3. Viṣṇudharma (part 3 of 3)

अशीतितमोऽध्यायः

चक्रस्तवः शौनक उवाच – पाताले निवसन् वीरस्तदा वैरोचनिर्बलिः | कामोपभोगसम्प्राप्त्या मुदम् प्राप पराम् विभुः

cakrastavaḥ śaunaka uvāca – pātāle nivasan vīrastadā vairocanirbaliḥ | kāmopabhogasamprāptyā mudam prāpa parām vibhuḥ

अलम्बुषा मिश्रकेशा पुण्डरीकाऽथ वामना | घृताची मेनका रम्भा ननृतुस्तस्य सन्निधौ

alambuṣā miśrakeśā puṇḍarīkā'tha vāmanā | ghṛtācī menakā rambhā nanṛtustasya sannidhau

प्रजगुर्देवगन्धर्वा विश्वावसुपुरोगमाः | तुष्टुवुश्च महाभाग बलिम् सिद्धाः सचारणाः

prajagurdevagandharvā viśvāvasupurogamāḥ | tuṣṭuvuśca mahābhāga balim siddhāḥ sacāraṇāḥ

तस्मिन् सङ्गीतगीता तु वीणावेणुरवाकुले | स्रगादिभूषितो दैत्यः पपौ पानमनुत्तमम्

tasmin saṅgītagītā tu vīṇāveṇuravākule | sragādibhūṣito daityaḥ papau pānamanuttamam

शर्करासवमाध्विकाम् पुष्पासवफलासवम् | दिव्याः प्रसन्नाश्च सुरास्तदर्हाणि मधूनि च

śarkarāsavamādhvikām puṣpāsavaphalāsavam | divyāḥ prasannāśca surāstadarhāṇi madhūni ca

परावदम्शान् मधुराल्लवणाम्स्तिक्तकान् कटून् | कषायाम्श्च महाराज सुमृष्टान्यपराणि च

parāvadamśān madhurāllavaṇāmstiktakān kaṭūn | kaṣāyāmśca mahārāja sumṛṣṭānyaparāṇi ca

सुहृत्सुजनसम्बन्धिभृत्यवर्गसमन्वितः | बुभुजे पातालगतस्तदा वैरोचनिर्बलिः

suhṛtsujanasambandhibhṛtyavargasamanvitaḥ | bubhuje pātālagatastadā vairocanirbaliḥ

प्रासादाः काञ्चनाः सर्वे सुवर्णमणिमण्डिताः | स्फाटिकामलसोपाना मुक्ताहारशतोज्ज्वलाः

prāsādāḥ kāñcanāḥ sarve suvarṇamaṇimaṇḍitāḥ | sphāṭikāmalasopānā muktāhāraśatojjvalāḥ

तेषु सर्वेषु दैतेया बलेः सम्बन्धिबान्धवाः | नृत्यवाद्यादिमुदिता बुभुजुर्विषयान् प्रियान्

teṣu sarveṣu daiteyā baleḥ sambandhibāndhavāḥ | nṛtyavādyādimuditā bubhujurviṣayān priyān

बलिश्च भगवान् दैत्यो दैत्योरगशतैर्वृतः | उपगीयमानो बुभुजे यथेष्टम् विषयान् प्रियान्

baliśca bhagavān daityo daityoragaśatairvṛtaḥ | upagīyamāno bubhuje yatheṣṭam viṣayān priyān

पत्नी विन्ध्यावली नाम तस्य दैत्यपतेरभूत् | सर्वलक्षणसम्पूर्णा श्रीरिवाऽब्जम् विनाऽपरा

patnī vindhyāvalī nāma tasya daityapaterabhūt | sarvalakṣaṇasampūrṇā śrīrivā'bjam vinā'parā

न देवी नापि गन्धर्वी नाप्सरा न च मानुषी | तस्या रूपेण सदृशी बभूव मनुजेश्वर

na devī nāpi gandharvī nāpsarā na ca mānuṣī | tasyā rūpeṇa sadṛśī babhūva manujeśvara

सा तु पीनायतश्रोणी मृद्वङ्गी मधुरस्वरा | घनोन्नतकुचा सुभ्रूः सस्मितायतलोचना

sā tu pīnāyataśroṇī mṛdvaṅgī madhurasvarā | ghanonnatakucā subhrūḥ sasmitāyatalocanā

मृद्वल्पपाणिपादाब्जा सुमध्या गजगामिनी | सुकेशी सुमुखी श्यामा सर्वैर्योषिद्गुणैर्युता

mṛdvalpapāṇipādābjā sumadhyā gajagāminī | sukeśī sumukhī śyāmā sarvairyoṣidguṇairyutā

तनया मेरुसावर्णेर्दौहित्री मृगमोकिनः | (वपुषा रूपसंपदा पौतना मृगलोचना |) पत्नी सहस्रद्वितये प्रधाना तस्य साऽभवत्

tanayā merusāvarṇerdauhitrī mṛgamokinaḥ | (vapuṣā rūpasaṃpadā pautanā mṛgalocanā |) patnī sahasradvitaye pradhānā tasya sā'bhavat

तया तु रमतस्तस्य रमणीये रसातले | शक्तिरासीदनुदिनम् विवेकप्रतिलोमिनी

tayā tu ramatastasya ramaṇīye rasātale | śaktirāsīdanudinam vivekapratilominī

कदाचिद्रमतस्तस्य दैत्यराजस्य पार्थिव | तीक्ष्णाम्शुर्मध्यमाम् वीथीम् ययौ वैषुवतीम् रविः

kadācidramatastasya daityarājasya pārthiva | tīkṣṇāmśurmadhyamām vīthīm yayau vaiṣuvatīm raviḥ

यदा यदा च विषुवम् भास्करः प्रतिपद्यते | तदा तदा हरेश्चक्रम् पाताले परिवर्तते

yadā yadā ca viṣuvam bhāskaraḥ pratipadyate | tadā tadā hareścakram pātāle parivartate

स्रवन्ति योषिताम् गर्भास्तस्य धाराम्शुतापिताः | सहसा दैत्यपत्नीनाम् यासु पुम्साम् समुद्भवः | निस्तेजसो दैत्यभटा भवन्ति च महीपते

sravanti yoṣitām garbhāstasya dhārāmśutāpitāḥ | sahasā daityapatnīnām yāsu pumsām samudbhavaḥ | nistejaso daityabhaṭā bhavanti ca mahīpate

तद्दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तमादित्यशततेजसम् | ज्वालामालासुदुःप्रेक्ष्यम् विष्णुचक्रम् सुदर्शनम् | हाहाकृतमभूत् सर्वम् पातालमरिसूदन

taddṛṣṭvā sahasā''yāntamādityaśatatejasam | jvālāmālāsuduḥprekṣyam viṣṇucakram sudarśanam | hāhākṛtamabhūt sarvam pātālamarisūdana

जेपुर्ये मुनयस्तत्र सार्घपात्रा महोरगाः | बभूवुः प्रणताश्चान्ये सिद्धगन्धर्वचारणाः | वैक्लव्यम् चागताः सर्वाः स्त्रियः परपुरञ्जय

jepurye munayastatra sārghapātrā mahoragāḥ | babhūvuḥ praṇatāścānye siddhagandharvacāraṇāḥ | vaiklavyam cāgatāḥ sarvāḥ striyaḥ parapurañjaya

तद्दृष्ट्वा व्याकुलीभूतम् पातालमसुरास्ततः | ये तस्थुः पौरुषपरास्ते हताः शतनेमिना

taddṛṣṭvā vyākulībhūtam pātālamasurāstataḥ | ye tasthuḥ pauruṣaparāste hatāḥ śataneminā

भ्राम्यता तेन चक्रेण सप्तलोकविचारिणा | समस्तजगदाधारकरमुक्तेन वेगिना

bhrāmyatā tena cakreṇa saptalokavicāriṇā | samastajagadādhārakaramuktena veginā

तन्निषूदितदैत्यौघम् दैत्यस्त्रीगर्भहानिदम् | श्रुत्वा चक्रम् महाचक्रो निश्चक्राम गृहाद्बलिः

tanniṣūditadaityaugham daityastrīgarbhahānidam | śrutvā cakram mahācakro niścakrāma gṛhādbaliḥ

आः किमेतदितीत्युक्त्वा स तु मद्यमहोद्धतः | विमलम् खड्गमादाय शतचन्द्रम् च भानुमत्

āḥ kimetaditītyuktvā sa tu madyamahoddhataḥ | vimalam khaḍgamādāya śatacandram ca bhānumat

निर्यान्तमथ वेगेन तमुदारपराक्रमम् | विध्यावली नाम शुभा दधार दयितम् पतिम्

niryāntamatha vegena tamudāraparākramam | vidhyāvalī nāma śubhā dadhāra dayitam patim

उवाच च परिष्वज्य क्रोधताम्रेक्षणम् बलिम् | कल्याणी गुणदोषज्ञा प्रणयान्मृदुभाषिणी

uvāca ca pariṣvajya krodhatāmrekṣaṇam balim | kalyāṇī guṇadoṣajñā praṇayānmṛdubhāṣiṇī

विन्ध्यावल्युवाच – दैत्यराज! न कोपस्य वशमागन्तुमर्हसि | विमृश्य तज्ज्ञः सामादीन् प्रयुञ्जीत बलाबलम्

vindhyāvalyuvāca – daityarāja! na kopasya vaśamāgantumarhasi | vimṛśya tajjñaḥ sāmādīn prayuñjīta balābalam

किमेतत्कस्य वा कुत्र किम् निमित्तमिहागतम् | चक्रमित्थम् विचार्य त्वम् क्रोधम् याहि प्रशाम्य वा

kimetatkasya vā kutra kim nimittamihāgatam | cakramittham vicārya tvam krodham yāhi praśāmya vā

एतत्किल जगद्धातुश्चक्रम् विष्णोः सुदर्शनम् | प्रतिषण्मासमभ्येति दैत्यगर्भविनाशनम्

etatkila jagaddhātuścakram viṣṇoḥ sudarśanam | pratiṣaṇmāsamabhyeti daityagarbhavināśanam

पुङ्गर्भान्निखिलानेतद्दानवानाम् महासुर | विनाशयत्यनन्तराम् सर्वदुष्टनिबर्हणम्

puṅgarbhānnikhilānetaddānavānām mahāsura | vināśayatyanantarām sarvaduṣṭanibarhaṇam

करोति दुःखमतुलम् घातनात् प्रतिपक्षजम् | पुरुषाणाम् न सर्वत्र सम्स्थिता जगतः पतेः

karoti duḥkhamatulam ghātanāt pratipakṣajam | puruṣāṇām na sarvatra samsthitā jagataḥ pateḥ

मयि त्वयि तथान्यत्र यथा विष्णुर्व्यवस्थितः | तस्यैतच्चक्रमायान्तम् पुरुषः को न पूजयेत्

mayi tvayi tathānyatra yathā viṣṇurvyavasthitaḥ | tasyaitaccakramāyāntam puruṣaḥ ko na pūjayet

यस्याधिक्षेपजा राजम्स्तव त्रैलोक्यविच्युतिः | तस्य चक्रम् जगन्मूर्तेः समुपैषि रुषा कथम्

yasyādhikṣepajā rājamstava trailokyavicyutiḥ | tasya cakram jaganmūrteḥ samupaiṣi ruṣā katham

सदृशे पुरुषे क्रोधम् नरः कुर्वीत दैत्यप | न तु सर्वेश्वरे विष्णौ यत्र सर्वम् प्रतिष्ठितम्

sadṛśe puruṣe krodham naraḥ kurvīta daityapa | na tu sarveśvare viṣṇau yatra sarvam pratiṣṭhitam

तत्प्रसीद महाभाग समुपैहि जगत्पतिम् | शरण्यम् शरणम् विष्णुम् यम् प्रणम्य न सीदति

tatprasīda mahābhāga samupaihi jagatpatim | śaraṇyam śaraṇam viṣṇum yam praṇamya na sīdati

(यस्मिन् प्रसन्ने त्रैलोक्यम् त्वत्तः प्राप्तः शचीपतिः | भ्रष्टश्च यदधिक्षेपात्तम् त्वम् शरणमाव्रज

(yasmin prasanne trailokyam tvattaḥ prāptaḥ śacīpatiḥ | bhraṣṭaśca yadadhikṣepāttam tvam śaraṇamāvraja

यत्र सर्वेश्वरे सर्वम् सर्वभूते जगत्स्थितम् |) तस्य चक्रमुपैहि त्वम् विनयादसुराधिप!

yatra sarveśvare sarvam sarvabhūte jagatsthitam |) tasya cakramupaihi tvam vinayādasurādhipa!

सर्वकारणभूतस्य देवदेवस्य चक्रिणः | कश्चक्रमतिवर्तेत मर्त्यधर्मा महासुर

sarvakāraṇabhūtasya devadevasya cakriṇaḥ | kaścakramativarteta martyadharmā mahāsura

चक्रमत्र जगद्धातुः करोति स्थितिपालनम् | विपक्षासुरसम्भूतिगर्भविस्रम्सनात् प्रभो

cakramatra jagaddhātuḥ karoti sthitipālanam | vipakṣāsurasambhūtigarbhavisramsanāt prabho

प्रसाद्य चक्रनामानम् गोविन्दम् जगतो गुरुम् | श्रेयसे सर्वधर्मज्ञ शरणम् व्रज केशवम्

prasādya cakranāmānam govindam jagato gurum | śreyase sarvadharmajña śaraṇam vraja keśavam

सम्स्मरस्व च दैत्येन्द्र प्रह्लादम् स्वपितामहम् | भ्रष्टराज्येन भवता स्मर्तव्योऽहमिति प्रभो

samsmarasva ca daityendra prahlādam svapitāmaham | bhraṣṭarājyena bhavatā smartavyo'hamiti prabho

स व्याजहार भगवाम्स्तवानुग्रहकाम्यया | सम्स्मर्यताम् महाभाग सर्वधर्मभृताम् वरः | विष्णुभक्तो महाबाहुः स ते श्रेयोऽभिधास्यति

sa vyājahāra bhagavāmstavānugrahakāmyayā | samsmaryatām mahābhāga sarvadharmabhṛtām varaḥ | viṣṇubhakto mahābāhuḥ sa te śreyo'bhidhāsyati

शौनक उवाच – एतद्वचनमाकर्ण्य तदा वैरोचनिर्बलिः | ययौ तदार्घमादाय विष्णोश्चक्रस्य पूजकः

śaunaka uvāca – etadvacanamākarṇya tadā vairocanirbaliḥ | yayau tadārghamādāya viṣṇoścakrasya pūjakaḥ

स ददर्श समायान्तमनन्तकरसङ्गिनम् | चक्रमक्षयचक्रस्य विश्वस्य परिपालकम्

sa dadarśa samāyāntamanantakarasaṅginam | cakramakṣayacakrasya viśvasya paripālakam

सस्मार च बलिः सर्वम् प्रह्लादवचनम् नृप | जगाद यच्च गोविन्दः प्रसादसुमुखः प्रभुः

sasmāra ca baliḥ sarvam prahlādavacanam nṛpa | jagāda yacca govindaḥ prasādasumukhaḥ prabhuḥ

भक्तिनम्रस्ततो भूत्वा भूतभव्यभवत्प्रभोः | तुष्टाव वासुदेवस्य चक्रमव्यक्तमूर्तिनः

bhaktinamrastato bhūtvā bhūtabhavyabhavatprabhoḥ | tuṣṭāva vāsudevasya cakramavyaktamūrtinaḥ

ज्वालामालाकरालान्तमुद्यदिन्दुसमप्रभम् | मध्याह्नार्कसमाभासम् तेजसः पिण्डसम्स्थितम्

jvālāmālākarālāntamudyadindusamaprabham | madhyāhnārkasamābhāsam tejasaḥ piṇḍasamsthitam

तम् दृष्ट्वा तेजसाम् राशिमुपसङ्गम्य चा विभुम् | उवाच दैत्यशार्दूलः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

tam dṛṣṭvā tejasām rāśimupasaṅgamya cā vibhum | uvāca daityaśārdūlaḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ

बलिरुवाच – अनन्तस्याप्रमेयस्य विश्वमूर्तेर्महात्मनः | नमामि चक्रिणश्चक्रम् करसङ्गि सुदर्शनम्

baliruvāca – anantasyāprameyasya viśvamūrtermahātmanaḥ | namāmi cakriṇaścakram karasaṅgi sudarśanam

सहस्रमिव सूर्याणाम् सङ्घातम् विद्युतामिव | कालाग्निमिव यच्चक्रम् तद्विष्णोः प्रणमाम्यहम्

sahasramiva sūryāṇām saṅghātam vidyutāmiva | kālāgnimiva yaccakram tadviṣṇoḥ praṇamāmyaham

दुष्टराहुगलच्छेदशोणितारुणतारकम् | तन्नमामि हरेश्चक्रम् शतनेमि सुदर्शनम्

duṣṭarāhugalacchedaśoṇitāruṇatārakam | tannamāmi hareścakram śatanemi sudarśanam

यस्यारकेषु शक्राद्या लोकपाला व्यवस्थिताः | तदन्तर्वसवो रुद्रास्तथैव मरुताम् गणाः

yasyārakeṣu śakrādyā lokapālā vyavasthitāḥ | tadantarvasavo rudrāstathaiva marutām gaṇāḥ

धारायाम् द्वादशादित्याः समस्ताश्च हुताशनाः | धाराजालेऽब्धयः सर्वे नाभिमध्ये प्रजापतिः

dhārāyām dvādaśādityāḥ samastāśca hutāśanāḥ | dhārājāle'bdhayaḥ sarve nābhimadhye prajāpatiḥ

समस्तनेमिष्वखिला यस्य विद्याः प्रतिष्ठिताः | यस्य रूपमनिर्देश्यमपि योगिभिरुत्तमैः

samastanemiṣvakhilā yasya vidyāḥ pratiṣṭhitāḥ | yasya rūpamanirdeśyamapi yogibhiruttamaiḥ

यद्भ्रमत्सुरसङ्घानाम् तेजसः परिबृम्हणम् | दैत्यौजसाम् च नाशाय तन्नमामि सुदर्शनम्

yadbhramatsurasaṅghānām tejasaḥ paribṛmhaṇam | daityaujasām ca nāśāya tannamāmi sudarśanam

(bhramanmatamahāvegavibhrāntākhilakhecaram | tannamāmi hareścakramanantāram sudarśanam |) nakṣatravadvahnikaṇavyāptam kṛtsnam nabhastalam | tannamāmi hareścakram karasaṅgi sudarśanam |) svabhāvatejasā yuktam yadarkāgnimayam mahat | viśeṣato harergatvā sarvadevamayam karam

दुर्वृत्तदैत्यमथनम् जगतः परिपालकम् | तन्नमामि हरेश्चक्रम् दैत्यचक्रहरम् परम्

durvṛttadaityamathanam jagataḥ paripālakam | tannamāmi hareścakram daityacakraharam param

करोतु मे सदा शर्म धर्मताम् च प्रयातु मे | प्रसादसुमुखे कृष्णे तस्य चक्रम् सुदर्शनम्

karotu me sadā śarma dharmatām ca prayātu me | prasādasumukhe kṛṣṇe tasya cakram sudarśanam

स्वभावतेजसा युक्तम् मध्याह्नार्कसमप्रभम् | प्रसीद सम्युगेऽरीणाम् सुदर्शनसुदर्शनम् | विद्युज्ज्वालामहाकक्षम् दहान्तर्मम यत्तमः

svabhāvatejasā yuktam madhyāhnārkasamaprabham | prasīda samyuge'rīṇām sudarśanasudarśanam | vidyujjvālāmahākakṣam dahāntarmama yattamaḥ

जहि नो विषयग्राहि मनो ग्रहविचेष्टितम् | विस्फोटयाखिलाम् मायाम् कुरुष्व विमलाम् मतिम्

jahi no viṣayagrāhi mano grahaviceṣṭitam | visphoṭayākhilām māyām kuruṣva vimalām matim

शौनक उवाच – एवम् सम्स्थूयमानम् तद्वह्निपिण्डोपमम् महत् | बभूव प्रकटम् चक्रम् दैत्यचक्रपतेस्तदा

śaunaka uvāca – evam samsthūyamānam tadvahnipiṇḍopamam mahat | babhūva prakaṭam cakram daityacakrapatestadā

ददर्श स महाबाहुः प्रभामण्डलदुर्दृशम् | अग्निज्वालागतम् ताम्रम् तप्तचक्रमिवापरम्

dadarśa sa mahābāhuḥ prabhāmaṇḍaladurdṛśam | agnijvālāgatam tāmram taptacakramivāparam

भ्रमतस्तस्य चक्रस्य नाभिमध्ये महीपते | त्रैलोक्यमखिलम् दैत्यो दृष्टवान्भूर्भुवादिकम्

bhramatastasya cakrasya nābhimadhye mahīpate | trailokyamakhilam daityo dṛṣṭavānbhūrbhuvādikam

मेर्वादीनखिलाञ्शैलान् गङ्गाद्याः सरितस्तथा | क्षीराब्धिप्रमुखाम्श्चाब्धीन् द्वीपाञ्जम्ब्वादिसञ्ज्ञितान्

mervādīnakhilāñśailān gaṅgādyāḥ saritastathā | kṣīrābdhipramukhāmścābdhīn dvīpāñjambvādisañjñitān

वैमानिकान् सगन्धर्वान् सूर्यादीम्श्च तथा ग्रहान् | नक्षत्रतारकाकाशम् शक्रादीम्श्च दिवौकसः

vaimānikān sagandharvān sūryādīmśca tathā grahān | nakṣatratārakākāśam śakrādīmśca divaukasaḥ

रुद्रादित्याम्श्च मरुताम् साध्यानाम् च महीपते | सन्निधानम् निरीक्ष्यासौ दैत्यानाम् विस्मितोऽभवत्

rudrādityāmśca marutām sādhyānām ca mahīpate | sannidhānam nirīkṣyāsau daityānām vismito'bhavat

ततः प्रणम्यार्तिहरम् सुराणामपारसारम् परमायुधम् हरेः | नमो नमस्तेऽस्त्विति दैत्यराजः प्रोवाच भूयोऽपि नमो नमस्ते

tataḥ praṇamyārtiharam surāṇāmapārasāram paramāyudham hareḥ | namo namaste'stviti daityarājaḥ provāca bhūyo'pi namo namaste

यन्नोऽशुभम् चेतसि वायुवेग यन्नोऽशुभम् वाचि हुताशनोत्थ | यच्चाशुभम् चेतसि वायुवेग यन्नोऽशुभम् वाचि हुताशनोत्थ

yanno'śubham cetasi vāyuvega yanno'śubham vāci hutāśanottha | yaccāśubham cetasi vāyuvega yanno'śubham vāci hutāśanottha

प्रसीद सत्कारकृतम् ममाघम् प्रयातु ते नाशमनन्तवीर्य | सताम् च सन्मार्गवताम् मनाम्सि स्थिरीभवन्त्वच्युतपादयुग्मे

prasīda satkārakṛtam mamāgham prayātu te nāśamanantavīrya | satām ca sanmārgavatām manāmsi sthirībhavantvacyutapādayugme

एकाशीतितमोऽध्यायः

बलिप्रह्लादसम्वादः शौनक उवाच – एवम् स्तुते ततस्तस्मिन् विष्णुचक्रे सुदर्शने | पुष्पवृष्टिर्बलेर्मूर्ध्नि निपपातान्तरिक्षतः | परिहृत्य च दैत्येन्द्रम् ययौ चक्रम् यथेच्छया

baliprahlādasamvādaḥ śaunaka uvāca – evam stute tatastasmin viṣṇucakre sudarśane | puṣpavṛṣṭirbalermūrdhni nipapātāntarikṣataḥ | parihṛtya ca daityendram yayau cakram yathecchayā

(भ्रमदेव च दैत्यानाम् ययौ तद्भयमावहत् |) ततस्तदद्भुतम् दृष्ट्वा चक्रस्यागमनम् हरेः | पूर्ववत् स्मरणम् प्राप्य सस्मार स्वपितामहम्

(bhramadeva ca daityānām yayau tadbhayamāvahat |) tatastadadbhutam dṛṣṭvā cakrasyāgamanam hareḥ | pūrvavat smaraṇam prāpya sasmāra svapitāmaham

गच्छता पूर्वमार्येण स्मर्तव्योऽहमितीरितम् | तम् स्मरिष्यामि दैत्येन्द्रम् स नः श्रेयोऽभिधास्यति

gacchatā pūrvamāryeṇa smartavyo'hamitīritam | tam smariṣyāmi daityendram sa naḥ śreyo'bhidhāsyati

इत्येतदधिसम्स्मृत्य बलिरात्मपितामहम् | सस्मार दैत्याधिपतिम् प्रह्लादम् भगवत्प्रियम्

ityetadadhisamsmṛtya balirātmapitāmaham | sasmāra daityādhipatim prahlādam bhagavatpriyam

सम्स्मृतश्च स पातालमाजगाम महामतिः | चक्रोद्यतकरः साक्षाद्भगवानिव केशवः

samsmṛtaśca sa pātālamājagāma mahāmatiḥ | cakrodyatakaraḥ sākṣādbhagavāniva keśavaḥ

तमागतमथोत्थाय यथावत् स महामतिः | अभिवाद्य बलिर्भक्त्या निवेद्यार्घमभाषत

tamāgatamathotthāya yathāvat sa mahāmatiḥ | abhivādya balirbhaktyā nivedyārghamabhāṣata

बलिरुवाच – ताताङ्घ्रिदर्शनादद्य पावितोऽस्म्यपकल्मषः | दिवश्च्युतोऽप्यहम् मन्ये शक्रादात्मानमुत्तमम्

baliruvāca – tātāṅghridarśanādadya pāvito'smyapakalmaṣaḥ | divaścyuto'pyaham manye śakrādātmānamuttamam

त्रैलोक्यहरणादुग्रम् यद्दुःखम् हृदये मम | तच्छान्तम् पादसम्पर्कमुपेत्य भवतोमम

trailokyaharaṇādugram yadduḥkham hṛdaye mama | tacchāntam pādasamparkamupetya bhavatomama

शौनक उवाच – इति सम्स्तूय दत्त्वा च वरासनमुदारधीः | पर्युपासत राजेन्द्रो दैत्यानाम् स्वपितामहम्

śaunaka uvāca – iti samstūya dattvā ca varāsanamudāradhīḥ | paryupāsata rājendro daityānām svapitāmaham

तमुपासीनमनघः प्रह्लादो दैत्यपुङ्गवः | प्रत्युवाच महात्मानम् बलिम् वैरोचनिम् नृप

tamupāsīnamanaghaḥ prahlādo daityapuṅgavaḥ | pratyuvāca mahātmānam balim vairocanim nṛpa

प्रह्लाद उवाच – बले ब्रूहि यदर्थम् ते स्मृतोऽहमरिसूदन | तवोपकारणे विद्धि धर्मे माम् सततोद्यतम्

prahlāda uvāca – bale brūhi yadartham te smṛto'hamarisūdana | tavopakāraṇe viddhi dharme mām satatodyatam

बलिरुवाच – तातेनाहम् पुराऽऽज्ञप्तो भ्रष्टराज्येन ते बले | सम्स्मर्तव्योऽस्म्यसन्दिग्धम् श्रेयो वक्ष्याम्यहम् तदा

baliruvāca – tātenāham purā''jñapto bhraṣṭarājyena te bale | samsmartavyo'smyasandigdham śreyo vakṣyāmyaham tadā

सोऽहम् राज्यपरिभ्रष्टो विषयासक्तिहृषितः | इन्द्रियैरवशस्तात यत्कार्यम् तत्प्रशाधि माम्

so'ham rājyaparibhraṣṭo viṣayāsaktihṛṣitaḥ | indriyairavaśastāta yatkāryam tatpraśādhi mām

प्रह्लाद उवाच – यदि मद्वचनम् तात श्रद्धधासि हितम् बले | तम् देवदेवमनघम् प्रयाहि शरणम् हरिम्

prahlāda uvāca – yadi madvacanam tāta śraddhadhāsi hitam bale | tam devadevamanagham prayāhi śaraṇam harim

शब्दादिष्वनुरक्तानि तवाक्षाण्यसुराधिप | शब्दादयश्च गोविन्दे सन्त्येव व्यवहारतः

śabdādiṣvanuraktāni tavākṣāṇyasurādhipa | śabdādayaśca govinde santyeva vyavahārataḥ

गीतकैर्गीयताम् विष्णुर्मनोहारिभिरात्मनः | अन्यालम्बनतश्चित्तमाकृष्याधत्स्व केशवे

gītakairgīyatām viṣṇurmanohāribhirātmanaḥ | anyālambanataścittamākṛṣyādhatsva keśave

गन्धानुदारान् भक्षाम्श्च स्रजो वासाम्सि चासुर | प्रयच्छ देवदेवाय यच्छेषाण्युपयुञ्ज च

gandhānudārān bhakṣāmśca srajo vāsāmsi cāsura | prayaccha devadevāya yaccheṣāṇyupayuñja ca

यत्र यत्र च ते प्रीतिर्विषये दितिजेश्वर | तत्तमच्युतमुद्दिश्य विप्रेभ्यः प्रतिपादय

yatra yatra ca te prītirviṣaye ditijeśvara | tattamacyutamuddiśya viprebhyaḥ pratipādaya

सर्वभूतेषु गोविन्दो बहुरूपो व्यवस्थितः | इति मत्वा महाबाहो सर्वभूतहितो भव

sarvabhūteṣu govindo bahurūpo vyavasthitaḥ | iti matvā mahābāho sarvabhūtahito bhava

आत्मानमच्युतम् विद्धि शत्रुम् च रिपुमात्मनः | इति ज्ञानवतः कोपस्तव कुत्र भविष्यति

ātmānamacyutam viddhi śatrum ca ripumātmanaḥ | iti jñānavataḥ kopastava kutra bhaviṣyati

शब्दादयो ये विषया विषयी यश्च पुरुषः | तदशेषम् विजानीहि स्वरूपम् परमात्मनः

śabdādayo ye viṣayā viṣayī yaśca puruṣaḥ | tadaśeṣam vijānīhi svarūpam paramātmanaḥ

परमात्मा च भगवान् विष्वक्सेनो जनार्दनः | तद्भक्तिमान् भागवतो नाल्पपुण्यो हि जायते

paramātmā ca bhagavān viṣvakseno janārdanaḥ | tadbhaktimān bhāgavato nālpapuṇyo hi jāyate

भगवच्छासनालम्बी भगवच्छासनप्रियः | भगवद्भक्तिमादाय वत्स! भागवतो भव

bhagavacchāsanālambī bhagavacchāsanapriyaḥ | bhagavadbhaktimādāya vatsa! bhāgavato bhava

भगवान् भूतकृद्भव्यो भूतानाम् प्रभवो हि यः | भावेन तम् भजस्वेशम् भवभङ्गकरम् हरिम्

bhagavān bhūtakṛdbhavyo bhūtānām prabhavo hi yaḥ | bhāvena tam bhajasveśam bhavabhaṅgakaram harim

भजस्व भावेन विभुम् भगवन्तम् महेश्वरम् | ततो भागवतो भूत्वा भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे

bhajasva bhāvena vibhum bhagavantam maheśvaram | tato bhāgavato bhūtvā bhavabandhādvimokṣyase

सर्वभूते मनस्तस्मिन् समाधाय महामते | प्राप्स्यसे परमाह्लादकारिणीम् परमाम् गतिम्

sarvabhūte manastasmin samādhāya mahāmate | prāpsyase paramāhlādakāriṇīm paramām gatim

(यत्रानन्दपरम् ज्ञानम् सर्वदुःखविवर्जितम् | तत्र चित्तम् समावेष्टुम् न शक्नोति भवान्यदि | तदभ्यासपरस्तस्मिन् कुरु योगम् दिवानिशम्

(yatrānandaparam jñānam sarvaduḥkhavivarjitam | tatra cittam samāveṣṭum na śaknoti bhavānyadi | tadabhyāsaparastasmin kuru yogam divāniśam

तत्राप्यसामर्थ्यवतः क्रियायोगो महात्मना | ब्रह्मणा यः समाख्यातस्तन्मनाः सततम् भव

tatrāpyasāmarthyavataḥ kriyāyogo mahātmanā | brahmaṇā yaḥ samākhyātastanmanāḥ satatam bhava

करोषि यानि कर्माणि तानि देवे जगत्पतौ | समर्पयस्व भद्रम् ते ततः कर्म प्रहास्यसि

karoṣi yāni karmāṇi tāni deve jagatpatau | samarpayasva bhadram te tataḥ karma prahāsyasi

क्षीणकर्मा महाबाहो शुभाशुभविवर्जितः | लयमभ्येति गोविन्दे तद्ब्रह्म परमम् महत्

kṣīṇakarmā mahābāho śubhāśubhavivarjitaḥ | layamabhyeti govinde tadbrahma paramam mahat

भोक्तुमिच्छसि दैत्येन्द्र कर्मणामथ चेत्फलम् | ततस्तमर्चयेशेशम् ततः कर्मफलोदयः

bhoktumicchasi daityendra karmaṇāmatha cetphalam | tatastamarcayeśeśam tataḥ karmaphalodayaḥ

योऽर्थमिच्छति दैत्येन्द्र स समाराध्य केशवम् | निःसम्शयमवाप्नोति धुन्धुमारो यथा नृपः

yo'rthamicchati daityendra sa samārādhya keśavam | niḥsamśayamavāpnoti dhundhumāro yathā nṛpaḥ

अत्रिगेहसमुद्भूतम् दत्तात्रेयस्वरूपिणम् | राज्यमाराध्य गोविन्दम् कार्तवीर्यस्तथाऽऽप्तवान्

atrigehasamudbhūtam dattātreyasvarūpiṇam | rājyamārādhya govindam kārtavīryastathā''ptavān

धर्मम् कृष्णप्रसादेन मुद्गलो जाजलिः कुणिः | प्रापुरन्ये तथा कामान्नरेन्द्रा नहुषादयः

dharmam kṛṣṇaprasādena mudgalo jājaliḥ kuṇiḥ | prāpuranye tathā kāmānnarendrā nahuṣādayaḥ

जनकः सुध्वजो नाम जनकः समितिध्वजः | धर्मध्वजस्तथा मुक्तिम् केशवाराधनाद्गतः

janakaḥ sudhvajo nāma janakaḥ samitidhvajaḥ | dharmadhvajastathā muktim keśavārādhanādgataḥ

तथान्ये मुनयो दैत्य राजानश्च सहस्रशः | प्रापुर्मुक्तिम् महाभागाः कृत्वा भक्तिम् जनार्दने

tathānye munayo daitya rājānaśca sahasraśaḥ | prāpurmuktim mahābhāgāḥ kṛtvā bhaktim janārdane

यथा हि ज्वलितो वह्निस्तमोहानिम् तदर्थिनाम् | शीतहानिम् तथान्येषाम् स्वेदम् स्वेदाभिलाषिणाम्

yathā hi jvalito vahnistamohānim tadarthinām | śītahānim tathānyeṣām svedam svedābhilāṣiṇām

करोति क्षुधितानाम् च भोज्यपाकम् तथोत्कटम् | तथैव कामान् भूतेशः स ददाति यथेप्सितान्

karoti kṣudhitānām ca bhojyapākam tathotkaṭam | tathaiva kāmān bhūteśaḥ sa dadāti yathepsitān

तदेतदखिलम् ज्ञात्वा यत्तवेष्टम् शृणुष्व तत् | कल्पद्रुमादिव हरेर्यत्ते मनसि वर्तते

tadetadakhilam jñātvā yattaveṣṭam śṛṇuṣva tat | kalpadrumādiva hareryatte manasi vartate

द्वयशीतितमोऽध्यायः

उत्क्रान्तिस्मरणम् शौनक उवाच – एतत् प्रह्लादवचनम् निशाम्य दितिजेश्वरः | प्रत्युवाच महाभागम् प्रणिपत्य पितामहम्

utkrāntismaraṇam śaunaka uvāca – etat prahlādavacanam niśāmya ditijeśvaraḥ | pratyuvāca mahābhāgam praṇipatya pitāmaham

सम्प्राप्तस्यामृतस्येव तव वास्यसय्नास्थि मे | तृप्तिरेतदहम् तात श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

samprāptasyāmṛtasyeva tava vāsyasaynāsthi me | tṛptiretadaham tāta śrotumicchāmi vistarāt

अक्षीणकर्मा पुरुषो मरणे समुपस्थिते | कीदृशम् लोकमायाति यः सम्स्मरति केशवम्

akṣīṇakarmā puruṣo maraṇe samupasthite | kīdṛśam lokamāyāti yaḥ samsmarati keśavam

यथा च वासुदेवस्य स्मरणम् तात मानवैः | मुमूर्षुभिः प्रकर्तव्यम् तन्ममाचक्ष्व विस्तरात्

yathā ca vāsudevasya smaraṇam tāta mānavaiḥ | mumūrṣubhiḥ prakartavyam tanmamācakṣva vistarāt

किम् जप्यम् कीदृशम् रूपम् स्मर्तव्यम् च हरेस्तदा | कथम् ध्येयम् च विद्वद्भिस्तदाचक्ष्व यथातथम्

kim japyam kīdṛśam rūpam smartavyam ca harestadā | katham dhyeyam ca vidvadbhistadācakṣva yathātatham

प्रह्लाद उवाच – साधु वत्स त्वया प्रश्नः सुगुह्योऽयमुदाहृतः | तपसाम् तात सर्वेषाम् तपो नानशनात् परम्

prahlāda uvāca – sādhu vatsa tvayā praśnaḥ suguhyo'yamudāhṛtaḥ | tapasām tāta sarveṣām tapo nānaśanāt param

कथ्यते च महाबाहो सम्वादोऽयम् पुरातनः | भगीरथस्य राजर्षे ब्रह्मणश्च प्रजापतेः

kathyate ca mahābāho samvādo'yam purātanaḥ | bhagīrathasya rājarṣe brahmaṇaśca prajāpateḥ

अतीत्यामरलोकम् च गवाम् लोकम् च मानद | ऋषिलोकम् च योऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतः

atītyāmaralokam ca gavām lokam ca mānada | ṛṣilokam ca yo'gacchadbhagīratha iti śrutaḥ

तम् दृष्ट्वा स वचः प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः | कथम् भगीरथागास्त्वमिमम् देशम् दुरासदम्

tam dṛṣṭvā sa vacaḥ prāha brahmā lokapitāmahaḥ | katham bhagīrathāgāstvamimam deśam durāsadam

न हि देवा न गन्धर्वा न मनुषा भगीरथ | आयान्त्यतप्ततपसः कथम् वै त्वमिहागतः

na hi devā na gandharvā na manuṣā bhagīratha | āyāntyataptatapasaḥ katham vai tvamihāgataḥ

भगीरथ उवाच – निःशङ्कमन्नमददम् ब्राह्मणेभ्यः शतम् सहस्राणि सदैव दायम् | ब्राह्मणम् व्रतम् नित्यमास्थाय विद्वन् न त्वेवाहम् तस्य फलादिहागाम्

bhagīratha uvāca – niḥśaṅkamannamadadam brāhmaṇebhyaḥ śatam sahasrāṇi sadaiva dāyam | brāhmaṇam vratam nityamāsthāya vidvan na tvevāham tasya phalādihāgām

दशैकरात्रान् दश पञ्चरात्रान् एकादशैकादशकाम्स्तथैव | ज्योतिष्टोमानाम् च शतम् यदिष्टम् फलेन तेनापि न चागतोऽहम्

daśaikarātrān daśa pañcarātrān ekādaśaikādaśakāmstathaiva | jyotiṣṭomānām ca śatam yadiṣṭam phalena tenāpi na cāgato'ham

नाऽरिः पुनर्नाच तेनाः गतोऽहम् यच्चावसम् जाह्नवीतीरनित्यः शतम् समास्तप्यमानस्तपोऽहम् | प्रदाय तत्राश्वतरीसहस्रम् फलेन तस्यापि न चागतोऽहम्

nā'riḥ punarnāca tenāḥ gato'ham yaccāvasam jāhnavītīranityaḥ śatam samāstapyamānastapo'ham | pradāya tatrāśvatarīsahasram phalena tasyāpi na cāgato'ham

(दश धेनुसहस्राणि मणिरत्नविभूषिताः |) दशार्बुदानि चाश्वानामयुतानि च विम्शतिः | पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादाम् गाश्च सहस्रशः

(daśa dhenusahasrāṇi maṇiratnavibhūṣitāḥ |) daśārbudāni cāśvānāmayutāni ca vimśatiḥ | puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādām gāśca sahasraśaḥ

सुवर्णचन्द्रोत्तमधारिणीनाम् कन्योत्तमानामददम् स्रग्विणीनाम् | षष्टिम् सहस्राणि विभूषितानाम् जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन

suvarṇacandrottamadhāriṇīnām kanyottamānāmadadam sragviṇīnām | ṣaṣṭim sahasrāṇi vibhūṣitānām jāmbūnadairābharaṇairna tena

दशार्बुदान्यददम् गोसवे यास्त्वेकैकशो दश गा लोकनाथ | समानवत्साः पयसा समन्विताः सुवर्णकाम्स्योपदुहा न तेन

daśārbudānyadadam gosave yāstvekaikaśo daśa gā lokanātha | samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ suvarṇakāmsyopaduhā na tena

अहन्यहनि विप्रेषु एकैकम् त्रिम्शतोऽददम् | गृष्टीनाम् क्षीरदात्रीणाम् रोहिणीनाम् शतानि च

ahanyahani vipreṣu ekaikam trimśato'dadam | gṛṣṭīnām kṣīradātrīṇām rohiṇīnām śatāni ca

दोग्ध्रीणाम् वै गवाम् चैव प्रयुतानि दशैव तु | प्रादाम् दशगुणम् ब्रह्मन्न च तेनाहमागतः

dogdhrīṇām vai gavām caiva prayutāni daśaiva tu | prādām daśaguṇam brahmanna ca tenāhamāgataḥ

कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादाम् ब्रह्मन् दश त्वहम् | एकैकस्मिन् क्रतौ तेन फलेनाहम् न चागतः

koṭīśca kāñcanasyāṣṭau prādām brahman daśa tvaham | ekaikasmin kratau tena phalenāham na cāgataḥ

वाजिनाम् श्यामकर्णानाम् हरितानाम् पितामह | प्रादाम् हेमस्रजाम् ब्रह्मन् कोटीर्दश च सप्त च

vājinām śyāmakarṇānām haritānām pitāmaha | prādām hemasrajām brahman koṭīrdaśa ca sapta ca

ईषादन्तान् महाकायान् काञ्चनस्रग्विभूषितान् | पत्नीवतः सहस्राणि प्रायच्छम् दश सप्त च

īṣādantān mahākāyān kāñcanasragvibhūṣitān | patnīvataḥ sahasrāṇi prāyaccham daśa sapta ca

अलङ्कृतानाम् देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः | रथानाम् काञ्चनाङ्गानाम् सहस्राण्यददम् दश | सप्त चान्यानि युक्तानाम् वाजिभिः समलङ्कृतैः

alaṅkṛtānām deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ | rathānām kāñcanāṅgānām sahasrāṇyadadam daśa | sapta cānyāni yuktānām vājibhiḥ samalaṅkṛtaiḥ

दक्षिणावयवाः केचिद्देवैर्ये सम्प्रकीर्तिताः | वाजपेयेषु दशसु प्रादाम् तेनापि नागतः

dakṣiṇāvayavāḥ keciddevairye samprakīrtitāḥ | vājapeyeṣu daśasu prādām tenāpi nāgataḥ

शक्रतुल्यप्रभावानामिज्यया विक्रमेण च | सहस्रम् निष्ककण्ठानाम् प्रददन् दक्षिणामहम्

śakratulyaprabhāvānāmijyayā vikrameṇa ca | sahasram niṣkakaṇṭhānām pradadan dakṣiṇāmaham

विजित्य नृपतीन् सर्वान् मखैरिष्ट्वा पितामह | अष्टाभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः

vijitya nṛpatīn sarvān makhairiṣṭvā pitāmaha | aṣṭābhyo rājasūyebhyo na ca tenāhamāgataḥ

स्रोतश्च यावद्गङ्गायाम् छिन्नमासीज्जगत्पते | दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागम् च तत्कृते

srotaśca yāvadgaṅgāyām chinnamāsījjagatpate | dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhirmama nāgam ca tatkṛte

वाजिनाम् च सहस्रे द्वे सुवर्णमणिभूषिते | वारणानाम् शतम् चाहमेकैकस्य त्रिधाददम् | वरम् ग्रामशतम् चाहमेकैकस्य त्रिधाददम्

vājinām ca sahasre dve suvarṇamaṇibhūṣite | vāraṇānām śatam cāhamekaikasya tridhādadam | varam grāmaśatam cāhamekaikasya tridhādadam

तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः | दीर्घकालम् हिमवति गङ्गायाश्च दुरुत्सहाम्

tapasvī niyatāhāraḥ śamamāsthāya vāgyataḥ | dīrghakālam himavati gaṅgāyāśca durutsahām

मूर्ध्ना धाराम् महादेवः शिरसा यामधारयत् | न तेनाप्यहमागच्छम् फलेनेह पितामह

mūrdhnā dhārām mahādevaḥ śirasā yāmadhārayat | na tenāpyahamāgaccham phaleneha pitāmaha

शम्याक्षेपैरयजम् देवदेव तथा क्रतूनामयुतैश्चापि यत्तः | त्रयोदशद्वादशाहैश्च देव सपुण्डरीकैर्न च तेषाम् फलेन

śamyākṣepairayajam devadeva tathā kratūnāmayutaiścāpi yattaḥ | trayodaśadvādaśāhaiśca deva sapuṇḍarīkairna ca teṣām phalena

अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहम् शुक्लर्षभाणामददम् ब्राह्मणेभ्यः | पत्नीश्चैषामददम् निष्ककण्ठीः तेषाम् फलेनेह न चागतोऽस्मि

aṣṭau sahasrāṇi kakudmināmaham śuklarṣabhāṇāmadadam brāhmaṇebhyaḥ | patnīścaiṣāmadadam niṣkakaṇṭhīḥ teṣām phaleneha na cāgato'smi

हिरण्यरत्नरचितान् अददम् रत्नपर्वतान् | धनधान्यसहस्राम्श्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः

hiraṇyaratnaracitān adadam ratnaparvatān | dhanadhānyasahasrāmśca grāmāñśatasahasraśaḥ

शतम् शतानाम् गृष्टीनामददम् चाप्यतन्द्रितः | इष्ट्वानेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो धनेन च

śatam śatānām gṛṣṭīnāmadadam cāpyatandritaḥ | iṣṭvānekairmahāyajñairbrāhmaṇebhyo dhanena ca

एकादशाहैरयजम् सुदक्षिणैर्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव | बृहद्भिर्द्वादशाहैश्च अश्वमेधैः पितामह | अर्कायणैः षोडशभिश्च ब्रह्मम्स्तेषाम् फलेनेह न चागतोऽस्मि

ekādaśāhairayajam sudakṣiṇairdvirdvādaśāhairaśvamedhaiśca deva | bṛhadbhirdvādaśāhaiśca aśvamedhaiḥ pitāmaha | arkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiśca brahmamsteṣām phaleneha na cāgato'smi

निष्क्रामकम् चाप्यददम् योजनानाम् द्विर्विस्तीर्णम् काञ्चनपादपानाम् | वनम् चूतानाम् रत्नविभूषितानाम् न चैव तेषामागतोऽहम् फलेन

niṣkrāmakam cāpyadadam yojanānām dvirvistīrṇam kāñcanapādapānām | vanam cūtānām ratnavibhūṣitānām na caiva teṣāmāgato'ham phalena

तुरायणम् तु व्रतमप्रधृष्यमक्रोधनोऽकरवम् त्रिम्शतोऽब्दान् | शतम् गवामष्ट शतानि चाहम् दिने दिने प्राददम् ब्राह्मणेभ्यः

turāyaṇam tu vratamapradhṛṣyamakrodhano'karavam trimśato'bdān | śatam gavāmaṣṭa śatāni cāham dine dine prādadam brāhmaṇebhyaḥ

पयस्विनीनाम् अथ रोहिणीनाम् तथैव चाप्यनडुहाम् लोकनाथ | प्रादाम् नित्यम् ब्राह्मणेभ्यः सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम्

payasvinīnām atha rohiṇīnām tathaiva cāpyanaḍuhām lokanātha | prādām nityam brāhmaṇebhyaḥ sureśa nehāgatastena phalena cāham

त्रिम्शतम् विधिवद्वह्निमयजम् यच्च नित्यशः | अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नृमेधैर्द्विगुणैस्तथा

trimśatam vidhivadvahnimayajam yacca nityaśaḥ | aṣṭābhiḥ sarvamedhaiśca nṛmedhairdviguṇaistathā

दशभिर्विश्वजिद्भिश्च स्तोभैरष्टादशोत्तरैः | न चैव तेषाम् देवेश फलेनाहमिहागतः

daśabhirviśvajidbhiśca stobhairaṣṭādaśottaraiḥ | na caiva teṣām deveśa phalenāhamihāgataḥ

सरय्वाम् बाहुदायाम् च गयायामथ नैमिषे | गवाम् शतानामयुतमददम् न च तेन वै

sarayvām bāhudāyām ca gayāyāmatha naimiṣe | gavām śatānāmayutamadadam na ca tena vai

उत्क्रान्तिकाले गोविन्दम् स्मरन्ननशनः स्थितः | त्यक्तवान् अस्मि यद्देहम् तेनेदृक् प्राप्तवान् फलम्

utkrāntikāle govindam smarannanaśanaḥ sthitaḥ | tyaktavān asmi yaddeham tenedṛk prāptavān phalam

एवमेतदितीत्याह ब्रह्मा लोकपितामहः | भगीरथम् महीपालम् पुण्यलोकनिवासिनम्

evametaditītyāha brahmā lokapitāmahaḥ | bhagīratham mahīpālam puṇyalokanivāsinam

तदेतदुक्तम् तपसाम् समस्तानाम् महामते | गुणैरनशनम् ब्रह्मा प्रधानतरमब्रवीत्

tadetaduktam tapasām samastānām mahāmate | guṇairanaśanam brahmā pradhānataramabravīt

त्यजत्यनशनस्थो हि प्राणान् यः सम्स्मरन् हरिम् | स याति विष्णुसालोक्यम् यावदिन्द्राश्चतुर्दश

tyajatyanaśanastho hi prāṇān yaḥ samsmaran harim | sa yāti viṣṇusālokyam yāvadindrāścaturdaśa

अतीतानागतानीह कुलानि पुरुषर्षभ | पुनात्यनशनम् कुर्वन् सप्त सप्त च सप्त च

atītānāgatānīha kulāni puruṣarṣabha | punātyanaśanam kurvan sapta sapta ca sapta ca

श्लोकाश्चात्र महाबाहो श्रूयन्ते यान् भगीरथः | जगाद ब्रह्मणो लोकमुपेतः पृथिवीपतिः

ślokāścātra mahābāho śrūyante yān bhagīrathaḥ | jagāda brahmaṇo lokamupetaḥ pṛthivīpatiḥ

ब्रह्म ब्रह्ममयम् विष्णोर्यः पदम् परमात्मनः | सम्स्मरम्स्त्यजति प्राणान् स विष्णुम् प्रविशत्यजम्

brahma brahmamayam viṣṇoryaḥ padam paramātmanaḥ | samsmaramstyajati prāṇān sa viṣṇum praviśatyajam

यः क्षीणकर्मा भोगेन तपसा वापि सम्स्मरन् | करोति कालम् कालेन न परिच्छेद्यते हि सः

yaḥ kṣīṇakarmā bhogena tapasā vāpi samsmaran | karoti kālam kālena na paricchedyate hi saḥ

अक्षीणकर्मा मरणे सम्स्मरन् देवमच्युतम् | यथा त्वमेव देवानाम् लोके भोगानुपाश्नुते

akṣīṇakarmā maraṇe samsmaran devamacyutam | yathā tvameva devānām loke bhogānupāśnute

क्षुतितेऽपि कुले कश्चिज्जायेयम् कर्मणः क्षये | मनुष्यो येन सर्वेशम् चिन्तयेय सदा हरिम्

kṣutite'pi kule kaścijjāyeyam karmaṇaḥ kṣaye | manuṣyo yena sarveśam cintayeya sadā harim

तच्चिन्तयाऽधुनाशेषपुण्यपापविवर्जितः | मरणे तन्मनस्तत्र लयमेत्य तमाप्नुयात्

taccintayā'dhunāśeṣapuṇyapāpavivarjitaḥ | maraṇe tanmanastatra layametya tamāpnuyāt

कर्मभूमौ समस्तानाम् कर्मणामुत्तमोत्तमम् | यदन्तकाले पुरुषैः स्मर्यते पुरुषोत्तमः

karmabhūmau samastānām karmaṇāmuttamottamam | yadantakāle puruṣaiḥ smaryate puruṣottamaḥ

प्रह्लाद उवाच – इत्येतानाह राजर्षिः श्लोकानाद्यो भगीरथः | विष्णुसम्स्मरणात् प्राप्य लोकाननशने मृतः

prahlāda uvāca – ityetānāha rājarṣiḥ ślokānādyo bhagīrathaḥ | viṣṇusamsmaraṇāt prāpya lokānanaśane mṛtaḥ

एवमत्यन्तशस्तानाम् कर्मणामसुरेश्वर | नान्यदुत्कृष्टमुद्दिष्टम् तज्ज्ञैरनशनात् परम्

evamatyantaśastānām karmaṇāmasureśvara | nānyadutkṛṣṭamuddiṣṭam tajjñairanaśanāt param

तस्याहम् लक्षणम् वक्ष्ये यच्च जप्यम् मुमूर्षुभिः | यादृग्रूपश्च भगवाम्श्चिन्तनीयो जनार्दनः

tasyāham lakṣaṇam vakṣye yacca japyam mumūrṣubhiḥ | yādṛgrūpaśca bhagavāmścintanīyo janārdanaḥ

आसन्नमात्मनः कालम् ज्ञात्वा प्राज्ञो महासुर | निर्धूतमलदोषश्च स्नातो नियतमानसः

āsannamātmanaḥ kālam jñātvā prājño mahāsura | nirdhūtamaladoṣaśca snāto niyatamānasaḥ

समभ्यर्च्य हृषीकेशम् पुष्पधूपादिभिस्ततः | प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्यानयोगैश्च पूजयेत्

samabhyarcya hṛṣīkeśam puṣpadhūpādibhistataḥ | praṇipātaiḥ stavaiḥ puṇyairdhyānayogaiśca pūjayet

दत्त्वा दानम् च विप्रेभ्यो विकलादिभ्य एव च | सभाप्रपाब्राह्मणौकदेवौकाद्युपयोगि च

dattvā dānam ca viprebhyo vikalādibhya eva ca | sabhāprapābrāhmaṇaukadevaukādyupayogi ca

बन्धुपुत्रकलत्रौकक्षेत्रधान्यधनादिषु | मित्रवर्गे च दैत्येन्द्र ममत्वम् विनिवर्तयेत्

bandhuputrakalatraukakṣetradhānyadhanādiṣu | mitravarge ca daityendra mamatvam vinivartayet

मित्रानमित्रान् मध्यस्थान् परान् स्वाम्श्च पुनः पुनः | अभ्यर्थनोपचारेण क्षामयेत् कुकृतम् स्वकम्

mitrānamitrān madhyasthān parān svāmśca punaḥ punaḥ | abhyarthanopacāreṇa kṣāmayet kukṛtam svakam

100

ततश्च प्रयतः कुर्यादुत्सर्गम् सर्वकर्मणाम् | शुभाशुभानाम् दैत्येन्द्र वाक्यम् चेदमुदाहरेत्

tataśca prayataḥ kuryādutsargam sarvakarmaṇām | śubhāśubhānām daityendra vākyam cedamudāharet

101

परित्यजाम्यहम् भोगाम्स्त्यजामि सुहृदोऽखिलान् | भोजनादि मयोत्सृष्टमुत्सृष्टमनुलेपनम्

parityajāmyaham bhogāmstyajāmi suhṛdo'khilān | bhojanādi mayotsṛṣṭamutsṛṣṭamanulepanam

102

स्रग्भूषणादिकम् गेयम् दानमादानमेव च | होमादयः पदार्था ये याश्च नित्यक्रिया मम

sragbhūṣaṇādikam geyam dānamādānameva ca | homādayaḥ padārthā ye yāśca nityakriyā mama

103

नैमित्तिकास्तथा काम्या वर्णधर्मास्तथोज्झिताः | गुणधर्मादयो धर्मा याश्च काश्चिन्मम क्रियाः

naimittikāstathā kāmyā varṇadharmāstathojjhitāḥ | guṇadharmādayo dharmā yāśca kāścinmama kriyāḥ

104

पद्भ्याम् कराभ्याम् विहरन् कुर्वन् वा कर्म न त्वहम् | करिष्ये प्राणिनाम् पीडाम् प्राणिनः सन्तु निर्भयाः

padbhyām karābhyām viharan kurvan vā karma na tvaham | kariṣye prāṇinām pīḍām prāṇinaḥ santu nirbhayāḥ

105

नभसि प्राणिनो ये तु ये जले ये च भूतले | क्षितेरन्तरगा ये च ये च पाषाणसम्पुटे

nabhasi prāṇino ye tu ye jale ye ca bhūtale | kṣiterantaragā ye ca ye ca pāṣāṇasampuṭe

106

ये धान्यादिषु वस्त्रेषु शयनेष्वासनेषु च | ते स्वपन्तु विबुध्यन्तु सुखम् मत्तो भयम् विना

ye dhānyādiṣu vastreṣu śayaneṣvāsaneṣu ca | te svapantu vibudhyantu sukham matto bhayam vinā

107

न मेऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुम् मुक्त्वा जगद्गुरुम् | मित्रपक्षे च मे विष्णुरधश्चोर्ध्वम् तथाऽग्रतः

na me'sti bāndhavaḥ kaścidviṣṇum muktvā jagadgurum | mitrapakṣe ca me viṣṇuradhaścordhvam tathā'grataḥ

108

पार्श्वतो मूर्ध्नि पृष्ठे च हृदये वाचि चक्षुषि | श्रोत्रादिषु च सर्वेषु मम विष्णुः प्रतिष्ठितः

pārśvato mūrdhni pṛṣṭhe ca hṛdaye vāci cakṣuṣi | śrotrādiṣu ca sarveṣu mama viṣṇuḥ pratiṣṭhitaḥ

109

इति सर्वम् समुत्सृज्य ध्यात्वा सर्वत्र चाच्युतम् | वासुदेवेत्यविरतम् नाम देवस्य कीर्तयन्

iti sarvam samutsṛjya dhyātvā sarvatra cācyutam | vāsudevetyaviratam nāma devasya kīrtayan

110

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु शयीत प्राच्छिरास्ततः | उदच्छिरा वा दैत्येन्द्र चिन्तयञ्जगतः पतिम्

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu śayīta prācchirāstataḥ | udacchirā vā daityendra cintayañjagataḥ patim

111

विष्णुम् जिष्णुम् हृषीकेशम् केशवम् मधुसूदनम् | नारायणम् नरम् कृष्णम् वासुदेवम् जनार्दनम्

viṣṇum jiṣṇum hṛṣīkeśam keśavam madhusūdanam | nārāyaṇam naram kṛṣṇam vāsudevam janārdanam

112

वाराहम् यज्ञपुरुषम् पुण्डरीकाक्षमच्युतम् | वामनम् श्रीधरम् श्रीशम् नृसिम्हमपराजितम्

vārāham yajñapuruṣam puṇḍarīkākṣamacyutam | vāmanam śrīdharam śrīśam nṛsimhamaparājitam

113

पद्मनाभमजम् शौरिम् दामोदरमधोक्षजम् | सर्वेश्वरेश्वरम् शुद्धमनन्तम् राममीश्वरम्

padmanābhamajam śaurim dāmodaramadhokṣajam | sarveśvareśvaram śuddhamanantam rāmamīśvaram

114

विष्णुमनन्तम् अजमीश्वरम् चक्रिणम् गदिनम् शार्ङ्गिम् शङ्खिनम् गरुडध्वजम् | किरीटकौस्तुभधरम् प्रणमाम्यहमव्ययम्

viṣṇumanantam ajamīśvaram cakriṇam gadinam śārṅgim śaṅkhinam garuḍadhvajam | kirīṭakaustubhadharam praṇamāmyahamavyayam

115

अहमत्र जगन्नाथे मयि चास्तु जनार्दनः | आवयोरन्तरम् मास्तु समीरनभसोरिव

ahamatra jagannāthe mayi cāstu janārdanaḥ | āvayorantaram māstu samīranabhasoriva

116

अयम् विष्णुरयम् शौरिरयम् कृष्णः पुरो मम | नीलोत्पलदलश्यामः पद्मपत्त्रोपमेक्षणः

ayam viṣṇurayam śaurirayam kṛṣṇaḥ puro mama | nīlotpaladalaśyāmaḥ padmapattropamekṣaṇaḥ

117

एष पश्यतु मामीशः पश्याम्यहमधोक्षजम् | यतो न व्यतिरिक्तोऽहम् यन्मयोऽहम् यदाश्रयः

eṣa paśyatu māmīśaḥ paśyāmyahamadhokṣajam | yato na vyatirikto'ham yanmayo'ham yadāśrayaḥ

