भूतेषु सम्योगः भूततत्त्वगुणा गतिः अहङ्कारेण बुद्ध्या वा तथा सत्त्वादिभिर्गुणैः

mā me bhūteṣu samyogaḥ punarbhavatu janmani | na te bhūteṣu samyogaḥ bhūtatattvaguṇā gatiḥ ahaṅkāreṇa buddhyā vā tathā sattvādibhirguṇaiḥ

मा मे धर्मो ह्यधर्मो वा पुनर्भवतु जन्मनि | विषयैरिन्द्रियैर्वापि मा मे भूयात् समागमः

mā me dharmo hyadharmo vā punarbhavatu janmani | viṣayairindriyairvāpi mā me bhūyāt samāgamaḥ

पृथिवीम् यातु मे घ्राणम् यातु मे रसना जलम् | चक्षुर्हुताशनम् यातु स्पर्शो मे यातु मारुतम्

pṛthivīm yātu me ghrāṇam yātu me rasanā jalam | cakṣurhutāśanam yātu sparśo me yātu mārutam

शब्दो ह्याकाशमभ्येतु मनो वैकारिकम् तथा | अहङ्कारश्च मे बुद्धिम् त्वयि बुद्धिः समेतु च

śabdo hyākāśamabhyetu mano vaikārikam tathā | ahaṅkāraśca me buddhim tvayi buddhiḥ sametu ca

इन्द्रियाणि गुणाख्यानि स्वासु स्वासु च योनिषु प्रुथिवीयातु सलिलम् आपोग्निम् अनलोऽनिलम् वायुराकाशमध्ये तु मन आकाशमेव च अहङ्कारम् मनो यातु मोहनम् अर्वा सर्व देहिनाम् अहन्कारस्तथा बुद्धौ बुद्धिरव्यक्तमप्युत याते प्रकृति पातेन गुणसाम्ये व्यवस्थिते वियोगः सर्वकरणैर्गुणैर्भूतैश्च मे भवेत् | सत्त्वम् रजस्तमश्चैव प्रकृतिम् प्रविशन्तु मे

indriyāṇi guṇākhyāni svāsu svāsu ca yoniṣu pruthivīyātu salilam āpognim analo'nilam vāyurākāśamadhye tu mana ākāśameva ca ahaṅkāram mano yātu mohanam arvā sarva dehinām ahankārastathā buddhau buddhiravyaktamapyuta yāte prakṛti pātena guṇasāmye vyavasthite viyogaḥ sarvakaraṇairguṇairbhūtaiśca me bhavet | sattvam rajastamaścaiva prakṛtim praviśantu me

निष्केवलम् पदम् चैव प्रयामि परमम् तव | एकीभावस्त्वयैवास्तु मा मे जन्म भवेत् पुनः

niṣkevalam padam caiva prayāmi paramam tava | ekībhāvastvayaivāstu mā me janma bhavet punaḥ

नमो भगवते तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे | त्वन्मनास्त्वद्गतप्राणस्त्वद्भक्तस्त्वत्परायणः | त्वामेवानुस्मरे देव मरणे प्रत्युपस्थिते

namo bhagavate tasmai viṣṇave prabhaviṣṇave | tvanmanāstvadgataprāṇastvadbhaktastvatparāyaṇaḥ | tvāmevānusmare deva maraṇe pratyupasthite

पूर्वदेहकृता ये मे व्याधयस्ते विशन्तु माम् | आर्दयन्तु च दुःखानि प्रविमुञ्चामि यदृणम्

pūrvadehakṛtā ye me vyādhayaste viśantu mām | ārdayantu ca duḥkhāni pravimuñcāmi yadṛṇam

अनुध्यातोस्मि देवेश न मे जन्म भवेत्पुनः तस्मात् ब्रवीमि कर्माणि ऋणम् मे न भवेदिति || उपतिष्ठन्तु मे रोगा ये मया पूर्वसञ्चिताः | अनृणो गन्तुमिच्छामि तद्विष्णोः परमम् पदम्

anudhyātosmi deveśa na me janma bhavetpunaḥ tasmāt bravīmi karmāṇi ṛṇam me na bhavediti || upatiṣṭhantu me rogā ye mayā pūrvasañcitāḥ | anṛṇo gantumicchāmi tadviṣṇoḥ paramam padam

अहम् भगवतस्तस्य मम चासौ सुरेश्वरः | तस्याहम् न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

aham bhagavatastasya mama cāsau sureśvaraḥ | tasyāham na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati

नमो भगवते तस्मै येन सर्वमिदम् ततम् | तमेव च प्रपन्नोऽस्मि मम यो यस्य चाप्यहम्

namo bhagavate tasmai yena sarvamidam tatam | tameva ca prapanno'smi mama yo yasya cāpyaham

इमामनुस्मृतिम् नित्यम् वैष्णवीम् पापनाशनीम् | स्वपञ्जाग्रत्पठेद्यस्तु त्रिसन्ध्यम् वापि यः स्मरेत्

imāmanusmṛtim nityam vaiṣṇavīm pāpanāśanīm | svapañjāgratpaṭhedyastu trisandhyam vāpi yaḥ smaret

मरणे चाप्यनुप्राप्ते यस्त्विमाम् समनुस्मरेत् | अपि पापसमाचारः सोऽपि याति पराम् गतिम्

maraṇe cāpyanuprāpte yastvimām samanusmaret | api pāpasamācāraḥ so'pi yāti parām gatim

कर्मेन्द्रियाणि सम्यम्य पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च दशेन्द्रियाणि मनसि अहम्-नरे तथा ममः अहङ्कारम् तथा बुद्धौ बुद्धिम् आत्मनि याजयेत् इति बुद्धीन्द्रियः पश्येत् बुद्ध्या बद्धये परात्परम् ……. मधूय …..यस्याहम् येन सर्वम् इदम् ततम् आत्मनात्मनि सम्योज्य परमात्मनि अनुस्मरेत् ततो बुद्धेः परम् बुद्ध लभते पुनर्भवम् अर्चयन्नपि यो देवम् गृहे वापि बलिम् ददेत् | जुह्वदग्निम् स्मरेद्वापि लभते स पराम् गतिम्

karmendriyāṇi samyamya pañcabuddhīndriyāṇi ca daśendriyāṇi manasi aham-nare tathā mamaḥ ahaṅkāram tathā buddhau buddhim ātmani yājayet iti buddhīndriyaḥ paśyet buddhyā baddhaye parātparam ……. madhūya …..yasyāham yena sarvam idam tatam ātmanātmani samyojya paramātmani anusmaret tato buddheḥ param buddha labhate punarbhavam arcayannapi yo devam gṛhe vāpi balim dadet | juhvadagnim smaredvāpi labhate sa parām gatim

यज्ञम् दानम् तपस्तस्मात् कुर्यादाशाविवर्जितः पौर्णमास्याममावास्याम् द्वादश्याम् च विशेषतः | श्रावयेच्छ्रद्दधानम्स्तु ये चान्ये मामुपाश्रिताः

yajñam dānam tapastasmāt kuryādāśāvivarjitaḥ paurṇamāsyāmamāvāsyām dvādaśyām ca viśeṣataḥ | śrāvayecchraddadhānamstu ye cānye māmupāśritāḥ

नम इत्येव यो ब्रूयान्मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः | तस्य स्युरक्षया लोकाः श्वपाकस्यापि नारद !

nama ityeva yo brūyānmadbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ | tasya syurakṣayā lokāḥ śvapākasyāpi nārada !

किम् पुनर्ये यजन्ते माम् साधवो विधिपूर्वकम् | श्रद्धावन्तो यथात्मानस्तेमाम् यान्ति मदाश्रिताः ध्यायन्ति च यथान्यायम् ते यान्ति परमाम् गतिम्

kim punarye yajante mām sādhavo vidhipūrvakam | śraddhāvanto yathātmānastemām yānti madāśritāḥ dhyāyanti ca yathānyāyam te yānti paramām gatim

मामेव तस्मात् देवर्षे ध्याहि सत्यमतन्द्रितः अवाप्स्यसि ततस्सिद्धिम् द्रक्ष्यसे च परमम् मम || अज्ञानाय च यो ज्ञानम् दद्यात् धर्मोपदेशनम् इष्टम् दत्तम् तपोऽधीतम् व्रतानि नियमाश्च ये | सर्वमेतद्विनाशान्तम् ज्ञानस्यान्तो न विद्यते

māmeva tasmāt devarṣe dhyāhi satyamatandritaḥ avāpsyasi tatassiddhim drakṣyase ca paramam mama || ajñānāya ca yo jñānam dadyāt dharmopadeśanam iṣṭam dattam tapo'dhītam vratāni niyamāśca ye | sarvametadvināśāntam jñānasyānto na vidyate

अश्वमेधसहस्राणाम् यः सहस्रम् समाचरेत् | नासौ तत्पदमाप्नोति मद्भक्तैर्यदवाप्यते

aśvamedhasahasrāṇām yaḥ sahasram samācaret | nāsau tatpadamāpnoti madbhaktairyadavāpyate

यो दद्याद्भगवज्ज्ञानम् कुर्याद्वा धर्मदेशनाम् | कृत्स्नाम् वा पृथिवीम् दद्यान्न तु तुल्यम् कथञ्चन

yo dadyādbhagavajjñānam kuryādvā dharmadeśanām | kṛtsnām vā pṛthivīm dadyānna tu tulyam kathañcana

तस्मात् प्रदेयम् साधुभ्यो धर्म्यम् सत्त्वाभयङ्करम् | दानादीन्यन्तवन्तीह मद्भक्तो नान्तमश्नुते

tasmāt pradeyam sādhubhyo dharmyam sattvābhayaṅkaram | dānādīnyantavantīha madbhakto nāntamaśnute

कान्तारवनदुर्गेषु कृच्छ्रेष्वापत्सु सम्भ्रमे | दस्युभिः सन्निरुद्धश्च नामभिर्माम् प्रकीर्तयेत्

kāntāravanadurgeṣu kṛcchreṣvāpatsu sambhrame | dasyubhiḥ sanniruddhaśca nāmabhirmām prakīrtayet

वराहो रक्षतु जले विषमेषु च वामनः | रामो रामश्च रामश्च त्रायन्ताम् दस्युदोषतः | अटव्याम् नारसिम्हस्तु सर्वतः पातु केशवः

varāho rakṣatu jale viṣameṣu ca vāmanaḥ | rāmo rāmaśca rāmaśca trāyantām dasyudoṣataḥ | aṭavyām nārasimhastu sarvataḥ pātu keśavaḥ

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनम् प्रति | सकृदुच्चारितम् येन हरिरित्यक्षरद्वयम्

baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanam prati | sakṛduccāritam yena harirityakṣaradvayam

स्मरणादेव कृष्णस्य पापसङ्घात पञ्जरम् | शतधा भेदमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा जन्मान्तरसहस्राणि तपोज्ञानसमादिभिः | नराणाम् क्षीणपापाणाम् कृष्णे भक्तिः प्रजायते | गत्वा गत्वा निवर्तने चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः | अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः | न वासुदेवात् परमस्ति मङ्गलम् न वासुदेवात् परमम् पवित्रम् | न वासुदेवात् परमस्ति दैवतम् न वासुदेवम् प्रणिपत्य सीदति | तस्मान्मामेव देवर्षे ध्यायस्वातन्द्रितः सदा | अवाप्स्यसि ततः सिद्धिम् पदम् द्रक्ष्यसि च ध्रुवम्

smaraṇādeva kṛṣṇasya pāpasaṅghāta pañjaram | śatadhā bhedamāyāti girirvajrahato yathā janmāntarasahasrāṇi tapojñānasamādibhiḥ | narāṇām kṣīṇapāpāṇām kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate | gatvā gatvā nivartane candrasūryādayo grahāḥ | adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ | na vāsudevāt paramasti maṅgalam na vāsudevāt paramam pavitram | na vāsudevāt paramasti daivatam na vāsudevam praṇipatya sīdati | tasmānmāmeva devarṣe dhyāyasvātandritaḥ sadā | avāpsyasi tataḥ siddhim padam drakṣyasi ca dhruvam

शौनक उवाच – एवम् स देवदेवेन नारदः प्रतिबोधितः | चकार केशवे भक्तिम् तस्मात्त्वम् कुरु भूपते

śaunaka uvāca – evam sa devadevena nāradaḥ pratibodhitaḥ | cakāra keśave bhaktim tasmāttvam kuru bhūpate

यः पठेत् परया भक्त्या स गच्छेद्विष्णुसाम्यताम् | एतत्पुण्यम् पापहरम् धन्यम् दुःस्वप्ननाशनम्

yaḥ paṭhet parayā bhaktyā sa gacchedviṣṇusāmyatām | etatpuṇyam pāpaharam dhanyam duḥsvapnanāśanam

एकसप्ततितमोऽध्यायः

विष्णुपञ्जरस्तवः शतानीक उवाच – पापम् प्रणश्यते येन पुण्यम् येन विवर्धते | यज्जपन् सुगतिम् याति शृण्वम्श्च मम तद्वद

viṣṇupañjarastavaḥ śatānīka uvāca – pāpam praṇaśyate yena puṇyam yena vivardhate | yajjapan sugatim yāti śṛṇvamśca mama tadvada

शौनक उवाच – कश्चिदासीद्द्विजद्रोग्धा पिशुनः क्षत्रियाधमः | परपीडारुचिर्दुष्टः स्वभावादेव निर्घृणः

śaunaka uvāca – kaścidāsīddvijadrogdhā piśunaḥ kṣatriyādhamaḥ | parapīḍārucirduṣṭaḥ svabhāvādeva nirghṛṇaḥ

परिभूताः सदा तेन पितृदेवद्विजातयः | परदारेषु चैवास्य बभूवाभिरतम् मनः

paribhūtāḥ sadā tena pitṛdevadvijātayaḥ | paradāreṣu caivāsya babhūvābhiratam manaḥ

सत्वायुषि परिक्षीणे जज्ञे घोरो निशाचरः | तेन वै कर्मदोषेण स्वेन पापकृताम् वरः

satvāyuṣi parikṣīṇe jajñe ghoro niśācaraḥ | tena vai karmadoṣeṇa svena pāpakṛtām varaḥ

क्रूरैरेव ततो वृत्तिम् राक्षसत्वे विशेषतः | चकार कर्मभिः पापः सर्वप्राणिविहिम्सकः

krūraireva tato vṛttim rākṣasatve viśeṣataḥ | cakāra karmabhiḥ pāpaḥ sarvaprāṇivihimsakaḥ

तस्य पापरतस्यैवम् जग्मुर्वर्षशतानि वै | तेन वै कर्मदोषेण नान्या वृत्तिररोचत

tasya pāparatasyaivam jagmurvarṣaśatāni vai | tena vai karmadoṣeṇa nānyā vṛttirarocata

यद्यत्पश्यति सत्त्वम् स तत्तदादाय राक्षसः | चखाद पुरुषव्याघ्र बाहुगोचरमागतम्

yadyatpaśyati sattvam sa tattadādāya rākṣasaḥ | cakhāda puruṣavyāghra bāhugocaramāgatam

एवम् तस्यातिदुष्टस्य कुर्वतः प्राणिनाम् वधम् | जगाम सुमहान् कालः परिणामम् तथा वयः

evam tasyātiduṣṭasya kurvataḥ prāṇinām vadham | jagāma sumahān kālaḥ pariṇāmam tathā vayaḥ

स ददर्श तपस्यन्तम् तापसम् सम्श्रितव्रतम् | ऊर्ध्वबाहुम् महाभागम् कृतरक्षम् समन्ततः

sa dadarśa tapasyantam tāpasam samśritavratam | ūrdhvabāhum mahābhāgam kṛtarakṣam samantataḥ

तम् दृष्ट्वा स तु दुर्बुद्धिर्ब्राह्मणम् राक्षसाधमः | समभ्यधावद्वेगेन समादातुम् चिखादिषुः

tam dṛṣṭvā sa tu durbuddhirbrāhmaṇam rākṣasādhamaḥ | samabhyadhāvadvegena samādātum cikhādiṣuḥ

तेन रक्षा च या दिक्षु ब्राह्मणेनाभवत्कृता | तया निरस्तम् तद्रक्षो निपपाताविदूरतः

tena rakṣā ca yā dikṣu brāhmaṇenābhavatkṛtā | tayā nirastam tadrakṣo nipapātāvidūrataḥ

शतानीक उवाच – भगवन् कीदृशीम् रक्षाम् स चकार द्विजोत्तमः | यया निर्धूतवीर्योऽसौ निरस्तो रजनीचरः

śatānīka uvāca – bhagavan kīdṛśīm rakṣām sa cakāra dvijottamaḥ | yayā nirdhūtavīryo'sau nirasto rajanīcaraḥ

शौनक उवाच – एकाग्रचित्तो गोविन्दे तज्जपम्स्तत्परायणः | तपश्चचार विप्रोऽसौ प्रविष्टो विष्णुपञ्जरम्

śaunaka uvāca – ekāgracitto govinde tajjapamstatparāyaṇaḥ | tapaścacāra vipro'sau praviṣṭo viṣṇupañjaram

शतानीक उवाच – विष्णुपञ्जरमिच्छामि श्रोतुम् धर्मभृताम् वर | सदा सर्वभयेभ्यस्तु रक्षा या परमाऽभवत्

śatānīka uvāca – viṣṇupañjaramicchāmi śrotum dharmabhṛtām vara | sadā sarvabhayebhyastu rakṣā yā paramā'bhavat

शौनक उवाच – त्रिपुरम् जघ्नुषः पूर्वम् ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरः | शङ्करस्य कुरुश्रेष्ठ रक्षणाय निरूपितः

śaunaka uvāca – tripuram jaghnuṣaḥ pūrvam brahmaṇā viṣṇupañjaraḥ | śaṅkarasya kuruśreṣṭha rakṣaṇāya nirūpitaḥ

वागीशेन तु शक्रस्य बलम् हन्तुम् प्रयास्यतः तस्य रूपम् प्रवक्ष्यामि तन्निबोध महीपते

vāgīśena tu śakrasya balam hantum prayāsyataḥ tasya rūpam pravakṣyāmi tannibodha mahīpate

विष्णुः प्राच्याम् स्थितश्चक्री विष्णुर्दक्षिणतो गदी | प्रतीच्याम् शार्ङ्गधृग्विष्णुर्विष्णुः खड्गी ममोत्तरे

viṣṇuḥ prācyām sthitaścakrī viṣṇurdakṣiṇato gadī | pratīcyām śārṅgadhṛgviṣṇurviṣṇuḥ khaḍgī mamottare

हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः | क्रोडरूपी हरिर्भूमौ नरसिम्होऽम्बरे मम

hṛṣīkeśo vikoṇeṣu tacchidreṣu janārdanaḥ | kroḍarūpī harirbhūmau narasimho'mbare mama

क्षुरान्तममलम् चक्रम् भ्रमत्येतत् सुदर्शनम् | अस्याम्शुमाला दुःप्रेक्षा हन्तु प्रेतनिशाचरान्

kṣurāntamamalam cakram bhramatyetat sudarśanam | asyāmśumālā duḥprekṣā hantu pretaniśācarān

गदा चेयम् सहस्रार्चिरुद्वमत्पावकोल्वणा | रक्षोभूतपिशाचानाम् डाकिनीनाम् च नाशनी

gadā ceyam sahasrārcirudvamatpāvakolvaṇā | rakṣobhūtapiśācānām ḍākinīnām ca nāśanī

शार्ङ्गविस्फूर्जितम् चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् | तिर्यङ्मनुष्यकूष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः

śārṅgavisphūrjitam caiva vāsudevasya madripūn | tiryaṅmanuṣyakūṣmāṇḍapretādīn hantvaśeṣataḥ

खड्गधाराज्वलज्ज्योत्स्नानिर्धूता ये समाहताः | ते यान्तु सौम्यताम् सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः

khaḍgadhārājvalajjyotsnānirdhūtā ye samāhatāḥ | te yāntu saumyatām sadyo garuḍeneva pannagāḥ

ये कूष्माण्डास्तथा यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः | प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भकाः खगाः

ye kūṣmāṇḍāstathā yakṣā ye daityā ye niśācarāḥ | pretā vināyakāḥ krūrā manuṣyā jambhakāḥ khagāḥ

सिम्हादयो ये पशवो दन्दसूकाश्च पन्नगाः | सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः

simhādayo ye paśavo dandasūkāśca pannagāḥ | sarve bhavantu te saumyāḥ kṛṣṇaśaṅkharavāhatāḥ

चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः | बलौजसाम् च हर्तारश्छायाविभ्रम्शकाश्च ये

cittavṛttiharā ye me ye janāḥ smṛtihārakāḥ | balaujasām ca hartāraśchāyāvibhramśakāśca ye

ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः | कूष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररयाहताः

ye copabhogahartāro ye ca lakṣaṇanāśakāḥ | kūṣmāṇḍāste praṇaśyantu viṣṇucakrarayāhatāḥ

बुद्धिस्वास्थ्यम् मनःस्वास्थ्यम् स्वास्थ्यमैन्द्रियकम् तथा | ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्

buddhisvāsthyam manaḥsvāsthyam svāsthyamaindriyakam tathā | mamāstu devadevasya vāsudevasya kīrtanāt

पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणगश्चास्तु जनार्दनो हरिः | तदीड्यमीशानमनन्तमीश्वरम् जनार्दनम् प्रणिपतितो न सीदति

pṛṣṭhe purastānmama dakṣiṇottare vikoṇagaścāstu janārdano hariḥ | tadīḍyamīśānamanantamīśvaram janārdanam praṇipatito na sīdati

यथा परम् ब्रह्म हरिस्तथा परम् जगत्स्वरूपश्च स एव केशवः | ऋतेन तेनाच्युतनामकीर्तनात्प्रणाशमेतु त्रिविधम् ममाशुभम्

yathā param brahma haristathā param jagatsvarūpaśca sa eva keśavaḥ | ṛtena tenācyutanāmakīrtanātpraṇāśametu trividham mamāśubham

द्विसप्ततितमोऽध्यायः

सारस्वतस्तवः शौनक उवाच – इत्यसावात्मरक्षार्थम् न्यस्तवान्विष्णुपञ्जरम् | तेनासाध्यः स दुष्टानाम् बभूव नृप रक्षसाम्

sārasvatastavaḥ śaunaka uvāca – ityasāvātmarakṣārtham nyastavānviṣṇupañjaram | tenāsādhyaḥ sa duṣṭānām babhūva nṛpa rakṣasām

एतयाऽऽरक्षया रक्षो निर्धूतम् भुवि पातितम् | जप्यावसाने विप्रोऽसौ ददर्श विगतौजसम्

etayā''rakṣayā rakṣo nirdhūtam bhuvi pātitam | japyāvasāne vipro'sau dadarśa vigataujasam

दृष्ट्वा च कृपयाविष्टः समाश्वास्य निशाचरम् | पप्रच्छागमने हेतुम् तम् चाचष्ट यथातथम् | कथयित्वा च तत्सर्वम् राक्षसः पुनरब्रवीत्

dṛṣṭvā ca kṛpayāviṣṭaḥ samāśvāsya niśācaram | papracchāgamane hetum tam cācaṣṭa yathātatham | kathayitvā ca tatsarvam rākṣasaḥ punarabravīt

प्रसीद विप्रवर्य त्वम् निर्विण्णस्यातिपापिनः | पापप्रशमनायालमुपदेशम् प्रयच्छ मे

prasīda vipravarya tvam nirviṇṇasyātipāpinaḥ | pāpapraśamanāyālamupadeśam prayaccha me

बहूनि पापानि मया कृतानि बहवो हताः | कृताः स्त्रियश्च मे बह्व्यो विधवा हतपुत्रिकाः | अनागसाम् च सत्त्वानामनेकानाम् क्षयः कृतः

bahūni pāpāni mayā kṛtāni bahavo hatāḥ | kṛtāḥ striyaśca me bahvyo vidhavā hataputrikāḥ | anāgasām ca sattvānāmanekānām kṣayaḥ kṛtaḥ

सोऽहमिच्छामि विप्रर्षे प्रसादात्तव सुव्रत | पापस्यास्य क्षयम् कर्तुम् कुरु मे धर्मदर्शनम्

so'hamicchāmi viprarṣe prasādāttava suvrata | pāpasyāsya kṣayam kartum kuru me dharmadarśanam

ब्राह्मण उवाच – कथम् क्रूरस्वभावस्य सन्त्रस्तस्य निशाचर | सहसैव समायाता जिज्ञासा धर्मवर्त्मनि

brāhmaṇa uvāca – katham krūrasvabhāvasya santrastasya niśācara | sahasaiva samāyātā jijñāsā dharmavartmani

राक्षस उवाच – त्वामत्तुमागतम् क्षिप्तो रक्षया कृतया त्वया | तत्सम्स्पर्शाच्च मे ब्रह्मन् साध्वेतन्मनसि स्थितम्

rākṣasa uvāca – tvāmattumāgatam kṣipto rakṣayā kṛtayā tvayā | tatsamsparśācca me brahman sādhvetanmanasi sthitam

का सा रक्षा न ताम् वेद्मि वेद्मि नास्याः परायणम् | किम्त्वस्याः सङ्गमासाद्य निर्वेदम् प्रापितम् परम्

kā sā rakṣā na tām vedmi vedmi nāsyāḥ parāyaṇam | kimtvasyāḥ saṅgamāsādya nirvedam prāpitam param

स कृपाम् कुरु धर्मज्ञ मय्यनुक्रोशमावह | यथा पापापनोदो मे भवत्यार्य तथा कुरु

sa kṛpām kuru dharmajña mayyanukrośamāvaha | yathā pāpāpanodo me bhavatyārya tathā kuru

