2. Viṣṇudharmottara Purāṇa (part 2 of 5)

अध्यायः ०६१

राम उवाच ।। तस्य मायाशरीरस्य विष्णोरमिततेजसः ।। प्राप्नुवन्ति कथं स्थानं नित्यमक्षय्यमव्ययम्

rāma uvāca || tasya māyāśarīrasya viṣṇoramitatejasaḥ || prāpnuvanti kathaṃ sthānaṃ nityamakṣayyamavyayam

शङ्कर उवाच ।। अखण्डकारिणो राम विष्णोरमिततेजसः ।। प्राप्नुवन्ति परं स्थानं नित्यमक्षय्यमव्ययम्

śaṅkara uvāca || akhaṇḍakāriṇo rāma viṣṇoramitatejasaḥ || prāpnuvanti paraṃ sthānaṃ nityamakṣayyamavyayam

राम उवाच ।। अखण्डकारी भगवन्कथं भवति शङ्कर ।। एतन्मे संशयं ब्रूहि देवदेव वृषध्वज

rāma uvāca || akhaṇḍakārī bhagavankathaṃ bhavati śaṅkara || etanme saṃśayaṃ brūhi devadeva vṛṣadhvaja

शङ्कर उवाच ।। पञ्चकालविधानज्ञस्तत्कर्मकरणे रतः ।। अखण्डकारी भवति राम दानवनाशन

śaṅkara uvāca || pañcakālavidhānajñastatkarmakaraṇe rataḥ || akhaṇḍakārī bhavati rāma dānavanāśana

राम उवाच ।। भगवन्पञ्च के कालाः कथं तेषां तथा विधिः ।। एतन्मे देवदेवेश कौतूहलमपानुद

rāma uvāca || bhagavanpañca ke kālāḥ kathaṃ teṣāṃ tathā vidhiḥ || etanme devadeveśa kautūhalamapānuda

शङ्कर उवाच ।। रामाभिगमनं पूर्वमुपादानमतः परम् ।। इज्यास्वाध्यायकालौ च योगकालस्तथैव च

śaṅkara uvāca || rāmābhigamanaṃ pūrvamupādānamataḥ param || ijyāsvādhyāyakālau ca yogakālastathaiva ca

तेषां प्रत्येकशो वक्ष्ये विधिं ते भृगुनन्दन ।। तन्निबोध महाभाग प्रयतेनान्तरात्मना

teṣāṃ pratyekaśo vakṣye vidhiṃ te bhṛgunandana || tannibodha mahābhāga prayatenāntarātmanā

राम कल्ये समुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् ।। स्नानं कृत्वा यथाशास्त्रं स्वाचान्तः सुसमाहितः

rāma kalye samutthāya dantadhāvanapūrvakam || snānaṃ kṛtvā yathāśāstraṃ svācāntaḥ susamāhitaḥ

यश्चेह भगवन्मन्त्रं पठन्देवगृहं विशेत् ।। प्रविन्द्याद्राम जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा तथा

yaśceha bhagavanmantraṃ paṭhandevagṛhaṃ viśet || pravindyādrāma jānubhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasā tathā

1.61.10

ॐकारं सनमस्कारं प्रयुज्य सुसमाहितः ।। योगकालं तु सन्दध्यादुपादध्यादनन्तरम्

ॐkāraṃ sanamaskāraṃ prayujya susamāhitaḥ || yogakālaṃ tu sandadhyādupādadhyādanantaram

रामाभिगमकालं तु तत्र मन्त्रं तथार्पयेत्।। भगवतो बलेनेति वीर्येणैतेन तेजसा

rāmābhigamakālaṃ tu tatra mantraṃ tathārpayet|| bhagavato baleneti vīryeṇaitena tejasā

सुप्रकीर्तिततोयेन वेदिं प्रक्षालयेद्बुधः ।। सौवर्णीं राजतीं ताम्रीं मृन्मयीमायसीं तथा

suprakīrtitatoyena vediṃ prakṣālayedbudhaḥ || sauvarṇīṃ rājatīṃ tāmrīṃ mṛnmayīmāyasīṃ tathā

शिलां चन्दनजां वापि देवदारुभवामथा। शिंशपाक्षोटसरलकदम्बार्जुनजामथा

śilāṃ candanajāṃ vāpi devadārubhavāmathā| śiṃśapākṣoṭasaralakadambārjunajāmathā

साल्वाश्वकर्णजां राम त्वायामेन तथैव च ।। वामप्रवाणां प्रक्षाल्य पूर्णकुम्भान्नवांस्ततः

sālvāśvakarṇajāṃ rāma tvāyāmena tathaiva ca || vāmapravāṇāṃ prakṣālya pūrṇakumbhānnavāṃstataḥ

कल्पनीयास्तु कलशाश्चत्वारो भृगुनन्दन।। सौवर्णा राजतास्ताम्रा अथवापि ह रीतिजाः

kalpanīyāstu kalaśāścatvāro bhṛgunandana|| sauvarṇā rājatāstāmrā athavāpi ha rītijāḥ

पाद्यमाचमनीयं च त्वर्घ्यं स्नानीयमेव च ।। पाद्यात्पाद्यं तु दातव्यं स्नानीयात्स्नानमेव च

pādyamācamanīyaṃ ca tvarghyaṃ snānīyameva ca || pādyātpādyaṃ tu dātavyaṃ snānīyātsnānameva ca

तथाप्याचमनीयाख्याद्देयमाचमनं भवेत् ।। दानं प्रणयनं प्रीतिर्विसर्गं विस्तरं तथा

tathāpyācamanīyākhyāddeyamācamanaṃ bhavet || dānaṃ praṇayanaṃ prītirvisargaṃ vistaraṃ tathā

तर्पणं चार्हणं चैव त्वर्घ्यादेतानि कारयेत् ।। द्वादशाक्षरकं मन्त्रं ततो जप्त्वा समाहितः

tarpaṇaṃ cārhaṇaṃ caiva tvarghyādetāni kārayet || dvādaśākṣarakaṃ mantraṃ tato japtvā samāhitaḥ

ततः पवित्रमन्त्रेण वेदिमभ्युक्षयेद्द्विज ।। आत्मानं च तथा भोगान्कुर्यान्मार्गत्रयं ततः

tataḥ pavitramantreṇa vedimabhyukṣayeddvija || ātmānaṃ ca tathā bhogānkuryānmārgatrayaṃ tataḥ

1.61.20

विद्या ज्ञानं ततः कर्म ब्रह्मचक्रं तथैव च ।। मार्गत्रयञ्च कर्तव्यं नामार्घ्यकलशान्सदा

vidyā jñānaṃ tataḥ karma brahmacakraṃ tathaiva ca || mārgatrayañca kartavyaṃ nāmārghyakalaśānsadā

पाणिमार्गं कूर्चमार्गं मधुमार्गं तथैव च ।। उशीरमूलजं कूर्चं जीव न्नोपालसम्भवम्

pāṇimārgaṃ kūrcamārgaṃ madhumārgaṃ tathaiva ca || uśīramūlajaṃ kūrcaṃ jīva nnopālasambhavam

जीवश्च मरणं चापि कर्तव्यं भृगुनन्दन ।। प्रतिस्नानं ततः कार्यं समानानां क्रमाद्भवेत्

jīvaśca maraṇaṃ cāpi kartavyaṃ bhṛgunandana || pratisnānaṃ tataḥ kāryaṃ samānānāṃ kramādbhavet

तथैव पादपीठानां प्रभावेन महाभुजः ॥ आसनान्यथ कार्याणि रत्नचित्राणि भार्गव

tathaiva pādapīṭhānāṃ prabhāvena mahābhujaḥ || āsanānyatha kāryāṇi ratnacitrāṇi bhārgava

सौवर्णान्यथ रौप्याणि ताम्रशैलमयानि च ॥ ततस्त्वावाहनं कार्यं ततोऽभि गमनं ततः

sauvarṇānyatha raupyāṇi tāmraśailamayāni ca || tatastvāvāhanaṃ kāryaṃ tato'bhi gamanaṃ tataḥ

नमस्कारस्ततः कार्यः प्रणीतेन ततः पुनः ॥ ब्रह्मश्वक्रामनौ मन्त्रं प्रभवेनापि येन च

namaskārastataḥ kāryaḥ praṇītena tataḥ punaḥ || brahmaśvakrāmanau mantraṃ prabhavenāpi yena ca

ततो जप्त्वा महाभाग प्रणवेन निवेदयेत् ॥ आसनैरर्चयेद्देवं ततः प्रयतमानसः

tato japtvā mahābhāga praṇavena nivedayet || āsanairarcayeddevaṃ tataḥ prayatamānasaḥ

अर्घ्याभिरद्भिश्च ततो भोगैः सर्वैरनन्तरम् ॥ पाद्यप्रतिग्रहेणाथ पाद्याभिश्चाप्यनन्तरम्

arghyābhiradbhiśca tato bhogaiḥ sarvairanantaram || pādyapratigraheṇātha pādyābhiścāpyanantaram

पादुकाभिस्ततो राम देवदेवं समर्चयेत् ॥ ततस्त्वाचमनीयार्थं देवदेवप्रतिग्रहम्

pādukābhistato rāma devadevaṃ samarcayet || tatastvācamanīyārthaṃ devadevapratigraham

देवमाचमनीयञ्च पादपीठांस्तथैव च ॥ दन्तकाष्ठं ततो दद्याज्जिह्वानिर्लेखनं ततः

devamācamanīyañca pādapīṭhāṃstathaiva ca || dantakāṣṭhaṃ tato dadyājjihvānirlekhanaṃ tataḥ

1.61.30

गण्डूषणं ततो दद्यान्मुखप्रक्षालनं तथा ॥ भूयस्त्वाचमनं देयं तर्पणं चाप्यन्न्तरम्

gaṇḍūṣaṇaṃ tato dadyānmukhaprakṣālanaṃ tathā || bhūyastvācamanaṃ deyaṃ tarpaṇaṃ cāpyanntaram

पुष्पं दीपमलङ्कारं धूपप्रकरमेव च । निवेद्य विधिवत्सर्वं ततः पश्चान्निवेदयेत्

puṣpaṃ dīpamalaṅkāraṃ dhūpaprakarameva ca | nivedya vidhivatsarvaṃ tataḥ paścānnivedayet

सेव्यानि राम बीजानि त्वर्हणीयं ततः पुनः ॥ मधुपर्कं ततो दद्याद्दधि सर्पिस्तथा मधु

sevyāni rāma bījāni tvarhaṇīyaṃ tataḥ punaḥ || madhuparkaṃ tato dadyāddadhi sarpistathā madhu

दध्यलाभे पयः कार्यं मध्वलाभे तथा गुडम् ॥ घृतप्रतिनिधिर्नास्ति तत्र यत्नात्समर्चयेत्

dadhyalābhe payaḥ kāryaṃ madhvalābhe tathā guḍam || ghṛtapratinidhirnāsti tatra yatnātsamarcayet

एकांगो वा समस्तो वा मधुपर्को विधीयते ॥ व्यंगं वर्ज्यं प्रयत्नेन नित्यमेव विजानता

ekāṃgo vā samasto vā madhuparko vidhīyate || vyaṃgaṃ varjyaṃ prayatnena nityameva vijānatā

दर्पणं तु ततो दद्यात्ततो निर्भर्त्सनं बुधः ॥ ततस्त्वाचमनीयं च विधिवत्सुसमाहितः

darpaṇaṃ tu tato dadyāttato nirbhartsanaṃ budhaḥ || tatastvācamanīyaṃ ca vidhivatsusamāhitaḥ

हस्तनिष्पुंसनार्थाय ततो दद्यात्तु गंधकम् ॥ ततः पशुं बुधः कुर्य्याद्यथावन्माधुपार्किकम्

hastaniṣpuṃsanārthāya tato dadyāttu gaṃdhakam || tataḥ paśuṃ budhaḥ kuryyādyathāvanmādhupārkikam

माधुपार्किकमश्वत्थपत्रं वा विनिवेदयेत् ॥ घृतावद्यं ततो दद्यात्ताम्बूलञ्चाप्यनन्तरम्

mādhupārkikamaśvatthapatraṃ vā vinivedayet || ghṛtāvadyaṃ tato dadyāttāmbūlañcāpyanantaram

मात्राञ्च दक्षिणार्थाय ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ मंगलानि यथाशक्त्या ततो देवे निवेदयेत्

mātrāñca dakṣiṇārthāya brāhmaṇāya nivedayet || maṃgalāni yathāśaktyā tato deve nivedayet

ततोऽभिगमकालन्तु संदद्यात्पुरुषोत्तमे॥ उपादानमथो दद्यात्कुर्याच्चैव विसर्जनम्

tato'bhigamakālantu saṃdadyātpuruṣottame|| upādānamatho dadyātkuryāccaiva visarjanam

1.61.40

ततोऽग्निशरणं गत्वा वह्निं संतर्पदेद्बुधः ॥ ब्राह्मणानां यथाशक्ति दानं दद्यादनन्तरम्

tato'gniśaraṇaṃ gatvā vahniṃ saṃtarpadedbudhaḥ || brāhmaṇānāṃ yathāśakti dānaṃ dadyādanantaram

एतन्मया ते कथितं समग्रं यथानुपूर्व्याभिगमस्य कालम् ॥ गच्छेदुपादानकृतप्रयत्नस्ततो यथावद्भृगुवंशचन्द्र

etanmayā te kathitaṃ samagraṃ yathānupūrvyābhigamasya kālam || gacchedupādānakṛtaprayatnastato yathāvadbhṛguvaṃśacandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतास्वभिगमकालो नामैकषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkaragītāsvabhigamakālo nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६२

शङ्कर उवाच ॥ भोगानामर्जनं कार्यं ततो राम स्वकर्मणा ॥ स्थिराणामस्थिराणां च यथावद्भृगुनन्दन

śaṅkara uvāca || bhogānāmarjanaṃ kāryaṃ tato rāma svakarmaṇā || sthirāṇāmasthirāṇāṃ ca yathāvadbhṛgunandana

आसनाद्यास्तु ये भोगाः कालेनाप्यविनाशिनः ॥ स्थिरास्ते राम निर्दिष्टा परिशिष्टास्तथा चराः

āsanādyāstu ye bhogāḥ kālenāpyavināśinaḥ || sthirāste rāma nirdiṣṭā pariśiṣṭāstathā carāḥ

पुष्पं पत्रं फलं मूलं तथा हरितकं शुभम् ॥ उदकं चार्चनीयं स्यात्तस्मिन्नहनि भार्गव्

puṣpaṃ patraṃ phalaṃ mūlaṃ tathā haritakaṃ śubham || udakaṃ cārcanīyaṃ syāttasminnahani bhārgav

उपादानाय निष्क्रान्ते कुटुम्बिन्यथ सत्वरम् ॥ कुटुम्बिनी सुप्रयाता धौतोपस्करभाजना

upādānāya niṣkrānte kuṭumbinyatha satvaram || kuṭumbinī suprayātā dhautopaskarabhājanā

साध्यानां राम बीजानां पशोश्च सुकृतस्य च ।। शाकानां व्यञ्जनानां च स्वर्जितानां गतेऽहनि

sādhyānāṃ rāma bījānāṃ paśośca sukṛtasya ca || śākānāṃ vyañjanānāṃ ca svarjitānāṃ gate'hani

शक्तिं कुर्यात्सदा तस्य वह्निनोपदमेन च ।। देशे शुचौ सुप्रयाता सुसहायगुणान्विता

śaktiṃ kuryātsadā tasya vahninopadamena ca || deśe śucau suprayātā susahāyaguṇānvitā

सर्वं प्रक्षालितं कार्यं केशकीटादिवर्जितम् ।। भूमावनुपलिप्तायां स्थाप्यं राम न किञ्चन

sarvaṃ prakṣālitaṃ kāryaṃ keśakīṭādivarjitam || bhūmāvanupaliptāyāṃ sthāpyaṃ rāma na kiñcana

सर्वं साध्यमथान्नाद्यं गन्धवर्णरसान्वितम् ।। नित्यं परिपचेद्राम नास्वाद्यं केनचित् क्वचित्

sarvaṃ sādhyamathānnādyaṃ gandhavarṇarasānvitam || nityaṃ paripacedrāma nāsvādyaṃ kenacit kvacit

उपादानमथादाय प्रविश्य च गृही गृहम् ।। शुचौ प्रक्षालितं सर्वं चोपादानमुपन्यसेत्

upādānamathādāya praviśya ca gṛhī gṛham || śucau prakṣālitaṃ sarvaṃ copādānamupanyaset

1.62.10

सुप्रक्षाल्य तथा भागं पवित्रेण समुत्क्षिपेत् ।। एवं कृत्वा ह्युपादानं स्नायात्तु विधिना ततः

suprakṣālya tathā bhāgaṃ pavitreṇa samutkṣipet || evaṃ kṛtvā hyupādānaṃ snāyāttu vidhinā tataḥ

धौतवासा सुप्रयतः स्वाचान्तः सुसमाहितः ।। प्रविश्य देवतावेश्म प्राग्वद्भृगुकुलोद्वह

dhautavāsā suprayataḥ svācāntaḥ susamāhitaḥ || praviśya devatāveśma prāgvadbhṛgukulodvaha

नमस्कारादिकं सर्वं प्रयुञ्जीत समाहितः ।। उपादानानुसंधानं त्वादानं चाप्यनन्तरम्

namaskārādikaṃ sarvaṃ prayuñjīta samāhitaḥ || upādānānusaṃdhānaṃ tvādānaṃ cāpyanantaram

इज्याकालस्य धर्मज्ञ कुर्यात्प्रयतमानसः

ijyākālasya dharmajña kuryātprayatamānasaḥ

आसन्नभोगः प्रयनान्तरात्मा कुर्यादथेज्यां रणचण्डवेग ।। क्रोधं नियम्यात्महिते निविष्टस्तद्भावभावोपहितश्च नित्यम्

āsannabhogaḥ prayanāntarātmā kuryādathejyāṃ raṇacaṇḍavega || krodhaṃ niyamyātmahite niviṣṭastadbhāvabhāvopahitaśca nityam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० शङ्करगीतासूपादानकरणो नाम द्विषष्टितमोऽध्याय

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 śaṅkaragītāsūpādānakaraṇo nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāya

अध्यायः ०६३

शङ्कर उवाच ।। पादपीठान्तकं कर्म कृत्वा प्रागुक्तमञ्जसा ।। निवेद्य दर्पणं देवे ततो मात्रां निवेदयेत

śaṅkara uvāca || pādapīṭhāntakaṃ karma kṛtvā prāguktamañjasā || nivedya darpaṇaṃ deve tato mātrāṃ nivedayeta

बीजैस्तु परिधानार्थं प्रयतः सुसमाहित ।। तैलमुद्वर्तनं चैव चमसीं चाप्यनन्तरम्

bījaistu paridhānārthaṃ prayataḥ susamāhita || tailamudvartanaṃ caiva camasīṃ cāpyanantaram

ततो निष्पुंसनं कृत्वा देयान्याचमनानि च ।। रोप्रं कालीयकं चैव तथा वै बीजपूरकम्

tato niṣpuṃsanaṃ kṛtvā deyānyācamanāni ca || ropraṃ kālīyakaṃ caiva tathā vai bījapūrakam

वर्णकं तगरं चैव प्रियङ्गुं गौरसर्षपाः ।। सर्वौषधीर्वृक्षबीजं सर्वगन्धांश्च भार्गव

varṇakaṃ tagaraṃ caiva priyaṅguṃ gaurasarṣapāḥ || sarvauṣadhīrvṛkṣabījaṃ sarvagandhāṃśca bhārgava

रत्नोदकं च विविधं स्नानीयमुदकं तथा ।। स्नानीयं च ततो राम सुसुगन्धं च दापयेत्

ratnodakaṃ ca vividhaṃ snānīyamudakaṃ tathā || snānīyaṃ ca tato rāma susugandhaṃ ca dāpayet

ततः सुघर्मणार्थीयाः कलशा सुमनोहरा ।। स्वलंकृता प्रदातव्या फलपल्लवपूरिताः

tataḥ sugharmaṇārthīyāḥ kalaśā sumanoharā || svalaṃkṛtā pradātavyā phalapallavapūritāḥ

पुष्पगन्धयुता राम पवित्रेण पवित्रिताः ।। शुभानां तीर्थसरितां राम पुण्यजलैः शुभैः

puṣpagandhayutā rāma pavitreṇa pavitritāḥ || śubhānāṃ tīrthasaritāṃ rāma puṇyajalaiḥ śubhaiḥ

यथाविभवतस्तेषां बहुत्वमपि कारयेत् ।। तस्मिन्काले तथा कार्ये क्ष्वेडितोत्कृष्टनिःस्वनम्

yathāvibhavatasteṣāṃ bahutvamapi kārayet || tasminkāle tathā kārye kṣveḍitotkṛṣṭaniḥsvanam