118

इत्थम् जपन्नेकमनाः स्मरन् सर्वेश्वरम् हरिम् | आसीनः सुखदुःखेषु समो मित्राहितेषु च

ittham japannekamanāḥ smaran sarveśvaram harim | āsīnaḥ sukhaduḥkheṣu samo mitrāhiteṣu ca

119

ॐ नमो वासुदेवायेत्येतद्वा सततम् वदन् | यद्वोदीरयितुम् नाम समर्थस्तदुदीरयन् | ध्यायेत देवदेवस्य रूपम् विष्णोर्मनोरमम्

ॐ namo vāsudevāyetyetadvā satatam vadan | yadvodīrayitum nāma samarthastadudīrayan | dhyāyeta devadevasya rūpam viṣṇormanoramam

120

प्रशान्तनेत्रभ्रूवक्त्रम् शङ्खचक्रगदाधरम् | श्रीवत्सवक्षसम् चैव चतुर्बाहुम् किरीटिनम्

praśāntanetrabhrūvaktram śaṅkhacakragadādharam | śrīvatsavakṣasam caiva caturbāhum kirīṭinam

121

पीताम्बरधरम् विष्णुम् चारुकेयूरधारिणम् | चिन्तयेच्च तदा रूपम् मनः कृत्वैकनिश्चयम्

pītāmbaradharam viṣṇum cārukeyūradhāriṇam | cintayecca tadā rūpam manaḥ kṛtvaikaniścayam

122

यादृशे वा मनः स्थैर्यम् रूपे बध्नाति चक्रिणः | तदेव चिन्तयन्नाम वासुदेवेति कीर्तयेत्

yādṛśe vā manaḥ sthairyam rūpe badhnāti cakriṇaḥ | tadeva cintayannāma vāsudeveti kīrtayet

123

इत्तम् जपन् स्मरन् वेत्थम् स्वरूपम् परमात्मनः | आ प्राणोपरमाद्वीरस्तच्चित्तस्तत् परायणः

ittam japan smaran vettham svarūpam paramātmanaḥ | ā prāṇoparamādvīrastaccittastat parāyaṇaḥ

124

(निर्विकल्पेन मनसा यः स्मरेत्पुरुषोत्तमम् |) सर्वपातकयुक्तोऽपि पुरुषः पुरुषर्षभ | प्रयाति देवदेवेशे लयमीड्यतमेऽच्युते

(nirvikalpena manasā yaḥ smaretpuruṣottamam |) sarvapātakayukto'pi puruṣaḥ puruṣarṣabha | prayāti devadeveśe layamīḍyatame'cyute

125

यथाग्निस्तृणजालानि दहत्यनिलसङ्गतः | तथाऽनशनसङ्कल्पः पुम्साम् पापमसम्शयम्

yathāgnistṛṇajālāni dahatyanilasaṅgataḥ | tathā'naśanasaṅkalpaḥ pumsām pāpamasamśayam

126

(विष्णोः सम्स्मरणे प्राप्य लोकमनशने मृतः |) एवमत्यन्तशस्तानाम् कर्मणामसुरेश्वर | नास्ति सत्यात् परो धर्मो नास्त्यधर्मः तथानृतात् | नास्ति विद्यासमम् चक्षुस्तपो नानशनात् परम्

(viṣṇoḥ samsmaraṇe prāpya lokamanaśane mṛtaḥ |) evamatyantaśastānām karmaṇāmasureśvara | nāsti satyāt paro dharmo nāstyadharmaḥ tathānṛtāt | nāsti vidyāsamam cakṣustapo nānaśanāt param

127

नास्ति ज्ञानसमम् दानम् न सन्तोषसमम् सुखम् | न चैवेर्ष्यासमम् दुःखम् तपो नानशनात् परम्

nāsti jñānasamam dānam na santoṣasamam sukham | na caiverṣyāsamam duḥkham tapo nānaśanāt param

128

नास्त्यरोगसमम् धन्यम् नास्ति गङ्गासमा सरित् | नास्ति विष्णुसमम् ध्येयम् तपो नानशनात् परम्

nāstyarogasamam dhanyam nāsti gaṅgāsamā sarit | nāsti viṣṇusamam dhyeyam tapo nānaśanāt param

129

बलिरुवाच – उत्क्रान्तिकाले भूतानाम् मुह्यन्ते चित्तवृत्तयः | जराव्याधिविधीनानाम् किमु व्याध्यादिदोषतः

baliruvāca – utkrāntikāle bhūtānām muhyante cittavṛttayaḥ | jarāvyādhividhīnānām kimu vyādhyādidoṣataḥ

130

अत्यन्तवयसा वृद्ध्या व्याधिना चातिपीडितः | यदि स्थातुम् न शक्नोति क्षितिस्थे दर्भसम्स्तरे

atyantavayasā vṛddhyā vyādhinā cātipīḍitaḥ | yadi sthātum na śaknoti kṣitisthe darbhasamstare

131

तत्किमन्योऽप्युपायोऽस्ति न वानशनकर्मणि | विफल्यम् येन नाप्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह

tatkimanyo'pyupāyo'sti na vānaśanakarmaṇi | viphalyam yena nāpnoti tanme brūhi pitāmaha

132

प्रह्लाद उवाच – नात्र भूमिर्न च कुशाः सम्स्तरश्च न कारणम् | चित्तस्यालम्बनीभूतो विष्णुरेवात्र कारणम्

prahlāda uvāca – nātra bhūmirna ca kuśāḥ samstaraśca na kāraṇam | cittasyālambanībhūto viṣṇurevātra kāraṇam

133

भुञ्जन्नभुञ्जन् गच्छम्श्च स्वपम्स्तिष्ठन्नथापि वा | उत्क्रान्तिकाले गोविन्दम् सम्स्मरम्स्तन्मयो भवेत्

bhuñjannabhuñjan gacchamśca svapamstiṣṭhannathāpi vā | utkrāntikāle govindam samsmaramstanmayo bhavet

134

किम् जपैः किम् भुवा कृत्यम् किम् कुशैर्दैत्यसत्तम | तथापि कुर्वतो यस्य हृदये न जनार्दनः

kim japaiḥ kim bhuvā kṛtyam kim kuśairdaityasattama | tathāpi kurvato yasya hṛdaye na janārdanaḥ

135

तस्मात्प्रधानमन्त्रोक्तम् वासुदेवस्य कीर्तनम् | तन्मयत्वेन दैत्येन्द्र तस्योपायश्च विस्तरः

tasmātpradhānamantroktam vāsudevasya kīrtanam | tanmayatvena daityendra tasyopāyaśca vistaraḥ

136

इत्येतत् कथितम् सर्वम् पृष्टोऽहम् यत्त्वया बले | उत्क्रान्तिकाले स्मरणम् किम् भूयः कथयामि ते

ityetat kathitam sarvam pṛṣṭo'ham yattvayā bale | utkrāntikāle smaraṇam kim bhūyaḥ kathayāmi te

त्र्यशीतितमोऽध्यायः

वैवस्वतगाथा बलिरुवाच – क्रियायोगस्त्वया पूर्वम् ममोक्तो यः पितामह | तमहम् श्रोतुमिच्छामि फलम् चास्य यथातथम्

vaivasvatagāthā baliruvāca – kriyāyogastvayā pūrvam mamokto yaḥ pitāmaha | tamaham śrotumicchāmi phalam cāsya yathātatham

देवार्चाम् देवतागारे तन्मयत्वेन पूजयन् | यथावच्चेतसो भूमिम् करोति नियतो हि सः

devārcām devatāgāre tanmayatvena pūjayan | yathāvaccetaso bhūmim karoti niyato hi saḥ

तपसा ब्रह्मचर्येण पुण्यस्वाध्यायसम्स्तवैः | क्रियायोगः स विद्वद्भिर्योगिनाम् समुदाहृतः

tapasā brahmacaryeṇa puṇyasvādhyāyasamstavaiḥ | kriyāyogaḥ sa vidvadbhiryoginām samudāhṛtaḥ

तत्राहम् श्रोतुमिच्छामि क्रियायोगस्थितो नरः | यत्फलम् समवाप्नोति कारयित्वा हरेर्गृहम्

tatrāham śrotumicchāmi kriyāyogasthito naraḥ | yatphalam samavāpnoti kārayitvā harergṛham

देवार्चाम् कारयित्वा वा यत्पुण्यम् पुरुषोऽश्नुते | सम्पूजयित्वा विधिवदनुलिप्य च यत्फलम्

devārcām kārayitvā vā yatpuṇyam puruṣo'śnute | sampūjayitvā vidhivadanulipya ca yatphalam

कानि माल्यानि शस्तानि कानि नार्हन्ति केशवे | के धूपाः कृष्णदयिताः के वर्ज्याश्च जगत्पतेः

kāni mālyāni śastāni kāni nārhanti keśave | ke dhūpāḥ kṛṣṇadayitāḥ ke varjyāśca jagatpateḥ

उपहारे फलम् किम् स्यात् किम् फलम् गीतवादिते | घृतक्षीरादिना यच्च स्नापिते केशवे फलम्

upahāre phalam kim syāt kim phalam gītavādite | ghṛtakṣīrādinā yacca snāpite keśave phalam

यच्चोपलेपने तात फलमभ्युक्षिते च यत् | वासुदेवगृहे सर्वम् तदशेषम् वदस्व मे

yaccopalepane tāta phalamabhyukṣite ca yat | vāsudevagṛhe sarvam tadaśeṣam vadasva me

प्रह्लाद उवाच – साधु वत्स यदेतत्त्वम् वासुदेवस्य पृच्छसि | शुश्रूषणविधौ पुण्यम् तदिहैकमनाः शृणु

prahlāda uvāca – sādhu vatsa yadetattvam vāsudevasya pṛcchasi | śuśrūṣaṇavidhau puṇyam tadihaikamanāḥ śṛṇu

ब्रह्मणा किल देवानाम् मृषीणाम् च महात्मनाम् | शुश्रूषणफलम् विष्णोः प्रोक्तम् दैत्यपते पुरा

brahmaṇā kila devānām mṛṣīṇām ca mahātmanām | śuśrūṣaṇaphalam viṣṇoḥ proktam daityapate purā

तेभ्यः सकाशान्मनुना प्राप्तम् स्वारोचिषेण तु | स्वारोचिषः स्वपुत्राय दत्तवान् ऋतचक्षुषे

tebhyaḥ sakāśānmanunā prāptam svārociṣeṇa tu | svārociṣaḥ svaputrāya dattavān ṛtacakṣuṣe

तचक्षुश्च भर्गवे शुक्रस्तस्मादवाप च | ममाख्यातम् च शुक्रेण यथावत् सुमहात्मना

tacakṣuśca bhargave śukrastasmādavāpa ca | mamākhyātam ca śukreṇa yathāvat sumahātmanā

शुश्रूषवे महाभाग दैत्याचार्येण धीमता | तदेतच्छ्रूयताम् तात क्रियायोगाश्रितम् फलम्

śuśrūṣave mahābhāga daityācāryeṇa dhīmatā | tadetacchrūyatām tāta kriyāyogāśritam phalam

ज्ञानयोगस्तु सम्योगश्चित्तस्यैवात्मना तु यः | यस्तु बाह्यार्थसापेक्षः स क्रियायोग उच्यते

jñānayogastu samyogaścittasyaivātmanā tu yaḥ | yastu bāhyārthasāpekṣaḥ sa kriyāyoga ucyate

परमम् कारणम् योगो विमुक्तेर्दितिजेश्वर | क्रियायोगश्च योगस्य परमम् तात साधनम्

paramam kāraṇam yogo vimukterditijeśvara | kriyāyogaśca yogasya paramam tāta sādhanam

यत्त्वेतद्भवता पृष्टम् फलमन्विच्छता फलम् | देवालयादिकरणे तदिहैकमनाः शृणु

yattvetadbhavatā pṛṣṭam phalamanvicchatā phalam | devālayādikaraṇe tadihaikamanāḥ śṛṇu

यस्तु देवालयम् विष्णोर्दार्वम् शैलमयम् तथा | कारयेन् मृन्मयम् वापि शृणु तस्य बले फलम्

yastu devālayam viṣṇordārvam śailamayam tathā | kārayen mṛnmayam vāpi śṛṇu tasya bale phalam

अहन्यहनि यज्ञेन यजतो यन्महाफलम् | प्राप्नोति यत् फलम् विष्णोर्यः कारयति मन्दिरम्

ahanyahani yajñena yajato yanmahāphalam | prāpnoti yat phalam viṣṇoryaḥ kārayati mandiram

कुलानाम् शतम् आगामि समतीतम् तथा शतम् | कारयन्भगवद्धाम नयत्यच्युतलोकताम्

kulānām śatam āgāmi samatītam tathā śatam | kārayanbhagavaddhāma nayatyacyutalokatām

कारयेत् भगवद्देहम् इति बुद्धिम् करोति यः सप्तजन्मकृतम् पापम् स्वल्पम् वा यदि वा बहु | विष्णोरालय विन्यासप्रारम्भादेव नश्यति

kārayet bhagavaddeham iti buddhim karoti yaḥ saptajanmakṛtam pāpam svalpam vā yadi vā bahu | viṣṇorālaya vinyāsaprārambhādeva naśyati

सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहम् | प्रतिष्ठाम् समवाप्नोति स नरः सप्तलौकिकीम्

saptalokamayo viṣṇustasya yaḥ kurute gṛham | pratiṣṭhām samavāpnoti sa naraḥ saptalaukikīm

प्रशस्तदेशभूभागे यः शस्तम् भवनम् हरेः | कारयत्यक्षयान्ल्लोकान् स नरः प्रतिपद्यते

praśastadeśabhūbhāge yaḥ śastam bhavanam hareḥ | kārayatyakṣayānllokān sa naraḥ pratipadyate

इष्टकाचयविन्यासो यावन्त्यृक्षाणि तिष्ठति | तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्तुर्दिवि सम्स्थितिः

iṣṭakācayavinyāso yāvantyṛkṣāṇi tiṣṭhati | tāvadvarṣasahasrāṇi tatkarturdivi samsthitiḥ

प्रतिमाम् लक्षणवतीम् यः कारयति मानवः | केशवस्य स तल्लोकमक्षयम् प्रतिपद्यते

pratimām lakṣaṇavatīm yaḥ kārayati mānavaḥ | keśavasya sa tallokamakṣayam pratipadyate

षष्टिम् वर्षसहस्राणाम् सहस्राणि स मोदते | स्वर्गौकसाम् निवासेषु प्रत्येकमरिसूदन!

ṣaṣṭim varṣasahasrāṇām sahasrāṇi sa modate | svargaukasām nivāseṣu pratyekamarisūdana!

प्रतिष्ठाप्य हरेरर्चाम् सुप्रशस्ते निवेशने | पुरुषः कृतकृत्यत्वान्नैनम् श्वोमरणम् तपेत्

pratiṣṭhāpya harerarcām supraśaste niveśane | puruṣaḥ kṛtakṛtyatvānnainam śvomaraṇam tapet

ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात् पुरुषाः कुले | ताम्स्तारयति सम्स्थाप्य देवस्य प्रतिमाम् हरेः

ye bhaviṣyanti ye'tītā ākalpāt puruṣāḥ kule | tāmstārayati samsthāpya devasya pratimām hareḥ

अनुशस्ताः किल पुरा यमेन यमकिङ्कराः | पाशोद्यतायुधा दैत्य प्रजासम्यमने रताः

anuśastāḥ kila purā yamena yamakiṅkarāḥ | pāśodyatāyudhā daitya prajāsamyamane ratāḥ

यम उवाच – विहरध्वम् यथान्यायम् नियोगो मेऽनुपाल्यताम् | नाज्ञाभङ्गम् करिष्यन्ति भवताम् जन्तवः क्वचित्

yama uvāca – viharadhvam yathānyāyam niyogo me'nupālyatām | nājñābhaṅgam kariṣyanti bhavatām jantavaḥ kvacit

केवलम् ये जगद्धातुमनन्तम् समुपाश्रिताः | भवद्भिः परिहर्तव्यास्ते नास्त्यत्र सम्स्थितिः

kevalam ye jagaddhātumanantam samupāśritāḥ | bhavadbhiḥ parihartavyāste nāstyatra samsthitiḥ

ये तु भागवता लोके तच्चित्तास्तत्परायणाः | पूजयन्ति सदा विष्णुम् ते वस्त्याज्याः सुदूरतः

ye tu bhāgavatā loke taccittāstatparāyaṇāḥ | pūjayanti sadā viṣṇum te vastyājyāḥ sudūrataḥ

यस्तिष्ठन् प्रस्वपन् गच्छम्स्तत्तिष्ठन् स्खलिते क्षुते | सन्कीर्तयति गोविन्दम् ते वस्त्याज्याः सुदूरतः

yastiṣṭhan prasvapan gacchamstattiṣṭhan skhalite kṣute | sankīrtayati govindam te vastyājyāḥ sudūrataḥ

नित्यनैमित्तिकैर्देवम् ये यजन्ति जनार्दनम् | नावलोक्या भवद्भिस्ते तत्तेजो हन्ति वो गतिम्

nityanaimittikairdevam ye yajanti janārdanam | nāvalokyā bhavadbhiste tattejo hanti vo gatim

ये धूपपुष्पवासोभिर्भूषणैश्चापि वल्लभैः | अर्चयन्ति न ते ग्राह्या नराः कृष्णाश्रयोद्धताः

ye dhūpapuṣpavāsobhirbhūṣaṇaiścāpi vallabhaiḥ | arcayanti na te grāhyā narāḥ kṛṣṇāśrayoddhatāḥ

उपलेपनकर्तारः सम्मार्जनपराश्च ये | कृष्णालये परित्याज्यम् तेषाम् त्रिपुरुषम् कुलम्

upalepanakartāraḥ sammārjanaparāśca ye | kṛṣṇālaye parityājyam teṣām tripuruṣam kulam

येन चायतनम् विष्णोः कारितम् तत्कुलोद्भवम् | पुम्साम् शतम् नावलोक्यम् भवद्भिर्दुष्टचक्षुषा

yena cāyatanam viṣṇoḥ kāritam tatkulodbhavam | pumsām śatam nāvalokyam bhavadbhirduṣṭacakṣuṣā

येनार्चा भगवद्भक्त्या वासुदेवस्य कारिता | नरायुतम् तत्कुलजम् भवताम् शासनातिगम्

yenārcā bhagavadbhaktyā vāsudevasya kāritā | narāyutam tatkulajam bhavatām śāsanātigam

भवताम् भ्रमतामत्र विष्णुसम्श्रयमुद्रया | विनाज्ञाभङ्गकृन्नैव भविष्यति नरः क्वचित्

bhavatām bhramatāmatra viṣṇusamśrayamudrayā | vinājñābhaṅgakṛnnaiva bhaviṣyati naraḥ kvacit

प्रह्लाद उवाच – वत्स वैवस्वतस्यैताः श्रुत्वा गाथा मरीचिना | पुरुकुत्साय कथिताः पार्थिवेन्द्राय धीमते

prahlāda uvāca – vatsa vaivasvatasyaitāḥ śrutvā gāthā marīcinā | purukutsāya kathitāḥ pārthivendrāya dhīmate

एताम् महाफलाम् योऽर्चाम् विष्णुः कारयते नरः | तवाख्यातम् महाबाहो गृहकारयितुश्च यत्

etām mahāphalām yo'rcām viṣṇuḥ kārayate naraḥ | tavākhyātam mahābāho gṛhakārayituśca yat

यज्ञा नराणाम् पापौघक्षालकाः सर्वकामदाः | तथैवेज्यो जगद्धातुः सर्वयज्ञमयो हरिः

yajñā narāṇām pāpaughakṣālakāḥ sarvakāmadāḥ | tathaivejyo jagaddhātuḥ sarvayajñamayo hariḥ

चतुरशीतितमोऽध्यायः

पुष्पादिविभागः प्रह्लाद उवाच – स्थापिताम् प्रतिमाम् विष्णोः सम्यक् सम्पूज्य मानवः | यम् यम् प्रार्थयते कामम् तम् तमाप्नोत्यसम्शयम्

puṣpādivibhāgaḥ prahlāda uvāca – sthāpitām pratimām viṣṇoḥ samyak sampūjya mānavaḥ | yam yam prārthayate kāmam tam tamāpnotyasamśayam

यः स्नापयति देवस्य घृतेन प्रतिमाम् हरेः | प्रस्थे प्रस्थे द्विजाग्र्याणाम् स ददाति गवाम् शतम्

yaḥ snāpayati devasya ghṛtena pratimām hareḥ | prasthe prasthe dvijāgryāṇām sa dadāti gavām śatam

गवाम् शतस्य विप्राणाम् यद्दत्तस्य भवेत् फलम् | घृतप्रस्थेन तद्विष्णोर्लभेत् स्नानोपयोगिना

gavām śatasya viprāṇām yaddattasya bhavet phalam | ghṛtaprasthena tadviṣṇorlabhet snānopayoginā

भूरिद्युम्नेन सम्प्राप्ता सप्तद्वीपा वसुन्धरा | घृताढकेन गोविन्दप्रतिमास्नापनात् किल

bhūridyumnena samprāptā saptadvīpā vasundharā | ghṛtāḍhakena govindapratimāsnāpanāt kila

प्रतिमासम् सिताष्टम्याम् घृतेन जगतः पतिम् | स्नापयित्वा समस्तेभ्यः पापेभ्यो विप्रमुच्यते

pratimāsam sitāṣṭamyām ghṛtena jagataḥ patim | snāpayitvā samastebhyaḥ pāpebhyo vipramucyate

द्वादश्याम् पञ्चदश्याम् च गव्येन हविषा हरेः | स्नापनम् दैत्यशार्दूल महापातकनाशनम्

dvādaśyām pañcadaśyām ca gavyena haviṣā hareḥ | snāpanam daityaśārdūla mahāpātakanāśanam

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यत्पापम् कुरुते नरः | तत्क्षालयति सन्ध्यायाम् घृतेन स्नापयन् हरिम्

jñānato'jñānato vāpi yatpāpam kurute naraḥ | tatkṣālayati sandhyāyām ghṛtena snāpayan harim

सर्वयज्ञमयो विष्णुर्हव्यानाम् परमम् घृतम् | तयोरशेषपापानाम् क्षालकः सङ्गमोऽसुर

sarvayajñamayo viṣṇurhavyānām paramam ghṛtam | tayoraśeṣapāpānām kṣālakaḥ saṅgamo'sura

येषु क्षीरवहा नद्यो ह्रदाः पायसकर्दमाः | तान्ल्लोकान् पुरुषा यान्ति क्षीरस्नानकरा हरेः

yeṣu kṣīravahā nadyo hradāḥ pāyasakardamāḥ | tānllokān puruṣā yānti kṣīrasnānakarā hareḥ

आह्लादम् निर्वृतिम् स्वास्थ्यमारोग्यम् चारुरूपताम् | सप्त जन्मान्यवाप्नोति क्षीरस्नानकरो हरेः

āhlādam nirvṛtim svāsthyamārogyam cārurūpatām | sapta janmānyavāpnoti kṣīrasnānakaro hareḥ

दध्यादीनाम् विकाराणाम् क्षीरतः सम्भवो यथा | तथैवाशेषकामानाम् क्षीरस्नापनतो हरेः

dadhyādīnām vikārāṇām kṣīrataḥ sambhavo yathā | tathaivāśeṣakāmānām kṣīrasnāpanato hareḥ

यथा च विमलम् ज्ञानम् यथा निर्वृतिकारकम् | तथाऽस्य निर्मलम् ज्ञानम् भवत्यतिफलप्रदम्

yathā ca vimalam jñānam yathā nirvṛtikārakam | tathā'sya nirmalam jñānam bhavatyatiphalapradam

ग्रहानुकूलताम् पुष्टिम् प्रियत्वम् चाखिले जने | करोति भगवान् विष्णुः क्षीरस्नापनतोषितः

grahānukūlatām puṣṭim priyatvam cākhile jane | karoti bhagavān viṣṇuḥ kṣīrasnāpanatoṣitaḥ

सर्वोऽस्य स्निग्धतामेति दृष्टमात्रः प्रसीदति | घृतक्षीरेण देवेश स्नापिते मधुसूदने

sarvo'sya snigdhatāmeti dṛṣṭamātraḥ prasīdati | ghṛtakṣīreṇa deveśa snāpite madhusūdane

अत्राप्युदाहरन्तीमम् सम्वादम् केशवाश्रितम् | शाण्डिल्या सह कैकेय्याः सुमनायाः सुरालये

atrāpyudāharantīmam samvādam keśavāśritam | śāṇḍilyā saha kaikeyyāḥ sumanāyāḥ surālaye

स्वर्गेऽतिशोभनाम् दृष्ट्वा कैकेयीम् पतिना सह | (ब्राह्मणी शाण्डिली नाम पर्यपृच्छत विस्मिता

svarge'tiśobhanām dṛṣṭvā kaikeyīm patinā saha | (brāhmaṇī śāṇḍilī nāma paryapṛcchata vismitā

शाण्डिल्युवाच – शतशः सन्ति कैकेयि देवाः स्वर्गनिवासिनः | देवपत्न्यस्तथैवैताः सिद्धाः सिद्धाङ्गनास्तथा

śāṇḍilyuvāca – śataśaḥ santi kaikeyi devāḥ svarganivāsinaḥ | devapatnyastathaivaitāḥ siddhāḥ siddhāṅganāstathā

न तेषामीदृशो गन्धो न कान्तिर्न सुरूपता | न वाससाम् च शोभेयम् यथा ते पतिना सह

na teṣāmīdṛśo gandho na kāntirna surūpatā | na vāsasām ca śobheyam yathā te patinā saha

नैवाभरणजातानि तेषाम् भ्राजन्ति वै तथा | यथा तव यथा पत्युस्तव स्वर्गनिवासिनः

naivābharaṇajātāni teṣām bhrājanti vai tathā | yathā tava yathā patyustava svarganivāsinaḥ

स्वस्थता चेतसश्चेयम् युवयोरतिरिच्यते | शक्राद्यानामपीसानाम् क्षयातिशयवर्जितः

svasthatā cetasaśceyam yuvayoratiricyate | śakrādyānāmapīsānām kṣayātiśayavarjitaḥ

तपःप्रभावो दानम् वा कर्म वा होमसञ्ज्ञितम् | युवयोर्यन्ममाचक्ष्व तत् सर्वम् वरवर्णिनि

tapaḥprabhāvo dānam vā karma vā homasañjñitam | yuvayoryanmamācakṣva tat sarvam varavarṇini

सुमनोवाच – यज्ञैर्यज्ञेश्वरो विष्णुरावाभ्याम् यत्तु तोषितः | स्वर्गप्राप्तिरियम् तस्य कर्मणः फलमुत्तमम्

sumanovāca – yajñairyajñeśvaro viṣṇurāvābhyām yattu toṣitaḥ | svargaprāptiriyam tasya karmaṇaḥ phalamuttamam

सुरूपताम् मनःप्रीति पश्यताम् चारुवेषताम् | यत्पृच्छसि महाभागे तदप्येषा वदामि ते

surūpatām manaḥprīti paśyatām cāruveṣatām | yatpṛcchasi mahābhāge tadapyeṣā vadāmi te

तीर्थोदकैस्तथा स्नानैः स्नापितोऽयम् जनार्दनः | तेन कान्तिरतीत्यैतान् देवाम्स्त्रिभुवनेश्वरान्

tīrthodakaistathā snānaiḥ snāpito'yam janārdanaḥ | tena kāntiratītyaitān devāmstribhuvaneśvarān

मनःप्रसादः सौम्यत्वम् शारीरा या च निर्वृतिः | यत्प्रियत्वम् च सर्वस्य तद्घृतस्नानजम् फलम्

manaḥprasādaḥ saumyatvam śārīrā yā ca nirvṛtiḥ | yatpriyatvam ca sarvasya tadghṛtasnānajam phalam

यान्यभीष्टानि वासाम्सि यच्चाभीष्टम् विभूषणम् | रत्नानि यान्यभीष्टानि यत्प्रियम् चानुलेपनम्

yānyabhīṣṭāni vāsāmsi yaccābhīṣṭam vibhūṣaṇam | ratnāni yānyabhīṣṭāni yatpriyam cānulepanam

ये धूपा यानि माल्यानि दयितान्यभवम्स्तदा | मम भर्तुस्तथैवास्य मम राज्यम् प्रशासतः

ye dhūpā yāni mālyāni dayitānyabhavamstadā | mama bhartustathaivāsya mama rājyam praśāsataḥ

तानि सर्वाणि सर्वज्ञे सर्वकर्तरि केशवे | दत्तानि तत्समुत्थोऽयम् गन्धभूषात्मको गुणः

tāni sarvāṇi sarvajñe sarvakartari keśave | dattāni tatsamuttho'yam gandhabhūṣātmako guṇaḥ

आहारा दयिता ये च पवित्राश्च निवेदिताः | ते लोककर्त्रे कृष्णाय तृप्तिस्तद्गुणसम्भवा

āhārā dayitā ye ca pavitrāśca niveditāḥ | te lokakartre kṛṣṇāya tṛptistadguṇasambhavā

स्वर्गकामेन मे भर्त्रा मया च शुभदर्शने | कृतमेतदतो नाभूदावयोर्भवसम्क्षयः

svargakāmena me bhartrā mayā ca śubhadarśane | kṛtametadato nābhūdāvayorbhavasamkṣayaḥ

ये त्वकामाम् नराः सम्यगेतत् कुर्वन्ति शोभने | तेषाम् ददाति विशोवे भगवान् मुक्तिमच्युतः

ye tvakāmām narāḥ samyagetat kurvanti śobhane | teṣām dadāti viśove bhagavān muktimacyutaḥ

प्रह्लाद उवाच – एवमभ्यर्च्य गोविन्दम् सर्वभूतेश्वरेश्वरम् | प्राप्नोत्यभिमतान् कामान् दैत्याहम् सुमना यथा

prahlāda uvāca – evamabhyarcya govindam sarvabhūteśvareśvaram | prāpnotyabhimatān kāmān daityāham sumanā yathā

चन्दनागरुकर्पूरकुङ्कुमोशीरपद्मकैः | अनुलिप्तो हरिर्भक्त्या वरान् भोगान् प्रयच्छति

candanāgarukarpūrakuṅkumośīrapadmakaiḥ | anulipto harirbhaktyā varān bhogān prayacchati

कालेयकम् तुङ्गकम् च पद्मचन्दनमेव च | नॄणाम् भवन्ति रोगाय दत्तानि पुरुषोत्तमे

kāleyakam tuṅgakam ca padmacandanameva ca | nṝṇām bhavanti rogāya dattāni puruṣottame

तस्मादेभिर्न गोविन्दः पूजनीयो महासुर | यान्यात्मनः सदेष्टानि तानि शस्तान्युपाकुरु

tasmādebhirna govindaḥ pūjanīyo mahāsura | yānyātmanaḥ sadeṣṭāni tāni śastānyupākuru

तथैव शुभगन्धा ये धूपास्ते जगतः पतेः | वासुदेवस्य धर्मज्ञैर्निवेद्या दानवेश्वर

tathaiva śubhagandhā ye dhūpāste jagataḥ pateḥ | vāsudevasya dharmajñairnivedyā dānaveśvara

न शल्लकीजम् नाक्षौलम् न शुक्तासवसम्भृतम् | दद्यात् कृष्णाय धर्मज्ञो धूपान् आराधनोद्यतः

na śallakījam nākṣaulam na śuktāsavasambhṛtam | dadyāt kṛṣṇāya dharmajño dhūpān ārādhanodyataḥ

मालती मल्लिका चैव यूथिकाऽथातिमुक्तका | पाटला करवीरश्च जवा पारन्तिरेव च

mālatī mallikā caiva yūthikā'thātimuktakā | pāṭalā karavīraśca javā pārantireva ca

कुब्जकस्तगरश्चैव कर्णिकारः कुरण्टकः | चम्पको रोतकः कुन्दो बाणो वर्वरमालिकाः

kubjakastagaraścaiva karṇikāraḥ kuraṇṭakaḥ | campako rotakaḥ kundo bāṇo varvaramālikāḥ

(अशोकतिलका रोधस्तथा चैवाटरूषकः | अमी पुष्पप्रकारास्तु शस्ताः केशवपूजने

(aśokatilakā rodhastathā caivāṭarūṣakaḥ | amī puṣpaprakārāstu śastāḥ keśavapūjane

अशोकस्तिकैश्चैव तताऽशोककुरूषिताः पद्मपुष्पम् प्रशस्तन्नु ज्ञेयम् केशवपूजने शनीपुष्प प्ररोहास्तु शस्ता केशव पूजने || बिल्वपत्रम् शमीपत्रम् पत्रम् भृङ्गारकस्य च | तमालपत्रम् च बले सदैव भगवत्प्रियम्

aśokastikaiścaiva tatā'śokakurūṣitāḥ padmapuṣpam praśastannu jñeyam keśavapūjane śanīpuṣpa prarohāstu śastā keśava pūjane || bilvapatram śamīpatram patram bhṛṅgārakasya ca | tamālapatram ca bale sadaiva bhagavatpriyam

तुलसीकालतुलसीपत्रम् भृङ्गरजस्य च | केतकीपत्रपुष्पम् च सद्यस्तुष्टिकरम् हरेः

tulasīkālatulasīpatram bhṛṅgarajasya ca | ketakīpatrapuṣpam ca sadyastuṣṭikaram hareḥ

पद्मान्यम्बुसमुत्थानाम् रक्तनीले तथोत्पले | सितोत्पलम् च कृष्णस्य दयितानि सदा सुर

padmānyambusamutthānām raktanīle tathotpale | sitotpalam ca kṛṣṇasya dayitāni sadā sura

नार्कम् नोन्मत्तकम् काञ्चित्तथैव गिरिकर्णिकाम् | न कण्टकारिकापुष्पमच्युताय निवेदयेत्

nārkam nonmattakam kāñcittathaiva girikarṇikām | na kaṇṭakārikāpuṣpamacyutāya nivedayet

कौटजम् शाल्मलीपुष्पम् शैरीषम् च जनार्दने | निवेदिते भयम् रोगम् निःवताम् च प्रयच्छति

kauṭajam śālmalīpuṣpam śairīṣam ca janārdane | nivedite bhayam rogam niḥvatām ca prayacchati

भयम् घोरम् निस्वताम् च प्रय येषाम् न प्रतिषेधोऽस्ति गन्धवर्णान्वितानि च | तानि पुष्पाणि देयानि विष्णवे प्रभविष्णवे

bhayam ghoram nisvatām ca praya yeṣām na pratiṣedho'sti gandhavarṇānvitāni ca | tāni puṣpāṇi deyāni viṣṇave prabhaviṣṇave

सुगन्धैश्च सुरामाम्सीकर्पूरागरुचन्दनैः | (तथान्यैश्च शुभैर्द्रव्यैरर्चयेज्जगतः पतिम्

sugandhaiśca surāmāmsīkarpūrāgarucandanaiḥ | (tathānyaiśca śubhairdravyairarcayejjagataḥ patim

दुकूलपटुकौशेयवार्क्षकर्पासिकादिभिः |) वासोभिः पूजयेद्विष्णुम् दैतेयेन्द्रात्मनः प्रियैः

dukūlapaṭukauśeyavārkṣakarpāsikādibhiḥ |) vāsobhiḥ pūjayedviṣṇum daiteyendrātmanaḥ priyaiḥ

भक्ष्याणि यान्यभीष्टानि भोज्यान्यभिमतानि च | फलम् च वल्लभम् यत् स्यात्तत्तद्देयम् जनार्दने

bhakṣyāṇi yānyabhīṣṭāni bhojyānyabhimatāni ca | phalam ca vallabham yat syāttattaddeyam janārdane

सुवर्णमणिमुक्तादि यच्चान्यदतिवल्लभम् | तत्तद्देवातिदेवाय केशवाय निवेदयेत्

suvarṇamaṇimuktādi yaccānyadativallabham | tattaddevātidevāya keśavāya nivedayet

आत्मानम् केशवम् मत्वा यद्यत्तस्यैव रोचते | तत्तदव्यक्तरूपाय केशवाय निवेदयेत्

ātmānam keśavam matvā yadyattasyaiva rocate | tattadavyaktarūpāya keśavāya nivedayet

पञ्चाशीतितमोऽध्यायः

मान्धातृराज्यप्राप्तिहेतुः प्रह्लाद उवाच – चक्रवर्ती महावीर्यो मान्धाता युवनाश्वजः | शशास स महाबाहुः सप्तद्वीपाम् वसुन्धराम्

māndhātṛrājyaprāptihetuḥ prahlāda uvāca – cakravartī mahāvīryo māndhātā yuvanāśvajaḥ | śaśāsa sa mahābāhuḥ saptadvīpām vasundharām

अगायन्त च या गाथा ये पुराणविदो जनाः | मान्धातरि महाबाहो यौवनाश्वे समाश्रिताः

agāyanta ca yā gāthā ye purāṇavido janāḥ | māndhātari mahābāho yauvanāśve samāśritāḥ

यावत्सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति | सर्वम् तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते

yāvatsūrya udeti sma yāvacca pratitiṣṭhati | sarvam tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

स यौवनगतः सम्राट् सप्तद्वीपवतीम् महीम् | शशास धर्मेण पुरा चक्रवर्ती महाबलः

sa yauvanagataḥ samrāṭ saptadvīpavatīm mahīm | śaśāsa dharmeṇa purā cakravartī mahābalaḥ

नान्यायकृन्न चाशक्तो न दरिद्रो न कीकटः | तस्याभूत् पुरुषो राज्ये सम्यग्धर्मानुशासिनः

nānyāyakṛnna cāśakto na daridro na kīkaṭaḥ | tasyābhūt puruṣo rājye samyagdharmānuśāsinaḥ

चतस्रो गतयस्तस्य यौवनाश्वस्य धीमतः | बभूवुरप्रतिहता हतारातिबलस्य वै

catasro gatayastasya yauvanāśvasya dhīmataḥ | babhūvurapratihatā hatārātibalasya vai

तस्य भक्तिरतीवाभून्निसर्गादेव भूपतेः | वासुदेवे जगद्धाम्नि सर्वकारणकारणे

tasya bhaktiratīvābhūnnisargādeva bhūpateḥ | vāsudeve jagaddhāmni sarvakāraṇakāraṇe

तस्यर्द्धिम् महिमानम् च विलोक्य पृथिवीपतेः | न केवलम् जनस्याभूत् तस्याप्यत्यन्तविस्मयः

tasyarddhim mahimānam ca vilokya pṛthivīpateḥ | na kevalam janasyābhūt tasyāpyatyantavismayaḥ

स चिन्तयामास नृपः समृद्ध्या विस्मितस्तया | कथम् स्यात् सम्पदेषा मे पुनरप्यन्यजन्मनि

sa cintayāmāsa nṛpaḥ samṛddhyā vismitastayā | katham syāt sampadeṣā me punarapyanyajanmani

एवम् सुबहुशो राजा दैत्येन्द्र सुमहाबलः | चिन्तयन्नपि तन्मूलम् न चासीन्निश्चयान्वितः

evam subahuśo rājā daityendra sumahābalaḥ | cintayannapi tanmūlam na cāsīnniścayānvitaḥ

यदा न निश्चयम् राजा स ययौ युवनाश्वजः | तदा पप्रच्छ धर्मज्ञान् स विप्रान् समुपागतान्

yadā na niścayam rājā sa yayau yuvanāśvajaḥ | tadā papraccha dharmajñān sa viprān samupāgatān

वसिष्ठप्रमुखान् वत्स विविक्तान्तः पुरस्थितः | प्रणिपत्य महाबाहुर्गृहीतासनसत्क्रियान्

vasiṣṭhapramukhān vatsa viviktāntaḥ purasthitaḥ | praṇipatya mahābāhurgṛhītāsanasatkriyān

यदि सानुग्रहा बुद्धिर्भवताम् मयि सत्तमाः | तदहम् प्रष्टुमिच्छामि किञ्चित्तद्वक्तुमर्हथ

yadi sānugrahā buddhirbhavatām mayi sattamāḥ | tadaham praṣṭumicchāmi kiñcittadvaktumarhatha

समेत्याखिलविज्ञानम् सम्यग्धौतान्तरात्मभिः | भवद्भिर्यद्यहम् न स्याम् विमलस्तन्महाद्भुतम्

sametyākhilavijñānam samyagdhautāntarātmabhiḥ | bhavadbhiryadyaham na syām vimalastanmahādbhutam

यद्यथा तन्मया पृष्टा भवन्तो मत्प्रसाधिताः | वक्तुमर्हन्ति विद्वाम्सः सर्वस्यैवोपकारिणः

yadyathā tanmayā pṛṣṭā bhavanto matprasādhitāḥ | vaktumarhanti vidvāmsaḥ sarvasyaivopakāriṇaḥ

ब्राह्मणा ऊचुः – यस्ते मनसि सन्देहस्तम् पृच्छाद्य महीपते | गदिष्यामो यथान्यायम् यत्ते साम्शयिकम् हृदि

brāhmaṇā ūcuḥ – yaste manasi sandehastam pṛcchādya mahīpate | gadiṣyāmo yathānyāyam yatte sāmśayikam hṛdi

वयम् हि नरशार्दूल भवता परितोषिताः | सम्यक् प्रजाः पालयता सप्तद्वीपे महीतले

vayam hi naraśārdūla bhavatā paritoṣitāḥ | samyak prajāḥ pālayatā saptadvīpe mahītale

सुतुष्टो ब्राह्मणोऽश्नीयाच्छिन्द्याद्वा धर्मसम्शयम् | हितम् वोपदिशेद्धर्ममहिताद्वा निवर्तयेत्

sutuṣṭo brāhmaṇo'śnīyācchindyādvā dharmasamśayam | hitam vopadiśeddharmamahitādvā nivartayet

हितम् वेदविरुद्धम् यत् तत्सर्वम् विनिवर्तयेत् प्रह्लाद उवाच – विवक्षुमथ भूपालम् भार्या तस्यैव धीमतः | प्रणामपूर्वमाहेदम् विनयात् प्रणयान्वितम्

hitam vedaviruddham yat tatsarvam vinivartayet prahlāda uvāca – vivakṣumatha bhūpālam bhāryā tasyaiva dhīmataḥ | praṇāmapūrvamāhedam vinayāt praṇayānvitam

न स्त्रीणामवनीपाल वक्तुमीदृगिहेश्यते | तथापि भूपते वक्ष्ये सम्पदीदृक् सुदुर्लभा

na strīṇāmavanīpāla vaktumīdṛgiheśyate | tathāpi bhūpate vakṣye sampadīdṛk sudurlabhā

भूयोऽपि सम्शयम् प्रष्टुमलमीश भवानृषीन् | न त्वहम् पुरुषव्याघ्र सदान्तःपुरचारिणी

bhūyo'pi samśayam praṣṭumalamīśa bhavānṛṣīn | na tvaham puruṣavyāghra sadāntaḥpuracāriṇī

स प्रसादम् यदि भवान् करोति मम पार्थिव | तन्मदीयमृषीन् प्रष्टुम् सम्शयम् पार्थिवार्हसि

sa prasādam yadi bhavān karoti mama pārthiva | tanmadīyamṛṣīn praṣṭum samśayam pārthivārhasi

मान्धातोवाच – ब्रूहि सुभ्रु मतम् यत्ते प्रष्टव्या यन्मया द्विजाः | भूयोऽहमात्मसन्देहम् प्रक्ष्याम्येतान् द्विजोत्तमान्

māndhātovāca – brūhi subhru matam yatte praṣṭavyā yanmayā dvijāḥ | bhūyo'hamātmasandeham prakṣyāmyetān dvijottamān

पत्न्युवाच – श्रूयन्ते पृथिवीपाल नृप ये च पुरातनाः | तेषाम् न सम्पद्भूपाल यथा तव किलाभवत्

patnyuvāca – śrūyante pṛthivīpāla nṛpa ye ca purātanāḥ | teṣām na sampadbhūpāla yathā tava kilābhavat

तदीदृक्सम्पदाम् धाम त्वमशेषक्षितीश्वरः | येन कर्मविपाकेन तद्वदन्तु महर्षयः

tadīdṛksampadām dhāma tvamaśeṣakṣitīśvaraḥ | yena karmavipākena tadvadantu maharṣayaḥ

अहम् च भवतो भार्या सर्वसीमन्तिनी भुवि | विधिना केन तपसा नियुक्ता भवतो गृहे अतीव कर्मणा येन तद्विज्ञाने कुतूहलम्

aham ca bhavato bhāryā sarvasīmantinī bhuvi | vidhinā kena tapasā niyuktā bhavato gṛhe atīva karmaṇā yena tadvijñāne kutūhalam

तारतम्यतयेशित्वमन्येष्वपि हि विद्यते | निरस्तातिशयत्वेन नूनम् नाल्पेन कर्मणा

tāratamyatayeśitvamanyeṣvapi hi vidyate | nirastātiśayatvena nūnam nālpena karmaṇā

तदन्यजन्मचरितम् नरनाथ निजम् भवान् | मुनीन्पृच्छतु या चाहम् यन्मया च पुरा कृतम्

tadanyajanmacaritam naranātha nijam bhavān | munīnpṛcchatu yā cāham yanmayā ca purā kṛtam

प्रह्लाद उवाच – स तथोक्तस्तया राजा पत्न्या विस्मितमानसः | मुनीनाम् पुरतो भार्याम् प्रशम्सन् वाक्यमब्रवीत्

prahlāda uvāca – sa tathoktastayā rājā patnyā vismitamānasaḥ | munīnām purato bhāryām praśamsan vākyamabravīt

मान्धातोवाच – साधु देवि मतम् यन्मे त्वया तदिदमीरितम् | सत्यम् मुनिवचः पुम्सामर्धम् वै गृहिणी यथा

māndhātovāca – sādhu devi matam yanme tvayā tadidamīritam | satyam munivacaḥ pumsāmardham vai gṛhiṇī yathā

ममाप्येतदभिप्रेतमिमान् प्रष्टुम् महामुनीन् | यत्त्वयाभिहितम् भद्रे मत्स्वभावानुयातया

mamāpyetadabhipretamimān praṣṭum mahāmunīn | yattvayābhihitam bhadre matsvabhāvānuyātayā

सोऽहमेतन्महाभागे पृच्छाम्येतान्महामुनीन् | नैषामविदितम् किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

so'hametanmahābhāge pṛcchāmyetānmahāmunīn | naiṣāmaviditam kiñcittriṣu lokeṣu vidyate

प्रह्लाद उवाच – एवमुक्त्वा प्रियाम् भार्याम् प्रणिपत्य च तानृषीन् | यथावदेतदखिलम् पप्रच्छासुरसत्तम

prahlāda uvāca – evamuktvā priyām bhāryām praṇipatya ca tānṛṣīn | yathāvadetadakhilam papracchāsurasattama

राजोवाच – भगवन्तो ममाशेषम् प्रसादाहृतचेतसः | कथयन्तु यथावृत्तम् यन्मया सुकृतम् कृतम्

rājovāca – bhagavanto mamāśeṣam prasādāhṛtacetasaḥ | kathayantu yathāvṛttam yanmayā sukṛtam kṛtam

कोऽहमासम् पुरा विप्राः किम् च कर्म मया कृतम् | किम् वाऽनया सुचार्वङ्ग्या मम पत्न्या कृतम् द्विजाः

ko'hamāsam purā viprāḥ kim ca karma mayā kṛtam | kim vā'nayā sucārvaṅgyā mama patnyā kṛtam dvijāḥ

येनावयोरियम् स्फीतिर्मर्त्यलोके सुदुर्लभा | चत्वारश्चाप्रतिहता गतयो मम गच्छतः

yenāvayoriyam sphītirmartyaloke sudurlabhā | catvāraścāpratihatā gatayo mama gacchataḥ

अशेषा भूभृतो वश्याः कोशस्यान्तो न विद्यते | बलम् चैवाप्रतिहतम् शरीरारोग्यमुत्तमम्

aśeṣā bhūbhṛto vaśyāḥ kośasyānto na vidyate | balam caivāpratihatam śarīrārogyamuttamam

अतिभाति च मे कान्त्या भार्येयमखिलम् जगत् | ममापि वपुषस्तेजो न कश्चित् सहते द्विजाः

atibhāti ca me kāntyā bhāryeyamakhilam jagat | mamāpi vapuṣastejo na kaścit sahate dvijāḥ

सोऽहमिच्छामि विज्ञातुम् तथैवेयमनिन्दिता | निजानुष्ठानमखिलम् यस्याशेषमिदम् फलम्

so'hamicchāmi vijñātum tathaiveyamaninditā | nijānuṣṭhānamakhilam yasyāśeṣamidam phalam

प्रह्लाद उवाच – इति प्रष्टा नरेन्द्रेण समस्तास्ते तपोधनाः | वसिष्ठम् चोदयामासुः कथ्यतामिति भूभृतः

prahlāda uvāca – iti praṣṭā narendreṇa samastāste tapodhanāḥ | vasiṣṭham codayāmāsuḥ kathyatāmiti bhūbhṛtaḥ

चोदितः सोऽपि धर्मज्ञैर्मैत्रावरुणिरात्मवान् | योगमास्थाय सुचिरम् यथावद्यतमानसः | ज्ञातवान्नृपतेस्तस्य पूर्वदेहविचेष्टितम्

coditaḥ so'pi dharmajñairmaitrāvaruṇirātmavān | yogamāsthāya suciram yathāvadyatamānasaḥ | jñātavānnṛpatestasya pūrvadehaviceṣṭitam

स तमाह मुनिर्भूपम् विदितार्थो महासुर | मान्धातारम् महाबुद्धिम् सपत्नीकमिदम् वचः

sa tamāha munirbhūpam viditārtho mahāsura | māndhātāram mahābuddhim sapatnīkamidam vacaḥ

वसिष्ठ उवाच – शृणु भूपाल सकलम् यस्येदम् कर्मणः फलम् | तव राज्यादिकम् सुभ्रूर्येयम् चासीन्महीपते

vasiṣṭha uvāca – śṛṇu bhūpāla sakalam yasyedam karmaṇaḥ phalam | tava rājyādikam subhrūryeyam cāsīnmahīpate

त्वमासीः शूद्रजातीयः परहिम्सापरायणः | वाक्क्रूरो दण्डपारुष्यो निःस्नेहः सर्वजन्तुषु

tvamāsīḥ śūdrajātīyaḥ parahimsāparāyaṇaḥ | vākkrūro daṇḍapāruṣyo niḥsnehaḥ sarvajantuṣu

तथेयम् भवतो भार्या पूर्वमप्यायतेक्षणा | द्वेष्या बभूव तच्चित्ता तव शुश्रूषणे रता

tatheyam bhavato bhāryā pūrvamapyāyatekṣaṇā | dveṣyā babhūva taccittā tava śuśrūṣaṇe ratā

पतिव्रता महाभागा भर्त्स्यमानाप्यनिष्ठुरा | त्वद्वाक्यादनु सर्वेषु वीरकर्मसु चोद्यता

pativratā mahābhāgā bhartsyamānāpyaniṣṭhurā | tvadvākyādanu sarveṣu vīrakarmasu codyatā

(नैष्ठुर्यादसहायस्य त्यज्यमानस्य बन्धुभिः |) क्षयम् जगाम योऽर्थोऽभूत् सञ्चितः प्रपितामहैः

(naiṣṭhuryādasahāyasya tyajyamānasya bandhubhiḥ |) kṣayam jagāma yo'rtho'bhūt sañcitaḥ prapitāmahaiḥ

तस्मिन् क्षीणे कृषिपरस्त्वमासीः पृथिवीपते | सापि कर्मविपाकेन कृषिर्विफलताम् गता

tasmin kṣīṇe kṛṣiparastvamāsīḥ pṛthivīpate | sāpi karmavipākena kṛṣirviphalatām gatā

ततो निःस्वम् परिक्षीणम् परेषाम् भृत्यताम् गतम् | तत्याज साध्वी नेयम् त्वाम् त्यज्यमानापि पार्थिव

tato niḥsvam parikṣīṇam pareṣām bhṛtyatām gatam | tatyāja sādhvī neyam tvām tyajyamānāpi pārthiva

अनया च समम् साध्व्या विष्णोरावसथे त्वया | कृतम् शुश्रूषणम् वीर परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम्

anayā ca samam sādhvyā viṣṇorāvasathe tvayā | kṛtam śuśrūṣaṇam vīra parivrāḍbrahmacāriṇām

भग्नेहः सर्वकामेभ्यस्तन्मयस्त्वम् तदर्पणः | अनन्यगतिरेकस्थस् तस्मिन्नायतने हरेः

bhagnehaḥ sarvakāmebhyastanmayastvam tadarpaṇaḥ | ananyagatirekasthas tasminnāyatane hareḥ

तद्वृत्तिलिप्सुः शुश्रूषाम् जनरञ्जनहेतुकः | कृतवान् योगिनाम् वीर कृष्णस्य जगतः पतेः

tadvṛttilipsuḥ śuśrūṣām janarañjanahetukaḥ | kṛtavān yoginām vīra kṛṣṇasya jagataḥ pateḥ

वासुदेवाजिरे नित्यम् कृतम् सम्मार्जनम् त्वया | तथैवाभ्युक्षणम् वीर नित्यम् चैवानुलेपनम् | पत्न्यानया च धर्मज्ञ यष्मच्चित्तानुवृत्तया

vāsudevājire nityam kṛtam sammārjanam tvayā | tathaivābhyukṣaṇam vīra nityam caivānulepanam | patnyānayā ca dharmajña yaṣmaccittānuvṛttayā

अहन्यहनि तत्कर्म युवयोर्नृप कुर्वतोः | तत्र चैतन्मयत्वेन पापहानिरजायत

ahanyahani tatkarma yuvayornṛpa kurvatoḥ | tatra caitanmayatvena pāpahānirajāyata

विष्णोः कार्यम् मया कार्यम् योगिशुश्रूषणम् तथा | न प्रभातम् प्रभातम् तु चिन्तेयमभवन्निशि

viṣṇoḥ kāryam mayā kāryam yogiśuśrūṣaṇam tathā | na prabhātam prabhātam tu cinteyamabhavanniśi

एवमायतनम् रम्यमित्येवम् च सुखावहम् | स्थैर्यम् न चैवमेतत्स्यादित्यासीत्ते मनः सदा

evamāyatanam ramyamityevam ca sukhāvaham | sthairyam na caivametatsyādityāsītte manaḥ sadā

योगिनाम् सुखदम् त्वेवम् कर्मैवम् नैवमित्यपि | तव चित्तमभूत्तत्र योगिकर्मण्यहर्निशम्

yoginām sukhadam tvevam karmaivam naivamityapi | tava cittamabhūttatra yogikarmaṇyaharniśam

एवम् तन्मनसस्तत्र कृतोद्योगस्य पार्थिव | भृत्यावसायिनः सम्यग्यथोक्ताधिकारिणः

evam tanmanasastatra kṛtodyogasya pārthiva | bhṛtyāvasāyinaḥ samyagyathoktādhikāriṇaḥ

स्मरतः पुण्डरीकाक्षम् कार्येणातिदृढात्मनः | निःशेषमुपशान्तम् तत्पापम् योगिनिषेवणात्

smarataḥ puṇḍarīkākṣam kāryeṇātidṛḍhātmanaḥ | niḥśeṣamupaśāntam tatpāpam yoginiṣevaṇāt

ततोऽधिकम् पुरस्तस्मादादरादनुलेपनम् | (सम्मार्जनम् च बहुशः सपत्निकेन ते कृतम्

tato'dhikam purastasmādādarādanulepanam | (sammārjanam ca bahuśaḥ sapatnikena te kṛtam

तत्रागतश्च सौवीरः पुरुजिन्नाम भूपतिः | महासैन्यपरीवारः प्रभूतगजवाहनः

tatrāgataśca sauvīraḥ purujinnāma bhūpatiḥ | mahāsainyaparīvāraḥ prabhūtagajavāhanaḥ

सर्वसम्पदुपेतम् तम् सर्वाभरणभूषितम् | वृतम् भार्यासहस्रेण दृष्ट्वा स्रक्चन्दनोज्ज्वलम् |) स्पृहा कृता त्वया तत्र चारुमौलिनि पार्थिवे

sarvasampadupetam tam sarvābharaṇabhūṣitam | vṛtam bhāryāsahasreṇa dṛṣṭvā srakcandanojjvalam |) spṛhā kṛtā tvayā tatra cārumaulini pārthive

सर्वकामप्रदम् कर्म देवदेवस्य कुर्वता | तेनैतदखिलम् राज्यमशेषद्वीपवत्तव

sarvakāmapradam karma devadevasya kurvatā | tenaitadakhilam rājyamaśeṣadvīpavattava

तेजश्चैवाधिकम् यत्ते तथैतच्छृणु पार्थिव | योगप्रभावोपलब्धम् कथयाम्यखिलम् तव

tejaścaivādhikam yatte tathaitacchṛṇu pārthiva | yogaprabhāvopalabdham kathayāmyakhilam tava

तत्रैवावसथे दीपः प्रशान्तः स्नेहसञ्क्षयात् | निजभोजनतैलेन पुनः प्रज्वालितस्त्वया

tatraivāvasathe dīpaḥ praśāntaḥ snehasañkṣayāt | nijabhojanatailena punaḥ prajvālitastvayā

अनया चोत्तरीयान्तचीरवर्त्युपबृम्हितः | तव पत्न्या स जज्वाल कान्तिरस्यास्ततोऽधिका

anayā cottarīyāntacīravartyupabṛmhitaḥ | tava patnyā sa jajvāla kāntirasyāstato'dhikā

तवाप्यखिलभूपालमनः क्षोभकरम् ततः | तेजो नरेन्द्र न स्याच्च किमाराध्य जनार्दनम्

tavāpyakhilabhūpālamanaḥ kṣobhakaram tataḥ | tejo narendra na syācca kimārādhya janārdanam

एवम् नरेन्द्र शूद्रत्वाद्विष्णुकर्मपरायणः | तन्मयत्वेन सम्प्राप्तो महिमानमनुत्तमम्

evam narendra śūdratvādviṣṇukarmaparāyaṇaḥ | tanmayatvena samprāpto mahimānamanuttamam

किम् पुनर्यो नरो भक्त्या विष्णुशुश्रूषणादृतः | करोति सततम् पूजाम् निष्कामो नान्यमानसः

kim punaryo naro bhaktyā viṣṇuśuśrūṣaṇādṛtaḥ | karoti satatam pūjām niṣkāmo nānyamānasaḥ

स त्वमृद्धिमिमाम् लब्ध्वा सर्वलोकेश्वरेश्वरम् | पूजयाच्युतमीशेशम् तमाराध्य न सीदति

sa tvamṛddhimimām labdhvā sarvalokeśvareśvaram | pūjayācyutamīśeśam tamārādhya na sīdati

पुष्पैर्धूपैस्तथा गन्धैर्दीपवस्त्रानुलेपनैः | आराधयाच्युतम् तद्वद्वेश्मसम्मार्जनादिभिः

puṣpairdhūpaistathā gandhairdīpavastrānulepanaiḥ | ārādhayācyutam tadvadveśmasammārjanādibhiḥ

यद्यदिष्टतमम् किञ्चिद्यद्यदत्यन्तदुर्लभम् | तत्तद्दत्त्वा जगद्धात्रे वैकुण्ठाय न सीदति

yadyadiṣṭatamam kiñcidyadyadatyantadurlabham | tattaddattvā jagaddhātre vaikuṇṭhāya na sīdati

सुगन्धागरुकर्पूरचन्दनाक्षोदकुङ्कुमैः | वासोभिर्विविधैर्धूपैः पुष्पस्रग्चामरैर्ध्वजैः

sugandhāgarukarpūracandanākṣodakuṅkumaiḥ | vāsobhirvividhairdhūpaiḥ puṣpasragcāmarairdhvajaiḥ

अन्नोपहारैर्विविधैर्घृतक्षीराभिषेचनैः | गीतवादित्रनृत्याद्यैस्तोषयस्वाच्युतम् नृप

annopahārairvividhairghṛtakṣīrābhiṣecanaiḥ | gītavāditranṛtyādyaistoṣayasvācyutam nṛpa

पुण्यरात्रिषु गोविन्दम् नृत्यगीतरवोज्ज्वलैः | भूप जागरणैर्भक्त्या तोषयाच्युतमव्ययम्

puṇyarātriṣu govindam nṛtyagītaravojjvalaiḥ | bhūpa jāgaraṇairbhaktyā toṣayācyutamavyayam

एवम् सन्तोष्यते भक्त्या भगवान् भवभङ्गकृत् | भूप भागवतैर्भूतभव्यकृत्केशवो नरैः

evam santoṣyate bhaktyā bhagavān bhavabhaṅgakṛt | bhūpa bhāgavatairbhūtabhavyakṛtkeśavo naraiḥ

येषाम् न वित्तम् तैर्भक्त्या मार्जनाद्युपलेपनैः | तोषितो भगवान्विष्णुर्ददात्यभिमतम् फलम्

yeṣām na vittam tairbhaktyā mārjanādyupalepanaiḥ | toṣito bhagavānviṣṇurdadātyabhimatam phalam

