1. Viṣṇudharmottara Purāṇa (part 1 of 5)

अध्यायः ००१

श्रीगणेशाय नमः ।। श्रीनारायणाय नमः ।। अथ श्रीविष्णुधर्मोत्तरप्रारम्भः ।। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

śrīgaṇeśāya namaḥ || śrīnārāyaṇāya namaḥ || atha śrīviṣṇudharmottaraprārambhaḥ || nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam || devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

कृतवर्मा तथा भोजः श्वेतो माहिष्मतीपतिः ।। कुलिन्दः सर्वदमनो मालविश्चन्द्रवर्द्धनः

kṛtavarmā tathā bhojaḥ śveto māhiṣmatīpatiḥ || kulindaḥ sarvadamano mālaviścandravarddhanaḥ

वत्सनाभश्च बाणश्च नन्दीशो दरसत्पतिः ।। प्रतिसारश्चित्रधनुस्सर्वो वायुरथस्तथा

vatsanābhaśca bāṇaśca nandīśo darasatpatiḥ || pratisāraścitradhanussarvo vāyurathastathā

द्रविडः कुसुमापीड ओत्रश्च समरप्रियः ।। शम्भुः किरातराजश्च औरसो नन्दिवर्धनः

draviḍaḥ kusumāpīḍa otraśca samarapriyaḥ || śambhuḥ kirātarājaśca auraso nandivardhanaḥ

वटुमूलश्च तूनेशः शाल्वश्च जनमेजयः ।। सुह्यराजो दधीकर्णो बाह्लीको दमनस्तथा

vaṭumūlaśca tūneśaḥ śālvaśca janamejayaḥ || suhyarājo dadhīkarṇo bāhlīko damanastathā

हिरण्यनाभः कौसल्यो दाशार्हो विजयस्तथा।। एते चान्ये च राजानः शतशो बहुदक्षिणाः

hiraṇyanābhaḥ kausalyo dāśārho vijayastathā|| ete cānye ca rājānaḥ śataśo bahudakṣiṇāḥ

सम्पूर्णचन्द्रवदना गजराजकरोरवः ।। उपासांचक्रिरे वज्रं सिहासनगता नृपाः

sampūrṇacandravadanā gajarājakaroravaḥ || upāsāṃcakrire vajraṃ sihāsanagatā nṛpāḥ

बहुभिर्भूमिपालैश्च तथा वज्रेण धीमता ।। युधिष्ठिरेण च सदा शोभिता शुशुभे सभा

bahubhirbhūmipālaiśca tathā vajreṇa dhīmatā || yudhiṣṭhireṇa ca sadā śobhitā śuśubhe sabhā

राजानस्ते ततो दृष्ट्वा ऋषीन्दुर्लभदर्शनान्।। ब्रह्मलोकस्थमात्मानममन्यन्त यशोभृतः

rājānaste tato dṛṣṭvā ṛṣīndurlabhadarśanān|| brahmalokasthamātmānamamanyanta yaśobhṛtaḥ

1.1.10

ऊचुस्ते प्रणयाद्वाक्यं वज्रं भूरिसहस्रदम् ।। यथा त्रेतायुगे राजन्द्वापरे च यथा नृपाः ।। ब्राह्मणा ब्रह्मकल्पाश्च तथैव सुसमागताः

ūcuste praṇayādvākyaṃ vajraṃ bhūrisahasradam || yathā tretāyuge rājandvāpare ca yathā nṛpāḥ || brāhmaṇā brahmakalpāśca tathaiva susamāgatāḥ

अस्मिंस्तिष्ये च संप्राप्ते तव राजन्प्रसादतः ।। राजन् कृष्णसगोत्रोऽसि तेनेयन्ते सभा नृप

asmiṃstiṣye ca saṃprāpte tava rājanprasādataḥ || rājan kṛṣṇasagotro'si teneyante sabhā nṛpa

उपास्यते महाभागैर्ब्रह्मकल्पैस्तपोधनैः ।। ....... . . .. न तथा वीर्यनिर्जिता

upāsyate mahābhāgairbrahmakalpaistapodhanaiḥ || ....... . . .. na tathā vīryanirjitā

भक्त्या यथा तु तस्यैव कृष्णस्यामिततेजसः ।। तेन कृष्णेन ये चक्रुर्व्यतीताः पूर्वपार्थिवाः

bhaktyā yathā tu tasyaiva kṛṣṇasyāmitatejasaḥ || tena kṛṣṇena ye cakrurvyatītāḥ pūrvapārthivāḥ

वर्त्तता तेन कृष्णेन ते राजन्मोक्षमाप्नुयुः।। अथ तिष्ययुगः प्राप्तो घोरः परमदारुणः

varttatā tena kṛṣṇena te rājanmokṣamāpnuyuḥ|| atha tiṣyayugaḥ prāpto ghoraḥ paramadāruṇaḥ

दुर्लभं दर्शनं यत्र नृपसंघे महात्मनाम्

durlabhaṃ darśanaṃ yatra nṛpasaṃghe mahātmanām

तस्मात्त्वं राजशार्दूल प्रष्टुमर्हो द्विजोत्तमान् ।। वैष्णवान्विविधान्धर्मान्सरहस्यान्ससंग्रहान्

tasmāttvaṃ rājaśārdūla praṣṭumarho dvijottamān || vaiṣṇavānvividhāndharmānsarahasyānsasaṃgrahān

इत्येवमुक्तो वज्रस्तैस्त्यक्त्वा सिंहासनं तदा ।। वज्रं तु प्राञ्जलिं दृष्ट्वा सर्व एव नराधिपाः

ityevamukto vajrastaistyaktvā siṃhāsanaṃ tadā || vajraṃ tu prāñjaliṃ dṛṣṭvā sarva eva narādhipāḥ

वरासनान्विहायाशु तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ।। वज्र उवाच ।। भवद्भिर्नृपशार्दूलाः प्रार्थिता ये द्विजाः श्रिताः

varāsanānvihāyāśu tasthuḥ prāñjalayastadā || vajra uvāca || bhavadbhirnṛpaśārdūlāḥ prārthitā ye dvijāḥ śritāḥ

अनुग्रहार्थं भूपानां जगतो हितकाम्यया ।। भवन्तो वक्तुमर्हन्ति विष्णुधर्मान्सनातनान्

anugrahārthaṃ bhūpānāṃ jagato hitakāmyayā || bhavanto vaktumarhanti viṣṇudharmānsanātanān

1.1.20

तस्मात्तिष्ययुगे नास्ति भवतो दर्शनं नृपैः ।। ऋषय ऊचुः ।। उत्तिष्ठ त्वं महीपाल अलङ्कुरु स्वमासनम्

tasmāttiṣyayuge nāsti bhavato darśanaṃ nṛpaiḥ || ṛṣaya ūcuḥ || uttiṣṭha tvaṃ mahīpāla alaṅkuru svamāsanam

श्रवणेपि वयं तस्य विशेषेणार्थिता नृप ।। वज्र ते संशयान्सर्वाञ्छेत्स्यत्येष महामुनिः

śravaṇepi vayaṃ tasya viśeṣeṇārthitā nṛpa || vajra te saṃśayānsarvāñchetsyatyeṣa mahāmuniḥ

इत्येवमुक्त्वा वज्रं ते ऋषयस्तपसि स्थिताः ।। मार्कण्डेयमथोचुस्ते ब्रूहि धर्मान्महीपते

ityevamuktvā vajraṃ te ṛṣayastapasi sthitāḥ || mārkaṇḍeyamathocuste brūhi dharmānmahīpate

वैष्णवान्विविधान्धर्मांल्लोकानामघहारिणः।। तथा पार्थिवसंघस्य संशयान् मनसि स्थितान्

vaiṣṇavānvividhāndharmāṃllokānāmaghahāriṇaḥ|| tathā pārthivasaṃghasya saṃśayān manasi sthitān

मार्कण्डेय उवाच।। ब्रह्मण्यः सत्यवान् धन्यः सर्वशत्रुनिबर्हणः।। यद्यत्पृच्छसि मां वज्र तत्तद्वक्तास्म्यसंशयम्

mārkaṇḍeya uvāca|| brahmaṇyaḥ satyavān dhanyaḥ sarvaśatrunibarhaṇaḥ|| yadyatpṛcchasi māṃ vajra tattadvaktāsmyasaṃśayam

सिहासनस्थो भव भूमिपाल क्वैत्रकारुत्व भवन्तु सर्वेऽपि तथा महीपाः ।। सुखोपविष्टैरिह भूमिपालैः स्वसंशयान् ब्रूहि यथाप्रकामम्

sihāsanastho bhava bhūmipāla kvaitrakārutva bhavantu sarve'pi tathā mahīpāḥ || sukhopaviṣṭairiha bhūmipālaiḥ svasaṃśayān brūhi yathāprakāmam

इत्येवमुक्तः स यदुप्रधानो भृगुप्रबर्हेण महर्षिमध्ये ।। प्रणम्य विप्रान्स जगाम राजा सिंहासनं रत्नसहस्रचित्रम्

ityevamuktaḥ sa yadupradhāno bhṛguprabarheṇa maharṣimadhye || praṇamya viprānsa jagāma rājā siṃhāsanaṃ ratnasahasracitram

सिंहासनस्थे नृपवर्यमुख्ये सिंहासनस्थाः क्षितिपप्रधानाः ।। सर्वे बभूवुः प्रणतास्तथा च शुश्रूषवो ब्राह्मणमुख्यवाक्यम्

siṃhāsanasthe nṛpavaryamukhye siṃhāsanasthāḥ kṣitipapradhānāḥ || sarve babhūvuḥ praṇatāstathā ca śuśrūṣavo brāhmaṇamukhyavākyam

वज्र उवाच ।। आचक्ष्व मह्यं भृगुवंशचन्द्र समुद्भवं त्वं जगतो यथावत् ।। । शृण्वंति मे ब्राह्मणसंघमुख्या नरेंद्रमुख्याश्च वचस्त्वदीयम्

vajra uvāca || ācakṣva mahyaṃ bhṛguvaṃśacandra samudbhavaṃ tvaṃ jagato yathāvat || | śṛṇvaṃti me brāhmaṇasaṃghamukhyā nareṃdramukhyāśca vacastvadīyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कथाप्रस्तावनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kathāprastāvanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ००२

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। नारायणं नमस्कृत्य सर्वभूतपरायणम् ।। लक्ष्मीसहायं वरदं शेषपर्यङ्कशायिनम्

mārkaṇḍeya uvāca || || nārāyaṇaṃ namaskṛtya sarvabhūtaparāyaṇam || lakṣmīsahāyaṃ varadaṃ śeṣaparyaṅkaśāyinam

जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिनाशैककारणम् ।। ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य संस्थितम्

jagato'sya samutpattisthitināśaikakāraṇam || jñānajñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya saṃsthitam

वक्ष्यामि जगतां राजन्समुत्पत्तिं निबोध ताम् ।। सर्वपापप्रशमनीमायुष्यां स्वर्गदां शिवाम्

vakṣyāmi jagatāṃ rājansamutpattiṃ nibodha tām || sarvapāpapraśamanīmāyuṣyāṃ svargadāṃ śivām

नारायणोऽस्य जगतः सृष्टिसंहारपालनम् ।। करोति जगतीपाल यस्य सर्वमिदं महान्

nārāyaṇo'sya jagataḥ sṛṣṭisaṃhārapālanam || karoti jagatīpāla yasya sarvamidaṃ mahān

वेदेषु गीयते योऽसौ पुरुषः पञ्चविंशकः ।। अनादिनिधनो धाता त्वनन्तः पुरुषोत्तमः

vedeṣu gīyate yo'sau puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ || anādinidhano dhātā tvanantaḥ puruṣottamaḥ

यस्योन्मेषस्तु दिवसो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। निमेषस्तु तथा रात्रिस्तच्च कल्पं प्रकीर्तितम्

yasyonmeṣastu divaso brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ || nimeṣastu tathā rātristacca kalpaṃ prakīrtitam

पुरुषत्वे त्वनन्तस्य न रूपं नृप विद्यते ।। न च शब्दो न च घ्राणः स्पर्शो वा पृथिवीपते

puruṣatve tvanantasya na rūpaṃ nṛpa vidyate || na ca śabdo na ca ghrāṇaḥ sparśo vā pṛthivīpate

न तस्य परिमाणं वा न चादिर्निधनं कुतः ।। सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः

na tasya parimāṇaṃ vā na cādirnidhanaṃ kutaḥ || sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ

सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्

sarvataḥ śrutimām̐lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam

1.2.10

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। तं च प्राप्य भवन्तीह ये मुक्ताः पुरुषोत्तमाः

asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || taṃ ca prāpya bhavantīha ye muktāḥ puruṣottamāḥ

सुगतिर्योगसिद्धानां तस्मात्सर्वस्य सम्भवः ।। तस्माद्भवति चाव्यक्तस्तस्मादात्मापि जायते

sugatiryogasiddhānāṃ tasmātsarvasya sambhavaḥ || tasmādbhavati cāvyaktastasmādātmāpi jāyate

तस्माद्बुद्धिर्मनस्तस्मात्ततः खं पवनस्ततः ।। तस्मात्तेजस्ततस्त्वापस्तेभ्योण्डमभवत्किल

tasmādbuddhirmanastasmāttataḥ khaṃ pavanastataḥ || tasmāttejastatastvāpastebhyoṇḍamabhavatkila

अण्डो हिरण्मयो राजंस्तस्यान्तः स्वयमेव हि ।। शरीरग्रहणं पूर्वं सृष्ट्यर्थं कुरुते प्रभुः

aṇḍo hiraṇmayo rājaṃstasyāntaḥ svayameva hi || śarīragrahaṇaṃ pūrvaṃ sṛṣṭyarthaṃ kurute prabhuḥ

ब्रह्मा चतुर्मुखो देवो रजोमात्राधिकः सदा ।। शरीरग्रहणं कृत्वा सृजतीदं चराचरम्

brahmā caturmukho devo rajomātrādhikaḥ sadā || śarīragrahaṇaṃ kṛtvā sṛjatīdaṃ carācaram

अण्डस्यान्तर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।। सप्तलोकान् सपातालान्सप्तद्वीपार्णवां महीम्

aṇḍasyāntarjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam || saptalokān sapātālānsaptadvīpārṇavāṃ mahīm

सृष्टिं कृत्वा स भगवान् सात्त्विकीमास्थितस्तनुम् ।। क्षीरोदे केशवो भूत्वा शेषभोगमयः प्रभुः

sṛṣṭiṃ kṛtvā sa bhagavān sāttvikīmāsthitastanum || kṣīrode keśavo bhūtvā śeṣabhogamayaḥ prabhuḥ

लक्ष्मीसहायो लोकांस्तु सर्वान्पालयते सदा ।। योगनिद्रां समास्थाय सर्वसत्त्वशरीरगः

lakṣmīsahāyo lokāṃstu sarvānpālayate sadā || yoganidrāṃ samāsthāya sarvasattvaśarīragaḥ

शुभाशुभानि कर्माणि सर्वेषां स हि पश्यति ।। अन्तकाले हरो भूत्वा जगत्संहरते पुनः

śubhāśubhāni karmāṇi sarveṣāṃ sa hi paśyati || antakāle haro bhūtvā jagatsaṃharate punaḥ

तामसीं तनुमास्थाय लीलयैव महायशाः ।। ब्रह्मातो सृष्टिकाले तु जलमध्यगतां महीम्

tāmasīṃ tanumāsthāya līlayaiva mahāyaśāḥ || brahmāto sṛṣṭikāle tu jalamadhyagatāṃ mahīm

1.2.20

दृष्ट्वोद्धरति यज्ञात्मा वाराहीमास्थितस्तनुम् ।। ब्रह्मास्य सर्गे परिपालने च विष्णुर्महात्मा भवतीह नित्यम्।। संहारकाले च हरत्वमेति त्रैधं विधत्ते स त्रिकालयोगात्

dṛṣṭvoddharati yajñātmā vārāhīmāsthitastanum || brahmāsya sarge paripālane ca viṣṇurmahātmā bhavatīha nityam|| saṃhārakāle ca haratvameti traidhaṃ vidhatte sa trikālayogāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हिरण्यगर्भोत्पत्तिकथनो नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde hiraṇyagarbhotpattikathano nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ००३

मार्कण्डेय उवाच ।। ब्रह्मरात्र्यां व्यतीतायां विबुद्धे पद्मसम्भवे ।। विष्णुः सिसृक्षुर्भूतानां ज्ञात्वा भूमिं जलान्तगाम्

mārkaṇḍeya uvāca || brahmarātryāṃ vyatītāyāṃ vibuddhe padmasambhave || viṣṇuḥ sisṛkṣurbhūtānāṃ jñātvā bhūmiṃ jalāntagām

जलक्रीडारुचि शुभं कल्पादिषु यथा पुरा ।। वाराहमास्थितो रूपमुज्जहार वसुन्धराम्

jalakrīḍāruci śubhaṃ kalpādiṣu yathā purā || vārāhamāsthito rūpamujjahāra vasundharām

वेदपाद्यूपदंष्ट्रश्च चतुर्वक्त्रश्चतुर्मुखः ।। अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

vedapādyūpadaṃṣṭraśca caturvaktraścaturmukhaḥ || agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः ।। आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ || ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

धर्मः सत्यमहाः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः ।। प्रायश्चित्तमयो धीरः प्रांशुजानुर्महायशाः ।। उद्गात्रंत्रो होमलिङ्गः फलबीजमहौषधिः

dharmaḥ satyamahāḥ śrīmānkarmavikramasatkṛtaḥ || prāyaścittamayo dhīraḥ prāṃśujānurmahāyaśāḥ || udgātraṃtro homaliṅgaḥ phalabījamahauṣadhiḥ

वाय्वन्तरात्मा मन्त्रास्थिर्विकृतः सोमशोणितः ।। वेदस्कंधो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्

vāyvantarātmā mantrāsthirvikṛtaḥ somaśoṇitaḥ || vedaskaṃdho havirgandho havyakavyātivegavān

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः ।। दक्षिणाहृदयो योगी महाक्रतुमयो महान्

prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhiranvitaḥ || dakṣiṇāhṛdayo yogī mahākratumayo mahān

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः।। मायापत्नीसहायो वै महाशृंङ्ग इवोदिताम्

upākarmeṣṭiruciraḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ|| māyāpatnīsahāyo vai mahāśṛṃṅga ivoditām

महीं सागर पर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ।। एकार्णवजलभ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः

mahīṃ sāgara paryantāṃ saśailavanakānanām || ekārṇavajalabhraṣṭāmekārṇavagataḥ prabhuḥ

1.3.10

दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया ।। आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः

daṃṣṭrāgreṇa samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā || ādidevo mahāyogī cakāra jagatīṃ punaḥ

एवं ज्ञात्वा वराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना ।। उद्धृता पृथिवी देवी जलमध्यगता पुरा

evaṃ jñātvā varāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā || uddhṛtā pṛthivī devī jalamadhyagatā purā

उद्धृत्य भूमिं स विभुर्महात्मा वराहरूपेण जलान्तरस्थाम् ।। चक्रे विभागं जगतस्तदीशो यथायथा तच्छृणु राजसिंह

uddhṛtya bhūmiṃ sa vibhurmahātmā varāharūpeṇa jalāntarasthām || cakre vibhāgaṃ jagatastadīśo yathāyathā tacchṛṇu rājasiṃha

इति श्रीविष्णुधर्मोऽत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वराहप्रादुर्भावो नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmo'ttare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde varāhaprādurbhāvo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ००४

मार्कण्डेय उवाच ।। जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः ।। प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते

mārkaṇḍeya uvāca || jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ || prathamaṃ tatpramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate

त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ।। ता राजसर्षपास्तिस्रस्तास्त्रयो गौरसर्षपाः

trasareṇavo'ṣṭau vijñeyā likṣaikā parimāṇataḥ || tā rājasarṣapāstisrastāstrayo gaurasarṣapāḥ

सर्षपाः षड्यवो मध्ये अङ्गुलं च तदष्टकम् ।। द्वादशाङ्गुलिकः शङ्कुस्तद्द्वयं हस्त उच्यते

sarṣapāḥ ṣaḍyavo madhye aṅgulaṃ ca tadaṣṭakam || dvādaśāṅgulikaḥ śaṅkustaddvayaṃ hasta ucyate

तच्चतुष्कं धनुः प्रोक्तं क्रोशो धनुःसहस्रिका ।। क्रोशद्वयं च गव्यूतिः योजनं तच्चतुष्टयम्

taccatuṣkaṃ dhanuḥ proktaṃ krośo dhanuḥsahasrikā || krośadvayaṃ ca gavyūtiḥ yojanaṃ taccatuṣṭayam

योजनानां प्रमाणेन चायुतानां शतत्रयम् ।। अयुतानां च पञ्चाशच्छेषस्थानं मनोहरम्

yojanānāṃ pramāṇena cāyutānāṃ śatatrayam || ayutānāṃ ca pañcāśaccheṣasthānaṃ manoharam

स एव लोके वाराहः कथितश्च स्वयं प्रभुः ।। वाराहरूपी भगवाञ्छतरूपधरस्तथा

sa eva loke vārāhaḥ kathitaśca svayaṃ prabhuḥ || vārāharūpī bhagavāñchatarūpadharastathā

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्भक्तैः सह महात्मभिः ।। लोकोऽयमंडसंलग्नश्छत्राकारः प्रकीर्तितः

tatrāste bhagavānviṣṇurbhaktaiḥ saha mahātmabhiḥ || loko'yamaṃḍasaṃlagnaśchatrākāraḥ prakīrtitaḥ

स्वयं प्रभुर्वीतरजाः सर्वदुःखविवर्जितः ।। एकान्तभावोपगतास्तं प्रयान्ति हरि जनाः

svayaṃ prabhurvītarajāḥ sarvaduḥkhavivarjitaḥ || ekāntabhāvopagatāstaṃ prayānti hari janāḥ

सर्वाधस्तादयं लोकः कथितस्ते मनोहरः ।। तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः

sarvādhastādayaṃ lokaḥ kathitaste manoharaḥ || tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

1.4.10

कालाग्निरुद्रलोकस्तु कथ्यतेऽग्निसमर्चितः ।। एक एव स तत्रास्ते स्वप्रभाभास्वरात्मकः

kālāgnirudralokastu kathyate'gnisamarcitaḥ || eka eva sa tatrāste svaprabhābhāsvarātmakaḥ

तस्मात्समुत्थितो वह्निर्जगत्प्राप्ते दिनक्षये ।। भस्मसात्कुरुते सर्वं यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गते

tasmātsamutthito vahnirjagatprāpte dinakṣaye || bhasmasātkurute sarvaṃ yacceṅgaṃ yacca neṅgate

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।।। पातालनामा पातालः प्रथमः परिकीर्तितः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ ||| pātālanāmā pātālaḥ prathamaḥ parikīrtitaḥ

योगमायां समास्थाय द्वितीयामास्थितस्तनुम् ।। सर्वतो भगवानास्ते शेषमूर्तिर्जनार्दनः

yogamāyāṃ samāsthāya dvitīyāmāsthitastanum || sarvato bhagavānāste śeṣamūrtirjanārdanaḥ

रुक्मभौमः स पातालो धृतो रुद्रस्य तेजसा ।। तस्मिन्स भगवानास्ते शेषपर्यङ्कमास्थितः

rukmabhaumaḥ sa pātālo dhṛto rudrasya tejasā || tasminsa bhagavānāste śeṣaparyaṅkamāsthitaḥ

नित्यं तालध्वजो वाग्मी वनमालाविभू षितः ।। धारयञ्छिरसा नित्यं रत्नचित्रां फणावलीम्

nityaṃ tāladhvajo vāgmī vanamālāvibhū ṣitaḥ || dhārayañchirasā nityaṃ ratnacitrāṃ phaṇāvalīm

लाङ्गली मुसली खड्गी नीलाम्बरविभूषितः ।। स्तूयमानः स गन्धर्वैर्नागैर्ऋषिवरैस्तथा

lāṅgalī musalī khaḍgī nīlāmbaravibhūṣitaḥ || stūyamānaḥ sa gandharvairnāgairṛṣivaraistathā

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। सुतलसंज्ञः पाताल शिलाभासः समन्ततः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || sutalasaṃjñaḥ pātāla śilābhāsaḥ samantataḥ

बलिस्तु भगवांस्तत्र बहिस्तिष्ठतिसंयतः ।। रम्यं पुरवरं तस्य विष्णुना निर्मितं स्वयम्

balistu bhagavāṃstatra bahistiṣṭhatisaṃyataḥ || ramyaṃ puravaraṃ tasya viṣṇunā nirmitaṃ svayam

निवासं देवराजस्य विशिष्टं तत्पुरोत्तमम् ।। सा वैष्णवी कला प्रोक्ता ययेदं धार्यते जगत्

nivāsaṃ devarājasya viśiṣṭaṃ tatpurottamam || sā vaiṣṇavī kalā proktā yayedaṃ dhāryate jagat

1.4.20

(फणेषु तस्य विश्रान्ता मिलिता च शुभाशुभा ।। तत्रास्ते स महाभागः श्रिया परमया युतः

(phaṇeṣu tasya viśrāntā militā ca śubhāśubhā || tatrāste sa mahābhāgaḥ śriyā paramayā yutaḥ

तमुपासन्ति सततं गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।।) तत्रास्ते देवदेवस्य मूर्तिः कृष्णस्य चापरा

tamupāsanti satataṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ||) tatrāste devadevasya mūrtiḥ kṛṣṇasya cāparā

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। आभासतल इत्येव पातालो नीलमृत्तिकः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || ābhāsatala ityeva pātālo nīlamṛttikaḥ

तृतीयः स तु विख्यातः सुरभिर्यत्र तिष्ठति ।। दिग्धेनवस्तथा तत्र चतस्रश्च तथा स्थिताः

tṛtīyaḥ sa tu vikhyātaḥ surabhiryatra tiṣṭhati || digdhenavastathā tatra catasraśca tathā sthitāḥ

सुभद्रा वह्निरूपा च विश्वरूपा तथैव च ।। रोहिणी च महाभागा याभिर्वृतमिदं जगत्

subhadrā vahnirūpā ca viśvarūpā tathaiva ca || rohiṇī ca mahābhāgā yābhirvṛtamidaṃ jagat

तासां क्षीरेण सर्वासां कृतः क्षीरार्णवः प्रभो ।। पातालमध्ये तस्मिंस्तु पुरं विष्णोर्मनोरमम्

tāsāṃ kṣīreṇa sarvāsāṃ kṛtaḥ kṣīrārṇavaḥ prabho || pātālamadhye tasmiṃstu puraṃ viṣṇormanoramam

यत्रास्ते भगवान्विष्णुः शेषपर्यङ्कगस्तथा ।। अग्निज्वालापरिक्षिप्तः सह लक्ष्म्या परन्तप

yatrāste bhagavānviṣṇuḥ śeṣaparyaṅkagastathā || agnijvālāparikṣiptaḥ saha lakṣmyā parantapa

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। पीतभौमश्चतुर्थस्तु गभस्तितलसंज्ञितः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || pītabhaumaścaturthastu gabhastitalasaṃjñitaḥ

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवो हयशिरोधरः ।। शशांकशतसंकाशः शातकौंभविभूषणः

tatrāste bhagavānviṣṇurdevo hayaśirodharaḥ || śaśāṃkaśatasaṃkāśaḥ śātakauṃbhavibhūṣaṇaḥ

पुरं तत्रैव विख्यातं गरुडस्य महात्मनः ।। (प्रह्रादस्यासुरेन्द्रस्य बाष्कलेश्च महात्मनः)

puraṃ tatraiva vikhyātaṃ garuḍasya mahātmanaḥ || (prahrādasyāsurendrasya bāṣkaleśca mahātmanaḥ)

1.4.30

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। महा तलेति विख्यातो रक्तभौमस्तुपञ्चमः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || mahā taleti vikhyāto raktabhaumastupañcamaḥ

सरोवरं तस्य मध्ये योजनानां दशायुतम् ।। जंगमाजंगमैः सर्वेर्जलजैश्च विवर्जितम्

sarovaraṃ tasya madhye yojanānāṃ daśāyutam || jaṃgamājaṃgamaiḥ sarverjalajaiśca vivarjitam

तत्रारूपेण वसति कूर्मरूपधरो हरिः ।। तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः

tatrārūpeṇa vasati kūrmarūpadharo hariḥ || tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

षष्ठश्चैव महाराज नाम्ना भीमतलस्तु सः ।। तत्रापि सरसी दिव्या योजनानां शतं गता ।। तस्यां च वसते देवो मत्स्यरूपधरो हरिः

ṣaṣṭhaścaiva mahārāja nāmnā bhīmatalastu saḥ || tatrāpi sarasī divyā yojanānāṃ śataṃ gatā || tasyāṃ ca vasate devo matsyarūpadharo hariḥ

सप्तमः कृष्णभौमस्तु नाम्ना भीमतलस्तु सः ।। तत्रास्ते कपिलो देवो वासुदेवः स्वयं प्रभुः

saptamaḥ kṛṣṇabhaumastu nāmnā bhīmatalastu saḥ || tatrāste kapilo devo vāsudevaḥ svayaṃ prabhuḥ

तत्राश्मनगरं नाम वरुणस्य पुरं स्मृतम् ।। तथा दानववीराणां नगराणि पृथक्पृथक्

tatrāśmanagaraṃ nāma varuṇasya puraṃ smṛtam || tathā dānavavīrāṇāṃ nagarāṇi pṛthakpṛthak

विरोचनस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य हरस्य च ।। शम्बरस्य करालस्य नरकस्य हयस्य च

virocanasya kumbhasya nikumbhasya harasya ca || śambarasya karālasya narakasya hayasya ca

हयग्रीवस्य सुन्दस्य घसस्य प्रघसस्य च ।। बलेः पुरवरं चात्र योगीशस्य तथापरम्

hayagrīvasya sundasya ghasasya praghasasya ca || baleḥ puravaraṃ cātra yogīśasya tathāparam

यत्रस्थमेनं ददृशे रावणो लोकरावणः ।। तथा पुरवरं तत्र विष्णोरमिततेजसः

yatrasthamenaṃ dadṛśe rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || tathā puravaraṃ tatra viṣṇoramitatejasaḥ

लक्ष्मीसहायो यत्रास्ते चाग्नेयाम्बरसंवृतः ।। तिस्रः कोट्यस्तु यत्रास्य भक्तानां सुमहात्मनाम्

lakṣmīsahāyo yatrāste cāgneyāmbarasaṃvṛtaḥ || tisraḥ koṭyastu yatrāsya bhaktānāṃ sumahātmanām

1.4.40

शङ्खचक्रगदापद्मधारिणां पीतवाससाम्

śaṅkhacakragadāpadmadhāriṇāṃ pītavāsasām

नीलोत्पल सवर्णानां विष्णोः सदृशतेजसाम् ।। विष्णोः सुतानां हृष्टानां सततं भूरिवर्चसाम्

nīlotpala savarṇānāṃ viṣṇoḥ sadṛśatejasām || viṣṇoḥ sutānāṃ hṛṣṭānāṃ satataṃ bhūrivarcasām

तत्रस्थो दृष्टवान्देवो पौलस्त्यो रावणः पुरा ।। पुरी भोगवती तत्र तथा वासुकिपालिता

tatrastho dṛṣṭavāndevo paulastyo rāvaṇaḥ purā || purī bhogavatī tatra tathā vāsukipālitā

नागानां च पुराण्यत्र तथैव च पृथक्पृथक् ।। पद्मस्य धृतराष्ट्रस्य विरक्तस्य कुरोस्तथा

nāgānāṃ ca purāṇyatra tathaiva ca pṛthakpṛthak || padmasya dhṛtarāṣṭrasya viraktasya kurostathā

तक्षकस्यैलपत्रस्य तथा कर्कोटकस्य च ।। धनञ्जयस्य शङ्खस्य तथैवाश्वतरस्य च

takṣakasyailapatrasya tathā karkoṭakasya ca || dhanañjayasya śaṅkhasya tathaivāśvatarasya ca

कन्दलस्य सुरासस्य सुमुखस्य गयस्य च ।। दिशां गजानां च तथा तत्र स्थानं पृथक्पृथक्

kandalasya surāsasya sumukhasya gayasya ca || diśāṃ gajānāṃ ca tathā tatra sthānaṃ pṛthakpṛthak

येषां स्कंधगता भूमिः सशैलवनकानना ।। विरूपाक्षस्य नागस्य महापद्मस्य चाप्यथ

yeṣāṃ skaṃdhagatā bhūmiḥ saśailavanakānanā || virūpākṣasya nāgasya mahāpadmasya cāpyatha

तथा सुमनसश्चात्र रुद्रस्य च महात्मनः ।। पश्चायुतपरीमाणा भूमिः सर्वेषु पार्थिव

tathā sumanasaścātra rudrasya ca mahātmanaḥ || paścāyutaparīmāṇā bhūmiḥ sarveṣu pārthiva

पातालेषु विनिर्दिष्टा पठितान्तरवर्तिनी ।। अण्डस्यार्धमिदं प्रोक्तमधस्तात्तु प्रमाणतः

pātāleṣu vinirdiṣṭā paṭhitāntaravartinī || aṇḍasyārdhamidaṃ proktamadhastāttu pramāṇataḥ

तिस्रः कोट्यस्तु राजेन्द्र नियुतानि तथा दश ।। पञ्चान्यानि महीपाल भूमि पुष्ट्या महानघ

tisraḥ koṭyastu rājendra niyutāni tathā daśa || pañcānyāni mahīpāla bhūmi puṣṭyā mahānagha

1.4.50

पञ्चायुतपरीमाणाः पुष्टिर्भूमेः प्रकीर्तिता ।। भूमेरथोपरिष्टाच्च अण्डस्यार्धमथापरम् ।। एतावदेव निर्दिष्टा भूमिपाल प्रमाणतः

pañcāyutaparīmāṇāḥ puṣṭirbhūmeḥ prakīrtitā || bhūmerathopariṣṭācca aṇḍasyārdhamathāparam || etāvadeva nirdiṣṭā bhūmipāla pramāṇataḥ

चन्द्रार्कभासा रहितं नृवीर स्वयं प्रभेदं कथितं मयैतत् ।। पातालपूगं विविधं सुरम्यं शृणुष्व लोकान् गदतो ममान्या न्

candrārkabhāsā rahitaṃ nṛvīra svayaṃ prabhedaṃ kathitaṃ mayaitat || pātālapūgaṃ vividhaṃ suramyaṃ śṛṇuṣva lokān gadato mamānyā n

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पातालवर्णनो नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pātālavarṇano nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ००५

मार्कण्डेय उवाच ।। भूर्लोकः प्रथमो राजञ्शृणुष्व गदतो मम ।। पातालेन तु तत्तुल्यमूर्ध्वतः परिकीर्त्तितः

mārkaṇḍeya uvāca || bhūrlokaḥ prathamo rājañśṛṇuṣva gadato mama || pātālena tu tattulyamūrdhvataḥ parikīrttitaḥ

वायुस्कन्धा विनिर्दिष्टास्ते तु सप्त महात्मभिः ।। एकैकं नियुताः पंच योजनानां प्रकीर्तितम्

vāyuskandhā vinirdiṣṭāste tu sapta mahātmabhiḥ || ekaikaṃ niyutāḥ paṃca yojanānāṃ prakīrtitam

पशवः पक्षिणः कीटा मनुष्याः किन्नरास्तथा ।। यक्षराक्षसगन्धर्वाः पिशाचा भूमिगोचराः

paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭā manuṣyāḥ kinnarāstathā || yakṣarākṣasagandharvāḥ piśācā bhūmigocarāḥ

सर्व एते विनिर्दिष्टा अन्नादा भूमिगोचराः ।। विद्याधराणां प्रथमं वायुमार्गः प्रकीर्त्तितः

sarva ete vinirdiṣṭā annādā bhūmigocarāḥ || vidyādharāṇāṃ prathamaṃ vāyumārgaḥ prakīrttitaḥ

द्वितीयः सिद्धविद्यानां तृतीयस्तु गरुत्मताम् ।। चतुर्थो वायुमार्गस्तु गन्धर्वाणां प्रकीर्त्तितः

dvitīyaḥ siddhavidyānāṃ tṛtīyastu garutmatām || caturtho vāyumārgastu gandharvāṇāṃ prakīrttitaḥ

विनायकाः पञ्चमगा षष्ठे च करिणां गणाः ।। येषां शीकरतोयेन चावश्यायः प्रकीर्त्तितः

vināyakāḥ pañcamagā ṣaṣṭhe ca kariṇāṃ gaṇāḥ || yeṣāṃ śīkaratoyena cāvaśyāyaḥ prakīrttitaḥ

सप्तमे च महाभाग सिद्धास्तिष्ठंति यादव ।। तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः

saptame ca mahābhāga siddhāstiṣṭhaṃti yādava || tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

भुवर्लोक इति ख्यातो यत्र तिष्ठंति देवताः ।। मन्वन्तराधिकारेषु ये भविष्या महीपते

bhuvarloka iti khyāto yatra tiṣṭhaṃti devatāḥ || manvantarādhikāreṣu ye bhaviṣyā mahīpate

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। स्वर्लोको वसतिर्यत्र प्रायशः पुण्यकर्मणाम्

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || svarloko vasatiryatra prāyaśaḥ puṇyakarmaṇām

1.5.10

सोमपानां च देवानां शक्रादीनां महीपते ।। महर्लोकस्थितिर्यत्र देवतानां महात्मनाम्

somapānāṃ ca devānāṃ śakrādīnāṃ mahīpate || maharlokasthitiryatra devatānāṃ mahātmanām

विनिवृत्ताधिकाराणां सिद्धानां नृपसत्तम ।। तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः

vinivṛttādhikārāṇāṃ siddhānāṃ nṛpasattama || tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

जनलोकः स्थितिर्यत्र गवां पार्थिवसत्तम ।। तिष्ठन्ति ब्रह्मणो रात्र्यां यत्र जीवाः समन्ततः

janalokaḥ sthitiryatra gavāṃ pārthivasattama || tiṣṭhanti brahmaṇo rātryāṃ yatra jīvāḥ samantataḥ

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। तपोलोकः स्थितिर्यत्र प्राणेशानां महात्मनाम्

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || tapolokaḥ sthitiryatra prāṇeśānāṃ mahātmanām

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। सत्यलोकः स्थितिर्यत्र ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || satyalokaḥ sthitiryatra brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

इत्येते कथिताः सप्त तव लोका महात्मनाम् ।। एतावानेव सवितुर्विचरन्ति मरीचयः

ityete kathitāḥ sapta tava lokā mahātmanām || etāvāneva saviturvicaranti marīcayaḥ

एतेषु लोकसंज्ञोक्ता तस्मादेव मनीषिभिः ।। तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः

eteṣu lokasaṃjñoktā tasmādeva manīṣibhiḥ || tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ

स्थानं रुद्रस्य कथितं रुद्रतेजोविराजितम् ।। ब्रह्मलोकोपरिष्टात्तु रुद्रलोको महत्तमः

sthānaṃ rudrasya kathitaṃ rudratejovirājitam || brahmalokopariṣṭāttu rudraloko mahattamaḥ

योजनानां सहस्राणि पञ्चभिर्निबिडं मतम् ।। आदित्यमन्दिरं प्रोक्तं यदेतद्दिवि दृश्यते

yojanānāṃ sahasrāṇi pañcabhirnibiḍaṃ matam || ādityamandiraṃ proktaṃ yadetaddivi dṛśyate

यदेतद्दृश्यते नीलं तमस्तत्पृथिवीपते ।। तमसस्तु परे पारे रुद्रलोकः स्वयं प्रभो

yadetaddṛśyate nīlaṃ tamastatpṛthivīpate || tamasastu pare pāre rudralokaḥ svayaṃ prabho

1.5.20

रुद्रत्वं समनुप्राप्तैस्तत्र भक्तैर्महानघ ।। क्रीडन्नास्ते महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः

rudratvaṃ samanuprāptaistatra bhaktairmahānagha || krīḍannāste mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ

तस्योपरिष्टादपरस्तावदेव प्रमाणतः ।। अगम्यस्सर्वदेवानां विष्णुलोकः प्रकीर्त्तितः

tasyopariṣṭādaparastāvadeva pramāṇataḥ || agamyassarvadevānāṃ viṣṇulokaḥ prakīrttitaḥ

तस्योपरिष्टाद्ब्रह्माण्डः काञ्चनो दीप्तिसंयुतः ।। भुवर्लोके तु वसतिर्वामनस्य महात्मनः

tasyopariṣṭādbrahmāṇḍaḥ kāñcano dīptisaṃyutaḥ || bhuvarloke tu vasatirvāmanasya mahātmanaḥ

स्वर्लोके वसतिर्विष्णोर्वैकुण्ठस्य महात्मनः ।। नृवराहस्य वसतिर्महर्लोके प्रकीर्तिता

svarloke vasatirviṣṇorvaikuṇṭhasya mahātmanaḥ || nṛvarāhasya vasatirmaharloke prakīrtitā

नृसिंहस्य तथा प्रोक्ता जनलोके महात्मनः ।। त्रिविक्रमस्य वसतिस्तपोलोके प्रकीर्तिता

nṛsiṃhasya tathā proktā janaloke mahātmanaḥ || trivikramasya vasatistapoloke prakīrtitā

लोकाः सन्तानका नाम सत्यलोके प्रकीर्त्तिताः ।। एतेषु देवं पश्यन्ति देवाः सेन्द्रपुरोगमाः

lokāḥ santānakā nāma satyaloke prakīrttitāḥ || eteṣu devaṃ paśyanti devāḥ sendrapurogamāḥ

तपसा महता राजन् भक्ताश्च सततं प्रभुम् ।। रुद्रस्थानोपरिष्टात्तु विष्णोः स्थानं मयोदितम्

tapasā mahatā rājan bhaktāśca satataṃ prabhum || rudrasthānopariṣṭāttu viṣṇoḥ sthānaṃ mayoditam

न कश्चिदेनं शक्नोति द्रष्टुं देववरं हरिम् ।। न तत्र सूर्यस्तपति चन्द्रमा न विराजते

na kaścidenaṃ śaknoti draṣṭuṃ devavaraṃ harim || na tatra sūryastapati candramā na virājate

तेजसा तस्य देवस्य स तु देशो विराजते ।। तस्योपरिष्टादारभ्य यावदन्तं महीपते

tejasā tasya devasya sa tu deśo virājate || tasyopariṣṭādārabhya yāvadantaṃ mahīpate

प्रोक्तं वराहस्थानस्य तत्र मानं निबोध मे ।। योजनानां च षट्कोट्यस्त्रिंशच्च नियुतान्यथ

proktaṃ varāhasthānasya tatra mānaṃ nibodha me || yojanānāṃ ca ṣaṭkoṭyastriṃśacca niyutānyatha

1.5.30

एतावच्चैव भूतानां वसतिः परिकीर्तिता ।। एतावदेव चन्द्रस्य तलमुक्तं समंततः

etāvaccaiva bhūtānāṃ vasatiḥ parikīrtitā || etāvadeva candrasya talamuktaṃ samaṃtataḥ

एतेषु देवं पश्यन्ति देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ।। तपसा महता राजन् भक्ताश्च सततं प्रभुम्

eteṣu devaṃ paśyanti devāḥ sendrapurogamāḥ || tapasā mahatā rājan bhaktāśca satataṃ prabhum

बाह्यतोऽण्डं दशगुणं त्वद्भिस्तु परिवारितम् ।। आपो दशगुणेनैव बाह्यतस्तेजसा वृताः

bāhyato'ṇḍaṃ daśaguṇaṃ tvadbhistu parivāritam || āpo daśaguṇenaiva bāhyatastejasā vṛtāḥ

तेजोदशगुणेनैव बाह्यतः पवनेन च ।। वायुर्दशगुणेनैव गगनेन तथावृतः

tejodaśaguṇenaiva bāhyataḥ pavanena ca || vāyurdaśaguṇenaiva gaganena tathāvṛtaḥ

आकाशं च दशघ्नेन मनसा बाह्यतो वृतम्।। मनश्च बुद्ध्या सकलं वृतं राजन् दशघ्नया

ākāśaṃ ca daśaghnena manasā bāhyato vṛtam|| manaśca buddhyā sakalaṃ vṛtaṃ rājan daśaghnayā

आत्मना चावृता बुद्धिर्दशघ्नेन समन्ततः।। अव्यक्तेन तथैवात्मा दशघ्नेनैव चावृतः

ātmanā cāvṛtā buddhirdaśaghnena samantataḥ|| avyaktena tathaivātmā daśaghnenaiva cāvṛtaḥ

अव्यक्तः पुरुषेणाथ त्वनन्तेनावृतोऽनघ ।। एवं विधानामण्डानामव्यक्तः पुरुषोत्तमः

avyaktaḥ puruṣeṇātha tvanantenāvṛto'nagha || evaṃ vidhānāmaṇḍānāmavyaktaḥ puruṣottamaḥ

तिर्य्यगूर्ध्वमधः संख्या वक्तुं राजन्न शक्यते ।। अनन्तत्वात्प्रधानस्य पुरुषस्य महात्मनः

tiryyagūrdhvamadhaḥ saṃkhyā vaktuṃ rājanna śakyate || anantatvātpradhānasya puruṣasya mahātmanaḥ

एकरूपास्तथैवाण्डाः सर्व एव नराधिप ।। तुल्यदेशविभागश्च तुल्यजन्तव एव च

ekarūpāstathaivāṇḍāḥ sarva eva narādhipa || tulyadeśavibhāgaśca tulyajantava eva ca

देशेदेशे समाना ये अण्डेषु नृपसत्तम ।। सुखदुःखे समे तेषां जीवितं मरणं तथा

deśedeśe samānā ye aṇḍeṣu nṛpasattama || sukhaduḥkhe same teṣāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā

1.5.40

सर्वाण्डानां समा ज्ञेया कालसंख्या नराधिप ।। पौरुषस्य दिनस्यान्ते सर्वे ह्यण्डनिवासिनः

sarvāṇḍānāṃ samā jñeyā kālasaṃkhyā narādhipa || pauruṣasya dinasyānte sarve hyaṇḍanivāsinaḥ

एकोऽप्यनन्तो राजेन्द्र नान्तरेव प्रकीर्तितः ।। अयं मयोक्तो नृप सन्निवेशः संक्षेपमात्रेण चराचरस्य ।। व्यासेन चैवं परिकीर्त्यमानः समाप्यते नैव कदाचिदेव

eko'pyananto rājendra nāntareva prakīrtitaḥ || ayaṃ mayokto nṛpa sanniveśaḥ saṃkṣepamātreṇa carācarasya || vyāsena caivaṃ parikīrtyamānaḥ samāpyate naiva kadācideva

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लोकवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde lokavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ००६

वज्र उवाच ।। भूमण्डलस्य कृत्स्नस्य संस्थानेन च भार्गव ।। वद प्रमाणं कृत्स्नं तत्तत्र मे संशयो महान्

vajra uvāca || bhūmaṇḍalasya kṛtsnasya saṃsthānena ca bhārgava || vada pramāṇaṃ kṛtsnaṃ tattatra me saṃśayo mahān

मार्कण्डेय उवाच ।। भूमण्डलस्य राजेन्द्र मध्ये मेरुर्महागिरिः ।। योजनानां सहस्राणि तस्य मध्ये समन्ततः

mārkaṇḍeya uvāca || bhūmaṇḍalasya rājendra madhye merurmahāgiriḥ || yojanānāṃ sahasrāṇi tasya madhye samantataḥ

जम्बूद्वीपस्तु पञ्चाशत्प्रमाणेन प्रकीर्तितः ।। योजनानां तु नियुतं तस्य पारं महीपते

jambūdvīpastu pañcāśatpramāṇena prakīrtitaḥ || yojanānāṃ tu niyutaṃ tasya pāraṃ mahīpate

लवणेन समुद्रेण तेनासौ परिवेष्टितः ।। लवणद्विगुणेनापि शाकद्वीपेन लावणः

lavaṇena samudreṇa tenāsau pariveṣṭitaḥ || lavaṇadviguṇenāpi śākadvīpena lāvaṇaḥ

वेष्टितश्च महाराज शाकद्वीपो न संशयः ।। क्षीरोदेन स्वतुल्येन क्षीरोदोऽपि च वेष्टितः

veṣṭitaśca mahārāja śākadvīpo na saṃśayaḥ || kṣīrodena svatulyena kṣīrodo'pi ca veṣṭitaḥ

क्षीरोदद्विगुणेनापि कुशद्वीपेन योजनैः ।। आज्योदेन कुशद्वीपः स्वतुल्येन च वेष्टितः

kṣīrodadviguṇenāpi kuśadvīpena yojanaiḥ || ājyodena kuśadvīpaḥ svatulyena ca veṣṭitaḥ

क्रौञ्चद्वीपेन चाज्योदो द्विगुणेन च वेष्टितः ।। क्रौञ्चद्वीपः स्वतुल्येन दधिमण्डोदकेन च

krauñcadvīpena cājyodo dviguṇena ca veṣṭitaḥ || krauñcadvīpaḥ svatulyena dadhimaṇḍodakena ca

द्वीपेन शाल्मलेनाथ द्विगुणेन च वेष्टितः ।। सुरोदो द्विगुणेनाथ गोमेदेन च वेष्टितः

dvīpena śālmalenātha dviguṇena ca veṣṭitaḥ || surodo dviguṇenātha gomedena ca veṣṭitaḥ

पुष्करद्वीपमध्ये तु द्वीपसंस्थानमण्डपः ।। पर्वतः सुमहाँल्लोके विख्यातो मानसोत्तरः

puṣkaradvīpamadhye tu dvīpasaṃsthānamaṇḍapaḥ || parvataḥ sumahām̐lloke vikhyāto mānasottaraḥ

1.6.10

नियुतार्धं योजनानां प्रमाणेन प्रकीर्तितः ।। नानाप्रकारशिखरस्तावदेव समुच्छ्रितः

niyutārdhaṃ yojanānāṃ pramāṇena prakīrtitaḥ || nānāprakāraśikharastāvadeva samucchritaḥ

मेरोस्तु पूर्वदिग्भागे मानसोत्तरमूर्धनि ।। पुरी शक्रस्य विख्याता नामतस्त्वमरावती

merostu pūrvadigbhāge mānasottaramūrdhani || purī śakrasya vikhyātā nāmatastvamarāvatī

पूर्वदक्षिणदिग्भागे तथा वह्नेः प्रभावती ।। यमस्य दक्षिणे भागे नाम्ना संयमनी पुरी

pūrvadakṣiṇadigbhāge tathā vahneḥ prabhāvatī || yamasya dakṣiṇe bhāge nāmnā saṃyamanī purī

विरूपाक्षस्य विक्रान्ता भागे दक्षिणपश्चिमे ।। पश्चिमे च तथा भागे वरुणस्य सुखप्रभा

virūpākṣasya vikrāntā bhāge dakṣiṇapaścime || paścime ca tathā bhāge varuṇasya sukhaprabhā

शिवा नाम पुरी वायोर्भागे वै पश्चिमोत्तरे ।। विभावरी सोमपुरी उत्तरेण प्रकीर्तिता

śivā nāma purī vāyorbhāge vai paścimottare || vibhāvarī somapurī uttareṇa prakīrtitā

शर्मदा च पुरी शैवी भागे पूर्वोत्तरे स्मृता ।। पुष्करश्च स्वतुल्येन वृतः स्वादूदकेन च

śarmadā ca purī śaivī bhāge pūrvottare smṛtā || puṣkaraśca svatulyena vṛtaḥ svādūdakena ca

स्वादूदकात्परं क्षोणी कार्तस्वरमयी शुभा ।। योजनानां प्रमाणेन सहस्राणि तु विंशतिः

svādūdakātparaṃ kṣoṇī kārtasvaramayī śubhā || yojanānāṃ pramāṇena sahasrāṇi tu viṃśatiḥ

दश चान्यानि राजेन्द्र पञ्च पञ्च प्रकीर्तिता ।। समन्ततस्त्वेकशिला देवोद्याने मही शुभा

daśa cānyāni rājendra pañca pañca prakīrtitā || samantatastvekaśilā devodyāne mahī śubhā

स्थितस्तां परिवार्योर्वीं लोकालोको महीधरः ।। अयुतं योजनानां तु विस्तरेणोच्छ्रयेण च

sthitastāṃ parivāryorvīṃ lokāloko mahīdharaḥ || ayutaṃ yojanānāṃ tu vistareṇocchrayeṇa ca

लोकालोके महीपाल लोकपालास्त्वमी स्मृताः ।। प्राच्यादिषु महावीर्याः कल्पस्थायिन एव ते

lokāloke mahīpāla lokapālāstvamī smṛtāḥ || prācyādiṣu mahāvīryāḥ kalpasthāyina eva te

1.6.20

सुदामा शेषपादश्च केतुमान्सुमहाबलः ।। हिरण्यरोमा च तथा विज्ञेयाश्च दिगीश्वराः

sudāmā śeṣapādaśca ketumānsumahābalaḥ || hiraṇyaromā ca tathā vijñeyāśca digīśvarāḥ

अर्वाक्तस्य महीध्रस्य चन्द्रार्क ग्रहतारकाः ।। प्रपतन्ति महाराज न तु पारे कदाचन

arvāktasya mahīdhrasya candrārka grahatārakāḥ || prapatanti mahārāja na tu pāre kadācana

दर्भोदकसमुद्रस्तु लोकालोकं समन्ततः ।। परिवार्य स्थितो राजन्नन्धकारे महार्णव

darbhodakasamudrastu lokālokaṃ samantataḥ || parivārya sthito rājannandhakāre mahārṇava

एकषष्टिप्रमाणेन नियुतानि समन्ततः ।। तस्य पारे ततो राजन्ब्रह्माण्डस्तु समन्ततः

ekaṣaṣṭipramāṇena niyutāni samantataḥ || tasya pāre tato rājanbrahmāṇḍastu samantataḥ

ऊर्द्ध्वेनाधश्च विष्कम्भो यावानण्डस्य कीर्तितः ।। तावदेव प्रमाणेन तिर्यक्षु परिवारितः

ūrddhvenādhaśca viṣkambho yāvānaṇḍasya kīrtitaḥ || tāvadeva pramāṇena tiryakṣu parivāritaḥ

मेरुमध्यात्समुद्रस्य पारं गर्भोदकस्य तु ।। कोटित्रयं योजनानां नियुतानि तथा दश

merumadhyātsamudrasya pāraṃ garbhodakasya tu || koṭitrayaṃ yojanānāṃ niyutāni tathā daśa

पञ्चान्यानि च राजेन्द्र प्रमाणं परिकीर्तितम् ।। तस्य राज... ब्रह्माण्डस्तु समन्ततः

pañcānyāni ca rājendra pramāṇaṃ parikīrtitam || tasya rāja... brahmāṇḍastu samantataḥ

....तदद्यर्धं द्वितीयस्य महीपते । ।। एतदेव तु निर्दिष्टं प्रमाणं तत्त्वचिन्तकैः

....tadadyardhaṃ dvitīyasya mahīpate | || etadeva tu nirdiṣṭaṃ pramāṇaṃ tattvacintakaiḥ

मेरोस्तु पूर्वदिग्भागे मध्ये तु लवणोदधेः ।। विष्णुलोको महान्प्रोक्तः सलिलान्तर संस्थितम्

merostu pūrvadigbhāge madhye tu lavaṇodadheḥ || viṣṇuloko mahānproktaḥ salilāntara saṃsthitam

स्वभासयात्र देवस्य सततं नृप राजितम् ।। तत्र स्वपिति घर्मान्ते देवदेवो जनार्दनः

svabhāsayātra devasya satataṃ nṛpa rājitam || tatra svapiti gharmānte devadevo janārdanaḥ

1.6.30

लक्ष्यीसहायः सततं शेषपर्यङ्कमाश्रितः ।। एकादश्यामाषाढस्य शुक्लपक्षे जनार्दनम्

lakṣyīsahāyaḥ satataṃ śeṣaparyaṅkamāśritaḥ || ekādaśyāmāṣāḍhasya śuklapakṣe janārdanam

देवाश्च ऋषयश्चैव गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।। अभिष्टुवन्ति ते गत्वा सततं दिनपञ्चकम्

devāśca ṛṣayaścaiva gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ || abhiṣṭuvanti te gatvā satataṃ dinapañcakam

उत्सवं चैव कुर्वन्ति गीतनृत्यसमाकुलम्।। ततस्तु चतुरो मासान्योगनिद्रामुपासते

utsavaṃ caiva kurvanti gītanṛtyasamākulam|| tatastu caturo māsānyoganidrāmupāsate

सुप्तं च तमुपासंते ऋषयो ब्रह्मसम्मताः ।। सशरीराणि शास्त्राणि भक्तास्तं देवमानवाः

suptaṃ ca tamupāsaṃte ṛṣayo brahmasammatāḥ || saśarīrāṇi śāstrāṇi bhaktāstaṃ devamānavāḥ

कार्तिकस्य सिते पक्षे तदेव दिनपञ्चकम् ।। विबोधयन्ति देवेशं गत्वा सेन्द्रा दिवौकसः

kārtikasya site pakṣe tadeva dinapañcakam || vibodhayanti deveśaṃ gatvā sendrā divaukasaḥ

देवास्तथैव कुर्वन्ति तदापि च महोत्सवम्।। मेरोस्तु पूर्वदिग्भागे मध्ये क्षीरार्णवस्य तु

devāstathaiva kurvanti tadāpi ca mahotsavam|| merostu pūrvadigbhāge madhye kṣīrārṇavasya tu

क्षीराम्बुमध्यगा शुभ्रा देवस्यान्या तथा पुरी ।। लक्ष्मी सहायस्तत्रास्ते शेषासनगतः प्रभुः

kṣīrāmbumadhyagā śubhrā devasyānyā tathā purī || lakṣmī sahāyastatrāste śeṣāsanagataḥ prabhuḥ

तत्रापि चतुरो मासान् सुप्तस्तिष्ठति वार्षिकान् ।। अस्त्रैः स केवलैस्तत्र दृश्यते शाश्वतः प्रभुः

tatrāpi caturo māsān suptastiṣṭhati vārṣikān || astraiḥ sa kevalaistatra dṛśyate śāśvataḥ prabhuḥ

तस्मिंस्तथैव दिग्भागे मध्ये क्षीरार्णवस्य तु ।। योजनानां सहस्राणि मण्डलः पञ्चविंशतिः

tasmiṃstathaiva digbhāge madhye kṣīrārṇavasya tu || yojanānāṃ sahasrāṇi maṇḍalaḥ pañcaviṃśatiḥ

श्वेतदीपस्तु विख्यातो द्वीपः परमशोभनः ।। नराः सूर्यप्रभास्तत्र शीतांशुसमदर्शनाः

śvetadīpastu vikhyāto dvīpaḥ paramaśobhanaḥ || narāḥ sūryaprabhāstatra śītāṃśusamadarśanāḥ

1.6.40

तेजसा दुर्निरीक्ष्याश्च देवानामपि यादव ।। पञ्चकालविधानज्ञाः पूजयन्ति जनार्दनम्

tejasā durnirīkṣyāśca devānāmapi yādava || pañcakālavidhānajñāḥ pūjayanti janārdanam

पूजां तु तेषां शिरसा स तु देवः प्रयच्छति ।। इहस्थैश्च कृतां पूजां पादतश्च प्रयच्छति

pūjāṃ tu teṣāṃ śirasā sa tu devaḥ prayacchati || ihasthaiśca kṛtāṃ pūjāṃ pādataśca prayacchati

एकान्तभावोपगतास्तत्र यान्ति हरिं नराः ।। तत्र गत्वा न शोचन्ति निवर्त्तन्ते न चाप्यथ

ekāntabhāvopagatāstatra yānti hariṃ narāḥ || tatra gatvā na śocanti nivarttante na cāpyatha

पूजयित्वा चिरं कालं देवदेवं जनार्दनम्।। आदित्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्माणं प्रविशन्ति ते

pūjayitvā ciraṃ kālaṃ devadevaṃ janārdanam|| ādityamaṇḍalaṃ bhittvā brahmāṇaṃ praviśanti te

ततोऽनिरुद्धं देवेशं प्रद्युम्नं चाप्यनन्तरम् ।। ततः संकर्षणं देवं वासुदेवं ततः परम्

tato'niruddhaṃ deveśaṃ pradyumnaṃ cāpyanantaram || tataḥ saṃkarṣaṇaṃ devaṃ vāsudevaṃ tataḥ param

वासुदेवं च संप्राप्य मुच्यन्ते सर्ववर्त्तनैः ।। श्वेतद्वीपगतास्तस्मान्न निवर्तन्ति कर्हिचित्

vāsudevaṃ ca saṃprāpya mucyante sarvavarttanaiḥ || śvetadvīpagatāstasmānna nivartanti karhicit

पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे मध्ये क्षीरार्णवस्य तु ।। वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतः सर्वकाञ्चनः

pūrvottare tu digbhāge madhye kṣīrārṇavasya tu || vaijayanta iti khyātaḥ parvataḥ sarvakāñcanaḥ

योजनानां सहस्राणि प्रमाणेन दश स्मृतः ।। आयामविस्तरोच्छ्रायैः प्रमाणं तस्य कीर्तितम्

yojanānāṃ sahasrāṇi pramāṇena daśa smṛtaḥ || āyāmavistarocchrāyaiḥ pramāṇaṃ tasya kīrtitam

योजनानां सहस्राणि पञ्च तस्य गुहा स्मृता।। उच्छ्रिता योजनशतं तावदेव च विस्तृता

yojanānāṃ sahasrāṇi pañca tasya guhā smṛtā|| ucchritā yojanaśataṃ tāvadeva ca vistṛtā

तिमिरेणावृता द्वारि योजनानां तथा शतम् ।। स्वप्रभाभरणा दिव्या ततः परतरं हि सा

timireṇāvṛtā dvāri yojanānāṃ tathā śatam || svaprabhābharaṇā divyā tataḥ parataraṃ hi sā

1.6.50

नाम्ना च लोके विख्याता ऋषिभिस्तिमिरावती ।। तस्यां देववरो विष्णुः स्वपन्नास्ते जनार्दनः

nāmnā ca loke vikhyātā ṛṣibhistimirāvatī || tasyāṃ devavaro viṣṇuḥ svapannāste janārdanaḥ

तत्रैनमुपतिष्ठन्ति देव्यस्तिस्रो महीपते । ।। निद्रा च कालरात्रिश्च लक्ष्मीश्च वरवर्णिनी

tatrainamupatiṣṭhanti devyastisro mahīpate | || nidrā ca kālarātriśca lakṣmīśca varavarṇinī

उपासते च तं देवं भृग्वाद्या परमर्षयः ।। शरीरधारिभिश्चास्त्रैस्तथा तत्र च सेव्यते

upāsate ca taṃ devaṃ bhṛgvādyā paramarṣayaḥ || śarīradhāribhiścāstraistathā tatra ca sevyate

तस्य सुप्तस्य वदनान्निश्वासोच्छ्वासतः क्रमात् ।। प्रजानां पङ्क्तयो ह्युच्चैर्निपतन्ति पतन्ति च

tasya suptasya vadanānniśvāsocchvāsataḥ kramāt || prajānāṃ paṅktayo hyuccairnipatanti patanti ca

तस्योच्छ्वासश्च जन्तूनां सम्भवः कथितो नृप ।। निःश्वासकाले च तथा जन्तूनां मरणं स्मृतम्

tasyocchvāsaśca jantūnāṃ sambhavaḥ kathito nṛpa || niḥśvāsakāle ca tathā jantūnāṃ maraṇaṃ smṛtam

मध्ये धृतसमुद्रस्य मेरोः पश्चिमतस्तथा ।। योजनानां तु नियुतं द्वीपस्तु परिमण्डलः

madhye dhṛtasamudrasya meroḥ paścimatastathā || yojanānāṃ tu niyutaṃ dvīpastu parimaṇḍalaḥ

तत्र गोवर्धनस्योक्ता वसतिः सुमहात्मनः ।। दिव्यानां तत्र धेनूनां वसतिश्च तथा स्मृता

tatra govardhanasyoktā vasatiḥ sumahātmanaḥ || divyānāṃ tatra dhenūnāṃ vasatiśca tathā smṛtā

सततं कामरूपेण भाभिः स रमते हरिः ।। मध्ये दधिसमुद्रस्य द्वीपस्तावत्प्रमाणतः

satataṃ kāmarūpeṇa bhābhiḥ sa ramate hariḥ || madhye dadhisamudrasya dvīpastāvatpramāṇataḥ

हेमरूपधरो यत्र नित्यं वसति केशवः ।। तत्रस्थमेनं पश्यन्ति ऋषयो भूरितेजसः

hemarūpadharo yatra nityaṃ vasati keśavaḥ || tatrasthamenaṃ paśyanti ṛṣayo bhūritejasaḥ

सुरासमुद्रमध्ये तु द्वीपः परमविस्तृतः ।। तत्र संकर्षणो देवो विभुरास्ते सुराऽसुराः

surāsamudramadhye tu dvīpaḥ paramavistṛtaḥ || tatra saṃkarṣaṇo devo vibhurāste surā'surāḥ

1.6.60

उपतिष्ठन्ति तत्रैनं दिव्यस्तिस्रो मनोरमाः ।। कान्तिश्च मदिरा चैव तथा देवी करीषिणी

upatiṣṭhanti tatrainaṃ divyastisro manoramāḥ || kāntiśca madirā caiva tathā devī karīṣiṇī