जयशब्दं च विपुलं शङ्खभेरीविमिश्रितम्।। उदकग्रहणार्थीय ततो दद्याच्च शाटकम्

jayaśabdaṃ ca vipulaṃ śaṅkhabherīvimiśritam|| udakagrahaṇārthīya tato dadyācca śāṭakam

ततो राम प्रदातव्यं धौतवासायुगं शुभम् ।। ततस्तु पूर्णकलशमासनानां प्रदक्षिणम् ।।1.63.१

tato rāma pradātavyaṃ dhautavāsāyugaṃ śubham || tatastu pūrṇakalaśamāsanānāṃ pradakṣiṇam ||1.63.1

कृत्वा राम क्षिपेद्वेद्यां पुष्पपल्लवशोभितम्।। ततस्त्वाचमनीयं च पूर्ववद्विनिवेदयेत्

kṛtvā rāma kṣipedvedyāṃ puṣpapallavaśobhitam|| tatastvācamanīyaṃ ca pūrvavadvinivedayet

मङ्गलानि च मुख्यानि ततो दद्याद्विचक्षणः ।। सत्यासनस्थं देवेशमर्चयिष्याम्यतः परम्

maṅgalāni ca mukhyāni tato dadyādvicakṣaṇaḥ || satyāsanasthaṃ deveśamarcayiṣyāmyataḥ param

स्नानासनानि त्यज्यन्तामित्येवं परिकीर्तयेत् ।। मार्गत्रयादथारभ्य पादपीठान्तकं पुनः

snānāsanāni tyajyantāmityevaṃ parikīrtayet || mārgatrayādathārabhya pādapīṭhāntakaṃ punaḥ

कर्तव्यं सकलं कर्म त्वावाहनविसर्जनम् ।। ततोऽनुलेपनं दद्याद्व्यजनेन च वीजयेत्

kartavyaṃ sakalaṃ karma tvāvāhanavisarjanam || tato'nulepanaṃ dadyādvyajanena ca vījayet

ततश्च वीटकं दद्यात्तथा कूर्चप्रसादनम् ।। वस्त्रं विभूषणं चैव पुष्पाणि विविधानि च

tataśca vīṭakaṃ dadyāttathā kūrcaprasādanam || vastraṃ vibhūṣaṇaṃ caiva puṣpāṇi vividhāni ca

वेष्टनं च स्रजं चैव कङ्कणं च मनोहरम् ॥ तथा रम्यं प्रतिसरं सुपिष्टं च तथाञ्जनम्

veṣṭanaṃ ca srajaṃ caiva kaṅkaṇaṃ ca manoharam || tathā ramyaṃ pratisaraṃ supiṣṭaṃ ca tathāñjanam

दर्पणं चोपचारं च प्रदीपं धूपमेव च ॥ तथैवाचमनीयं च गीतवाद्यस्वरं तथा

darpaṇaṃ copacāraṃ ca pradīpaṃ dhūpameva ca || tathaivācamanīyaṃ ca gītavādyasvaraṃ tathā

पुण्याहजयशब्दं च स्तोत्रोदीरणमेव च ॥ तथैवोपानहौ देये छत्रं चामरमेव च

puṇyāhajayaśabdaṃ ca stotrodīraṇameva ca || tathaivopānahau deye chatraṃ cāmarameva ca

यानं च वाहनं चैव पताकाश्च ध्वजानि च ॥ भोगानां पूरणार्थीयां ततो मात्रां निवेदयेत्

yānaṃ ca vāhanaṃ caiva patākāśca dhvajāni ca || bhogānāṃ pūraṇārthīyāṃ tato mātrāṃ nivedayet

1.63.20

भोगानां सर्जनं कृत्वा यथाशक्तया द्विजोत्तम ॥ अविद्यमाना ये भोगा मात्रास्वेव प्रकल्पयेत्

bhogānāṃ sarjanaṃ kṛtvā yathāśaktayā dvijottama || avidyamānā ye bhogā mātrāsveva prakalpayet

एवमभ्यर्च्य देवेशं सर्वभोगैस्समाहितः ॥ अर्चयेन्मधुपर्केण पशुयागो न चेद्भवेत्

evamabhyarcya deveśaṃ sarvabhogaissamāhitaḥ || arcayenmadhuparkeṇa paśuyāgo na cedbhavet

पशुयागाभिगमने मधुपर्को विधीयते ॥ अभ्यर्च्य मधुपर्केण ततस्त्वन्येन पूजयेत्

paśuyāgābhigamane madhuparko vidhīyate || abhyarcya madhuparkeṇa tatastvanyena pūjayet

अत्रासनान्यपीच्छन्ति केचिदप्यपराणि तु ॥ आदौ स्थालीं च तेनाथ प्रदद्यादर्हणीं ततः

atrāsanānyapīcchanti kecidapyaparāṇi tu || ādau sthālīṃ ca tenātha pradadyādarhaṇīṃ tataḥ

अन्नं हरितकोपेतं भक्ष्यं व्यञ्जनसंयुतम् ॥ निवेद्य दर्पणं दद्यात्तथा निष्पुंसनं ततः

annaṃ haritakopetaṃ bhakṣyaṃ vyañjanasaṃyutam || nivedya darpaṇaṃ dadyāttathā niṣpuṃsanaṃ tataḥ

कृत्वा ह्याचमनीयं तु मात्रां च तदनन्तरम् ॥ ततस्तु संविभागार्थं दातव्यं त्वर्हणं ततः

kṛtvā hyācamanīyaṃ tu mātrāṃ ca tadanantaram || tatastu saṃvibhāgārthaṃ dātavyaṃ tvarhaṇaṃ tataḥ

भूयो निवेदयेदन्नं पूर्ववत्सुसमाहितः ॥ दर्पणं च ततो दद्यात्पाद्यं निष्पुंसनं ततः

bhūyo nivedayedannaṃ pūrvavatsusamāhitaḥ || darpaṇaṃ ca tato dadyātpādyaṃ niṣpuṃsanaṃ tataḥ

दत्त्वा चाचमनीयं च शाटकं च निवेदयेत् ॥ हस्तनिष्पुंसनार्थाय मात्रां च तदनन्तरम्

dattvā cācamanīyaṃ ca śāṭakaṃ ca nivedayet || hastaniṣpuṃsanārthāya mātrāṃ ca tadanantaram

निवेद्य पश्चात्ताम्बूलं देवं वह्नौ समर्चयेत् ॥ वह्निसंपूजनं कृत्वा कार्यकारिसमर्पणम्

nivedya paścāttāmbūlaṃ devaṃ vahnau samarcayet || vahnisaṃpūjanaṃ kṛtvā kāryakārisamarpaṇam

अतिथीनां ततः कार्यं भर्तव्यानां च भार्गव ॥ ततोऽनुयागकाले तु पवित्रेण समुत्क्षिपेत्

atithīnāṃ tataḥ kāryaṃ bhartavyānāṃ ca bhārgava || tato'nuyāgakāle tu pavitreṇa samutkṣipet

1.63.30

आसनं भाजनं चैव सान्नं प्रयतमानसः ॥ उपविश्य ततः पश्चात्प्रभवेनाप्ययेन च

āsanaṃ bhājanaṃ caiva sānnaṃ prayatamānasaḥ || upaviśya tataḥ paścātprabhavenāpyayena ca

इदमग्नेतिमन्त्रेण प्राच्यां ग्रासाष्टकं भवेत् ॥ ततस्तु प्रयतो भूत्वा विशेद्देवगृहं ततः

idamagnetimantreṇa prācyāṃ grāsāṣṭakaṃ bhavet || tatastu prayato bhūtvā viśeddevagṛhaṃ tataḥ

इज्याकालानुसंधानं ततः कुर्यात्समाहितः ॥ कुर्यात्स्वन्यायकालस्य चोपादानमनन्तरम्

ijyākālānusaṃdhānaṃ tataḥ kuryātsamāhitaḥ || kuryātsvanyāyakālasya copādānamanantaram

विसर्जनं ततः कुर्यात्प्रयतेनान्तरात्मना ॥ इज्याकालविधिस्त्वेष मया ते राम कीर्तितः

visarjanaṃ tataḥ kuryātprayatenāntarātmanā || ijyākālavidhistveṣa mayā te rāma kīrtitaḥ

भगवान्वासुदेवस्तु देवस्संकर्षणस्ततः ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च प्रभावोऽयमुदाहृतः

bhagavānvāsudevastu devassaṃkarṣaṇastataḥ || pradyumnaścāniruddhaśca prabhāvo'yamudāhṛtaḥ

संकर्षणस्तथाव्यक्त आत्मा प्रद्युम्न उच्यते ॥ देवस्तत्त्वगतस्सर्वं अनिरुद्धो महायशाः

saṃkarṣaṇastathāvyakta ātmā pradyumna ucyate || devastattvagatassarvaṃ aniruddho mahāyaśāḥ

स नाथस्सर्वलोकानां सृष्टिसंहारकारकः॥ (पुरुषोऽपि तथा सत्य अच्युतश्च द्विजोत्तम

sa nāthassarvalokānāṃ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ|| (puruṣo'pi tathā satya acyutaśca dvijottama

भगवान्वासुदेवश्च त्वव्ययोऽयमुदाहृतः ॥ चत्वार एते धर्मज्ञ वासुदेवाः प्रकीर्तिताः

bhagavānvāsudevaśca tvavyayo'yamudāhṛtaḥ || catvāra ete dharmajña vāsudevāḥ prakīrtitāḥ

भगवच्छब्दवाच्याश्च सर्वभूतभवोद्भवाः ॥ यः परः पुरुषो राम वासुदेवः प्रकीर्तितः

bhagavacchabdavācyāśca sarvabhūtabhavodbhavāḥ || yaḥ paraḥ puruṣo rāma vāsudevaḥ prakīrtitaḥ

भगवच्छब्दवाच्यश्च सर्वभूतभवोद्भवः ॥ शेषतत्त्वं गतः सर्वमनिरुद्धो महायशाः

bhagavacchabdavācyaśca sarvabhūtabhavodbhavaḥ || śeṣatattvaṃ gataḥ sarvamaniruddho mahāyaśāḥ

1.63.40

स नाथः सर्वलोकानां सृष्टिसंहारकारणः ॥ ) तदेतत्पठ्यते सूक्ते पौरुषे द्विजसत्तम

sa nāthaḥ sarvalokānāṃ sṛṣṭisaṃhārakāraṇaḥ || ) tadetatpaṭhyate sūkte pauruṣe dvijasattama

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ।। भुजिः प्रीतिस्तथैवार्चिः प्राणस्तर्पणमर्हणम्

pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi || bhujiḥ prītistathaivārciḥ prāṇastarpaṇamarhaṇam

निवेदनञ्चाचमनमष्टधा मन्त्रनिर्णयः ।। मन्त्रेण चार्हणान्तेन प्रदद्यादर्हणं पुनः

nivedanañcācamanamaṣṭadhā mantranirṇayaḥ || mantreṇa cārhaṇāntena pradadyādarhaṇaṃ punaḥ

तथैवाचमनान्तेन देयमाचमनं भवेत् ।। प्राशनान्तेन मन्त्रेण तर्पणं विनिवेदयेत्

tathaivācamanāntena deyamācamanaṃ bhavet || prāśanāntena mantreṇa tarpaṇaṃ vinivedayet

प्रतिग्रहेषु मात्रासु पादुकासु च दर्पणे ।। छत्रे च वालव्यजने तालवृन्ते तथैव च

pratigraheṣu mātrāsu pādukāsu ca darpaṇe || chatre ca vālavyajane tālavṛnte tathaiva ca

उपानत्सु तथा याने वाहनेषु भृगूत्तम ।। अब्धिध्वजेषु च तथा पताकासु च कीर्तिताः

upānatsu tathā yāne vāhaneṣu bhṛgūttama || abdhidhvajeṣu ca tathā patākāsu ca kīrtitāḥ

शेषाणां कामभोगानां नित्यं संकीर्तयेत्तु वै ।। सर्वत्रप्रीणनं कार्यमेतावान्मन्त्रनिर्णयः

śeṣāṇāṃ kāmabhogānāṃ nityaṃ saṃkīrtayettu vai || sarvatraprīṇanaṃ kāryametāvānmantranirṇayaḥ

देवानां पादपीठानां कलशानां तथैव च ।। वह्नेस्तथासनानां च चतुष्ट्वं विनिवर्तते

devānāṃ pādapīṭhānāṃ kalaśānāṃ tathaiva ca || vahnestathāsanānāṃ ca catuṣṭvaṃ vinivartate

कलशासनवह्नीनां संकरं तु न कारयेत् ।। तथैव पदपीठानां तेषां चिह्नं च कारयेत्

kalaśāsanavahnīnāṃ saṃkaraṃ tu na kārayet || tathaiva padapīṭhānāṃ teṣāṃ cihnaṃ ca kārayet

प्रापणे मधुपर्के च मात्रासु च भृगूत्तम ।। सुमनस्तु सदा राम यत्नः कार्यः समर्चने

prāpaṇe madhuparke ca mātrāsu ca bhṛgūttama || sumanastu sadā rāma yatnaḥ kāryaḥ samarcane

1.63.50

सौमनस्यं परं राम देवदेवे निवेदितम् ।। यस्मात्तु वर्तते तस्मात्प्रोक्ताः सुमनसः सदा

saumanasyaṃ paraṃ rāma devadeve niveditam || yasmāttu vartate tasmātproktāḥ sumanasaḥ sadā

मां त्रास्यति भयाद्घोरात्तस्मान्मात्रा प्रकीर्तिता ।। प्रापयिष्यति च स्थाने नित्यं दुःखविवर्जिते

māṃ trāsyati bhayādghorāttasmānmātrā prakīrtitā || prāpayiṣyati ca sthāne nityaṃ duḥkhavivarjite

यस्मात्तस्माद्द्विजश्रेष्ठ प्रोक्तं प्रापणकं सदा ।। परमं यत्परं राम मधुसंज्ञं तदुच्यते

yasmāttasmāddvijaśreṣṭha proktaṃ prāpaṇakaṃ sadā || paramaṃ yatparaṃ rāma madhusaṃjñaṃ taducyate

तदाप्यते यदा तेन मधुपर्कस्तदा स्मृतः ।। इज्याविधानोऽयमुदीरितस्ते समासतो भार्गववंशचन्द्र ।। अतः परं राम निबोध पुण्यं स्वाध्यायकाले गदतो ममाद्य

tadāpyate yadā tena madhuparkastadā smṛtaḥ || ijyāvidhāno'yamudīritaste samāsato bhārgavavaṃśacandra || ataḥ paraṃ rāma nibodha puṇyaṃ svādhyāyakāle gadato mamādya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासु इज्याका लविधिर्नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkaragītāsu ijyākā lavidhirnāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६४

शङ्कर उवाच ।। ।। आदौ देशे तथा राम प्रयतः सुसमाहितः ।। स्वाध्यायेनार्चयेद्देवं प्रयतेनान्तरात्मना

śaṅkara uvāca || || ādau deśe tathā rāma prayataḥ susamāhitaḥ || svādhyāyenārcayeddevaṃ prayatenāntarātmanā

तावत्कार्यं द्विजश्रेष्ठ स्वाध्यायं विधिवत्सदा ।। यावदस्तं गतो राम सविता दीप्तदीधितिः

tāvatkāryaṃ dvijaśreṣṭha svādhyāyaṃ vidhivatsadā || yāvadastaṃ gato rāma savitā dīptadīdhitiḥ

ततस्त्वस्तं गते सूर्ये स्वाचान्तः सुसमाहितः ।। प्रविश्य देवतावेश्म नैराज्यं कर्म कारयेत्

tatastvastaṃ gate sūrye svācāntaḥ susamāhitaḥ || praviśya devatāveśma nairājyaṃ karma kārayet

पादपीठान्तकं कर्म कृत्वा प्रागुक्तमञ्जसा ।। अर्घ्यमाचमनीयं च दत्त्वा पाद्यं च भार्गव

pādapīṭhāntakaṃ karma kṛtvā prāguktamañjasā || arghyamācamanīyaṃ ca dattvā pādyaṃ ca bhārgava

स्थालीमक्लिन्ननैवेद्यादारभ्याभिहितं ततः ।। कर्तव्यमनुयागान्तं प्रयतः सुसमाहितः

sthālīmaklinnanaivedyādārabhyābhihitaṃ tataḥ || kartavyamanuyāgāntaṃ prayataḥ susamāhitaḥ

कृत्वानुयागं विधिवत्प्रविश्य सुरमन्दिरम् ।। स्वाध्यायस्यानुसंधानं ततः कुर्यात्समाहितः

kṛtvānuyāgaṃ vidhivatpraviśya suramandiram || svādhyāyasyānusaṃdhānaṃ tataḥ kuryātsamāhitaḥ

योगकालमुपादाय पश्चात्कुर्याद्विसर्जनम् ।। कृत्वा विसर्जनं युक्तस्तिष्ठेद्याममतन्द्रितः

yogakālamupādāya paścātkuryādvisarjanam || kṛtvā visarjanaṃ yuktastiṣṭhedyāmamatandritaḥ

योगादनन्तरं स्वप्यादेवं युक्तस्य भार्गव।। स्वयं कालोऽपि सततं योगमध्येऽभिधीयते

yogādanantaraṃ svapyādevaṃ yuktasya bhārgava|| svayaṃ kālo'pi satataṃ yogamadhye'bhidhīyate

स्नानार्हकत्वं यदि नास्ति तस्य यामे विबुद्धस्तु तथा चतुर्थे ॥ युञ्जीत योगं रिपुकालभूतं योगेन बुद्धिः समुपैति सर्गम्

snānārhakatvaṃ yadi nāsti tasya yāme vibuddhastu tathā caturthe || yuñjīta yogaṃ ripukālabhūtaṃ yogena buddhiḥ samupaiti sargam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० शङ्करगीतासु स्वाध्यायकालकथनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 śaṅkaragītāsu svādhyāyakālakathanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६५

शङ्कर उवाच ॥ जानुतुल्यं मृदुशुभं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

śaṅkara uvāca || jānutulyaṃ mṛduśubhaṃ cailājinakuśottaram || śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ

चतुर्णामासनानां च बद्ध्वा तत्रैकमासनम् ॥ योगं युञ्जीत विधिवद्यथावदुनुपूर्वशः

caturṇāmāsanānāṃ ca baddhvā tatraikamāsanam || yogaṃ yuñjīta vidhivadyathāvadunupūrvaśaḥ

राम उवाच ॥ योगासनानि चत्वारि भगवन्कानि ब्रूहि मे ॥ येषामेकमथास्थाय योगं युञ्जीत मानवः

rāma uvāca || yogāsanāni catvāri bhagavankāni brūhi me || yeṣāmekamathāsthāya yogaṃ yuñjīta mānavaḥ

शङ्कर उवाच ॥ स्वस्तिकं सर्वतोभद्रं पर्यङ्कं कमलासनम् ॥ योगासनानि चत्वारि तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

śaṅkara uvāca || svastikaṃ sarvatobhadraṃ paryaṅkaṃ kamalāsanam || yogāsanāni catvāri teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

आसन्ने जानुनी कृत्वा यथावत्सुसमाहितः ॥ वामं कृत्वेतरे पादे वामजङ्घोरुपीडितम्

āsanne jānunī kṛtvā yathāvatsusamāhitaḥ || vāmaṃ kṛtvetare pāde vāmajaṅghorupīḍitam

स्वस्तिकं नाम तत्प्रोक्तमासनं प्रथमं शुभम् ॥ ऊरू च जानुनी जङ्घे यत्रासनगतः समम्

svastikaṃ nāma tatproktamāsanaṃ prathamaṃ śubham || ūrū ca jānunī jaṅghe yatrāsanagataḥ samam

आसनं सर्वतोभद्रं तद्विद्धि मनुजोत्तम ॥ पर्यङ्के योगपट्टेन बध्नीयात्पृष्ठयोगतः

āsanaṃ sarvatobhadraṃ tadviddhi manujottama || paryaṅke yogapaṭṭena badhnīyātpṛṣṭhayogataḥ

आकुञ्च्य जानुनी सम्यक्पादं कृत्वा च बाह्यतः ॥ दक्षिणं वामजङ्घायां पर्यङ्कासनकारणम्

ākuñcya jānunī samyakpādaṃ kṛtvā ca bāhyataḥ || dakṣiṇaṃ vāmajaṅghāyāṃ paryaṅkāsanakāraṇam

आसने सर्वतोभद्रे यदा भवति मानवः ॥ ऊरुस्थोत्तानचरणस्तदा स्यात्कमलासनम्

āsane sarvatobhadre yadā bhavati mānavaḥ || ūrusthottānacaraṇastadā syātkamalāsanam

1.65.10

आसनस्थस्य करणं निबोध गदतो मम।। समानीयोरुमूलेन हस्तौ भार्गव तिर्यगौ

āsanasthasya karaṇaṃ nibodha gadato mama|| samānīyorumūlena hastau bhārgava tiryagau