देवकर्मासमर्थाणाम् प्राणिनाम् स्मृतिसम्स्तवैः | तोषितोऽभिमतान् कामान् प्रयच्छति जनार्दनः

devakarmāsamarthāṇām prāṇinām smṛtisamstavaiḥ | toṣito'bhimatān kāmān prayacchati janārdanaḥ

नैव वित्तैर्न रत्नौघैः पुष्पधूपानुलेपनैः | सद्भावेनैव गोविन्दस्तोषमायाति सम्स्मृतः

naiva vittairna ratnaughaiḥ puṣpadhūpānulepanaiḥ | sadbhāvenaiva govindastoṣamāyāti samsmṛtaḥ

त्वयैकाग्रमनस्केन गृहसम्मार्जनादिकम् | कृत्वाल्पमीदृशम् प्राप्तम् राज्यमत्यन्तदुर्लभम्

tvayaikāgramanaskena gṛhasammārjanādikam | kṛtvālpamīdṛśam prāptam rājyamatyantadurlabham

प्राप्तोपकरणो यस्त्वमेकाग्रमतिरच्युतम् | तोषयिष्यसि नेन्द्रोऽपि भविता तेन ते समः

prāptopakaraṇo yastvamekāgramatiracyutam | toṣayiṣyasi nendro'pi bhavitā tena te samaḥ

तस्मात्त्वमनया देव्या सहात्यन्तविनीतया | केशवाराधने यत्नम् कुरु धर्मभृताम् वर

tasmāttvamanayā devyā sahātyantavinītayā | keśavārādhane yatnam kuru dharmabhṛtām vara

(ततः प्राप्स्यसि भक्त्यैव यत्तपोभिः सुदुर्लभम्

(tataḥ prāpsyasi bhaktyaiva yattapobhiḥ sudurlabham

षडशीतितमोऽध्यायः

त्रिविक्रमव्रतम् प्रह्लाद उवाच – एतन्मुनेर्वसिष्ठस्य निशाम्य वचनम् नृपः | भार्यासहायः स तदा सम्प्रहृष्टतनूरुहः

trivikramavratam prahlāda uvāca – etanmunervasiṣṭhasya niśāmya vacanam nṛpaḥ | bhāryāsahāyaḥ sa tadā samprahṛṣṭatanūruhaḥ

कृतकार्यमिवात्मानम् मन्यमानोऽसुरोत्तम | उवाच प्रणतो भूत्वा मान्धाता वारुणिम् वचः

kṛtakāryamivātmānam manyamāno'surottama | uvāca praṇato bhūtvā māndhātā vāruṇim vacaḥ

मान्धातोवाच – यथामरत्वम् सम्प्राप्य यथा वा ब्रह्म शाश्वतम् | परम् निर्वाणमाप्नोति तथाहम् वचसा तव

māndhātovāca – yathāmaratvam samprāpya yathā vā brahma śāśvatam | param nirvāṇamāpnoti tathāham vacasā tava

कृतकृत्यः सुखी चास्मि निर्वृतिम् परमाम् गतः | अज्ञानतमसाच्छन्ने यत्प्रदीपस्त्वयैधितः

kṛtakṛtyaḥ sukhī cāsmi nirvṛtim paramām gataḥ | ajñānatamasācchanne yatpradīpastvayaidhitaḥ

अहमेषा च तन्वङ्गी विभूतिभ्रम्सभीरुकौ | आढ्यावापादितौ ब्रह्मन्निहाद्य वचसा तव

ahameṣā ca tanvaṅgī vibhūtibhramsabhīrukau | āḍhyāvāpāditau brahmannihādya vacasā tava

सम्पदाम् कथितम् बीजमावयोर्भवता मुने | (तदुप्तावुद्यतावावाम् विजानीहि द्विजोत्तम

sampadām kathitam bījamāvayorbhavatā mune | (taduptāvudyatāvāvām vijānīhi dvijottama

न रत्नैर्न च वित्तौघैर्न च पुष्पानुलेपनैः | आराध्यते जगन्नाथो भावशून्यैर्जनार्दनः

na ratnairna ca vittaughairna ca puṣpānulepanaiḥ | ārādhyate jagannātho bhāvaśūnyairjanārdanaḥ

बाह्यार्थनिरपेक्षैश्च मनसैव मनोगतिः | निःस्वैराराध्यते देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

bāhyārthanirapekṣaiśca manasaiva manogatiḥ | niḥsvairārādhyate devo viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

सर्वमेतन्मया ज्ञातम् यत्त्वमात्थ महामुने |) यत्त्वाम् पृच्छामि तन्मे त्वम् प्रसादसुमुखो वद

sarvametanmayā jñātam yattvamāttha mahāmune |) yattvām pṛcchāmi tanme tvam prasādasumukho vada

कानि व्रतानि यैर्देवो नरैः स्त्रीभिश्च केशवः | तोषमाराधितोऽभ्येति कैश्च दानैर्महामुने

kāni vratāni yairdevo naraiḥ strībhiśca keśavaḥ | toṣamārādhito'bhyeti kaiśca dānairmahāmune

रहस्यानि च देवस्य प्रीतये यानि चक्रिणः | तान्यशेषाणि मे ब्रूहि कृष्णाराधनकाङ्क्षिणः

rahasyāni ca devasya prītaye yāni cakriṇaḥ | tānyaśeṣāṇi me brūhi kṛṣṇārādhanakāṅkṣiṇaḥ

वसिष्ठ उवाच – शृणु भूपाल यैर्विष्णुर्नरैराराध्यते व्रतैः | नारीभिश्चातिघोरेऽस्मिन् पतिताभिर्भवार्णवे

vasiṣṭha uvāca – śṛṇu bhūpāla yairviṣṇurnarairārādhyate vrataiḥ | nārībhiścātighore'smin patitābhirbhavārṇave

समभ्यर्च्य जगन्नाथम् वासुदेवम् समाधिना | एकमश्नाति यो भक्तम् द्वितीयम् ब्राह्मणात्मकम् | करोति केशवप्रीत्यै कार्त्तिकम् मासमात्मवान्

samabhyarcya jagannātham vāsudevam samādhinā | ekamaśnāti yo bhaktam dvitīyam brāhmaṇātmakam | karoti keśavaprītyai kārttikam māsamātmavān

पूर्वे वयसि यत्तेन ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा | पापमाचरितम् तस्मान्मुच्यते नात्र सम्शयः

pūrve vayasi yattena jñānato'jñānato'pi vā | pāpamācaritam tasmānmucyate nātra samśayaḥ

अनेनैव विधानेन मार्गशीर्षेऽपि माधवम् | समभ्यर्च्यैकभक्तम् वै वर्णिभ्यो यः प्रयच्छति | भगवत्प्रीणनार्थाय फलम् तस्य शृणुष्व मे

anenaiva vidhānena mārgaśīrṣe'pi mādhavam | samabhyarcyaikabhaktam vai varṇibhyo yaḥ prayacchati | bhagavatprīṇanārthāya phalam tasya śṛṇuṣva me

मध्ये वयसि यत्पापम् योषिता पुरुषेण वा | कृतम् तस्माच्च तेनोक्तो विमोक्षः परमात्मना

madhye vayasi yatpāpam yoṣitā puruṣeṇa vā | kṛtam tasmācca tenokto vimokṣaḥ paramātmanā

तथा चैवैकभक्तम् वै वर्णाग्रेभ्यः प्रयच्छति | तथा चैकच भक्तो वै बलिम् गोभ्यः प्रयच्छति | पुण्डरीकाक्षमभ्यर्च्य पौषमासे महीपते

tathā caivaikabhaktam vai varṇāgrebhyaḥ prayacchati | tathā caikaca bhakto vai balim gobhyaḥ prayacchati | puṇḍarīkākṣamabhyarcya pauṣamāse mahīpate

तत्प्रीणनाय यत्पापम् वार्द्धिके तेन वै कृतम् | स तस्मान्मुच्यते राजन् पुमान्योषिदथापि वा

tatprīṇanāya yatpāpam vārddhike tena vai kṛtam | sa tasmānmucyate rājan pumānyoṣidathāpi vā

त्रैमासिकव्रतमिदम् यः करोति नरेश्वर | स विष्णुप्रीणनात् पापैर्लघुभिर्विप्रमुच्यते

traimāsikavratamidam yaḥ karoti nareśvara | sa viṣṇuprīṇanāt pāpairlaghubhirvipramucyate

द्वितीये वत्सरे राजन् मुच्यते चोपपातकैः | तद्वत्तृतीयेऽपि कृतम् महापातकनाशनम्

dvitīye vatsare rājan mucyate copapātakaiḥ | tadvattṛtīye'pi kṛtam mahāpātakanāśanam

व्रतमेतन्नरैः स्त्रीभिस्त्रिभिर्मासैरनुष्ठितम् | त्रिभिः सम्वत्सरैरेव प्रददाति फलम् नृणाम्

vratametannaraiḥ strībhistribhirmāsairanuṣṭhitam | tribhiḥ samvatsaraireva pradadāti phalam nṛṇām

त्रिभिर्मासैस्त्र्यवस्थास्त्रिविधात् पातकान्नृप | त्रीणि नामानि देवस्य मोचयन्ति त्रिवार्षिकैः

tribhirmāsaistryavasthāstrividhāt pātakānnṛpa | trīṇi nāmāni devasya mocayanti trivārṣikaiḥ

यतस्ततो व्रतमिदम् त्रिविक्रमम् समुदाहृतम् | सर्वपापप्रशमनम् केशवाराधनम् परम्

yatastato vratamidam trivikramam samudāhṛtam | sarvapāpapraśamanam keśavārādhanam param

सप्ताशीतितमोऽध्यायः

विष्णुपदत्रयव्रतम् वसिष्ठ उवाच – शृणुष्व च महीपाल व्रतम् विष्णुपदत्रयम् | सर्वपापप्रशमनम् यज्जगाद पुरा हरिः

viṣṇupadatrayavratam vasiṣṭha uvāca – śṛṇuṣva ca mahīpāla vratam viṣṇupadatrayam | sarvapāpapraśamanam yajjagāda purā hariḥ

प्राचेतसाय दक्षाय दक्षश्चाह विवस्वते | विवस्वान् अलसध्राय अलसिध्रोऽसिताय च

prācetasāya dakṣāya dakṣaścāha vivasvate | vivasvān alasadhrāya alasidhro'sitāya ca

असितेन समाख्यातमल्पायासम् महाफलम् | तदिदम् श्रूयताम् सम्यग्व्रतम् विष्णुपदत्रयम्

asitena samākhyātamalpāyāsam mahāphalam | tadidam śrūyatām samyagvratam viṣṇupadatrayam

सर्वपाप प्रशमनम् सर्वरोगहरम् परम् दक्षः प्रजापतिः पूर्वम् विष्णुमाराध्य पृष्टवान् | बहुशस्तु विपन्नायाम् सृष्टावरिनिषूदन

sarvapāpa praśamanam sarvarogaharam param dakṣaḥ prajāpatiḥ pūrvam viṣṇumārādhya pṛṣṭavān | bahuśastu vipannāyām sṛṣṭāvariniṣūdana

दक्ष उवाच – भगवन् सर्वकर्तृत्वम् ममादिष्टम् स्वयम्भुवा | ब्रह्मणा देवदेवेश तवादेशेन केशव

dakṣa uvāca – bhagavan sarvakartṛtvam mamādiṣṭam svayambhuvā | brahmaṇā devadeveśa tavādeśena keśava

विपन्ना च जगन्नाथ मम सृष्टिः कृता कृता | पूर्वकर्मविपाकेन व्याकुलश्चास्मि चेतसा

vipannā ca jagannātha mama sṛṣṭiḥ kṛtā kṛtā | pūrvakarmavipākena vyākulaścāsmi cetasā

यथा च देव मुच्येय अस्मात् सम्सारसङ्कटात् | विषयासङ्गविषमात्तन्ममाज्ञापयाच्युत

yathā ca deva mucyeya asmāt samsārasaṅkaṭāt | viṣayāsaṅgaviṣamāttanmamājñāpayācyuta

वसिष्ठ उवाच – इत्येवमुक्तो दक्षेण देवदेवो जनार्दनः | आचष्ट दुःखक्षयदम् व्रतम् विष्णुपदत्रयम्

vasiṣṭha uvāca – ityevamukto dakṣeṇa devadevo janārdanaḥ | ācaṣṭa duḥkhakṣayadam vratam viṣṇupadatrayam

सर्वारम्भविनिष्पत्तिकारकम् पापनाशनम् | सम्सारोच्छेदकम् धीरैराचीर्णम् स्थिरबुद्धिभिः

sarvārambhaviniṣpattikārakam pāpanāśanam | samsārocchedakam dhīrairācīrṇam sthirabuddhibhiḥ

तदहम् तव राजेन्द्र व्रतानामुत्तमोत्तमम् | कथयामि समाचष्ट यथा पूर्वम् ममासितः

tadaham tava rājendra vratānāmuttamottamam | kathayāmi samācaṣṭa yathā pūrvam mamāsitaḥ

आषाढे मासि पूर्वासु तथाषाढासु पार्थिव | समभ्यर्च्य जगन्नाथमच्युतम् नियतः शुचिः

āṣāḍhe māsi pūrvāsu tathāṣāḍhāsu pārthiva | samabhyarcya jagannāthamacyutam niyataḥ śuciḥ

पुष्पैर्हृद्यैस्तथा धूपैर्गन्धैः सागरुचन्दनैः | यथाविभवतश्चान्यैरन्नैर्वासोभिरेव च

puṣpairhṛdyaistathā dhūpairgandhaiḥ sāgarucandanaiḥ | yathāvibhavataścānyairannairvāsobhireva ca

क्षीरस्नेहस्थितम् तद्वत्पैष्टम् विष्णुपदद्वयम् | समभ्यर्च्य यथान्यायम् केशवस्याग्रतो न्यसेत्

kṣīrasnehasthitam tadvatpaiṣṭam viṣṇupadadvayam | samabhyarcya yathānyāyam keśavasyāgrato nyaset

यवाम्श्च दद्याद्विप्राय भूगतिः प्रीयतामिति | नक्तम् भुञ्जीत राजेन्द्र हविष्यान्नम् सुसम्स्कृतम्

yavāmśca dadyādviprāya bhūgatiḥ prīyatāmiti | naktam bhuñjīta rājendra haviṣyānnam susamskṛtam

तथोत्तरास्वाषाढासु श्रावणे मासि मानवः | तथैवाभ्यर्च्य गोविन्दम् तद्वद्विष्णुपदद्वयम्

tathottarāsvāṣāḍhāsu śrāvaṇe māsi mānavaḥ | tathaivābhyarcya govindam tadvadviṣṇupadadvayam

विप्राय च यवान् दद्यात् प्रीणयित्वा च भूगतिम् | नक्तम् भूञ्जीत राजेन्द्र नरो योषिदथापि वा

viprāya ca yavān dadyāt prīṇayitvā ca bhūgatim | naktam bhūñjīta rājendra naro yoṣidathāpi vā

प्राप्ते भाद्रपदे मासि पूर्वभद्रपदासु च | तथैवाभ्यर्च्य गोविन्दम् तद्वद्विष्णुपदद्वयम्

prāpte bhādrapade māsi pūrvabhadrapadāsu ca | tathaivābhyarcya govindam tadvadviṣṇupadadvayam

विप्राय च यवान् दत्त्वा प्रीणयित्वा भुवोगतिम् | भुञ्जीत गोरसप्रायम् नरो योषिदथापि वा

viprāya ca yavān dattvā prīṇayitvā bhuvogatim | bhuñjīta gorasaprāyam naro yoṣidathāpi vā

तद्वदाश्वयुजे दानम् तद्वद्गोविन्दपूजनम् | पदद्वयस्य पूजाम् च प्रीणनम् च भुवोगतेः

tadvadāśvayuje dānam tadvadgovindapūjanam | padadvayasya pūjām ca prīṇanam ca bhuvogateḥ

तथैव नक्तम् भुञ्जीत गोरसैर्मौनमास्थितः | स्त्री वा राजेन्द्र पूर्वासु तथा भद्रपदासु वै

tathaiva naktam bhuñjīta gorasairmaunamāsthitaḥ | strī vā rājendra pūrvāsu tathā bhadrapadāsu vai

फाल्गुने फल्गुनी पूर्वा भवतीह यदा नृप | त्रिविक्रमम् तदा देवम् पूर्वोक्तविधिनाऽर्चयेत्

phālgune phalgunī pūrvā bhavatīha yadā nṛpa | trivikramam tadā devam pūrvoktavidhinā'rcayet

पदद्वयम् च देवस्य सम्यगभ्यर्च्य पार्थिव | हिरण्यम् दक्षिणाम् दत्त्वा स्वर्गतिः प्रीयतामिति

padadvayam ca devasya samyagabhyarcya pārthiva | hiraṇyam dakṣiṇām dattvā svargatiḥ prīyatāmiti

नक्तम् भुञ्जीत राजेन्द्र वह्निपाकविवर्जितम् | एष एवोत्तरायोगे चैत्रे मासे विधिः स्मृतः

naktam bhuñjīta rājendra vahnipākavivarjitam | eṣa evottarāyoge caitre māse vidhiḥ smṛtaḥ

एतज्जगाद गोविन्दः पुरा दक्षाय पृच्छते | सर्वपापहरम् पुण्यम् व्रतम् विष्णुपदत्रयम्

etajjagāda govindaḥ purā dakṣāya pṛcchate | sarvapāpaharam puṇyam vratam viṣṇupadatrayam

यथोक्तमेतद्यो भक्तो करोति नृपसत्तम | सर्वकामानवाप्नोति केशवस्य वचो यथा

yathoktametadyo bhakto karoti nṛpasattama | sarvakāmānavāpnoti keśavasya vaco yathā

अपुत्रो लभते पुत्रमपतिर्लभते पतिम् | समागमम् प्रोषितैश्च तथा प्राप्नोति बान्धवैः

aputro labhate putramapatirlabhate patim | samāgamam proṣitaiśca tathā prāpnoti bāndhavaiḥ

द्रव्यमैश्वर्यमारोग्यम् सौभाग्यम् चारुरूपताम् | प्राप्नुवन्त्यखिलानेतान् पूजयित्वा पदत्रयम्

dravyamaiśvaryamārogyam saubhāgyam cārurūpatām | prāpnuvantyakhilānetān pūjayitvā padatrayam

यान्यान् कामान्नरः स्त्री वा हृदयेनाभिवाञ्छति | ताम्स्ताम्श्चाप्नोति निष्कामो विष्णुलोकम् च गच्छति

yānyān kāmānnaraḥ strī vā hṛdayenābhivāñchati | tāmstāmścāpnoti niṣkāmo viṣṇulokam ca gacchati

पूर्वम् कृत्वापि पापानि नरः स्त्री वा नराधिप | पदत्रयव्रतम् चीर्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

pūrvam kṛtvāpi pāpāni naraḥ strī vā narādhipa | padatrayavratam cīrtvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ

अष्टाशीतितमोऽध्यायः

गोप्रदानविधिः मान्धाता उवाच – विष्णोराराधनार्थाय यानि दानानि सत्तम | देयानि तान्यशेषाणि ममाचक्ष्व द्विजोत्तम

gopradānavidhiḥ māndhātā uvāca – viṣṇorārādhanārthāya yāni dānāni sattama | deyāni tānyaśeṣāṇi mamācakṣva dvijottama

येन चैव विधानेन दानम् पुम्सः सुखावहम् | प्रीणनाय च कृष्णस्य तन्ममाख्याहि विस्तरात्

yena caiva vidhānena dānam pumsaḥ sukhāvaham | prīṇanāya ca kṛṣṇasya tanmamākhyāhi vistarāt

वसिष्ठ उवाच – कृतोपवासः सम्प्राश्य पञ्चगव्यम् नरेश्वर | घृतक्षीराभिषेकम् च कृत्वा विष्णोः समाहितः

vasiṣṭha uvāca – kṛtopavāsaḥ samprāśya pañcagavyam nareśvara | ghṛtakṣīrābhiṣekam ca kṛtvā viṣṇoḥ samāhitaḥ

समभ्यर्च्य च गोविन्दम् पुष्पादिभिररिन्दम | उदङ्मुखीमर्चयित्वा तथा गृष्टिम् पयस्विनीम्

samabhyarcya ca govindam puṣpādibhirarindama | udaṅmukhīmarcayitvā tathā gṛṣṭim payasvinīm

सपुत्राम् वस्त्रसम्वीताम् सितयज्ञोपवीतिनीम् | स्वर्णशृङ्गीम् शुभाकाराम् हिरण्योपरिसम्स्थिताम्

saputrām vastrasamvītām sitayajñopavītinīm | svarṇaśṛṅgīm śubhākārām hiraṇyoparisamsthitām

हिरण्यम् वाचयित्वाग्रे ब्राह्मणायोपपादयेत् | इमाम् त्वम् प्रतिगृह्णीष्व गोविन्दः प्रीयतामिति

hiraṇyam vācayitvāgre brāhmaṇāyopapādayet | imām tvam pratigṛhṇīṣva govindaḥ prīyatāmiti

सम्यगुच्चार्य तम् विप्रम् गोविन्दम् नृप कल्पयेत् | अनुव्रजेच्च गच्छन्तम् पदान्यष्टौ नराधिप

samyaguccārya tam vipram govindam nṛpa kalpayet | anuvrajecca gacchantam padānyaṣṭau narādhipa

अनेन विधिना धेनुम् यो विप्राय प्रयच्छति | गोविन्दप्रीणनाद्राजन्विष्णुलोकम् च गच्छति

anena vidhinā dhenum yo viprāya prayacchati | govindaprīṇanādrājanviṣṇulokam ca gacchati

सप्तावराम्स्तथा पूर्वान् सप्तात्मानम् च मानवः | सप्तजन्मकृतात् पापान्मोचयत्यवनीपते

saptāvarāmstathā pūrvān saptātmānam ca mānavaḥ | saptajanmakṛtāt pāpānmocayatyavanīpate

पदे पदे च यज्ञस्य गोसवस्य स मानवः | फलमाप्नोति राजेन्द्र दक्षायैवम् जगो हरिः

pade pade ca yajñasya gosavasya sa mānavaḥ | phalamāpnoti rājendra dakṣāyaivam jago hariḥ

सर्वकामसमृद्धस्य सर्वकालेषु पार्थिव | भवत्यघौघापहरा यावदिन्द्राश्चतुर्दश

sarvakāmasamṛddhasya sarvakāleṣu pārthiva | bhavatyaghaughāpaharā yāvadindrāścaturdaśa

सर्वेषामेव पापानाम् कृतानामविजानता | प्रायश्चित्तमिदम् शस्तमनुतापोपबृम्हितम्

sarveṣāmeva pāpānām kṛtānāmavijānatā | prāyaścittamidam śastamanutāpopabṛmhitam

इक्ष्वाकुणैषा राजेन्द्र पूर्वम् दत्ता महात्मना | ततः स लोकानमलान् प्राप्तवानवनीपतिः

ikṣvākuṇaiṣā rājendra pūrvam dattā mahātmanā | tataḥ sa lokānamalān prāptavānavanīpatiḥ

तथैवान्यैर्महीपालैर्द्विजवैश्यादिभिस्तथा | लोकाः कामदुघाः प्राप्ता दत्त्वेदृग्विधिना नृप

tathaivānyairmahīpālairdvijavaiśyādibhistathā | lokāḥ kāmadughāḥ prāptā dattvedṛgvidhinā nṛpa

एकोननवतितमोऽध्यायः

तिलधेनुविधिः वसिष्ठ उवाच – तिलधेनुम् प्रवक्ष्यामि केशवप्रीणनाय या | दत्ता भवति यश्चास्या नरेन्द्र विधिरुत्तमः

tiladhenuvidhiḥ vasiṣṭha uvāca – tiladhenum pravakṣyāmi keśavaprīṇanāya yā | dattā bhavati yaścāsyā narendra vidhiruttamaḥ

तिल धेनु प्रदानम् वै केशव प्रीणनाय हि दत्तम् भवति यश्चास्या नरेन्द्र……………. (फलमाप्नोति राजेन्द्र तद्वद्वा विधिवत्तदा |) याम् दत्त्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृघ्नो गुरुतल्पगः | आगारदाही गरदः सर्वपापरतोऽपि वा

tila dhenu pradānam vai keśava prīṇanāya hi dattam bhavati yaścāsyā narendra……………. (phalamāpnoti rājendra tadvadvā vidhivattadā |) yām dattvā brahmahā goghnaḥ pitṛghno gurutalpagaḥ | āgāradāhī garadaḥ sarvapāparato'pi vā

महापातकयुक्तो यो युक्तो यश्चोपपातकैः | स मुच्यतेऽखिलैः पापैर्विष्णुलोकम् स गच्छति

mahāpātakayukto yo yukto yaścopapātakaiḥ | sa mucyate'khilaiḥ pāpairviṣṇulokam sa gacchati

स्वनुलिप्ते महीपृष्टे वस्त्राजिनसमावृते | धेनुम् तिलमयीम् कृत्वा सर्वरत्नैः समन्विताम्

svanulipte mahīpṛṣṭe vastrājinasamāvṛte | dhenum tilamayīm kṛtvā sarvaratnaiḥ samanvitām

सुवर्णशृङ्गीम् रौप्यखुराम् गन्धघ्राणवतीम् शुभाम् | मृष्टान्नजिह्वाम् कुर्वीत गुडास्याम् सूत्रकम्बलाम्

suvarṇaśṛṅgīm raupyakhurām gandhaghrāṇavatīm śubhām | mṛṣṭānnajihvām kurvīta guḍāsyām sūtrakambalām

इक्षुपादाम् ताम्रपृष्ठाम् कुर्यान् मुक्ताफलेक्षणाम् | प्रशस्तपत्रश्रवणाम् फलदन्तवतीम् शुभाम्

ikṣupādām tāmrapṛṣṭhām kuryān muktāphalekṣaṇām | praśastapatraśravaṇām phaladantavatīm śubhām

स्रग्दामपुच्छाम् कुर्वीत नवनीतस्तनान्विताम् | फलैर्मनोहरैर्भक्षैर्मणिमुक्ताफलान्विताम् | तिलद्रोणेन कुर्वीत आढकेन तु वत्सकम्

sragdāmapucchām kurvīta navanītastanānvitām | phalairmanoharairbhakṣairmaṇimuktāphalānvitām | tiladroṇena kurvīta āḍhakena tu vatsakam

शुभवस्त्रयुगच्छन्नाम् चारुच्छत्त्रसमन्विताम् | ईदृक्सम्स्थानसम्पन्नाम् कृत्वा श्राद्धसमन्वितः | काम्स्योपदोहनाम् दद्यात् केशवः प्रीयतामिति

śubhavastrayugacchannām cārucchattrasamanvitām | īdṛksamsthānasampannām kṛtvā śrāddhasamanvitaḥ | kāmsyopadohanām dadyāt keśavaḥ prīyatāmiti

सम्यगुच्चार्य विधिना दत्त्वैतेन नराधिप | सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरम् सपितामहम्

samyaguccārya vidhinā dattvaitena narādhipa | sarvapāpavinirmuktaḥ pitaram sapitāmaham

प्रपितामहम् तथा पूर्वम् पुरुषाणाम् चतुष्टयम् | आत्मानम् तनयम् पौत्रम् तदधस्तु चतुष्टयम् | तारयत्यवनीपाल तिलधेनुप्रदो नरः

prapitāmaham tathā pūrvam puruṣāṇām catuṣṭayam | ātmānam tanayam pautram tadadhastu catuṣṭayam | tārayatyavanīpāla tiladhenuprado naraḥ

यश्च गृह्णाति विधिवत्तस्याप्येवम्विधान् कुलान् | चतुर्दश तथा चैव ददतश्चानुमोदकाः

yaśca gṛhṇāti vidhivattasyāpyevamvidhān kulān | caturdaśa tathā caiva dadataścānumodakāḥ

दीयमानाम् प्रपश्यन्ति तिलधेनुम् च ये नराः | तेऽप्यशेषाघनिर्मुक्ताः प्रयान्ति परमाम् गतिम्

dīyamānām prapaśyanti tiladhenum ca ye narāḥ | te'pyaśeṣāghanirmuktāḥ prayānti paramām gatim

प्रशान्ताय सुशीलाय तथाऽमत्सरिणे बुधः | तिलधेनुम् नरो दद्याद्वेदस्नाताय धर्मिणे

praśāntāya suśīlāya tathā'matsariṇe budhaḥ | tiladhenum naro dadyādvedasnātāya dharmiṇe

त्रिरात्रम् यस्तिलाहारस्तिलधेनुम् प्रयच्छति | दत्त्वैकरात्रम् च पुनस्तिलानत्ति नरेश्वर

trirātram yastilāhārastiladhenum prayacchati | dattvaikarātram ca punastilānatti nareśvara

दातुर्विशुद्धपापस्य तस्य पुण्यवतो नृप | चान्द्रायणादभ्यधिकम् शस्तम् तत्तिलभक्षणम्

dāturviśuddhapāpasya tasya puṇyavato nṛpa | cāndrāyaṇādabhyadhikam śastam tattilabhakṣaṇam

नवतिततमोऽध्यायः

पुद्गलगाथा or घृतधेनुकल्पः वसिष्ठ उवाच – तिलाभावे तथा दद्याद्घृतधेनुम् यतव्रतः | कल्पयित्वा यथान्यायम् तिलधेन्वा यतव्रतः |) येन भूप विधानेन तदिहैकमनाः शृणु

pudgalagāthā or ghṛtadhenukalpaḥ vasiṣṭha uvāca – tilābhāve tathā dadyādghṛtadhenum yatavrataḥ | kalpayitvā yathānyāyam tiladhenvā yatavrataḥ |) yena bhūpa vidhānena tadihaikamanāḥ śṛṇu

वासुदेवम् जगन्नाथम् पुरुषेशमजम् विधुम् | वासुदेवम् घृतक्षीरैर्मधुना चाभिषेचनैः

vāsudevam jagannātham puruṣeśamajam vidhum | vāsudevam ghṛtakṣīrairmadhunā cābhiṣecanaiḥ

सर्वपापनिहन्तारम् घृतक्षीराभिषेचनात् | सम्पूज्य पूर्ववत् पुष्पगन्धधूपादिभिर्नरः

sarvapāpanihantāram ghṛtakṣīrābhiṣecanāt | sampūjya pūrvavat puṣpagandhadhūpādibhirnaraḥ

अहोरात्रोषितो भूत्वा तत्परः प्रयतः शुचिः | परमेशमथो नाम्ना अभिष्टूय घृतार्चिषा

ahorātroṣito bhūtvā tatparaḥ prayataḥ śuciḥ | parameśamatho nāmnā abhiṣṭūya ghṛtārciṣā

अहोरात्रोषितानाम्नाम् अभिष्टूय घृतादिना | गव्यस्य सर्पिषः कुम्भम् पुष्पमाल्यादिभूषितम्

ahorātroṣitānāmnām abhiṣṭūya ghṛtādinā | gavyasya sarpiṣaḥ kumbham puṣpamālyādibhūṣitam

काम्स्योपधानसम्युक्तम् सितवस्त्रयुगेन च | हिरण्यगर्भसहितम् मणिविद्रुममुक्तिकैः

kāmsyopadhānasamyuktam sitavastrayugena ca | hiraṇyagarbhasahitam maṇividrumamuktikaiḥ

इक्षुयष्टिमयान्पादान् खुरान्रौप्यमयाम्स्तथा | सौवर्णे चाक्षिणी कुर्याच्छृङ्गे चागरुकाष्ठजे

ikṣuyaṣṭimayānpādān khurānraupyamayāmstathā | sauvarṇe cākṣiṇī kuryācchṛṅge cāgarukāṣṭhaje

सप्तधान्यमये पार्श्वे पत्त्रोर्णानि च कम्बलम् | कुर्यात्तुरुष्ककर्पूरौ घ्राणम् फलमयान् स्तनान्

saptadhānyamaye pārśve pattrorṇāni ca kambalam | kuryātturuṣkakarpūrau ghrāṇam phalamayān stanān

(मणिरत्नसुवर्णानाम् सम्यक्कल्पनया कृताम् |) तद्वच्छर्करया जिह्वाम् गुडक्षीरमयम् मुखम् | क्षौमसूत्रेण लाङ्गूलम् रोमाणि सितसर्षपैः | ताम्रपात्रमयम् पृष्ठम् कुर्याच्छ्रद्धासमन्वितः

(maṇiratnasuvarṇānām samyakkalpanayā kṛtām |) tadvaccharkarayā jihvām guḍakṣīramayam mukham | kṣaumasūtreṇa lāṅgūlam romāṇi sitasarṣapaiḥ | tāmrapātramayam pṛṣṭham kuryācchraddhāsamanvitaḥ

ईदृक्स्वरूपम् सङ्कल्प्य घृतधेनुम् नराधिप | तद्वत्कल्पनया धेन्वा घृतवत्सम् प्रकल्पयेत्

īdṛksvarūpam saṅkalpya ghṛtadhenum narādhipa | tadvatkalpanayā dhenvā ghṛtavatsam prakalpayet

तम् च विप्रम् महाभाग मनसैव घृतार्चिषम् | कल्पयित्वा ततस्तस्मै प्रयतः प्रतिपादयेत्

tam ca vipram mahābhāga manasaiva ghṛtārciṣam | kalpayitvā tatastasmai prayataḥ pratipādayet

एताम् ममोपकाराय गृह्णीष्व त्वम् द्विजोत्तम | प्रीयताम् मम देवेशो घृतार्चिः पुरुषोत्तमः | इत्युदाहृत्य विप्राय दद्याद्धेनुम् नरोत्तम

etām mamopakārāya gṛhṇīṣva tvam dvijottama | prīyatām mama deveśo ghṛtārciḥ puruṣottamaḥ | ityudāhṛtya viprāya dadyāddhenum narottama

तद्वत्कल्पयता धेन्वा घृतवस्त्राम् प्रकल्पयेत् | मणिमुक्तासुवर्णानाम् सम्यक्कल्पनया कृताम् | दत्त्वैकरात्रम् स्थित्वा च घृताहारो नराधिप | मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तथा दानफलम् शृणु

tadvatkalpayatā dhenvā ghṛtavastrām prakalpayet | maṇimuktāsuvarṇānām samyakkalpanayā kṛtām | dattvaikarātram sthitvā ca ghṛtāhāro narādhipa | mucyate sarvapāpebhyastathā dānaphalam śṛṇu

घृतक्षीरवहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः | तेषु लोकेषु लोकेश स पुण्येषूपजायते

ghṛtakṣīravahā nadyo yatra pāyasakardamāḥ | teṣu lokeṣu lokeśa sa puṇyeṣūpajāyate

पितुरूर्ध्वेन ये सप्त पुरुषाः सप्त येऽप्यधः | ताम्स्तेषु नृप लोकेषु स नयत्यस्तकल्मषः

piturūrdhvena ye sapta puruṣāḥ sapta ye'pyadhaḥ | tāmsteṣu nṛpa lokeṣu sa nayatyastakalmaṣaḥ

सकामानामियम् व्युष्टिः कथिता नृपसत्तम | विष्णुलोकम् नरा यान्ति निष्कामा घृतधेनुदाः

sakāmānāmiyam vyuṣṭiḥ kathitā nṛpasattama | viṣṇulokam narā yānti niṣkāmā ghṛtadhenudāḥ

घृतमग्निर्घृतम् सोमस्तन्मयाः सर्वदेवताः | घृतम् प्रयच्छता दत्ता भवन्त्यखिलदेवताः

ghṛtamagnirghṛtam somastanmayāḥ sarvadevatāḥ | ghṛtam prayacchatā dattā bhavantyakhiladevatāḥ

एकनवतिततमोऽध्यायः

पुद्गलगाथा or घृतधेनुकल्पः वसिष्ठ उवाच – जलधेनुम् प्रवक्ष्यामि प्रीयते दत्तया यया | देवदेवो हृषीकेशः सर्वेशः सर्वभावनः

pudgalagāthā or ghṛtadhenukalpaḥ vasiṣṭha uvāca – jaladhenum pravakṣyāmi prīyate dattayā yayā | devadevo hṛṣīkeśaḥ sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ

जलकुम्भम् नरव्याघ्र सुवर्णरजतान्वितम् | रत्नगर्भमशेषैस्तु ग्राम्यैर्धान्यैः समन्वितम्

jalakumbham naravyāghra suvarṇarajatānvitam | ratnagarbhamaśeṣaistu grāmyairdhānyaiḥ samanvitam

सितवस्त्रयुगच्छन्नम् दूर्वापल्लवशोभितम् | कुष्ठ माम्सीमुशीरम् च वालकामलकैर्युतम्

sitavastrayugacchannam dūrvāpallavaśobhitam | kuṣṭha māmsīmuśīram ca vālakāmalakairyutam

कोष्ठचन्दनकौशीरैरेलकालवकैर्युतम् प्रियङ्गुपात्रसहितम् सितयज्ञोपवीतिनम् | सच्छत्त्रम् सौपानत्कम् दर्भविस्तरसम्स्थितम्

koṣṭhacandanakauśīrairelakālavakairyutam priyaṅgupātrasahitam sitayajñopavītinam | sacchattram saupānatkam darbhavistarasamsthitam

स्वधितम् दधिपात्रेण घृतम् दक्षिणतो मुखे चतुर्भिः सम्वृतम् भूप तिलपात्रैश्चतुर्दिशम् | स्थगितम् दधिपात्रेण घृतक्षौद्रवता मुख

svadhitam dadhipātreṇa ghṛtam dakṣiṇato mukhe caturbhiḥ samvṛtam bhūpa tilapātraiścaturdiśam | sthagitam dadhipātreṇa ghṛtakṣaudravatā mukha

उपोषितः समभ्यर्च्य वासुदेवम् जनेश्वरम् | पुष्पधूपोपहारैस्तु यथाविभवमादृतः

upoṣitaḥ samabhyarcya vāsudevam janeśvaram | puṣpadhūpopahāraistu yathāvibhavamādṛtaḥ

सङ्कल्प्य जलधेनुम् च कुम्भम् समभिपूज्य च | पूजयेद्वत्सकम् तद्वत्कृतम् जलमयम् बुधः

saṅkalpya jaladhenum ca kumbham samabhipūjya ca | pūjayedvatsakam tadvatkṛtam jalamayam budhaḥ

एवम् सम्पूज्य गोविन्दम् जलधेनुम् सवत्सकाम् | सितवस्त्रधरः शान्तो वीतरागो विमत्सरः

evam sampūjya govindam jaladhenum savatsakām | sitavastradharaḥ śānto vītarāgo vimatsaraḥ

दद्याद्विप्राय राजेन्द्र प्रीयताम् मम केशवः

dadyādviprāya rājendra prīyatām mama keśavaḥ

(जलशायी जगद्योनिः प्रीयताम् मम केशवः) इति चोच्चार्य भूनाथ विप्राय प्रतिपाद्यताम् | अपक्वान्नाशिना स्थेयमहोरात्रमतःपरम्

(jalaśāyī jagadyoniḥ prīyatām mama keśavaḥ) iti coccārya bhūnātha viprāya pratipādyatām | apakvānnāśinā stheyamahorātramataḥparam

अनेन विधिना दत्त्वा जलधेनुम् जनाधिप | सर्वाह्लादानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः

anena vidhinā dattvā jaladhenum janādhipa | sarvāhlādānavāpnoti ye divyā ye ca mānuṣāḥ

शरीरारोग्यमाबाधाप्रशमः सार्वकामिकः | नृणाम् भवति दत्तायाम् जलधेन्वाम् न सम्शयः

śarīrārogyamābādhāpraśamaḥ sārvakāmikaḥ | nṛṇām bhavati dattāyām jaladhenvām na samśayaḥ

अत्रापि श्रूयते भूप पुद्गलेन महात्मना | जातिस्मरेण यद्गीतमिहाभ्येत्य पुरा किल

atrāpi śrūyate bhūpa pudgalena mahātmanā | jātismareṇa yadgītamihābhyetya purā kila

स पुद्गलः पुरा विप्रो यमलोकगतो मुनिः | ददर्श यातना घोराः पापकर्मकृताम् किल

sa pudgalaḥ purā vipro yamalokagato muniḥ | dadarśa yātanā ghorāḥ pāpakarmakṛtām kila

दीप्ताग्नितीक्ष्णशस्त्रोत्थाः क्वाथतैलगतास्तथा | उष्णक्षारनदीपाता भैरवाः पुरुषर्षभ

dīptāgnitīkṣṇaśastrotthāḥ kvāthatailagatāstathā | uṣṇakṣāranadīpātā bhairavāḥ puruṣarṣabha

व्रणाः क्षारनिपातोग्राः कुम्भीपाकमहाभयाः | ताम् दृष्ट्वा यातनाम् विप्रश्चकार परमाम् कृपाम्

vraṇāḥ kṣāranipātogrāḥ kumbhīpākamahābhayāḥ | tām dṛṣṭvā yātanām vipraścakāra paramām kṛpām

आह्लादम् ते तदा जग्मुः पापास्तदनुकम्पिताः | तम् दृष्ट्वा नारकाः केचित्केचित्तदवलोकिनः

āhlādam te tadā jagmuḥ pāpāstadanukampitāḥ | tam dṛṣṭvā nārakāḥ kecitkecittadavalokinaḥ

तदा स्वस्थम् विलोक्यैव मुनिर्नारकमण्डलम् | धर्मराजम् स पप्रच्छ तेषाम् प्रशमकारणम्

tadā svastham vilokyaiva munirnārakamaṇḍalam | dharmarājam sa papraccha teṣām praśamakāraṇam

तस्मै चाचष्ट राजेन्द्र तदा वैवस्वतो यमः | आह्लादहेतुम् विप्राय पृच्छते पृथिवीपते

tasmai cācaṣṭa rājendra tadā vaivasvato yamaḥ | āhlādahetum viprāya pṛcchate pṛthivīpate

यम उवाच – तवानुभावादेतेषाम् नारकाणाम् द्विजोत्तम् | सम्प्रवृत्तोऽयमाह्लादः कारणम् यच्छृणुष्व तत्

yama uvāca – tavānubhāvādeteṣām nārakāṇām dvijottam | sampravṛtto'yamāhlādaḥ kāraṇam yacchṛṇuṣva tat

त्वयाभ्यर्च्य जगन्नाथम् सर्वेशम् जलशायिनम् | जलधेनुः पुरा दत्ता विधिवन्मुनिपुङ्गव

tvayābhyarcya jagannātham sarveśam jalaśāyinam | jaladhenuḥ purā dattā vidhivanmunipuṅgava

अस्मात्तु जन्मनोऽतीते तृतीये द्विज जन्मनि | तस्य दानस्य ते व्युष्टिरियमाह्लाददायिनी

asmāttu janmano'tīte tṛtīye dvija janmani | tasya dānasya te vyuṣṭiriyamāhlādadāyinī

येन त्वम् तपसा युक्तो मानवानामगोचरम् | सम्प्राप्तोऽसि महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद

yena tvam tapasā yukto mānavānāmagocaram | samprāpto'si mahāprājña sarvaśāstraviśārada

ये त्वाम् पश्यन्ति शृण्वन्ति ये च ध्यायन्ति पापिनः | शृणोषि याम्स्त्वम् विप्रेन्द्र याम्श्च ध्यायसि पश्यसि

ye tvām paśyanti śṛṇvanti ye ca dhyāyanti pāpinaḥ | śṛṇoṣi yāmstvam viprendra yāmśca dhyāyasi paśyasi

निर्वृतिः परमा तेषाम् सर्वाह्लादप्रदायिनी | सद्यो भवति नात्र त्वम् द्विजेन्द्र कुरु विस्मयम्

nirvṛtiḥ paramā teṣām sarvāhlādapradāyinī | sadyo bhavati nātra tvam dvijendra kuru vismayam

आह्लादहेतुजननम् नास्ति विप्रेन्द्र तादृशम् | जलधेनुर्यथा नॄणाम् जन्मान्येकोनसप्ततिः

āhlādahetujananam nāsti viprendra tādṛśam | jaladhenuryathā nṝṇām janmānyekonasaptatiḥ

न दाघो न क्लमो नार्तिर्न मोहो विप्र जायते | अपि जन्मसहस्रेषु जलधेनुप्रदायिनाम्

na dāgho na klamo nārtirna moho vipra jāyate | api janmasahasreṣu jaladhenupradāyinām

एकजन्मकृतम् वाञ्छा त्रिजन्मोत्थम् समाहृता | सप्तजन्मकृतम् पापम् हन्ति दत्ताम्बुगौर्नृणाम्

ekajanmakṛtam vāñchā trijanmottham samāhṛtā | saptajanmakṛtam pāpam hanti dattāmbugaurnṛṇām

स त्वम् गच्छ गृहीत्वार्घमस्मत्तो द्विजसत्तम | येषाम् समाश्रयः कृष्णो न नियम्या हि ते मया

sa tvam gaccha gṛhītvārghamasmatto dvijasattama | yeṣām samāśrayaḥ kṛṣṇo na niyamyā hi te mayā

कृष्णः सम्पूजितो यैस्तु ये कृष्णार्थमुपोषिताः | यैश्च नित्यम् स्मृतः कृष्णो न ते मद्विषयोपगाः

kṛṣṇaḥ sampūjito yaistu ye kṛṣṇārthamupoṣitāḥ | yaiśca nityam smṛtaḥ kṛṣṇo na te madviṣayopagāḥ

नमः कृष्णाच्युतानन्त वासुदेवेत्युदीरितम् | यैर्भावभावितैर्विप्र न ते मद्विषयोपगाः

namaḥ kṛṣṇācyutānanta vāsudevetyudīritam | yairbhāvabhāvitairvipra na te madviṣayopagāḥ

दानम् ददद्भिर्यैरुक्तमच्युतः प्रीयतामिति | श्रद्धापुरःसरैर्विप्र न ते मद्विषयोपगाः

dānam dadadbhiryairuktamacyutaḥ prīyatāmiti | śraddhāpuraḥsarairvipra na te madviṣayopagāḥ

उत्तिष्ठद्भिः स्वपद्भिश्च व्रजद्भिश्च जनार्दनः | यैः सम्स्मृतो द्विजश्रेष्ठा ते मद्विषयोपगाः

uttiṣṭhadbhiḥ svapadbhiśca vrajadbhiśca janārdanaḥ | yaiḥ samsmṛto dvijaśreṣṭhā te madviṣayopagāḥ

क्षुतस्खलितभीत्यादावसहद्भिश्च वेदनाम् | कृष्णेत्युदीरितम् यैश्च न ते मद्विषयोपगाः

kṣutaskhalitabhītyādāvasahadbhiśca vedanām | kṛṣṇetyudīritam yaiśca na te madviṣayopagāḥ

सर्वाबाधासु ये कृष्णम् स्मरन्त्युच्चारयन्ति च | तद्भावभाविता विप्र न ते मद्विषयोपगाः

sarvābādhāsu ye kṛṣṇam smarantyuccārayanti ca | tadbhāvabhāvitā vipra na te madviṣayopagāḥ

स एव धाता सर्वस्य तन्नियोगकरा वयम् | जनसम्यमनोद्युक्ताः सोऽस्मत्सम्यमनो हरिः

sa eva dhātā sarvasya tanniyogakarā vayam | janasamyamanodyuktāḥ so'smatsamyamano hariḥ

वसिष्ठ उवाच – इत्थम् निशाम्य वचनम् यमस्य वदतो मुनिम् | ऊचुस्ते नारकाः सर्वे वह्निशस्त्रास्त्रभीरवः

vasiṣṭha uvāca – ittham niśāmya vacanam yamasya vadato munim | ūcuste nārakāḥ sarve vahniśastrāstrabhīravaḥ

नारका ऊचुः – नमः कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः | हृषीकेशाय देवाय जगद्धात्रेऽच्युताय च

nārakā ūcuḥ – namaḥ kṛṣṇāya haraye viṣṇave jiṣṇave namaḥ | hṛṣīkeśāya devāya jagaddhātre'cyutāya ca

नमः पङ्कजनेत्राय नमः पङ्कजनाभये | जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे

namaḥ paṅkajanetrāya namaḥ paṅkajanābhaye | janārdanāya śrīśāya śrīpate pītavāsase

गोविन्दाय नमो नित्यम् नमश्चोदधिशायिने | नमः करालवक्त्राय नृसिम्हायातिनादिने

govindāya namo nityam namaścodadhiśāyine | namaḥ karālavaktrāya nṛsimhāyātinādine

शार्ङ्गिणे सितखड्गाय शङ्खचक्रगदाधृते | नमो वामनरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च

śārṅgiṇe sitakhaḍgāya śaṅkhacakragadādhṛte | namo vāmanarūpāya krāntalokatrayāya ca

वराहरूपाय तथा नमो यज्ञाङ्गधारिणे | व्याप्ताशेषदिगन्ताय शान्ताय परमात्मने

varāharūpāya tathā namo yajñāṅgadhāriṇe | vyāptāśeṣadigantāya śāntāya paramātmane

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभसूदन | केशवाय नमो व्यापिन्नमस्तेऽस्तु महीधर

vāsudeva namastubhyaṃ namaḥ kaiṭabhasūdana | keśavāya namo vyāpinnamaste'stu mahīdhara

वसिष्ठ उवाच – नमोऽस्तु वासुदेवायेत्येवमुच्चारिते ततः | शस्त्राणि कुण्ठताम् जग्मुरनलश्चाप्यशीशमत्

vasiṣṭha uvāca – namo'stu vāsudevāyetyevamuccārite tataḥ | śastrāṇi kuṇṭhatām jagmuranalaścāpyaśīśamat

अभज्यन्त च यन्त्राणि स मुत्पेतु…..मुखाः सम्शुष्का क्षारसरितः पतिता कूटशाल्मकीः प्रकाशतामसीतत्त्वम् नरकश्चागतस्तु सः

abhajyanta ca yantrāṇi sa mutpetu…..mukhāḥ samśuṣkā kṣārasaritaḥ patitā kūṭaśālmakīḥ prakāśatāmasītattvam narakaścāgatastu saḥ

प्रकाशता महत्यासीत् नारकम् व्यगमत्तमः विवान्बभञ्ज पवनोऽप्यसिपत्रवनम् ततः

prakāśatā mahatyāsīt nārakam vyagamattamaḥ vivānbabhañja pavano'pyasipatravanam tataḥ

निरुत्साहा जडधियो बभूवुर्यमकिङ्कराः | आसन् गन्धाम्बुवाहिन्यः पूयशोणितनिम्नगाः

nirutsāhā jaḍadhiyo babhūvuryamakiṅkarāḥ | āsan gandhāmbuvāhinyaḥ pūyaśoṇitanimnagāḥ

ववौ सुगन्धी पवनो मनःप्रीतिकरस्ततः | वेणुवीणास्वनयुतान् गीतशब्दाम्श्च शुश्रुवुः

vavau sugandhī pavano manaḥprītikarastataḥ | veṇuvīṇāsvanayutān gītaśabdāmśca śuśruvuḥ

तम् तादृशमथालक्ष्य नृप वैवस्वतो यमः | नरकस्य विपर्यासम् सन्क्षुद्धहृदयस्ततः

tam tādṛśamathālakṣya nṛpa vaivasvato yamaḥ | narakasya viparyāsam sankṣuddhahṛdayastataḥ

ददर्श नारकान् सद्यो दिव्यस्रगनुलेपनान् | जाज्वल्यमानाम्स्तेजोभिरमलाम्बरवाससः

dadarśa nārakān sadyo divyasraganulepanān | jājvalyamānāmstejobhiramalāmbaravāsasaḥ

नमो नमोऽस्तु कृष्णाय गोविन्दायाव्ययात्मने | वासुदेवाय देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे

namo namo'stu kṛṣṇāya govindāyāvyayātmane | vāsudevāya devāya viṣṇave prabhaviṣṇave

इत्येवम् वादिनस्तत्र प्रजासम्यमनो यमः | क्षीणपापचयाम्स्ताम्स्तु पाद्यार्घ्यादिभिरर्चयन्

ityevam vādinastatra prajāsamyamano yamaḥ | kṣīṇapāpacayāmstāmstu pādyārghyādibhirarcayan

पूजयित्वा च तानाह स कृष्णाय कृताञ्जलिः | समाहितमना भूत्वा धर्मराजो नरेश्वर

pūjayitvā ca tānāha sa kṛṣṇāya kṛtāñjaliḥ | samāhitamanā bhūtvā dharmarājo nareśvara

यम उवाच – विष्णोर्देवातिदेवस्य जगद्धातुः प्रजापतेः | प्रणामम् येऽपि कुर्वन्ति तेषामपि नमो नमः

yama uvāca – viṣṇordevātidevasya jagaddhātuḥ prajāpateḥ | praṇāmam ye'pi kurvanti teṣāmapi namo namaḥ

सर्वस्य सर्वसम्स्थस्य सर्वाधारस्य योगिनः | ये विष्णोः प्रणतास्तेभ्यो नमः सद्यः पुनः पुनः

sarvasya sarvasamsthasya sarvādhārasya yoginaḥ | ye viṣṇoḥ praṇatāstebhyo namaḥ sadyaḥ punaḥ punaḥ

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः | प्रणामम् येऽपि कुर्वन्ति तेषामपि नमो नमः

tasya yajñavarāhasya viṣṇoramitatejasaḥ | praṇāmam ye'pi kurvanti teṣāmapi namo namaḥ

वसिष्ठ उवाच – एवम् ते सम्स्तुतास्तेन धर्मराजेन नारकाः | विमानानि समारूढा नृत्तगान्धर्ववन्ति वै

vasiṣṭha uvāca – evam te samstutāstena dharmarājena nārakāḥ | vimānāni samārūḍhā nṛttagāndharvavanti vai

मुद्गलोऽपि महाबुद्धिर्दृष्ट्वैतदखिलम् नृप | जातिस्मरोऽभवद्भूप कण्वगोत्रे महामुनिः

mudgalo'pi mahābuddhirdṛṣṭvaitadakhilam nṛpa | jātismaro'bhavadbhūpa kaṇvagotre mahāmuniḥ

सम्स्मृत्य यमवाक्यानि विष्णोर्माहात्म्यमेव च | जलधेन्वाश्च माहात्म्यम् सम्स्मृत्यैतदगायत

samsmṛtya yamavākyāni viṣṇormāhātmyameva ca | jaladhenvāśca māhātmyam samsmṛtyaitadagāyata

मुद्गल उवाच – अहो दुरुत्तरा विष्णोर्मायेयमतिगह्वरी | यया मोहितचित्तस्तम् न वेत्ति परमेश्वरम्

mudgala uvāca – aho duruttarā viṣṇormāyeyamatigahvarī | yayā mohitacittastam na vetti parameśvaram

जीवो वाञ्छति कीटत्वम् यूकामत्कुणयोनितः | तस्माच्च शलभादीनाम् योनिम् तस्माच्च पक्षिणाम्

jīvo vāñchati kīṭatvam yūkāmatkuṇayonitaḥ | tasmācca śalabhādīnām yonim tasmācca pakṣiṇām

ततश्च पशुताम् प्राप्य नरत्वमभिवाञ्छति | विमुक्तिहेतुकी धन्या नरयोनिः कृतात्मनाम्

tataśca paśutām prāpya naratvamabhivāñchati | vimuktihetukī dhanyā narayoniḥ kṛtātmanām

न प्राप्नुवन्ति सम्सारे विभ्रान्तमनसो गतिम् | जीवा मानुष्यतामन्ये जन्मनामयुतैरपि

na prāpnuvanti samsāre vibhrāntamanaso gatim | jīvā mānuṣyatāmanye janmanāmayutairapi

(विष्णुमायापरीतास्ते प्राप्यापि न तरन्ति ये |) तदीदृग्दुर्लभम् प्राप्य मुक्तिद्वारमचेतसः | पतन्ति भूयः सम्सारे विष्णुमायाविमोहिताः

(viṣṇumāyāparītāste prāpyāpi na taranti ye |) tadīdṛgdurlabham prāpya muktidvāramacetasaḥ | patanti bhūyaḥ samsāre viṣṇumāyāvimohitāḥ

दुस्तराऽपि तु साध्यासौ माया कृष्णस्य मोहनी | छिद्यते यामनोन्यस्ते मुधैव हि जनार्दने

dustarā'pi tu sādhyāsau māyā kṛṣṇasya mohanī | chidyate yāmanonyaste mudhaiva hi janārdane

यैर्मनोन्यस्तम् सदैव मधुसूधने असन्त्यज्य च गार्हस्थ्यमतप्त्वैव तथा तपः | छिन्दन्ति वैष्णवीम् मायाम् केशवार्पितमानसाः

yairmanonyastam sadaiva madhusūdhane asantyajya ca gārhasthyamataptvaiva tathā tapaḥ | chindanti vaiṣṇavīm māyām keśavārpitamānasāḥ

अविरोधेन विषयाम् भुञ्जन्विष्णुव्यपाश्रयः | कृत्वा मनस्तरत्येताम् विष्णोर्मायाम् सुदुस्तराम्

avirodhena viṣayām bhuñjanviṣṇuvyapāśrayaḥ | kṛtvā manastaratyetām viṣṇormāyām sudustarām

ईदृग्बहुफलाम् भक्तिम् सर्वधातरि केशवे | मायया तस्य देवस्य न कुर्वन्ति विमोहिताः

īdṛgbahuphalām bhaktim sarvadhātari keśave | māyayā tasya devasya na kurvanti vimohitāḥ

मुधैवोक्तम् मुधायातम् मुधा द्विधि चेष्टितम् | मुधैव जन्म तन्नष्टम् यत्र नाराधितो हरिः

mudhaivoktam mudhāyātam mudhā dvidhi ceṣṭitam | mudhaiva janma tannaṣṭam yatra nārādhito hariḥ

सम्वत्सरास्तथा मासा विफला दिवसाश्च ते | नराणाम् विषयान्धानाम् येषु नाराधितो हरिः

samvatsarāstathā māsā viphalā divasāśca te | narāṇām viṣayāndhānām yeṣu nārādhito hariḥ

यो न वित्तर्द्धिविभवैर्न वासोभिर्न भूषणैः | तुष्यते हृदयेनैव कस्तमीशम् न पूजयेत्

yo na vittarddhivibhavairna vāsobhirna bhūṣaṇaiḥ | tuṣyate hṛdayenaiva kastamīśam na pūjayet

आराधितो हि यः पुम्सामैहिकामुष्मिकम् फलम् | ददाति भगवान् देवः कस्तम् न प्रतिपूजयेत्

ārādhito hi yaḥ pumsāmaihikāmuṣmikam phalam | dadāti bhagavān devaḥ kastam na pratipūjayet

जलधेन्वाश्च माहात्म्यम् निशाम्यापीदृशम् नराः | ताम् न यच्छन्ति ये तेषाम् विवेकः कुत्र तिष्ठति

jaladhenvāśca māhātmyam niśāmyāpīdṛśam narāḥ | tām na yacchanti ye teṣām vivekaḥ kutra tiṣṭhati

कर्मभूमौ हि मानुष्यम् जन्मनामयुतैरपि | स्वर्गापवर्गफलदम् कदाचित् प्राप्यते नरैः

karmabhūmau hi mānuṣyam janmanāmayutairapi | svargāpavargaphaladam kadācit prāpyate naraiḥ

सम्प्राप्य तन्न यैर्विष्णुस्तोषितो नाम्बुधेनुका | दत्ता च सम्यक् ते मुष्टा जन्मनि सुबहूनि भोः

samprāpya tanna yairviṣṇustoṣito nāmbudhenukā | dattā ca samyak te muṣṭā janmani subahūni bhoḥ

ऊद् र्ध्वबाहुर्विरौम्येष दृष्टलोकद्वयोऽस्मि भोः | आराधयत गोविन्दम् जलधेनुम् प्रयच्छत

ūd rdhvabāhurviraumyeṣa dṛṣṭalokadvayo'smi bhoḥ | ārādhayata govindam jaladhenum prayacchata

दुःसहो नारको वह्निरविषह्याश्च यातनाः | ज्ञानम् ममैतदालम्ब्य कृष्णे भवत सुस्थिराः

duḥsaho nārako vahniraviṣahyāśca yātanāḥ | jñānam mamaitadālambya kṛṣṇe bhavata susthirāḥ

ज्ञातम् मयैतदखिलम् कृष्णे अदेशिके देशिकोऽहमत्र मार्गे मयोदितम् | विमृष्य सत्यमित्येतन्मनः कृष्णे निवेश्यताम्

jñātam mayaitadakhilam kṛṣṇe adeśike deśiko'hamatra mārge mayoditam | vimṛṣya satyamityetanmanaḥ kṛṣṇe niveśyatām

प्रातः कृष्णेति देवेति गोविन्देति च जल्पताम् | मध्याह्ने चापराह्ने च योऽवसादः स उच्यताम्

prātaḥ kṛṣṇeti deveti govindeti ca jalpatām | madhyāhne cāparāhne ca yo'vasādaḥ sa ucyatām

अनेकविषयालम्बि यच्चित्तम् तज्जनार्दने | कुरुध्वमालम्बनवत्सम्स्मृतः पुण्यदो हि सः

anekaviṣayālambi yaccittam tajjanārdane | kurudhvamālambanavatsamsmṛtaḥ puṇyado hi saḥ