इत्येवमुक्तः स मुनिः सदयस्तेन रक्षसा | प्रत्युवाच महाभाग विमृश्य सुचिरम् तदा

ityevamuktaḥ sa muniḥ sadayastena rakṣasā | pratyuvāca mahābhāga vimṛśya suciram tadā

ब्राह्मण उवाच – यत्त्वमात्थोपदेशार्थम् निर्विण्णः स्वेन कर्मणा | युक्तमेतन्न पापानाम् निवृत्तेरुपकारकम्

brāhmaṇa uvāca – yattvamātthopadeśārtham nirviṇṇaḥ svena karmaṇā | yuktametanna pāpānām nivṛtterupakārakam

करिष्ये यातुधानानाम् न त्वहम् धर्मदेशनाम् | ताम्स्त्वम् पृच्छ द्विजान् सौम्य ये वै प्रवचने रताः

kariṣye yātudhānānām na tvaham dharmadeśanām | tāmstvam pṛccha dvijān saumya ye vai pravacane ratāḥ

एवमुक्त्वा ययौ विप्रश्चिन्तामाप च राक्षसः | कथम् पापापनोदः स्यादित्यसौ व्याकुलेन्द्रियः

evamuktvā yayau vipraścintāmāpa ca rākṣasaḥ | katham pāpāpanodaḥ syādityasau vyākulendriyaḥ

न तदा खादते सत्त्वान् क्षुधा सम्पीडितोऽपि सन् | षष्ठे षष्ठे तदा काले जन्तुमेकमभक्षयत्

na tadā khādate sattvān kṣudhā sampīḍito'pi san | ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle jantumekamabhakṣayat

स कदाचित् क्षुधाविष्टः पर्यटन्विपिने वने | ददर्शाथ फलाहारमग्रतः कौशिकम् द्विजम्

sa kadācit kṣudhāviṣṭaḥ paryaṭanvipine vane | dadarśātha phalāhāramagrataḥ kauśikam dvijam

तम् जग्राह च भक्षार्थम् षष्ठे काले बुभुक्षितः | गुरोरर्थे फलाहारमागतम् ब्रह्मचारिणम्

tam jagrāha ca bhakṣārtham ṣaṣṭhe kāle bubhukṣitaḥ | gurorarthe phalāhāramāgatam brahmacāriṇam

गृहीतो रक्षसा तेन स तदा मुनिदारकः | निराशो जीविते प्राह सामपूर्वम् निशाचरम्

gṛhīto rakṣasā tena sa tadā munidārakaḥ | nirāśo jīvite prāha sāmapūrvam niśācaram

ब्राह्मण उवाच – भो भद्रमुख यत्कार्यम् गृहीतोऽहमिह त्वया | तद्ब्रवीहि यथातत्त्वमयमस्म्यनुशाधि माम्

brāhmaṇa uvāca – bho bhadramukha yatkāryam gṛhīto'hamiha tvayā | tadbravīhi yathātattvamayamasmyanuśādhi mām

राक्षस उवाच – षष्ठे काले ममाहारः क्षुधितस्य त्वमागतः | निःशूकस्यातिपापस्य निर्घृणस्य द्विजद्रुहः

rākṣasa uvāca – ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ kṣudhitasya tvamāgataḥ | niḥśūkasyātipāpasya nirghṛṇasya dvijadruhaḥ

ब्राह्मण उवाच – यद्यवश्यम् त्वयाद्याहम् भक्षणीयो निशाचर | आयास्यामि तदद्यैव निवेद्य गुरवे फलम्

brāhmaṇa uvāca – yadyavaśyam tvayādyāham bhakṣaṇīyo niśācara | āyāsyāmi tadadyaiva nivedya gurave phalam

गुरुमूले तदागत्य यत्फलग्रहणम् कृतम् | ममात्र निष्ठाम् प्राप्तस्य तत्पापाय निवेदितम्

gurumūle tadāgatya yatphalagrahaṇam kṛtam | mamātra niṣṭhām prāptasya tatpāpāya niveditam

स त्वम् मुहूर्तमात्रम् मामत्रैव प्रतिपालय | निवेद्य गुरवे यावदिहागच्छाम्यहम् फलम्

sa tvam muhūrtamātram māmatraiva pratipālaya | nivedya gurave yāvadihāgacchāmyaham phalam

राक्षस उवाच – षष्ठे काले न मे ब्रह्मन् कश्चिद्ग्रहणमागतः | प्रमुच्यते निबोधैतदिति मे पापजीविकाम्

rākṣasa uvāca – ṣaṣṭhe kāle na me brahman kaścidgrahaṇamāgataḥ | pramucyate nibodhaitaditi me pāpajīvikām

एक एवात्र मोक्षस्य तव हेतुः शृणुष्व तम् | मुञ्चाम्यहमसन्दिग्धम् यदि तत्कुरुते भवान्

eka evātra mokṣasya tava hetuḥ śṛṇuṣva tam | muñcāmyahamasandigdham yadi tatkurute bhavān

ब्राह्मण उवाच – गुरोर्यन्न विरोधाय यन्न धर्मोपरोधकम् | तत्करिष्याम्यहम् रक्षो यन्न व्रतहरम् मम

brāhmaṇa uvāca – guroryanna virodhāya yanna dharmoparodhakam | tatkariṣyāmyaham rakṣo yanna vrataharam mama

राक्षस उवाच – मया निसर्गतो ब्रह्मञ्जातिदोषाद्विशेषतः | निर्विवेकेन पापेन पापम् कर्म सदा कृतम्

rākṣasa uvāca – mayā nisargato brahmañjātidoṣādviśeṣataḥ | nirvivekena pāpena pāpam karma sadā kṛtam

आ बाल्यान्मम पापेषु न पुण्येषु रतम् मनः | तत्पापसञ्चयान्मोक्षम् प्राप्नुयाम् येन तद्वद

ā bālyānmama pāpeṣu na puṇyeṣu ratam manaḥ | tatpāpasañcayānmokṣam prāpnuyām yena tadvada

यानि पापानि कर्माणि बालत्वाच्चरितानि मे | दुष्टाम् योनिमिमाम् प्राप्य तन्मुक्तिम् कथय द्विज

yāni pāpāni karmāṇi bālatvāccaritāni me | duṣṭām yonimimām prāpya tanmuktim kathaya dvija

यद्येतद् द्विजपुत्र त्वम् ममाख्यास्यस्यशेषतः | तत्क्षुधार्तात् समार्तस्त्वम् नियतम् मोक्षमाप्स्यसि

yadyetad dvijaputra tvam mamākhyāsyasyaśeṣataḥ | tatkṣudhārtāt samārtastvam niyatam mokṣamāpsyasi

न चैतत्पापशीलोऽहमद्य त्वाम् क्षुत्पिपासितः | षष्ठे काले नृशम्सात्मा भक्षयिष्यामि निर्घृणः

na caitatpāpaśīlo'hamadya tvām kṣutpipāsitaḥ | ṣaṣṭhe kāle nṛśamsātmā bhakṣayiṣyāmi nirghṛṇaḥ

शौनक उवाच – एवमुक्तो मुनिसुतस्तेन घोरेण रक्षसा | चिन्तामवाप महतीमशक्तस्तदुदीरितम्

śaunaka uvāca – evamukto munisutastena ghoreṇa rakṣasā | cintāmavāpa mahatīmaśaktastadudīritam

विमृश्य सुचिरम् विप्रः शरणम् जातवेदसम् | जगाम ज्ञानदानाय सम्शयम् परमम् गतः

vimṛśya suciram vipraḥ śaraṇam jātavedasam | jagāma jñānadānāya samśayam paramam gataḥ

ब्राह्मण उवाच – यदि शुश्रूषितो वह्निर्गुरोः शुश्रूषणादनु | व्रतानि वा सुचीर्णानि सप्तार्चिः पातु माम् ततः

brāhmaṇa uvāca – yadi śuśrūṣito vahnirguroḥ śuśrūṣaṇādanu | vratāni vā sucīrṇāni saptārciḥ pātu mām tataḥ

न मातरम् न पितरम् गौरवेण यथा गुरुम् | यथाहमवगच्छामि तथा माम् पातु पावकः

na mātaram na pitaram gauraveṇa yathā gurum | yathāhamavagacchāmi tathā mām pātu pāvakaḥ

यथा गुरुम् न मनसा कर्मणा वचसापि वा | अवजानाम्यहम् तेन पातु सत्येन पावकः

yathā gurum na manasā karmaṇā vacasāpi vā | avajānāmyaham tena pātu satyena pāvakaḥ

शौनक उवाच – इत्येवम् शपथान् सत्यान् कुर्वतस्तस्य तत्पुनः | सप्तार्चिषा समादिष्टा प्रादुरासीत् सरस्वती | सा चोवास द्विजसुतम् राक्षसग्रहणकुलम्

śaunaka uvāca – ityevam śapathān satyān kurvatastasya tatpunaḥ | saptārciṣā samādiṣṭā prādurāsīt sarasvatī | sā covāsa dvijasutam rākṣasagrahaṇakulam

मा भैर्द्विजसुताहम् त्वाम् मोक्षयाम्यतिसङ्कटात्

mā bhairdvijasutāham tvām mokṣayāmyatisaṅkaṭāt

यदस्य रक्षसः श्रेयो जिह्वाग्रेऽहम् स्थिता तव | तत्सर्वम् कथयिष्यामि ततो मोक्षमवाप्स्यसि

yadasya rakṣasaḥ śreyo jihvāgre'ham sthitā tava | tatsarvam kathayiṣyāmi tato mokṣamavāpsyasi

प्रदृश्या रक्षसा तेन प्रोक्त्वेत्थम् तम् सरस्वती | प्रदर्शनमिता सोऽपि द्विजः प्राह निशाचरम्

pradṛśyā rakṣasā tena proktvettham tam sarasvatī | pradarśanamitā so'pi dvijaḥ prāha niśācaram

ब्राह्मण उवाच – श्रूयताम् तव यच्छ्रेयस्तथान्येषाम् च पापिनाम् | समस्तपापशुद्ध्यर्थम् पुण्योपचयदम् च यत्

brāhmaṇa uvāca – śrūyatām tava yacchreyastathānyeṣām ca pāpinām | samastapāpaśuddhyartham puṇyopacayadam ca yat

प्रातरुत्थाय सततम् मध्याह्नेऽह्नः क्षयेऽपि वा | अयम् शस्तः सदा जापः सर्वपापोपशान्तिदः

prātarutthāya satatam madhyāhne'hnaḥ kṣaye'pi vā | ayam śastaḥ sadā jāpaḥ sarvapāpopaśāntidaḥ

सरस्वती उवाच – हरिम् कृष्णम् हृषीकेशम् वासुदेवम् जनार्दनम् | प्रणतोऽस्मि जगन्नाथम् स मे पापम् व्यपोहतु

sarasvatī uvāca – harim kṛṣṇam hṛṣīkeśam vāsudevam janārdanam | praṇato'smi jagannātham sa me pāpam vyapohatu

विश्वेश्वरमजम् विष्णुमप्रमेयपराक्रमम् | प्रणतोऽस्मि प्रजापालम् स मे पापम् व्यपोहतु

viśveśvaramajam viṣṇumaprameyaparākramam | praṇato'smi prajāpālam sa me pāpam vyapohatu

विष्णुमच्युतमीशानमनन्तमपराजितम् | प्रणतोऽस्मि महात्मानम् स मे पापम् व्यपोहतु

viṣṇumacyutamīśānamanantamaparājitam | praṇato'smi mahātmānam sa me pāpam vyapohatu

चराचरगुरुम् नाथम् गोविन्दम् शेषशायिनम् | प्रणतोऽस्मि परम् देवम् स मे पापम् व्यपोहतु

carācaragurum nātham govindam śeṣaśāyinam | praṇato'smi param devam sa me pāpam vyapohatu

गोवर्धनधरम् धीरम् गोब्राह्मणहिते स्थितम् | प्रणतोऽस्मि गदापाणिम् स मे पापम् व्यपोहतु

govardhanadharam dhīram gobrāhmaṇahite sthitam | praṇato'smi gadāpāṇim sa me pāpam vyapohatu

शङ्खिनम् चक्रिणम् शान्तम् शार्ङ्गिणम् स्रग्धरम् परम् | प्रणतोऽस्मि पतिम् लक्ष्म्याः स मे पापम् व्यपोहतु

śaṅkhinam cakriṇam śāntam śārṅgiṇam sragdharam param | praṇato'smi patim lakṣmyāḥ sa me pāpam vyapohatu

दामोदरमुदाराक्षम् पुण्डरीकाक्षमव्ययम् | प्रणतोऽस्मि स्तुतम् स्तुत्यैः स मे पापम् व्यपोहतु

dāmodaramudārākṣam puṇḍarīkākṣamavyayam | praṇato'smi stutam stutyaiḥ sa me pāpam vyapohatu

नारायणम् नरम् शौरिम् माधवम् मधुसूदनम् | प्रणतोऽस्मि धराधारम् स मे पापम् व्यपोहतु

nārāyaṇam naram śaurim mādhavam madhusūdanam | praṇato'smi dharādhāram sa me pāpam vyapohatu

केशवम् केशिहन्तारम् कम्सारिष्टनिसूदनम् | प्रणतोऽस्मि श्रियः कान्तम् स मे पापम् व्यपोहतु

keśavam keśihantāram kamsāriṣṭanisūdanam | praṇato'smi śriyaḥ kāntam sa me pāpam vyapohatu

श्रवत्सवीसम् श्रीशम् श्रीधरम् श्रीनिकेतनम् | प्रणतोऽस्मि श्रियः कान्तम् समे पापम् व्यपोहतु || यमीशम् सर्वभूतानाम् ध्यायन्ति यतयोऽक्षरम् | वासुदेवमनिर्देश्यम् तमस्मि शरणम् गतः

śravatsavīsam śrīśam śrīdharam śrīniketanam | praṇato'smi śriyaḥ kāntam same pāpam vyapohatu || yamīśam sarvabhūtānām dhyāyanti yatayo'kṣaram | vāsudevamanirdeśyam tamasmi śaraṇam gataḥ

समस्तालम्बनेभ्योऽयम् तमस्मि शरणम् गतः

samastālambanebhyo'yam tamasmi śaraṇam gataḥ

ध्यायन्ति वासुदेवाढ्यम् तमस्मि शरणम् गतः सर्वगम् सर्वभूतम् च सर्वस्याधारमीश्वरम् | वासुदेवम् परम् ब्रह्म तमस्मि शरणम् गतः

dhyāyanti vāsudevāḍhyam tamasmi śaraṇam gataḥ sarvagam sarvabhūtam ca sarvasyādhāramīśvaram | vāsudevam param brahma tamasmi śaraṇam gataḥ

परमात्मानमव्यक्तम् यम् प्रयान्ति सुमेधसः | कर्मक्षयेऽक्षयम् देवम् तमस्मि शरणम् गतः

paramātmānamavyaktam yam prayānti sumedhasaḥ | karmakṣaye'kṣayam devam tamasmi śaraṇam gataḥ

पुण्यपापविनिर्मुक्ता यम् प्रविश्य पुनर्भवम् | न योगिनः प्राप्नुवन्ति तमस्मि शरणम् गतः

puṇyapāpavinirmuktā yam praviśya punarbhavam | na yoginaḥ prāpnuvanti tamasmi śaraṇam gataḥ

ब्रह्मा भूत्वा जगत्सर्वम् सदेवासुरमानुषम् | यः सृजत्यच्युतो देवस्तमस्मि शरणम् गतः

brahmā bhūtvā jagatsarvam sadevāsuramānuṣam | yaḥ sṛjatyacyuto devastamasmi śaraṇam gataḥ

ब्रह्मत्वे यस्य वक्त्रेभ्यश्चतुर्वेदमयम् वपुः | सूतम् प्रभो पुरा जज्ञे तमस्मि शरणम् गतः

brahmatve yasya vaktrebhyaścaturvedamayam vapuḥ | sūtam prabho purā jajñe tamasmi śaraṇam gataḥ

ब्रह्मरूपधरम् देवम् जगद्योनिम् जनार्दनम् | स्रष्टृत्वे सम्स्थितम् सृष्टौ प्रणतोऽस्मि सनातनम्

brahmarūpadharam devam jagadyonim janārdanam | sraṣṭṛtve samsthitam sṛṣṭau praṇato'smi sanātanam

यः पाति सृष्टम् च विभुः स्थितावसुरसूदनः | तमादिपुरुषम् विष्णुम् प्रणतोऽस्मि सनातनम्

yaḥ pāti sṛṣṭam ca vibhuḥ sthitāvasurasūdanaḥ | tamādipuruṣam viṣṇum praṇato'smi sanātanam

धृता मही हता दैत्याः परित्रातास्तथाऽमराः | येन तम् विष्णुमाद्येशम् प्रणतोऽस्मि सनातनम्

dhṛtā mahī hatā daityāḥ paritrātāstathā'marāḥ | yena tam viṣṇumādyeśam praṇato'smi sanātanam

यज्ञैर्यजन्ति यम् विप्रा यज्ञेशम् यज्ञभावनम् | तम् यज्ञपुरुषम् विष्णुम् प्रणतोऽस्मि सनातनम्

yajñairyajanti yam viprā yajñeśam yajñabhāvanam | tam yajñapuruṣam viṣṇum praṇato'smi sanātanam

वर्णाश्रमान्स्थितावाद्यो यः स्थापयति वर्त्मनि | तमादिपुरुषम् विष्णुम् प्रणतोऽस्मि सनातनम्

varṇāśramānsthitāvādyo yaḥ sthāpayati vartmani | tamādipuruṣam viṣṇum praṇato'smi sanātanam

कल्पान्ते रुद्ररूपो यः सलहरत्यखिलम् जगत् | तमादिपुरुषम् विष्णुम् प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्

kalpānte rudrarūpo yaḥ salaharatyakhilam jagat | tamādipuruṣam viṣṇum praṇato'smi janārdanam

पातालवीथीभूरादीम्स्तथा लोकान्बिभर्ति यः | तमन्तपुरुषम् विष्णुम् प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्

pātālavīthībhūrādīmstathā lokānbibharti yaḥ | tamantapuruṣam viṣṇum praṇato'smi janārdanam

सम्भक्षयित्वा सकलम् यथा सृष्टमिदम् जगत् | यो नृत्यत्यतिरौद्रात्मा प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्

sambhakṣayitvā sakalam yathā sṛṣṭamidam jagat | yo nṛtyatyatiraudrātmā praṇato'smi janārdanam

सुरासुराः पितृगणा यक्षगन्धर्वराक्षसाः | यस्याम्शभूता देवस्य सर्वगम् तम् नमाम्यहम्

surāsurāḥ pitṛgaṇā yakṣagandharvarākṣasāḥ | yasyāmśabhūtā devasya sarvagam tam namāmyaham

समस्तदेवाः सकला मानुषाणाम् च जातयः | यस्याम्शभूता देवस्य सर्वगम् तम् नमाम्यहम्

samastadevāḥ sakalā mānuṣāṇām ca jātayaḥ | yasyāmśabhūtā devasya sarvagam tam namāmyaham

वृक्षगुल्मादयो यस्य तथा पशुमृगादयः | एकाम्शभूता देवस्य सर्वगम् तम् नमाम्यहम्

vṛkṣagulmādayo yasya tathā paśumṛgādayaḥ | ekāmśabhūtā devasya sarvagam tam namāmyaham

यस्मान्नान्यत्परम् किञ्चिद्यस्मिन् सर्वम् महात्मनि | यः सर्वमव्ययोऽनन्तः सर्वगम् तम् नमाम्यहम्

yasmānnānyatparam kiñcidyasmin sarvam mahātmani | yaḥ sarvamavyayo'nantaḥ sarvagam tam namāmyaham

यथा सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च | विष्णुरेव तथा पापम् ममाशेषम् प्रणश्यतु

yathā sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca | viṣṇureva tathā pāpam mamāśeṣam praṇaśyatu

यथा विष्णुमयम् सर्वम् यत्सर्वेन्द्रियगोचरम् | यच्च ज्ञानपरिच्छेद्यम् पापम् नश्यतु मे तथा

yathā viṣṇumayam sarvam yatsarvendriyagocaram | yacca jñānaparicchedyam pāpam naśyatu me tathā

प्रवृत्तम् च निवृत्तम् च कर्म विष्णुमयम् यथा | अनेकजन्मकर्मोत्थम् पापम् नश्यतु मे तथा

pravṛttam ca nivṛttam ca karma viṣṇumayam yathā | anekajanmakarmottham pāpam naśyatu me tathā

यन्निशायाम् तथा प्रातर्यच्च मध्यापराह्णयोः | सन्ध्ययोश्च कृतम् पापम् कर्मणा मनसा गिरा

yanniśāyām tathā prātaryacca madhyāparāhṇayoḥ | sandhyayośca kṛtam pāpam karmaṇā manasā girā

तिष्ठता व्रजता यच्च शय्यासनगतेन च | कृतम् यदशुभम् कर्म कायेन मनसा गिरा

tiṣṭhatā vrajatā yacca śayyāsanagatena ca | kṛtam yadaśubham karma kāyena manasā girā

अज्ञानतो ज्ञानतो वा वासुदेवस्य कीर्तनात् | तत्सर्वम् विलयम् यातु तोयस्थम् लवणम् यथा

ajñānato jñānato vā vāsudevasya kīrtanāt | tatsarvam vilayam yātu toyastham lavaṇam yathā

परदारपरद्रव्यवाञ्छाद्रोहोद्भवम् च यत् | परिपीडोद्भवम् निन्दाम् कुर्वतो यन्महात्मनाम्

paradāraparadravyavāñchādrohodbhavam ca yat | paripīḍodbhavam nindām kurvato yanmahātmanām

यच्च भोज्ये तथा पेये यच्च कण्डूयनादिषु | तद्यातु विलयम् तोये यथा लवणभाजनम्

yacca bhojye tathā peye yacca kaṇḍūyanādiṣu | tadyātu vilayam toye yathā lavaṇabhājanam

(यद्बाल्ये यच्च कौमारे यत्पापम् यौवने मम | वयःपरिणतौ यच्च यच्च जन्मान्तरेषु मे

(yadbālye yacca kaumāre yatpāpam yauvane mama | vayaḥpariṇatau yacca yacca janmāntareṣu me

तन्नारायणगोविन्दहरिकृष्णेशकीर्तनात् | प्रयातु विलयम् तोये यथा लवणभाजनम्

tannārāyaṇagovindaharikṛṣṇeśakīrtanāt | prayātu vilayam toye yathā lavaṇabhājanam

विष्णवे वासुदेवाय हरये केशवाय च | जनार्दनाय कृष्णाय नमो भूयो नमो नमः

viṣṇave vāsudevāya haraye keśavāya ca | janārdanāya kṛṣṇāya namo bhūyo namo namaḥ

नमो नरकहन्त्रे च नमो मधुनिघातिने नमो निष्ठासुरघ्नाय चाणूरनिधनाय च || फलम्वपूतनादीनाम् त्वद्दते नास्ति कश्चन हन्ता वा शासिता वाऽपि भगवन् विश्वपालक ||) इदम् सारस्वतम् स्तोत्रमशेषाघविनाशनम् | पठताम् शृण्वताम् चैव सर्वपापविनाशनम्

namo narakahantre ca namo madhunighātine namo niṣṭhāsuraghnāya cāṇūranidhanāya ca || phalamvapūtanādīnām tvaddate nāsti kaścana hantā vā śāsitā vā'pi bhagavan viśvapālaka ||) idam sārasvatam stotramaśeṣāghavināśanam | paṭhatām śṛṇvatām caiva sarvapāpavināśanam

ब्राह्मण उवाच – इदम् यः प्रातरुत्थाय प्रणिपत्य जनार्दनम् | जपत्येकमनाः पापम् समस्तम् स व्यपोहति

brāhmaṇa uvāca – idam yaḥ prātarutthāya praṇipatya janārdanam | japatyekamanāḥ pāpam samastam sa vyapohati

यस्तु सम्वत्सरम् पूर्णम् सायम् प्रातः समाहितः | जपत्येतन्नरः पुण्यम् कृत्वा मनसि केशवम्

yastu samvatsaram pūrṇam sāyam prātaḥ samāhitaḥ | japatyetannaraḥ puṇyam kṛtvā manasi keśavam

शारीरम् मानसम् वाग्जम् ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा | कृतम् तेन तु यत्पापम् सप्त जन्मान्तराणि वै

śārīram mānasam vāgjam jñānato'jñānato'pi vā | kṛtam tena tu yatpāpam sapta janmāntarāṇi vai

महापातकमल्पम् वा तथा यच्चोपपातकम् | सकलम् नाशयत्येतत्तथान्यत् पुण्यमृच्छति

mahāpātakamalpam vā tathā yaccopapātakam | sakalam nāśayatyetattathānyat puṇyamṛcchati

विप्राय सुविशिष्टाय तिलपात्राणि षोडश | अहन्यहनि यो दद्यात् पठत्येतच्च तत्समम्

viprāya suviśiṣṭāya tilapātrāṇi ṣoḍaśa | ahanyahani yo dadyāt paṭhatyetacca tatsamam

अविप्लुतमतिश्चान्ते सम्प्राप्य स्मरणम् हरेः | विष्णुलोकमवाप्नोति सत्यमेतन्मयोदितम्

aviplutamatiścānte samprāpya smaraṇam hareḥ | viṣṇulokamavāpnoti satyametanmayoditam

(यथैनम् पठति नित्यम् स्तवम् सारस्वतम् पुमान् | अपि पापसमायुक्तो मोक्षम् प्राप्नोत्यसावपि ||) यथैतत्सत्यमुक्तम् मे नात्राल्पमपि वै मृषा | राक्षसग्रस्तसर्वाङ्गम् तथा मामेष मुञ्चतु

(yathainam paṭhati nityam stavam sārasvatam pumān | api pāpasamāyukto mokṣam prāpnotyasāvapi ||) yathaitatsatyamuktam me nātrālpamapi vai mṛṣā | rākṣasagrastasarvāṅgam tathā māmeṣa muñcatu