कृत्वोत्तानौ समौ विद्वान्वामस्योपरि दक्षिणम्।। अङ्गुलीच्छादकं विद्वानङ्गुली नां तु विन्यसेत्

kṛtvottānau samau vidvānvāmasyopari dakṣiṇam|| aṅgulīcchādakaṃ vidvānaṅgulī nāṃ tu vinyaset

किञ्चिदाकुञ्चिताङ्गुष्ठौ कर्तव्यौ च तथा करौ ॥ उरश्चोत्थाप्य विततं कृत्वा राम परिश्लथम्

kiñcidākuñcitāṅguṣṭhau kartavyau ca tathā karau || uraścotthāpya vitataṃ kṛtvā rāma pariślatham

पृष्ठमाकुञ्चयेत्स्कन्धे देहमुन्नामयेत्सुधीः ॥ निष्कम्पां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुञ्चिताम्

pṛṣṭhamākuñcayetskandhe dehamunnāmayetsudhīḥ || niṣkampāṃ sudṛḍhāmṛjvīṃ nātistabdhāṃ na kuñcitām

ग्रीवां विधारयेद्यत्नाच्छिरः कार्यं समं सदा ॥ संपस्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

grīvāṃ vidhārayedyatnācchiraḥ kāryaṃ samaṃ sadā || saṃpasyannāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

किञ्चिन्निमीलिते नेत्रे दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥ तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेण समाहितः

kiñcinnimīlite netre dantairdantānna saṃspṛśet || tālumadhyagatenaiva jihvāgreṇa samāhitaḥ

स बद्धकरणो विद्वानभ्यासात्पवनं जयेत् ॥ जित्वा वायुं यथाशक्ति योगं युञ्जीत बुद्धिमान्

sa baddhakaraṇo vidvānabhyāsātpavanaṃ jayet || jitvā vāyuṃ yathāśakti yogaṃ yuñjīta buddhimān

आदौ तु चिन्तयेत्स्थूलां भूमिं पञ्चगुणान्विताम् ॥ लब्धलक्षो महायोगी भूमियोगं समुत्सृजेत्

ādau tu cintayetsthūlāṃ bhūmiṃ pañcaguṇānvitām || labdhalakṣo mahāyogī bhūmiyogaṃ samutsṛjet

ततश्चतुर्गुणं ध्यानं कर्तव्यमुदके द्विज ॥ लब्धलक्ष अपां योगी जलयोगं समुत्सृजेत्

tataścaturguṇaṃ dhyānaṃ kartavyamudake dvija || labdhalakṣa apāṃ yogī jalayogaṃ samutsṛjet

ततस्तु योगं युञ्जीत त्रिगुणं द्विज तेजसि ॥ लब्धलक्षश्च तत्रापि वह्नियोगं समुत्सृजेत्

tatastu yogaṃ yuñjīta triguṇaṃ dvija tejasi || labdhalakṣaśca tatrāpi vahniyogaṃ samutsṛjet

1.65.20

ततस्तु योगं युञ्जीत पवने द्विगुणं द्विज ।।॥ लब्धलक्षश्च तत्रापि वायुयोगं समुत्सृजेत्

tatastu yogaṃ yuñjīta pavane dviguṇaṃ dvija |||| labdhalakṣaśca tatrāpi vāyuyogaṃ samutsṛjet

ततस्त्वेकगुणं योगं युञ्जीत गगने बुधः ॥ लब्धलक्षश्च तत्रापि मनोयोगगतिर्भवेत्

tatastvekaguṇaṃ yogaṃ yuñjīta gagane budhaḥ || labdhalakṣaśca tatrāpi manoyogagatirbhavet

मनसश्चन्द्रमाः प्रोक्तः प्रथमं चन्द्रमण्डले ॥ ऊर्ध्वलक्षं बुधः कृत्वा चन्द्रमण्डलमध्यगे

manasaścandramāḥ proktaḥ prathamaṃ candramaṇḍale || ūrdhvalakṣaṃ budhaḥ kṛtvā candramaṇḍalamadhyage

अङ्गुष्ठमात्रे पुरुषे लक्षबन्धं तु कारयेत् ॥ शशाङ्कशतसंकाशे सर्वालङ्कारभूषिते

aṅguṣṭhamātre puruṣe lakṣabandhaṃ tu kārayet || śaśāṅkaśatasaṃkāśe sarvālaṅkārabhūṣite

लब्धलक्षश्च तत्रापि बुद्धियोगगतिर्भवेत्॥ बुद्धिश्च भगवान्सूर्यः प्रथमं सूर्यमण्डले

labdhalakṣaśca tatrāpi buddhiyogagatirbhavet|| buddhiśca bhagavānsūryaḥ prathamaṃ sūryamaṇḍale

समग्रमेव संपश्येद्ध्यानयोगेन बुद्धिमान्।। सूर्यमण्डलमध्यस्थं शतसूर्यसमप्रभम्

samagrameva saṃpaśyeddhyānayogena buddhimān|| sūryamaṇḍalamadhyasthaṃ śatasūryasamaprabham

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं सर्वाभरणभूषितम् ॥ चिन्तयेत्प्रयतो नाम तत्परः सुसमाहितः

aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ sarvābharaṇabhūṣitam || cintayetprayato nāma tatparaḥ susamāhitaḥ

लब्धलक्षश्च तत्रापि नित्यमात्मानमात्मना ॥ आत्मस्थमेव s संपश्येद्ध्यानयोगेन भार्गव

labdhalakṣaśca tatrāpi nityamātmānamātmanā || ātmasthameva s saṃpaśyeddhyānayogena bhārgava

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं सूर्यबिम्बगतं यथा ॥ ध्यानयोगेन संपश्येत्तथा पश्येत्तथात्मनि

aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ sūryabimbagataṃ yathā || dhyānayogena saṃpaśyettathā paśyettathātmani

अधोमुखे हृत्कमले कर्णिकायां भृगूत्तम।। लब्धलक्षश्च तत्रापि अव्यक्तं चिन्तयेत्पदम्

adhomukhe hṛtkamale karṇikāyāṃ bhṛgūttama|| labdhalakṣaśca tatrāpi avyaktaṃ cintayetpadam

1.65.30

बहिरन्तश्च सर्वत्र तेजसा तत्र चिन्तयेत् ॥ नैवार्केण न चन्द्रेण सर्वं व्याप्तमशेषतः

bahirantaśca sarvatra tejasā tatra cintayet || naivārkeṇa na candreṇa sarvaṃ vyāptamaśeṣataḥ

लब्धलक्षश्च तत्रापि पुरुषं चिन्तयेत्परम् ॥ शून्यं तु पुरुषं ध्यानं प्रवदन्ति मनीषिणः

labdhalakṣaśca tatrāpi puruṣaṃ cintayetparam || śūnyaṃ tu puruṣaṃ dhyānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

साकारे बद्धलक्षस्तु शून्यं शक्नोति चिन्तितुम् ॥ अन्यथा तु सुकष्टं स्यान्निरालम्बस्य चिन्तनम्

sākāre baddhalakṣastu śūnyaṃ śaknoti cintitum || anyathā tu sukaṣṭaṃ syānnirālambasya cintanam

चित्तवृत्तिनिरोधो हि दुष्करः प्रतिभाति मे ॥ तत्र यत्नः सदा कार्यो विजये पवनस्य च

cittavṛttinirodho hi duṣkaraḥ pratibhāti me || tatra yatnaḥ sadā kāryo vijaye pavanasya ca

चित्तवृत्तिनिरोधेन पवनस्य जयेन च ॥ उपासनाया शून्यस्य निष्फलत्वं विधीयते

cittavṛttinirodhena pavanasya jayena ca || upāsanāyā śūnyasya niṣphalatvaṃ vidhīyate

अरूपगन्धमनसं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥ सर्वेन्द्रियगुणं राम सर्वस्थं सर्वगं च यत्

arūpagandhamanasaṃ śabdasparśavivarjitam || sarvendriyaguṇaṃ rāma sarvasthaṃ sarvagaṃ ca yat

( तं ध्यायन्पुरुषं तस्य ध्यानं शून्यं प्रकीर्तितम् ॥ ) तस्य स्वरूपं विज्ञाय राम शून्यमुपासतः

( taṃ dhyāyanpuruṣaṃ tasya dhyānaṃ śūnyaṃ prakīrtitam || ) tasya svarūpaṃ vijñāya rāma śūnyamupāsataḥ

सर्वबन्धनमुक्तस्य निष्फलत्वं विधीयते ॥ अखण्डकारिणस्त्वेवं नित्यं भृगुकुलोद्वह

sarvabandhanamuktasya niṣphalatvaṃ vidhīyate || akhaṇḍakāriṇastvevaṃ nityaṃ bhṛgukulodvaha

संवत्सरशते पूर्णे सत्रिभागे महाभुज ॥ निष्फलत्वं परं स्थानं ध्रुवं भवति भार्गव

saṃvatsaraśate pūrṇe satribhāge mahābhuja || niṣphalatvaṃ paraṃ sthānaṃ dhruvaṃ bhavati bhārgava

राम उवाच ॥ संवत्सरशतं पूर्णं त्रिभागसहितं विभो ॥ अजीवतो निष्फलत्वं कथं भवति शङ्कर

rāma uvāca || saṃvatsaraśataṃ pūrṇaṃ tribhāgasahitaṃ vibho || ajīvato niṣphalatvaṃ kathaṃ bhavati śaṅkara

1.65.40

शङ्कर उवाच ॥ अखण्डकारी भवति यद्येकमपि जन्मनि ॥ जन्मक्रमादवश्यं हि राम जन्मनिजन्मनि

śaṅkara uvāca || akhaṇḍakārī bhavati yadyekamapi janmani || janmakramādavaśyaṃ hi rāma janmanijanmani

पूरणीयं सत्रिभागं ध्रुवं तेन समाः शतम् ॥ अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्

pūraṇīyaṃ satribhāgaṃ dhruvaṃ tena samāḥ śatam || anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim

अखण्डकारिणो राम प्रवृत्तस्य द्विजन्मनः ॥ अवश्यमेव तत्स्थानं यद्विष्णोः परमं पदम्

akhaṇḍakāriṇo rāma pravṛttasya dvijanmanaḥ || avaśyameva tatsthānaṃ yadviṣṇoḥ paramaṃ padam

राम उवाच ॥ अखण्डकारिता प्रोक्ता त्वया देव द्विजन्मनाम् ॥ शूद्रो वा यदि वा नारी कथं स्थानमवाप्नुयात्

rāma uvāca || akhaṇḍakāritā proktā tvayā deva dvijanmanām || śūdro vā yadi vā nārī kathaṃ sthānamavāpnuyāt

शङ्कर उवाच ॥ अखण्डकारिणी पत्नी प्राप्नोति परमं पदम् ॥ शूद्रः स्वकर्मनिरतः केशवार्पितमानसः

śaṅkara uvāca || akhaṇḍakāriṇī patnī prāpnoti paramaṃ padam || śūdraḥ svakarmanirataḥ keśavārpitamānasaḥ

जात्यन्तरमथासाद्य भक्तियोगेन भावितः ॥ अखण्डकारी भवति ततः प्राप्नोति तत्पदम्

jātyantaramathāsādya bhaktiyogena bhāvitaḥ || akhaṇḍakārī bhavati tataḥ prāpnoti tatpadam

मार्कण्डेय उवाच ॥। एतावदुक्तं देवेन त्र्यम्बकेण महात्मना ॥ तदा तुष्टेन रामाय रहस्यमृषिपूजितम्

mārkaṇḍeya uvāca ||| etāvaduktaṃ devena tryambakeṇa mahātmanā || tadā tuṣṭena rāmāya rahasyamṛṣipūjitam

एतद्बलिविहीनाय न तु वाच्यं यदूत्तम् ॥ न नास्तिकाय मूर्खाय तर्कदुष्टाय वा तथा

etadbalivihīnāya na tu vācyaṃ yadūttam || na nāstikāya mūrkhāya tarkaduṣṭāya vā tathā

एतत्तु शृण्वते वाच्यं शिष्याय च सुताय च ॥ यो वा दद्यान्महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम्

etattu śṛṇvate vācyaṃ śiṣyāya ca sutāya ca || yo vā dadyānmahīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām

एतद्गुह्यं परं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ आयुष्यं च यशस्यं च कलिदुःस्वप्ननाशनम्

etadguhyaṃ paraṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam || āyuṣyaṃ ca yaśasyaṃ ca kaliduḥsvapnanāśanam

1.65.50

अध्येतव्यमिदं सम्यग्वचनं शंकरस्य च ॥ सर्वबन्धविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमं पदम्

adhyetavyamidaṃ samyagvacanaṃ śaṃkarasya ca || sarvabandhavinirmuktaḥ prāpnoti paramaṃ padam

एतावदुक्तं त्रिपुरान्तकेन तुष्टेन रामस्य महाबलस्य ॥ मया तथा तेऽभिहितं नरेन्द्र धार्यं त्वयेदं सततं यथावत्

etāvaduktaṃ tripurāntakena tuṣṭena rāmasya mahābalasya || mayā tathā te'bhihitaṃ narendra dhāryaṃ tvayedaṃ satataṃ yathāvat

इति विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासमाप्तिर्नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

iti viṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaṅkaragītāsamāptirnāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६६

मार्कण्डेय उवाच ॥। ॥ कैलासशिखरे रम्ये रामस्य रमतस्तदा ॥ आजगाम हरं द्रष्टुं देवदेवः पुरन्दरः

mārkaṇḍeya uvāca ||| || kailāsaśikhare ramye rāmasya ramatastadā || ājagāma haraṃ draṣṭuṃ devadevaḥ purandaraḥ

स समासाद्य देवेशं प्रणम्य वृषभध्वजम् ॥ उवाच वचनं सम्यङ्मुदा रामस्य सन्निधौ

sa samāsādya deveśaṃ praṇamya vṛṣabhadhvajam || uvāca vacanaṃ samyaṅmudā rāmasya sannidhau

शक्र उवाच ॥ त्वत्प्रसादेन देवेश मया प्राप्तं त्रिविष्टपम् ॥ रामेण घातिताः सर्वे यथा मे देवशत्रवः

śakra uvāca || tvatprasādena deveśa mayā prāptaṃ triviṣṭapam || rāmeṇa ghātitāḥ sarve yathā me devaśatravaḥ

अवध्यास्त्रिदशानां ये वरदानबलोद्धताः ॥ नरवध्याः कृतास्ते हि ब्रह्मणा सुमहात्मना

avadhyāstridaśānāṃ ye varadānabaloddhatāḥ || naravadhyāḥ kṛtāste hi brahmaṇā sumahātmanā

पातालनिलया देव अवध्या देवतागणैः ॥ बाधन्ते नरवध्या मे लोकानां च जगत्पते

pātālanilayā deva avadhyā devatāgaṇaiḥ || bādhante naravadhyā me lokānāṃ ca jagatpate

तांश्च घातय देवेश रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं करिष्यतीत्युक्त्वा विसृज्य त्रिदशेश्वरम्

tāṃśca ghātaya deveśa rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ kariṣyatītyuktvā visṛjya tridaśeśvaram

उवाच वचनं रामं भार्गवं पुरतः स्थितम् ॥ शङ्कर उवाच ॥ गच्छ भार्गव पातालं पातालनिलयाञ्जहि

uvāca vacanaṃ rāmaṃ bhārgavaṃ purataḥ sthitam || śaṅkara uvāca || gaccha bhārgava pātālaṃ pātālanilayāñjahi

शक्रशत्रून्दुराचारान्नरवध्यान्महासुरान्॥ वैष्णवं चापरत्नं ते मया न्यस्तं पितुः करे

śakraśatrūndurācārānnaravadhyānmahāsurān|| vaiṣṇavaṃ cāparatnaṃ te mayā nyastaṃ pituḥ kare

तदादाय शरैस्तीक्ष्णैर्जहि तान्राम दानवान् ॥ अक्षयं तूणमादाय शरपूर्णमिदं तथा

tadādāya śaraistīkṣṇairjahi tānrāma dānavān || akṣayaṃ tūṇamādāya śarapūrṇamidaṃ tathā

1.66.10

मार्कण्डेय उवाच ॥। एवमुक्त्वा ददौ चास्य तूणमक्षयसायकम् ॥ दत्त्वा च भगवानाह रामं परबलार्दनम्

mārkaṇḍeya uvāca ||| evamuktvā dadau cāsya tūṇamakṣayasāyakam || dattvā ca bhagavānāha rāmaṃ parabalārdanam

शङ्कर उवाच ॥ तूणमेतत्प्रदातव्यं त्वयागस्त्याय भार्गव ॥ चापरत्नं च रामाय कृते कर्मणि सुव्रत

śaṅkara uvāca || tūṇametatpradātavyaṃ tvayāgastyāya bhārgava || cāparatnaṃ ca rāmāya kṛte karmaṇi suvrata

अगस्त्योऽपि महातेजास्तूणमक्षयसायकम् ॥ राघवायातियशसे रामायैव प्रदास्यति

agastyo'pi mahātejāstūṇamakṣayasāyakam || rāghavāyātiyaśase rāmāyaiva pradāsyati

रामसंदर्शनादूर्ध्वं मा कृथाः शस्त्रधारणम् ॥ रामसंदर्शने राम तव तेजो हि वैष्णवम्

rāmasaṃdarśanādūrdhvaṃ mā kṛthāḥ śastradhāraṇam || rāmasaṃdarśane rāma tava tejo hi vaiṣṇavam

रामं प्रवेक्ष्यति तदा सुरकार्यार्थमूर्जितम् ॥ यावत्त्वं तेजसा युक्तो वैष्णवेन परंतप

rāmaṃ pravekṣyati tadā surakāryārthamūrjitam || yāvattvaṃ tejasā yukto vaiṣṇavena paraṃtapa

तावच्छत्रुगणान्सर्वान्समरेषु विजेष्यसि ॥ स्थातुं न शक्तास्तव दैत्यसेना अस्तायुधस्य प्रमुखे द्विजेन्द्र ॥ आदाय चापं युधि वैष्णवं तत्तूणं तथेमं जहि देवशत्रून्

tāvacchatrugaṇānsarvānsamareṣu vijeṣyasi || sthātuṃ na śaktāstava daityasenā astāyudhasya pramukhe dvijendra || ādāya cāpaṃ yudhi vaiṣṇavaṃ tattūṇaṃ tathemaṃ jahi devaśatrūn

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा० सं० प्रथमखण्डे रामं प्रति शङ्करानुशासने षट्षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare mā0 saṃ0 prathamakhaṇḍe rāmaṃ prati śaṅkarānuśāsane ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६७

राम उवाच ॥। वैष्णवं चापरत्नं तत्किमर्थं भवता करे ।। न्यस्तं च तन्मे भगवंश्चापरत्नं च कीदृशम्

rāma uvāca ||| vaiṣṇavaṃ cāparatnaṃ tatkimarthaṃ bhavatā kare || nyastaṃ ca tanme bhagavaṃścāparatnaṃ ca kīdṛśam

शङ्कर उवाच ।। माया हि वैष्णवी राम यया संमोहिताः पुरा ।। देवाश्च ऋषयश्चैव गत्वान्तः प्रणताः स्थिता

śaṅkara uvāca || māyā hi vaiṣṇavī rāma yayā saṃmohitāḥ purā || devāśca ṛṣayaścaiva gatvāntaḥ praṇatāḥ sthitā

यजतां परमाधारं देवं कमलसंभवम् ।। भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकनमस्कृतः

yajatāṃ paramādhāraṃ devaṃ kamalasaṃbhavam || bhūtabhavyabhaviṣyasya prabhuṃ lokanamaskṛtaḥ

देवा ऊचुः ।। वासुदेवस्य देवस्य महादेवस्य चाप्यथ ।। अन्तरं ज्ञातुमिच्छामः कः कस्मादतिरिच्यते

devā ūcuḥ || vāsudevasya devasya mahādevasya cāpyatha || antaraṃ jñātumicchāmaḥ kaḥ kasmādatiricyate

शङ्कर उवाच ।। एवमुक्तस्सुरैः सर्वैर्ऋषिभिश्च पितामहैः ।। विहस्योवाच तान्सर्वांस्तयोर्गत्वा परस्परम्

śaṅkara uvāca || evamuktassuraiḥ sarvairṛṣibhiśca pitāmahaiḥ || vihasyovāca tānsarvāṃstayorgatvā parasparam

ब्रह्मोवाच ।। जनयध्वं सुराः सर्वे विरोधमृषिभिस्सह ।। विरोधे तु समुत्पन्ने तयोर्युद्धं उपस्थिते

brahmovāca || janayadhvaṃ surāḥ sarve virodhamṛṣibhissaha || virodhe tu samutpanne tayoryuddhaṃ upasthite

ज्ञास्यध्वमन्तरं देवास्तयोर्नास्त्यत्र संशयः ।। शङ्कर उवाच ।। एवमुक्ताः सुराः सर्वे सार्धमृषिगणैस्तदा

jñāsyadhvamantaraṃ devāstayornāstyatra saṃśayaḥ || śaṅkara uvāca || evamuktāḥ surāḥ sarve sārdhamṛṣigaṇaistadā