मुधैव जिह्वा कृष्णेति केशवेति च वक्ष्यति | मुधा च चित्तम् तद्गामि यदि स्यात्किमतोऽधिकम्

mudhaiva jihvā kṛṣṇeti keśaveti ca vakṣyati | mudhā ca cittam tadgāmi yadi syātkimato'dhikam

मयोक्तमेतद्बहुशो विनष्टे तु शरीरके | मनुष्यत्वम् विना विष्णुर्दुर्लभो वो भविष्यति

mayoktametadbahuśo vinaṣṭe tu śarīrake | manuṣyatvam vinā viṣṇurdurlabho vo bhaviṣyati

वसिष्ठ उवाच – एताः पुद्गलगाथास्ते यमवाक्यम् तवोदितम् | जलधेन्वाश्च माहात्म्यम् विष्णुसम्पूजनस्य च

vasiṣṭha uvāca – etāḥ pudgalagāthāste yamavākyam tavoditam | jaladhenvāśca māhātmyam viṣṇusampūjanasya ca

एवम् मुद्गलगाधेयम् यमवाक्यम् यथोदितम् | व्रतानि सोपवासानि सर्वकामप्रदानि ते | व्रतमन्यन्महाभाग सर्वकामप्रदम् शृणु

evam mudgalagādheyam yamavākyam yathoditam | vratāni sopavāsāni sarvakāmapradāni te | vratamanyanmahābhāga sarvakāmapradam śṛṇu

द्विनवतिततमोऽध्यायः

शुद्धिव्रतम् वसिष्ठ उवाच – भविष्यम् चापरम् भूप ममैतच्छ्रोतुमर्हसि | यद्वक्ष्यति महीपालः परिक्षित् स्वपुरोहितम्

śuddhivratam vasiṣṭha uvāca – bhaviṣyam cāparam bhūpa mamaitacchrotumarhasi | yadvakṣyati mahīpālaḥ parikṣit svapurohitam

परीक्षितः पुरोधास्तु द्विजो गौरमुखो नृप | भविष्यति शमीकस्य शिष्यः परमसम्मतः

parīkṣitaḥ purodhāstu dvijo gauramukho nṛpa | bhaviṣyati śamīkasya śiṣyaḥ paramasammataḥ

स च राजा जगद्धातुर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः | सदैवाराधने यत्नम् भक्तियुक्तः करिष्यति

sa ca rājā jagaddhāturdevadevasya śārṅgiṇaḥ | sadaivārādhane yatnam bhaktiyuktaḥ kariṣyati

पुरोधसम् गौरमुखम् प्रणिपत्य स पार्थिवः | प्रक्ष्यत्याराधनार्थाय देवदेवस्य चक्रिणः

purodhasam gauramukham praṇipatya sa pārthivaḥ | prakṣyatyārādhanārthāya devadevasya cakriṇaḥ

परीक्षित् उवाच – भगवन्भवभीतोऽहमभवाय ततो भवान् | आराधयितुमिच्छामि सर्वेच्छापूरकम् हरिम्

parīkṣit uvāca – bhagavanbhavabhīto'hamabhavāya tato bhavān | ārādhayitumicchāmi sarvecchāpūrakam harim

सङ्कुरुष्व महाभाग प्रसादम् मम सुव्रत | कृष्णाराधनकामस्य मनसो देशिको भव

saṅkuruṣva mahābhāga prasādam mama suvrata | kṛṣṇārādhanakāmasya manaso deśiko bhava

आराधनेन येनेशो जगतामीश्वरेश्वरः | विष्णुराराध्यते पुम्भिः सम्साराब्धिपरिक्षतैः

ārādhanena yeneśo jagatāmīśvareśvaraḥ | viṣṇurārādhyate pumbhiḥ samsārābdhiparikṣataiḥ

तन्ममोपदिश ब्रह्मन्प्रसादप्रवणम् मनः | कृत्वा सदैवार्तिमताम् शरण्यम् शरणम् गुरुः

tanmamopadiśa brahmanprasādapravaṇam manaḥ | kṛtvā sadaivārtimatām śaraṇyam śaraṇam guruḥ

वसिष्ठ उवाच – एवम् स तेन भूपाल भूपालेन र्षिपुङ्गवः | केशवाराधनार्थाय सम्यक् पृष्टः प्रवक्ष्यति

vasiṣṭha uvāca – evam sa tena bhūpāla bhūpālena rṣipuṅgavaḥ | keśavārādhanārthāya samyak pṛṣṭaḥ pravakṣyati

नमस्कृत्य जगद्धात्रे देवदेवाय शार्ङ्गिने | परमेशसुरेशाय हृषीकेशाय वेधसे

namaskṛtya jagaddhātre devadevāya śārṅgine | parameśasureśāya hṛṣīkeśāya vedhase

वरार्थिनाममोघाय परस्मै हरिमेधसे | सर्वकल्याणभूताय शङ्खचक्रगदाधृते

varārthināmamoghāya parasmai harimedhase | sarvakalyāṇabhūtāya śaṅkhacakragadādhṛte

वरासिचर्मावितते क्रूरशान्तात्ममूर्तये | यद्यद्भूतोपकाराय तत्तद्रूपविकारिणे

varāsicarmāvitate krūraśāntātmamūrtaye | yadyadbhūtopakārāya tattadrūpavikāriṇe

परमाण्वन्तपर्यन्तसहस्राम्शाणुमूर्तये | जठरान्तायुताशान्तस्थितब्रह्माण्डधारिणे

paramāṇvantaparyantasahasrāmśāṇumūrtaye | jaṭharāntāyutāśāntasthitabrahmāṇḍadhāriṇe

श्वेतादिदीर्घह्रस्वादिकठिनादिविकल्पना | योगिचिन्त्ये जगद्धाम्नि यत्र नास्त्यखिलात्मनि

śvetādidīrghahrasvādikaṭhinādivikalpanā | yogicintye jagaddhāmni yatra nāstyakhilātmani

(तमजम् शाश्वतम् नित्यम् परिणामविवर्जितम् |) योगिभिश्चिन्त्यते मूर्तिर्यत्र तत्राखिलात्मनि

(tamajam śāśvatam nityam pariṇāmavivarjitam |) yogibhiścintyate mūrtiryatra tatrākhilātmani

तत्र तत्रात्मनो नित्यम् परिणामविवर्जितम् | प्रणम्य जगतामीशमनन्तम् परतः परम्

tatra tatrātmano nityam pariṇāmavivarjitam | praṇamya jagatāmīśamanantam parataḥ param

परम् पराणाम् स्रष्टारम् पुराणम् पुरुषम् प्रभुम् | वरम् वरेण्यम् वरदम् स्थूलसूक्ष्मस्वरूपिणम्

param parāṇām sraṣṭāram purāṇam puruṣam prabhum | varam vareṇyam varadam sthūlasūkṣmasvarūpiṇam

(अशेषजगताम् मूलमनादिनिधनस्थितिम् | परापरस्वरूपस्थमविकारस्वरूपिणम्

(aśeṣajagatām mūlamanādinidhanasthitim | parāparasvarūpasthamavikārasvarūpiṇam

यस्योपचारतः स्वर्गम् स्वरूपम् व्यतिरिच्यते | ज्ञानज्ञेयस्य मुनिभिर्ज्ञानविद्भिर्महात्मभिः

yasyopacārataḥ svargam svarūpam vyatiricyate | jñānajñeyasya munibhirjñānavidbhirmahātmabhiḥ

तस्मै पार्थिवमुख्याय रघुवर्यमहात्मने | श्रूयताम् स मुनिश्रेष्ठो यद्वक्ष्यति परीक्षिते

tasmai pārthivamukhyāya raghuvaryamahātmane | śrūyatām sa muniśreṣṭho yadvakṣyati parīkṣite

गौरमुख उवाच – देवकी नाम राजेन्द्र देवकस्याभवत् सुता | अनपत्या तपस्तेये पुत्रार्थम् किल भामिनी

gauramukha uvāca – devakī nāma rājendra devakasyābhavat sutā | anapatyā tapasteye putrārtham kila bhāminī

भार्या सा वसुदेवस्य सत्यधर्मपरायणा | न चातुष्यत गोविन्दस्ततस्तामाह भार्गवः

bhāryā sā vasudevasya satyadharmaparāyaṇā | na cātuṣyata govindastatastāmāha bhārgavaḥ

भार्गव उवाच – किमर्थम् तप्यते भद्रे तपः परमदुश्चरम् | कोऽर्थस्तवाभिलषितो गन्तुम् कुत्र तवेप्सितम्

bhārgava uvāca – kimartham tapyate bhadre tapaḥ paramaduścaram | ko'rthastavābhilaṣito gantum kutra tavepsitam

देवक्युवाच – अपुत्राहम् द्विजश्रेष्ठ पत्युर्मे नास्ति सन्ततिः | साहमाराध्य गोविन्दम् पुत्रमिच्छामि शोभनम्

devakyuvāca – aputrāham dvijaśreṣṭha patyurme nāsti santatiḥ | sāhamārādhya govindam putramicchāmi śobhanam

तपस्तावत् करिष्यामि परमेण समाधिना | यावदाराधितो विष्णुर्दास्यत्यभिमतम् मम

tapastāvat kariṣyāmi parameṇa samādhinā | yāvadārādhito viṣṇurdāsyatyabhimatam mama

भार्गव उवाच – गोविन्दाराधने यत्नो यदि ते कुलनन्दिनि | तदिदम् व्रतमास्थाय तोषयाशु जनार्दनम्

bhārgava uvāca – govindārādhane yatno yadi te kulanandini | tadidam vratamāsthāya toṣayāśu janārdanam

प्रथमे कार्त्तिकस्याह्नि सम्प्राप्ते देवकात्मजे | पञ्चगव्यजलस्नातः पञ्चगव्यकृताशनः

prathame kārttikasyāhni samprāpte devakātmaje | pañcagavyajalasnātaḥ pañcagavyakṛtāśanaḥ

बाणपुष्पैः समभ्यर्च्य वासुदेवमजम् विभुम् | दत्त्वा च चन्दनम् धूपम् परमान्नम् निवेदयेत् | घृतेन वाच येद्विप्रम् गृह्णीयाच्च ततो व्रतम्

bāṇapuṣpaiḥ samabhyarcya vāsudevamajam vibhum | dattvā ca candanam dhūpam paramānnam nivedayet | ghṛtena vāca yedvipram gṛhṇīyācca tato vratam

अद्यप्रभृत्यहम् मासम् विरतः प्राणिनाम् वधात् | असत्यवचनात् स्तैन्यान्मधुमाम्सादिभक्षणात्

adyaprabhṛtyaham māsam virataḥ prāṇinām vadhāt | asatyavacanāt stainyānmadhumāmsādibhakṣaṇāt

स्वपन्विबुध्यन् गच्छम्श्च स्मरिष्याम्यहमच्युतम् | परापवादपैशून्यम् परपीडाकरम् तथा

svapanvibudhyan gacchamśca smariṣyāmyahamacyutam | parāpavādapaiśūnyam parapīḍākaram tathā

सच्छास्त्रदेवतायज्ञनिन्दामन्यस्य वा भुवि | न वक्ष्यामि जगत्यस्मिन् पश्यन् सर्वगतम् हरिम्

sacchāstradevatāyajñanindāmanyasya vā bhuvi | na vakṣyāmi jagatyasmin paśyan sarvagatam harim

इत्यन्यच्चापि शक्नोति यन्निर्वोढुम् यशस्विनि | इत्युच्चार्य न शक्नोषि यदिवोढुम् कुर्वीत नियमम् तस्य त्यागो धर्माय यस्य च

ityanyaccāpi śaknoti yannirvoḍhum yaśasvini | ityuccārya na śaknoṣi yadivoḍhum kurvīta niyamam tasya tyāgo dharmāya yasya ca

कृत्वैवम् पुरतो विष्णोर्निवृत्तिम् पापतः शुभे | नैवेद्यम् स्वयमश्नीयान्मौनी नित्यमुदङ्मुखः

kṛtvaivam purato viṣṇornivṛttim pāpataḥ śubhe | naivedyam svayamaśnīyānmaunī nityamudaṅmukhaḥ

मार्गशीर्षे तथा मासि जातिपुष्पैर्जनार्दनम् | समभ्यर्च्य शुभे धूपम् चन्दनम् सन्निवेद्य च

mārgaśīrṣe tathā māsi jātipuṣpairjanārdanam | samabhyarcya śubhe dhūpam candanam sannivedya ca

परमान्नम् च देवाय विप्राय च पुनर्घृतम् | दत्त्वा तथैव गृह्णीयान्नियमम् चास्य रोचते

paramānnam ca devāya viprāya ca punarghṛtam | dattvā tathaiva gṛhṇīyānniyamam cāsya rocate

तथैव नक्तम् भुञ्जीत नैवेद्यम् कुलनन्दिनि | सर्वेष्वेव तु मासेषु पञ्चगव्यादिकम् समम्

tathaiva naktam bhuñjīta naivedyam kulanandini | sarveṣveva tu māseṣu pañcagavyādikam samam

पुष्पधूपोपहारेषु विशेषो दक्षिणासु च | स्नानप्राशनयोः साम्यम् तथा वै नक्तभोजने

puṣpadhūpopahāreṣu viśeṣo dakṣiṇāsu ca | snānaprāśanayoḥ sāmyam tathā vai naktabhojane

अर्चयेत् प्रतिमासम् च यैः पुष्पैस्तानि मे शृणु | ये च धूपाः प्रदातव्या नैवेद्यान्नम् च यद्यदा

arcayet pratimāsam ca yaiḥ puṣpaistāni me śṛṇu | ye ca dhūpāḥ pradātavyā naivedyānnam ca yadyadā

बाणस्य जातिकुसुमैस्तथैव च कुरुण्ठकैः | कुन्दातिमुक्तकै रक्तकरवीरैश्च देवकि

bāṇasya jātikusumaistathaiva ca kuruṇṭhakaiḥ | kundātimuktakai raktakaravīraiśca devaki

श्वेतैस्ततो मालिकया तथा मल्लिकया ततः | श्वेतैस्ततो मल्लिकया ततश्वम्पकया ततः | दधिपिण्ड्याऽथ केतक्या पद्मरक्तोत्पलेन च | क्रमेणाभ्यर्चितो विष्णुर्ददाति मनसेप्सितम्

śvetaistato mālikayā tathā mallikayā tataḥ | śvetaistato mallikayā tataśvampakayā tataḥ | dadhipiṇḍyā'tha ketakyā padmaraktotpalena ca | krameṇābhyarcito viṣṇurdadāti manasepsitam

कार्त्तिके मार्गशीर्षे च धूपः पौषे च चन्दनम् | माघफाल्गुनचैत्रेषु दद्याद्विष्णोस्तथागरुम्

kārttike mārgaśīrṣe ca dhūpaḥ pauṣe ca candanam | māghaphālgunacaitreṣu dadyādviṣṇostathāgarum

वैशाखादिषु मासेषु त्रिषु देवकि भक्तितः | कर्पूरम् देवदेवाय गुग्गुलम् श्रावणादिषु

vaiśākhādiṣu māseṣu triṣu devaki bhaktitaḥ | karpūram devadevāya guggulam śrāvaṇādiṣu

कार्त्तिकादिषु मासेषु परमान्नम् शुभे त्रिषु | कासारम् माघपूर्वेषु यवान्नम् च ततस्त्रिषु

kārttikādiṣu māseṣu paramānnam śubhe triṣu | kāsāram māghapūrveṣu yavānnam ca tatastriṣu

घृतम् तिलाञ्जलघटान्हिरण्यमथ वाजिनम् | प्रतिमासम् तथा दद्याद्ब्राह्मणाय शुभव्रते

ghṛtam tilāñjalaghaṭānhiraṇyamatha vājinam | pratimāsam tathā dadyādbrāhmaṇāya śubhavrate

यथोक्तम् नियमानाम् च ग्रहणम् प्रतिमासिकम् | कुर्वञ्जगत्पतिर्विष्णुः प्रीयतामिति मानवः

yathoktam niyamānām ca grahaṇam pratimāsikam | kurvañjagatpatirviṣṇuḥ prīyatāmiti mānavaḥ

योषिदप्यमलप्रज्ञे व्रतमेतद्यथाविधि | करोति या सा सकलानवाप्नोति मनोरथान्

yoṣidapyamalaprajñe vratametadyathāvidhi | karoti yā sā sakalānavāpnoti manorathān

व्रतेनाराधितो विष्णुरनेन जगतः पतिः | ददात्यभिमतान् कामानल्पकालेन भामिनि

vratenārādhito viṣṇuranena jagataḥ patiḥ | dadātyabhimatān kāmānalpakālena bhāmini

धन्यम् यशस्यमायुष्यम् सौभाग्यारोग्यदम् तथा | व्रतमेतत्प्रियतमम् व्रतेभ्योऽव्यक्तजन्मनः

dhanyam yaśasyamāyuṣyam saubhāgyārogyadam tathā | vratametatpriyatamam vratebhyo'vyaktajanmanaḥ

व्रतेनानेन शुद्धानामब्देनैकेन केशवः | सुखदृश्यो न सन्देहो दीपेनैवाग्रतः स्थितः

vratenānena śuddhānāmabdenaikena keśavaḥ | sukhadṛśyo na sandeho dīpenaivāgrataḥ sthitaḥ

कायवाङ्मनसो शुद्धिम् करोत्येतन्महाव्रतम् | शुद्धानाम् चामलो देवो दृश्य एव जनार्दनः

kāyavāṅmanaso śuddhim karotyetanmahāvratam | śuddhānām cāmalo devo dṛśya eva janārdanaḥ

तस्मिन्नेकाग्रचित्तानाम् प्राणिनाम् वरवर्णिनि | विप्रा एव प्रयत्नेन मुक्तिभाजो विभूतयः

tasminnekāgracittānām prāṇinām varavarṇini | viprā eva prayatnena muktibhājo vibhūtayaḥ

यथा कल्पतरुम् प्राप्य यद्यदिच्छति चेतसा | तत्तत्फलमवाप्नोति तथा सम्प्राप्य तम् विभुम्

yathā kalpatarum prāpya yadyadicchati cetasā | tattatphalamavāpnoti tathā samprāpya tam vibhum

शुद्धिव्रतमिदम् तस्मान्महापातकनाशनम् | आराधनाय कृष्णस्य कुरु देवकि पावनम्

śuddhivratamidam tasmānmahāpātakanāśanam | ārādhanāya kṛṣṇasya kuru devaki pāvanam

तस्मिन्श्चीर्णे हृषीकेशस्तुभ्यम् दास्यति दर्शनम् | दृष्टे चाभिमतम् यत्ते तदशेषम् भविष्यति

tasminścīrṇe hṛṣīkeśastubhyam dāsyati darśanam | dṛṣṭe cābhimatam yatte tadaśeṣam bhaviṣyati

त्रिनवतिततमोऽध्यायः

देवकीव्रतम् गौरमुख उवाच – देवकी भार्गवस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यम् नराधिप | शुद्धिकामा चचाराथ सर्वकामप्रदम् व्रतम्

devakīvratam gauramukha uvāca – devakī bhārgavasyaitacchrutvā vākyam narādhipa | śuddhikāmā cacārātha sarvakāmapradam vratam

व्रतेनाराधितस्तेन तदा देव्या जनार्दनः | ददौ दर्शनमीशेशः शङ्खचक्रगदाधरः

vratenārādhitastena tadā devyā janārdanaḥ | dadau darśanamīśeśaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

दृष्टे तस्मिन्नशेषेशे जगद्धातरि केशवे | कृत्वा प्रणाममाहेदम् भक्तिनम्राऽथ देवकी

dṛṣṭe tasminnaśeṣeśe jagaddhātari keśave | kṛtvā praṇāmamāhedam bhaktinamrā'tha devakī

जगतामीश्वरेशेश ज्ञान ज्ञेय भवाव्यय | समस्तदेवतादेव वासुदेव नमोऽस्तु ते

jagatāmīśvareśeśa jñāna jñeya bhavāvyaya | samastadevatādeva vāsudeva namo'stu te

प्रधानपुम्सोरजयोर्यः कारणमकारणम् | अविशेष्यमजम् रूपम् तव तस्मै नमोऽस्तु ते

pradhānapumsorajayoryaḥ kāraṇamakāraṇam | aviśeṣyamajam rūpam tava tasmai namo'stu te

त्वम् प्रधानम् पुमाम्श्चैव कारणाकारणात्मकः | सदसच्चाखिलम् देव केनोक्तेन तव स्तवः

tvam pradhānam pumāmścaiva kāraṇākāraṇātmakaḥ | sadasaccākhilam deva kenoktena tava stavaḥ

प्रसीद देवदेवानाम् अरिशातन वामन | लोभाभिभूता यमहम् वरमिच्छे प्रयच्छति लोभाभिभूता यदहम् वरयामि प्रयच्छ तत्

prasīda devadevānām ariśātana vāmana | lobhābhibhūtā yamaham varamicche prayacchati lobhābhibhūtā yadaham varayāmi prayaccha tat

भगवान् उवाच (देवदेव उवाच) – अदितिस्त्वम् महाभागे भुवम् प्राप्ता सुरारणि | भर्ता च ते कश्यपोऽयम् देयस्तव वरो मया

bhagavān uvāca (devadeva uvāca) – aditistvam mahābhāge bhuvam prāptā surāraṇi | bhartā ca te kaśyapo'yam deyastava varo mayā

भर्ता ते कश्यपो देवि दत्तस्तव वरो मया देवक्युवाच – अपुत्रास्मि न मे भर्तुरस्ति केशव सन्ततिः | प्रसीद देहि मे पुत्रमरिदुर्धारपौरुषम्

bhartā te kaśyapo devi dattastava varo mayā devakyuvāca – aputrāsmi na me bharturasti keśava santatiḥ | prasīda dehi me putramaridurdhārapauruṣam

देवदेव उवाच – भविष्यत्यचिराद्देवि मदम्शेन सुतस्तव | हन्तव्या दानवास्तेन सद्धर्मपरिपन्थिनः

devadeva uvāca – bhaviṣyatyacirāddevi madamśena sutastava | hantavyā dānavāstena saddharmaparipanthinaḥ

देवक्युवाच – त्वामहम् जगद्धातारमुदारोरुपराक्रमम् | धारयिष्यामि गर्भेण कथमच्युत शम्स मे

devakyuvāca – tvāmaham jagaddhātāramudāroruparākramam | dhārayiṣyāmi garbheṇa kathamacyuta śamsa me

भगवान् देवदेव उवाच – तवोदरेऽवतारम् वै पुरापि बलिबन्धने | कुर्वता विधृताः सप्त लोकास्त्वम् चात्ममायया

bhagavān devadeva uvāca – tavodare'vatāram vai purāpi balibandhane | kurvatā vidhṛtāḥ sapta lokāstvam cātmamāyayā

तथा साम्प्रतमप्येतान्ल्लोकान् सस्थाणुजङ्गमान् | धारयिष्याम्यथात्मानम् त्वाम् च देवकि लीलया

tathā sāmpratamapyetānllokān sasthāṇujaṅgamān | dhārayiṣyāmyathātmānam tvām ca devaki līlayā

गौरमुख उवाच – इत्येवमुक्त्वा ताम् देवीम् देवकीम् भगवान् प्रभुः | तिरोबभूव गोविन्दो भूर्भुवः प्रभवो विभुः

gauramukha uvāca – ityevamuktvā tām devīm devakīm bhagavān prabhuḥ | tirobabhūva govindo bhūrbhuvaḥ prabhavo vibhuḥ

अवाप च ततो गर्भम् देवकी वसुदेवतः | अजायत च विश्वेशः स्वेनाङ्गेन जनार्दनः

avāpa ca tato garbham devakī vasudevataḥ | ajāyata ca viśveśaḥ svenāṅgena janārdanaḥ

नीलोत्पलदलश्यामम् ताम्रायतविलोचनम् | चतुर्बाहुमुदाराङ्गम् श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्

nīlotpaladalaśyāmam tāmrāyatavilocanam | caturbāhumudārāṅgam śrīvatsāṅkitavakṣasam

तम् जातम् देवकी देवम् निधानम् सर्वतेजसाम् | प्रणिपत्याभितुष्टाव सम्प्रस्नुतपयोधरा

tam jātam devakī devam nidhānam sarvatejasām | praṇipatyābhituṣṭāva samprasnutapayodharā

अबालो बालरूपेण येनेश त्वमिहास्थितः | त्वद्रूपम् प्रणिपत्याहम् यद्ब्रवीमि निबोध तत्

abālo bālarūpeṇa yeneśa tvamihāsthitaḥ | tvadrūpam praṇipatyāham yadbravīmi nibodha tat

नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते मधुसूदन | नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्तेऽस्तु जनार्दन

namaste sarvabhūteśa namaste madhusūdana | namaste puṇḍarīkākṣa namaste'stu janārdana

नमस्ते शार्ङ्गचक्रासिगदापरिघपाणये | उपेन्द्रायाप्रमेयाय हृषीकेशाय वै नमः

namaste śārṅgacakrāsigadāparighapāṇaye | upendrāyāprameyāya hṛṣīkeśāya vai namaḥ

नमोऽस्तु तेऽणुरूपाय बृहद्रूपाय वै नमः | अशेषभूतरूपाय तथारूपाय ते नमः

namo'stu te'ṇurūpāya bṛhadrūpāya vai namaḥ | aśeṣabhūtarūpāya tathārūpāya te namaḥ

अनिर्देश्यविशेषाय तुभ्यम् सर्वात्मने नमः | सर्वेश्वराय सर्वाय सर्वभूताय ते नमः

anirdeśyaviśeṣāya tubhyam sarvātmane namaḥ | sarveśvarāya sarvāya sarvabhūtāya te namaḥ

नमोऽस्तु ते वासुदेव नमोऽस्तु कमलेक्षण | अशेषभूतरूपाय तथाभूताय ते नमः line not there in moolam नमोऽस्तु तेऽश्वरूपाय तथारूपाय ते नमः | अनिर्देश्यविशेषाय तुभ्यम् सर्वात्मने नमः नमोऽस्तु ते वासुदेव नमस्ते पुष्करेक्षण | नमोऽस्तु ते सदाचिन्त्य योगिचिन्त्य जगत्पते

namo'stu te vāsudeva namo'stu kamalekṣaṇa | aśeṣabhūtarūpāya tathābhūtāya te namaḥ line not there in moolam namo'stu te'śvarūpāya tathārūpāya te namaḥ | anirdeśyaviśeṣāya tubhyam sarvātmane namaḥ namo'stu te vāsudeva namaste puṣkarekṣaṇa | namo'stu te sadācintya yogicintya jagatpate

विष्णो नमोऽस्तु ते कृष्ण नमस्ते पुरुषोत्तम | नमो नारायण हरे नमस्तेऽस्तु सदाच्युत

viṣṇo namo'stu te kṛṣṇa namaste puruṣottama | namo nārāyaṇa hare namaste'stu sadācyuta

नमो नमस्ते गोविन्द नमस्ते गरुडध्वज | श्रीश श्रीवत्स योगीश श्रीकान्तेश नमोऽस्तु ते

namo namaste govinda namaste garuḍadhvaja | śrīśa śrīvatsa yogīśa śrīkānteśa namo'stu te

नीलोत्पलदलश्याम दम्ष्ट्रोद्धृतवसुन्धर | हिरण्याक्षरिपो देव नमस्ते यज्ञसूकर

nīlotpaladalaśyāma damṣṭroddhṛtavasundhara | hiraṇyākṣaripo deva namaste yajñasūkara

नृसिम्ह जय विश्वात्मन् दैत्योरःस्थलदारक | नमो नमस्तेऽस्तु सदा विक्षेपध्वस्ततारक

nṛsimha jaya viśvātman daityoraḥsthaladāraka | namo namaste'stu sadā vikṣepadhvastatāraka

मायावामनरूपाय तुभ्यम् देव नमो नमः | त्रिविक्रम नमस्तुभ्यम् त्रैलोक्यक्रान्ति दुर्जय

māyāvāmanarūpāya tubhyam deva namo namaḥ | trivikrama namastubhyam trailokyakrānti durjaya

ऋग्यजुःसामभूताय वेदाहरणकर्मणे | प्रणवोद्गीतवपुषे महाश्वशिरसे नमः

ṛgyajuḥsāmabhūtāya vedāharaṇakarmaṇe | praṇavodgītavapuṣe mahāśvaśirase namaḥ

निःक्षत्रियोर्वीकरण विकरालपराक्रम | जामदग्न्य नमस्तुभ्यम् कार्तवीर्यासुतस्कर

niḥkṣatriyorvīkaraṇa vikarālaparākrama | jāmadagnya namastubhyam kārtavīryāsutaskara

पौलस्त्यकुलनाशाय साधुमार्गविचारिणे | नलसेतुकृते तुभ्यम् नमो राघवरूपिणे

paulastyakulanāśāya sādhumārgavicāriṇe | nalasetukṛte tubhyam namo rāghavarūpiṇe

साम्प्रतम् मत्प्रसन्नाय सम्भूताय ममोदरे | स्वमायाबालरूपाय नमः कृष्णाय वै हरे

sāmpratam matprasannāya sambhūtāya mamodare | svamāyābālarūpāya namaḥ kṛṣṇāya vai hare

यावन्ति तव रूपाणि यावत्यश्च विभूतयः | नमामि कृष्ण सर्वेभ्यस्तेभ्यस्ताभ्यश्च सर्वदा

yāvanti tava rūpāṇi yāvatyaśca vibhūtayaḥ | namāmi kṛṣṇa sarvebhyastebhyastābhyaśca sarvadā

स्वरूपचेष्टितम् यत्ते यद्देवत्वे विचेष्टितम् | यच्च तिर्यङ्मनुष्यत्वे चेष्टितम् तन्नमाम्यहम्

svarūpaceṣṭitam yatte yaddevatve viceṣṭitam | yacca tiryaṅmanuṣyatve ceṣṭitam tannamāmyaham

परमेश परेशेश तिर्यगीश नरेश्वर | सर्वेश्वरेश्वरेशेश नमस्ते पुरुषोत्तम

parameśa pareśeśa tiryagīśa nareśvara | sarveśvareśvareśeśa namaste puruṣottama

गौरमुख उवाच – एवम् स्तुतस्तया देव्या देवक्या मधुसूदनः | बालरूपी जगादैवम् वसुदेवस्य शृण्वतः

gauramukha uvāca – evam stutastayā devyā devakyā madhusūdanaḥ | bālarūpī jagādaivam vasudevasya śṛṇvataḥ

सम्यगाराधितेनोक्तम् यत्प्रसन्नेन वै शुभे | तत्कृतम् सकलम् भूयो यद्वृणोषि ददामि तत्

samyagārādhitenoktam yatprasannena vai śubhe | tatkṛtam sakalam bhūyo yadvṛṇoṣi dadāmi tat

अवतारे तथैवास्मिन् वर्षाणामधिकम् शतम् | स्थास्यामि नरताम् प्राप्तो दुष्टदैत्यनिबर्हणः

avatāre tathaivāsmin varṣāṇāmadhikam śatam | sthāsyāmi naratām prāpto duṣṭadaityanibarhaṇaḥ

तत्त्वम् वरय भद्रम् ते वरम् यन्मनसेच्छसि | दास्याम्यहमसन्दिग्धम् यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

tattvam varaya bhadram te varam yanmanasecchasi | dāsyāmyahamasandigdham yadyapi syātsudurlabham

देवक्युवाच – यदि देव प्रसन्नस्त्वम् प्रददासि ममेप्सितम् | वृणोमि तदहम् नित्यम् तव केशव दर्शनम्

devakyuvāca – yadi deva prasannastvam pradadāsi mamepsitam | vṛṇomi tadaham nityam tava keśava darśanam

तवेदृग्रूपमालोक्य हार्दप्रस्रुतलोचना | नालम् वियोगम् सम्सोढुम् तवाहम् मधुसूदन

tavedṛgrūpamālokya hārdaprasrutalocanā | nālam viyogam samsoḍhum tavāham madhusūdana

देवदेव उवाच – दाक्षायणी त्वमदितिः सम्भूता वसुधातले | नित्यमेव जगद्धात्रि प्रसादम् ते करोम्यहम्

devadeva uvāca – dākṣāyaṇī tvamaditiḥ sambhūtā vasudhātale | nityameva jagaddhātri prasādam te karomyaham

षष्ठे षष्ठे तदा पक्षे दिनेऽस्मिन्नेव भामिनि | त्वम् माम् द्रक्ष्यस्यसन्दिग्धम् प्रसादस्ते कृतो मया

ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā pakṣe dine'sminneva bhāmini | tvam mām drakṣyasyasandigdham prasādaste kṛto mayā

अनेनैव महाभागे बालरूपेण सम्वृतः | तव दर्शनमेष्यामि यत्र ते स्नेहवन्मनः

anenaiva mahābhāge bālarūpeṇa samvṛtaḥ | tava darśanameṣyāmi yatra te snehavanmanaḥ

तस्मिन् काले च लोकास्त्वाम् पूजयिष्यन्ति देवकि | माम् च पुष्पादिभिर्देवि तवोत्सङ्गव्यवस्थितम्

tasmin kāle ca lokāstvām pūjayiṣyanti devaki | mām ca puṣpādibhirdevi tavotsaṅgavyavasthitam

सम्पूजितोऽहम् लोकानाम् तस्मिन् काले सुतोषितः | प्रदास्यामि जगद्धात्रि यथाभिलषितम् वरम्

sampūjito'ham lokānām tasmin kāle sutoṣitaḥ | pradāsyāmi jagaddhātri yathābhilaṣitam varam

अपुत्राणाम् वरान् पुत्रानधनानाम् तथा धनम् | शुभान् दारानदाराणाम् सरोगाणामरोगताम्

aputrāṇām varān putrānadhanānām tathā dhanam | śubhān dārānadārāṇām sarogāṇāmarogatām

सुगतिम् गतिकामानाम् विद्याम् विद्यार्थिनामपि | प्रदास्यसि महाभागे मत्प्रसादोपबृम्हिता

sugatim gatikāmānām vidyām vidyārthināmapi | pradāsyasi mahābhāge matprasādopabṛmhitā

प्रसादिता हि मर्त्यानाम् यत्त्वम् दास्यसि शोभने | तत्तेषाम् मत्प्रसादेन भविष्यति न दुर्लभम्

prasāditā hi martyānām yattvam dāsyasi śobhane | tatteṣām matprasādena bhaviṣyati na durlabham

त्वामभ्यर्च्योपचारेण स्नापयित्वा घृतेन माम् | सर्वकामानवाप्स्यन्ति कालेषट्पक्षसञ्ज्ञिते

tvāmabhyarcyopacāreṇa snāpayitvā ghṛtena mām | sarvakāmānavāpsyanti kāleṣaṭpakṣasañjñite

(त्वदङ्कस्थम् च माम् बालम् सम्स्मरिष्यन्ति भक्तितः |) प्रतिमासम् च ते पूजामष्टम्याम् यः करिष्यति | मम चैवाखिलान् कामान् सम्प्राप्नोत्यपकल्मषः

(tvadaṅkastham ca mām bālam samsmariṣyanti bhaktitaḥ |) pratimāsam ca te pūjāmaṣṭamyām yaḥ kariṣyati | mama caivākhilān kāmān samprāpnotyapakalmaṣaḥ

गौरमुख उवाच – एवम् पूर्वम् हृषीकेशो देवक्याः प्रददौ वरम् | तस्मात् कृष्णाष्टमी पुम्सामशेषाघौघहारिणी

gauramukha uvāca – evam pūrvam hṛṣīkeśo devakyāḥ pradadau varam | tasmāt kṛṣṇāṣṭamī pumsāmaśeṣāghaughahāriṇī

तस्याम् हि पूजितः कृष्णो देवकी च समाधिना | पापापनोदम् कुरुते ददाति च मनोरथान्

tasyām hi pūjitaḥ kṛṣṇo devakī ca samādhinā | pāpāpanodam kurute dadāti ca manorathān

तदेष पुष्टिकामानाम् नॄणाम् पुण्यार्थिनामपि | उपवासो महीपाल शस्तः केशवतोषदः

tadeṣa puṣṭikāmānām nṝṇām puṇyārthināmapi | upavāso mahīpāla śastaḥ keśavatoṣadaḥ

चतुर्नवतिततमोऽध्यायः

प्रह्लादबलिसम्वादः वसिष्ठ उवाच – श्रावणे शुक्लपक्षे तु द्वादश्याम् प्रीयते नृप | गोप्रदानेन गोविन्दो यत्पूर्वम् कथितम् तव

prahlādabalisamvādaḥ vasiṣṭha uvāca – śrāvaṇe śuklapakṣe tu dvādaśyām prīyate nṛpa | gopradānena govindo yatpūrvam kathitam tava

पौषशुक्ले तु तद्वच्च द्वादश्याम् घृतधेनुकाम् | घृतार्चिः प्रीणनायालम् प्रदद्यात् फलदायिनीम्

pauṣaśukle tu tadvacca dvādaśyām ghṛtadhenukām | ghṛtārciḥ prīṇanāyālam pradadyāt phaladāyinīm

तथैव माघद्वादश्याम् प्रदत्ता तिलगौर्नृप | केशवम् प्रीणयत्याशु सर्वकामान् प्रयच्छति

tathaiva māghadvādaśyām pradattā tilagaurnṛpa | keśavam prīṇayatyāśu sarvakāmān prayacchati

ज्यैष्ठे मासि सिते पक्षे द्वादश्याम् जलधेनुका | दत्ता यथावद्विधिना प्रीणयत्यम्बुशायिनम्

jyaiṣṭhe māsi site pakṣe dvādaśyām jaladhenukā | dattā yathāvadvidhinā prīṇayatyambuśāyinam

लवणम् मार्गशीर्षे तु कृष्णमभ्यर्च्य यो नरः | प्रयच्छति द्विजाग्र्याय स सर्वरसदायकः

lavaṇam mārgaśīrṣe tu kṛṣṇamabhyarcya yo naraḥ | prayacchati dvijāgryāya sa sarvarasadāyakaḥ

सर्वभोगमहाभोगान् भ्राजिष्मन्तो मनोरमान् | सर्वान् भोगान् महाभाग भविष्यन्तो मनोरथान् लोकानवाप्नोति नृप प्रसन्ने गरुडध्वजे

sarvabhogamahābhogān bhrājiṣmanto manoramān | sarvān bhogān mahābhāga bhaviṣyanto manorathān lokānavāpnoti nṛpa prasanne garuḍadhvaje

पौषमासे तु यो दद्याद्घृतम् विप्राय पार्थिव | समभ्यर्च्याच्युतम् सोऽपि सर्वकामानवाप्नुयात्

pauṣamāse tu yo dadyādghṛtam viprāya pārthiva | samabhyarcyācyutam so'pi sarvakāmānavāpnuyāt

माघमासे तु सम्पूज्य माधवम् ब्राह्मणाय यः | प्रयच्छति तिलान्ल्लोकान् सम्प्राप्नोत्यभिवाञ्छितान्

māghamāse tu sampūjya mādhavam brāhmaṇāya yaḥ | prayacchati tilānllokān samprāpnotyabhivāñchitān

फाल्गुने पुण्डरीकाक्षम् यः समभ्यर्च्य यच्छति | सप्तधान्यम् नरश्रेष्ठ स सर्वस्येश्वरो भवेत्

phālgune puṇḍarīkākṣam yaḥ samabhyarcya yacchati | saptadhānyam naraśreṣṭha sa sarvasyeśvaro bhavet

चैत्रे चित्राणि वस्त्राणि यः प्रयच्छति केशवम् | पूजयित्वा स वै भोगान्विचित्रान्ल्लभते नरः

caitre citrāṇi vastrāṇi yaḥ prayacchati keśavam | pūjayitvā sa vai bhogānvicitrānllabhate naraḥ

वैशाखे विष्णुमभ्यर्च्य यवगोधूमदो नरः | लोकानैन्द्रान् समासाद्य मोदते विगतज्वरः

vaiśākhe viṣṇumabhyarcya yavagodhūmado naraḥ | lokānaindrān samāsādya modate vigatajvaraḥ

(दुर्निवर्त्यमहम् मन्ये चञ्चलम् हि मनो यतः |) ज्यैष्ठेऽभ्यर्च्य हृषीकेशम् उदकुम्भप्रदो हि यः | स पराम् निर्वृतिम् याति सप्त जन्मान्तराणि वै

(durnivartyamaham manye cañcalam hi mano yataḥ |) jyaiṣṭhe'bhyarcya hṛṣīkeśam udakumbhaprado hi yaḥ | sa parām nirvṛtim yāti sapta janmāntarāṇi vai

आषाढमासे च हरिम् यः समभ्यर्च्य यच्छति | विप्राय चन्दनम् सोऽपि परमाह्लादभाजनम्

āṣāḍhamāse ca harim yaḥ samabhyarcya yacchati | viprāya candanam so'pi paramāhlādabhājanam

यो नृसिम्हम् समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय प्रयच्छति | श्रावणे नवनीतम् तु स स्वर्गम् सुकृती व्रजेत्

yo nṛsimham samabhyarcya brāhmaṇāya prayacchati | śrāvaṇe navanītam tu sa svargam sukṛtī vrajet

छत्त्रम् च यो भाद्रपदे वासुदेवाभिपूजकः | प्रयच्छति द्विजाग्र्याय स च्छत्त्राधिपतिर्भवेत्

chattram ca yo bhādrapade vāsudevābhipūjakaḥ | prayacchati dvijāgryāya sa cchattrādhipatirbhavet

गुडशर्करया युक्तम् मोदकम् च प्रयच्छति | तथैवाश्वयुजेऽभ्यर्च्य योऽनन्तम् सोऽमरो भवेत्

guḍaśarkarayā yuktam modakam ca prayacchati | tathaivāśvayuje'bhyarcya yo'nantam so'maro bhavet

नारायणम् समभ्यर्च्य यः प्रयच्छति कार्त्तिके | दीपकम् विप्रगेहेषु विमानम् सोऽधिरोहति

nārāyaṇam samabhyarcya yaḥ prayacchati kārttike | dīpakam viprageheṣu vimānam so'dhirohati

काम्यान्येतान्यशेषाणि यः सम्पूज्य जगत्पतिम् | दानानि यच्छति नरः स सम्पूर्णमनोरथः | सर्वश्रेष्ठः समस्तानाम् बन्धूनामाश्रयो भवेत्

kāmyānyetānyaśeṣāṇi yaḥ sampūjya jagatpatim | dānāni yacchati naraḥ sa sampūrṇamanorathaḥ | sarvaśreṣṭhaḥ samastānām bandhūnāmāśrayo bhavet

एवम् सर्वाणि दानानि प्रीणनायाच्युतस्य यः | प्रयच्छति स सर्वेषाम् फलानाम् भुवि भाजनम्

evam sarvāṇi dānāni prīṇanāyācyutasya yaḥ | prayacchati sa sarveṣām phalānām bhuvi bhājanam

तस्मान्नरेन्द्र विप्रेभ्यः प्रीणनाय जगद्गुरोः | प्रयच्छैतानि दानानि यच्चान्यद्दयितम् तव

tasmānnarendra viprebhyaḥ prīṇanāya jagadguroḥ | prayacchaitāni dānāni yaccānyaddayitam tava

यदीच्छसि पुनः प्राप्तुम् भूतिमभ्रम्शनीम् नृप | (तदाराधय गोविन्दम् नान्यथा स्युर्विभूतयः

yadīcchasi punaḥ prāptum bhūtimabhramśanīm nṛpa | (tadārādhaya govindam nānyathā syurvibhūtayaḥ

प्रह्लाद उवाच – एवम् वसिष्ठेन तदा मान्धाता नृप बोधितः | सह पत्न्या महीपालः परितोषम् परम् ययौ

prahlāda uvāca – evam vasiṣṭhena tadā māndhātā nṛpa bodhitaḥ | saha patnyā mahīpālaḥ paritoṣam param yayau

जगाद च मुदा युक्तः प्रणिपत्य पुरोहितम् | सह पत्न्या नरश्रेष्ठः समुत्थाय वरासनात्

jagāda ca mudā yuktaḥ praṇipatya purohitam | saha patnyā naraśreṣṭhaḥ samutthāya varāsanāt

मान्धाता उवाच – धिग्धिग्वृथैव यातानि ममैतानि दिनान्यहो | अनासज्य मनः कृष्णे विषयासक्तचेतसः

māndhātā uvāca – dhigdhigvṛthaiva yātāni mamaitāni dinānyaho | anāsajya manaḥ kṛṣṇe viṣayāsaktacetasaḥ

ता निशास्ते च दिवसास्ते र्तवस्ते च वत्सराः | नराणाम् सफला येषु चिन्तितो भगवान् हरिः

tā niśāste ca divasāste rtavaste ca vatsarāḥ | narāṇām saphalā yeṣu cintito bhagavān hariḥ

चिन्त्यमानः समस्तानाम् पापानाम् हानिदो हि सः | समुत्सृज्याखिलम् चिन्त्यम् सोऽच्युतः किम् न चिन्त्यते

cintyamānaḥ samastānām pāpānām hānido hi saḥ | samutsṛjyākhilam cintyam so'cyutaḥ kim na cintyate

वसिष्ठ उवाच – कष्टम् मुष्टोऽस्मि शिष्टेषु विद्यमानेषु मन्त्रिषु | पराङ्मुखानाम् गोविन्दे यत्प्राप्तम् परमम् वयः

vasiṣṭha uvāca – kaṣṭam muṣṭo'smi śiṣṭeṣu vidyamāneṣu mantriṣu | parāṅmukhānām govinde yatprāptam paramam vayaḥ

प्रह्लाद उवाच – एवम् विनिन्द्य सोऽत्मानाम् मान्धाता पृथिवीपतिः | चकाराराधने यत्नम् देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

prahlāda uvāca – evam vinindya so'tmānām māndhātā pṛthivīpatiḥ | cakārārādhane yatnam devadevasya śārṅgiṇaḥ

तमाराध्य च विश्वेशमुपेन्द्रमसुरेश्वर | प्राप सिद्धिम् पराम् पूर्वम् दक्षः प्राचेतसो यथा

tamārādhya ca viśveśamupendramasureśvara | prāpa siddhim parām pūrvam dakṣaḥ prācetaso yathā

तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभावेन केशवम् | समाराधय गोविन्दम् तमाराध्य न सीदति

tathā tvamapi rājendra sarvabhāvena keśavam | samārādhaya govindam tamārādhya na sīdati

शौनक उवाच – एवम् स दैत्यराजेन्द्रः प्रह्रादेनावबोधितः | बलिराराधने यत्नम् चक्रे चक्रभृतस्तदा

śaunaka uvāca – evam sa daityarājendraḥ prahrādenāvabodhitaḥ | balirārādhane yatnam cakre cakrabhṛtastadā

पुष्पोपहारैर्धूपैश्च तथा चैवानुलेपनैः | वासोभिर्भूषणैः सम्यग्ब्राह्मणानाम् च तर्पणैः

puṣpopahārairdhūpaiśca tathā caivānulepanaiḥ | vāsobhirbhūṣaṇaiḥ samyagbrāhmaṇānām ca tarpaṇaiḥ

जपैर्होमैर्व्रतैश्चैव यथोक्तम् पुरुषर्षभ | सह पत्न्या तथैव त्वम् समाराधय केशवम्

japairhomairvrataiścaiva yathoktam puruṣarṣabha | saha patnyā tathaiva tvam samārādhaya keśavam

पञ्चनवतिततमोऽध्यायः

पापप्रणाशनस्तवः शतानीक उवाच – भगवम्श्चञ्चलम् चित्तम् मनुष्याणामहर्निशम् | विषयासङ्गदुर्दुष्टम् पापायैव प्रवर्तते

pāpapraṇāśanastavaḥ śatānīka uvāca – bhagavamścañcalam cittam manuṣyāṇāmaharniśam | viṣayāsaṅgadurduṣṭam pāpāyaiva pravartate

मौनेन वाचिकम् पापम् पुम्भिर्ब्रह्मन्निवर्त्यते | शारीरमप्यकरणात् सुनिवर्त्यम् मतम् मम

maunena vācikam pāpam pumbhirbrahmannivartyate | śārīramapyakaraṇāt sunivartyam matam mama

यत्त्वेतन्मानसम् पापम् मनुष्यैस्तन्महामते | दुर्निवर्त्यमहम् मन्ये चञ्चलम् हि मनो यतः

yattvetanmānasam pāpam manuṣyaistanmahāmate | durnivartyamaham manye cañcalam hi mano yataḥ

तदहम् श्रोतुमिच्छामि मनुष्यैर्दुर्विचिन्तितैः | यत्स्मर्तव्यम् च जप्यम् च मानसाघप्रशान्तये

tadaham śrotumicchāmi manuṣyairdurvicintitaiḥ | yatsmartavyam ca japyam ca mānasāghapraśāntaye

शौनक उवाच – त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नः साध्वेतद्भवतोदितम् | चञ्चलत्वाद्धि चित्तानाम् मानसम् बहु पातकम्

śaunaka uvāca – tvadyukto'yamanupraśnaḥ sādhvetadbhavatoditam | cañcalatvāddhi cittānām mānasam bahu pātakam

भूमौ तृणमसङ्ख्यातम् यथा च दिवि तारकाः | तथा पापमसङ्ख्येयम् चेतसा क्रियते तु यत्

bhūmau tṛṇamasaṅkhyātam yathā ca divi tārakāḥ | tathā pāpamasaṅkhyeyam cetasā kriyate tu yat

परदारपरद्रव्यपरहिम्सासु मानसम् | अहर्निशम् मनुष्याणाम् सातत्येन प्रवर्तते

paradāraparadravyaparahimsāsu mānasam | aharniśam manuṣyāṇām sātatyena pravartate

यद्यस्योपशमो राजन् भुवि न क्रियते नृभिः | तन्नास्ति नरकोत्तारो वर्षकोटीशतैरपि

yadyasyopaśamo rājan bhuvi na kriyate nṛbhiḥ | tannāsti narakottāro varṣakoṭīśatairapi

तदस्य प्रशमायालम् प्रायश्चित्तम् नराधिप | शृणुष्व येन चित्तोत्थम् सद्यः पापम् व्यपोहति

tadasya praśamāyālam prāyaścittam narādhipa | śṛṇuṣva yena cittottham sadyaḥ pāpam vyapohati

ॐ नमो वासुदेवाय पुरुषाय महात्मने | हिरण्यरेतसेऽचिन्त्यस्वरूपायातिवेधसे

ॐ namo vāsudevāya puruṣāya mahātmane | hiraṇyaretase'cintyasvarūpāyātivedhase

विष्णवे जिष्णवे नित्यम् शान्तायानघरूपिणे | सर्वस्थित्यन्तकरणव्रतिने पीतवाससे

viṣṇave jiṣṇave nityam śāntāyānagharūpiṇe | sarvasthityantakaraṇavratine pītavāsase

नारायणाय विश्वाय विश्वेशायेश्वराय च | नमः कमलकिञ्जल्कसुवर्णमुकुटाय च

nārāyaṇāya viśvāya viśveśāyeśvarāya ca | namaḥ kamalakiñjalkasuvarṇamukuṭāya ca

केशवायातिसूक्ष्माय ब्रह्ममूर्तिमते नमः | नमः परमकल्याणकल्याणायात्मयोनये

keśavāyātisūkṣmāya brahmamūrtimate namaḥ | namaḥ paramakalyāṇakalyāṇāyātmayonaye

जनार्दनाय देवाय श्रीधराय सुमेधसे | महात्मने वरेण्याय नमः पङ्कजनाभये

janārdanāya devāya śrīdharāya sumedhase | mahātmane vareṇyāya namaḥ paṅkajanābhaye

स्मृतमात्राघघाताय कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे | नमो नताय नम्रेशैरशेषैर्वासवादिभिः

smṛtamātrāghaghātāya kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe | namo natāya namreśairaśeṣairvāsavādibhiḥ

नमो मायाविने तुभ्यम् हरये हरिमेधसे | हिरण्यगर्भगर्भाय जगतः कारणात्मने

namo māyāvine tubhyam haraye harimedhase | hiraṇyagarbhagarbhāya jagataḥ kāraṇātmane

गोविन्दायादिभूताय श्रादीनाम् महात्मने | नमो भूतात्मभूताय आत्मने परमात्मने

govindāyādibhūtāya śrādīnām mahātmane | namo bhūtātmabhūtāya ātmane paramātmane

अच्युताय नमो नित्यमनन्ताय नमो नमः | दामोदराय शुचये यज्ञेशाय नमो नमः

acyutāya namo nityamanantāya namo namaḥ | dāmodarāya śucaye yajñeśāya namo namaḥ

नमो मायापटच्छन्नजगद्धाम्ने महात्मने | हृषीकेशाय चेशाय सर्वभूतात्मरूपिणे

namo māyāpaṭacchannajagaddhāmne mahātmane | hṛṣīkeśāya ceśāya sarvabhūtātmarūpiṇe

दयालवे नमो नित्यम् कपिलाय सुमेधसे | सम्सारसागरोत्तारज्ञानपोतप्रदायिने

dayālave namo nityam kapilāya sumedhase | samsārasāgarottārajñānapotapradāyine

अकुण्ठमतये धात्रे सर्गस्थित्यन्तकर्मणि | करालसौम्यरूपाय वैकुण्ठाय नमो नमः

akuṇṭhamataye dhātre sargasthityantakarmaṇi | karālasaumyarūpāya vaikuṇṭhāya namo namaḥ

यथा हि वासुदेवेति प्रोक्ते नश्यति पातकम् | तथा विलयमभ्येतु ममैतद्दुर्विचिन्तितम्

yathā hi vāsudeveti prokte naśyati pātakam | tathā vilayamabhyetu mamaitaddurvicintitam

यथा न विष्णुभक्तेषु पापमाप्नोति सम्स्थितिम् | तथा विनाशमभ्येतु ममैतद्दुर्विचिन्तितम्

yathā na viṣṇubhakteṣu pāpamāpnoti samsthitim | tathā vināśamabhyetu mamaitaddurvicintitam

स्मृतमात्रो यथा विष्णुः सर्वम् पापम् व्यपोहति | तथा प्रणाशमभ्येतु ममैतद्दुर्विचिन्तितम्

smṛtamātro yathā viṣṇuḥ sarvam pāpam vyapohati | tathā praṇāśamabhyetu mamaitaddurvicintitam

यथा सर्वत्रगो विष्णुस्तत्र सर्वम् च सम्स्थितम् | उपयातु तथा नाशम् ममाघम् चित्तसम्भवम्

yathā sarvatrago viṣṇustatra sarvam ca samsthitam | upayātu tathā nāśam mamāgham cittasambhavam

पापम् प्रणाशम् मम सम्प्रयातु यन्मानसम् यच्च करोमि वाचा | शारीरमप्याचरितम् च यन्मे स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

pāpam praṇāśam mama samprayātu yanmānasam yacca karomi vācā | śārīramapyācaritam ca yanme smṛte jagaddhātari vāsudeve

प्रयान्तु दोषा मम नाशमाशु रागादयः कारणकारणेशे | विज्ञानदीपामलमार्गदृश्ये स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

prayāntu doṣā mama nāśamāśu rāgādayaḥ kāraṇakāraṇeśe | vijñānadīpāmalamārgadṛśye smṛte jagaddhātari vāsudeve

भवन्तु भद्राणि समस्तदोषाः प्रयान्तु नाशम् जगतोऽखिलस्य | मयाद्य भक्त्या परमेश्वरेशे स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

bhavantu bhadrāṇi samastadoṣāḥ prayāntu nāśam jagato'khilasya | mayādya bhaktyā parameśvareśe smṛte jagaddhātari vāsudeve

ये भूतले ये दिवि येऽन्तरिक्षे रसातले प्राणिगणाश्च केचित् | भवन्तु ते सिद्धियुजो मयाद्य स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

ye bhūtale ye divi ye'ntarikṣe rasātale prāṇigaṇāśca kecit | bhavantu te siddhiyujo mayādya smṛte jagaddhātari vāsudeve

पुष्यन्तु मैत्रीम् विरमन्तु रागादुज्झन्तु लोभम् क्षमिणो भवन्तु | आब्रह्मवृक्षान्तरगा मयाद्य स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

puṣyantu maitrīm viramantu rāgādujjhantu lobham kṣamiṇo bhavantu | ābrahmavṛkṣāntaragā mayādya smṛte jagaddhātari vāsudeve

ये प्राणिनः कुत्रचिदत्र सन्ति ब्रह्माण्डमध्ये परतश्च केचित् | ते यान्तु सिद्धिम् परमाम् मयाद्य स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

ye prāṇinaḥ kutracidatra santi brahmāṇḍamadhye parataśca kecit | te yāntu siddhim paramām mayādya smṛte jagaddhātari vāsudeve

अज्ञानिनो ज्ञानविदो भवन्तु प्रशान्तिभाजः सततोग्रचित्ताः | कुर्वन्तु भक्तिम् परमामनन्ते मत्स्तोत्रतुष्टस्य हरेः प्रसादात्

ajñānino jñānavido bhavantu praśāntibhājaḥ satatogracittāḥ | kurvantu bhaktim paramāmanante matstotratuṣṭasya hareḥ prasādāt

शृण्वन्ति ये मे पठतस्तथान्ये पश्यन्ति ये मामिदमीरयन्तम् | देवासुराद्या मनुजास्तिरश्चो भवन्तु तेऽप्यच्युतयोगभाजः

śṛṇvanti ye me paṭhatastathānye paśyanti ye māmidamīrayantam | devāsurādyā manujāstiraśco bhavantu te'pyacyutayogabhājaḥ

ये चापि मूका विकलेन्द्रियत्वाच्छृण्वन्ति नो नैव विलोकयन्ति | ये चापि dooreऽlpabaलेन्द्रियत्वाच्छृ पश्वादयः कीटपिपीलिकाश्च भवन्तु तेऽप्यच्युतयोगभाजः

ye cāpi mūkā vikalendriyatvācchṛṇvanti no naiva vilokayanti | ye cāpi doore'lpabalendriyatvācchṛ paśvādayaḥ kīṭapipīlikāśca bhavantu te'pyacyutayogabhājaḥ

नामस्वनन्तस्य च कीर्तितेषु यदत्र पुण्यम् जगतः प्रसूतेः | तेनाविवेकोपहतात्मबोधा भवन्तु पुम्साम् मतयः सुशीलाः

nāmasvanantasya ca kīrtiteṣu yadatra puṇyam jagataḥ prasūteḥ | tenāvivekopahatātmabodhā bhavantu pumsām matayaḥ suśīlāḥ

ये दुःखितास्ते सुखिनो भवन्तु द्वेषान्विता मैत्रगुणोपपन्नाः | सत्यार्जवाद्यास्त्वनृता विमाया मत्सम्स्तवाराधितकृष्णदृष्टाः

ye duḥkhitāste sukhino bhavantu dveṣānvitā maitraguṇopapannāḥ | satyārjavādyāstvanṛtā vimāyā matsamstavārādhitakṛṣṇadṛṣṭāḥ

नश्यन्तु दुःखानि जगत्यपैतु लोभादिको दोषगुणः प्रजाभ्यः | यथात्मनि भ्रातरि चात्मजे च तथा जनस्यास्तु जनेऽपि हार्दम्

naśyantu duḥkhāni jagatyapaitu lobhādiko doṣaguṇaḥ prajābhyaḥ | yathātmani bhrātari cātmaje ca tathā janasyāstu jane'pi hārdam

सम्सारवैद्येऽखिलदोषहानिविचक्षणे निर्वृतिहेतुभूते | सम्सारबन्धाः शिथिलीभवन्तु हृदि स्थिते सर्वजनस्य विष्णौ

samsāravaidye'khiladoṣahānivicakṣaṇe nirvṛtihetubhūte | samsārabandhāḥ śithilībhavantu hṛdi sthite sarvajanasya viṣṇau

एतत्पठन् पार्थिव सर्वपापैर्विमुच्यते विष्णुपरः सदैव | प्राप्नोति सिद्धिम् विपुलम् महर्द्धिम् न चाप्यनर्थेषु मतिम् करोति

etatpaṭhan pārthiva sarvapāpairvimucyate viṣṇuparaḥ sadaiva | prāpnoti siddhim vipulam maharddhim na cāpyanartheṣu matim karoti

उद्दिश्य सत्त्वानि च यानि यानि स्तोत्रम् पठन्ते कृपया मनुष्याः | सर्वाणि तान्यप्रतिघा भवन्ति प्रयान्ति सिद्धिम् भगवत्प्रसादात्

uddiśya sattvāni ca yāni yāni stotram paṭhante kṛpayā manuṣyāḥ | sarvāṇi tānyapratighā bhavanti prayānti siddhim bhagavatprasādāt

तस्मात्त्वयैतत्सततम् निशासु दिनेषु चैवेश्वर माधवस्य | सन्कीर्तनम् कार्यमशेषपापविमोक्षहेतोरभवाय चैव

tasmāttvayaitatsatatam niśāsu dineṣu caiveśvara mādhavasya | sankīrtanam kāryamaśeṣapāpavimokṣahetorabhavāya caiva

इति सकलजनोपकारकारी हरिचरणाब्जविनिष्टशुद्धबुद्धिः | पठति खलु महीप यो मनुष्यः स लयमुपैति हरौ हृताखिलाघः

iti sakalajanopakārakārī haricaraṇābjaviniṣṭaśuddhabuddhiḥ | paṭhati khalu mahīpa yo manuṣyaḥ sa layamupaiti harau hṛtākhilāghaḥ