शौनक उवाच – एवमुच्चारितो मुक्तः स तदा तेन रक्षसा | अकामेन द्विजो भूयस्तमाह रजनीचरम्

śaunaka uvāca – evamuccārito muktaḥ sa tadā tena rakṣasā | akāmena dvijo bhūyastamāha rajanīcaram

ब्राह्मण उवाच – एतद्भद्रमुखाख्यातम् तव पातकनाशनम् | विष्णोः सारस्वतम् स्तोत्रम् यज्जगाद सरस्वती

brāhmaṇa uvāca – etadbhadramukhākhyātam tava pātakanāśanam | viṣṇoḥ sārasvatam stotram yajjagāda sarasvatī

हुताशनेन प्रहिता मम जिह्वाग्रसम्स्थिता | जगादेमम् स्तवम् विष्णोः सर्वपापप्रशान्तिदम्

hutāśanena prahitā mama jihvāgrasamsthitā | jagādemam stavam viṣṇoḥ sarvapāpapraśāntidam

अनेनैव जगन्नाथम् त्वमाराधय केशवम् | ततः पापापनोदम् तु स्तुते प्राप्स्यसि केशवे

anenaiva jagannātham tvamārādhaya keśavam | tataḥ pāpāpanodam tu stute prāpsyasi keśave

अहर्निशम् हृषीकेशम् स्तवेनानेन राक्षस | स्तौहि भक्तिम् पराम् कृत्वा ततः पापाद्विमोक्ष्यसे

aharniśam hṛṣīkeśam stavenānena rākṣasa | stauhi bhaktim parām kṛtvā tataḥ pāpādvimokṣyase

स्तुतो हि सर्वपापानि नाशयिष्यत्यसम्शयम् | भक्त्या राक्षसशार्दूल सर्वपापहरो हरिः

stuto hi sarvapāpāni nāśayiṣyatyasamśayam | bhaktyā rākṣasaśārdūla sarvapāpaharo hariḥ

शौनक उवाच – ततः प्रणम्य तम् विप्रम् प्रसाद्य च निशाचरः | शालग्रामम् महाराज तदैव तपसे ययौ

śaunaka uvāca – tataḥ praṇamya tam vipram prasādya ca niśācaraḥ | śālagrāmam mahārāja tadaiva tapase yayau

आराध्य च जगन्नाथम् स तत्र पुरुषोत्तमम् | सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्तवान्

ārādhya ca jagannātham sa tatra puruṣottamam | sarvapāpavinirmukto viṣṇulokamavāptavān

तत्राहर्निशमेवैतज्जपञ्जप्यम् नराधिप | देवक्रियारतिर्भूत्वा तपस्तेपे स राक्षसः

tatrāharniśamevaitajjapañjapyam narādhipa | devakriyāratirbhūtvā tapastepe sa rākṣasaḥ

तथा त्वमपि राजर्षे सर्वपापप्रशान्तिदम् | आराधय हृषीकेशम् जपन् सारस्वतम् स्तवम्

tathā tvamapi rājarṣe sarvapāpapraśāntidam | ārādhaya hṛṣīkeśam japan sārasvatam stavam

100

य एतत्परमम् स्तोत्रम् वासुदेवस्य मानवः | पठिष्यति स सर्वेभ्यः पापेभ्यो मोक्षमाप्स्यति

ya etatparamam stotram vāsudevasya mānavaḥ | paṭhiṣyati sa sarvebhyaḥ pāpebhyo mokṣamāpsyati

त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

विष्णवष्टकम् शतानीक उवाच – ब्रह्मन्नसारे सम्सारे रोगादिव्याप्तमानसः | शब्दादिलुब्धः पुरुषः किम् कुर्वन्नावसीदति

viṣṇavaṣṭakam śatānīka uvāca – brahmannasāre samsāre rogādivyāptamānasaḥ | śabdādilubdhaḥ puruṣaḥ kim kurvannāvasīdati

शौनक उवाच – स्वे महिम्नि स्थितम् देवमप्रमेयमजम् विभुम् | शोकमोहविनिर्मुक्तम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

śaunaka uvāca – sve mahimni sthitam devamaprameyamajam vibhum | śokamohavinirmuktam viṣṇum dhyāyanna sīdati

अप्राणिचितिकम् ब्रह्म वेदान्तेषु प्रकाशितम् | आद्यम् पुरुषमीशानम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

aprāṇicitikam brahma vedānteṣu prakāśitam | ādyam puruṣamīśānam viṣṇum dhyāyanna sīdati

अशनाद्यैर् असम्स्पृष्टम् सेवितम् योगिभिः सदा | सर्वदोषविनिर्मुक्तम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

aśanādyair asamspṛṣṭam sevitam yogibhiḥ sadā | sarvadoṣavinirmuktam viṣṇum dhyāyanna sīdati

(धामत्रयविनिर्मुक्तम् सुप्रभातम् सुनिर्मलम् | निष्कलम् शाश्वतम् देवम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

(dhāmatrayavinirmuktam suprabhātam sunirmalam | niṣkalam śāśvatam devam viṣṇum dhyāyanna sīdati

अमृतम् साध्यम् साधनम् यम् पश्यन्ति मनीषिणः | ज्ञेयाख्यम् परमात्मानम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

amṛtam sādhyam sādhanam yam paśyanti manīṣiṇaḥ | jñeyākhyam paramātmānam viṣṇum dhyāyanna sīdati

क्षराक्षरविनिर्मुक्तम् जन्ममृत्युविवर्जितम् | अभयम् सत्यसङ्कल्पम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

kṣarākṣaravinirmuktam janmamṛtyuvivarjitam | abhayam satyasaṅkalpam viṣṇum dhyāyanna sīdati

अतुलम् सुखधर्माणम् व्योमदेहम् सनातनम् | धर्माधर्मविनिर्मुक्तम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

atulam sukhadharmāṇam vyomadeham sanātanam | dharmādharmavinirmuktam viṣṇum dhyāyanna sīdati

व्यासाद्यैर्मुनिभिः सर्वैर्ध्यानयोगपरायणैः | अर्चितम् भावुकुसुमैर्विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

vyāsādyairmunibhiḥ sarvairdhyānayogaparāyaṇaiḥ | arcitam bhāvukusumairviṣṇum dhyāyanna sīdati

विष्ण्वष्टकमिदम् पुण्यम् योगिनाम् प्रीतिवर्धनम् | यः पठेत् परया प्रीत्या स गच्छेद्विष्णुसाम्यताम्

viṣṇvaṣṭakamidam puṇyam yoginām prītivardhanam | yaḥ paṭhet parayā prītyā sa gacchedviṣṇusāmyatām

एतत्पुण्यम् पापहरम् धन्यम् दुःस्वप्ननाशनम् | पठताम् शृण्वताम् चैव विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

etatpuṇyam pāpaharam dhanyam duḥsvapnanāśanam | paṭhatām śṛṇvatām caiva viṣṇormāhātmyamuttamam

चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः

वस्वसुरसम्वादः शतानीक उवाच – कुर्वन् भक्तिम् हृषीकेशे मानवो भृगुनन्दन | निर्वाणम् समवाप्नोति यादृशम् तद्वदस्व मे

vasvasurasamvādaḥ śatānīka uvāca – kurvan bhaktim hṛṣīkeśe mānavo bhṛgunandana | nirvāṇam samavāpnoti yādṛśam tadvadasva me

दृश्यन्ते पुरुषाshaah भक्तिमुद्वहन्तो जनार्दने | तथाप्यनेकदेहार्तिमनस्तापातुरा मुने

dṛśyante puruṣāshaah bhaktimudvahanto janārdane | tathāpyanekadehārtimanastāpāturā mune

स्मृतमात्रः सुरेन्द्रस्य योऽर्तिहा मधुसूदनः | तस्यापि कर्माभिरतादुःखभाजः कथम् नराः

smṛtamātraḥ surendrasya yo'rtihā madhusūdanaḥ | tasyāpi karmābhiratāduḥkhabhājaḥ katham narāḥ

कैश्च दानैर्जगत्स्वामी स्वामी नारायणो नृणाम् | उपकाराय भक्तानाम् जायते स महामुने

kaiśca dānairjagatsvāmī svāmī nārāyaṇo nṛṇām | upakārāya bhaktānām jāyate sa mahāmune

शौनक उवाच – त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज शृणुष्व तम् | यथा पृष्टमिदम् सम्यक् कथ्यमानम् यथाखिलम्

śaunaka uvāca – tvadyukto'yamanupraśno mahārāja śṛṇuṣva tam | yathā pṛṣṭamidam samyak kathyamānam yathākhilam

पृथिवीम् रत्नसम्पूर्णाम् यः कृष्णाय प्रयच्छति | तस्याप्यन्यमनस्कस्य सुलभो न जनार्दनः

pṛthivīm ratnasampūrṇām yaḥ kṛṣṇāya prayacchati | tasyāpyanyamanaskasya sulabho na janārdanaḥ

नाराध्यतेऽच्युतो दानैर्न होमैर्भाववर्जितैः | ऐकात्म्यम् पुरुषैर्याति तन्मयैरेव माधवः

nārādhyate'cyuto dānairna homairbhāvavarjitaiḥ | aikātmyam puruṣairyāti tanmayaireva mādhavaḥ

श्रूयते च पुराख्यातो राजोपरिचरो वसुः | इयाज सुबहून् यज्ञाञ्श्रद्धापूतेन चेतसा

śrūyate ca purākhyāto rājoparicaro vasuḥ | iyāja subahūn yajñāñśraddhāpūtena cetasā

स विप्रशापाद्राजर्षिः कस्मिम्श्चित् कारणान्तरे | आकाशचारी सहसा प्रविवेश रसातलम्

sa vipraśāpādrājarṣiḥ kasmimścit kāraṇāntare | ākāśacārī sahasā praviveśa rasātalam

रसातलमनुप्राप्तस्तथापि जगतः प्रभुम् | तुष्टाव तन्मयो भूत्वा दिव्यैर्मन्त्रैर्जनार्दनम्

rasātalamanuprāptastathāpi jagataḥ prabhum | tuṣṭāva tanmayo bhūtvā divyairmantrairjanārdanam

देवानामेष यज्ञाम्शैर्यज्वी पक्षविवर्धनः | चेदिराड् इdiति दैत्यानाम् मतिरासीद् रसातले

devānāmeṣa yajñāmśairyajvī pakṣavivardhanaḥ | cedirāḍ iditi daityānām matirāsīd rasātale

अनेन विविधैर्यज्ञैस्तर्पितस्त्रिदशेश्वरः | जघान दैत्यान् वध्योऽयम् प्राप्तोऽस्मद्गोचरम् रिपुः

anena vividhairyajñaistarpitastridaśeśvaraḥ | jaghāna daityān vadhyo'yam prāpto'smadgocaram ripuḥ

इति सम्मन्त्र्य ते दैत्याश्चेदिराजजिघाम्सवः | तत्समीपमनुप्राप्ता गृहीतविविधायुधाः

iti sammantrya te daityāścedirājajighāmsavaḥ | tatsamīpamanuprāptā gṛhītavividhāyudhāḥ

परमामर्षसम्युक्तास्ततस्ते चेदिपुङ्गवम् | हन्तुम् न शेकुः शस्त्रैस्तु यत्नवन्तोऽपि पार्थिवम्

paramāmarṣasamyuktāstataste cedipuṅgavam | hantum na śekuḥ śastraistu yatnavanto'pi pārthivam

स चापि वसुरासीनः केशवार्पितमानसः | जजाप मन्त्रमोम्कारम् प्रणवम् द्वादशाक्षरम्

sa cāpi vasurāsīnaḥ keśavārpitamānasaḥ | jajāpa mantramomkāram praṇavam dvādaśākṣaram

ददर्श च स विश्वेशम् ध्यानावस्थितमानसः | कृत्वाऽन्यविषयत्यागि चित्तमत्यन्तनिश्चलम्

dadarśa ca sa viśveśam dhyānāvasthitamānasaḥ | kṛtvā'nyaviṣayatyāgi cittamatyantaniścalam

प्राग् ईgeeशमक्षरम् ध्यानम् ज्ञानम् ज्ञेयम् जगद्गुरुम् | सञ्चिन्त्य वासुदेवाख्यमनिर्देश्यम् परायणम्

prāg īgeeśamakṣaram dhyānam jñānam jñeyam jagadgurum | sañcintya vāsudevākhyamanirdeśyam parāyaṇam

ततोऽन्तर्यामिरुपेण प्राकृतेन च सम्स्थितम् | ब्रह्मविष्णुशिवानाम् च स्वरूपैः सम्स्थितम् त्रिधा

tato'ntaryāmirupeṇa prākṛtena ca samsthitam | brahmaviṣṇuśivānām ca svarūpaiḥ samsthitam tridhā

पुनश्च देवगन्धर्वसिद्धादिमनुजादिषु | स्थावरान्तेषु भूतेषु सर्वेष्वेव समास्थितम्

punaśca devagandharvasiddhādimanujādiṣu | sthāvarānteṣu bhūteṣu sarveṣveva samāsthitam

दिक्ष्वम्बरधराभूभृत्तोयवाय्वनलादिषु | दृश्यादृश्येषु चैवेशम् चिन्तयामास पार्थिवः

dikṣvambaradharābhūbhṛttoyavāyvanalādiṣu | dṛśyādṛśyeṣu caiveśam cintayāmāsa pārthivaḥ

सर्वत्र दृष्ट्वा तम् देवमात्मन्यपि च सर्वगम् | सर्वम् च तन्मयम् दृष्ट्वा विरराम समाधितः

sarvatra dṛṣṭvā tam devamātmanyapi ca sarvagam | sarvam ca tanmayam dṛṣṭvā virarāma samādhitaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु पूर्ववत्स नराधिपः | विनिवेश्य ततोऽपश्यदसुरानुद्यतायुधान्

indriyāṇīndriyārtheṣu pūrvavatsa narādhipaḥ | viniveśya tato'paśyadasurānudyatāyudhān

तान् स दृष्ट्वा गृहीतार्घ्य एकैकस्यैव पार्थिवः | पाद्यपूर्वेण विधिना पूजयामास भक्तिमान्

tān sa dṛṣṭvā gṛhītārghya ekaikasyaiva pārthivaḥ | pādyapūrveṇa vidhinā pūjayāmāsa bhaktimān

प्रसादम् कुरु भद्रम् वो भगवाञ्जगतः पतिः | वासुदेवो भवान् प्राप्तो ममानुग्रहकाम्यया

prasādam kuru bhadram vo bhagavāñjagataḥ patiḥ | vāsudevo bhavān prāpto mamānugrahakāmyayā

इत्येवम् चेदिराजोऽसावेकैकस्य च दानवान् | पूजयामास पाद्यादि निवेद्य वचसा तथा

ityevam cedirājo'sāvekaikasya ca dānavān | pūjayāmāsa pādyādi nivedya vacasā tathā

तेऽपि तम् चेदिराजानम् पप्रच्छुरसुरास्तदा | क्व वासुदेवोऽत्र वयम् प्राप्ता दाक्षायणीसुताः

te'pi tam cedirājānam papracchurasurāstadā | kva vāsudevo'tra vayam prāptā dākṣāyaṇīsutāḥ

इत्येवम् वदतो दैत्यान् स जगाद पुनर्वसुः | प्रणामनम्रो राजेन्द्र सर्वदर्शी महामतिः

ityevam vadato daityān sa jagāda punarvasuḥ | praṇāmanamro rājendra sarvadarśī mahāmatiḥ

वासुदेवो जगत्सर्वम् यच्चेङ्गम् यच्च नेङ्गति | ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु स एवैको जगद्गुरुः

vāsudevo jagatsarvam yacceṅgam yacca neṅgati | brahmādiṣu tṛṇānteṣu sa evaiko jagadguruḥ

अहम् भवन्तो देवाद्या मनुष्याः पशवश्च ये | तेऽपि देवा जगद्धातुर्व्यतिरिक्ता न केशवात्

aham bhavanto devādyā manuṣyāḥ paśavaśca ye | te'pi devā jagaddhāturvyatiriktā na keśavāt

तेनैव माया वितता वैष्णवी भिन्नदर्शनी | आ स्वाङ्गेषु देवोऽसौ प्रदर्शयति सर्वशः

tenaiva māyā vitatā vaiṣṇavī bhinnadarśanī | ā svāṅgeṣu devo'sau pradarśayati sarvaśaḥ

तद्यूयमहमन्ये च यच्च स्थावरजङ्गमम् | वासुदेवात्मकम् सर्वमिति मत्वा नमोऽस्तु वः

tadyūyamahamanye ca yacca sthāvarajaṅgamam | vāsudevātmakam sarvamiti matvā namo'stu vaḥ

इत्युक्तास्तेन ते दैत्या न शक्ता मनुजेश्वरम् | यत्नवन्तोऽपि तम् हन्तुम् प्रययुः स्वान् अथालयान्

ityuktāstena te daityā na śaktā manujeśvaram | yatnavanto'pi tam hantum prayayuḥ svān athālayān

ततः पुरोहितम् सर्वे काव्यम् नीतिविशारदम् | समेत्य ते यथावृत्तम् सर्वमस्मै न्यवेदयन्

tataḥ purohitam sarve kāvyam nītiviśāradam | sametya te yathāvṛttam sarvamasmai nyavedayan

असुरा ऊचुः – अस्माकमत्यन्तरिपुरयम् प्राप्तो रसातलम् | देवानामुपकृद्ब्रह्मन् यज्वा चेदिपतिर्वसुः

asurā ūcuḥ – asmākamatyantaripurayam prāpto rasātalam | devānāmupakṛdbrahman yajvā cedipatirvasuḥ

अस्मत्पक्षक्षयायैष देवानाम् पक्षवर्धनः | तत्र यत्प्रतिपत्तव्यम् तन्नो ब्रूहि महामते

asmatpakṣakṣayāyaiṣa devānām pakṣavardhanaḥ | tatra yatpratipattavyam tanno brūhi mahāmate

शुक्र उवाच – स्वगोचरमरिः प्राप्तः शत्रुपक्षोपकारकः | न हन्तव्य इतीदम् को नीतिमान् प्रवदिष्यति

śukra uvāca – svagocaramariḥ prāptaḥ śatrupakṣopakārakaḥ | na hantavya itīdam ko nītimān pravadiṣyati

तस्मात् प्रगृह्य दिव्यानि सर्वास्त्राण्यमरार्दनाः | निपातयत तम् गत्वा चेदिराजम् स्वगोचरे

tasmāt pragṛhya divyāni sarvāstrāṇyamarārdanāḥ | nipātayata tam gatvā cedirājam svagocare

असुरा ऊचुः – सर्वमेतन्महाभाग तस्मिन्नस्माभिरुद्यतैः | कृतम् न शकितो हन्तुम् निर्यत्नोऽपि हि पार्थिवः

asurā ūcuḥ – sarvametanmahābhāga tasminnasmābhirudyataiḥ | kṛtam na śakito hantum niryatno'pi hi pārthivaḥ

किम् तद्योगफलम् तस्य किम् वा जपफलम् मुने | तपसो वा मुनिश्रेष्ठ विस्तरात्तद्वदस्व नः

kim tadyogaphalam tasya kim vā japaphalam mune | tapaso vā muniśreṣṭha vistarāttadvadasva naḥ

शुक्र उवाच – नित्यम् सञ्चिन्तयत्येष योगयुक्तो जनार्दनम् | सास्य रक्षा परा मन्ये को हिनस्त्यच्युताश्रयम्

śukra uvāca – nityam sañcintayatyeṣa yogayukto janārdanam | sāsya rakṣā parā manye ko hinastyacyutāśrayam

कीर्तितः सम्स्मृतो ध्यातः पूजितः सम्स्तुतस्तथा | ऐहिकामुष्मिकीम् रक्षाम् करोति भगवान् हरिः

kīrtitaḥ samsmṛto dhyātaḥ pūjitaḥ samstutastathā | aihikāmuṣmikīm rakṣām karoti bhagavān hariḥ

यद्दुर्लभम् यदप्राप्यम् मनसो यन्न गोचरे | तदप्यप्रार्थितम् ध्यातो ददाति मधुसूदनः

yaddurlabham yadaprāpyam manaso yanna gocare | tadapyaprārthitam dhyāto dadāti madhusūdanaḥ

शरीरारोग्यमर्थाम्श्च भोगाम्श्चैवानुषङ्गिकान् | ददाति ध्यायताम् नित्यमपवर्गप्रदो हरिः

śarīrārogyamarthāmśca bhogāmścaivānuṣaṅgikān | dadāti dhyāyatām nityamapavargaprado hariḥ

यदिदम् चेदिराजानम् हन्तुमिच्छथ दानवाः | तदस्य केशवाच्चित्तमुपायेनापनीयताम्

yadidam cedirājānam hantumicchatha dānavāḥ | tadasya keśavāccittamupāyenāpanīyatām

शौनक उवाच – ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा दानवाः कुरुपुङ्गव | ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्ना जग्मुर्यत्र स्थितो वसुः

śaunaka uvāca – tataste tadvacaḥ śrutvā dānavāḥ kurupuṅgava | brahmarūpapraticchannā jagmuryatra sthito vasuḥ

ददृशुस्ते महात्मानम् प्रणतम् चेदिपुङ्गवम् | कृतपूजम् जगद्धातुर्वासुदेवस्य पार्थिवम्

dadṛśuste mahātmānam praṇatam cedipuṅgavam | kṛtapūjam jagaddhāturvāsudevasya pārthivam

सम्स्तुतावुद्यतम् शान्तम् सर्वत्र समदर्शिनम् | कृष्णार्पितमनोवृत्तिम् जानुभ्यामवनिङ्गतम्

samstutāvudyatam śāntam sarvatra samadarśinam | kṛṣṇārpitamanovṛttim jānubhyāmavaniṅgatam

ततः सम्शृण्वताम् तेषाम् तुष्टाव मधुसूदनम् | तन्नामस्मरणोद्भूत- पुलकश्चेदिपुङ्गवः

tataḥ samśṛṇvatām teṣām tuṣṭāva madhusūdanam | tannāmasmaraṇodbhūta- pulakaścedipuṅgavaḥ

शतानीक उवाच – जगाद यम् स राजर्षिः स्तवम् कृष्णस्य शौनक | शृण्वताम् दानवेन्द्राणाम् तन्मे पापहरम् वद

śatānīka uvāca – jagāda yam sa rājarṣiḥ stavam kṛṣṇasya śaunaka | śṛṇvatām dānavendrāṇām tanme pāpaharam vada

शौनक उवाच – शृणु यद्देवदेवस्य विष्णोरद्भुतकर्मणः | स्तोत्रम् जगाद राजाऽसौ रसातलतलम् गतः

śaunaka uvāca – śṛṇu yaddevadevasya viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ | stotram jagāda rājā'sau rasātalatalam gataḥ

वसुरुवाच – स्तौमि देवमजम् नित्यम् परिणामविवर्जितम् | अवृद्धिक्षयमीशानमच्युतम् परतः परम्

vasuruvāca – staumi devamajam nityam pariṇāmavivarjitam | avṛddhikṣayamīśānamacyutam parataḥ param

कल्पनाकृतनामानमनिर्देश्यमजम् विभुम् | मूलहेतुमहेतुम् त्वाम् वासुदेवम् नमाम्यहम्

kalpanākṛtanāmānamanirdeśyamajam vibhum | mūlahetumahetum tvām vāsudevam namāmyaham

परमार्थपरैरीशाश्चिन्त्यते यः प्रजाकरैः | तम् वासुदेवमीशेशम् नमाम्यद्य गुणम् परम्

paramārthaparairīśāścintyate yaḥ prajākaraiḥ | tam vāsudevamīśeśam namāmyadya guṇam param

यस्मादिदम् यत्र चेदमिदम् यो विश्वमव्ययम् | तम् वासुदेवममलम् नमामि परमेश्वरम्

yasmādidam yatra cedamidam yo viśvamavyayam | tam vāsudevamamalam namāmi parameśvaram

ज्ञेयम् ज्ञातारमजरम् भोक्तारम् प्रकृतेः प्रभुम् | पुरुषस्वरूपिणम् देवम् नतोऽस्मि पुरुषम् परम्

jñeyam jñātāramajaram bhoktāram prakṛteḥ prabhum | puruṣasvarūpiṇam devam nato'smi puruṣam param

प्रधानादिविशेषान्तस्वरूपमजमव्ययम् | स्थूलसूक्ष्ममयम् सर्वम्व्यापिनम् तम् नमाम्यहम्

pradhānādiviśeṣāntasvarūpamajamavyayam | sthūlasūkṣmamayam sarvamvyāpinam tam namāmyaham

स्रष्टा पालयिता चान्ते यश्च सम्हारकारकः | त्रयीमयम् तम् त्रिगुणम् नतोऽस्मि पुरुषोत्तमम्

sraṣṭā pālayitā cānte yaśca samhārakārakaḥ | trayīmayam tam triguṇam nato'smi puruṣottamam

आब्रह्मस्थावरान्ते च यो जगत्यत्र सम्स्थितः | व्यक्तरूपी च तम् देवम् नतोऽहम् विष्णुमव्ययम्

ābrahmasthāvarānte ca yo jagatyatra samsthitaḥ | vyaktarūpī ca tam devam nato'ham viṣṇumavyayam

नमो नमोऽस्तु ते देव जगतामीश्वरेश्वर | परमार्थ पराचिन्त्य विधातः परमेश्वर

namo namo'stu te deva jagatāmīśvareśvara | paramārtha parācintya vidhātaḥ parameśvara

त्वमादिरन्तो मध्यम् च जगतोऽस्य जगत्पते | जगत्त्वयि जगच्च त्वम् जगत्त्वत्तो जगन्मय

tvamādiranto madhyam ca jagato'sya jagatpate | jagattvayi jagacca tvam jagattvatto jaganmaya