तत्रस्थमेनं पश्यन्ति प्रजानां पतयः सदा।। क्ष्मामण्डलं कृत्स्नमिदं तवोक्तं क्ष्मापालवृन्दाम्बरपूर्णचन्द्र ।। समासतो व्यासगिरामशक्यं वक्तुं महेन्द्रोपि न वर्षपूगैः

tatrasthamenaṃ paśyanti prajānāṃ patayaḥ sadā|| kṣmāmaṇḍalaṃ kṛtsnamidaṃ tavoktaṃ kṣmāpālavṛndāmbarapūrṇacandra || samāsato vyāsagirāmaśakyaṃ vaktuṃ mahendropi na varṣapūgaiḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वीपविभागवर्णनो नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvīpavibhāgavarṇano nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ००७

वज्र उवाच ।। जम्बूद्वीपस्य संस्थानं विस्तरेण महामुने । ।। त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि यत्र जातोऽसि भार्गव

vajra uvāca || jambūdvīpasya saṃsthānaṃ vistareṇa mahāmune | || tvattohaṃ śrotumicchāmi yatra jāto'si bhārgava

मार्कण्डेय उवाच ।। अवगाढावुभयतस्समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ।। जम्बूद्वीपे महाराज षडिमे कुलपर्वताः

mārkaṇḍeya uvāca || avagāḍhāvubhayatassamudrau pūrvapaścimau || jambūdvīpe mahārāja ṣaḍime kulaparvatāḥ

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ।। मेरुश्च शृंगवांश्चैव सर्वे रत्नाकराः शुभाः

himavānhemakūṭaśca niṣadho nīla eva ca || meruśca śṛṃgavāṃścaiva sarve ratnākarāḥ śubhāḥ

मध्ये तु मण्डलः शैलो नीलस्य निषधस्य च ।। सौवर्णः कथ्यते मेरुः प्रमाणं तस्य मे शृणु

madhye tu maṇḍalaḥ śailo nīlasya niṣadhasya ca || sauvarṇaḥ kathyate meruḥ pramāṇaṃ tasya me śṛṇu

चतुराशीतिसाहस्राः कथिताश्चोच्छ्रयेण च ।। अधस्तात्षोडशैवोक्तः षोडशैव तु विस्तृतः

caturāśītisāhasrāḥ kathitāścocchrayeṇa ca || adhastātṣoḍaśaivoktaḥ ṣoḍaśaiva tu vistṛtaḥ

विस्तारो द्विगुणश्चास्य भूलग्नो मण्डलः स्मृतः ।। वृन्दपुष्पनिभश्चोर्द्ध्वं द्वात्रिंशच्चैव विस्तृतः

vistāro dviguṇaścāsya bhūlagno maṇḍalaḥ smṛtaḥ || vṛndapuṣpanibhaścorddhvaṃ dvātriṃśaccaiva vistṛtaḥ

विस्तारो द्विगुणश्चास्य तत्राधिकविधिः स्मृतः ।। मेरुस्तु नवतिः प्रोक्तः सहस्रः पूर्वतो गिरिः

vistāro dviguṇaścāsya tatrādhikavidhiḥ smṛtaḥ || merustu navatiḥ proktaḥ sahasraḥ pūrvato giriḥ

योजनानां सहस्रं तु माल्यवान् नाम नामतः ।। आनीलं निषधं यावत्पश्चिमेन तु तावता

yojanānāṃ sahasraṃ tu mālyavān nāma nāmataḥ || ānīlaṃ niṣadhaṃ yāvatpaścimena tu tāvatā

तावत्प्रमाणो निर्दिष्टः पूर्वतो गन्धमादनः ।। मेरोस्तूत्तरतः श्वेतः पूर्वतोऽनन्त उच्यते

tāvatpramāṇo nirdiṣṭaḥ pūrvato gandhamādanaḥ || merostūttarataḥ śvetaḥ pūrvato'nanta ucyate

1.7.10

दक्षिणे च तथा पीतः कृष्णः पश्चिमतः स्मृतः ।। अन्तरेण स्मृतो विप्रः पूर्वतः क्षत्रियः स्मृतः

dakṣiṇe ca tathā pītaḥ kṛṣṇaḥ paścimataḥ smṛtaḥ || antareṇa smṛto vipraḥ pūrvataḥ kṣatriyaḥ smṛtaḥ

दक्षिणेन तथा वैश्यः शूद्रः पश्चिमतः स्मृतः ।। तस्मादुदीची विप्राणां प्राची स्यात्क्षत्त्रजन्मनाम्

dakṣiṇena tathā vaiśyaḥ śūdraḥ paścimataḥ smṛtaḥ || tasmādudīcī viprāṇāṃ prācī syātkṣattrajanmanām

दक्षिणा वैश्यजातीनां शूद्राणां पश्चिमा स्मृता ।। प्राच्यां महेन्द्रस्य पुरी मेरुपृष्ठेऽमरावती

dakṣiṇā vaiśyajātīnāṃ śūdrāṇāṃ paścimā smṛtā || prācyāṃ mahendrasya purī merupṛṣṭhe'marāvatī

वह्नेः प्रदक्षिणेनोक्ता पुरी नाम्ना सभावती ।। यमस्य दक्षिणेनोक्ता नाम्ना संयमनी पुरी

vahneḥ pradakṣiṇenoktā purī nāmnā sabhāvatī || yamasya dakṣiṇenoktā nāmnā saṃyamanī purī

प्रोक्ता वै नैर्ऋती भागे पुरी पश्चिमदक्षिणे ।। पश्चिमेन तथा रम्या सुमुखा वरुणस्य च

proktā vai nairṛtī bhāge purī paścimadakṣiṇe || paścimena tathā ramyā sumukhā varuṇasya ca

अनन्तरं शिवा नाम पुरी वायोः प्रकीर्तिता ।। उत्तरेण पुरी रम्या सोमस्योक्ता विभावरी

anantaraṃ śivā nāma purī vāyoḥ prakīrtitā || uttareṇa purī ramyā somasyoktā vibhāvarī

अनन्तरं शिवस्योक्ता नगरी शङ्करी शिवा ।।। मेरुपृष्ठे यथा देवाः संश्रितास्तु यथादिशम्

anantaraṃ śivasyoktā nagarī śaṅkarī śivā ||| merupṛṣṭhe yathā devāḥ saṃśritāstu yathādiśam

विज्ञेयास्ते तु दिक्पालास्तस्यांतस्यां तथा दिशि ।। देवः स्वां नगरी नित्यं मानसोत्तरमूर्धनि

vijñeyāste tu dikpālāstasyāṃtasyāṃ tathā diśi || devaḥ svāṃ nagarī nityaṃ mānasottaramūrdhani

मेरुन्तु पश्यति विभुस्तत्स्थो मेरुगतां पुरीम् ।। उदक्शृङ्गवतोऽर्धे तु याम्येन कुरुसंज्ञितम्

meruntu paśyati vibhustatstho merugatāṃ purīm || udakśṛṅgavato'rdhe tu yāmyena kurusaṃjñitam

वर्षन्तु कथितं दिव्यं सर्वोपद्रववर्जितम् ।। शृङ्गवच्छ्वेतयोर्मध्ये वर्षं ज्ञेयं हिरण्यभम्

varṣantu kathitaṃ divyaṃ sarvopadravavarjitam || śṛṅgavacchvetayormadhye varṣaṃ jñeyaṃ hiraṇyabham

1.7.20

रम्यन्तु वर्षं विज्ञेयं मध्यतः श्वेतनीलयोः ।। मध्ये निषधनीलाभ्यां पश्चार्धे गन्धमादनः

ramyantu varṣaṃ vijñeyaṃ madhyataḥ śvetanīlayoḥ || madhye niṣadhanīlābhyāṃ paścārdhe gandhamādanaḥ

केतुमालः स्मृतो वर्षस्त्वतीव सुमनोहरः ।। मध्ये निषधनीलाभ्यां पूर्वे माल्यवतो गिरेः

ketumālaḥ smṛto varṣastvatīva sumanoharaḥ || madhye niṣadhanīlābhyāṃ pūrve mālyavato gireḥ

वर्षो रुद्रमुखो नाम नित्यं मुदित मानवः ।। मेरोश्चतुर्दिशं नाम्ना वर्षो राजन्निलावृतः

varṣo rudramukho nāma nityaṃ mudita mānavaḥ || meroścaturdiśaṃ nāmnā varṣo rājannilāvṛtaḥ

तस्यापि भेदाश्चत्वारो नामतस्तान्निबोध मे ।। भद्राश्वो जम्बुमालश्च केतुमान्कुरवस्तथा

tasyāpi bhedāścatvāro nāmatastānnibodha me || bhadrāśvo jambumālaśca ketumānkuravastathā

जम्बूवृक्षस्तु विख्यातो जम्बुमाले तु यादव! ।। योजनानां सहस्रं तु तत्पूर्वं तस्य कीर्तितम्

jambūvṛkṣastu vikhyāto jambumāle tu yādava! || yojanānāṃ sahasraṃ tu tatpūrvaṃ tasya kīrtitam

तत्फलेभ्यः प्रभवति रम्या जांबूनदी शुभा ।। मेरोः प्रदक्षिणं कृत्वा स्वमूले सा च नश्यति

tatphalebhyaḥ prabhavati ramyā jāṃbūnadī śubhā || meroḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā svamūle sā ca naśyati

वृक्षराजेन तेनेदं जम्बूद्वीपं प्रचक्षते ।। इलावृतस्तु प्रभया मेरो नित्यं प्रकाशते

vṛkṣarājena tenedaṃ jambūdvīpaṃ pracakṣate || ilāvṛtastu prabhayā mero nityaṃ prakāśate

न तत्र भ्राजते सूर्यो न चन्द्रो न च तारकाः ।। मेरोः शरावसंस्थत्वान्नित्यमेव तिरोहितः

na tatra bhrājate sūryo na candro na ca tārakāḥ || meroḥ śarāvasaṃsthatvānnityameva tirohitaḥ

हेमकूटादुत्तरतो हरिवर्षं प्रचक्षते ।। हेमकूटाद्दक्षिणतस्तथा किंपुरुषं स्मृतम्

hemakūṭāduttarato harivarṣaṃ pracakṣate || hemakūṭāddakṣiṇatastathā kiṃpuruṣaṃ smṛtam

हिमाचलाद्दक्षिणतो वर्षं यादव भारतम् ।। कर्मभूमिर्महीपाल यत्र वर्तामहे वयम्

himācalāddakṣiṇato varṣaṃ yādava bhāratam || karmabhūmirmahīpāla yatra vartāmahe vayam

1.7.30

भारतेऽस्मिन्युगावस्था केशवेन विनिर्मिता ।। वर्षे द्वे चाथ संस्थाने विज्ञेये दक्षिणोत्तरे

bhārate'sminyugāvasthā keśavena vinirmitā || varṣe dve cātha saṃsthāne vijñeye dakṣiṇottare

वर्षत्रयं तु विज्ञेयं चतुरस्रं तु मध्यमम् ।। दीर्घं तथैव विज्ञेयं वर्षाणां च चतुष्टयम्

varṣatrayaṃ tu vijñeyaṃ caturasraṃ tu madhyamam || dīrghaṃ tathaiva vijñeyaṃ varṣāṇāṃ ca catuṣṭayam

वर्षाणां नवसाहस्रो विष्कम्भः कथितो नृप ।। योजनानां प्रमाणेन कथितस्तत्त्वदर्शिभिः

varṣāṇāṃ navasāhasro viṣkambhaḥ kathito nṛpa || yojanānāṃ pramāṇena kathitastattvadarśibhiḥ

विष्कम्भः पर्वतानां तु सहस्रद्वितयं स्मृतम् ।। मेरोर्योजनसाहस्रो विष्कम्भः कथितस्तथा

viṣkambhaḥ parvatānāṃ tu sahasradvitayaṃ smṛtam || meroryojanasāhasro viṣkambhaḥ kathitastathā

योजनानां तु नियुतं जम्बूद्वीपः प्रकीर्तितः ।। याम्योत्तरेण तस्येदं प्रमाणं ते मयेरितम्

yojanānāṃ tu niyutaṃ jambūdvīpaḥ prakīrtitaḥ || yāmyottareṇa tasyedaṃ pramāṇaṃ te mayeritam

पूर्वापरेण तस्यापि प्रमाणं शृणु पार्थिव ।। योजनानां सहस्राणि द्वात्रिंशच्च शतानि च

pūrvāpareṇa tasyāpi pramāṇaṃ śṛṇu pārthiva || yojanānāṃ sahasrāṇi dvātriṃśacca śatāni ca

भद्राश्वकेतुमालौ द्वौ प्रत्येकं पार्थिवोत्तम ।। योजनानां सहस्रेण शतसाहस्रकानि च

bhadrāśvaketumālau dvau pratyekaṃ pārthivottama || yojanānāṃ sahasreṇa śatasāhasrakāni ca

नवमेरुस्तथा प्रोक्तो गन्धमादनमानतः ।। मेरोर्नवसहस्राणि माल्यवांश्च निगद्यते

navamerustathā prokto gandhamādanamānataḥ || merornavasahasrāṇi mālyavāṃśca nigadyate

मेरोर्योजनसाहस्रो विष्कम्भः कथितस्तथा ।। एवमप्येष नियुतं जम्बूद्वीपः प्रकीर्तितः

meroryojanasāhasro viṣkambhaḥ kathitastathā || evamapyeṣa niyutaṃ jambūdvīpaḥ prakīrtitaḥ

हिमाचले यक्षवरा निविष्टा दैत्यप्रधानाः खलु हेमकूटे ।। गन्धर्वमुख्या निषधे च शैले नागा निविष्टाश्च तथैव नीले

himācale yakṣavarā niviṣṭā daityapradhānāḥ khalu hemakūṭe || gandharvamukhyā niṣadhe ca śaile nāgā niviṣṭāśca tathaiva nīle

1.7.40

श्वेते पितॄणां च गतिर्निविष्टा सिद्धास्तथा शृङ्गवतश्च पृष्ठे ।। सेन्द्रास्तथा देवगणाश्च मेरौ क्रीडाविहारेण सदा वसन्ति

śvete pitṝṇāṃ ca gatirniviṣṭā siddhāstathā śṛṅgavataśca pṛṣṭhe || sendrāstathā devagaṇāśca merau krīḍāvihāreṇa sadā vasanti

अध्यायः ००८

वज्र उवाच ।। भगवन्भारतं वर्षं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। कर्मभूमिषु मर्त्यानां वर्षं भार्गव भारतम्

vajra uvāca || bhagavanbhārataṃ varṣaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || karmabhūmiṣu martyānāṃ varṣaṃ bhārgava bhāratam

मार्कण्डेय उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः ।। अष्टभिर्गिरिभिश्छन्ना येत्वगम्याः परस्परम्

mārkaṇḍeya uvāca || bhāratasyāsya varṣasya nava bhedāḥ prakīrtitāḥ || aṣṭabhirgiribhiśchannā yetvagamyāḥ parasparam

हिमाचलादासमुद्रं गिरयस्ते व्यवस्थिताः ।। याम्योत्तरेण राजेन्द्र नामतस्तान्निबोध मे

himācalādāsamudraṃ girayaste vyavasthitāḥ || yāmyottareṇa rājendra nāmatastānnibodha me

स्वमाली हेममाली च शम्भुः कार्तस्वराकरः ।। वैडूर्यपर्वतश्चैव राजतो मणिमान्भवः

svamālī hemamālī ca śambhuḥ kārtasvarākaraḥ || vaiḍūryaparvataścaiva rājato maṇimānbhavaḥ

इन्द्रद्युम्नः कदेतश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।। रागद्वेषस्तथैवान्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः

indradyumnaḥ kadetaśca tāmravarṇo gabhastimān || rāgadveṣastathaivānyo gāndharvastvatha vāruṇaḥ

तेषां तु नवमो मध्ये द्वीपो नाम्ना तु मध्यमः ।। अस्मिन्मन्वन्तरे क्षिप्तः सागरैश्च चतुर्दिशम्

teṣāṃ tu navamo madhye dvīpo nāmnā tu madhyamaḥ || asminmanvantare kṣiptaḥ sāgaraiśca caturdiśam

वैडूर्यपर्वतः पूर्वमुत्तरेण हिमाचलात् ।। पश्चार्धे काञ्चनगिरेरुदगेव च लावणात्

vaiḍūryaparvataḥ pūrvamuttareṇa himācalāt || paścārdhe kāñcanagirerudageva ca lāvaṇāt

वेष्टितः सागरः सर्वो नानासत्त्वाश्रयो नृप । ।। हिमालयः सागरैस्तु कृतो देशद्वयस्तथा

veṣṭitaḥ sāgaraḥ sarvo nānāsattvāśrayo nṛpa | || himālayaḥ sāgaraistu kṛto deśadvayastathā

लवणस्योत्तरे पार्श्वे सागरस्य च दक्षिणे ।। पुरी लंका सन्निविष्टा यस्यां वै रावणो हतः

lavaṇasyottare pārśve sāgarasya ca dakṣiṇe || purī laṃkā sanniviṣṭā yasyāṃ vai rāvaṇo hataḥ

लवणेन च संपृक्तः समुद्रो लवणो यतः ।। हिमाचलस्य यो भागो वर्षेऽस्मिन्नृप भारते ।।1.8.१

lavaṇena ca saṃpṛktaḥ samudro lavaṇo yataḥ || himācalasya yo bhāgo varṣe'sminnṛpa bhārate ||1.8.1

तत्रास्ति शैलप्रवरो द्वितीयो गन्धमादनः ।। श्वेतश्च पर्वतश्रेष्ठो मन्दरश्च महागिरिः

tatrāsti śailapravaro dvitīyo gandhamādanaḥ || śvetaśca parvataśreṣṭho mandaraśca mahāgiriḥ

एते शैलवरा दृष्टा पाण्डवैश्च महात्मभिः ।। हिमाचलस्य मध्ये तु कैलासो नाम पर्वतः

ete śailavarā dṛṣṭā pāṇḍavaiśca mahātmabhiḥ || himācalasya madhye tu kailāso nāma parvataḥ

हिमवत्येव विख्यातो नरनारायणाश्रमः।। यत्र सा बदरी रम्या नानाशकुनिसेविता

himavatyeva vikhyāto naranārāyaṇāśramaḥ|| yatra sā badarī ramyā nānāśakunisevitā

उष्णतोयवहा गङ्गा श्वेततोयवहा परा ।। सुवर्णसिकता राजंस्तापसैरुपशोभिता

uṣṇatoyavahā gaṅgā śvetatoyavahā parā || suvarṇasikatā rājaṃstāpasairupaśobhitā

इत्येते कथिता द्वीपाः प्राधान्येन तवानघ ।। एतेषामंतरे द्वीपाः शतशोथ सहस्रशः

ityete kathitā dvīpāḥ prādhānyena tavānagha || eteṣāmaṃtare dvīpāḥ śataśotha sahasraśaḥ

न ते वर्णयितुं शक्या वर्षाणां तु शतैरपि ।। विवर्जयित्वा भरतस्य वर्षं वर्षेषु सर्वेषु नरेंद्रसिंह ।। निरामया वीतभया मनुष्या वर्षेषु सर्वेषु तथैव चोक्ताः

na te varṇayituṃ śakyā varṣāṇāṃ tu śatairapi || vivarjayitvā bharatasya varṣaṃ varṣeṣu sarveṣu nareṃdrasiṃha || nirāmayā vītabhayā manuṣyā varṣeṣu sarveṣu tathaiva coktāḥ

आयुःप्रमाणं लभते हि राजन्द्वीपेषु सर्वेषु नरो मयोक्तम् ।। कृत्वा शुभं कर्म तु भारतेऽस्मिन्द्वीपेषु सर्वेषु नराः प्रयान्ति

āyuḥpramāṇaṃ labhate hi rājandvīpeṣu sarveṣu naro mayoktam || kṛtvā śubhaṃ karma tu bhārate'smindvīpeṣu sarveṣu narāḥ prayānti

वृक्षेषु तेषां प्रभवन्ति कामाः स्त्रियश्च तेषामपि रूपवत्यः ।। दण्डश्च तेषां च न दाण्डिकोऽस्ति सन्मार्गगास्तेऽपि तथा च राजन्

vṛkṣeṣu teṣāṃ prabhavanti kāmāḥ striyaśca teṣāmapi rūpavatyaḥ || daṇḍaśca teṣāṃ ca na dāṇḍiko'sti sanmārgagāste'pi tathā ca rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भारतवर्षवर्णनं नामाऽष्टमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhāratavarṣavarṇanaṃ nāmā'ṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ००९

वज्र उवाच ।। श्रोतुं जनानिहेच्छामि सागरद्वीपवासिनः ।। प्राधान्येन भृगुश्रेष्ठ विस्तराद्विस्तरो यतः

vajra uvāca || śrotuṃ janānihecchāmi sāgaradvīpavāsinaḥ || prādhānyena bhṛguśreṣṭha vistarādvistaro yataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। पाञ्चालाः कुरवो मत्स्या यौधेयाः सवटश्चराः ।। कुन्तयः शूरसेनाश्च मध्यदेशजनाः स्मृताः

mārkaṇḍeya uvāca || pāñcālāḥ kuravo matsyā yaudheyāḥ savaṭaścarāḥ || kuntayaḥ śūrasenāśca madhyadeśajanāḥ smṛtāḥ

वृषध्वजांजनाः पन्नाः सुह्मा मागधचेदयः ।। काशयश्च विदेहाश्च पूर्वस्यां कोशलास्तथा

vṛṣadhvajāṃjanāḥ pannāḥ suhmā māgadhacedayaḥ || kāśayaśca videhāśca pūrvasyāṃ kośalāstathā

कलिङ्गवङ्गपुण्ड्राङ्गवैदर्भा मूलकास्तथा।। विन्ध्यान्तनिलयाः प्रोक्ताः पूर्वदक्षिणतः स्मृताः

kaliṅgavaṅgapuṇḍrāṅgavaidarbhā mūlakāstathā|| vindhyāntanilayāḥ proktāḥ pūrvadakṣiṇataḥ smṛtāḥ

पुलिन्दाश्मकजीमूतनरराष्ट्र निवासिनः ।। कर्णाटका भोजकटा दक्षिणापथवासिनः

pulindāśmakajīmūtanararāṣṭra nivāsinaḥ || karṇāṭakā bhojakaṭā dakṣiṇāpathavāsinaḥ

अम्बष्ठा द्रविडा नागाः काम्बोजाः स्त्रीमुखाः शकाः ।। आनन्तवासिनश्चैव ज्ञेया दक्षिणपश्चिमे

ambaṣṭhā draviḍā nāgāḥ kāmbojāḥ strīmukhāḥ śakāḥ || ānantavāsinaścaiva jñeyā dakṣiṇapaścime

स्त्रीराज्यं सैन्धवा म्लेच्छा नास्तिक्या यवनास्तथा ।। पश्चिमेन च विज्ञेयाः पटुमानौषधैः सह

strīrājyaṃ saindhavā mlecchā nāstikyā yavanāstathā || paścimena ca vijñeyāḥ paṭumānauṣadhaiḥ saha

माण्डव्याश्च तुषाराश्च मूलिकाश्च मुखाः खशाः ।। महाकेशा महानासा देशास्तूरत्तरपश्चिमे

māṇḍavyāśca tuṣārāśca mūlikāśca mukhāḥ khaśāḥ || mahākeśā mahānāsā deśāstūrattarapaścime

लम्पगास्तालनागाश्च मरुगान्धारजाहुताः ।। हिमवन्निलया म्लेच्छा ह्युदीचीं दिशमाश्रिताः

lampagāstālanāgāśca marugāndhārajāhutāḥ || himavannilayā mlecchā hyudīcīṃ diśamāśritāḥ

1.9.10

त्रिगर्तमीनकौलूता ब्रह्मपुत्रास्सतीगणाः ।। अभिसाराश्च काश्मीराश्चोदक्पूर्वेण कीर्तिताः

trigartamīnakaulūtā brahmaputrāssatīgaṇāḥ || abhisārāśca kāśmīrāścodakpūrveṇa kīrtitāḥ

राजेन्द्रसागरद्वीपा प्रधाना वसुधाधिपाः ।। भवतेऽहं प्रवक्ष्यामि दिग्देशेन निबोध तत्

rājendrasāgaradvīpā pradhānā vasudhādhipāḥ || bhavate'haṃ pravakṣyāmi digdeśena nibodha tat

पञ्चालनाथो मगधाधिपश्च कलिङ्गराड् भोजकटेश्वरश्च ।। अनन्तकः सैन्धवकस्तुषारो मद्रेश्वरश्चाथ कुलूतनाथः

pañcālanātho magadhādhipaśca kaliṅgarāḍ bhojakaṭeśvaraśca || anantakaḥ saindhavakastuṣāro madreśvaraścātha kulūtanāthaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जनपदवर्णनो नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde janapadavarṇano nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१०

वज्र उवाच ।। निविष्टान्सागरे द्वीपे सप्ताहं कुलपर्वतान् ।। नामतः श्रोतुमिच्छामि तत्प्रसूताश्च निम्नगाः

vajra uvāca || niviṣṭānsāgare dvīpe saptāhaṃ kulaparvatān || nāmataḥ śrotumicchāmi tatprasūtāśca nimnagāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ।। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तास्मिन्कुलपर्वताः

mārkaṇḍeya uvāca || mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ || vindhyaśca pāriyātraśca saptāsminkulaparvatāḥ

त्रिसामा ऋषिकुल्याश्च इक्षुगा त्रिदिवालया ।। लांगूलिनी वंशधरा नद्यस्त्वेता महेन्द्रजाः

trisāmā ṛṣikulyāśca ikṣugā tridivālayā || lāṃgūlinī vaṃśadharā nadyastvetā mahendrajāḥ

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा चोत्पलावती ।। शीतोदका गिरिवहा नद्यो मलयसम्भवाः

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajā cotpalāvatī || śītodakā girivahā nadyo malayasambhavāḥ

तुङ्गभद्रा सुप्रकारा वाह्या कावेरिका तथा ।। दक्षिणापथमध्यस्था सह्यपादविनिस्सृताः

tuṅgabhadrā suprakārā vāhyā kāverikā tathā || dakṣiṇāpathamadhyasthā sahyapādavinissṛtāḥ

ऋषिका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवासिनी ।। नृपमाला शिरी चैव शुक्तिमत्पादनिस्सृताः

ṛṣikā sukumārī ca mandagā mandavāsinī || nṛpamālā śirī caiva śuktimatpādanissṛtāḥ

मन्दाकिनी दशार्णा च शोणो देवी च नर्मदा ।। तमसा पिप्पला चेति ऋक्षवत्पादनिःसृताः

mandākinī daśārṇā ca śoṇo devī ca narmadā || tamasā pippalā ceti ṛkṣavatpādaniḥsṛtāḥ

वेणा वैतरणी चैव नर्मदा च कुमुद्वती ।। तोया सेतुशिला चैव विन्ध्यपादविनिस्सृताः

veṇā vaitaraṇī caiva narmadā ca kumudvatī || toyā setuśilā caiva vindhyapādavinissṛtāḥ

पारा चर्मण्वती पादा विदिशा वेणुवत्यपि ।। सिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च पारियात्रविनिःसृताः

pārā carmaṇvatī pādā vidiśā veṇuvatyapi || siprā hyavantī kuntī ca pāriyātraviniḥsṛtāḥ

1.10.10

नद्यः प्रधानाः कथितास्तवैताः पुण्याः पवित्रा ऋषिसेविताश्च ।। सन्तीह नद्यश्च सहस्रशोऽन्या वक्तुं न शक्या यदुवृन्दनाथ

nadyaḥ pradhānāḥ kathitāstavaitāḥ puṇyāḥ pavitrā ṛṣisevitāśca || santīha nadyaśca sahasraśo'nyā vaktuṃ na śakyā yaduvṛndanātha

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तगिर्युद्भवनदीवर्णनो नाम दशमोऽध्यायः ।।१

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saptagiryudbhavanadīvarṇano nāma daśamo'dhyāyaḥ ||1

अध्यायः ०११

वज्र उवाच ।। हिमवत्पादसम्भूताः पुण्या ब्रह्मन्विशेषतः ।। प्राधान्येन समाचक्ष्व नद्यः पापभयापहाः

vajra uvāca || himavatpādasambhūtāḥ puṇyā brahmanviśeṣataḥ || prādhānyena samācakṣva nadyaḥ pāpabhayāpahāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। कौशेयवर्णसलिला कुशेशयविमिश्रिता ।। कौशिकस्य प्रिया नित्यं कौशिकी निम्नगोत्तमा

mārkaṇḍeya uvāca || kauśeyavarṇasalilā kuśeśayavimiśritā || kauśikasya priyā nityaṃ kauśikī nimnagottamā

निमज्जत्पापसंघौघनिर्मलीकरणे शुभा ।। निश्चरा निम्नगा श्रेष्ठा नित्यं मुनिजनप्रिया

nimajjatpāpasaṃghaughanirmalīkaraṇe śubhā || niścarā nimnagā śreṣṭhā nityaṃ munijanapriyā

गजेन्द्रभिन्नकूला तु गङ्गातुल्या च पुण्यतः ।। गन्धर्वगणगीता च गण्डकी गोकुलाकुला

gajendrabhinnakūlā tu gaṅgātulyā ca puṇyataḥ || gandharvagaṇagītā ca gaṇḍakī gokulākulā

लोकानां पावनायालं लोकनाथेन निर्मिता ।। लोकदृष्टिमनोहारी लोहित्यश्च महानदः

lokānāṃ pāvanāyālaṃ lokanāthena nirmitā || lokadṛṣṭimanohārī lohityaśca mahānadaḥ

दिवः सेव्या सदा विप्रैर्दिवि देवगणैर्यथा।। दृषद्वती समाकीर्णा दर्शनीयोदका तथा

divaḥ sevyā sadā viprairdivi devagaṇairyathā|| dṛṣadvatī samākīrṇā darśanīyodakā tathā

बहुदा बहुसत्त्वाऽथ मेना च प्रलयक्षमा ।। अनवच्छिन्नवाहा तु लिखितस्य च बाहुदा

bahudā bahusattvā'tha menā ca pralayakṣamā || anavacchinnavāhā tu likhitasya ca bāhudā

धर्मप्रदा सेवकानां धूतपापा महानदी।। गोमती गोकुलाकीर्णा गजेन्द्रगणगाहिता

dharmapradā sevakānāṃ dhūtapāpā mahānadī|| gomatī gokulākīrṇā gajendragaṇagāhitā

गन्धर्वगीतगंभीरा गणयक्षगणैर्युता ।। कुहूकदम्बकादम्बकेकारवविनादिता

gandharvagītagaṃbhīrā gaṇayakṣagaṇairyutā || kuhūkadambakādambakekāravavināditā

1.11.10

कुमुदोत्पल कह्लारकुसुमैराकुलोदका ।। देवदेवस्य या देवी दयिता शङ्करस्य च

kumudotpala kahlārakusumairākulodakā || devadevasya yā devī dayitā śaṅkarasya ca

देविका सा पुरा राजन्देवलोकगतिप्रदा ।। विस्तारितमहाकूला विषमद्वीप वीजिता

devikā sā purā rājandevalokagatipradā || vistāritamahākūlā viṣamadvīpa vījitā

विष्णुलोकप्रदा देवी वितस्ताघविनाशिनी ।। चन्द्रभागा च चन्द्रांशुचारुशीतजलाविला

viṣṇulokapradā devī vitastāghavināśinī || candrabhāgā ca candrāṃśucāruśītajalāvilā

चन्द्रलोकप्रदा स्नाने चामरत्वप्रदायिनी ।। सरोजाकुलतीर्था च सरयूः सरितां वरा

candralokapradā snāne cāmaratvapradāyinī || sarojākulatīrthā ca sarayūḥ saritāṃ varā

सततं सेविता सद्भिः सोमलोकमभीप्सुभिः ।। इन्द्रेभसेविततटा इन्द्रलोक प्रदायिनी

satataṃ sevitā sadbhiḥ somalokamabhīpsubhiḥ || indrebhasevitataṭā indraloka pradāyinī

इन्दीवराकुलजला तथा देवी इरावती ।। विशिष्टपाशविच्छेदे विपाशा कुशला तथा

indīvarākulajalā tathā devī irāvatī || viśiṣṭapāśavicchede vipāśā kuśalā tathā

तथैव सर्वपापानां विपाककारिणी नृणाम् ।। वशिष्ठविद्रुता देवी शतद्रुर्द्रुतगामिनी

tathaiva sarvapāpānāṃ vipākakāriṇī nṛṇām || vaśiṣṭhavidrutā devī śatadrurdrutagāminī

रौद्राणामपि सत्त्वानां रुद्रलोकप्रदा शिवा ।। कृष्णेन कृष्णतोया च बाल्ये पीतपयोधरा

raudrāṇāmapi sattvānāṃ rudralokapradā śivā || kṛṣṇena kṛṣṇatoyā ca bālye pītapayodharā

यमस्वसा च यमुना याम्यदुःखविनाशिनी ।। सप्तप्रकारा च नदी तथा देवी सरस्वती

yamasvasā ca yamunā yāmyaduḥkhavināśinī || saptaprakārā ca nadī tathā devī sarasvatī

तस्याः सप्तसु भागेषु नामानि शृणु मे नृप ।। सुप्रभा कातराक्षी च विशाला मानसह्रदा

tasyāḥ saptasu bhāgeṣu nāmāni śṛṇu me nṛpa || suprabhā kātarākṣī ca viśālā mānasahradā

1.11.20

सरस्वत्योघनादा च सुवेणुर्विमलोदका ।। पुष्करे नैमिषे चैव गयायां कोशलेषु च

sarasvatyoghanādā ca suveṇurvimalodakā || puṣkare naimiṣe caiva gayāyāṃ kośaleṣu ca

कुरुक्षेत्रे क्रमाज्ज्ञेया गङ्गाद्वारे हिमाचले ।। नद्यस्तथैता हिमवत्प्रसूताः प्रधानभूताः कथिता नृवीर! ।। उक्ताश्च नद्यश्च सहस्रशोऽन्याः सर्वाः पवित्रा ऋषिवर्यजुष्टाः

kurukṣetre kramājjñeyā gaṅgādvāre himācale || nadyastathaitā himavatprasūtāḥ pradhānabhūtāḥ kathitā nṛvīra! || uktāśca nadyaśca sahasraśo'nyāḥ sarvāḥ pavitrā ṛṣivaryajuṣṭāḥ

वर्षस्य तस्यापि तथान्तरेऽस्मिन्सप्तप्रकारा च त्रिमार्गगापि ।। द्वीपं प्रविष्टा भरतस्य राजन् भगीरथाराधितपद्मजोक्ता

varṣasya tasyāpi tathāntare'sminsaptaprakārā ca trimārgagāpi || dvīpaṃ praviṣṭā bharatasya rājan bhagīrathārādhitapadmajoktā

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेवज्रसंवादे हिमवन्नदीवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍevajrasaṃvāde himavannadīvarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१२

वज्र उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भेदेऽस्मिन्नवमे प्रभो ।। किमर्थं सागरः खातः स कृतः सगरैस्तथा

vajra uvāca || bhāratasyāsya varṣasya bhede'sminnavame prabho || kimarthaṃ sāgaraḥ khātaḥ sa kṛtaḥ sagaraistathā

मार्कण्डेय उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भेदेऽस्मिन्नवमे नृप! ।। नवमे च दिशां भागे पूर्वस्यां दिशि यादव

mārkaṇḍeya uvāca || bhāratasyāsya varṣasya bhede'sminnavame nṛpa! || navame ca diśāṃ bhāge pūrvasyāṃ diśi yādava

कोशलो नाम विषयः प्रभूतधनधान्यवान् ।। स्फीतग्रामगुणाढ्योऽस्ति नित्यं मुदित मानवः

kośalo nāma viṣayaḥ prabhūtadhanadhānyavān || sphītagrāmaguṇāḍhyo'sti nityaṃ mudita mānavaḥ

पयस्विन्यः पयस्विन्यो यत्र सस्यधरा धरा ।। मनोऽभिरामा रामाश्च पुरुषाः पौरुषाग्रगाः

payasvinyaḥ payasvinyo yatra sasyadharā dharā || mano'bhirāmā rāmāśca puruṣāḥ pauruṣāgragāḥ

विदग्धजनभूयिष्ठा सर्वपुण्य समाकुला ।। नगरैर्न विशिष्यन्ते यत्र ग्रामा मनोहराः

vidagdhajanabhūyiṣṭhā sarvapuṇya samākulā || nagarairna viśiṣyante yatra grāmā manoharāḥ

गवां प्रवेशे सायाह्ने यत्र ग्रामेषु भास्करः ।। धूलिपुञ्जपरिक्षिप्तः वनसानुविराजितः

gavāṃ praveśe sāyāhne yatra grāmeṣu bhāskaraḥ || dhūlipuñjaparikṣiptaḥ vanasānuvirājitaḥ

पश्चिमे प्रथमे चैव यत्र यामे विराजितः ।। रात्रौ ब्रह्मध्वनिस्तत्र तिष्ठतीव नभस्तलम्

paścime prathame caiva yatra yāme virājitaḥ || rātrau brahmadhvanistatra tiṣṭhatīva nabhastalam

फलावनतशाखाढ्याश्छायाद्रुमसमा कुलाः ।। प्रपाकूपतडागाढ्या पन्थानो यत्र यादव

phalāvanataśākhāḍhyāśchāyādrumasamā kulāḥ || prapākūpataḍāgāḍhyā panthāno yatra yādava

व्याधितस्करदुर्भिक्षपरराष्ट्रभयानि च ।। जना यत्र न जानन्ति नाकालमरणं तथा

vyādhitaskaradurbhikṣapararāṣṭrabhayāni ca || janā yatra na jānanti nākālamaraṇaṃ tathā

1.12.10

यूपचिह्ना मही यत्र देववेश्मावतंसिका ।। यत्रोत्पलसमाकीर्णवरवापीविभूषिता

yūpacihnā mahī yatra devaveśmāvataṃsikā || yatrotpalasamākīrṇavaravāpīvibhūṣitā

उद्यानेषु सदा यत्र वेणुगान्धर्वनिःस्वनम् ।। शिलीमुखरवैर्मिश्रं यात्यसंबाधतां गुणैः

udyāneṣu sadā yatra veṇugāndharvaniḥsvanam || śilīmukharavairmiśraṃ yātyasaṃbādhatāṃ guṇaiḥ

यस्मिन्न कश्चिच्च्यवते स्वधर्माद्दीनो जनो यत्र न चास्ति कश्चित् ।। न नेत्रहीनो विकलेन्द्रियो वा वसुन्धरा यत्र यथार्थनामा

yasminna kaściccyavate svadharmāddīno jano yatra na cāsti kaścit || na netrahīno vikalendriyo vā vasundharā yatra yathārthanāmā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कोसलवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kosalavarṇano nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१३

मार्कण्डेय उवाच ।। कोसलाविषये स्फीते तस्मिन्मनुजपुङ्गव ।। देवानामप्ययोध्यास्ति त्वयोध्यानामतः पुरी

mārkaṇḍeya uvāca || kosalāviṣaye sphīte tasminmanujapuṅgava || devānāmapyayodhyāsti tvayodhyānāmataḥ purī

प्राकारपरिखोपेता सरयूतीरशोभिता ।। शोभिता भवनैर्मुख्यैः सुविभक्तमहापथा

prākāraparikhopetā sarayūtīraśobhitā || śobhitā bhavanairmukhyaiḥ suvibhaktamahāpathā

नित्यप्रसन्नैर्मातङ्गैरंजनाचलसन्निभैः ।। देवनागकुलोत्पन्नैः शतसंख्यैर्विराजिता

nityaprasannairmātaṅgairaṃjanācalasannibhaiḥ || devanāgakulotpannaiḥ śatasaṃkhyairvirājitā

निर्मांसवक्रैस्तुरगैः सुकर्णैश्च मनोजवैः ।। दीर्घग्रीवाक्षकूटैश्च महोरुजघनैर्वृता

nirmāṃsavakraisturagaiḥ sukarṇaiśca manojavaiḥ || dīrghagrīvākṣakūṭaiśca mahorujaghanairvṛtā

पद्मगर्भसवर्णाङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।। संलापोल्लासकुशला यत्र वेश्याः सहस्रशः

padmagarbhasavarṇāṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ || saṃlāpollāsakuśalā yatra veśyāḥ sahasraśaḥ

न तत्पुण्यं न सा विद्या न तच्छिल्पं न सा क्रिया ।। अयोध्यां प्राप्य यस्यार्थी निराशः प्रतिगच्छति

na tatpuṇyaṃ na sā vidyā na tacchilpaṃ na sā kriyā || ayodhyāṃ prāpya yasyārthī nirāśaḥ pratigacchati

उद्यानशतसंबाधा समाजोत्सवशालिनी ।। अरोगवीरपुरुषा सर्वतर्कविवर्जिता

udyānaśatasaṃbādhā samājotsavaśālinī || arogavīrapuruṣā sarvatarkavivarjitā

वीणावेणुमृदङ्गानां शब्दैः सततनादिता ।। सदा प्रहृष्टमनुजा बहुरत्नोपशोभिता

vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ śabdaiḥ satatanāditā || sadā prahṛṣṭamanujā bahuratnopaśobhitā

ब्रह्मघोषमहाघोषा द्विजवृन्दोपशोभिता ।। साज्यधूमोद्गमाढ्येन वायुना नष्टकिल्बिषा

brahmaghoṣamahāghoṣā dvijavṛndopaśobhitā || sājyadhūmodgamāḍhyena vāyunā naṣṭakilbiṣā

1.13.10

सुगन्धिधूपविक्षेप सुरभीकृतमारुता ।। सुगन्धिमनुजाकीर्णा नित्यमापणवीथिषु

sugandhidhūpavikṣepa surabhīkṛtamārutā || sugandhimanujākīrṇā nityamāpaṇavīthiṣu

यत्र दीनो जनो नास्ति मलिनः कृशितोऽपि वा ।। वेदनिन्दापरः क्षुद्रो भिन्नसेतुर्न नास्तिकः

yatra dīno jano nāsti malinaḥ kṛśito'pi vā || vedanindāparaḥ kṣudro bhinnaseturna nāstikaḥ

विस्तीर्णा दश मध्ये च योजनानां महापुरी ।। सरयूतीरमाश्रित्य योजनत्रयमायता

vistīrṇā daśa madhye ca yojanānāṃ mahāpurī || sarayūtīramāśritya yojanatrayamāyatā

मन्वन्तरेऽस्मिन्पुनरेव राज्ञा विनिर्मिता सा मनुना नृवीर! ।। मन्वन्तरं येन जगत्समग्रं पाल्यं यथावद्यदुवृन्दनाथ!

manvantare'sminpunareva rājñā vinirmitā sā manunā nṛvīra! || manvantaraṃ yena jagatsamagraṃ pālyaṃ yathāvadyaduvṛndanātha!

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अयोध्यावर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ayodhyāvarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१४

मार्कण्डेय उवाच ।। वैवस्वतेन मनुना येन सा निर्मिता पुरी ।। स तु कृत्वा चिरं राज्यमिक्ष्वाकुमभिषिच्य च

mārkaṇḍeya uvāca || vaivasvatena manunā yena sā nirmitā purī || sa tu kṛtvā ciraṃ rājyamikṣvākumabhiṣicya ca

पुत्त्रे भारं समावेश्य सशरीरो दिवं गतः ।। तत्रस्थः पालयन्नास्ते त्रैलोक्यं सचराचरम्

puttre bhāraṃ samāveśya saśarīro divaṃ gataḥ || tatrasthaḥ pālayannāste trailokyaṃ sacarācaram

तेन मन्वन्तरं सर्वं पालनीयमिदं जगत् ।। इक्ष्वाकुस्तस्य तनयः पालयामास मेदिनीम्

tena manvantaraṃ sarvaṃ pālanīyamidaṃ jagat || ikṣvākustasya tanayaḥ pālayāmāsa medinīm

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ।। सुदर्शः सर्वभूतानां नयापनयकोविदः

dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavādī jitendriyaḥ || sudarśaḥ sarvabhūtānāṃ nayāpanayakovidaḥ

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दीनानाथानुकम्पकः ।। दैवमन्त्रप्रभूत्साह शक्तिभिश्च समन्वितः

brahmaṇyaśca śaraṇyaśca dīnānāthānukampakaḥ || daivamantraprabhūtsāha śaktibhiśca samanvitaḥ

षाड्गुण्यविन्महोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषणः ।। युक्तदंडो न निर्दंडो न च दण्डरतिस्तथा

ṣāḍguṇyavinmahotsāhaḥ smitapūrvābhibhāṣaṇaḥ || yuktadaṃḍo na nirdaṃḍo na ca daṇḍaratistathā

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो यज्ञयाजी तपोरतिः ।। अक्षुद्रलीलोऽभिमतः सर्वसत्त्वो न हिंसकः

vedavedāṅgatattvajño yajñayājī taporatiḥ || akṣudralīlo'bhimataḥ sarvasattvo na hiṃsakaḥ

मान्यो मानयतां शक्यः सुखः पूज्यप्रपूजकः ।। कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्षस्तथैव च

mānyo mānayatāṃ śakyaḥ sukhaḥ pūjyaprapūjakaḥ || kāmaḥ krodho mado māno lobho harṣastathaiva ca

नित्यं शरीरप्रभवा रिपवस्तेन षड् जिताः ।। सर्वत्र विधिना दृश्यः सुभगः प्रियदर्शनः

nityaṃ śarīraprabhavā ripavastena ṣaḍ jitāḥ || sarvatra vidhinā dṛśyaḥ subhagaḥ priyadarśanaḥ

बहुधान्यो बहुधनो बहुनागाश्वपूरुषः ।। अयोध्यानिलयो नित्यं देवारिगणदर्पहा ।।1.14.१

bahudhānyo bahudhano bahunāgāśvapūruṣaḥ || ayodhyānilayo nityaṃ devārigaṇadarpahā ||1.14.1

स तदा पालयामास पुत्रवत्सकलाः प्रजाः ।। नाधर्मः कश्चिदप्यासीत्तस्मिन्राजनि मानवः

sa tadā pālayāmāsa putravatsakalāḥ prajāḥ || nādharmaḥ kaścidapyāsīttasminrājani mānavaḥ

दीनो वा व्याधितो वापि स्वल्पायुर्वा च दुःखितः ।। मूर्खो वा मन्दरूपो वा दुर्भगो वा निराकृतिः

dīno vā vyādhito vāpi svalpāyurvā ca duḥkhitaḥ || mūrkho vā mandarūpo vā durbhago vā nirākṛtiḥ

एकत्र देहे सकलं गुणौघं द्रष्टाहमित्येव विशिष्टबुद्धिः ।। ससर्ज यं राजवरं महात्मा प्रजापतिः सर्वजगत्प्रधानः

ekatra dehe sakalaṃ guṇaughaṃ draṣṭāhamityeva viśiṣṭabuddhiḥ || sasarja yaṃ rājavaraṃ mahātmā prajāpatiḥ sarvajagatpradhānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इक्ष्वाकुकुलवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ikṣvākukulavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१५

मार्कण्डेय उवाच ।। इक्ष्वाकोरभवत्पुत्रो विकुक्षिर्न्नाम धार्मिकः ।। ककुत्स्थस्तनयस्तस्य चानेनास्तस्य चात्मजः

mārkaṇḍeya uvāca || ikṣvākorabhavatputro vikukṣirnnāma dhārmikaḥ || kakutsthastanayastasya cānenāstasya cātmajaḥ

तस्य पुत्रः पृथुः श्रीमान् विश्वदासस्तदात्मजः ।। तस्य श्रावस्तको नाम श्रावस्ती येन निर्मिता

tasya putraḥ pṛthuḥ śrīmān viśvadāsastadātmajaḥ || tasya śrāvastako nāma śrāvastī yena nirmitā

बृहदश्वः सुतस्तस्य कुवलाश्वस्तदात्मजः ।। कुवलाश्वो महातेजा धुन्धुमारत्वमागतः ।। धुंधुं हत्वा महाकायमुदके जलराक्षसम्

bṛhadaśvaḥ sutastasya kuvalāśvastadātmajaḥ || kuvalāśvo mahātejā dhundhumāratvamāgataḥ || dhuṃdhuṃ hatvā mahākāyamudake jalarākṣasam

वज्र उवाच ।। कथं धुंधुर्महातेजाः कुवलाश्वेन घातितः ।। कश्चायं धुंधुरित्येष विश्रुतो जलराक्षसः

vajra uvāca || kathaṃ dhuṃdhurmahātejāḥ kuvalāśvena ghātitaḥ || kaścāyaṃ dhuṃdhurityeṣa viśruto jalarākṣasaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एकार्णवे पुरा लोके नष्टस्थावरजङ्गमे

mārkaṇḍeya uvāca || ekārṇave purā loke naṣṭasthāvarajaṅgame

नष्टचन्द्रार्कपवने विनष्टग्रहतारके ।। शेषपर्यङ्कमासाद्य सुप्तो देवो जनार्दनः

naṣṭacandrārkapavane vinaṣṭagrahatārake || śeṣaparyaṅkamāsādya supto devo janārdanaḥ

नाभौ तस्य समुत्पन्नं देवस्य कमलं शुभम् ।। तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा देवः शुभचतुर्मुखः

nābhau tasya samutpannaṃ devasya kamalaṃ śubham || tatra jajñe svayaṃ brahmā devaḥ śubhacaturmukhaḥ

तत्रास्ते सोऽभ्यसन्वेदान्सुप्ते देवे जनार्दने ।। उपासांचक्रिरे तस्य वेदा देहभृतस्तथा

tatrāste so'bhyasanvedānsupte deve janārdane || upāsāṃcakrire tasya vedā dehabhṛtastathā

वेदाभ्यासरते तत्र स्वेदबिन्दुरजायत ।। सपद्मपत्रमासाद्य द्विधाभूतोभवन्नृप

vedābhyāsarate tatra svedabindurajāyata || sapadmapatramāsādya dvidhābhūtobhavannṛpa

1.15.10

रजस्तमोमयौ तस्माज्जातौ दैत्यौ बलोत्कटौ ।। मधुकैटभनामानौ महाबलपराक्रमौ

rajastamomayau tasmājjātau daityau balotkaṭau || madhukaiṭabhanāmānau mahābalaparākramau

ततस्तौ जह्रतुर्वेदान्ब्रह्मणः पापनिश्चयौ ।। सशरीरेषु वेदेषु हतेष्वथ पितामहः

tatastau jahraturvedānbrahmaṇaḥ pāpaniścayau || saśarīreṣu vedeṣu hateṣvatha pitāmahaḥ

बोधयामास देवेशं पद्मनाभं स चानघः ।। स विबुद्धस्तदा देवः कृत्वा हयशिरोधरम्

bodhayāmāsa deveśaṃ padmanābhaṃ sa cānaghaḥ || sa vibuddhastadā devaḥ kṛtvā hayaśirodharam

शशाङ्कशतसंकाशं नानाभरणशोभितम् ।। द्वितीयेन शरीरेण रसातलतलं गतः

śaśāṅkaśatasaṃkāśaṃ nānābharaṇaśobhitam || dvitīyena śarīreṇa rasātalatalaṃ gataḥ

तेनाश्वशिरसा गत्वा वेदानादाय शाश्वतान् ।। पितामहाय प्रददौ भूय एव जगद्गुरुः

tenāśvaśirasā gatvā vedānādāya śāśvatān || pitāmahāya pradadau bhūya eva jagadguruḥ

ततो हयशिरोधारी गतोन्तर्धानमीश्वरः ।। आजग्मतुस्ततो देशं दानवौ मधुकैटभौ

tato hayaśirodhārī gatontardhānamīśvaraḥ || ājagmatustato deśaṃ dānavau madhukaiṭabhau

विष्णुश्चकार देहौ द्वौ विष्णुर्जिष्णु रिति स्मृतौ ।। मधुना युयुधे जिष्णुर्विष्णुर्वै कैटभेन च

viṣṇuścakāra dehau dvau viṣṇurjiṣṇu riti smṛtau || madhunā yuyudhe jiṣṇurviṣṇurvai kaiṭabhena ca

ततस्तयोः सुयुद्धेन तुष्टो देवो जनार्दनः ।। उवाच तौ महाकायौ दानवौ मधु कैटभौ

tatastayoḥ suyuddhena tuṣṭo devo janārdanaḥ || uvāca tau mahākāyau dānavau madhu kaiṭabhau

वरं वरयतां श्रेष्ठं भवन्तावपराजितौ ।। तावब्रूतां ततो देवं विष्णुं कमललोचनम्

varaṃ varayatāṃ śreṣṭhaṃ bhavantāvaparājitau || tāvabrūtāṃ tato devaṃ viṣṇuṃ kamalalocanam

पुत्रोऽस्माकं भवेद्देव महाबलपराक्रमः ।। पुत्रे जाते तु यौ तौ द्वौ विष्णुना जिष्णुना पुरा

putro'smākaṃ bhaveddeva mahābalaparākramaḥ || putre jāte tu yau tau dvau viṣṇunā jiṣṇunā purā

1.15.20

निहतौ च तदा वीरौ ह्युदकं च समाश्रितौ ।। मेदो मुमुचतुस्तत्र व्याप्ता येनाभवन्मही

nihatau ca tadā vīrau hyudakaṃ ca samāśritau || medo mumucatustatra vyāptā yenābhavanmahī

मेदिनीति ततः ख्याता लोकेऽस्मिंस्तत्त्वचिन्तकैः ।। वराहरूपेण तदा चोद्धृता वसुधा ततः

medinīti tataḥ khyātā loke'smiṃstattvacintakaiḥ || varāharūpeṇa tadā coddhṛtā vasudhā tataḥ

तेनैव देवदेवेन पूर्वस्थाने निवे शिता ।। सर्गं चक्रे ततो ब्रह्मा देवदेवस्य शासनात्

tenaiva devadevena pūrvasthāne nive śitā || sargaṃ cakre tato brahmā devadevasya śāsanāt

एवं तदा देववरस्य युद्धे निपातितौ तौ मधुकैटभाख्यौ ।। देवस्य विष्णोः सदनं प्रयातौ क्षीरार्णवे तस्य समीपगौ च

evaṃ tadā devavarasya yuddhe nipātitau tau madhukaiṭabhākhyau || devasya viṣṇoḥ sadanaṃ prayātau kṣīrārṇave tasya samīpagau ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मधुकैटभवधोपाख्यानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde madhukaiṭabhavadhopākhyānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१६

मार्कण्डेय उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भागेऽस्मिन्नवमे नृप! ।। समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति श्रुतिः

mārkaṇḍeya uvāca || bhāratasyāsya varṣasya bhāge'sminnavame nṛpa! || samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti śrutiḥ

तस्य मध्ये समुद्रस्य धुन्धुप्रस्थपतेः सदा ।। संवत्सरस्य सोन्ते तु महोच्छ्वासं प्रमुञ्चति

tasya madhye samudrasya dhundhuprasthapateḥ sadā || saṃvatsarasya sonte tu mahocchvāsaṃ pramuñcati

यदा तदा भूः स्खलति सशैलवनकानना। प्राणिनो येऽल्पसत्त्वाश्च ते यान्ति यमसादनम्

yadā tadā bhūḥ skhalati saśailavanakānanā| prāṇino ye'lpasattvāśca te yānti yamasādanam

यदा विबुद्धो भवति किञ्चिच्छेषा मही तदा ।। आहारार्थं करोत्युग्रः पापात्मा जलराक्षसः

yadā vibuddho bhavati kiñciccheṣā mahī tadā || āhārārthaṃ karotyugraḥ pāpātmā jalarākṣasaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु चोत्तङ्कस्तप्यते तपः ।। तपसोन्ते महात्मानं ददर्श मधुसूदनम्

etasminneva kāle tu cottaṅkastapyate tapaḥ || tapasonte mahātmānaṃ dadarśa madhusūdanam

तमुवाच हरिर्देवो वरं वरय भार्गव । ।। उत्तंकः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव मधुसूदनम्

tamuvāca harirdevo varaṃ varaya bhārgava | || uttaṃkaḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva madhusūdanam

उवाच वरदं देवमेष एव वरो मम ।। यदहं देवदेवस्य दृष्टवांश्चरणाम्बुजौ

uvāca varadaṃ devameṣa eva varo mama || yadahaṃ devadevasya dṛṣṭavāṃścaraṇāmbujau

श्रीभगवानुवाच ।। अवश्यं ते वरो देयो मया भृगुकुलोद्वह ।। अजरश्चामरश्चैव मत्प्रसादाद्भविष्यसि

śrībhagavānuvāca || avaśyaṃ te varo deyo mayā bhṛgukulodvaha || ajaraścāmaraścaiva matprasādādbhaviṣyasi

यत्रेच्छसि जलं तत्र भविष्यति तथा तव ।। देवतानां महत्कार्यं तथैव च करिष्यसि

yatrecchasi jalaṃ tatra bhaviṣyati tathā tava || devatānāṃ mahatkāryaṃ tathaiva ca kariṣyasi

1.16.10

आश्रमस्यास्य ते बाधां यः करोति सदानघ ।। कुवलाश्वेन तं गत्वा धुंधु घातय मा चिरम्

āśramasyāsya te bādhāṃ yaḥ karoti sadānagha || kuvalāśvena taṃ gatvā dhuṃdhu ghātaya mā ciram

अहं चास्य प्रवेक्ष्यामि कुवलाश्वस्य विग्रहम् ।। तेजसा स मदीयेन धुंधुमाजौ हनिष्यति

ahaṃ cāsya pravekṣyāmi kuvalāśvasya vigraham || tejasā sa madīyena dhuṃdhumājau haniṣyati

न ह्यल्पतेजसा हन्तुं धुंधुः शक्यो भृगूत्तम ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एतावदुक्त्वा भगवान् गतोऽन्तर्धानमीश्वरः

na hyalpatejasā hantuṃ dhuṃdhuḥ śakyo bhṛgūttama || mārkaṇḍeya uvāca || etāvaduktvā bhagavān gato'ntardhānamīśvaraḥ

जगाम च तथायोध्यामुत्तंकोऽपि महातपाः ।। पूजितो बृहदश्वेन बृहदश्वमभाषत

jagāma ca tathāyodhyāmuttaṃko'pi mahātapāḥ || pūjito bṛhadaśvena bṛhadaśvamabhāṣata

उतङ्क उवाच ।। कथं निद्रासि राजेन्द्र सुखं पर्यङ्कमास्थितः ।। धुन्धोश्चरितमालोक्य बद्धकक्षो भवाधुना

utaṅka uvāca || kathaṃ nidrāsi rājendra sukhaṃ paryaṅkamāsthitaḥ || dhundhoścaritamālokya baddhakakṣo bhavādhunā

वचनान्मम राजेन्द्र धुंधुं हन्तुं तवास्ति भोः ।। शक्तिः किमुद्यमाद्राज्ञां दुष्करं ते पुनः कथम्

vacanānmama rājendra dhuṃdhuṃ hantuṃ tavāsti bhoḥ || śaktiḥ kimudyamādrājñāṃ duṣkaraṃ te punaḥ katham

जहि धुंधुं महाकायं नृपते द्विजबाधकम् ।। श्रुत्वा मुनिवचो राजा कुवलाश्वमभाषत

jahi dhuṃdhuṃ mahākāyaṃ nṛpate dvijabādhakam || śrutvā munivaco rājā kuvalāśvamabhāṣata

अहं वनप्रवृत्तस्तु त्यक्तदण्डस्तथैव च ।। जहि तं दानवश्रेष्ठं त्वमुत्तङ्केन पालितः

ahaṃ vanapravṛttastu tyaktadaṇḍastathaiva ca || jahi taṃ dānavaśreṣṭhaṃ tvamuttaṅkena pālitaḥ

एवमुक्तः परिष्वक्तः पित्रा प्रकृतिवत्सलः ।। उत्तङ्कसहितो गत्वा युद्धायोदकराक्षसम्

evamuktaḥ pariṣvaktaḥ pitrā prakṛtivatsalaḥ || uttaṅkasahito gatvā yuddhāyodakarākṣasam

युयुधे तं च धर्मात्मा धुंधुं तेनैव केशवः ।। उतङ्कानुमते पश्चाद्ब्रह्मास्त्रेण जघान तम्

yuyudhe taṃ ca dharmātmā dhuṃdhuṃ tenaiva keśavaḥ || utaṅkānumate paścādbrahmāstreṇa jaghāna tam

1.16.20

हत्वा तं राक्षसं लेभे त्रिदशेभ्यस्तदा वरान् ।। कृष्णे भक्तिं स्थितिं धर्मे वासं स्वर्गे तथाक्षयम्

hatvā taṃ rākṣasaṃ lebhe tridaśebhyastadā varān || kṛṣṇe bhaktiṃ sthitiṃ dharme vāsaṃ svarge tathākṣayam

मधुकैटभयोः पुत्रं घातयित्वा नराधिप ।। धुन्धुमारत्वमगमदशोभत तथा पुरीम्

madhukaiṭabhayoḥ putraṃ ghātayitvā narādhipa || dhundhumāratvamagamadaśobhata tathā purīm

तस्मिन्हते दैत्यवरे प्रसन्ना दिशो बभूवुर्मुदिताश्च देवाः ।। विनष्टविघ्नं च जगत्तदास राजा च कीर्तिं परमामवाप

tasminhate daityavare prasannā diśo babhūvurmuditāśca devāḥ || vinaṣṭavighnaṃ ca jagattadāsa rājā ca kīrtiṃ paramāmavāpa

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धुंधुमारोपाख्यानं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dhuṃdhumāropākhyānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१७

मार्कण्डेय उवाच ।। धुंधुमाराद्दृढाश्वस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ।। निकुंभस्तस्य तनयः सुहितश्च तदात्मजः।।।।।। भृशाश्वस्तनयस्तस्य मान्धाता तस्य चात्मजः।। दैवेन विधिना राजा जातस्तस्यैव चोदरात्

mārkaṇḍeya uvāca || dhuṃdhumārāddṛḍhāśvastu haryaśvastasya cātmajaḥ || nikuṃbhastasya tanayaḥ suhitaśca tadātmajaḥ|||||| bhṛśāśvastanayastasya māndhātā tasya cātmajaḥ|| daivena vidhinā rājā jātastasyaiva codarāt

पुरुकुत्सः सुतस्तस्य त्रसद्दस्युस्तदात्मजः ।। शम्भुस्तस्यात्मजः श्रीमाननरण्येति विश्रुतः

purukutsaḥ sutastasya trasaddasyustadātmajaḥ || śambhustasyātmajaḥ śrīmānanaraṇyeti viśrutaḥ

रावणेन हतो योऽसौ त्रिलोकविजयी पुरा ।। दृशदश्वः सुतस्तस्य तस्माद्वसुमना नृपः

rāvaṇena hato yo'sau trilokavijayī purā || dṛśadaśvaḥ sutastasya tasmādvasumanā nṛpaḥ

तस्य पुत्रस्त्रिधन्वाख्यः तस्मात्त्र्य्यारणिः स्मृतः ।। तस्य सत्यव्रतः पुत्रः त्रिशङ्कुं यं प्रचक्षते

tasya putrastridhanvākhyaḥ tasmāttryyāraṇiḥ smṛtaḥ || tasya satyavrataḥ putraḥ triśaṅkuṃ yaṃ pracakṣate

हरिश्चन्द्रः सुतस्तस्य रोहिताश्वस्तदात्मजः ।। हरितस्तत्सुतो राजा चञ्चुर्हारित उच्यते

hariścandraḥ sutastasya rohitāśvastadātmajaḥ || haritastatsuto rājā cañcurhārita ucyate

विजयस्तस्य तनयश्चालर्कस्तस्य चात्मजः ।। अलर्कस्य वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुस्तु जज्ञिवान्

vijayastasya tanayaścālarkastasya cātmajaḥ || alarkasya vṛkaḥ putrastasmādbāhustu jajñivān

पानस्त्रीमृगयाक्षेषु स बहुव्यसनान्वितः ।। व्यसने तस्य सक्तस्य नरेन्द्रस्यारिभिस्तदा

pānastrīmṛgayākṣeṣu sa bahuvyasanānvitaḥ || vyasane tasya saktasya narendrasyāribhistadā

हैहयैस्तालजङ्घैश्च सर्वम्लेच्छगणावृतैः ।। छलेनापहृतं राज्यं हृतराज्यो वनं गतः

haihayaistālajaṅghaiśca sarvamlecchagaṇāvṛtaiḥ || chalenāpahṛtaṃ rājyaṃ hṛtarājyo vanaṃ gataḥ

पद्भ्यामनुययौ तस्य वनं भार्या गुणान्विता ।। गुर्विणी प्राग्ददौ यस्याः सपत्नी तु गरं किल ।।1.17.१

padbhyāmanuyayau tasya vanaṃ bhāryā guṇānvitā || gurviṇī prāgdadau yasyāḥ sapatnī tu garaṃ kila ||1.17.1

ततस्सा सगरं पुत्रं सुषाव वनगा शुभा ।। जातपुत्रो नरपतिः संयुक्तः कालकर्मणा

tatassā sagaraṃ putraṃ suṣāva vanagā śubhā || jātaputro narapatiḥ saṃyuktaḥ kālakarmaṇā

अन्वारुरोह तं राज्ञी यादवी धर्मवत्सला।। संस्कृतः सर्वसंस्कारैः सगरश्च्यवनेन च

anvāruroha taṃ rājñī yādavī dharmavatsalā|| saṃskṛtaḥ sarvasaṃskāraiḥ sagaraścyavanena ca