षड्नवतिततमोऽध्यायः

द्वितीयपापप्रशमनस्तवः शौनक उवाच – इदम् च शृणु भूपाल नश्यते दुर्विचिन्तितम् | येनोपायेन वै पुम्साम् योषिताम् वाप्यसम्शयम्

dvitīyapāpapraśamanastavaḥ śaunaka uvāca – idam ca śṛṇu bhūpāla naśyate durvicintitam | yenopāyena vai pumsām yoṣitām vāpyasamśayam

परदारपरद्रव्य जीवहिम्सादिके सदा | प्रवर्तते नृणाम् चित्तम् तदेतदभिसम्स्मरेत्

paradāraparadravya jīvahimsādike sadā | pravartate nṛṇām cittam tadetadabhisamsmaret

विष्णवे विष्णवे नित्यम् विष्णवे विष्णवे नमः | जिष्णवे जिष्णवे सर्वम् जिष्णवे जिष्णवे नमः

viṣṇave viṣṇave nityam viṣṇave viṣṇave namaḥ | jiṣṇave jiṣṇave sarvam jiṣṇave jiṣṇave namaḥ

नमामि विष्णुम् बुद्धिस्थमहङ्कारगतम् हरिम् | चित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितम् | विष्णुमीड्यमशेषेशमनादिनिधनम् विभुम्

namāmi viṣṇum buddhisthamahaṅkāragatam harim | cittasthamīśamavyaktamanantamaparājitam | viṣṇumīḍyamaśeṣeśamanādinidhanam vibhum

विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्धिगतश्च यत् | यच्चाहङ्कारगो विष्णुर्यद्विष्णुर्मयि सम्स्थितः

viṣṇuścittagato yanme viṣṇurbuddhigataśca yat | yaccāhaṅkārago viṣṇuryadviṣṇurmayi samsthitaḥ

करोति कर्तृभूतोऽसौ स्थावरस्य चरस्य च | तत्पापम् नाशमायातु तस्मिन्नेव विचिन्तिते

karoti kartṛbhūto'sau sthāvarasya carasya ca | tatpāpam nāśamāyātu tasminneva vicintite

ध्यातो हरति यः पापम् स्वप्ने दृष्टः शुभावहः | तमुपेन्द्रमहम् विष्णुम् प्रणतोऽर्तिहरम् हरिम्

dhyāto harati yaḥ pāpam svapne dṛṣṭaḥ śubhāvahaḥ | tamupendramaham viṣṇum praṇato'rtiharam harim

म्तमुपेन्द्र नमस्यामि प्रणतार्तिहरम् हरिम् | जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः | हस्तावलम्बदम् विष्णुम् प्रणतोऽस्मि परात्परम्

mtamupendra namasyāmi praṇatārtiharam harim | jagatyasminnirādhāre majjamāne tamasyadhaḥ | hastāvalambadam viṣṇum praṇato'smi parātparam

सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज | हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमोऽस्तु ते

sarveśvareśvara vibho paramātmannadhokṣaja | hṛṣīkeśa hṛṣīkeśa hṛṣīkeśa namo'stu te

नृसिम्हानन्त गोविन्द भूतभावन केशव | दुरुक्तम् दुष्कृतम् ध्यानम् शमयाद्य नमोऽस्तु ते

nṛsimhānanta govinda bhūtabhāvana keśava | duruktam duṣkṛtam dhyānam śamayādya namo'stu te

नमो वामन रूपाय नृसिम्हाय नमो नमः | नमोऽस्तु मायाहरये हरये हरिमेधसे || यन्मया चिन्तितम् दुष्टम् स्वचित्तवशवर्तिना | नरकावहमत्युग्रम् तच्छमम् नय केशव

namo vāmana rūpāya nṛsimhāya namo namaḥ | namo'stu māyāharaye haraye harimedhase || yanmayā cintitam duṣṭam svacittavaśavartinā | narakāvahamatyugram tacchamam naya keśava

ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थ परायण | जगन्नाथ जगद्धातः पापम् प्रशमयाच्युत

brahmaṇyadeva govinda paramārtha parāyaṇa | jagannātha jagaddhātaḥ pāpam praśamayācyuta

यच्चापराह्ने पूर्वाह्ने मध्याह्ने च तथा निशि | कायेन मनसा वाचा कृतम् पापमजानता

yaccāparāhne pūrvāhne madhyāhne ca tathā niśi | kāyena manasā vācā kṛtam pāpamajānatā

जानता वा हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव | नामत्रयोच्चारणतस्तत्प्रयातु मम सन्क्षयम्

jānatā vā hṛṣīkeśa puṇḍarīkākṣa mādhava | nāmatrayoccāraṇatastatprayātu mama sankṣayam

शारीरम् मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष मानसम् | पापम् प्रशमयाद्य त्वम् वाक्कृतम् मम माधव

śārīram me hṛṣīkeśa puṇḍarīkākṣa mānasam | pāpam praśamayādya tvam vākkṛtam mama mādhava

यद्व्रजन् यत्स्वपन् भुञ्जन् यदुत्तिष्ठन् यदास्थितः | कृतवाम्श्चापि यच्चाहम् कायेन मनसा गिरा

yadvrajan yatsvapan bhuñjan yaduttiṣṭhan yadāsthitaḥ | kṛtavāmścāpi yaccāham kāyena manasā girā

महत्स्वल्पमतिस्थूलम् कुयोनिनरकावहम् | तदत्य प्रशमम् सर्वम् वासुदेवस्य कीर्तनात्

mahatsvalpamatisthūlam kuyoninarakāvaham | tadatya praśamam sarvam vāsudevasya kīrtanāt

परम् ब्रह्म परम् धाम पवित्रम् परमम् च यत् | तस्मिन् सन्कीर्तिते विष्णोः पदे पापम् प्रणश्यतु

param brahma param dhāma pavitram paramam ca yat | tasmin sankīrtite viṣṇoḥ pade pāpam praṇaśyatu

सूरयो यत्प्रवेक्ष्यन्ति ह्यपुनर्भवकाङ्क्षिणः | ममाखिलम् दह त्वम् हि तद्विष्णोः परमम् पदम्

sūrayo yatpravekṣyanti hyapunarbhavakāṅkṣiṇaḥ | mamākhilam daha tvam hi tadviṣṇoḥ paramam padam

यत्प्राप्य न निवर्तन्ते गन्धस्पर्शादिवर्जितम् | पापम् प्रणाशयत्वद्य तद्विष्णोः परमम् पदम्

yatprāpya na nivartante gandhasparśādivarjitam | pāpam praṇāśayatvadya tadviṣṇoḥ paramam padam

सदसद्यत्तथा व्यक्ताव्यक्तरूपमजाजरम् | प्रणमामि जगद्धाम तद्विष्णोः परमम् पदम्

sadasadyattathā vyaktāvyaktarūpamajājaram | praṇamāmi jagaddhāma tadviṣṇoḥ paramam padam

शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे च पार्थिव | कृते सम्यङ्नरो भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः | मुच्यते सर्वपापेभ्यः कृष्णनामप्रकीर्तनात्

śārīre mānase caiva pāpe vāgje ca pārthiva | kṛte samyaṅnaro bhaktyā paṭhecchraddhāsamanvitaḥ | mucyate sarvapāpebhyaḥ kṛṣṇanāmaprakīrtanāt

उच्चार्यमाणे चैतस्मिन् देवदेवस्य सम्स्तवे | विलयम् पापमायाति भाण्डमाममिवाम्भसि

uccāryamāṇe caitasmin devadevasya samstave | vilayam pāpamāyāti bhāṇḍamāmamivāmbhasi

तस्मात् सन्चिन्तिते पापे समनन्तरमेव ते | जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महीपते

tasmāt sancintite pāpe samanantarameva te | japtavyametatpāpasya praśamāya mahīpate

सप्तनवतिततमोऽध्यायः

क्षत्रबन्धूपाख्यानम् शतानीक उवाच – सम्सारार्णवमग्नेन पुरुषेण महामुने | विषयासक्तचित्तेन यत्कार्यम् तद्वदस्व मे

kṣatrabandhūpākhyānam śatānīka uvāca – samsārārṇavamagnena puruṣeṇa mahāmune | viṣayāsaktacittena yatkāryam tadvadasva me

भ्राम्यताम् सङ्कटे दुर्गे सम्सारे विषयैषिणाम् | स्वकर्मभिर्मनुष्याणामुपकारकमुच्यताम्

bhrāmyatām saṅkaṭe durge samsāre viṣayaiṣiṇām | svakarmabhirmanuṣyāṇāmupakārakamucyatām

क्षीप्ते मनस्यनायत्ते वृद्धे लोभादिके गणे | शरणम् यन्मनुष्याणाम् तदाचक्ष्व महामुने

kṣīpte manasyanāyatte vṛddhe lobhādike gaṇe | śaraṇam yanmanuṣyāṇām tadācakṣva mahāmune

शौनक उवाच – सम्साराणवपोताय हरये हरिमेधसे | नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नराणामुपकारकम्

śaunaka uvāca – samsārāṇavapotāya haraye harimedhase | namaskṛtya pravakṣyāmi narāṇāmupakārakam

सम्यगाराधितो भक्त्या वेदभारगुरोर्गुरुः | कृष्णद्वैपायनः प्राह यच्छिष्याय सुमन्तवे

samyagārādhito bhaktyā vedabhāragurorguruḥ | kṛṣṇadvaipāyanaḥ prāha yacchiṣyāya sumantave

पुरा किल दुराचारो दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः | क्षत्रबन्धुरभूत् पापः परमर्मावघट्टकः

purā kila durācāro durbuddhirajitendriyaḥ | kṣatrabandhurabhūt pāpaḥ paramarmāvaghaṭṭakaḥ

मातापित्रोरशुश्रूषुर्द्रोग्धा बन्धुजनस्य च | गुरुदेवद्विजातीनाम् निन्दासु सततोद्यतः

mātāpitroraśuśrūṣurdrogdhā bandhujanasya ca | gurudevadvijātīnām nindāsu satatodyataḥ

मोष्टा विश्वसताम् नित्यमप्रीतिः प्रीतिमिच्छताम् | ऋजूनामनृजुः क्षुद्रः परहिम्सापरायणः

moṣṭā viśvasatām nityamaprītiḥ prītimicchatām | ṛjūnāmanṛjuḥ kṣudraḥ parahimsāparāyaṇaḥ

स बान्धवैः परित्यक्तस्तथान्यैः साधुवृत्तिभिः | अवृत्तिमान् अविश्वास्यो मृगयाजीवनोऽभवत्

sa bāndhavaiḥ parityaktastathānyaiḥ sādhuvṛttibhiḥ | avṛttimān aviśvāsyo mṛgayājīvano'bhavat

अहन्यहनि चक्राङ्गान् एणकादीम्स्तथा मृगान् | हत्वाऽऽत्मपोषणम् चक्रे व्याधवृत्तिरतोऽधमः

ahanyahani cakrāṅgān eṇakādīmstathā mṛgān | hatvā''tmapoṣaṇam cakre vyādhavṛttirato'dhamaḥ

एतया तस्य दुष्टस्य कुवृत्त्या पापचेतसः | जगाम सुमहान् कालः कुर्वतो दारपोषणम्

etayā tasya duṣṭasya kuvṛttyā pāpacetasaḥ | jagāma sumahān kālaḥ kurvato dārapoṣaṇam

एकदा तु मुनिस्तेन निदाघे विजने वने | मृगयामटता दृष्टो वर्त्मनः प्रच्युतः पथि

ekadā tu munistena nidāghe vijane vane | mṛgayāmaṭatā dṛṣṭo vartmanaḥ pracyutaḥ pathi

क्षुत्क्षामकण्ठः सुश्रान्तः शुष्कजिह्वास्यतालुकः | तृट्परीतोऽतिविभ्रान्तः कान्दिग्भूतोऽल्पचेतनः

kṣutkṣāmakaṇṭhaḥ suśrāntaḥ śuṣkajihvāsyatālukaḥ | tṛṭparīto'tivibhrāntaḥ kāndigbhūto'lpacetanaḥ

श्वासायासश्लथैरङ्गैः कृच्छ्रादात्मानमुद्वहन् | सूर्याम्शुतापात् प्रगलत्स्वेदार्द्रचरणो नृप

śvāsāyāsaślathairaṅgaiḥ kṛcchrādātmānamudvahan | sūryāmśutāpāt pragalatsvedārdracaraṇo nṛpa

तस्मिन् दृष्टे ततस्तस्य क्षत्रबन्धोरजायत | कारुण्यम् दारुणस्यापि व्याधवृत्तिपरिग्रहात्

tasmin dṛṣṭe tatastasya kṣatrabandhorajāyata | kāruṇyam dāruṇasyāpi vyādhavṛttiparigrahāt

तमुपेत्य च भूपाल क्षत्रबन्धुः स तापसम् | उवाच विप्रप्रवरम् विमार्गे वर्तते भवान्

tamupetya ca bhūpāla kṣatrabandhuḥ sa tāpasam | uvāca viprapravaram vimārge vartate bhavān

नैष पन्था द्विजश्रेष्ठ विपिनोऽयम् महाटविः | मामन्वेहि त्वरायुक्तो मा विपत्तिम् समेष्यसि

naiṣa panthā dvijaśreṣṭha vipino'yam mahāṭaviḥ | māmanvehi tvarāyukto mā vipattim sameṣyasi

शौनक उवाच – निशाम्य तद्वचः श्रान्तः क्षत्रबन्धोर्महानुनिः | अनुवव्राज राजेन्द्र जलाशाजनितोद्यमः

śaunaka uvāca – niśāmya tadvacaḥ śrāntaḥ kṣatrabandhormahānuniḥ | anuvavrāja rājendra jalāśājanitodyamaḥ

किञ्चिद्भूभागमासाद्य ददर्श च महामुनिः | हम्सकारण्डवाकीर्णम् प्रोत्फुल्लनलिनम् सरः

kiñcidbhūbhāgamāsādya dadarśa ca mahāmuniḥ | hamsakāraṇḍavākīrṇam protphullanalinam saraḥ

सारसाभिरुतम् रम्यम् सूपतीर्थमकर्दमम् | पद्मोत्पलयुतम् चारु पूर्णम् स्वच्छेन वारिणा

sārasābhirutam ramyam sūpatīrthamakardamam | padmotpalayutam cāru pūrṇam svacchena vāriṇā

सुशीतवनषण्डैश्च समन्तात्परिवेष्टितम् | तत्क्षणात्तृट्परीतानाम् चक्षुषो ह्लादकारिणम्

suśītavanaṣaṇḍaiśca samantātpariveṣṭitam | tatkṣaṇāttṛṭparītānām cakṣuṣo hlādakāriṇam

दृष्ट्वैव स मुनिस्तत्र तदामलजलम् सरः | सूर्याम्शुतप्तो घर्मार्तो निपपात तदम्भसि

dṛṣṭvaiva sa munistatra tadāmalajalam saraḥ | sūryāmśutapto gharmārto nipapāta tadambhasi

तत्राश्वास्य कृताह्लादः पपौ वारि नराधिप | उज्जीवयन्मुनिवरो जिह्वातालु शनैः शनैः

tatrāśvāsya kṛtāhlādaḥ papau vāri narādhipa | ujjīvayanmunivaro jihvātālu śanaiḥ śanaiḥ

सोऽपि क्षत्रियदायादो मुनित्राणपरायणः | विहाय सशरम् चापमुज्जहार बिसान्यथ

so'pi kṣatriyadāyādo munitrāṇaparāyaṇaḥ | vihāya saśaram cāpamujjahāra bisānyatha

ददौ च तस्मै राजेन्द्र क्षुधिताय तपस्विने | ययौ च तृप्तिम् विप्रोऽपि बिसनालाम्बुभक्षणात्

dadau ca tasmai rājendra kṣudhitāya tapasvine | yayau ca tṛptim vipro'pi bisanālāmbubhakṣaṇāt

तमाश्वस्तम् कृताहारमुपविष्टम् सुशीतले | न्यग्रोधशाखासञ्छन्ने निष्पङ्के सरसस्तटे | सम्वाहयामास च ते क्षत्रबन्धुः शनैः शनैः

tamāśvastam kṛtāhāramupaviṣṭam suśītale | nyagrodhaśākhāsañchanne niṣpaṅke sarasastaṭe | samvāhayāmāsa ca te kṣatrabandhuḥ śanaiḥ śanaiḥ

पादजङ्घोरुपृष्टेषु तेन सम्वाहितो मुनिः | जहौ श्रमममित्रघ्न वाक्यम् चेदमुवाच ह

pādajaṅghorupṛṣṭeṣu tena samvāhito muniḥ | jahau śramamamitraghna vākyam cedamuvāca ha

ब्राह्मण उवाच – कस्त्वम् भद्रमुखाद्येह मम प्राणपरिक्षये | हस्तावलम्बदो धात्रा जनितो विपिने वने

brāhmaṇa uvāca – kastvam bhadramukhādyeha mama prāṇaparikṣaye | hastāvalambado dhātrā janito vipine vane

विभ्रष्टमार्गो मूढोऽहम् क्षुत्पिपासाश्रमातुरः | त्रातस्त्वया महाभाग कस्त्वमत्र वनेऽजने

vibhraṣṭamārgo mūḍho'ham kṣutpipāsāśramāturaḥ | trātastvayā mahābhāga kastvamatra vane'jane

क्षुत्पिपासाश्रमार्तस्य यस्त्राणम् विपिने वने | करोति पुरुषव्याघ्र तस्य लोका मधुश्च्युतः

kṣutpipāsāśramārtasya yastrāṇam vipine vane | karoti puruṣavyāghra tasya lokā madhuścyutaḥ

स त्वम् ब्रूहि महाभाग ममाभ्युद्धारकारकः | येषाम् प्रख्यातयशसाम् समुत्पन्नः कुले भवान्

sa tvam brūhi mahābhāga mamābhyuddhārakārakaḥ | yeṣām prakhyātayaśasām samutpannaḥ kule bhavān

क्षत्रबन्धुरुवाच – हर्यश्वस्य कुले जातः पुत्रश्चित्ररथस्य च | विमतिर्नाम नाम्नाहम् हन्तुमभ्यागतो मृगान्

kṣatrabandhuruvāca – haryaśvasya kule jātaḥ putraścitrarathasya ca | vimatirnāma nāmnāham hantumabhyāgato mṛgān

ब्राह्मण उवाच – पित्रर्थम् मृगयेयम् ते लक्ष्यार्थम् वा महामते | आहारार्थमुताहोऽत्र मृगया व्यसनम् तु ते

brāhmaṇa uvāca – pitrartham mṛgayeyam te lakṣyārtham vā mahāmate | āhārārthamutāho'tra mṛgayā vyasanam tu te

क्षत्रबन्धुरुवाच – वृत्तिरेषा मम ब्रह्मन् परित्यक्तस्य बान्धवैः | भृत्यैरन्यैश्च नष्टेऽर्थे निर्धनस्यामिषाशिनः

kṣatrabandhuruvāca – vṛttireṣā mama brahman parityaktasya bāndhavaiḥ | bhṛtyairanyaiśca naṣṭe'rthe nirdhanasyāmiṣāśinaḥ

ब्राह्मण उवाच – किमर्थम् त्वम् परित्यक्तो भृत्यस्वजनबन्धुभिः | पातकी कीकटः क्षुद्रैरुपजप्तः परेण वा

brāhmaṇa uvāca – kimartham tvam parityakto bhṛtyasvajanabandhubhiḥ | pātakī kīkaṭaḥ kṣudrairupajaptaḥ pareṇa vā

शौनक उवाच – इत्युक्तः सोऽभवन्मौनी पश्यन् दोषम् नृपात्मनि | अदुष्टाम्श्चात्मनो भृत्यान्विचिन्त्यातीव दुर्मनाः

śaunaka uvāca – ityuktaḥ so'bhavanmaunī paśyan doṣam nṛpātmani | aduṣṭāmścātmano bhṛtyānvicintyātīva durmanāḥ

अवेक्ष्य तम् साध्वसिनम् क्षत्रबन्धुम् महामुनिः | ध्यात्वा चिरमथापश्यत् क्षत्रबन्धुम् स्वदोषिणम्

avekṣya tam sādhvasinam kṣatrabandhum mahāmuniḥ | dhyātvā ciramathāpaśyat kṣatrabandhum svadoṣiṇam

सन्त्यक्तबन्धुलोके च तस्मिन् दुर्वृत्तचेतसि | कृपाम् चकार स मुनिः क्षत्रबन्धौ दयापरः

santyaktabandhuloke ca tasmin durvṛttacetasi | kṛpām cakāra sa muniḥ kṣatrabandhau dayāparaḥ

उवाच च मुनिर्भूयः क्षत्रबन्धुम् कृपालुकः | उपकारिणमुग्रेण कर्मणा तम् विदूषितम्

uvāca ca munirbhūyaḥ kṣatrabandhum kṛpālukaḥ | upakāriṇamugreṇa karmaṇā tam vidūṣitam

अपि शक्नोषि सम्यन्तुमकार्यप्रसृतम् मनः | प्राणिपीडानिवृत्तिम् च कर्तुम् क्रोधादिसम्यमम्

api śaknoṣi samyantumakāryaprasṛtam manaḥ | prāṇipīḍānivṛttim ca kartum krodhādisamyamam

अपि मैत्रीम् जने कर्तुम् शक्नोषि त्वम् मुधैव या | ऐहिकामुष्मिकी वीर क्रियमाणा महाफला

api maitrīm jane kartum śaknoṣi tvam mudhaiva yā | aihikāmuṣmikī vīra kriyamāṇā mahāphalā

क्षत्रबन्धुरुवाच – न शक्नोमि क्षमाम् कर्तुम् न मैत्रीम् मम चेतसि | प्राणिनामवधाद् ब्रह्मन्नास्ति दारादिपोषणम्

kṣatrabandhuruvāca – na śaknomi kṣamām kartum na maitrīm mama cetasi | prāṇināmavadhād brahmannāsti dārādipoṣaṇam

अनायत्तम् च मे चित्तम् विषयान् एव धावति | तदप्राप्तौ च सर्वेषाम् क्रोधादीनाम् समुद्भवः

anāyattam ca me cittam viṣayān eva dhāvati | tadaprāptau ca sarveṣām krodhādīnām samudbhavaḥ

सोऽहम् न मैत्रीम् न क्षान्तिम् न हिम्सादिविवर्जनम् | कर्तुम् शक्नोमि यत्कार्यम् तदन्यदुपदिश्यताम्

so'ham na maitrīm na kṣāntim na himsādivivarjanam | kartum śaknomi yatkāryam tadanyadupadiśyatām

शौनक उवाच – तेनैवमुक्तो विप्रोऽसौ तमुपेक्ष्यममन्यत | तथाप्यतिकृपालुत्वात् क्षत्रबन्धुमभाषत

śaunaka uvāca – tenaivamukto vipro'sau tamupekṣyamamanyata | tathāpyatikṛpālutvāt kṣatrabandhumabhāṣata

ब्राह्मण उवाच – यद्येतदखिलम् कर्तुम् न शक्नोषि ब्रवीहि मे | स्वल्पमन्यन्मयोक्तम् हि करिष्यति भवान् यदि

brāhmaṇa uvāca – yadyetadakhilam kartum na śaknoṣi bravīhi me | svalpamanyanmayoktam hi kariṣyati bhavān yadi

क्षत्रबन्धुरुवाच – अशक्यमुक्तम् भवता चञ्चलत्वाद्धि चेतसः | वाक्शरीरविनिष्पाद्यम् यच्छक्यम् तदुदीरय

kṣatrabandhuruvāca – aśakyamuktam bhavatā cañcalatvāddhi cetasaḥ | vākśarīraviniṣpādyam yacchakyam tadudīraya

ब्राह्मण उवाच – उत्तिष्ठता प्रस्वपता प्रस्थितेन गमिष्यता | गोविन्देति सदा वाच्यम् क्षुतप्रस्खलितादिषु

brāhmaṇa uvāca – uttiṣṭhatā prasvapatā prasthitena gamiṣyatā | govindeti sadā vācyam kṣutapraskhalitādiṣu

कार्यम् वर्त्मनि मूढानाम् क्षेममार्गेऽवतारणम् | हितम् च वाच्यम् पृष्टेन शत्रूणामपि जानता

kāryam vartmani mūḍhānām kṣemamārge'vatāraṇam | hitam ca vācyam pṛṣṭena śatrūṇāmapi jānatā

एतत्तवोपकाराय भविष्यत्यनुपालितम् | यद्यन्यदुपसम्हर्तुम् न शक्नोषि महीपते

etattavopakārāya bhaviṣyatyanupālitam | yadyanyadupasamhartum na śaknoṣi mahīpate

शौनक उवाच – इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रस्तेन वर्त्मनि दर्शिते | सोऽपि तच्छासनम् सर्वम् क्षत्रबन्धुश्चकार ह

śaunaka uvāca – ityuktvā prayayau viprastena vartmani darśite | so'pi tacchāsanam sarvam kṣatrabandhuścakāra ha

गोविन्देति क्षुते गच्छन् प्रस्थानस्खलितादिषु | उदीरयन्नवापाग्र्याम् रतिम् तत्र शनैः शनैः

govindeti kṣute gacchan prasthānaskhalitādiṣu | udīrayannavāpāgryām ratim tatra śanaiḥ śanaiḥ

ततः कालेन महता क्षत्रबन्धुर्ममार वै | अजायत च विप्रस्य कुले जातिस्मरो नृप

tataḥ kālena mahatā kṣatrabandhurmamāra vai | ajāyata ca viprasya kule jātismaro nṛpa

तस्य सम्स्मरतो जातीः शतशोऽथ सहस्रशः | निर्वेदः सुमहाञ्जज्ञे सम्सारेऽत्रातिदुःखदे | स चिन्तयामास जगत्सर्वमेतदचेतनम्

tasya samsmarato jātīḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | nirvedaḥ sumahāñjajñe samsāre'trātiduḥkhade | sa cintayāmāsa jagatsarvametadacetanam

अहमेकोऽत्र सञ्ज्ञावान् गोविन्दोदीरितम् हि यत् | यच्चाध्वनि विमूढानाम् कृतम् वर्त्मावतारणम् | हितमुक्तम् च पृष्टेन तस्य जातिस्मृतिः फलम्

ahameko'tra sañjñāvān govindodīritam hi yat | yaccādhvani vimūḍhānām kṛtam vartmāvatāraṇam | hitamuktam ca pṛṣṭena tasya jātismṛtiḥ phalam

सोऽहम् जातिस्मरो भूयः करिष्याम्यतिसङ्कटे | तदा सम्सारचक्रेऽस्मिन् येन प्राप्स्यामि निर्वृतिम्

so'ham jātismaro bhūyaḥ kariṣyāmyatisaṅkaṭe | tadā samsāracakre'smin yena prāpsyāmi nirvṛtim

यस्योच्चारणमात्रेण जाता जातिस्मृतिर्मम | तमेवाराधयिष्यामि जगतामीश्वरम् हरिम्

yasyoccāraṇamātreṇa jātā jātismṛtirmama | tamevārādhayiṣyāmi jagatāmīśvaram harim

यन्मयम् परमम् ब्रह्म तदव्यक्तम् च यन्मयम् | यन्मयम् व्यक्तमप्येतद्भविष्यामि हि तन्मयः

yanmayam paramam brahma tadavyaktam ca yanmayam | yanmayam vyaktamapyetadbhaviṣyāmi hi tanmayaḥ

यद्यनाराधिते विष्णौ ममैतज्जन्म यास्यति | ध्रुवम् बन्धवतो मुक्तिर्नैव जातूपपद्यते

yadyanārādhite viṣṇau mamaitajjanma yāsyati | dhruvam bandhavato muktirnaiva jātūpapadyate

अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखमतीव हि | स्वरूपमतिघोरस्य सम्सारस्यातिदुर्लभम्

aho duḥkhamaho duḥkhamaho duḥkhamatīva hi | svarūpamatighorasya samsārasyātidurlabham

विण्मूत्रपूयकलिले गर्भवासेऽतिपीडनात् | अशुचावतिबीभत्से दुःखमत्यन्तदुःसहम्

viṇmūtrapūyakalile garbhavāse'tipīḍanāt | aśucāvatibībhatse duḥkhamatyantaduḥsaham

दुःखम् च जायमानानाम् गात्रभङ्गादिपीडनात् | वातेन प्रेर्यमाणानाम् मूर्छाकार्यतिभीतिदम्

duḥkham ca jāyamānānām gātrabhaṅgādipīḍanāt | vātena preryamāṇānām mūrchākāryatibhītidam

बालत्वे निर्विवेकानाम् भूतदेवात्मसम्भवम् | यौवने वार्द्धके चैव मरणे चातिदारुणम्

bālatve nirvivekānām bhūtadevātmasambhavam | yauvane vārddhake caiva maraṇe cātidāruṇam

शीतोष्णतृष्णाक्षुद्रोगज्वरादिपरिवारितः | सर्वदैव पुमानास्ते यावज्जन्मान्तसम्स्थितिः

śītoṣṇatṛṣṇākṣudrogajvarādiparivāritaḥ | sarvadaiva pumānāste yāvajjanmāntasamsthitiḥ

दुःखातिशयभूतम् हि यदन्ते वाऽसुखम् नृणाम् | तस्यानुमानम् नैवास्ति कार्येणैवानुमीयते

duḥkhātiśayabhūtam hi yadante vā'sukham nṛṇām | tasyānumānam naivāsti kāryeṇaivānumīyate

कृष्यमाणस्य पुरुषैर्यद्यमस्यातिदुःसहम् | दुःखम् तत्सम्स्मृतिप्राप्तम् करोति मम वेपथुम्

kṛṣyamāṇasya puruṣairyadyamasyātiduḥsaham | duḥkham tatsamsmṛtiprāptam karoti mama vepathum

कुम्भीपाके तप्तकुम्भे महारौरवरौरवे | कालसूत्रे महायन्त्रे शूकरे कूटशाल्मलौ

kumbhīpāke taptakumbhe mahārauravaraurave | kālasūtre mahāyantre śūkare kūṭaśālmalau

असिपत्रवने दुःखमप्रतिष्ठे च यन्महत् | विडालवक्त्रे च तथा तमस्युग्रे च दुःसहम्

asipatravane duḥkhamapratiṣṭhe ca yanmahat | viḍālavaktre ca tathā tamasyugre ca duḥsaham

शस्त्राग्नियन्त्रवेगेषु शीतोष्णादिषु दारुणम् | हृत्पीडा सम्भवम् यच्च दुःखमत्यन्त दुस्सहम् || ततश्चैव पुनस्तस्य योनिसङ्क्रमणे च यत् | ततश्च मुक्तस्य पुनर्योनिसङ्क्रमणेषु यत्

śastrāgniyantravegeṣu śītoṣṇādiṣu dāruṇam | hṛtpīḍā sambhavam yacca duḥkhamatyanta dussaham || tataścaiva punastasya yonisaṅkramaṇe ca yat | tataśca muktasya punaryonisaṅkramaṇeṣu yat

गर्भस्थस्य च यद्दुःखमतिदुःसहमुल्बणम् | पुनश्च जायमानस्य जन्म यौवनजम् च यत्

garbhasthasya ca yadduḥkhamatiduḥsahamulbaṇam | punaśca jāyamānasya janma yauvanajam ca yat

दुःखान्येतान्यसह्यानि सम्सारान्तर्विवर्तिभिः | पुरुषैरनुभूयन्ते सुखभ्रान्तिविमोहितैः

duḥkhānyetānyasahyāni samsārāntarvivartibhiḥ | puruṣairanubhūyante sukhabhrāntivimohitaiḥ

न वै सुखकला काचित्तत्रास्त्यत्यन्तदुःखदे | सम्सारसङ्कटे तीव्रे उपेतानाम् कदाचन

na vai sukhakalā kācittatrāstyatyantaduḥkhade | samsārasaṅkaṭe tīvre upetānām kadācana

विषयासक्तचित्तानाम् मनुष्याणाम् कदा मतिः | सम्सारोत्तारणे वाञ्छाम् करिष्यति हि चञ्चला

viṣayāsaktacittānām manuṣyāṇām kadā matiḥ | samsārottāraṇe vāñchām kariṣyati hi cañcalā

गोविन्दनाम्ना सततम् समुच्चारणसम्भवम् | जातिस्मरत्वमेतन्नः किम् वृथैव प्रयास्यति

govindanāmnā satatam samuccāraṇasambhavam | jātismaratvametannaḥ kim vṛthaiva prayāsyati

सोऽहम् मुक्तिप्रदानार्थमनन्तमजमव्ययम् | तच्चित्तस्तन्मयो भूत्वा तोषयिष्यामि केशवम्

so'ham muktipradānārthamanantamajamavyayam | taccittastanmayo bhūtvā toṣayiṣyāmi keśavam

शौनक उवाच – आत्मानमात्मनैवम् स प्रोक्त्वा जातिस्मरो द्विजः | तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणतः पुरुषोत्तमम्

śaunaka uvāca – ātmānamātmanaivam sa proktvā jātismaro dvijaḥ | tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiḥ praṇataḥ puruṣottamam

अष्टनवतिततमोऽध्यायः

कारुण्यस्तवः ब्राह्मण उवाच – प्रणिपत्याक्षरम् विश्वम् विश्वहेतुम् निरञ्जनम् | यत्प्रार्थयाम्यविकलम् सकलम् तत् प्रयच्छतु

kāruṇyastavaḥ brāhmaṇa uvāca – praṇipatyākṣaram viśvam viśvahetum nirañjanam | yatprārthayāmyavikalam sakalam tat prayacchatu

कर्तारमकृतम् विष्णुम् सर्वकारणकारणम् | अणोरणीयाम्समजम् सर्वव्यापिनमीश्वरम्

kartāramakṛtam viṣṇum sarvakāraṇakāraṇam | aṇoraṇīyāmsamajam sarvavyāpinamīśvaram

परात्परतरम् यस्मान्नास्ति सर्वेश्वरात्परम् | तम् प्रणम्याच्युतम् देवम् प्रार्थयामि यदस्तु तत्

parātparataram yasmānnāsti sarveśvarātparam | tam praṇamyācyutam devam prārthayāmi yadastu tat

सर्वेश्वराच्युतानन्त परमात्मञ्जनार्दन | सम्साराब्धिमहापोत समुद्धर महार्णवात्

sarveśvarācyutānanta paramātmañjanārdana | samsārābdhimahāpota samuddhara mahārṇavāt

व्योमानिलाग्न्यम्बुधरास्वरूप तन्मात्रसर्वेन्द्रियबुद्धिरूप | अन्तःस्थितात्मन् परमात्मरूप प्रसीद सर्वेश्वर विश्वरूप

vyomānilāgnyambudharāsvarūpa tanmātrasarvendriyabuddhirūpa | antaḥsthitātman paramātmarūpa prasīda sarveśvara viśvarūpa

त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यमादेस्त्वमादिः प्रलयस्य चान्तः | त्वत्तो भवत्येतदशेषमीश त्वय्येव चान्ते लयमभ्युपैति

tvamādiranto jagato'sya madhyamādestvamādiḥ pralayasya cāntaḥ | tvatto bhavatyetadaśeṣamīśa tvayyeva cānte layamabhyupaiti

प्रदीपवर्त्यन्तगतोऽग्निरल्पो यथातिकक्षे विततम् प्रयाति | तद्वद्विसृष्टेरमरादिभिन्नैर्विकाशमायासि विभूतिभेदैः

pradīpavartyantagato'gniralpo yathātikakṣe vitatam prayāti | tadvadvisṛṣṭeramarādibhinnairvikāśamāyāsi vibhūtibhedaiḥ

यथा नदीनाम् बहवोऽम्बुवेगाः समन्ततोऽब्धिम् भगवन्विशन्ति | त्वय्यन्तकाले जगदच्युतेदम् तथा लयम् गच्छति सर्वभूते

yathā nadīnām bahavo'mbuvegāḥ samantato'bdhim bhagavanviśanti | tvayyantakāle jagadacyutedam tathā layam gacchati sarvabhūte

त्वम् सर्वमेतद्बहुधैक एव जगत्पते कार्यमिवाभ्युपेतम् | यदस्ति यन्नास्ति च तत्त्वमेव हरे त्वदन्यद्भगवन्किमस्ति

tvam sarvametadbahudhaika eva jagatpate kāryamivābhyupetam | yadasti yannāsti ca tattvameva hare tvadanyadbhagavankimasti

किम्त्वीश माया भवतो निजेयमाविष्कृताविष्कृतलोकसृष्टे | ययाहमेषोऽन्यतमो ममेति मदीयमस्याभिवदन्ति मूढाः

kimtvīśa māyā bhavato nijeyamāviṣkṛtāviṣkṛtalokasṛṣṭe | yayāhameṣo'nyatamo mameti madīyamasyābhivadanti mūḍhāḥ

तया विमूढेन मयाभनाभ न यत्कृतम् तत्क्वचिदस्ति किञ्चित् | भूम्यम्बराग्निसलिलेषु देव जाग्रत्सुषुप्तादिषु दुःखितेन

tayā vimūḍhena mayābhanābha na yatkṛtam tatkvacidasti kiñcit | bhūmyambarāgnisalileṣu deva jāgratsuṣuptādiṣu duḥkhitena

न सन्ति तावन्ति जलान्यपीड्य सर्वेषु नाथाब्धिषु सर्वकालम् | स्तन्यानि यावन्ति मयातिघोरे पीतानि सम्सारमहासमुद्रे

na santi tāvanti jalānyapīḍya sarveṣu nāthābdhiṣu sarvakālam | stanyāni yāvanti mayātighore pītāni samsāramahāsamudre

सम्पच्छिलानाम् हिमवन्महेन्द्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् | देहान्यनेकान्यनुगृह्णतो मे प्राप्तास्थिसम्पन्महती यथेश

sampacchilānām himavanmahendrakailāsamervādiṣu naiva tādṛk | dehānyanekānyanugṛhṇato me prāptāsthisampanmahatī yatheśa

त्वय्यर्पितम् नाथ पुनः पुनर्मे मनः समाक्षिप्य सुदुर्धरोऽपि | रागो हि वश्यम् कुरुते ततोऽनु लोभादयः किम् भगवन् करोमि

tvayyarpitam nātha punaḥ punarme manaḥ samākṣipya sudurdharo'pi | rāgo hi vaśyam kurute tato'nu lobhādayaḥ kim bhagavan karomi

एकाग्रतामूल्यबलेन लभ्यम् भवौषधम् त्वम् भगवन्किलैकः | मनः परायत्तमिदम् भवेऽस्मिन् सम्सारदुःखात् किमहम् करोमि

ekāgratāmūlyabalena labhyam bhavauṣadham tvam bhagavankilaikaḥ | manaḥ parāyattamidam bhave'smin samsāraduḥkhāt kimaham karomi

न सन्ति ते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः | अत्ता मया येषु न जन्तवश्च सम्भक्षितो यैश्च न जन्तुसन्घैः

na santi te deva bhuvi pradeśā na yeṣu jāto'smi tathā vinaṣṭaḥ | attā mayā yeṣu na jantavaśca sambhakṣito yaiśca na jantusanghaiḥ

सिम्हेन भूत्वा बहवो मयात्ता व्याघ्रेण भूत्वा बहवो मयात्ताः | तथान्यरूपैर्बहवो मयात्ताः सम्भक्षितोऽहम् बहुभिस्ततश्च

simhena bhūtvā bahavo mayāttā vyāghreṇa bhūtvā bahavo mayāttāḥ | tathānyarūpairbahavo mayāttāḥ sambhakṣito'ham bahubhistataśca

उत्क्रान्तिदुःखान्यतिदुःसहानि सहस्रशो यान्यनुसम्स्मरामि | तैः सम्स्मृतैस्तत्क्षणमेव देव तडिद्यथा मे हृदयम् प्रयाति

utkrāntiduḥkhānyatiduḥsahāni sahasraśo yānyanusamsmarāmi | taiḥ samsmṛtaistatkṣaṇameva deva taḍidyathā me hṛdayam prayāti

ततश्च दुःखान्यनिवारणानि यन्त्राग्निशस्त्रौघसमुद्भवानि | भवन्ति यान्यच्युत नारकाणाम् तान्येव तेषामुपमानमात्रम्

tataśca duḥkhānyanivāraṇāni yantrāgniśastraughasamudbhavāni | bhavanti yānyacyuta nārakāṇām tānyeva teṣāmupamānamātram

दुःखान्यसह्यानि च गर्भवासे विण्मूत्रमध्येऽतिनिपीडितस्य | भवन्ति यानि च्यवतश्च गर्भात्तेषाम् स्वरूपम् गदितुम् न शक्यम्

duḥkhānyasahyāni ca garbhavāse viṇmūtramadhye'tinipīḍitasya | bhavanti yāni cyavataśca garbhātteṣām svarūpam gaditum na śakyam

दुःखानि बालेषु महन्ति नाथ कौमारके यौवनिनश्च पुम्सः | ज्वरातिसाराक्षिरुगादिकानि समस्तदुःखालय एव वृद्धः

duḥkhāni bāleṣu mahanti nātha kaumārake yauvaninaśca pumsaḥ | jvarātisārākṣirugādikāni samastaduḥkhālaya eva vṛddhaḥ

करोति कर्माच्युत तत्क्षणेन पापम् नरः कायमनोवचोभिः | यस्याब्दलक्षैरपि नान्तमेति शस्त्रादियन्त्राग्निनिपीडनेषु || २२ || दुःखानि यानीष्टवियोगजानि भवन्ति सम्सारविहारभाजाम् | प्रत्येकशस्तेषु नरा विनाशमिच्छन्त्यसूनाम् ममताभिभूताः

karoti karmācyuta tatkṣaṇena pāpam naraḥ kāyamanovacobhiḥ | yasyābdalakṣairapi nāntameti śastrādiyantrāgninipīḍaneṣu || 22 || duḥkhāni yānīṣṭaviyogajāni bhavanti samsāravihārabhājām | pratyekaśasteṣu narā vināśamicchantyasūnām mamatābhibhūtāḥ

शोकाभिभूतस्य ममाश्रु देव यावत्प्रमाणम् न जलम् पयोदा | तावत्प्रमाणम् न जलम् पयोदाः मुञ्चन्त्यनेकैरपि वर्षलक्षैः

śokābhibhūtasya mamāśru deva yāvatpramāṇam na jalam payodā | tāvatpramāṇam na jalam payodāḥ muñcantyanekairapi varṣalakṣaiḥ

मन्ये धरित्री परमाणुसङ्ख्यामुपैति पित्रोर्गणनामशेषम् | मित्राण्यमित्राण्यनुजीविबन्धून् सङ्ख्यातमीशोऽस्मि न देवदेव

manye dharitrī paramāṇusaṅkhyāmupaiti pitrorgaṇanāmaśeṣam | mitrāṇyamitrāṇyanujīvibandhūn saṅkhyātamīśo'smi na devadeva

सोऽहम् भृशार्तः करुणाम् कुरु त्वम् सम्सारगात्रे पतितस्य विष्णो | महात्मनाम् सम्श्रयमभ्युपेतो नैवावसीदत्यतिदुर्गतोऽपि

so'ham bhṛśārtaḥ karuṇām kuru tvam samsāragātre patitasya viṣṇo | mahātmanām samśrayamabhyupeto naivāvasīdatyatidurgato'pi

परायणम् रोगवताम् हि वैद्यो महाब्धिमग्नस्य च नौर्नरस्य | बालस्य मातापितरौ सुघोरसम्सारखिन्नस्य हरे त्वमेकः

parāyaṇam rogavatām hi vaidyo mahābdhimagnasya ca naurnarasya | bālasya mātāpitarau sughorasamsārakhinnasya hare tvamekaḥ

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सर्वस्य हेतो परमार्थसार | मामुद्धरास्मादुरुदुःखपङ्कात् सम्सारगर्तात् स्वपरिग्रहेण

prasīda sarveśvara sarvabhūta sarvasya heto paramārthasāra | māmuddharāsmāduruduḥkhapaṅkāt samsāragartāt svaparigraheṇa

धर्मात्मनामविकलाम् त्वयि नाथ भक्तिम् | श्रद्धावताम् सततमुद्वहताम् वरेण्य | कार्यम् कियन्मम विमूढधियोऽधमस्य भूत्वा कृपालुरमलामज देहि बुद्धिम्

dharmātmanāmavikalām tvayi nātha bhaktim | śraddhāvatām satatamudvahatām vareṇya | kāryam kiyanmama vimūḍhadhiyo'dhamasya bhūtvā kṛpāluramalāmaja dehi buddhim

ज्ञात्वा ययाऽखिलमसारमसारमेव भूतेन्द्रियादिकमपारममुक्तिमूलम् | मायाम् तरेयमचलाम् तव विश्वरूप | सम्मोहितम् सकलमेव जगद्ययैतत्

jñātvā yayā'khilamasāramasārameva bhūtendriyādikamapāramamuktimūlam | māyām tareyamacalām tava viśvarūpa | sammohitam sakalameva jagadyayaitat

ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदश्विदिवाकराद्या ज्ञातुम् न यम् परमगुह्यतमम् समर्थाः | न त्वामलम् स्तुतिपथेष्वहमीशितारम् स्तोष्यामि मोहकलुषाल्पमतिर्मनुष्यः

brahmendrarudramarudaśvidivākarādyā jñātum na yam paramaguhyatamam samarthāḥ | na tvāmalam stutipatheṣvahamīśitāram stoṣyāmi mohakaluṣālpamatirmanuṣyaḥ

यस्मादिदम् भवति यत्र जगत्तथेदम् यस्मिन्ल्लयम् व्रजति यश्च जगत्स्वरूपः | तम् सर्गसम्स्थितिविनाशनिमित्तभूतम् स्तोतुम् भवन्तमलमीश न कश्चिदस्ति

yasmādidam bhavati yatra jagattathedam yasminllayam vrajati yaśca jagatsvarūpaḥ | tam sargasamsthitivināśanimittabhūtam stotum bhavantamalamīśa na kaścidasti

मूढोऽयमल्पमतिरल्पसुचेष्टितोऽयम् क्लिष्टम् मनोऽस्य विषयैर्न मयि प्रसङ्गि | इत्थम् कृपाम् कुरु मयि प्रणते किलेश त्वाम् स्तोतुमम्बुजभवोऽपि हि देव नेशः

mūḍho'yamalpamatiralpasuceṣṭito'yam kliṣṭam mano'sya viṣayairna mayi prasaṅgi | ittham kṛpām kuru mayi praṇate kileśa tvām stotumambujabhavo'pi hi deva neśaḥ

यस्योदरे सकल एव महीध्रचन्द्र- देवेन्द्ररुद्रमरुदश्विदिवाकराग्निः | भूम्यम्बुवायुगगनम् जगताम् समूहाम् स्तोष्यामि तम् स्तुतिपदैः कतमैर्भवन्तम्

yasyodare sakala eva mahīdhracandra- devendrarudramarudaśvidivākarāgniḥ | bhūmyambuvāyugaganam jagatām samūhām stoṣyāmi tam stutipadaiḥ katamairbhavantam

यस्याग्निरुद्रकमलोद्भववासवाद्यैः स्वाम्शावतारकरणेषु सदाङ्घ्रियुग्मम् | अभ्यर्च्यते वद हरे स कथम् मयाद्य सम्पूजितः परमुपैष्यसि तोषमीश

yasyāgnirudrakamalodbhavavāsavādyaiḥ svāmśāvatārakaraṇeṣu sadāṅghriyugmam | abhyarcyate vada hare sa katham mayādya sampūjitaḥ paramupaiṣyasi toṣamīśa

न स्तोतुमच्युत भवन्तमहम् समर्थो नैवार्चनैरलमहम् तव देव योग्यः | चित्तम् च न त्वयि समाहितमीश दोषैः आक्षिप्यते कथय किम् नु करोमि पापः

na stotumacyuta bhavantamaham samartho naivārcanairalamaham tava deva yogyaḥ | cittam ca na tvayi samāhitamīśa doṣaiḥ ākṣipyate kathaya kim nu karomi pāpaḥ

तत्त्वम् प्रसीद भगवन् कुरु मय्यनाथे विष्णो कृपाम् परमकारुणिकः किल त्वम् | सम्सारसागरनिमग्नमनन्त दीनम् उद्धर्तुमर्हसि हरे पुरुषोत्तमोऽसि

tattvam prasīda bhagavan kuru mayyanāthe viṣṇo kṛpām paramakāruṇikaḥ kila tvam | samsārasāgaranimagnamananta dīnam uddhartumarhasi hare puruṣottamo'si

शौनक उवाच – इत्थम् तेन नरव्याघ्र स्तुतो भक्तिमता ततः | सम्सारबन्धभीतेन कृष्णः प्रत्यक्षताम् ययौ

śaunaka uvāca – ittham tena naravyāghra stuto bhaktimatā tataḥ | samsārabandhabhītena kṛṣṇaḥ pratyakṣatām yayau

स तम् प्रत्यक्षमीशानमनन्तमपराजितम् | देवदेवमुवाचेदमनादिनिधनम् हरिम्

sa tam pratyakṣamīśānamanantamaparājitam | devadevamuvācedamanādinidhanam harim

शिरसा धरणीम् गत्वा यतवाक्कायमानसः | परापरेश्वरम् विष्णुम् जिष्णुमाद्यमनोपमम्

śirasā dharaṇīm gatvā yatavākkāyamānasaḥ | parāpareśvaram viṣṇum jiṣṇumādyamanopamam

द्विज उवाच – दिव्याक्षरपदानन्त प्रसन्नो भगवान् यदि | तद्देव देहि दीनाय मह्यमेकमिमम् वरम्

dvija uvāca – divyākṣarapadānanta prasanno bhagavān yadi | taddeva dehi dīnāya mahyamekamimam varam

देवदेव उवाच – वरम् वरय मत्तस्त्वम् यत्ते मनसि वर्तते | वरार्थिनाम् द्विजश्रेष्ठ नाफलम् मम दर्शनम्

devadeva uvāca – varam varaya mattastvam yatte manasi vartate | varārthinām dvijaśreṣṭha nāphalam mama darśanam

ब्राह्मण उवाच – जन्मसम्पच्चिता देव पापसम्पन्ममाखिला | प्रयातु नाशमीशेश त्वत्प्रसादादधोक्षज

brāhmaṇa uvāca – janmasampaccitā deva pāpasampanmamākhilā | prayātu nāśamīśeśa tvatprasādādadhokṣaja

भक्तिभावपरेणाद्य मन्मयेन द्विजोत्तम | यः स्तुतोऽस्मि क्षयम् पापम् तेनैवाखिलमागतम्

bhaktibhāvapareṇādya manmayena dvijottama | yaḥ stuto'smi kṣayam pāpam tenaivākhilamāgatam

अस्मत्तो वरये हाद्य द्विजवर्यापरम् वरम् | मयि भक्तिमतामत्र लोके किञ्चिन्न दुर्लभम्

asmatto varaye hādya dvijavaryāparam varam | mayi bhaktimatāmatra loke kiñcinna durlabham

ब्राह्मण उवाच – धन्योऽस्मि सर्वनाथेन यत्कृतो मय्यनुग्रहः | तदेकमेव त्वत्तोऽहम् वरमिच्छामि केशव

brāhmaṇa uvāca – dhanyo'smi sarvanāthena yatkṛto mayyanugrahaḥ | tadekameva tvatto'ham varamicchāmi keśava

निर्धूतसर्वपापेभ्यो नाथ पुण्यक्षयान्मम | त्वत्परस्यास्तु गोविन्द मा पुनर्देव सम्भवः

nirdhūtasarvapāpebhyo nātha puṇyakṣayānmama | tvatparasyāstu govinda mā punardeva sambhavaḥ

यदक्षरम् यदचलम् व्यापि सूक्ष्मम् च यत्परम् | विशेषाइरविशेषम् च गच्छेयम् तत्पदम् तव

yadakṣaram yadacalam vyāpi sūkṣmam ca yatparam | viśeṣāiraviśeṣam ca gaccheyam tatpadam tava

शौनक उवाच – एवम् भविष्यतीत्युक्त्वा प्रसादसुमुखस्ततः | भूपाल तम् द्विजश्रेष्ठम् गतोऽन्तर्धानमीश्वरः

śaunaka uvāca – evam bhaviṣyatītyuktvā prasādasumukhastataḥ | bhūpāla tam dvijaśreṣṭham gato'ntardhānamīśvaraḥ

तत्प्रसादाद्द्विजः सोऽपि तन्मयस्तद्व्यपाश्रयः | प्रक्षीणकर्मबन्धस्तु प्रयातः परमम् पदम्

tatprasādāddvijaḥ so'pi tanmayastadvyapāśrayaḥ | prakṣīṇakarmabandhastu prayātaḥ paramam padam

एवमक्षीणपापोऽपि जगतामीश्वरेश्वरम् | व्यपाश्रितो हरिम् याति पापमुक्तः परम् पदम्

evamakṣīṇapāpo'pi jagatāmīśvareśvaram | vyapāśrito harim yāti pāpamuktaḥ param padam

एतत्त्वया नाव्रतिने न चाशुश्रूषवे परम् | आख्येयम् राजशार्दूल यश्च नार्चयते हरिम्

etattvayā nāvratine na cāśuśrūṣave param | ākhyeyam rājaśārdūla yaśca nārcayate harim

विष्णुभक्ताय दान्ताय व्रतिने पुण्यशीलिने | कथनीयमिदम् भूप रहस्यम् परमम् हरेः

viṣṇubhaktāya dāntāya vratine puṇyaśīline | kathanīyamidam bhūpa rahasyam paramam hareḥ

एकोनशततमोऽध्यायः

परमपदाख्यानम् शतानीक उवाच – बहुशो भवता प्रोक्तम् साम्प्रतम् च यदीरितम् | श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र तद्विष्णोः परमम् पदम्

paramapadākhyānam śatānīka uvāca – bahuśo bhavatā proktam sāmpratam ca yadīritam | śrotumicchāmi viprendra tadviṣṇoḥ paramam padam

यत्स्वरूपम् यदाधारम् यत्प्रमाणम् यदात्मकम् | सर्वधातुः पदम् तन्मे श्रोतुमिच्छा प्रवर्तते

yatsvarūpam yadādhāram yatpramāṇam yadātmakam | sarvadhātuḥ padam tanme śrotumicchā pravartate

शौनक उवाच – साध्वेतद्भवता पृष्टम् आत्मज्ञानसमाश्रितम् | तत्कथ्यमानमेकाग्रः शृणु विष्णोः परम् पदम्

śaunaka uvāca – sādhvetadbhavatā pṛṣṭam ātmajñānasamāśritam | tatkathyamānamekāgraḥ śṛṇu viṣṇoḥ param padam

यत्तद्ब्रह्म यतः सर्वम् यद्सर्वम् सर्वसम्स्थितिः | अग्राह्यकमनिर्देश्यम् तदेव भगवत्पदम्

yattadbrahma yataḥ sarvam yadsarvam sarvasamsthitiḥ | agrāhyakamanirdeśyam tadeva bhagavatpadam

तत्स्वरूपम् च राजेन्द्र शृणुष्वेह समाहितः | विष्णोः पदस्याव्ययस्य ब्रह्मणो गदतो मम

tatsvarūpam ca rājendra śṛṇuṣveha samāhitaḥ | viṣṇoḥ padasyāvyayasya brahmaṇo gadato mama

प्रधानादिविशेषान्तम् यदेतत् पठ्यते जगत् | चराचरस्य तस्याद्यम् परम् ब्रह्म विलक्षणम्

pradhānādiviśeṣāntam yadetat paṭhyate jagat | carācarasya tasyādyam param brahma vilakṣaṇam

जन्मस्वप्नादिरूपादिदुःखादिरहितम् च यत् | नोपचर्यमनिर्देश्यम् स्वप्रतिष्ठम् च तत्परम्

janmasvapnādirūpādiduḥkhādirahitam ca yat | nopacaryamanirdeśyam svapratiṣṭham ca tatparam

क्षीणक्लेशास्तु सम्सारविमुक्तिपथमाश्रिताः | योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति समर्था नैव चोदितुम्

kṣīṇakleśāstu samsāravimuktipathamāśritāḥ | yoginastat prapaśyanti samarthā naiva coditum

तत्सर्वम् सर्वभावस्थम् विशेषेण विवर्जितम् | पश्यतामप्यनिर्देश्यम् यतो वाग्विषये न तत्

tatsarvam sarvabhāvastham viśeṣeṇa vivarjitam | paśyatāmapyanirdeśyam yato vāgviṣaye na tat

कुर्वन्त्यालम्बनत्वेन यत्प्राप्त्यर्थम् च देवताः | ब्रह्म प्रकाशते तेषाम् तद्वरेणैव सर्वगम्

kurvantyālambanatvena yatprāptyartham ca devatāḥ | brahma prakāśate teṣām tadvareṇaiva sarvagam

प्रधानादिविशेषान्तम् यत्रैतदखिलम् जगत् | तस्यानन्तस्य कः शक्तः प्रमाणम् गदितुम् नरः

pradhānādiviśeṣāntam yatraitadakhilam jagat | tasyānantasya kaḥ śaktaḥ pramāṇam gaditum naraḥ

सूक्ष्माणाम् तत्परम् सूक्ष्मम् स्थूलानाम् तन्महत्तरम् | सर्वव्याप्यपि राजेन्द्र दूरस्थम् चान्तिके च तत्

sūkṣmāṇām tatparam sūkṣmam sthūlānām tanmahattaram | sarvavyāpyapi rājendra dūrastham cāntike ca tat

पराङ्मुखानाम् गोविन्दे विषयाक्रान्तचेतसाम् | तेषाम् तत्परमम् ब्रह्म दूराद्दूरतरे स्थितम्

parāṅmukhānām govinde viṣayākrāntacetasām | teṣām tatparamam brahma dūrāddūratare sthitam

न प्राप्नुवन्ति गच्छन्तो यतो जन्मायुतैरपि | सम्साराध्वनि राजेन्द्र ततो दूरतरे हि तत्

na prāpnuvanti gacchanto yato janmāyutairapi | samsārādhvani rājendra tato dūratare hi tat

तन्मयत्वेन गोविन्दे य नरा न्यस्तचेतसः | विषयत्यागिनस्तेषाम् विज्ञेयम् च तदन्तिके

tanmayatvena govinde ya narā nyastacetasaḥ | viṣayatyāginasteṣām vijñeyam ca tadantike

सर्वतः पाणिपादान्तम् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् | सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādāntam sarvato'kṣiśiromukham | sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

सर्वेन्द्रियगुणाभासम् सर्वेन्द्रियविवर्जितम् | असक्तम् सर्वभृच्चैतन्निर्गुणम् गुणभोक्तृ च

sarvendriyaguṇābhāsam sarvendriyavivarjitam | asaktam sarvabhṛccaitannirguṇam guṇabhoktṛ ca

अविभक्तम् च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् | भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयम् ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

avibhaktam ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam | bhūtabhartṛ ca tajjñeyam grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते | ज्ञानम् ज्ञेयम् ज्ञानगम्यम् हृदि सर्वस्यधिष्ठितम्

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate | jñānam jñeyam jñānagamyam hṛdi sarvasyadhiṣṭhitam

तच्चाद्यो जगतामीशः परेशः परमेश्वरः | परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः

taccādyo jagatāmīśaḥ pareśaḥ parameśvaraḥ | parāparasvarūpeṇa viṣṇuḥ sarvahṛdi sthitaḥ

यज्ञेशम् यज्ञपुरुषम् केचिदिच्छन्ति तत्परम् | केचिद्विष्णुम् हरिम् केचित् केचित्केशवसञ्ज्ञितम्

yajñeśam yajñapuruṣam kecidicchanti tatparam | kecidviṣṇum harim kecit kecitkeśavasañjñitam

केचिद्गोविन्दनामानम् पुण्डरीकाक्षमच्युतम् | केचिज्जनार्दनम् त्वन्ये वदन्ति पुरुषोत्तमम्

kecidgovindanāmānam puṇḍarīkākṣamacyutam | kecijjanārdanam tvanye vadanti puruṣottamam

केचिद्विरिञ्चिम् ब्राह्मणमब्जयोनिम् तथापरे | शर्वमीशमजम् रुद्रम् शूलिनम् चापरे नृप

kecidviriñcim brāhmaṇamabjayonim tathāpare | śarvamīśamajam rudram śūlinam cāpare nṛpa

वरुणम् केचिदादित्यमिन्द्रमग्निमथापरे | यमम् धनेशमपरे सोममन्ये प्रजापतिम्

varuṇam kecidādityamindramagnimathāpare | yamam dhaneśamapare somamanye prajāpatim

हिरण्यगर्भम् कपिलम् क्षेत्रज्ञम् कालमीश्वरम् | स्वभावमन्तरात्मानमात्मानम् बुद्धिरूपिणम्

hiraṇyagarbham kapilam kṣetrajñam kālamīśvaram | svabhāvamantarātmānamātmānam buddhirūpiṇam

वदन्ति नामभिश्चान्ये नामानामि स्वरूपिणम् | श्रूयताम् तु नरव्याघ्र वेदवेदान्तनिश्चयः | यज्ञेशो यज्ञपुरुषो पुण्डरीकाक्षसञ्ज्ञितः

vadanti nāmabhiścānye nāmānāmi svarūpiṇam | śrūyatām tu naravyāghra vedavedāntaniścayaḥ | yajñeśo yajñapuruṣo puṇḍarīkākṣasañjñitaḥ