तवाग्निरासम् वसुधाङ्घ्रियुग्मम् नभः शिरश्चन्द्ररवी च नेत्रे | समस्तलोका जठरम् भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते

tavāgnirāsam vasudhāṅghriyugmam nabhaḥ śiraścandraravī ca netre | samastalokā jaṭharam bhujāśca diśaścatasro bhagavannamaste

यद्भूगतम् यद्गगनान्तराले यद्वा नभस्यखिललोकगम् च | यत्स्थूलम् सूक्ष्मम् परतस्ततोऽपि यदस्ति यन्नास्ति च तत्त्वमीश

yadbhūgatam yadgaganāntarāle yadvā nabhasyakhilalokagam ca | yatsthūlam sūkṣmam paratastato'pi yadasti yannāsti ca tattvamīśa

वेदाश्च वेद्यम् च भगवाननन्तो वेदान्तवेद्यश्च समस्तहेतो | वदन्ति तत्त्वा मुनयः परेशम् त्वयि प्रसन्ने परमार्थदृश्ये

vedāśca vedyam ca bhagavānananto vedāntavedyaśca samastaheto | vadanti tattvā munayaḥ pareśam tvayi prasanne paramārthadṛśye

नमो हृषीकेश तवाप्रमेय नमश्च तुभ्यम् परमार्थसार | विष्णो नमस्तेऽस्तु परापरेश कृष्णाच्युतानन्त जगन्निवास

namo hṛṣīkeśa tavāprameya namaśca tubhyam paramārthasāra | viṣṇo namaste'stu parāpareśa kṛṣṇācyutānanta jagannivāsa

नमोऽस्तु तुभ्यम् परमेश्वराय नमस्तथान्तः कारणस्थिताय | प्रधानभूताय नमश्च तुभ्यम् व्यक्तस्वरूपेण च सम्स्थिताय

namo'stu tubhyam parameśvarāya namastathāntaḥ kāraṇasthitāya | pradhānabhūtāya namaśca tubhyam vyaktasvarūpeṇa ca samsthitāya

सम्हृत्य विश्वम् जलशायिने नमो नमश्च ते कैटभसूदनाय | स्वनाभिपद्मोदरशायिने च ब्रह्मस्वरूपोपनताय चैव

samhṛtya viśvam jalaśāyine namo namaśca te kaiṭabhasūdanāya | svanābhipadmodaraśāyine ca brahmasvarūpopanatāya caiva

स्रष्ट्रे नमः पालयित्रे स्थितौ च सर्वेश तुभ्यम् पुरुषोत्तमाय | रुद्राय चान्ते क्षयहेतवे ते नतोऽस्मि सम्हारकराय विष्णो

sraṣṭre namaḥ pālayitre sthitau ca sarveśa tubhyam puruṣottamāya | rudrāya cānte kṣayahetave te nato'smi samhārakarāya viṣṇo

जय प्रपन्नार्तिहराप्रमेय जयाग्निवस्वश्विमय प्रजेश | रुद्रेन्द्रचन्द्रस्तुत देवदेव जयामराणामरिशातनाय

jaya prapannārtiharāprameya jayāgnivasvaśvimaya prajeśa | rudrendracandrastuta devadeva jayāmarāṇāmariśātanāya

जितम् त्वया सर्वग सर्वसारम् सर्वात्मभूताखिल वेदवेद्य | जितम् जिताक्षामलचित्तदृश्य चराचराधार धराधरेड्य

jitam tvayā sarvaga sarvasāram sarvātmabhūtākhila vedavedya | jitam jitākṣāmalacittadṛśya carācarādhāra dharādhareḍya

यज्ञाश्रयो यज्ञपुमानशेषदेवेश मर्त्यासुरयज्ञभोक्तः | त्वमीड्यमानोऽभिमतम् ददासि धराधरेशाच्युत वासुदेव

yajñāśrayo yajñapumānaśeṣadeveśa martyāsurayajñabhoktaḥ | tvamīḍyamāno'bhimatam dadāsi dharādhareśācyuta vāsudeva

नमस्ते देवदेव त्वम् यथा पास्यखिलम् जगत् |) स्थितौ तथा समस्तेभ्यो दोषेभ्यो माम् समुद्धर

namaste devadeva tvam yathā pāsyakhilam jagat |) sthitau tathā samastebhyo doṣebhyo mām samuddhara

कृष्णाच्युत हृषीकेश सर्वभूतेश केशव | महात्मम्स्त्राहि माम् भक्तम् वासुदेव प्रसीद मे

kṛṣṇācyuta hṛṣīkeśa sarvabhūteśa keśava | mahātmamstrāhi mām bhaktam vāsudeva prasīda me

शौनक उवाच इति स्तोत्रावसाने तम् चेदिराजम् ततोऽसुराः | जहसुः सतलाक्षेपम् प्रोचुश्च द्विजरूपिणः

śaunaka uvāca iti stotrāvasāne tam cedirājam tato'surāḥ | jahasuḥ satalākṣepam procuśca dvijarūpiṇaḥ

प्राज्ञः किल प्रजापालश्चेदिराट् सम्श्रुतो भुवि | तदस्य ज्ञानमखिलम् विपरीतार्थमीदृशम्

prājñaḥ kila prajāpālaścedirāṭ samśruto bhuvi | tadasya jñānamakhilam viparītārthamīdṛśam

क्व वासुदेवः क्व भवानिमामन्त्याम् दशाम् गतः | यो भवान्विप्रशापेन रसातलतलाश्रयः

kva vāsudevaḥ kva bhavānimāmantyām daśām gataḥ | yo bhavānvipraśāpena rasātalatalāśrayaḥ

भविष्यति स्मृतो देवस्त्राता किल तवाच्युतः | योऽसावाप्याय्यते विप्रैरध्वरेषु हविःस्रवैः

bhaviṣyati smṛto devastrātā kila tavācyutaḥ | yo'sāvāpyāyyate viprairadhvareṣu haviḥsravaiḥ

योऽन्यत्रस्त्राणकामो वा यज्ञभागमभीप्सते | स त्राता तव गोविन्दो भविष्यत्यतिविस्मयः

yo'nyatrastrāṇakāmo vā yajñabhāgamabhīpsate | sa trātā tava govindo bhaviṣyatyativismayaḥ

यदा त्वम् भगवद्भक्तो विप्रशापान्निपातितः | तदा स वासुदेवस्ते क्व गतोऽल्पश्रुतोऽव्ययः

yadā tvam bhagavadbhakto vipraśāpānnipātitaḥ | tadā sa vāsudevaste kva gato'lpaśruto'vyayaḥ

न वासुदेवो न हरिर्न गोविन्दो न केशवः | शापम् ददत्सु विप्रेषु परित्राणपरो भवेत्

na vāsudevo na harirna govindo na keśavaḥ | śāpam dadatsu vipreṣu paritrāṇaparo bhavet

स त्वमार्तप्रलापेभ्यो विरमाद्य यदीच्छसि | कुबुद्धिमेताम् सम्त्यज्य स्वपौरुषपरो भव

sa tvamārtapralāpebhyo viramādya yadīcchasi | kubuddhimetām samtyajya svapauruṣaparo bhava

न वयम् पुण्डरीकाक्षम् नानन्तम् नाच्युतम् हरिम् | सम्श्रिता न च सीदामः स्वपौरुषमुपाश्रिताः

na vayam puṇḍarīkākṣam nānantam nācyutam harim | samśritā na ca sīdāmaḥ svapauruṣamupāśritāḥ

यद्यस्मद्वचनम् वीर न मोहेन विशङ्कसे | तदाश्रयस्व स्वम् वीर्यम् परित्यज्य विमूढताम्

yadyasmadvacanam vīra na mohena viśaṅkase | tadāśrayasva svam vīryam parityajya vimūḍhatām

इत्युदीरितमाकर्ण्य स तेषाम् चेदिपुङ्गवः | अज्ञानपटलच्छन्नान् हृदयेन शुशोच तान्

ityudīritamākarṇya sa teṣām cedipuṅgavaḥ | ajñānapaṭalacchannān hṛdayena śuśoca tān

उवाच चेदिराजो वै हृदये कृतमत्सरः | अहो मोहोऽयमेतेषाम् अहङ्कारसमुद्भवः | येन सर्वेश्वरे विष्णावेतेषामावृता मतिः

uvāca cedirājo vai hṛdaye kṛtamatsaraḥ | aho moho'yameteṣām ahaṅkārasamudbhavaḥ | yena sarveśvare viṣṇāveteṣāmāvṛtā matiḥ

प्रकाशम् च स तानाह दानवान्प्रीतिपूर्वकम् | पापतस्तत्परित्राणम् चिकीर्षुर्वसुधाधिपः

prakāśam ca sa tānāha dānavānprītipūrvakam | pāpatastatparitrāṇam cikīrṣurvasudhādhipaḥ

मैवम् भो भगवद्भक्तिम् कुरुध्वम् द्विजसत्तमाः | सम्साराब्धौ मनुष्याणामेकः पोतो जनार्दनः

maivam bho bhagavadbhaktim kurudhvam dvijasattamāḥ | samsārābdhau manuṣyāṇāmekaḥ poto janārdanaḥ

यूयम् वयम् तथैवान्ये तस्य सर्वे विभूतयः | ब्रह्मादिस्थावरान्तम् हि तस्य देवस्य विस्तृतिः

yūyam vayam tathaivānye tasya sarve vibhūtayaḥ | brahmādisthāvarāntam hi tasya devasya vistṛtiḥ

सुखदुःखमया नॄणाम् विपाकः कर्मणाम् च यः | सम्शुद्धिहेतुः स्वच्छन्दात् सोऽपि विप्राः प्रवर्तते

sukhaduḥkhamayā nṝṇām vipākaḥ karmaṇām ca yaḥ | samśuddhihetuḥ svacchandāt so'pi viprāḥ pravartate

परीक्षाम् च जगन्नाथः करोत्यदृढचेतसाम् | नराणामर्थविद्वम्सनिकाशेषु जनार्दनः

parīkṣām ca jagannāthaḥ karotyadṛḍhacetasām | narāṇāmarthavidvamsanikāśeṣu janārdanaḥ

अल्पयत्नेन चायान्ति विमुक्तिम् केशवाश्रयात् | तद्विघाताय शक्राद्या यतन्ते विघ्नहेतुभिः

alpayatnena cāyānti vimuktim keśavāśrayāt | tadvighātāya śakrādyā yatante vighnahetubhiḥ

यदा जनार्दने भक्तिम् वहन् सीदति मानवः | निर्विण्णचेताः शैथिल्यम् मनसः कुरुते तदा

yadā janārdane bhaktim vahan sīdati mānavaḥ | nirviṇṇacetāḥ śaithilyam manasaḥ kurute tadā

देवानाम् महती शङ्का भक्तियुक्ता जनार्दने | मुक्तिभाजो भविष्यन्तीत्यतस्ते परिपन्थिनः

devānām mahatī śaṅkā bhaktiyuktā janārdane | muktibhājo bhaviṣyantītyataste paripanthinaḥ

प्रायो भवन्ति गोविन्दे भक्तिव्याघातहेतवः | विघ्नाश्चित्तविघाता हि विमुक्तिपरिपन्थिनः

prāyo bhavanti govinde bhaktivyāghātahetavaḥ | vighnāścittavighātā hi vimuktiparipanthinaḥ

सत्यम् शतेन विघ्नानाम् सहस्रेण तथा तपः | विघ्नायुतेन गोविन्दे नॄणाम् भक्तिर्निवार्यते

satyam śatena vighnānām sahasreṇa tathā tapaḥ | vighnāyutena govinde nṝṇām bhaktirnivāryate

स्वम् चापि कर्म पुरुषः शुभाशुभमुपागतम् | भुङ्क्ते किमत्र देवस्य गर्ह्यते येन केशवः

svam cāpi karma puruṣaḥ śubhāśubhamupāgatam | bhuṅkte kimatra devasya garhyate yena keśavaḥ

मर्यादाम् च कृताम् तेन यो भिनत्ति स मानवः | न विष्णुभक्तो मन्तव्यः साधु धर्मार्चनो हरिः

maryādām ca kṛtām tena yo bhinatti sa mānavaḥ | na viṣṇubhakto mantavyaḥ sādhu dharmārcano hariḥ

न पुष्पैर्न च धूपेन नोपहारानुलेपनैः | तोषम् प्रयाति गोविन्दः स्वकर्माभ्यर्चितो यथा

na puṣpairna ca dhūpena nopahārānulepanaiḥ | toṣam prayāti govindaḥ svakarmābhyarcito yathā

ब्राह्मणा देवदेवेन मुखात् सृष्टा महात्मना | देवानामपि सम्पूज्य भूमिदेवा द्विजोत्तमाः | अनुवृत्तिः सदा कार्या तेषाम् वर्णैरनुव्रतैः

brāhmaṇā devadevena mukhāt sṛṣṭā mahātmanā | devānāmapi sampūjya bhūmidevā dvijottamāḥ | anuvṛttiḥ sadā kāryā teṣām varṇairanuvrataiḥ

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तोषणीयाश्च यत्नतः | तेषु तुष्टेष्वशेषाणाम् देवानाम् प्रीतिरुत्तमा

te pūjyāste namaskāryāstoṣaṇīyāśca yatnataḥ | teṣu tuṣṭeṣvaśeṣāṇām devānām prītiruttamā

100

तेषाम् मया यदज्ञानाञ्ज्ञानाद्वा कृतमप्रियम् | तेनापि तुष्ट एवाहम् विष्णोरम्शा द्विजोत्तमाः

teṣām mayā yadajñānāñjñānādvā kṛtamapriyam | tenāpi tuṣṭa evāham viṣṇoramśā dvijottamāḥ

101

क्रियावान् मम पोतोऽयम् भूतलाद्यो रसातले | पतितस्यातिभूमेऽस्मिन् दुरुत्तारे भवार्णवे

kriyāvān mama poto'yam bhūtalādyo rasātale | patitasyātibhūme'smin duruttāre bhavārṇave

102

रसातलतलोत्तारम् न हि वाञ्छाम्यहम् द्विजाः | सम्सारगर्तादुत्तारम् वृणोम्याराधनाद्धरेः

rasātalatalottāram na hi vāñchāmyaham dvijāḥ | samsāragartāduttāram vṛṇomyārādhanāddhareḥ

103

यथाहम् नाभिवाञ्छामि भोगानाराध्य केशवम् | तेन सत्येन विष्णुर्मे सर्वदोषान्व्यपोहतु

yathāham nābhivāñchāmi bhogānārādhya keśavam | tena satyena viṣṇurme sarvadoṣānvyapohatu

104

यथा न माता न पिता नात्मा न सुहृदः सुताः | कृष्णालापात्प्रियतरास्तथा माम् पातु केशवः

yathā na mātā na pitā nātmā na suhṛdaḥ sutāḥ | kṛṣṇālāpātpriyatarāstathā mām pātu keśavaḥ

105

यथा विष्णुमयम् सर्वमेतत्पश्याम्यहम् जगत् | तथा मम मनोदोषान् अशेषान् स व्यपोहतु

yathā viṣṇumayam sarvametatpaśyāmyaham jagat | tathā mama manodoṣān aśeṣān sa vyapohatu

106

(जाता विष्णुविलोमेषु भवत्स्वपि दया मम | य (था तेनाद्य सत्येव भवन्तः सन्तु तन्मयाः

(jātā viṣṇuvilomeṣu bhavatsvapi dayā mama | ya (thā tenādya satyeva bhavantaḥ santu tanmayāḥ

107

यथा नाहम् भवद्द्वेषान्न सम्हर्षाद्भवीम्यहम् | कृपयैव तथा सर्वे भवन्तः सन्तु तन्मयाः

yathā nāham bhavaddveṣānna samharṣādbhavīmyaham | kṛpayaiva tathā sarve bhavantaḥ santu tanmayāḥ

108

यो यो न भक्तो गोविन्दे तत्र तत्र कृपा यथा | ममारिवर्गेऽपि तथा भक्तिर्वोऽस्तु जनार्दने

yo yo na bhakto govinde tatra tatra kṛpā yathā | mamārivarge'pi tathā bhaktirvo'stu janārdane

109

एवमुच्चारिते तेषाम् दैत्यानाम् तत्क्षणात्तथा | तस्मिन् राजन्यभून्मैत्री तथान्येषु च जन्तुषु

evamuccārite teṣām daityānām tatkṣaṇāttathā | tasmin rājanyabhūnmaitrī tathānyeṣu ca jantuṣu

110

देवदेवेऽप्यभूद्भक्तिर्भावो नष्टस्तथाऽऽसुरः | स्वरूपधारिणश्चैनम् प्रणम्यासुरपुङ्गवाः | प्रत्यूचुः पार्थिवम् विष्णुभक्तम् सद्ब्रह्मचारिणम्

devadeve'pyabhūdbhaktirbhāvo naṣṭastathā''suraḥ | svarūpadhāriṇaścainam praṇamyāsurapuṅgavāḥ | pratyūcuḥ pārthivam viṣṇubhaktam sadbrahmacāriṇam

111

चेदिभूपाल भद्रम् ते भवतोऽतुलविक्रम | सम्सारे त्वत्समैः सङ्गः पुण्यभाजाम् प्रवर्तते

cedibhūpāla bhadram te bhavato'tulavikrama | samsāre tvatsamaiḥ saṅgaḥ puṇyabhājām pravartate

112

वयम् स्वजातिदोषेण देवपक्षविरोधिनः | भवन्तमागता हन्तुम् देवप्रीणनतत्परम्

vayam svajātidoṣeṇa devapakṣavirodhinaḥ | bhavantamāgatā hantum devaprīṇanatatparam

113

यदा न शक्तितो हन्तुमस्माभिस्त्वम् निरायुधः | विष्णुध्यानमहारक्षाषान्तरगतः प्रभो

yadā na śaktito hantumasmābhistvam nirāyudhaḥ | viṣṇudhyānamahārakṣāṣāntaragataḥ prabho

114

त्याजयद्भिस्तथा भक्तिम् केशवादिति दर्शितम् | वैफल्यमतिपुण्येषु विष्णुशुश्रूषणा नृणाम्

tyājayadbhistathā bhaktim keśavāditi darśitam | vaiphalyamatipuṇyeṣu viṣṇuśuśrūṣaṇā nṛṇām

115

स त्वम् देवातिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः | अनुग्राह्यो यथा तेऽयमच्युते निश्चला मतिः

sa tvam devātidevasya viṣṇoramitatejasaḥ | anugrāhyo yathā te'yamacyute niścalā matiḥ

116

दिष्ट्या क्रोधाभिभूतानामस्माकम् त्वन्निवर्हणे | मतिर्जाता यतः प्राप्ता त्वत्सङ्गाद्दुर्लभा मतिः

diṣṭyā krodhābhibhūtānāmasmākam tvannivarhaṇe | matirjātā yataḥ prāptā tvatsaṅgāddurlabhā matiḥ

117

कुरुष्व च प्रसादम् त्वम् प्रणतानाम् नरेश्वर | शत्रावपि कृपाशीलम् यन्नो दुष्टमभून्मनः

kuruṣva ca prasādam tvam praṇatānām nareśvara | śatrāvapi kṛpāśīlam yanno duṣṭamabhūnmanaḥ

118

दिशाम् वैमल्यम् विमलम् चक्षुषश्चोपपादितम् | भवता दुष्टताम् एतामासुरीमपमार्जता

diśām vaimalyam vimalam cakṣuṣaścopapāditam | bhavatā duṣṭatām etāmāsurīmapamārjatā

119

दुष्टाः स्म वर्षपूगानि यद्यातानि वृथैव नः | विषयाक्षिप्तचित्तानाम् कृष्णे भक्तिमकुर्वताम्

duṣṭāḥ sma varṣapūgāni yadyātāni vṛthaiva naḥ | viṣayākṣiptacittānām kṛṣṇe bhaktimakurvatām

120

कर्मभूमौ मनुष्याणाम् तदेव विफलम् दिनम् | यदच्युतकथालापध्यानार्चारहितम् गतम्

karmabhūmau manuṣyāṇām tadeva viphalam dinam | yadacyutakathālāpadhyānārcārahitam gatam

121

इत्युक्त्वा तेऽसुरा भूयः प्रसाद्य च तथा वसुम् | विष्णौ भक्तिपरा यातास्तीव्रसम्योगिनोऽलयान्

ityuktvā te'surā bhūyaḥ prasādya ca tathā vasum | viṣṇau bhaktiparā yātāstīvrasamyogino'layān

122

स चापि चेदिराट् तस्माद्देवदेवेन चक्रिणा | पातालादुद्धृतः पश्चात् सम्सारगहनादपि

sa cāpi cedirāṭ tasmāddevadevena cakriṇā | pātālāduddhṛtaḥ paścāt samsāragahanādapi

123

इत्येतत् सर्वमाख्यातम् यन्माम् त्वम् परिपृच्छसि | यथावसीदन्ति नरा भक्तिमन्तोऽपि केशवे

ityetat sarvamākhyātam yanmām tvam paripṛcchasi | yathāvasīdanti narā bhaktimanto'pi keśave

124

दृढा जनार्दने भक्तिर्यदैवाव्यभिचारिणी | तदा कियत्स्वर्गसुखम् सैव निर्वाणहेतुकी

dṛḍhā janārdane bhaktiryadaivāvyabhicāriṇī | tadā kiyatsvargasukham saiva nirvāṇahetukī

125

इत्येतदसुरैः सार्धम् सम्वादम् यः पुरा वसोः | पठिष्यत्यखिलम् भक्त्या स तल्लोकम् उपैष्यति

ityetadasuraiḥ sārdham samvādam yaḥ purā vasoḥ | paṭhiṣyatyakhilam bhaktyā sa tallokam upaiṣyati

अथ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

भक्तिवर्णनम् शतानीक उवाच – जगत्प्रभुम् देवदेवमशेषेशम् जनार्दनम् | प्रणिपत्याहमेतम् त्वाम् यत्पृच्छामि तदुच्यताम्

bhaktivarṇanam śatānīka uvāca – jagatprabhum devadevamaśeṣeśam janārdanam | praṇipatyāhametam tvām yatpṛcchāmi taducyatām

यैरुपायैः प्रदानैर्वा नराणाममरार्चितः | प्रीतिमान् पुण्डरीकाक्षो भवत्याचक्ष्व तन्मम

yairupāyaiḥ pradānairvā narāṇāmamarārcitaḥ | prītimān puṇḍarīkākṣo bhavatyācakṣva tanmama

शौनक उवाच – ये स्वधर्मे स्थिता वर्णा विप्राद्याः कुरुनन्दन | विधर्मेषु न वर्तन्ते प्रीतिमाम्स्तेषु केशवः

śaunaka uvāca – ye svadharme sthitā varṇā viprādyāḥ kurunandana | vidharmeṣu na vartante prītimāmsteṣu keśavaḥ

ब्रह्मचारिगृहस्थाद्या न च्यवन्त्याश्रमाच्च ये | स्वधर्मतो हरिस्तेषाम् प्रीतिमानेव सर्वदा

brahmacārigṛhasthādyā na cyavantyāśramācca ye | svadharmato haristeṣām prītimāneva sarvadā

ये न दम्भेन वर्तन्ते नरा भूतेष्वलोलुपाः | त्यक्तग्राम्यादिसङ्गाश्च तेषु प्रीतिः परा हरेः

ye na dambhena vartante narā bhūteṣvalolupāḥ | tyaktagrāmyādisaṅgāśca teṣu prītiḥ parā hareḥ

दातारो नापहर्तारः परस्वानाममायिनः | ये नरास्तेषु गोविन्दः पुत्रेष्विव सदा हितः

dātāro nāpahartāraḥ parasvānāmamāyinaḥ | ye narāsteṣu govindaḥ putreṣviva sadā hitaḥ

येषाम् नराणाम् न मतिर्जिह्वा वासत्यमुज्झति | ते प्रिया वासुदेवस्य ये च द्विजपरायणाः

yeṣām narāṇām na matirjihvā vāsatyamujjhati | te priyā vāsudevasya ye ca dvijaparāyaṇāḥ

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिम्सानुवर्तिनः | ते नरा वासुदेवस्य आप्ताः पाण्डुकुलोद्वह

karmaṇā manasā vācā ye na himsānuvartinaḥ | te narā vāsudevasya āptāḥ pāṇḍukulodvaha

सर्वदेवेषु ये विष्णुम् सर्वभूतेष्ववस्थितम् | मन्यन्ते वासुदेवस्य ते प्रियाः पुत्रवत्सदा

sarvadeveṣu ye viṣṇum sarvabhūteṣvavasthitam | manyante vāsudevasya te priyāḥ putravatsadā

ब्रह्माद्यम् स्थावरान्तम् च भूतग्रामम् जनार्दनात् | ये च पश्यन्त्यभेदेन ते विष्णोः सततम् प्रियाः

brahmādyam sthāvarāntam ca bhūtagrāmam janārdanāt | ye ca paśyantyabhedena te viṣṇoḥ satatam priyāḥ

देववेदद्विजातीनाम् निन्दायाम् ये न मानवाः | प्रीतिभाजो भवन्तीष्टास्ते सदा शार्ङ्गधन्विनः

devavedadvijātīnām nindāyām ye na mānavāḥ | prītibhājo bhavantīṣṭāste sadā śārṅgadhanvinaḥ

प्रियाणामथ सर्वेषाम् देवदेवस्य स प्रियः | आपत्स्वपि सदा यस्य भक्तिरव्यभिचारिणी

priyāṇāmatha sarveṣām devadevasya sa priyaḥ | āpatsvapi sadā yasya bhaktiravyabhicāriṇī