शास्त्रग्रामे धनुर्वेदे नीतः पारं तथा परम्।। स यौवनमनुप्राप्य एक एव नराधिपः

śāstragrāme dhanurvede nītaḥ pāraṃ tathā param|| sa yauvanamanuprāpya eka eva narādhipaḥ

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशश्च्यवनस्य प्रसादतः ।। हैहयांस्तालजङ्घांश्च निजघान परन्तपः

padātirbaddhanistriṃśaścyavanasya prasādataḥ || haihayāṃstālajaṅghāṃśca nijaghāna parantapaḥ

ततस्त्वयोध्यां संप्राप्य लेभे राज्यमकंटकम्।। सगरो राज्यमासाद्य बलेन चतुरङ्गिणा

tatastvayodhyāṃ saṃprāpya lebhe rājyamakaṃṭakam|| sagaro rājyamāsādya balena caturaṅgiṇā

विजित्य सकलान्म्लेच्छान्वशं चक्रे च पार्थिवान् ।। विजित्य पृथिवीं कृत्स्नां प्राप्य राज्यमकण्टकम्

vijitya sakalānmlecchānvaśaṃ cakre ca pārthivān || vijitya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ prāpya rājyamakaṇṭakam

च्यवनं पूजयामास सत्कारेण पुनःपुनः ।। च्यवनेनाभ्यनुज्ञातः स चक्रे दारसंग्रहम्

cyavanaṃ pūjayāmāsa satkāreṇa punaḥpunaḥ || cyavanenābhyanujñātaḥ sa cakre dārasaṃgraham

आसीद्भार्याद्वयं तस्य सगरस्य महात्मनः ।। स ताभ्यां सहितो राजा पुत्रार्थं तप्तवांस्तपः

āsīdbhāryādvayaṃ tasya sagarasya mahātmanaḥ || sa tābhyāṃ sahito rājā putrārthaṃ taptavāṃstapaḥ

तपसोन्ते हरः प्राह राजानं तपसा कृशम् ।। एकं वंशकरं पुत्रमेका ते जनयिष्यति

tapasonte haraḥ prāha rājānaṃ tapasā kṛśam || ekaṃ vaṃśakaraṃ putramekā te janayiṣyati

1.17.20

षष्टिः पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति ।। एवं लब्धवरो राजा सभार्यः स्वपुरं गतः

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi dvitīyā janayiṣyati || evaṃ labdhavaro rājā sabhāryaḥ svapuraṃ gataḥ

पुत्रं पुत्रांश्च धर्माप्मा जनयामास वीर्यवान् ।। कर्मणा चैव नाम्ना च राजपुत्रोऽसमञ्जसः

putraṃ putrāṃśca dharmāpmā janayāmāsa vīryavān || karmaṇā caiva nāmnā ca rājaputro'samañjasaḥ

पित्रा विवासितो राज्यात्पौराणामहिते रतः।। तस्य पुत्रोंशुमान्नाम सर्वैः समुदितो गुणैः ।। तोषयामास पितरं पितुः पृथ्वीपतिं च सः

pitrā vivāsito rājyātpaurāṇāmahite rataḥ|| tasya putroṃśumānnāma sarvaiḥ samudito guṇaiḥ || toṣayāmāsa pitaraṃ pituḥ pṛthvīpatiṃ ca saḥ

पौत्रेण तेनानघः सेव्यमानः पुत्रैर्महावीर्यपराक्रमैश्च ।। स रञ्जयन्राजवरो जितारिः शशास पृथ्वीं सकलां महात्मा

pautreṇa tenānaghaḥ sevyamānaḥ putrairmahāvīryaparākramaiśca || sa rañjayanrājavaro jitāriḥ śaśāsa pṛthvīṃ sakalāṃ mahātmā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सगरोपाख्यानं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sagaropākhyānaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१८

मार्कण्डेय उवाच ।। सगरस्य तु ते पुत्रास्संहता वीर्यसंयुताः ।। संजाता दैवयोगेन देवब्राह्मणकंटकाः

mārkaṇḍeya uvāca || sagarasya tu te putrāssaṃhatā vīryasaṃyutāḥ || saṃjātā daivayogena devabrāhmaṇakaṃṭakāḥ

तेषां तु कर्मणोद्विग्ना देवाः सर्वे पितामहम् ।। अब्रुवन्सागरैः सर्वैर्देव बाध्याम संहतैः

teṣāṃ tu karmaṇodvignā devāḥ sarve pitāmaham || abruvansāgaraiḥ sarvairdeva bādhyāma saṃhataiḥ

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।। उवाच देवान्सकलान्सागरैः प्रत्यमर्षितान्

evamuktastadā brahmā sarvalokapitāmahaḥ || uvāca devānsakalānsāgaraiḥ pratyamarṣitān

यस्त्वस्य जगतो नाथः परमात्मा सनातनः ।। वासुदेवः स कपिलः सुरास्तान् घातयिष्यति

yastvasya jagato nāthaḥ paramātmā sanātanaḥ || vāsudevaḥ sa kapilaḥ surāstān ghātayiṣyati

एवमुक्ताः सुरा स्तेन ययुः सर्वे त्रिविष्टपम् ।। एतस्मिन्नेव काले तु सगरः स महीपतिः

evamuktāḥ surā stena yayuḥ sarve triviṣṭapam || etasminneva kāle tu sagaraḥ sa mahīpatiḥ

दीक्षितो वाजिमेधाय विधिवद्वेदपारगैः ।। तुरङ्गं चारयामासुर्यज्ञियं तनया महीम्

dīkṣito vājimedhāya vidhivadvedapāragaiḥ || turaṅgaṃ cārayāmāsuryajñiyaṃ tanayā mahīm

तेषां चारयतां सोऽश्वः कपिलेन तथा हृतः ।। कपिलेन हृतं नाश्वं ते जानन्ति विमोहिताः

teṣāṃ cārayatāṃ so'śvaḥ kapilena tathā hṛtaḥ || kapilena hṛtaṃ nāśvaṃ te jānanti vimohitāḥ

अन्वेषन्तोऽपि यत्नेन नापुस्ते तुरगं यतः ।। पित्रे निवेद्य ते सर्वे निचख्नुः पृथिवीतलम्

anveṣanto'pi yatnena nāpuste turagaṃ yataḥ || pitre nivedya te sarve nicakhnuḥ pṛthivītalam

भारतस्यास्य वर्षस्य भेदेऽस्मिन्नवमे नृप! ।। समन्ततस्ततश्चक्रुः खातकर्मबलान्विताः

bhāratasyāsya varṣasya bhede'sminnavame nṛpa! || samantatastataścakruḥ khātakarmabalānvitāḥ

1.18.10

विस्तराद्योजनशतं पातालतलगामिनम् ।। वैडूर्यपवर्तात्पूर्वमुत्तरेण हिमाचलात्

vistarādyojanaśataṃ pātālatalagāminam || vaiḍūryapavartātpūrvamuttareṇa himācalāt

पश्चार्धे काञ्चनगिरेरुदगेव च लावणात् ।। हिमाचलश्च तैर्वीरः राजन्देशद्वये क्षतः

paścārdhe kāñcanagirerudageva ca lāvaṇāt || himācalaśca tairvīraḥ rājandeśadvaye kṣataḥ

हिमाचलस्य खण्डश्च खातस्यान्तः प्रवेशितः ।। उत्तरः सागरस्तस्माद्धिम शैलेन दुर्गमः

himācalasya khaṇḍaśca khātasyāntaḥ praveśitaḥ || uttaraḥ sāgarastasmāddhima śailena durgamaḥ

एवंविधेन खातेन ते प्रविश्य पृथक्पृथक् ।। एकीकृता दैवयोगात्कपिलो यत्र वै स्थितः

evaṃvidhena khātena te praviśya pṛthakpṛthak || ekīkṛtā daivayogātkapilo yatra vai sthitaḥ

कपिलस्य समीपस्थं ददृशुस्ते तुरङ्गमम् ।। तुरङ्गसहितं दृष्ट्वा कपिलं ते त्वमर्षिताः

kapilasya samīpasthaṃ dadṛśuste turaṅgamam || turaṅgasahitaṃ dṛṣṭvā kapilaṃ te tvamarṣitāḥ

कुद्दाललेपिकाहस्तास्तस्य जग्मुर्वधेप्सया ।। तान्बाधमानान्दुर्बुद्धीन्स ददर्श तदा ऋषिः

kuddālalepikāhastāstasya jagmurvadhepsayā || tānbādhamānāndurbuddhīnsa dadarśa tadā ṛṣiḥ

चक्षुषा दृष्टमात्रास्ते भस्मीभूतास्तु सागराः ।। नरकं च गताः सर्वे देवब्राह्मणकण्टकाः

cakṣuṣā dṛṣṭamātrāste bhasmībhūtāstu sāgarāḥ || narakaṃ ca gatāḥ sarve devabrāhmaṇakaṇṭakāḥ

विज्ञाय तनयान्नष्टान्नारदात्सगरो नृपः ।। प्रेषयामास सततमंशुमन्तं स धार्मिकम्

vijñāya tanayānnaṣṭānnāradātsagaro nṛpaḥ || preṣayāmāsa satatamaṃśumantaṃ sa dhārmikam

अंशुमानपि संप्राप्य कपिलं मुनिसत्तमम्।। अभिवाद्य महातेजास्तुष्टाव यदुनन्दनः

aṃśumānapi saṃprāpya kapilaṃ munisattamam|| abhivādya mahātejāstuṣṭāva yadunandanaḥ

तस्य तुष्टोऽथ तुरगं दत्तवान्कपिलो मुनिः ।। अंशुमन्तं तदोवाच पितॄणां सलिलार्थिनाम्

tasya tuṣṭo'tha turagaṃ dattavānkapilo muniḥ || aṃśumantaṃ tadovāca pitṝṇāṃ salilārthinām

1.18.20

पौत्रस्ते भविता राजंस्तपसा तस्य तोषिता ।। आगमिष्यति सा देवी गङ्गा गगनमेखला

pautraste bhavitā rājaṃstapasā tasya toṣitā || āgamiṣyati sā devī gaṅgā gaganamekhalā

तया क्लिन्नमिदं भस्म सागराणां दुरात्मनाम्

tayā klinnamidaṃ bhasma sāgarāṇāṃ durātmanām

यदा भविष्यति तदा सागराः स्वर्गगामिनः ।। अन्यस्यापि यदा त्वस्थि गङ्गातोये पतिष्यति

yadā bhaviṣyati tadā sāgarāḥ svargagāminaḥ || anyasyāpi yadā tvasthi gaṅgātoye patiṣyati

तस्यापि स्वर्लोकगतिर्भविष्यति न संशयः ।। एवमुक्तोंशुमाञ्शीघ्रं चाभिवाद्य जगद्गुरुम्

tasyāpi svarlokagatirbhaviṣyati na saṃśayaḥ || evamuktoṃśumāñśīghraṃ cābhivādya jagadgurum

आगम्य योजयामास तुरगेण पितामहम् ।। यज्ञं समापयामास सगरोऽपि महीपतिः

āgamya yojayāmāsa turageṇa pitāmaham || yajñaṃ samāpayāmāsa sagaro'pi mahīpatiḥ

एवं हि सागरैर्मत्तैः खातको नृपसत्तम ।। येन क्लृप्तमिदं द्वीपं सागरं नृप कथ्यते

evaṃ hi sāgarairmattaiḥ khātako nṛpasattama || yena klṛptamidaṃ dvīpaṃ sāgaraṃ nṛpa kathyate

लवणोदात्समुद्राच्च तोयेन नृप सागरः।। यदा पूर्णस्तदा जातो लवणोदो नराधिप!

lavaṇodātsamudrācca toyena nṛpa sāgaraḥ|| yadā pūrṇastadā jāto lavaṇodo narādhipa!

कृत्स्नं य एवं जयति स सम्राडिति कीर्त्यते ।। ततो गतः स धर्मात्मा कालेन महता दिवम्

kṛtsnaṃ ya evaṃ jayati sa samrāḍiti kīrtyate || tato gataḥ sa dharmātmā kālena mahatā divam

दिलीपे भारमासज्य जगाम तनये स्वके ।। दिलीपोऽपि समादाय राज्यं पुत्रं भगीरथम्

dilīpe bhāramāsajya jagāma tanaye svake || dilīpo'pi samādāya rājyaṃ putraṃ bhagīratham

जगाम त्रिदिवं राजा वने तप्त्वा महत्तपः ।। आसाद्य राज्यं स भगीरथोऽपि आनीय गङ्गां तपसा च भूमिम्

jagāma tridivaṃ rājā vane taptvā mahattapaḥ || āsādya rājyaṃ sa bhagīratho'pi ānīya gaṅgāṃ tapasā ca bhūmim

1.18.30

संप्लावयामास जलेन भस्म तत्सागराणां यदुवृन्दनाथ!

saṃplāvayāmāsa jalena bhasma tatsāgarāṇāṃ yaduvṛndanātha!

संप्लाविते भस्मनि राजपुत्रा गङ्गाजलौघेन दिवं प्रयाताः ।। स्वर्लोकमासाद्य तथाऽक्षयं ते वसन्ति हृष्टास्त्रिदशैः समेताः

saṃplāvite bhasmani rājaputrā gaṅgājalaughena divaṃ prayātāḥ || svarlokamāsādya tathā'kṣayaṃ te vasanti hṛṣṭāstridaśaiḥ sametāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सगरोपाख्यानं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sagaropākhyānaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१९

मार्कण्डेय उवाच ।। राज्यं प्राप्य महातेजा दिलीपतनयो नृपः ।। नरकस्थान् पितॄञ्श्रुत्वा राज्यं न्यस्याशु वृद्धये

mārkaṇḍeya uvāca || rājyaṃ prāpya mahātejā dilīpatanayo nṛpaḥ || narakasthān pitṝñśrutvā rājyaṃ nyasyāśu vṛddhaye

गङ्गामाराधयामास तपसा महता तदा ।। यमैश्च नियमै राजन्नपर्णाशनकैस्तथा

gaṅgāmārādhayāmāsa tapasā mahatā tadā || yamaiśca niyamai rājannaparṇāśanakaistathā

दशवर्षसहस्राणि तपस्तेपे भृशं नृपः ।। अथ गंगा महादेवी प्रसन्नाभूद्गतक्लमा

daśavarṣasahasrāṇi tapastepe bhṛśaṃ nṛpaḥ || atha gaṃgā mahādevī prasannābhūdgataklamā

भगीरथोऽपि धर्मात्मा वरं लेभे कुतूहली ।। ततो लेखनदी देवी प्रावोचत्तं भगीरथम्

bhagīratho'pi dharmātmā varaṃ lebhe kutūhalī || tato lekhanadī devī prāvocattaṃ bhagīratham

पतन्त्या गगनात्सोढुं मम वेगं वसुन्धरा

patantyā gaganātsoḍhuṃ mama vegaṃ vasundharā

न समर्था यदा तस्मात्तोषयस्वाशु शंकरम् ।। स हि शक्तः पतंत्या मे वेगं सोढुं नरेश्वर

na samarthā yadā tasmāttoṣayasvāśu śaṃkaram || sa hi śaktaḥ pataṃtyā me vegaṃ soḍhuṃ nareśvara

एवमुक्त्वा ययौ देवी तदान्तर्धानमीश्वरी।। भगीरथोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदारुणम्

evamuktvā yayau devī tadāntardhānamīśvarī|| bhagīratho'pi dharmātmā tapastepe sudāruṇam

आराधनार्थं देवस्य शङ्करस्य महात्मनः।। तपसोऽन्ते महातेजा दृष्टवाञ्जगदीश्वरम्

ārādhanārthaṃ devasya śaṅkarasya mahātmanaḥ|| tapaso'nte mahātejā dṛṣṭavāñjagadīśvaram

देवदेव उवाच।। तपसोग्रेण ते राजन् प्रसन्नोऽस्मि यथेप्सितम्।। ददामि ते यतो भक्तिं पितॄणां चाक्षयं यशः

devadeva uvāca|| tapasogreṇa te rājan prasanno'smi yathepsitam|| dadāmi te yato bhaktiṃ pitṝṇāṃ cākṣayaṃ yaśaḥ

1.19.10

मार्कण्डेय उवाच।। एवमुक्तस्तु देवेन पूजयित्वा महेश्वरम् ।। जगाम गङ्गां मनसा राजा पूर्णमनोरथः

mārkaṇḍeya uvāca|| evamuktastu devena pūjayitvā maheśvaram || jagāma gaṅgāṃ manasā rājā pūrṇamanorathaḥ

शङ्कराधिष्ठितं ज्ञात्वा नृपतेश्च चिकीर्षितम् ।। पपात गननाद्गंगा तदा राजीवलोचन!

śaṅkarādhiṣṭhitaṃ jñātvā nṛpateśca cikīrṣitam || papāta gananādgaṃgā tadā rājīvalocana!

गंगायाः पतनं ज्ञात्वा ब्रह्मा तं देशमागतः ।। यमेन्द्रवरुणान्देवान्पुरस्कृत्यामितौजसः

gaṃgāyāḥ patanaṃ jñātvā brahmā taṃ deśamāgataḥ || yamendravaruṇāndevānpuraskṛtyāmitaujasaḥ

ऋषयो नागगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः ।। सुपर्णकिन्नरगणास्तथैवाप्सरसां गणाः

ṛṣayo nāgagandharvavidyādharamahoragāḥ || suparṇakinnaragaṇāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ

विमानशतसंबाधं तद्बभूव नभस्तलम् ।। प्रकीर्यमाणं कुसुमैर्देवनागविराजितम् ।। सुरप्रभादुर्निरीक्ष्यं तदाभरणभासुरम्

vimānaśatasaṃbādhaṃ tadbabhūva nabhastalam || prakīryamāṇaṃ kusumairdevanāgavirājitam || suraprabhādurnirīkṣyaṃ tadābharaṇabhāsuram

सुगन्धि चारु पवनं सुरतूर्यनिनादितम् ।। नभसस्तस्य मध्येन पपात गगनान्नदी

sugandhi cāru pavanaṃ suratūryanināditam || nabhasastasya madhyena papāta gaganānnadī

विशामि भित्त्वा पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।। इत्येवं दुष्टभावा सा पपात हरमूर्धनि

viśāmi bhittvā pātālaṃ srotasā gṛhya śaṅkaram || ityevaṃ duṣṭabhāvā sā papāta haramūrdhani

ज्ञात्वा क्रूरमभिप्रायं देव्या देवः पिनाकभृत्।। जटाकलापे तां देवीं तिरश्चक्रे चतुर्मुखः

jñātvā krūramabhiprāyaṃ devyā devaḥ pinākabhṛt|| jaṭākalāpe tāṃ devīṃ tiraścakre caturmukhaḥ

बभ्राम सा तिरो भूत्वा तत्रैव त्वचिरं नदी ।। तस्याः पतंत्या ये केचिद्बिंदवः क्षितिमागताः

babhrāma sā tiro bhūtvā tatraiva tvaciraṃ nadī || tasyāḥ pataṃtyā ye kecidbiṃdavaḥ kṣitimāgatāḥ

तैः कृतं पृथिवीपाल तदा विन्दुसरः शुभम्।। देवोपि दृष्ट्वा राजानं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम्

taiḥ kṛtaṃ pṛthivīpāla tadā vindusaraḥ śubham|| devopi dṛṣṭvā rājānaṃ kṣudhayā vyākulendriyam

1.19.20

तत्याज तां तदा शीघ्रं जटाग्रेण महेश्वरः

tatyāja tāṃ tadā śīghraṃ jaṭāgreṇa maheśvaraḥ

धृतगंगो जगामाथ ततोऽन्तर्धानमीश्वरः ।। महेश्वरशिरोभ्रष्टा प्रविष्टा च सरः शुभम्

dhṛtagaṃgo jagāmātha tato'ntardhānamīśvaraḥ || maheśvaraśirobhraṣṭā praviṣṭā ca saraḥ śubham

तस्माद्विनिःसृता भूयः सप्तधा देवनिम्नगा ।। ह्लादिनी ह्रादिनी चैव प्लाविनी चेति प्राच्यगाः

tasmādviniḥsṛtā bhūyaḥ saptadhā devanimnagā || hlādinī hrādinī caiva plāvinī ceti prācyagāḥ

सीतावक्त्रश्च सिन्धुश्च प्रतीच्यभिमुखा गताः ।। दक्षिणेन तथा गंगा भगीरथपथानुगा ।। क्वचिद्वेगेन महता क्वचिन्मन्दविसर्पिणी

sītāvaktraśca sindhuśca pratīcyabhimukhā gatāḥ || dakṣiṇena tathā gaṃgā bhagīrathapathānugā || kvacidvegena mahatā kvacinmandavisarpiṇī

क्वचित्फेनाकुलजला क्वचिदावर्तमालिनी ।। क्वचिद्गम्भीरशब्दौघा निःशब्दा च तथा क्वचित्

kvacitphenākulajalā kvacidāvartamālinī || kvacidgambhīraśabdaughā niḥśabdā ca tathā kvacit

क्वचिद्धंसरवोद्दामा चक्रवाकयुगा क्वचित ।। ऊर्मिमालाकुलजला कुसुमोत्करमण्डिता

kvaciddhaṃsaravoddāmā cakravākayugā kvacita || ūrmimālākulajalā kusumotkaramaṇḍitā

जलसत्त्वशताकीर्णा सुरसिद्धसुखप्रदा ।। अमृतस्वादुसलिला हरसंसर्गनिर्मला

jalasattvaśatākīrṇā surasiddhasukhapradā || amṛtasvādusalilā harasaṃsarganirmalā

विष्णुपादप्रहारोत्था सर्वपात कनाशिनी ।। एवं संप्राप्य सा विंध्यं प्रविष्टा पूर्वसागरम्

viṣṇupādaprahārotthā sarvapāta kanāśinī || evaṃ saṃprāpya sā viṃdhyaṃ praviṣṭā pūrvasāgaram

सागरेण समासाद्य पातालं भीमदर्शनम् ।। प्लावयामास तद्भस्म सागराणां महात्मनाम्

sāgareṇa samāsādya pātālaṃ bhīmadarśanam || plāvayāmāsa tadbhasma sāgarāṇāṃ mahātmanām

भस्मनि प्लाविते सर्वे गतास्ते सागरा दिवम्

bhasmani plāvite sarve gatāste sāgarā divam

1.19.30

एवं धरां देवनदी प्रयाता सुपुण्यतोया ऋषिवर्यजुष्टा ।। महानुभावा नृप जह्नुकन्या निश्रेणिभूता त्रिदिवप्रयाणे

evaṃ dharāṃ devanadī prayātā supuṇyatoyā ṛṣivaryajuṣṭā || mahānubhāvā nṛpa jahnukanyā niśreṇibhūtā tridivaprayāṇe

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गङ्गावतरणनामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gaṅgāvataraṇanāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२०

वज्र उवाच ।। भागीरथीत्वं गङ्गात्वं देवनद्या मया श्रुतम् ।। किर्मर्थं जाह्नवी लोके कथ्यते सागरङ्गमा

vajra uvāca || bhāgīrathītvaṃ gaṅgātvaṃ devanadyā mayā śrutam || kirmarthaṃ jāhnavī loke kathyate sāgaraṅgamā

मार्कण्डेय उवाच ।। पञ्चालाख्योऽस्ति विषयो मध्यदेशे महीपते । स्वधर्मकर्मनिरतैर्युतो वर्णाश्रमैः सदा

mārkaṇḍeya uvāca || pañcālākhyo'sti viṣayo madhyadeśe mahīpate | svadharmakarmaniratairyuto varṇāśramaiḥ sadā

महोदयं पुरं तत्र कुशस्तम्भेन निर्मितम् ।। सर्वरत्नसमाकीर्णं कान्यकुब्जेति विश्रुतम्

mahodayaṃ puraṃ tatra kuśastambhena nirmitam || sarvaratnasamākīrṇaṃ kānyakubjeti viśrutam

तस्मिन्बभूव भूपालो जह्नुः परमधार्मिकः ।। यस्य कीर्तिमतः कीर्तिर्ब्रह्माण्डं व्याप्य तिष्ठति

tasminbabhūva bhūpālo jahnuḥ paramadhārmikaḥ || yasya kīrtimataḥ kīrtirbrahmāṇḍaṃ vyāpya tiṣṭhati

स कदाचिन्महीपालो हयमेधमुपाहरत् ।। दीक्षितस्य नरेन्द्रस्य यज्ञवाटं तु निम्रगा

sa kadācinmahīpālo hayamedhamupāharat || dīkṣitasya narendrasya yajñavāṭaṃ tu nimragā

प्लावयामास वेगेन जलौघैर्यदुसत्तम्

plāvayāmāsa vegena jalaughairyadusattam

प्लाविते यज्ञवाटे तु राजा गङ्गां तदाब्रवीत्

plāvite yajñavāṭe tu rājā gaṅgāṃ tadābravīt

अस्य गङ्गैऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ।। पिबामि सकलं तोयं तव सागरवल्लभे

asya gaṅgai'valepasya sadyaḥ phalamavāpnuhi || pibāmi sakalaṃ toyaṃ tava sāgaravallabhe

एवमुक्त्वा पपौ राजा सर्वं भागीरथीजलम् ।। तपसा महता राजंस्तथा योगबलेन च

evamuktvā papau rājā sarvaṃ bhāgīrathījalam || tapasā mahatā rājaṃstathā yogabalena ca

दृष्ट्वैव गङ्गां निस्तोयां दीनैर्मुनिजनैस्ततः ।। प्रसादितस्तु गङ्गार्थे तत्याज श्रवणेन ताम्

dṛṣṭvaiva gaṅgāṃ nistoyāṃ dīnairmunijanaistataḥ || prasāditastu gaṅgārthe tatyāja śravaṇena tām

1.20.10

दुहितृत्वे च जग्राह राजा भागीरथीं तदा ।। तेन सा कथिता लोके जाह्नवी यदुनन्दन

duhitṛtve ca jagrāha rājā bhāgīrathīṃ tadā || tena sā kathitā loke jāhnavī yadunandana

अतीव दर्पितो राजा गङ्गायाः स यदा नृप ।। यशोऽर्थं प्लावयामास यज्ञवाटं तदानघ

atīva darpito rājā gaṅgāyāḥ sa yadā nṛpa || yaśo'rthaṃ plāvayāmāsa yajñavāṭaṃ tadānagha

एवं त्रिलोके नृप जह्नुकन्या प्रोक्ता बुधैर्विष्णुपदी पवित्रा ।। हिमाचलस्याद्रिपतेस्तनूजा समुद्रपत्नी वरदा विशोका

evaṃ triloke nṛpa jahnukanyā proktā budhairviṣṇupadī pavitrā || himācalasyādripatestanūjā samudrapatnī varadā viśokā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जह्नुकन्योपाख्यानं नाम विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde jahnukanyopākhyānaṃ nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२१

वज्र उवाच ।। गङ्गा विष्णुपदी लोके किमर्थं कथिता बुधैः ।। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन भृगुवंशविवर्धन!

vajra uvāca || gaṅgā viṣṇupadī loke kimarthaṃ kathitā budhaiḥ || tanmamācakṣva tattvena bhṛguvaṃśavivardhana!

मार्कण्डेय उवाच ।। स्वायम्भुवेन्तरे पूर्वं चत्वारो देवतागणाः ।। जयाख्याश्चाजिताख्याश्च शुक्राख्याश्च प्रकीर्तिताः

mārkaṇḍeya uvāca || svāyambhuventare pūrvaṃ catvāro devatāgaṇāḥ || jayākhyāścājitākhyāśca śukrākhyāśca prakīrtitāḥ

तेषां बभूव देवेन्द्रो विश्वभुग्लोकपूजितः ।। आसंस्तस्या सुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः

teṣāṃ babhūva devendro viśvabhuglokapūjitaḥ || āsaṃstasyā surā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ

बभूव राजा तेषां च बाष्कलिर्न्नाम नामतः ।। येन विक्रम्य शक्रस्य हृतं राज्यं तदा बलात्

babhūva rājā teṣāṃ ca bāṣkalirnnāma nāmataḥ || yena vikramya śakrasya hṛtaṃ rājyaṃ tadā balāt

हृतराज्यस्तु देवेन्द्रो ब्रह्माणं शरणं गतः ।। ब्रह्मापि शक्रमादाय जगाम शरणं हरिम्

hṛtarājyastu devendro brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ || brahmāpi śakramādāya jagāma śaraṇaṃ harim

निवेदयामास तदा देवदेवाय शार्ङ्गिणे ।। बाष्कलेर्विजयं सर्वं ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः

nivedayāmāsa tadā devadevāya śārṅgiṇe || bāṣkalervijayaṃ sarvaṃ brahmā śubhacaturmukhaḥ

श्रीभगवानुवाच ।। ब्रह्मन्प्रत्याहरिष्यामि राज्यमस्य शतक्रतोः।। दिवि देवेषु धर्मात्मन्निवृत्तो भव मा चिरम्

śrībhagavānuvāca || brahmanpratyāhariṣyāmi rājyamasya śatakratoḥ|| divi deveṣu dharmātmannivṛtto bhava mā ciram

अहं वामनरूपेण प्रयास्ये बाष्कलिं नृपम् ।। मां दृष्ट्वा विस्मितं तन्तु गत्वा याचतु देवराट्

ahaṃ vāmanarūpeṇa prayāsye bāṣkaliṃ nṛpam || māṃ dṛṣṭvā vismitaṃ tantu gatvā yācatu devarāṭ

लोकत्रयं मम हृतं त्वया विक्रम्य बाष्कले ।। तत्राग्निशरणार्थाय दीयतां मे क्रमत्रयम्

lokatrayaṃ mama hṛtaṃ tvayā vikramya bāṣkale || tatrāgniśaraṇārthāya dīyatāṃ me kramatrayam

1.21.10

अतीव ह्रस्वगात्रस्य वामनस्यास्य मा चिरम् ।। एवमुक्तस्तु शक्रेण तदा दाता क्रमत्रयम्

atīva hrasvagātrasya vāmanasyāsya mā ciram || evamuktastu śakreṇa tadā dātā kramatrayam

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मा स्वभवनं गतः ।। देवोऽपि वामनो भूत्वा प्रयातो यत्र बाष्कलिः

mārkaṇḍeya uvāca || || ityevamukto devena brahmā svabhavanaṃ gataḥ || devo'pi vāmano bhūtvā prayāto yatra bāṣkaliḥ

बाष्कलिर्वामनं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।। निरीक्ष्य तं यथाकाममसुरैर्बहुभिर्वृतः

bāṣkalirvāmanaṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ || nirīkṣya taṃ yathākāmamasurairbahubhirvṛtaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु शक्रस्तं देशमाययौ ।। पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः शक्रं संपूज्य बाष्कलिः

etasminneva kāle tu śakrastaṃ deśamāyayau || pādyārghyācamanīyādyaiḥ śakraṃ saṃpūjya bāṣkaliḥ

किमागमनकार्यं ते तमुवाच प्रहृष्टवाक् ।। अत्याश्चर्यमिदं मन्ये तवागमन कारणम्

kimāgamanakāryaṃ te tamuvāca prahṛṣṭavāk || atyāścaryamidaṃ manye tavāgamana kāraṇam

शक्र उवाच ।। लोकत्रयं मेऽपहृतं विक्रमेण तु बाष्कले! ।। तत्राग्निशरणार्थाय दीयतां मे क्रमत्रयम्

śakra uvāca || lokatrayaṃ me'pahṛtaṃ vikrameṇa tu bāṣkale! || tatrāgniśaraṇārthāya dīyatāṃ me kramatrayam

अतीव ह्रस्वगात्रस्य वामनस्यास्य पार्थिव ।। भूमिभागे तु पारक्ये वस्तुं न त्वहमुत्सहे

atīva hrasvagātrasya vāmanasyāsya pārthiva || bhūmibhāge tu pārakye vastuṃ na tvahamutsahe

बाष्कलिरुवाच ।। क्रमत्रयं वामनके देवराज कृतं शुभम् ।। तत्रास्स्वमुदितः प्राप्तः सुखी सुरपते भव

bāṣkaliruvāca || kramatrayaṃ vāmanake devarāja kṛtaṃ śubham || tatrāssvamuditaḥ prāptaḥ sukhī surapate bhava

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तो बाष्कलिना त्यक्त्वा रूपं तु वामनम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamukto bāṣkalinā tyaktvā rūpaṃ tu vāmanam

हरिर्विचक्रमे लोकान्देवानां हितकाम्यया ।। ब्रह्मलोकं ततो गत्वा..... ।। देवस्य वामश्चरणो निविष्टो दानवालये

harirvicakrame lokāndevānāṃ hitakāmyayā || brahmalokaṃ tato gatvā..... || devasya vāmaścaraṇo niviṣṭo dānavālaye

1.21.20

ततः क्रमं स प्रथमं ददौ सूर्य्ये जगत्पतिः ।। द्वितीयं च ध्रुवे देवस्तृतीयेन च यादव

tataḥ kramaṃ sa prathamaṃ dadau sūryye jagatpatiḥ || dvitīyaṃ ca dhruve devastṛtīyena ca yādava

ब्रह्माण्डं ताडयामास ह्यसंपूर्णेन केशवः ।। ब्रह्माण्डस्ताडितस्तेन छिद्रतामगमत्प्रभो

brahmāṇḍaṃ tāḍayāmāsa hyasaṃpūrṇena keśavaḥ || brahmāṇḍastāḍitastena chidratāmagamatprabho

ब्रह्माण्डबाह्यतोयेन शतघ्नेनाम्भसावृतम् ।। तेनच्छिद्रेण तत्तोयं विवेशाण्डं महीपते

brahmāṇḍabāhyatoyena śataghnenāmbhasāvṛtam || tenacchidreṇa tattoyaṃ viveśāṇḍaṃ mahīpate

अंगुष्ठाग्रक्षतादण्डाद्यत्प्रविष्टं जलं शुचि ।। प्राप्ता देवनदीत्वं तु सा तु विष्णुपदी नदी

aṃguṣṭhāgrakṣatādaṇḍādyatpraviṣṭaṃ jalaṃ śuci || prāptā devanadītvaṃ tu sā tu viṣṇupadī nadī

देवनद्या तया व्याप्तं ब्रह्माण्डं सकलं नृप! ।। विभूतिभिर्महाभाग सर्वानुग्रहकाम्यया

devanadyā tayā vyāptaṃ brahmāṇḍaṃ sakalaṃ nṛpa! || vibhūtibhirmahābhāga sarvānugrahakāmyayā

वामनेन समाक्रान्ताः सर्वे लोका यदानघ! ।। असुरैस्ते तदा त्यक्ता देवानां सत्यबान्धवैः

vāmanena samākrāntāḥ sarve lokā yadānagha! || asuraiste tadā tyaktā devānāṃ satyabāndhavaiḥ

पातालश्च यदा तेन नाक्रान्तं हरिमेधसा ।। असुरैस्तैस्तदा घोरैरुष्यते यदुनन्दन!

pātālaśca yadā tena nākrāntaṃ harimedhasā || asuraistaistadā ghorairuṣyate yadunandana!

देवोऽपि हृत्वा त्रैलोक्यं जगामादर्शनं तदा ।। पातालनिलयश्चापि सुखमास्ते स बाष्कलिः

devo'pi hṛtvā trailokyaṃ jagāmādarśanaṃ tadā || pātālanilayaścāpi sukhamāste sa bāṣkaliḥ

शक्रोऽपि पालयामास विपश्चिद्भुवनं तदा ।। इमं त्रिविक्रमं नाम प्रादुर्भावं जगद्गुरोः

śakro'pi pālayāmāsa vipaścidbhuvanaṃ tadā || imaṃ trivikramaṃ nāma prādurbhāvaṃ jagadguroḥ

गङ्गासंभवसंयुक्तं सर्वकिल्विषनाशनम्

gaṅgāsaṃbhavasaṃyuktaṃ sarvakilviṣanāśanam

1.21.30

तेनैव देवदेवेन प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ।। भूयो लोकास्त्रयः क्रान्ताः पदा संयमिनो नृप

tenaiva devadevena prāpte vaivasvate'ntare || bhūyo lokāstrayaḥ krāntāḥ padā saṃyamino nṛpa

अनेन कारणेनोक्ता गंगा विष्णुपदी नृप ।। यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

anena kāraṇenoktā gaṃgā viṣṇupadī nṛpa || yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram

गंगासमुत्पत्तिरियं मयोक्ता श्रुत्वैव यां मुञ्चति सर्वपापम् ।। पापैर्विशिष्टोऽपि नरो नृवीर साधुव्रतस्तु त्रिदिवं प्रयाति

gaṃgāsamutpattiriyaṃ mayoktā śrutvaiva yāṃ muñcati sarvapāpam || pāpairviśiṣṭo'pi naro nṛvīra sādhuvratastu tridivaṃ prayāti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिविक्रमोपाख्यानं नामैकविंश तितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde trivikramopākhyānaṃ nāmaikaviṃśa titamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२२

वज्र उवाच ।। ब्रह्मन्विष्णुपदी गंगा त्रैलोक्यं व्याप्य तिष्ठति ।। यथा तथा भृगुश्रेष्ठ सर्वमेव प्रकीर्तय

vajra uvāca || brahmanviṣṇupadī gaṃgā trailokyaṃ vyāpya tiṣṭhati || yathā tathā bhṛguśreṣṭha sarvameva prakīrtaya

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रविश्य देवी ब्रह्माण्डं विष्णुलोकमुपागता ।। ब्राह्मीं सभां प्लावयित्वा तपोलोकमुपागता

mārkaṇḍeya uvāca || praviśya devī brahmāṇḍaṃ viṣṇulokamupāgatā || brāhmīṃ sabhāṃ plāvayitvā tapolokamupāgatā

जनलोकं गता तस्मान्महर्ल्लोकं ततो गता ।। स्वर्गलोकं समासाद्य प्रविष्टा चन्द्रमण्डलम्

janalokaṃ gatā tasmānmaharllokaṃ tato gatā || svargalokaṃ samāsādya praviṣṭā candramaṇḍalam

चन्द्रमण्डलविभ्रष्टा भुवर्लोकमुपागता ।। आकाशगंगा कथिता तत्र सा रतिवर्धिनी

candramaṇḍalavibhraṣṭā bhuvarlokamupāgatā || ākāśagaṃgā kathitā tatra sā rativardhinī

तस्यास्तु दृश्यते पन्थाः सततं व्योम्नि निर्मले ।। आकाशगंगामध्ये सा मेरौ निपतिता गिरौ

tasyāstu dṛśyate panthāḥ satataṃ vyomni nirmale || ākāśagaṃgāmadhye sā merau nipatitā girau

मेरुमध्याददृश्यन्ती दृश्यन्ती च तथा क्वचित् ।। प्रयाता सर्ववर्षाणि द्वीपानि च महामते।।।। सा तु देवी जया नाम कुरुवर्षे ह्रदास्तु ते ।। तेभ्यः शान्ता च साध्वी च द्विधा गंगा विनिस्सृता

merumadhyādadṛśyantī dṛśyantī ca tathā kvacit || prayātā sarvavarṣāṇi dvīpāni ca mahāmate|||| sā tu devī jayā nāma kuruvarṣe hradāstu te || tebhyaḥ śāntā ca sādhvī ca dvidhā gaṃgā vinissṛtā

ज्योत्स्ना च मृगमन्दा च स्मृता हैरण्वती शुभा ।। पुण्डरीका पयोदा च रम्ये वर्षे निगद्यते

jyotsnā ca mṛgamandā ca smṛtā hairaṇvatī śubhā || puṇḍarīkā payodā ca ramye varṣe nigadyate

भद्रा च कथिता देवी गान्धर्वी च मनोऽनुगा ।। इलावृते तथा सैव प्रोक्ता जाम्बवती शुभा

bhadrā ca kathitā devī gāndharvī ca mano'nugā || ilāvṛte tathā saiva proktā jāmbavatī śubhā

1.22.10

तस्यास्तीरभवं मूर्ध्नि कनकं धार्यते सुरैः।। केतुमाले च कथिता निर्मला नड्वला तथा

tasyāstīrabhavaṃ mūrdhni kanakaṃ dhāryate suraiḥ|| ketumāle ca kathitā nirmalā naḍvalā tathā

मनस्विनी ज्योतिष्मती हरिवर्षे निगद्यते।। तथा किम्पुरुषाख्ये तु रम्भा चन्द्रवती शुभा

manasvinī jyotiṣmatī harivarṣe nigadyate|| tathā kimpuruṣākhye tu rambhā candravatī śubhā

इन्द्रद्युम्नपयोदा सा काशैका मतिपावनी ।। मनोजवा ताम्रपर्णी गभस्तिमतिमालिनी

indradyumnapayodā sā kāśaikā matipāvanī || manojavā tāmraparṇī gabhastimatimālinī

नागद्वीपे नागवती सौम्ये सोमप्रभा तथा ।। रुद्रलोकं ततः प्राप्ता ब्रह्मलोकं ततो गता

nāgadvīpe nāgavatī saumye somaprabhā tathā || rudralokaṃ tataḥ prāptā brahmalokaṃ tato gatā

गान्धर्वी चैव गन्धर्वी वारुणे वरुणह्रदा ।। ह्रादिनी ह्लादिनी चैव पुण्यतोया च वर्षिणी

gāndharvī caiva gandharvī vāruṇe varuṇahradā || hrādinī hlādinī caiva puṇyatoyā ca varṣiṇī

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च गंगा चास्मिन्प्रकीर्तिता ।। अमरान्निषधान्सर्वान्धीवरानृषिकांस्तथा

sītā cakṣuśca sindhuśca gaṃgā cāsminprakīrtitā || amarānniṣadhānsarvāndhīvarānṛṣikāṃstathā

ओष्ठप्रावरणान्सौम्यान्कर्णप्रावरणांस्तथा ।।।। कालोदरान्विकर्णांश्च ह्रादिनी तु निषेवते

oṣṭhaprāvaraṇānsaumyānkarṇaprāvaraṇāṃstathā |||| kālodarānvikarṇāṃśca hrādinī tu niṣevate

इन्द्रद्युम्नसरः पुण्यमुपचारादजायत ।। तथा खरपदान्देशान्वेत्रशङ्कुपदानपि

indradyumnasaraḥ puṇyamupacārādajāyata || tathā kharapadāndeśānvetraśaṅkupadānapi

तञ्जानकामतं चैव ह्लादिनी तु निषेवते ।। दरदाञ्जहुडांश्चैव काश्मीरान्नैरसान्कुरून्

tañjānakāmataṃ caiva hlādinī tu niṣevate || daradāñjahuḍāṃścaiva kāśmīrānnairasānkurūn

गान्धारान्दरदाभीरान्कुपर्वान्भीमरौरवान्

gāndhārāndaradābhīrānkuparvānbhīmarauravān

शिवपर्वानिन्द्रपर्वान्सिन्धुतीरान्निषेवते

śivaparvānindraparvānsindhutīrānniṣevate

1.22.20

देवान्दैत्यान्कालकेयान्गन्धर्वान्किन्नरांस्तथा ।। विद्याधरांस्तथा नागान्सुपर्वान्सुमनोहरान्

devāndaityānkālakeyāngandharvānkinnarāṃstathā || vidyādharāṃstathā nāgānsuparvānsumanoharān

कलापग्रामकांश्चैव नरनारायणाश्रमम् ।। किरातांश्च पुलिन्दांश्च मयस्य नगरीं तथा

kalāpagrāmakāṃścaiva naranārāyaṇāśramam || kirātāṃśca pulindāṃśca mayasya nagarīṃ tathā

कुतून्सभारतांश्चैव पुलिन्दाँश्चैव भागशः ।। पाञ्चालान्काशयान्वत्सान्मागधांस्ताम्रलिप्तकान्

kutūnsabhāratāṃścaiva pulindām̐ścaiva bhāgaśaḥ || pāñcālānkāśayānvatsānmāgadhāṃstāmraliptakān

सह्योत्तरांश्च वङ्गांश्च तथा श्रावस्तिवासिन ।। अङ्गान्वंगान्सपुण्ड्रांश्च गंगा भावयते शुभा

sahyottarāṃśca vaṅgāṃśca tathā śrāvastivāsina || aṅgānvaṃgānsapuṇḍrāṃśca gaṃgā bhāvayate śubhā

ह्रादिनी ह्लादिनी चैव पावनी जाह्नवी तथा ।। प्रविष्टा सागरं पूर्वं द्वीपेस्मिन्नृपसत्तम

hrādinī hlādinī caiva pāvanī jāhnavī tathā || praviṣṭā sāgaraṃ pūrvaṃ dvīpesminnṛpasattama

सीताचक्षुश्च सिन्धुश्च पश्चिमं नृप सागरम् ।। गङ्गाव्याप्तिस्तव प्रोक्ता जम्बूद्वीपे मयानघ

sītācakṣuśca sindhuśca paścimaṃ nṛpa sāgaram || gaṅgāvyāptistava proktā jambūdvīpe mayānagha

लोकेषु च तथा राजन्द्वीपेष्वन्येषु मे शृणु ।। सुकुमारी कुमारी च सुकृता सेविनी तथा

lokeṣu ca tathā rājandvīpeṣvanyeṣu me śṛṇu || sukumārī kumārī ca sukṛtā sevinī tathā

इक्षुश्च वेणुका नन्दा शाकद्वीपे च सप्तधा ।। शाल्मले त्वथ गोमेदे द्वीपे पुष्करसंज्ञके

ikṣuśca veṇukā nandā śākadvīpe ca saptadhā || śālmale tvatha gomede dvīpe puṣkarasaṃjñake

नदीत्वं सा समुत्सृज्य चोदधित्वमुपागता ।। तस्मिन्द्वीपत्रये नद्यो न सन्ति यदुनन्दन

nadītvaṃ sā samutsṛjya codadhitvamupāgatā || tasmindvīpatraye nadyo na santi yadunandana

उदकान्युद्भिदान्येव तेषु सन्ति सहस्रशः ।। एवं भूमितलं प्लाव्य पातालं कृष्णमृत्तिकम्

udakānyudbhidānyeva teṣu santi sahasraśaḥ || evaṃ bhūmitalaṃ plāvya pātālaṃ kṛṣṇamṛttikam

1.22.30

एकीभूता प्रविष्टा सा भोगवत्यां समीपतः ।। श्वेतभौमं गता तस्माद्रक्तभौमं ततो गता

ekībhūtā praviṣṭā sā bhogavatyāṃ samīpataḥ || śvetabhaumaṃ gatā tasmādraktabhaumaṃ tato gatā

शिलाभौमं गता तस्माद्रुक्मभौमं ततो गता ।। रुक्मभौमादपि गता रौद्रं तेजस्सुदारुणम्

śilābhaumaṃ gatā tasmādrukmabhaumaṃ tato gatā || rukmabhaumādapi gatā raudraṃ tejassudāruṇam

ततोऽपि विलयं गत्वा वाराहं लोकमागता ।। वाराहलोकाद्ब्रह्माण्डं तदर्थं भिन्न वाहिनी

tato'pi vilayaṃ gatvā vārāhaṃ lokamāgatā || vārāhalokādbrahmāṇḍaṃ tadarthaṃ bhinna vāhinī

छिद्रेण तेन सा देवी स्वां योनिं पुनरागता

chidreṇa tena sā devī svāṃ yoniṃ punarāgatā

एवं नरेन्द्रेश जगत्समग्रमाक्रम्य गंगा सततं स्थिता या ।। तस्याः प्रभावश्रवणादशेषं पापं नराणां समुपैति शांतिम् ।। ३४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गंगाव्याप्तिर्नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः

evaṃ narendreśa jagatsamagramākramya gaṃgā satataṃ sthitā yā || tasyāḥ prabhāvaśravaṇādaśeṣaṃ pāpaṃ narāṇāṃ samupaiti śāṃtim || 34 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gaṃgāvyāptirnāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२३

वज्र उवाच ।। भगीरथस्य राजर्षेर्वंशमुत्तमपूरुषं ।। त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि गङ्गा येनावतारिता

vajra uvāca || bhagīrathasya rājarṣervaṃśamuttamapūruṣaṃ || tvatto'haṃ śrotumicchāmi gaṅgā yenāvatāritā

मार्कण्डेय उवाच ।। भगीरथसुतः श्रीमान्विश्रुतो नाम धार्मिकः ।। विश्रुतस्यात्मजः श्रीमान्नाभाग इति विश्रुतः

mārkaṇḍeya uvāca || bhagīrathasutaḥ śrīmānviśruto nāma dhārmikaḥ || viśrutasyātmajaḥ śrīmānnābhāga iti viśrutaḥ

अम्बरीषस्तु नाभागिरयुतारिस्तदात्मजः ।। तत्सुतो ऋतुपर्णश्च राजा नलसखो बली

ambarīṣastu nābhāgirayutāristadātmajaḥ || tatsuto ṛtuparṇaśca rājā nalasakho balī

शर्वकामः सुतस्तस्य सुदासस्तस्य चात्मजः ।। तस्य मित्रसहः पुत्रः तस्य पुत्रोश्मको नृप

śarvakāmaḥ sutastasya sudāsastasya cātmajaḥ || tasya mitrasahaḥ putraḥ tasya putrośmako nṛpa

मूलकस्तत्सुतो राजा महाबुद्धिर्नरेश्वरः ।। क्षत्रियाणां वधे घोरे रामेण विनिपातितः

mūlakastatsuto rājā mahābuddhirnareśvaraḥ || kṣatriyāṇāṃ vadhe ghore rāmeṇa vinipātitaḥ

पुरा पितृवधामर्षाद्रामो भार्गवनन्दनः ।। त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं चक्रे निःक्षत्रियामिमाम्

purā pitṛvadhāmarṣādrāmo bhārgavanandanaḥ || triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ cakre niḥkṣatriyāmimām

भगीरथकुलोत्पन्नं मूलकं नाम जघ्निवान् ।। वज्र उवाच ।। कथं रामेण वसुधा पुरा निःक्षत्त्रिया कृता ।। किमर्थं च महाभाग तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

bhagīrathakulotpannaṃ mūlakaṃ nāma jaghnivān || vajra uvāca || kathaṃ rāmeṇa vasudhā purā niḥkṣattriyā kṛtā || kimarthaṃ ca mahābhāga tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच।। सोमवंशसमुत्पन्नो ययातिर्नाम पार्थिवः ।। तस्यापि संहतः पुत्रो बभूव पृथिवीपतिः

mārkaṇḍeya uvāca|| somavaṃśasamutpanno yayātirnāma pārthivaḥ || tasyāpi saṃhataḥ putro babhūva pṛthivīpatiḥ

सहस्रजित्सुतस्तस्य नभजित्तस्य चात्मजः ।। तस्यापि हैहयः पुत्रः कुन्तिस्तस्यापि चात्मजः

sahasrajitsutastasya nabhajittasya cātmajaḥ || tasyāpi haihayaḥ putraḥ kuntistasyāpi cātmajaḥ

1.23.10

तस्यापि संहतः पुत्रो महिष्मांऽस्तस्य चात्मजः ।। माहिष्मती कृता येन नगरी सुमनोहरा

tasyāpi saṃhataḥ putro mahiṣmāṃ'stasya cātmajaḥ || māhiṣmatī kṛtā yena nagarī sumanoharā

भद्रश्रेण्यः सुतस्तस्य दुर्मदस्तस्य चात्मजः ।। कनकस्तत्सुतो राजा कृतवीर्यस्तदात्मजः ।।१

bhadraśreṇyaḥ sutastasya durmadastasya cātmajaḥ || kanakastatsuto rājā kṛtavīryastadātmajaḥ ||1

अर्जुनस्तनयस्तस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत्।। दत्तात्रेयोऽथ भगवान्विष्णुरूपानुरूपधृक्

arjunastanayastasya saptadvīpeśvaro'bhavat|| dattātreyo'tha bhagavānviṣṇurūpānurūpadhṛk

आराध्य तपसा येन प्राप्तं राज्यं सुदुर्लभम् ।। तथा बाहुसहस्रं च मतिं धर्मे तथोत्तमाम्

ārādhya tapasā yena prāptaṃ rājyaṃ sudurlabham || tathā bāhusahasraṃ ca matiṃ dharme tathottamām

अधर्मे वर्त्तमानस्य मरणं च जनार्दनात् ।। युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुरंजयन्

adharme varttamānasya maraṇaṃ ca janārdanāt || yuddhena pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānuraṃjayan

तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।। सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जिता

teneyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā || saptodadhiparikṣiptā kṣātreṇa vidhinā jitā

पातालनगरे शैले वसुधायां रसातले ।। तस्य पार्थिवसिंहस्य चक्रं न प्रतिहन्यते

pātālanagare śaile vasudhāyāṃ rasātale || tasya pārthivasiṃhasya cakraṃ na pratihanyate

द्वीपेषु स हि सर्वेषु खातं खातमथाऽकरोत् ।। यूपचिह्नानि च तथा खड्गी शतशनी रथी

dvīpeṣu sa hi sarveṣu khātaṃ khātamathā'karot || yūpacihnāni ca tathā khaḍgī śataśanī rathī

देशाननुचरन्योगात्सदा पश्यति तस्करान्।। स एव पशुपालोभूत्क्षेत्रपालः स एव च

deśānanucaranyogātsadā paśyati taskarān|| sa eva paśupālobhūtkṣetrapālaḥ sa eva ca

स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोऽभवत् ।। स तु बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा

sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvādarjuno'bhavat || sa tu bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā

1.23.20

भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः ।। राक्षसा निर्जितास्तेन तेन बद्धश्च रावणः

bhāti raśmisahasreṇa śāradeneva bhāskaraḥ || rākṣasā nirjitāstena tena baddhaśca rāvaṇaḥ

जित्वा भोगवती तेन कर्कोटकसुता हृता ।। तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ ।। भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः

jitvā bhogavatī tena karkoṭakasutā hṛtā || tasya bāhusahasreṇa kṣobhyamāṇe mahodadhau || bhavanti līnā niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ

मन्दरक्षोभचकिता अमृतोत्पादशङ्किताः ।। नतनिश्चलमूर्धानो भवन्ति च महोरगाः

mandarakṣobhacakitā amṛtotpādaśaṅkitāḥ || nataniścalamūrdhāno bhavanti ca mahoragāḥ

दशयज्ञसहस्राणि तेनेष्टानि महीक्षिता ।। द्वीपे द्वीपे महाराज धर्मज्ञेन महात्मना

daśayajñasahasrāṇi teneṣṭāni mahīkṣitā || dvīpe dvīpe mahārāja dharmajñena mahātmanā

सर्वे यज्ञा महाराज तस्यासन्भूरिदक्षिणाः ।। सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः

sarve yajñā mahārāja tasyāsanbhūridakṣiṇāḥ || sarve kāñcanavedīkāḥ sarve yūpaiśca kāñcanaiḥ

द्विजानां परिवेष्टारस्तस्य यज्ञेषु देवताः ।। स्वयमासन्महाराज स्वयं भागहरास्तथा

dvijānāṃ pariveṣṭārastasya yajñeṣu devatāḥ || svayamāsanmahārāja svayaṃ bhāgaharāstathā

तस्य यज्ञे जगौ गाथा नारदस्सुमहत्तपाः ।। न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः

tasya yajñe jagau gāthā nāradassumahattapāḥ || na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ

यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा विक्रमेण श्रुतेन वा

yajñairdānaistapobhirvā vikrameṇa śrutena vā

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स महीपतिः ।। सप्तद्वीपेश्वरः सम्राट् चक्रवर्त्ती बभूव ह

pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ sa mahīpatiḥ || saptadvīpeśvaraḥ samrāṭ cakravarttī babhūva ha

तस्य राज्ञस्तु वसुधा बहुपार्थिवसङ्कुला ।। भाराक्रान्ता विलुलिता बभूव पृथिवीपते

tasya rājñastu vasudhā bahupārthivasaṅkulā || bhārākrāntā vilulitā babhūva pṛthivīpate

1.23.30

तस्य राज्ञो गतातङ्कैर्बहुपुत्रैर्नरोत्तम ।। तेजोयुक्तैः समाकीर्णा वसुधा वसुधाधिप

tasya rājño gatātaṅkairbahuputrairnarottama || tejoyuktaiḥ samākīrṇā vasudhā vasudhādhipa

बहुनागाश्वसंकीर्णा बहुगोकुलसङ्कुला ।। न शक्ता नृपते सोढुं तेजस्तदतिमानुषम्

bahunāgāśvasaṃkīrṇā bahugokulasaṅkulā || na śaktā nṛpate soḍhuṃ tejastadatimānuṣam

ज्वालावलिवपुः श्रान्ता खिन्ना नाकमुपागता

jvālāvalivapuḥ śrāntā khinnā nākamupāgatā

एवं प्रभावे नरदेवनाथे पृथ्वीं समग्रां परिपाल्यमाने ।। भारेण सन्ना पृथिवी जगाम महेन्द्रलोकं मुनिदेवजुष्टम्

evaṃ prabhāve naradevanāthe pṛthvīṃ samagrāṃ paripālyamāne || bhāreṇa sannā pṛthivī jagāma mahendralokaṃ munidevajuṣṭam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽर्जुनोपाख्यानं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'rjunopākhyānaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२४

वज्र उवाच ।। देवकार्यं विना विष्णुर्नोत्पत्स्यति महीतले ।। कस्मिन्कार्ये बभूवासौ दत्तात्रेय इति श्रुतः

vajra uvāca || devakāryaṃ vinā viṣṇurnotpatsyati mahītale || kasminkārye babhūvāsau dattātreya iti śrutaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शक्रेण च यदा वृत्रो हतो वीर्योपबृंहितः

mārkaṇḍeya uvāca || śakreṇa ca yadā vṛtro hato vīryopabṛṃhitaḥ

तस्मिन्हतेऽसुरे त्वष्टा विश्वरूपमवासृजत् ।। तपस्यन्तं च तं गत्वा जघान च शचीपतिः

tasminhate'sure tvaṣṭā viśvarūpamavāsṛjat || tapasyantaṃ ca taṃ gatvā jaghāna ca śacīpatiḥ

तस्मिन्हते ब्रह्महत्या जगाम बलसूदनम् ।। ब्रह्महत्याभिभूतस्तु राज्यं त्यक्त्वा त्रिविष्टपे

tasminhate brahmahatyā jagāma balasūdanam || brahmahatyābhibhūtastu rājyaṃ tyaktvā triviṣṭape

मानसे बिसतन्तुस्थो बभूव स पुरन्दरः ।। राजा कृतः शक्रहीनैर्देवैस्तु नहुषस्तदा

mānase bisatantustho babhūva sa purandaraḥ || rājā kṛtaḥ śakrahīnairdevaistu nahuṣastadā

सोऽकामयत पौलोमीं शक्रस्य महिषीं प्रियाम् ।। कालालाभपरा प्राह शक्रं देवी तथा शची

so'kāmayata paulomīṃ śakrasya mahiṣīṃ priyām || kālālābhaparā prāha śakraṃ devī tathā śacī

अपूर्वेण हि यानेन समीपं मे सुरेश्वर ।। ऋषिभिः शिबिकां युक्त्वा स जगाम तदन्तिकम्

apūrveṇa hi yānena samīpaṃ me sureśvara || ṛṣibhiḥ śibikāṃ yuktvā sa jagāma tadantikam

शिबिकां वहमानं तु मन्दंमन्दं द्विजोत्तमम् ।। पादेन ताडयामास सोऽगस्त्यं पापनिश्चयः

śibikāṃ vahamānaṃ tu mandaṃmandaṃ dvijottamam || pādena tāḍayāmāsa so'gastyaṃ pāpaniścayaḥ

अगस्त्येन तथा शप्तो भव सर्पो महीपते ।। युधिष्ठिरेण संगम्य शापमोक्षमवाप्स्यसि

agastyena tathā śapto bhava sarpo mahīpate || yudhiṣṭhireṇa saṃgamya śāpamokṣamavāpsyasi

1.24.10

एवमुक्ते तु मुनिना सर्पत्वं स जगाम वै ।। नष्टे शक्रे च पतिते नहुषे पापनिश्चये

evamukte tu muninā sarpatvaṃ sa jagāma vai || naṣṭe śakre ca patite nahuṣe pāpaniścaye

रजस्तमोभ्यामाक्रान्ता बभूवुस्त्रिदशालयाः ।। ततः प्रवृत्ता लोकेऽस्मिन्ननावृष्टिः सुदारुणा

rajastamobhyāmākrāntā babhūvustridaśālayāḥ || tataḥ pravṛttā loke'sminnanāvṛṣṭiḥ sudāruṇā

दुर्भिक्षमरकौ चोभौ विषण्णास्त्रिदशालयाः ।। नष्टोत्सवमहायज्ञं निर्वषट्कारमङ्गलम्

durbhikṣamarakau cobhau viṣaṇṇāstridaśālayāḥ || naṣṭotsavamahāyajñaṃ nirvaṣaṭkāramaṅgalam

अनावृष्टिहतं सर्वं बभूव वसुधातलम् ।। क्षुत्क्षाममानुषप्रायं विनष्टपशुसञ्चयम्

anāvṛṣṭihataṃ sarvaṃ babhūva vasudhātalam || kṣutkṣāmamānuṣaprāyaṃ vinaṣṭapaśusañcayam

कपालास्थिसमाकीर्णं केशशैवालसंकुलम् ।। स्नायुभग्नद्विजगणैः क्रव्यादैरतिसंकुलम्

kapālāsthisamākīrṇaṃ keśaśaivālasaṃkulam || snāyubhagnadvijagaṇaiḥ kravyādairatisaṃkulam

निर्गन्धिकुणपाकीर्णं शून्यप्रायं विभीषणम् ।। क्षुत्क्षामभूतसङ्घाभ्यां विनिवृत्तवणिक्पथम्

nirgandhikuṇapākīrṇaṃ śūnyaprāyaṃ vibhīṣaṇam || kṣutkṣāmabhūtasaṅghābhyāṃ vinivṛttavaṇikpatham

प्रनष्टकृषिवार्तं च दातृभिश्च विवर्जितम् ।। नरकेऽपि महाघोरे निराक्रन्दैर्जनैयुतैः

pranaṣṭakṛṣivārtaṃ ca dātṛbhiśca vivarjitam || narake'pi mahāghore nirākrandairjanaiyutaiḥ

दुर्लभान्नं निरानन्दं स्कन्धासक्तकुमारकैः ।। इतश्चेतश्च यास्यद्भिर्दानवैरतिसंकुलम्

durlabhānnaṃ nirānandaṃ skandhāsaktakumārakaiḥ || itaścetaśca yāsyadbhirdānavairatisaṃkulam

शुष्कतोयाशयं भीमं नामशेषमहापगम् ।। तस्मिन्काले महाघोरे चोत्सृष्टनियमा द्विजाः

śuṣkatoyāśayaṃ bhīmaṃ nāmaśeṣamahāpagam || tasminkāle mahāghore cotsṛṣṭaniyamā dvijāḥ

आर्यावर्तं परित्यज्य म्लेच्छदेशमुपाश्रिताः ।। भक्ष्याभक्ष्यं परित्यज्य कुर्वाणाः प्राणधारणम्

āryāvartaṃ parityajya mlecchadeśamupāśritāḥ || bhakṣyābhakṣyaṃ parityajya kurvāṇāḥ prāṇadhāraṇam

1.24.20

प्राणधारणसक्तानां क्षुधाव्याकुलचेतसाम् ।। तेषां ब्रह्म तदा नष्टं धावतां च इतस्ततः

prāṇadhāraṇasaktānāṃ kṣudhāvyākulacetasām || teṣāṃ brahma tadā naṣṭaṃ dhāvatāṃ ca itastataḥ

तदा नष्टेषु देवेषु म्लेच्छीभूतमिदं जगत् ।। म्लेच्छीभूते जगत्यस्मिन्स्वधास्वाहाविवर्जिताः

tadā naṣṭeṣu deveṣu mlecchībhūtamidaṃ jagat || mlecchībhūte jagatyasminsvadhāsvāhāvivarjitāḥ

यथा मर्त्यास्तथा जाताः सर्वे ते देवतागणाः ।। क्षुत्क्षामकण्ठैस्त्रिदशैः प्रार्थितश्च जनार्दनः

yathā martyāstathā jātāḥ sarve te devatāgaṇāḥ || kṣutkṣāmakaṇṭhaistridaśaiḥ prārthitaśca janārdanaḥ

शक्रार्थं त्रिदशा गत्वा त्रैलोक्यहितकाम्यया

śakrārthaṃ tridaśā gatvā trailokyahitakāmyayā

तानुवाच हरिर्देवः सर्वे गच्छन्तु मानसम् ।। बिसतंतुगतं शक्रं तस्माल्लप्स्यथ मा चिरम्

tānuvāca harirdevaḥ sarve gacchantu mānasam || bisataṃtugataṃ śakraṃ tasmāllapsyatha mā ciram

यजतां सोऽश्वमेधेन मामेव सुरसत्तमाः! ।। अहमेव करिष्यामि विपाप्मानं बिडौजसम्

yajatāṃ so'śvamedhena māmeva surasattamāḥ! || ahameva kariṣyāmi vipāpmānaṃ biḍaujasam

तत्कृता ब्रह्महत्यां तु चतुर्धा स करिष्यति

tatkṛtā brahmahatyāṃ tu caturdhā sa kariṣyati

अमेध्यक्षेपके वह्नौ पादेनैकेन यास्यति ।। तथा चैकेन पादेन ह्यशुचिक्षेपके जले

amedhyakṣepake vahnau pādenaikena yāsyati || tathā caikena pādena hyaśucikṣepake jale