आवयोर्जनयामासुर्विरोधं भृगुनन्दन ।। विष्णोराधिक्यमन्विच्छंस्तस्य मायाविमोहिताः

āvayorjanayāmāsurvirodhaṃ bhṛgunandana || viṣṇorādhikyamanvicchaṃstasya māyāvimohitāḥ

कृतवानस्मि दैवेन देव वाक्येन विग्रहम् ।। प्रभावदर्शनार्थाय त्वावयोर्विग्रहे तदा

kṛtavānasmi daivena deva vākyena vigraham || prabhāvadarśanārthāya tvāvayorvigrahe tadā

1.67.10

आसन्नमभवद्युद्धं सर्वसत्त्वभयङ्करम् ।। आवयोर्भृगुशार्दूल तदा युद्धे उपस्थिते

āsannamabhavadyuddhaṃ sarvasattvabhayaṅkaram || āvayorbhṛguśārdūla tadā yuddhe upasthite

आजगामाथ तं देशं ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।। देवा ब्रह्मर्षयश्चैव तथा राजर्षयोऽमलाः ।।१

ājagāmātha taṃ deśaṃ brahmā śubhacaturmukhaḥ || devā brahmarṣayaścaiva tathā rājarṣayo'malāḥ ||1

सर्वेषां समवेतानामावयोर्युद्धसंगरे ।। उवाच वचनं ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः

sarveṣāṃ samavetānāmāvayoryuddhasaṃgare || uvāca vacanaṃ brahmā sarvalokanamaskṛtaḥ

ब्रह्मोवाच ।। न कर्तव्यं जगन्नाथौ युद्धं परमदारुणम् ।। युष्मद्युद्धेन सकलं नश्यतीदं जगत्त्रयम्

brahmovāca || na kartavyaṃ jagannāthau yuddhaṃ paramadāruṇam || yuṣmadyuddhena sakalaṃ naśyatīdaṃ jagattrayam

गृहीतं चापरत्नं यत्स्वयं देवेन चक्रिणा ।। तदारोपयतां शूली शूलिचापं जनार्दनः

gṛhītaṃ cāparatnaṃ yatsvayaṃ devena cakriṇā || tadāropayatāṃ śūlī śūlicāpaṃ janārdanaḥ

ज्ञास्यामि चान्तरं देवौ चापारोपणकर्मणा ।। शङ्कर उवाच ।। एवमुक्ते मम कराद्धनुर्जग्राह केशवः ।। आरोपितुं न मे शक्तिः सर्वयत्नेन चाभवत्

jñāsyāmi cāntaraṃ devau cāpāropaṇakarmaṇā || śaṅkara uvāca || evamukte mama karāddhanurjagrāha keśavaḥ || āropituṃ na me śaktiḥ sarvayatnena cābhavat

ततश्च गतमोहेन मया ज्ञातो महेश्वरः ।। ज्ञात्वा विसृष्टचापेन स्तुतश्च भगवांस्तदा

tataśca gatamohena mayā jñāto maheśvaraḥ || jñātvā visṛṣṭacāpena stutaśca bhagavāṃstadā

नमोऽस्तु ते देववराप्रमेय नमोऽस्तु ते सर्वगुणान्तराय ।। नमोऽस्तु ते देवगणार्चिताय नमोऽस्तु ते सर्वगुणोत्तराय

namo'stu te devavarāprameya namo'stu te sarvaguṇāntarāya || namo'stu te devagaṇārcitāya namo'stu te sarvaguṇottarāya

उन्मेषमात्रेण तवाप्रमेय दिनं समग्रं प्रपितामहस्य ।। निमेषमात्रेण निशा प्रदिष्टा यस्यां समादाय जगत्स शेते

unmeṣamātreṇa tavāprameya dinaṃ samagraṃ prapitāmahasya || nimeṣamātreṇa niśā pradiṣṭā yasyāṃ samādāya jagatsa śete

न कारणं वेद्मि तवेश सृष्टौ संहारकार्यं च तथा न वेद्मि ।। आद्यं न मध्यं न तथैव चान्तं त्वमेक ईशः पुरुषः पुराणः

na kāraṇaṃ vedmi taveśa sṛṣṭau saṃhārakāryaṃ ca tathā na vedmi || ādyaṃ na madhyaṃ na tathaiva cāntaṃ tvameka īśaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ

1.67.20

सर्वेषु भूतेषु तथा स्थितस्त्वं सर्वाणि भूतानि तथा तवेश ।। भूतान्तरस्थोऽपि न भूतसंस्थ आश्चर्यमेतन्मम देवदेव

sarveṣu bhūteṣu tathā sthitastvaṃ sarvāṇi bhūtāni tathā taveśa || bhūtāntarastho'pi na bhūtasaṃstha āścaryametanmama devadeva

भूतान्तरस्थोपि न भूतनाथः भूतार्जितैः कर्मभिराप्यसे त्वम् ।। कर्माणि सर्वाणि जगत्त्रयस्य धर्मे सदा यन्महदद्भुतं तत्

bhūtāntarasthopi na bhūtanāthaḥ bhūtārjitaiḥ karmabhirāpyase tvam || karmāṇi sarvāṇi jagattrayasya dharme sadā yanmahadadbhutaṃ tat

गन्धः पृथिव्यां च रसोऽप्सु देव वायौ यथा स्पर्शगुणस्त्वदीयः ।। रूपं तथाग्नौ गगने च शब्दो गुणा समग्रास्तव भूतसंघे

gandhaḥ pṛthivyāṃ ca raso'psu deva vāyau yathā sparśaguṇastvadīyaḥ || rūpaṃ tathāgnau gagane ca śabdo guṇā samagrāstava bhūtasaṃghe

मनोगतस्त्वं च तथा वितर्को बुद्धौ गतस्त्वं च विनिश्चयोऽत्र ।। चिद्रूपमात्मन्यथ देवदेव अव्यक्तसंस्थस्य गुणत्रयस्त्वम्

manogatastvaṃ ca tathā vitarko buddhau gatastvaṃ ca viniścayo'tra || cidrūpamātmanyatha devadeva avyaktasaṃsthasya guṇatrayastvam

त्वमेव भूतानि च तद्गुणाश्च मूर्तेर्विभिन्नोसि न भूतभिन्नः ।। तत्त्वानि सर्वाणि च तद्व्यतीतः त्वमेव देवः पुरुषः प्रदिष्टः

tvameva bhūtāni ca tadguṇāśca mūrtervibhinnosi na bhūtabhinnaḥ || tattvāni sarvāṇi ca tadvyatītaḥ tvameva devaḥ puruṣaḥ pradiṣṭaḥ

तवेच्छया स्यात्सकला त्रिलोकी तवेच्छया देव तथा विनश्येत् ।। इत्थंविधस्यानघ कर्मणस्ते स्तुतिः कथं स्यात्परमस्य धाम्नः

tavecchayā syātsakalā trilokī tavecchayā deva tathā vinaśyet || itthaṃvidhasyānagha karmaṇaste stutiḥ kathaṃ syātparamasya dhāmnaḥ

एवं स्तुतो देववरो मयासावुवाच मां देवगणस्य मध्ये ।। योऽहं स देवः परमेश्वरस्त्वं योऽहं स देवः प्रपितामहश्च

evaṃ stuto devavaro mayāsāvuvāca māṃ devagaṇasya madhye || yo'haṃ sa devaḥ parameśvarastvaṃ yo'haṃ sa devaḥ prapitāmahaśca

आश्रित्य मूर्तित्रितयं मयेदं कर्मत्रयं शङ्कर साध्यते वै ।। उत्पत्तिनाशौ परिपालनं च कालत्रये शङ्कर देवकार्यात्

āśritya mūrtitritayaṃ mayedaṃ karmatrayaṃ śaṅkara sādhyate vai || utpattināśau paripālanaṃ ca kālatraye śaṅkara devakāryāt

मूर्तिर्ममोग्रा जगतां तवेयं संहारकार्यार्थमुदीर्णदर्पा ।। त्प्रभुर्भवः कारणकारणानां पूज्यश्च सर्वेश्वर सर्वदेवैः

mūrtirmamogrā jagatāṃ taveyaṃ saṃhārakāryārthamudīrṇadarpā || tprabhurbhavaḥ kāraṇakāraṇānāṃ pūjyaśca sarveśvara sarvadevaiḥ

ये त्वां नमस्यन्ति जगत्प्रधानं भक्तिं परा ये च वहन्ति तुभ्यम् ।। भक्त्या च नित्यं तव पूजयन्ति स्थानं हि तेषां सुलभं मदीयम्

ye tvāṃ namasyanti jagatpradhānaṃ bhaktiṃ parā ye ca vahanti tubhyam || bhaktyā ca nityaṃ tava pūjayanti sthānaṃ hi teṣāṃ sulabhaṃ madīyam

1.67.30

मदीयमेतद्भुवि चापरत्वं प्रदीयतां भार्गवनन्दनाय ।। ऋचीकपुत्राय गुणाधिकाय तस्मात्समादास्यति तस्य पुत्रः

madīyametadbhuvi cāparatvaṃ pradīyatāṃ bhārgavanandanāya || ṛcīkaputrāya guṇādhikāya tasmātsamādāsyati tasya putraḥ

स तेन चापेन निहत्य शत्रून्कृत्वा च लघ्वीं वसुधां सुरेश ।। तच्चापरत्नं भुवि राघवाय प्रदास्यते राम इति श्रुताय

sa tena cāpena nihatya śatrūnkṛtvā ca laghvīṃ vasudhāṃ sureśa || taccāparatnaṃ bhuvi rāghavāya pradāsyate rāma iti śrutāya

कृत्वा स रामोपि हि तेन कर्म प्रदास्यते तद्वरुणाय चापम् ।। तस्मात्समादास्यति फाल्गुनोऽपि देवार्थकार्यैकरतिर्महात्मा

kṛtvā sa rāmopi hi tena karma pradāsyate tadvaruṇāya cāpam || tasmātsamādāsyati phālguno'pi devārthakāryaikaratirmahātmā

स्वं चापरत्नं जनकाय देहि निमीतिनाम्ना भुवि शब्दिताय ।। तेनापि चापेन स तत्प्रसूतो राजा महत्कर्म करिष्यतीति

svaṃ cāparatnaṃ janakāya dehi nimītināmnā bhuvi śabditāya || tenāpi cāpena sa tatprasūto rājā mahatkarma kariṣyatīti

...दुक्त्वा भगवान्महात्मा जगाम काष्ठां मनसस्त्वभीष्टाम् ।। मया तथा ते भुवि चापरत्ने द्विजप्रधान क्षितिपेषु दत्ते

...duktvā bhagavānmahātmā jagāma kāṣṭhāṃ manasastvabhīṣṭām || mayā tathā te bhuvi cāparatne dvijapradhāna kṣitipeṣu datte

यद्वैप्णवं चापवरं पितुस्ते न्यस्तं करे वासुकितुल्यरूपम् ।। तद्देवकार्येण विना न शक्यं केनाप्यधिज्य युधि राम कर्तुम्

yadvaipṇavaṃ cāpavaraṃ pituste nyastaṃ kare vāsukitulyarūpam || taddevakāryeṇa vinā na śakyaṃ kenāpyadhijya yudhi rāma kartum

अज्ञातवस्तुरचितं सुरकार्यदक्षं गोविन्दबाहुविटपाश्रयलब्धमानम् ।। न्यस्तं पुरा पितृकरे तव युद्धशौण्ड चेत्थं मया हरिवचः प्रसमीक्ष्य राम

ajñātavasturacitaṃ surakāryadakṣaṃ govindabāhuviṭapāśrayalabdhamānam || nyastaṃ purā pitṛkare tava yuddhaśauṇḍa cetthaṃ mayā harivacaḥ prasamīkṣya rāma

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० वैष्णवधनुःप्रादुर्भावो नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 vaiṣṇavadhanuḥprādurbhāvo nāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६८

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवमुक्तस्तदा रामो देवदेवेन शम्भुना ।। प्रणम्य शिरसा देवं पार्वतीं वरदां तथा

mārkaṇḍeya uvāca || || evamuktastadā rāmo devadevena śambhunā || praṇamya śirasā devaṃ pārvatīṃ varadāṃ tathā

प्रमथैश्च परिष्वक्तस्सोत्कण्ठेनान्तरात्मना ।। जगामाश्रममुद्दिश्य पितुः परबलार्दनः

pramathaiśca pariṣvaktassotkaṇṭhenāntarātmanā || jagāmāśramamuddiśya pituḥ parabalārdanaḥ

सोऽचिरेणैव संप्राप्य ददर्शाश्रममण्डले ।। वयोवृद्धं तपोवृद्धं पितरं दीप्ततेजसम्

so'cireṇaiva saṃprāpya dadarśāśramamaṇḍale || vayovṛddhaṃ tapovṛddhaṃ pitaraṃ dīptatejasam

सोऽभिवाद्य पितुः पादौ मातुश्च परवीरहा ।। भ्रातॄणामानुपूर्व्येण धर्मनित्यो जितेन्द्रियः

so'bhivādya pituḥ pādau mātuśca paravīrahā || bhrātṝṇāmānupūrvyeṇa dharmanityo jitendriyaḥ

तैश्च मूर्धन्युपाघ्रातः सान्त्वितस्स महातपाः ।। स मत्प्रसादं पृष्टश्चेत्युक्त्वा सर्वमशेषतः

taiśca mūrdhanyupāghrātaḥ sāntvitassa mahātapāḥ || sa matprasādaṃ pṛṣṭaścetyuktvā sarvamaśeṣataḥ

आख्यातवाँस्ततः पश्चात्पातालगमनं तदा ।। आसन्नं देवकार्यं च चापरत्नं च वैष्णवम्

ākhyātavām̐stataḥ paścātpātālagamanaṃ tadā || āsannaṃ devakāryaṃ ca cāparatnaṃ ca vaiṣṇavam

जमदग्निर्महातेजाः श्रुत्वा रामवचस्तदा ।। चापरत्नं च रामाय प्रददौ देवपूजितम्

jamadagnirmahātejāḥ śrutvā rāmavacastadā || cāparatnaṃ ca rāmāya pradadau devapūjitam

दत्त्वोवाच स तं रामं हुताशनसमप्रभम् ।। पश्चिमेन समुद्रेण प्रविश्य वरुणालयम्

dattvovāca sa taṃ rāmaṃ hutāśanasamaprabham || paścimena samudreṇa praviśya varuṇālayam

1.68.10

संपूज्य वरुणं रामस्तस्यैवानुमते तदा।। शक्रशत्रून्दुराचारान्पातालनिलयञ्जहि ।। अनेन चापरत्नेन वैष्णवेन महाबल ।। दैतेयान्समरे हत्वा गत्वा च वरुणालयम्

saṃpūjya varuṇaṃ rāmastasyaivānumate tadā|| śakraśatrūndurācārānpātālanilayañjahi || anena cāparatnena vaiṣṇavena mahābala || daiteyānsamare hatvā gatvā ca varuṇālayam

प्रष्टव्यो वरुणो देवस्त्वया धर्मान्सनातनान् ।। स पुत्र वरुणाद्धर्माञ्छ्रुत्वा राम यथाविधि

praṣṭavyo varuṇo devastvayā dharmānsanātanān || sa putra varuṇāddharmāñchrutvā rāma yathāvidhi

आगच्छेथा यथाकालं मत्समीपं महाभुज ।। एवमुक्तस्तदा रामः पित्रा धर्मभृतां वरः

āgacchethā yathākālaṃ matsamīpaṃ mahābhuja || evamuktastadā rāmaḥ pitrā dharmabhṛtāṃ varaḥ

पितरं मातरं भ्रातॄनभिवाद्य यथाविधि ।। जगाम वरुणावासं रामो वैश्वानरद्युतिः

pitaraṃ mātaraṃ bhrātṝnabhivādya yathāvidhi || jagāma varuṇāvāsaṃ rāmo vaiśvānaradyutiḥ

स प्रविश्य समुद्रेण महादेवप्रसादतः ।। ततोऽश्म नगरं रामो ददर्श पुरमुत्तमम्

sa praviśya samudreṇa mahādevaprasādataḥ || tato'śma nagaraṃ rāmo dadarśa puramuttamam

मनोऽभिरामं स्फटिकाश्मचित्रं तुरङ्गनागेन्द्रकुलाकुलं च ।। विभूषितं पन्नगदैत्यनाथैरुद्यानवापीशत संकुलं च

mano'bhirāmaṃ sphaṭikāśmacitraṃ turaṅganāgendrakulākulaṃ ca || vibhūṣitaṃ pannagadaityanāthairudyānavāpīśata saṃkulaṃ ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० रामस्याश्मनगरदर्शनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmasyāśmanagaradarśanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६९

मार्कण्डेय उवाच ।। तस्मिन्पुरवरे रम्ये रत्नचित्रसभागतम् ।। रत्नासनगतं वीरं चारुकुण्डललोचनम्

mārkaṇḍeya uvāca || tasminpuravare ramye ratnacitrasabhāgatam || ratnāsanagataṃ vīraṃ cārukuṇḍalalocanam

स्निग्धवैडूर्यसंकाशं शुक्लाम्बरविभूषितम् ।। हारभारार्पिततनुं चारुकेसरधारिणम्

snigdhavaiḍūryasaṃkāśaṃ śuklāmbaravibhūṣitam || hārabhārārpitatanuṃ cārukesaradhāriṇam

प्रवालमणिमुक्ताढ्यं गम्भीरं भुजगाश्रयम् ।। किरीटोत्तंससंछन्नं यादोगणसमाश्रयम्

pravālamaṇimuktāḍhyaṃ gambhīraṃ bhujagāśrayam || kirīṭottaṃsasaṃchannaṃ yādogaṇasamāśrayam

आदित्यमुदकावासमंभसां पतिमूर्जितम् ।। लोकनाथं महद्भूतं भक्तानामभयप्रदम्

ādityamudakāvāsamaṃbhasāṃ patimūrjitam || lokanāthaṃ mahadbhūtaṃ bhaktānāmabhayapradam

विष्णोर्भागं विशालांसं विशालाक्षं महाभुजम् ।। सेव्यमानं महाभागैस्त्रिदशैर्ब्राह्मणैस्तथा

viṣṇorbhāgaṃ viśālāṃsaṃ viśālākṣaṃ mahābhujam || sevyamānaṃ mahābhāgaistridaśairbrāhmaṇaistathā

दैतेयैश्च महाभागैर्भीमैर्भीमपराक्रमैः ।। सुन्दोपसुन्दशक्राक्षशम्बरामरकण्टकैः

daiteyaiśca mahābhāgairbhīmairbhīmaparākramaiḥ || sundopasundaśakrākṣaśambarāmarakaṇṭakaiḥ

हयग्रीवमहाग्रीवदशग्रीवसुरान्तकैः ।। भीमभीमाक्षनरकविकटोत्कटमारणैः

hayagrīvamahāgrīvadaśagrīvasurāntakaiḥ || bhīmabhīmākṣanarakavikaṭotkaṭamāraṇaiḥ

अतिकायमहाकायभीमकायबलोद्धतैः ।। नागैश्च सुमहाकायैर्महाभोगैर्जगद्धितैः

atikāyamahākāyabhīmakāyabaloddhataiḥ || nāgaiśca sumahākāyairmahābhogairjagaddhitaiḥ

नागराज्ञा वासुकिना शङ्खेन कुरुणा तथा ।। ( महापद्मेन पद्मेन कर्कोटकधनंजयैः

nāgarājñā vāsukinā śaṅkhena kuruṇā tathā || ( mahāpadmena padmena karkoṭakadhanaṃjayaiḥ

1.69.10

ऐरावतेन नागेन तक्षकेण बलेन च ।। कंबलाश्वतराभ्यां च ह्यार्यकेण महात्मना

airāvatena nāgena takṣakeṇa balena ca || kaṃbalāśvatarābhyāṃ ca hyāryakeṇa mahātmanā

बालव्यजनहस्तास्तमुपवीजन्ति निम्नगाः ।। गङ्गा च सरयू राजन् वितस्ता यमुना तथा

bālavyajanahastāstamupavījanti nimnagāḥ || gaṅgā ca sarayū rājan vitastā yamunā tathā

इरावती चन्द्रभागा नर्मदा च महानदी ।। पयोष्णी ब्राह्मणी गौरी विपाशा देविका तथा

irāvatī candrabhāgā narmadā ca mahānadī || payoṣṇī brāhmaṇī gaurī vipāśā devikā tathā

शतद्रुः कम्पना सिन्धुस्तथा चान्यास्सहस्रशः ।। सेव्यमानस्तथा कूपैस्तडागैश्च सविग्रहैः

śatadruḥ kampanā sindhustathā cānyāssahasraśaḥ || sevyamānastathā kūpaistaḍāgaiśca savigrahaiḥ