तस्मात्प्रियत्वम् कृष्णस्य वाञ्छता निजधर्मजैः | गुणैरात्मा सदा योज्यो न दूरे गुणिनो हरिः

tasmātpriyatvam kṛṣṇasya vāñchatā nijadharmajaiḥ | guṇairātmā sadā yojyo na dūre guṇino hariḥ

येषाम् न गृद्धिः पारक्ये दारे द्रव्ये च चेतसः | हिम्सायाम् च मनुष्याणाम् ते कृष्णेनावलोकिताः

yeṣām na gṛddhiḥ pārakye dāre dravye ca cetasaḥ | himsāyām ca manuṣyāṇām te kṛṣṇenāvalokitāḥ

वेदाः प्रमाणम् स्मृतयो येषाम् सन्मार्गसेविनाम् | परोपकारसक्तानाम् ते कृष्णेनावलोकिताः

vedāḥ pramāṇam smṛtayo yeṣām sanmārgasevinām | paropakārasaktānām te kṛṣṇenāvalokitāḥ

कलिकल्मषदोषेण येषाम् नोपहता मतिः | पाषण्डानुगता नैव ते कृष्णेनावलोकिताः

kalikalmaṣadoṣeṇa yeṣām nopahatā matiḥ | pāṣaṇḍānugatā naiva te kṛṣṇenāvalokitāḥ

येषाम् क्लेशो गुरोरर्थे देवविप्रोद्भवोऽपि वा | न विवित्सासमुद्भूतस्ते कृष्णेनावलोकिताः

yeṣām kleśo gurorarthe devaviprodbhavo'pi vā | na vivitsāsamudbhūtaste kṛṣṇenāvalokitāḥ

स्वपन्तः सम्स्थिता यान्तस्तिष्ठन्तश्च जनार्दनम् | ये चिन्तयन्त्यविरतम् ते कृष्णेनावलोकिताः

svapantaḥ samsthitā yāntastiṣṭhantaśca janārdanam | ye cintayantyaviratam te kṛṣṇenāvalokitāḥ

यथाऽऽत्मनि तथाऽपत्ये येषाम् अद्रोहिणी मतिः | समस्तसत्त्वजातेषु ते कृष्णेनावलोकिताः

yathā''tmani tathā'patye yeṣām adrohiṇī matiḥ | samastasattvajāteṣu te kṛṣṇenāvalokitāḥ

(देवपूजामनुदिनम् गुरुविप्रार्थसत्क्रियाम् | ये कुर्वन्ति नरा विद्धि ते कृष्णेनावलोकिताः

(devapūjāmanudinam guruviprārthasatkriyām | ye kurvanti narā viddhi te kṛṣṇenāvalokitāḥ

सुवर्णम् रत्नमथवा पारक्यम् विजने वने | विलोक्य नैति यो लोभम् तम् अवैहि हरेः प्रियम्

suvarṇam ratnamathavā pārakyam vijane vane | vilokya naiti yo lobham tam avaihi hareḥ priyam

देवान् पितॄम्स्तथाऽऽपन्नान् अतिथीञ्जामयोऽध्वगान् | यो बिभर्ति विजानीहि तम् नरम् भगवत्प्रियम्

devān pitṝmstathā''pannān atithīñjāmayo'dhvagān | yo bibharti vijānīhi tam naram bhagavatpriyam

न क्रोधमेति क्रुद्धेभ्यः सहते यो निराक्रियाम् | तम् विजानीहि भर्तव्यम् देवदेवस्य शार्ङ्गिनः

na krodhameti kruddhebhyaḥ sahate yo nirākriyām | tam vijānīhi bhartavyam devadevasya śārṅginaḥ

परलोकप्रतीकारकरणाय सदोद्यमम् | कुर्वन्नालक्ष्यतामेति केशवेनावलोकितः

paralokapratīkārakaraṇāya sadodyamam | kurvannālakṣyatāmeti keśavenāvalokitaḥ

नात्मसम्स्तवमन्येषाम् न निन्दाम् चार्थलिप्सया | करोति पुरुषव्याघ्र यस्य नारायणो हृदि

nātmasamstavamanyeṣām na nindām cārthalipsayā | karoti puruṣavyāghra yasya nārāyaṇo hṛdi

सर्वभूतदयाम् सत्यमक्रोधम् धर्मशीलताम् | भजन्ते पुरुषा देवे गोविन्दे हृदये स्थिते

sarvabhūtadayām satyamakrodham dharmaśīlatām | bhajante puruṣā deve govinde hṛdaye sthite

न कलौ न परद्रव्ये परदाराश्रिता मतिः | नराणाम् जायते राजन् गोविन्दे हृदयस्थिते

na kalau na paradravye paradārāśritā matiḥ | narāṇām jāyate rājan govinde hṛdayasthite

क्षमाम् करोति क्रुद्धेषु दयाम् मूढेषु मानवः | मुदम् च धर्मशीलेषु गोविन्दे हृदये स्थिते

kṣamām karoti kruddheṣu dayām mūḍheṣu mānavaḥ | mudam ca dharmaśīleṣu govinde hṛdaye sthite

यदा बिभेत्यधर्मादेर्धर्मादीम्श्च यदेच्छति | तदा कुरुवरश्रेष्ठ नरः कृष्णेन वीक्षितः

yadā bibhetyadharmāderdharmādīmśca yadecchati | tadā kuruvaraśreṣṭha naraḥ kṛṣṇena vīkṣitaḥ

पुत्रदारगृहक्षेत्रद्रव्यादेर्ममताम् नरः | नायास्यति जगन्नाथे हृषीकेशे पराङ्मुखे

putradāragṛhakṣetradravyādermamatām naraḥ | nāyāsyati jagannāthe hṛṣīkeśe parāṅmukhe

कलौ कृतयुगम् तेषाम् क्लेशास्तेषाम् सुखाधिकाः | येषाम् शरीरग्रहणे हरिशुश्रूषणे मतिः

kalau kṛtayugam teṣām kleśāsteṣām sukhādhikāḥ | yeṣām śarīragrahaṇe hariśuśrūṣaṇe matiḥ

यदा नेच्छति पापानि यदा पुण्यानि वाञ्छति | ज्ञेयस्तदा मनुष्येण हृदयेऽस्य हरिः स्थितः

yadā necchati pāpāni yadā puṇyāni vāñchati | jñeyastadā manuṣyeṇa hṛdaye'sya hariḥ sthitaḥ

परमार्थे मतिः पुम्सामसारे तु भवार्णवे | कथम् भवति राजेन्द्र विष्वक्सेन पराङ्मुखे

paramārthe matiḥ pumsāmasāre tu bhavārṇave | katham bhavati rājendra viṣvaksena parāṅmukhe

श्रद्दधानो दयाशीलः समलोष्टाश्मकाञ्चनः | परार्थे मानवः कृष्णे प्रसन्ने नृप जायते

śraddadhāno dayāśīlaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | parārthe mānavaḥ kṛṣṇe prasanne nṛpa jāyate

वहतोऽपि सदा कृष्णे भक्तिमव्यभिचारिणीम् | पाणिष्वसमदृग्बुद्धेः सुलभो नैव केशवः

vahato'pi sadā kṛṣṇe bhaktimavyabhicāriṇīm | pāṇiṣvasamadṛgbuddheḥ sulabho naiva keśavaḥ

ये दाम्भिका भिन्नवृत्ता ये च धर्मध्वजोच्छ्रयाः | दुर्लभो भगवान् देवस्तेषाम् सुयततामपि

ye dāmbhikā bhinnavṛttā ye ca dharmadhvajocchrayāḥ | durlabho bhagavān devasteṣām suyatatāmapi

कामलोभाश्रितम् येषाम् चित्तम् क्रोधादिदूषितम् | तेषाम् जन्मसहस्रेऽपि न मतिः केशवाश्रया

kāmalobhāśritam yeṣām cittam krodhādidūṣitam | teṣām janmasahasre'pi na matiḥ keśavāśrayā

हेयाम् कृष्णाश्रयाम् वृत्तिम् मन्यन्ते हेतुसम्श्रिताः | अविद्योपहतज्ञाना येऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

heyām kṛṣṇāśrayām vṛttim manyante hetusamśritāḥ | avidyopahatajñānā ye'jñāne jñānamāninaḥ

वेदवादविरोधेन कूटयुक्तिमपाश्रिताः | ये केशवस्तद्धृदये न कदाचित् प्रियातिथिः

vedavādavirodhena kūṭayuktimapāśritāḥ | ye keśavastaddhṛdaye na kadācit priyātithiḥ

मानुषम् तम् मनुष्यत्वे मन्यमानाः कुबुद्धयः | कर्माणि येऽस्य निन्दन्ति न तेषाम् निष्कृतिर्नृणाम्

mānuṣam tam manuṣyatve manyamānāḥ kubuddhayaḥ | karmāṇi ye'sya nindanti na teṣām niṣkṛtirnṛṇām

केचिद्वदन्ति तम् देवम् मनुष्यम् चाल्पमेधसः | तिर्यक्त्वम् चापरे विष्णुम् मायया तस्य मोहिताः

kecidvadanti tam devam manuṣyam cālpamedhasaḥ | tiryaktvam cāpare viṣṇum māyayā tasya mohitāḥ

देवत्वमपि कृष्णस्य यस्य निन्दा महात्मनः | स्तुतिम् तस्य कथम् शक्ताः कर्तुमीशस्य मानवाः

devatvamapi kṛṣṇasya yasya nindā mahātmanaḥ | stutim tasya katham śaktāḥ kartumīśasya mānavāḥ

व्यापित्वम् शाश्वतत्वम् च जन्मभावविवर्जितम् | यदाऽस्य प्रोच्यते काऽस्य स्तुतिरर्थे तथा स्थितौ

vyāpitvam śāśvatatvam ca janmabhāvavivarjitam | yadā'sya procyate kā'sya stutirarthe tathā sthitau

सर्वेश्वरेश्वरः कृष्णः प्रोच्यते यदि पण्डितः | तथापि स्वल्पमेवोक्तम् भूतार्थे कतमा स्तुतिः

sarveśvareśvaraḥ kṛṣṇaḥ procyate yadi paṇḍitaḥ | tathāpi svalpamevoktam bhūtārthe katamā stutiḥ

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ते सम्सारे यस्य सम्स्थितिः | निन्दापि तस्य न नृभिः कर्तुमीशस्य शक्यते

ābrahmastambaparyante samsāre yasya samsthitiḥ | nindāpi tasya na nṛbhiḥ kartumīśasya śakyate

यदा काणाश्च कुण्ठाश्च मूढो दुर्बुद्धिरातुरः | सर्वगत्वात् स एवैकस्तदासौ निन्द्यते कथम्

yadā kāṇāśca kuṇṭhāśca mūḍho durbuddhirāturaḥ | sarvagatvāt sa evaikastadāsau nindyate katham

स्रष्टा पालयिता हर्ता जगतोऽस्य जगच्च सः | यष्टा याजयिता याज्यः स एव भगवान् हरिः

sraṣṭā pālayitā hartā jagato'sya jagacca saḥ | yaṣṭā yājayitā yājyaḥ sa eva bhagavān hariḥ

दाता दानम् तथाऽदाता कर्ता कार्यम् तथा क्रियाः | हन्ता घातयिता हिम्स्यो हार्यम् हर्ता स यः स्वयम्

dātā dānam tathā'dātā kartā kāryam tathā kriyāḥ | hantā ghātayitā himsyo hāryam hartā sa yaḥ svayam

सर्वकारणभूतस्य तस्येशस्य महात्मनः | कः करोति स्तुतिम् विष्णोर्निन्दाम् वा पृथिवीपते

sarvakāraṇabhūtasya tasyeśasya mahātmanaḥ | kaḥ karoti stutim viṣṇornindām vā pṛthivīpate

तस्मात् सर्वेश्वरो विष्णुर्न स्तोतुम् न च निन्दितुम् | शक्यते सर्वभूतत्वाच्चोक्षाचोक्षस्वरूपिणा

tasmāt sarveśvaro viṣṇurna stotum na ca ninditum | śakyate sarvabhūtatvāccokṣācokṣasvarūpiṇā

भूतात्मा मोक्षामोक्षस्वरूपवान् स्तुतेः पादाद्यतो नान्यदुत्कृष्टमुपलभ्यते | तस्याप्युच्चारणेनेशो न स्तोतुम् शक्यते हरिः

bhūtātmā mokṣāmokṣasvarūpavān stuteḥ pādādyato nānyadutkṛṣṭamupalabhyate | tasyāpyuccāraṇeneśo na stotum śakyate hariḥ

भूतार्थवादस्तुतये न निन्दायै विधीयते | यतोऽतः सर्वभूतस्य का निन्दा तस्य का स्तुतिः

bhūtārthavādastutaye na nindāyai vidhīyate | yato'taḥ sarvabhūtasya kā nindā tasya kā stutiḥ

येन सर्वात्मना तत्र हृदयम् सन्निवेशितम् | अपि मौनव्रतस्तस्य सुलभोऽयम् जनार्दनः

yena sarvātmanā tatra hṛdayam sanniveśitam | api maunavratastasya sulabho'yam janārdanaḥ

तस्मात्त्वम् कुरुशार्दूल स्वधर्मपरिपालनम् | कुरु विष्णुम् च हृदये सर्वव्यापिनमीश्वरम्

tasmāttvam kuruśārdūla svadharmaparipālanam | kuru viṣṇum ca hṛdaye sarvavyāpinamīśvaram

तन्मना भव तद्भक्तस्तद्याजी तम् नमस्कुरु | विष्णोरेवम् प्रियत्वम् त्वमाशु यास्यसि पार्थिव

tanmanā bhava tadbhaktastadyājī tam namaskuru | viṣṇorevam priyatvam tvamāśu yāsyasi pārthiva

यम् स्तुवन् वन्द्यतामेति वन्द्यमानश्च वन्द्यताम् | तमीश्वरेश्वरम् विष्णुम् हृदये सन्निवेशय

yam stuvan vandyatāmeti vandyamānaśca vandyatām | tamīśvareśvaram viṣṇum hṛdaye sanniveśaya

सम्पूज्य यम् पूज्यतमो भवत्यत्र जगत्त्रये | तमीश्वरेश्वरम् विष्णुम् हृदये कुरु पार्थिव

sampūjya yam pūjyatamo bhavatyatra jagattraye | tamīśvareśvaram viṣṇum hṛdaye kuru pārthiva

स्ववर्णकर्माभिरतः कुरु चित्ते जनार्दनम् | एष शास्त्रार्थसद्भावः किमुक्तैर्बहुविस्तरैः

svavarṇakarmābhirataḥ kuru citte janārdanam | eṣa śāstrārthasadbhāvaḥ kimuktairbahuvistaraiḥ

यस्मिन्प्रसन्नचित्तस्त्वम् यस्मिन् कोपमुपैषि च | तावुभावपि तद्भूतौ चिन्तयन् सिद्धिमेष्यसि

yasminprasannacittastvam yasmin kopamupaiṣi ca | tāvubhāvapi tadbhūtau cintayan siddhimeṣyasi

यत्र यत्र स्थितम् चेतः प्रीत्या स्नेहेन वा तव | तम् तम् चिन्तय गोविन्दम् मनसः स्थैर्यकारणात्

yatra yatra sthitam cetaḥ prītyā snehena vā tava | tam tam cintaya govindam manasaḥ sthairyakāraṇāt

स्वपन् विबुद्ध्यनुत्तिष्ठन् स्थितो भुञ्जन् पिबन्व्रजन् | सर्वगम् सर्वकर्तारम् विष्णुम् सर्वत्र चिन्तय

svapan vibuddhyanuttiṣṭhan sthito bhuñjan pibanvrajan | sarvagam sarvakartāram viṣṇum sarvatra cintaya

यथाग्निसङ्गात् कनकमपदोषम् प्रजायते | सम्श्लिष्टम् वासुदेवेन मनुष्याणाम् तथा मनः

yathāgnisaṅgāt kanakamapadoṣam prajāyate | samśliṣṭam vāsudevena manuṣyāṇām tathā manaḥ

यज्विनो यम् नमस्यन्ति यम् नमस्यन्ति देवताः | योगिनो यम् नमस्यन्ति तम् नमस्यम् नमाम्यहम्

yajvino yam namasyanti yam namasyanti devatāḥ | yogino yam namasyanti tam namasyam namāmyaham

षट्सप्ततितमोऽध्यायः

वासुदेवश्रीसम्वादः शौनक उवाच – भूयश्च शृणु राजेन्द्र यज्जगाद जनार्दनः | नागपर्यङ्कशयने पृष्टः क्षीराब्धिकन्यया

vāsudevaśrīsamvādaḥ śaunaka uvāca – bhūyaśca śṛṇu rājendra yajjagāda janārdanaḥ | nāgaparyaṅkaśayane pṛṣṭaḥ kṣīrābdhikanyayā

पुरा शयानम् गोविन्दम् प्रावृट्काले महोदधौ | शेषभोगिमहाभोगे वीच्यम्बुकणशीतले

purā śayānam govindam prāvṛṭkāle mahodadhau | śeṣabhogimahābhoge vīcyambukaṇaśītale

वक्षःस्थलस्थिता देवी जगन्माता जगत्पतिम् | (अनन्यासक्तदृष्टिम् च किमप्येकाग्रमानसम् |) श्रीवत्सवक्षसम् लक्ष्मीः करसम्वाहनादृता

vakṣaḥsthalasthitā devī jaganmātā jagatpatim | (ananyāsaktadṛṣṭim ca kimapyekāgramānasam |) śrīvatsavakṣasam lakṣmīḥ karasamvāhanādṛtā

योगनिद्रावसानस्थमच्युतम् जगतः पतिम् | पप्रच्छ पुण्डरीकाक्षम् पुण्डरीककरा हरिम्

yoganidrāvasānasthamacyutam jagataḥ patim | papraccha puṇḍarīkākṣam puṇḍarīkakarā harim

श्रीरुवाच – सृष्टम् जगदिदम् सर्वम् बहुशश्चोपसम्हृतम् | त्वया जगत्पते चात्र किम् कश्चिद्दयितस्तव

śrīruvāca – sṛṣṭam jagadidam sarvam bahuśaścopasamhṛtam | tvayā jagatpate cātra kim kaściddayitastava

देवान् मनुष्यान् गन्धर्वान् यक्षविद्याधरासुरान् | सृष्ट्वा सृष्टान्निर्घृणत्वादुपसम्हरते भवान्

devān manuṣyān gandharvān yakṣavidyādharāsurān | sṛṣṭvā sṛṣṭānnirghṛṇatvādupasamharate bhavān

कश्चिदेतेषु भूतेषु देवादिषु तवाच्युत | द्वेषोऽस्ति प्रीतिरथवा समः सर्वत्र वा भवान्

kaścideteṣu bhūteṣu devādiṣu tavācyuta | dveṣo'sti prītirathavā samaḥ sarvatra vā bhavān

भगवानुवाच – समोऽस्मि सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः | तथापि गुणगृह्योऽहम् प्रत्येकहृदयस्थितः

bhagavānuvāca – samo'smi sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ | tathāpi guṇagṛhyo'ham pratyekahṛdayasthitaḥ

अन्तरात्मनि सर्वस्य लोकस्याहमवस्थितः | पुण्यापुण्यकृतौ तेषु प्रतिद्वेषौ शुभे मम

antarātmani sarvasya lokasyāhamavasthitaḥ | puṇyāpuṇyakṛtau teṣu pratidveṣau śubhe mama

पुण्यम् प्रीत्यनुभावेन साधु बुद्धिषु वर्तते | द्वेषानुभावेनापुण्यम् फलदम् तेषु भामिनि

puṇyam prītyanubhāvena sādhu buddhiṣu vartate | dveṣānubhāvenāpuṇyam phaladam teṣu bhāmini

श्रूयताम् च महाभागे नरेषु शुभचारिषु | सततम् येषु मे प्रीतिस्तथाऽप्रीतिर्वरानने

śrūyatām ca mahābhāge nareṣu śubhacāriṣu | satatam yeṣu me prītistathā'prītirvarānane

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञा आत्मज्ञानपराश्च ये | एते स्वकर्मणा भद्रे मम प्रीतिपथम् गताः

pralayotpattitattvajñā ātmajñānaparāśca ye | ete svakarmaṇā bhadre mama prītipatham gatāḥ

वाङ्मनःकायिकीम् हिम्साम् ये न कुर्वन्ति कुत्रचित् | सर्वमैत्रा नरा लक्ष्मि दयितास्ते सदा मम

vāṅmanaḥkāyikīm himsām ye na kurvanti kutracit | sarvamaitrā narā lakṣmi dayitāste sadā mama

स्वकीयद्रव्यसन्तुष्टा निवृत्ताश्चौर्यकर्मणः | सत्यशीलदयायुक्ता नरा मम सदा प्रियाः

svakīyadravyasantuṣṭā nivṛttāścauryakarmaṇaḥ | satyaśīladayāyuktā narā mama sadā priyāḥ

मातृस्वसृसुतातुल्यान् परदाराम्श्च ये नराः | मन्यन्ते ते च मे लक्ष्मि दृढम् प्रियतमाः सदा

mātṛsvasṛsutātulyān paradārāmśca ye narāḥ | manyante te ca me lakṣmi dṛḍham priyatamāḥ sadā

न कामान्न च सम्रम्भान् न द्वेषाद्ये च भामिनि | सन्त्यजन्ति स्वकम् कर्म तेऽतीव दयिता मम

na kāmānna ca samrambhān na dveṣādye ca bhāmini | santyajanti svakam karma te'tīva dayitā mama

विश्वास्याः सर्वभूतानामहिम्स्राश्च दयालवः | त्यक्तानृतकथा देवि मनुष्या दयिता मम

viśvāsyāḥ sarvabhūtānāmahimsrāśca dayālavaḥ | tyaktānṛtakathā devi manuṣyā dayitā mama

धर्मलब्धाम्स्तु ये भोगान् भुञ्जते नातिकीकटाः | परलोकाविरोधेन ते ममातिप्रिया नराः

dharmalabdhāmstu ye bhogān bhuñjate nātikīkaṭāḥ | paralokāvirodhena te mamātipriyā narāḥ

न लोभे न च कार्पण्ये न स्तेये न च मत्सरे | येषाम् मतिर्मनुष्याणाम् तेऽतीव दयिता मम

na lobhe na ca kārpaṇye na steye na ca matsare | yeṣām matirmanuṣyāṇām te'tīva dayitā mama

धर्मलब्धेषु दारेषु ऋतुकालाभिगामिनः | गृहस्थ कर्माभिरता नरास्ते दयिता मम

dharmalabdheṣu dāreṣu ṛtukālābhigāminaḥ | gṛhastha karmābhiratā narāste dayitā mama

पररन्ध्रेषु जात्यन्धाः परदारेष्वपुम्सकाः | परापवादे ये मूका दयितास्ते नरा मम

pararandhreṣu jātyandhāḥ paradāreṣvapumsakāḥ | parāpavāde ye mūkā dayitāste narā mama

परापवादम् निन्दाम् च परमर्मावघट्टनम् | ये न कुर्वन्ति पुरुषास्ते देवि मम वल्लभाः

parāpavādam nindām ca paramarmāvaghaṭṭanam | ye na kurvanti puruṣāste devi mama vallabhāḥ

सत्याम् श्लक्ष्णाम् निराबाधाम् मधुराम् प्रीतिदायिनीम् | ये वाचमीरयन्ति स्म ते मनुष्या मम प्रियाः

satyām ślakṣṇām nirābādhām madhurām prītidāyinīm | ye vācamīrayanti sma te manuṣyā mama priyāḥ

ये ब्राह्मणार्थे सम्त्यज्य सद्यः स्वमपि जीवितम् | यतन्ते परया भक्त्या ते देवि दयिता मम

ye brāhmaṇārthe samtyajya sadyaḥ svamapi jīvitam | yatante parayā bhaktyā te devi dayitā mama

साक्षाद्देवमिवायान्तम् या पतिम् नित्यमर्चति | पादशौचादिभिर्नारी तस्या नाहम् सुदुर्लभः

sākṣāddevamivāyāntam yā patim nityamarcati | pādaśaucādibhirnārī tasyā nāham sudurlabhaḥ

पूर्णचन्द्रमिवोद्यन्तम् भर्तारम् या गृहागतम् | हृष्टा पश्यति ताम् विद्धि दयिताम् योषितम् मम

pūrṇacandramivodyantam bhartāram yā gṛhāgatam | hṛṣṭā paśyati tām viddhi dayitām yoṣitam mama

ते भक्ता ये सदा विप्रान् पूजयन्त्यब्धिसम्भवे | यथाविभवतोभक्त्या स्वकर्माभिरता नराः

te bhaktā ye sadā viprān pūjayantyabdhisambhave | yathāvibhavatobhaktyā svakarmābhiratā narāḥ

श्रुतिस्मृत्युदितम् धर्मम् मनसापि न ये नराः | समुल्लङ्घ्य प्रवर्तन्ते ये भक्ता मम भामिनि

śrutismṛtyuditam dharmam manasāpi na ye narāḥ | samullaṅghya pravartante ye bhaktā mama bhāmini

ब्रह्मरूपधरस्यास्यान्मम वेदा विनिःसृताः | मन्वादिरूपिणश्चैव समस्ताः स्मृतयः स्मृताः

brahmarūpadharasyāsyānmama vedā viniḥsṛtāḥ | manvādirūpiṇaścaiva samastāḥ smṛtayaḥ smṛtāḥ

श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा तामुल्लङ्घ्य यजेच्छुभे | सर्वस्वेनापि माम् देवि नाप्नोत्याज्ञाविघातकृत्

śrutiḥ smṛtirmamaivājñā tāmullaṅghya yajecchubhe | sarvasvenāpi mām devi nāpnotyājñāvighātakṛt

यः स्वधर्मान्न चलति हिम्साधौ यो न सज्यते | वहतस्तस्य मद्भक्तिम् सदैवाहम् न दुर्लभः

yaḥ svadharmānna calati himsādhau yo na sajyate | vahatastasya madbhaktim sadaivāham na durlabhaḥ