पादेनैकेन च तथा सर्वकाले द्रुमच्छिदम् ।। रजस्वलांगं पादेन तथा चैकेन यास्यति

pādenaikena ca tathā sarvakāle drumacchidam || rajasvalāṃgaṃ pādena tathā caikena yāsyati

अहमंशेन यास्यामि भूतलं सुरकारणात् ।। नष्टे च भूतले धर्मं स्थापयिष्याम्यहं पुनः

ahamaṃśena yāsyāmi bhūtalaṃ surakāraṇāt || naṣṭe ca bhūtale dharmaṃ sthāpayiṣyāmyahaṃ punaḥ

1.24.30

एतत्सर्वं यथोद्दिष्टं देवदेवेन शार्ङ्गिणा ।। चक्रुस्सुरगणाः सर्वे राज्यं चावाप वृत्रहा

etatsarvaṃ yathoddiṣṭaṃ devadevena śārṅgiṇā || cakrussuragaṇāḥ sarve rājyaṃ cāvāpa vṛtrahā

शक्रेण नित्यं बिसतन्तुगेन ध्यातो महात्मा हरिरप्रमेयः ।। हत्वापि कामेन स विप्रमुख्यं लेभे त्रिलोकीं पुनरेव तस्मात्

śakreṇa nityaṃ bisatantugena dhyāto mahātmā hariraprameyaḥ || hatvāpi kāmena sa vipramukhyaṃ lebhe trilokīṃ punareva tasmāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वृत्रवधोपाख्यानं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vṛtravadhopākhyānaṃ nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२५

मार्कण्डेय उवाच ।। ब्रह्मणोऽत्रिः सुतः श्रीमान्प्रभावाद्ब्रह्मणा समः ।।। प्रभाकरस्तस्य सुतः पितामहसमो गुणैः

mārkaṇḍeya uvāca || brahmaṇo'triḥ sutaḥ śrīmānprabhāvādbrahmaṇā samaḥ ||| prabhākarastasya sutaḥ pitāmahasamo guṇaiḥ

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम् ।। तमोभिभूते तपसा प्रभा येन विवर्धिता

svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm || tamobhibhūte tapasā prabhā yena vivardhitā

स्वस्त्यस्त्विति स होवाच पतमानं दिवाकरम् ।। वचनात्तस्य ब्रह्मर्षेः स पपात दिवो महीम्

svastyastviti sa hovāca patamānaṃ divākaram || vacanāttasya brahmarṣeḥ sa papāta divo mahīm

अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महायशाः ।। यज्ञेष्वत्रिवनं यश्च सुरैर्यस्य प्रकीर्तितम्

atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaścakāra mahāyaśāḥ || yajñeṣvatrivanaṃ yaśca surairyasya prakīrtitam

तस्य पुत्रत्वमापन्नौ जनार्दनमहेश्वरौ ।। दत्तात्रेयोऽथ दुर्वासा लोके ख्यातिमुपागतौ

tasya putratvamāpannau janārdanamaheśvarau || dattātreyo'tha durvāsā loke khyātimupāgatau

दत्तात्रेयत्वमासाद्य भगवान्मधुसूदनः ।। वेदानध्यापयामास ब्राह्मणांश्चरितव्रतान्

dattātreyatvamāsādya bhagavānmadhusūdanaḥ || vedānadhyāpayāmāsa brāhmaṇāṃścaritavratān

तेषु नष्टेषु वेदेषु क्रियासु च मखेषु च ।। चातुर्वण्ये समाकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते

teṣu naṣṭeṣu vedeṣu kriyāsu ca makheṣu ca || cāturvaṇye samākīrṇe dharme śithilatāṃ gate

अभिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टेऽनृते स्थिते ।। प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते

abhivardhati cādharme satye naṣṭe'nṛte sthite || prajāsu śīryamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate

सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै ।। चातुर्वर्ण्यमसंकीर्ण कृतं तेन महात्मना

sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai || cāturvarṇyamasaṃkīrṇa kṛtaṃ tena mahātmanā

दुर्भिक्षमरकौ नष्टौ तस्मिञ्जाते महीतले ।। प्रववर्ष च देवेन्द्रः सहस्रनयनः क्षितौ ।।1.25.१

durbhikṣamarakau naṣṭau tasmiñjāte mahītale || pravavarṣa ca devendraḥ sahasranayanaḥ kṣitau ||1.25.1

भूय एव जगद्वृत्तं यथापूर्वं जगत्पते ।। प्रनष्टकलुषे लोके सन्मार्गस्थेषु राजसु

bhūya eva jagadvṛttaṃ yathāpūrvaṃ jagatpate || pranaṣṭakaluṣe loke sanmārgastheṣu rājasu

यजत्सु विप्रमुख्येषु तपस्यभिरतेषु च ।। वार्तासक्तेषु वैश्येषु शुश्रूषुष्वन्त्यजेषु च

yajatsu vipramukhyeṣu tapasyabhirateṣu ca || vārtāsakteṣu vaiśyeṣu śuśrūṣuṣvantyajeṣu ca

मुदितेषु च लोकेषु त्रैलोक्ये देवसाद्गते ।। विष्णोर्भागे क्षितिगते कार्तवीर्यार्जुनस्तदा

muditeṣu ca lokeṣu trailokye devasādgate || viṣṇorbhāge kṣitigate kārtavīryārjunastadā

दशवर्षसहस्राणि कृतवान्दुश्चरं तपः ।। प्रयागवनमासाद्य दत्तात्रेयाश्रमं प्रति

daśavarṣasahasrāṇi kṛtavānduścaraṃ tapaḥ || prayāgavanamāsādya dattātreyāśramaṃ prati

आराधयामास तदा दत्तं शुश्रूषया नृप।। तेन दत्तवरश्चक्रे सराज्यं हतकण्टकम्

ārādhayāmāsa tadā dattaṃ śuśrūṣayā nṛpa|| tena dattavaraścakre sarājyaṃ hatakaṇṭakam

आर्यावर्तेषु निर्म्लेच्छा कृता तेन वसुन्धरा ।। तस्मिन्राजनि धर्मज्ञे दैत्यैर्देवनिपातितैः

āryāvarteṣu nirmlecchā kṛtā tena vasundharā || tasminrājani dharmajñe daityairdevanipātitaiḥ

संप्राप्तैर्भूमिपालत्वं वसुधा भारपीडिता ।। नाकपृष्ठं ययौ शीघ्रं शक्रदर्शनलालसा

saṃprāptairbhūmipālatvaṃ vasudhā bhārapīḍitā || nākapṛṣṭhaṃ yayau śīghraṃ śakradarśanalālasā

वज्र उवाच ।। आसाद्यलोकं त्रिदिवेश्वरस्य भारेण खिन्ना वसुधा नरेन्द्रैः ।। किं तत्र चक्रे वद तन्ममाद्य दृष्ट्वा क्षितिं यच्च चकार शक्रः

vajra uvāca || āsādyalokaṃ tridiveśvarasya bhāreṇa khinnā vasudhā narendraiḥ || kiṃ tatra cakre vada tanmamādya dṛṣṭvā kṣitiṃ yacca cakāra śakraḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दत्तात्रेयोपाख्यानंनाम पञ्चविंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dattātreyopākhyānaṃnāma pañcaviṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२६

मार्कण्डेय उवाच ।। नाकपृष्ठगता भूमिर्ददर्श मधुसूदनम् ।। रत्नासनगतं वीरं श्रिया परमया युतम्

mārkaṇḍeya uvāca || nākapṛṣṭhagatā bhūmirdadarśa madhusūdanam || ratnāsanagataṃ vīraṃ śriyā paramayā yutam

उपास्यमानं त्रिदशैर्भासयन्तं सभां शुभाम् ।। आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुद्गणैः

upāsyamānaṃ tridaśairbhāsayantaṃ sabhāṃ śubhām || ādityairvasubhiḥ sādhyairviśvedevairmarudgaṇaiḥ

रुद्रैर्भृग्वङ्गिरोभिश्च नासत्यैश्च महात्मभिः ।। ऋषिभिः सूर्यसंकाशैस्तपसा द्योतितप्रभैः

rudrairbhṛgvaṅgirobhiśca nāsatyaiśca mahātmabhiḥ || ṛṣibhiḥ sūryasaṃkāśaistapasā dyotitaprabhaiḥ

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च स्तूयमानं सहस्रशः ।। किरीटोत्तमसंच्छन्नं हारकेयूरभूषितम्

gandharvairapsarobhiśca stūyamānaṃ sahasraśaḥ || kirīṭottamasaṃcchannaṃ hārakeyūrabhūṣitam

रत्नाङ्गदकृतोद्द्योतं रत्नगर्भसमप्रभम् ।। हरिचन्दन दिग्धांगं नीलाम्बरधरं हरिम्

ratnāṅgadakṛtoddyotaṃ ratnagarbhasamaprabham || haricandana digdhāṃgaṃ nīlāmbaradharaṃ harim

तिर्यग्ललाटकेनाऽक्ष्णा तृतीयेन विराजितम् ।। पश्यन्तं सर्वलोकस्य सततं धर्मकर्मणी

tiryaglalāṭakenā'kṣṇā tṛtīyena virājitam || paśyantaṃ sarvalokasya satataṃ dharmakarmaṇī

विष्णोरचिन्त्यमङ्गं तत्त्रैलोक्यस्यैव कारणम् ।। गोब्राह्मणहितासक्तं ददर्श वसुधा तदा

viṣṇoracintyamaṅgaṃ tattrailokyasyaiva kāraṇam || gobrāhmaṇahitāsaktaṃ dadarśa vasudhā tadā

सन्ध्यासह समासीनं श्रिया चैव जनार्दनम् ।। तं ववन्दे वसुमती दैत्यभारभरार्दिता

sandhyāsaha samāsīnaṃ śriyā caiva janārdanam || taṃ vavande vasumatī daityabhārabharārditā

पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः शक्रोऽपि वसुधां तदा ।। पूजयित्वा सुखासीनां पप्रच्छागमनक्रियाम्

pādyārghyācamanīyādyaiḥ śakro'pi vasudhāṃ tadā || pūjayitvā sukhāsīnāṃ papracchāgamanakriyām

1.26.10

पृष्टा शक्रेण सा देवी वक्तुं समुपचक्रमे

pṛṣṭā śakreṇa sā devī vaktuṃ samupacakrame

पृथिव्युवाच ।। अन्तरिक्षं दिवं यच्च तथैवाऽहं जगत्पते ।। तवायत्ता महाभाग त्वं हि देवेश्वरो विभुः

pṛthivyuvāca || antarikṣaṃ divaṃ yacca tathaivā'haṃ jagatpate || tavāyattā mahābhāga tvaṃ hi deveśvaro vibhuḥ

त्वयि भारं समासज्य वेदाभ्यसनतत्परः ।। सुखमास्ते प्रशान्तात्मा ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः

tvayi bhāraṃ samāsajya vedābhyasanatatparaḥ || sukhamāste praśāntātmā brahmā śubhacaturmukhaḥ

त्वयि भारं समासज्य देवदेवोऽपि शङ्करः ।। आस्ते तपस्यभिरतः कैलासे पर्वतोत्तमे

tvayi bhāraṃ samāsajya devadevo'pi śaṅkaraḥ || āste tapasyabhirataḥ kailāse parvatottame

त्वयि भारं समासज्य सुखं स्वपिति केशवः ।। क्षीरोदशयने नित्यं शेषपर्यङ्कमा स्थितः

tvayi bhāraṃ samāsajya sukhaṃ svapiti keśavaḥ || kṣīrodaśayane nityaṃ śeṣaparyaṅkamā sthitaḥ

पितामहस्य यत्तेजः केशवस्य शिवस्य च ।। स्थितं तत्सकलं तुभ्यं त्वं हि सर्वमयोऽरिहा

pitāmahasya yattejaḥ keśavasya śivasya ca || sthitaṃ tatsakalaṃ tubhyaṃ tvaṃ hi sarvamayo'rihā

त्वया विनिहतो वृत्रो बलश्चापि निषूदितः ।। त्वया च नाशितः पाकस्त्वया दैत्या निषूदिताः

tvayā vinihato vṛtro balaścāpi niṣūditaḥ || tvayā ca nāśitaḥ pākastvayā daityā niṣūditāḥ

ब्रह्मण्यस्त्वं शरण्यस्त्वं प्रणतार्तिविनाशनः ।। सहस्रनयनः श्रीमान्वज्रपाणिर्जगत्प्रियः

brahmaṇyastvaṃ śaraṇyastvaṃ praṇatārtivināśanaḥ || sahasranayanaḥ śrīmānvajrapāṇirjagatpriyaḥ

तेजसा तपसा यज्ञैः श्रुतेन च दमेन च ।। त्वत्तो विशिष्टं लोकेऽस्मिन्न पश्यामि शचीपते

tejasā tapasā yajñaiḥ śrutena ca damena ca || tvatto viśiṣṭaṃ loke'sminna paśyāmi śacīpate

वेदेषु सरहस्येषु गीयसे त्वं पुनःपुनः ।। वेदाः प्रवृत्ता यज्ञार्थं तदर्थं क्रतवस्तथा

vedeṣu sarahasyeṣu gīyase tvaṃ punaḥpunaḥ || vedāḥ pravṛttā yajñārthaṃ tadarthaṃ kratavastathā

1.26.20

ये हता दानवा युद्धे त्वया शक्र पुनःपुनः ।। त इमे नृषु सम्भूताः कार्तवीर्यं समाश्रिताः

ye hatā dānavā yuddhe tvayā śakra punaḥpunaḥ || ta ime nṛṣu sambhūtāḥ kārtavīryaṃ samāśritāḥ

तेऽद्य जाता मम विभो पीडयन्ति च मां भृशम् ।। साऽहं भारसमाक्रान्ता त्वामद्य शरणं गता

te'dya jātā mama vibho pīḍayanti ca māṃ bhṛśam || sā'haṃ bhārasamākrāntā tvāmadya śaraṇaṃ gatā

शक्र उवाच ।। जानामि भारखिन्नां त्वां दैत्येभ्यो वरवर्णिनि ।। तेषां गत्वा वधोपायमहं प्रष्टास्मि वेधसम्

śakra uvāca || jānāmi bhārakhinnāṃ tvāṃ daityebhyo varavarṇini || teṣāṃ gatvā vadhopāyamahaṃ praṣṭāsmi vedhasam

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवमुक्त्वा त्रिदशप्रधानः पृध्वीसमेतो गुरुणा च राजन् ।। ययौ सभां देववरस्य तस्य पितामहस्याप्रतिमस्य वीरः

mārkaṇḍeya uvāca || ityevamuktvā tridaśapradhānaḥ pṛdhvīsameto guruṇā ca rājan || yayau sabhāṃ devavarasya tasya pitāmahasyāpratimasya vīraḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथ्वीशक्रलोकगमनं नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pṛthvīśakralokagamanaṃ nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२७

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। ते समेताः समासाद्य पितामहसभां शुभाम् ।। पद्मासनगतं तत्र ददृशुः पद्मसम्भवम्

mārkaṇḍeya uvāca || || te sametāḥ samāsādya pitāmahasabhāṃ śubhām || padmāsanagataṃ tatra dadṛśuḥ padmasambhavam

पद्मपत्रसवर्णांगं पद्मबोधसमप्रभम् ।। चतुर्वक्त्रं चतुर्वेदं चतुराश्रमपूजितम्

padmapatrasavarṇāṃgaṃ padmabodhasamaprabham || caturvaktraṃ caturvedaṃ caturāśramapūjitam

चातुर्वर्ण्यधरं देवं चातुर्होत्रप्रवर्तकम् ।। कृष्णाजिनधरं शान्तं प्रभुं प्रभवतामपि

cāturvarṇyadharaṃ devaṃ cāturhotrapravartakam || kṛṣṇājinadharaṃ śāntaṃ prabhuṃ prabhavatāmapi

स्वयंभुवमचिन्त्यं च सर्गसंहारकारकम् ।। तं समासाद्य जगती शक्रश्च गुरुणा सह

svayaṃbhuvamacintyaṃ ca sargasaṃhārakārakam || taṃ samāsādya jagatī śakraśca guruṇā saha

ववन्दुस्ते महाभागं तुष्टुवुश्च जगत्प्रभुम् ।। शक्रादय ऊचुः ।। नमस्ते देवदेवेश सृष्टिसंहारकारण! ।। वेदमूर्ते तदाधार यज्ञ यज्ञांग यज्ञप

vavanduste mahābhāgaṃ tuṣṭuvuśca jagatprabhum || śakrādaya ūcuḥ || namaste devadeveśa sṛṣṭisaṃhārakāraṇa! || vedamūrte tadādhāra yajña yajñāṃga yajñapa

यज्ञयोने जगद्योने सर्वसत्त्वाभयप्रद ।। प्रजापतिपते देव जगद्बीज नमोऽस्तु ते

yajñayone jagadyone sarvasattvābhayaprada || prajāpatipate deva jagadbīja namo'stu te

स्वयम्भुवे स्वयं कर्त्रे सर्वभूतान्तरात्मने ।। सर्वभूतवरेण्याय सर्वभूतेश्वराय च

svayambhuve svayaṃ kartre sarvabhūtāntarātmane || sarvabhūtavareṇyāya sarvabhūteśvarāya ca

अचिन्त्यायाऽप्रमेयाय प्रकाशाय महात्मने ।। त्वमस्य जगतो नाथस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

acintyāyā'prameyāya prakāśāya mahātmane || tvamasya jagato nāthastvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

त्वया विना जगत्यस्मिन्नान्यत्किञ्चन विद्यते ।। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च तेभ्यः परतरश्च यत्

tvayā vinā jagatyasminnānyatkiñcana vidyate || indriyāṇīndriyārthāśca tebhyaḥ parataraśca yat

1.27.10

व्यक्ताव्यक्तो जगन्नाथ त्वमेवैकः प्रकीर्तितः ।। त्वं तपांसि वरिष्ठानि कृच्छ्राणि नियमानि च

vyaktāvyakto jagannātha tvamevaikaḥ prakīrtitaḥ || tvaṃ tapāṃsi variṣṭhāni kṛcchrāṇi niyamāni ca

कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च कालस्यावयवाश्च ये ।। कालचक्रं जगच्चक्रं त्वमेकः पुरुषोत्तमः

kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśca kālasyāvayavāśca ye || kālacakraṃ jagaccakraṃ tvamekaḥ puruṣottamaḥ

त्वमेव वरदो दाता देवः शुभचतुर्मुखः ।। त्वत्तः प्रसूतौ लोकेऽस्मिन्धर्मरुद्रौ जगत्पते

tvameva varado dātā devaḥ śubhacaturmukhaḥ || tvattaḥ prasūtau loke'smindharmarudrau jagatpate

भृग्वंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च त्वया सृष्टा जगत्पते

bhṛgvaṃgirā marīcistu pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ || atriścaiva vaśiṣṭhaśca tvayā sṛṣṭā jagatpate

सनत्कुमारो भगवान्सनकश्च सनन्दनः ।। आकृतिश्च रुचिः श्रद्धा त्वया देव विनिर्मिता

sanatkumāro bhagavānsanakaśca sanandanaḥ || ākṛtiśca ruciḥ śraddhā tvayā deva vinirmitā

पूर्वात्ते वदनाज्जातमृग्वेदममृतप्रभम् ।। दक्षिणाद्वदनाज्जातं यजुर्वेदं तथैव च

pūrvātte vadanājjātamṛgvedamamṛtaprabham || dakṣiṇādvadanājjātaṃ yajurvedaṃ tathaiva ca

पश्चिमाद्वदनाज्जातं सामवेदं तथा तव ।। उत्तराद्वदनाज्जातमथर्वागिरसं शुभम्

paścimādvadanājjātaṃ sāmavedaṃ tathā tava || uttarādvadanājjātamatharvāgirasaṃ śubham

ब्राह्मणास्ते मुखाज्जाता बाहुभ्यां क्षत्त्रियास्तथा ।। ऊरुद्वयात्तथा वैश्याः पद्भ्यां शूद्रास्तथैव च

brāhmaṇāste mukhājjātā bāhubhyāṃ kṣattriyāstathā || ūrudvayāttathā vaiśyāḥ padbhyāṃ śūdrāstathaiva ca

विद्युतोऽशनिमेघाश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ।। त्वत्तः प्रभो प्रसूतानि प्रविशन्ति तथा त्वयि

vidyuto'śanimeghāśca rohitendradhanūṃṣi ca || tvattaḥ prabho prasūtāni praviśanti tathā tvayi

स्वयम्भूर्भगवान्विष्णुर्देवदेवः सनातनः ।। नाममात्रविभेदेन मोहयस्यखिलं जगत्

svayambhūrbhagavānviṣṇurdevadevaḥ sanātanaḥ || nāmamātravibhedena mohayasyakhilaṃ jagat

1.27.20

त्वत्तेजसा मया दैत्या ये युद्धे विनिपातिताः ।। ते क्षितौ क्षत्त्रिया जाताः पीडयन्ति तथा क्षमाम्

tvattejasā mayā daityā ye yuddhe vinipātitāḥ || te kṣitau kṣattriyā jātāḥ pīḍayanti tathā kṣamām

तेषां भारेण खिन्नेयं त्वत्सकाशमुपागता ।। वसुधा वसुधापाल तां त्रायस्व नमोऽस्तु ते

teṣāṃ bhāreṇa khinneyaṃ tvatsakāśamupāgatā || vasudhā vasudhāpāla tāṃ trāyasva namo'stu te

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं पितामहो देवः स्तुतः शक्रेण धीमता ।। गुरुणा च समेतेन पूजयामास तावुभौ

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ pitāmaho devaḥ stutaḥ śakreṇa dhīmatā || guruṇā ca sametena pūjayāmāsa tāvubhau

पूजयित्वा च वसुधां शक्रं वचनमब्रवीत् ।। व्रजध्वं देवदेवस्य शङ्करस्य महात्मनः

pūjayitvā ca vasudhāṃ śakraṃ vacanamabravīt || vrajadhvaṃ devadevasya śaṅkarasya mahātmanaḥ

भुवश्चिकीर्षितं सर्वं निवेदयत मा चिरम् ।। उपायं क्षत्रियवधे युष्माकं कथयिष्यति

bhuvaścikīrṣitaṃ sarvaṃ nivedayata mā ciram || upāyaṃ kṣatriyavadhe yuṣmākaṃ kathayiṣyati

इत्येवमुक्तास्तु पितामहेन जग्मुस्तदा रुद्रसदः प्रतीताः ।। शक्रोऽथ देवी च वसुन्धरा च गुरुः सुराणाञ्च स धर्मशीलः

ityevamuktāstu pitāmahena jagmustadā rudrasadaḥ pratītāḥ || śakro'tha devī ca vasundharā ca guruḥ surāṇāñca sa dharmaśīlaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्रह्मलोकगमनं नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde brahmalokagamanaṃ nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२८

मार्कण्डेय उवाच ।। रुद्रलोकमथासाद्य ददृशुस्त्र्यम्बकं तदा ।। वह्निपुञ्जप्रकाशेन जटाभारेण राजितम्

mārkaṇḍeya uvāca || rudralokamathāsādya dadṛśustryambakaṃ tadā || vahnipuñjaprakāśena jaṭābhāreṇa rājitam

सूर्यभासा तृतीयेन नयनेन च शोभितम् ।। भालचन्द्रेण शुभ्रेण जटामण्डलशोभिना

sūryabhāsā tṛtīyena nayanena ca śobhitam || bhālacandreṇa śubhreṇa jaṭāmaṇḍalaśobhinā

व्यालयज्ञोपवीतश्च नागेश्वरकृतांशुकम् ।। नीलकण्ठं विशालाक्षदन्तिचर्मोत्तरच्छदम्

vyālayajñopavītaśca nāgeśvarakṛtāṃśukam || nīlakaṇṭhaṃ viśālākṣadanticarmottaracchadam

उमासहायं वरदं सर्वभूतभवोद्भवम् ।। नन्दिनानुगतं वीरं प्रमथैश्च सहस्रशः

umāsahāyaṃ varadaṃ sarvabhūtabhavodbhavam || nandinānugataṃ vīraṃ pramathaiśca sahasraśaḥ

नानावक्त्रशिरोग्रीवैर्नानायुधविभूषणैः ।। तं दृष्ट्वा प्रणतः प्राह शक्रस्तु गुरुणा सह

nānāvaktraśirogrīvairnānāyudhavibhūṣaṇaiḥ || taṃ dṛṣṭvā praṇataḥ prāha śakrastu guruṇā saha

शक्र उवाच ।। नमोऽस्तु देवदेवेश प्रणतार्तिविनाशन ।। नीलकण्ठ महाभाग ह्युमाभूषणतत्पर

śakra uvāca || namo'stu devadeveśa praṇatārtivināśana || nīlakaṇṭha mahābhāga hyumābhūṣaṇatatpara

गङ्गातरङ्गनिर्धौतजटामण्डलमण्डित! ।। शशाङ्कशतसंकाश सूर्यकोटिसमप्रभ

gaṅgātaraṅganirdhautajaṭāmaṇḍalamaṇḍita! || śaśāṅkaśatasaṃkāśa sūryakoṭisamaprabha

वामनैर्जटिलैर्मुण्डैः प्रमथैरीड्यसे सदा ।। तैश्च सार्धं महादेव रमसेऽमितविक्रम

vāmanairjaṭilairmuṇḍaiḥ pramathairīḍyase sadā || taiśca sārdhaṃ mahādeva ramase'mitavikrama

घोरं हि ब्रह्मचर्यं ते यथा नान्यस्य कस्यचित् ।। तव लिङ्गार्चनरताः पूयन्ते सर्वकिल्बिषैः

ghoraṃ hi brahmacaryaṃ te yathā nānyasya kasyacit || tava liṅgārcanaratāḥ pūyante sarvakilbiṣaiḥ

1.28.10

स्मरन्ति ये त्वां सततं ते हि यान्ति परां गतिम् ।। विष्णोरचिन्त्यभागोऽसि प्रजासंहरणे कृते

smaranti ye tvāṃ satataṃ te hi yānti parāṃ gatim || viṣṇoracintyabhāgo'si prajāsaṃharaṇe kṛte

सर्वदेवमयो धाता सर्वदेवमयोऽपि च ।। सर्वदेववरेण्यस्त्वं सर्वभूतविभावनः

sarvadevamayo dhātā sarvadevamayo'pi ca || sarvadevavareṇyastvaṃ sarvabhūtavibhāvanaḥ

सर्वामरगुरुर्देवः सर्वभूतेश्वरेश्वरः ।। सर्वदेवो महायोगी महाजयो महाबलः

sarvāmaragururdevaḥ sarvabhūteśvareśvaraḥ || sarvadevo mahāyogī mahājayo mahābalaḥ

महाबुद्धिर्महावीर्यो महातेजा महायशाः।। चतुष्पात्सकलो धर्मो वाहनस्ते महावृषः

mahābuddhirmahāvīryo mahātejā mahāyaśāḥ|| catuṣpātsakalo dharmo vāhanaste mahāvṛṣaḥ

श्मशाने वसतिर्नित्यं चिताधूमसमाकुले ।। नृत्यद्भूताकुले भूमेर्भूतिश्वेतानुलेपनः

śmaśāne vasatirnityaṃ citādhūmasamākule || nṛtyadbhūtākule bhūmerbhūtiśvetānulepanaḥ

भूखार्कवर्चःसलिलयजमानेन्दुवायवः ।। मूर्त्तयस्ते स्मृता देव याभिर्व्याप्तमिदं जगत्

bhūkhārkavarcaḥsalilayajamānenduvāyavaḥ || mūrttayaste smṛtā deva yābhirvyāptamidaṃ jagat

त्वया विना जगत्यस्मिन्नान्यत्किञ्चन विद्यते ।। दैत्यभाराभितप्ताङ्गां पालयस्व नमोऽस्तु ते

tvayā vinā jagatyasminnānyatkiñcana vidyate || daityabhārābhitaptāṅgāṃ pālayasva namo'stu te

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तस्तु शक्रेण देवः शक्रमभाषत ।। कार्तवीर्यमहं त्वाजौ कर्ता निःक्षत्रियां महीम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktastu śakreṇa devaḥ śakramabhāṣata || kārtavīryamahaṃ tvājau kartā niḥkṣatriyāṃ mahīm

न शक्तस्त्रिदशश्रेष्ठ यतः स्मर्तास्मि तद्वधम् ।। विष्णुदत्तवरो राजा सोऽवध्यो मम वासव

na śaktastridaśaśreṣṭha yataḥ smartāsmi tadvadham || viṣṇudattavaro rājā so'vadhyo mama vāsava

तमेव प्रार्थयिष्यामि वधं तस्य महात्मनः ।। सर्वे यात स्वकं स्थानं त्वहमप्यमरेश्वरम्

tameva prārthayiṣyāmi vadhaṃ tasya mahātmanaḥ || sarve yāta svakaṃ sthānaṃ tvahamapyamareśvaram

1.28.20

चन्द्रमण्डलमध्यस्थं यास्ये वरदमीश्वरम् ।। विष्णुश्चार्धेन भागेन दत्तात्रेयोऽभवत्क्षितौ

candramaṇḍalamadhyasthaṃ yāsye varadamīśvaram || viṣṇuścārdhena bhāgena dattātreyo'bhavatkṣitau

तेन दत्तवरो राजा पालयत्यखिलां महीम्

tena dattavaro rājā pālayatyakhilāṃ mahīm

इत्येवमुक्तस्त्रिदशेश्वरस्तु देवेन साक्षात्त्रिपुरान्तकेन ।। जगाम शीघ्रं स्वपुरं प्रविष्टो महीं समादाय गुरुञ्च राजन्

ityevamuktastridaśeśvarastu devena sākṣāttripurāntakena || jagāma śīghraṃ svapuraṃ praviṣṭo mahīṃ samādāya guruñca rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे हरदर्शनं नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde haradarśanaṃ nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२९

मार्कण्डेय उवाच ।। गते सुरेश्वरे देवे शक्रे च सपुरोहिते ।। जगत्याञ्च प्रयातायां देवदेवो महेश्वरः

mārkaṇḍeya uvāca || gate sureśvare deve śakre ca sapurohite || jagatyāñca prayātāyāṃ devadevo maheśvaraḥ

अङ्गुष्ठमात्रको भूत्वा गङ्गातोये न्यमज्जत ।। सोऽवगाह्य स्वलोकस्थां गङ्गां सर्वगतां नदीम्

aṅguṣṭhamātrako bhūtvā gaṅgātoye nyamajjata || so'vagāhya svalokasthāṃ gaṅgāṃ sarvagatāṃ nadīm

तयोह्यमानः प्रययौ विस्तीर्णं चन्द्रमण्डलम् ।। नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भो यस्य कीर्तितः

tayohyamānaḥ prayayau vistīrṇaṃ candramaṇḍalam || navayojanasāhasro viṣkambho yasya kīrtitaḥ

विस्ताराद्द्विगुणश्चैव परिणाहः समन्ततः ।। तोयसारमयं पिण्ड पितॄणां धाममध्यगम्

vistārāddviguṇaścaiva pariṇāhaḥ samantataḥ || toyasāramayaṃ piṇḍa pitṝṇāṃ dhāmamadhyagam

प्रजानां भावनं सर्वं चाधारं जगतामपि ।। शरीरिणां शरोरेषु रसं पञ्चात्मकं स्मृतम्

prajānāṃ bhāvanaṃ sarvaṃ cādhāraṃ jagatāmapi || śarīriṇāṃ śaroreṣu rasaṃ pañcātmakaṃ smṛtam

आलम्बकं क्लेदकं च तथा चैवावबोधकम् ।। संघातकं तर्पकञ्च देहिनां देहगोचरम्

ālambakaṃ kledakaṃ ca tathā caivāvabodhakam || saṃghātakaṃ tarpakañca dehināṃ dehagocaram

मनःसर्वेन्द्रियाणाञ्च सर्वेषां नाथकं तथा ।। ओषधीशं जगद्योनिममृताधारमव्ययम्

manaḥsarvendriyāṇāñca sarveṣāṃ nāthakaṃ tathā || oṣadhīśaṃ jagadyonimamṛtādhāramavyayam

यं पिबन्ति सदा देवाः पितरश्चामृतार्थिनः ।। यश्चक्षुर्देवदेवस्य विष्णोर्वा स प्रकीर्तितः

yaṃ pibanti sadā devāḥ pitaraścāmṛtārthinaḥ || yaścakṣurdevadevasya viṣṇorvā sa prakīrtitaḥ

1.29.10

हव्यकव्याशनो देवो भूतात्मा भूतभावनः ।। प्रविश्य मण्डलं तस्य देवदेवो महेश्वरः ।।।।। तस्य यद्व्यापकं तेजः सूक्ष्ममन्नरसं हि तम् ।। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं यं बुधाः के शिवं विदुः

havyakavyāśano devo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || praviśya maṇḍalaṃ tasya devadevo maheśvaraḥ ||||| tasya yadvyāpakaṃ tejaḥ sūkṣmamannarasaṃ hi tam || aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ yaṃ budhāḥ ke śivaṃ viduḥ

चक्षुर्गोलकमध्यस्था दृक्शक्तिरिव यः स्थितः ।। चन्द्रगोलकमध्यस्थः पुरुषः स परः स्मृतः

cakṣurgolakamadhyasthā dṛkśaktiriva yaḥ sthitaḥ || candragolakamadhyasthaḥ puruṣaḥ sa paraḥ smṛtaḥ

कर्मसाक्षी स लोकानां स चाधारः परः स्मृतः ।। आदित्यरश्मयश्चंद्रे तमःसंमूर्च्छितं क्षितौ

karmasākṣī sa lokānāṃ sa cādhāraḥ paraḥ smṛtaḥ || ādityaraśmayaścaṃdre tamaḥsaṃmūrcchitaṃ kṣitau

क्षपयिष्यंति यन्नैशं शीतांशुस्तस्य तेजसी ।। यस्य रूपमनिर्देश्यं यस्य तेजः सुदुःसहम्

kṣapayiṣyaṃti yannaiśaṃ śītāṃśustasya tejasī || yasya rūpamanirdeśyaṃ yasya tejaḥ suduḥsaham

तं तु देववरं दृष्ट्वा तुष्टाव त्रिपुरान्तकः ।। ईश्वर उवाच ।। अग्नीषोममयं चैतज्जगदेतत्प्रकीर्तितम् ।। अग्नीषोमौ जगन्नाथौ देवदेवो जनार्दनः

taṃ tu devavaraṃ dṛṣṭvā tuṣṭāva tripurāntakaḥ || īśvara uvāca || agnīṣomamayaṃ caitajjagadetatprakīrtitam || agnīṣomau jagannāthau devadevo janārdanaḥ

तस्याग्नेयी तनुर्या च सोऽहं स च दिवाकरः ।। सौम्या तु या तनुस्तस्य स भवान् स पितामहः

tasyāgneyī tanuryā ca so'haṃ sa ca divākaraḥ || saumyā tu yā tanustasya sa bhavān sa pitāmahaḥ

त्वयेदं धार्यते सर्वं नान्यत्पश्यामि कारणम् ।। त्वद्बिम्बे निर्मले पृथ्वी सशैलवनकानना

tvayedaṃ dhāryate sarvaṃ nānyatpaśyāmi kāraṇam || tvadbimbe nirmale pṛthvī saśailavanakānanā

शशाकृतिः सदा दृश्या शशलक्ष्माऽसि चानघ ।। तेनैव कारणेन त्वमुच्यसे मृगलाञ्छनः

śaśākṛtiḥ sadā dṛśyā śaśalakṣmā'si cānagha || tenaiva kāraṇena tvamucyase mṛgalāñchanaḥ

शशी शशत्वसंबन्धात्सौम्यत्वात्सोम उच्यते ।। शीतांशुत्वाच्च शीतांशुः निशेशे त्वद्विराजनात्

śaśī śaśatvasaṃbandhātsaumyatvātsoma ucyate || śītāṃśutvācca śītāṃśuḥ niśeśe tvadvirājanāt

नक्षत्रनाथस्तत्स्वाम्याद्राजत्वात्त्वं द्विजेश्वरः ।। वसन्ति ते पितृगणाः पितृनाथस्ततो भवान्

nakṣatranāthastatsvāmyādrājatvāttvaṃ dvijeśvaraḥ || vasanti te pitṛgaṇāḥ pitṛnāthastato bhavān

1.29.20

बह्वर्थश्चन्द्र इत्येष धातुरुक्तो मनीषिभिः ।। शुक्लत्वे ह्यमृतत्वे च शीतत्वे ह्रादनेऽपि च

bahvarthaścandra ityeṣa dhāturukto manīṣibhiḥ || śuklatve hyamṛtatve ca śītatve hrādane'pi ca

तेन ते चन्द्रताख्याता सततं धर्मवत्सल! ।। सर्वे चाह्लादमायन्ति दृष्टे त्वयि महाद्युते

tena te candratākhyātā satataṃ dharmavatsala! || sarve cāhlādamāyanti dṛṣṭe tvayi mahādyute

प्रजाकार्यं त्वदायत्तं तत्कुरुष्व जगत्प्रभो ।। दत्तात्रेयत्वमासाद्य त्वया दत्तवरो नृपः

prajākāryaṃ tvadāyattaṃ tatkuruṣva jagatprabho || dattātreyatvamāsādya tvayā dattavaro nṛpaḥ

कार्तवीर्यार्जुनो नाम दानवास्तमुपाश्रिताः ।। सर्वे क्षत्त्रियतां प्राप्य तद्वधे यत्नवान् भव

kārtavīryārjuno nāma dānavāstamupāśritāḥ || sarve kṣattriyatāṃ prāpya tadvadhe yatnavān bhava

त्वया दत्तवरं हन्तुं नान्यः शक्नोति कश्चन।। अवश्यं च त्वया कार्यं देवकार्यं सदा विभो

tvayā dattavaraṃ hantuṃ nānyaḥ śaknoti kaścana|| avaśyaṃ ca tvayā kāryaṃ devakāryaṃ sadā vibho

मार्कण्डेय उवाच ।। शंकरेणैवमुक्तस्तु प्रतिपूज्य च शंकरम् ।। उवाच देवदेवेशं प्रणतार्तिहरं हरम्

mārkaṇḍeya uvāca || śaṃkareṇaivamuktastu pratipūjya ca śaṃkaram || uvāca devadeveśaṃ praṇatārtiharaṃ haram

चन्द्र उवाच ।। इयं शङ्कर सौम्या मे तनुः सुविहिता तव ।। तस्मादर्कस्थितां गच्छ सा ते कामं करिष्यति

candra uvāca || iyaṃ śaṅkara saumyā me tanuḥ suvihitā tava || tasmādarkasthitāṃ gaccha sā te kāmaṃ kariṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवमुक्तस्त्रिपुरान्तकारी सोमेन राज्ञा परमेश्वरेण ।। संपूज्य देवं प्रययौ स शीघ्रं तेजोमयं मंडलमाशु राजन्

mārkaṇḍeya uvāca || ityevamuktastripurāntakārī somena rājñā parameśvareṇa || saṃpūjya devaṃ prayayau sa śīghraṃ tejomayaṃ maṃḍalamāśu rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चन्द्रमण्डलदर्शनं नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde candramaṇḍaladarśanaṃ nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३०

मार्कण्डेय उवाच ।। स ददर्श ततो गत्वा विपुलं सूर्यमण्डलम् ।। चन्द्रमण्डलमानेन मानं यस्य च संस्कृतम्

mārkaṇḍeya uvāca || sa dadarśa tato gatvā vipulaṃ sūryamaṇḍalam || candramaṇḍalamānena mānaṃ yasya ca saṃskṛtam

यत्तत्प्रज्वलितं पिण्डं पिण्डितस्य विभावसोः ।। देवदेवस्य यद्धाम वासुदेवस्य धीमतः

yattatprajvalitaṃ piṇḍaṃ piṇḍitasya vibhāvasoḥ || devadevasya yaddhāma vāsudevasya dhīmataḥ

तस्य धर्मः परं पिण्डं ब्रह्माण्डान्तरदीपनम् ।। आगारं सर्वभूतानां जठरस्थं हुताशनम्

tasya dharmaḥ paraṃ piṇḍaṃ brahmāṇḍāntaradīpanam || āgāraṃ sarvabhūtānāṃ jaṭharasthaṃ hutāśanam

पञ्चधाऽवस्थितं देहे सर्वेषां प्राणिनां स्मृतः ।। आलोचकः पाचकश्च रोचको गञ्जकस्तथा

pañcadhā'vasthitaṃ dehe sarveṣāṃ prāṇināṃ smṛtaḥ || ālocakaḥ pācakaśca rocako gañjakastathā

भ्राजकश्च तथा देवः सर्वेषां प्राणिनां तथा ।। यन्मयं देहिनां चक्षुर्यश्चक्षुर्दक्षिणस्तथा

bhrājakaśca tathā devaḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ tathā || yanmayaṃ dehināṃ cakṣuryaścakṣurdakṣiṇastathā

स वै देवातिदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तितः ।। अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यङ्नित्यं यत्रोपतिष्ठते

sa vai devātidevasya vāsudevasya kīrtitaḥ || agnau prāstāhutiḥ samyaṅnityaṃ yatropatiṣṭhate

यस्य दत्तं सदा तेजः सर्वेषामेव तेजसा ।। यस्मादम्बुधरोत्पत्तिर्यस्माद्वर्षणसम्भवः

yasya dattaṃ sadā tejaḥ sarveṣāmeva tejasā || yasmādambudharotpattiryasmādvarṣaṇasambhavaḥ

यस्मात्प्रवर्तते सर्वं कालचक्रं तथैव च ।। औषधीनां परः पाकः परं यस्मान्न विद्यते

yasmātpravartate sarvaṃ kālacakraṃ tathaiva ca || auṣadhīnāṃ paraḥ pākaḥ paraṃ yasmānna vidyate

तन्मण्डलमथासाद्य कृत्वा रूपं तु तैजसम् ।। विवेश मण्डलं भित्त्वा तन्मध्यं शङ्करस्तदा

tanmaṇḍalamathāsādya kṛtvā rūpaṃ tu taijasam || viveśa maṇḍalaṃ bhittvā tanmadhyaṃ śaṅkarastadā

1.30.10

सोऽङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं दृक्शक्तिमिव वेष्टितम् ।। तैजसं दृष्टवान् रुद्रः तुष्टाव च महाद्युतिः

so'ṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ dṛkśaktimiva veṣṭitam || taijasaṃ dṛṣṭavān rudraḥ tuṣṭāva ca mahādyutiḥ

रुद्र उवाच ।। त्वां नमस्यामि देवेश तेजसां तु परं निधिम् ।। आराध्यस्त्वं वरेण्यस्त्वं सर्वभूतभवोद्भवः

rudra uvāca || tvāṃ namasyāmi deveśa tejasāṃ tu paraṃ nidhim || ārādhyastvaṃ vareṇyastvaṃ sarvabhūtabhavodbhavaḥ

स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं तथा भवान्।। अनन्तश्चाप्रमेयस्त्वं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरस्तथा

svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ tathā bhavān|| anantaścāprameyastvaṃ sūkṣmātsūkṣmatarastathā

मया समर्पितं तेजः सकलं त्वयि भास्कर ।। मत्तस्त्वं न हि भिन्नोऽसि न च देवाज्जनार्दनात्

mayā samarpitaṃ tejaḥ sakalaṃ tvayi bhāskara || mattastvaṃ na hi bhinno'si na ca devājjanārdanāt

अहं विष्णुर्भवान् विष्णुर्ब्रह्मा विष्णुः प्रभाकर ।। अस्माकं सकलं धाम त्वयि तिष्ठति भास्कर

ahaṃ viṣṇurbhavān viṣṇurbrahmā viṣṇuḥ prabhākara || asmākaṃ sakalaṃ dhāma tvayi tiṣṭhati bhāskara

धामकार्यं हि क्रियते येनास्य जगतः सदा ।। प्रजानां तु प्रसवनात्सवितेति निगद्यसे

dhāmakāryaṃ hi kriyate yenāsya jagataḥ sadā || prajānāṃ tu prasavanātsaviteti nigadyase

रसानाञ्च तथा दानाद्रविरित्यभिधीयसे ।। आदित्यस्त्वं तथा दानान्मित्रस्त्वं मैत्रभावतः

rasānāñca tathā dānādravirityabhidhīyase || ādityastvaṃ tathā dānānmitrastvaṃ maitrabhāvataḥ

पुष्णासि सकलाँल्लोकांस्तेन पूषा निगद्यसे ।। धारणाच्च तथा धाता यमनादर्यमा तथा

puṣṇāsi sakalām̐llokāṃstena pūṣā nigadyase || dhāraṇācca tathā dhātā yamanādaryamā tathā

अंशुस्त्वमंशुधारित्वाद्विसर्गाद्वरुणस्तथा ।। भवः सौभाग्यवाच्यत्वात्त्वष्टा सर्वक्रियाकृतेः

aṃśustvamaṃśudhāritvādvisargādvaruṇastathā || bhavaḥ saubhāgyavācyatvāttvaṣṭā sarvakriyākṛteḥ

सर्वजन्तुसमत्वाच्च विवस्वानभिधीयते ।। क्रमणाच्च तथा विष्णुरीशत्वादिन्द्र उच्यते

sarvajantusamatvācca vivasvānabhidhīyate || kramaṇācca tathā viṣṇurīśatvādindra ucyate

1.30.20

तस्मात्त्वया प्रजाकार्यं कर्तव्यमविचारितम् ।। स्थावरैर्जंगमस्थैर्वा भूमिर्भाराभिपीडिता

tasmāttvayā prajākāryaṃ kartavyamavicāritam || sthāvarairjaṃgamasthairvā bhūmirbhārābhipīḍitā

कदाचिजङ्गमैर्भूमिः सूर्यभारेणपीडिता ।। कदाचित्स्थावरैरद्य भारद्वितयपीडिता

kadācijaṅgamairbhūmiḥ sūryabhāreṇapīḍitā || kadācitsthāvarairadya bhāradvitayapīḍitā

अर्जुने नृपतौ वृद्धिः परा भास्कर शाखिनाम् ।। दैत्याः क्षत्त्रियतां प्राप्य पीडयन्ति च मेदिनीम्

arjune nṛpatau vṛddhiḥ parā bhāskara śākhinām || daityāḥ kṣattriyatāṃ prāpya pīḍayanti ca medinīm

सूर्य उवाच ।। तव दर्शनकामेन प्रागेव न कृता मया ।। स्थावरैर्जङ्गमैः सर्वां प्रकृतिस्थां वसुन्धराम्

sūrya uvāca || tava darśanakāmena prāgeva na kṛtā mayā || sthāvarairjaṅgamaiḥ sarvāṃ prakṛtisthāṃ vasundharām

यथा पूर्वं तथाऽद्याहं करिष्यामि महेश्वर ।। साम्प्रतं ब्राह्मणो भूत्वा चार्जुनेनेव पादपान्

yathā pūrvaṃ tathā'dyāhaṃ kariṣyāmi maheśvara || sāmprataṃ brāhmaṇo bhūtvā cārjuneneva pādapān

सर्वान्विनाशयिष्यामि शासनेन तथार्जुनम् ।। वसिष्ठाद्योजयिष्यामि ततोंशेन वसुन्धराम्

sarvānvināśayiṣyāmi śāsanena tathārjunam || vasiṣṭhādyojayiṣyāmi tatoṃśena vasundharām

भृगुवंशे करिष्यामि ततो निःक्षत्त्रियां प्रजाम् ।। मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवमुक्तस्त्रिपुरान्तकारी सूर्येण सद्रश्मिविराजितेन ।। जगाम धाम स्वमसौ बिभेति यत्सर्वलोकाञ्जगतां प्रधानः

bhṛguvaṃśe kariṣyāmi tato niḥkṣattriyāṃ prajām || mārkaṇḍeya uvāca || ityevamuktastripurāntakārī sūryeṇa sadraśmivirājitena || jagāma dhāma svamasau bibheti yatsarvalokāñjagatāṃ pradhānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आदित्यदर्शनं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ādityadarśanaṃ nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३१

मार्कण्डेय उवाच ।। द्विजरूपमथास्थाय देवदेवोऽपि भास्करः ।। माहिष्मतीं ययौ शीघ्रं नगरीं रत्नमालिनीम्।।। स तत्र ददृक्षे वीरं कार्तवीर्यार्जुनं नृपम् ।। यजमानं सुदोर्दण्डं कल्पवृक्षमिवापरम्

mārkaṇḍeya uvāca || dvijarūpamathāsthāya devadevo'pi bhāskaraḥ || māhiṣmatīṃ yayau śīghraṃ nagarīṃ ratnamālinīm||| sa tatra dadṛkṣe vīraṃ kārtavīryārjunaṃ nṛpam || yajamānaṃ sudordaṇḍaṃ kalpavṛkṣamivāparam

पूजितः कृतवीर्येण ब्राह्मणो नृपमब्रवीत्

pūjitaḥ kṛtavīryeṇa brāhmaṇo nṛpamabravīt

ब्राह्मण उवाच ।। महाशनं मां जानीहि ब्राह्मणं क्षुधयार्दितम् ।। प्रयच्छ तस्य मे तृप्तिं त्वमेको हैहयोत्तम

brāhmaṇa uvāca || mahāśanaṃ māṃ jānīhi brāhmaṇaṃ kṣudhayārditam || prayaccha tasya me tṛptiṃ tvameko haihayottama

अर्जुन उवाच ।। केनाऽन्नेन भवत्तृप्तिः किमन्नं विदधामि त ।। तन्ममाऽऽचक्ष्व भगवन् सुच्छंदेनैव मा चिरम्

arjuna uvāca || kenā'nnena bhavattṛptiḥ kimannaṃ vidadhāmi ta || tanmamā''cakṣva bhagavan succhaṃdenaiva mā ciram

ब्राह्मण उवाच ।। आदित्यं मां विजानीहि स्थावरान्भोक्तुमुद्यतम् ।। प्रयच्छ तानि सर्वाणि मम पार्थिवपुंगव

brāhmaṇa uvāca || ādityaṃ māṃ vijānīhi sthāvarānbhoktumudyatam || prayaccha tāni sarvāṇi mama pārthivapuṃgava

अर्जुन उवाच ।। स्थावरं भूगतं दातुं शक्तिर्नाऽस्ति ममाऽनघ ।। कथं हि स्थावरा दग्धुं शक्या मानुष्यतेजसा

arjuna uvāca || sthāvaraṃ bhūgataṃ dātuṃ śaktirnā'sti mamā'nagha || kathaṃ hi sthāvarā dagdhuṃ śakyā mānuṣyatejasā

आदित्य उवाच ।। रथस्थः पार्थिवश्रेष्ठ शरान्मुंच यदृच्छया ।। तेष्वहं प्रज्वलन्राजन्भक्षयिष्यामि पादपान्

āditya uvāca || rathasthaḥ pārthivaśreṣṭha śarānmuṃca yadṛcchayā || teṣvahaṃ prajvalanrājanbhakṣayiṣyāmi pādapān

तावदेव त्वया कार्यं नृपते शरमोक्षणम् ।। यावन्न प्रज्वलिष्यामि मुक्तेष्वपि शरेष्वहम्

tāvadeva tvayā kāryaṃ nṛpate śaramokṣaṇam || yāvanna prajvaliṣyāmi mukteṣvapi śareṣvaham

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा गते सूर्ये कल्पयित्वा रथोत्तमम् ।। चिक्षेप स शरान्राजा यत्र तत्र द्रुमोत्करम् ।।1.31.१

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā gate sūrye kalpayitvā rathottamam || cikṣepa sa śarānrājā yatra tatra drumotkaram ||1.31.1

ते क्षिप्ता हैहयेशेन शातकौंभोज्ज्वलाः शराः ।। जज्वलन्नृपशार्दूल ज्वलयंतो वने द्रुमान् ।।१

te kṣiptā haihayeśena śātakauṃbhojjvalāḥ śarāḥ || jajvalannṛpaśārdūla jvalayaṃto vane drumān ||1

दुंदुभिस्वननिर्घोषो विस्फुलिंगगणाकुलः ।। आलोलार्चिर्महावेगः सर्वसत्त्वभयंकरः

duṃdubhisvananirghoṣo visphuliṃgagaṇākulaḥ || ālolārcirmahāvegaḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ

निर्दहन्वृक्षपुंजानि तप्तकांचनसुप्रभः ।। ज्वालामाली तदा भाति सर्वतः पावकः क्षितौ

nirdahanvṛkṣapuṃjāni taptakāṃcanasuprabhaḥ || jvālāmālī tadā bhāti sarvataḥ pāvakaḥ kṣitau

वनेषु दह्यमानेषु तापतृष्णार्दिता मृगाः ।। जलाशयेषु चित्रेषु गतच्छायाग्निकेषु च

vaneṣu dahyamāneṣu tāpatṛṣṇārditā mṛgāḥ || jalāśayeṣu citreṣu gatacchāyāgnikeṣu ca

ददाहाग्निस्तदा वृक्षान्यावदिच्छा जगत्पतेः ।। बभूवाऽथ प्रशांतार्चिः कृत्वा लघ्वीं वसुंधराम्

dadāhāgnistadā vṛkṣānyāvadicchā jagatpateḥ || babhūvā'tha praśāṃtārciḥ kṛtvā laghvīṃ vasuṃdharām

न जज्वाल तथा वह्निः कार्तवीर्यशरेष्वपि ।। कृतकार्यं तदा गत्वा कार्तवीर्यो दिवाकरम्

na jajvāla tathā vahniḥ kārtavīryaśareṣvapi || kṛtakāryaṃ tadā gatvā kārtavīryo divākaram

विनिवृत्य रथं पश्चाद्यावन्माहिष्मतीं पुरीम् ।। स गच्छन्नेव ददृशे वसिष्ठं सर्वतेजसम्

vinivṛtya rathaṃ paścādyāvanmāhiṣmatīṃ purīm || sa gacchanneva dadṛśe vasiṣṭhaṃ sarvatejasam

तेन शप्तो वने दग्धे स्वकीये नृपपुङ्गवः ।। यस्मात्त्वया वनं दग्धं मम पार्थिवशासन!

tena śapto vane dagdhe svakīye nṛpapuṅgavaḥ || yasmāttvayā vanaṃ dagdhaṃ mama pārthivaśāsana!

तस्माचेच्छिद्यते बाहून् ब्राह्मणः शंसितव्रतः ।। तेन शापेन विप्रस्य रामः क्षत्रियनन्दनः

tasmācecchidyate bāhūn brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ || tena śāpena viprasya rāmaḥ kṣatriyanandanaḥ

1.31.20

तस्य बाहुवनं सर्वं चिच्छेद भृगुनन्दनः

tasya bāhuvanaṃ sarvaṃ ciccheda bhṛgunandanaḥ

वज्र उवाच ।। रामस्तु कस्मिन्स बभूव वंशे कथञ्च राज्ञस्तु महाबलस्य ।। चिच्छेद दोर्दण्डवनं नृवीरः सर्वं ममाऽऽचक्ष्व भृगुप्रधान

vajra uvāca || rāmastu kasminsa babhūva vaṃśe kathañca rājñastu mahābalasya || ciccheda dordaṇḍavanaṃ nṛvīraḥ sarvaṃ mamā''cakṣva bhṛgupradhāna

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वनदाहो नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vanadāho nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३२

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। सर्वदेवातिदेवस्य ब्रह्मणस्तनयो भृगुः ।। पौलोम्यां जनयामास च्यवनं भगवान्भृगुः

mārkaṇḍeya uvāca || || sarvadevātidevasya brahmaṇastanayo bhṛguḥ || paulomyāṃ janayāmāsa cyavanaṃ bhagavānbhṛguḥ

ययातिजा सुकन्यापि च्यवनाद्भृगुनन्दनात् ।। आत्मवानं दधीचञ्च जनयामास धार्मिकौ

yayātijā sukanyāpi cyavanādbhṛgunandanāt || ātmavānaṃ dadhīcañca janayāmāsa dhārmikau

ऋषिपत्नी महाभागा चाऽऽत्मवानस्य नाहुषी ।। और्वं संजनयामास ऋचीकापरसंज्ञितम्

ṛṣipatnī mahābhāgā cā''tmavānasya nāhuṣī || aurvaṃ saṃjanayāmāsa ṛcīkāparasaṃjñitam

येन क्रोधाभिभूतेन दृष्टोऽग्निर्वडवामुखः ।। तस्य सत्यवती भार्या कौशिकी गाधिजा शुभा

yena krodhābhibhūtena dṛṣṭo'gnirvaḍavāmukhaḥ || tasya satyavatī bhāryā kauśikī gādhijā śubhā

तस्यां सञ्जनयामास पुत्राणां शतमूर्जितम् ।। जमदग्निश्च वत्सश्च तेषां श्रेष्ठतमावुभौ

tasyāṃ sañjanayāmāsa putrāṇāṃ śatamūrjitam || jamadagniśca vatsaśca teṣāṃ śreṣṭhatamāvubhau

स्त्रीणां चरुविपर्यासाज्जमदग्निरजायत

strīṇāṃ caruviparyāsājjamadagnirajāyata

वज्र उवाच ।। कथ्यताम्मे यतो ब्रह्मन्वाडवस्य च संभवः ।। संभवं जमदग्नेश्च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

vajra uvāca || kathyatāmme yato brahmanvāḍavasya ca saṃbhavaḥ || saṃbhavaṃ jamadagneśca śrotumicchāmi tattvataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। भृगूणां हैहयानाञ्च वैरमासीत्सुदारुणम् ।। धनहेतोस्तदा पापैर्हैहयैर्भृगवो हताः

mārkaṇḍeya uvāca || bhṛgūṇāṃ haihayānāñca vairamāsītsudāruṇam || dhanahetostadā pāpairhaihayairbhṛgavo hatāḥ

येऽपि गर्भगता बालास्तेऽपि तैविनिषूदिताः ।। गर्भेषु हन्यमानेषु ऋषिः परमदुःखितः

ye'pi garbhagatā bālāste'pi taiviniṣūditāḥ || garbheṣu hanyamāneṣu ṛṣiḥ paramaduḥkhitaḥ

1.32.10

अरुणं धारयामास गर्भेष्टं दीप्ततेजसम् ।। पूर्णे काले तदा बाल ऊरुं भित्त्वा व्यजायत

aruṇaṃ dhārayāmāsa garbheṣṭaṃ dīptatejasam || pūrṇe kāle tadā bāla ūruṃ bhittvā vyajāyata

जातमात्रस्तु चुक्रोध देवतानां महातपा ।। हैहयैर्हन्यमानानां बन्धूनां सुमहात्मनाम्

jātamātrastu cukrodha devatānāṃ mahātapā || haihayairhanyamānānāṃ bandhūnāṃ sumahātmanām

भवद्भिर्न कृतं त्राणं तस्मात्सर्वाञ्शपाम्यहम् ।। तं क्रुद्धं पितरो हन्तुं वारयामासुरोजसा

bhavadbhirna kṛtaṃ trāṇaṃ tasmātsarvāñśapāmyaham || taṃ kruddhaṃ pitaro hantuṃ vārayāmāsurojasā

क्रोधः पुत्र न कर्तव्यः स हि शत्रुर्नृणां सदा ।। वयं सर्वे जितक्रोधाः क्षत्रियैर्विनिपातिताः

krodhaḥ putra na kartavyaḥ sa hi śatrurnṛṇāṃ sadā || vayaṃ sarve jitakrodhāḥ kṣatriyairvinipātitāḥ

अस्माकं न वधे शक्ताः क्षत्रिया हैहयाधिपाः ।। एवमुक्तः पितृगणैर्ऋचीकस्तानथाऽब्रवीत्

asmākaṃ na vadhe śaktāḥ kṣatriyā haihayādhipāḥ || evamuktaḥ pitṛgaṇairṛcīkastānathā'bravīt

न हि मे शाम्यति क्रोधो युष्मन्निधनकारितः ।। तस्माद्देवगणान्सर्वान्निहनिष्यामि तेजसा

na hi me śāmyati krodho yuṣmannidhanakāritaḥ || tasmāddevagaṇānsarvānnihaniṣyāmi tejasā

एतस्मिन्नेव काले तु महीतोयसमाकुला ।। जगाम शरणं विष्णुं सर्वभूतभवोद्भवम्

etasminneva kāle tu mahītoyasamākulā || jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ sarvabhūtabhavodbhavam

श्रीभगवानुवाच ।। देवान्प्रति समुत्पन्नं क्रोधमौर्वस्य यच्छुभम् ।। तं प्रविश्य ग्रसिष्यामि तोयं सर्वं वसुन्धरे

śrībhagavānuvāca || devānprati samutpannaṃ krodhamaurvasya yacchubham || taṃ praviśya grasiṣyāmi toyaṃ sarvaṃ vasundhare

मार्कण्डेय उवाच।। इत्येवमुक्त्वा वसुधामौर्वं क्रोधं समाविशत् ।। भूत्वा च वडवावक्त्रस्तच्छरीराद्विनिस्सृतः

mārkaṇḍeya uvāca|| ityevamuktvā vasudhāmaurvaṃ krodhaṃ samāviśat || bhūtvā ca vaḍavāvaktrastaccharīrādvinissṛtaḥ

न त्रातारो भविष्यन्ति पुत्र सर्वे दिवौकसः ।। क्रोधश्चाऽयं तव वृथा न भविष्यति पुत्रक

na trātāro bhaviṣyanti putra sarve divaukasaḥ || krodhaścā'yaṃ tava vṛthā na bhaviṣyati putraka

1.32.20

एवमुक्तस्तु भृगुणा ऋचीकाऽग्निमभाषत ।। पूर्वोत्तरे समासाद्य समुद्रे वस पुत्रक

evamuktastu bhṛguṇā ṛcīkā'gnimabhāṣata || pūrvottare samāsādya samudre vasa putraka

पिबँस्तत्र सदा वेगमम्भसां सुमहाद्युते ।। अस्माकं तु कुले भावी क्षत्रधर्मा द्विजोत्तमः

pibam̐statra sadā vegamambhasāṃ sumahādyute || asmākaṃ tu kule bhāvī kṣatradharmā dvijottamaḥ

क्षत्रियाणां समुच्छेदं यः करिष्यत्यनेकशः ।।। एवमुक्तस्तु पित्रा वै पिबन्मासाष्टकं जलम्

kṣatriyāṇāṃ samucchedaṃ yaḥ kariṣyatyanekaśaḥ ||| evamuktastu pitrā vai pibanmāsāṣṭakaṃ jalam

चैत्रमासं समारभ्य नित्यमास्ते सुखी जले ।। पीतं मासाष्टकं तोयं जठरे भस्मसाद्गतम्

caitramāsaṃ samārabhya nityamāste sukhī jale || pītaṃ māsāṣṭakaṃ toyaṃ jaṭhare bhasmasādgatam

कृत्कृत्य मासाँश्चतुरः शिशिराख्ये महीतले ।। नित्यं हिमोघं सृजति तस्मादपि समीरणः

kṛtkṛtya māsām̐ścaturaḥ śiśirākhye mahītale || nityaṃ himoghaṃ sṛjati tasmādapi samīraṇaḥ

हिमाचले पातयति प्रवाहो नाम पार्थिव ।। एषा तोयाद्धिमोत्पत्तिर्हिमतौ यस्य संभवः

himācale pātayati pravāho nāma pārthiva || eṣā toyāddhimotpattirhimatau yasya saṃbhavaḥ

वृद्धिक्षयविहीनस्य कथितं तव धार्मिक

vṛddhikṣayavihīnasya kathitaṃ tava dhārmika

उत्पत्तिरेषा तव वाडवाग्नेः प्रोक्ता मया भूमिपतिप्रधान ।। श्रुत्वाऽपि यां मुञ्चति मोहजालं संसारजातेश्च यथा प्रबुद्धः

utpattireṣā tava vāḍavāgneḥ proktā mayā bhūmipatipradhāna || śrutvā'pi yāṃ muñcati mohajālaṃ saṃsārajāteśca yathā prabuddhaḥ

इति श्रीविष्णु धर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वडवाग्न्युत्पत्तिर्नाम द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu dharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vaḍavāgnyutpattirnāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३३

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। और्वस्य भार्या धर्मज्ञा नाम्ना सत्यवती शुभा ।। वने पर्यचरद्भक्त्या गाधिजा भृगुनन्दनम्

mārkaṇḍeya uvāca || || aurvasya bhāryā dharmajñā nāmnā satyavatī śubhā || vane paryacaradbhaktyā gādhijā bhṛgunandanam

तस्या परमया भक्त्या भर्ता तोषमुपागतः ।। उवाच तां वरारोहामृचीको भृगुनन्दनः

tasyā paramayā bhaktyā bhartā toṣamupāgataḥ || uvāca tāṃ varārohāmṛcīko bhṛgunandanaḥ

ऋचीक उवाच ।। ।। वरं वरय सुश्रोणि यत्ते मनसि वर्तते ।। तोषितोऽहं त्वया भद्रे वने शुश्रूषया वद

ṛcīka uvāca || || varaṃ varaya suśroṇi yatte manasi vartate || toṣito'haṃ tvayā bhadre vane śuśrūṣayā vada

सत्यवत्युवाच ।। मातुः प्रयच्छ मे पुत्रं भगवन्वीर्यवत्तरम्।। पुत्रं मम च धर्मज्ञं युतं ब्राह्मणतेजसा

satyavatyuvāca || mātuḥ prayaccha me putraṃ bhagavanvīryavattaram|| putraṃ mama ca dharmajñaṃ yutaṃ brāhmaṇatejasā

ऋचीक उवाच ।। चरुद्वयं करिष्यामि मातुरर्थे तथा तव ।। यस्य संप्राशनात्पुत्रं त्वं चैव जनयिष्यसि