तद्विष्णोः परमम् ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः | स एव रुद्रश्चन्द्रोऽग्निः सूर्यो वैश्रवणो यमः

tadviṣṇoḥ paramam brahma yato nāvartate punaḥ | sa eva rudraścandro'gniḥ sūryo vaiśravaṇo yamaḥ

ब्रह्मा प्रजापतिः कालः स्वभावो बुद्धिरेव च | क्षेत्रज्ञाख्यस्तथैवान्याः सञ्ज्ञाभिः प्रोच्यते बुधैः

brahmā prajāpatiḥ kālaḥ svabhāvo buddhireva ca | kṣetrajñākhyastathaivānyāḥ sañjñābhiḥ procyate budhaiḥ

सञ्ज्ञा तु तस्य नैवास्ति न रूपम् नापि कल्पना | स सर्वभूतानुगतः परमात्मा सनातनः

sañjñā tu tasya naivāsti na rūpam nāpi kalpanā | sa sarvabhūtānugataḥ paramātmā sanātanaḥ

शततमोऽध्यायः

ब्रह्माभिव्यञ्जकः शतानीक उवाच – आख्यातम् भवता ब्रह्मन्नेतद् ब्रह्म सनातनम् | यस्मादुत्पद्यते कृत्स्नम् जगदेतच्चराचरम्

brahmābhivyañjakaḥ śatānīka uvāca – ākhyātam bhavatā brahmannetad brahma sanātanam | yasmādutpadyate kṛtsnam jagadetaccarācaram

किन्तु कौतुकमत्रास्ति मम भार्गवनन्दन | तदहम् श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः सन्देहमुत्तमम्

kintu kautukamatrāsti mama bhārgavanandana | tadaham śrotumicchāmi tvattaḥ sandehamuttamam

यदेतद्भवताऽऽख्यातम् ब्रह्म ब्रह्मविदाम् वर | परिणामो न तस्यास्ति निर्गुणम् सर्वगम् यतः

yadetadbhavatā''khyātam brahma brahmavidām vara | pariṇāmo na tasyāsti nirguṇam sarvagam yataḥ

सनातनात् सर्वगतात् परिणामविवर्जितात् | कथम् सञ्जायते कृत्स्नम् तस्मादपगुणादपि

sanātanāt sarvagatāt pariṇāmavivarjitāt | katham sañjāyate kṛtsnam tasmādapaguṇādapi

शौनक उवाच – द्विविधम् कारणम् भूप निबोध गदतो मम | निमित्तकारणम् पूर्वम् द्वितीयम् परिणामि च

śaunaka uvāca – dvividham kāraṇam bhūpa nibodha gadato mama | nimittakāraṇam pūrvam dvitīyam pariṇāmi ca

यथा कुम्भस्य करणे कुलालः प्रथमम् नृप | कारणम् परिणामाख्यम् मृद्द्रव्यमपरम् स्मृतम्

yathā kumbhasya karaṇe kulālaḥ prathamam nṛpa | kāraṇam pariṇāmākhyam mṛddravyamaparam smṛtam

धर्माधर्मादयस्तद्वज्जगत्सृष्टेर्महीपते | कारणम् परिणामाख्यम् निमित्ताख्यम् तु तत्परम्

dharmādharmādayastadvajjagatsṛṣṭermahīpate | kāraṇam pariṇāmākhyam nimittākhyam tu tatparam

कारणम् कालगगने यथा सन्निधिमात्रतः | अविकारितया ब्रह्म तथा सृष्टेर्नरेश्वर

kāraṇam kālagagane yathā sannidhimātrataḥ | avikāritayā brahma tathā sṛṣṭernareśvara

अज्ञानपटलाच्छनैरेकदेशात्मवृत्तिभिः | अनात्मवेदिभिर्जीवैर्निजकर्मनिबन्धनैः

ajñānapaṭalācchanairekadeśātmavṛttibhiḥ | anātmavedibhirjīvairnijakarmanibandhanaiḥ

कुर्वद्भिर्नृपते कर्म कर्तृत्वमुपचारतः | यत्ते सर्वभूतस्य सर्वगस्याव्ययात्मनः

kurvadbhirnṛpate karma kartṛtvamupacārataḥ | yatte sarvabhūtasya sarvagasyāvyayātmanaḥ

यतः सम्बन्धवानेभिरशेषैः प्राणिभिः प्रभुः | कर्तृत्वमुपचारेण ततस्तस्यापि भूपते

yataḥ sambandhavānebhiraśeṣaiḥ prāṇibhiḥ prabhuḥ | kartṛtvamupacāreṇa tatastasyāpi bhūpate

भेदाभेदस्वरूपेण तत्र ब्रह्म व्यवस्थितम् | तयोः स्वरूपम् नृपते श्रूयतामुभयोरपि

bhedābhedasvarūpeṇa tatra brahma vyavasthitam | tayoḥ svarūpam nṛpate śrūyatāmubhayorapi

अनादिसम्बन्धवत्या क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविद्यया | व्याप्तः पश्यत्यभेदेन ब्रह्म तद्ध्यात्मनि स्थितम्

anādisambandhavatyā kṣetrajñaḥ kṣetravidyayā | vyāptaḥ paśyatyabhedena brahma taddhyātmani sthitam

पश्यत्यात्मानमन्यत्र यावद्वै परमात्मनः | तावत् सम्भ्राम्यते जन्तुर्मोहितो निजकर्मणा

paśyatyātmānamanyatra yāvadvai paramātmanaḥ | tāvat sambhrāmyate janturmohito nijakarmaṇā

सन्क्षीणाशेषकर्मा तु परम् ब्रह्म प्रपश्यति | अभेदेनात्मनः शुद्धम् शुद्धत्वादक्षयोऽक्षयम्

sankṣīṇāśeṣakarmā tu param brahma prapaśyati | abhedenātmanaḥ śuddham śuddhatvādakṣayo'kṣayam

(भेदश्च कर्मजनितः क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः | सन्क्षीणकर्मबन्धस्य न भेदो ब्रह्मणा सह

(bhedaśca karmajanitaḥ kṣetrajñaparamātmanoḥ | sankṣīṇakarmabandhasya na bhedo brahmaṇā saha

उपास्योपास्यकतया भेदो यैरपि कथ्यते | तौ हि शुद्ध्यर्थमिच्छन्ति मलानाम् तदुपासनम्

upāsyopāsyakatayā bhedo yairapi kathyate | tau hi śuddhyarthamicchanti malānām tadupāsanam

परोऽसावपरेणात्मा सन्त्यक्तममतेन तु | उपास्यते तदा सोऽपि तद्भावम् प्रतिपद्यते

paro'sāvapareṇātmā santyaktamamatena tu | upāsyate tadā so'pi tadbhāvam pratipadyate

कर्मिणाम् कर्मभेदेन भेदा देवादयो यतः | कर्मक्षयादशेषाणाम् भेदानाम् सन्क्षयस्ततः

karmiṇām karmabhedena bhedā devādayo yataḥ | karmakṣayādaśeṣāṇām bhedānām sankṣayastataḥ

अविद्या तु क्रिया सर्वा विद्या ज्ञानम् प्रचक्षते | कर्मणा जायते जन्तुर्विद्यया तु विमुच्यते

avidyā tu kriyā sarvā vidyā jñānam pracakṣate | karmaṇā jāyate janturvidyayā tu vimucyate

अद्वैतम् परमार्थो हि द्वैतम् तद्भेद उच्यते | उभयम् ब्रह्मणो रूपम् द्वैताद्वैतविभेदतः | तयोः स्वरूपम् वदतो निबोध मम पार्थिव

advaitam paramārtho hi dvaitam tadbheda ucyate | ubhayam brahmaṇo rūpam dvaitādvaitavibhedataḥ | tayoḥ svarūpam vadato nibodha mama pārthiva

देवतिर्यङ्मनुष्याख्यस्तथैव नृप तारकः | चतुर्विधो हि भेदो यो मिथ्याज्ञाननिबन्धनः

devatiryaṅmanuṣyākhyastathaiva nṛpa tārakaḥ | caturvidho hi bhedo yo mithyājñānanibandhanaḥ

अहमन्योऽपरश्चायममी चात्र तथापरे | विज्ञानमेतत्तद्द्वैतम् यदन्यच्छ्रूयताम् परम्

ahamanyo'paraścāyamamī cātra tathāpare | vijñānametattaddvaitam yadanyacchrūyatām param

ममेत्यहमिति प्रज्ञावियुक्तमविकल्पवत् | अविकारमनाख्येयमद्वैतमपि भूपते

mametyahamiti prajñāviyuktamavikalpavat | avikāramanākhyeyamadvaitamapi bhūpate

अभेदेन तवाख्यातम् यदेतद्ब्रह्म शाश्वतम् | ज्ञानज्ञेयैक्यसद्भावम् तदेवाद्वैतसञ्ज्ञितम्

abhedena tavākhyātam yadetadbrahma śāśvatam | jñānajñeyaikyasadbhāvam tadevādvaitasañjñitam

यश्च द्वैते प्रपञ्चः स्यान्निवर्त्योभयचेतसः | मनोवृत्तिमयम् द्वैतमद्वैतम् परमार्थतः

yaśca dvaite prapañcaḥ syānnivartyobhayacetasaḥ | manovṛttimayam dvaitamadvaitam paramārthataḥ

मनसो वृत्तयस्तस्माद्धर्माधर्मनिमित्तजाः | निरोद्धव्यास्तन्निरोधाद्द्वैतम् नैवोपपद्यते

manaso vṛttayastasmāddharmādharmanimittajāḥ | niroddhavyāstannirodhāddvaitam naivopapadyate

मनोदृश्यमिदम् द्वैतम् यत्किञ्चित् सचराचरम् | मनसो ह्यमतीभावे द्वैताभावात्तदाप्नुयात्

manodṛśyamidam dvaitam yatkiñcit sacarācaram | manaso hyamatībhāve dvaitābhāvāttadāpnuyāt

मनो हि विषयम् यद्वदादत्ते तद्वदेव तत् | भवत्यपास्तविषयम् ग्राहि धर्मे च जायते

mano hi viṣayam yadvadādatte tadvadeva tat | bhavatyapāstaviṣayam grāhi dharme ca jāyate

अग्राहि तच्च विधृतम् योगिनाम् विषयम् प्रति | निरोधे योगसामर्थ्याद्ब्रह्म ग्राह्येव जायते

agrāhi tacca vidhṛtam yoginām viṣayam prati | nirodhe yogasāmarthyādbrahma grāhyeva jāyate

ग्राह्यम् च परमम् ब्रह्म योगिचित्तस्य पार्थिव | समुज्झितग्राह्यवृत्तिरमलस्य मलम् महत्

grāhyam ca paramam brahma yogicittasya pārthiva | samujjhitagrāhyavṛttiramalasya malam mahat

क्षीणक्लेशास्तु सम्सारविमुक्तिपथमाश्रिताः | येऽपि कर्माणि कुर्वन्ति भगवन्तमपाश्रिताः

kṣīṇakleśāstu samsāravimuktipathamāśritāḥ | ye'pi karmāṇi kurvanti bhagavantamapāśritāḥ

(क्रियायोगपरा राजन् कामाकाङ्क्षाविवर्जिताः | ब्रह्मनिष्ठा ध्यानपरा ब्रह्मण्येव व्यवस्थिताः | तेऽपि तद्भावमायान्ति विमुक्तिपथमाश्रिताः |) योगिनस्तम् प्रपश्यन्ति समर्था नैव चोदितुम्

(kriyāyogaparā rājan kāmākāṅkṣāvivarjitāḥ | brahmaniṣṭhā dhyānaparā brahmaṇyeva vyavasthitāḥ | te'pi tadbhāvamāyānti vimuktipathamāśritāḥ |) yoginastam prapaśyanti samarthā naiva coditum

कर्मणो भावना येयम् सा ब्रह्मपरिपन्थिनी | कर्मभावनया तुल्यम् विज्ञानमुपपद्यते

karmaṇo bhāvanā yeyam sā brahmaparipanthinī | karmabhāvanayā tulyam vijñānamupapadyate

तादृग्भवतो विज्ञप्तिर्यादृशी कर्मभावना | क्षये तस्याः परम् ब्रह्म स्वयमेव प्रकाशते

tādṛgbhavato vijñaptiryādṛśī karmabhāvanā | kṣaye tasyāḥ param brahma svayameva prakāśate

एवमेतन्मया भूप यथावत् कथितम् तव | द्वैताद्वैतस्वरूपेण यथा ब्रह्म व्यवस्थितम्

evametanmayā bhūpa yathāvat kathitam tava | dvaitādvaitasvarūpeṇa yathā brahma vyavasthitam

(यथावत्कर्मनिष्ठानाम् तत्प्राप्तिः कथितम् तथा |) स्वरूपम् ब्रह्मणश्चोक्तमुभयत्रापि ते पृथक् | वासुदेवमयस्यान्यत्किम् भूयः कथयामि ते

(yathāvatkarmaniṣṭhānām tatprāptiḥ kathitam tathā |) svarūpam brahmaṇaścoktamubhayatrāpi te pṛthak | vāsudevamayasyānyatkim bhūyaḥ kathayāmi te

एकाधिकशततमोऽध्यायः

पापक्षयः शतानीक उवाच आख्यातम् भगवन् सम्यक् परम् ब्रह्म त्वया मम | विष्णुरेव जगद्धाता योगिनाम् वर्तते यतः

pāpakṣayaḥ śatānīka uvāca ākhyātam bhagavan samyak param brahma tvayā mama | viṣṇureva jagaddhātā yoginām vartate yataḥ

उपायस्तस्य यः प्राप्तो विष्णोरीशस्य भार्गव | अद्वैतद्वैतरूपस्य तन्मे विस्तरतो वद

upāyastasya yaḥ prāpto viṣṇorīśasya bhārgava | advaitadvaitarūpasya tanme vistarato vada

येन जन्मजरामृत्युमहाग्राहभवार्णवम् | त्वद्वाक्यनावमारुह्य मुक्तितीरमवाप्नुयाम्

yena janmajarāmṛtyumahāgrāhabhavārṇavam | tvadvākyanāvamāruhya muktitīramavāpnuyām

तन्मम ब्रूहि तत्त्वेन प्राप्नुयाम् येन तत्पदम् | शौनक उवाच – बन्धः कर्ममयो ह्यत्र यथा मुक्तिविघातकृत् | तस्यापगमने यत्नः कार्यः सम्सारभीरुणा

tanmama brūhi tattvena prāpnuyām yena tatpadam | śaunaka uvāca – bandhaḥ karmamayo hyatra yathā muktivighātakṛt | tasyāpagamane yatnaḥ kāryaḥ samsārabhīruṇā

सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः | शारीरैश्च तथा क्लेशैः शास्त्रोक्तैस्तच्छमो भवेत्

suvarṇādimahādānapuṇyatīrthāvagāhanaiḥ | śārīraiśca tathā kleśaiḥ śāstroktaistacchamo bhavet

देवतास्तुतिसच्छास्त्रश्रवणैः पुण्यदर्शनैः | गुरुशुश्रूषणाच्चैव पापबन्धः प्रणश्यति

devatāstutisacchāstraśravaṇaiḥ puṇyadarśanaiḥ | guruśuśrūṣaṇāccaiva pāpabandhaḥ praṇaśyati

प्रपाकूपतडागानि देवतायतनानि च | कारयन् पुरुषव्याघ्र पापबन्धात् प्रमुच्यते

prapākūpataḍāgāni devatāyatanāni ca | kārayan puruṣavyāghra pāpabandhāt pramucyate

योगिनामथ शुश्रूषाम् तथैवावसथान्नृप | कुर्वन् पूर्ताश्रितम् चान्यत् पापबन्धात् प्रमुच्यते

yogināmatha śuśrūṣām tathaivāvasathānnṛpa | kurvan pūrtāśritam cānyat pāpabandhāt pramucyate

विष्णुः कृष्णो वासुदेवो गोविन्दः पुष्करेक्षणः | इत्यादि व्याहरन्नित्यम् पापबन्धात् प्रमुच्यते

viṣṇuḥ kṛṣṇo vāsudevo govindaḥ puṣkarekṣaṇaḥ | ityādi vyāharannityam pāpabandhāt pramucyate

विश्वो विश्वेश्वरो विश्वविधाता धाम शाश्वतम् | विष्णुरित्यादि च जपन् पापबन्धात्प्रमुच्यते

viśvo viśveśvaro viśvavidhātā dhāma śāśvatam | viṣṇurityādi ca japan pāpabandhātpramucyate

पद्मनाभो हृषीकेशः केशवो मधुसूदनः | इत्यादि व्याहरन्नित्यम् पापबन्धात्प्रमुच्यते

padmanābho hṛṣīkeśaḥ keśavo madhusūdanaḥ | ityādi vyāharannityam pāpabandhātpramucyate

नारायणश्चक्रधरो विश्वरूपस्त्रिविक्रमः | इत्यादि व्याहरन्नित्यम् पापबन्धात्प्रमुच्यते

nārāyaṇaścakradharo viśvarūpastrivikramaḥ | ityādi vyāharannityam pāpabandhātpramucyate

विष्णौ प्रतिष्ठितम् विश्वम् विष्णुर्विश्वे प्रतिष्ठितः | विष्णुर्विश्वेश्वरो विश्वमिति भावात् प्रमुच्यते

viṣṇau pratiṣṭhitam viśvam viṣṇurviśve pratiṣṭhitaḥ | viṣṇurviśveśvaro viśvamiti bhāvāt pramucyate

एवम् सम्शान्तपापस्य पुण्यवृद्धिमतो नृप | इच्छा प्रवर्तते पूम्सो मुक्तिदायिषु कर्मसु

evam samśāntapāpasya puṇyavṛddhimato nṛpa | icchā pravartate pūmso muktidāyiṣu karmasu

(मुक्तिदायीनि कर्माणि निष्कामेन कृतानि तु | भवन्ति दोषक्षयकाः पुण्यबन्धात्प्रमुच्यते |) नित्यनैमित्तिकानीह कर्माण्युक्तानि यानि वै | तेषाम् निष्कामकारणात् पुण्यबन्धः प्रशाम्यति

(muktidāyīni karmāṇi niṣkāmena kṛtāni tu | bhavanti doṣakṣayakāḥ puṇyabandhātpramucyate |) nityanaimittikānīha karmāṇyuktāni yāni vai | teṣām niṣkāmakāraṇāt puṇyabandhaḥ praśāmyati

अनेकजन्मसम्सारचितस्यापि दृढात्मनः | कर्मबन्धस्य शैथिल्यकारणम् चापरम् शृणु

anekajanmasamsāracitasyāpi dṛḍhātmanaḥ | karmabandhasya śaithilyakāraṇam cāparam śṛṇu

अहिम्सा नातिमानित्वमदम्भित्वममत्सरम् | तितिक्षा समदर्शित्वम् मैत्र्यादौ दण्डसम्यमः

ahimsā nātimānitvamadambhitvamamatsaram | titikṣā samadarśitvam maitryādau daṇḍasamyamaḥ

ऋजुत्वमिन्द्रियजयः शौचमाचार्यपूजनम् | पुण्यस्तवादिपठनमपैशुन्यमकत्थनम्

ṛjutvamindriyajayaḥ śaucamācāryapūjanam | puṇyastavādipaṭhanamapaiśunyamakatthanam

विषयान् प्रति वैराग्यमनहङ्कारमेव च | अकामित्वम् मनःस्थैर्यमद्रोहः सर्वजन्तुषु

viṣayān prati vairāgyamanahaṅkārameva ca | akāmitvam manaḥsthairyamadrohaḥ sarvajantuṣu

अविवादस्तथा मूढैरमूढैः प्रश्नसत्कथा | विविक्तदेशेऽभिरतिर्महाजनविवर्जनम्

avivādastathā mūḍhairamūḍhaiḥ praśnasatkathā | viviktadeśe'bhiratirmahājanavivarjanam

सद्भिः सहास्य सततम् योगाभ्यासो मितोक्तिता | स्त्रीभर्त्सोत्सव सम्लापविवर्जनमवेक्षणम्

sadbhiḥ sahāsya satatam yogābhyāso mitoktitā | strībhartsotsava samlāpavivarjanamavekṣaṇam

परयोषिद्विलासानाम् काव्यालापविवर्जनम् | गीतवादित्रनृत्तेषु मृदङ्गेष्वपरेषु च

parayoṣidvilāsānām kāvyālāpavivarjanam | gītavāditranṛtteṣu mṛdaṅgeṣvapareṣu ca

असक्तिर्मनसो मौनमात्मतत्त्वावलोकनम् | तपः सन्तोषः सत्येषु स्थितिर्लोभविवर्जनम्

asaktirmanaso maunamātmatattvāvalokanam | tapaḥ santoṣaḥ satyeṣu sthitirlobhavivarjanam

तथाऽपरिग्रहो राजन् मायाव्याजविवर्जनम् | असृङ्माम्सादिभूतत्वान्निजदेहजुगुप्सनम्

tathā'parigraho rājan māyāvyājavivarjanam | asṛṅmāmsādibhūtatvānnijadehajugupsanam

सर्वाण्येतानि भूतानि विष्णुरित्यचला मतिः | तत्रैवाशेषभूतेशे भक्तिरव्यभिचारिणी

sarvāṇyetāni bhūtāni viṣṇurityacalā matiḥ | tatraivāśeṣabhūteśe bhaktiravyabhicāriṇī

एते गुणा मयाख्याता मनोनिर्वृतिकारकाः | शैथिल्यहेतवश्चैते कर्मबन्धस्य पार्थिव

ete guṇā mayākhyātā manonirvṛtikārakāḥ | śaithilyahetavaścaite karmabandhasya pārthiva

एभिः शान्तिम् गते चित्ते ध्यानाकृष्टः स्थितो हरिः | एतादृशगुणोपेतम् अनाकृष्टः स्थितो हरिः | शमम् नयति कर्माणि सितमिश्रासितानि वै

ebhiḥ śāntim gate citte dhyānākṛṣṭaḥ sthito hariḥ | etādṛśaguṇopetam anākṛṣṭaḥ sthito hariḥ | śamam nayati karmāṇi sitamiśrāsitāni vai

भूयश्च शृणु शास्त्रार्थम् सन्क्षेपाद्वदतो मम | यथा सम्प्राप्यते मुक्तिर्मनुजेन्द्र मुमुक्षुभिः

bhūyaśca śṛṇu śāstrārtham sankṣepādvadato mama | yathā samprāpyate muktirmanujendra mumukṣubhiḥ

नित्यनैमित्तिकानाम् तु निष्कामस्य हि या क्रिया | निषिद्धानाम् सकामानाम् तथैवाकरणम् नृप

nityanaimittikānām tu niṣkāmasya hi yā kriyā | niṣiddhānām sakāmānām tathaivākaraṇam nṛpa

निषिद्धा नरकम् यान्ति गया चैव माभून्नृप | सर्वेश्वरे च गोविन्दे भक्तिरव्यभिचारिणी | प्रयच्छति नृणाम् मुक्तिम् मा ते भूदत्र सम्शयः

niṣiddhā narakam yānti gayā caiva mābhūnnṛpa | sarveśvare ca govinde bhaktiravyabhicāriṇī | prayacchati nṛṇām muktim mā te bhūdatra samśayaḥ

द्वयधिकशततमोऽध्यायः

योगप्रशम्सा शतानीक उवाच – आख्यातमेतदखिलम् यत्पृष्टोऽसि मया द्विज | जायते शमकामानाम् प्रशमः कर्मणाम् यथा

yogapraśamsā śatānīka uvāca – ākhyātametadakhilam yatpṛṣṭo'si mayā dvija | jāyate śamakāmānām praśamaḥ karmaṇām yathā

किम्त्वत्र भवता प्रोक्ता प्रशान्तिः सर्वकर्मणाम् | नात्यन्तनाशः शान्तानामुद्भवो भविता पुनः | निजकारणमासाद्य स्तोकस्याग्नेर्यथा तृणम्

kimtvatra bhavatā proktā praśāntiḥ sarvakarmaṇām | nātyantanāśaḥ śāntānāmudbhavo bhavitā punaḥ | nijakāraṇamāsādya stokasyāgneryathā tṛṇam

तदाचक्ष्व महाभाग प्रसादसुमुखो मम | सन्क्षयो येन भवति मूलोद्वर्तेन कर्मणाम्

tadācakṣva mahābhāga prasādasumukho mama | sankṣayo yena bhavati mūlodvartena karmaṇām

शौनक उवाच – न कर्मणाम् क्षयो भूप जन्मनामयुतैरपि | कर्मक्षयमृते योगाद्योगाग्निः क्षपयेत्परम्

śaunaka uvāca – na karmaṇām kṣayo bhūpa janmanāmayutairapi | karmakṣayamṛte yogādyogāgniḥ kṣapayetparam

शतानीक उवाच – तम् योगम् मम विप्रर्षे प्रणतस्याभियाचतः | त्वमाचक्ष्व क्षयो येन जायतेऽखिलकर्मणाम्

śatānīka uvāca – tam yogam mama viprarṣe praṇatasyābhiyācataḥ | tvamācakṣva kṣayo yena jāyate'khilakarmaṇām

शौनक उवाच – हिरण्यगर्भो भगवाननादिर्मुनिभिः पुरा | पृष्टः प्रोवाच यम् योगम् तम् समासेन मे शृणु

śaunaka uvāca – hiraṇyagarbho bhagavānanādirmunibhiḥ purā | pṛṣṭaḥ provāca yam yogam tam samāsena me śṛṇu

अनादिकालप्रसृता यथाऽविद्या महीपते | तथा तत्क्षयहेतुत्वाद्योगो विद्यामयोऽव्ययः

anādikālaprasṛtā yathā'vidyā mahīpate | tathā tatkṣayahetutvādyogo vidyāmayo'vyayaḥ

तम् परम्परया श्रुत्वा मुनयोऽत्र दयालवः | प्रकाशयन्ति भूतानामुपकारचिकीर्षवः

tam paramparayā śrutvā munayo'tra dayālavaḥ | prakāśayanti bhūtānāmupakāracikīrṣavaḥ

देवा महर्षयो राजम्स्तथा राजर्षयोऽखिलाः | श्रेयोऽर्थिनः पुरा जग्मुः शरणम् कपिलम् किल

devā maharṣayo rājamstathā rājarṣayo'khilāḥ | śreyo'rthinaḥ purā jagmuḥ śaraṇam kapilam kila

(ते तमूचुर्भवान्नित्यम् दयालुः सर्वजन्तुषु |) सोऽस्मानुद्धर सम्मग्नानितः सम्सारकर्दमात्

(te tamūcurbhavānnityam dayāluḥ sarvajantuṣu |) so'smānuddhara sammagnānitaḥ samsārakardamāt

यच्छ्रेयः सर्ववर्णानाम् स्त्रीणामप्युपकारकम् | यस्मात्परतरम् नान्यच्छ्रेयस्तद्ब्रूहि नः प्रभो

yacchreyaḥ sarvavarṇānām strīṇāmapyupakārakam | yasmātparataram nānyacchreyastadbrūhi naḥ prabho

आदावन्ते यद् मध्ये च नॄणाम् यदुपकारकम् | अपि कीटपतङ्गानाम् तन्नः श्रेयः परम् वद

ādāvante yad madhye ca nṝṇām yadupakārakam | api kīṭapataṅgānām tannaḥ śreyaḥ param vada

शौनक उवाच – इत्युक्तः कपिलः सर्वैर्देवैर्देवर्षिभिस्तथा | नास्ति योगात्परम् श्रेयः किञ्चिदित्युक्तवान् पुरा

śaunaka uvāca – ityuktaḥ kapilaḥ sarvairdevairdevarṣibhistathā | nāsti yogātparam śreyaḥ kiñcidityuktavān purā

यथा जन्मायुतैः क्लेशाः स्थैर्यम् चेतस्युपागताः | तच्छान्तये तथा योगो बहुजन्मार्जितो भवेत्

yathā janmāyutaiḥ kleśāḥ sthairyam cetasyupāgatāḥ | tacchāntaye tathā yogo bahujanmārjito bhavet

स एवाभ्यस ताम् नॄणाम् तीव्रसम्वेगिचेतसाम् | आसन्नताम् प्रयात्याशु विष्णुः सन्न्यस्तकर्मणाम्

sa evābhyasa tām nṝṇām tīvrasamvegicetasām | āsannatām prayātyāśu viṣṇuḥ sannyastakarmaṇām

ब्राह्मणक्षत्रियविशाम् स्त्रीशूद्रस्य च पावनम् | शान्तये कर्मणाम् नान्यद्योगादस्ति हि मुक्तये

brāhmaṇakṣatriyaviśām strīśūdrasya ca pāvanam | śāntaye karmaṇām nānyadyogādasti hi muktaye

अभ्यस्तम् जन्मभिर्नैकैः शुभजातिभवेषु यत् | योगस्वरूपम् तत्तेषाम् स्त्रीशूद्रत्वे व्यवस्थितम्

abhyastam janmabhirnaikaiḥ śubhajātibhaveṣu yat | yogasvarūpam tatteṣām strīśūdratve vyavasthitam

योगाभ्यासो नृणाम् येषाम् नास्ति जन्मान्तराहृतः | योगस्य प्राप्तये तेषाम् शूद्रवैश्यादिकः क्रमः

yogābhyāso nṛṇām yeṣām nāsti janmāntarāhṛtaḥ | yogasya prāptaye teṣām śūdravaiśyādikaḥ kramaḥ

स्त्रीत्वाच्छूद्रत्वमभ्येति ततो वैश्यत्वमाप्नुयात् | ततश्च क्षत्रियो विप्रः क्रियाहीनस्ततो भवेत्

strītvācchūdratvamabhyeti tato vaiśyatvamāpnuyāt | tataśca kṣatriyo vipraḥ kriyāhīnastato bhavet

अनूचानस्तता यज्वी कर्मन्यासी ततः परम् | ततो ज्ञानित्वमभ्येत्य योगी मुक्तिम् क्रमाल्लभेत्

anūcānastatā yajvī karmanyāsī tataḥ param | tato jñānitvamabhyetya yogī muktim kramāllabhet

येषाम् तु जातिमात्रेण योगाभ्यासस्तिरोहितः | आस्ते तत्रैव मुच्यन्ते जातिहेतौ क्षयङ्गते

yeṣām tu jātimātreṇa yogābhyāsastirohitaḥ | āste tatraiva mucyante jātihetau kṣayaṅgate

असत्कर्म कृतम् पूर्वमसज्जातिप्रदायि यत् | तस्मिन् योगाग्निना दग्धे तस्य जातेर्बलम् कुतः

asatkarma kṛtam pūrvamasajjātipradāyi yat | tasmin yogāgninā dagdhe tasya jāterbalam kutaḥ

यथा वातेरितः कक्षम् दहत्यूर्ध्वशिखोऽनलः | सर्वकर्माणि योगाग्निर्भस्मसात्कुरुते तथा

yathā vāteritaḥ kakṣam dahatyūrdhvaśikho'nalaḥ | sarvakarmāṇi yogāgnirbhasmasātkurute tathā

यथा दग्धतुषम् बीजमबीजत्वान्न जायते | (योगदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा सञ्जायते पुनः

yathā dagdhatuṣam bījamabījatvānna jāyate | (yogadagdhaistathā kleśairnātmā sañjāyate punaḥ

अदृष्टा दृष्टतत्त्वानाम् योगिनाम् योगविच्युतिः | येषाम् भवति योगित्वम् प्राप्नुवन्तीह ते पुनः

adṛṣṭā dṛṣṭatattvānām yoginām yogavicyutiḥ | yeṣām bhavati yogitvam prāpnuvantīha te punaḥ

सज्जातिप्रापकम् कर्म कृतम् तेन तदात्मना | जातिम् प्रयान्ति विप्राद्या योगकर्मानुरञ्जिताः

sajjātiprāpakam karma kṛtam tena tadātmanā | jātim prayānti viprādyā yogakarmānurañjitāḥ

तत्राप्यनेकजन्मोत्थयोगाभ्यासानुरञ्जिताः | तेनैवाभ्यासयोगेन ह्रियन्ते तत्त्वविद्यया

tatrāpyanekajanmotthayogābhyāsānurañjitāḥ | tenaivābhyāsayogena hriyante tattvavidyayā

जैगीषव्यो यथा विप्रो यथा चैवासितादयः | हिरण्यनाभो राजन्यस्तथा वै जनकादयः

jaigīṣavyo yathā vipro yathā caivāsitādayaḥ | hiraṇyanābho rājanyastathā vai janakādayaḥ

पूर्वाभ्यस्तेन योगेन तुलाधारादयो विशः | सम्प्राप्ताः परमाम् सिद्धिम् शूद्राः पैलवकादयः

pūrvābhyastena yogena tulādhārādayo viśaḥ | samprāptāḥ paramām siddhim śūdrāḥ pailavakādayaḥ

मैत्रेयी सुलभा गार्गी शाण्डिली च तपस्विनी | स्त्रीत्वे प्राप्ताः पराम् सिद्धिमन्यजन्मसमाधितः

maitreyī sulabhā gārgī śāṇḍilī ca tapasvinī | strītve prāptāḥ parām siddhimanyajanmasamādhitaḥ

धर्मव्याधादयोऽप्यन्ये पूर्वाभ्यासाज्जुगुप्सिते | वर्णावरत्वे सम्प्राप्ताः सम्सिद्धिम् श्रमणी यथा

dharmavyādhādayo'pyanye pūrvābhyāsājjugupsite | varṇāvaratve samprāptāḥ samsiddhim śramaṇī yathā

पूर्वाभ्यस्तम् च तत्तेषाम् योगज्ञानम् महात्मनाम् | सुप्तोत्थितप्रत्ययवदुपदेशादिना विना

pūrvābhyastam ca tatteṣām yogajñānam mahātmanām | suptotthitapratyayavadupadeśādinā vinā

तस्माद्योगः परम् श्रेयो विमुक्तिफलदो हि यः | विमुक्तौ सुखमत्यन्तम् सम्मोहस्त्वितरत्सुखम्

tasmādyogaḥ param śreyo vimuktiphalado hi yaḥ | vimuktau sukhamatyantam sammohastvitaratsukham

शौनक उवाच – एतत्ते सर्वमाख्यातम् मया मनुजकुञ्जर | श्रेयः परतरम् योगात्किञ्चिदन्यन्न विद्यते

śaunaka uvāca – etatte sarvamākhyātam mayā manujakuñjara | śreyaḥ parataram yogātkiñcidanyanna vidyate

त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

मूर्तिलक्षणम् शतानीक उवाच – कथितम् योगमाहात्म्यम् भवता मुनिसत्तम | स्वरूम् तु न मे प्रोक्तम् श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम्

mūrtilakṣaṇam śatānīka uvāca – kathitam yogamāhātmyam bhavatā munisattama | svarūm tu na me proktam śrotumicchāmi taddhyaham

शौनक उवाच – द्वैविध्यम् नृप योगस्य परम् चापरमेव च | तच्छृणुष्व वदाम्येष वाच्यम् शुश्रूषताम् सताम्

śaunaka uvāca – dvaividhyam nṛpa yogasya param cāparameva ca | tacchṛṇuṣva vadāmyeṣa vācyam śuśrūṣatām satām

यो दद्याद्भगवज्ज्ञानम् कुर्याद्वा धर्मदेशनाम् | कृत्स्नाम् वा पृथिवीम् दद्यान्न तत्तुल्यम् कथञ्चन

yo dadyādbhagavajjñānam kuryādvā dharmadeśanām | kṛtsnām vā pṛthivīm dadyānna tattulyam kathañcana

क्षयिष्णून्यपराणीह दानानि मनुजाधिप | एकमेवाक्षयम् शस्तम् ज्ञानदानमनुत्तमम्

kṣayiṣṇūnyaparāṇīha dānāni manujādhipa | ekamevākṣayam śastam jñānadānamanuttamam

दानान्येकफलानीह त्रैलोक्ये ददता सताम् | ज्ञानम् प्रयच्छता सम्यक् किम् न दत्तम् भवेन् नृप

dānānyekaphalānīha trailokye dadatā satām | jñānam prayacchatā samyak kim na dattam bhaven nṛpa

ज्ञानान्यन्यान्यसाराणि शिल्पिनीव नरेश्वर | एकमेव परम् ज्ञानम् यद्योगप्राप्तिकारकम्

jñānānyanyānyasārāṇi śilpinīva nareśvara | ekameva param jñānam yadyogaprāptikārakam

अहम् वक्ता भवाञ्श्रोता वाच्यो योगो विमुक्तिदः | प्राणिनामुपकाराय सम्पदेषा गुणाधिका

aham vaktā bhavāñśrotā vācyo yogo vimuktidaḥ | prāṇināmupakārāya sampadeṣā guṇādhikā

परेण ब्रह्मणा सार्धमेकत्वम् यन्नृपात्मनः | स एव योगो विख्यातः किमन्यद्योगलक्षणम्

pareṇa brahmaṇā sārdhamekatvam yannṛpātmanaḥ | sa eva yogo vikhyātaḥ kimanyadyogalakṣaṇam

अपरम् च परम् चैव द्वौ योगौ पृथिवीपते | तयोः स्वरूपम् वक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

aparam ca param caiva dvau yogau pṛthivīpate | tayoḥ svarūpam vakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu

सत्तामात्रम् परम् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमविशेषणम् | दुर्विचिन्त्यम् यतः पूर्वम् तत्प्राप्त्यर्थमथोच्यते

sattāmātram param brahma viṣṇvākhyamaviśeṣaṇam | durvicintyam yataḥ pūrvam tatprāptyarthamathocyate

वातालीचञ्चलम् चित्तमनालम्बनमस्थिति | सूक्ष्मत्वाद्ब्रह्मणो राजन्नग्राह्यग्राह्यधर्मिणः

vātālīcañcalam cittamanālambanamasthiti | sūkṣmatvādbrahmaṇo rājannagrāhyagrāhyadharmiṇaḥ

सम्यगभ्यस्यतोऽजस्रमुपबृम्हितशक्तिमत् | जन्मान्तरशतैर्वापि ब्रह्म ग्राह्यमभिजायते

samyagabhyasyato'jasramupabṛmhitaśaktimat | janmāntaraśatairvāpi brahma grāhyamabhijāyate

यद्यन्तरायदोषेण नापकर्षो नराधिप | योगिनो योगरूढस्य तालाग्रात्पतनम् यथा

yadyantarāyadoṣeṇa nāpakarṣo narādhipa | yogino yogarūḍhasya tālāgrātpatanam yathā

(ज्ञानम् प्रयच्छताम् सम्यक् किम् वदतु भवेन्नृप |) तदाक्नोति परम् ब्रह्म क्लेशेन महता नृप | जन्माभ्यासान्तरोत्थेन विज्ञानेन समेधितः

(jñānam prayacchatām samyak kim vadatu bhavennṛpa |) tadāknoti param brahma kleśena mahatā nṛpa | janmābhyāsāntarotthena vijñānena samedhitaḥ

विष्ण्वाख्यम् ब्रह्म दुष्प्रापम् विषयाकृष्टचेतसा | मनुष्येणेति तत्प्राप्तावुपायमपरम् शृणु

viṣṇvākhyam brahma duṣprāpam viṣayākṛṣṭacetasā | manuṣyeṇeti tatprāptāvupāyamaparam śṛṇu

सुरूपाम् प्रतिमाम् विष्णोः प्रसन्नवदनेक्षणाम् | कृत्वाऽऽत्मनः प्रीतिकरीम् सुवर्णरजतादिभिः

surūpām pratimām viṣṇoḥ prasannavadanekṣaṇām | kṛtvā''tmanaḥ prītikarīm suvarṇarajatādibhiḥ

तस्याश्च लक्षणम् भूप शृणुष्व गदतो मम | यद्द्रव्या यत्स्वरूपा च कर्तव्या ध्यानकर्मणि

tasyāśca lakṣaṇam bhūpa śṛṇuṣva gadato mama | yaddravyā yatsvarūpā ca kartavyā dhyānakarmaṇi

सुवर्णरूप्यताम्रैस्तु आरकूटमयीम् तथा | शैलदारुमृदा वापि लेख्यजाम् वाऽपि कारयेत्

suvarṇarūpyatāmraistu ārakūṭamayīm tathā | śailadārumṛdā vāpi lekhyajām vā'pi kārayet

कार्यस्तु विष्णुर्भगवान् सौम्यरूपश्चतुर्भुजः | सलिलाध्मातमेघाभः श्रीमाञ्श्रीवत्सभूषितः

kāryastu viṣṇurbhagavān saumyarūpaścaturbhujaḥ | salilādhmātameghābhaḥ śrīmāñśrīvatsabhūṣitaḥ

आबद्धमकुटः स्रग्वी हारभारार्पितोदरः | स्वक्षेण चारुचिबुकः सुललाटेन सुभ्रुणा

ābaddhamakuṭaḥ sragvī hārabhārārpitodaraḥ | svakṣeṇa cārucibukaḥ sulalāṭena subhruṇā

स्वोष्ठेन शुभलेखेन वदनेन विराजता | कण्ठेन शुभलेखेन वराभरणधारिणा

svoṣṭhena śubhalekhena vadanena virājatā | kaṇṭhena śubhalekhena varābharaṇadhāriṇā

नानारत्नानतार्ताभ्याम् श्रवणाभ्यामलङ्कृतः | पुष्टश्लिष्टायतभुजस्तनुताम्रनखाङ्गुलिः

nānāratnānatārtābhyām śravaṇābhyāmalaṅkṛtaḥ | puṣṭaśliṣṭāyatabhujastanutāmranakhāṅguliḥ

मध्येन त्रिवलीभङ्गभूषितेन च चारुणा | सुपादः सूरुयुगलः सुकटीगुल्फजानुकः

madhyena trivalībhaṅgabhūṣitena ca cāruṇā | supādaḥ sūruyugalaḥ sukaṭīgulphajānukaḥ

वामपार्श्वे गदादेवी चक्रम् देवस्य दक्षिणे | शङ्खो वामकरे देयो दक्षिणे पद्म सुप्रभम्

vāmapārśve gadādevī cakram devasya dakṣiṇe | śaṅkho vāmakare deyo dakṣiṇe padma suprabham

ऊर्ध्वदृष्टिमधोदृष्टिम् तिर्यग्दृष्टिम् न कारयेत् | निमीलिताक्षो भगवान्न प्रशस्तो जनार्दनः | सौम्या तु दृष्टिः कर्तव्या किञ्चित्प्रहसितेव च

ūrdhvadṛṣṭimadhodṛṣṭim tiryagdṛṣṭim na kārayet | nimīlitākṣo bhagavānna praśasto janārdanaḥ | saumyā tu dṛṣṭiḥ kartavyā kiñcitprahasiteva ca

कार्यश्चरणविन्यासः सर्वतः सुप्रतिष्ठितः | चरणान्तरसम्स्था च बिभ्रती रूपमुत्तमम् | कार्या वसुन्धरा देवी तत्पादतलधारिणी

kāryaścaraṇavinyāsaḥ sarvataḥ supratiṣṭhitaḥ | caraṇāntarasamsthā ca bibhratī rūpamuttamam | kāryā vasundharā devī tatpādataladhāriṇī

यादृग्विधा वा मनसः स्थैर्यलम्भोपपादिका | नृसिम्हवामनादीनाम् तादृशीम् कारयेद्बुधः

yādṛgvidhā vā manasaḥ sthairyalambhopapādikā | nṛsimhavāmanādīnām tādṛśīm kārayedbudhaḥ

ब्रह्म तस्याम् समारोप्य मनसा तन्मयो भवेत् | तामार्चयेत्ताम् प्रणमेत्ताम् स्मरेत्ताम् विचिन्तयेत्

brahma tasyām samāropya manasā tanmayo bhavet | tāmārcayettām praṇamettām smarettām vicintayet

तामर्चयम्स्ताम् प्रणमम्स्ताम् स्मरम्स्ताम् च चिन्तयन् | विशत्यपास्तदोषस्तु तामेव ब्रह्मरूपिणीम्

tāmarcayamstām praṇamamstām smaramstām ca cintayan | viśatyapāstadoṣastu tāmeva brahmarūpiṇīm

सङ्कल्पनक्रियारूढः स्वरूपेण नृपात्मनः | कुर्वीत भावनाम् तत्र तद्भावोत्पत्तिकारणात् | नान्यत्र मनसानेया बुद्धिरीषदपि क्वचित्

saṅkalpanakriyārūḍhaḥ svarūpeṇa nṛpātmanaḥ | kurvīta bhāvanām tatra tadbhāvotpattikāraṇāt | nānyatra manasāneyā buddhirīṣadapi kvacit

यमैश्च नियमैश्चैव पूतात्मा पृथिवीश्वर | मूर्तिम् भगवतः सम्यक् पूजयेत्तन्मयः सदा

yamaiśca niyamaiścaiva pūtātmā pṛthivīśvara | mūrtim bhagavataḥ samyak pūjayettanmayaḥ sadā

चतुरधिकशततमोऽध्यायः

योगाध्यायः शतानीक उवाच – यमाम्श्च नियमाम्श्चैव श्रोतुमिच्छामि भार्गव | यैर्धूतकल्मषो योगी मुक्तिभागुपजायते

yogādhyāyaḥ śatānīka uvāca – yamāmśca niyamāmścaiva śrotumicchāmi bhārgava | yairdhūtakalmaṣo yogī muktibhāgupajāyate

शौनक उवाच – अहिम्सा सत्यमस्तेयम् ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ | यमास्तवैते कथिता नियमानपि मे शृणु

śaunaka uvāca – ahimsā satyamasteyam brahmacaryāparigrahau | yamāstavaite kathitā niyamānapi me śṛṇu

सन्तोषशौचस्वाध्यायास्तपश्चेश्वरभावना | नियमाः कौरवश्रेष्ठ योगसम्सिद्धिहेतवः

santoṣaśaucasvādhyāyāstapaśceśvarabhāvanā | niyamāḥ kauravaśreṣṭha yogasamsiddhihetavaḥ

एभिर्मूलगुणैः सद्भिर्विष्णोर्भक्तिमतस्तथा | श्रद्धधानस्य चान्यानि योगाङ्गानि निबोध मे

ebhirmūlaguṇaiḥ sadbhirviṣṇorbhaktimatastathā | śraddhadhānasya cānyāni yogāṅgāni nibodha me

मध्यमप्राणमचलम् सुखदायि शुभम् शुचि | योगसम्सिद्धये भूप योगिनामासनम् स्मृतम्

madhyamaprāṇamacalam sukhadāyi śubham śuci | yogasamsiddhaye bhūpa yogināmāsanam smṛtam

प्राणायामस्त्रिधा वायोः प्राणस्य हृदि धारणम् | कुम्भरेचकपूराख्यास्तस्य भेदास्त्रयो नृप

prāṇāyāmastridhā vāyoḥ prāṇasya hṛdi dhāraṇam | kumbharecakapūrākhyāstasya bhedāstrayo nṛpa

एते निबोध मात्रास्तु नालम्बनगुणान्विताः | सालम्बनश्चतुर्थोऽन्यो बाह्यान्तर्विषयः स्मृतः

ete nibodha mātrāstu nālambanaguṇānvitāḥ | sālambanaścaturtho'nyo bāhyāntarviṣayaḥ smṛtaḥ

इन्द्रियाणाम् स्वविषयाद्बुद्धिः प्रत्येकशस्तु यत् | करोत्याहरणम् ज्ञेयः प्रत्याहारः स पण्डितैः

indriyāṇām svaviṣayādbuddhiḥ pratyekaśastu yat | karotyāharaṇam jñeyaḥ pratyāhāraḥ sa paṇḍitaiḥ

शुभे ह्येकत्र विषये चेतसो यच्च धारणम् | निश्चलत्वात्तु सा सद्भिर्धारणेत्यभिधीयते

śubhe hyekatra viṣaye cetaso yacca dhāraṇam | niścalatvāttu sā sadbhirdhāraṇetyabhidhīyate

पौनःपुन्येन तत्रैव विषये सैव धारणा | ध्यानाख्या लभते राजन्समाधिमपि मे शृणु

paunaḥpunyena tatraiva viṣaye saiva dhāraṇā | dhyānākhyā labhate rājansamādhimapi me śṛṇu

अर्थमात्रम् च यद्ग्राह्ये चित्तमादाय पार्थिव | अर्थस्वरूपवद्भाति समाधिः सोऽभिधीयते

arthamātram ca yadgrāhye cittamādāya pārthiva | arthasvarūpavadbhāti samādhiḥ so'bhidhīyate

कथितानि तवैतानि योगाङ्गानि कृतैस्तु यैः |) उत्कर्षो जायते व्यस्तैः समस्तैर्हेयसन्क्षयः

kathitāni tavaitāni yogāṅgāni kṛtaistu yaiḥ |) utkarṣo jāyate vyastaiḥ samastairheyasankṣayaḥ

योगाङ्गान्यङ्गभूतानि ध्यानस्यैतान्यशेषतः | ध्यानमप्यवनीपाल योगस्याङ्गत्वमृच्छति

yogāṅgānyaṅgabhūtāni dhyānasyaitānyaśeṣataḥ | dhyānamapyavanīpāla yogasyāṅgatvamṛcchati

ध्यानमेकव्रतानाम् तु कुशलाकुशलेषु तत् | अर्थेष्वासक्तिमभ्येति सर्वदैव नरेश्वर

dhyānamekavratānām tu kuśalākuśaleṣu tat | artheṣvāsaktimabhyeti sarvadaiva nareśvara

शुभाव्यावर्तितम् ध्यानमविवेकस्य जायते | सम्सारदुःखदम् राजन्नशुभालम्बि तद्यतः

śubhāvyāvartitam dhyānamavivekasya jāyate | samsāraduḥkhadam rājannaśubhālambi tadyataḥ

(तदेवाकृष्य दुष्टेभ्यो विषयेभ्यः शुभाशुभम् |) सर्वसम्सारकान्तारपारमभ्येति मानवः

(tadevākṛṣya duṣṭebhyo viṣayebhyaḥ śubhāśubham |) sarvasamsārakāntārapāramabhyeti mānavaḥ

दुःखदाघप्रशमने या चिन्ताऽहर्निशम् नृणाम् | तद्ध्यानमविशुद्धार्थम् सुखदानामपालने

duḥkhadāghapraśamane yā cintā'harniśam nṛṇām | taddhyānamaviśuddhārtham sukhadānāmapālane

कथम् सम्सारबन्धोऽयमस्मान्मुक्तिः कथम् त्विति | मनोवृत्तिर्मनुष्याणाम् ध्यानमेतच्छुभम् द्विधा

katham samsārabandho'yamasmānmuktiḥ katham tviti | manovṛttirmanuṣyāṇām dhyānametacchubham dvidhā

शुद्धमप्येतदखिलम् लोभकार्यतयानया | सुखाभिलाषो यन्मुक्तौ बन्धुदुःखादिपीडनात्

śuddhamapyetadakhilam lobhakāryatayānayā | sukhābhilāṣo yanmuktau bandhuduḥkhādipīḍanāt

अवाञ्छितफलम् लोभमलोभाम्शविवर्जितम् | शुभाशुभफलम् ध्यानमरक्तम् द्विष्टमिष्यते

avāñchitaphalam lobhamalobhāmśavivarjitam | śubhāśubhaphalam dhyānamaraktam dviṣṭamiṣyate

दृष्टानुमानागमिकम् ध्यानस्यालम्बनम् त्रिधा | न हि निर्विषयम् ध्यानम् मूढवृत्तिरिवेष्यते

dṛṣṭānumānāgamikam dhyānasyālambanam tridhā | na hi nirviṣayam dhyānam mūḍhavṛttiriveṣyate

प्राक् स्थूलेषु पदार्थेषु ततः सूक्ष्मेषु पण्डितः | ध्यानम् कुर्वीत तत्पश्चात् परमाणौ महीपते

prāk sthūleṣu padārtheṣu tataḥ sūkṣmeṣu paṇḍitaḥ | dhyānam kurvīta tatpaścāt paramāṇau mahīpate

ध्यानाभ्यासपरस्यैवम् हेयालम्बनबाधने | तच्छान्तये तद्विपक्षभावनामेव भावयेत्

dhyānābhyāsaparasyaivam heyālambanabādhane | tacchāntaye tadvipakṣabhāvanāmeva bhāvayet

तच्चित्तस्तन्मयो ज्ञानी भवत्यस्मान्न दोषवत् | कुर्वीतालम्बनम् काले कस्मिञ्श्चिदपि पार्थिव

taccittastanmayo jñānī bhavatyasmānna doṣavat | kurvītālambanam kāle kasmiñścidapi pārthiva

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तजगदन्तर्व्यवस्थिताः | प्राणिनः कर्मजनित सम्स्कारवशवर्तिनः

ābrahmastambaparyantajagadantarvyavasthitāḥ | prāṇinaḥ karmajanita samskāravaśavartinaḥ

यतस्ततो न ते ध्याने ध्यानिनामुपकारकाः | अविद्यान्तर्गताः सर्वे ते हि सम्सारगोचराः

yatastato na te dhyāne dhyānināmupakārakāḥ | avidyāntargatāḥ sarve te hi samsāragocarāḥ

पश्चादुद्भूतबोधाश्च ध्याता नैवोपकारकाः | नैसर्गिको न वै बोधस्तेषामप्यन्यतो यतः

paścādudbhūtabodhāśca dhyātā naivopakārakāḥ | naisargiko na vai bodhasteṣāmapyanyato yataḥ

तस्मात्तदमलम् ब्रह्म निसर्गादेव बोधवत् | ध्येयम् ध्यानविदाम् सम्यग् यद्विष्णोः परमम् पदम्

tasmāttadamalam brahma nisargādeva bodhavat | dhyeyam dhyānavidām samyag yadviṣṇoḥ paramam padam

न तद्यज्ञैर्न दानेन न तपोभिर्न तद्व्रतैः | पश्यन्त्येकाग्रमनसो ध्यानेनैव सनातनम्

na tadyajñairna dānena na tapobhirna tadvrataiḥ | paśyantyekāgramanaso dhyānenaiva sanātanam

तच्च विष्णोः परम् रूपमनिर्देश्यमजम् स्थिरम् | यतः प्रवर्तते सर्वम् लयमभ्येति यत्र च

tacca viṣṇoḥ param rūpamanirdeśyamajam sthiram | yataḥ pravartate sarvam layamabhyeti yatra ca

अनिद्रमजमस्वप्नमरूपानाम शाश्वतम् | योगिनस्तम् प्रपश्यन्ति ज्ञानदृश्यम् सनातनम्

anidramajamasvapnamarūpānāma śāśvatam | yoginastam prapaśyanti jñānadṛśyam sanātanam

निर्धूतपुण्यपापा ये ते विशन्त्य् एवम् ईश्वरम् | तच्च सर्वगतम् ब्रह्म विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः | परमात्मा परः प्रोक्तः सर्वकारणकारणम्

nirdhūtapuṇyapāpā ye te viśanty evam īśvaram | tacca sarvagatam brahma viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ | paramātmā paraḥ proktaḥ sarvakāraṇakāraṇam

अनन्तशक्तिमीशेशम् स्वप्रतिष्ठमनोपमम् | योगिनस्तम् प्रपश्यन्ति भगवन्तम् सनातनम्

anantaśaktimīśeśam svapratiṣṭhamanopamam | yoginastam prapaśyanti bhagavantam sanātanam

यत्र सर्वम् यतः सर्वम् यः सर्वम् सर्वतश्च यः | योगिनस्तम् प्रपश्यन्ति भगवन्तम् सनातनम्

yatra sarvam yataḥ sarvam yaḥ sarvam sarvataśca yaḥ | yoginastam prapaśyanti bhagavantam sanātanam

सर्गादिकारणम् यस्य स्वभावादेव शक्तयः | योगिनस्तम् प्रपश्यन्ति भगवन्तम् सनातनम्

sargādikāraṇam yasya svabhāvādeva śaktayaḥ | yoginastam prapaśyanti bhagavantam sanātanam

निर्धूतपुण्यपापा यम् विशन्त्यव्ययमीश्वरम् | योगिनस्तम् प्रपश्यन्ति भगवन्तम् सनातनम्

nirdhūtapuṇyapāpā yam viśantyavyayamīśvaram | yoginastam prapaśyanti bhagavantam sanātanam

तत्र योगवतः सम्यक् पुरुषस्य नरेश्वर | यदुक्तम् लक्षणम् तन्मे गदतः श्रोतुमर्हसि

tatra yogavataḥ samyak puruṣasya nareśvara | yaduktam lakṣaṇam tanme gadataḥ śrotumarhasi

ब्रह्मण्येव स्थितम् चित्तम् सर्वतः सन्निवर्तितम् | नान्यालम्बनसापेक्षम् योगिनः सिद्धिकारकम्

brahmaṇyeva sthitam cittam sarvataḥ sannivartitam | nānyālambanasāpekṣam yoginaḥ siddhikārakam

सम्स्थानमविकारेण चेतसो ब्रह्मसम्स्थितौ | निवात इव दीपस्य योगिनः सिद्धिलक्षणम्

samsthānamavikāreṇa cetaso brahmasamsthitau | nivāta iva dīpasya yoginaḥ siddhilakṣaṇam

एवमेकाग्रचित्तस्य पुण्यापुण्यमशेषतः | प्रयाति सन्क्षयमृते देहारम्भकरे नृप

evamekāgracittasya puṇyāpuṇyamaśeṣataḥ | prayāti sankṣayamṛte dehārambhakare nṛpa

देहारम्भकरस्यापि कर्मणः सन्क्षयावहः | यो योगः पृथिवीपाल शृणु तस्यापि लक्षणम्

dehārambhakarasyāpi karmaṇaḥ sankṣayāvahaḥ | yo yogaḥ pṛthivīpāla śṛṇu tasyāpi lakṣaṇam

यत्तद्ब्रह्म परम् प्रोक्तम् विष्ण्वाख्यमजमव्ययम् | चेतसः प्रलयस्तत्र योग इत्यभिधीयते

yattadbrahma param proktam viṣṇvākhyamajamavyayam | cetasaḥ pralayastatra yoga ityabhidhīyate

योगसेवानिरोधेन प्रलीने तत्र चेतसि | पुरुषः कारणाभावाद्भेदम् नैवानुपश्यति

yogasevānirodhena pralīne tatra cetasi | puruṣaḥ kāraṇābhāvādbhedam naivānupaśyati

परात्मनोर्मनुष्येन्द्र विभागो ज्ञानकल्पितः | क्षये तस्यात्मपरयोर्विभागाभाग एव हि

parātmanormanuṣyendra vibhāgo jñānakalpitaḥ | kṣaye tasyātmaparayorvibhāgābhāga eva hi

परमात्मात्मनोर्योऽयमविभागः परन्तप | स एव परमो योगः समासात् कथितस्तव

paramātmātmanoryo'yamavibhāgaḥ parantapa | sa eva paramo yogaḥ samāsāt kathitastava

यथा कमण्डलौ भिन्ने तत्तोयम् सलिले गतम् | व्रजत्यैक्यम् तथैवैतदुभयम् कारणक्षयात्

yathā kamaṇḍalau bhinne tattoyam salile gatam | vrajatyaikyam tathaivaitadubhayam kāraṇakṣayāt

यथाऽग्निरग्नौ सन्क्षिप्तः समानत्वम् अनुव्रजेत् | तदाख्यस्तन्मयो भूत्वा गृह्यते न विशेषतः

yathā'gniragnau sankṣiptaḥ samānatvam anuvrajet | tadākhyastanmayo bhūtvā gṛhyate na viśeṣataḥ

एवम् ब्रह्मात्मनोर्योगादेकत्वमुपपन्नयोः | न भेदः कलशाकाशनभसोरिव जायते

evam brahmātmanoryogādekatvamupapannayoḥ | na bhedaḥ kalaśākāśanabhasoriva jāyate

प्रक्षीणाशेषकर्मा तु यदा ब्रह्ममयः पुमान् | तदा स्वरूपमस्योक्तेर्गोचरे नोपपद्यते

prakṣīṇāśeṣakarmā tu yadā brahmamayaḥ pumān | tadā svarūpamasyoktergocare nopapadyate

घटध्वम्से घटाकाशम् न भिन्नम् नभसो यथा | ब्रह्मणा हेयविध्वम्से विष्ण्वाख्येन पुमाम्स्तथा

ghaṭadhvamse ghaṭākāśam na bhinnam nabhaso yathā | brahmaṇā heyavidhvamse viṣṇvākhyena pumāmstathā

भिन्ने दृतौ यथा वायुर्नैवान्यः सह वायुना | क्षीणपुण्याघबन्धस्तु तथाऽऽत्मा ब्रह्मणा सह

bhinne dṛtau yathā vāyurnaivānyaḥ saha vāyunā | kṣīṇapuṇyāghabandhastu tathā''tmā brahmaṇā saha

ततः समस्तकल्याणसमस्तसुखसम्पदाम् | आह्लादमन्यमतुलम् कमप्याप्नोति शाश्वतम्

tataḥ samastakalyāṇasamastasukhasampadām | āhlādamanyamatulam kamapyāpnoti śāśvatam