एतद्देवि मयाऽऽख्यातम् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया | प्रियाणाम् मम सर्वेषाम् नृणु योऽतितरम् प्रियः

etaddevi mayā''khyātam yatpṛṣṭo'hamiha tvayā | priyāṇām mama sarveṣām nṛṇu yo'titaram priyaḥ

विप्राणामपि सर्वेषाम् शृणुयात्यो मम प्रियः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च वरवर्णिनि | स्वधर्मादचलन् देवि दयावान् सर्वजन्तुषु

viprāṇāmapi sarveṣām śṛṇuyātyo mama priyaḥ brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraśca varavarṇini | svadharmādacalan devi dayāvān sarvajantuṣu

सत्यवाक् शौचसम्पन्नो न द्रोही न च मत्सरी | वाङ्मनःकर्मभिः शान्तो दयितः सततम् मम

satyavāk śaucasampanno na drohī na ca matsarī | vāṅmanaḥkarmabhiḥ śānto dayitaḥ satatam mama

शौनक उवाच – एवम् श्रीः देवदेवेन प्रागुक्ता हरि मेधसा | तवापि हि नरश्रेष्ठ यथावत् कथितम् मया

śaunaka uvāca – evam śrīḥ devadevena prāguktā hari medhasā | tavāpi hi naraśreṣṭha yathāvat kathitam mayā

सम्वादमेतद्देवस्य सह लक्ष्म्या जगत्पतेः | यः शृणोति स पापेभ्यः समस्तेभ्यः प्रमुच्यते

samvādametaddevasya saha lakṣmyā jagatpateḥ | yaḥ śṛṇoti sa pāpebhyaḥ samastebhyaḥ pramucyate

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

अदितिस्तवः शतानीक उवाच – भूयोऽखिलम् जगद्धातुर्वासुदेवस्य भार्गव | सम्यगाराधनायालम् क्रियायोगम् ब्रवीहि मे

aditistavaḥ śatānīka uvāca – bhūyo'khilam jagaddhāturvāsudevasya bhārgava | samyagārādhanāyālam kriyāyogam bravīhi me

यत्फलम् केशवस्यार्चाम् प्रतिष्ठाप्य लभेन्नरः | यच्च देवकुलम् विष्णोः कारयित्वा फलम् लभेत्

yatphalam keśavasyārcām pratiṣṭhāpya labhennaraḥ | yacca devakulam viṣṇoḥ kārayitvā phalam labhet

यद्दीपधूपपुष्पाणाम् गन्धानाम् च निवेदने | ध्वजादिदाने यत्पुण्यम् यत्पुण्यम् गीतवादिते

yaddīpadhūpapuṣpāṇām gandhānām ca nivedane | dhvajādidāne yatpuṇyam yatpuṇyam gītavādite

तथा पवित्रपठने जयशब्दाद्युदीरणे | सम्मार्जनादौ यत्पुण्यम् नमस्कारे प्रदक्षिणे

tathā pavitrapaṭhane jayaśabdādyudīraṇe | sammārjanādau yatpuṇyam namaskāre pradakṣiṇe

शीर्णस्फुटितसम्स्कारकरणे चापि यत्फलम् | तन्मे विस्तरतः सर्वम् भगवन् वक्तुमर्हसि

śīrṇasphuṭitasamskārakaraṇe cāpi yatphalam | tanme vistarataḥ sarvam bhagavan vaktumarhasi

यैश्चोपवासैर्भगवान्नरैराराध्यते हरिः | तेषाम् फलम् च यत्कृत्स्नम् तन्ममाचक्ष्व विस्तरात्

yaiścopavāsairbhagavānnarairārādhyate hariḥ | teṣām phalam ca yatkṛtsnam tanmamācakṣva vistarāt

सम्क्षेपात् पूर्वमेवैतद्भवतः कथितम् मया | विस्तरेण महाराज श्रूयताम् ब्रुवतो मम

samkṣepāt pūrvamevaitadbhavataḥ kathitam mayā | vistareṇa mahārāja śrūyatām bruvato mama

अदितिर्नाम देवानाम् माता परमदुश्चरम् | तपश्चचार वर्षाणाम् सहस्रम् पृथिवीपते

aditirnāma devānām mātā paramaduścaram | tapaścacāra varṣāṇām sahasram pṛthivīpate

आराधनाय कृष्णस्य वाग्यता वायुभोजना | दैत्यैर्निराकृतान् दृष्ट्वा तनयान् कुरुनन्दन

ārādhanāya kṛṣṇasya vāgyatā vāyubhojanā | daityairnirākṛtān dṛṣṭvā tanayān kurunandana

वृथापुत्राहमस्मीति निर्वेदात् प्रणता हरिम् | तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणता भक्तवत्सलम्

vṛthāputrāhamasmīti nirvedāt praṇatā harim | tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiḥ praṇatā bhaktavatsalam

118

शरण्यम् शरणम् विष्णुम् प्रणता भक्तवत्सलम् (०७५-*(

śaraṇyam śaraṇam viṣṇum praṇatā bhaktavatsalam (075-(*

देवदैत्यनृपश्वापव्योमवाय्वादिरूपिणम्

devadaityanṛpaśvāpavyomavāyvādirūpiṇam

अदितिरुवाच – नमः स्मृतार्तिनाशाय नमः पुष्करमालिने | नमः परमकल्याणकल्याणायादिवेधसे

aditiruvāca – namaḥ smṛtārtināśāya namaḥ puṣkaramāline | namaḥ paramakalyāṇakalyāṇāyādivedhase

नमः पङ्कजनेत्राय नमः पङ्कजनाभये | नमः पङ्कजसम्भूति सम्भवायात्मयोनये || श्रियः कान्ताय दान्ताय दान्तदृश्याय चक्रिणे | नमः शङ्खासिहस्ताय नमः कनकरेतसे

namaḥ paṅkajanetrāya namaḥ paṅkajanābhaye | namaḥ paṅkajasambhūti sambhavāyātmayonaye || śriyaḥ kāntāya dāntāya dāntadṛśyāya cakriṇe | namaḥ śaṅkhāsihastāya namaḥ kanakaretase

तथाऽऽत्मज्ञानविज्ञानयोगचित्तात्मयोगिने | निर्गुणाय विशेषाय हरये ब्रह्मरूपिणे

tathā''tmajñānavijñānayogacittātmayogine | nirguṇāya viśeṣāya haraye brahmarūpiṇe

जगत्प्रतिष्ठितम् यत्र जगता यो न दृश्यते | नमः स्थूलातिसूक्ष्माय तस्मै देवाय शङ्खिने

jagatpratiṣṭhitam yatra jagatā yo na dṛśyate | namaḥ sthūlātisūkṣmāya tasmai devāya śaṅkhine

यम् न पश्यन्ति पश्यन्तो जगदप्यखिलम् नराः | अपश्यद्भिर्जगद्यच्च दृश्यते स्वहृदि स्थितः

yam na paśyanti paśyanto jagadapyakhilam narāḥ | apaśyadbhirjagadyacca dṛśyate svahṛdi sthitaḥ

(बहिर्ज्योतिषि लक्ष्यो यो लक्ष्यते ज्योतिषः परः |) यस्मिन्नेतद्यतश्चैतद्यश्चैतदखिलम् जगत् | तस्मै समस्तजगतामाधाराय नमो नमः

(bahirjyotiṣi lakṣyo yo lakṣyate jyotiṣaḥ paraḥ |) yasminnetadyataścaitadyaścaitadakhilam jagat | tasmai samastajagatāmādhārāya namo namaḥ

आद्यः प्रजापतिपतिर्यः पितॄणाम् परः पतिः | पतिः सुराणाम् यस्तस्मै नमः कृष्णाय वेधसे

ādyaḥ prajāpatipatiryaḥ pitṝṇām paraḥ patiḥ | patiḥ surāṇām yastasmai namaḥ kṛṣṇāya vedhase

यः प्रवृत्तैर्निवृत्तैश्च कर्मभिर्विभुरिज्यते | स्वर्गापवर्गफलदो नमस्तस्मै हरिमेधसे

yaḥ pravṛttairnivṛttaiśca karmabhirvibhurijyate | svargāpavargaphalado namastasmai harimedhase

यश्चिन्त्यमानो मनसा सद्यः पापम् व्यपोहति | नमस्तस्मै विशुद्धाय परस्मै हरिमेधसे

yaścintyamāno manasā sadyaḥ pāpam vyapohati | namastasmai viśuddhāya parasmai harimedhase

यम् प्रविश्याखिलाधारमीशानमजमव्ययम् | न पुनर्जन्ममरणे प्राप्नुवन्ति नमामि तम्

yam praviśyākhilādhāramīśānamajamavyayam | na punarjanmamaraṇe prāpnuvanti namāmi tam

यो यज्ञे यज्ञपरमैरिज्यते यज्ञसम्स्थितिः | तम् यज्ञपुरुषम् विष्णुम् नमामि प्रभुमीश्वरम्

yo yajñe yajñaparamairijyate yajñasamsthitiḥ | tam yajñapuruṣam viṣṇum namāmi prabhumīśvaram

गीयते सर्ववेदेषु वेदविद्भिर्विदाम् गतिः | यस्तस्मै वेदवेद्याय विष्णवे जिष्णवे नमः

gīyate sarvavedeṣu vedavidbhirvidām gatiḥ | yastasmai vedavedyāya viṣṇave jiṣṇave namaḥ

यतो विश्वम् समुद्भूतम् यस्मिन्श्च लयमेष्यति | विश्वोद्भवप्रतिष्ठाय नमस्तस्मै महात्मने

yato viśvam samudbhūtam yasminśca layameṣyati | viśvodbhavapratiṣṭhāya namastasmai mahātmane

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तम् विना येन ततामिमाम् | मायाम् नालम् समुत्तर्तुम् तमुपेन्द्रम् नमाम्यहम्

brahmādistambaparyantam vinā yena tatāmimām | māyām nālam samuttartum tamupendram namāmyaham

(यमाराध्य विशुद्धेन मनसा कर्मणा गिरा | हरत्यविद्यामखिलाम् तमुपेन्द्रम् नमाम्यहम् |) विषादतोषरोषाद्यैर्योऽजस्रम् सुखदुःखजैः | नृत्यत्यखिलभूतस्थस्तमुपेन्द्रम् नमाम्यहम् |) (योऽन्नतोयस्वरूपस्थो बभर्त्यखिलमीश्वरः | विश्वम् विश्वपतिम् विष्णुम् तम् नमामि प्रजापतिम्

(yamārādhya viśuddhena manasā karmaṇā girā | haratyavidyāmakhilām tamupendram namāmyaham |) viṣādatoṣaroṣādyairyo'jasram sukhaduḥkhajaiḥ | nṛtyatyakhilabhūtasthastamupendram namāmyaham |) (yo'nnatoyasvarūpastho babhartyakhilamīśvaraḥ | viśvam viśvapatim viṣṇum tam namāmi prajāpatim

मूर्तम् तमोऽसुरमयम् तद्वधाद्विनिहन्ति यः | रात्रिजम् सूर्यरूपी च तमुपेन्द्रम् नमाम्यहम्

mūrtam tamo'suramayam tadvadhādvinihanti yaḥ | rātrijam sūryarūpī ca tamupendram namāmyaham

कपिलादिस्वरूपस्थो यश्चाज्ञानमयम् तमः | हन्ति ज्ञानप्रदानेन तमुपेन्द्रम् नमाम्यहम्

kapilādisvarūpastho yaścājñānamayam tamaḥ | hanti jñānapradānena tamupendram namāmyaham

यस्याक्षिणी चन्द्रसूर्यौ सर्वलोकशुभाशुभम् | पश्येते कर्म सततम् तमुपेन्द्रम् नमाम्यहम्

yasyākṣiṇī candrasūryau sarvalokaśubhāśubham | paśyete karma satatam tamupendram namāmyaham

यस्मिन् सर्वेश्वरे सर्वम् सत्यमेतन्मयोदितम् | नानृतम् तमजम् विष्णुम् नमामि प्रभवाप्ययम्

yasmin sarveśvare sarvam satyametanmayoditam | nānṛtam tamajam viṣṇum namāmi prabhavāpyayam

यथैतत् सत्यमुक्तम् मे भूयश्चातो जनार्दनः | सत्येन तेन सकलाः पूर्यन्ताम् मे मनोरथाः

yathaitat satyamuktam me bhūyaścāto janārdanaḥ | satyena tena sakalāḥ pūryantām me manorathāḥ

शौनक उवाच – एवम् स्तुतोऽथ भगवान् वासुदेव उवाच ताम् | अदृश्यः सर्वभूतानाम् तस्याः सन्दर्शने स्थितः

śaunaka uvāca – evam stuto'tha bhagavān vāsudeva uvāca tām | adṛśyaḥ sarvabhūtānām tasyāḥ sandarśane sthitaḥ

भगवानुवाच – मनोरथाम्स्त्वमदिते यान् इniच्छस्यभिपूरितान् | ताम्स्तान् प्राप्स्यसि धर्मज्ञे मत्प्रसादादसम्शयम्

bhagavānuvāca – manorathāmstvamadite yān inicchasyabhipūritān | tāmstān prāpsyasi dharmajñe matprasādādasamśayam

शृणुष्व च महाभागे वरम् यस्ते हृदि स्थितः | तम् प्रयच्छामि नियतम् नात्र कार्या विचारणा | मद्दर्शनम् हि विफलम् न कदाचिद्भविष्यति

śṛṇuṣva ca mahābhāge varam yaste hṛdi sthitaḥ | tam prayacchāmi niyatam nātra kāryā vicāraṇā | maddarśanam hi viphalam na kadācidbhaviṣyati

अदितिरुवाच – यदि देव प्रसन्नस्त्वम् भक्ताया भक्तवत्सल | त्रैलोक्याधिपतिः पुत्रस्तदस्तु मम वासवः

aditiruvāca – yadi deva prasannastvam bhaktāyā bhaktavatsala | trailokyādhipatiḥ putrastadastu mama vāsavaḥ

हृतराज्यो हृतश्चास्य यज्ञभागो महासुरैः | त्वयि प्रसन्ने वरद तम् प्राप्नोतु सुतो मम

hṛtarājyo hṛtaścāsya yajñabhāgo mahāsuraiḥ | tvayi prasanne varada tam prāpnotu suto mama

हृतम् राज्यम् न दुःखाय मम पुत्रस्य केशव | सपत्नादायतिभ्रम्शो बाधाम् नः कुरुते हृदि

hṛtam rājyam na duḥkhāya mama putrasya keśava | sapatnādāyatibhramśo bādhām naḥ kurute hṛdi

भगवानुवाच – कृतः प्रसादो हि मया तव देवि यथेप्सितः | स्वाम्शेन चैव ते गर्भे सम्भविष्यामि कश्यपात्

bhagavānuvāca – kṛtaḥ prasādo hi mayā tava devi yathepsitaḥ | svāmśena caiva te garbhe sambhaviṣyāmi kaśyapāt

तव गर्भसमुद्भूतः सुतस्ते ये सुरारयः | तानहम् निहनिष्यामि निर्वृता भव नन्दिनि

tava garbhasamudbhūtaḥ sutaste ye surārayaḥ | tānaham nihaniṣyāmi nirvṛtā bhava nandini

अदितिरुवाच – प्रसीद देवदेवेश नमस्ते विश्वभावन | नाहम् त्वामुदरेणेश वोढुम् शक्ष्यामि केशव

aditiruvāca – prasīda devadeveśa namaste viśvabhāvana | nāham tvāmudareṇeśa voḍhum śakṣyāmi keśava

यस्मिन् प्रतिष्ठितम् विश्वम् यो विश्वम् स्वयमीश्वर | तदहम् नोदरेण त्वाम् वोढुम् शक्ष्यामि दुर्धरम्

yasmin pratiṣṭhitam viśvam yo viśvam svayamīśvara | tadaham nodareṇa tvām voḍhum śakṣyāmi durdharam

भगवानुवाच – सत्यमात्थ महाभागे मयि सर्वमिदम् जगत् | प्रतिष्ठितम् न माम् शक्ता वोढुम् सेन्द्रा दिवौकसः

bhagavānuvāca – satyamāttha mahābhāge mayi sarvamidam jagat | pratiṣṭhitam na mām śaktā voḍhum sendrā divaukasaḥ

किन्त्वहम् सकलान्ल्लोकान् सदेवासुरमानुषान् | जङ्गमाजङ्गमम्म् सर्वम् त्वाम् च देवि सकाश्यपाम् | धारयिष्यामि भद्रम् ते तव गर्भशयोऽदिते

kintvaham sakalānllokān sadevāsuramānuṣān | jaṅgamājaṅgamamm sarvam tvām ca devi sakāśyapām | dhārayiṣyāmi bhadram te tava garbhaśayo'dite

न ते ग्लानिर्न ते खेदो गर्भस्थे भविता मयि | दाक्षायणि प्रसादम् ते करोम्यन्यैः सुदुर्लभम्

na te glānirna te khedo garbhasthe bhavitā mayi | dākṣāyaṇi prasādam te karomyanyaiḥ sudurlabham

गर्भस्थे मयि पुत्राणाम् तव योऽरिर्भविष्यति | तेजसस्तस्य हानिम् च करिष्ये मा व्यथाम् कृताः

garbhasthe mayi putrāṇām tava yo'rirbhaviṣyati | tejasastasya hānim ca kariṣye mā vyathām kṛtāḥ

शौनक उवाच – एवमुक्त्वा ततः सद्यो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः | सापि कालेन तम् गर्भमवाप कुरुसत्तम

śaunaka uvāca – evamuktvā tataḥ sadyo gato'ntardhānamīśvaraḥ | sāpi kālena tam garbhamavāpa kurusattama

गर्भस्थिते ततः कृष्णे चचाल सकला क्षितिः | चकम्पिरे महाशैला जग्मुः क्षोभमथाब्धयः

garbhasthite tataḥ kṛṣṇe cacāla sakalā kṣitiḥ | cakampire mahāśailā jagmuḥ kṣobhamathābdhayaḥ

यतो यतोऽदितिर्यान्ती ददाति ललितम् पदम् | ततस्ततः क्षितिः खेदान्ननाम वसुधाधिप

yato yato'ditiryāntī dadāti lalitam padam | tatastataḥ kṣitiḥ khedānnanāma vasudhādhipa

दैत्यानामपि सर्वेषाम् गर्भस्थे मधुसूदने | बभूव तेजसो हानिर्यथोक्तम् परमेष्ठिना

daityānāmapi sarveṣām garbhasthe madhusūdane | babhūva tejaso hāniryathoktam parameṣṭhinā

अष्टसप्ततितमोऽध्यायः

वामनस्तवः शौनक उवाच – निस्तेजसोऽसुरान् दृष्ट्वा समस्तान् असुरेश्वरः | प्रह्रादमथ पप्रच्छ बलिरात्मपितामहम्

vāmanastavaḥ śaunaka uvāca – nistejaso'surān dṛṣṭvā samastān asureśvaraḥ | prahrādamatha papraccha balirātmapitāmaham

बलिरुवाच – तात निस्तेजसो दैत्या निर्दग्धा इव वह्निना | किमेते सहसैवाद्य ब्रह्मदण्डहता इव

baliruvāca – tāta nistejaso daityā nirdagdhā iva vahninā | kimete sahasaivādya brahmadaṇḍahatā iva

दुरिष्टम् किम् नु दैत्यानाम् किम् कृत्या वैरिनिर्मिता | नाशायैषाम् समुद्भूता येन निस्तेजसोऽसुराः

duriṣṭam kim nu daityānām kim kṛtyā vairinirmitā | nāśāyaiṣām samudbhūtā yena nistejaso'surāḥ

शौनक उवाच – इत्यासुरवरस्तेन पृष्टः पौत्रेण पार्थिव | चिरम् ध्यात्वा जगादेदमसुरेन्द्रम् तदा बलिम्

śaunaka uvāca – ityāsuravarastena pṛṣṭaḥ pautreṇa pārthiva | ciram dhyātvā jagādedamasurendram tadā balim

प्रह्लाद उवाच – चलन्ति गिरयो भूमिर्जहाति सहजाम् धृतिम् | सद्यः समुद्राः क्षुभिता दैत्या निस्तेजसः कृताः

prahlāda uvāca – calanti girayo bhūmirjahāti sahajām dhṛtim | sadyaḥ samudrāḥ kṣubhitā daityā nistejasaḥ kṛtāḥ

सूर्यादयो यथापूर्वम् तथा गच्छन्ति न ग्रहाः | देवानाम् च परा लक्ष्मीः कारणैरनुमीयते

sūryādayo yathāpūrvam tathā gacchanti na grahāḥ | devānām ca parā lakṣmīḥ kāraṇairanumīyate

महदेतन्महाबाहो कारणम् दानवेश्वर | न ह्यल्पमिति मन्तव्यम् त्वया कार्यम् सुरार्दन

mahadetanmahābāho kāraṇam dānaveśvara | na hyalpamiti mantavyam tvayā kāryam surārdana

शौनक उवाच – इत्युक्त्वा दानवपतिम् प्रह्लादः सोऽसुरोत्तमः | अत्यन्तभक्तो देवेशम् जगाम मनसा हरिम्

śaunaka uvāca – ityuktvā dānavapatim prahlādaḥ so'surottamaḥ | atyantabhakto deveśam jagāma manasā harim

स ध्यानपथगम् कृत्वा प्रह्लादः स्वम् मनोऽसुरः | विचारयामास ततो यतो देवो जनार्दनः

sa dhyānapathagam kṛtvā prahlādaḥ svam mano'suraḥ | vicārayāmāsa tato yato devo janārdanaḥ

स ददर्शोदरेऽदित्याः प्रह्लादो वामनाकृतिम् | अन्तःस्थान् बिभ्रतम् सप्तलोकान् अनादिप्रजापतिम्

sa dadarśodare'dityāḥ prahlādo vāmanākṛtim | antaḥsthān bibhratam saptalokān anādiprajāpatim

तदन्तश्च वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा | साध्यान् विश्वे तथादित्यान् गन्धर्वोरगराक्षसान्

tadantaśca vasūn rudrānaśvinau marutastathā | sādhyān viśve tathādityān gandharvoragarākṣasān

विरोचनम् सतनयम् बलिम् चासुरनायकम् | जम्भम् कुजम्भम् नरकम् बाणमन्याम्स्तथाऽसुरान्

virocanam satanayam balim cāsuranāyakam | jambham kujambham narakam bāṇamanyāmstathā'surān

आत्मानमुर्वीगगनम् वायुमम्भो हुताशनम् | समुद्राद्रिद्रुमसरित्सराम्सि पशवो मृगान्

ātmānamurvīgaganam vāyumambho hutāśanam | samudrādridrumasaritsarāmsi paśavo mṛgān

वयोमनुष्यानखिलाम्स्तथैव च सरीसृपान् | समस्तलोकस्रष्टारम् ब्रह्माणम् भवमेव च

vayomanuṣyānakhilāmstathaiva ca sarīsṛpān | samastalokasraṣṭāram brahmāṇam bhavameva ca

ग्रहनक्षत्रताराम्श्च दक्षाद्याम्श्च प्रजापतीन् | सम्पश्यन् विस्मयाविष्टः प्रकृतिस्थः क्षणात्पुनः

grahanakṣatratārāmśca dakṣādyāmśca prajāpatīn | sampaśyan vismayāviṣṭaḥ prakṛtisthaḥ kṣaṇātpunaḥ

प्रह्लादः प्राह दैत्येन्द्रम् बलिम् वैरोचनिम् तदा

prahlādaḥ prāha daityendram balim vairocanim tadā

वत्स ज्ञातम् मया सर्वम् तदर्थम् भवतामियम् | तेजसो हानिरुत्पन्ना तच्छृणु त्वमशेषतः

vatsa jñātam mayā sarvam tadartham bhavatāmiyam | tejaso hānirutpannā tacchṛṇu tvamaśeṣataḥ

देवदेवो जगद्योनिरयोनिर्जगदादिकृत् | अनादिरादिर्विश्वस्य वरेण्यो वरदो हरिः

devadevo jagadyonirayonirjagadādikṛt | anādirādirviśvasya vareṇyo varado hariḥ

परापराणाम् परमः परः परवतामपि | प्रभुः प्रमाणम् मानानाम् सप्तलोकगुरोर्गुरुः

parāparāṇām paramaḥ paraḥ paravatāmapi | prabhuḥ pramāṇam mānānām saptalokagurorguruḥ

(स्थितिम् कर्तुम् जगन्नाथः सोऽदित्या गर्भताम् गतः |) प्रभुः प्रभूणाम् परमः पराणामनादिमध्यो भगवाननन्तः | त्रैलोक्यमम्शेन सनाथमेष कर्तुम् महात्माऽदितिजोऽवतीर्णः

(sthitim kartum jagannāthaḥ so'dityā garbhatām gataḥ |) prabhuḥ prabhūṇām paramaḥ parāṇāmanādimadhyo bhagavānanantaḥ | trailokyamamśena sanāthameṣa kartum mahātmā'ditijo'vatīrṇaḥ

न यस्य रुद्रो न च पद्मयोनिर्नेन्द्रो न सूर्येन्दुमरीचिमिश्राः | जानन्ति दैत्याधिप यत्स्वरूपम् स वासुदेवः कलयाऽवतीर्णः

na yasya rudro na ca padmayonirnendro na sūryendumarīcimiśrāḥ | jānanti daityādhipa yatsvarūpam sa vāsudevaḥ kalayā'vatīrṇaḥ

योऽसौ कलाम्शेन नृसिम्हरूपी जघान पूर्वम् पितरमशेषः | यः सर्वयोगीशमनोनिवासः स वासुदेवः कलयावतीर्णः

yo'sau kalāmśena nṛsimharūpī jaghāna pūrvam pitaramaśeṣaḥ | yaḥ sarvayogīśamanonivāsaḥ sa vāsudevaḥ kalayāvatīrṇaḥ