ṛcīka uvāca || carudvayaṃ kariṣyāmi māturarthe tathā tava || yasya saṃprāśanātputraṃ tvaṃ caiva janayiṣyasi

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा तदा चक्रे ऋचीकस्तु चरुद्वयम् ।। एकस्मिन्सकलं क्षात्रं तेजश्चक्रे सवैष्णवम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā tadā cakre ṛcīkastu carudvayam || ekasminsakalaṃ kṣātraṃ tejaścakre savaiṣṇavam

श्वश्र्वर्थे तं चरुं कृत्वा द्वितीये स न्यवेशयत् ।। ब्राह्मं रौद्रञ्च यत्तेजः पत्न्यर्थे कृतवाञ्चरुम्

śvaśrvarthe taṃ caruṃ kṛtvā dvitīye sa nyaveśayat || brāhmaṃ raudrañca yattejaḥ patnyarthe kṛtavāñcarum

ऋचीक उवाच ।। अयं प्राश्यस्त्वया भद्रे त्वयं मात्रा चरुस्तव ।। अश्वत्थालिङ्गनं कार्यं मात्रा तत्र तदा शुभे

ṛcīka uvāca || ayaṃ prāśyastvayā bhadre tvayaṃ mātrā carustava || aśvatthāliṅganaṃ kāryaṃ mātrā tatra tadā śubhe

तथैवौदुम्बरस्याऽपि त्वया राजीवलोचने

tathaivaudumbarasyā'pi tvayā rājīvalocane

1.33.10

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ता ततो गत्वा मात्रे सर्वं न्यवेदयत्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktā tato gatvā mātre sarvaṃ nyavedayat

ततस्तामब्रवीन्माता गाधेः पत्नी यशस्विनी ।। ध्रुवं भगवता पुत्रस्तव पुत्रचिकीर्षया

tatastāmabravīnmātā gādheḥ patnī yaśasvinī || dhruvaṃ bhagavatā putrastava putracikīrṣayā

श्रेष्ठेन तेजसा युक्तश्चरुरेष कृतः शुभे ।। तस्माच्चरुविपर्यासं मदर्थे कुरु मा चिरम्

śreṣṭhena tejasā yuktaścarureṣa kṛtaḥ śubhe || tasmāccaruviparyāsaṃ madarthe kuru mā ciram

अलिङ्गने विपर्यासं द्रुमयोः क्रियतां तथा ।। सा मातुर्वचनं सर्वं चक्रे गौरवयन्त्रिता

aliṅgane viparyāsaṃ drumayoḥ kriyatāṃ tathā || sā māturvacanaṃ sarvaṃ cakre gauravayantritā

सगर्भां स गते काले भर्ता वचनमब्रवीत्

sagarbhāṃ sa gate kāle bhartā vacanamabravīt

ऋचीक उवाच ।। ध्रुवं चरुविपर्यासो द्रुमयोश्च त्वया कृतम् ।। येन त्वमसितापाङ्गि युक्ता क्षत्रियतेजसा

ṛcīka uvāca || dhruvaṃ caruviparyāso drumayośca tvayā kṛtam || yena tvamasitāpāṅgi yuktā kṣatriyatejasā

ब्राह्मेण तेजसा युक्तं कृतवानस्मि ते चरुम् ।। मातुस्ते चारुसर्वांगि तथा क्षत्त्रियतेजसा

brāhmeṇa tejasā yuktaṃ kṛtavānasmi te carum || mātuste cārusarvāṃgi tathā kṣattriyatejasā

कृतं चरुविपर्यासं सा विप्रं जनयिष्यति ।। क्षत्रधर्मरतं पुत्रं विप्रं त्वं जनयिष्यसि

kṛtaṃ caruviparyāsaṃ sā vipraṃ janayiṣyati || kṣatradharmarataṃ putraṃ vipraṃ tvaṃ janayiṣyasi

सत्यवत्युवाच।। मातुर्मतात्कृतमिदं भगवन्क्षन्तुमर्हसि ।। क्षत्रधर्मरतः पुत्रो न मे भवितुमर्हति

satyavatyuvāca|| māturmatātkṛtamidaṃ bhagavankṣantumarhasi || kṣatradharmarataḥ putro na me bhavitumarhati

ऋचीक उवाच ।। एवमस्तु न ते पुत्रः क्षत्रधर्मा भविष्यति ।। पौत्रस्त्ववश्यं भविता भाव्यर्थविधिचोदितः

ṛcīka uvāca || evamastu na te putraḥ kṣatradharmā bhaviṣyati || pautrastvavaśyaṃ bhavitā bhāvyarthavidhicoditaḥ

1.33.20

सत्यवत्युवाच ।। सर्वेश्वरत्वं भगवन्किमर्थं पौत्रस्य मे क्षत्रियभावमुग्रम्।। निवर्तितुं नेच्छसि मातुलेन वदस्व तन्मे यदि ते न गुह्यम्

satyavatyuvāca || sarveśvaratvaṃ bhagavankimarthaṃ pautrasya me kṣatriyabhāvamugram|| nivartituṃ necchasi mātulena vadasva tanme yadi te na guhyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चरुविपर्यासो नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caruviparyāso nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३४

ऋचीक उवाच ।। ब्रह्मणोऽत्रिः सुतः सौम्यः सुतस्तस्याऽपि चन्द्रमाः ।। सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधपुत्रः पुरूरवाः

ṛcīka uvāca || brahmaṇo'triḥ sutaḥ saumyaḥ sutastasyā'pi candramāḥ || somasya tu budhaḥ putro budhaputraḥ purūravāḥ

श्रुतायुस्तनयस्तस्य पुत्रस्तस्यापि नग्नजित् ।। तस्याऽपि काञ्चनः पुत्रः सुहोत्रस्तस्य चाऽऽत्मजः

śrutāyustanayastasya putrastasyāpi nagnajit || tasyā'pi kāñcanaḥ putraḥ suhotrastasya cā''tmajaḥ

तस्य जह्नुः स्मृतः श्रीमान्येन गङ्गा तु जाह्नवी ।। सुव्रतस्तनयस्तस्य चालर्कस्तस्य चात्मजः

tasya jahnuḥ smṛtaḥ śrīmānyena gaṅgā tu jāhnavī || suvratastanayastasya cālarkastasya cātmajaḥ

तस्य पुत्रो बलाकश्च कुशिकस्तस्य चाऽऽत्मजः ।। महोदयपुरवरे स तु नित्यं कृतालयः

tasya putro balākaśca kuśikastasya cā''tmajaḥ || mahodayapuravare sa tu nityaṃ kṛtālayaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु श्वसुरः च्यवनस्तव ।। स्ववंशसंकरं बुद्ध्वा कुशिकेभ्यो महायशाः

etasminneva kāle tu śvasuraḥ cyavanastava || svavaṃśasaṃkaraṃ buddhvā kuśikebhyo mahāyaśāḥ

कुशिकानां समुच्छित्यै कुशिकं नृपतिं ययौ ।। पूजितः कुशिकेनापि कुशिकं वाक्यमब्रवीत्

kuśikānāṃ samucchityai kuśikaṃ nṛpatiṃ yayau || pūjitaḥ kuśikenāpi kuśikaṃ vākyamabravīt

राजन्वक्ष्यामि कार्यं ते यदि शुश्रूषसेनघ ।। सभार्येण च कर्तव्यं राजञ्छुश्रूषणं त्वया

rājanvakṣyāmi kāryaṃ te yadi śuśrūṣasenagha || sabhāryeṇa ca kartavyaṃ rājañchuśrūṣaṇaṃ tvayā

कुशिक उवाच ।। स्वमेवेदं तव गृहं यथेष्टं वस भार्गव।। शक्तितस्तव शुश्रूषां करिष्ये भार्यया सह

kuśika uvāca || svamevedaṃ tava gṛhaṃ yatheṣṭaṃ vasa bhārgava|| śaktitastava śuśrūṣāṃ kariṣye bhāryayā saha

ऋचीक उवाच।। गृहोषितं तं च्यवनं शुश्रूषुरनहंकृतः ।। पूजयामास सततं सर्वकामसमृद्धिभिः

ṛcīka uvāca|| gṛhoṣitaṃ taṃ cyavanaṃ śuśrūṣuranahaṃkṛtaḥ || pūjayāmāsa satataṃ sarvakāmasamṛddhibhiḥ

1.34.10

बहुसंख्यान्दिनगणांश्च्यवनो नावबुद्ध्यति ।। निराहारः सभार्यस्तं पर्युपास्ते महीपतिः

bahusaṃkhyāndinagaṇāṃścyavano nāvabuddhyati || nirāhāraḥ sabhāryastaṃ paryupāste mahīpatiḥ

अकाले प्राशयत्यन्नं कदाचिदपि दुलर्भम् ।। कृतमित्येव तद्राजा निवेदयति सत्वरम्

akāle prāśayatyannaṃ kadācidapi dularbham || kṛtamityeva tadrājā nivedayati satvaram

कदाचिद्बहु भुङ्क्तेन्नं न भुङ्क्ते दिवसान्बहून् ।। धनेन च तदीयेन तर्पयामास वै द्विजान्

kadācidbahu bhuṅktennaṃ na bhuṅkte divasānbahūn || dhanena ca tadīyena tarpayāmāsa vai dvijān

कदाचिद्दीपयत्येव वह्निं तातगृहोद्भवम् ।। कदाचिच्च रथे युक्तं सभार्यो राजपुङ्गवम्

kadāciddīpayatyeva vahniṃ tātagṛhodbhavam || kadācicca rathe yuktaṃ sabhāryo rājapuṅgavam

राजमार्गे प्रतोदेन तुदन्यति यथेच्छया।। तस्याऽसौ हितमेवेदं कर्मणा मनसा गिरा

rājamārge pratodena tudanyati yathecchayā|| tasyā'sau hitamevedaṃ karmaṇā manasā girā

समाचरति यत्नेन भार्गवप्रियकाम्यया ।। यदा न वृजिनं किंचिद्दृष्टवांस्तस्य भार्गव

samācarati yatnena bhārgavapriyakāmyayā || yadā na vṛjinaṃ kiṃciddṛṣṭavāṃstasya bhārgava

तदा तस्य वरं प्रादाद्वरं यन्मनसेप्सितम्

tadā tasya varaṃ prādādvaraṃ yanmanasepsitam

च्यवन उवाच ।। वर वरय भद्रं ते प्रसन्नोऽहं तवानघ ।। निर्व्याजं तेऽनया राजस्सेवयाऽनघया सदा

cyavana uvāca || vara varaya bhadraṃ te prasanno'haṃ tavānagha || nirvyājaṃ te'nayā rājassevayā'naghayā sadā

कुशिक उवाच ।। यदि मे त्वं प्रसन्नोऽसि भृगूणां वंशवर्धन ।। वंशो ब्राह्मणतां यातु वरमेतद्वृणोम्यहम्

kuśika uvāca || yadi me tvaṃ prasanno'si bhṛgūṇāṃ vaṃśavardhana || vaṃśo brāhmaṇatāṃ yātu varametadvṛṇomyaham

च्यवन उवाच ।। एतदेव ध्रुवं भावी नन्मां वरयसे नृप ।। अस्मद्वंशानुवंशस्य ब्राह्मण्यं ते भविष्यति

cyavana uvāca || etadeva dhruvaṃ bhāvī nanmāṃ varayase nṛpa || asmadvaṃśānuvaṃśasya brāhmaṇyaṃ te bhaviṣyati

1.34.20

तव वंशकृतोऽस्माकं क्षत्रधर्म्मो द्विजोत्तमः।। भविष्यति नरेन्द्रेन्द्र चैतत्सुविदितं मम

tava vaṃśakṛto'smākaṃ kṣatradharmmo dvijottamaḥ|| bhaviṣyati narendrendra caitatsuviditaṃ mama

एतज्ज्ञात्वा समुत्सेधं चिकीर्षुः स्वकुलस्य ते ।। विकारैः क्रोधनार्थं ते गृहेऽहमवसं चिरम्

etajjñātvā samutsedhaṃ cikīrṣuḥ svakulasya te || vikāraiḥ krodhanārthaṃ te gṛhe'hamavasaṃ ciram

विकारं न ततो दृष्टं मया भाव्यर्थचोदितम् ।। तस्मान्मातुस्वया प्राप्तं वरमेतत्सुदुर्लभम्

vikāraṃ na tato dṛṣṭaṃ mayā bhāvyarthacoditam || tasmānmātusvayā prāptaṃ varametatsudurlabham

कुशास्यनामा पुत्रस्तु भविताऽति स्वधार्मिकः ।। तस्यापि भविता पुत्रो गाधिरित्येव विश्रुतः

kuśāsyanāmā putrastu bhavitā'ti svadhārmikaḥ || tasyāpi bhavitā putro gādhirityeva viśrutaḥ

विश्वामित्रः सुतस्तस्य ब्राह्मण्यमुपलप्स्यति ।। कृत्वा वैरं वसिष्ठेन तपसा महता नृप

viśvāmitraḥ sutastasya brāhmaṇyamupalapsyati || kṛtvā vairaṃ vasiṣṭhena tapasā mahatā nṛpa

स्त्रीणां चरुविपर्यासाद्विश्वामित्रस्य संभवः ।। अस्मद्वंशानुभविता निर्वृत्तो भव पार्थिव

strīṇāṃ caruviparyāsādviśvāmitrasya saṃbhavaḥ || asmadvaṃśānubhavitā nirvṛtto bhava pārthiva

यत्ते विनाशितं दग्धं भविता तद्विशेषवत् ।। भार्यया सहितश्चैव जराहीनो भविष्यसि

yatte vināśitaṃ dagdhaṃ bhavitā tadviśeṣavat || bhāryayā sahitaścaiva jarāhīno bhaviṣyasi

एवमुक्त्वा गते विप्रे राजा पूर्णमनोरथः ।। उवाच सुमुखीं भद्रे जराशोक विवर्जिताम्

evamuktvā gate vipre rājā pūrṇamanorathaḥ || uvāca sumukhīṃ bhadre jarāśoka vivarjitām

एतत्सुनेत्रे च्यवस्य वाक्यं कस्याऽस्ति शक्तिर्भुवि मानवस्य ।। कर्तुं मृषा तेन वरोरुमध्ये पौत्रस्तवोग्रो भविता नृलोके

etatsunetre cyavasya vākyaṃ kasyā'sti śaktirbhuvi mānavasya || kartuṃ mṛṣā tena varorumadhye pautrastavogro bhavitā nṛloke

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कुशिकवरप्रदानं नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kuśikavarapradānaṃ nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३५

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ता सत्यवती काले पूर्णे द्विजोत्तमम् ।। जनयामास धर्मज्ञं जमदग्निं तपोधनम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktā satyavatī kāle pūrṇe dvijottamam || janayāmāsa dharmajñaṃ jamadagniṃ tapodhanam

ततश्च जनयामास वात्स्यं भृगुकुलोद्वहम् ।। ततोष्टनवतिं पुत्रान्गोत्रकारान्पृथक्पृथक्

tataśca janayāmāsa vātsyaṃ bhṛgukulodvaham || tatoṣṭanavatiṃ putrāngotrakārānpṛthakpṛthak

गाधेरपि तदा भार्या जनयामास पुत्रकम् ।। विश्वामित्रमिति ख्यातं युतं ब्राह्मणतेजसा

gādherapi tadā bhāryā janayāmāsa putrakam || viśvāmitramiti khyātaṃ yutaṃ brāhmaṇatejasā

जितो युद्धे वसिष्ठेन मन्युना यः स पार्थिवः ।। ब्राह्मण्यं तपसा लेभे धर्मात्मा संशितव्रतः

jito yuddhe vasiṣṭhena manyunā yaḥ sa pārthivaḥ || brāhmaṇyaṃ tapasā lebhe dharmātmā saṃśitavrataḥ

राजा प्रसेनजिन्नाम सुतां तस्याऽथ रेणुकाम् ।। पत्न्यर्थे प्रतिजग्राह जमदग्निर्महातपाः

rājā prasenajinnāma sutāṃ tasyā'tha reṇukām || patnyarthe pratijagrāha jamadagnirmahātapāḥ

सा तं वनगतं भक्त्या नित्यं पर्यचरद्वने ।। कदाचिदथ घर्मर्तौ मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

sā taṃ vanagataṃ bhaktyā nityaṃ paryacaradvane || kadācidatha gharmartau madhyaṃ prāpte divākare

क्रीडार्थं प्रास्यति चिरं जमदग्निर्महातपाः ।। क्षिप्ताःक्षिप्ताः शरास्तेन रेणुका चारुलोचना

krīḍārthaṃ prāsyati ciraṃ jamadagnirmahātapāḥ || kṣiptāḥkṣiptāḥ śarāstena reṇukā cārulocanā

आनयामास धर्मज्ञा भर्तुर्वचनकारिणी ।। अथाऽर्कतापसंतप्ता दह्यमानांघ्रिपङ्कजा

ānayāmāsa dharmajñā bharturvacanakāriṇī || athā'rkatāpasaṃtaptā dahyamānāṃghripaṅkajā

पुष्पितस्य च वृक्षस्य छायामासाद्य विष्ठिता ।। विश्रम्य तु मुहूर्तं सा भर्तुर्निन्ये शरोत्तमम्

puṣpitasya ca vṛkṣasya chāyāmāsādya viṣṭhitā || viśramya tu muhūrtaṃ sā bharturninye śarottamam

तां प्राप्तां कुपितो भर्ता जमदग्निरभाषत ।। क्रीडतो मे शरैर्भद्रे विघ्नं किं कृतवत्यसि ।।१

tāṃ prāptāṃ kupito bhartā jamadagnirabhāṣata || krīḍato me śarairbhadre vighnaṃ kiṃ kṛtavatyasi ||1

न बिभेषि च मां भद्रे त्वथ वाप्यवमन्यसे

na bibheṣi ca māṃ bhadre tvatha vāpyavamanyase

रेणुकोवाच ।। अर्काग्नितापसंतप्ता क्षणमात्रं महाव्रत ।। अपारयंती विश्रान्तो तस्मात्त्वं क्षन्तुमर्हसि

reṇukovāca || arkāgnitāpasaṃtaptā kṣaṇamātraṃ mahāvrata || apārayaṃtī viśrānto tasmāttvaṃ kṣantumarhasi

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। रेणुकाया वचः श्रुत्वा जमदग्निर्महातपाः ।। जातरोषस्तदा सूर्ये सायकान्क्षेप्तुमुद्यतः

mārkaṇḍeya uvāca || || reṇukāyā vacaḥ śrutvā jamadagnirmahātapāḥ || jātaroṣastadā sūrye sāyakānkṣeptumudyataḥ

एतस्मिन्नेव काले तु विप्ररूपो दिवाकरः ।। शीघ्रमागम्य तेजस्वी जमदग्निमभाषत

etasminneva kāle tu viprarūpo divākaraḥ || śīghramāgamya tejasvī jamadagnimabhāṣata

सूर्य उवाच ।। ।। स्वभाव एष मे ब्रह्मन् यदहं दहनात्मकः ।। वर्ततश्च स्वभावेन न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि

sūrya uvāca || || svabhāva eṣa me brahman yadahaṃ dahanātmakaḥ || vartataśca svabhāvena na me tvaṃ kroddhumarhasi

पुत्रस्तेऽहं भविष्यामि त्वस्यामेव द्विजोत्तम ।। सुरकार्यं करिष्यामि लोकानाञ्च हितं महत्

putraste'haṃ bhaviṣyāmi tvasyāmeva dvijottama || surakāryaṃ kariṣyāmi lokānāñca hitaṃ mahat

इयञ्च पत्नी धर्मज्ञा रेणुका तव सांप्रतम् ।। छत्रोपानहमेतन्मे गृह्णातु वरवर्णिनी

iyañca patnī dharmajñā reṇukā tava sāṃpratam || chatropānahametanme gṛhṇātu varavarṇinī

तस्याऽनुकम्पया छत्रं तथा ब्रह्मन्मुपानहौ ।। मया सृष्टौ जगत्यस्मिन्नित्यमेव भविष्यतः

tasyā'nukampayā chatraṃ tathā brahmanmupānahau || mayā sṛṣṭau jagatyasminnityameva bhaviṣyataḥ

छत्रोपानहयोर्दानं लोके श्रेष्ठं भविष्यति।। छत्रोपानहदानेन नरः स्वर्गं गमिष्यति

chatropānahayordānaṃ loke śreṣṭhaṃ bhaviṣyati|| chatropānahadānena naraḥ svargaṃ gamiṣyati

एवमुक्तस्तु सूर्येण जमदग्निर्महातपाः ।। संपूज्य सूर्यं जग्राह सवितुः सकलं वचः

evamuktastu sūryeṇa jamadagnirmahātapāḥ || saṃpūjya sūryaṃ jagrāha savituḥ sakalaṃ vacaḥ

ततः सूर्ये गते देवी सूर्यपुत्रा पुरा सती ।। पुत्रं कनीयसं रामं जनयामास रेणुका ।। तमन्वावसुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा

tataḥ sūrye gate devī sūryaputrā purā satī || putraṃ kanīyasaṃ rāmaṃ janayāmāsa reṇukā || tamanvāvasuṣeṇaśca vasurviśvāvasustathā

तेषां जघन्यजो रामो विष्णुर्मानुषरूपधृक्

teṣāṃ jaghanyajo rāmo viṣṇurmānuṣarūpadhṛk

अंशेन जाते भुवि देवदेवे सुनिर्वृता भूमिरथो बभूव ।। हृताञ्च मेने दितिजप्रजातां पीडां नृणां स्वस्य च सा धरित्री

aṃśena jāte bhuvi devadeve sunirvṛtā bhūmiratho babhūva || hṛtāñca mene ditijaprajātāṃ pīḍāṃ nṛṇāṃ svasya ca sā dharitrī

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामोत्पत्तिर्नाम पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmotpattirnāma pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३६

मार्कंडेय उवाच ।। ।। अथ बाल्यं समुत्तीर्णो रामो भृगुकुलोद्वहः ।। शुश्रूषमाणः पितरं नित्यमास्ते महायशाः

mārkaṃḍeya uvāca || || atha bālyaṃ samuttīrṇo rāmo bhṛgukulodvahaḥ || śuśrūṣamāṇaḥ pitaraṃ nityamāste mahāyaśāḥ

एतस्मिन्नेव काले तु रामे वनगते तदा ।। आजगाम महातेजा राजा चित्राङ्गदो वनम्

etasminneva kāle tu rāme vanagate tadā || ājagāma mahātejā rājā citrāṅgado vanam

विहर्तुं सह रामाभिर्देवराजसमद्युतिः ।। तं दृष्ट्वा रेणुका चक्रे स्पृहां भोगेषु भामिनी

vihartuṃ saha rāmābhirdevarājasamadyutiḥ || taṃ dṛṣṭvā reṇukā cakre spṛhāṃ bhogeṣu bhāminī

जगाम मनसा तं सा राजानं कामसन्निभम् ।। तस्मिन्नेव क्षणे सा तु भ्रष्टा ब्राह्मणतेजसा

jagāma manasā taṃ sā rājānaṃ kāmasannibham || tasminneva kṣaṇe sā tu bhraṣṭā brāhmaṇatejasā

गतश्रियं तु तां दृष्ट्वा जमदग्निर्महातपाः ।। पुत्रानुवाच तान्क्रोधाद्धन्यतां जननीं स्वकां

gataśriyaṃ tu tāṃ dṛṣṭvā jamadagnirmahātapāḥ || putrānuvāca tānkrodhāddhanyatāṃ jananīṃ svakāṃ

ते विचार्य ततः सर्वे मातुर्गौरवमुत्तमम् ।। नैव चक्रुः पितुर्वाक्यं ताञ्छशाप स भार्गवः

te vicārya tataḥ sarve māturgauravamuttamam || naiva cakruḥ piturvākyaṃ tāñchaśāpa sa bhārgavaḥ

यूयं तिर्यक्सधर्माणो नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।। इध्मभारमुपादाय रामो रतिकरः पितुः

yūyaṃ tiryaksadharmāṇo naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha || idhmabhāramupādāya rāmo ratikaraḥ pituḥ

अथाऽऽश्रममनुप्राप्तः पिता तं समचोदयत् ।। जहीमां मातरं क्षुद्रां राम मा त्वं चिरं कृथाः

athā''śramamanuprāptaḥ pitā taṃ samacodayat || jahīmāṃ mātaraṃ kṣudrāṃ rāma mā tvaṃ ciraṃ kṛthāḥ

एवमुक्तः स पित्रा तु तद्वाक्य समनन्तरम् ।। शिरश्चिच्छेद तीक्ष्णेन रामः परशुना तदा

evamuktaḥ sa pitrā tu tadvākya samanantaram || śiraściccheda tīkṣṇena rāmaḥ paraśunā tadā

तुतोषाथ पिता तस्य ततो धर्मभृतां वरः

tutoṣātha pitā tasya tato dharmabhṛtāṃ varaḥ

जमदग्निरुवाच ।। स्वच्छन्दमरणं पुत्र तुष्टे त्वं मयि लप्स्यसे ।। यावच्च वैष्णवं तेजस्त्वयि तिष्ठति पुत्रक

jamadagniruvāca || svacchandamaraṇaṃ putra tuṣṭe tvaṃ mayi lapsyase || yāvacca vaiṣṇavaṃ tejastvayi tiṣṭhati putraka

तावदैव न ते युद्धे कश्चिज्जेता भविष्यति।। भविष्यति च धर्मात्मा रामो दशरथात्मजः ।। रघुवंशे समुत्पन्नो विष्णुर्मानुषरूपधृक्

tāvadaiva na te yuddhe kaścijjetā bhaviṣyati|| bhaviṣyati ca dharmātmā rāmo daśarathātmajaḥ || raghuvaṃśe samutpanno viṣṇurmānuṣarūpadhṛk

यदा समेष्यते तेन तदा वैष्णवतेजसा ।। कृतकर्मा विमुक्तस्त्वं स च युक्तो भविष्यति

yadā sameṣyate tena tadā vaiṣṇavatejasā || kṛtakarmā vimuktastvaṃ sa ca yukto bhaviṣyati

ततः परं त्वया पुत्र न कार्यं शस्त्रधारणम् ।। आर्तत्राणमृते वीर स्त्रीब्राह्मणकृतेऽथ वा ।। यथेप्सितं चाऽप्यपरं वरं वरय पुत्रक

tataḥ paraṃ tvayā putra na kāryaṃ śastradhāraṇam || ārtatrāṇamṛte vīra strībrāhmaṇakṛte'tha vā || yathepsitaṃ cā'pyaparaṃ varaṃ varaya putraka

राम उवाच ।। गुरुश्रेष्ठ समुत्थानं जनन्याः कथयाम्यहम् ।। अस्मृतिञ्च तथा तस्यां भ्रातॄणाञ्च तथा ऽस्मृतिम्

rāma uvāca || guruśreṣṭha samutthānaṃ jananyāḥ kathayāmyaham || asmṛtiñca tathā tasyāṃ bhrātṝṇāñca tathā 'smṛtim

जमदग्निरुवाच ।। एवमस्तु महाभाग तपसा महता तथा ।। समाराधय देवेशं शङ्करं नीललोहितम्

jamadagniruvāca || evamastu mahābhāga tapasā mahatā tathā || samārādhaya deveśaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ते समुत्तस्थौ रेणुका चारुहासिनी ।। रामस्य भ्रातरः सर्वे मुक्तशापास्तथैव ते

mārkaṇḍeya uvāca || evamukte samuttasthau reṇukā cāruhāsinī || rāmasya bhrātaraḥ sarve muktaśāpāstathaiva te

पित्रा रामस्तथोक्तस्तु हिमवत्यचलोत्तमे ।। तपस्तेपे महातेजा रुद्राराधनकाम्यया

pitrā rāmastathoktastu himavatyacalottame || tapastepe mahātejā rudrārādhanakāmyayā

एतस्मिन्नेव काले तु देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ।। सैंहिकेयभयत्रस्ताः शङ्करं शरणं गताः

etasminneva kāle tu devāḥ sendrapurogamāḥ || saiṃhikeyabhayatrastāḥ śaṅkaraṃ śaraṇaṃ gatāḥ

देवा ऊचुः ।। ।। भगवन् देवदेवेश प्रणतार्तिविनाशन ।। सैंहिकेयैर्वयं सर्वैः स्थानेभ्यस्त्ववरोपिताः

devā ūcuḥ || || bhagavan devadeveśa praṇatārtivināśana || saiṃhikeyairvayaṃ sarvaiḥ sthānebhyastvavaropitāḥ

सैंहिकेयानथाऽऽश्रित्य दैत्याः शतसहस्रशः ।। सर्वे वसन्ति सततं तेषां यत्नं वधे कुरु

saiṃhikeyānathā''śritya daityāḥ śatasahasraśaḥ || sarve vasanti satataṃ teṣāṃ yatnaṃ vadhe kuru

महादेव उवाच ।। ।। शृण्वन्तु देवताः सर्वा दानवा देवकण्टकाः ।। रामेणाऽऽहं वधिष्यामि नरबुद्ध्या यतस्तु तान्

mahādeva uvāca || || śṛṇvantu devatāḥ sarvā dānavā devakaṇṭakāḥ || rāmeṇā''haṃ vadhiṣyāmi narabuddhyā yatastu tān

मार्कण्डेय उवाच ।। गतेषु देवसंघेषु देवदेवः पिनाकभृत् ।। आहूय भार्गवं राममिदं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || gateṣu devasaṃgheṣu devadevaḥ pinākabhṛt || āhūya bhārgavaṃ rāmamidaṃ vacanamabravīt

महादेव उवाच ।। सैंहिकेयान्दुराचारानसुराञ्जहि पुत्रक ।। समर्थस्तान्भवान्हन्तुं नाऽन्यः कश्चन विद्यते

mahādeva uvāca || saiṃhikeyāndurācārānasurāñjahi putraka || samarthastānbhavānhantuṃ nā'nyaḥ kaścana vidyate

राम उवाच ।। अस्त्रग्रामं समग्रं मे प्रयच्छ भगसूदन ।। येन तान्सुदुराचारान्घातयिष्यामि दानवान्

rāma uvāca || astragrāmaṃ samagraṃ me prayaccha bhagasūdana || yena tānsudurācārānghātayiṣyāmi dānavān

महादेव उवाच ।। किं तवास्त्रैर्भूगुश्रेष्ठ विष्णुस्त्वं नासि मानुषः ।। व्यस्त्रस्याऽपि न ते शक्ता योद्धुं प्रमुखतस्तव

mahādeva uvāca || kiṃ tavāstrairbhūguśreṣṭha viṣṇustvaṃ nāsi mānuṣaḥ || vyastrasyā'pi na te śaktā yoddhuṃ pramukhatastava

राम उवाच ।। घातयिष्याम्यहं सर्वान्सैंहिकेयान्दुरासदान् ।। त्रिपुरारे महाभाग त्वदाज्ञापरिबृंहितः

rāma uvāca || ghātayiṣyāmyahaṃ sarvānsaiṃhikeyāndurāsadān || tripurāre mahābhāga tvadājñāparibṛṃhitaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवमुक्तस्त्रिपुरान्तकेन रामस्त्रिनेत्रप्रतिम प्रभावः ।। आदाय तीक्ष्णं परशुं जगाम यत्र स्थितास्ते च रिपुप्रधानाः

mārkaṇḍeya uvāca || ityevamuktastripurāntakena rāmastrinetrapratima prabhāvaḥ || ādāya tīkṣṇaṃ paraśuṃ jagāma yatra sthitāste ca ripupradhānāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामस्य महेश्वरादेशो नाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmasya maheśvarādeśo nāma ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३७

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एतस्मिन्नेव काले तु काष्ठोदर्काः सुदारुणाः ।। बभूवुः सुमहोत्पाताः सैंहिकेयनिवेशने

mārkaṇḍeya uvāca || || etasminneva kāle tu kāṣṭhodarkāḥ sudāruṇāḥ || babhūvuḥ sumahotpātāḥ saiṃhikeyaniveśane

चचाल शब्दं कुर्वाणा मही सवनकानना ।। पपात महती चोल्का मध्येनाऽऽदित्यमण्डलात्

cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī savanakānanā || papāta mahatī colkā madhyenā''dityamaṇḍalāt

अपर्वणि शशाङ्कार्कौ संछन्नौ तमसा तथा ।। प्रवृष्टाश्च तथा रक्तं भूरि मेघा भयावहम्

aparvaṇi śaśāṅkārkau saṃchannau tamasā tathā || pravṛṣṭāśca tathā raktaṃ bhūri meghā bhayāvaham

शस्त्राणि मुमुचुर्धूममसकृदश्रुवाहनाः ।। इन्द्रचापसवर्णेन परिवेशेन भास्करः

śastrāṇi mumucurdhūmamasakṛdaśruvāhanāḥ || indracāpasavarṇena pariveśena bhāskaraḥ

परिविष्ट उभे सन्ध्ये चन्द्रश्च सकलां निशम् ।। सैंहिकेयो विपत्न्योपि साल्वस्य सुमहात्मनः

pariviṣṭa ubhe sandhye candraśca sakalāṃ niśam || saiṃhikeyo vipatnyopi sālvasya sumahātmanaḥ

आक्रम्यजन्मन क्षत्रं केतुस्तस्थौ महाग्रहः ।। ववुस्तीक्ष्णा महावाताः क्षोभयन्तो दिशो दश

ākramyajanmana kṣatraṃ ketustasthau mahāgrahaḥ || vavustīkṣṇā mahāvātāḥ kṣobhayanto diśo daśa

भानुश्चाऽऽसीत्कबन्धाङ्गो मृगाश्चासन्नसस्वनाः ।। न्यलीयन्त ध्वजाग्रेषु दानवानां दुरात्मनाम्

bhānuścā''sītkabandhāṅgo mṛgāścāsannasasvanāḥ || nyalīyanta dhvajāgreṣu dānavānāṃ durātmanām

क्रव्यादपक्षिसंघाता ह्यपसव्यं भयानकाः ।। शुष्केन्धनसमृद्धोऽपि न जज्वाल हुताशनः

kravyādapakṣisaṃghātā hyapasavyaṃ bhayānakāḥ || śuṣkendhanasamṛddho'pi na jajvāla hutāśanaḥ

वपूंषि दानवेन्द्राणां न प्राकाशंत यादव ।। उष्णशीतविपर्यास ऋतूनामप्यदृश्यत

vapūṃṣi dānavendrāṇāṃ na prākāśaṃta yādava || uṣṇaśītaviparyāsa ṛtūnāmapyadṛśyata

प्रसुस्रवुर्द्रुमा रक्तं व्यशीर्यन्त च भूषणाः ।। खरा गोषु व्यजायन्त मार्जारा मूषिकासु च

prasusravurdrumā raktaṃ vyaśīryanta ca bhūṣaṇāḥ || kharā goṣu vyajāyanta mārjārā mūṣikāsu ca

अकाले पुष्पिता वृक्षा अकाले फलिता द्रुमाः ।। विना वर्षं महानद्यः प्रतीपं जग्मुरोजसा

akāle puṣpitā vṛkṣā akāle phalitā drumāḥ || vinā varṣaṃ mahānadyaḥ pratīpaṃ jagmurojasā

भयानकाञ्जातभयः सुघोरानुत्पातसंघान्प्रसमीक्ष्य राजा ।। साल्वः समाहूय भृगोस्तस्तनूजं दैत्यैः समेतोऽथ चकार मन्त्रम्

bhayānakāñjātabhayaḥ sughorānutpātasaṃghānprasamīkṣya rājā || sālvaḥ samāhūya bhṛgostastanūjaṃ daityaiḥ sameto'tha cakāra mantram

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवाद औत्पातिकं नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāda autpātikaṃ nāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३८

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। रत्नचित्रां सुविपुलां समासाद्य सभां तदा ।। सिंहिकातनयः साल्वः शुक्रं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || || ratnacitrāṃ suvipulāṃ samāsādya sabhāṃ tadā || siṃhikātanayaḥ sālvaḥ śukraṃ vacanamabravīt

साल्व उवाच ।। दृश्यन्त एते भगवन्नुत्पाता घोरदर्शनाः ।। आचक्षाणा महायुद्धं विनाशमपि दारुणम्

sālva uvāca || dṛśyanta ete bhagavannutpātā ghoradarśanāḥ || ācakṣāṇā mahāyuddhaṃ vināśamapi dāruṇam

रिपुं न चैव पश्यामो येन युद्धं भविष्यति ।। सर्वज्ञत्वाद्भवान्वेत्ति तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

ripuṃ na caiva paśyāmo yena yuddhaṃ bhaviṣyati || sarvajñatvādbhavānvetti tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

शुक्र उवाच ।। आराध्य देवं ब्रह्माणं तपसा सिंहिका पुरा ।। त्रिदशेभ्यो ह्यवध्यत्वं स्वसुतानामलब्ध सा

śukra uvāca || ārādhya devaṃ brahmāṇaṃ tapasā siṃhikā purā || tridaśebhyo hyavadhyatvaṃ svasutānāmalabdha sā

वरदानकृतोत्साहैर्भवद्भिर्विद्यया मम ।। निर्जितास्त्रिदशाः सर्वे शंकरं शरणं गताः

varadānakṛtotsāhairbhavadbhirvidyayā mama || nirjitāstridaśāḥ sarve śaṃkaraṃ śaraṇaṃ gatāḥ

तेन युष्मद्वधार्थाय विष्णुर्मानुषरूपधृक् ।। जमदग्निसुतो रामः प्रेषितो रणकर्कशः

tena yuṣmadvadhārthāya viṣṇurmānuṣarūpadhṛk || jamadagnisuto rāmaḥ preṣito raṇakarkaśaḥ

सदा देवो महातेजा मानुषं स तु साम्प्रतम् ।। मनुष्याच्च भयं घोरं युद्ध्यस्वाऽसुरसत्तम

sadā devo mahātejā mānuṣaṃ sa tu sāmpratam || manuṣyācca bhayaṃ ghoraṃ yuddhyasvā'surasattama

साल्व उवाच ।। भगवन्सर्वदेवानामीश्वरो मधुसूदनः ।। तस्मात्परतरं देवं नाऽन्यं कञ्चन शुश्रुम

sālva uvāca || bhagavansarvadevānāmīśvaro madhusūdanaḥ || tasmātparataraṃ devaṃ nā'nyaṃ kañcana śuśruma

किमर्थं स महातेजाः शंकरस्य महात्मनः ।। आज्ञाकारी भृगुश्रेष्ठ सैंहिकेयं जिघांसति

kimarthaṃ sa mahātejāḥ śaṃkarasya mahātmanaḥ || ājñākārī bhṛguśreṣṭha saiṃhikeyaṃ jighāṃsati

शुक्र उवाच ।। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति दानव ।। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजत्यसौ

śukra uvāca || yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati dānava || abhyutthānamadharmasya tadā''tmānaṃ sṛjatyasau

कदाचिद्दैत्यदेवेषु कदाचिन्मनुजेषु च ।। कदाचिदथ तिर्यक्षु ज्ञात्वा कार्यबलाबलम्

kadāciddaityadeveṣu kadācinmanujeṣu ca || kadācidatha tiryakṣu jñātvā kāryabalābalam

यदा भवति देवेषु देववच्चेष्टते तदा ।। तिर्यक्षु च यदा देवस्तिर्यग्वच्चेष्टते तदा ।। यदा भवति मानुष्ये तदा भवति मर्त्यवत्।। मानुष्यं रूपमासाद्य तपसा त्रिपुरान्तकम्

yadā bhavati deveṣu devavacceṣṭate tadā || tiryakṣu ca yadā devastiryagvacceṣṭate tadā || yadā bhavati mānuṣye tadā bhavati martyavat|| mānuṣyaṃ rūpamāsādya tapasā tripurāntakam

आराधयामास हरं स्वदेहे परमं नृप ।। स तु देववरस्याज्ञां पुरस्कृत्य महातपाः

ārādhayāmāsa haraṃ svadehe paramaṃ nṛpa || sa tu devavarasyājñāṃ puraskṛtya mahātapāḥ

युष्मद्वधार्थमायाति रामेण कृतलक्षणः ।। तस्माच्छक्रेण संधानं भवतो मम रोचते

yuṣmadvadhārthamāyāti rāmeṇa kṛtalakṣaṇaḥ || tasmācchakreṇa saṃdhānaṃ bhavato mama rocate

त्रिविष्टपञ्च देवानां भवत्वसुरसत्तम ।। पातालनिलया यूयं निवसध्वं गतज्वराः

triviṣṭapañca devānāṃ bhavatvasurasattama || pātālanilayā yūyaṃ nivasadhvaṃ gatajvarāḥ

अहं निवारयिष्यामि शंकरेण च भार्गवम् ।। अन्यथा निविशध्वं च मनुष्येण निराकृताः

ahaṃ nivārayiṣyāmi śaṃkareṇa ca bhārgavam || anyathā niviśadhvaṃ ca manuṣyeṇa nirākṛtāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तास्तु शुक्रेण बुद्ध्वा दैतेयदानवाः ।। ऊचुर्वाक्यं सुसंरब्धाः शुक्रं भृगुकुलोद्वहम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktāstu śukreṇa buddhvā daiteyadānavāḥ || ūcurvākyaṃ susaṃrabdhāḥ śukraṃ bhṛgukulodvaham

दैत्या ऊचुः ।। एकत्राऽधिष्ठितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।। यद्यस्मात्प्रतियुध्येत न भीस्तत्राऽपि विद्यते

daityā ūcuḥ || ekatrā'dhiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam || yadyasmātpratiyudhyeta na bhīstatrā'pi vidyate

ते कथं मानुषाद्भीता नाकं त्यक्ष्याम शत्रवे ।। शंकरं तं विजेष्यामो येनाऽसौ प्रेषितो द्विजः

te kathaṃ mānuṣādbhītā nākaṃ tyakṣyāma śatrave || śaṃkaraṃ taṃ vijeṣyāmo yenā'sau preṣito dvijaḥ

शुक्र उवाच ।। एकत्र पिंडितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।। एकत्र भगवान्विष्णुर्जगतः सोऽतिरिच्यते

śukra uvāca || ekatra piṃḍitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam || ekatra bhagavānviṣṇurjagataḥ so'tiricyate

स न शक्यो युधा जेतुं नैव देवो महेश्वरः ।। ते यूयं प्राकृतीं बुद्धिं त्यक्त्वा सर्वे महासुराः ।। संधिं कुरुत देवेन शक्रेणाऽमित्रघातिना

sa na śakyo yudhā jetuṃ naiva devo maheśvaraḥ || te yūyaṃ prākṛtīṃ buddhiṃ tyaktvā sarve mahāsurāḥ || saṃdhiṃ kuruta devena śakreṇā'mitraghātinā

शक्रकार्ये सदोद्युक्तो देवदेवो जनार्दनः ।। येन दैत्या विनिहताः पूर्वे पूर्वतराश्च ये

śakrakārye sadodyukto devadevo janārdanaḥ || yena daityā vinihatāḥ pūrve pūrvatarāśca ye

शंबरो नमुचिः शम्बुः कार्तवीर्यः कृतागमः ।। हिरण्यकशिपुः केशी हिरण्याक्षो मदोत्कटः

śaṃbaro namuciḥ śambuḥ kārtavīryaḥ kṛtāgamaḥ || hiraṇyakaśipuḥ keśī hiraṇyākṣo madotkaṭaḥ

मधुश्च कैटभश्चैव विटो धूमोऽतिऽकोपनः ।। हयग्रीवो निसुन्दश्च सुन्दश्चन्द्रार्कलोचनः ।। २५ ।।' चन्द्रार्कमर्दनश्चैव चन्द्रहर्ता रणप्रियः ।। सूर्यशत्रुर्जितामित्रो यज्ञहा यज्ञतापनः

madhuśca kaiṭabhaścaiva viṭo dhūmo'ti'kopanaḥ || hayagrīvo nisundaśca sundaścandrārkalocanaḥ || 25 ||' candrārkamardanaścaiva candrahartā raṇapriyaḥ || sūryaśatrurjitāmitro yajñahā yajñatāpanaḥ

मेघनादो महारोमा मेघवादो भयानकः ।। दशग्रीवः शतग्रीवो महाग्रीवश्च दानवः

meghanādo mahāromā meghavādo bhayānakaḥ || daśagrīvaḥ śatagrīvo mahāgrīvaśca dānavaḥ

कालकः कालकेयश्च कालनेमि सुलोचनः ।। कालश्च कालकल्पश्च मकराक्षो जनान्तकः

kālakaḥ kālakeyaśca kālanemi sulocanaḥ || kālaśca kālakalpaśca makarākṣo janāntakaḥ

अन्तः केशमनो भीमो देवान्तकनरान्तकौ ।। क्रोधहा बहुनेत्रश्च महाकालो जलान्तकः

antaḥ keśamano bhīmo devāntakanarāntakau || krodhahā bahunetraśca mahākālo jalāntakaḥ

एकलव्यः स चाधारो दुर्मुखो दुर्धरो वडिः ।। इन्दुतापनरम्भो च रणचण्डहरप्रियौ

ekalavyaḥ sa cādhāro durmukho durdharo vaḍiḥ || indutāpanarambho ca raṇacaṇḍaharapriyau

किरीटी गजवक्त्रश्च महासालो विलोहितः ।। ह्रादानुह्रादप्रह्रादवृक्षरक्षरदारुणाः

kirīṭī gajavaktraśca mahāsālo vilohitaḥ || hrādānuhrādaprahrādavṛkṣarakṣaradāruṇāḥ

शतभः शलभश्चैव कूपनश्च महासुरः ।। विप्रचित्तिः शिवः शङ्करयः शङ्कुस्तथैव च

śatabhaḥ śalabhaścaiva kūpanaśca mahāsuraḥ || vipracittiḥ śivaḥ śaṅkarayaḥ śaṅkustathaiva ca

अयःशिरा अश्वशिरा भीमदक्षो गुहाशयः ।। वेगवान्केतुमानुग्रः सोग्रविग्रो महासुरः

ayaḥśirā aśvaśirā bhīmadakṣo guhāśayaḥ || vegavānketumānugraḥ sogravigro mahāsuraḥ

पुष्करः पुष्कलश्चैव साल्वोश्वपतिरेव च ।। कुम्भो निकुम्भः शतदा संग्रहो गगनप्रियः

puṣkaraḥ puṣkalaścaiva sālvośvapatireva ca || kumbho nikumbhaḥ śatadā saṃgraho gaganapriyaḥ

एते चाऽन्ये च विख्याता दैतेया समरोद्धताः ।। सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे च गतमन्यवः

ete cā'nye ca vikhyātā daiteyā samaroddhatāḥ || sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve ca gatamanyavaḥ

सर्वैस्त्रिदशराज्यानि कारितानि बलोद्धतैः ।। ते हतास्तेन देवेन वासवप्रियकाम्यया

sarvaistridaśarājyāni kāritāni baloddhataiḥ || te hatāstena devena vāsavapriyakāmyayā

केचिन्मनुष्यरूपेण तिर्यग्रूपेण चाऽपरे ।। केचिच्च देवरूपेण निहता भूरितेजसा

kecinmanuṣyarūpeṇa tiryagrūpeṇa cā'pare || kecicca devarūpeṇa nihatā bhūritejasā

साल्व उवाच ।। जानामि तस्य माहात्म्यं देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ।। अहं स्वमरणं मत्वा तेन योत्स्यामि भार्गव

sālva uvāca || jānāmi tasya māhātmyaṃ devadevasya śārṅgiṇaḥ || ahaṃ svamaraṇaṃ matvā tena yotsyāmi bhārgava

विशिष्टान्मरणं श्रेष्ठं न हीनाद्विजयो रणे ।। विष्णोः करविनष्टानां भूयो राज्यं भविष्यति

viśiṣṭānmaraṇaṃ śreṣṭhaṃ na hīnādvijayo raṇe || viṣṇoḥ karavinaṣṭānāṃ bhūyo rājyaṃ bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवमुक्तस्त्वसुराधिपेन भृगुप्रधानो भगवान् स शुक्रः ।। ज्ञात्वा स दैत्यान्सकलान्विनष्टाञ्जगाम काष्ठामपरामभीष्टाम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityevamuktastvasurādhipena bhṛgupradhāno bhagavān sa śukraḥ || jñātvā sa daityānsakalānvinaṣṭāñjagāma kāṣṭhāmaparāmabhīṣṭām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे शुक्रसाल्वसंवादो नामाऽष्टात्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde śukrasālvasaṃvādo nāmā'ṣṭātriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३९

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा गते शुक्रे गविष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।। राजञ्छुक्रस्य वचनं क्रियतामविचारयन्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā gate śukre gaviṣṭho vākyamabravīt || rājañchukrasya vacanaṃ kriyatāmavicārayan

स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृश्यन्ते भयवर्धनाः ।' भवतां हि विनाशाय रात्र्यन्ते सततं विभो

svapnā hi sumahāghorā dṛśyante bhayavardhanāḥ |' bhavatāṃ hi vināśāya rātryante satataṃ vibho

भवान्स्वप्ने मया दृष्टो रक्त स्रगनुलेपनः ।। उष्ट्रेण शिशुमारेण वराहेण तथा व्रजन्

bhavānsvapne mayā dṛṣṭo rakta sraganulepanaḥ || uṣṭreṇa śiśumāreṇa varāheṇa tathā vrajan

तैलाक्ताश्चापरे दैत्याः खरयानमुपाश्रिताः ।। पतन्तः पर्वता दृष्टा राजँस्ते भयकारणम्

tailāktāścāpare daityāḥ kharayānamupāśritāḥ || patantaḥ parvatā dṛṣṭā rājam̐ste bhayakāraṇam

केचित्कृष्णांबरधराः केचित्कृसरभोजिनः।। केचित्पङ्कगता दृष्टाः केचिद्भस्मशया गताः

kecitkṛṣṇāṃbaradharāḥ kecitkṛsarabhojinaḥ|| kecitpaṅkagatā dṛṣṭāḥ kecidbhasmaśayā gatāḥ

केचिद्विवस्त्रया नार्या कृष्यन्ते दक्षिणां दिशम् ।। काचिद्रक्ताम्बरा नारी नीयते दक्षिणां दिशम्

kecidvivastrayā nāryā kṛṣyante dakṣiṇāṃ diśam || kācidraktāmbarā nārī nīyate dakṣiṇāṃ diśam

केचिन्नृत्यन्ति भूपाला हसन्ति च तथाऽपरे ।। केचिन्मुण्डा मया दृष्टाः केचित्काषायवाससः

kecinnṛtyanti bhūpālā hasanti ca tathā'pare || kecinmuṇḍā mayā dṛṣṭāḥ kecitkāṣāyavāsasaḥ

चण्डालस्कन्धगाः केचित्केचित्किंशुकसंस्थिताः ।। गजाश्वपत्तिसैन्येन सर्वेण च भवान्युतः

caṇḍālaskandhagāḥ kecitkecitkiṃśukasaṃsthitāḥ || gajāśvapattisainyena sarveṇa ca bhavānyutaḥ

वापीं सुकलुषां प्राप्य निमग्नो गोमये ह्रदे ।। राजश्रीश्च मया दृष्टा शक्रालिङ्गनतत्परा

vāpīṃ sukaluṣāṃ prāpya nimagno gomaye hrade || rājaśrīśca mayā dṛṣṭā śakrāliṅganatatparā

तस्य मे रोचते सन्धिस्तव शक्रेण पार्थिव ।। प्राणान्रक्षत भो राजञ्जीवन्भद्राण्युपाश्नुते

tasya me rocate sandhistava śakreṇa pārthiva || prāṇānrakṣata bho rājañjīvanbhadrāṇyupāśnute

साल्व उवाच ।। यदैव भगवान्विष्णुः श्रुतः शत्रुर्मयाऽनघ ।। तत्रैव देव तच्छ्रुत्वा राज्यं त्यक्तं तथा मया

sālva uvāca || yadaiva bhagavānviṣṇuḥ śrutaḥ śatrurmayā'nagha || tatraiva deva tacchrutvā rājyaṃ tyaktaṃ tathā mayā

इष्टं यज्ञैस्तपस्तप्तं राज्यं कृतमकण्टकम् ।। मूर्ध्नि स्थितममित्राणां सुहृदः परिपालिताः

iṣṭaṃ yajñaistapastaptaṃ rājyaṃ kṛtamakaṇṭakam || mūrdhni sthitamamitrāṇāṃ suhṛdaḥ paripālitāḥ

धृतो भृत्यजनः सर्वः कृतकृत्यास्ततो वयम् ।। गोविन्दान्मरणं प्राप्य भूयो राज्यं भविष्यति

dhṛto bhṛtyajanaḥ sarvaḥ kṛtakṛtyāstato vayam || govindānmaraṇaṃ prāpya bhūyo rājyaṃ bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येव वाक्यं तु निशम्य राज्ञो मेने तदायुक्ततमं गविष्ठः ।। तूष्णीं बभूवाऽथ सुनिश्चितात्मा मेने च दैत्यान्समरे विनष्टान्

mārkaṇḍeya uvāca || ityeva vākyaṃ tu niśamya rājño mene tadāyuktatamaṃ gaviṣṭhaḥ || tūṣṇīṃ babhūvā'tha suniścitātmā mene ca daityānsamare vinaṣṭān

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे स्वप्नाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde svapnādhyāyo nāmaikonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४०

मार्कण्डेय उवाच ।। एतस्मिन्नेव काले तु साल्वस्य च महात्मनः ।। शीर्षमात्रावशिष्टस्तु ददृशे चाग्रजस्य च

mārkaṇḍeya uvāca || etasminneva kāle tu sālvasya ca mahātmanaḥ || śīrṣamātrāvaśiṣṭastu dadṛśe cāgrajasya ca

राहुरित्येव विख्यातः पूजयामास तं नृपः ।। यथार्हं पूजितो राज्ञा निषण्णो वाक्यमब्रवीत्

rāhurityeva vikhyātaḥ pūjayāmāsa taṃ nṛpaḥ || yathārhaṃ pūjito rājñā niṣaṇṇo vākyamabravīt

राहुरुवाच।। न हि मे रोचते वैरं विष्णुना प्रभविष्णुना।। यस्य क्रोधादनङ्गोहं जातः परबलार्दनः

rāhuruvāca|| na hi me rocate vairaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā|| yasya krodhādanaṅgohaṃ jātaḥ parabalārdanaḥ

प्रसादाच्च तथा यस्य ग्रहत्वमुपलब्धवान् ।। किमन्यैः कीर्तितैस्तस्य कर्मभिस्तेऽसुरात्मज

prasādācca tathā yasya grahatvamupalabdhavān || kimanyaiḥ kīrtitaistasya karmabhiste'surātmaja

साल्व उवाच ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथं तेन महात्मना ।। अनंगस्त्वं कृतो वीर ग्रहेशश्च कथं कृतः

sālva uvāca || bhagavañchrotumicchāmi kathaṃ tena mahātmanā || anaṃgastvaṃ kṛto vīra graheśaśca kathaṃ kṛtaḥ

राहुरुवाच ।। अमरत्वमभीप्संतः पुरा देवा सवासवाः केशवं शरणं गताः

rāhuruvāca || amaratvamabhīpsaṃtaḥ purā devā savāsavāḥ keśavaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

देवा ऊचुः ।। भगवन् देवदेवेश जगतामार्तिनाशन ।। निर्विशेषा वयं मर्त्यैस्त्राता तत्रास्तु नो भवान्

devā ūcuḥ || bhagavan devadeveśa jagatāmārtināśana || nirviśeṣā vayaṃ martyaistrātā tatrāstu no bhavān

श्रीभगवानुवाच ।। क्षीरोदमथने यत्नं त्रिदशाः कर्तुमर्हथ ।। दानवैः सहिता भूत्वा ततः श्रेयोऽप्यवाप्स्यथ

śrībhagavānuvāca || kṣīrodamathane yatnaṃ tridaśāḥ kartumarhatha || dānavaiḥ sahitā bhūtvā tataḥ śreyo'pyavāpsyatha

राहुरुवाच ।। एवमुक्ताः सुराः सर्वे देवदेवेन शार्ङ्गिणा ।। दानवैः सहिता भूत्वा ममन्थुर्वरुणालयम्

rāhuruvāca || evamuktāḥ surāḥ sarve devadevena śārṅgiṇā || dānavaiḥ sahitā bhūtvā mamanthurvaruṇālayam

1.40.10

साहाय्यमकरोत्तेषां तत्र कर्मणि पार्थिव ।। विना विष्णुसहायेन न शक्ताः ससुरासुराः

sāhāyyamakarotteṣāṃ tatra karmaṇi pārthiva || vinā viṣṇusahāyena na śaktāḥ sasurāsurāḥ

अनन्तः स ततो भूत्वा चांशः संकर्षणस्य च ।। उत्पाट्य मंदिरं दोर्भ्यां चिक्षेप पयसां निधौ

anantaḥ sa tato bhūtvā cāṃśaḥ saṃkarṣaṇasya ca || utpāṭya maṃdiraṃ dorbhyāṃ cikṣepa payasāṃ nidhau

अकूपारे ततो भूत्वा कूर्मरूपी जनार्दनः ।। मन्दरं धारयामास क्षीराब्धिगतमञ्जसा

akūpāre tato bhūtvā kūrmarūpī janārdanaḥ || mandaraṃ dhārayāmāsa kṣīrābdhigatamañjasā

स्वनैव तेजसा नागं तथा संयोज्य वासुकिम् ।। चक्रे स नेत्रतां तत्र तत्र कर्मणि दानव

svanaiva tejasā nāgaṃ tathā saṃyojya vāsukim || cakre sa netratāṃ tatra tatra karmaṇi dānava

ततो ममन्थुः सहसा समुद्रं देवदानवाः ।। यतो मुखं ततो दैत्या यतः पुच्छं ततः सुराः

tato mamanthuḥ sahasā samudraṃ devadānavāḥ || yato mukhaṃ tato daityā yataḥ pucchaṃ tataḥ surāḥ

वासुकेरभवद्दैत्या मथ्यमाने महोदधौ ।। मुखश्च नागराजस्य करेण धृतवान्स्वयम्

vāsukerabhavaddaityā mathyamāne mahodadhau || mukhaśca nāgarājasya kareṇa dhṛtavānsvayam

आकाशाभिमुखं कृत्वा देवदेवो जनार्दनः ।। मुखे निःश्वासवातेन सविषेण हि भूपते

ākāśābhimukhaṃ kṛtvā devadevo janārdanaḥ || mukhe niḥśvāsavātena saviṣeṇa hi bhūpate

अन्यथा दैत्यसंघानां विनाशमभविष्यत ।। हिमाचलाभाः काल्लोलाः क्षीराब्धेर्गगनस्पृशः

anyathā daityasaṃghānāṃ vināśamabhaviṣyata || himācalābhāḥ kāllolāḥ kṣīrābdhergaganaspṛśaḥ

उत्पेतुर्मथ्यमानस्य बलिभिदेवदानवैः

utpeturmathyamānasya balibhidevadānavaiḥ

शृङ्गाणि निपतन्ति स्म मन्दरस्य महोदधौ ।। रत्नचित्राणि रम्याणि शतशोऽथ सहस्रशः

śṛṅgāṇi nipatanti sma mandarasya mahodadhau || ratnacitrāṇi ramyāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ

1.40.20

द्रुमाश्च शतशः पेतुर्मृगाः पेतुः सहस्रशः ।। त्रैलोक्यं पूरयन्नादै ररास पयसां निधिः

drumāśca śataśaḥ peturmṛgāḥ petuḥ sahasraśaḥ || trailokyaṃ pūrayannādai rarāsa payasāṃ nidhiḥ

क्षीरकल्लोलवसनः श्वेतमेघकृतांशुकः ।। राजते मन्दराद्रिस्स नानाधातुविभूषितः

kṣīrakallolavasanaḥ śvetameghakṛtāṃśukaḥ || rājate mandarādrissa nānādhātuvibhūṣitaḥ

चलन्मेघांशुको घूर्णन्नत्यर्थं वायुपूरितैः ।। गुहामुखैः सप्रणतं गिरिर्मत्तैरिवार्णवः

calanmeghāṃśuko ghūrṇannatyarthaṃ vāyupūritaiḥ || guhāmukhaiḥ sapraṇataṃ girirmattairivārṇavaḥ

निर्झराश्रुर्महानादः शृङ्गोच्छ्रितमहाभुजः ।। अनिशं स गिरिश्रेष्ठः स्थानहान्येव रोदिति

nirjharāśrurmahānādaḥ śṛṅgocchritamahābhujaḥ || aniśaṃ sa giriśreṣṭhaḥ sthānahānyeva roditi

देवोपभोग्यान्सकलान्महान्त इति चिन्तयन् ।। वाद्यत्सु देववाद्येषु नृत्यतीव स मन्दरः

devopabhogyānsakalānmahānta iti cintayan || vādyatsu devavādyeṣu nṛtyatīva sa mandaraḥ

एवं हि मथ्यमानस्य क्षीराब्धेः सुमहात्मनः ।। प्रादुर्भूतं विषं घोरं कालानलसमप्रभम्

evaṃ hi mathyamānasya kṣīrābdheḥ sumahātmanaḥ || prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ kālānalasamaprabham

येन प्रोद्भूतमात्रेण विषण्णा देवदानवाः ।। तत्पपौ भगवाञ्छंभुस्त्रैलोक्यहितकाम्यया

yena prodbhūtamātreṇa viṣaṇṇā devadānavāḥ || tatpapau bhagavāñchaṃbhustrailokyahitakāmyayā

विषे कण्ठमनुप्राप्ते नीलकण्ठत्वमागतः ।। धारयामास तत्कण्ठे शोभार्थं सुरवारितः

viṣe kaṇṭhamanuprāpte nīlakaṇṭhatvamāgataḥ || dhārayāmāsa tatkaṇṭhe śobhārthaṃ suravāritaḥ

ततश्चन्द्रकला जाता त्रैलोक्यस्यैव सुन्दरी ।। जटाजूटेन तां चक्रे देवदेवो महेश्वरः

tataścandrakalā jātā trailokyasyaiva sundarī || jaṭājūṭena tāṃ cakre devadevo maheśvaraḥ

रश्मिज्वालावलीपुञ्जविभासितजगत्त्रयम् ।। वैडूर्यकौस्तुभं जातं यं बभार हृदा हरिः

raśmijvālāvalīpuñjavibhāsitajagattrayam || vaiḍūryakaustubhaṃ jātaṃ yaṃ babhāra hṛdā hariḥ

1.40.30

वातरंहो महाकायः शशाङ्कसदृशच्छविः ।। उच्चैश्रवाहयो जातस्स च देवानुपाश्रितः

vātaraṃho mahākāyaḥ śaśāṅkasadṛśacchaviḥ || uccaiśravāhayo jātassa ca devānupāśritaḥ

ततः सुरा समुत्पन्ना सा च पीता महासुरैः ।। ततस्त्वप्सरसो जाता देवरामा मनोरमाः

tataḥ surā samutpannā sā ca pītā mahāsuraiḥ || tatastvapsaraso jātā devarāmā manoramāḥ

देवी लक्ष्मीस्ततो जाता रूपेणाऽप्रतिमा शुभा

devī lakṣmīstato jātā rūpeṇā'pratimā śubhā

यस्याः शुभौ तामरसप्रकाशौ पादाम्बुजौ स्पृष्टतलाङ्गुलीकौ ।। जङ्घे शुभे रोमविवर्जिते च गूढास्थिकं जानुयुगं सुरम्यम्

yasyāḥ śubhau tāmarasaprakāśau pādāmbujau spṛṣṭatalāṅgulīkau || jaṅghe śubhe romavivarjite ca gūḍhāsthikaṃ jānuyugaṃ suramyam

सुवर्णदण्डप्रतिमौ तथोरू चाभोग्यरम्यं जघनं घनं च ।। मध्यं सुवृत्तं कुलिशोदराभं वलित्रयं चारु शुभं दधानम्

suvarṇadaṇḍapratimau tathorū cābhogyaramyaṃ jaghanaṃ ghanaṃ ca || madhyaṃ suvṛttaṃ kuliśodarābhaṃ valitrayaṃ cāru śubhaṃ dadhānam

उत्तुङ्गमाभोगि समं विशालं स्तनद्वयं चारुसुवर्णवर्णम् ।। बाहू सुवृत्तावतिकोमलौ च करद्वयं पद्मदलाग्रकान्ति

uttuṅgamābhogi samaṃ viśālaṃ stanadvayaṃ cārusuvarṇavarṇam || bāhū suvṛttāvatikomalau ca karadvayaṃ padmadalāgrakānti

कण्ठञ्च शङ्खाग्रनिभं सुरम्यं पृष्ठं समं चारु सिराविहीनम् ।। कर्णौ शुभौ चारुशुभप्रमाणौ सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमञ्च वक्त्रम्

kaṇṭhañca śaṅkhāgranibhaṃ suramyaṃ pṛṣṭhaṃ samaṃ cāru sirāvihīnam || karṇau śubhau cāruśubhapramāṇau sampūrṇacandrapratimañca vaktram

कुन्देन्दुतुल्या दशनास्तथोष्ठौ प्रवालकानां प्रतिपक्षभूतौ ।। स्पष्टा च नासा चिबुकं च रम्यं कपोलयुग्मं शशितुल्यकान्ति

kundendutulyā daśanāstathoṣṭhau pravālakānāṃ pratipakṣabhūtau || spaṣṭā ca nāsā cibukaṃ ca ramyaṃ kapolayugmaṃ śaśitulyakānti