सरोवरैस्सागरैश्च समुद्रैश्च यदूत्तम ।। तं दृष्ट्वा वरुणं राजन्स ववन्दे भृगूत्तमः

sarovaraissāgaraiśca samudraiśca yadūttama || taṃ dṛṣṭvā varuṇaṃ rājansa vavande bhṛgūttamaḥ

पूजयामास च तथा वरुणोऽपि भृगूत्तमम् ।। पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैरासनेनोदकेन च

pūjayāmāsa ca tathā varuṇo'pi bhṛgūttamam || pādyārghyācamanīyādyairāsanenodakena ca

आसीनश्च तदा रामो दैतेयानां वधे वृतः ।। महादेववचस्सर्वं वरुणाय न्यवेदयत

āsīnaśca tadā rāmo daiteyānāṃ vadhe vṛtaḥ || mahādevavacassarvaṃ varuṇāya nyavedayata

स च तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ दैत्यपुरं महत् ।। वरुणोऽपि महातेजा रामवाक्येन यादव

sa ca tenābhyanujñāto yayau daityapuraṃ mahat || varuṇo'pi mahātejā rāmavākyena yādava

संवादयामास तदा रामं रणकृतक्षणम् ।। तदा वरुणदूतेभ्यो दैतेयाः श्रुतविस्तराः

saṃvādayāmāsa tadā rāmaṃ raṇakṛtakṣaṇam || tadā varuṇadūtebhyo daiteyāḥ śrutavistarāḥ

निष्क्रम्य नगराद्राजँश्चतुरङ्गबलान्विताः ।। सुसन्नद्धाः प्रतीक्षन्तो राममद्भुतविक्रमम् ।। १

niṣkramya nagarādrājam̐ścaturaṅgabalānvitāḥ || susannaddhāḥ pratīkṣanto rāmamadbhutavikramam || 1

1.69.20

ददृशुश्च महाभागं वरचापधरं तदा ।। मृत्योर्भुजमिवोदग्रं लोकाकर्षणतत्परम

dadṛśuśca mahābhāgaṃ varacāpadharaṃ tadā || mṛtyorbhujamivodagraṃ lokākarṣaṇatatparama

दीप्तांशुजालं रणचण्डवेगं धनुर्धरं कालभुजप्रकाशम् ।। महानुभावं समरेष्वजेयं लेलिह्यमानं भुजगेन्द्रबाहुम्

dīptāṃśujālaṃ raṇacaṇḍavegaṃ dhanurdharaṃ kālabhujaprakāśam || mahānubhāvaṃ samareṣvajeyaṃ lelihyamānaṃ bhujagendrabāhum

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० वरुणादिदर्शनं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 varuṇādidarśanaṃ nāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७०

मार्कण्डेय उवाच ।। सन्नद्धं दानवगणं पताकाशतसंकुलम् ।। नानाप्रकारवादित्रं सिंहनादबलोद्धतम्

mārkaṇḍeya uvāca || sannaddhaṃ dānavagaṇaṃ patākāśatasaṃkulam || nānāprakāravāditraṃ siṃhanādabaloddhatam

दृष्ट्वा रामो महातेजाः सज्जं चक्रे महद्धनुः ।। शरैस्संछादयामास दैत्यसैन्यं महाबलम

dṛṣṭvā rāmo mahātejāḥ sajjaṃ cakre mahaddhanuḥ || śaraissaṃchādayāmāsa daityasainyaṃ mahābalama

अभ्रच्छायेव संजज्ञे राममुक्तैश्शिलीमुखैः ।। तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शरैर्व्याप्तं समन्ततः

abhracchāyeva saṃjajñe rāmamuktaiśśilīmukhaiḥ || tiryagūrdhvamadhaścaiva śarairvyāptaṃ samantataḥ

चापमण्डलमध्यस्थः परिवेपीव भास्करः ।। दृष्टमात्रेण सैन्यानां चक्षूंष्यपहरद्रणे

cāpamaṇḍalamadhyasthaḥ parivepīva bhāskaraḥ || dṛṣṭamātreṇa sainyānāṃ cakṣūṃṣyapaharadraṇe

शरान्धकारे मग्नास्ते दानवा दुष्टचेतसः ।। रामसन्दर्शनादेव दृष्टेऽर्के कौशिका यथा

śarāndhakāre magnāste dānavā duṣṭacetasaḥ || rāmasandarśanādeva dṛṣṭe'rke kauśikā yathā

स दानवानां व्यसृजन्रामो भाति शिलीमुखान् ।। सदानवानां मधुवत्कुसुमानां शिलीमुखः

sa dānavānāṃ vyasṛjanrāmo bhāti śilīmukhān || sadānavānāṃ madhuvatkusumānāṃ śilīmukhaḥ

शरान्धकारे महति मग्नो मतिमतां वरः ।। मायां कृत्वा तदाग्नेयीं तं ददाह शरोत्करम्

śarāndhakāre mahati magno matimatāṃ varaḥ || māyāṃ kṛtvā tadāgneyīṃ taṃ dadāha śarotkaram

शरान्धकारगहनान्निष्क्रान्तास्ते दितेः सुताः ।। भार्गवं कोष्टकीकृत्य रणे बिभिदुरञ्जसा

śarāndhakāragahanānniṣkrāntāste diteḥ sutāḥ || bhārgavaṃ koṣṭakīkṛtya raṇe bibhidurañjasā

प्रचण्डैरर्धनाराचैर्वत्सदन्तैस्सचूचुकैः ।। वराहकर्णैर्भल्लैश्च क्षुरप्रैश्चटकाननैः

pracaṇḍairardhanārācairvatsadantaissacūcukaiḥ || varāhakarṇairbhallaiśca kṣurapraiścaṭakānanaiḥ

1.70.10

तोमरैर्भिण्डिपालैश्च पाषाणैर्लगुडैश्शुभैः ।। खड्गैः प्रासैस्तथा चक्रैऽर्गदामुसल कम्पनैः

tomarairbhiṇḍipālaiśca pāṣāṇairlaguḍaiśśubhaiḥ || khaḍgaiḥ prāsaistathā cakrai'rgadāmusala kampanaiḥ

परिघैरायसैश्शूलैस्त्रिशूलैश्शक्तिभिस्तथा ।। स बाध्यमानोऽपि रणे दैत्यनाथायुधोत्करैः

parighairāyasaiśśūlaistriśūlaiśśaktibhistathā || sa bādhyamāno'pi raṇe daityanāthāyudhotkaraiḥ

न विव्यथे महातेजा हुताहुतिरिवानलः ।। यदा शस्त्रप्रहारैस्तं न शेकुस्समरे द्विजम्

na vivyathe mahātejā hutāhutirivānalaḥ || yadā śastraprahāraistaṃ na śekussamare dvijam

हन्तुं दैत्यवरा युद्धे चक्रुरस्त्रं तदा महत् ।। अयश्शङ्कुर्महातेजा राजा दैत्यगणस्य यः

hantuṃ daityavarā yuddhe cakrurastraṃ tadā mahat || ayaśśaṅkurmahātejā rājā daityagaṇasya yaḥ

समेतैर्दानवैस्सार्धं रामं रणकृतक्षणम् ।। शरैः संछादयामास दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः

sametairdānavaissārdhaṃ rāmaṃ raṇakṛtakṣaṇam || śaraiḥ saṃchādayāmāsa divyāstrapratimantritaiḥ

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य दानवेन्द्रस्य भार्गवः ।। चिच्छेद सशरं चापं रुक्मदण्डं तथा ध्वजम्

astrairastrāṇi saṃvārya dānavendrasya bhārgavaḥ || ciccheda saśaraṃ cāpaṃ rukmadaṇḍaṃ tathā dhvajam

सारथेश्च शिरः कायाच्छिरस्त्राणविभूषितम् ।। एतत्कृत्वा रणे कर्म दक्षिणेन स पाणिना

sāratheśca śiraḥ kāyācchirastrāṇavibhūṣitam || etatkṛtvā raṇe karma dakṣiṇena sa pāṇinā

जग्राह परशुं तीक्ष्णं दैत्यकायविदारणम् ।। पद्भ्यामाक्रम्य वेगेन समरे रथकूबरम्

jagrāha paraśuṃ tīkṣṇaṃ daityakāyavidāraṇam || padbhyāmākramya vegena samare rathakūbaram

निर्जीवान्पादवेगेन कृत्वा तुरगसत्तमान् ।। गदया च रथस्थस्य दानवेन्द्रस्य संयुगे

nirjīvānpādavegena kṛtvā turagasattamān || gadayā ca rathasthasya dānavendrasya saṃyuge

जहार सशिरस्त्राणं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।। अयःशङ्कौ हते दैत्ये भार्गवं समरे तदा

jahāra saśirastrāṇaṃ śiro jvalitakuṇḍalam || ayaḥśaṅkau hate daitye bhārgavaṃ samare tadā

1.70.20

सर्वे दैत्यगणाः कुद्धाश्छादयामासुरञ्जसा ।। अस्त्रपुञ्जं रणे च्छित्वा तेषां भृगुकुलोद्भवः

sarve daityagaṇāḥ kuddhāśchādayāmāsurañjasā || astrapuñjaṃ raṇe cchitvā teṣāṃ bhṛgukulodbhavaḥ

रणे चिच्छेद गात्राणि शिरांसि च महातपाः ।। क्षणमात्रेण रामोऽपि दैत्यदेहसमाकुलाम्

raṇe ciccheda gātrāṇi śirāṃsi ca mahātapāḥ || kṣaṇamātreṇa rāmo'pi daityadehasamākulām

शोणितौघनदीं चक्रे केशशैवालशाद्वलाम् ।। बाणमीनां चापनक्रां छत्रहंसावलीं तथा

śoṇitaughanadīṃ cakre keśaśaivālaśādvalām || bāṇamīnāṃ cāpanakrāṃ chatrahaṃsāvalīṃ tathā

प्रेतलोकार्णवगमां भीरुकल्मषवर्द्धिनीम् ।। हस्तिशीर्षोपलां रौद्रां चारुतत्पुच्छपन्नगाम

pretalokārṇavagamāṃ bhīrukalmaṣavarddhinīm || hastiśīrṣopalāṃ raudrāṃ cārutatpucchapannagāma

एवं विधेऽपि संवृत्ते रणे कर्मणि दानवाः ॥ तं राममक्षतं दृष्ट्वा हतशेषाः प्रदुद्रुवुः

evaṃ vidhe'pi saṃvṛtte raṇe karmaṇi dānavāḥ || taṃ rāmamakṣataṃ dṛṣṭvā hataśeṣāḥ pradudruvuḥ

मयतारप्रभृतयः पुरं च विविशुस्तदा ॥ पलायमानान्समरे न जघान स भार्गवः

mayatāraprabhṛtayaḥ puraṃ ca viviśustadā || palāyamānānsamare na jaghāna sa bhārgavaḥ

किञ्चिच्छेषेषु दैत्येषु विनिवृत्तस्तदा रणात् ॥ हतदैत्यायुतगणो रामोऽश्मनगरं ययौ

kiñciccheṣeṣu daityeṣu vinivṛttastadā raṇāt || hatadaityāyutagaṇo rāmo'śmanagaraṃ yayau

रामप्रवेशे नगरं वरुणस्याज्ञया तदा ॥ पताकाध्वजसंबाधं कृतं देवैर्विशेषवत्

rāmapraveśe nagaraṃ varuṇasyājñayā tadā || patākādhvajasaṃbādhaṃ kṛtaṃ devairviśeṣavat

नागैश्च दानवैश्चैव सिक्तं चन्दनवारिणा।। धूपपुञ्जसमुत्क्षिप्तं कुसुमोत्करमण्डितम्

nāgaiśca dānavaiścaiva siktaṃ candanavāriṇā|| dhūpapuñjasamutkṣiptaṃ kusumotkaramaṇḍitam

ततश्च सुमहातेजा वरुणस्तु विनिर्गतः।। पुत्रपौत्रैः परिवृतो रामप्रग्रहणकारणात्

tataśca sumahātejā varuṇastu vinirgataḥ|| putrapautraiḥ parivṛto rāmapragrahaṇakāraṇāt

1.70.30

संपूज्यमानं वरुणो रथमारोप्य च स्वकम् ॥ प्रवेशयामास पुरं बहुतूर्यपुरस्कृतम्

saṃpūjyamānaṃ varuṇo rathamāropya ca svakam || praveśayāmāsa puraṃ bahutūryapuraskṛtam

रामप्रवेशे च तदा नृत्यन्तोऽप्सरसां गणाः ॥ गन्धर्वमुख्या गायन्ति संस्तुवन्ति च बन्दिनः

rāmapraveśe ca tadā nṛtyanto'psarasāṃ gaṇāḥ || gandharvamukhyā gāyanti saṃstuvanti ca bandinaḥ

स प्रविश्याथ नगरं वरुणस्य तथा गृहम् ॥ उवास तत्र धर्मात्मा वरुणेन सुपूजितः

sa praviśyātha nagaraṃ varuṇasya tathā gṛham || uvāsa tatra dharmātmā varuṇena supūjitaḥ

धर्माणामागमं कृत्वा वरुणात्ससुतात्तदा

dharmāṇāmāgamaṃ kṛtvā varuṇātsasutāttadā

एवं स रामः परवीरघाती संप्राप्य यादोगणनाथवेश्म ॥ उवास पुत्रैर्वरुणस्य सार्धं संपूजितस्तेन जलेश्वरेण

evaṃ sa rāmaḥ paravīraghātī saṃprāpya yādogaṇanāthaveśma || uvāsa putrairvaruṇasya sārdhaṃ saṃpūjitastena jaleśvareṇa

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे अयश्शङ्कुवधो नाम सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe ayaśśaṅkuvadho nāma saptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७१

वज्र उवाच ॥। ॥ यत्स शुश्राव धर्मात्मा वरुणाद्भृगुनन्दन ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे

vajra uvāca ||| || yatsa śuśrāva dharmātmā varuṇādbhṛgunandana || tanmamācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me

मार्कण्डेय उवाच ॥ जमदग्निसुतो रामो वरुणस्य गृहोषितः ॥ कदाचिद्वरुणं देवमिदं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || jamadagnisuto rāmo varuṇasya gṛhoṣitaḥ || kadācidvaruṇaṃ devamidaṃ vacanamabravīt

राम उवाच ॥ नमस्ते देवदेवेश सुरासुरगणार्चित ॥ गोब्राह्मणहितासक्त यादोगणजलेश्वर

rāma uvāca || namaste devadeveśa surāsuragaṇārcita || gobrāhmaṇahitāsakta yādogaṇajaleśvara

त्वं तस्य देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ अयनमृषिभिर्येन विष्णुर्नारायणः स्मृतः

tvaṃ tasya devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ || ayanamṛṣibhiryena viṣṇurnārāyaṇaḥ smṛtaḥ

त्वमेवेदं जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमञ्च यत् ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्वच्छरीरे समाश्रिताः

tvamevedaṃ jagatsarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamañca yat || brahmā viṣṇuśca rudraśca tvaccharīre samāśritāḥ

त्वमिन्द्रस्त्वं च धनदस्त्वमीशस्त्वं समीरणः ॥ त्वमग्निस्त्वं यमश्चैव सर्वाधारस्त्वमच्युतः

tvamindrastvaṃ ca dhanadastvamīśastvaṃ samīraṇaḥ || tvamagnistvaṃ yamaścaiva sarvādhārastvamacyutaḥ

देवानामीश्वरश्चैव नागानामीश्वरस्तथा ॥ सागराणां च सरसां सरितां च महाभुज

devānāmīśvaraścaiva nāgānāmīśvarastathā || sāgarāṇāṃ ca sarasāṃ saritāṃ ca mahābhuja

कूपवापीतटाकानां शौचस्य परमस्य च ॥ विष्णोर्वामस्य नेत्रस्य शशाङ्कस्य महात्मनः

kūpavāpītaṭākānāṃ śaucasya paramasya ca || viṣṇorvāmasya netrasya śaśāṅkasya mahātmanaḥ

त्वन्मयं मण्डलं देव त्वन्मयास्सर्वतारकाः ॥ त्वमेव सरितां नाथस्समुद्रो यादसां पतिः

tvanmayaṃ maṇḍalaṃ deva tvanmayāssarvatārakāḥ || tvameva saritāṃ nāthassamudro yādasāṃ patiḥ

1.71.10

आधारस्सर्वरत्नानां विद्यानां च जगत्पते ॥ त्वन्मयो देहिनां प्राणो जीवो रुधिरसंज्ञकः

ādhārassarvaratnānāṃ vidyānāṃ ca jagatpate || tvanmayo dehināṃ prāṇo jīvo rudhirasaṃjñakaḥ

रामस्त्वं प्राणिनां देव सर्वदेवमयो विभुः ॥ भवता संयता पाशैर्दानवा देव दारुणैः

rāmastvaṃ prāṇināṃ deva sarvadevamayo vibhuḥ || bhavatā saṃyatā pāśairdānavā deva dāruṇaiḥ

पातालद्वारमाश्रित्य भवांस्तिष्ठति निर्भयः ॥ मेरुपृष्ठे च भगवन्पुरी ते देवनिर्मिता

pātāladvāramāśritya bhavāṃstiṣṭhati nirbhayaḥ || merupṛṣṭhe ca bhagavanpurī te devanirmitā

तृतीया च महाभाग मानसोत्तरमूर्धनि ॥ पुरत्रये त्वं वससि प्राकाम्येन जलेश्वर

tṛtīyā ca mahābhāga mānasottaramūrdhani || puratraye tvaṃ vasasi prākāmyena jaleśvara

सर्वत्र पूज्यसे देवैस्सर्वभूतभवोद्भव ॥ आधारस्त्वं हि तपसां शौचानां भुवनस्य च

sarvatra pūjyase devaissarvabhūtabhavodbhava || ādhārastvaṃ hi tapasāṃ śaucānāṃ bhuvanasya ca

त्रैलोक्यं सकलं देव प्रकृतिर्विकृतिश्च ते।। ममापि सुमहाभाग प्रसादसुमुखो ह्यसि

trailokyaṃ sakalaṃ deva prakṛtirvikṛtiśca te|| mamāpi sumahābhāga prasādasumukho hyasi

तस्मान्मे भगवंश्छिन्धि संशयान्मनसि स्थितान् ।। वरुण उवाच ।। यत्रास्ति ते संशयमस्त्रधारिञ्छेत्तास्मि ते तत्र न संशयोऽत्र ।। यथा ममेशस्त्रिपुरान्तकोऽसौ तथा भवान्मे रणचण्डवेग

tasmānme bhagavaṃśchindhi saṃśayānmanasi sthitān || varuṇa uvāca || yatrāsti te saṃśayamastradhāriñchettāsmi te tatra na saṃśayo'tra || yathā mameśastripurāntako'sau tathā bhavānme raṇacaṇḍavega

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० श्रीपरशुरामवरुणकृतस्तोत्रो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 śrīparaśurāmavaruṇakṛtastotro nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७२

राम उवाच।। स्निग्धवैडूर्यसंकाश यादोगणजलेश्वर ।। त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि कालसंस्था महाभुज

rāma uvāca|| snigdhavaiḍūryasaṃkāśa yādogaṇajaleśvara || tvattohaṃ śrotumicchāmi kālasaṃsthā mahābhuja

वरुण उवाच ।। अनादिनिधनः कालो रुद्रस्संकर्षणः स्मृतः ।। सर्वभूतसमत्वाच्च स तु रुद्रः प्रकीर्तितः

varuṇa uvāca || anādinidhanaḥ kālo rudrassaṃkarṣaṇaḥ smṛtaḥ || sarvabhūtasamatvācca sa tu rudraḥ prakīrtitaḥ

अनादिनिधनत्वेन स महान्परमेश्वरः ।। निमेषादपि सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मसूक्ष्मतरो ह्यति

anādinidhanatvena sa mahānparameśvaraḥ || nimeṣādapi sūkṣmatvātsūkṣmasūkṣmataro hyati

तस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य कालस्य परमेष्ठिनः ।। दुर्विभाव्या महाभाग योगिनामपि सूक्ष्मता

tasya sūkṣmātisūkṣmasya kālasya parameṣṭhinaḥ || durvibhāvyā mahābhāga yogināmapi sūkṣmatā

पद्मपत्रसहस्रं तु सूच्या वै भिद्यते यदा ।। समकालं तु तद्भिन्नमबुधो मन्यते जनः

padmapatrasahasraṃ tu sūcyā vai bhidyate yadā || samakālaṃ tu tadbhinnamabudho manyate janaḥ

कालक्रमेण तद्भिन्नं सा तस्य द्विज सूक्ष्मता ।। तस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य न चातिसहते द्विज

kālakrameṇa tadbhinnaṃ sā tasya dvija sūkṣmatā || tasya sūkṣmātisūkṣmasya na cātisahate dvija