यमक्षरम् वेदविदो विदित्वा विशन्ति तम् ज्ञानविधूतपापाः | यस्मिन् प्रविष्टा न पुनर्भवन्ति तम् वासुदेवम् प्रणमामि देवम्

yamakṣaram vedavido viditvā viśanti tam jñānavidhūtapāpāḥ | yasmin praviṣṭā na punarbhavanti tam vāsudevam praṇamāmi devam

भूतान्यशेषाणि यतो भवन्ति यथोर्मयस्तोयनिधेरजस्रम् | लयम् च यस्मिन्प्रलये प्रयान्ति तम् वासुदेवम् प्रणमाम्यचिन्त्यम्

bhūtānyaśeṣāṇi yato bhavanti yathormayastoyanidherajasram | layam ca yasminpralaye prayānti tam vāsudevam praṇamāmyacintyam

न यस्य रूपम् न बलम् प्रभावो न च स्वभावः परमस्य पुम्सः | विज्ञायते सर्व (शर्व)पितामहाद्यैस्तम् वासुदेवम् प्रणमाम्यचिन्त्यम्

na yasya rūpam na balam prabhāvo na ca svabhāvaḥ paramasya pumsaḥ | vijñāyate sarva (śarva)pitāmahādyaistam vāsudevam praṇamāmyacintyam

रूपस्य चक्षुर्ग्रहणे त्वगेषा स्पर्शग्रहीत्री रसना रसस्य | श्रोत्रम् च शब्दग्रहणे नराणाम् घ्राणम् च गन्धग्रहणे नियुक्तम्

rūpasya cakṣurgrahaṇe tvageṣā sparśagrahītrī rasanā rasasya | śrotram ca śabdagrahaṇe narāṇām ghrāṇam ca gandhagrahaṇe niyuktam

न घ्राणचक्षुःश्रवणादिभिर्यः सर्वेश्वरो वेदितुमव्ययात्मा | शक्यस्तमीड्यम् मनसैव देवम् ग्राह्यम् नतोऽहम् हरिमीशितारम्

na ghrāṇacakṣuḥśravaṇādibhiryaḥ sarveśvaro veditumavyayātmā | śakyastamīḍyam manasaiva devam grāhyam nato'ham harimīśitāram

येनैकदम्ष्ट्राग्रसमुद्धृतेयम् धराचला धारयतीह सर्वम् | जगद् यस्त्वा शेते सकलम् तमीड्यमीशम् प्रणतोऽस्मि विष्णुम्

yenaikadamṣṭrāgrasamuddhṛteyam dharācalā dhārayatīha sarvam | jagad yastvā śete sakalam tamīḍyamīśam praṇato'smi viṣṇum

दशावतीर्णेन च येन गर्भे हृतानि तेजाम्सि महासुराणाम् | नमामि तम् देवमनन्तमीशम् अशेषसम्सारतरोः कुठारम्

daśāvatīrṇena ca yena garbhe hṛtāni tejāmsi mahāsurāṇām | namāmi tam devamanantamīśam aśeṣasamsārataroḥ kuṭhāram

देवो जगद्योनिरयम् महात्मा स षोडशाम्शेन महासुरेन्द्र | सुरेन्द्रमातुर्जठरम् प्रविष्टो हृतानि वस्तेन बले वपूम्षि

devo jagadyonirayam mahātmā sa ṣoḍaśāmśena mahāsurendra | surendramāturjaṭharam praviṣṭo hṛtāni vastena bale vapūmṣi

बलिरुवाच – तात कोऽयम् हरिर्नाम यतो न भयमागतम् | सन्ति मे शतशो दैत्या वासुदेवबलाधिकाः

baliruvāca – tāta ko'yam harirnāma yato na bhayamāgatam | santi me śataśo daityā vāsudevabalādhikāḥ

विप्रचित्तिः शिबिः शङ्कुरयःशङ्कुस्तथैव च | अयःशिरा अश्वशिरा भङ्गकारो महाहनुः

vipracittiḥ śibiḥ śaṅkurayaḥśaṅkustathaiva ca | ayaḥśirā aśvaśirā bhaṅgakāro mahāhanuḥ

प्रतापी प्रघसः शम्भुः कुर्कुराक्षश्च दुर्जयः | एते चान्ये च मे सन्ति दैतेया दानवास्तथा

pratāpī praghasaḥ śambhuḥ kurkurākṣaśca durjayaḥ | ete cānye ca me santi daiteyā dānavāstathā

महाबला महावीर्या भूभारधरणक्षमाः | येषामेकैकशः कृष्णो न वीर्यार्धेन सम्मितः

mahābalā mahāvīryā bhūbhāradharaṇakṣamāḥ | yeṣāmekaikaśaḥ kṛṣṇo na vīryārdhena sammitaḥ

शौनक उवाच – पौत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा प्रह्लादो दैत्यपुङ्गवः | धिग्धिगित्याह स बलिम् वैकुण्ठक्षेपवादिनम्

śaunaka uvāca – pautrasyaitadvacaḥ śrutvā prahlādo daityapuṅgavaḥ | dhigdhigityāha sa balim vaikuṇṭhakṣepavādinam

विनाशमुपयास्यन्ति मन्ये दैतेयदानवाः | येषाम् त्वमीदृशो राजा दुर्बुद्धिरविवेकवान्

vināśamupayāsyanti manye daiteyadānavāḥ | yeṣām tvamīdṛśo rājā durbuddhiravivekavān

देवदेवम् महाभागम् वासुदेवमजम् विभुम् | त्वामृते पापसङ्कल्पम् कोऽन्य एवम् वदिष्यति

devadevam mahābhāgam vāsudevamajam vibhum | tvāmṛte pāpasaṅkalpam ko'nya evam vadiṣyati

य एते भवता प्रोक्ताः समस्ता दैत्यदानवाः | सब्रह्मकास्तथा देवाः स्थावरान्ताश्च भूतयः

ya ete bhavatā proktāḥ samastā daityadānavāḥ | sabrahmakāstathā devāḥ sthāvarāntāśca bhūtayaḥ

त्वम् चाहम् च जगच्चेदम् साद्रिद्रुमनदीनदम् | समुद्रद्वीपलोकाश्च यच्चेङ्गम् यच्च नेङ्गति

tvam cāham ca jagaccedam sādridrumanadīnadam | samudradvīpalokāśca yacceṅgam yacca neṅgati

यस्यातिवन्द्यवन्द्यस्य व्यापिनः परमात्मनः | एकाम्शाम्शकलाजन्म कस्तमेवम् प्रवक्ष्यति

yasyātivandyavandyasya vyāpinaḥ paramātmanaḥ | ekāmśāmśakalājanma kastamevam pravakṣyati

ऋते विनाशाभिमुखम् त्वामेकमविवेकिनम् | दुर्बुद्धिमजितात्मानम् वृद्धानाम् शासनातिगम्

ṛte vināśābhimukham tvāmekamavivekinam | durbuddhimajitātmānam vṛddhānām śāsanātigam

शोच्योऽहम् यस्य वै गेहे जातस्तव पिताऽधमः | यस्य त्वमीदृशः पुत्रोदेव देवावमन्यकः

śocyo'ham yasya vai gehe jātastava pitā'dhamaḥ | yasya tvamīdṛśaḥ putrodeva devāvamanyakaḥ

तिष्ठत्वनेकसम्सारसम्हृताघविनाशनी | कृष्णे भक्तिरहम् तावदवेक्ष्यो भवतो न किम्

tiṣṭhatvanekasamsārasamhṛtāghavināśanī | kṛṣṇe bhaktiraham tāvadavekṣyo bhavato na kim

न मे प्रियतरः कृष्णादपि देहोऽयमात्मनः | इति जानात्ययम् लोको भवाम्श्च दितिजाधमः

na me priyataraḥ kṛṣṇādapi deho'yamātmanaḥ | iti jānātyayam loko bhavāmśca ditijādhamaḥ

जानन्नपि प्रियतरम् प्राणेभ्योऽपि हरिम् मम | निन्दाम् करोषि च कथमकुर्वन् गौरवम् मम

jānannapi priyataram prāṇebhyo'pi harim mama | nindām karoṣi ca kathamakurvan gauravam mama

विरोचनस्तव गुरुर्गुरुस्तस्याप्यहम् बले | ममापि सर्वजगताम् गुरुर्नारायणोऽगुरुः

virocanastava gururgurustasyāpyaham bale | mamāpi sarvajagatām gururnārāyaṇo'guruḥ

निन्दाम् करोषि तस्मिन्स्त्वम् कृष्णे गुरुगुरोर्गुरौ | यस्यात्तस्मादिहैश्वर्यादचिराद् भ्रम्शमेष्यसि

nindām karoṣi tasminstvam kṛṣṇe gurugurorgurau | yasyāttasmādihaiśvaryādacirād bhramśameṣyasi

मा देवो मा जगन्नाथो बले मासौ जनार्दनः | भवत्वहमवेक्ष्यस्ते प्रीतिमानत्र मे गुरुः

mā devo mā jagannātho bale māsau janārdanaḥ | bhavatvahamavekṣyaste prītimānatra me guruḥ

एतावन्मात्रमप्यत्र निन्दता जगतो गुरुम् | नापेक्षिता वयम् यस्मात्तस्माच्छापम् ददामि ते

etāvanmātramapyatra nindatā jagato gurum | nāpekṣitā vayam yasmāttasmācchāpam dadāmi te

सम्वीक्षितम् त्वया यस्मात् यथा मे शिरसश्छेदादिदम् गुरुतरम् बले | त्वयोक्तमच्युताक्षेपि राज्यभ्रष्टस्तथा पत

samvīkṣitam tvayā yasmāt yathā me śirasaśchedādidam gurutaram bale | tvayoktamacyutākṣepi rājyabhraṣṭastathā pata

यथा न कृष्णादपरम् परित्राणम् भवार्णवे | तथाचिरेण पश्येयम् भवन्तम् राज्यविच्युतम्

yathā na kṛṣṇādaparam paritrāṇam bhavārṇave | tathācireṇa paśyeyam bhavantam rājyavicyutam

शौनक उवाच – इति दैत्यपतिः श्रुत्वा गुरोर्वचनमप्रियम् | प्रसादयामास गुरुम् प्रणिपत्य पुनः पुनः

śaunaka uvāca – iti daityapatiḥ śrutvā gurorvacanamapriyam | prasādayāmāsa gurum praṇipatya punaḥ punaḥ

बलिरुवाच – प्रसीद तात मा कोपम् कुरु मोहहते मयि | बलावलेपमत्तेन मयैतद्वाक्यमीरितम्

baliruvāca – prasīda tāta mā kopam kuru mohahate mayi | balāvalepamattena mayaitadvākyamīritam

मोहोपहतविज्ञानः पापोऽहम् दितिजोत्तम | यच्छप्तोऽस्मि दुराचारस्तत्साधु भवता कृतम्

mohopahatavijñānaḥ pāpo'ham ditijottama | yacchapto'smi durācārastatsādhu bhavatā kṛtam

राज्यभ्रंशं वसुभ्रम्शम् सम्प्राप्स्यामीति न त्वहम् | विषण्णोऽस्मि यथा तात तवैवाविनये कृते

rājyabhraṃśaṃ vasubhramśam samprāpsyāmīti na tvaham | viṣaṇṇo'smi yathā tāta tavaivāvinaye kṛte

त्रैलोक्यराज्यमैश्वर्यमन्यद्वा नातिदुर्लभम् | सम्सारे दुर्लभास्तात गुरवो ये भवद्विधाः

trailokyarājyamaiśvaryamanyadvā nātidurlabham | samsāre durlabhāstāta guravo ye bhavadvidhāḥ

तत्प्रसीद न मे कोपम् कर्तुमर्हसि दैत्यप | त्वत्कोपहेतुदुष्टोऽहम् परितप्ये न शापतः

tatprasīda na me kopam kartumarhasi daityapa | tvatkopahetuduṣṭo'ham paritapye na śāpataḥ

प्रह्लाद उवाच – वत्स कोपेन मोहो मे जनितस्तेन ते मया | शापो दत्तो विवेकश्च मोहेनापहृतो मम

prahlāda uvāca – vatsa kopena moho me janitastena te mayā | śāpo datto vivekaśca mohenāpahṛto mama

यदि मोहेन मे ज्ञानम् नाक्षिप्तम् स्यान्महासुर | तत्कथम् सर्वगम् ज्ञानन् हरिम् कञ्चिच्छापाम्यहम्

yadi mohena me jñānam nākṣiptam syānmahāsura | tatkatham sarvagam jñānan harim kañcicchāpāmyaham

योऽयम् शापो मया दत्तो भवतोऽसुरपुङ्गव | भाव्यमेतेन नूनम् ते तस्मात् त्वम् मा विषीदथाः

yo'yam śāpo mayā datto bhavato'surapuṅgava | bhāvyametena nūnam te tasmāt tvam mā viṣīdathāḥ

अद्यप्रभृति देवेशे भगवत्यच्युते हरौ | भवेथा भक्तिमानीशे स ते त्राता भविष्यति

adyaprabhṛti deveśe bhagavatyacyute harau | bhavethā bhaktimānīśe sa te trātā bhaviṣyati

शापम् प्राप्य च माम् वीर सम्स्मरेथाः स्मृतस्त्वया | तथा तथा यतिष्यामि श्रेयसा योक्ष्यते यथा

śāpam prāpya ca mām vīra samsmarethāḥ smṛtastvayā | tathā tathā yatiṣyāmi śreyasā yokṣyate yathā

शौनक उवाच – एवमुक्त्वा स दैत्येन्द्रो विरराम महामतिः | अजायत स गोविन्दो भगवान्वामनाकृतिः

śaunaka uvāca – evamuktvā sa daityendro virarāma mahāmatiḥ | ajāyata sa govindo bhagavānvāmanākṛtiḥ

अवतीर्णे जगन्नाथे तस्मिन् सर्वमशीशमत् | यदासुरमभूद्दुःखम् देवानामदितेस्तथा

avatīrṇe jagannāthe tasmin sarvamaśīśamat | yadāsuramabhūdduḥkham devānāmaditestathā

ववुर्वाताः सुखस्पर्शा नीरजस्कमभून्नभः | धर्मे च सर्वभूतानाम् तदा मतिरजायत

vavurvātāḥ sukhasparśā nīrajaskamabhūnnabhaḥ | dharme ca sarvabhūtānām tadā matirajāyata

नोद्वेगश्चाप्यभूद्देहे मनुजानाम् जनेश्वर | तथा हि सर्वभूतानाम् भूम्यम्बरदिवौकसाम्

nodvegaścāpyabhūddehe manujānām janeśvara | tathā hi sarvabhūtānām bhūmyambaradivaukasām

तम् जातमात्रम् भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः | जातकर्मादिकाः कृत्वा क्रियास्तुष्टाव पार्थिव

tam jātamātram bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ | jātakarmādikāḥ kṛtvā kriyāstuṣṭāva pārthiva

ब्रह्मोवाच – जयाद्येश जयाजेय जय सर्वात्मकात्मक | जय जन्मजरापेत जयानन्त जयाच्युत

brahmovāca – jayādyeśa jayājeya jaya sarvātmakātmaka | jaya janmajarāpeta jayānanta jayācyuta

जयाजित जयाशेष जयाव्यक्त स्थिते जय | परमार्थार्थ सर्वज्ञ ज्ञान ज्ञेयात्मनिःसृत

jayājita jayāśeṣa jayāvyakta sthite jaya | paramārthārtha sarvajña jñāna jñeyātmaniḥsṛta

जयाशेजगत्साक्षिञ्जय कर्तर्जगद्गुरो | जगतो जगदन्तेऽन्तः स्थितौ पालयिता जय

jayāśejagatsākṣiñjaya kartarjagadguro | jagato jagadante'ntaḥ sthitau pālayitā jaya

जयाखिल जयाशेष जयाखिलहृदि स्थित | जयादिमध्यान्तमय सर्वज्ञानमयोत्तम

jayākhila jayāśeṣa jayākhilahṛdi sthita | jayādimadhyāntamaya sarvajñānamayottama

मुमुक्षुभिरनिर्देश्य स्वयम्दृष्ट जयेश्वर | योगिभिर्मुक्तिफलद दमादिगुणभूषणैः

mumukṣubhiranirdeśya svayamdṛṣṭa jayeśvara | yogibhirmuktiphalada damādiguṇabhūṣaṇaiḥ

जयातिसूक्ष्म दुर्ज्ञेय जगत्स्थूल जगन्मय | जय स्थूलातिसूक्ष्म त्वम् जयातीन्द्रिय सेन्द्रिय

jayātisūkṣma durjñeya jagatsthūla jaganmaya | jaya sthūlātisūkṣma tvam jayātīndriya sendriya

जय स्वमायायोगस्थ शेषभोगशयाक्षर | जयैकदम्ष्ट्राप्राप्तान्तसमुद्धृतवसुन्धर

jaya svamāyāyogastha śeṣabhogaśayākṣara | jayaikadamṣṭrāprāptāntasamuddhṛtavasundhara

नृकेसरिञ्जयारातिवक्षःस्थलविदारण | साम्प्रतम् जय विश्वात्मन् मायावामन केशव

nṛkesariñjayārātivakṣaḥsthalavidāraṇa | sāmpratam jaya viśvātman māyāvāmana keśava

निजमायापटच्छन्नजगद्धातर्जनार्दन | जयाचिन्त्य जयानेकस्वरूपैकविध प्रभो

nijamāyāpaṭacchannajagaddhātarjanārdana | jayācintya jayānekasvarūpaikavidha prabho

वर्धस्व वर्धितानेकविकारप्रकृते हरे | त्वय्येषा जगतामीश सम्स्थिता धर्मपद्धतिः

vardhasva vardhitānekavikāraprakṛte hare | tvayyeṣā jagatāmīśa samsthitā dharmapaddhatiḥ

न त्वामहम् न चेशानो नेन्द्राद्यास्त्रिदशा हरे | ज्ञातुमीशा न मुनयः सनकाद्या न योगिनः

na tvāmaham na ceśāno nendrādyāstridaśā hare | jñātumīśā na munayaḥ sanakādyā na yoginaḥ

त्वन्मायापटसम्वीते जगत्यत्र जगत्पते | कस्त्वाम् वेत्स्यति सर्वेशम् त्वत्प्रसादम् विना नरः

tvanmāyāpaṭasamvīte jagatyatra jagatpate | kastvām vetsyati sarveśam tvatprasādam vinā naraḥ

त्वमेवाराधितो यस्य प्रसादसुमुखः प्रभो | स एव केवलम् देव वेत्ति त्वाम् नेतरो जनः

tvamevārādhito yasya prasādasumukhaḥ prabho | sa eva kevalam deva vetti tvām netaro janaḥ

तदीश्वरेश्वरेशान विभो वर्धस्व भावन | प्रभावायास्य विश्वस्य विश्वात्मन् पृथुलोचन

tadīśvareśvareśāna vibho vardhasva bhāvana | prabhāvāyāsya viśvasya viśvātman pṛthulocana

शौनक उवाच – एवम् स्तुतो हृषीकेशः स तदा वामनाकृतिः | प्रहस्य भावगम्भीरमुवाचाब्जसमुद्भवम्

śaunaka uvāca – evam stuto hṛṣīkeśaḥ sa tadā vāmanākṛtiḥ | prahasya bhāvagambhīramuvācābjasamudbhavam

स्तुतोऽहम् भवता पूर्वमिन्द्राद्यैः कश्यपेन च | मया च वः प्रतिज्ञातमिन्द्रस्य भुवनत्रयम्

stuto'ham bhavatā pūrvamindrādyaiḥ kaśyapena ca | mayā ca vaḥ pratijñātamindrasya bhuvanatrayam

भूयश्चाहम् स्तुतोऽदित्या तस्याश्चापि प्रतिश्रुतम् | यथा शक्राय दास्यामि त्रैलोक्यम् हतकण्टकम्

bhūyaścāham stuto'dityā tasyāścāpi pratiśrutam | yathā śakrāya dāsyāmi trailokyam hatakaṇṭakam

सोऽहम् तथा करिष्यामि यथेन्द्रो जगतः पतिः | भविष्यति सहस्राक्षः सत्यम् एतद्भवीमि ते

so'ham tathā kariṣyāmi yathendro jagataḥ patiḥ | bhaviṣyati sahasrākṣaḥ satyam etadbhavīmi te

ततः कृष्णाजिनम् ब्रह्मा हृषीकेशाय दत्तवान् | यज्ञोपवीतम् भगवान् ददौ तस्मै बृहस्पतिः

tataḥ kṛṣṇājinam brahmā hṛṣīkeśāya dattavān | yajñopavītam bhagavān dadau tasmai bṛhaspatiḥ

आषाढमददाद्दण्डम् मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः | कमण्डलुम् वसिष्ठश्च कौश्यम् वेदमथाङ्गिराः | अक्षसूत्रम् च पुलहः पुलस्त्यः सितवाससी

āṣāḍhamadadāddaṇḍam marīcirbrahmaṇaḥ sutaḥ | kamaṇḍalum vasiṣṭhaśca kauśyam vedamathāṅgirāḥ | akṣasūtram ca pulahaḥ pulastyaḥ sitavāsasī

उपतस्थुश्च तम् वेदाः प्रणवस्वरभूषणाः | शास्त्राण्यशेषाणि तथा साङ्ख्ययोगोक्तयश्च याः

upatasthuśca tam vedāḥ praṇavasvarabhūṣaṇāḥ | śāstrāṇyaśeṣāṇi tathā sāṅkhyayogoktayaśca yāḥ

स वामनो जटी दण्डी छत्त्री धृतकमण्डलुः | सर्वदेवमयो भूप बलेरध्वरमभ्यथात्

sa vāmano jaṭī daṇḍī chattrī dhṛtakamaṇḍaluḥ | sarvadevamayo bhūpa baleradhvaramabhyathāt

यत्र यत्र पदम् भूप भूभागे वामनो ददौ | ददाति भूमिर्विवरम् तत्र तत्रातिपीडिता

yatra yatra padam bhūpa bhūbhāge vāmano dadau | dadāti bhūmirvivaram tatra tatrātipīḍitā

स वामनो जडगतिर्मृदु गच्छन् सपर्वताम् | साब्धिद्वीपवतीम् सर्वाम् चालयामास मेदिनीम् | (ततः सम्शयमापन्नाः सर्वे दैतेयदानवाः

sa vāmano jaḍagatirmṛdu gacchan saparvatām | sābdhidvīpavatīm sarvām cālayāmāsa medinīm | (tataḥ samśayamāpannāḥ sarve daiteyadānavāḥ

एकोनाशीतितमोऽध्यायः

बलिवञ्चनम् शौनक उवाच – सपर्वतवनामुर्वीम् दृष्ट्वा सम्क्षुभिताम् बलिः | पप्रच्छोशनसम् शुक्रम् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

balivañcanam śaunaka uvāca – saparvatavanāmurvīm dṛṣṭvā samkṣubhitām baliḥ | papracchośanasam śukram praṇipatya kṛtāñjaliḥ

आचार्य क्षोभमायाति साब्धिभूभृद्धरा मही | कस्माच्च नासुरान् भागान् प्रतिगृह्णन्ति वह्नयः

ācārya kṣobhamāyāti sābdhibhūbhṛddharā mahī | kasmācca nāsurān bhāgān pratigṛhṇanti vahnayaḥ

इति पृष्टोऽथ बलिना काव्यो वेदविदाम् वरः | उवाच दैत्याधिपतिम् चिरम् ध्यात्वा महामतिः

iti pṛṣṭo'tha balinā kāvyo vedavidām varaḥ | uvāca daityādhipatim ciram dhyātvā mahāmatiḥ

अवतीर्णो जगद्योनिः कश्यपस्य गृहे हरिः | वामनेनेह रूपेण परमात्मा सनातनः

avatīrṇo jagadyoniḥ kaśyapasya gṛhe hariḥ | vāmaneneha rūpeṇa paramātmā sanātanaḥ

स नूनम् यज्ञमायाति तव दानवपुङ्गव | तत्पदन्यासविक्षोभादियम् प्रचलिता मही

sa nūnam yajñamāyāti tava dānavapuṅgava | tatpadanyāsavikṣobhādiyam pracalitā mahī

कम्पन्ते गिरयश्चामी क्षुभिता मकरालयाः | नैनम् भूतपतिम् भूमिः समर्था वोढुमीश्वरम्

kampante girayaścāmī kṣubhitā makarālayāḥ | nainam bhūtapatim bhūmiḥ samarthā voḍhumīśvaram

सदेवासुरगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा | अनेनैव धृता भूमिरापोऽग्निः पवनो नभः | धारयत्यखिलान् देवमनुष्यादीन् महासुर

sadevāsuragandharvayakṣarākṣasapannagā | anenaiva dhṛtā bhūmirāpo'gniḥ pavano nabhaḥ | dhārayatyakhilān devamanuṣyādīn mahāsura

इयमस्य जगद्धातुर्माया कृष्णस्य गह्वरी | धार्यधारकभावेन यया सम्पिण्डितम् जगत्

iyamasya jagaddhāturmāyā kṛṣṇasya gahvarī | dhāryadhārakabhāvena yayā sampiṇḍitam jagat

तत्सन्निधानादसुरा न भागार्हाः सुरद्विषः | भुञ्जते चासुरान् भागानमी ते न तवाग्नयः

tatsannidhānādasurā na bhāgārhāḥ suradviṣaḥ | bhuñjate cāsurān bhāgānamī te na tavāgnayaḥ