उन्निद्रनीलोत्पलसन्निकाशं त्रिवर्णमाकर्णिकमक्षियुग्मम् ।। शिरोरुहाः कुञ्चितनीलदीर्घा वीणेव वाणी मधुरा शुभा च

unnidranīlotpalasannikāśaṃ trivarṇamākarṇikamakṣiyugmam || śiroruhāḥ kuñcitanīladīrghā vīṇeva vāṇī madhurā śubhā ca

वस्त्रे सुसूक्ष्मे विमले दधाना चन्द्रांशुतुल्येऽतिमनोभिरामे ।। श्रोत्रद्वयेनाप्यथ कुण्डले च संतानकानां शिरसा च मालाम्

vastre susūkṣme vimale dadhānā candrāṃśutulye'timanobhirāme || śrotradvayenāpyatha kuṇḍale ca saṃtānakānāṃ śirasā ca mālām

गङ्गाप्रवाहप्रतिमञ्च हारं कण्ठेन शुभ्रं दधती सुवृत्तम्

gaṅgāpravāhapratimañca hāraṃ kaṇṭhena śubhraṃ dadhatī suvṛttam

1.40.40

तथाङ्गदौ रत्नसहस्रचित्रौ हंसस्वनौ चाऽप्यथ नूपूरौ च

tathāṅgadau ratnasahasracitrau haṃsasvanau cā'pyatha nūpūrau ca

करेण पद्मं भ्रमरोपगीतं वैडूर्यनालञ्च शुभं गृहीत्वा ।। स्वरूपमूढेषु सुरासुरेषु दृष्टिं ददौ चारुमनोभिरामा

kareṇa padmaṃ bhramaropagītaṃ vaiḍūryanālañca śubhaṃ gṛhītvā || svarūpamūḍheṣu surāsureṣu dṛṣṭiṃ dadau cārumanobhirāmā

सा देवसंघानसुरांश्च दृष्ट्वा ददर्श देवं जगतां प्रधानम् ।। देवासुरेभ्यस्त्वतिरिक्तरूपं सूर्यायुताभं भुवनेष्वजेयम्

sā devasaṃghānasurāṃśca dṛṣṭvā dadarśa devaṃ jagatāṃ pradhānam || devāsurebhyastvatiriktarūpaṃ sūryāyutābhaṃ bhuvaneṣvajeyam

उन्निद्रनीलनलिनद्युतिचारुवर्णं संतप्तहाटकनिभे वसने वसानम् ।। दृष्ट्वैव जातपुलकोद्गममात्रकम्पा क्षीराब्धिजा मदनबाणवशं जगाम

unnidranīlanalinadyuticāruvarṇaṃ saṃtaptahāṭakanibhe vasane vasānam || dṛṣṭvaiva jātapulakodgamamātrakampā kṣīrābdhijā madanabāṇavaśaṃ jagāma

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे समुद्रमथने लक्ष्मीसमुद्भवो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde samudramathane lakṣmīsamudbhavo nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४१

राहुरुवाच ।। सा कामबाणाभिहता समीक्ष्य मधुसूदनम् ।। स्वयं वृतवती नाथं भर्तारमपराजितम्

rāhuruvāca || sā kāmabāṇābhihatā samīkṣya madhusūdanam || svayaṃ vṛtavatī nāthaṃ bhartāramaparājitam

प्रकृतिस्सा विनिर्दिष्टा पुरुषः पुरुषोत्तमः ।। तया वियुज्यते नाऽसौ कदाचिदपि शत्रुहा

prakṛtissā vinirdiṣṭā puruṣaḥ puruṣottamaḥ || tayā viyujyate nā'sau kadācidapi śatruhā

शंकरः पुरुषः प्रोक्तः प्रकृतिः पार्वती स्मृता ।। पुरुषः पाकहा प्रोक्तः प्रकृतिश्च तथा शची

śaṃkaraḥ puruṣaḥ proktaḥ prakṛtiḥ pārvatī smṛtā || puruṣaḥ pākahā proktaḥ prakṛtiśca tathā śacī

हुताशनश्च पुरुषः स्वाहा च प्रकृतिः स्मृता ।। यमश्च पुरुषः प्रोक्तो धूमोर्णा प्रकृतिः स्मृता

hutāśanaśca puruṣaḥ svāhā ca prakṛtiḥ smṛtā || yamaśca puruṣaḥ prokto dhūmorṇā prakṛtiḥ smṛtā

विरूपाक्षश्च पुरुषः प्रकृतिर्निर्ऋतिः स्मृता ।। वरुणः पुरुषः प्रोक्तो गौरी च प्रकृतिस्तथा

virūpākṣaśca puruṣaḥ prakṛtirnirṛtiḥ smṛtā || varuṇaḥ puruṣaḥ prokto gaurī ca prakṛtistathā

वायुश्च पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिश्च तथा शिवा ।। पुरुषश्च धर्मो वृक्षस्तद्विश्वप्रकृतिः स्मृता

vāyuśca puruṣo jñeyaḥ prakṛtiśca tathā śivā || puruṣaśca dharmo vṛkṣastadviśvaprakṛtiḥ smṛtā

चन्द्रमा पुरुषः प्रोक्तो ज्योत्स्ना च प्रकृतिस्तथा।। धर्मश्च पुरुषः प्रोक्तः प्रकृतिश्च करीषिणी

candramā puruṣaḥ prokto jyotsnā ca prakṛtistathā|| dharmaśca puruṣaḥ proktaḥ prakṛtiśca karīṣiṇī

यज्ञश्च पुरुषः प्रोक्तो दक्षिणा प्रकृतिस्तथा ।। दिवसः पुरुषः प्रोक्तो प्रकृतिश्च तथा निशा

yajñaśca puruṣaḥ prokto dakṣiṇā prakṛtistathā || divasaḥ puruṣaḥ prokto prakṛtiśca tathā niśā

आकाशः पुरुषः प्रोक्तः प्रकृतिश्च तथा मही ।। ॐकारः पुरुषः प्रोक्तः सावित्री प्रकृतिः स्मृताः

ākāśaḥ puruṣaḥ proktaḥ prakṛtiśca tathā mahī || ॐkāraḥ puruṣaḥ proktaḥ sāvitrī prakṛtiḥ smṛtāḥ

1.41.10

प्रकृतिः सा शुभा लक्ष्मीर्विष्णुः पुरुष उच्यते ।। सा सदेहा विदेहा सा सगुणा निर्गुणा च सा

prakṛtiḥ sā śubhā lakṣmīrviṣṇuḥ puruṣa ucyate || sā sadehā videhā sā saguṇā nirguṇā ca sā

तया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। सा कान्तिः सा धृतिः सा श्रीः सा प्रभा च सनातनी

tayā sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || sā kāntiḥ sā dhṛtiḥ sā śrīḥ sā prabhā ca sanātanī

सा निद्रा सा शुभा वाणी सा च देवी सरस्वती ।। रतिः प्रीतिः क्षितिर्द्यौश्च सा गंगा सा सरस्वती

sā nidrā sā śubhā vāṇī sā ca devī sarasvatī || ratiḥ prītiḥ kṣitirdyauśca sā gaṃgā sā sarasvatī

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रज्ञा स्वधा मेधा सरस्वती ।। सैव नद्यः शुभा सर्वाः सैव देवी वनस्पती

tuṣṭiḥ puṣṭirvapuḥ prajñā svadhā medhā sarasvatī || saiva nadyaḥ śubhā sarvāḥ saiva devī vanaspatī

सा वास्तुदेवता दीक्षा सा भक्तिर्वैष्णवी स्मृता ।। बुद्धिर्लज्जा धृतिः शान्तिः सुधा शोभा जया त्विरा

sā vāstudevatā dīkṣā sā bhaktirvaiṣṇavī smṛtā || buddhirlajjā dhṛtiḥ śāntiḥ sudhā śobhā jayā tvirā

सिनीवाली कुहू राका त्वेवं चानुमतिः शुभा ।। कात्यायनी भद्रकाली सुप्रभा विजया तथा

sinīvālī kuhū rākā tvevaṃ cānumatiḥ śubhā || kātyāyanī bhadrakālī suprabhā vijayā tathā

अदितिर्दितिर्दनुः काला स्नायुः सिंहिका मुनिः ।। कद्रू क्रोधा त्विरा प्रावा विनता सुरभिः खगा

aditirditirdanuḥ kālā snāyuḥ siṃhikā muniḥ || kadrū krodhā tvirā prāvā vinatā surabhiḥ khagā

कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा क्षमा श्रद्धा क्रिया रतिः ।। अनसूया सती भूतिर्विभूतिर्वारुणी तथा

kīrtirlakṣmīrdhṛtirmedhā kṣamā śraddhā kriyā ratiḥ || anasūyā satī bhūtirvibhūtirvāruṇī tathā

अरुन्धती वसुर्जामी लोभा भानुररुन्धती ।। संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा तथैव च

arundhatī vasurjāmī lobhā bhānurarundhatī || saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā tathaiva ca

मृगा च मृगमन्दा च हरिभद्रा युवा त्विडा ।। भूता च कपिला दंष्ट्री सरमा सुरमा तथा

mṛgā ca mṛgamandā ca haribhadrā yuvā tviḍā || bhūtā ca kapilā daṃṣṭrī saramā suramā tathā

1.41.20

राजश्रीर्भूमिपालानां ब्रह्मश्रीस्तद्विदां शुभा ।। पुष्पश्रीः काननानां सा जयश्रीर्जयिनां रणे

rājaśrīrbhūmipālānāṃ brahmaśrīstadvidāṃ śubhā || puṣpaśrīḥ kānanānāṃ sā jayaśrīrjayināṃ raṇe

स्वर्गश्रीः स्वर्गतानां सा दीक्षा सा यज्ञयाजिनाम् ।। बुद्धिर्बुद्धिमतां देवी क्षमा देवी क्षमावताम्

svargaśrīḥ svargatānāṃ sā dīkṣā sā yajñayājinām || buddhirbuddhimatāṃ devī kṣamā devī kṣamāvatām

शिखा वह्नौ प्रभा सूर्ये ज्योत्स्ना चन्द्रे प्रकीर्तिता ।। कान्तिस्तारागणस्योक्ता सा सिद्धिः सर्वकर्मणाम्

śikhā vahnau prabhā sūrye jyotsnā candre prakīrtitā || kāntistārāgaṇasyoktā sā siddhiḥ sarvakarmaṇām

सहस्रनेत्रजा दृष्टिः सहस्रनयनस्य सा ।। उपत्यका पर्वतानां फलश्रीः सा च शाखिनाम्

sahasranetrajā dṛṣṭiḥ sahasranayanasya sā || upatyakā parvatānāṃ phalaśrīḥ sā ca śākhinām

महोदधेश्च सा वेला नक्षत्राणाञ्च कृत्तिका ।। धनुर्लता च मन्त्राणां हेतीनां चाप्यसेर्लता

mahodadheśca sā velā nakṣatrāṇāñca kṛttikā || dhanurlatā ca mantrāṇāṃ hetīnāṃ cāpyaserlatā

गान्धारी सर्वविद्यानां वृष्टिः सा जगतीतले ।। कार्षकाणां तथा सीता सस्य शोभा महीतले

gāndhārī sarvavidyānāṃ vṛṣṭiḥ sā jagatītale || kārṣakāṇāṃ tathā sītā sasya śobhā mahītale

मदलेखा च नागानां भोगिनाञ्च फणावली ।। रत्नावली च शेषस्य धृतिर्भूमण्डलस्य सा

madalekhā ca nāgānāṃ bhogināñca phaṇāvalī || ratnāvalī ca śeṣasya dhṛtirbhūmaṇḍalasya sā

सा स्थिता सततं चन्द्रे बिल्वे नीलोत्पले वृषे ।। कुञ्जरे तुरगे सिंहे खङ्गे च विमले शुभे

sā sthitā satataṃ candre bilve nīlotpale vṛṣe || kuñjare turage siṃhe khaṅge ca vimale śubhe

चामरे व्यजने छत्रे भृंगारे गोमये वने ।। सहस्रकिरणे सूर्ये शक्रे वैश्रवणे यमे

cāmare vyajane chatre bhṛṃgāre gomaye vane || sahasrakiraṇe sūrye śakre vaiśravaṇe yame

कमले रजते हेम्नि शंखे भद्रासने शुभे ।। गोमूत्रे सर्पिषि क्षीरे दधि क्षीरफलेषु च

kamale rajate hemni śaṃkhe bhadrāsane śubhe || gomūtre sarpiṣi kṣīre dadhi kṣīraphaleṣu ca

1.41.30

वरुणे च जलाध्यक्षे समुद्रेषु जलेषु च ।। कुसुमेषु च शुक्लेषु प्रासादेषु सितेषु च

varuṇe ca jalādhyakṣe samudreṣu jaleṣu ca || kusumeṣu ca śukleṣu prāsādeṣu siteṣu ca

हुताशने प्रज्वलिते पार्थिवे चारुशोभिते ।। रत्नेषु च विचित्रेषु तथैवामलकेषु च

hutāśane prajvalite pārthive cāruśobhite || ratneṣu ca vicitreṣu tathaivāmalakeṣu ca

यथा व्याप्तं जगत्सर्वं देवदेवेन शार्ङ्गिणा ।। तथा व्याप्तं जगत्सर्वं राजन् क्षीराब्धिकन्यया

yathā vyāptaṃ jagatsarvaṃ devadevena śārṅgiṇā || tathā vyāptaṃ jagatsarvaṃ rājan kṣīrābdhikanyayā

स्वायंभुवेऽन्तरे देवी भृगोः सा दुहिता स्मृता ।। स्वारोचिषे तथा जाता सैव देवी हुताशनात्

svāyaṃbhuve'ntare devī bhṛgoḥ sā duhitā smṛtā || svārociṣe tathā jātā saiva devī hutāśanāt

औत्तमस्यान्तरे जाता सलिलाद्विमलाच्छुभा ।। तामसस्यान्तरे राजन् भूतलात्सा समुत्थिता

auttamasyāntare jātā salilādvimalācchubhā || tāmasasyāntare rājan bhūtalātsā samutthitā

बिल्वात्समुत्थिता देवी रैवतस्यान्तरे तथा ।। उत्फुल्लकमलोद्भूता चाक्षुषेऽपि तथान्तरे

bilvātsamutthitā devī raivatasyāntare tathā || utphullakamalodbhūtā cākṣuṣe'pi tathāntare

वैवस्वतेऽन्तरे जाता तथैवाऽमृतमन्थनात् ।। क्षीराब्धिजातां तां प्राप्य हृदयेन जनार्दनः

vaivasvate'ntare jātā tathaivā'mṛtamanthanāt || kṣīrābdhijātāṃ tāṃ prāpya hṛdayena janārdanaḥ

दधार दुर्धरां देवीं त्रैलोक्ये तमृते प्रभुम् ।। आदाय साऽमृतं शुद्धं शुभमर्ककमण्डलुम्

dadhāra durdharāṃ devīṃ trailokye tamṛte prabhum || ādāya sā'mṛtaṃ śuddhaṃ śubhamarkakamaṇḍalum

एतस्मिन्नन्तरे जातो वैद्यो धन्वन्तरिस्तथा ।। अमृते जातमात्रे तु दैत्यसंघाः समाकुलाः

etasminnantare jāto vaidyo dhanvantaristathā || amṛte jātamātre tu daityasaṃghāḥ samākulāḥ

धन्वन्तरिमथोन्मथ्य परिभूय च देवताः ।। अमृतं च समादाय जग्मुर्दैत्या निवेशनम्

dhanvantarimathonmathya paribhūya ca devatāḥ || amṛtaṃ ca samādāya jagmurdaityā niveśanam

1.41.40

हृतामृतान्देवगणान्विपानानाश्वास्य देवो भुवनस्य गोप्ता ।। स्थाने च विन्यस्य गिरीन्द्रमुख्यं जगाम देवोऽसुरनाथवेश्म

hṛtāmṛtāndevagaṇānvipānānāśvāsya devo bhuvanasya goptā || sthāne ca vinyasya girīndramukhyaṃ jagāma devo'suranāthaveśma

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽमृतमन्थनं नामैकचत्त्वारिंशतत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'mṛtamanthanaṃ nāmaikacattvāriṃśatattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४२

राहुरुवाच ।। ।। बभूव नारी कल्याणी स देवो मधुसूदनः ।। अनिर्देश्यवयोरूपा सर्वलक्षणपूजिता

rāhuruvāca || || babhūva nārī kalyāṇī sa devo madhusūdanaḥ || anirdeśyavayorūpā sarvalakṣaṇapūjitā

समांगुलितलौ श्लक्ष्णौ रक्ततुंगनखा शुभौ ।। विभृते चरणौ शुभ्रौ गूढगुल्फो मनोहरौ

samāṃgulitalau ślakṣṇau raktatuṃganakhā śubhau || vibhṛte caraṇau śubhrau gūḍhagulpho manoharau

जंघे मनोहरे शुभ्रे स्पष्टे लोमविवर्जिते ।। गृहसंध्यस्थिके श्लक्ष्णे जानुनी च तथा शुभे

jaṃghe manohare śubhre spaṣṭe lomavivarjite || gṛhasaṃdhyasthike ślakṣṇe jānunī ca tathā śubhe

ऊरू करिकराकारौ कदलीदलकोमलौ ।। घनमाभोगि जघनं मध्यं कुलिशसन्निभम्

ūrū karikarākārau kadalīdalakomalau || ghanamābhogi jaghanaṃ madhyaṃ kuliśasannibham

त्रिवलीत्रिपथाधारिनाभीपुष्करमंडितम् ।। गूढस्फिके समे पार्श्वे समं पृष्ठं मनोरमम्

trivalītripathādhārinābhīpuṣkaramaṃḍitam || gūḍhasphike same pārśve samaṃ pṛṣṭhaṃ manoramam

समौ सुसंहतौ पीनौ कोमलावग्रचूचुकौ ।। आभोगिनौ मण्डलिनौ स्तनौ कनकसन्निभौ

samau susaṃhatau pīnau komalāvagracūcukau || ābhoginau maṇḍalinau stanau kanakasannibhau

मृणालसदृशौ बाहू करौ कोमलकोमलौ ।। कम्बुतुल्यं शुभं कण्ठं चोन्नता च कृकाटिका

mṛṇālasadṛśau bāhū karau komalakomalau || kambutulyaṃ śubhaṃ kaṇṭhaṃ connatā ca kṛkāṭikā

मुखं पूर्णेन्दुसंकाशं द्विजाः कुन्दसमप्रभाः ।। अधरौ विद्रुमाकारौ नासा स्पष्टमनोरमा

mukhaṃ pūrṇendusaṃkāśaṃ dvijāḥ kundasamaprabhāḥ || adharau vidrumākārau nāsā spaṣṭamanoramā

मधूकपुष्पसंकाशौ कपोलौ ललितावुभौ ।। भ्रूयुग्मं कामचापान्तसदृशं सुमनोहरम्

madhūkapuṣpasaṃkāśau kapolau lalitāvubhau || bhrūyugmaṃ kāmacāpāntasadṛśaṃ sumanoharam

1.42.10

नातिप्रलम्बौ श्रवणौ नात्यचारू च कुण्डलौ ।। चिबुकं च मनोहारि ललाटं शशिसुप्रभम्

nātipralambau śravaṇau nātyacārū ca kuṇḍalau || cibukaṃ ca manohāri lalāṭaṃ śaśisuprabham

कृष्णमध्ये सुरक्तान्ते नयने श्वेतभूमिके ।। नीलोत्पलदलाकारे दीर्घे चाऽतिमनोरमे

kṛṣṇamadhye suraktānte nayane śvetabhūmike || nīlotpaladalākāre dīrghe cā'timanorame

कोकिलाऽलिकुलाकारं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् ।। केशपाशं तथा किंचिद्दधार कुटिलं शुभम्

kokilā'likulākāraṃ bhinnāñjanacayaprabham || keśapāśaṃ tathā kiṃciddadhāra kuṭilaṃ śubham

चन्द्ररश्मिप्रकाशेन वस्त्रयुग्मेन भूषिता

candraraśmiprakāśena vastrayugmena bhūṣitā

रूपेणाप्रतिमा राजन्सर्वालंकारभूषिता ।। यत्रयत्र पदन्यासं करोति गजगामिनी

rūpeṇāpratimā rājansarvālaṃkārabhūṣitā || yatrayatra padanyāsaṃ karoti gajagāminī

तत्र तत्रैव वसुधा सपद्मेवोपलक्ष्यते ।। यत्रयत्राऽतिमधुरां दृष्टिं क्षिपति भामिनि

tatra tatraiva vasudhā sapadmevopalakṣyate || yatrayatrā'timadhurāṃ dṛṣṭiṃ kṣipati bhāmini

सितासितोत्पलैस्तत्र किरतीव वसुंधराम् ।। यत्रयत्र स्थिता भाति देशे कनकवर्णिनी

sitāsitotpalaistatra kiratīva vasuṃdharām || yatrayatra sthitā bhāti deśe kanakavarṇinī

तत्र तत्रैव सौवर्णं सा करोति नभस्तलम् ।। तां दृष्ट्वा चारुसर्वांगी मन्मथाविष्टचेतसः

tatra tatraiva sauvarṇaṃ sā karoti nabhastalam || tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṃgī manmathāviṣṭacetasaḥ

प्रह्लादरहिताः सर्वे बभूवुर्दानवास्तदा ।। पादयोः पृथिवीं तस्या धृतिं देवीं च जङ्घयोः

prahlādarahitāḥ sarve babhūvurdānavāstadā || pādayoḥ pṛthivīṃ tasyā dhṛtiṃ devīṃ ca jaṅghayoḥ

जानुभ्यां च तथा क्षान्तिं कान्तिमूरुयुगे शुभे ।। आयतिं नियतिं लक्ष्मीं वेलां तु जघने तथा

jānubhyāṃ ca tathā kṣāntiṃ kāntimūruyuge śubhe || āyatiṃ niyatiṃ lakṣmīṃ velāṃ tu jaghane tathā

1.42.20

मध्ये वाहां सतीं पृष्ठे पार्श्वयोश्च सुधां मुखे ।। रतिं प्रीतिं कुचयुगे कण्ठे वाणीं तथैव च

madhye vāhāṃ satīṃ pṛṣṭhe pārśvayośca sudhāṃ mukhe || ratiṃ prītiṃ kucayuge kaṇṭhe vāṇīṃ tathaiva ca

जयां च विजयां चैव करयोर्भुजयोस्तथा ।। शोभां प्रभां वक्षसि च श्रियं देवीं मनोरमाम्

jayāṃ ca vijayāṃ caiva karayorbhujayostathā || śobhāṃ prabhāṃ vakṣasi ca śriyaṃ devīṃ manoramām

अरुन्धतीं च चिबुके जिह्वायां च सरस्वतीम् ।। ज्योत्स्नां कपोलयोर्देवीं निद्रां नेत्रयुगे तथा

arundhatīṃ ca cibuke jihvāyāṃ ca sarasvatīm || jyotsnāṃ kapolayordevīṃ nidrāṃ netrayuge tathā

केशपाशे तथा रात्रिं दिशं श्रोत्रयुगे तथा ।। भद्रकालीं ललाटे च नासायां च तथा शचीम्

keśapāśe tathā rātriṃ diśaṃ śrotrayuge tathā || bhadrakālīṃ lalāṭe ca nāsāyāṃ ca tathā śacīm

सर्वाङ्गसन्धिगा नद्यो लोमस्वथ वनस्पतिम् ।। पार्श्वयोः पर्वताश्चैव दैत्येशः सर्वदेवताः

sarvāṅgasandhigā nadyo lomasvatha vanaspatim || pārśvayoḥ parvatāścaiva daityeśaḥ sarvadevatāḥ

दृष्टवान्स्त्रीतनुं तत्र प्रह्लादोऽरिकुलान्तकः ।। विश्वरूपधरां दृष्ट्वा प्रह्लादस्ताश्च योषितम्

dṛṣṭavānstrītanuṃ tatra prahlādo'rikulāntakaḥ || viśvarūpadharāṃ dṛṣṭvā prahlādastāśca yoṣitam

विष्णुं मत्वा विशालाक्षीं ज्ञात्वा चैवाऽमृतार्थिनीम् ।। कामार्त्तदैत्यानुमतः प्रह्लादो दैत्यसत्तम

viṣṇuṃ matvā viśālākṣīṃ jñātvā caivā'mṛtārthinīm || kāmārttadaityānumataḥ prahlādo daityasattama

प्रददावमृतं तस्यै प्रणिपत्य प्रसाद्य च ।। स्त्रीरूपमास्थितैदेवैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

pradadāvamṛtaṃ tasyai praṇipatya prasādya ca || strīrūpamāsthitaidevaistrailokyaṃ sacarācaram

स्त्रीचेष्टमभवत्सर्वं तस्मिन्काल उपस्थिते ।। उवाच सा स्त्री प्रह्रादं दैत्य त्वममृतं विना

strīceṣṭamabhavatsarvaṃ tasminkāla upasthite || uvāca sā strī prahrādaṃ daitya tvamamṛtaṃ vinā

ब्राह्ममेकमह सौम्य जीवितान्न विमोक्ष्यसे ।। योद्धुमभ्युदिता दैत्यदेवैर्दितिजकारणात्

brāhmamekamaha saumya jīvitānna vimokṣyase || yoddhumabhyuditā daityadevairditijakāraṇāt

1.42.30

न प्रबोध्यास्तमोयुक्तास्त्वया दैत्य जनार्दना ।। भक्तोसि मे सदा वत्स सदैव विजितेन्द्रियः

na prabodhyāstamoyuktāstvayā daitya janārdanā || bhaktosi me sadā vatsa sadaiva vijitendriyaḥ

तेन ते दर्शिता सौम्य प्रकृतिर्या परा मम ।। इत्येवमुक्त्वा प्रह्लादं सोममादाय सत्वरा

tena te darśitā saumya prakṛtiryā parā mama || ityevamuktvā prahlādaṃ somamādāya satvarā

कामार्त्तान्दितिजाँस्त्यक्त्वा जगाम सुरमन्दिरम् ।। स्त्रीरूपं तत्र संत्यज्य देवरूपमुपाश्रितः

kāmārttānditijām̐styaktvā jagāma suramandiram || strīrūpaṃ tatra saṃtyajya devarūpamupāśritaḥ

पाययामास तत्सर्वं सुरान्सर्वान्समाहितान् ।। मयाऽपि मध्ये देवानां पीतं तत्सूर्यरूपिणा

pāyayāmāsa tatsarvaṃ surānsarvānsamāhitān || mayā'pi madhye devānāṃ pītaṃ tatsūryarūpiṇā

आदित्यरूपे दैत्योऽयं ज्ञातोऽहं शशिभास्करैः ।। निवेदितश्च देवाय तेनाऽपि लघुकारिणा

ādityarūpe daityo'yaṃ jñāto'haṃ śaśibhāskaraiḥ || niveditaśca devāya tenā'pi laghukāriṇā

चक्रेण पातितं वत्स सभुजं मस्तकं मम ।। अमृतप्राशनात्प्राणैर्न वियुक्तोऽस्मि दानव

cakreṇa pātitaṃ vatsa sabhujaṃ mastakaṃ mama || amṛtaprāśanātprāṇairna viyukto'smi dānava

न मे कण्ठादधोभागमागतं मम चक्रिणा ।। शिरच्छिन्नं महाराज तत्र प्राणास्ततः स्थिताः

na me kaṇṭhādadhobhāgamāgataṃ mama cakriṇā || śiracchinnaṃ mahārāja tatra prāṇāstataḥ sthitāḥ

शिरसश्छेदनाद्दीनं मां दृष्ट्वा मधुसूदनः ।। जातानुकम्पो भगवानिदं वचनमब्रवीत्

śirasaśchedanāddīnaṃ māṃ dṛṣṭvā madhusūdanaḥ || jātānukampo bhagavānidaṃ vacanamabravīt

पीतामृतस्य दैत्यस्य मरणं नाऽस्ति कर्हिचित् ।। मम हस्तविनष्टानां गतिर्भवति शोभना

pītāmṛtasya daityasya maraṇaṃ nā'sti karhicit || mama hastavinaṣṭānāṃ gatirbhavati śobhanā

अमरत्वं त्वमासाद्य वरं वरय कांक्षितम् ।। ततो मयोक्तो भगवान्प्रणम्य मधुसूदनः

amaratvaṃ tvamāsādya varaṃ varaya kāṃkṣitam || tato mayokto bhagavānpraṇamya madhusūdanaḥ

1.42.40

लभेयातां हि सोमार्कौ मत्तो देव पराभवम् ।। पूजाञ्च प्रार्थये लोकाद्ग्रहत्वञ्च जनार्दन

labheyātāṃ hi somārkau matto deva parābhavam || pūjāñca prārthaye lokādgrahatvañca janārdana

एवमुक्तः स भगवान्मामुवाच तदा हरिः ।। ग्रहत्वं भविता दैत्य पूजां चैवोपलप्स्यसे

evamuktaḥ sa bhagavānmāmuvāca tadā hariḥ || grahatvaṃ bhavitā daitya pūjāṃ caivopalapsyase

पर्वकाले च संप्राप्ते चन्द्रार्कौ छादयिष्यति

parvakāle ca saṃprāpte candrārkau chādayiṣyati

तमो मूर्त्तिरदृश्यश्च विपरीतं चरिष्यसि।। भूमिच्छायागतश्चन्द्रं चन्द्रगोऽर्कं च दानवः

tamo mūrttiradṛśyaśca viparītaṃ cariṣyasi|| bhūmicchāyāgataścandraṃ candrago'rkaṃ ca dānavaḥ

यस्योदयिष्यसि यदा तदा भागमवाप्स्यसि ।। स्नाने जाप्ये तथा होमे दाने श्राद्धे सुरार्चने

yasyodayiṣyasi yadā tadā bhāgamavāpsyasi || snāne jāpye tathā home dāne śrāddhe surārcane

पुण्यः स कालो भविता नित्यमेवाऽसुरेश्वर ।। एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत

puṇyaḥ sa kālo bhavitā nityamevā'sureśvara || evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata

पीत शेषमथादाय सौमं सुरगणेश्वरः ।। सुरलोके सन्निहितं चकार बलवृत्रहा

pīta śeṣamathādāya saumaṃ suragaṇeśvaraḥ || suraloke sannihitaṃ cakāra balavṛtrahā

मच्छीर्षपाताभिविवृद्धकोपा हृताऽमृता दैत्यगणाः समस्ताः ।। व्यर्थभ्रमा देवगणान्निहन्तुं सन्नद्धसैन्याः प्रययुस्तदानीम्

macchīrṣapātābhivivṛddhakopā hṛtā'mṛtā daityagaṇāḥ samastāḥ || vyarthabhramā devagaṇānnihantuṃ sannaddhasainyāḥ prayayustadānīm

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽमृतविभागो नाम द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'mṛtavibhāgo nāma dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४३

राहुरुवाच ।। बलिबाणमहाकूर्म शम्बरावर्तभीषणम् ।। अनुह्रादमहाग्राहं कालकेयमहाजलम्

rāhuruvāca || balibāṇamahākūrma śambarāvartabhīṣaṇam || anuhrādamahāgrāhaṃ kālakeyamahājalam

हिरण्याक्षमहारत्नं प्रह्रादाचलनिश्चलम् ।। तथा नमुचिकल्लोलं ह्रादसंह्रादशब्दवत्

hiraṇyākṣamahāratnaṃ prahrādācalaniścalam || tathā namucikallolaṃ hrādasaṃhrādaśabdavat

हिरण्यकशिपूद्योतं कालनेमिबलाहकम् ।। अमृताहरणक्षुब्धं तदा दैत्यमहार्णवम्

hiraṇyakaśipūdyotaṃ kālanemibalāhakam || amṛtāharaṇakṣubdhaṃ tadā daityamahārṇavam

क्षुब्धं दैत्यार्णवं श्रुत्वा निर्गतं समराय च ।। निर्ययुस्त्रिदशाः सर्वे सन्नद्धा युद्धकाङ्क्षिणः

kṣubdhaṃ daityārṇavaṃ śrutvā nirgataṃ samarāya ca || niryayustridaśāḥ sarve sannaddhā yuddhakāṅkṣiṇaḥ

ततः प्रवर्तते युद्धं घोरं भीरुभयंकरम् ।। देवानां दानवानां च परस्परवधैषिणाम्

tataḥ pravartate yuddhaṃ ghoraṃ bhīrubhayaṃkaram || devānāṃ dānavānāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām

पात्यमानेषु शस्त्रेषु कवचेषु महात्मनाम्।। देवानां दानवानाञ्च ह्युत्पेतुर्ज्वलनार्चिषः

pātyamāneṣu śastreṣu kavaceṣu mahātmanām|| devānāṃ dānavānāñca hyutpeturjvalanārciṣaḥ

गजवाजिखुरक्षुण्णमुत्तस्थौ सुमहद्रजः ।। युगान्तानलधूमाभं त्रैलोकस्येव दह्यतः

gajavājikhurakṣuṇṇamuttasthau sumahadrajaḥ || yugāntānaladhūmābhaṃ trailokasyeva dahyataḥ

तस्मिन्प्रवृत्ते रजसि घोरे भीरुभयंकरे ।। निर्मर्यादमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह

tasminpravṛtte rajasi ghore bhīrubhayaṃkare || nirmaryādamabhūdyuddhaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha

ततो दैत्यसमुत्थेन तथा देवोद्भवेन च ।। रुधिरेण मही व्याप्ता प्रशान्तञ्च रजः क्षणात्

tato daityasamutthena tathā devodbhavena ca || rudhireṇa mahī vyāptā praśāntañca rajaḥ kṣaṇāt

1.43.10

ध्वजे च्छत्रे रथे नागे चामरे व्यजने हये।। सर्वत्र दृश्यते दैत्यरक्तं लाक्षारसप्रभम्

dhvaje cchatre rathe nāge cāmare vyajane haye|| sarvatra dṛśyate daityaraktaṃ lākṣārasaprabham

तस्मिन्युद्धे महारौद्रे दैत्यदानवनाशने ।। बभ्रमुः कुञ्जरा मत्ता महामात्रप्रचोदिताः

tasminyuddhe mahāraudre daityadānavanāśane || babhramuḥ kuñjarā mattā mahāmātrapracoditāḥ

हतैर्वीरैस्तथै वाऽन्यैः कुञ्जराः पर्वतोपमाः ।। कुर्वन्तः स्वान्यनीकानि दृश्यन्ते शतशो रणे

hatairvīraistathai vā'nyaiḥ kuñjarāḥ parvatopamāḥ || kurvantaḥ svānyanīkāni dṛśyante śataśo raṇe

छिन्नदन्ता भिन्नध्वजा विहस्तचरणास्तथा ।। शैलाभापतितास्तत्र शोभयन्तो रणाजिरम्

chinnadantā bhinnadhvajā vihastacaraṇāstathā || śailābhāpatitāstatra śobhayanto raṇājiram

बभ्रमुः सादिभिर्हीना हयाः सूर्यहयोपमाः ।। मृताश्च शतशस्तत्र दृश्यन्ते विकृताननाः

babhramuḥ sādibhirhīnā hayāḥ sūryahayopamāḥ || mṛtāśca śataśastatra dṛśyante vikṛtānanāḥ

आगुल्फमवसीदन्ति दैत्याः शोणितकर्दमे ।। रथिभिर्निहता नागा नागैश्च निहता रथाः

āgulphamavasīdanti daityāḥ śoṇitakardame || rathibhirnihatā nāgā nāgaiśca nihatā rathāḥ

हयाश्च विद्धा नागैस्तु सादिभिः कुञ्जरा हताः ।। रथसादिगजारोहैर्निहताश्च पदातयः

hayāśca viddhā nāgaistu sādibhiḥ kuñjarā hatāḥ || rathasādigajārohairnihatāśca padātayaḥ

पत्तिना महता सादी कुञ्जरो रथ एव च ।। ततः प्रावर्तत नदी रुधिरौघतरङ्गिणी

pattinā mahatā sādī kuñjaro ratha eva ca || tataḥ prāvartata nadī rudhiraughataraṅgiṇī

अस्त्रग्राहा धनुर्मीना चक्रकूर्मा महास्वरा ।। छत्रहंसा नागवती केशशैवलशाद्वला

astragrāhā dhanurmīnā cakrakūrmā mahāsvarā || chatrahaṃsā nāgavatī keśaśaivalaśādvalā

दैत्यशीर्षोपला रौद्रा तथा भीरुभयावहा ।। बाहुसर्पा महावर्ता शराणां हर्षवर्द्धिनी

daityaśīrṣopalā raudrā tathā bhīrubhayāvahā || bāhusarpā mahāvartā śarāṇāṃ harṣavarddhinī

1.43.20

अपारगम्या पत्तीनां फेनपुञ्जसमाकुला ।। तस्मिन्युद्धे महाघोरे तुमुले लोमहर्षणे

apāragamyā pattīnāṃ phenapuñjasamākulā || tasminyuddhe mahāghore tumule lomaharṣaṇe

आकीर्णा वसुधा भाति वदनैः कमलोपमैः ।। विवृत्तैश्च महादंष्टैर्दानवानां महात्मनाम्

ākīrṇā vasudhā bhāti vadanaiḥ kamalopamaiḥ || vivṛttaiśca mahādaṃṣṭairdānavānāṃ mahātmanām

बाहुभिश्चाङ्गदैश्चैव रक्तचन्दनरूषितैः ।। हस्तिहस्तैर्महाप्रासैरसिभिश्च महाधनैः

bāhubhiścāṅgadaiścaiva raktacandanarūṣitaiḥ || hastihastairmahāprāsairasibhiśca mahādhanaiḥ

तालवृन्तैस्तथा छत्रैश्चामरैर्यष्टिभिस्तथा।। मुकुटैः कुण्डलैश्चैव शुशुभे भूर्विभूषिता

tālavṛntaistathā chatraiścāmarairyaṣṭibhistathā|| mukuṭaiḥ kuṇḍalaiścaiva śuśubhe bhūrvibhūṣitā

ततस्ते दानवाः क्रुद्धाः स्वयुद्धेन दिएवेप्सवः ।। अभिद्रवन्ति देवेशं सहस्राक्षं पुरंदरम्

tataste dānavāḥ kruddhāḥ svayuddhena dievepsavaḥ || abhidravanti deveśaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram

दैत्यानां पततां दृष्ट्वा प्रह्रादं देवसूदनम्।। प्रत्युद्ययौ गजेना ऽऽजौ देवराजो महाबलः

daityānāṃ patatāṃ dṛṣṭvā prahrādaṃ devasūdanam|| pratyudyayau gajenā ''jau devarājo mahābalaḥ

हुताशनोऽपि नमुचिमनुह्रादं तथा शशी।। वरुणश्च तथा बाणं यमो देवस्तथा बलिम्

hutāśano'pi namucimanuhrādaṃ tathā śaśī|| varuṇaśca tathā bāṇaṃ yamo devastathā balim

हिरण्यकशिपुं रुद्रो वायुर्वृत्रासुरं रणे ।। विरूपाक्षं तथा शंभुर्हिरण्याक्षं धनेश्वरः

hiraṇyakaśipuṃ rudro vāyurvṛtrāsuraṃ raṇe || virūpākṣaṃ tathā śaṃbhurhiraṇyākṣaṃ dhaneśvaraḥ

अन्ये च दैत्याः शतशः संयुक्ता देवतागणैः ।। द्वन्द्वयुद्धसहस्रेषु तेष्ववर्तत दानवैः

anye ca daityāḥ śataśaḥ saṃyuktā devatāgaṇaiḥ || dvandvayuddhasahasreṣu teṣvavartata dānavaiḥ

प्रायशो विजिता देवा ययुर्भग्ना दिशो दश ।। दानवाश्च जयं लब्ध्वा देवाननुययुर्बलात्

prāyaśo vijitā devā yayurbhagnā diśo daśa || dānavāśca jayaṃ labdhvā devānanuyayurbalāt

1.43.30

ते भग्नास्त्रिदशाः सर्वे दानवैश्चाप्यभिद्रुता ।। त्राणार्थमथ संप्राप्ता नरनारायणाश्रमम्

te bhagnāstridaśāḥ sarve dānavaiścāpyabhidrutā || trāṇārthamatha saṃprāptā naranārāyaṇāśramam

देवानामभयं दत्त्वा नरनारायणौ तदा ।। शंखचक्रायुधधरौ युद्धाय समवस्थितौ

devānāmabhayaṃ dattvā naranārāyaṇau tadā || śaṃkhacakrāyudhadharau yuddhāya samavasthitau

नरनारायणौ दृष्ट्वा तत्क्षुब्धं दैत्यसागरम् ।। सर्वायुधविसर्गेण तयोर्युद्धं व्यवस्थितम्

naranārāyaṇau dṛṣṭvā tatkṣubdhaṃ daityasāgaram || sarvāyudhavisargeṇa tayoryuddhaṃ vyavasthitam

गजाभ्रजालसंछन्नं शरधारौघवर्षणम् ।। चलन्खड्गलताविद्युद्दैत्यदुर्दिनमाबभौ

gajābhrajālasaṃchannaṃ śaradhāraughavarṣaṇam || calankhaḍgalatāvidyuddaityadurdinamābabhau

ततः शरै रुक्मविभूषिताग्रैः सुनेत्रपुंखैर्ज्वलनार्कवर्णैः ।। बिभेद गात्राणि नरो रिपूणां जहार शीर्षाणि सकुण्डलानि

tataḥ śarai rukmavibhūṣitāgraiḥ sunetrapuṃkhairjvalanārkavarṇaiḥ || bibheda gātrāṇi naro ripūṇāṃ jahāra śīrṣāṇi sakuṇḍalāni

नारायणोप्युत्तमवीर्यतेजाश्चक्रेण चक्रे दितिनन्दनानाम् ।। विदारयामास महानुभावस्तस्मिन्रणे घोरतरे तदानीम्

nārāyaṇopyuttamavīryatejāścakreṇa cakre ditinandanānām || vidārayāmāsa mahānubhāvastasminraṇe ghoratare tadānīm

वीर्यं तयोरप्रतिमं निरीक्ष्य ते दानवा भग्ननिकृत्तयोधाः ।। हतामृता जीवितमात्रशेषा वेगेन याता वरुणाधिवासम्

vīryaṃ tayorapratimaṃ nirīkṣya te dānavā bhagnanikṛttayodhāḥ || hatāmṛtā jīvitamātraśeṣā vegena yātā varuṇādhivāsam

लब्ध्वा जयं देवपतिर्महात्मा प्रह्रादमाजौ च तथा विजित्य ।। संपूजयामास महानुभावौ धर्मात्मजौ तापससंघमुख्यौ

labdhvā jayaṃ devapatirmahātmā prahrādamājau ca tathā vijitya || saṃpūjayāmāsa mahānubhāvau dharmātmajau tāpasasaṃghamukhyau

संपूज्य तौ धर्मसुतौ जितारिर्देवैः प्रहृष्टैरनुयास्यमानः ।। जगाम नाकं त्रिदशप्रधानः सुखी बभूवाथ गतज्वरश्च

saṃpūjya tau dharmasutau jitārirdevaiḥ prahṛṣṭairanuyāsyamānaḥ || jagāma nākaṃ tridaśapradhānaḥ sukhī babhūvātha gatajvaraśca

एवं प्रभावो भगवान्स विष्णुर्वैरं न मे रोचति तेन नित्यम् ।। सन्धिं कुरुष्वाऽऽत्महिताय राजञ्छक्रेण तेनारिनिषूदनेन

evaṃ prabhāvo bhagavānsa viṣṇurvairaṃ na me rocati tena nityam || sandhiṃ kuruṣvā''tmahitāya rājañchakreṇa tenāriniṣūdanena

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्क ण्डेयवज्रसंवादे राहुवाक्येन देवदानवयुद्धवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārka ṇḍeyavajrasaṃvāde rāhuvākyena devadānavayuddhavarṇano nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४४

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवमुक्तस्तदा साल्वो राहुणा भीमविक्रमः ।। जगाद भ्रातरं वाक्यं सारभूतमहेतुमत्

mārkaṇḍeya uvāca || || evamuktastadā sālvo rāhuṇā bhīmavikramaḥ || jagāda bhrātaraṃ vākyaṃ sārabhūtamahetumat

साल्व उवाच ।। असारे ग्रह संसारे नित्ये सततयायिनि ।। भवक्षये मतिः कार्या रुजोपकरणेषु वा ।। जन्तवस्त्रिविधा लोके त्रिधा येषां विचेष्टितम्

sālva uvāca || asāre graha saṃsāre nitye satatayāyini || bhavakṣaye matiḥ kāryā rujopakaraṇeṣu vā || jantavastrividhā loke tridhā yeṣāṃ viceṣṭitam

तामसाराजसाश्चैव सात्त्विकाश्च ग्रहेश्वर ।। भवक्षये ये विमुखा भवोपकरणेषु च

tāmasārājasāścaiva sāttvikāśca graheśvara || bhavakṣaye ye vimukhā bhavopakaraṇeṣu ca

लोकद्वितयविभ्रष्टास्तामसास्ते प्रकीतिताः ।। भवक्षयमतिभ्रष्टा भवोपकरणे स्थिताः

lokadvitayavibhraṣṭāstāmasāste prakītitāḥ || bhavakṣayamatibhraṣṭā bhavopakaraṇe sthitāḥ

राजसास्ते विनिर्दिष्टा मध्यस्थाः सर्वजन्तुषु ।। भवोपकरणे दैत्य मतियेर्षां न विद्यते

rājasāste vinirdiṣṭā madhyasthāḥ sarvajantuṣu || bhavopakaraṇe daitya matiyerṣāṃ na vidyate

भवक्षये मतिर्येषां सात्त्विकास्ते प्रकीर्तिताः ।। तामसत्वान्मया दैत्य मतिः पूर्वं भवक्षये

bhavakṣaye matiryeṣāṃ sāttvikāste prakīrtitāḥ || tāmasatvānmayā daitya matiḥ pūrvaṃ bhavakṣaye

न कृता तेन तप्यामि राज्यतन्त्रमनुष्ठितम् ।। मन्वन्तरेऽपि सम्पूर्णे मृतिर्येषां ग्रहोत्तम

na kṛtā tena tapyāmi rājyatantramanuṣṭhitam || manvantare'pi sampūrṇe mṛtiryeṣāṃ grahottama

उद्विजन्त्येव ते मृत्योर्महन्मृत्युकृतं भयम् ।। अवश्यं दैत्य मर्त्तव्यं सर्वेणेह शरीरिणा

udvijantyeva te mṛtyormahanmṛtyukṛtaṃ bhayam || avaśyaṃ daitya marttavyaṃ sarveṇeha śarīriṇā

सोऽहं मोक्षपरिभ्रष्टः कामये केशवाद्वधम् ।। इष्टं यज्ञैस्तपस्तप्तं रिपूणां मूर्धनि स्थितम्

so'haṃ mokṣaparibhraṣṭaḥ kāmaye keśavādvadham || iṣṭaṃ yajñaistapastaptaṃ ripūṇāṃ mūrdhani sthitam

1.44.10

मर्त्तव्ये च ध्रुवे गमान्मरणं कामयाम्यहम् ।। संप्राप्य केशवान्मृत्युं गतिं प्राप्स्याम्यनुत्तमाम्

marttavye ca dhruve gamānmaraṇaṃ kāmayāmyaham || saṃprāpya keśavānmṛtyuṃ gatiṃ prāpsyāmyanuttamām

भूयो राज्यमवाप्स्यामि नाकभ्रष्टो ग्रहोत्तम ।। विवास्य वासवं स्वर्गात्परिभूय पुनःपुनः

bhūyo rājyamavāpsyāmi nākabhraṣṭo grahottama || vivāsya vāsavaṃ svargātparibhūya punaḥpunaḥ

कथं सन्धिं करिष्यामि तेनाऽहं जीवितप्रियः ।। प्रणामं देव राजस्य केशवान्मरणं वरम्

kathaṃ sandhiṃ kariṣyāmi tenā'haṃ jīvitapriyaḥ || praṇāmaṃ deva rājasya keśavānmaraṇaṃ varam

समीक्ष्य साधु पश्यामि केशवान्मरणं रणे ।। शक्रेण कृतसन्धानं पातालनिलयं तथा

samīkṣya sādhu paśyāmi keśavānmaraṇaṃ raṇe || śakreṇa kṛtasandhānaṃ pātālanilayaṃ tathā

त्यक्षन्ति मां दैत्यगणा वृद्धं पतिमिवाऽङ्गनाः ।। दिवि भूमौ तथा स्वर्गे पाताले गगने जले

tyakṣanti māṃ daityagaṇā vṛddhaṃ patimivā'ṅganāḥ || divi bhūmau tathā svarge pātāle gagane jale

देहिनां मृत्युरभ्येति तस्य नाऽस्ति पलायनम् ।। सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः

dehināṃ mṛtyurabhyeti tasya nā'sti palāyanam || sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ

संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ।। अवश्यभाविन्यर्थेऽस्मिन्सर्वेषां ग्रह सर्वदा

saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam || avaśyabhāvinyarthe'sminsarveṣāṃ graha sarvadā

पुण्यभाजो हि मरणं संग्रामे यदि जायते ।। सोऽहं क्षत्रियधर्मेण संपूज्य समरे हरिम्

puṇyabhājo hi maraṇaṃ saṃgrāme yadi jāyate || so'haṃ kṣatriyadharmeṇa saṃpūjya samare harim

तस्मान्मृत्युमनुप्राप्य गतिं प्राप्स्यामि शोभनाम्।। नैवेद्यैः पुप्पधूपाद्यैर्न तथा पूजितो हरिः

tasmānmṛtyumanuprāpya gatiṃ prāpsyāmi śobhanām|| naivedyaiḥ puppadhūpādyairna tathā pūjito hariḥ

तोषमायाति दैत्येन्द्र स धर्मेण यथा नृणाम् ।। भ्रात्रा ज्येष्ठेन यद्वाच्यं सुहृदा हितमिच्छता

toṣamāyāti daityendra sa dharmeṇa yathā nṛṇām || bhrātrā jyeṣṭhena yadvācyaṃ suhṛdā hitamicchatā

1.44.20

तदुक्तोऽस्मि त्वया नाथ देवात्तन्मे न रोचते ।। स त्वं गच्छ महाभाग दिविद्रष्टासि मां पुनः

tadukto'smi tvayā nātha devāttanme na rocate || sa tvaṃ gaccha mahābhāga dividraṣṭāsi māṃ punaḥ

देहान्तरमनुप्राप्तं ग्रह दिव्येन चक्षुषा ।। ।।मार्कण्डेय उवाच।। इत्येव साल्वस्य निशम्य वाक्यं कालानुरूपं च तथा विदित्वा।। न किञ्चिदुक्त्वैव जगाम राहुर्दिवं महात्मा जगतां प्रधानः

dehāntaramanuprāptaṃ graha divyena cakṣuṣā || ||mārkaṇḍeya uvāca|| ityeva sālvasya niśamya vākyaṃ kālānurūpaṃ ca tathā viditvā|| na kiñciduktvaiva jagāma rāhurdivaṃ mahātmā jagatāṃ pradhānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे साल्ववाक्यं नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sālvavākyaṃ nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४५

मार्कण्डेय उवाच ।। राहौ दिवमसंप्राप्ते साल्वे राज्ञि सभां गते ।। रामेण प्रेषितो दूतः संप्राप्तस्त्वकृतव्रणः

mārkaṇḍeya uvāca || rāhau divamasaṃprāpte sālve rājñi sabhāṃ gate || rāmeṇa preṣito dūtaḥ saṃprāptastvakṛtavraṇaḥ

स प्रविष्टः सभां रम्यां साल्वराज्ञा च पूजितः ।। पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैर्निषण्णो वाक्यमब्रवीत्

sa praviṣṭaḥ sabhāṃ ramyāṃ sālvarājñā ca pūjitaḥ || pādyārghyācamanīyādyairniṣaṇṇo vākyamabravīt

अकृतव्रण उवाच ।। दूतोऽहं प्रेषितः साल्व रामेणाऽक्लिष्टकर्म्मणा।। श्रुत्वा रामस्य वचनं ततः कुरु यथेप्सितम्

akṛtavraṇa uvāca || dūto'haṃ preṣitaḥ sālva rāmeṇā'kliṣṭakarmmaṇā|| śrutvā rāmasya vacanaṃ tataḥ kuru yathepsitam

आह त्वां भार्गवो रामस्त्र्यम्बकेण विसर्जितः।। त्वया युद्धाय दैत्येन्द्र संग्रामे क्रियतां क्षणम्

āha tvāṃ bhārgavo rāmastryambakeṇa visarjitaḥ|| tvayā yuddhāya daityendra saṃgrāme kriyatāṃ kṣaṇam

विवास्य वासवं स्वर्गाद्देवाञ्जित्वा सदाऽऽहवे।। अनयस्याऽस्य घोरस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते

vivāsya vāsavaṃ svargāddevāñjitvā sadā''have|| anayasyā'sya ghorasya phalaṃ prāpnuhi durmate

नाहं प्रमत्ते विश्वस्ते प्रहरामि कदाचन।। तेन ते प्रेषितो दूतस्तस्माद्युद्धे स्थिरो भव

nāhaṃ pramatte viśvaste praharāmi kadācana|| tena te preṣito dūtastasmādyuddhe sthiro bhava

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तस्तदा साल्वो ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। नाऽहं रामकृते ब्रह्मन्सन्नह्यामि कदाचन

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktastadā sālvo brāhmaṇaṃ vākyamabravīt || nā'haṃ rāmakṛte brahmansannahyāmi kadācana

किन्तु सैन्येन सर्वेण सन्नद्धेन वरूथिना ।। महादेवं विजेष्यामि येन रामो विसर्जितः

kintu sainyena sarveṇa sannaddhena varūthinā || mahādevaṃ vijeṣyāmi yena rāmo visarjitaḥ

सन्नद्धसैन्यसहितं महादेवजयैषिणम् ।। यदि मां योत्स्यते रामो हन्तास्मि तमहं मृधे

sannaddhasainyasahitaṃ mahādevajayaiṣiṇam || yadi māṃ yotsyate rāmo hantāsmi tamahaṃ mṛdhe

1.45.10

स त्वं गच्छ यथाकामं रामाय विनिवेदय ।। एतद्वचनमादाय साल्वस्य स महात्मनः

sa tvaṃ gaccha yathākāmaṃ rāmāya vinivedaya || etadvacanamādāya sālvasya sa mahātmanaḥ

जगाम रामं धर्मज्ञं साल्ववाक्यनिवेदितः ।। गत्वा शशंस रामाय सैंहिकेयविचेष्टितम्

jagāma rāmaṃ dharmajñaṃ sālvavākyaniveditaḥ || gatvā śaśaṃsa rāmāya saiṃhikeyaviceṣṭitam

तेन वाक्येन रामोऽपि रोषाद्दैत्यपुरं ययौ ।। रामदूते गते तस्मिन् दैत्यान्साल्वः प्रचोदयत्

tena vākyena rāmo'pi roṣāddaityapuraṃ yayau || rāmadūte gate tasmin daityānsālvaḥ pracodayat

सन्नह्यध्वं विजेष्यामः सगणं भगसूदनम् ।। ततस्ते दानवाः सर्वे साल्ववाक्यप्रचोदिताः

sannahyadhvaṃ vijeṣyāmaḥ sagaṇaṃ bhagasūdanam || tataste dānavāḥ sarve sālvavākyapracoditāḥ

सन्नद्धा स्वगृहेभ्यस्तु राजद्वारमुपागताः।। कुञ्जराणां निनादेन शङ्खभेरीरवेण च

sannaddhā svagṛhebhyastu rājadvāramupāgatāḥ|| kuñjarāṇāṃ ninādena śaṅkhabherīraveṇa ca

राजद्वारे महाञ्छब्दस्तुमुलः समपद्यत।। हुत्वा हुताशनं स्नातः साल्व संपूज्य च द्विजान्

rājadvāre mahāñchabdastumulaḥ samapadyata|| hutvā hutāśanaṃ snātaḥ sālva saṃpūjya ca dvijān

आरुरोह गजं मत्तं शैलाग्रं सविता यथा

āruroha gajaṃ mattaṃ śailāgraṃ savitā yathā

विनिर्गतं दैत्यपतिं समीक्ष्य दैत्येश्वराः कालसमानदर्पाः ।। ऊचुस्तदा तं समरेष्वजेयम जयस्व शम्भुं युधि संप्रगृह्य

vinirgataṃ daityapatiṃ samīkṣya daityeśvarāḥ kālasamānadarpāḥ || ūcustadā taṃ samareṣvajeyama jayasva śambhuṃ yudhi saṃpragṛhya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रभार्गवरामयुद्धे साल्वनिर्याणं नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrabhārgavarāmayuddhe sālvaniryāṇaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४६

मार्कण्डेय उवाच ।। व्यस्पन्दताऽथ साल्वस्य राजन्बाहुरदक्षिणः ।। हदयञ्च तथा पृष्ठं नयनञ्चाप्य दक्षिणम्

mārkaṇḍeya uvāca || vyaspandatā'tha sālvasya rājanbāhuradakṣiṇaḥ || hadayañca tathā pṛṣṭhaṃ nayanañcāpya dakṣiṇam

शून्यचित्तश्च विमनाः कम्पते च मुहुर्मुहुः । पपात नायकश्चाऽपि किरीटात्तारकप्रभः

śūnyacittaśca vimanāḥ kampate ca muhurmuhuḥ | papāta nāyakaścā'pi kirīṭāttārakaprabhaḥ

आक्रमन्ति गजाः पादं तथा वामेन दक्षिणम् ।। करेण वेष्टयन्ति स्म तथा दन्तमदक्षिणम् ।। मदं त्यजन्ति ये मत्तास्तुरगाश्च मुहुर्मुहुः

ākramanti gajāḥ pādaṃ tathā vāmena dakṣiṇam || kareṇa veṣṭayanti sma tathā dantamadakṣiṇam || madaṃ tyajanti ye mattāsturagāśca muhurmuhuḥ

संस्पृशन्ति तथा वामं पार्श्वं प्रोथेन वामुना।। वृकाः शृगालाः शार्दूला विडाला गर्दभाः शशाः

saṃspṛśanti tathā vāmaṃ pārśvaṃ prothena vāmunā|| vṛkāḥ śṛgālāḥ śārdūlā viḍālā gardabhāḥ śaśāḥ

वामीभूत्वा दानवानां यान्ति दक्षिणतस्ततः ।। एणा वराहाः पृषतो यान्ति तेषाञ्च वामतः

vāmībhūtvā dānavānāṃ yānti dakṣiṇatastataḥ || eṇā varāhāḥ pṛṣato yānti teṣāñca vāmataḥ

दीप्तायां दिशि वाशन्ति मृगास्तेषामपस्वनम् ।। तैलपङ्कगुडाङ्गारचर्मकेशतृणानि च

dīptāyāṃ diśi vāśanti mṛgāsteṣāmapasvanam || tailapaṅkaguḍāṅgāracarmakeśatṛṇāni ca

दानवानां प्रयातानां संभवन्त्यग्रतस्तथा ।। एवंविधा दुर्निमित्ता जाताः साल्वस्य पश्यतः

dānavānāṃ prayātānāṃ saṃbhavantyagratastathā || evaṃvidhā durnimittā jātāḥ sālvasya paśyataḥ

मतिः सुनिश्चितैवाऽऽसीन्मरणं प्रति यादव ।। स ययौ सह सैन्येन महता चतुरङ्गिणा।।। कैलासपर्वतं योद्धुं महादेवेन शूलिना

matiḥ suniścitaivā''sīnmaraṇaṃ prati yādava || sa yayau saha sainyena mahatā caturaṅgiṇā||| kailāsaparvataṃ yoddhuṃ mahādevena śūlinā

1.46.10

युद्धोत्सुके दैत्यपतौ प्रयाते व्यदृश्यताग्रेचरचण्डवेगः ।। रामः प्रवालारुणकोमलेन दीप्तप्रतापेन विराजमानः

yuddhotsuke daityapatau prayāte vyadṛśyatāgrecaracaṇḍavegaḥ || rāmaḥ pravālāruṇakomalena dīptapratāpena virājamānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे साल्वसेनादुर्निमित्तदर्शनं नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sālvasenādurnimittadarśanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४७

मार्कण्डेय उवाच ।। वह्निज्वालाग्रवर्णेन जटाजूटेन राजितम् ।। गगनार्द्धमिवाऽऽरूढं निदाघे रविमण्डलम्

mārkaṇḍeya uvāca || vahnijvālāgravarṇena jaṭājūṭena rājitam || gaganārddhamivā''rūḍhaṃ nidāghe ravimaṇḍalam

आधारं सर्वदेवानां तपसा द्योतितप्रभम् ।। सेवमानमवसनं पीतगात्रमरिन्दमम्

ādhāraṃ sarvadevānāṃ tapasā dyotitaprabham || sevamānamavasanaṃ pītagātramarindamam

एकमेकाकिनं वीरं सहस्रशतमण्डितम् ।। पिण्डितं सकलं धाम ब्रह्मक्षत्रियतेजसाम्

ekamekākinaṃ vīraṃ sahasraśatamaṇḍitam || piṇḍitaṃ sakalaṃ dhāma brahmakṣatriyatejasām

कृष्णाजिनोत्तरासङ्गभ्राजमानं बलोद्धतम् ।। स्निग्धया रञ्जितमिव प्रायेण पार्वतीदृशा

kṛṣṇājinottarāsaṅgabhrājamānaṃ baloddhatam || snigdhayā rañjitamiva prāyeṇa pārvatīdṛśā

विराजमानं दोर्दण्डरुक्मदण्डेन भास्वता।। परश्वधेन तीक्ष्णेन विमलाकाशवर्चसा

virājamānaṃ dordaṇḍarukmadaṇḍena bhāsvatā|| paraśvadhena tīkṣṇena vimalākāśavarcasā

तपस्विनमनादृश्यं यमकालान्तकोपमम् ।। कम्पमानं पदन्यासैर्वसुधां सकलां तथा

tapasvinamanādṛśyaṃ yamakālāntakopamam || kampamānaṃ padanyāsairvasudhāṃ sakalāṃ tathā

मुष्णन्तं सर्वतेजांसि प्रभाते रविमण्डलम्।। प्रांशुं कनकवर्णाङ्गं सितयज्ञोपवीतिनम्

muṣṇantaṃ sarvatejāṃsi prabhāte ravimaṇḍalam|| prāṃśuṃ kanakavarṇāṅgaṃ sitayajñopavītinam

गङ्गायाः प्रवहेणैव मेरुशृंगं विराजितम्।। तेजसा दहनाकारं प्रजासंहारकारकम्

gaṅgāyāḥ pravaheṇaiva meruśṛṃgaṃ virājitam|| tejasā dahanākāraṃ prajāsaṃhārakārakam

विषमं प्रमथेशस्य तृतीयमिव लोचनम् ।। अप्रसह्यमनावार्यं दुर्लङ्घ्यं जीवितच्छिदम्

viṣamaṃ pramatheśasya tṛtīyamiva locanam || aprasahyamanāvāryaṃ durlaṅghyaṃ jīvitacchidam

1.47.10

कालेनेव भुजं सव्यं दैत्यहेतोः प्रसारितम् ।। रामे दृष्टिपथं प्राप्ते दानवानां समन्ततः

kāleneva bhujaṃ savyaṃ daityahetoḥ prasāritam || rāme dṛṣṭipathaṃ prāpte dānavānāṃ samantataḥ

हाहाकारो महानासीत्तमेकं निघ्नतां रणे ।। शस्त्रधारणविभ्रष्टब्राह्मण्यं स्वपथाच्च्युतम्

hāhākāro mahānāsīttamekaṃ nighnatāṃ raṇe || śastradhāraṇavibhraṣṭabrāhmaṇyaṃ svapathāccyutam

घातयध्वं दुराचारमेनमूचुः परस्परम् ।। एवमाद्रवतां तेषां बहूनामाततायिनाम्

ghātayadhvaṃ durācāramenamūcuḥ parasparam || evamādravatāṃ teṣāṃ bahūnāmātatāyinām

जग्राह वेगं सर्वेषां मरुतामिव पर्वतः ।। स हन्यमानो नाराचैस्तोमरैर्मुशलैस्तथा

jagrāha vegaṃ sarveṣāṃ marutāmiva parvataḥ || sa hanyamāno nārācaistomarairmuśalaistathā

गदाभिरसिभिः पाशैर्भुशुण्डीभिरयोगुडैः ।। पट्टिशैर्भिन्दिपालैश्च हुतैः शूलैः परश्वधैः

gadābhirasibhiḥ pāśairbhuśuṇḍībhirayoguḍaiḥ || paṭṭiśairbhindipālaiśca hutaiḥ śūlaiḥ paraśvadhaiḥ

न विव्यथे ह्यमेयात्मा धराधर इवाऽनिलैः

na vivyathe hyameyātmā dharādhara ivā'nilaiḥ

संवेष्टितं सर्वत एव सैन्यैरदृष्टयुद्धोऽपि रणे महात्मा।। दैत्यार्णवं गोष्पदतुल्यमात्रममन्यताऽऽजौ रणचण्डवेगः

saṃveṣṭitaṃ sarvata eva sainyairadṛṣṭayuddho'pi raṇe mahātmā|| daityārṇavaṃ goṣpadatulyamātramamanyatā''jau raṇacaṇḍavegaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे युद्धे भार्गवरामदर्शनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yuddhe bhārgavarāmadarśanaṃ nāma saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४८