नामसंख्या बुधैर्ज्ञेया ग्रहगत्यनुसारतः ।। तत्र ताराग्रहाः पञ्च द्वौ च ज्ञेयौ महाग्रहौ

nāmasaṃkhyā budhairjñeyā grahagatyanusārataḥ || tatra tārāgrahāḥ pañca dvau ca jñeyau mahāgrahau

उपग्रहौ च द्वौ ज्ञेयावेवं प्रोक्ता नव ग्रहाः ।। भौमज्ञजीवभृगुजसौरास्ताराग्रहास्स्मृताः

upagrahau ca dvau jñeyāvevaṃ proktā nava grahāḥ || bhaumajñajīvabhṛgujasaurāstārāgrahāssmṛtāḥ

चन्द्रादित्यौ तथा राम विज्ञेयौ द्वौ महाग्रहौ ।। उपग्रहौ च द्वौ ज्ञेयौ राहुः केतुश्च भार्गव

candrādityau tathā rāma vijñeyau dvau mahāgrahau || upagrahau ca dvau jñeyau rāhuḥ ketuśca bhārgava

1.72.10

चण्डार्कगत्या कालस्य परिच्छेदमुखो यदा ।। तदा तयोः प्रवक्ष्यामि गतिमाश्रित्य भार्गव

caṇḍārkagatyā kālasya paricchedamukho yadā || tadā tayoḥ pravakṣyāmi gatimāśritya bhārgava

भगणेन समग्रेण ज्ञेया द्वादश राशयः ।। त्रिंशांशश्च तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते

bhagaṇena samagreṇa jñeyā dvādaśa rāśayaḥ || triṃśāṃśaśca tathā rāśerbhāga ityabhidhīyate

आदित्याद्विप्रकृष्टस्तु भागे द्वादशके तथा ।। चन्द्रमास्स्यात्तदा राम मासार्धेन न संशयः

ādityādviprakṛṣṭastu bhāge dvādaśake tathā || candramāssyāttadā rāma māsārdhena na saṃśayaḥ

भागद्वादशकेनैव तिथ्यांतिथ्यां क्रमेण तु ।। चन्द्रमाः कृष्णपक्षान्ते सूर्येण सह युज्यते

bhāgadvādaśakenaiva tithyāṃtithyāṃ krameṇa tu || candramāḥ kṛṣṇapakṣānte sūryeṇa saha yujyate

सन्निकर्षादथारभ्यं सन्निकर्षमथा परम् ।। चण्डार्कयोर्बुधैर्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते

sannikarṣādathārabhyaṃ sannikarṣamathā param || caṇḍārkayorbudhairmāsaścāndra ityabhidhīyate

सावने च तथा मासि त्रिंशत्सूर्योदयास्स्मृताः ।। आदित्यराशिभोगेन सौरो मासः प्रकीर्त्तितः

sāvane ca tathā māsi triṃśatsūryodayāssmṛtāḥ || ādityarāśibhogena sauro māsaḥ prakīrttitaḥ

सर्वर्क्षपरिवर्तैश्च नाक्षत्रो मास उच्यते ।। तिथिनैकेन दिवसश्चान्द्रमाने प्रकीर्त्तितः

sarvarkṣaparivartaiśca nākṣatro māsa ucyate || tithinaikena divasaścāndramāne prakīrttitaḥ

अहोरात्रेण चैकेन सावनो दिवसस्स्मृतः ।। आदित्यभागभोगेन सौरो दिवस उच्यते

ahorātreṇa caikena sāvano divasassmṛtaḥ || ādityabhāgabhogena sauro divasa ucyate

चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रो दिवसस्स्मृतः ।। माने मासस्तु नाक्षत्रः सप्तविंशतिभिर्दिनैः

candranakṣatrabhogena nākṣatro divasassmṛtaḥ || māne māsastu nākṣatraḥ saptaviṃśatibhirdinaiḥ

परिशेषेषु मासेषु मासस्त्रिंशद्दिनः स्मृतः ।। सौरेणाब्दस्तु मासेन यदा भवति भार्गव

pariśeṣeṣu māseṣu māsastriṃśaddinaḥ smṛtaḥ || saureṇābdastu māsena yadā bhavati bhārgava

1.72.20

सावनेन तु मानेन दिवसं केन पूर्यते।। ऊनरात्राश्च ते राम प्रोक्तास्संवत्सरेण षट्

sāvanena tu mānena divasaṃ kena pūryate|| ūnarātrāśca te rāma proktāssaṃvatsareṇa ṣaṭ

सौरसंवत्सरस्यान्ते मानेन शशिजेन तु ।। एकादशातिरिच्यन्ते दिनानि भृगुनन्दन

saurasaṃvatsarasyānte mānena śaśijena tu || ekādaśātiricyante dināni bhṛgunandana

समाद्वये साष्टमासे दिनषोडशकान्विते । नाडीचतुष्टयान्ते तु तस्मान्मासोऽतिरिच्यते

samādvaye sāṣṭamāse dinaṣoḍaśakānvite | nāḍīcatuṣṭayānte tu tasmānmāso'tiricyate

स चाधिमासकः प्रोक्तः काम्यकर्मसु गर्हितः ॥ यदा चान्द्रेण मानेन पूर्णस्संवत्सरो भवेत्

sa cādhimāsakaḥ proktaḥ kāmyakarmasu garhitaḥ || yadā cāndreṇa mānena pūrṇassaṃvatsaro bhavet

तदा नाक्षत्रमानेन स मासो वार्षिको भवेत्॥ एवं कालस्य सूक्ष्मस्य प्रोक्तं मानचतुष्टयम्

tadā nākṣatramānena sa māso vārṣiko bhavet|| evaṃ kālasya sūkṣmasya proktaṃ mānacatuṣṭayam

येनयेन च मानेन यद्यत्कार्यं निबोध तत्

yenayena ca mānena yadyatkāryaṃ nibodha tat

अब्दायनं तु ग्रहचारकर्म सौरेण मानेन सदा व्यवस्येत् ॥ सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेन लोके च यत्स्याद्व्यवहारकर्म

abdāyanaṃ tu grahacārakarma saureṇa mānena sadā vyavasyet || satrāṇyupāsyānyatha sāvanena loke ca yatsyādvyavahārakarma

स्यात्पूर्वकालक्षयपूरणाभ्यां चान्द्रेण मानेन युगं च राहोः ॥ नक्षत्रसत्राण्ययनानि चेन्दोर्मानेन कुर्याद्भगणात्मकेन

syātpūrvakālakṣayapūraṇābhyāṃ cāndreṇa mānena yugaṃ ca rāhoḥ || nakṣatrasatrāṇyayanāni cendormānena kuryādbhagaṇātmakena

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० वरुणं प्रति परशुरामप्रश्नेऽर्कादिमासवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 varuṇaṃ prati paraśurāmapraśne'rkādimāsavarṇanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७३

वरुण उवाच ॥ लघ्वक्षरसमा मात्रा निमेषः परिकीर्तितः ॥ अतः सूक्ष्मतरः कालो नोपलभ्यो भृगूत्तम

varuṇa uvāca || laghvakṣarasamā mātrā nimeṣaḥ parikīrtitaḥ || ataḥ sūkṣmataraḥ kālo nopalabhyo bhṛgūttama

नोपलभ्यं यथा द्रव्यं सुसूक्ष्मं परमाणुतः।। द्वौ निमेषौ त्रुटिर्ज्ञेया प्राणो दशत्रुटिः स्मृतः

nopalabhyaṃ yathā dravyaṃ susūkṣmaṃ paramāṇutaḥ|| dvau nimeṣau truṭirjñeyā prāṇo daśatruṭiḥ smṛtaḥ

विनाडिका तु षट्प्राणास्ताः षष्टिर्नाडिका मता ॥ अहोरात्रं च ताष्षष्ट्या नित्यमेतैः प्रकीर्तितम्

vināḍikā tu ṣaṭprāṇāstāḥ ṣaṣṭirnāḍikā matā || ahorātraṃ ca tāṣṣaṣṭyā nityametaiḥ prakīrtitam

त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रेण कीर्तिताः ॥ तत्र पञ्चदश प्रोक्ता राम नित्यं दिवाचराः

triṃśanmuhūrtāśca tathā ahorātreṇa kīrtitāḥ || tatra pañcadaśa proktā rāma nityaṃ divācarāḥ

उत्तरां तु यदा काष्ठां क्रमादाक्रमते रविः।। तदा तथा भवेद्वृद्धिर्दिवसस्य महाभुज

uttarāṃ tu yadā kāṣṭhāṃ kramādākramate raviḥ|| tadā tathā bhavedvṛddhirdivasasya mahābhuja

दिवसश्च यथा राम वृद्धिं समधिगच्छति ॥ तदाश्रितमुहूर्तानां ज्ञेया हानिस्तदा तथा

divasaśca yathā rāma vṛddhiṃ samadhigacchati || tadāśritamuhūrtānāṃ jñeyā hānistadā tathā

दक्षिणां च यदा काष्ठां क्रमादाक्रमते रविः ॥ दिवसस्य तदा हानिर्ज्ञातव्या नित्यमेव तु

dakṣiṇāṃ ca yadā kāṣṭhāṃ kramādākramate raviḥ || divasasya tadā hānirjñātavyā nityameva tu

क्षीयन्ते दिनहानौ तु तन्मुहूर्तास्तथैव च ॥ रात्र्याश्रिताश्च वर्धन्ते रात्रिवृद्धौ तथातथा

kṣīyante dinahānau tu tanmuhūrtāstathaiva ca || rātryāśritāśca vardhante rātrivṛddhau tathātathā

यदा मेषं सहस्रांशुस्तुलां च प्रतिपद्यते ॥ समरात्रिर्दिनः कालो विषुवच्छब्दवाचकः

yadā meṣaṃ sahasrāṃśustulāṃ ca pratipadyate || samarātrirdinaḥ kālo viṣuvacchabdavācakaḥ

1.73.10

तत्र दानं स्वल्पमपि महद्भवति भार्गव ॥ श्राद्धं जप्यं हुतं दत्तं यच्चान्यत्सुकृतं भवेत्

tatra dānaṃ svalpamapi mahadbhavati bhārgava || śrāddhaṃ japyaṃ hutaṃ dattaṃ yaccānyatsukṛtaṃ bhavet

सूर्यसंक्रमणस्यान्ते सौरो मासस्समाप्यते ॥ सौरमासद्वयं राम ऋतुरित्यभिधीयते

sūryasaṃkramaṇasyānte sauro māsassamāpyate || sauramāsadvayaṃ rāma ṛturityabhidhīyate

ऋतुत्रयं चायनं स्यात्तद्द्वयं च समा स्मृता ॥ देवतानामहोरात्रं स च राम प्रकीर्तितः

ṛtutrayaṃ cāyanaṃ syāttaddvayaṃ ca samā smṛtā || devatānāmahorātraṃ sa ca rāma prakīrtitaḥ

मेषादिषट्कगे सूर्ये तेषां दिवस उच्यते ॥। तुलादिषट्कगे सूर्ये तेषां रात्रिः प्रकीर्तिता

meṣādiṣaṭkage sūrye teṣāṃ divasa ucyate ||| tulādiṣaṭkage sūrye teṣāṃ rātriḥ prakīrtitā

पितॄणां चांद्रमासेन अहोरात्रोभिधीयते ॥ कृष्णपक्षाष्टमीमध्ये तेषां रात्र्युदयः स्मृतः

pitṝṇāṃ cāṃdramāsena ahorātrobhidhīyate || kṛṣṇapakṣāṣṭamīmadhye teṣāṃ rātryudayaḥ smṛtaḥ

शुक्लपक्षाष्टमीमध्ये तेषामस्तमयस्तथा।। अर्धरात्रः पौर्णमास्यां पितॄणां समुदाहृतः

śuklapakṣāṣṭamīmadhye teṣāmastamayastathā|| ardharātraḥ paurṇamāsyāṃ pitṝṇāṃ samudāhṛtaḥ

कृष्णपक्षावसाने च तेषां मध्याह्न उच्यते ॥ कृष्णपक्षक्षये तस्मात्तेषां श्राद्धं प्रदीयते ॥ कृष्णपक्षक्षये श्राद्धं यश्च नित्यं करिष्यति ॥ सततं तर्पितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः

kṛṣṇapakṣāvasāne ca teṣāṃ madhyāhna ucyate || kṛṣṇapakṣakṣaye tasmātteṣāṃ śrāddhaṃ pradīyate || kṛṣṇapakṣakṣaye śrāddhaṃ yaśca nityaṃ kariṣyati || satataṃ tarpitāstena bhavanti pitaro'vyayāḥ

समा शतैर्द्वादशभिर्दिव्यैस्तिष्ययुगं स्मृतम् ॥ द्विगुणं द्वापरं ज्ञेयं त्रेता त्रिगुणमुच्यते

samā śatairdvādaśabhirdivyaistiṣyayugaṃ smṛtam || dviguṇaṃ dvāparaṃ jñeyaṃ tretā triguṇamucyate

चतुर्गुणं कृतं प्रोक्तं पिण्डितं चाब्दसंख्यया ॥ चतुर्युगं सहस्राणि राम द्वादश कीर्तितम्

caturguṇaṃ kṛtaṃ proktaṃ piṇḍitaṃ cābdasaṃkhyayā || caturyugaṃ sahasrāṇi rāma dvādaśa kīrtitam

अतः परं युगावस्थां निबोध गदतो मम ॥ चतुष्पात्सकलो धर्मस्तथा ब्रह्मोत्तरं जगत्

ataḥ paraṃ yugāvasthāṃ nibodha gadato mama || catuṣpātsakalo dharmastathā brahmottaraṃ jagat

1.73.20

श्वेतवर्णो हरिर्देवो ज्ञाननित्याश्च मानवाः ॥ चत्वार्यब्दसहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम्

śvetavarṇo harirdevo jñānanityāśca mānavāḥ || catvāryabdasahasrāṇi teṣāmāyuḥ prakīrtitam

समानवीर्य्याश्च नरास्तत्र नास्त्यधरोत्तरम् ॥ त्रिपादविग्रहो धर्मो राम त्रेतायुगे तदा

samānavīryyāśca narāstatra nāstyadharottaram || tripādavigraho dharmo rāma tretāyuge tadā

केशवे रक्ततां याते नरा दशशतायुषः ॥ यज्ञे शुभे प्रवर्तन्ते नित्यं हिंसात्मकेषु च

keśave raktatāṃ yāte narā daśaśatāyuṣaḥ || yajñe śubhe pravartante nityaṃ hiṃsātmakeṣu ca

जगत्क्षत्रोत्तरं चैव तदा भवति भार्गव ॥ द्विपादविग्रहो धर्मः पीततामच्युते गते

jagatkṣatrottaraṃ caiva tadā bhavati bhārgava || dvipādavigraho dharmaḥ pītatāmacyute gate

समाः शतानि चत्वारि तदा जीवन्ति मानवाः॥ युद्धशौण्डा महोत्साहा लोका वैश्योत्तरास्तदा

samāḥ śatāni catvāri tadā jīvanti mānavāḥ|| yuddhaśauṇḍā mahotsāhā lokā vaiśyottarāstadā

जायन्ते शास्त्रभेदाश्च मतिभेदास्तथैव च ॥ स्वल्पमायुर्नृणां बुद्ध्वा विष्णुर्मानुषरूपधृक्

jāyante śāstrabhedāśca matibhedāstathaiva ca || svalpamāyurnṛṇāṃ buddhvā viṣṇurmānuṣarūpadhṛk

एकमेव यजुर्वेदं चतुर्धा व्यभजत्पुनः ॥ तस्य शिष्यप्रशिष्याश्च वेदमेकं पुनःपुनः

ekameva yajurvedaṃ caturdhā vyabhajatpunaḥ || tasya śiṣyapraśiṣyāśca vedamekaṃ punaḥpunaḥ

शाखाभेदसहस्रेण विभजन्ति द्विजोत्तमाः ॥ एकपादस्थिते धर्मे कृष्णतां केशवे गते

śākhābhedasahasreṇa vibhajanti dvijottamāḥ || ekapādasthite dharme kṛṣṇatāṃ keśave gate

धर्मभेदे समुत्पन्ने देवतानामनिश्चये ॥ न विद्यते तदा राम आयुषस्तु विनिश्चयम्

dharmabhede samutpanne devatānāmaniścaye || na vidyate tadā rāma āyuṣastu viniścayam

गर्भस्थाश्च म्रियन्तेत्र बाल्ययौवनगास्तथा ॥ शूद्रोत्तरस्तदा लोकस्तिष्ये भवति भ्रार्गव

garbhasthāśca mriyantetra bālyayauvanagāstathā || śūdrottarastadā lokastiṣye bhavati bhrārgava

1.73.30

सुरप्रतिष्ठा धर्मश्च तदा भवति भूतले ॥ पापिष्ठो वर्धते राम धर्मिष्ठः क्षीयते तदा

surapratiṣṭhā dharmaśca tadā bhavati bhūtale || pāpiṣṭho vardhate rāma dharmiṣṭhaḥ kṣīyate tadā

राजानः शूद्रभूयिष्ठाश्चौराश्चार्थोपजीविनः ॥ ब्राह्मणास्सर्वभक्ष्याश्च भवन्ति भृगुनन्दन

rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāścaurāścārthopajīvinaḥ || brāhmaṇāssarvabhakṣyāśca bhavanti bhṛgunandana

धर्मनिष्ठश्चिरं राजा न तदा राम जीवति ॥ तस्मिन्काले सुकृतिनां भक्तिर्भवति केशवे

dharmaniṣṭhaściraṃ rājā na tadā rāma jīvati || tasminkāle sukṛtināṃ bhaktirbhavati keśave

तेषामल्पेन कालेन तोषमायाति केशवः ॥ धन्याः कलियुगे राम तपस्तप्स्यन्ति मानवाः

teṣāmalpena kālena toṣamāyāti keśavaḥ || dhanyāḥ kaliyuge rāma tapastapsyanti mānavāḥ

तपसाल्पेन ते सिद्धिं प्राप्स्यन्तीति च निश्चयः ॥ चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वन्तरमिहोच्यते

tapasālpena te siddhiṃ prāpsyantīti ca niścayaḥ || caturyugaikasaptatyā manvantaramihocyate

कल्पस्तु राम विज्ञेयो मनवस्तु चतुर्दश ॥ आदिमध्यान्तरालेषु मनूनां भृगुसत्तम्

kalpastu rāma vijñeyo manavastu caturdaśa || ādimadhyāntarāleṣu manūnāṃ bhṛgusattam

कृतमानप्रमाणेन सन्धिर्भवति मानद ॥ चतुर्युगसहस्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

kṛtamānapramāṇena sandhirbhavati mānada || caturyugasahasraṃ tu kalpamāhurmanīṣiṇaḥ

कल्पश्च दिवसः प्रोक्तो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ तावती च निशा तस्य यस्यां शेते स भार्गव

kalpaśca divasaḥ prokto brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ || tāvatī ca niśā tasya yasyāṃ śete sa bhārgava

एवंविधैरहोरात्रैर्दिनमासादिसंख्यया।। पूर्णं वर्षशतं सर्वं ब्रह्मा भार्गव जीवति

evaṃvidhairahorātrairdinamāsādisaṃkhyayā|| pūrṇaṃ varṣaśataṃ sarvaṃ brahmā bhārgava jīvati

ब्रह्मायुषा परिच्छिन्नः पौरुषो दिवसः स्मृतः ॥ तावती च निशा तस्य यस्येदं सकलं जगत्

brahmāyuṣā paricchinnaḥ pauruṣo divasaḥ smṛtaḥ || tāvatī ca niśā tasya yasyedaṃ sakalaṃ jagat

1.73.40

एवं विधा ये दिवसा व्यतीता न चागता ये च महानुभाव ।। अनादिसत्त्वात्परमेश्वरस्य ह्यानन्त्यभावाश्च तथा त्वसंख्या

evaṃ vidhā ye divasā vyatītā na cāgatā ye ca mahānubhāva || anādisattvātparameśvarasya hyānantyabhāvāśca tathā tvasaṃkhyā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्र० मा० सं० वरुणरामसंभाषणे कालसंख्यावर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare pra0 mā0 saṃ0 varuṇarāmasaṃbhāṣaṇe kālasaṃkhyāvarṇanaṃ nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७४

वज्र उवाच ।। यदेतदुक्तं रामस्य वरुणेन महात्मना ।। एतच्छ्रुत्वा तु मे जातस्संशयो भृगुनन्दन

vajra uvāca || yadetaduktaṃ rāmasya varuṇena mahātmanā || etacchrutvā tu me jātassaṃśayo bhṛgunandana

अस्मिंस्तु भारते वर्षे परिक्षीणे युगे तथा ।। अवस्था या भवेद्ब्रह्मस्तन्मे व्याख्यातु मर्हसि

asmiṃstu bhārate varṣe parikṣīṇe yuge tathā || avasthā yā bhavedbrahmastanme vyākhyātu marhasi