नासुरान् भागानमी ते न नचाग्नय बलिरुवाच – शुक्रस्य वचनम् श्रुत्वा हृष्टरोमाऽब्रवीद्बलिः | धन्योऽहम् कृतपुण्यश्च यन्मे यज्ञपतिः स्वयम् | यज्ञमभ्यागतो ब्रह्मन् मत्तः कोऽन्योऽधिकः पुमान्

nāsurān bhāgānamī te na nacāgnaya baliruvāca – śukrasya vacanam śrutvā hṛṣṭaromā'bravīdbaliḥ | dhanyo'ham kṛtapuṇyaśca yanme yajñapatiḥ svayam | yajñamabhyāgato brahman mattaḥ ko'nyo'dhikaḥ pumān

यम् योगिनः सदोद्युक्ताः परमात्मानमव्ययम् | द्रष्टुमिच्छन्ति देवोऽसौ मदध्वरमुपैष्यति

yam yoginaḥ sadodyuktāḥ paramātmānamavyayam | draṣṭumicchanti devo'sau madadhvaramupaiṣyati

होता भागप्रदो यस्य यमुद्गाता च गायति | तमध्वरेश्वरम् विष्णुम् मत्तः कोऽन्य उपैष्यति

hotā bhāgaprado yasya yamudgātā ca gāyati | tamadhvareśvaram viṣṇum mattaḥ ko'nya upaiṣyati

सर्वेश्वरेश्वरे विष्णौ ममाध्वरमुपागते | यन्मया चार्य कर्तव्यम् तन्ममादेष्टुमर्हसि

sarveśvareśvare viṣṇau mamādhvaramupāgate | yanmayā cārya kartavyam tanmamādeṣṭumarhasi

शुक्र उवाच – यज्ञभागभुजो देवा वेदप्रामाण्यतोऽसुर | त्वया तु दानवा दैत्या यज्ञभागभुजः कृताः

śukra uvāca – yajñabhāgabhujo devā vedaprāmāṇyato'sura | tvayā tu dānavā daityā yajñabhāgabhujaḥ kṛtāḥ

अयम् च देवः सत्त्वस्थः करोति स्थितिपालनम् | निसृष्टेश्चायमन्ते च स्वयमत्ति प्रजाः प्रभुः

ayam ca devaḥ sattvasthaḥ karoti sthitipālanam | nisṛṣṭeścāyamante ca svayamatti prajāḥ prabhuḥ

त्वयानुबन्धी भविता नूनम् विष्णुः स्थितौ स्थितः | विदित्वैतन्महाभाग कुरु यत्ते मनोगतम्

tvayānubandhī bhavitā nūnam viṣṇuḥ sthitau sthitaḥ | viditvaitanmahābhāga kuru yatte manogatam

त्वयाऽस्य दैत्याधिपते स्वल्पकेऽपि हि वस्तुनि | प्रतिज्ञा नैव वोढव्या वाच्यम् साम तथाफलम्

tvayā'sya daityādhipate svalpake'pi hi vastuni | pratijñā naiva voḍhavyā vācyam sāma tathāphalam

कृतकृत्यस्य देवस्य देवार्थम् चैव कुर्वतः | नालम् दातुम् अहम् धनम् देवेत्येवम् वाच्यम् तु न याचतः | कृष्णस्य देवभूत्यर्थम् प्रवृत्तस्य महासुर

kṛtakṛtyasya devasya devārtham caiva kurvataḥ | nālam dātum aham dhanam devetyevam vācyam tu na yācataḥ | kṛṣṇasya devabhūtyartham pravṛttasya mahāsura

बलिरुवाच – ब्रह्मन् कथमहम् ब्रूयामन्येनापि हि याचितः | नास्तीति किमु देवेन सम्साराघौघहारिणा

baliruvāca – brahman kathamaham brūyāmanyenāpi hi yācitaḥ | nāstīti kimu devena samsārāghaughahāriṇā

व्रतोपवासैर्विविधैर्यः प्रतिग्राह्यते हरिः | स चेद्वक्ष्यति देहीति गोविन्दः किमतोऽधिकम्

vratopavāsairvividhairyaḥ pratigrāhyate hariḥ | sa cedvakṣyati dehīti govindaḥ kimato'dhikam

यदर्थमुपहाराढ्या दमशौचगुणान्वितैः | यज्ञाः क्रियन्ते देवेशः स माम् देहीति वक्ष्यति

yadarthamupahārāḍhyā damaśaucaguṇānvitaiḥ | yajñāḥ kriyante deveśaḥ sa mām dehīti vakṣyati

तत्साधु सुकृतम् कर्म तपः सुचरितम् च नः | यन्मया दत्तमीशेशः स्वयमादास्यते हरिः

tatsādhu sukṛtam karma tapaḥ sucaritam ca naḥ | yanmayā dattamīśeśaḥ svayamādāsyate hariḥ

नास्तीत्यहम् गुरो वक्ष्ये तमप्यागतमीश्वरम् | यदि तद्वञ्च्यते प्राप्ते नूनमस्मद्विधः फलैः

nāstītyaham guro vakṣye tamapyāgatamīśvaram | yadi tadvañcyate prāpte nūnamasmadvidhaḥ phalaiḥ

यज्ञेऽस्मिन् यदि यज्ञेशो याचते माम् जनार्दनः | निजमूर्धानमप्यद्य तद्दास्याम्यविचारितम्

yajñe'smin yadi yajñeśo yācate mām janārdanaḥ | nijamūrdhānamapyadya taddāsyāmyavicāritam

नास्तीति यन्मया नोक्तमन्येषामपि याचताम् | वक्ष्यामि कथमायाते तदनभ्यस्तमच्युते

nāstīti yanmayā noktamanyeṣāmapi yācatām | vakṣyāmi kathamāyāte tadanabhyastamacyute

श्लाघ्य एव हि धीराणाम् दानादापत्समागमः | नाबाधाकारि यद्दानम् तदङ्गमलवत् कथम्

ślāghya eva hi dhīrāṇām dānādāpatsamāgamaḥ | nābādhākāri yaddānam tadaṅgamalavat katham

मद्राज्ये नासुखी कश्चिन्न दरिद्रो न चातुरः | नातृषितो न चोद्विग्नो न स्रगादिविवर्जितः

madrājye nāsukhī kaścinna daridro na cāturaḥ | nātṛṣito na codvigno na sragādivivarjitaḥ

हृष्टतुष्टः सुगन्धी च तृप्तः सर्वसुखान्वितः | जनः सर्वो महाभाग किमुताहम् सदा सुखी

hṛṣṭatuṣṭaḥ sugandhī ca tṛptaḥ sarvasukhānvitaḥ | janaḥ sarvo mahābhāga kimutāham sadā sukhī

एतद्विशिष्यपात्रोत्थम् दानबीजफलम् मम | विदितम् भृगुशार्दूल मयैतत्त्वत्प्रसादतः

etadviśiṣyapātrottham dānabījaphalam mama | viditam bhṛguśārdūla mayaitattvatprasādataḥ

एतद्विजानतो दानबीजम् पतति चेद्गुरो | जनार्दने महापात्रे किम् न प्राप्तम् ततो मया

etadvijānato dānabījam patati cedguro | janārdane mahāpātre kim na prāptam tato mayā

मत्तो दानमवाप्येशो यदि पुष्णाति देवताः | उपभोगान्वयगुणम् दानम् श्लाघ्यतरम् ततः

matto dānamavāpyeśo yadi puṣṇāti devatāḥ | upabhogānvayaguṇam dānam ślāghyataram tataḥ

मत्प्रसादपरो नूनम् यज्ञेनाराधितो हरिः | तेनाभ्येति न सन्देहो दर्शनादुपकारकृत्

matprasādaparo nūnam yajñenārādhito hariḥ | tenābhyeti na sandeho darśanādupakārakṛt

अथ कोपेन वाऽभ्येति देवभागोपरोधिनम् | माम् निहन्तुमतोऽपि स्याद्वधः श्लाघ्यतरोऽच्युतात्

atha kopena vā'bhyeti devabhāgoparodhinam | mām nihantumato'pi syādvadhaḥ ślāghyataro'cyutāt

यन्मयम् सर्वमेवेदम् नाप्राप्यम् यस्य विद्यते | स माम् याचितुमभ्येति नानुग्रहमृते हरिः

yanmayam sarvamevedam nāprāpyam yasya vidyate | sa mām yācitumabhyeti nānugrahamṛte hariḥ

यः सृजत्यात्मभूः सर्वम् चेतसैवापहन्ति च | स माम् हन्तुम् हृषीकेशः कथम् यत्नम् करिष्यति

yaḥ sṛjatyātmabhūḥ sarvam cetasaivāpahanti ca | sa mām hantum hṛṣīkeśaḥ katham yatnam kariṣyati

एतद्विदित्वा तु गुरो दानविघ्नपरेण मे | नैव भाव्यम् जगन्नाथे गोविन्दे समुपस्थिते

etadviditvā tu guro dānavighnapareṇa me | naiva bhāvyam jagannāthe govinde samupasthite

शौनक उवाच – इत्येवम् वदतस्तस्य प्राप्तस्तत्र जगपतिः | सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो मायावामनरूपधृक्

śaunaka uvāca – ityevam vadatastasya prāptastatra jagapatiḥ | sarvadevamayo'cintyo māyāvāmanarūpadhṛk

तम् दृष्ट्वा यज्ञवाटान्तः प्रविष्टमसुराः प्रभुम् | जग्मुः प्रभावतः क्षोभम् तेजसा तस्य निष्प्रभाः

tam dṛṣṭvā yajñavāṭāntaḥ praviṣṭamasurāḥ prabhum | jagmuḥ prabhāvataḥ kṣobham tejasā tasya niṣprabhāḥ

जेपुश्च मुनयस्तत्र ये समेता महाध्वरे | बलिश्चैवाखिलम् जन्म मेने सफलमात्मनः

jepuśca munayastatra ye sametā mahādhvare | baliścaivākhilam janma mene saphalamātmanaḥ

ततः सम्क्षोभमापन्नो न कश्चित्किञ्चिदुक्तवान् | प्रत्येको देवदेवेशम् पूजयामास चेतसा

tataḥ samkṣobhamāpanno na kaścitkiñciduktavān | pratyeko devadeveśam pūjayāmāsa cetasā

अथासुरपतिम् प्रह्वम् दृष्ट्वा मुनिवराम्श्च तान् | देवदेवपतिः साक्षाद्विष्णुर्वामनरूपधृक्

athāsurapatim prahvam dṛṣṭvā munivarāmśca tān | devadevapatiḥ sākṣādviṣṇurvāmanarūpadhṛk

तुष्टाव यज्ञम् वह्निम् च यजमानमथर्त्विजः | यज्ञकराधिकारस्थान्सदस्यान् द्रव्यसम्पदम्

tuṣṭāva yajñam vahnim ca yajamānamathartvijaḥ | yajñakarādhikārasthānsadasyān dravyasampadam

ततः प्रसन्नमखिलम् वामनम् प्रति तत्क्षणात् | यज्ञवाटस्थितम् वीरम् साधु साध्वित्युदीरयन्

tataḥ prasannamakhilam vāmanam prati tatkṣaṇāt | yajñavāṭasthitam vīram sādhu sādhvityudīrayan

स चार्घमादाय बलिः प्रोद्भूतपुलकस्तदा | पूजयामास गोविन्दम् प्राह चेदम् वचोऽसुरः

sa cārghamādāya baliḥ prodbhūtapulakastadā | pūjayāmāsa govindam prāha cedam vaco'suraḥ

बलिरुवाच – सुवर्णरत्नसङ्घातम् गजाश्वममितम् तथा | स्त्रियो वस्त्राण्यलङ्कारान् गावो ग्रामाम्श्च पुष्कलान्

baliruvāca – suvarṇaratnasaṅghātam gajāśvamamitam tathā | striyo vastrāṇyalaṅkārān gāvo grāmāmśca puṣkalān

सर्वस्वम् सकलामुर्वी भवतो वा यदीप्सितम् | तद्ददामि वृणुष्व त्वम् ममार्थी सततम् प्रियः

sarvasvam sakalāmurvī bhavato vā yadīpsitam | taddadāmi vṛṇuṣva tvam mamārthī satatam priyaḥ

शौनक – इत्युक्तो दैत्यपतिना प्रीतिगर्वान्वितम् वचः | प्राह सस्मितगम्भीरम् भगवान्वामनाकृतिः

śaunaka – ityukto daityapatinā prītigarvānvitam vacaḥ | prāha sasmitagambhīram bhagavānvāmanākṛtiḥ

ममाग्निशरणार्थाय देहि राजन् पदत्रयम् | सुवर्णग्रामरत्नादि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम्

mamāgniśaraṇārthāya dehi rājan padatrayam | suvarṇagrāmaratnādi tadarthibhyaḥ pradīyatām

बलिरुवाच – त्रिभिः प्रयोजनम् किम् ते पदैः पदवताम् वर | शतम् शतसहस्रम् वा पदानाम् मार्गताम् भवान्

baliruvāca – tribhiḥ prayojanam kim te padaiḥ padavatām vara | śatam śatasahasram vā padānām mārgatām bhavān

वामन उवाच – एतावता दैत्यपते कृतकृत्योऽस्मि मार्गताम् | अन्येषामर्थिनाम् वित्तमिच्छया दास्यते भवान्

vāmana uvāca – etāvatā daityapate kṛtakṛtyo'smi mārgatām | anyeṣāmarthinām vittamicchayā dāsyate bhavān

एतच्छ्रुत्वा तु गदितम् वामनस्य महात्मनः | वाचयामास तत्तस्मै वामनाय पदत्रयम्

etacchrutvā tu gaditam vāmanasya mahātmanaḥ | vācayāmāsa tattasmai vāmanāya padatrayam

पाणौ तु पतिते तोये वामनो भूतभावनः | सर्वदेवमयम् रूपम् दर्शयामास तत्क्षणात्

pāṇau tu patite toye vāmano bhūtabhāvanaḥ | sarvadevamayam rūpam darśayāmāsa tatkṣaṇāt

चन्द्रसूर्यौ च नयने द्यौः शिरश्चरणौ क्षितिः | पादाङ्गुल्यः पिशाचाश्च हस्ताङ्गुल्यश्च गुह्यकाः

candrasūryau ca nayane dyauḥ śiraścaraṇau kṣitiḥ | pādāṅgulyaḥ piśācāśca hastāṅgulyaśca guhyakāḥ

विश्वेदेवाश्च जानुस्था जङ्घे साध्याः सुरोत्तमाः | यक्षा नखेषु सम्भूता रेखास्वप्सरसः स्थिताः

viśvedevāśca jānusthā jaṅghe sādhyāḥ surottamāḥ | yakṣā nakheṣu sambhūtā rekhāsvapsarasaḥ sthitāḥ

दृष्टिर्धिष्णान्यशेषाणि केशाः सूर्याम्शवः प्रभो | तारका रोमकूपाणि रोमाणि च महर्षयः

dṛṣṭirdhiṣṇānyaśeṣāṇi keśāḥ sūryāmśavaḥ prabho | tārakā romakūpāṇi romāṇi ca maharṣayaḥ

बाहवो विदिशस्तस्य दिशः श्रोत्रम् महात्मनः | अश्विनौ श्रवणौ तस्य नासा वायुर्महाबलः

bāhavo vidiśastasya diśaḥ śrotram mahātmanaḥ | aśvinau śravaṇau tasya nāsā vāyurmahābalaḥ

प्रसादश्चन्द्रमा देवो मनो धर्मः समाश्रितः | सत्यमस्याभवद्वाणी जिह्वा देवी सरस्वती

prasādaścandramā devo mano dharmaḥ samāśritaḥ | satyamasyābhavadvāṇī jihvā devī sarasvatī

ग्रीवाऽदितिर्देवमाता विद्यास्तद्वलयस्तथा | स्वर्गद्वारमभून्मैत्रम् त्वष्टा पूषा च वै भ्रुवौ

grīvā'ditirdevamātā vidyāstadvalayastathā | svargadvāramabhūnmaitram tvaṣṭā pūṣā ca vai bhruvau

मुखम् वैश्वानरश्चास्य वृषणौ तु प्रजापतिः | हृदयम् च परम् ब्रह्म पुम्स्त्वम् वै कश्यपो मुनिः

mukham vaiśvānaraścāsya vṛṣaṇau tu prajāpatiḥ | hṛdayam ca param brahma pumstvam vai kaśyapo muniḥ

पृष्ठेऽस्य वसवो देवा मरुतः सर्वसन्धिषु | सर्वसूक्तानि दशना ज्योतीम्षि विमलप्रभाः

pṛṣṭhe'sya vasavo devā marutaḥ sarvasandhiṣu | sarvasūktāni daśanā jyotīmṣi vimalaprabhāḥ

वक्षःस्थले तथा रुद्रो धैर्ये चास्य महार्णवः | उदरे चास्य गन्धर्वा मरुतश्च महाबलाः | लक्ष्मीर्मेधा धृतिः कान्तिः सर्वविद्याश्च वै कटिः

vakṣaḥsthale tathā rudro dhairye cāsya mahārṇavaḥ | udare cāsya gandharvā marutaśca mahābalāḥ | lakṣmīrmedhā dhṛtiḥ kāntiḥ sarvavidyāśca vai kaṭiḥ

सर्वज्योतीम्षि यानीह तपश्च परमम् महत् | तस्य देवातिदेवस्य तेजः प्रोद्भूतमुत्तमम्

sarvajyotīmṣi yānīha tapaśca paramam mahat | tasya devātidevasya tejaḥ prodbhūtamuttamam

स्तनौ कुक्षौ च वेदाश्च जानू चास्य महामखाः | इष्टयः पशुबन्धाश्च द्विजानाम् चेष्टितानि च

stanau kukṣau ca vedāśca jānū cāsya mahāmakhāḥ | iṣṭayaḥ paśubandhāśca dvijānām ceṣṭitāni ca

तस्य देवमयम् रूपम् दृष्ट्वा विष्णोर्महाबलाः | उपसर्पन्ति दैतेयाः पतङ्गा इव पावकम्

tasya devamayam rūpam dṛṣṭvā viṣṇormahābalāḥ | upasarpanti daiteyāḥ pataṅgā iva pāvakam

प्रमथ्य सर्वान् असुरान् पादहस्ततलैर्विभुः | कृत्वा रूपम् महाकायम् स जहाराशु मेदिनीम्

pramathya sarvān asurān pādahastatalairvibhuḥ | kṛtvā rūpam mahākāyam sa jahārāśu medinīm

तस्य विक्रमतो भूमिम् चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे | नभो विक्रममाणस्य सक्थिदेशे स्थितावुभौ

tasya vikramato bhūmim candrādityau stanāntare | nabho vikramamāṇasya sakthideśe sthitāvubhau

परम् विक्रममाणस्य जानुमूले प्रभाकरौ | विष्णोरास्ताम् महीपाल! देवपालनकर्मणि

param vikramamāṇasya jānumūle prabhākarau | viṣṇorāstām mahīpāla! devapālanakarmaṇi

जित्वा लोकत्रयम् कृत्स्नम् हत्वा चासुरपुङ्गवान् | पुरन्दराय त्रैलोक्यम् ददौ विष्णुरुरुक्रमः

jitvā lokatrayam kṛtsnam hatvā cāsurapuṅgavān | purandarāya trailokyam dadau viṣṇururukramaḥ

सुतलम् नाम पातालमधस्ताद्वसुधातलात् | बलेर्दत्तम् भगवता विष्णुना प्रभविष्णुना

sutalam nāma pātālamadhastādvasudhātalāt | balerdattam bhagavatā viṣṇunā prabhaviṣṇunā

अथ दैत्येश्वरम् प्राह विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

atha daityeśvaram prāha viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

यत्त्वया सलिलम् दत्तम् गृहीतम् पाणिना मया | कल्पप्रमाणम् तस्मात्ते भविष्यत्यायुरुत्तमम्

yattvayā salilam dattam gṛhītam pāṇinā mayā | kalpapramāṇam tasmātte bhaviṣyatyāyuruttamam

वैवस्वते तथाऽतीते बले मन्वन्तरे ततः | सावर्णके च सम्प्राप्ते भवानिन्द्रो भविष्यति

vaivasvate tathā'tīte bale manvantare tataḥ | sāvarṇake ca samprāpte bhavānindro bhaviṣyati

साम्प्रतम् देवराजाय त्रैलोक्यमखिलम् मया | दत्तम् चतुर्युगानाम् वै साधिका ह्येकसप्ततिः

sāmpratam devarājāya trailokyamakhilam mayā | dattam caturyugānām vai sādhikā hyekasaptatiḥ

नियन्तव्या मया सर्वे ये तस्य परिपन्थिनः | तेनाहम् परया भक्त्या पूर्वमाराधितो बले

niyantavyā mayā sarve ye tasya paripanthinaḥ | tenāham parayā bhaktyā pūrvamārādhito bale

सुतलम् नाम पातालम् तमासाद्य मनोरमम् | वसासुर ममादेशम् यथावत् परिपालयन्

sutalam nāma pātālam tamāsādya manoramam | vasāsura mamādeśam yathāvat paripālayan

तत्र दिव्यवनोपेते प्रासादशतसङ्कुले | प्रोत्फुल्लपद्मसरसि स्रवच्छुद्धसरिद्वरे

tatra divyavanopete prāsādaśatasaṅkule | protphullapadmasarasi sravacchuddhasaridvare

सुगन्धिधूपसम्बाधे वराभरणभूषितः | स्रक्चन्दनादिदिग्धाङ्गो नृत्यगीतमनोरमैः

sugandhidhūpasambādhe varābharaṇabhūṣitaḥ | srakcandanādidigdhāṅgo nṛtyagītamanoramaiḥ

उपभुञ्जन् महाभोगान् विविधान् दानवेश्वर | ममाज्ञया कालमिमम् तिष्ठ स्त्रीशतसम्वृतः

upabhuñjan mahābhogān vividhān dānaveśvara | mamājñayā kālamimam tiṣṭha strīśatasamvṛtaḥ

यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरोधम् करिष्यसि | तावदेतान् महाभोगानवाप्स्यस्यसुरोत्तम

yāvatsuraiśca vipraiśca na virodham kariṣyasi | tāvadetān mahābhogānavāpsyasyasurottama

यदा च देवविप्राणाम् विरुद्धान्याचरिष्यसि | बन्धिष्यन्ति तथा पाशा वारुणास्त्वामसम्शयम्

yadā ca devaviprāṇām viruddhānyācariṣyasi | bandhiṣyanti tathā pāśā vāruṇāstvāmasamśayam

एतद्विदित्वा भवता मयाऽऽज्ञप्तमशेषतः | न विरोधः सुरैः कार्यो विप्रैर्वा दैत्यसत्तम!

etadviditvā bhavatā mayā''jñaptamaśeṣataḥ | na virodhaḥ suraiḥ kāryo viprairvā daityasattama!

इत्येवमुक्तो देवेन विष्णुना प्रभविष्णुना | बलिः प्राह महाराज प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

ityevamukto devena viṣṇunā prabhaviṣṇunā | baliḥ prāha mahārāja praṇipatya kṛtāñjaliḥ

बलिरुवाच – तत्रासतो मे पाताले भगवन् भवदाज्ञया | किम् भविष्यत्युपादानमुपभोगोपपादकम्

baliruvāca – tatrāsato me pātāle bhagavan bhavadājñayā | kim bhaviṣyatyupādānamupabhogopapādakam

श्रीभगवानुवाच – आप्यायितो येन देव स्मरेयम् त्वामहम् सदा | दानान्यविधिदत्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च | हुतान्यश्रद्धया यानि तानि दास्यन्ति ते फलम्

śrībhagavānuvāca – āpyāyito yena deva smareyam tvāmaham sadā | dānānyavidhidattāni śrāddhānyaśrotriyāṇi ca | hutānyaśraddhayā yāni tāni dāsyanti te phalam

अदक्षिणास्तथा यज्ञाः क्रियाश्चाविधिना कृताः | फलानि तव दास्यन्ति अधीतान्यव्रतानि च

adakṣiṇāstathā yajñāḥ kriyāścāvidhinā kṛtāḥ | phalāni tava dāsyanti adhītānyavratāni ca

श्रीशौनक उवाच – बलेर्वरमिदम् दत्त्वा शक्राय त्रिविधम् तथा | व्यापिना तेन रूपेण जगामादर्शनम् हरिः

śrīśaunaka uvāca – balervaramidam dattvā śakrāya trividham tathā | vyāpinā tena rūpeṇa jagāmādarśanam hariḥ

शशास च तथा पूर्वमिन्द्रस्त्रैलोक्यमूर्जितम् | सिषेव च परान् कामान् बलिः पातालमाश्रितः

śaśāsa ca tathā pūrvamindrastrailokyamūrjitam | siṣeva ca parān kāmān baliḥ pātālamāśritaḥ

इत्येतद्देवदेवस्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् | वामनस्य पठेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते

ityetaddevadevasya viṣṇormāhātmyamuttamam | vāmanasya paṭhedyastu sarvapāpaiḥ pramucyate

बलिप्रह्लादसम्वादम् मन्त्रितम् बलिशुक्रयोः | बलिविष्ण्वोश्च कथितम् यः स्मरिष्यति मानवः

baliprahlādasamvādam mantritam baliśukrayoḥ | baliviṣṇvośca kathitam yaḥ smariṣyati mānavaḥ

नाधयो व्याधयो वाऽस्य न च मोहाकुलम् मनः | भविष्यति कुरुश्रेष्ठ पुम्सस्तस्य कदाचन

nādhayo vyādhayo vā'sya na ca mohākulam manaḥ | bhaviṣyati kuruśreṣṭha pumsastasya kadācana

च्युतराज्यो निजम् राज्यमिष्टप्राप्तिम् वियोगवान् | अवाप्नोति महाभाग नरः श्रुत्वा कथामिमाम्

cyutarājyo nijam rājyamiṣṭaprāptim viyogavān | avāpnoti mahābhāga naraḥ śrutvā kathāmimām