मार्कण्डेय उवाच ।। सिंहिकापुत्रसैन्येन हन्यमानस्तदा रणे ।। गोचराभ्यागतान्सर्वान्रामो निन्ये यमक्षयम

mārkaṇḍeya uvāca || siṃhikāputrasainyena hanyamānastadā raṇe || gocarābhyāgatānsarvānrāmo ninye yamakṣayama

तेन कृत्ताः परशुना यथा परशुना मृगाः ।। आलिङ्ग्य शेरते क्षोणीं दानवास्ते मदोद्धताः

tena kṛttāḥ paraśunā yathā paraśunā mṛgāḥ || āliṅgya śerate kṣoṇīṃ dānavāste madoddhatāḥ

तीक्ष्णधाराग्रदुष्प्रेक्ष्यकुठारच्छिन्नमस्तकैः ।। आततार तदा भूमिं कुशैर्वेदिमिवाध्वरे

tīkṣṇadhārāgraduṣprekṣyakuṭhāracchinnamastakaiḥ || ātatāra tadā bhūmiṃ kuśairvedimivādhvare

परश्वधाग्रसंभिन्नदैत्यदेहसमुद्भवम् ।। प्रसुस्राव तदा रक्तं येनाऽऽसीत्कर्दमं महत्

paraśvadhāgrasaṃbhinnadaityadehasamudbhavam || prasusrāva tadā raktaṃ yenā''sītkardamaṃ mahat

ते हन्यमाना रामेण राममेवाऽभिदुद्रुवुः ।। परिपूर्णे यथा काले शलभा जातवेदसम्

te hanyamānā rāmeṇa rāmamevā'bhidudruvuḥ || paripūrṇe yathā kāle śalabhā jātavedasam

रामस्य प्रमुखे दैत्यास्तदा तिष्ठन्ति ये नृप ।। निमेषान्तरमात्रेण ते प्रयान्ति यमक्षयम्

rāmasya pramukhe daityāstadā tiṣṭhanti ye nṛpa || nimeṣāntaramātreṇa te prayānti yamakṣayam

कुञ्जरस्तुरगः पत्तिर्नाजौ यादव दृश्यते ।। द्वितीयं प्रददौ यस्य प्रहारं भृगुनन्दनः

kuñjarasturagaḥ pattirnājau yādava dṛśyate || dvitīyaṃ pradadau yasya prahāraṃ bhṛgunandanaḥ

एकप्रहाराभिगतान्दानवान्पर्वतोपमान्।। अपश्याम रणे तत्र ब्रह्मणा सहिता वयम्

ekaprahārābhigatāndānavānparvatopamān|| apaśyāma raṇe tatra brahmaṇā sahitā vayam

रामेण हन्यमानानां दानवानां मुहुर्मुहुः ।। आरावः श्रूयते घोरो वनानामिव दह्यताम्

rāmeṇa hanyamānānāṃ dānavānāṃ muhurmuhuḥ || ārāvaḥ śrūyate ghoro vanānāmiva dahyatām

1.48.10

आक्रम्य पद्भ्यां तरसा रथस्थानामथाहरत् ।। शीर्षाणि तेन तीक्ष्णेन तथा परशुना रणे

ākramya padbhyāṃ tarasā rathasthānāmathāharat || śīrṣāṇi tena tīkṣṇena tathā paraśunā raṇe

रामेणाऽऽक्रम्यमाणेषु रथेषु रथयूथपाः ।। भूमौ निविष्टमूर्द्धानस्तत्यजुर्जीवितं हयाः

rāmeṇā''kramyamāṇeṣu ratheṣu rathayūthapāḥ || bhūmau niviṣṭamūrddhānastatyajurjīvitaṃ hayāḥ

निष्पिपेष रथस्थानां दारयन्कुञ्जरान्रणे ।। बभ्रमे तत्र तत्रैकः कालोत्सृष्ट इवान्तकः

niṣpipeṣa rathasthānāṃ dārayankuñjarānraṇe || babhrame tatra tatraikaḥ kālotsṛṣṭa ivāntakaḥ

विच्छिन्दन्योधशीर्षाणि रणे रामो रथाद्रथम् ।। व्रजन्भाति विशालाक्षो वृक्षादवृक्षमिवाऽण्डज

vicchindanyodhaśīrṣāṇi raṇe rāmo rathādratham || vrajanbhāti viśālākṣo vṛkṣādavṛkṣamivā'ṇḍaja

स शराञ्चितसर्वाङ्गः शोणितेन समुक्षितः ।। रराज रामः समरे रश्मिमानिव भास्करः

sa śarāñcitasarvāṅgaḥ śoṇitena samukṣitaḥ || rarāja rāmaḥ samare raśmimāniva bhāskaraḥ

दैत्यबाहुविनिर्मुक्तानायुधाञ्छतशस्तथा ।। परश्वधाग्रेण रणे चिच्छेद रणकर्कशः

daityabāhuvinirmuktānāyudhāñchataśastathā || paraśvadhāgreṇa raṇe ciccheda raṇakarkaśaḥ

तेषां संछिद्यमानानां प्रादुरासीद्धुताशनः ।। येन तानेव तरसा क्षितौ चक्रे स भस्मसात्

teṣāṃ saṃchidyamānānāṃ prādurāsīddhutāśanaḥ || yena tāneva tarasā kṣitau cakre sa bhasmasāt

बहुत्वाद्दैत्ययोधानां रामस्संछादितो रणे ।। हेतिपुञ्जेन महता शैलाभेन न दृश्यते

bahutvāddaityayodhānāṃ rāmassaṃchādito raṇe || hetipuñjena mahatā śailābhena na dṛśyate

हेतिपुञ्जं विधूयोग्रमभ्रपुञ्जं यथा रविः ।। पुनर्दर्शनमायाति संहर्त्ता दैत्यतेजसाम्

hetipuñjaṃ vidhūyogramabhrapuñjaṃ yathā raviḥ || punardarśanamāyāti saṃharttā daityatejasām

ब्रह्मा सुरगणैः सार्द्धमृषिभिश्च महात्मभिः ।। पूजयामास तद्युद्धं साधुवादेन यादव

brahmā suragaṇaiḥ sārddhamṛṣibhiśca mahātmabhiḥ || pūjayāmāsa tadyuddhaṃ sādhuvādena yādava

1.48.20

दृष्टवन्तश्च धनुषा युद्धानि च मुहुर्मुहुः ।। तथैवाऽऽश्चर्यभूतानि लोकानां खड्गचर्मणा

dṛṣṭavantaśca dhanuṣā yuddhāni ca muhurmuhuḥ || tathaivā''ścaryabhūtāni lokānāṃ khaḍgacarmaṇā

अपूर्व एष संग्रामो रामस्य बहुभिः सह ।। परश्वधायुधस्योग्र इति देवास्तथाऽब्रुवन्

apūrva eṣa saṃgrāmo rāmasya bahubhiḥ saha || paraśvadhāyudhasyogra iti devāstathā'bruvan

पूज्यमानः स रामोऽपि देवपुष्पोत्करैस्तदा ।। चिच्छेद युधि दैत्यानां शिरांसि शतशो रणे

pūjyamānaḥ sa rāmo'pi devapuṣpotkaraistadā || ciccheda yudhi daityānāṃ śirāṃsi śataśo raṇe

दैत्यशोणितदिग्धाङ्गं भार्गवं लघुविक्रमम् ।। अलातचक्रप्रतिमं तदा पश्यति यादव

daityaśoṇitadigdhāṅgaṃ bhārgavaṃ laghuvikramam || alātacakrapratimaṃ tadā paśyati yādava

भ्रमताऽनेन रौद्रेण रणे कालाग्निवर्च्चसा ।। कृताः समरशौण्डेन भीमा रुधिरनिम्नगाः

bhramatā'nena raudreṇa raṇe kālāgnivarccasā || kṛtāḥ samaraśauṇḍena bhīmā rudhiranimnagāḥ

परश्वधाग्रविक्षेपगतजीवितकुञ्जरैः ।। पादोपलैश्च समरे प्रतस्तार स भार्गवः

paraśvadhāgravikṣepagatajīvitakuñjaraiḥ || pādopalaiśca samare pratastāra sa bhārgavaḥ

दन्तिदन्तपदन्यासप्राप्तं कुञ्जरमस्तकम् ।। विनिघ्नन्स गजारोहाच्छ्येनवद्विचरन् लघु

dantidantapadanyāsaprāptaṃ kuñjaramastakam || vinighnansa gajārohācchyenavadvicaran laghu

आरुह्य कुंजरञ्चैकं कुञ्जरात्कुञ्जरान्तरम् ।। अपश्याम रणे रामं विचरन्तं यथासुखम्

āruhya kuṃjarañcaikaṃ kuñjarātkuñjarāntaram || apaśyāma raṇe rāmaṃ vicarantaṃ yathāsukham

भूयो भूमिगतो रामः कुञ्जराणां परश्वधा ।। चकार कदनं घोरं प्रलयाग्निरिवोत्थितः

bhūyo bhūmigato rāmaḥ kuñjarāṇāṃ paraśvadhā || cakāra kadanaṃ ghoraṃ pralayāgnirivotthitaḥ

छिन्नाग्रहस्तान्विरदान्द्विरदाञ्छोणितोक्षितान् ।। क्षितौ गता न पश्यामः श्यामीकृतदिगन्तरान्

chinnāgrahastānviradāndviradāñchoṇitokṣitān || kṣitau gatā na paśyāmaḥ śyāmīkṛtadigantarān

1.48.30

एवं हि युध्यता तेन रणे कालाग्निवर्चसा ।। हतानि दानवेन्द्राणां प्रयुतान्यर्बुदानि च

evaṃ hi yudhyatā tena raṇe kālāgnivarcasā || hatāni dānavendrāṇāṃ prayutānyarbudāni ca

येषां प्रहारं संसोढुं नेयं शक्ता वसुन्धरा ।। तेषां प्रहारभिन्नाङ्गो नैव रामो व्यकम्पत

yeṣāṃ prahāraṃ saṃsoḍhuṃ neyaṃ śaktā vasundharā || teṣāṃ prahārabhinnāṅgo naiva rāmo vyakampata

दृष्ट्वा प्रहारवैक्लव्यं निहतांश्च महासुरान् ।। प्रदुद्रुवुर्दैत्यगणाः साल्वं शरणमाहवे

dṛṣṭvā prahāravaiklavyaṃ nihatāṃśca mahāsurān || pradudruvurdaityagaṇāḥ sālvaṃ śaraṇamāhave

अल्पावशिष्टान्दितिजान्प्रनष्टान्संवीक्ष्य साल्वः स्वहिते निविष्टान् ।। रामं ययौ तेन गजेन युद्धे रामाद्रणे युद्धमभीप्समानः

alpāvaśiṣṭānditijānpranaṣṭānsaṃvīkṣya sālvaḥ svahite niviṣṭān || rāmaṃ yayau tena gajena yuddhe rāmādraṇe yuddhamabhīpsamānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० साल्वसैन्यवधो नामाऽष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 sālvasainyavadho nāmā'ṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४९

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। ततः साल्वो महातेजाः कुञ्जरेण तरस्विना ।। अर्पयामास धर्मज्ञ रेणुकानन्दवर्धनम्

mārkaṇḍeya uvāca || || tataḥ sālvo mahātejāḥ kuñjareṇa tarasvinā || arpayāmāsa dharmajña reṇukānandavardhanam

स्तब्धकर्णो विवृत्ताक्षः कृत्वा कुण्डलिनं करम् ।। ग्रीवां सञ्चालयन्नागो ययौ गजमदोद्धतम्

stabdhakarṇo vivṛttākṣaḥ kṛtvā kuṇḍalinaṃ karam || grīvāṃ sañcālayannāgo yayau gajamadoddhatam

दृष्ट्वैवापततस्तस्य वेगं रामोऽपि तं गजम् ।। हुंकारमात्रेण रणे स्तम्भयामास वेगितम्

dṛṣṭvaivāpatatastasya vegaṃ rāmo'pi taṃ gajam || huṃkāramātreṇa raṇe stambhayāmāsa vegitam

स्तम्भयामास नागेन्द्रं शैलेन्द्रशिखरोपमम् ।। तस्थौ स पुरतस्तस्य साल्वस्य समरप्रियः

stambhayāmāsa nāgendraṃ śailendraśikharopamam || tasthau sa puratastasya sālvasya samarapriyaḥ

परशुं रुधिराक्ताङ्गं सकलङ्कमलं करे ।। धारयन् विष्णुवद्याति सकलं कमलङ्करे

paraśuṃ rudhirāktāṅgaṃ sakalaṅkamalaṃ kare || dhārayan viṣṇuvadyāti sakalaṃ kamalaṅkare

दन्तिना दन्तिनः पृष्ठं रामस्याऽऽरोढुमिच्छतः ।। जहार वेगवान्वेगं शरैः सन्नतपर्वभिः

dantinā dantinaḥ pṛṣṭhaṃ rāmasyā''roḍhumicchataḥ || jahāra vegavānvegaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

साल्वसायकसंघातविमुखीकृतविक्रमम् ।। रामं रणे दैत्यगणाश्छादयन्ति वरायुधैः

sālvasāyakasaṃghātavimukhīkṛtavikramam || rāmaṃ raṇe daityagaṇāśchādayanti varāyudhaiḥ

महता सोऽस्त्रपुंजेन रामः संछादितो रणे ।। निमीलिताक्षश्चिक्षेप साल्वाय परशुं तदा

mahatā so'strapuṃjena rāmaḥ saṃchādito raṇe || nimīlitākṣaścikṣepa sālvāya paraśuṃ tadā

आगच्छमानं वेगेन साल्वस्तं परशुं रणे ।। आयुधैर्वारयामास न शशाक च शत्रुहा

āgacchamānaṃ vegena sālvastaṃ paraśuṃ raṇe || āyudhairvārayāmāsa na śaśāka ca śatruhā

1.49.10

स साल्वायुधसंघातं भङ्क्त्वा सर्वमशेषतः ।। जहार शीर्षं साल्वस्य मुकुटोत्तमभूषितम्

sa sālvāyudhasaṃghātaṃ bhaṅktvā sarvamaśeṣataḥ || jahāra śīrṣaṃ sālvasya mukuṭottamabhūṣitam

रामोऽपि भूतलात्प्राप्य गदां हेमविभूषिताम् ।। आविध्य निजघानोग्रं साल्वं कुञ्जरसंस्थितम्

rāmo'pi bhūtalātprāpya gadāṃ hemavibhūṣitām || āvidhya nijaghānograṃ sālvaṃ kuñjarasaṃsthitam

द्वावङ्कुशधरौ श्रेष्ठौ द्वौ च चर्मासिधारिणौ ।। पताकाधारिणं चैकं गजस्य जघने स्थितम्

dvāvaṅkuśadharau śreṣṭhau dvau ca carmāsidhāriṇau || patākādhāriṇaṃ caikaṃ gajasya jaghane sthitam

देहं च तस्य साल्वस्य पताकां च मनोरमाम् ।। एतदादाय सकलमाजगाम वसुन्धराम्

dehaṃ ca tasya sālvasya patākāṃ ca manoramām || etadādāya sakalamājagāma vasundharām

सिंहनादेन रामस्य वित्रस्तो गजयूथपः ।। आर्त्तनादं महत्कृत्वा प्रदुद्राव नराधिप

siṃhanādena rāmasya vitrasto gajayūthapaḥ || ārttanādaṃ mahatkṛtvā pradudrāva narādhipa

रामकर्मणि वृत्ते तु भूतलात्परशुं रणे ।। जग्राह वेगावान्वेगाद्दानवान्तचिकीर्षया

rāmakarmaṇi vṛtte tu bhūtalātparaśuṃ raṇe || jagrāha vegāvānvegāddānavāntacikīrṣayā

दृष्ट्वा सपरशुं रामं साल्वं च विनिपातितम् ।। हतशेषास्तु ते दैत्याः प्रविष्टा वरुणालयम्

dṛṣṭvā saparaśuṃ rāmaṃ sālvaṃ ca vinipātitam || hataśeṣāstu te daityāḥ praviṣṭā varuṇālayam

एतस्मिन्नेव काले तु देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ।। आयोधनमुपाजग्मुः पुरस्कृत्य पितामहम्

etasminneva kāle tu devāḥ sendrapurogamāḥ || āyodhanamupājagmuḥ puraskṛtya pitāmaham

प्रणाममकरोत्तेषां रामो रतिकरः पितुः ।। पूजयित्वा तु ते रामं ययुर्देवाः स्वमालयम्

praṇāmamakarotteṣāṃ rāmo ratikaraḥ pituḥ || pūjayitvā tu te rāmaṃ yayurdevāḥ svamālayam

शक्रोऽपि लब्ध्वा त्रिदिवं रामबाहुप्रसाधितम् ।। विजहार दिवं राजन्पालयानो जगत्त्रयम्

śakro'pi labdhvā tridivaṃ rāmabāhuprasādhitam || vijahāra divaṃ rājanpālayāno jagattrayam

1.49.20

रथेन सिंहयुक्तेन महादेवोऽपि भार्गवम्।। आदाय प्रययौ शीघ्रं कैलासं पर्वतोत्तमम्

rathena siṃhayuktena mahādevo'pi bhārgavam|| ādāya prayayau śīghraṃ kailāsaṃ parvatottamam

स्नेहेन चाऽस्य गात्राणां चक्रे सम्मार्जनं हरः ।। येनाऽऽसीद्बलवान् रामो निर्व्रणश्च महाशयाः

snehena cā'sya gātrāṇāṃ cakre sammārjanaṃ haraḥ || yenā''sīdbalavān rāmo nirvraṇaśca mahāśayāḥ

गतव्रणं श्रियोपेतं जयं लब्ध्वा ह्युपस्थितम् ।। रामं प्रहरतां श्रेष्ठं शंकरो वाक्यमब्रवीत्

gatavraṇaṃ śriyopetaṃ jayaṃ labdhvā hyupasthitam || rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ śaṃkaro vākyamabravīt

शङ्कर उवाच ।। रामराम महाभाग त्वयाऽहं परितोषितः ।। तस्मात्तवाऽहं दास्यामि चास्त्रग्रामं ह्यनुत्तमम्

śaṅkara uvāca || rāmarāma mahābhāga tvayā'haṃ paritoṣitaḥ || tasmāttavā'haṃ dāsyāmi cāstragrāmaṃ hyanuttamam

अस्त्राणां धारणे शक्तस्त्वमेको भुवि भार्गव ।। तव धैर्यमनौपम्यं तव सत्त्वमनुत्तमम्

astrāṇāṃ dhāraṇe śaktastvameko bhuvi bhārgava || tava dhairyamanaupamyaṃ tava sattvamanuttamam

अस्त्रयोगमिहस्थस्त्वं कृत्वा पुत्र शनैःशनैः ।। सर्वास्त्रवित्ततो राम गन्तासि पितरं स्वकम्

astrayogamihasthastvaṃ kṛtvā putra śanaiḥśanaiḥ || sarvāstravittato rāma gantāsi pitaraṃ svakam

यश्चैव परशुर्दिव्यः पित्रा दत्तस्तवाऽनघ ।। अद्य प्रभृति ते क्षिप्तः करं भूयः समेष्यति

yaścaiva paraśurdivyaḥ pitrā dattastavā'nagha || adya prabhṛti te kṣiptaḥ karaṃ bhūyaḥ sameṣyati

उपलक्षणमेतच्च तथा तव भविष्यति ।। छेत्स्यामि ते संशयांश्च निर्वृतो भव पुत्रक

upalakṣaṇametacca tathā tava bhaviṣyati || chetsyāmi te saṃśayāṃśca nirvṛto bhava putraka

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवमुक्तः परिपूर्णकामो रामो महात्मा जितसैन्यनावः ।। उवास तत्र प्रमथैः समेतः सर्वाण्यथास्त्राण्यनुशिक्षमाणः

mārkaṇḍeya uvāca || ityevamuktaḥ paripūrṇakāmo rāmo mahātmā jitasainyanāvaḥ || uvāsa tatra pramathaiḥ sametaḥ sarvāṇyathāstrāṇyanuśikṣamāṇaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे साल्ववधो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sālvavadho nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५०

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। ब्रह्मास्त्रं वैष्णवं रौद्रमाग्नेयमथ वासवम् ।। अस्त्रञ्च नैर्ऋतं याम्यं कौबेरमथ वारुणम्

mārkaṇḍeya uvāca || || brahmāstraṃ vaiṣṇavaṃ raudramāgneyamatha vāsavam || astrañca nairṛtaṃ yāmyaṃ kauberamatha vāruṇam

वायव्यमथ सौम्यञ्च सौरं पार्वतमेव च ।। चक्रास्त्रमथ वज्रास्त्रं पाशास्त्रं सार्पमेव च

vāyavyamatha saumyañca sauraṃ pārvatameva ca || cakrāstramatha vajrāstraṃ pāśāstraṃ sārpameva ca

गान्धर्वं स्वापनं भौतं तथा पाशुपतं शुभम् ।। ऐषीकं तर्जनं प्रासं भारुण्डं नर्तनं तथा

gāndharvaṃ svāpanaṃ bhautaṃ tathā pāśupataṃ śubham || aiṣīkaṃ tarjanaṃ prāsaṃ bhāruṇḍaṃ nartanaṃ tathā

अस्त्ररोधनमादित्यं रैवतं मानवं तथा ।। अक्षिसंतर्जनं भीमं जृम्भणं रोधनं तथा

astrarodhanamādityaṃ raivataṃ mānavaṃ tathā || akṣisaṃtarjanaṃ bhīmaṃ jṛmbhaṇaṃ rodhanaṃ tathā

सौपर्णमथ पार्जन्यं राक्षसं मोहनं तथा ।। कालास्त्रं दानवास्त्रञ्च अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तथा

sauparṇamatha pārjanyaṃ rākṣasaṃ mohanaṃ tathā || kālāstraṃ dānavāstrañca astraṃ brahmaśirastathā

एतान्यन्यानि चाऽन्यानि रामो निवसने ततः ।। सप्रयोगरहस्यानि ससंहाराणि चाप्यथ

etānyanyāni cā'nyāni rāmo nivasane tataḥ || saprayogarahasyāni sasaṃhārāṇi cāpyatha

आजहार महादेवात्प्रसादसुमुखात्ततः ।। एवं हि वसतः कालो ययौ रामस्य धीमतः

ājahāra mahādevātprasādasumukhāttataḥ || evaṃ hi vasataḥ kālo yayau rāmasya dhīmataḥ

हरप्रसादसंजातविस्रम्भो भृगुनन्दनः ।। ध्यानासक्तं हरं देवं कदाचिदथ दृष्टवान्

haraprasādasaṃjātavisrambho bhṛgunandanaḥ || dhyānāsaktaṃ haraṃ devaṃ kadācidatha dṛṣṭavān

ध्यानप्रसक्तं स हरं समीक्ष्य रामस्तु संजातकुतूहलेन ।। विसिष्मिये धर्मभृतां वरिष्ठः स चेतसा यादववंशचन्द्र

dhyānaprasaktaṃ sa haraṃ samīkṣya rāmastu saṃjātakutūhalena || visiṣmiye dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ sa cetasā yādavavaṃśacandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अस्त्र प्रदानं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṃḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde astra pradānaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५१

मार्कण्डेय उवाच।। कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते ।। नानाद्रुमलताकीर्णे नानापक्षिनिनादिते

mārkaṇḍeya uvāca|| kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite || nānādrumalatākīrṇe nānāpakṣininādite

गंगानिर्झरसंजाते सततं चारुनिस्वने ।। देवदेवं महादेवं पर्यपृच्छत भार्गवः

gaṃgānirjharasaṃjāte satataṃ cārunisvane || devadevaṃ mahādevaṃ paryapṛcchata bhārgavaḥ

राम उवाच ।। देवदेव महादेव गंगालुलित मूर्द्धज ।। शशांकलेखासंयुक्त जटाभारातिभास्वर

rāma uvāca || devadeva mahādeva gaṃgālulita mūrddhaja || śaśāṃkalekhāsaṃyukta jaṭābhārātibhāsvara

पार्वतीदत्तदेहार्ध कामकालाङ्गनाशन ।। भगनेत्रान्तकाचिन्त्य पूष्णो दशनशातन

pārvatīdattadehārdha kāmakālāṅganāśana || bhaganetrāntakācintya pūṣṇo daśanaśātana

त्वत्तः परतरं देवं नाऽन्यं पश्यामि कञ्चन ।। पूजयन्ति सदा लिंगं तव देवाः सवासवाः

tvattaḥ parataraṃ devaṃ nā'nyaṃ paśyāmi kañcana || pūjayanti sadā liṃgaṃ tava devāḥ savāsavāḥ

स्तुवन्ति त्वामृषिगणा ध्यायन्ति च मुहुर्मुहुः ।। पूजयन्ति तथा भक्त्या वरदं परमेश्वर

stuvanti tvāmṛṣigaṇā dhyāyanti ca muhurmuhuḥ || pūjayanti tathā bhaktyā varadaṃ parameśvara

जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारपालने ।। त्वामेकं कारणं मन्ये त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

jagato'sya samutpattisthitisaṃhārapālane || tvāmekaṃ kāraṇaṃ manye tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

कं त्वं ध्यायसि देवेश तत्र मे संशयो महान् ।। आचक्ष्व तन्मे भगवन्यद्यनुग्राह्यता मयि

kaṃ tvaṃ dhyāyasi deveśa tatra me saṃśayo mahān || ācakṣva tanme bhagavanyadyanugrāhyatā mayi

प्रसादसांमुख्यतया मयैतद्विस्रम्भमासाद्य जगत्प्रधान ।। भवन्तमीड्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना पृच्छामि संजातकुतूहलात्मा

prasādasāṃmukhyatayā mayaitadvisrambhamāsādya jagatpradhāna || bhavantamīḍyaṃ praṇipatya mūrdhnā pṛcchāmi saṃjātakutūhalātmā

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे परशुरामोपाख्याने शंकरगीतासु रामप्रश्नो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde paraśurāmopākhyāne śaṃkaragītāsu rāmapraśno nāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५२

शंकर उवाच ।। त्वदुक्तोयमनुप्रश्नो राम राजीवलोचन ।। त्वमेकः श्रोतुमर्होऽसि मत्तो भृगुकुलोद्वह

śaṃkara uvāca || tvaduktoyamanupraśno rāma rājīvalocana || tvamekaḥ śrotumarho'si matto bhṛgukulodvaha

यत्तत्परमकं धाम मम भार्गवनन्दन ।। यत्तदक्षरमव्यक्तं परं यस्मान्न विद्यते ।। ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य चाश्रितम्

yattatparamakaṃ dhāma mama bhārgavanandana || yattadakṣaramavyaktaṃ paraṃ yasmānna vidyate || jñānajñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya cāśritam

त्वामहं पुण्डरीकाक्षं चिन्तयामि जनार्दनम् ।। एतद्राम रहस्यं ते यथावत्कथितं वचः

tvāmahaṃ puṇḍarīkākṣaṃ cintayāmi janārdanam || etadrāma rahasyaṃ te yathāvatkathitaṃ vacaḥ

ये भक्तास्तमजं देवं न ते यान्ति पराभवम् ।। तमीशमजमव्यक्तं सर्वभूतपरायणम्

ye bhaktāstamajaṃ devaṃ na te yānti parābhavam || tamīśamajamavyaktaṃ sarvabhūtaparāyaṇam

नारायणमनिर्देश्यं जगत्कारणकारणम् ।। सर्वतः पाणिपादन्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

nārāyaṇamanirdeśyaṃ jagatkāraṇakāraṇam || sarvataḥ pāṇipādantaṃ sarvato'kṣiśiromukham

sarvataḥ śrutimām̐lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam

असक्तं सर्वतश्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। बहिरन्तश्च भूतानामचरश्चर एव च

asaktaṃ sarvataścaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || bahirantaśca bhūtānāmacaraścara eva ca

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिकं च यत् ।। अविभक्तं विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थितम्

sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntikaṃ ca yat || avibhaktaṃ vibhakteṣu vibhaktamiva ca sthitam

भूतवर्तिं च तज्ज्ञेयं ग्रशिष्णु प्रभविष्णु च ।। ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः तमसां परमुच्यते

bhūtavartiṃ ca tajjñeyaṃ graśiṣṇu prabhaviṣṇu ca || jyotiṣāmapi tajjyotiḥ tamasāṃ paramucyate

1.52.10

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नाऽसदुच्यते ।। प्रकृतिर्विकृतिर्योऽसौ जगतां भूतभावनः

anādimatparaṃ brahma na sattannā'saducyate || prakṛtirvikṛtiryo'sau jagatāṃ bhūtabhāvanaḥ

यस्मात्परतरं नास्ति तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। इच्छामात्रमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

yasmātparataraṃ nāsti taṃ devaṃ cintayāmyaham || icchāmātramidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

यस्य देवादिदेवस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः

yasya devādidevasya taṃ devaṃ cintayāmyaham || yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ

यश्च सर्वमयो नित्यस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। योगीश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम्

yaśca sarvamayo nityastaṃ devaṃ cintayāmyaham || yogīśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim

जगन्नाथं विशालाक्षं चिन्तयामि जगद्गुरुम् ।। शुचिं शुचिपदं हंसं तत्परं परमेष्ठिनम्

jagannāthaṃ viśālākṣaṃ cintayāmi jagadgurum || śuciṃ śucipadaṃ haṃsaṃ tatparaṃ parameṣṭhinam

युक्ता सर्वात्मनाऽऽत्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ।। यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च

yuktā sarvātmanā''tmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim || yasminviśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca

गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ।। यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृष्टे खगिव तिष्ठति

guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva || yasminnitye tate tantau dṛṣṭe khagiva tiṣṭhati

सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वांगे विश्वकर्मणि ।। हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम्

sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṃge viśvakarmaṇi || hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam

प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ।। अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठञ्च स्थवीयसाम्

prāhurnārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam || aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhañca sthavīyasām

गरीयसां गरिष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च श्रेयसामपि ।। यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्स्वपि

garīyasāṃ gariṣṭhañca śreṣṭhañca śreyasāmapi || yaṃ vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsvapi

1.52.20

गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ।। चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्त्वतां पतिम्

gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu || caturbhiścaturātmānaṃ sattvasthaṃ sāttvatāṃ patim

यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ।। यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम्

yaṃ divyairdevamarcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ || yamananyo vyapetāśīrātmānaṃ vītakalmaṣam

इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम् ।। पुराणः पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु

iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyatyātmanyavasthitam || purāṇaḥ puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu

क्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे ।। यमेकं बहुधात्मानं प्रादुर्भूतमधोक्षजम्

kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe || yamekaṃ bahudhātmānaṃ prādurbhūtamadhokṣajam

नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ।। यमाहुर्जगतां कोशं यस्मिन्सन्निहिताः प्रजाः

nānyabhaktāḥ kriyāvanto yajante sarvakāmadam || yamāhurjagatāṃ kośaṃ yasminsannihitāḥ prajāḥ

यस्मिंल्लोकाः स्फुरन्तीमे जाले शकुनयो यथा ।। ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम्

yasmiṃllokāḥ sphurantīme jāle śakunayo yathā || ṛtamekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param

अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः ।। यं सुरासुरगन्धर्वास्संसिद्धर्षिमहोरगाः

anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ || yaṃ surāsuragandharvāssaṃsiddharṣimahoragāḥ

प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं दुःखभेषजम् ।। अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम्

prayatā nityamarcanti paramaṃ duḥkhabheṣajam || anādinidhanaṃ devamātmayoniṃ sanātanam

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।। अतिवाय्विन्द्रकर्माणं चाऽतिसूर्याग्नितेजसम्

apratarkyamavijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum || ativāyvindrakarmāṇaṃ cā'tisūryāgnitejasam

अतिबुद्धीन्द्रियग्रामं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ।। यं वै विश्वस्य कर्त्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम्

atibuddhīndriyagrāmaṃ taṃ prapadye prajāpatim || yaṃ vai viśvasya karttāraṃ jagatastasthuṣāṃ patim

1.52.30

वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ।। यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः

vadanti jagato'dhyakṣamakṣaraṃ paramaṃ padam || yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ

चन्द्रादित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। यस्य त्रिलोकी जठरे यस्य काष्ठाश्च वाहनाः

candrādityau ca nayane taṃ devaṃ cintayāmyaham || yasya trilokī jaṭhare yasya kāṣṭhāśca vāhanāḥ

यस्य श्वासश्च पवनस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः

yasya śvāsaśca pavanastaṃ devaṃ cintayāmyaham || viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikairguṇaiḥ

प्राहुर्विषयगोप्तारं तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। परः कालात्परो यज्ञात्परस्सदसतश्च यः

prāhurviṣayagoptāraṃ taṃ devaṃ cintayāmyaham || paraḥ kālātparo yajñātparassadasataśca yaḥ

अनादिरादिर्विश्वस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।। पद्भ्यां यस्य क्षितिर्जाता श्रोत्राभ्याञ्च तथा दिशः

anādirādirviśvasya taṃ devaṃ cintayāmyaham || padbhyāṃ yasya kṣitirjātā śrotrābhyāñca tathā diśaḥ

पूर्वभागे दिवं यस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम्।। नाभ्यां यस्यान्तरिक्षस्य नासाभ्यां पवनस्य च

pūrvabhāge divaṃ yasya taṃ devaṃ cintayāmyaham|| nābhyāṃ yasyāntarikṣasya nāsābhyāṃ pavanasya ca

प्रस्वेदादम्भसां जन्म तं देवं चिन्तयाम्यहम्

prasvedādambhasāṃ janma taṃ devaṃ cintayāmyaham

वराहशीर्षं नरसिंहरूपं देवेश्वरं वामनरूपरूपम्।। त्रैलोक्यनाथं वरदं वरेण्यं तं राम नित्यं मनसा नतोऽस्मि

varāhaśīrṣaṃ narasiṃharūpaṃ deveśvaraṃ vāmanarūparūpam|| trailokyanāthaṃ varadaṃ vareṇyaṃ taṃ rāma nityaṃ manasā nato'smi

वाक्त्राद्यस्य ब्राह्मणास्संप्रसूता यद्वक्षसः क्षत्रियाः संप्रसूताः ।। यस्योरुयुग्माच्च तथैव वैश्याः पद्भ्यां तथा यस्य शूद्राः प्रसूताः

vāktrādyasya brāhmaṇāssaṃprasūtā yadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ || yasyoruyugmācca tathaiva vaiśyāḥ padbhyāṃ tathā yasya śūdrāḥ prasūtāḥ

व्याप्तं तथा येन जगत्समग्रं विभूतिभिर्भूतभवोद्भवेन ।। देवाधिनाथं वरदं वरेण्यं तं राम नित्यं मनसा नतोऽस्मि

vyāptaṃ tathā yena jagatsamagraṃ vibhūtibhirbhūtabhavodbhavena || devādhināthaṃ varadaṃ vareṇyaṃ taṃ rāma nityaṃ manasā nato'smi

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीभार्गवरामप्रश्ने शङ्करगीतासु ध्येयनिर्देशोनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrībhārgavarāmapraśne śaṅkaragītāsu dhyeyanirdeśonāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५३

राम उवाच ।। वराहं नरसिंहं च वामनं च महेश्वर।। त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि प्रादुर्भावान्महात्मनः

rāma uvāca || varāhaṃ narasiṃhaṃ ca vāmanaṃ ca maheśvara|| tvatto'haṃ śrotumicchāmi prādurbhāvānmahātmanaḥ

शङ्कर उवाच।। अदितिश्च दितिश्चैव द्वे भार्ये कश्यपस्य च ।। अदितिर्जनयामास देवानिन्द्रपुरोगमान्

śaṅkara uvāca|| aditiśca ditiścaiva dve bhārye kaśyapasya ca || aditirjanayāmāsa devānindrapurogamān

दितिश्च जनयामास द्वौ पुत्रौ भीमविक्रमौ ।। हिरण्याक्षं दुराधर्षं हिरण्यकशिपुं तथा

ditiśca janayāmāsa dvau putrau bhīmavikramau || hiraṇyākṣaṃ durādharṣaṃ hiraṇyakaśipuṃ tathā

ततोऽभिषिक्तवाञ्छक्रं देवराज्ये प्रजापतिः ।। दानवानां तथा राज्ये हिरण्याक्षं बलोत्कटम्

tato'bhiṣiktavāñchakraṃ devarājye prajāpatiḥ || dānavānāṃ tathā rājye hiraṇyākṣaṃ balotkaṭam

अभिषिच्य तयोः प्रादात्स्वर्गं पातालमेव च।। पातालं शासति तथा हिरण्याक्षे महासुरे

abhiṣicya tayoḥ prādātsvargaṃ pātālameva ca|| pātālaṃ śāsati tathā hiraṇyākṣe mahāsure

धराधारा धरां त्यक्त्वा खमुत्पेतू रयात्पुरा।। पक्षवन्तो महाभाग नूनं भाव्यर्थचोदिताः

dharādhārā dharāṃ tyaktvā khamutpetū rayātpurā|| pakṣavanto mahābhāga nūnaṃ bhāvyarthacoditāḥ

धराधरपरित्यक्ता धरा चलनिबन्धना ।। यदा तदा दैत्यपुरं सकलं व्याप्तमम्भसा

dharādharaparityaktā dharā calanibandhanā || yadā tadā daityapuraṃ sakalaṃ vyāptamambhasā

दृष्ट्वैव स्वपुरं व्याप्तमम्भसा दितिजोत्तमः ।। सैन्यमुद्योजयामास जातशङ्कः सुरान्प्रति

dṛṣṭvaiva svapuraṃ vyāptamambhasā ditijottamaḥ || sainyamudyojayāmāsa jātaśaṅkaḥ surānprati

उद्युक्तेन स सैन्येन दैत्यानां चतुरंगिणा ।। विजित्य त्रिदशाञ्जन्ये आजहार त्रिविष्टपम्

udyuktena sa sainyena daityānāṃ caturaṃgiṇā || vijitya tridaśāñjanye ājahāra triviṣṭapam

1.53.10

हृताधिकारास्त्रिदशा जग्मुः शरणमञ्जसा ।। देवराजं पुरस्कृत्य वासुदेवमजं विभुम्

hṛtādhikārāstridaśā jagmuḥ śaraṇamañjasā || devarājaṃ puraskṛtya vāsudevamajaṃ vibhum

त्रिदशाञ्छरणं प्राप्ता न्हिरण्याक्षविवासितान्।। संयोज्याऽभयदानेन विससर्ज जनार्दनः

tridaśāñcharaṇaṃ prāptā nhiraṇyākṣavivāsitān|| saṃyojyā'bhayadānena visasarja janārdanaḥ

विसृज्य त्रिदशान्सर्वाञ्चिन्तयामास केशवः ।। किन्नु रूपमहं कृत्वा घातयिष्ये सुरार्दनम्

visṛjya tridaśānsarvāñcintayāmāsa keśavaḥ || kinnu rūpamahaṃ kṛtvā ghātayiṣye surārdanam

तिर्यङ्मनुष्यदेवानामवध्यः स सुरान्तकः ।। ब्रह्मणो वरदानेन तस्मात्तस्य वधेप्सया

tiryaṅmanuṣyadevānāmavadhyaḥ sa surāntakaḥ || brahmaṇo varadānena tasmāttasya vadhepsayā

नृवराहो भविष्यामि न देवो न च मानुषः ।। तिर्यग्रूपेण चैवाहं घातयिष्यामि तं ततः

nṛvarāho bhaviṣyāmi na devo na ca mānuṣaḥ || tiryagrūpeṇa caivāhaṃ ghātayiṣyāmi taṃ tataḥ

एतावदुक्त्वा संगेन नृवराहोऽभवत्प्रभुः ।। चूर्णिताञ्जनशैलाभस्तप्त जाम्बूनदाम्बरः

etāvaduktvā saṃgena nṛvarāho'bhavatprabhuḥ || cūrṇitāñjanaśailābhastapta jāmbūnadāmbaraḥ

यमुनावर्त्तकृष्णाङ्गः तदावर्ततनूरुहः ।। तदोघ इव दुर्वार्य्यस्तत्पित्रा तेजसा समः

yamunāvarttakṛṣṇāṅgaḥ tadāvartatanūruhaḥ || tadogha iva durvāryyastatpitrā tejasā samaḥ

तत्प्रवाह इवाक्षोभ्यस्त त्प्रवाह इवौघवान् ।। तत्प्रवाहामलतनुस्तत्प्रवाहमनोहरः

tatpravāha ivākṣobhyasta tpravāha ivaughavān || tatpravāhāmalatanustatpravāhamanoharaḥ

सजलाञ्जनकृष्णाङ्गः सजलाम्बुदसच्छविः ।। पीतवासास्तदा भाति सवि द्युदिव तोयदः

sajalāñjanakṛṣṇāṅgaḥ sajalāmbudasacchaviḥ || pītavāsāstadā bhāti savi dyudiva toyadaḥ

उरसा धारयन्हारं शशाङ्कसदृशच्छविः ।। शुशुभे सर्वभूतात्मा सबलाक इवाम्बुदः

urasā dhārayanhāraṃ śaśāṅkasadṛśacchaviḥ || śuśubhe sarvabhūtātmā sabalāka ivāmbudaḥ

1.53.20

शशाङ्कलेखाविमले दंष्ट्रे तस्य विरेजतुः ।। मेघान्तरितबिम्बस्य द्वौ भागौ शशिनो यथा

śaśāṅkalekhāvimale daṃṣṭre tasya virejatuḥ || meghāntaritabimbasya dvau bhāgau śaśino yathā

कराभ्यां धारयन्भाति शङ्खचक्रे जनार्दनः । चन्द्रार्कसदृशे राम पादचारीव पर्वतः

karābhyāṃ dhārayanbhāti śaṅkhacakre janārdanaḥ | candrārkasadṛśe rāma pādacārīva parvataḥ

महाजीमूतसंकाशो महाजीमूतसन्निभः ।। महजीमूतवद्वेगी महाबलपराक्रमः

mahājīmūtasaṃkāśo mahājīmūtasannibhaḥ || mahajīmūtavadvegī mahābalaparākramaḥ

दानवेन्द्रवधाकाङ्क्षी हिरण्याक्षसभां ययौ ।। हिरण्याक्षोऽपि तं दृष्ट्वा नृवराहं जनार्दनम्

dānavendravadhākāṅkṣī hiraṇyākṣasabhāṃ yayau || hiraṇyākṣo'pi taṃ dṛṣṭvā nṛvarāhaṃ janārdanam

दानवाँश्चोदयामास तिर्यग्जातमपूर्वकम् ।। गृह्यतां वध्यतां चैव क्रीडार्थं स्थाप्यतां तथा

dānavām̐ścodayāmāsa tiryagjātamapūrvakam || gṛhyatāṃ vadhyatāṃ caiva krīḍārthaṃ sthāpyatāṃ tathā

इत्येवमुक्तः संरब्धः पाशहस्ताँस्तु दानवान् ।। जिघृक्षमाणांश्चक्रेण जघान शतशो रणे

ityevamuktaḥ saṃrabdhaḥ pāśahastām̐stu dānavān || jighṛkṣamāṇāṃścakreṇa jaghāna śataśo raṇe

हन्यमानेषु दैत्येषु हिरण्याक्षोऽथ दानवान् ।। चोदयामास संरब्धान्वराहाधिककारणात्

hanyamāneṣu daityeṣu hiraṇyākṣo'tha dānavān || codayāmāsa saṃrabdhānvarāhādhikakāraṇāt

चोदिता दानवेन्द्रेण दान वा शस्त्रपाणयः ।। प्रववर्षुस्तथा देवं शस्त्रवर्षेण केशवम्

coditā dānavendreṇa dāna vā śastrapāṇayaḥ || pravavarṣustathā devaṃ śastravarṣeṇa keśavam

दैत्याः शस्त्रनिपातेन देवदेवस्य चक्रिणः ।। नैव शेकुर्वृथा कर्तुं यत्नवन्तोऽपि निर्भयाः

daityāḥ śastranipātena devadevasya cakriṇaḥ || naiva śekurvṛthā kartuṃ yatnavanto'pi nirbhayāḥ

हन्यमानोऽपि दैत्येन्द्रैर्दानवान्मधुसूदनः।। जघान चक्रेण तदा शतशोऽथ सहस्रशः

hanyamāno'pi daityendrairdānavānmadhusūdanaḥ|| jaghāna cakreṇa tadā śataśo'tha sahasraśaḥ

1.53.30

हन्यमानेषु सैन्येषु हिरण्याक्षः स्वयं ततः ।। उत्थाय धनुषा देवं प्रववर्ष सुरोत्तमम्

hanyamāneṣu sainyeṣu hiraṇyākṣaḥ svayaṃ tataḥ || utthāya dhanuṣā devaṃ pravavarṣa surottamam

हिरण्याक्षस्तु तान्दृष्ट्वा विफलाँश्च शिली मुखान् ।। शिलीमुखाभान्संपश्यन्समपश्यन्महद्भयम्

hiraṇyākṣastu tāndṛṣṭvā viphalām̐śca śilī mukhān || śilīmukhābhānsaṃpaśyansamapaśyanmahadbhayam

ततोऽस्त्रैर्युयुधे तेन देवदेवेन चक्रिणा ।। तान्यस्य फलहीनानि चकार भगवान् स्वयम्

tato'strairyuyudhe tena devadevena cakriṇā || tānyasya phalahīnāni cakāra bhagavān svayam

ततो गदां काञ्चनपट्टनद्धां विभूषितां किंकिणिजालसंघैः ।। चिक्षेप दैत्याधिपतिः स घोरां तां चाऽपि देवो विफलीचकार

tato gadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhāṃ vibhūṣitāṃ kiṃkiṇijālasaṃghaiḥ || cikṣepa daityādhipatiḥ sa ghorāṃ tāṃ cā'pi devo viphalīcakāra

शक्तिं ततः पट्टविनद्धमध्यामुल्कानलाभां तपनीयचित्राम् ।। चिक्षेप दैत्यस्स वराहकाये हुङ्कारदग्धा निपपात सा च

śaktiṃ tataḥ paṭṭavinaddhamadhyāmulkānalābhāṃ tapanīyacitrām || cikṣepa daityassa varāhakāye huṅkāradagdhā nipapāta sā ca

ततस्त्रिशूलं ज्वलिताग्रशूलं स शीघ्रगं देवगणस्य संख्ये ।। दैत्याधिपस्तस्य सजर्ज वेगादवेक्षितः सोऽपि जगाम भूमिम्

tatastriśūlaṃ jvalitāgraśūlaṃ sa śīghragaṃ devagaṇasya saṃkhye || daityādhipastasya sajarja vegādavekṣitaḥ so'pi jagāma bhūmim

शङ्खस्वनेनाऽपि जनार्दनश्च विद्राव्य दैत्यान्सकलान्महात्मा ।। सकुण्डलं दैत्यगणाधिपस्य चिच्छेद चक्रेण शिरः प्रसह्य

śaṅkhasvanenā'pi janārdanaśca vidrāvya daityānsakalānmahātmā || sakuṇḍalaṃ daityagaṇādhipasya ciccheda cakreṇa śiraḥ prasahya

निपातिते दैत्यपतौ स देवः संपूजितः शक्रपितामहाभ्याम् ।। मया च सर्वैस्त्रिदशैः समेतैजर्गाम काष्ठां मनसा त्वभीष्टाम्

nipātite daityapatau sa devaḥ saṃpūjitaḥ śakrapitāmahābhyām || mayā ca sarvaistridaśaiḥ sametaijargāma kāṣṭhāṃ manasā tvabhīṣṭām

शक्रोपि लब्ध्वा त्रिदिवं महात्मा चिच्छेद पक्षान्धरणीधराणाम् ।। ररक्ष चेमां सकलां त्रिलोकीं धर्मेण धर्मज्ञभृतां वरिष्ठः ।। ३८ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे शङ्करगीतासु नृवराहप्रादुर्भावे हिरण्याक्षवधो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

śakropi labdhvā tridivaṃ mahātmā ciccheda pakṣāndharaṇīdharāṇām || rarakṣa cemāṃ sakalāṃ trilokīṃ dharmeṇa dharmajñabhṛtāṃ variṣṭhaḥ || 38 || || iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde śaṅkaragītāsu nṛvarāhaprādurbhāve hiraṇyākṣavadho nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५४

शङ्कर उवाच ।। हिरण्याक्षे हते दैत्ये भ्राता तस्य महात्मनः ।। हिरण्यकशिपुर्नाम चकारोग्रं महत्तपः

śaṅkara uvāca || hiraṇyākṣe hate daitye bhrātā tasya mahātmanaḥ || hiraṇyakaśipurnāma cakārograṃ mahattapaḥ

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।। जपोपवासनिरतः स्नानमौनाश्रितव्रतः

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca || japopavāsanirataḥ snānamaunāśritavrataḥ

तपःशमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चाऽनघ ।। ब्रह्मा प्रीतमनास्तस्य स्वयमागत्य भार्गव

tapaḥśamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cā'nagha || brahmā prītamanāstasya svayamāgatya bhārgava

विमानेनाऽर्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ।। आदित्यैस्सहितः साध्यैस्सहितो मरुदश्विभिः

vimānenā'rkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā || ādityaissahitaḥ sādhyaissahito marudaśvibhiḥ

रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसपन्नगैः ।। दिग्भिर्विदिग्भिश्च तथा खेचरैश्च महाग्रहैः

rudrairviśvasahāyaiśca yakṣarākṣasapannagaiḥ || digbhirvidigbhiśca tathā khecaraiśca mahāgrahaiḥ

निम्नगाभिः समुद्रैश्च मासर्त्वयनसंधिभिः ।। नक्षत्रैश्च मुहूर्त्तैश्च कालस्यावयवैस्तथा

nimnagābhiḥ samudraiśca māsartvayanasaṃdhibhiḥ || nakṣatraiśca muhūrttaiśca kālasyāvayavaistathā

देवर्षिभिः पुण्यतमैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा ।। राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः

devarṣibhiḥ puṇyatamaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhistathā || rājarṣibhiḥ puṇyatamairgandharvairapsarogaṇaiḥ

चराचरगुरुः श्रीमान्वृतः सर्वेर्दिवौकसैः ।। ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmānvṛtaḥ sarverdivaukasaiḥ || brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanamabravīt

ब्रह्मोवाच ।। प्रीतोस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत ।। वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि

brahmovāca || prītosmi tava bhaktasya tapasā'nena suvrata || varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmamāpnuhi

1.54.10

हिरण्यकशिपुरुवाच ।। न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ।। न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर्मां देवसत्तम

hiraṇyakaśipuruvāca || na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ || na mānuṣāḥ piśācā vā hanyurmāṃ devasattama

ऋषयोपि न मां शापं क्रुद्धा लोकपितामह ।। शपेयुस्तपसा युक्ता वरमेतद्वृणोम्यहम्

ṛṣayopi na māṃ śāpaṃ kruddhā lokapitāmaha || śapeyustapasā yuktā varametadvṛṇomyaham

न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन च ।। न शुष्केन न चाऽऽर्द्रेण वधं मे स्यात्कथञ्चन

na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena ca || na śuṣkena na cā''rdreṇa vadhaṃ me syātkathañcana

भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः ।। सलिलं चाऽन्तरिक्षञ्च नक्षत्राणि दिशो दश

bhaveyamahamevārkaḥ somo vāyurhutāśanaḥ || salilaṃ cā'ntarikṣañca nakṣatrāṇi diśo daśa

अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः ।। धनदश्च तथाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

ahaṃ krodhaśca kāmaśca varuṇo vāsavo yamaḥ || dhanadaśca tathādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ

ब्रह्मोवाच ।। एते दिव्यवरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः ।। सर्वान्कामानिमाँस्तस्मात्प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

brahmovāca || ete divyavarāstāta mayā dattāstavādbhutāḥ || sarvānkāmānimām̐stasmātprāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

शङ्कर उवाच ।। एवमुक्त्वा स भगवाञ्जगामाऽऽकाशमेव हि ।। वैराजं देवसदनं महर्षिगणसेवितम्

śaṅkara uvāca || evamuktvā sa bhagavāñjagāmā''kāśameva hi || vairājaṃ devasadanaṃ maharṣigaṇasevitam

ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा मुनयस्तथा ।। वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहमुपस्थिताः

tato devāśca nāgāśca gandharvā munayastathā || varapradānaṃ śrutvaiva pitāmahamupasthitāḥ

देवा ऊचुः ।। वरेणाऽनेन भगवान्वधिष्यति स नोऽसुरः ।। तन्नः प्रसीद भगवन्वधोऽप्यस्य विचिन्त्यताम्

devā ūcuḥ || vareṇā'nena bhagavānvadhiṣyati sa no'suraḥ || tannaḥ prasīda bhagavanvadho'pyasya vicintyatām

भगवान्सर्वभूतानां स्वयम्भूरादिकृत्प्रभुः ।। स्रष्टा च हव्यकव्यानां चाऽव्यक्तः प्रकृतिर्ध्रुवः

bhagavānsarvabhūtānāṃ svayambhūrādikṛtprabhuḥ || sraṣṭā ca havyakavyānāṃ cā'vyaktaḥ prakṛtirdhruvaḥ

1.54.20

शङ्कर उवाच ।। सर्वलोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः ।। प्रोवाच वरदो वाक्यं सर्वान्देवगणांस्ततः

śaṅkara uvāca || sarvalokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ || provāca varado vākyaṃ sarvāndevagaṇāṃstataḥ

ब्रह्मोवाच ।। अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् ।। ततस्तस्य वधं विष्णुस्तपसोऽन्ते करिष्यति

brahmovāca || avaśyaṃ tridaśāstena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam || tatastasya vadhaṃ viṣṇustapaso'nte kariṣyati

शङ्कर उवाच ।। एवं श्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः ।। स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस्ते वै मुदान्विताः

śaṅkara uvāca || evaṃ śrutvā surāḥ sarve vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ || svāni sthānāni divyāni jagmuste vai mudānvitāḥ

लघुमात्रे वरे तस्मिन्सर्वाः सोऽबाधत प्रजाः ।। हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः

laghumātre vare tasminsarvāḥ so'bādhata prajāḥ || hiraṇyakaśipurdaityo varadānena darpitaḥ

आश्रमेषु महात्मानो मुनीन्द्रान्संशितव्रतान् ।। सत्यधर्मरतान्दान्तान्दुराधर्षोभवंस्तु सः

āśrameṣu mahātmāno munīndrānsaṃśitavratān || satyadharmaratāndāntāndurādharṣobhavaṃstu saḥ

देवास्त्रिभुवस्थांश्च पराजित्य महासुरः।। । त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः

devāstribhuvasthāṃśca parājitya mahāsuraḥ|| | trailokyaṃ vaśamānīya svarge vasati dānavaḥ

यदा वरमदोन्मत्तो ह्यावासं कृतवान् दिवि ।। याज्ञियान्कृतवान्दैत्यानयाज्ञेयाश्च देवता

yadā varamadonmatto hyāvāsaṃ kṛtavān divi || yājñiyānkṛtavāndaityānayājñeyāśca devatā

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ।। भृगवोऽङ्गिरसः साध्या मरुतश्च सवासवाः

ādityā vasavo rudrā viśvedevāstathā'śvinau || bhṛgavo'ṅgirasaḥ sādhyā marutaśca savāsavāḥ

शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम् ।। देवं ब्रह्ममयं विष्णुं ब्रह्मभूतं सनातनम्

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇumupatasthurmahābalam || devaṃ brahmamayaṃ viṣṇuṃ brahmabhūtaṃ sanātanam

भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकपरायणम् ।। नारायणं विभुं देवाः शरण्यं शरणं गताः

bhūtabhavyabhaviṣyasya prabhuṃ lokaparāyaṇam || nārāyaṇaṃ vibhuṃ devāḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

1.54.30

देवा ऊचुः।। त्रायस्व नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्वधात् ।। त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम

devā ūcuḥ|| trāyasva no'dya deveśa hiraṇyakaśiporvadhāt || tvaṃ hi naḥ paramo devo brahmādīnāṃ surottama

प्रोत्फुल्लामलपत्राक्ष शत्रुपक्षक्षयंकर ।। क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः

protphullāmalapatrākṣa śatrupakṣakṣayaṃkara || kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ

श्रीभगवानुवाच ।। भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् ।। तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत मा चिरम्

śrībhagavānuvāca || bhayaṃ tyajadhvamamarā abhayaṃ vo dadāmyaham || tathaiva tridivaṃ devāḥ pratipadyata mā ciram

एषोऽमुं सबलं दैत्यं वरदानेन दर्पितम्।। अवध्यममरेंद्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्

eṣo'muṃ sabalaṃ daityaṃ varadānena darpitam|| avadhyamamareṃdrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmyaham

शङ्कर उवाच ।। एवमुक्त्वा स भगवान्विसृज्य त्रिदिवेश्वरान् ।। नारसिंहं वपुश्चक्र सहस्रांशुसमप्रभम्

śaṅkara uvāca || evamuktvā sa bhagavānvisṛjya tridiveśvarān || nārasiṃhaṃ vapuścakra sahasrāṃśusamaprabham

प्रांशुं कनकशैलाभं ज्वालापुञ्जविभूषितम् ।। दैत्यसैन्यमहाम्भोधि वडवानलवर्चसम्

prāṃśuṃ kanakaśailābhaṃ jvālāpuñjavibhūṣitam || daityasainyamahāmbhodhi vaḍavānalavarcasam

सन्ध्यानुरक्तमेघाभं नीलवाससमच्युतम् ।। देवदारुवनच्छन्नं यथा मेरुं महागिरिम्

sandhyānuraktameghābhaṃ nīlavāsasamacyutam || devadāruvanacchannaṃ yathā meruṃ mahāgirim

संपूर्णवक्त्रदशनैः शशाङ्कशकलोपमैः ।। पूर्णं मुक्ताफलैः शुभ्रैः समुद्रमिव काञ्चनम्

saṃpūrṇavaktradaśanaiḥ śaśāṅkaśakalopamaiḥ || pūrṇaṃ muktāphalaiḥ śubhraiḥ samudramiva kāñcanam

नखैर्विद्रुमसंकाशैर्विराजितकरद्वयम् ।। दैत्यनाथक्षयकरैः क्रोधस्यैव यथाङ्कुरैः

nakhairvidrumasaṃkāśairvirājitakaradvayam || daityanāthakṣayakaraiḥ krodhasyaiva yathāṅkuraiḥ

सटाभारं सकुटिलं वह्निज्वालाग्रपिंगलम् ।। धारयन्भाति सर्वात्मा दावानलमिवाचलः

saṭābhāraṃ sakuṭilaṃ vahnijvālāgrapiṃgalam || dhārayanbhāti sarvātmā dāvānalamivācalaḥ

1.54.40

दृश्यादृश्यमुखे तस्य जिह्वाभ्युदितचञ्चला ।। प्रलयान्ताम्बुदस्येव चञ्चला तु तडिल्लता

dṛśyādṛśyamukhe tasya jihvābhyuditacañcalā || pralayāntāmbudasyeva cañcalā tu taḍillatā

आवर्त्तिभिर्लोमघनैर्व्याप्तं विग्रहमूर्जितम् ।। महाकटितटस्कन्धमलातप्रतिमेक्षणम्

āvarttibhirlomaghanairvyāptaṃ vigrahamūrjitam || mahākaṭitaṭaskandhamalātapratimekṣaṇam

कल्पान्तमेघनिर्घोषज्वालानिःश्वासमारुतम् ।। दुर्निरीक्ष्यं दुराधर्षं वज्रमध्यविभीषणम्

kalpāntameghanirghoṣajvālāniḥśvāsamārutam || durnirīkṣyaṃ durādharṣaṃ vajramadhyavibhīṣaṇam

कृत्वा मूर्तिं नृसिंहस्य दानवेंद्रसभां ययौ ।। ताम्बभञ्ज तु वेगेन दैत्यानां भयवर्धनः

kṛtvā mūrtiṃ nṛsiṃhasya dānaveṃdrasabhāṃ yayau || tāmbabhañja tu vegena daityānāṃ bhayavardhanaḥ

भज्यमानां सभां दृष्ट्वा नृसिंहेन महात्मना ।। हिरण्यकशिपू राजा दानवान्समचोदयत्

bhajyamānāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā nṛsiṃhena mahātmanā || hiraṇyakaśipū rājā dānavānsamacodayat

सत्त्वजातमिदं घोरं चापूर्वं पुनरागतम् ।। घातयध्वं दुराधर्षं येन मे नाशिता सभा

sattvajātamidaṃ ghoraṃ cāpūrvaṃ punarāgatam || ghātayadhvaṃ durādharṣaṃ yena me nāśitā sabhā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्याः शतसहस्रशः ।। आयुधैर्विविधैर्जघ्नुर्देवदेवं जनार्दनम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā daityāḥ śatasahasraśaḥ || āyudhairvividhairjaghnurdevadevaṃ janārdanam

नानायुधसहस्राणि तस्य गात्रेषु भार्गव ।। विशीर्णान्येव दृश्यन्ते मृल्लोष्टानीव पर्वते

nānāyudhasahasrāṇi tasya gātreṣu bhārgava || viśīrṇānyeva dṛśyante mṛlloṣṭānīva parvate

दैत्यायुधानां वैफल्यं कृत्वा हत्वा च दानवान् ।। करपादप्रहारैश्च शतशोऽथ सहस्रशः

daityāyudhānāṃ vaiphalyaṃ kṛtvā hatvā ca dānavān || karapādaprahāraiśca śataśo'tha sahasraśaḥ

जग्राह वेगाद्दैतेयं हिरण्यकशिपुं ततः ।। नृसिंहहेतोर्विक्रान्तमस्त्रवर्षमहाम्बुदम्

jagrāha vegāddaiteyaṃ hiraṇyakaśipuṃ tataḥ || nṛsiṃhahetorvikrāntamastravarṣamahāmbudam

1.54.50

वेगेनोत्संगमारोप्य कदलीदललीलया ।। दारयामास दैत्येशं वक्षत्स्थलमहागिरिम्

vegenotsaṃgamāropya kadalīdalalīlayā || dārayāmāsa daityeśaṃ vakṣatsthalamahāgirim

कृत्वा तमसुभिर्हीनं दैत्येशं केशवः स्वयम् ।। असुराणां विनाशं च क्रुद्धो नरहरिर्व्यधात्

kṛtvā tamasubhirhīnaṃ daityeśaṃ keśavaḥ svayam || asurāṇāṃ vināśaṃ ca kruddho naraharirvyadhāt

हत्वाऽसुरं शोणितबिन्दुचित्रं संपूज्य देवाः सह वासवेन ।। जग्मुस्स्वधिष्ण्यानि मुदा समेता देवोप्यथान्तर्हितमूर्तिरास

hatvā'suraṃ śoṇitabinducitraṃ saṃpūjya devāḥ saha vāsavena || jagmussvadhiṣṇyāni mudā sametā devopyathāntarhitamūrtirāsa

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासु नरसिंहप्रादुर्भावो नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkaragītāsu narasiṃhaprādurbhāvo nāma catuṣpañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५५

शङ्कर उवाच ।। हते हिरण्यकशिपौ दानवे देवकण्टके ।। हतशेषास्तु दैतेयाः पातालतलमाश्रिताः

śaṅkara uvāca || hate hiraṇyakaśipau dānave devakaṇṭake || hataśeṣāstu daiteyāḥ pātālatalamāśritāḥ

पातालतलसंस्थेषु दानवेषु महायशाः ।। प्रह्रादपौत्रो धर्मात्मा विरोचनसुतो बलिः

pātālatalasaṃstheṣu dānaveṣu mahāyaśāḥ || prahrādapautro dharmātmā virocanasuto baliḥ

आराध्य तपसोग्रेण वरं लेभे पितामहात् ।। अवध्यत्वमजेयत्वं समरेषु सुरासुरैः

ārādhya tapasogreṇa varaṃ lebhe pitāmahāt || avadhyatvamajeyatvaṃ samareṣu surāsuraiḥ

वरलब्धं बलिं ज्ञात्वा पुनश्चक्रुर्दितेः सुताः ।। प्रहृष्टा दैत्यराजानं प्रह्रादानुमतेर्बलिम्

varalabdhaṃ baliṃ jñātvā punaścakrurditeḥ sutāḥ || prahṛṣṭā daityarājānaṃ prahrādānumaterbalim

संप्राप्य दैत्यराज्यं तु बलेन चतुरंगिणा ।। जित्वा देवेश्वरं शक्रमाजहाराऽमरावतीम्

saṃprāpya daityarājyaṃ tu balena caturaṃgiṇā || jitvā deveśvaraṃ śakramājahārā'marāvatīm

स्थानभ्रष्टो महेन्द्रोऽपि कश्यपं शरणं गतः ।। कश्यपेन तदा सार्धं ब्रह्माणं शरणं गतः

sthānabhraṣṭo mahendro'pi kaśyapaṃ śaraṇaṃ gataḥ || kaśyapena tadā sārdhaṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ

ब्रह्मणाऽभिहितो देवं जगाम शरणं हरिम् ।। अमृताध्मातमेघाभं शङ्खचक्रगदाधरम्

brahmaṇā'bhihito devaṃ jagāma śaraṇaṃ harim || amṛtādhmātameghābhaṃ śaṅkhacakragadādharam

देवोऽप्यभयदानेन संयोज्य बलसूदनम् ।। उवाच वचनं काले मेघगम्भीरया गिरा

devo'pyabhayadānena saṃyojya balasūdanam || uvāca vacanaṃ kāle meghagambhīrayā girā

श्रीभगवानुवाच।। गच्छ शक्र भविष्यामि त्राता ते बलसूदन ।। देवरूपधरो भूत्वा वञ्चयिष्यामि तं बलिम्