मार्कण्डेय उवाच ।। युगेयुगे परिक्षीणे वर्षे यादव भारते ।। संग्रामेण विनश्यंति प्रायो वर्णोत्तमा जनाः

mārkaṇḍeya uvāca || yugeyuge parikṣīṇe varṣe yādava bhārate || saṃgrāmeṇa vinaśyaṃti prāyo varṇottamā janāḥ

वज्र उवाच ।। अस्माच्चतुर्युगाद्ब्रह्मन्यदतीतं युगत्रयम् ।। तेष्वहं श्रोतुमिच्छामि संग्रामं भृगुनन्दन

vajra uvāca || asmāccaturyugādbrahmanyadatītaṃ yugatrayam || teṣvahaṃ śrotumicchāmi saṃgrāmaṃ bhṛgunandana

मार्कण्डेय उवाच ।। आसीत्कृतयुगस्यान्ते विप्राणां क्षत्त्रियैस्सह ।। वैश्यानां च सशूद्राणां युद्धं परमदारुणम्

mārkaṇḍeya uvāca || āsītkṛtayugasyānte viprāṇāṃ kṣattriyaissaha || vaiśyānāṃ ca saśūdrāṇāṃ yuddhaṃ paramadāruṇam

वर्णत्रयं तत्र रणे क्षत्रियैर्विनिपातितम् ।। ( ततश्च ब्राह्मणाः केचित्क्षत्त्रियानेवमब्रुवन्

varṇatrayaṃ tatra raṇe kṣatriyairvinipātitam || ( tataśca brāhmaṇāḥ kecitkṣattriyānevamabruvan

अल्पैर्भवद्भिः कार्येण वयं केन विनिर्जिताः ।।) तानब्रुवन्महाभागाः क्षत्रियास्सत्यसंगराः

alpairbhavadbhiḥ kāryeṇa vayaṃ kena vinirjitāḥ ||) tānabruvanmahābhāgāḥ kṣatriyāssatyasaṃgarāḥ

एकोऽस्माकं द्विजश्रेष्ठस्सेनानीरिति विश्रुतः ।। सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो वयं तस्य मते स्थिता

eko'smākaṃ dvijaśreṣṭhassenānīriti viśrutaḥ || sarvaśastrāstrakuśalo vayaṃ tasya mate sthitā

भवतां बहुचित्तत्वाद्वयं तस्मात्पदेपदे ।। जयामो विपुलं सैन्यं नात्र कार्या विचारणा

bhavatāṃ bahucittatvādvayaṃ tasmātpadepade || jayāmo vipulaṃ sainyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

1.74.10

क्षत्रियैरेवमुक्तास्ते ब्राह्मणान्संशितव्रताः ।। शशाङ्कं शरणं जग्मुर्द्विजेशं सोममञ्जसा

kṣatriyairevamuktāste brāhmaṇānsaṃśitavratāḥ || śaśāṅkaṃ śaraṇaṃ jagmurdvijeśaṃ somamañjasā

स तानुवाच धर्मात्मा सोमो राजा द्विजोत्तमान् ।। प्रयागे भार्गवो विद्वान्ब्राह्मणस्संशितव्रतः

sa tānuvāca dharmātmā somo rājā dvijottamān || prayāge bhārgavo vidvānbrāhmaṇassaṃśitavrataḥ

शूर इत्येव विख्यातो नित्यं वसति धार्मिकः ।। प्रमतिर्नाम तस्यास्ति पुत्रो धर्मभृतां वरः

śūra ityeva vikhyāto nityaṃ vasati dhārmikaḥ || pramatirnāma tasyāsti putro dharmabhṛtāṃ varaḥ

सर्वशास्त्रार्थकुशलो धनुर्वेदपरायणः ।। विष्णुर्मानुष्यमापन्नो युष्मत्कार्यार्थसिद्धये

sarvaśāstrārthakuśalo dhanurvedaparāyaṇaḥ || viṣṇurmānuṣyamāpanno yuṣmatkāryārthasiddhaye

कृत्वा सेनाप्रणेतारं तं तु कृष्णाजिनध्वजम् ।। निर्मर्यादान्रणे सर्वान्क्षत्त्रियांस्तान्विजेष्यथ

kṛtvā senāpraṇetāraṃ taṃ tu kṛṣṇājinadhvajam || nirmaryādānraṇe sarvānkṣattriyāṃstānvijeṣyatha

सोमस्य वचनं सर्वैरेवमुक्तैर्द्विजैः कृतम् ।। प्रायः क्षत्त्रियहीनेयं लघ्वी वसुमती कृता

somasya vacanaṃ sarvairevamuktairdvijaiḥ kṛtam || prāyaḥ kṣattriyahīneyaṃ laghvī vasumatī kṛtā

आदौ कृता क्षत्त्रबलैर्विट्छूद्रद्विजवर्जिता ।। एवं कृतयुगस्यान्ते युद्धमासीत्सुदारुणम्

ādau kṛtā kṣattrabalairviṭchūdradvijavarjitā || evaṃ kṛtayugasyānte yuddhamāsītsudāruṇam

तथा त्रेतायुगस्यान्ते राक्षसैर्युद्धकर्कशैः ।। राष्ट्रं राष्टमथासाद्य पार्थिवास्सगणा हताः

tathā tretāyugasyānte rākṣasairyuddhakarkaśaiḥ || rāṣṭraṃ rāṣṭamathāsādya pārthivāssagaṇā hatāḥ

राजा भीमरथो नाम विष्णुर्मानुष्यरूपधृक् ।। दिवोदासान्वयं जातो निजघानाथ राक्षसान्

rājā bhīmaratho nāma viṣṇurmānuṣyarūpadhṛk || divodāsānvayaṃ jāto nijaghānātha rākṣasān

पूर्वं त्रेतायुगस्यान्ते महाविजयकाङ्क्षिभिः ।। राक्षसैः क्षत्रिया युद्धे केशवेन च ते हताः

pūrvaṃ tretāyugasyānte mahāvijayakāṅkṣibhiḥ || rākṣasaiḥ kṣatriyā yuddhe keśavena ca te hatāḥ

1.74.20

तथैव द्वापरस्यान्ते वासुदेवार्जुनौ रणे ।। चक्रतुर्वसुधां लघ्वीं नरनारायणौ नृप

tathaiva dvāparasyānte vāsudevārjunau raṇe || cakraturvasudhāṃ laghvīṃ naranārāyaṇau nṛpa

द्वापरेद्वापरे राजंस्तथैव मधुसूदनः ।। एकमेव यजुर्वेदं चतुर्धा व्यभजत्पुनः

dvāparedvāpare rājaṃstathaiva madhusūdanaḥ || ekameva yajurvedaṃ caturdhā vyabhajatpunaḥ

द्वापरेस्मिन्नृपातीते वसिष्ठकुलवर्धनः ।। पाराशरसुतश्श्रीमान्विष्णुर्द्वैपायनः स्मृतः

dvāparesminnṛpātīte vasiṣṭhakulavardhanaḥ || pārāśarasutaśśrīmānviṣṇurdvaipāyanaḥ smṛtaḥ

प्रकाशो जनितो येन लोके भारतचन्द्रमाः ॥ परीक्षित्पुत्रं राज्यस्थं राजानं जनमेजयम्

prakāśo janito yena loke bhāratacandramāḥ || parīkṣitputraṃ rājyasthaṃ rājānaṃ janamejayam

वैशम्पायन इत्येव शिष्यो व्यासस्य विश्रुतः ॥ आख्यास्यति महाऽऽख्यानं सर्वपापभयापहम्

vaiśampāyana ityeva śiṣyo vyāsasya viśrutaḥ || ākhyāsyati mahā''khyānaṃ sarvapāpabhayāpaham

धर्मे चाथें च कामे च मोक्षे च यदुनन्दन ॥ प्रदीपभूतं सर्वत्र बुधबुद्धिविवर्धनम्

dharme cātheṃ ca kāme ca mokṣe ca yadunandana || pradīpabhūtaṃ sarvatra budhabuddhivivardhanam

यत्र विष्णुकथा देव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ॥ तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमभीप्सता

yatra viṣṇukathā devyāḥ śrutayaśca sanātanāḥ || tacchrotavyaṃ manuṣyeṇa paraṃ padamabhīpsatā

भारतात्पारणं प्राप्य नरकं तु न गच्छति ॥ न चेत्स्याद्यदि भूपाल महापातकसंयुतः

bhāratātpāraṇaṃ prāpya narakaṃ tu na gacchati || na cetsyādyadi bhūpāla mahāpātakasaṃyutaḥ

दशभिः पारणैः स्थानं प्राप्नोति जगतः पतेः ॥ केशवस्य महाभाग निर्मितं येन भारतम्

daśabhiḥ pāraṇaiḥ sthānaṃ prāpnoti jagataḥ pateḥ || keśavasya mahābhāga nirmitaṃ yena bhāratam

व्यस्य वेदं चतुर्धा तु विष्णुर्द्वैपायनो मुनिः । शिष्यानध्यापयामास नामतस्तान्निबोध मे

vyasya vedaṃ caturdhā tu viṣṇurdvaipāyano muniḥ | śiṣyānadhyāpayāmāsa nāmatastānnibodha me

1.74.30

ऋग्वेदमथ पैलं तु सामवेदं तु जैमिनिम् ॥ अथर्वणं सुमन्तुं तु यजुर्वेदं महामुनिम्

ṛgvedamatha pailaṃ tu sāmavedaṃ tu jaiminim || atharvaṇaṃ sumantuṃ tu yajurvedaṃ mahāmunim

अध्यापयामास तदा वैशंपायनसंज्ञकम् ॥ वाकोवाक्यं पुराणं च सूतं भारतमेव च

adhyāpayāmāsa tadā vaiśaṃpāyanasaṃjñakam || vākovākyaṃ purāṇaṃ ca sūtaṃ bhāratameva ca

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ॥ • धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्यास्त्वेताश्चतुर्दश

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ || • dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyāstvetāścaturdaśa

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां गतिम् ॥ छन्दोविशेषः षष्ठश्च षडङ्गो वेद उच्यते

śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣāṃ gatim || chandoviśeṣaḥ ṣaṣṭhaśca ṣaḍaṅgo veda ucyate

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं शैवं पाशुपतं तथा ॥ कृतान्तपञ्चकं विद्धि ब्रह्मणः परिमार्गणे

sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ śaivaṃ pāśupataṃ tathā || kṛtāntapañcakaṃ viddhi brahmaṇaḥ parimārgaṇe

संसारक्षयहेत्वर्थे भावोपकरणेषु च ॥ सोत्तरा वैष्णवा धर्मास्सारमेतत्प्रकीर्तितम्

saṃsārakṣayahetvarthe bhāvopakaraṇeṣu ca || sottarā vaiṣṇavā dharmāssārametatprakīrtitam

एतावानेव सकलो विद्याग्रामस्तवेरितः ॥ विद्याः प्रशस्ताश्चैताभ्यः शतशोथ सहस्रशः

etāvāneva sakalo vidyāgrāmastaveritaḥ || vidyāḥ praśastāścaitābhyaḥ śataśotha sahasraśaḥ

योसौ व्यासस्य शिष्योभूदारणेयः सुतः शुकः ॥ तेनैव देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना

yosau vyāsasya śiṣyobhūdāraṇeyaḥ sutaḥ śukaḥ || tenaiva devadevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā

त्रेतायुगे चतुर्विंशे भृगुवंशोद्भवेन तु ॥ वाल्मीकिना तु रचितं स्वमेव चरितं शुभम्

tretāyuge caturviṃśe bhṛguvaṃśodbhavena tu || vālmīkinā tu racitaṃ svameva caritaṃ śubham

रामाख्यानं महापुण्यं श्रोतॄणां विष्णुलोकदम् ॥ वर्तमाने कलियुगे क्षीणे नृपतिसत्तम्

rāmākhyānaṃ mahāpuṇyaṃ śrotṝṇāṃ viṣṇulokadam || vartamāne kaliyuge kṣīṇe nṛpatisattam

1.74.40

कल्की विष्णुयशो नाम भविष्यति जगत्पतिः।। घातयिष्यति सर्वान्स म्लेच्छान्परबलार्दनः

kalkī viṣṇuyaśo nāma bhaviṣyati jagatpatiḥ|| ghātayiṣyati sarvānsa mlecchānparabalārdanaḥ

म्लेच्छाक्रान्तां वसुमतीं कृत्वा म्लेच्छाविवर्जिताम् ॥ धर्मसंस्थापनं कृत्वा स्वस्थानमुपयास्यति

mlecchākrāntāṃ vasumatīṃ kṛtvā mlecchāvivarjitām || dharmasaṃsthāpanaṃ kṛtvā svasthānamupayāsyati

प्रजासु धर्मयुक्तासु ततस्संपत्स्यते कृतम् ॥ इत्येवं भगवान्विष्णुर्युगे क्षीणेऽभि जायते

prajāsu dharmayuktāsu tatassaṃpatsyate kṛtam || ityevaṃ bhagavānviṣṇuryuge kṣīṇe'bhi jāyate

धर्मसंस्थापनार्थाय नित्यमेव यदूद्वह ॥ प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः

dharmasaṃsthāpanārthāya nityameva yadūdvaha || prādurbhāvasahasrāṇi samatītānyanekaśaḥ

भविष्यति तथा तस्य येषां संख्या न विद्यते

bhaviṣyati tathā tasya yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

एतत्तवोक्तं हि नरेन्द्रचन्द्र क्षीणे युगे यद्भवतीह लोके ॥ अतः परं धर्मभृतां वरिष्ठ प्रब्रूहि किं ते कथयामि राजन्

etattavoktaṃ hi narendracandra kṣīṇe yuge yadbhavatīha loke || ataḥ paraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭha prabrūhi kiṃ te kathayāmi rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० युगान्तवर्णनो नाम चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 yugāntavarṇano nāma catussaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७५

वज्र उवाच ॥ मन्वन्तरे परिक्षीणे यादृशी द्विज जायते ॥ समवस्था महाभाग तादृशीं वक्तुमर्हसि

vajra uvāca || manvantare parikṣīṇe yādṛśī dvija jāyate || samavasthā mahābhāga tādṛśīṃ vaktumarhasi

मार्कण्डेय उवाच ॥ मन्वन्तरे परिक्षीणे देवा मन्वन्तरेश्वराः ॥ महर्लोकमथासाद्य तिष्ठन्ति गतकल्मषाः

mārkaṇḍeya uvāca || manvantare parikṣīṇe devā manvantareśvarāḥ || maharlokamathāsādya tiṣṭhanti gatakalmaṣāḥ

मनुश्च सह शक्रेण देवाश्च यदुनन्दन ॥ ब्रह्मलोकं प्रपद्यन्ते पुनरावृत्तिदुर्लभम्

manuśca saha śakreṇa devāśca yadunandana || brahmalokaṃ prapadyante punarāvṛttidurlabham

ऋषयश्च तथा सप्त तत्र तिष्ठन्ति ते सदा ॥ अधिकारं विना सर्वे सदृशाः परमेष्ठिनः

ṛṣayaśca tathā sapta tatra tiṣṭhanti te sadā || adhikāraṃ vinā sarve sadṛśāḥ parameṣṭhinaḥ

भूतलं सकलं वज्र तोयरूपी महेश्वरः ॥ ऊर्मिमाली महावेगः सर्वमावृत्य तिष्ठति

bhūtalaṃ sakalaṃ vajra toyarūpī maheśvaraḥ || ūrmimālī mahāvegaḥ sarvamāvṛtya tiṣṭhati

भूलोकमाश्रितं सर्वं तदा नश्यति यादव ॥ न विनश्यन्ति राजेन्द्र विश्रुताः कुलपर्वताः

bhūlokamāśritaṃ sarvaṃ tadā naśyati yādava || na vinaśyanti rājendra viśrutāḥ kulaparvatāḥ

महेन्द्रो मलयस्सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च माल्यवान्गन्धमादनः

mahendro malayassahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi || vindhyaśca pāriyātraśca mālyavāngandhamādanaḥ

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ॥ श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्न विनश्यन्ति पर्वताः

himavānhemakūṭaśca niṣadho nīla eva ca || śvetaśca śṛṅgavānmerurna vinaśyanti parvatāḥ

शेषं विनश्यति जगत्स्थावरं जङ्गमं च यत् ॥ नौर्भूत्वा तु सती देवी तदा यदुकुलोद्वह !

śeṣaṃ vinaśyati jagatsthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat || naurbhūtvā tu satī devī tadā yadukulodvaha !

1.75.10

धारयत्यथ बीजानि सर्वाण्येवा विशेषतः ॥ भविष्यश्च मनुस्तस्यां भविष्या ऋषयस्तथा

dhārayatyatha bījāni sarvāṇyevā viśeṣataḥ || bhaviṣyaśca manustasyāṃ bhaviṣyā ṛṣayastathā

तिष्ठन्ति राजशार्दूल सप्त ये प्रथिता भुवि ॥ मत्स्यरूपधरो विष्णुः शृङ्गी भूत्वा जगत्पतिः

tiṣṭhanti rājaśārdūla sapta ye prathitā bhuvi || matsyarūpadharo viṣṇuḥ śṛṅgī bhūtvā jagatpatiḥ

आकर्षति तु तां नावं स्थानात्स्थानं स लीलया ॥ कर्षमाणन्तु तां नावं देवदेवं जगत्पतिम्

ākarṣati tu tāṃ nāvaṃ sthānātsthānaṃ sa līlayā || karṣamāṇantu tāṃ nāvaṃ devadevaṃ jagatpatim

स्तुवन्ति ऋषयः सर्वे दिव्यैः कर्मभिरच्युतम् ॥ घूर्णमानस्तदा मत्स्यो जलवेगोर्मिसंकुले

stuvanti ṛṣayaḥ sarve divyaiḥ karmabhiracyutam || ghūrṇamānastadā matsyo jalavegormisaṃkule

घूर्णमानां तु तां नावं नयत्यमितविक्रमः ॥ हिमाद्रिशिखरं नावं देवदेवो जगत्पतिः

ghūrṇamānāṃ tu tāṃ nāvaṃ nayatyamitavikramaḥ || himādriśikharaṃ nāvaṃ devadevo jagatpatiḥ

मत्स्यस्त्वदृश्यो भवति ते च तिष्ठन्ति तत्रगाः

matsyastvadṛśyo bhavati te ca tiṣṭhanti tatragāḥ

कृततुल्यं तदा कालं तावत्प्रक्षालनं स्मृतम् ॥ आपस्साम्यमथो यान्ति यथापूर्वं नराधिप ॥ ऋषयश्च मनुश्चैव सर्वं कुर्वन्ति ते तदा

kṛtatulyaṃ tadā kālaṃ tāvatprakṣālanaṃ smṛtam || āpassāmyamatho yānti yathāpūrvaṃ narādhipa || ṛṣayaśca manuścaiva sarvaṃ kurvanti te tadā

मन्वन्तरान्ते जगतामवस्था मयेरिता ते यदुवृन्दनाथ । अतः परं यत्तव कीर्तनीयं समासतस्तद्वद भूमिपाल

manvantarānte jagatāmavasthā mayeritā te yaduvṛndanātha | ataḥ paraṃ yattava kīrtanīyaṃ samāsatastadvada bhūmipāla

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० मन्वन्तरवर्णनो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 manvantaravarṇano nāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७६

वज्र उवाच ॥ ब्राह्मस्य दिवसस्यान्ते यादृशी द्विज जायते ॥ जगतोऽस्य समावस्था तादृशीं वक्तुमर्हसि

vajra uvāca || brāhmasya divasasyānte yādṛśī dvija jāyate || jagato'sya samāvasthā tādṛśīṃ vaktumarhasi

मार्कण्डेय उवाच ॥ वृत्ते प्रक्षालने राजन्कल्पस्यान्ते चतुर्दिशम् ॥ उत्तिष्ठंति तदा घोरा दिवि सप्त दिवाकराः

mārkaṇḍeya uvāca || vṛtte prakṣālane rājankalpasyānte caturdiśam || uttiṣṭhaṃti tadā ghorā divi sapta divākarāḥ

ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम् ॥ विनाशे सर्वभूतानामयोगुडसमा तदा

te tu pītvā jalaṃ sarvaṃ śoṣayanti jagattrayam || vināśe sarvabhūtānāmayoguḍasamā tadā

भूमिर्भवति भूपाल दग्धास्सर्वे च जन्तवः ॥ विनष्टकिल्बिषास्सर्वे जीवमात्रावशेषकाः

bhūmirbhavati bhūpāla dagdhāssarve ca jantavaḥ || vinaṣṭakilbiṣāssarve jīvamātrāvaśeṣakāḥ

जनलोकमथासाद्यतत्र तिष्ठन्ति निर्भयाः।। भूर्भुवस्स्वर्महश्चैव तदा नश्यन्ति पार्थिव

janalokamathāsādyatatra tiṣṭhanti nirbhayāḥ|| bhūrbhuvassvarmahaścaiva tadā naśyanti pārthiva