ब्रह्मस्वरूपस्य तदा ह्यात्मनो नित्यदैव सः | व्युत्थानकाले राजेन्द्र आस्ते हेयतिरोहितः

brahmasvarūpasya tadā hyātmano nityadaiva saḥ | vyutthānakāle rājendra āste heyatirohitaḥ

आदर्शस्य मलाभावाद्वैमल्यम् काशते यथा | ज्ञानाग्निदग्धहेयस्य सोऽह्लादो ह्यात्मनस्तथा

ādarśasya malābhāvādvaimalyam kāśate yathā | jñānāgnidagdhaheyasya so'hlādo hyātmanastathā

यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनादिना | दोषप्रहाणम् न ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा

yathā na kriyate jyotsnā malaprakṣālanādinā | doṣaprahāṇam na jñānamātmanaḥ kriyate tathā

यथोदपानकरणात्क्रियते न जलाम्बरम् | सदैव नीयते व्यक्तिमसतः सम्भवः कुतः

yathodapānakaraṇātkriyate na jalāmbaram | sadaiva nīyate vyaktimasataḥ sambhavaḥ kutaḥ

यथा हेयगुणध्वम्सादवबोधादयो गुणाः | प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते

yathā heyaguṇadhvamsādavabodhādayo guṇāḥ | prakāśyante na janyante nityā evātmano hi te

ज्ञानवैराग्यमैश्वर्यम् धर्मश्च मनुजेश्वर | आत्मनो ब्रह्मभूतस्य नित्यमेव चतुष्टयम्

jñānavairāgyamaiśvaryam dharmaśca manujeśvara | ātmano brahmabhūtasya nityameva catuṣṭayam

एतदद्वैतमाख्यातमेष योगस्तवोदितः | अयम् विष्णुरिदम् ब्रह्म तथैत्सत्यमुत्तमम्

etadadvaitamākhyātameṣa yogastavoditaḥ | ayam viṣṇuridam brahma tathaitsatyamuttamam

पुनश्च श्रूयतामेष सन्क्षेपाद्गदतो मम | नानात्वैकत्वविज्ञानस्वरूपमवनीपते

punaśca śrūyatāmeṣa sankṣepādgadato mama | nānātvaikatvavijñānasvarūpamavanīpate

आत्मा क्षेत्रज्ञसञ्ज्ञोऽयम् सम्युक्तः प्राकृतैर्गुणैः | तैरेव विगतैः शुद्धः परमात्मा निगद्यते

ātmā kṣetrajñasañjño'yam samyuktaḥ prākṛtairguṇaiḥ | taireva vigataiḥ śuddhaḥ paramātmā nigadyate

ध्येयम् ब्रह्म पुमान् ध्याता उपायो ध्यानसञ्ज्ञितः | यत्स्वेतत् करणेष्वास्ते तद्वर्गे का विभागता

dhyeyam brahma pumān dhyātā upāyo dhyānasañjñitaḥ | yatsvetat karaṇeṣvāste tadvarge kā vibhāgatā

सन्क्षेपादपि भूपाल सन्क्षेपमपरम् शृणु | पुत्राय यत्पिता ब्रूयात् स्वशिष्यायाथवा गुरुः

sankṣepādapi bhūpāla sankṣepamaparam śṛṇu | putrāya yatpitā brūyāt svaśiṣyāyāthavā guruḥ

न वासुदेवात् परमस्ति किञ्चिन्न वासुदेवाद्गदितम् परम् च | न वासुदेवात् परमस्ति किञ्चित् न वासुदेवाज्जगतीह किञ्चित् सत्यम् परम् वासुदेवोऽमितात्मा नमो नमो वासुदेवाय नित्यम्

na vāsudevāt paramasti kiñcinna vāsudevādgaditam param ca | na vāsudevāt paramasti kiñcit na vāsudevājjagatīha kiñcit satyam param vāsudevo'mitātmā namo namo vāsudevāya nityam

तस्मात्तमाराधय चिन्तयेशमभ्यर्चयानन्तमतन्द्रितात्मा | सम्सारपारम् परमीप्समानैराराधनीयो हरिरेक एव

tasmāttamārādhaya cintayeśamabhyarcayānantamatandritātmā | samsārapāram paramīpsamānairārādhanīyo harireka eva

आराधितोऽर्थान् धनकाङ्क्षकाणाम् धर्मार्थिनाम् धर्ममशेषधर्मी | ददाति कामाम्श्च मनोनिविष्टान् मोक्षार्थिनाम् मुक्तिद एव विष्णुः

ārādhito'rthān dhanakāṅkṣakāṇām dharmārthinām dharmamaśeṣadharmī | dadāti kāmāmśca manoniviṣṭān mokṣārthinām muktida eva viṣṇuḥ

पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः

वर्णाश्रमधर्माः शतानीक उवाच – ममैतत् कथितम् सम्यगात्मविद्याश्रितम् मुने | यत्त्वन्यच्छ्रोतुमिच्छामि तत्प्रसन्नो वदस्व मे

varṇāśramadharmāḥ śatānīka uvāca – mamaitat kathitam samyagātmavidyāśritam mune | yattvanyacchrotumicchāmi tatprasanno vadasva me

येयम् मुक्तिर्भगवता प्रोक्ता वर्णक्रमान्मम | तत्रेच्छामि मुने श्रोतुम् वर्णाद्वर्णोत्तरोच्छ्रयम्

yeyam muktirbhagavatā proktā varṇakramānmama | tatrecchāmi mune śrotum varṇādvarṇottarocchrayam

शूद्रो वैश्यत्वमभ्येति कथम् वैश्यश्च भार्गव | क्षत्रियत्वम् द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणत्वम् कथम् ततः

śūdro vaiśyatvamabhyeti katham vaiśyaśca bhārgava | kṣatriyatvam dvijaśreṣṭha brāhmaṇatvam katham tataḥ

विप्रत्वान्मुक्तियोग्यत्वम् यथा याति महामुने | द्विजश्च मुक्तियोग्यत्वम् यथाऽयाति महामुने तदहम् श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो भार्गवनन्दन

vipratvānmuktiyogyatvam yathā yāti mahāmune | dvijaśca muktiyogyatvam yathā'yāti mahāmune tadaham śrotumicchāmi tvatto bhārgavanandana

शौनक उवाच – त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरुवर्य शृणुष्व तम् | मयोच्यमानमखिलम् वर्णानामुपकारकम्

śaunaka uvāca – tvadyukto'yamanupraśnaḥ kuruvarya śṛṇuṣva tam | mayocyamānamakhilam varṇānāmupakārakam

शूद्रधर्मानशेषेण कुर्वञ्शूद्रो यथाविधि | वैश्यत्वमेति वैश्यश्च क्षत्रियत्वम् स्वकर्मकृत्

śūdradharmānaśeṣeṇa kurvañśūdro yathāvidhi | vaiśyatvameti vaiśyaśca kṣatriyatvam svakarmakṛt

विप्रत्वम् क्षत्रियः सम्यग्द्विजधर्मपरो नृप | विप्रश्च मुक्तिलाभेन युज्यते सत्क्रियापरः

vipratvam kṣatriyaḥ samyagdvijadharmaparo nṛpa | vipraśca muktilābhena yujyate satkriyāparaḥ

सर्वेषामेव वर्णानाम् स्वधर्ममनुवर्तताम् | सदोच्छ्रितिः न्यूनकृतो हानिश्चोत्कृष्टकर्मणः

sarveṣāmeva varṇānām svadharmamanuvartatām | sadocchritiḥ nyūnakṛto hāniścotkṛṣṭakarmaṇaḥ

तेषाम् च ब्राह्मणादीनाम् वर्णधर्माननुक्रमात् | समुच्छ्रितिप्रदान् राजन् गदतो मे निशामय

teṣām ca brāhmaṇādīnām varṇadharmānanukramāt | samucchritipradān rājan gadato me niśāmaya

अनसूया दया क्षान्तिः शौचम् मङ्गलमस्पृहा | अकार्पण्यमनायासस्तथान्यः सार्ववर्णिकः

anasūyā dayā kṣāntiḥ śaucam maṅgalamaspṛhā | akārpaṇyamanāyāsastathānyaḥ sārvavarṇikaḥ

अष्टावेते गुणाः पुम्साम् परत्रेह च भूतये | भवन्ति कुरुशार्दूल पृथग्धर्माम्श्च मे शृणु

aṣṭāvete guṇāḥ pumsām paratreha ca bhūtaye | bhavanti kuruśārdūla pṛthagdharmāmśca me śṛṇu

यज्ञाध्ययनदानानि ब्रह्मक्षत्रविशाम् नृप | साधारणानि तेषाम् तु जीविकाकर्म कथ्यते

yajñādhyayanadānāni brahmakṣatraviśām nṛpa | sādhāraṇāni teṣām tu jīvikākarma kathyate

याजनाध्यापनैर्विप्रस्तथा शस्त्रप्रतिग्रहैः | भृत्यादिभरणम् कुर्याद् यज्ञाम्श्च विभवे सति

yājanādhyāpanairviprastathā śastrapratigrahaiḥ | bhṛtyādibharaṇam kuryād yajñāmśca vibhave sati

भृत्यादिभरणम् नालम् स्ववृत्त्या हि यदा द्विजः | तदा जीवेत् समालम्ब्य वृत्तिम् क्षत्रियवैश्ययोः

bhṛtyādibharaṇam nālam svavṛttyā hi yadā dvijaḥ | tadā jīvet samālambya vṛttim kṣatriyavaiśyayoḥ

सन्त्यजेत समस्ताम्स्तान्न कुर्याद्वृत्तिसङ्करम् | आपत्कालेऽपि विप्रस्य शूद्रकर्म न शस्यते

santyajeta samastāmstānna kuryādvṛttisaṅkaram | āpatkāle'pi viprasya śūdrakarma na śasyate

प्रजानाम् पालनम् सम्यग्विधिः प्रथमकल्पितः | राजन्यस्य महीपाल शस्त्राजीवेन वा भृतिः

prajānām pālanam samyagvidhiḥ prathamakalpitaḥ | rājanyasya mahīpāla śastrājīvena vā bhṛtiḥ

तदुत्पन्नैर्धनैः कुर्यात् समस्ताः क्षत्रियक्रियाः | तस्याप्यापदि वैश्यस्य या वृत्तिः सा विधीयते

tadutpannairdhanaiḥ kuryāt samastāḥ kṣatriyakriyāḥ | tasyāpyāpadi vaiśyasya yā vṛttiḥ sā vidhīyate

वाणिज्यम् वैश्यजातस्य पशूनाम् पालनम् कृषिः | दद्याद्यजेच्च विधिवत्तदुत्पन्नधनेन सः

vāṇijyam vaiśyajātasya paśūnām pālanam kṛṣiḥ | dadyādyajecca vidhivattadutpannadhanena saḥ

द्विजातिजनशुश्रूषाम् क्रयविक्रयजैर्धनैः | शूद्रो यजेत् पाकयज्ञैर्दद्यादिष्टानि चार्थिनाम्

dvijātijanaśuśrūṣām krayavikrayajairdhanaiḥ | śūdro yajet pākayajñairdadyādiṣṭāni cārthinām

तस्मै शुश्रूषवे देयम् जीर्णवस्त्रमुपानहौ | छत्त्रादिकम् तथा कुर्यात् सम्यग्धर्मोपपादनम्

tasmai śuśrūṣave deyam jīrṇavastramupānahau | chattrādikam tathā kuryāt samyagdharmopapādanam

चतुर्णामपि वर्णानाम् धर्मस्ते कथितो मया | शृणुष्व च महीपाल धर्ममाश्रमिणामतः

caturṇāmapi varṇānām dharmaste kathito mayā | śṛṇuṣva ca mahīpāla dharmamāśramiṇāmataḥ

कृतोपनयनः पूर्वम् ब्रह्मचारी गुरोर्गृहे | गुरुशुश्रूषणम् कुर्याद्भैक्षान्नकृतभोजनः

kṛtopanayanaḥ pūrvam brahmacārī gurorgṛhe | guruśuśrūṣaṇam kuryādbhaikṣānnakṛtabhojanaḥ

निवेद्य गुरवे भैक्षमत्तव्यम् तदनुज्ञया | गुरोर्भुक्तवतः पश्चान्नातिस्वादुमुदावता

nivedya gurave bhaikṣamattavyam tadanujñayā | gurorbhuktavataḥ paścānnātisvādumudāvatā

वह्निशुश्रूषणम् कुर्याद्वेदाहरणमेव च | गुरोरर्थे सदा तोयम् समिदाहरणम् तथा

vahniśuśrūṣaṇam kuryādvedāharaṇameva ca | gurorarthe sadā toyam samidāharaṇam tathā

पुष्पादीनाम् च कुर्वीत सुप्ते तस्मिञ्शयीत च | शयने च समुत्तिष्ठेत्तम् व्रजन्तमनुव्रजेत्

puṣpādīnām ca kurvīta supte tasmiñśayīta ca | śayane ca samuttiṣṭhettam vrajantamanuvrajet

आहूतश्च पठेत्तेन तन्मना नान्यतोमुखः | व्रतानि चरता सम्यग्ग्राह्यो वेदो यतात्मना

āhūtaśca paṭhettena tanmanā nānyatomukhaḥ | vratāni caratā samyaggrāhyo vedo yatātmanā

दण्डवत्फ्रावनम् स्नाने शस्तम् नास्यङ्गशोधनम् | अधीत्य वेदान् वेदौ वा वेदम् वाऽपि यथाक्रमम् | अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत्

daṇḍavatphrāvanam snāne śastam nāsyaṅgaśodhanam | adhītya vedān vedau vā vedam vā'pi yathākramam | aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramamāvaset

यथेष्टाम् दक्षिणाम् दत्त्वा गुरवे कुरुनन्दन | ततोऽनुज्ञाम् समासाद्य गृहस्थाश्रममावसेत्

yatheṣṭām dakṣiṇām dattvā gurave kurunandana | tato'nujñām samāsādya gṛhasthāśramamāvaset

तेनैवान्तम् व्रजेत्प्राज्ञस् तच्छुश्रूषणतत्परः वानप्रस्थाश्रमम् तस्मात् | चतुर्थम् वापि सम्श्रयेत् यथाक्रमम् वा कुर्वीत विधिवद् दारसङ्ग्रहम्

tenaivāntam vrajetprājñas tacchuśrūṣaṇatatparaḥ vānaprasthāśramam tasmāt | caturtham vāpi samśrayet yathākramam vā kurvīta vidhivad dārasaṅgraham

कुर्वीत विधिवद्दारसङ्ग्रहम् ततस्त्वरोगिकुलजाम् तुल्याम् पत्नीम् समुद्वहेत् | गृहस्थाश्रमवृत्त्यर्थमव्यङ्गाम् विधिना नृप

kurvīta vidhivaddārasaṅgraham tatastvarogikulajām tulyām patnīm samudvahet | gṛhasthāśramavṛttyarthamavyaṅgām vidhinā nṛpa

आख्यातवर्णधर्मेण धनम् लब्ध्वा महीपते | कुर्वीत श्रद्धया युक्तो नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः

ākhyātavarṇadharmeṇa dhanam labdhvā mahīpate | kurvīta śraddhayā yukto nityanaimittikīḥ kriyāḥ

अभ्यागतातिथीन् बन्धून् भृत्यादीनातुराम्स्तथा | तोषयेच्छक्तितोऽन्नेन वयाम्स्यन्त्यपशूनपि

abhyāgatātithīn bandhūn bhṛtyādīnāturāmstathā | toṣayecchaktito'nnena vayāmsyantyapaśūnapi

ऋतावुपगमश्चैव गृहस्थस्यापि शब्दितः | धर्मो धर्मभृताम् श्रेष्ठ यज्ञोच्छिष्टम् च भोजनम्

ṛtāvupagamaścaiva gṛhasthasyāpi śabditaḥ | dharmo dharmabhṛtām śreṣṭha yajñocchiṣṭam ca bhojanam

हव्येन प्रीणयेद्देवान्पितृन् कव्येन शक्तितः | मनुष्यान् अन्नपानेन स्वाध्यायेनर्षितर्पणम्

havyena prīṇayeddevānpitṛn kavyena śaktitaḥ | manuṣyān annapānena svādhyāyenarṣitarpaṇam

………अन्नदानेन तोयेन ऋषितर्पणम् | कुर्याच्च प्रीणनम् नित्यम् भूतानाम् बलिकर्मणा | प्रजापतिम् सुतोत्पत्त्या हार्देन सकलम् जनम्

………annadānena toyena ṛṣitarpaṇam | kuryācca prīṇanam nityam bhūtānām balikarmaṇā | prajāpatim sutotpattyā hārdena sakalam janam

शुभेन कर्मणाऽऽत्मानमुपदेशेन चात्मजान् | अनुजीविजनम् वृत्त्या गृहस्थस्तोषयेत् सदा

śubhena karmaṇā''tmānamupadeśena cātmajān | anujīvijanam vṛttyā gṛhasthastoṣayet sadā

तथैवापरमानेभ्यः प्रदेयम् गृहमेधिना | अन्नम् भिक्षार्थिनो ये च परिव्राड्ब्रह्मचारिणः

tathaivāparamānebhyaḥ pradeyam gṛhamedhinā | annam bhikṣārthino ye ca parivrāḍbrahmacāriṇaḥ

एवम् गृहाश्रमे देवाः पितरो मुनयस्तथा | सर्वकामान् प्रयच्छन्ति मनुष्याश्च सुपूजिताः

evam gṛhāśrame devāḥ pitaro munayastathā | sarvakāmān prayacchanti manuṣyāśca supūjitāḥ

गृहस्थास्तु यदा पश्येद् वलीपलितमात्मनः | गृहस्थस्तु यदा पश्येद् फलितम् जातमात्मनः (अपत्यस्य तथाऽपत्यम् तदाऽरण्यम् समाश्रयेत्

gṛhasthāstu yadā paśyed valīpalitamātmanaḥ | gṛhasthastu yadā paśyed phalitam jātamātmanaḥ (apatyasya tathā'patyam tadā'raṇyam samāśrayet

पितृदेवातिथीनाम् तु स्मृतम् तत्रापि पूजनम् | तथैवारण्यभोगश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम्

pitṛdevātithīnām tu smṛtam tatrāpi pūjanam | tathaivāraṇyabhogaśca tapobhiścātmakarṣaṇam

ब्रह्मचर्यम् महीशय्या होमस्त्रिषवणाप्लुतिः | मौनादिकरणम् शस्तम् जटावल्कलधारणम्

brahmacaryam mahīśayyā homastriṣavaṇāplutiḥ | maunādikaraṇam śastam jaṭāvalkaladhāraṇam

ग्रीष्मे पञ्चतपोभिश्च वर्षास्वभ्रावकाशिकैः | जलशय्या च हेमन्ते भाव्यम् वननिकेतनैः

grīṣme pañcatapobhiśca varṣāsvabhrāvakāśikaiḥ | jalaśayyā ca hemante bhāvyam vananiketanaiḥ

इङ्गुदैरण्डतैलेन गात्राभ्यङ्गानि चेष्यते | श्यामाकनीवारमयम् फलमूलैश्च भोजनम्

iṅgudairaṇḍatailena gātrābhyaṅgāni ceṣyate | śyāmākanīvāramayam phalamūlaiśca bhojanam

अप्रवेशस्तथा ग्रामे वानप्रस्थविधिः स्मृतः | वानप्रस्थस्य ते प्रोक्तम् धर्मलक्षणमादितः

apraveśastathā grāme vānaprasthavidhiḥ smṛtaḥ | vānaprasthasya te proktam dharmalakṣaṇamāditaḥ

आश्रमणम् त्वपरम् भिक्षोः शृणुष्व गदतो मम | ग्रामैकरात्रिर्वसतिर्नगरे पञ्चरात्रिका

āśramaṇam tvaparam bhikṣoḥ śṛṇuṣva gadato mama | grāmaikarātrirvasatirnagare pañcarātrikā

ग्रामैकशास्त्रनगरे वससिर्पञ्चरात्रिका सर्वसङ्गपरित्यागः क्षान्तिरिन्द्रियसम्यमः | त्रिकालभैक्षचरणमनारम्भस्तथा नृप

grāmaikaśāstranagare vasasirpañcarātrikā sarvasaṅgaparityāgaḥ kṣāntirindriyasamyamaḥ | trikālabhaikṣacaraṇamanārambhastathā nṛpa

आत्मज्ञानावबोधेच्छा ब्रह्मचर्यम् समाधिना | आत्मावलोकनम् चैव भिक्षोः शस्तानि पार्थिव

ātmajñānāvabodhecchā brahmacaryam samādhinā | ātmāvalokanam caiva bhikṣoḥ śastāni pārthiva

चतुर्थश्चैष कथितस्तव भिक्षोर्मयाऽऽश्रमः | क्रमाद्विमुक्तिकामानाम् पुरुषाणामयम् विधिः

caturthaścaiṣa kathitastava bhikṣormayā''śramaḥ | kramādvimuktikāmānām puruṣāṇāmayam vidhiḥ

एवम् तु वर्णधर्मेण तथा चाश्रमकर्मणा | निजेन सम्पूज्य हरिम् सिद्धिमाप्नोति मानवः

evam tu varṇadharmeṇa tathā cāśramakarmaṇā | nijena sampūjya harim siddhimāpnoti mānavaḥ

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च भिक्षुर्वैखानसस्तथा | कुर्वन्तो निजकर्माणि विष्णुमेव यजन्ति ते

brahmacārī gṛhasthaśca bhikṣurvaikhānasastathā | kurvanto nijakarmāṇi viṣṇumeva yajanti te

यतो हि देवताः सर्वा ब्रह्माद्याः कुरुनन्दन | अम्शभूता जगद्धातुर्विणोरव्यक्तजन्मनः

yato hi devatāḥ sarvā brahmādyāḥ kurunandana | amśabhūtā jagaddhāturviṇoravyaktajanmanaḥ

विश्वे देवा यतो विष्णुर्विष्णुः पितृगणो यतः | देवा यज्ञभुजश्चेशो यतः पापहरो हरिः

viśve devā yato viṣṇurviṣṇuḥ pitṛgaṇo yataḥ | devā yajñabhujaśceśo yataḥ pāpaharo hariḥ

विश्व भूतानि भूतानि यतो विष्णुस्तथर्षयः | ततः सर्वाश्रमाणाम् हि पूज्य एको जनार्दनः

viśva bhūtāni bhūtāni yato viṣṇustatharṣayaḥ | tataḥ sarvāśramāṇām hi pūjya eko janārdanaḥ

सर्वेश्वरम् सर्वमयम् समस्तसम्सारहेतुक्षयकारणेशम् | वरम् वरेण्यम् वरदम् वरिष्ठम् विष्णुम् क्रियावान् यजते मनुष्यः

sarveśvaram sarvamayam samastasamsārahetukṣayakāraṇeśam | varam vareṇyam varadam variṣṭham viṣṇum kriyāvān yajate manuṣyaḥ

यस्योदरे जगदिदम् परमाणुभूतम् चन्द्रेन्द्ररुद्रमरुदश्विवसुप्रजेशैः | सर्वैः समेतममितात्मतनोस्तमेकम् अभ्यर्च्य विष्णुमभिवाञ्छितमस्त्यलभ्यम्

yasyodare jagadidam paramāṇubhūtam candrendrarudramarudaśvivasuprajeśaiḥ | sarvaiḥ sametamamitātmatanostamekam abhyarcya viṣṇumabhivāñchitamastyalabhyam

आराध्य यम् भुवनभावनमच्युताख्यम् ऐश्वर्यमीप्सितमवाप पतिः सुराणाम् | त्रैलोक्यसारममरार्चितपादपद्मम् एकम् तमेव हरिमर्चयतार्चनीयम्

ārādhya yam bhuvanabhāvanamacyutākhyam aiśvaryamīpsitamavāpa patiḥ surāṇām | trailokyasāramamarārcitapādapadmam ekam tameva harimarcayatārcanīyam

यस्याङ्घ्रिपद्मगलिताम्भसि देव दैत्य– यक्षादिभिः सकलपापमपोह्य सिद्धिः | सम्प्राप्यते मरणजन्मजरापहन्त्री विष्णोरजात् कथय कोऽभ्यधिकस्ततोऽस्ति

yasyāṅghripadmagalitāmbhasi deva daitya– yakṣādibhiḥ sakalapāpamapohya siddhiḥ | samprāpyate maraṇajanmajarāpahantrī viṣṇorajāt kathaya ko'bhyadhikastato'sti

कमलजहरसूर्यचन्द्रशक्रैः सततमभिष्टुतमाद्यमीशितारम् | सकलभुवनकार्यकारणेशम् पुरुषतनुम् प्रणतोऽस्मि वासुदेवम्

kamalajaharasūryacandraśakraiḥ satatamabhiṣṭutamādyamīśitāram | sakalabhuvanakāryakāraṇeśam puruṣatanum praṇato'smi vāsudevam

षडधिकशततमोऽध्यायः

ऊर्वशीसम्भवः शतानीक उवाच श्रुतम् भगवतो रूपमद्वैते यत्त्वयोदितम् | विष्णोर्भृगुकुलश्रेष्ठ यच्च द्वैते महात्मनः

ūrvaśīsambhavaḥ śatānīka uvāca śrutam bhagavato rūpamadvaite yattvayoditam | viṣṇorbhṛgukulaśreṣṭha yacca dvaite mahātmanaḥ

अविद्याभिन्नदृग्बुद्धिः पुरुषो मुनिपुङ्गव | द्वैतभूते जगत्यस्मिन्नद्वैतम् भावयेत् कथम्

avidyābhinnadṛgbuddhiḥ puruṣo munipuṅgava | dvaitabhūte jagatyasminnadvaitam bhāvayet katham

क्रोधलोभादयो दोषा ये मुक्तेः परिपन्थिनः | विनिवृत्तिरूपा येन तेषाम् येन वदेह तम्

krodhalobhādayo doṣā ye mukteḥ paripanthinaḥ | vinivṛttirūpā yena teṣām yena vadeha tam

सर्वेश्वरेश्वरेशस्य तत् च रूपम् हरेः परम् | तच्चाहम् श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो भृगुकुलोद्वह

sarveśvareśvareśasya tat ca rūpam hareḥ param | taccāham śrotumicchāmi tvatto bhṛgukulodvaha

शौनक उवाच – सम्यक् पृष्टमिदम् भूप भवता गुह्यमुत्तमम् | द्वैताद्वैतकथालापसम्बन्धादुपकारकम्

śaunaka uvāca – samyak pṛṣṭamidam bhūpa bhavatā guhyamuttamam | dvaitādvaitakathālāpasambandhādupakārakam

(पुरा धर्मगृहे जज्ञे चतुर्मूर्तिर्नरेश्वर | देवदेवो जगद्धाता परमात्मा जनार्दनः

(purā dharmagṛhe jajñe caturmūrtirnareśvara | devadevo jagaddhātā paramātmā janārdanaḥ

जगतः पालनार्थाय दुर्वृत्तनिधनाय च | स्वेच्छया भगवान्विष्णुः सम्भवत्येव भूतले

jagataḥ pālanārthāya durvṛttanidhanāya ca | svecchayā bhagavānviṣṇuḥ sambhavatyeva bhūtale

स्वर्गे वापि भूलोके वा भुवर्लोकेऽथवा विभुः | यत्र वा रोचते तत्र चिकीर्षुर्जगतो हितम्

svarge vāpi bhūloke vā bhuvarloke'thavā vibhuḥ | yatra vā rocate tatra cikīrṣurjagato hitam

तुरीयाम्शेन धर्मस्य भगवान् भूतभावनः | यदाऽवतारम् कृतवाम्स्तदा तच्चरितम् शृणु

turīyāmśena dharmasya bhagavān bhūtabhāvanaḥ | yadā'vatāram kṛtavāmstadā taccaritam śṛṇu

नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च | विष्णोरम्शाम्शका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः

naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca | viṣṇoramśāmśakā hyete catvāro dharmasūnavaḥ

तेषाम् नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते | आत्मन्यात्मानमाधाय तेपते परमम् तपः

teṣām nārāyaṇanarau gandhamādanaparvate | ātmanyātmānamādhāya tepate paramam tapaḥ

ध्यायमानावनौपम्यम् स्वकारणमकारणम् | वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमजम् परम् | योगयुक्तौ महामौनमास्थितौ गुरुतेजसौ

dhyāyamānāvanaupamyam svakāraṇamakāraṇam | vāsudevamanirdeśyamapratarkyamajam param | yogayuktau mahāmaunamāsthitau gurutejasau

तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः | ववौ चाशङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यसर्करः

tayostapaḥprabhāveṇa na tatāpa divākaraḥ | vavau cāśaṅkito vāyuḥ sukhasparśo hyasarkaraḥ

शिशिरोऽभवदत्यर्थम् ज्वलन्नपि विभावसुः | सिम्हव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ

śiśiro'bhavadatyartham jvalannapi vibhāvasuḥ | simhavyāghrādayaḥ saumyāśceruḥ saha mṛgairgirau

तयोर्गौरवभारार्ता पृथिवी पृथिवीपते | चचाल भूधराश्चेलुश्चुक्षुभुश्च महाब्धयः

tayorgauravabhārārtā pṛthivī pṛthivīpate | cacāla bhūdharāśceluścukṣubhuśca mahābdhayaḥ

देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः | बभूवुरवनीपाल परमम् क्षोभमागताः

devāśca sveṣu dhiṣṇyeṣu niṣprabheṣu hataprabhāḥ | babhūvuravanīpāla paramam kṣobhamāgatāḥ

देवराजस्ततः शक्रः सन्त्रस्तस्तपसस्तयोः | युयोजाप्सरसः शुभ्रास्तयोर्विघ्नचिकीर्षया

devarājastataḥ śakraḥ santrastastapasastayoḥ | yuyojāpsarasaḥ śubhrāstayorvighnacikīrṣayā

इन्द्र उवाच – रम्भे तिलोत्तमे कुण्ठे घृताचि ललितावति | उम्लोचे सुभ्रु प्रम्लोचे सौरभेऽपि मदोद्धते

indra uvāca – rambhe tilottame kuṇṭhe ghṛtāci lalitāvati | umloce subhru pramloce saurabhe'pi madoddhate

अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि | विलोभनीयम् बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्

alambuṣe miśrakeśi puṇḍarīke varūthini | vilobhanīyam bibhrāṇā vapurmanmathabodhanam

गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वम् वचनम् मम | नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ | तप्येते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम्

gandhamādanamāsādya kurudhvam vacanam mama | naranārāyaṇau tatra tapodīkṣānvitau dvijau | tapyete dharmatanayau tapaḥ paramaduścaram

तावस्माकम् वरारोहाः कुर्वाणौ परमम् तपः | कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावयतिनाशकौ

tāvasmākam varārohāḥ kurvāṇau paramam tapaḥ | karmātiśayaduḥkhārtipradāvayatināśakau

तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदम् वचः | स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः

tadgacchata na bhīḥ kāryā bhavatībhiridam vacaḥ | smaraḥ sahāyo bhavitā vasantaśca varāṅganāḥ

रूपम् च वः समालोक्य मदनोद्दीपनम् परम् | कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः

rūpam ca vaḥ samālokya madanoddīpanam param | kandarpavaśamabhyeti vivaśaḥ ko na mānavaḥ

शौनक उवाच – इत्युक्ता देवराजेन मदनेन समम् तदा

śaunaka uvāca – ityuktā devarājena madanena samam tadā

जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते

jagmurapsarasaḥ sarvā vasantaśca mahīpate

गन्धमादनम् आसाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् | चकार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम् प्रववौ दक्षिणः सद्यो मलयानुगतोऽनिलः | भृङ्गमालारुतरवैर्रमणीयमभूद्वनम्

gandhamādanam āsādya puṃskokilakulākulam | cakāra mādhavo ramyaṃ protphullavanapādapam pravavau dakṣiṇaḥ sadyo malayānugato'nilaḥ | bhṛṅgamālārutaravairramaṇīyamabhūdvanam

गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः | किन्नरोरगयक्षाणाम् बभूव घ्राणतर्पणः

gandhaśca surabhiḥ sadyo vanarājisamudbhavaḥ | kinnaroragayakṣāṇām babhūva ghrāṇatarpaṇaḥ

वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी | विलोभयितुमारब्धा वराङ्गललितैः स्मितैः

varāṅganāśca tāḥ sarvā naranārāyaṇāvṛṣī | vilobhayitumārabdhā varāṅgalalitaiḥ smitaiḥ

जगुर्मनोहरम् काश्चिन्ननृतुश्चात्र चापराः | अवादयम्स्तथैवान्या मनोहरतरम् नृप

jagurmanoharam kāścinnanṛtuścātra cāparāḥ | avādayamstathaivānyā manoharataram nṛpa

हावैर्भावैः स्मितैस्त्रासैस्तथान्या वल्गुभाषितैः | तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः

hāvairbhāvaiḥ smitaistrāsaistathānyā valgubhāṣitaiḥ | tayoḥ kṣobhāya tanvaṅgyaścakrurudyamamaṅganāḥ

तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते | विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः

tathāpi na tayoḥ kaścinmanasaḥ pṛthivīpate | vikāro'bhavadadhyātmapārasamprāptacetasoḥ

निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः | वासुदेवार्पणे स्वच्छे तथैव मनसी तयोः

nivātasthau yathā dīpāvakampau nṛpa tiṣṭhataḥ | vāsudevārpaṇe svacche tathaiva manasī tayoḥ

पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्याम् महोदधिः | यथा न याति न ययौ तथा तन्मानसम् क्वचित्

pūryamāṇo'pi cāmbhobhirbhuvamanyām mahodadhiḥ | yathā na yāti na yayau tathā tanmānasam kvacit

सर्वभूतहितौ ब्रह्म वासुदेवमयम् परम् | मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशम्गतौ

sarvabhūtahitau brahma vāsudevamayam param | manyamānau na rāgasya dveṣasya ca vaśamgatau

स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुम् हृदयम् तयोः | विद्यामयम् दीपयुतमन्धकारमिवालयम्

smaro'pi na śaśākātha praveṣṭum hṛdayam tayoḥ | vidyāmayam dīpayutamandhakāramivālayam

पुष्पोज्ज्वलाम्स्तरुवरान् वसन्तम् दक्षिणानिलम् | ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पम् च महामुनी

puṣpojjvalāmstaruvarān vasantam dakṣiṇānilam | tāścaivāpsarasaḥ sarvāḥ kandarpam ca mahāmunī

यच्चारब्धम् तपस्ताभ्यामात्मानम् गन्धमादनम् | ददृशातेऽखिलम् रूपम् ब्रह्मणः पुरुषर्षभ

yaccārabdham tapastābhyāmātmānam gandhamādanam | dadṛśāte'khilam rūpam brahmaṇaḥ puruṣarṣabha

दाहाय नानलो वह्नेर्नापःक्लेदाय चाम्भसः | तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः

dāhāya nānalo vahnernāpaḥkledāya cāmbhasaḥ | taddravyameva taddravyavikārāya na vai yataḥ

ततो विज्ञानविज्ञातपरब्रह्मस्वरूपयोः | मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः

tato vijñānavijñātaparabrahmasvarūpayoḥ | madhukandarpayoṣitsu vikāro nābhavattayoḥ

ततो गुरुतरम् यत्नम् वसन्तमदनौ नृप | चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनः पुनः

tato gurutaram yatnam vasantamadanau nṛpa | cakrāte tāśca tanvaṅgyastatkṣobhāya punaḥ punaḥ

अथ नारायणो धैर्यगाम्भीर्यौदार्यमानसः | ऊरोरुत्पादयामास ताम् वरोरुबलाम् तदा

atha nārāyaṇo dhairyagāmbhīryaudāryamānasaḥ | ūrorutpādayāmāsa tām varorubalām tadā

त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते | गुणलाघवमभ्येति यस्याः सन्दर्शनादनु

trailokyasundarīratnamaśeṣamavanīpate | guṇalāghavamabhyeti yasyāḥ sandarśanādanu

ताम् विलोक्य महीपाल चकम्पे माधवानिलम् | वसन्तो विस्मरम् यातः सम्यातः सम्स्मरम् स्मरः

tām vilokya mahīpāla cakampe mādhavānilam | vasanto vismaram yātaḥ samyātaḥ samsmaram smaraḥ

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च विलक्षा देवयोषितः | न रेजुरवनीपाल तल्लक्षहृदयेक्षणाः

rambhātilottamādyāśca vilakṣā devayoṣitaḥ | na rejuravanīpāla tallakṣahṛdayekṣaṇāḥ

ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः | प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ

tataḥ kāmo vasantaśca pārthivāpsarasaśca tāḥ | praṇamya bhagavantau tau tuṣṭuvurmunisattamau

प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया | मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरम् वन्द्यनिन्द्ययोः

prasīdatu jagaddhātā yasya devasya māyayā | mohitāḥ sma vijānīmo nāntaram vandyanindyayoḥ

प्रसीदतु स नो देवो यस्य रूपमिदम् द्विधा | धाम भूतस्य लोकानामनादेरत्र तिष्ठति

prasīdatu sa no devo yasya rūpamidam dvidhā | dhāma bhūtasya lokānāmanāderatra tiṣṭhati

नरनारायणौ देवौ शार्ङ्गचक्रायुधावुभौ | आस्ताम् प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्

naranārāyaṇau devau śārṅgacakrāyudhāvubhau | āstām prasādasumukhāvasmākamaparādhinām

निधानम् सर्वविद्यानाम् सर्वपापेन्धनानलः | नारायणो नो भगवान् सर्वपापम् व्यपोहतु

nidhānam sarvavidyānām sarvapāpendhanānalaḥ | nārāyaṇo no bhagavān sarvapāpam vyapohatu

शार्ङ्गचक्रायुधः श्रीमान् आत्मज्ञानमयोऽनघः | नरः समस्तपापानि हत्वात्मा सर्वदेहिनाम्

śārṅgacakrāyudhaḥ śrīmān ātmajñānamayo'naghaḥ | naraḥ samastapāpāni hatvātmā sarvadehinām

जटाकलापबन्धोऽयमनयोरक्षयात्मनोः | सौम्या च दृष्टिः पापानि हन्तु सर्वाणि नः शुभा

jaṭākalāpabandho'yamanayorakṣayātmanoḥ | saumyā ca dṛṣṭiḥ pāpāni hantu sarvāṇi naḥ śubhā

प्रसीदतु नरोऽस्माकम् तथा नारायणोऽव्ययः | अपराधः कृतोऽस्माभिर्ययोरव्यक्तजन्मनोः

prasīdatu naro'smākam tathā nārāyaṇo'vyayaḥ | aparādhaḥ kṛto'smābhiryayoravyaktajanmanoḥ

क्व मूर्तिरैश्वर्यगुणैर्युक्ता दिव्यैर्महात्मनोः | क्व नः शरीरकाणीदृग्मिश्रकर्मचितानि वै

kva mūrtiraiśvaryaguṇairyuktā divyairmahātmanoḥ | kva naḥ śarīrakāṇīdṛgmiśrakarmacitāni vai

तथाप्यविद्यादुष्टेन मनसा यः कृतो हि वाम् | अस्माभिरपराधोऽयम् क्षम्यताम् सुमहाद्युती

tathāpyavidyāduṣṭena manasā yaḥ kṛto hi vām | asmābhiraparādho'yam kṣamyatām sumahādyutī

शरणम् च प्रपन्नानाम् तवास्मीति च वादिनाम् | प्रसादम् पितृहन्तॄणामपि कुर्वन्ति साधवः

śaraṇam ca prapannānām tavāsmīti ca vādinām | prasādam pitṛhantṝṇāmapi kurvanti sādhavaḥ

एष एव वरोऽस्माकमविवेकाहृतो महान् | त्रैलोक्यवन्द्यौ यन्नाथौ विलोभयितुमागताः

eṣa eva varo'smākamavivekāhṛto mahān | trailokyavandyau yannāthau vilobhayitumāgatāḥ

प्रसीद देव विज्ञानघनमूढदृशामपि | भवन्ति सन्तः सततम् सद्धर्मन्यवतारकाः

prasīda deva vijñānaghanamūḍhadṛśāmapi | bhavanti santaḥ satatam saddharmanyavatārakāḥ

दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नम् यथा स्त्रीरत्नमीदृशम् | त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः

dṛṣṭvaitannaḥ samutpannam yathā strīratnamīdṛśam | tvayi nārāyaṇotpannā śreṣṭhā pāravatī matiḥ

तेन सत्येन सत्यात्मन् परमात्मन् सनातन | नारायण प्रसीदेति सर्वलोकपरायण

tena satyena satyātman paramātman sanātana | nārāyaṇa prasīdeti sarvalokaparāyaṇa

प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन् प्रसदन्नवदनेक्षण | प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत

prasannabuddhe śāntātman prasadannavadanekṣaṇa | prasīda yogināmīśa nara sarvagatācyuta

नमस्यामो नरम् देवम् तथा नारायणम् हरिम् | नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च

namasyāmo naram devam tathā nārāyaṇam harim | namo narāya namyāya namo nārāyaṇāya ca

प्रसन्नानामनाथानामपराधवताम् प्रभुः | शम् करोतु नरोऽस्माकम् शम् नारायण देहि नः

prasannānāmanāthānāmaparādhavatām prabhuḥ | śam karotu naro'smākam śam nārāyaṇa dehi naḥ

शौनक उवाच – एवमभ्यर्थितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः | प्राहेशः सर्वभूतानाम् साध्यो नारायणो नृप

śaunaka uvāca – evamabhyarthitaḥ stutyā rāgadveṣādivarjitaḥ | prāheśaḥ sarvabhūtānām sādhyo nārāyaṇo nṛpa

स्वागतम् मधवे काम भवतोऽप्सरसामपि | यत्कार्यमागतानाम् व इहास्माभिस्तदुच्यताम्

svāgatam madhave kāma bhavato'psarasāmapi | yatkāryamāgatānām va ihāsmābhistaducyatām

गता यूयम् इहास्माभिस्तदुच्यताम् | यूयम् सम्सिद्धये नूनमस्माकम् बलशत्रुणा | सम्प्रेषितास्ततोऽस्माकम् नृत्तगेयादिदर्शितम्

gatā yūyam ihāsmābhistaducyatām | yūyam samsiddhaye nūnamasmākam balaśatruṇā | sampreṣitāstato'smākam nṛttageyādidarśitam

न वयम् नृत्तगीतेन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः | लुभ्यामो विषतो मन्ये विषया दारुणात्मकाः

na vayam nṛttagītena nāṅgaceṣṭādibhāṣitaiḥ | lubhyāmo viṣato manye viṣayā dāruṇātmakāḥ

शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः | तदा नृत्तादयो भावाः कथम् लोभप्रदायिनः

śabdādisaṅgaduṣṭāni yadā nākṣāṇi naḥ śubhāḥ | tadā nṛttādayo bhāvāḥ katham lobhapradāyinaḥ

ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनाम् स्मरस्य च | माधवस्य च शक्रोऽपि स्वास्थ्यम् यात्वविशङ्कितः

te siddhāḥ sma na vai sādhyā bhavatīnām smarasya ca | mādhavasya ca śakro'pi svāsthyam yātvaviśaṅkitaḥ

योऽसौ परस्मात्परमः पुरुषात्परमेश्वरः | परमात्मा हृषीकेशः स्थावरस्य चरस्य च

yo'sau parasmātparamaḥ puruṣātparameśvaraḥ | paramātmā hṛṣīkeśaḥ sthāvarasya carasya ca

उत्पत्तिहेतुरन्ते च यस्मिन् सर्वम् प्रलीयते | स सर्ववासिदेवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः

utpattiheturante ca yasmin sarvam pralīyate | sa sarvavāsidevatvādvāsudevetyudāhṛtaḥ

वयमम्शाम्शकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मायिनः | तदादेशितवर्त्मानो जगद्बोधाय देहिनः

vayamamśāmśakāstasya caturvyūhasya māyinaḥ | tadādeśitavartmāno jagadbodhāya dehinaḥ

तम् सर्वभूतम् सर्वेशम् सर्वत्र समदर्शिनः | पश्यन्तः कुत्र रागादीन् करिष्यामो विभेदकान्

tam sarvabhūtam sarveśam sarvatra samadarśinaḥ | paśyantaḥ kutra rāgādīn kariṣyāmo vibhedakān

वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे | यदा स एव विश्वात्मा तदा द्वेषादयः कथम्

vasante mayi cendre ca bhavatīṣu tathā smare | yadā sa eva viśvātmā tadā dveṣādayaḥ katham

तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु | पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च

tanmayānyavibhaktāni yadā sarveṣu jantuṣu | pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca

तथेन्द्रियाण्यहङ्कारो बुद्धिश्च न पृथग्यतः | समदृष्टिर्यतः कुत्र रागद्वेषौ प्रवर्ततः

tathendriyāṇyahaṅkāro buddhiśca na pṛthagyataḥ | samadṛṣṭiryataḥ kutra rāgadveṣau pravartataḥ

आत्मा चायमभेदेन यतः सर्वेषु जन्तुषु | सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुत्र रागादयस्ततः

ātmā cāyamabhedena yataḥ sarveṣu jantuṣu | sarveśvareśvaro viṣṇuḥ kutra rāgādayastataḥ

ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यान् मरुतोऽखिलान् | विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणाम्स्तथा

brahmāṇamindramīśānamādityān maruto'khilān | viśvedevānṛṣīn sādhyānvasūnpitṛgaṇāmstathā

यक्षराक्षसभूतादीन्नागसर्पसरीसृपान् | मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिम्हजलेचरान्

yakṣarākṣasabhūtādīnnāgasarpasarīsṛpān | manuṣyapakṣigorūpagajasimhajalecarān

मक्षिकामशकादम्शाञ्शलभानलसान्कृमीन् | गुल्मवृक्षलतावल्लित्वक्सारतृणजातिजान्

makṣikāmaśakādamśāñśalabhānalasānkṛmīn | gulmavṛkṣalatāvallitvaksāratṛṇajātijān

यच्च किञ्चिददृश्यम् वा दृश्यम् वा त्रिदशाङ्गनाः | मन्यध्वम् रूपमेकस्य तत्सर्वम् परमात्मनः

yacca kiñcidadṛśyam vā dṛśyam vā tridaśāṅganāḥ | manyadhvam rūpamekasya tatsarvam paramātmanaḥ

जायमानः कथम् विष्णुमात्मानम् परमम् च यत् | रागद्वेषौ तथा लोभम् कः कुर्यादमराङ्गनाः

jāyamānaḥ katham viṣṇumātmānam paramam ca yat | rāgadveṣau tathā lobham kaḥ kuryādamarāṅganāḥ

सर्वभूतस्थिते विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि | निपात्यताम् पृथग्भूते कुत्र रागादिको गणः

sarvabhūtasthite viṣṇau sarvage sarvadhātari | nipātyatām pṛthagbhūte kutra rāgādiko gaṇaḥ

एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः | तन्मयत्वैकभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः

evamasmāsu yuṣmāsu sarvabhūteṣu cābalāḥ | tanmayatvaikabhūteṣu rāgādyavasaraḥ kutaḥ

सम्यग्दृष्टिरियम् प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी | पृथग्विज्ञानमत्रैव लोकसम्व्यवहारवत्

samyagdṛṣṭiriyam proktā samastaikyāvalokinī | pṛthagvijñānamatraiva lokasamvyavahāravat

भूतेन्द्रियान्तःकरणा प्रधानपुरुषात्मकम् | जगद्यदेतदखिलम् तदा भेदः किमात्मकः

bhūtendriyāntaḥkaraṇā pradhānapuruṣātmakam | jagadyadetadakhilam tadā bhedaḥ kimātmakaḥ

भवन्ति लयमायान्ति समुद्रे सलिलोर्मयः | न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदम् जगत्

bhavanti layamāyānti samudre salilormayaḥ | na vāribhedato bhinnāstathaivaikyādidam jagat

यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः | भवन्ति नाग्निभेदेन तथैतद्ब्रह्मणो जगत्

yathāgnerarciṣaḥ pītāḥ piṅgalāruṇadhūsarāḥ | bhavanti nāgnibhedena tathaitadbrahmaṇo jagat

भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकम् स पुरन्दरः | कारयत्यसदेतच्च विवेकाधारचेतसाम्

bhavatībhiśca yatkṣobhamasmākam sa purandaraḥ | kārayatyasadetacca vivekādhāracetasām

भवत्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः | समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः

bhavatyaḥ sa ca devendro lokāśca sasurāsurāḥ | samudrādrivanopetā maddehāntaragocarāḥ

यथेयम् चारुसर्वाङ्गी भवतीनाम् मयोरुतः | दर्शिता दर्शयिष्यामि तथात्रैवाखिलम् जगत्

yatheyam cārusarvāṅgī bhavatīnām mayorutaḥ | darśitā darśayiṣyāmi tathātraivākhilam jagat

प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वम् कस्य सुस्थिरम् | यूयम् च मा स्मयम् यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः

prayātu śakro mā garvamindratvam kasya susthiram | yūyam ca mā smayam yāta santi rūpānvitāḥ striyaḥ

किम् सुरूपम् कुरूपम् वा यदा भेदो न दृश्यते | तारतम्यम् सुरूपत्वे सततम् भिन्नदर्शिनाम्

kim surūpam kurūpam vā yadā bhedo na dṛśyate | tāratamyam surūpatve satatam bhinnadarśinām

भवतीनाम् स्मयम् मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् | मयेयम् दर्शिता तन्वी ततस्तच्छममिच्छता

bhavatīnām smayam matvā rūpaudāryaguṇodbhavam | mayeyam darśitā tanvī tatastacchamamicchatā

यस्मान्मदूरोरुद्भूता इयमिन्दीवरेक्षणा | ऊर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति ततोऽप्सराः

yasmānmadūrorudbhūtā iyamindīvarekṣaṇā | ūrvaśī nāma kalyāṇī bhaviṣyati tato'psarāḥ

तदियम् देवराजाय नीयताम् वरवर्णिनी | भवत्यस्तेन चास्माकम् प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता

tadiyam devarājāya nīyatām varavarṇinī | bhavatyastena cāsmākam preṣitāḥ prītimicchatā

वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकम् भोगकारणात् | तपश्चर्या न चाप्राप्यफलम् प्राप्तुमभीप्सितम्

vaktavyaśca sahasrākṣo nāsmākam bhogakāraṇāt | tapaścaryā na cāprāpyaphalam prāptumabhīpsitam

सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्यन् करोम्यहम् | तपो नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः

sanmārgamasya jagato darśayiṣyan karomyaham | tapo nareṇa sahito jagataḥ pālanodyataḥ

(यदि कश्चित्तवाबाधाम् करोति त्रिदशेश्वर | तमहम् वारयिष्यामि निर्वृतो भव वासव

(yadi kaścittavābādhām karoti tridaśeśvara | tamaham vārayiṣyāmi nirvṛto bhava vāsava

कर्तासि चेत्त्वमाबाधामदुष्टस्येह कस्यचित् | तवापि शास्तैतदहम् प्रवर्तिष्याम्यसम्शयम्

kartāsi cettvamābādhāmaduṣṭasyeha kasyacit | tavāpi śāstaitadaham pravartiṣyāmyasamśayam

100

एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि माम् प्रति | उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव

etajjñātvā na santāpastvayā kāryo hi mām prati | upakārāya jagatāmavatīrṇo'smi vāsava

101

या चेयमूर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरन्दर | त्रेताग्निहेतुभूतेयमैलम् प्राप्य भविष्यति

yā ceyamūrvaśī mattaḥ samudbhūtā purandara | tretāgnihetubhūteyamailam prāpya bhaviṣyati

सप्ताधिकशततमोऽध्यायः

विश्वरूपप्रदर्शनम् शौनक उवाच – इत्युक्तेऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्यातिविस्मिताः | ऊचुर्नारायणम् देवम् तद्दर्शनकुतूहलाः

viśvarūpapradarśanam śaunaka uvāca – ityukte'psarasaḥ sarvāḥ praṇipatyātivismitāḥ | ūcurnārāyaṇam devam taddarśanakutūhalāḥ

उक्तो भगवता योऽयमुपदेशो हितार्थिनाम् | प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यम् विदितम् च ते

ukto bhagavatā yo'yamupadeśo hitārthinām | proktaḥ sa sarvo vijñāto māhātmyam viditam ca te

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तम् प्रसन्नेनाव्ययात्मना | दर्शितेयम् विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत्

yattvetadbhavatā proktam prasannenāvyayātmanā | darśiteyam viśālākṣī darśayiṣyāmi vo jagat

तन्नाथ सर्वभावेन प्रपन्नानाम् जगत्पते | दर्शयात्मानमखिलम् दर्शितेयम् यथोर्वशी

tannātha sarvabhāvena prapannānām jagatpate | darśayātmānamakhilam darśiteyam yathorvaśī

यदि देवापराद्धेषु नास्मासु कुपितम् तव | मनस्तज्जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना

yadi devāparāddheṣu nāsmāsu kupitam tava | manastajjagatāmīśa darśayātmānamātmanā

श्री भगवान् (देवदेव) उवाच – पश्यतेहाखिलान्ल्लोकान् मम देहे सुराङ्गनाः | मधुम् मदनमात्मानम् यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छथ

śrī bhagavān (devadeva) uvāca – paśyatehākhilānllokān mama dehe surāṅganāḥ | madhum madanamātmānam yaccānyaddraṣṭumicchatha

शौनक उवाच – इत्युक्त्वा भगवान् देवस्तदा नारायणो नृप | उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलम् जगत्

śaunaka uvāca – ityuktvā bhagavān devastadā nārāyaṇo nṛpa | uccairjahāsa svanavattatrābhūdakhilam jagat

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् | आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

brahmā prajāpatiḥ śakraḥ saha rudraiḥ pinākadhṛk | ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevā maharṣayaḥ

नासत्यदस्रावनिलाः सर्वे सर्वे याग्नयः | यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचाः किन्नरोरगाः

nāsatyadasrāvanilāḥ sarve sarve yāgnayaḥ | yakṣagandharvasiddhāśca piśācāḥ kinnaroragāḥ

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः | मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा

samastāpsaraso vidyāḥ sāṅgā vedāstaduktayaḥ | manuṣyāḥ paśavaḥ kīṭāḥ pakṣiṇaḥ pādapāstathā

सरीसृपाश्च ये सूक्ष्मा यच्चान्य जीवसञ्ज्ञितम् | समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च

sarīsṛpāśca ye sūkṣmā yaccānya jīvasañjñitam | samudrāḥ sakalāḥ śailāḥ saritaḥ kānanāni ca

द्वीपान्यशेषाणि तथा नदाः सर्वसराम्सि च | नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते | देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टम् महात्मनः

dvīpānyaśeṣāṇi tathā nadāḥ sarvasarāmsi ca | nagaragrāmapūrṇā ca medinī medinīpate | devāṅganābhirdevasya dehe dṛṣṭam mahātmanaḥ

नक्षत्रग्रहताराभिः समवेतम् नभस्तलम् | ददृशुस्ताः सुचार्वङ्ग्यस्तस्यान्तर्विश्वरूपिणः

nakṣatragrahatārābhiḥ samavetam nabhastalam | dadṛśustāḥ sucārvaṅgyastasyāntarviśvarūpiṇaḥ

नोर्ध्वम् न तिर्यङ्नाधश्च यदाऽन्तस्तस्य दृश्यते | तमनन्तमनादिम् च ततस्तास्तुष्टुवुः प्रभुम्

nordhvam na tiryaṅnādhaśca yadā'ntastasya dṛśyate | tamanantamanādim ca tatastāstuṣṭuvuḥ prabhum

मदनेन समम् सर्वा मधुना च सुराङ्गनाः | (ससाध्वसा भक्तिमत्यः परम् विस्मयमागताः

madanena samam sarvā madhunā ca surāṅganāḥ | (sasādhvasā bhaktimatyaḥ param vismayamāgatāḥ

अप्सरस ऊचुः – पश्याम नादिम् तव देव नान्तम् न मध्यमव्याकृतरूपपारम् | परायणम् त्वा जगतामनन्तम् नताः स्म नारायणमात्मभूतम्

apsarasa ūcuḥ – paśyāma nādim tava deva nāntam na madhyamavyākṛtarūpapāram | parāyaṇam tvā jagatāmanantam natāḥ sma nārāyaṇamātmabhūtam

मही दिवम् वायुजलाग्नयस्त्वम् शब्दादिरूपश्च परापरात्मन् | मही जलम् वायुनभोग्नयस्त्वम् त्वत्तो भवत्यच्युत सर्वमेतदभेदरूपोऽसि विभो त्वमेभिः

mahī divam vāyujalāgnayastvam śabdādirūpaśca parāparātman | mahī jalam vāyunabhognayastvam tvatto bhavatyacyuta sarvametadabhedarūpo'si vibho tvamebhiḥ

द्रष्टासि रूपस्य रसस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः | स्प्रष्टा भवान् स्प्रशवतोऽखिलस्य घ्रातासि गन्धस्य पृथक्शरीरी

draṣṭāsi rūpasya rasasya vettā śrotā ca śabdasya hare tvamekaḥ | spraṣṭā bhavān spraśavato'khilasya ghrātāsi gandhasya pṛthakśarīrī

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोके च न सोऽस्ति कश्चित् | पश्वादिवर्गे च न सोऽस्ति कश्चिद्यो नाम्शभूतस्तव देवदेव

sureṣu sarveṣu na so'sti kaścinmanuṣyaloke ca na so'sti kaścit | paśvādivarge ca na so'sti kaścidyo nāmśabhūtastava devadeva

ब्रह्माद्युपेन्द्रप्रमुखानि सौम्येष्विन्द्राग्निरूपाणि च वीर्यवत्सु | रुद्रान्तकादीनि च रौद्रवत्सु रूपेषु रूपाणि तवोत्तमानि

brahmādyupendrapramukhāni saumyeṣvindrāgnirūpāṇi ca vīryavatsu | rudrāntakādīni ca raudravatsu rūpeṣu rūpāṇi tavottamāni

समुद्ररूपम् तव धैर्यवत्सु तेजस्विरूपेषु रविस्तथाग्निः | क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यम् रूपम् तवाग्र्यम् बलवत्सु वायुः

samudrarūpam tava dhairyavatsu tejasvirūpeṣu ravistathāgniḥ | kṣamādhaneṣu kṣitirūpamagryam rūpam tavāgryam balavatsu vāyuḥ

मनुष्यरूपम् तव राजसेषु मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि | दर्पान्वितेष्वच्युत दानवस्त्वम् सनत्सुजातश्च विवेकवत्सु

manuṣyarūpam tava rājaseṣu mūḍheṣu sarveśvara pādapo'si | darpānviteṣvacyuta dānavastvam sanatsujātaśca vivekavatsu

रसस्वरूपेण जले स्थितोऽसि गन्धस्वरूपो भवतो धरित्र्याम् | दृश्यस्वरूपश्च हुताशने त्वम् स्पर्शस्वरूपो भगवान् समीरे

rasasvarūpeṇa jale sthito'si gandhasvarūpo bhavato dharitryām | dṛśyasvarūpaśca hutāśane tvam sparśasvarūpo bhagavān samīre

शब्दात्मकम् ते नभसि स्वरूपम् मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम् | बोधव्यरूपश्च विभो त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूतः

śabdātmakam te nabhasi svarūpam mantavyarūpo manasi prabho tvam | bodhavyarūpaśca vibho tvamekaḥ sarvatra sarveśvara sarvabhūtaḥ

पश्याम ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमेतम् च हरम् भ्रुकूट्याम् | तत्राश्विनौ कर्णगतौ समस्तान् अवस्थितान् बाहुषु लोकपालान्

paśyāma te nābhisarojamadhye brahmāṇametam ca haram bhrukūṭyām | tatrāśvinau karṇagatau samastān avasthitān bāhuṣu lokapālān

घ्राणेऽनिलम् नेत्रगतौ रवीन्दू जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम् | पादौ धरित्रीम् जठरम् समस्तान्ल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः

ghrāṇe'nilam netragatau ravīndū jihvā ca te nātha sarasvatīyam | pādau dharitrīm jaṭharam samastānllokān hṛṣīkeśa vilokayāmaḥ

जङ्घे वियत्पादकराङ्गुलीषु पिशाचरक्षोरगसिद्धसङ्घान् | पुम्स्त्वे प्रजानाम् पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः

jaṅghe viyatpādakarāṅgulīṣu piśācarakṣoragasiddhasaṅghān | pumstve prajānām patiroṣṭhayugme pratiṣṭhitāste kratavaḥ samastāḥ

सर्वेष्टयस्ते दशनेषु देवदम्ष्टयासु विद्या भवतश्चतस्रः | रोमस्वशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ कराङ्घ्रिरेखाः

sarveṣṭayaste daśaneṣu devadamṣṭayāsu vidyā bhavataścatasraḥ | romasvaśeṣāstava devasaṅghā vidyādharā nātha karāṅghrirekhāḥ

साङ्घाः समस्तास् तव देव वेदाः समास्थिता बहुषु संधिभूताः | वराहरूपम् धरणीधृतस्ते नृसिम्हरूपम् च सटाकरालम् | पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यश्च तवाप्रमेयः

sāṅghāḥ samastās tava deva vedāḥ samāsthitā bahuṣu saṃdhibhūtāḥ | varāharūpam dharaṇīdhṛtaste nṛsimharūpam ca saṭākarālam | paśyāma te vājiśirastathoccaistrivikrame yaśca tavāprameyaḥ