śrībhagavānuvāca|| gaccha śakra bhaviṣyāmi trātā te balasūdana || devarūpadharo bhūtvā vañcayiṣyāmi taṃ balim

शङ्कर उवाच ।। एवमुक्तस्तदा शक्रः प्रययौ कश्यपाश्रमम्।। आदिदेशाऽदित्तेर्गर्भं चांशेनाऽथ च सर्वदा ।।1.55.१

śaṅkara uvāca || evamuktastadā śakraḥ prayayau kaśyapāśramam|| ādideśā'dittergarbhaṃ cāṃśenā'tha ca sarvadā ||1.55.1

गर्भस्थ एव तेजांसि दानवेभ्यः स आददे ।। ततः कालेन सुषुवे अदितिर्वामनाकृतिम्

garbhastha eva tejāṃsi dānavebhyaḥ sa ādade || tataḥ kālena suṣuve aditirvāmanākṛtim

यस्मिञ्जाते सुरगणाः प्रहर्षमतुलं गताः ।। ऋषयश्च महाभागास्त्रैकाल्यामलदर्शिनः

yasmiñjāte suragaṇāḥ praharṣamatulaṃ gatāḥ || ṛṣayaśca mahābhāgāstraikālyāmaladarśinaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु हयमेधाय दीक्षितः ।। बलिर्दैत्यपतिः श्रीमान्स्पालिग्राममुपाश्रितः

etasminneva kāle tu hayamedhāya dīkṣitaḥ || balirdaityapatiḥ śrīmānspāligrāmamupāśritaḥ

वामस्कन्धे तमादाय तस्य यज्ञे बृहस्पतिः ।। अनयद्भृगुशार्दूल नूनं तस्यैव मायया

vāmaskandhe tamādāya tasya yajñe bṛhaspatiḥ || anayadbhṛguśārdūla nūnaṃ tasyaiva māyayā

यज्ञवाटं स संप्राप्य यज्ञं तुष्टाव वामनः ।। आत्मानमात्मना ब्रह्मन्भस्मच्छन्न इवाऽनलः

yajñavāṭaṃ sa saṃprāpya yajñaṃ tuṣṭāva vāmanaḥ || ātmānamātmanā brahmanbhasmacchanna ivā'nalaḥ

प्रवेशयामास च तं बलिर्धर्मभृतां वरः ।। ददर्श च महाभागं वामनं सुमनोहरम्

praveśayāmāsa ca taṃ balirdharmabhṛtāṃ varaḥ || dadarśa ca mahābhāgaṃ vāmanaṃ sumanoharam

संयुक्तसर्वावयवैः पीनैः संक्षिप्तपर्वभिः ।। कृष्णाजिनजटादण्डकमण्डलुविराजितम्

saṃyuktasarvāvayavaiḥ pīnaiḥ saṃkṣiptaparvabhiḥ || kṛṣṇājinajaṭādaṇḍakamaṇḍaluvirājitam

विक्रमिष्यन्यथा व्याघ्रो लीयति स्म स्वविग्रहे ।। विक्रमिष्यँस्तथैवोर्वीं लीनगात्रः स्वविग्रहे

vikramiṣyanyathā vyāghro līyati sma svavigrahe || vikramiṣyam̐stathaivorvīṃ līnagātraḥ svavigrahe

एतन्मिन्नेव काले तु हयमेधाय दीक्षितः ।। तस्मात्तु प्रार्थयद्राजन्देहि मह्यं क्रमत्रयम्

etanminneva kāle tu hayamedhāya dīkṣitaḥ || tasmāttu prārthayadrājandehi mahyaṃ kramatrayam

1.55.20

एवमुक्तस्तु देवेन बलिर्दैत्यगणाधिपः ।। प्रददावुदकं तस्य पावयस्वेति चाब्रवीत्

evamuktastu devena balirdaityagaṇādhipaḥ || pradadāvudakaṃ tasya pāvayasveti cābravīt

अन्यच्च यदभीष्टं ते तद्गृहाण द्विजोत्तम ।। प्रतिजग्राह च जलं प्रवात्येव तदा हरिः

anyacca yadabhīṣṭaṃ te tadgṛhāṇa dvijottama || pratijagrāha ca jalaṃ pravātyeva tadā hariḥ

उदङ्मुखेर्दैत्यवरैर्वीक्ष्यमाण इवाम्बुदः ।। आक्रमत्तु हरिर्लोकान्दानवाः शस्त्रपाणयः

udaṅmukherdaityavarairvīkṣyamāṇa ivāmbudaḥ || ākramattu harirlokāndānavāḥ śastrapāṇayaḥ

अभिद्रवन्ति वेगेन नानवक्त्रशिरोधराः ।। गरुडाननाः खड्गमुखा मयूरवदनास्तथा

abhidravanti vegena nānavaktraśirodharāḥ || garuḍānanāḥ khaḍgamukhā mayūravadanāstathā

घोरा मकरवक्त्राश्च क्रोष्टुवक्त्राश्च दानवा. ।। आखुदर्दुरवक्त्राश्च घोर वृकमुखास्तथा

ghorā makaravaktrāśca kroṣṭuvaktrāśca dānavā. || ākhudarduravaktrāśca ghora vṛkamukhāstathā

मार्जारशशवक्त्राश्च हंसकाकाननास्तथा ।। गोधाशल्यकवक्त्राश्च अजाविमहिषाननाः

mārjāraśaśavaktrāśca haṃsakākānanāstathā || godhāśalyakavaktrāśca ajāvimahiṣānanāḥ

सिंहव्याघ्रशृगालानां द्वीपिवानरपक्षिणाम् ।। हस्त्यश्वगोखरोष्ट्राणां भुजगानां समाननाः

siṃhavyāghraśṛgālānāṃ dvīpivānarapakṣiṇām || hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ bhujagānāṃ samānanāḥ

प्रतिग्रहजलं प्राप्य व्यवर्धत तदा हरिः ।। उदङ्मुखैर्देवगणैरीक्ष्यमाण इवाम्बुदः

pratigrahajalaṃ prāpya vyavardhata tadā hariḥ || udaṅmukhairdevagaṇairīkṣyamāṇa ivāmbudaḥ

विक्रमन्तं हरिं लोकान्दानवाः शस्त्रपाणयः ।। मत्स्यकच्छपवक्त्राणां दर्दुराणां समाननाः

vikramantaṃ hariṃ lokāndānavāḥ śastrapāṇayaḥ || matsyakacchapavaktrāṇāṃ dardurāṇāṃ samānanāḥ

स्थूलदन्ता विवृत्ताक्षा लम्बोष्ठजठरास्तथा ।। पिङ्गलाक्षो विवृत्तास्या नानाबाहुशिरोधराः

sthūladantā vivṛttākṣā lamboṣṭhajaṭharāstathā || piṅgalākṣo vivṛttāsyā nānābāhuśirodharāḥ

1.55.30

स्थूलाग्रनासाश्चिपिटा महाहनुकपालिनः ।। चीनांशुकोत्तरासंगाः केचित्कृष्णाजिनाम्बराः

sthūlāgranāsāścipiṭā mahāhanukapālinaḥ || cīnāṃśukottarāsaṃgāḥ kecitkṛṣṇājināmbarāḥ

भुजङ्गाभरणाश्चान्ये केचिन्मुकुटभूषिताः ।। सकुण्डलाः सकटकाः सशिरस्त्राणमस्तकाः

bhujaṅgābharaṇāścānye kecinmukuṭabhūṣitāḥ || sakuṇḍalāḥ sakaṭakāḥ saśirastrāṇamastakāḥ

धनुर्बाणधराश्चाऽन्ये तथा तोमरपाणयः ।। खड्गचर्मधराश्चाऽन्ये तथा परिघपाणयः

dhanurbāṇadharāścā'nye tathā tomarapāṇayaḥ || khaḍgacarmadharāścā'nye tathā parighapāṇayaḥ

शतघ्नीचक्रहस्ताश्च गदामुशलपाणयः ।। अश्मयन्त्रायुधोपेता भिण्डिपालायुधास्तथा

śataghnīcakrahastāśca gadāmuśalapāṇayaḥ || aśmayantrāyudhopetā bhiṇḍipālāyudhāstathā

शूलोलूखलहस्ताश्च परश्वधधरास्तथा ।। महावृक्षप्रवहणा महापर्वतयोधिनः

śūlolūkhalahastāśca paraśvadhadharāstathā || mahāvṛkṣapravahaṇā mahāparvatayodhinaḥ

क्रममाणं हृषीकेशमुपावर्त्तन्त सर्वशः ।। स तान्ममर्द सर्वात्मा तन्मुखान्दैत्यदानवान्

kramamāṇaṃ hṛṣīkeśamupāvarttanta sarvaśaḥ || sa tānmamarda sarvātmā tanmukhāndaityadānavān

सरसीव महापद्मान्महाहस्तीव दानवान् ।। प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान्हस्तपादतलैस्ततः

sarasīva mahāpadmānmahāhastīva dānavān || pramathya sarvāndaiteyānhastapādatalaistataḥ

रूपं कृत्वा महाभीममाजहाराऽऽशु मेदिनीम्।। तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे

rūpaṃ kṛtvā mahābhīmamājahārā''śu medinīm|| tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare

परं प्रक्रममाणस्य नाभिदेशे व्यवस्थितौ ।। ततः प्रक्रममाणस्य जानुदेशे व्यवस्थितौ

paraṃ prakramamāṇasya nābhideśe vyavasthitau || tataḥ prakramamāṇasya jānudeśe vyavasthitau

ततोपि क्रममाणस्य पद्भ्यां देवौ व्यवस्थितौ ।। जित्वा स मेदिनीं कृत्स्नां हत्वा चासुरपुंगवान्

tatopi kramamāṇasya padbhyāṃ devau vyavasthitau || jitvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ hatvā cāsurapuṃgavān

1.55.40

ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर्बलवतां वरः ।। स्वं रूपञ्च तथाऽऽसाद्य दानवेन्द्रमभाषत

dadau śakrāya vasudhāṃ viṣṇurbalavatāṃ varaḥ || svaṃ rūpañca tathā''sādya dānavendramabhāṣata

श्रीभगवानुवाच ।। यज्ञवाटं त्वदीयेऽस्मिन्सालिग्रामे महासुर ।। मया निविष्टपादेन मापितेयं वसुन्धरा

śrībhagavānuvāca || yajñavāṭaṃ tvadīye'sminsāligrāme mahāsura || mayā niviṣṭapādena māpiteyaṃ vasundharā

प्रथमं तु पदं जातं नौर्बन्धशिखरे मम ।। द्वितीयं मेरुशिखरे तृतीयं नाऽभवत्क्वचित्

prathamaṃ tu padaṃ jātaṃ naurbandhaśikhare mama || dvitīyaṃ meruśikhare tṛtīyaṃ nā'bhavatkvacit

तन्मे वरय दैत्येन्द्र यन्मयाप्तं प्रतिग्रहम्।। बलिरुवाच ।। यावती वसुधा देव त्वयैव परिनिर्मिता

tanme varaya daityendra yanmayāptaṃ pratigraham|| baliruvāca || yāvatī vasudhā deva tvayaiva parinirmitā

तावती ते न संपूर्णा देवदेव क्रमत्रयम् ।। न कृतं यत्त्वया देव कुतस्तन्मे महेश्वर

tāvatī te na saṃpūrṇā devadeva kramatrayam || na kṛtaṃ yattvayā deva kutastanme maheśvara

न च तद्विद्यते देव तथैवाऽन्यस्य कस्यचित् ।। श्रीभगवानुवाच ।। न मे त्वयापूर्यते मे दानवेन्द्र यथाश्रुतम्

na ca tadvidyate deva tathaivā'nyasya kasyacit || śrībhagavānuvāca || na me tvayāpūryate me dānavendra yathāśrutam

सुतलं नाम पातालं वस तत्र सुसंयतः ।। मयैव निर्मिता तत्र मनसा शोभना पुरी

sutalaṃ nāma pātālaṃ vasa tatra susaṃyataḥ || mayaiva nirmitā tatra manasā śobhanā purī

ज्ञातिभिः सहधर्मिष्ठैर्वस तत्र यथासुखम्।। तत्र त्वं भोक्ष्यसे भोगान्विशिष्टान्बलसूदनात्

jñātibhiḥ sahadharmiṣṭhairvasa tatra yathāsukham|| tatra tvaṃ bhokṣyase bhogānviśiṣṭānbalasūdanāt

अवाप्स्यसि तथा भोगाँलोकाद्विधिविवर्जितान्।। प्राकाम्ययुक्तश्च तथा लोकेषु विहरिष्यसि

avāpsyasi tathā bhogām̐lokādvidhivivarjitān|| prākāmyayuktaśca tathā lokeṣu vihariṣyasi

मन्वन्तरे द्वितीये च महेन्द्रत्वं करिष्यसि ।। तेजसा च मदीयेन शक्रत्वे योक्ष्यसे बले

manvantare dvitīye ca mahendratvaṃ kariṣyasi || tejasā ca madīyena śakratve yokṣyase bale

1.55.50

तव शत्रुगणान्सर्वान्घातयिष्याम्यहं तदा ।। ब्रह्मण्यस्त्वं शरण्यस्त्वं यज्ञशीलः प्रियंवदः

tava śatrugaṇānsarvānghātayiṣyāmyahaṃ tadā || brahmaṇyastvaṃ śaraṇyastvaṃ yajñaśīlaḥ priyaṃvadaḥ

तपस्वी दानशीलश्च वेदवेदांगपारगः ।। तस्माद्यशोभिवृद्ध्यर्थं मया त्वमभिसन्धितः

tapasvī dānaśīlaśca vedavedāṃgapāragaḥ || tasmādyaśobhivṛddhyarthaṃ mayā tvamabhisandhitaḥ

देवराजाधिकान्भोगान्पातालस्थोऽपि भोक्ष्यसे ।। सन्निधानश्च तत्राहं करिष्याम्यसुराधिप

devarājādhikānbhogānpātālastho'pi bhokṣyase || sannidhānaśca tatrāhaṃ kariṣyāmyasurādhipa

मया च रंस्यसे सार्धं स्पृहणीयः सुरैरपि।। शक्रत्वं च तथा कृत्वा भाव्ये सावर्णिकेऽन्तरे

mayā ca raṃsyase sārdhaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi|| śakratvaṃ ca tathā kṛtvā bhāvye sāvarṇike'ntare

सर्वसंधिविनिर्मुक्तो मयैव सह रंस्यसे

sarvasaṃdhivinirmukto mayaiva saha raṃsyase

शङ्कर उवाच ।। इत्येवमुक्त्वा सजलाम्बुदाभः प्रतप्तचामीकरधौतवस्त्रः ।। अदर्शनं देववरो जगाम शक्रश्च लेभे सकलां त्रिलोकीम्

śaṅkara uvāca || ityevamuktvā sajalāmbudābhaḥ prataptacāmīkaradhautavastraḥ || adarśanaṃ devavaro jagāma śakraśca lebhe sakalāṃ trilokīm

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० शंकरगीतासु वामन प्रादुर्भावो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 śaṃkaragītāsu vāmana prādurbhāvo nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५६

राम उवाच ।। तस्य देवातिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।। त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि दिव्या आत्मविभूतयः

rāma uvāca || tasya devātidevasya viṣṇoramitatejasaḥ || tvatto'haṃ śrotumicchāmi divyā ātmavibhūtayaḥ

शङ्कर उवाच ।। न शक्या विस्तराद्वक्तुं देवदेवस्य भूतयः ।। प्राधान्यतस्ते वक्ष्यामि शृणुष्वैकमना द्विज

śaṅkara uvāca || na śakyā vistarādvaktuṃ devadevasya bhūtayaḥ || prādhānyataste vakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā dvija

सर्गे ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः संहारे च तथा हरः ।। वरुणो वायुराकाशो ज्योतिश्च पृथिवी तथा

sarge brahmā sthitau viṣṇuḥ saṃhāre ca tathā haraḥ || varuṇo vāyurākāśo jyotiśca pṛthivī tathā

दिशश्च विदिशश्चाऽपि तथा ये च दिगीश्वराः ।। आदित्या वसवो रुद्रा भृगवोंऽगिरसस्तथा

diśaśca vidiśaścā'pi tathā ye ca digīśvarāḥ || ādityā vasavo rudrā bhṛgavoṃ'girasastathā

साध्याश्च मरुतो देवा विश्वेदेवास्तथैव च ।। अश्विनौ पुरुहूतश्च गन्धर्वाप्सरसां गणाः

sādhyāśca maruto devā viśvedevāstathaiva ca || aśvinau puruhūtaśca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

पर्वतोदधिपाताला लोका द्वीपाश्च भार्गव ।। तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव त्विङ्गितं यश्च नेङ्गते

parvatodadhipātālā lokā dvīpāśca bhārgava || tiryagūrdhvamadhaścaiva tviṅgitaṃ yaśca neṅgate

सच्चाऽसच्च महाभाग प्रकृतिर्विकृतिश्च यः ।। कृमिकीटपतङ्गानां वयसां योनयस्तथा

saccā'sacca mahābhāga prakṛtirvikṛtiśca yaḥ || kṛmikīṭapataṅgānāṃ vayasāṃ yonayastathā

विद्याधरास्तथा यक्षा नागाः सर्पाः सकिन्नराः ।। राक्षसाश्च पिशाचाश्च पितरः कालसंधयः

vidyādharāstathā yakṣā nāgāḥ sarpāḥ sakinnarāḥ || rākṣasāśca piśācāśca pitaraḥ kālasaṃdhayaḥ

धर्मार्थकाममोक्षाश्च धर्मद्वाराणि यानि च ।। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि भूतग्रामं चतुर्विधम्

dharmārthakāmamokṣāśca dharmadvārāṇi yāni ca || yajñāṅgāni ca sarvāṇi bhūtagrāmaṃ caturvidham

जरायुजाण्डजाश्चैव संस्वेदजमथोद्भिजम् ।। एकज्योतिः स मरुतां वसूनां स च पावकः।।1.56.१

jarāyujāṇḍajāścaiva saṃsvedajamathodbhijam || ekajyotiḥ sa marutāṃ vasūnāṃ sa ca pāvakaḥ||1.56.1

अहिर्बुध्न्यश्च रुद्राणां नादैवाश्विनयोस्तथा ।। नारायणश्च साध्यानां भृगूणाञ्च तथा क्रतुः

ahirbudhnyaśca rudrāṇāṃ nādaivāśvinayostathā || nārāyaṇaśca sādhyānāṃ bhṛgūṇāñca tathā kratuḥ

आदित्यानां तथा विष्णुरायुरङ्गिरसां तथा ।। विश्वेषाञ्चैव देवानां रोचमानः स कीर्तितः

ādityānāṃ tathā viṣṇurāyuraṅgirasāṃ tathā || viśveṣāñcaiva devānāṃ rocamānaḥ sa kīrtitaḥ

वासवः सर्वदेवानां ज्योतिषां च हुताशनः ।। यमः संयमशीलानां विरूपाक्षः क्षमाभृताम्

vāsavaḥ sarvadevānāṃ jyotiṣāṃ ca hutāśanaḥ || yamaḥ saṃyamaśīlānāṃ virūpākṣaḥ kṣamābhṛtām

यादसां वरुणश्चैव पवनः प्लवतां तथा ।। धनाध्यक्षश्च यक्षाणां रुद्रो रौद्रस्तथान्तरः

yādasāṃ varuṇaścaiva pavanaḥ plavatāṃ tathā || dhanādhyakṣaśca yakṣāṇāṃ rudro raudrastathāntaraḥ

अनन्तः सर्वनागानां सूर्यस्तेजस्विनां तथा ।। ग्रहाणाञ्च तथा चन्द्रो नक्षत्राणाञ्च कृत्तिका

anantaḥ sarvanāgānāṃ sūryastejasvināṃ tathā || grahāṇāñca tathā candro nakṣatrāṇāñca kṛttikā

कालः कलयतां श्रेष्ठो युगानां च कृतं युगम् ।। कल्पं मन्वन्तरेशाश्च मनवश्च चतुर्दश

kālaḥ kalayatāṃ śreṣṭho yugānāṃ ca kṛtaṃ yugam || kalpaṃ manvantareśāśca manavaśca caturdaśa

स एव देवः सर्वात्मा ये च देवेश्वरास्तथा ।। संवत्सरस्तु वर्षाणां चायनानां तथोत्तरः

sa eva devaḥ sarvātmā ye ca deveśvarāstathā || saṃvatsarastu varṣāṇāṃ cāyanānāṃ tathottaraḥ

मार्गशीर्षस्तु मासानां ऋतूनां कुसुमाकरः ।। शुक्लपक्षस्तु पक्षाणां तिथीनां पूर्णिमा तिथिः

mārgaśīrṣastu māsānāṃ ṛtūnāṃ kusumākaraḥ || śuklapakṣastu pakṣāṇāṃ tithīnāṃ pūrṇimā tithiḥ

कारणानां वधः प्रोक्तो मुहूर्त्तानां तथाऽभिजित् ।। पातालानां सुतलश्च समुद्राणां पयोदधिः

kāraṇānāṃ vadhaḥ prokto muhūrttānāṃ tathā'bhijit || pātālānāṃ sutalaśca samudrāṇāṃ payodadhiḥ

1.56.20

जम्बूद्वीपश्च द्वीपानां लोकानां सत्य उच्यते ।। मेरुः शिलोच्चयानां च वर्षेष्वपि च भारतम्

jambūdvīpaśca dvīpānāṃ lokānāṃ satya ucyate || meruḥ śiloccayānāṃ ca varṣeṣvapi ca bhāratam

हिमालयः स्थावराणां जाह्नवी सरितां तथा ।। पुष्करः सर्वतीर्थानां गरुडः पक्षिणां तथा

himālayaḥ sthāvarāṇāṃ jāhnavī saritāṃ tathā || puṣkaraḥ sarvatīrthānāṃ garuḍaḥ pakṣiṇāṃ tathā

गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।। ऋषीणाञ्च भृगुर्देवो देवर्षीणां च नारदः

gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ|| ṛṣīṇāñca bhṛgurdevo devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ

तथा ब्रह्मऋषीणाञ्च अंगिराः परिकीर्तितः ।। विद्याधराणां सर्वेषां देवश्चित्रांगदस्तथा

tathā brahmaṛṣīṇāñca aṃgirāḥ parikīrtitaḥ || vidyādharāṇāṃ sarveṣāṃ devaścitrāṃgadastathā

कंबरः किन्नराणां च सर्पाणामथ वासुकिः ।। प्रह्रादः सर्वदैत्यानां रम्भा चाप्सरसां तथा

kaṃbaraḥ kinnarāṇāṃ ca sarpāṇāmatha vāsukiḥ || prahrādaḥ sarvadaityānāṃ rambhā cāpsarasāṃ tathā

उच्चैःश्रवसमश्वानां धेनूनां चैव कामधुक् ।। ऐरावतो गजेन्द्राणां मृगाणां च मृगाधिपः

uccaiḥśravasamaśvānāṃ dhenūnāṃ caiva kāmadhuk || airāvato gajendrāṇāṃ mṛgāṇāṃ ca mṛgādhipaḥ

आयुधानां तथा वज्रो नराणाञ्च नराधिपः ।। क्षमा क्षमावतां देवो बुद्धिर्बुद्धिमतामपि

āyudhānāṃ tathā vajro narāṇāñca narādhipaḥ || kṣamā kṣamāvatāṃ devo buddhirbuddhimatāmapi

धर्माविरुद्धः कामश्च तथा धर्मभृतां नृणाम् ।। धर्म्मो धर्मभृतां देवस्तपश्चैव तपस्विनाम्

dharmāviruddhaḥ kāmaśca tathā dharmabhṛtāṃ nṛṇām || dharmmo dharmabhṛtāṃ devastapaścaiva tapasvinām

यज्ञानां जपयज्ञश्च सत्यः सत्यवतां तथा ।। वेदानां सामा वेदश्च अंशूनां ज्योतिषां पतिः

yajñānāṃ japayajñaśca satyaḥ satyavatāṃ tathā || vedānāṃ sāmā vedaśca aṃśūnāṃ jyotiṣāṃ patiḥ

गायत्री सर्वमंत्राणां वाचः प्रवदतां तथा ।। अक्षराणामकारश्च यन्त्राणाञ्च तथा धनुः

gāyatrī sarvamaṃtrāṇāṃ vācaḥ pravadatāṃ tathā || akṣarāṇāmakāraśca yantrāṇāñca tathā dhanuḥ

1.56.30

अध्यात्मविद्या विद्यानां कवीनामुशना कविः ।। चेतना सर्वभूतानामिन्द्रियाणां मनस्तथा

adhyātmavidyā vidyānāṃ kavīnāmuśanā kaviḥ || cetanā sarvabhūtānāmindriyāṇāṃ manastathā

ब्रह्मा ब्रह्मविदां देवो ज्ञानं ज्ञानवतां तथा ।। कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा तथा क्षमा

brahmā brahmavidāṃ devo jñānaṃ jñānavatāṃ tathā || kīrtiḥ śrīrvāk ca nārīṇāṃ smṛtirmedhā tathā kṣamā

आश्रमाणां चतुर्थश्च वर्णानां ब्राह्मणस्तथा ।। स्कन्दः सेनाप्रणेतॄणां सदयश्च दया वताम्

āśramāṇāṃ caturthaśca varṇānāṃ brāhmaṇastathā || skandaḥ senāpraṇetṝṇāṃ sadayaśca dayā vatām

जयश्च व्यवसायश्च तथोत्साहवतां प्रभुः ।। अश्वत्थः सर्ववृक्षाणामोषधीनां तथा यवः

jayaśca vyavasāyaśca tathotsāhavatāṃ prabhuḥ || aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāmoṣadhīnāṃ tathā yavaḥ

मृत्युः स एव म्रियतामुद्भवश्च भविष्यताम् ।। झषाणां मकरश्चैव द्यूतं छलयतां तथा

mṛtyuḥ sa eva mriyatāmudbhavaśca bhaviṣyatām || jhaṣāṇāṃ makaraścaiva dyūtaṃ chalayatāṃ tathā

मानश्च सर्वगुह्यानां रत्नानां कनकं तथा ।। धृतिर्भूमौ रसस्तेजस्तेजश्चैव हुताशने

mānaśca sarvaguhyānāṃ ratnānāṃ kanakaṃ tathā || dhṛtirbhūmau rasastejastejaścaiva hutāśane

वायुः स्पर्शगुणानां च खञ्च शब्दगुणस्तथा ।। एवं विभूतिभिः सर्वं व्याप्य तिष्ठति भार्गव

vāyuḥ sparśaguṇānāṃ ca khañca śabdaguṇastathā || evaṃ vibhūtibhiḥ sarvaṃ vyāpya tiṣṭhati bhārgava

एकांशेन भृगुश्रेष्ठ तस्यांशत्रितयं दिवि ।। देवाश्च ऋषयश्चैव ब्रह्मा चाऽहं च भार्गव

ekāṃśena bhṛguśreṣṭha tasyāṃśatritayaṃ divi || devāśca ṛṣayaścaiva brahmā cā'haṃ ca bhārgava

चक्षुषा यन्न पश्यंति विना ज्ञानगतिं द्विज ।। ज्ञाता ज्ञेयस्तथा ध्याता ध्येयश्चोक्तो जनार्दनः

cakṣuṣā yanna paśyaṃti vinā jñānagatiṃ dvija || jñātā jñeyastathā dhyātā dhyeyaścokto janārdanaḥ

यज्ञो यष्टा च गोविन्दः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ।। अन्नमन्नाद एवोक्तः स एव च गुणत्रयम्

yajño yaṣṭā ca govindaḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca || annamannāda evoktaḥ sa eva ca guṇatrayam

1.56.40

गामाविश्य च भूतानि धारयत्योजसा विभुः ।। पुष्णाति चौषधीः सर्वा सोमो भूत्वा रसात्मकः

gāmāviśya ca bhūtāni dhārayatyojasā vibhuḥ || puṣṇāti cauṣadhīḥ sarvā somo bhūtvā rasātmakaḥ

प्राणिनां जठरस्थोऽग्निर्भुक्तपाची स भार्गव ।। चेष्टाकृत्प्राणिनां ब्रह्मन्स च वायुः शरीरगः

prāṇināṃ jaṭharastho'gnirbhuktapācī sa bhārgava || ceṣṭākṛtprāṇināṃ brahmansa ca vāyuḥ śarīragaḥ

यथादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।। यच्चन्द्रमसि यच्चाऽग्नौ तत्तेजस्तत्र कीर्तितम्

yathādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam || yaccandramasi yaccā'gnau tattejastatra kīrtitam

सर्वस्य चाऽसौ हृदि सन्निविष्टस्तस्मात्स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च ।। सर्वैश्च देवैश्च स एव वन्द्यो वेदान्तकृद्वेदकृदेव चाऽसौ

sarvasya cā'sau hṛdi sanniviṣṭastasmātsmṛtirjñānamapohanañca || sarvaiśca devaiśca sa eva vandyo vedāntakṛdvedakṛdeva cā'sau

इति श्रीविप्णुधर्मोऽत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासु विभूतिवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

iti śrīvipṇudharmo'ttare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkaragītāsu vibhūtivarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५७

राम उवाच ।। ।। आराध्यते स भगवान्कर्मणा येन शङ्कर ।। तत्समाचक्ष्व भगवन्सर्वसत्त्वसुखप्रदम्

rāma uvāca || || ārādhyate sa bhagavānkarmaṇā yena śaṅkara || tatsamācakṣva bhagavansarvasattvasukhapradam

शङ्कर उवाच ।। साधु राम महाभाग साधु दानवनाशन ।। यन्मां पृच्छसि धर्मज्ञ केशवाराधनं प्रति

śaṅkara uvāca || sādhu rāma mahābhāga sādhu dānavanāśana || yanmāṃ pṛcchasi dharmajña keśavārādhanaṃ prati

दिवसं दिवसार्धं वा मुहूर्त्तमेकमेव वा ।। नाशश्चाऽशेषपापस्य भक्तिर्भवति केशवे

divasaṃ divasārdhaṃ vā muhūrttamekameva vā || nāśaścā'śeṣapāpasya bhaktirbhavati keśave

अनेकजन्मसाहस्रैर्नानायोन्यन्तरेषु च ।। जन्तोः कल्मषहीनस्य भक्तिर्भवति केशवे

anekajanmasāhasrairnānāyonyantareṣu ca || jantoḥ kalmaṣahīnasya bhaktirbhavati keśave

नाऽधन्यः केशवं स्तौति नाऽधन्योर्चयति प्रभुम् ।। नमत्यधन्यश्च हरिं नाऽधन्यो वेत्ति माधवम्

nā'dhanyaḥ keśavaṃ stauti nā'dhanyorcayati prabhum || namatyadhanyaśca hariṃ nā'dhanyo vetti mādhavam

मनश्च तद्धि धर्मज्ञ केशवे यत्प्रवर्तते ।। सा बुद्धिस्तद्व्रतायैव सततं प्रतितिष्ठति

manaśca taddhi dharmajña keśave yatpravartate || sā buddhistadvratāyaiva satataṃ pratitiṣṭhati

सा वाणी केशवं देवं या स्तौति भृगुनन्दन ।। श्रवणौ तौ श्रुता याभ्यां सततं तत्कथाः शुभाः

sā vāṇī keśavaṃ devaṃ yā stauti bhṛgunandana || śravaṇau tau śrutā yābhyāṃ satataṃ tatkathāḥ śubhāḥ

अवेहि धर्मज्ञ तथा तत्पूजाकरणात्करौ ।। तदेकं सफलं कर्म केशवार्थाय यत्कृतम्

avehi dharmajña tathā tatpūjākaraṇātkarau || tadekaṃ saphalaṃ karma keśavārthāya yatkṛtam

यतो मुख्यफलावाप्तौ करणं सप्रयोजनम् ।। मनसा तेन किं कार्य्यं यन्न तिष्ठति केशवे

yato mukhyaphalāvāptau karaṇaṃ saprayojanam || manasā tena kiṃ kāryyaṃ yanna tiṣṭhati keśave

1.57.10

बुद्ध्या वा भार्गवश्रेष्ठ तया नास्ति प्रयोजनम् ।। रोगः सा रसना वाऽपि यया न स्तूयते हरिः

buddhyā vā bhārgavaśreṣṭha tayā nāsti prayojanam || rogaḥ sā rasanā vā'pi yayā na stūyate hariḥ

गर्तौ ब्रह्मव्रतौ कर्णौ याभ्यां तत्कर्म न श्रुतम् ।। भारभूतैः करैः कार्यं कि तस्य नृपशोर्द्विज

gartau brahmavratau karṇau yābhyāṃ tatkarma na śrutam || bhārabhūtaiḥ karaiḥ kāryaṃ ki tasya nṛpaśordvija

यैर्न संपूजितो देवः शङ्खचक्रगदाधरः ।। पादौ तौ सफलौ राम केशवालयगामिनौ

yairna saṃpūjito devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ || pādau tau saphalau rāma keśavālayagāminau

ते च नेत्रे महाभाग याभ्यां संदृश्यते हरिः ।। किं तस्य चरणैः कार्यं कृतस्य निपुणैर्द्विज

te ca netre mahābhāga yābhyāṃ saṃdṛśyate hariḥ || kiṃ tasya caraṇaiḥ kāryaṃ kṛtasya nipuṇairdvija

याभ्यां न व्रजते जन्तुः केशवालयदर्शने ।। जात्यन्धतुल्यं तं मन्ये पुरुषं पुरुषोत्तम

yābhyāṃ na vrajate jantuḥ keśavālayadarśane || jātyandhatulyaṃ taṃ manye puruṣaṃ puruṣottama

यो न पश्यति धर्मज्ञ केशवार्चां पुनःपुनः ।। क्लेशसंजननं कर्म वृथा तद्भृगुनन्दन

yo na paśyati dharmajña keśavārcāṃ punaḥpunaḥ || kleśasaṃjananaṃ karma vṛthā tadbhṛgunandana

केशवं प्रति यद्राम क्रियतेऽहनि सर्वदा ।। पश्य केशवमाराध्य मोदमानं शचीपतिम्

keśavaṃ prati yadrāma kriyate'hani sarvadā || paśya keśavamārādhya modamānaṃ śacīpatim

यमञ्च वरुणञ्चैव तथा वैश्रवणं प्रभुम् ।। देवेन्द्रत्वमतिस्फीतं सर्वभूतिस्मितं पदम् ।। १७ ऽ। हरिभक्तिद्रुमात्पुष्पं राजसात्सात्त्विकं फलम् ।। अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं लघिमा तथा

yamañca varuṇañcaiva tathā vaiśravaṇaṃ prabhum || devendratvamatisphītaṃ sarvabhūtismitaṃ padam || 17 '| haribhaktidrumātpuṣpaṃ rājasātsāttvikaṃ phalam || aṇimā mahimā prāptiḥ prākāmyaṃ laghimā tathā

ईथित्वञ्च वशित्वञ्च यत्र कामावसायिता ।। आराध्य केशवं देवं प्राप्यन्ते नाऽत्र संशयः

īthitvañca vaśitvañca yatra kāmāvasāyitā || ārādhya keśavaṃ devaṃ prāpyante nā'tra saṃśayaḥ

1.57.20

हतप्रत्यङ्गमातङ्गो रुधिरारुणभूतले ।। संग्रामे विजयं राम प्राप्यते तत्प्रसादतः

hatapratyaṅgamātaṅgo rudhirāruṇabhūtale || saṃgrāme vijayaṃ rāma prāpyate tatprasādataḥ

महाकटितटश्रोण्यः पीनोन्नतपयोधराः ।। अकलङ्कशशाङ्काभवदना नीलमूर्धजाः

mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ pīnonnatapayodharāḥ || akalaṅkaśaśāṅkābhavadanā nīlamūrdhajāḥ

रमयन्ति नरं स्वप्ने देवरामा मनोहराः ।। सकृद्येनार्चितो देवो हेलया वा नमस्कृतः

ramayanti naraṃ svapne devarāmā manoharāḥ || sakṛdyenārcito devo helayā vā namaskṛtaḥ

वेदवेदाङ्गवपुषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।। ऋषित्वमपि धर्मज्ञ विज्ञेयं तत्प्रसादजम्

vedavedāṅgavapuṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām || ṛṣitvamapi dharmajña vijñeyaṃ tatprasādajam

रमन्ते सह रामाभिः प्राप्य वैद्याधरं पदम् ।। अन्यभावतया नाम्नः कीर्तनादपि भार्गव

ramante saha rāmābhiḥ prāpya vaidyādharaṃ padam || anyabhāvatayā nāmnaḥ kīrtanādapi bhārgava

रत्नपर्यङ्कशयिता महाभोगाश्च भोगिनः ।। वीज्यन्ते सह रामाभिः केशवस्मरणादपि

ratnaparyaṅkaśayitā mahābhogāśca bhoginaḥ || vījyante saha rāmābhiḥ keśavasmaraṇādapi

सौगन्धिके वने रम्ये कैलासपर्वते द्विज ।। यद्यक्षा विहरन्ति स्म तत्प्राहुः कुसुमं नतेः

saugandhike vane ramye kailāsaparvate dvija || yadyakṣā viharanti sma tatprāhuḥ kusumaṃ nateḥ

रत्नचित्रासु रम्यासु नन्दनोद्यानभूमिषु ।। क्रीडन्ति च सह स्त्रीभिर्गन्धर्वीभिः कथाश्रुतेः

ratnacitrāsu ramyāsu nandanodyānabhūmiṣu || krīḍanti ca saha strībhirgandharvībhiḥ kathāśruteḥ

चतुस्समुद्रवेलायां मेरुविन्ध्यपयोधराम् ।। धरां ये भुञ्जते भूपाः प्रणिपातस्य तत्फलम्

catussamudravelāyāṃ meruvindhyapayodharām || dharāṃ ye bhuñjate bhūpāḥ praṇipātasya tatphalam

तस्मात्तवाऽहं वक्ष्यामि यद्यदाचरतः सदा ।। पुरुषस्येह भगवान्सुतोषस्तुष्यते हरिः

tasmāttavā'haṃ vakṣyāmi yadyadācarataḥ sadā || puruṣasyeha bhagavānsutoṣastuṣyate hariḥ

1.57.30

पूज्यः स नित्यं वरदो महात्मा स्तव्यः स नित्यं जगदेकवन्द्यः ।। ध्येयः स नित्यं सकलाघहर्ता चैतावदुक्तं तव राम गुह्यम्

pūjyaḥ sa nityaṃ varado mahātmā stavyaḥ sa nityaṃ jagadekavandyaḥ || dhyeyaḥ sa nityaṃ sakalāghahartā caitāvaduktaṃ tava rāma guhyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्कर गीतासु भक्तिफलप्रदर्शनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkara gītāsu bhaktiphalapradarśanaṃ nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५८

शङ्कर उवाच ।। अहिंसा सत्यवचनं दया भूतेष्वनुग्रहम् ।। यस्यैतानि सदा राम तस्य तुष्यति केशवः

śaṅkara uvāca || ahiṃsā satyavacanaṃ dayā bhūteṣvanugraham || yasyaitāni sadā rāma tasya tuṣyati keśavaḥ

मातापितृगुरूणाञ्च यः सम्यगिह वर्त्तते ।। वर्जको मधुमांसस्य तस्य तुष्यति केशवः

mātāpitṛgurūṇāñca yaḥ samyagiha varttate || varjako madhumāṃsasya tasya tuṣyati keśavaḥ

वराहमत्स्यमांसानि यो नात्ति भृगुनन्दन ।। विरतो मद्यपानाच्च तस्य तुष्यति केशवः

varāhamatsyamāṃsāni yo nātti bhṛgunandana || virato madyapānācca tasya tuṣyati keśavaḥ

न धारयति निर्माल्यमन्यदेवोद्धृतं तु यः ।। भुंक्ते न चान्यनैवेद्यं तस्य तुष्यति केशवः

na dhārayati nirmālyamanyadevoddhṛtaṃ tu yaḥ || bhuṃkte na cānyanaivedyaṃ tasya tuṣyati keśavaḥ

अवैष्णवे देवधृतं निर्माल्यं यः प्रयच्छति ।। नैवेद्यं वा महाभाग तस्य तुष्यति केशवः

avaiṣṇave devadhṛtaṃ nirmālyaṃ yaḥ prayacchati || naivedyaṃ vā mahābhāga tasya tuṣyati keśavaḥ

बिभर्ति मूर्ध्नि निर्माल्यं केशवार्चाधृतं तु यः।। अनिवेद्य न चाश्नाति तस्य तुष्यति केशवः

bibharti mūrdhni nirmālyaṃ keśavārcādhṛtaṃ tu yaḥ|| anivedya na cāśnāti tasya tuṣyati keśavaḥ

परपीडाकरं कर्म यस्य नाऽस्ति महात्मनः।। संविभागी च भूतानां तस्य तुष्यति केशवः

parapīḍākaraṃ karma yasya nā'sti mahātmanaḥ|| saṃvibhāgī ca bhūtānāṃ tasya tuṣyati keśavaḥ

शृणुते सर्वधर्मांश्च सर्वान्देवान्नमस्यति ।। अनसूयुर्जितक्रोधस्तस्य तुष्यति केशवः

śṛṇute sarvadharmāṃśca sarvāndevānnamasyati || anasūyurjitakrodhastasya tuṣyati keśavaḥ

तीर्थोपवाससेवी च द्विजातिगणसेवकः ।। पूजको विष्णुभक्तानां तस्य तुष्यति केशवः

tīrthopavāsasevī ca dvijātigaṇasevakaḥ || pūjako viṣṇubhaktānāṃ tasya tuṣyati keśavaḥ

1.58.10

पञ्चरात्रविदो मुख्यान्यस्तु संपूजयेत्सदा ।। देववद्भृगुशार्दूल तस्य तुष्यति केशवः

pañcarātravido mukhyānyastu saṃpūjayetsadā || devavadbhṛguśārdūla tasya tuṣyati keśavaḥ

पितृदेवार्चनरतः स्वदारनिरतः सदा ।। ऋतुकालाभिगामी च तस्य तुष्यति केशवः

pitṛdevārcanarataḥ svadāranirataḥ sadā || ṛtukālābhigāmī ca tasya tuṣyati keśavaḥ

नाम्नां सहस्रेण तथा यश्च गायति तन्मनाः ।। सततं कल्यमुत्थाय तस्य तुष्यति केशवः

nāmnāṃ sahasreṇa tathā yaśca gāyati tanmanāḥ || satataṃ kalyamutthāya tasya tuṣyati keśavaḥ

पौरुषेण च सूक्तेन जप्यहोमादिकं सदा।। यः करोत्यमितप्रज्ञस्तस्य तुष्यति केशवः

pauruṣeṇa ca sūktena japyahomādikaṃ sadā|| yaḥ karotyamitaprajñastasya tuṣyati keśavaḥ

मित्रस्वामिगुरुद्रोहो यस्य नाऽस्ति महात्मनः ।। परदारधनेच्छा न तस्य तुष्यति केशवः

mitrasvāmigurudroho yasya nā'sti mahātmanaḥ || paradāradhanecchā na tasya tuṣyati keśavaḥ

राजा शास्त्रोपदेशेन राज्यं यश्च प्रशासति ।। राजधर्मरतिर्नित्यं तस्य तुष्यति केशवः

rājā śāstropadeśena rājyaṃ yaśca praśāsati || rājadharmaratirnityaṃ tasya tuṣyati keśavaḥ

या तु नारी पतिप्राणा पतिभक्ता पतिव्रता ।। तस्याः सुतोषो भगवाँस्तोषमायाति केशवः

yā tu nārī patiprāṇā patibhaktā pativratā || tasyāḥ sutoṣo bhagavām̐stoṣamāyāti keśavaḥ

अग्निहोत्रपरो विद्वान्यज्ञैर्नित्यमतन्द्रितः ।। यस्तु तर्पयते देवांस्तस्य तुष्यति केशवः

agnihotraparo vidvānyajñairnityamatandritaḥ || yastu tarpayate devāṃstasya tuṣyati keśavaḥ

स्ववर्णाश्रमधर्मस्थः पूजयन्मधुसूदनम् ।। कालं नयति यो ब्रह्मँस्तस्य तुष्यति केशवः

svavarṇāśramadharmasthaḥ pūjayanmadhusūdanam || kālaṃ nayati yo brahmam̐stasya tuṣyati keśavaḥ

सोपवासस्तु पक्षान्ते द्वादश्यां वा भृगूत्तम ।। बौधेऽह्नि श्रवणर्क्षे वा तृतीयायान्तु वा पुनः ।। सोपवासोऽर्चयति यस्तस्य तुष्यति केशवः

sopavāsastu pakṣānte dvādaśyāṃ vā bhṛgūttama || baudhe'hni śravaṇarkṣe vā tṛtīyāyāntu vā punaḥ || sopavāso'rcayati yastasya tuṣyati keśavaḥ

1.58.20

पुष्पं विना हरिं प्राप्य फली रत्नं क्षुमापि वा ।। निवेदयति यः कृष्णे तस्य तुष्यति केशवः

puṣpaṃ vinā hariṃ prāpya phalī ratnaṃ kṣumāpi vā || nivedayati yaḥ kṛṣṇe tasya tuṣyati keśavaḥ

कृष्णे पश्यति यत्सर्वं कृष्णं सर्वत्र पश्यति ।। महात्मा बुद्धिसम्पन्नस्तस्य तुष्यति केशवः

kṛṣṇe paśyati yatsarvaṃ kṛṣṇaṃ sarvatra paśyati || mahātmā buddhisampannastasya tuṣyati keśavaḥ

तत्कथायाञ्च रमते तत्कथां यः करोति च ।। तन्मनास्तद्गतप्राणस्तस्य तुष्यति केशवः

tatkathāyāñca ramate tatkathāṃ yaḥ karoti ca || tanmanāstadgataprāṇastasya tuṣyati keśavaḥ

सर्वभूतहिते युक्तः सर्वभूतहिते रतः ।। सर्वभूतानुकम्पी च तस्य तुष्यति केशवः

sarvabhūtahite yuktaḥ sarvabhūtahite rataḥ || sarvabhūtānukampī ca tasya tuṣyati keśavaḥ

अप्रणम्य क्रियां कांचिद्यस्तु नाऽऽरभते हरिम् ।। असंभिन्नार्थमर्यादस्तस्य तुष्यति केशवः

apraṇamya kriyāṃ kāṃcidyastu nā''rabhate harim || asaṃbhinnārthamaryādastasya tuṣyati keśavaḥ

नामसंकीर्तनं नित्यं क्षुत प्रस्खलनादिषु ।। यः करोति महाभागस्तस्य तुष्यति केशवः

nāmasaṃkīrtanaṃ nityaṃ kṣuta praskhalanādiṣu || yaḥ karoti mahābhāgastasya tuṣyati keśavaḥ

नवं पत्रं फलं पुष्पं निवेद्य मधुसूदने ।। पश्चाद्भुङ्क्ते स्वयं यश्च तस्य तुष्यति केशवः

navaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ nivedya madhusūdane || paścādbhuṅkte svayaṃ yaśca tasya tuṣyati keśavaḥ

आपद्यपि च कष्टायां देवेशशपथं नरः ।। न करोति हि यो ब्रह्मंस्तस्य तुष्यति केशवः

āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ deveśaśapathaṃ naraḥ || na karoti hi yo brahmaṃstasya tuṣyati keśavaḥ

देवादुद्धृत्य निर्माल्यं छायां नाक्रमते च यः ।। धूपाग्निभस्म च तथा तस्य तुष्यति केशवः

devāduddhṛtya nirmālyaṃ chāyāṃ nākramate ca yaḥ || dhūpāgnibhasma ca tathā tasya tuṣyati keśavaḥ

दृष्ट्वा संपूजितामर्चा यश्च भक्त्याभिनन्दति ।। स्वयं संपूजयेद्यस्तु तस्य तुष्यति केशवः

dṛṣṭvā saṃpūjitāmarcā yaśca bhaktyābhinandati || svayaṃ saṃpūjayedyastu tasya tuṣyati keśavaḥ

1.58.30

नित्यं संपूजयेद्यस्तु देवदेवस्य भक्तितः ।। यथाशक्त्या महाभाग तस्य तुष्यति केशवः

nityaṃ saṃpūjayedyastu devadevasya bhaktitaḥ || yathāśaktyā mahābhāga tasya tuṣyati keśavaḥ

न राम विविधैर्दानैर्न रत्नधनसंचयैः ।। तोषमायाति देवेशो भक्त्या तुष्यति केशवः

na rāma vividhairdānairna ratnadhanasaṃcayaiḥ || toṣamāyāti deveśo bhaktyā tuṣyati keśavaḥ

दानैर्भृगुश्रेष्ठ बहुप्रकारैस्तीर्थोपवासव्रतदर्शनैश्च ।। तथा न तोषं भगवान्प्रयाति भक्त्या यथा तद्गतमानसानाम्

dānairbhṛguśreṣṭha bahuprakāraistīrthopavāsavratadarśanaiśca || tathā na toṣaṃ bhagavānprayāti bhaktyā yathā tadgatamānasānām

एतावदुक्तं तव राम गुह्यं न देयमेतद्भुवि मत्सराणाम् ।। न तर्कशास्त्राकुलमानसानां नाऽवैष्णवानां न च नास्तिकानाम्

etāvaduktaṃ tava rāma guhyaṃ na deyametadbhuvi matsarāṇām || na tarkaśāstrākulamānasānāṃ nā'vaiṣṇavānāṃ na ca nāstikānām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भक्तिलक्षणो नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhaktilakṣaṇo nāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५९

श्रीराम उवाच।। उपोषितेन येनेह यंयं कामं प्रयच्छति ।। तदहं श्रोतुमिच्छामि गदतस्ते वृषध्वज

śrīrāma uvāca|| upoṣitena yeneha yaṃyaṃ kāmaṃ prayacchati || tadahaṃ śrotumicchāmi gadataste vṛṣadhvaja

शंकर उवाच।। पूजितः प्रयतैः स्नानैः सोपवासैर्दिने रवेः।। संवत्सरं महाभाग दीर्घमायुः प्रयच्छति

śaṃkara uvāca|| pūjitaḥ prayataiḥ snānaiḥ sopavāsairdine raveḥ|| saṃvatsaraṃ mahābhāga dīrghamāyuḥ prayacchati

सोमवारे महाभाग चारोग्यं संप्रयच्छति ।। तथा भौमदिने राम वैश्वर्यं संप्रयच्छति

somavāre mahābhāga cārogyaṃ saṃprayacchati || tathā bhaumadine rāma vaiśvaryaṃ saṃprayacchati

वासरे सोमपुत्रस्य सर्वान्कामान्प्रयच्छति ।। अभीष्टाञ्च तथा विद्यामाखण्डलगुरोर्दिने

vāsare somaputrasya sarvānkāmānprayacchati || abhīṣṭāñca tathā vidyāmākhaṇḍalagurordine

सौभाग्यमतुलं लोके भार्गवाह्नि प्रयच्छति ।। तथा शनैश्चरस्याह्नि रिपून्सर्वान्व्यपोहति

saubhāgyamatulaṃ loke bhārgavāhni prayacchati || tathā śanaiścarasyāhni ripūnsarvānvyapohati

कृत्तिकासु तथाऽभ्यर्च्य यज्ञान्प्राप्नोत्यनुत्तमान् ।। प्राजापत्ये तथाऽभ्यर्च्य प्रजां प्राप्नोति शोभनाम्

kṛttikāsu tathā'bhyarcya yajñānprāpnotyanuttamān || prājāpatye tathā'bhyarcya prajāṃ prāpnoti śobhanām

विन्दते ब्रह्मवर्चस्यं मृगशीर्षेऽर्चयन्हरिम् ।। रौद्रकर्मत्वमाप्नोति सिद्धिं रौद्रे समर्चयन्

vindate brahmavarcasyaṃ mṛgaśīrṣe'rcayanharim || raudrakarmatvamāpnoti siddhiṃ raudre samarcayan

च्युतः स्थानमवाप्नोति पूजयानः पुनर्वसौ ।। पुष्ये संपूजितो देवः पुष्टिमग्र्यां प्रयच्छति

cyutaḥ sthānamavāpnoti pūjayānaḥ punarvasau || puṣye saṃpūjito devaḥ puṣṭimagryāṃ prayacchati

अश्लेषायां तथाऽभ्यर्च्य श्रियं विन्दति मानवः ।। पितृप्रसादमाप्नोति पित्र्ये संपूजन्हरिम्

aśleṣāyāṃ tathā'bhyarcya śriyaṃ vindati mānavaḥ || pitṛprasādamāpnoti pitrye saṃpūjanharim

1.59.10

सौभाग्यं महदाप्नोति फाल्गुनीष्वर्चयंस्तथा ।। तथैव चोत्तरायोगे गतिं विन्दति शोभनाम्

saubhāgyaṃ mahadāpnoti phālgunīṣvarcayaṃstathā || tathaiva cottarāyoge gatiṃ vindati śobhanām

हस्ते संपूजयन्देवं गजान्प्राप्नोत्यनुत्तमान् ।। चित्रासु च तथाऽभ्यर्च्य वस्त्राण्याप्नोति मानवः

haste saṃpūjayandevaṃ gajānprāpnotyanuttamān || citrāsu ca tathā'bhyarcya vastrāṇyāpnoti mānavaḥ

आप्ये समर्चयन्देवं रत्नभागी भवेन्नरः ।। तथोत्तरास्वाषाढासु कीर्तिं प्राप्नोति शाश्वतीम्

āpye samarcayandevaṃ ratnabhāgī bhavennaraḥ || tathottarāsvāṣāḍhāsu kīrtiṃ prāpnoti śāśvatīm

सर्वान्कामानवाप्नोति श्रवणेऽभ्यर्चयन्हरिम् ।। धनिष्ठासु तथा वित्तमारोग्यं वारुणे तथा

sarvānkāmānavāpnoti śravaṇe'bhyarcayanharim || dhaniṣṭhāsu tathā vittamārogyaṃ vāruṇe tathā

आजे पशूनवाप्नोति गावश्च तदनन्तरम् ।। पौष्णे शीलमवाप्नोति चाश्वान्प्राप्नोति चाऽश्विने

āje paśūnavāpnoti gāvaśca tadanantaram || pauṣṇe śīlamavāpnoti cāśvānprāpnoti cā'śvine

दीर्घजीवितमाप्नोति भरणीषु महाभुज ।। प्रतिपद्यर्थमाप्नोति कुप्यं प्राप्नोत्यनुत्तमम

dīrghajīvitamāpnoti bharaṇīṣu mahābhuja || pratipadyarthamāpnoti kupyaṃ prāpnotyanuttamama

सर्वान्कामानवाप्नोनि तृतीयायां समर्चयन् ।। पशूँश्चतुर्थ्यामाप्नोति पञ्चम्यां श्रियमुत्तमाम्

sarvānkāmānavāpnoni tṛtīyāyāṃ samarcayan || paśūm̐ścaturthyāmāpnoti pañcamyāṃ śriyamuttamām

षष्ठयां प्राप्नोत्यथाऽऽरोग्यं सप्तम्यां सुहृदस्तथा ।। अष्टम्यां च तथा भृत्यान्नवम्यां च तथा यशः

ṣaṣṭhayāṃ prāpnotyathā''rogyaṃ saptamyāṃ suhṛdastathā || aṣṭamyāṃ ca tathā bhṛtyānnavamyāṃ ca tathā yaśaḥ

कर्मसिद्धिमवाप्नोति दशम्यां पूजयन्हरिम् ।। एकादश्यां पूजयानः श्रीभागी स सदा भवेत

karmasiddhimavāpnoti daśamyāṃ pūjayanharim || ekādaśyāṃ pūjayānaḥ śrībhāgī sa sadā bhaveta

अभीष्टां गतिमाप्नोति द्वादश्यां पूजयन्हरिम् ।। त्रयोदश्यां पूजयानो रूपं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

abhīṣṭāṃ gatimāpnoti dvādaśyāṃ pūjayanharim || trayodaśyāṃ pūjayāno rūpaṃ prāpnotyanuttamam

1.59.20

न दुर्गतिमवाप्नोति पूजयानश्चतुर्दशीम ।। सर्वान्कामानवाप्नोति पञ्चदश्यां महामुने

na durgatimavāpnoti pūjayānaścaturdaśīma || sarvānkāmānavāpnoti pañcadaśyāṃ mahāmune

इत्येतदुक्तं तव मानवानां काम्यं फलं सम्यगुपोषितानाम् ।। देवेश्वरं पूजयतां यथावत्परं पुराणं पुरुषं वरेण्यम्

ityetaduktaṃ tava mānavānāṃ kāmyaṃ phalaṃ samyagupoṣitānām || deveśvaraṃ pūjayatāṃ yathāvatparaṃ purāṇaṃ puruṣaṃ vareṇyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीशंकरगीतासूपवासफलो नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīśaṃkaragītāsūpavāsaphalo nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६०

राम उवाच ।। उपवासासमर्थानां किं स्यादेकमुपोषितम् ।। महाफलं महादेव तत्समाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || upavāsāsamarthānāṃ kiṃ syādekamupoṣitam || mahāphalaṃ mahādeva tatsamācakṣva pṛcchataḥ

शङ्कर उवाच ।। या राम श्रवणोपेता द्वादशी महती च सा ।। तस्यामुपोषितः स्नातः पूजयित्वा जनार्दनम्

śaṅkara uvāca || yā rāma śravaṇopetā dvādaśī mahatī ca sā || tasyāmupoṣitaḥ snātaḥ pūjayitvā janārdanam

प्राप्नोत्ययत्नाद्धर्मज्ञ द्वादशद्वादशीफलम् ।। दध्योदनयुतं तस्यां जलपूर्णं घटं द्विजे

prāpnotyayatnāddharmajña dvādaśadvādaśīphalam || dadhyodanayutaṃ tasyāṃ jalapūrṇaṃ ghaṭaṃ dvije

वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपानहमेव च ।। न दुर्गतिमवाप्नोति गतिमन्याञ्च विन्दति

vastrasaṃveṣṭitaṃ dattvā chatropānahameva ca || na durgatimavāpnoti gatimanyāñca vindati

अक्षय्यं स्थानमाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा ।। श्रवणद्वादशीयोगे बुधवारो भवेद्यदि

akṣayyaṃ sthānamāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā || śravaṇadvādaśīyoge budhavāro bhavedyadi

अत्यन्तं महती नाम द्वादशी सा प्रकीर्तिता ।। स्नानं जप्यं तथा दानं होमं श्राद्धं सुरार्चनम्

atyantaṃ mahatī nāma dvādaśī sā prakīrtitā || snānaṃ japyaṃ tathā dānaṃ homaṃ śrāddhaṃ surārcanam

सर्वमक्षय्यमाप्नोति तस्य भृगुकुलोद्वह ।। तस्मिन्दिने तथा स्नातो यत्र क्वचन संगमे

sarvamakṣayyamāpnoti tasya bhṛgukulodvaha || tasmindine tathā snāto yatra kvacana saṃgame

स क्रतुस्नानजं पुण्यं फलमाप्नोत्यसंशयम् ।। श्रवणे संगमाः सर्वे फलपुष्टिप्रदाः सदा

sa kratusnānajaṃ puṇyaṃ phalamāpnotyasaṃśayam || śravaṇe saṃgamāḥ sarve phalapuṣṭipradāḥ sadā

विशेषाद्द्वादशीयुक्ते बुधयुक्ते विशेषतः ।। यथैव द्वादशी प्रोक्ता बुधश्रवणसंयुता

viśeṣāddvādaśīyukte budhayukte viśeṣataḥ || yathaiva dvādaśī proktā budhaśravaṇasaṃyutā

1.60.10

तृतीया च तथा ज्ञेया सर्वकामसमन्विता ।। यथा तृतीया धर्मज्ञ तथा पञ्चदशी शुभा

tṛtīyā ca tathā jñeyā sarvakāmasamanvitā || yathā tṛtīyā dharmajña tathā pañcadaśī śubhā

त्र्यहःस्पृशेऽपि दिवसे चोपवासे महाफलः ।। केशवाभ्यर्चने राम दानजप्यादिकेषु च

tryahaḥspṛśe'pi divase copavāse mahāphalaḥ || keśavābhyarcane rāma dānajapyādikeṣu ca

राम उवाच ।। त्र्यहःस्पृग्दिवसः कीदृक्कदा भवति वा प्रभो ।। तस्य मे संशयं ब्रूहि देवदेव वृषध्वज

rāma uvāca || tryahaḥspṛgdivasaḥ kīdṛkkadā bhavati vā prabho || tasya me saṃśayaṃ brūhi devadeva vṛṣadhvaja

शंकर उवाच ।। दिवा विनिर्गता यत्र व्यतीता स्यात्तिथिर्द्विज ।। रात्रि शेषे तथावेश्य भविष्या स्पृशती तिथिः

śaṃkara uvāca || divā vinirgatā yatra vyatītā syāttithirdvija || rātri śeṣe tathāveśya bhaviṣyā spṛśatī tithiḥ

तिथित्रितयसंस्पर्शादहोरात्रे भृगूत्तम ।। त्र्यहस्पृक्स विनिर्दिष्टः पुण्यः परमपावन

tithitritayasaṃsparśādahorātre bhṛgūttama || tryahaspṛksa vinirdiṣṭaḥ puṇyaḥ paramapāvana

तत्रोपोष्य शिरःस्नातैः कर्त्तव्यं देवतार्चनम् ।। जपं होमं तथा दानं कामयद्भिर्महत्फलम्

tatropoṣya śiraḥsnātaiḥ karttavyaṃ devatārcanam || japaṃ homaṃ tathā dānaṃ kāmayadbhirmahatphalam

कर्मणां परिशेषाणामकर्म्मण्यं हि तद्दिनम् ।। भोज्यं त्रिमधुरं राम ब्राह्मणाँस्तत्र भोजयेत्

karmaṇāṃ pariśeṣāṇāmakarmmaṇyaṃ hi taddinam || bhojyaṃ trimadhuraṃ rāma brāhmaṇām̐statra bhojayet

महत्पूर्णा भवत्येका पौर्णमासी द्विजोत्तम ।। प्रतिसंवत्सरं तस्यां सोपवासो जनार्दनम्

mahatpūrṇā bhavatyekā paurṇamāsī dvijottama || pratisaṃvatsaraṃ tasyāṃ sopavāso janārdanam

यः पूजयति धर्मज्ञ तेन संवत्सरं हरि ।। पूजितः पौर्णमासीषु भवतीति ह निश्चयः

yaḥ pūjayati dharmajña tena saṃvatsaraṃ hari || pūjitaḥ paurṇamāsīṣu bhavatīti ha niścayaḥ

तस्यां दानं स्वल्पमपि महद्भवति भार्गव ।। दानं जप्यं ततो होमो यश्चान्यत्सुकृतं भवेत्

tasyāṃ dānaṃ svalpamapi mahadbhavati bhārgava || dānaṃ japyaṃ tato homo yaścānyatsukṛtaṃ bhavet

1.60.20

राम उवाच ।। संवत्सरे पौर्णमासी महत्पूर्वा वृषध्वज ।। कथं ज्ञेया जगन्नाथ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || saṃvatsare paurṇamāsī mahatpūrvā vṛṣadhvaja || kathaṃ jñeyā jagannātha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

शंकर उवाच ।। यस्यां पूर्णेंदुना योगं यायाज्जीवो महाबलः ।। पौर्णमासी तु सा ज्ञेया महत्पूर्वा द्विजोत्तम

śaṃkara uvāca || yasyāṃ pūrṇeṃdunā yogaṃ yāyājjīvo mahābalaḥ || paurṇamāsī tu sā jñeyā mahatpūrvā dvijottama

आदित्यग्रहणे राम ग्रहणे वा निशाभृतः ।। उपवासादवाप्नोति सर्वकिल्विषनाशनम्

ādityagrahaṇe rāma grahaṇe vā niśābhṛtaḥ || upavāsādavāpnoti sarvakilviṣanāśanam

स्नानं दानं तथा जप्यं चा क्षय्यं परिकीर्त्तितम् ।। श्राद्धञ्च भार्गवश्रेष्ठ वह्निसंपूजनं तथा

snānaṃ dānaṃ tathā japyaṃ cā kṣayyaṃ parikīrttitam || śrāddhañca bhārgavaśreṣṭha vahnisaṃpūjanaṃ tathā

राम उवाच ।। नक्षत्रं देवदेवेश तिथिञ्चात्र विनिर्गताम् ।। दृष्ट्वा यथावत्कर्तव्यं तिथिं शङ्कर जानता

rāma uvāca || nakṣatraṃ devadeveśa tithiñcātra vinirgatām || dṛṣṭvā yathāvatkartavyaṃ tithiṃ śaṅkara jānatā

शङ्कर उवाच ।। सा तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामेवोदितो रविः ।। तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धिर्न कारणम्

śaṅkara uvāca || sā tithistadahorātraṃ yasyāmevodito raviḥ || tayā karmāṇi kurvīta hrāsavṛddhirna kāraṇam

शुक्लपक्षे तिथिर्ज्ञेया यस्यामभ्युदितो रविः ।। उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः

śuklapakṣe tithirjñeyā yasyāmabhyudito raviḥ || upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ yenāstaṃ yāti bhāskaraḥ

यश्च वा युज्यते राम निशीथे शशिना सह

yaśca vā yujyate rāma niśīthe śaśinā saha

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डेमार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासूपवासविधिर्न्नाम षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍemārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkaragītāsūpavāsavidhirnnāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