अमी समुद्रास्तव देव देहे मेर्वादयः शैलवरास्तवामी | इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपान्यशेषाणि वनानि चैव

amī samudrāstava deva dehe mervādayaḥ śailavarāstavāmī | imāśca gaṅgāpramukhāḥ sravantyo dvīpānyaśeṣāṇi vanāni caiva

स्तुवन्ति चैते मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् | त्वामीशितारम् जगतामनन्तम् यज्ञेशमर्चन्ति च यज्विनोऽमी

stuvanti caite munayastaveśa dehe sthitāstvanmahimānamagryam | tvāmīśitāram jagatāmanantam yajñeśamarcanti ca yajvino'mī

त्वत्तो न सौम्यम् जगतीह किञ्चित्त्वत्तो न रौद्रम् च समस्तमूर्ते | त्वत्तो न शीतम् न च केशवोष्णम् सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेकः

tvatto na saumyam jagatīha kiñcittvatto na raudram ca samastamūrte | tvatto na śītam na ca keśavoṣṇam sarvasvarūpātiśayī tvamekaḥ

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मन् परमेश्वरेश | त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धम् तदिदम् क्षमस्व

prasīda sarveśvara sarvabhūta sanātanātman parameśvareśa | tvanmāyayā mohitamānasābhiryatte'parāddham tadidam kṣamasva

किम् वापराद्धम् तव देव मूढैर्यन्मायया नो हृदयम् तथाऽपि | पापावशम् किम् प्रणतार्तिहारिन्मनो हि नो विह्नङ्कलतामुपैति

kim vāparāddham tava deva mūḍhairyanmāyayā no hṛdayam tathā'pi | pāpāvaśam kim praṇatārtihārinmano hi no vihnaṅkalatāmupaiti

न तेऽपराद्धम् यदि वापराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तनीभिः | तत्क्षम्यताम् सृष्टिकरस्तवै वदेवापराधम् सृजतो विवेकान्

na te'parāddham yadi vāparāddhamasmābhirunmārgavivartanībhiḥ | tatkṣamyatām sṛṣṭikarastavai vadevāparādham sṛjato vivekān

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन | त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषम् नः प्रणश्यतु

namo namaste govinda nārāyaṇa janārdana | tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣam naḥ praṇaśyatu

tato'nanta namastubhyam viśvātman viśvabhāvana | tvannāmasmaraṇātpāpamaśeṣam naḥ praṇaśyatu | namo namaste vaikuṇṭha śrīvatsāṅkābjalocana | vareṇya yajñapuruṣa prajāpālaka vāmana | namo'stu te'bjanābhāya prajāpatikṛte hare | tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣam naḥ praṇaśyatu

सम्सारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज | त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषम् नः प्रणश्यतु

samsārārṇavapotāya namastubhyamadhokṣaja | tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣam naḥ praṇaśyatu

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे | स्वेच्छया गुणभोक्तृत्वे सर्गान्तस्थितिकारिणे

namaḥ parasmai śrīśāya vāsudevāya vedhase | svecchayā guṇabhoktṛtve sargāntasthitikāriṇe

गुणभोक्ते ते सर्गस्थित्यन्तकारिणे उपसम्हर विश्वात्मन्रूपमेतत्समन्ततः | वर्धमानम् न नो द्रष्टुम् समर्थम् चक्षुरीश्वर

guṇabhokte te sargasthityantakāriṇe upasamhara viśvātmanrūpametatsamantataḥ | vardhamānam na no draṣṭum samartham cakṣurīśvara

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत | प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनम् च समावृतम्

pralayāgnisahasrasya samā dīptistavācyuta | pramāṇena diśo bhūmirgaganam ca samāvṛtam

न विद्मः क्व नु वर्तामो भवान्नैवोपलक्ष्यते | सर्वम् जगदिहैकस्थम् पिण्डितम् लक्षयामहे

na vidmaḥ kva nu vartāmo bhavānnaivopalakṣyate | sarvam jagadihaikastham piṇḍitam lakṣayāmahe

किम् वर्णयामो रूपम् ते किम् प्रमाणमिदम् हरे | माहात्म्यम् किन्तु ते देव जिह्वाया यन्न गोचरम्

kim varṇayāmo rūpam te kim pramāṇamidam hare | māhātmyam kintu te deva jihvāyā yanna gocaram

वक्त्राणामयुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः | गुणानाम् वर्णनम् नाथ तव वक्तुम् न शक्यते

vaktrāṇāmayutenāpi buddhīnāmayutāyutaiḥ | guṇānām varṇanam nātha tava vaktum na śakyate

तदेतद्दर्शितम् रूपम् प्रसादः परमः कृतः | छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसम्हर

tadetaddarśitam rūpam prasādaḥ paramaḥ kṛtaḥ | chandato jagatāmīśa tadetadupasamhara

शौनक उवाच – इत्येवम् सम्स्तुतस्ताभिरप्सरोभिर्जनार्दनः | (दिव्यज्ञानोपपन्नानाम् तासाम् प्रत्यक्षमीश्वरः |) विवेश सर्वभूतानि स्वैरम्शैर्भूतभावनः

śaunaka uvāca – ityevam samstutastābhirapsarobhirjanārdanaḥ | (divyajñānopapannānām tāsām pratyakṣamīśvaraḥ |) viveśa sarvabhūtāni svairamśairbhūtabhāvanaḥ

तम् दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम् | विस्मयम् परमम् जग्मुः समस्ता देवयोषितः

tam dṛṣṭvā sarvabhūteṣu līyamānamadhokṣajam | vismayam paramam jagmuḥ samastā devayoṣitaḥ

स च सर्वेश्वरः शैलान् पादपान् सागरान् भुवम् | जलमग्निम् तथा वायुमाकाशम् च विवेश ह

sa ca sarveśvaraḥ śailān pādapān sāgarān bhuvam | jalamagnim tathā vāyumākāśam ca viveśa ha

काले दिक्ष्वथ सर्वात्मा मनुष्यात्मन्यथापि च | आत्मरूपः स्थितः स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत्

kāle dikṣvatha sarvātmā manuṣyātmanyathāpi ca | ātmarūpaḥ sthitaḥ svena mahimnā bhāvayañjagat

देवदानवरक्षाम्सि यक्षविद्याधरोरगान् | मनुष्यपशुकीटादीन् मृगपक्ष्यन्तरिक्षगान्

devadānavarakṣāmsi yakṣavidyādharoragān | manuṣyapaśukīṭādīn mṛgapakṣyantarikṣagān

येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये ये जलाश्रयाः | तान् प्रविश्य स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपमास्थितः | नरेण सार्छम् यत्ताभिर्दृष्टपूर्वमरिन्दम

ye'ntarikṣe tathā bhūmau divi ye ye jalāśrayāḥ | tān praviśya sa viśvātmā punastadrūpamāsthitaḥ | nareṇa sārcham yattābhirdṛṣṭapūrvamarindama

ताः परम् विस्मयम् गत्वा सर्वास्त्रिदशयोषितः | प्रणेमुः साध्वसाः पाण्डुवदना नृपसत्तम

tāḥ param vismayam gatvā sarvāstridaśayoṣitaḥ | praṇemuḥ sādhvasāḥ pāṇḍuvadanā nṛpasattama

नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः | नीयतामूर्वशी भद्रा यत्रास्ते त्रिदशेश्वरः

nārāyaṇo'pi bhagavānāha tāstridaśāṅganāḥ | nīyatāmūrvaśī bhadrā yatrāste tridaśeśvaraḥ

भवतीनाम् हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति | ज्ञानमुत्पादितम् भूयो लयम् भूतेषु कुर्वता

bhavatīnām hitārthāya sarvabhūteṣvasāviti | jñānamutpāditam bhūyo layam bhūteṣu kurvatā

तद्गच्छत समस्तोऽयम् भूतग्रामो मदम्शकः | अहमप्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः

tadgacchata samasto'yam bhūtagrāmo madamśakaḥ | ahamapyātmabhūtasya vāsudevasya yoginaḥ

यस्मात्परतरम् नास्ति योऽनन्तः परिपठ्यते | तमजम् सर्वभूतेशम् जानीत परमम् पदम्

yasmātparataram nāsti yo'nantaḥ paripaṭhyate | tamajam sarvabhūteśam jānīta paramam padam

अहम् भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये | एतत्सर्वमनन्तस्य देवदेवस्य विस्तृतिः

aham bhavatyo devāśca manuṣyāḥ paśavaśca ye | etatsarvamanantasya devadevasya vistṛtiḥ

एतज्ज्ञात्वा समम् सर्गम् सदेवासुरमानुषम् | सपश्वादिगणम् चैव द्रष्टव्यम् त्रिदशाङ्गनाः

etajjñātvā samam sargam sadevāsuramānuṣam | sapaśvādigaṇam caiva draṣṭavyam tridaśāṅganāḥ

शौनक उवाच – इत्युक्तस्तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः | प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव

śaunaka uvāca – ityuktastena devena samastāstāḥ surastriyaḥ | praṇamya tau samadanāḥ savasantāśca pārthiva

आदाय चोर्वशीम् भूयो देवराजमुपागताः | आचख्युश्च यथावृत्तम् देवराजाय तत्तथा

ādāya corvaśīm bhūyo devarājamupāgatāḥ | ācakhyuśca yathāvṛttam devarājāya tattathā

तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् | चिन्तयन् समताम् गच्छ समतैव हि मुक्तये

tathā tvamapi rājendra sarvabhūteṣu keśavam | cintayan samatām gaccha samataiva hi muktaye

जानन्नेवमशेषेषु भूतेषु परमेश्वरम् | वासुदेवम् कथम् दोषान्ल्लोभादीन्न प्रहास्यसि

jānannevamaśeṣeṣu bhūteṣu parameśvaram | vāsudevam katham doṣānllobhādīnna prahāsyasi

सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नान्यानि भूपते | तदा वैरादयो भावाः क्रियताम् कुत्र पार्थिव

sarvabhūtāni govindādyadā nānyāni bhūpate | tadā vairādayo bhāvāḥ kriyatām kutra pārthiva

इह पश्यञ्जगत्सर्वम् वासुदेवात्मकम् नृप | एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतम् तदा

iha paśyañjagatsarvam vāsudevātmakam nṛpa | etadeva hi kṛṣṇena rūpamāviṣkṛtam tadā

परमस्मादपि महद्रूपम् यत्कथितम् तव | जन्मादिभावरहितम् तद्विष्णोः परमम् पदम्

paramasmādapi mahadrūpam yatkathitam tava | janmādibhāvarahitam tadviṣṇoḥ paramam padam

सन्क्षेपेण च भूपाल श्रूयताम् यद्वदामि ते | यन्मतौ पुरुषः कृत्वा परम् निर्वाणमृच्छति

sankṣepeṇa ca bhūpāla śrūyatām yadvadāmi te | yanmatau puruṣaḥ kṛtvā param nirvāṇamṛcchati

सर्वम् विष्णुः समस्तौ हि भावाभावौ च तन्मयौ | सदसत्सर्वमीशेशो वासुदेवः परम् पदम्

sarvam viṣṇuḥ samastau hi bhāvābhāvau ca tanmayau | sadasatsarvamīśeśo vāsudevaḥ param padam

भवजलधिगतानाम् द्वन्द्ववाताहतानाम् सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् | विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानाम् भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

bhavajaladhigatānām dvandvavātāhatānām sutaduhitṛkalatratrāṇabhārārditānām | viṣamaviṣayatoye majjatāmaplavānām bhavati śaraṇameko viṣṇupoto narāṇām

अष्टाधिकशततमोऽध्यायः

चतुर्युगावस्था शौनक उवाच – इत्युक्तम् तव धर्मज्ञ विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् | स्वरूपम् च जगद्धातुराराधनविनिश्चयः

caturyugāvasthā śaunaka uvāca – ityuktam tava dharmajña viṣṇormāhātmyamuttamam | svarūpam ca jagaddhāturārādhanaviniścayaḥ

आराधितात् फलम् यच्च केशवात् प्राप्यते नरैः | कथितश्च महाभाग दानानाम् विस्तराद्विधिः

ārādhitāt phalam yacca keśavāt prāpyate naraiḥ | kathitaśca mahābhāga dānānām vistarādvidhiḥ

योगद्वैधम् च कथितमद्वैतम् द्वैतमेव च | अद्वैतभावनोपायो विस्तराच्च तवोदितः

yogadvaidham ca kathitamadvaitam dvaitameva ca | advaitabhāvanopāyo vistarācca tavoditaḥ

सन्क्षेपविस्तराभ्याम् च सर्वमेतत्तवोदितम् | देवदेवस्य माहात्म्यम् सर्वगस्याव्ययात्मनः

sankṣepavistarābhyām ca sarvametattavoditam | devadevasya māhātmyam sarvagasyāvyayātmanaḥ

स एष सर्वप्रवरः सर्वभूतश्च माधवः | सर्वमत्र च सर्वस्मिन्नेष एव प्रतिष्ठितः

sa eṣa sarvapravaraḥ sarvabhūtaśca mādhavaḥ | sarvamatra ca sarvasminneṣa eva pratiṣṭhitaḥ

त्रियुगम् पुण्डरीकाक्षमपवर्गमहाह्रदम् | समुत्पत्य पराह्लादमनन्तम् प्रतिपद्यते

triyugam puṇḍarīkākṣamapavargamahāhradam | samutpatya parāhlādamanantam pratipadyate

शतानीक उवाच – श्रुतमेतन्मया पूर्वम् विस्तरेण त्वयोदितम् | यत्त्वेतत्त्रियुगेत्युक्तम् तस्य निर्वचनम् वद

śatānīka uvāca – śrutametanmayā pūrvam vistareṇa tvayoditam | yattvetattriyugetyuktam tasya nirvacanam vada

चतुर्युगेन कालस्य परिसङ्ख्या यदा द्विज | त्रियुगेन तदा विष्णोः क्रियते किम् विशेषणम्

caturyugena kālasya parisaṅkhyā yadā dvija | triyugena tadā viṣṇoḥ kriyate kim viśeṣaṇam

कृतम् त्रेता द्वापरम् च कलिश्चेति चतुर्युगम् | यदा जगति विख्यातम् तदा त्रियुगता कुतः

kṛtam tretā dvāparam ca kaliśceti caturyugam | yadā jagati vikhyātam tadā triyugatā kutaḥ

शौनक उवाच – साधु पृष्टोऽस्मि भूपाल भवता त्रियुगाश्रितम् | विशेषणमनन्तस्य गदतस्तन्निशामय

śaunaka uvāca – sādhu pṛṣṭo'smi bhūpāla bhavatā triyugāśritam | viśeṣaṇamanantasya gadatastanniśāmaya

काष्ठा पार्थिव विज्ञेया निमेषा दश पञ्च च | काष्ठात्रिम्शत्कला ज्ञेया मुहूर्तम् तावतीः कलाः

kāṣṭhā pārthiva vijñeyā nimeṣā daśa pañca ca | kāṣṭhātrimśatkalā jñeyā muhūrtam tāvatīḥ kalāḥ

त्रिम्शन्मुहूर्ता भूपाल तथाऽहोरात्रमुच्यते | तत्सङ्ख्यातैरहोरात्रैर्मासः पार्थिवसत्तम

trimśanmuhūrtā bhūpāla tathā'horātramucyate | tatsaṅkhyātairahorātrairmāsaḥ pārthivasattama

अयनम् दक्षिणम् मासाः षण्मासाश्च तथोत्तरम् | अयनद्वितयाख्यश्च कालः सम्वत्सरः स्मृतः

ayanam dakṣiṇam māsāḥ ṣaṇmāsāśca tathottaram | ayanadvitayākhyaśca kālaḥ samvatsaraḥ smṛtaḥ

दक्षिणम् त्वयनम् रात्रिर्देवानामुत्तरम् दिनम् | सम्वत्सरेण देवानामहोरात्रमिहोच्यते

dakṣiṇam tvayanam rātrirdevānāmuttaram dinam | samvatsareṇa devānāmahorātramihocyate

शतत्रयेण वर्षाणाम् षष्ट्या च पृथिवीपते | मनुष्यसङ्ख्यया वर्षम् देवानामपि गण्यते

śatatrayeṇa varṣāṇām ṣaṣṭyā ca pṛthivīpate | manuṣyasaṅkhyayā varṣam devānāmapi gaṇyate

इति दिव्येन मानेन चतुर्युगविकल्पनाम् | कथ्यमानाम् मया राजन् यथावच्छ्रोतुमर्हसि

iti divyena mānena caturyugavikalpanām | kathyamānām mayā rājan yathāvacchrotumarhasi

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणाम् कृतमुच्यते | तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्याम्शश्च तथाविधः

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇām kṛtamucyate | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāmśaśca tathāvidhaḥ

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानाम् नरर्षभ | तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्याम्शश्च तथाविधः

tretā trīṇi sahasrāṇi divyābdānām nararṣabha | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāmśaśca tathāvidhaḥ

द्वापरम् द्वे सहस्रे तु वर्षाणामभिधीयते | तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्याम्शश्च तथाविधः

dvāparam dve sahasre tu varṣāṇāmabhidhīyate | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāmśaśca tathāvidhaḥ

कलिः सहस्रमेकम् तु दिव्याब्दानाम् नरर्षभ | तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्याम्शश्च तथाविधः

kaliḥ sahasramekam tu divyābdānām nararṣabha | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāmśaśca tathāvidhaḥ

कृतम् नाम युगम् पूर्वम् यत्र धर्मः सनातनः | कृतमेव च कर्तव्यम् तस्मिन् काले नृपेप्सितम्

kṛtam nāma yugam pūrvam yatra dharmaḥ sanātanaḥ | kṛtameva ca kartavyam tasmin kāle nṛpepsitam

न तत्र धर्माः सीदन्ति न च क्षीयन्ति वै प्रजाः | ततः कृतयुगम् नाम गुणतः प्रोच्यते युगम्

na tatra dharmāḥ sīdanti na ca kṣīyanti vai prajāḥ | tataḥ kṛtayugam nāma guṇataḥ procyate yugam

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः | नासन् कृतयुगे राजन्न तदा क्रयविक्रयः

devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ | nāsan kṛtayuge rājanna tadā krayavikrayaḥ

न सामयजुर्ऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी | नाभिसन्धाय च फलम् कश्चिद्धर्मे प्रवर्तते

na sāmayajurṛgvarṇāḥ kriyā nāsīcca mānavī | nābhisandhāya ca phalam kaściddharme pravartate

न तस्मिन्युगसम्सर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः | नासूया नापि रुदितम् न दर्पो नापि पैशुनम्

na tasminyugasamsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ | nāsūyā nāpi ruditam na darpo nāpi paiśunam

न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि दम्भनम् | न भयम् नापि सन्तापो न चेर्ष्या नापि मत्सरः

na vigrahaḥ kutastandrī na dveṣo nāpi dambhanam | na bhayam nāpi santāpo na cerṣyā nāpi matsaraḥ

ततः परमकम् ब्रह्म या गतिर्योगिनाम् परा | आत्मा च सर्वभूतानाम् शुक्लो नारायणस्तदा

tataḥ paramakam brahma yā gatiryoginām parā | ātmā ca sarvabhūtānām śuklo nārāyaṇastadā

तस्मिन्नात्मनि लोकानाम् सर्वलोकमयेऽच्युते | स्वेच्छया शौक्ल्यमापन्ने सर्वम् भवति निर्मलम्

tasminnātmani lokānām sarvalokamaye'cyute | svecchayā śauklyamāpanne sarvam bhavati nirmalam

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः | कृते युगे भवन्तीह स्वकर्मनिरताः प्रजाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ | kṛte yuge bhavantīha svakarmaniratāḥ prajāḥ

स्वमाश्रमम् स्वमाचारम् सम्यग्ज्ञानसमन्वितम् | जगद्भवति राजेन्द्र सत्यप्रायम् तपोरतम्

svamāśramam svamācāram samyagjñānasamanvitam | jagadbhavati rājendra satyaprāyam taporatam

एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः | पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः

ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ | pṛthagdharmāstvekavedā dharmamekamanuvratāḥ

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोगिना | अकामफलसम्योगात् प्राप्नुवन्ति पराम् गतिम्

caturāśramayuktena karmaṇā kālayoginā | akāmaphalasamyogāt prāpnuvanti parām gatim

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयम् कृतलक्षणः | कृते युगे चतुष्पादश्चतुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः

ātmayogasamāyukto dharmo'yam kṛtalakṣaṇaḥ | kṛte yuge catuṣpādaścaturvarṇyasya śāśvataḥ

एतत्कृतयुगम् नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् | त्रेतामपि निबोध त्वम् यादृग्रूपम् प्रवर्तते

etatkṛtayugam nāma traiguṇyaparivarjitam | tretāmapi nibodha tvam yādṛgrūpam pravartate

पादेन ह्रसते धर्मो रक्तताम् याति चाच्युतः | सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः

pādena hrasate dharmo raktatām yāti cācyutaḥ | satyapravṛttāśca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः | त्रेतायाम् भावसङ्कल्पाः क्रियादानफलोदयाः

tato yajñāḥ pravartante dharmāśca vividhāḥ kriyāḥ | tretāyām bhāvasaṅkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ

प्रचरन्ति ततो वर्णास्तपोदानपरायणाः | स्वकर्मस्थाः क्रियावन्तः समत्वाद्रजसान्विताः

pracaranti tato varṇāstapodānaparāyaṇāḥ | svakarmasthāḥ kriyāvantaḥ samatvādrajasānvitāḥ

द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते | विष्णुः पीतत्वमभ्येति चतुर्धा वेद एव च

dvāpare'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate | viṣṇuḥ pītatvamabhyeti caturdhā veda eva ca

ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथाऽपरे | द्विवेदाश्चैकवेदाश्च अनृचश्च तथाऽपरे

tato'nye ca caturvedāstrivedāśca tathā'pare | dvivedāścaikavedāśca anṛcaśca tathā'pare

एवम् शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया | तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा

evam śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā | tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā

अल्पायुषो नरा वेदः सुमहाम्श्चेति दुस्तरः | करोति बहुधा वेदान् व्यासरूपी तदा हरिः

alpāyuṣo narā vedaḥ sumahāmśceti dustaraḥ | karoti bahudhā vedān vyāsarūpī tadā hariḥ

सत्त्वस्य चाप्य् अविज्ञानात् सत्त्वे कश्चिद् व्यवस्थितः | सत्त्वात् प्रच्यवमानानाम् व्याधयो बहवोऽभवन्

sattvasya cāpy avijñānāt sattve kaścid vyavasthitaḥ | sattvāt pracyavamānānām vyādhayo bahavo'bhavan

कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः | यैरर्द्यमानाः सुभृशम् तपस्तप्यन्ति मानवाः

kāmāścopadravāścaiva tadā daivatakāritāḥ | yairardyamānāḥ subhṛśam tapastapyanti mānavāḥ

धनकामाः स्वर्गकामा यज्ञाम्स्तन्वन्ति चापरे | एवम् द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः

dhanakāmāḥ svargakāmā yajñāmstanvanti cāpare | evam dvāparamāsādya prajāḥ kṣīyantyadharmataḥ

पादेनैकेन राजेन्द्र धर्मः कलियुगेऽपि हि | तामसम् युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः

pādenaikena rājendra dharmaḥ kaliyuge'pi hi | tāmasam yugamāsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ

व्रताचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा | ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा | उपद्रवाश्च वर्धन्ते मनस्तापाश्च सङ्गताः

vratācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyāstathā | ītayo vyādhayastandrī doṣāḥ krodhādayastathā | upadravāśca vardhante manastāpāśca saṅgatāḥ

युगेष्वावर्तमानेषु लोको व्यावर्तते पुनः | लोके क्षीणे क्षयम् यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः | युगद्वयकृतान् धर्मान् प्रार्थना न च कुर्वते

yugeṣvāvartamāneṣu loko vyāvartate punaḥ | loke kṣīṇe kṣayam yānti bhāvā lokapravartakāḥ | yugadvayakṛtān dharmān prārthanā na ca kurvate

एतत्कलियुगम् भूप यत्र जातोऽसि पार्थिव | नात्रावतारम् कुरुते कृष्णाम्शेन स्वरूपिणा

etatkaliyugam bhūpa yatra jāto'si pārthiva | nātrāvatāram kurute kṛṣṇāmśena svarūpiṇā

कृतादिषु जगत्पाति दैत्येभ्यो रूपधृद्धरिः | कलौ त्वन्यम् समाविश्य पूर्वोत्पन्नम् बिभर्ति तम्

kṛtādiṣu jagatpāti daityebhyo rūpadhṛddhariḥ | kalau tvanyam samāviśya pūrvotpannam bibharti tam

प्रत्यग्ररूपधृग्देवो दृश्यते न कलौ हरिः | कृतादिष्वेव तेनैष त्रियुगः परिपठ्यते

pratyagrarūpadhṛgdevo dṛśyate na kalau hariḥ | kṛtādiṣveva tenaiṣa triyugaḥ paripaṭhyate

पूर्वोत्पन्नेषु भूतेषु तेषु तेषु कलौ प्रभुः | अनुप्रविश्य कुरुते यत् समीहितमच्युतः

pūrvotpanneṣu bhūteṣu teṣu teṣu kalau prabhuḥ | anupraviśya kurute yat samīhitamacyutaḥ

कृत्वा प्रवेशम् कुरुते यदभिप्रेतमच्युतः कलेरन्ते च सम्प्राप्ते कल्किनम् ब्रह्मवादिनम् | अनुप्रविश्य कुरुते यदभिप्रेतमच्युतः

kṛtvā praveśam kurute yadabhipretamacyutaḥ kalerante ca samprāpte kalkinam brahmavādinam | anupraviśya kurute yadabhipretamacyutaḥ

स्वेच्छाशुक्ले जगच्छुक्लम् रक्ते रक्तम् च जायते | पीते च पीततामस्मिन् कृष्णे चात्रासितम् नृप

svecchāśukle jagacchuklam rakte raktam ca jāyate | pīte ca pītatāmasmin kṛṣṇe cātrāsitam nṛpa

एष एव जगद्देवो जगत्स्रष्टा जगद्गुरुः | यद्रूप एव देवोऽयम् तद्रूपम् जायते जगत्

eṣa eva jagaddevo jagatsraṣṭā jagadguruḥ | yadrūpa eva devo'yam tadrūpam jāyate jagat

नवाधिकशततमोऽध्यायः

शास्त्रमाहात्मयम् शतानीक उवाच – चतुर्युगम् नः कथितम् सन्क्षेपाद्भवताखिलम् | कलिम् विस्तरतो ब्रूहि यत्र जातोऽस्मि भार्गव

śāstramāhātmayam śatānīka uvāca – caturyugam naḥ kathitam sankṣepādbhavatākhilam | kalim vistarato brūhi yatra jāto'smi bhārgava

भगवत्यमले विष्णौ क्रीडया कृष्णताम् गते | किमाहाराः किमाचारा भविष्यन्ति प्रजास्तदा

bhagavatyamale viṣṇau krīḍayā kṛṣṇatām gate | kimāhārāḥ kimācārā bhaviṣyanti prajāstadā

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विज कीदृशाः | भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते तन्ममाचक्ष्व विस्तरात्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dvija kīdṛśāḥ | bhaviṣyanti kalau prāpte tanmamācakṣva vistarāt

शौनक उवाच – तपः परम् कृतयुगे त्रेतायाम् यज्ञ एव हि | प्रधानम् द्वापरे दानम् सत्यमेव कलौ युगे

śaunaka uvāca – tapaḥ param kṛtayuge tretāyām yajña eva hi | pradhānam dvāpare dānam satyameva kalau yuge

कृते युगे मनःशुद्धिरस्त्येवायत्नतस्तपः | तपो निष्पाद्यते भूप योगसम्साधनम् परम्

kṛte yuge manaḥśuddhirastyevāyatnatastapaḥ | tapo niṣpādyate bhūpa yogasamsādhanam param

रागादिदोषदुष्टेन मनसा यत्तपो नृप | क्रियते क्लेशनाशाय तत्तपो न विमुक्तये

rāgādidoṣaduṣṭena manasā yattapo nṛpa | kriyate kleśanāśāya tattapo na vimuktaye

त्रेतायाम् तु क्रियायज्ञान् मनोयज्ञाम्स्ततो नराः | नाऽमलम् तद्वन्मनोयज्ञाम्स्ततो नृप वितन्वते स्थूलतरः पन्था धर्मस्य स प्रभो

tretāyām tu kriyāyajñān manoyajñāmstato narāḥ | nā'malam tadvanmanoyajñāmstato nṛpa vitanvate sthūlataraḥ panthā dharmasya sa prabho

द्वापरे नातिविद्वत्ता यथा त्रेतायुगेऽभवत् | ततः स्थूलतरः पन्था दानात्मा क्रियते नरैः

dvāpare nātividvattā yathā tretāyuge'bhavat | tataḥ sthūlataraḥ panthā dānātmā kriyate naraiḥ

न विद्वत्ता न शुद्धार्थो न शुद्धिर्मनसः कलौ | यतोऽतः सत्यमेवैकमेकान्तेनोपकारकम्

na vidvattā na śuddhārtho na śuddhirmanasaḥ kalau | yato'taḥ satyamevaikamekāntenopakārakam

यथा सत्यम् तथा क्षान्तिरहिम्सा च कलौ युगे | परोपतापाद्विरतिर्नराणामुपकारिका

yathā satyam tathā kṣāntirahimsā ca kalau yuge | paropatāpādviratirnarāṇāmupakārikā

परोपकारनिरतिः कारिणः तस्मिन् घोरे युगे प्राप्ते कृष्णे कृष्णत्वमागते | यादृग्रूपम् जगदिदम् भवतीह शृणुष्व तत्

paropakāraniratiḥ kāriṇaḥ tasmin ghore yuge prāpte kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate | yādṛgrūpam jagadidam bhavatīha śṛṇuṣva tat

राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च मनुजेश्वर | व्याजधर्मपराश्चैव धर्मवैतम्सिका जनाः

rājāno brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāśca manujeśvara | vyājadharmaparāścaiva dharmavaitamsikā janāḥ

सत्यम् सन्क्षिप्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः | सत्यहान्या ततस्तेषाम् स्वल्पमायुर्भविष्यति

satyam sankṣipyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ | satyahānyā tatasteṣām svalpamāyurbhaviṣyati

आयुषः प्रक्षयाद्विद्याम् न शक्ष्यन्त्युपशिक्षितुम् | प्रक्षयाद्विद्या न सम्यगुपशिक्षिता विद्याहीनान् अबुद्धीम्स्तान्ल्लोभोऽप्यभिभविष्यति

āyuṣaḥ prakṣayādvidyām na śakṣyantyupaśikṣitum | prakṣayādvidyā na samyagupaśikṣitā vidyāhīnān abuddhīmstānllobho'pyabhibhaviṣyati

लोभक्रोधपरा मूढाः कामवश्याश्च मानवाः | बद्धवैरा भविष्यन्ति परस्परवधेप्सवः

lobhakrodhaparā mūḍhāḥ kāmavaśyāśca mānavāḥ | baddhavairā bhaviṣyanti parasparavadhepsavaḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः सन्कीर्यन्तः परस्परम् | शूद्रतुल्या भविष्यन्ति तपःसत्यविनाकृताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ sankīryantaḥ parasparam | śūdratulyā bhaviṣyanti tapaḥsatyavinākṛtāḥ

अन्त्या मध्या भविष्यन्ति मध्याश्चान्तावसायिनः | ईदृशो भविता लोकः कृष्णे कृष्णत्वमागते

antyā madhyā bhaviṣyanti madhyāścāntāvasāyinaḥ | īdṛśo bhavitā lokaḥ kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate

वस्त्राणाम् प्रवरा शाणी धान्यानाम् कोरदूषकः | भार्यामित्राश्च पुरुषा भविष्यन्ति कलौ युगे

vastrāṇām pravarā śāṇī dhānyānām koradūṣakaḥ | bhāryāmitrāśca puruṣā bhaviṣyanti kalau yuge

मत्स्यामिषेण जीवन्तो दुहन्तश्चाप्यजाविकाः | गोषु नष्टासु पुरुषा भविष्यन्ति तदा नृप

matsyāmiṣeṇa jīvanto duhantaścāpyajāvikāḥ | goṣu naṣṭāsu puruṣā bhaviṣyanti tadā nṛpa

सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधीः | ताश्चाप्यल्पफलास्तेषाम् भविष्यन्ति युगक्षये

sarittīreṣu kuddālairvāpayiṣyanti cauṣadhīḥ | tāścāpyalpaphalāsteṣām bhaviṣyanti yugakṣaye

अनिष्क्रान्तास्तु सम्बन्धाः स्वगोत्रात् पुरुषर्षभ | अनिष्क्रान्तानि श्राद्धानि भविष्यन्ति च गेहतः

aniṣkrāntāstu sambandhāḥ svagotrāt puruṣarṣabha | aniṣkrāntāni śrāddhāni bhaviṣyanti ca gehataḥ

न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दकाः | न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविकूलिनः

na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā vedanindakāḥ | na yakṣyanti na hoṣyanti hetuvādavikūlinaḥ

प्रायशः कृपणानाम् च तथा बन्धिमतामपि | विधवानाम् च वित्तानि हरिष्यन्ति बलान्विताः

prāyaśaḥ kṛpaṇānām ca tathā bandhimatāmapi | vidhavānām ca vittāni hariṣyanti balānvitāḥ

अन्यायोपात्तवित्तेषु करिष्यन्ति नराः स्पृहाम् | वेश्यालावण्यभावेषु स्पृहाम् योषित् करिष्यति

anyāyopāttavitteṣu kariṣyanti narāḥ spṛhām | veśyālāvaṇyabhāveṣu spṛhām yoṣit kariṣyati

कन्याम् न याचिता कश्चिन्न च कन्याप्रदो नरः | कन्या वरश्च च्छन्देन गृहीष्यन्ति परस्परम्

kanyām na yācitā kaścinna ca kanyāprado naraḥ | kanyā varaśca cchandena gṛhīṣyanti parasparam

भार्या न पतिशुश्रूषाम् तदा काचित् करिष्यति | नरा देवद्विजाम्स्त्यक्त्वा भविष्यन्त्यन्यतोमुखाः

bhāryā na patiśuśrūṣām tadā kācit kariṣyati | narā devadvijāmstyaktvā bhaviṣyantyanyatomukhāḥ

यज्ञभागभुजो देवा ये वेदपठिता द्विजाः | ब्रह्माद्यास्तान् परित्यज्य नराः कालबलात्कृताः | हेतुवादपरा देवान् करिष्यन्त्यपराम्स्तदा

yajñabhāgabhujo devā ye vedapaṭhitā dvijāḥ | brahmādyāstān parityajya narāḥ kālabalātkṛtāḥ | hetuvādaparā devān kariṣyantyaparāmstadā

ये यवान्ना जनपदा गोधूमान्नास्तथैव च | तान् देशान् सम्श्रयिष्यन्ति नराः कलियुगे नृप

ye yavānnā janapadā godhūmānnāstathaiva ca | tān deśān samśrayiṣyanti narāḥ kaliyuge nṛpa

न श्राद्धैश्च पितॄश्चापि तर्पयिष्यन्ति मानवाः | बहु मम्स्यन्ति ते स्नानम् नापि शौचपरा नराः

na śrāddhaiśca pitṝścāpi tarpayiṣyanti mānavāḥ | bahu mamsyanti te snānam nāpi śaucaparā narāḥ

न विष्णुभक्तिप्रवणम् नराणाम् नृप मानसम् | भविता तु युगे प्राप्ते कृष्णे कार्ष्ण्योपलक्षिते

na viṣṇubhaktipravaṇam narāṇām nṛpa mānasam | bhavitā tu yuge prāpte kṛṣṇe kārṣṇyopalakṣite

विनिन्दाम् प्रथमे पादे करिष्यन्ति हरेर्नराः | युगान्ते तु हरेर्नाम नैव कश्चिद्गृहीष्यति

vinindām prathame pāde kariṣyanti harernarāḥ | yugānte tu harernāma naiva kaścidgṛhīṣyati

धन्यास्ते पुरुषव्याघ्र पापाम्भोधावपापिनः | ये नामापि कलौ विष्णोर्गृहीष्यन्त्यक्षयात्मनः

dhanyāste puruṣavyāghra pāpāmbhodhāvapāpinaḥ | ye nāmāpi kalau viṣṇorgṛhīṣyantyakṣayātmanaḥ

ध्यायन् हरिम् कृतयुगे त्रेताद्वापरयोर्यजन् | यदाप्नोति कलौ नाम्ना तदेव परिकीर्तयन्

dhyāyan harim kṛtayuge tretādvāparayoryajan | yadāpnoti kalau nāmnā tadeva parikīrtayan

हरिर्हरति पापानि नाम भक्त्या यदीरितम् | वासुदेवेति न जनस्तदेवोच्चारयिष्यति

harirharati pāpāni nāma bhaktyā yadīritam | vāsudeveti na janastadevoccārayiṣyati

बहुपाषण्डसङ्कीर्णे जगत्यस्मिन् कलौ युगे | कृष्णायेति नमोऽस्त्वत्र सुकृती यदि वक्ष्यति

bahupāṣaṇḍasaṅkīrṇe jagatyasmin kalau yuge | kṛṣṇāyeti namo'stvatra sukṛtī yadi vakṣyati

हेतुवादबलैर्मोहम् कुहकैश्च जने तदा | पाषण्डिनः करिष्यन्ति चातुराश्रम्यदूषकाः

hetuvādabalairmoham kuhakaiśca jane tadā | pāṣaṇḍinaḥ kariṣyanti cāturāśramyadūṣakāḥ

पाषण्डभूतमत्यर्थम् जगदेतदसत्कृतम् | भविष्यति तदा भूप वृथाप्रव्रजितोत्कटम्

pāṣaṇḍabhūtamatyartham jagadetadasatkṛtam | bhaviṣyati tadā bhūpa vṛthāpravrajitotkaṭam

न तु द्विजातिशुश्रूषाम् न स्वधर्मानुपालनम् | करिष्यन्ति तदा शूद्राः प्रव्रज्यालिङ्गिनो वृथा

na tu dvijātiśuśrūṣām na svadharmānupālanam | kariṣyanti tadā śūdrāḥ pravrajyāliṅgino vṛthā

उत्कोचाः सौगताश्चैव महायानरतास्तथा | भविष्यन्त्यथ पाषण्डाः कापिला भिक्षवस्तथा

utkocāḥ saugatāścaiva mahāyānaratāstathā | bhaviṣyantyatha pāṣaṇḍāḥ kāpilā bhikṣavastathā

वृद्धाः श्रावकनिर्ग्रन्थाः सिद्धपुत्रास्तथापरे | भविष्यन्ति दुरात्मानः शूद्राः कलियुगे नृप

vṛddhāḥ śrāvakanirgranthāḥ siddhaputrāstathāpare | bhaviṣyanti durātmānaḥ śūdrāḥ kaliyuge nṛpa

निःशौचा वक्रमतयः परपाकान्नभोजनाः | भविष्यन्ति दुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तदा

niḥśaucā vakramatayaḥ parapākānnabhojanāḥ | bhaviṣyanti durātmānaḥ śūdrāḥ pravrajitāstadā

एते चान्ये च बहवः पाषण्डाः पुरुषर्षभ | ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भविष्यन्ति तथा परे

ete cānye ca bahavaḥ pāṣaṇḍāḥ puruṣarṣabha | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā bhaviṣyanti tathā pare

राजशुल्कहराः क्षुद्रा गृहस्थपरिमोषकाः | मुनिवेषाकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीविकाः

rājaśulkaharāḥ kṣudrā gṛhasthaparimoṣakāḥ | muniveṣākṛticchannā vāṇijyamupajīvikāḥ

न द्विजान् न कलौ देवान् पूजयिष्यन्ति मानवाः | म्लेच्छभाषानिबन्धैस्तु हेतुवादैर्विकूलिताः

na dvijān na kalau devān pūjayiṣyanti mānavāḥ | mlecchabhāṣānibandhaistu hetuvādairvikūlitāḥ

एवम् तेष्वतिदुष्टेषु विमार्गपथिवर्तिनः | भविष्यन्त्यपरे दुष्टाः तेषाम् मार्गानुयायिनः

evam teṣvatiduṣṭeṣu vimārgapathivartinaḥ | bhaviṣyantyapare duṣṭāḥ teṣām mārgānuyāyinaḥ

असम्स्कृतोक्तिवक्तारो वेदशास्त्रविनिन्दकाः | जगदुन्मार्गकर्तारो भविष्यन्ति तदा नराः

asamskṛtoktivaktāro vedaśāstravinindakāḥ | jagadunmārgakartāro bhaviṣyanti tadā narāḥ

तच्छीलवर्तिभिर्भूप मनुष्यैः परिपूरिते | जगत्यत्र तदा नॄणाम् स्वल्पमायुर्भविष्यति

tacchīlavartibhirbhūpa manuṣyaiḥ paripūrite | jagatyatra tadā nṝṇām svalpamāyurbhaviṣyati

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश | ततः प्राणान् प्रहास्यन्ति कृष्णे कृष्णत्वमागते

paramāyuśca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa | tataḥ prāṇān prahāsyanti kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate

पञ्चमे वाऽथ षष्ठे वा वर्षे कन्या प्रसूयते | सप्तवर्षाष्टवर्षा वा प्रजास्यन्ति नरास्तदा

pañcame vā'tha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyā prasūyate | saptavarṣāṣṭavarṣā vā prajāsyanti narāstadā

अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा हिम्सारतिपरायणाः | हर्तारो न तु दातारो भविष्यन्ति कलौ नराः

alpadravyā vṛthāliṅgā himsāratiparāyaṇāḥ | hartāro na tu dātāro bhaviṣyanti kalau narāḥ

शुक्लादानपराः क्षुद्राः परपाकाशिनो द्विजाः | वैश्यास्तथा तु राजानो न तु क्षत्रियवम्शजाः

śuklādānaparāḥ kṣudrāḥ parapākāśino dvijāḥ | vaiśyāstathā tu rājāno na tu kṣatriyavamśajāḥ

शूद्रा भिक्षवता विप्राः शुश्रूषाविपणाश्रिताः | भविष्यन्ति नृपश्रेष्ठ कृष्णे कृष्णत्वमागते

śūdrā bhikṣavatā viprāḥ śuśrūṣāvipaṇāśritāḥ | bhaviṣyanti nṛpaśreṣṭha kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate

न शिष्टो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो न पिता तथा | न भार्या न पतिर्भूप भविता तत्र सन्कुले

na śiṣṭo na guruḥ kaścinna putro na pitā tathā | na bhāryā na patirbhūpa bhavitā tatra sankule

एतत्कालस्वरूपम् ते शतानीक मयोदितम् | विष्णुभक्तान्नरश्रेष्ठ न नरान् बाधते कलिः

etatkālasvarūpam te śatānīka mayoditam | viṣṇubhaktānnaraśreṣṭha na narān bādhate kaliḥ

येऽहर्निशम् जगद्धातुर्वासुदेवस्य कीर्तनम् | कुर्वन्ति तान्नरव्याघ्र न कलिर्बाधते नरान्

ye'harniśam jagaddhāturvāsudevasya kīrtanam | kurvanti tānnaravyāghra na kalirbādhate narān

ये तन्मनस्कास्तिष्ठन्ति प्रयान्तः सम्स्थितास्तथा | स्वपन्तश्च नरव्याघ्र तान्कलिर्न प्रबाधते

ye tanmanaskāstiṣṭhanti prayāntaḥ samsthitāstathā | svapantaśca naravyāghra tānkalirna prabādhate

सर्वत्र भगवान्विष्णुर्गोविन्दः केशवो हरिः | यस्य भावो न तम् भूप कदाचिद्बाधते कलिः

sarvatra bhagavānviṣṇurgovindaḥ keśavo hariḥ | yasya bhāvo na tam bhūpa kadācidbādhate kaliḥ

न कलौ कलिचेष्टोऽसौ मूढेषु न स मुह्यते | भगवत्यच्युते नित्यम् येन भावः समर्पितः

na kalau kaliceṣṭo'sau mūḍheṣu na sa muhyate | bhagavatyacyute nityam yena bhāvaḥ samarpitaḥ

कलिप्रभावो दुष्टोक्तिः पाषण्डानाम् तथोक्तयः | न क्रामन्ते मनस्तस्य यस्य चेतसि केशवः

kaliprabhāvo duṣṭoktiḥ pāṣaṇḍānām tathoktayaḥ | na krāmante manastasya yasya cetasi keśavaḥ

कलौ कृतयुगम् तस्य कलिस्तस्य कृते युगे | यस्य चेतसि गोविन्दो हृदये यस्य नाच्युतः

kalau kṛtayugam tasya kalistasya kṛte yuge | yasya cetasi govindo hṛdaye yasya nācyutaḥ

अनिष्ट्वाऽपि महायज्ञैरकृत्वाऽपि पितृस्वधाम् | कृष्णमभ्यर्च्य यद्भक्त्या नैनम् श्वोमरणम् तपेत्

aniṣṭvā'pi mahāyajñairakṛtvā'pi pitṛsvadhām | kṛṣṇamabhyarcya yadbhaktyā nainam śvomaraṇam tapet

यस्याग्रतस्तथा पृष्ठे गच्छतस्तिष्ठतोऽपि वा | गोविन्दे नियतम् चेतः कृतकृत्यः सदैव सः

yasyāgratastathā pṛṣṭhe gacchatastiṣṭhato'pi vā | govinde niyatam cetaḥ kṛtakṛtyaḥ sadaiva saḥ

एतद्विदित्वा भूपाल सर्वे सर्वेश्वरे हरौ | तन्मना भव तच्चित्तस्तन्मना नावसीदति

etadviditvā bhūpāla sarve sarveśvare harau | tanmanā bhava taccittastanmanā nāvasīdati

परमार्थमशेषस्य जगतः प्रभवाव्ययम् | शरण्यम् शरणम् गच्छन् गोविन्दम् नावसीदति

paramārthamaśeṣasya jagataḥ prabhavāvyayam | śaraṇyam śaraṇam gacchan govindam nāvasīdati

कलिकल्मषकक्षाग्निम् निर्वाणम् पदमव्ययम् | सर्वकारणमव्यक्तम् विष्णुम् ध्यायन्न सीदति

kalikalmaṣakakṣāgnim nirvāṇam padamavyayam | sarvakāraṇamavyaktam viṣṇum dhyāyanna sīdati

यत्र सर्वमये ध्याते ध्येयमन्यन्न विद्यते | यत्रार्चितेऽर्चनीयश्च जायते तम् नमाम्यहम्

yatra sarvamaye dhyāte dhyeyamanyanna vidyate | yatrārcite'rcanīyaśca jāyate tam namāmyaham

जगत्स्रष्टारम् इशेशमनादिम् परतः परम् | सर्वास्पदम् सर्वभूतम् गच्छन् सर्वात्मना हरिम्

jagatsraṣṭāram iśeśamanādim parataḥ param | sarvāspadam sarvabhūtam gacchan sarvātmanā harim

हरत्यघमशेषम् यो हरिरित्यभिसम्स्तुतः | अशेषाघहरम् विष्णुम् हरिवर्णम् हरिम् नमः

haratyaghamaśeṣam yo harirityabhisamstutaḥ | aśeṣāghaharam viṣṇum harivarṇam harim namaḥ

यत्कीर्तनादघः शुद्धः स्मृते यत्राशुचिः सुचिः | तमात्मनि स्थितम् भूप पुण्डरीकेक्षणम् नमः

yatkīrtanādaghaḥ śuddhaḥ smṛte yatrāśuciḥ suciḥ | tamātmani sthitam bhūpa puṇḍarīkekṣaṇam namaḥ

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थाम्गतोऽपि वा | यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षम् स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāmgato'pi vā | yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣam sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

यद्यप्युपहतः पापैर्यदि वाऽत्यन्तदुष्कृतैः | तथापि सम्स्मरन्विष्णुम् स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

yadyapyupahataḥ pāpairyadi vā'tyantaduṣkṛtaiḥ | tathāpi samsmaranviṣṇum sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

कलावत्रातिदोषाढ्ये विषयासक्तमानसः | कृत्वापि पापम् गोविन्दम् सा कथा यत्र केशवः

kalāvatrātidoṣāḍhye viṣayāsaktamānasaḥ | kṛtvāpi pāpam govindam sā kathā yatra keśavaḥ

कृत्वापि सकलम् पापम् गोविन्दम् सम्स्मरन् शुचिः | तद्ध्यानम् यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र केशवः | तत्कर्म यत्तदर्थीयम् किमन्यैर्बहुभाषितैः

kṛtvāpi sakalam pāpam govindam samsmaran śuciḥ | taddhyānam yatra govindaḥ sā kathā yatra keśavaḥ | tatkarma yattadarthīyam kimanyairbahubhāṣitaiḥ

नैतत्पिता तनूजाय न शिष्याय गुरुर्नृप | परमार्थप्रदम् ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितम्

naitatpitā tanūjāya na śiṣyāya gururnṛpa | paramārthapradam brūyādyadetatte mayoditam

सम्सारे भ्रमता लभ्यम् पुत्रदारधनम् वसु | सुहृदश्च तथैवान्ये नोपदेशो नृपेदृशः

samsāre bhramatā labhyam putradāradhanam vasu | suhṛdaśca tathaivānye nopadeśo nṛpedṛśaḥ

किम् पुत्रदारैर्वित्तैर्वा न मित्रैः क्षेत्रबान्धवैः | उपदेष्टा परो बन्धुरीदृशो यो विमुक्तये

kim putradārairvittairvā na mitraiḥ kṣetrabāndhavaiḥ | upadeṣṭā paro bandhurīdṛśo yo vimuktaye

यो नैकाग्रमना विष्णाविति ज्ञात्वाऽपि पार्थिव | स नूनमच्युतस्यैव नानुग्राह्योऽत्र पापकृत्

yo naikāgramanā viṣṇāviti jñātvā'pi pārthiva | sa nūnamacyutasyaiva nānugrāhyo'tra pāpakṛt

द्विविधो भूतसर्गोऽयम् दैव आसुर एव च | विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथासुरः

dvividho bhūtasargo'yam daiva āsura eva ca | viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathāsuraḥ

उपदेशप्रदानेन सम्भूतित्रय आसुरः | नैव विष्णुपरो भूप भवत्यक्षीणकल्मषः

upadeśapradānena sambhūtitraya āsuraḥ | naiva viṣṇuparo bhūpa bhavatyakṣīṇakalmaṣaḥ

उपदेशेषु सोऽत्यन्तम् सम्रम्भी युक्तियोजितम् | हेतुवादाश्रितो मूढो ददात्युत्तरमक्षयम्

upadeśeṣu so'tyantam samrambhī yuktiyojitam | hetuvādāśrito mūḍho dadātyuttaramakṣayam

स्नातस्य देवकार्येषु तथाऽपत्सु कथासु च | उपदेशप्रदानेन च सम्स्कृतित्र्यमासुरम् आसुरस्यापि तन्मात्रा जायते नृपते मतिः

snātasya devakāryeṣu tathā'patsu kathāsu ca | upadeśapradānena ca samskṛtitryamāsuram āsurasyāpi tanmātrā jāyate nṛpate matiḥ

इति मत्वाऽतिसद्भावम् रहस्यम् परमीरितम् | (त्वयाच्युतान्मतिर्भूप नापनेया कथञ्चन

iti matvā'tisadbhāvam rahasyam paramīritam | (tvayācyutānmatirbhūpa nāpaneyā kathañcana

अप्राप्य वाञ्छति रतिम् सर्वदैव नृणाम् मनः | इहैवाच्युतसम्सर्गि यदि तत्किम् प्रहीयते

aprāpya vāñchati ratim sarvadaiva nṛṇām manaḥ | ihaivācyutasamsargi yadi tatkim prahīyate

तदलम् तव राज्येन बलकोशादिभिस्तथा | चिन्तितैरच्युतश्चिन्त्यो यद्भावि न तदन्यथा

tadalam tava rājyena balakośādibhistathā | cintitairacyutaścintyo yadbhāvi na tadanyathā

एतत्पवित्रमारोग्यम् धन्यम् दुःस्वप्ननाशनम् | सुखप्रीतिकरम् नॄणाम् पतताम् निर्वृतिप्रदम्

etatpavitramārogyam dhanyam duḥsvapnanāśanam | sukhaprītikaram nṝṇām patatām nirvṛtipradam

येषाम् गृहेषु लिखितमेतत्स्थास्यति नित्यदा | न तद्गृहाणि दैवोत्था बाधिष्यन्ते ह्युपद्रवाः

yeṣām gṛheṣu likhitametatsthāsyati nityadā | na tadgṛhāṇi daivotthā bādhiṣyante hyupadravāḥ

तेषाम् गृहे मङ्गलानि भवन्त्येव हि सर्वदा किम् तीर्थैः किम् प्रदानैर्वा किम् यज्ञैः किमुपोषितैः | अहन्यहन्येतदेव तन्मयत्वेन शृण्वतः

teṣām gṛhe maṅgalāni bhavantyeva hi sarvadā kim tīrthaiḥ kim pradānairvā kim yajñaiḥ kimupoṣitaiḥ | ahanyahanyetadeva tanmayatvena śṛṇvataḥ

यो ददाति तिलप्रस्थम् सुवर्णस्य च माषकम् | शृणोति श्लोकमेकम् च धर्मस्यास्य समम् हि तत्

yo dadāti tilaprastham suvarṇasya ca māṣakam | śṛṇoti ślokamekam ca dharmasyāsya samam hi tat

अध्यायपारणम् चास्य गोप्रदानात् विशिष्यते | शृण्वम्श्चास्य दशाध्यायान् सद्यः पापैः प्रमुच्यते

adhyāyapāraṇam cāsya gopradānāt viśiṣyate | śṛṇvamścāsya daśādhyāyān sadyaḥ pāpaiḥ pramucyate

(रात्र्या यदेनः कुरुते दिवसेन च मानवः |) श्रोतुम् वाञ्छा समस्तम् तत्पार्थिवस्य व्यपोहति

(rātryā yadenaḥ kurute divasena ca mānavaḥ |) śrotum vāñchā samastam tatpārthivasya vyapohati

कपिलानाम् शते दत्ते यद्भवेज्ज्येष्ठपुष्करे | नरेन्द्र विष्णुधर्माणाम् तदवाप्नोति पारणे

kapilānām śate datte yadbhavejjyeṣṭhapuṣkare | narendra viṣṇudharmāṇām tadavāpnoti pāraṇe

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च धर्मम् धर्मभृताम् वर | नास्त्यन्यद्विष्णुधर्माणाम् सदृशम् शास्त्रमुत्तमम्

pravṛttau ca nivṛttau ca dharmam dharmabhṛtām vara | nāstyanyadviṣṇudharmāṇām sadṛśam śāstramuttamam

मैत्रीम् करोति भूतेषु भक्तिमत्यन्तमच्युते | श्रुत्वा धर्मानिमान् वेत्ति अभेदेनात्मनो जगत्

maitrīm karoti bhūteṣu bhaktimatyantamacyute | śrutvā dharmānimān vetti abhedenātmano jagat

पठन्ननुदिनम् धर्मानेताञ्शृण्वम्स्तथापि वा | भक्त्या मतिमताम् श्रेष्ठ सर्वपापैः प्रमुच्यते

paṭhannanudinam dharmānetāñśṛṇvamstathāpi vā | bhaktyā matimatām śreṣṭha sarvapāpaiḥ pramucyate

नोपसर्गो न चानर्थो न चौराग्निभयम् गृहे | तस्मिन्भवति भूपाल यत्रैतत्पुस्तकम् स्थितम्

nopasargo na cānartho na caurāgnibhayam gṛhe | tasminbhavati bhūpāla yatraitatpustakam sthitam

न गर्भहारिणी भीतिर्न च बालग्रहा गृहे | यत्रैतद्भूपते तत्र न पिशाचादिकाद्भयम्

na garbhahāriṇī bhītirna ca bālagrahā gṛhe | yatraitadbhūpate tatra na piśācādikādbhayam

शृण्वन् विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः | ऋद्धिम् प्रयाति वैश्यश्च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति

śṛṇvan vipro vedavit syāt kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ | ṛddhim prayāti vaiśyaśca śūdraścārogyamṛcchati

सुखमवाप्नुवात् पठन् श्रद्धासमन्वितः यश्चैतान् नियतान्धर्मान्पठेच्छ्रद्धासमन्वितः | विष्णौ मनः समावेश्य सर्वत्र समदर्शनः

sukhamavāpnuvāt paṭhan śraddhāsamanvitaḥ yaścaitān niyatāndharmānpaṭhecchraddhāsamanvitaḥ | viṣṇau manaḥ samāveśya sarvatra samadarśanaḥ

तस्य पापम् तथा रोगान् दुःस्वप्नाद्याभिचारिकान् | यच्चान्यद्दुरितम् किञ्चित्तत्सर्वम् हन्ति केशवः

tasya pāpam tathā rogān duḥsvapnādyābhicārikān | yaccānyadduritam kiñcittatsarvam hanti keśavaḥ

100

हेमन्ते य इमान् धर्माञ्शृणोति वसुधाधिप | श्रद्धासमन्वितः सम्यक् सोऽग्निष्टोमफलम् लभेत्

hemante ya imān dharmāñśṛṇoti vasudhādhipa | śraddhāsamanvitaḥ samyak so'gniṣṭomaphalam labhet

101

शिशिरे च नरव्याघ्र यः शृणोति यथाविधि | पुण्डरीकस्य यज्ञस्य स प्राप्नोति फलम् नरः

śiśire ca naravyāghra yaḥ śṛṇoti yathāvidhi | puṇḍarīkasya yajñasya sa prāpnoti phalam naraḥ

102

मधुमाधवसञ्ज्ञे तु यः शृणोति नरस्त्विमान् | सोऽश्वमेधक्रतोर्भूप प्राप्नोत्यविकलम् फलम्

madhumādhavasañjñe tu yaḥ śṛṇoti narastvimān | so'śvamedhakratorbhūpa prāpnotyavikalam phalam

103

शृण्वन्नेतान्निदाघे च धर्मान् धर्मभृताम् वर | वाजपेयस्य यज्ञस्य फलम् प्राप्नोत्यसम्शयम्

śṛṇvannetānnidāghe ca dharmān dharmabhṛtām vara | vājapeyasya yajñasya phalam prāpnotyasamśayam

104

वर्षासु चेमान्यो धर्मान् सम्शृण्वन् वसुधाधिप | राजसूयक्रतोः पुण्यमखिलम् समवाप्नुयात्

varṣāsu cemānyo dharmān samśṛṇvan vasudhādhipa | rājasūyakratoḥ puṇyamakhilam samavāpnuyāt

105

शरत्काले च सम्शृण्वन् धर्मानेतान्नरर्षभ | प्राप्नोति गोसवफलम् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः

śaratkāle ca samśṛṇvan dharmānetānnararṣabha | prāpnoti gosavaphalam samyak śraddhāsamanvitaḥ

106

ऋतुष्वेतेष्वेतदेव पठतामपि पार्थिव | फलम् भवति दुष्टेषु ग्रहेष्वेते शुभप्रदाः

ṛtuṣveteṣvetadeva paṭhatāmapi pārthiva | phalam bhavati duṣṭeṣu graheṣvete śubhapradāḥ

107

कपिलानाम् शतस्योक्तम् यत्फलम् ज्येष्ठपुष्करे | भूयो भूयस्तदाप्नोति पारणे पारणे गते

kapilānām śatasyoktam yatphalam jyeṣṭhapuṣkare | bhūyo bhūyastadāpnoti pāraṇe pāraṇe gate

108

भक्त्या पठति यश्चैतान् देवस्य पुरतो हरेः | सोऽर्चयत्यवनीपाल ज्ञानयज्ञेन केशवम्

bhaktyā paṭhati yaścaitān devasya purato hareḥ | so'rcayatyavanīpāla jñānayajñena keśavam

109

सर्वा बाधास्तथा पापमखिलम् मनुजेश्वर | विष्णुधर्मा व्यपोहन्ति सम्स्मृताः पठिताः श्रुताः

sarvā bādhāstathā pāpamakhilam manujeśvara | viṣṇudharmā vyapohanti samsmṛtāḥ paṭhitāḥ śrutāḥ

110

एतत्ते सर्वमाख्यातम् रहस्यम् परमम् हरेः | नातः परतरम् किञ्चिच्छ्राव्यम् श्रुतिसुखावहम्

etatte sarvamākhyātam rahasyam paramam hareḥ | nātaḥ parataram kiñcicchrāvyam śrutisukhāvaham

111

नातः परतरम् श्राव्यम् धर्म्यम् स्वार्थ सुखावहम् अत्रोक्तविधियुक्तस्य पुरुषस्य विपश्चितः | न दुर्लभम् नरव्याघ्र परमम् ब्रह्म शाश्वतम्

nātaḥ parataram śrāvyam dharmyam svārtha sukhāvaham atroktavidhiyuktasya puruṣasya vipaścitaḥ | na durlabham naravyāghra paramam brahma śāśvatam