जनलोकादयो लोका न तु नश्यन्ति पार्थिव।। ततोऽर्कास्ते तु नश्यन्ति संहिता रुद्रतेजसा

janalokādayo lokā na tu naśyanti pārthiva|| tato'rkāste tu naśyanti saṃhitā rudratejasā

उत्तिष्ठन्ति महारौद्रास्ततो दिविचरा घनाः ॥ केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिद्गजकुलोपमाः

uttiṣṭhanti mahāraudrāstato divicarā ghanāḥ || kecidañjanapuñjābhāḥ kecidgajakulopamāḥ

केचित्पुरवराकाराः केचिद्धारिद्रसन्निभाः।। हरितालाञ्जनप्रख्यास्तथा हिङ्गुलकप्रभाः

kecitpuravarākārāḥ keciddhāridrasannibhāḥ|| haritālāñjanaprakhyāstathā hiṅgulakaprabhāḥ

शुकपत्रनिभाः केचित्केचिन्नीलोत्पलप्रभाः।। विद्युन्माला विनद्धाङ्गा गर्जन्तोऽथ बलाहकाः

śukapatranibhāḥ kecitkecinnīlotpalaprabhāḥ|| vidyunmālā vinaddhāṅgā garjanto'tha balāhakāḥ

1.76.10

आक्रम्य गगनं राजन्पूरयन्ति महीतलम् ॥ गङ्गाप्रवाहप्रतिमैर्धारापातैः पुनःपुनः

ākramya gaganaṃ rājanpūrayanti mahītalam || gaṅgāpravāhapratimairdhārāpātaiḥ punaḥpunaḥ

ततस्समुद्रा भूपाल वेलोद्भेदतरङ्गिणः ॥ छादयन्ति महीं सर्वां दग्धां सूर्यगभस्तिभिः

tatassamudrā bhūpāla velodbhedataraṅgiṇaḥ || chādayanti mahīṃ sarvāṃ dagdhāṃ sūryagabhastibhiḥ

ततस्संवर्तको वायुर्घनानारुजति क्षणात् ॥ ततो वायुं समादाय स्वशरीरे पितामहः

tatassaṃvartako vāyurghanānārujati kṣaṇāt || tato vāyuṃ samādāya svaśarīre pitāmahaḥ

स्वपित्येकार्णवे लोके नष्टस्थावरजङ्गमे ॥ नष्टचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रतारके

svapityekārṇave loke naṣṭasthāvarajaṅgame || naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatratārake

सुप्त्वा युगसहस्रं तु देवदेवो जगत्पतिः ॥ पुनर्विबुद्धः कुरुते सृष्टिं प्राग्वत्पितामहः

suptvā yugasahasraṃ tu devadevo jagatpatiḥ || punarvibuddhaḥ kurute sṛṣṭiṃ prāgvatpitāmahaḥ

सृष्टिं करोति धर्मज्ञ कल्पेकल्पे पुनःपुनः ॥ पितामहस्य रात्र्यन्ते तस्माद्धि सृजति प्रजाः

sṛṣṭiṃ karoti dharmajña kalpekalpe punaḥpunaḥ || pitāmahasya rātryante tasmāddhi sṛjati prajāḥ

जन्तूनां जननाद्राजञ्जन इत्यभिधीयते

jantūnāṃ jananādrājañjana ityabhidhīyate

एतावदुक्तं तव भूमिपाल कल्पे गते यद्भवतीह लोके ॥ अतः परं सर्वयदुप्रधान वदस्व किं ते कथयामि राजन्

etāvaduktaṃ tava bhūmipāla kalpe gate yadbhavatīha loke || ataḥ paraṃ sarvayadupradhāna vadasva kiṃ te kathayāmi rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० कल्पान्तवर्णनो नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 kalpāntavarṇano nāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७७

वज्र उवाच ॥ महाकल्पक्षये ब्रह्मन्समवस्थां वदस्व मे ॥ भवाञ्ज्ञाननिधिः स्फीतो यथा ब्रह्मा पितामहः

vajra uvāca || mahākalpakṣaye brahmansamavasthāṃ vadasva me || bhavāñjñānanidhiḥ sphīto yathā brahmā pitāmahaḥ

मार्कण्डेय उवाच॥ पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् । शेते ब्रह्मा महाराज प्राग्वदेकार्णवे तदा

mārkaṇḍeya uvāca|| pūrṇe saṃvatsaraśate saṃhṛtya sakalaṃ jagat | śete brahmā mahārāja prāgvadekārṇave tadā

संन्यस्य देहं योगेन पुरुषं प्रतिपद्यते ॥ मोक्षस्थानमनुप्राप्ते देवदेवे पितामहे

saṃnyasya dehaṃ yogena puruṣaṃ pratipadyate || mokṣasthānamanuprāpte devadeve pitāmahe

ये गता ब्रह्मणः स्थानं मुच्यन्ते सर्व एव ते ॥ अण्डस्याभ्यन्तरं सर्वं तदाम्भोभिः प्रपूर्यते

ye gatā brahmaṇaḥ sthānaṃ mucyante sarva eva te || aṇḍasyābhyantaraṃ sarvaṃ tadāmbhobhiḥ prapūryate

शरीरधारिणस्सर्वे तदा नश्यन्ति पार्थिव ॥ अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डे जगत्पते

śarīradhāriṇassarve tadā naśyanti pārthiva || antargatena toyena bhinnamaṇḍe jagatpate

पूर्णे ब्रह्मायुषि तदा बाह्यस्थेऽम्भसि लीयते ॥ एवं सा जगदाधारा धारा तोये प्रलीयते

pūrṇe brahmāyuṣi tadā bāhyasthe'mbhasi līyate || evaṃ sā jagadādhārā dhārā toye pralīyate

ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च

jyotiṣyāpaḥ pralīyante jyotirvāyau pralīyate || khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasyākāśameva ca

मनः प्रलीयते बुद्धौ बुद्धिश्चात्मनि लीयते ॥ अव्यक्ते लीयते चात्मा अव्यक्तः पुरुषे परे

manaḥ pralīyate buddhau buddhiścātmani līyate || avyakte līyate cātmā avyaktaḥ puruṣe pare

अनन्तानि तथोक्तानि यान्यण्डानि मया पुरा ॥ सर्वाणि तानि संहृत्य समकालं जगत्पतिः

anantāni tathoktāni yānyaṇḍāni mayā purā || sarvāṇi tāni saṃhṛtya samakālaṃ jagatpatiḥ

1.77.10

प्रकृतौ तिष्ठति तदा सा रात्रिस्तस्य कीर्तिता ॥ ब्राह्मे समाशते पूर्णे पुनरेव जगत्पतिः

prakṛtau tiṣṭhati tadā sā rātristasya kīrtitā || brāhme samāśate pūrṇe punareva jagatpatiḥ

( सर्वं विधत्ते धर्मज्ञ यथापूर्वमुदाहृतम् ॥ अव्यक्तादिक्रमेणाथ विधायाण्डं महेश्वरः

( sarvaṃ vidhatte dharmajña yathāpūrvamudāhṛtam || avyaktādikrameṇātha vidhāyāṇḍaṃ maheśvaraḥ

अण्डे शरीरे भवति स्वयंभूरमृतद्युतिः ॥ ) स्वयं स एव धर्मज्ञ ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः

aṇḍe śarīre bhavati svayaṃbhūramṛtadyutiḥ || ) svayaṃ sa eva dharmajña brahmā śubhacaturmukhaḥ

सर्वेष्वण्डेषु धर्मज्ञस्समकालं जगत्पतिः ॥ स्वयं शरीरे भवति प्राकाम्यान्मनुजेश्वर

sarveṣvaṇḍeṣu dharmajñassamakālaṃ jagatpatiḥ || svayaṃ śarīre bhavati prākāmyānmanujeśvara

ब्रह्मायुषोन्ते जगतामवस्था मयेरिता ते यदुवृन्दनाथ ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष

brahmāyuṣonte jagatāmavasthā mayeritā te yaduvṛndanātha || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० महाकल्पवर्णनो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 mahākalpavarṇano nāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७८

वज्र उवाच ।। सप्तमस्ते महाभाग जातस्य दिवसस्त्वयम् ।। वर्तते ब्रह्मणो ब्रह्मँस्तत्र मन्वन्तरक्षये

vajra uvāca || saptamaste mahābhāga jātasya divasastvayam || vartate brahmaṇo brahmam̐statra manvantarakṣaye

कथं कालस्त्वया नीतः पुरा कल्पक्षये तदा ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं समः परमेष्ठिनः

kathaṃ kālastvayā nītaḥ purā kalpakṣaye tadā || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ samaḥ parameṣṭhinaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। नौगतेन मया नीतः कालो मन्वन्तरक्षये ।। भूयोभूयो महाभाग देवदेवप्रसादतः

mārkaṇḍeya uvāca || naugatena mayā nītaḥ kālo manvantarakṣaye || bhūyobhūyo mahābhāga devadevaprasādataḥ

कल्पक्षयनुप्राप्य दाहकाल उपस्थिते ।। जनलोकगतेनाथ कालो नीतस्स वै मया

kalpakṣayanuprāpya dāhakāla upasthite || janalokagatenātha kālo nītassa vai mayā

दाहकाले तदा वृत्ते प्रलयाम्भोधिसंप्लवे ।। जनलोकादहं भ्रष्टः पतितो धरणीतले

dāhakāle tadā vṛtte pralayāmbhodhisaṃplave || janalokādahaṃ bhraṣṭaḥ patito dharaṇītale

नूनं तस्यैव देवस्य सा माया भीमविक्रमा ।। एकार्णवे भूमितले पतितस्यापि मे नृप

nūnaṃ tasyaiva devasya sā māyā bhīmavikramā || ekārṇave bhūmitale patitasyāpi me nṛpa

जीवितं न परिभ्रष्टं नूनं तस्य प्रसादतः ।। तदाहं नष्टविज्ञानः पतितोंऽभसि दारुणे

jīvitaṃ na paribhraṣṭaṃ nūnaṃ tasya prasādataḥ || tadāhaṃ naṣṭavijñānaḥ patitoṃ'bhasi dāruṇe

ऊह्यमानोम्बुकल्लोलैरितश्चेतश्च यादव ।। अपश्यमानो जगतीं सशैलवनकाननाम्

ūhyamānombukallolairitaścetaśca yādava || apaśyamāno jagatīṃ saśailavanakānanām

निर्वेदं जीविते दीर्घे तदा भूतोस्मि शत्रुहन् ।। सोऽहमार्तोऽथ निर्विण्णस्तस्मिंस्तूदकसंप्लवे

nirvedaṃ jīvite dīrghe tadā bhūtosmi śatruhan || so'hamārto'tha nirviṇṇastasmiṃstūdakasaṃplave

पश्यामि जलमध्यस्थं विपुलं वटपादपम् ।। महाशाखं घनच्छायं स्निग्धपल्लवशोभितम् ।। 1.78.१

paśyāmi jalamadhyasthaṃ vipulaṃ vaṭapādapam || mahāśākhaṃ ghanacchāyaṃ snigdhapallavaśobhitam || 1.78.1

तमहं बाहुभिर्गत्वा तस्मिन्न्यग्रोधपादपे ।। (शाखासक्तं तु पश्यामि सवितारं तथोज्ज्वलम्

tamahaṃ bāhubhirgatvā tasminnyagrodhapādape || (śākhāsaktaṃ tu paśyāmi savitāraṃ tathojjvalam

दिव्यं पश्यामि पर्यङ्कं सर्वरत्नोपशोभितम् ।।) पर्यङ्के तत्र पश्यामि बालं कमललोचनम्

divyaṃ paśyāmi paryaṅkaṃ sarvaratnopaśobhitam ||) paryaṅke tatra paśyāmi bālaṃ kamalalocanam

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।। पद्मपत्राभचरणं तदाकारकरं तथा

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam || padmapatrābhacaraṇaṃ tadākārakaraṃ tathā

अलङ्कृतं चाभरणैः शिखण्डैकविभूषितम् ।। एकं साहस्रमध्यस्थं भ्राजमानमिव श्रिया

alaṅkṛtaṃ cābharaṇaiḥ śikhaṇḍaikavibhūṣitam || ekaṃ sāhasramadhyasthaṃ bhrājamānamiva śriyā

स मां दृष्ट्वा तदा बालः स्मितपूर्वमुवाच ह ।। यदि श्रान्तोऽसि धर्मज्ञ विग्रहं वदनेन मे

sa māṃ dṛṣṭvā tadā bālaḥ smitapūrvamuvāca ha || yadi śrānto'si dharmajña vigrahaṃ vadanena me

प्रविश्य विश्रमस्वाद्य यावद्वा रुचितं तव ।। एवमुक्तस्य सञ्जाता व्रीडा यदुकुलोद्वह

praviśya viśramasvādya yāvadvā rucitaṃ tava || evamuktasya sañjātā vrīḍā yadukulodvaha

ततोऽहमवशस्तस्य प्रविष्टो नृप विग्रहम् ।। जगतीं तत्र पश्यामि सशैलवनकाननाम्

tato'hamavaśastasya praviṣṭo nṛpa vigraham || jagatīṃ tatra paśyāmi saśailavanakānanām

यथापूर्वं महाभाग नगराकारशालिनीम् ।। देवदैत्योरगाकीर्णां समुद्रवरभूषणाम्

yathāpūrvaṃ mahābhāga nagarākāraśālinīm || devadaityoragākīrṇāṃ samudravarabhūṣaṇām

नृपराष्ट्रसमाकीर्णां वणिग्भिरुपशोभिताम् ।। द्विजाध्ययनसंघुष्टां वर्णाश्रमसमाकुलाम्

nṛparāṣṭrasamākīrṇāṃ vaṇigbhirupaśobhitām || dvijādhyayanasaṃghuṣṭāṃ varṇāśramasamākulām

1.78.20

सरित्पर्वतवृक्षाढ्यां यज्ञोत्सवसमाकुलाम् ।। तां दृष्ट्वा कौतुकं जातं तस्य बालस्य कर्मणा

saritparvatavṛkṣāḍhyāṃ yajñotsavasamākulām || tāṃ dṛṣṭvā kautukaṃ jātaṃ tasya bālasya karmaṇā

द्रष्टुमिच्छामि तस्यान्तं भ्रममाणस्ततस्ततः ।। यदा नासादयाम्यत्र तस्य बालस्य चेष्टितम्

draṣṭumicchāmi tasyāntaṃ bhramamāṇastatastataḥ || yadā nāsādayāmyatra tasya bālasya ceṣṭitam

पूर्णे युगसहस्रेऽपि तमेवाहं तदा शिशुम् ।। संप्राप्तः शरणं राजन्नहं भाव्यर्थेन चोदितः

pūrṇe yugasahasre'pi tamevāhaṃ tadā śiśum || saṃprāptaḥ śaraṇaṃ rājannahaṃ bhāvyarthena coditaḥ

ततोऽहं वदनात्तस्य निर्गतश्शशिसन्निभात् ।। यदा तस्योदरेऽपश्यं त्रैलोस्य सचराचरम्

tato'haṃ vadanāttasya nirgataśśaśisannibhāt || yadā tasyodare'paśyaṃ trailosya sacarācaram

तथा पश्यामि सकलं बहिर्भूमिपसत्तम ॥ ततोऽहं पतितस्तस्य पादयोस्सुमहात्मनः

tathā paśyāmi sakalaṃ bahirbhūmipasattama || tato'haṃ patitastasya pādayossumahātmanaḥ

ततस्सोऽन्तर्हितो बालस्सह तेनैव शाखिना॥ एवं मया तस्य निशा नरेन्द्र संप्राप्य पुण्यं जठरे हि नीता। महाशरीरस्य महानुभाव महाप्रमेयस्य पितामहस्य

tatasso'ntarhito bālassaha tenaiva śākhinā|| evaṃ mayā tasya niśā narendra saṃprāpya puṇyaṃ jaṭhare hi nītā| mahāśarīrasya mahānubhāva mahāprameyasya pitāmahasya

इति श्रीविष्णुधर्मोंतरे प्रथमखण्डे मा० सं० बालप्रभावकथनो नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmoṃtare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 bālaprabhāvakathano nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७९

वज्र उवाच ॥। ॥ कस्त्वसौ बालवेषेण कल्पान्तेषु पुनःपुनः ॥ दृष्टोऽपि न त्वया ज्ञातस्तत्र कौतूहलं महत्

vajra uvāca ||| || kastvasau bālaveṣeṇa kalpānteṣu punaḥpunaḥ || dṛṣṭo'pi na tvayā jñātastatra kautūhalaṃ mahat

मार्कण्डेय उवाच ॥ भूयोभूयस्त्वसौ दृष्टो मया देवो जगत्पतिः ॥ कल्पक्षये न विज्ञातस्तन्मायामोहितेन वै

mārkaṇḍeya uvāca || bhūyobhūyastvasau dṛṣṭo mayā devo jagatpatiḥ || kalpakṣaye na vijñātastanmāyāmohitena vai

कल्पक्षये व्यतीते तु तं तु देवं पितामहात् ॥ अनिरुद्धं विजानामि पितरं ते जगत्पतिम्

kalpakṣaye vyatīte tu taṃ tu devaṃ pitāmahāt || aniruddhaṃ vijānāmi pitaraṃ te jagatpatim

वज्र उवाच ॥ ज्ञातवानसि तं देवं कथं देवात्पितामहात् ॥ दुर्विज्ञेयं जगद्योनिं सर्वभूतभवोद्भवम्

vajra uvāca || jñātavānasi taṃ devaṃ kathaṃ devātpitāmahāt || durvijñeyaṃ jagadyoniṃ sarvabhūtabhavodbhavam

मार्कण्डेय उवाच ॥ मायया मोहितस्तस्य बालस्यामिततेजसः ॥ दृष्ट्वोदरे जगत्कृत्स्नं विस्मयाविष्टचेतनः

mārkaṇḍeya uvāca || māyayā mohitastasya bālasyāmitatejasaḥ || dṛṣṭvodare jagatkṛtsnaṃ vismayāviṣṭacetanaḥ

गत्वाहं ब्रह्मसदनं पृष्टवाँस्तं पितामहम् ॥ एकार्णवे मया लोके देवदेवे जगत्पतौ

gatvāhaṃ brahmasadanaṃ pṛṣṭavām̐staṃ pitāmaham || ekārṇave mayā loke devadeve jagatpatau

दृष्टो बालो महातेजास्तस्याहमवशस्ततः ॥ प्रविष्टो जठरे तस्य देव सर्वं चराचरम्

dṛṣṭo bālo mahātejāstasyāhamavaśastataḥ || praviṣṭo jaṭhare tasya deva sarvaṃ carācaram

मया दृष्टं जगत्सर्वं न च जानामि बालकम् ॥ ध्रुवं तं भगवान्वेत्ति सर्वज्ञत्वाज्जगद्गुरुः

mayā dṛṣṭaṃ jagatsarvaṃ na ca jānāmi bālakam || dhruvaṃ taṃ bhagavānvetti sarvajñatvājjagadguruḥ

एवं पृष्टो मया ब्रह्मा मामुवाच जगद्गुरुः ॥ मार्कण्डेय विजानामि ह्यनिरुद्धं जगद्गुरुम्

evaṃ pṛṣṭo mayā brahmā māmuvāca jagadguruḥ || mārkaṇḍeya vijānāmi hyaniruddhaṃ jagadgurum

1.79.10

त्वं च तं वेत्थ तत्त्वेन न च कल्पक्षये मुने ॥ त्वया दृष्टं यथा तस्य जठरे भुवनं मुने

tvaṃ ca taṃ vettha tattvena na ca kalpakṣaye mune || tvayā dṛṣṭaṃ yathā tasya jaṭhare bhuvanaṃ mune

तथा दृष्टं मया तस्य जगद्योनेर्महात्मनः ॥ मदीयस्य दिनस्यान्ते कदाचिद्भृगुनन्दन

tathā dṛṣṭaṃ mayā tasya jagadyonermahātmanaḥ || madīyasya dinasyānte kadācidbhṛgunandana

एकार्णवे तदा लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ नागपर्यङ्कशयने पश्यामि पुरुषं तदा

ekārṇave tadā loke naṣṭe sthāvarajaṅgame || nāgaparyaṅkaśayane paśyāmi puruṣaṃ tadā

तस्मिन्काले न जानामि तमहं तेन मोहितः ॥ ततः पृच्छामि तं देवं को भवानिति विस्मितः

tasminkāle na jānāmi tamahaṃ tena mohitaḥ || tataḥ pṛcchāmi taṃ devaṃ ko bhavāniti vismitaḥ

स मामुवाच प्रहसन्ममेदं सकलं जगत् ॥ न तु मां वेत्सि तत्त्वेन जगतामीश्वरेश्वरम्

sa māmuvāca prahasanmamedaṃ sakalaṃ jagat || na tu māṃ vetsi tattvena jagatāmīśvareśvaram

मयाप्युक्तः स देवेशो ममेदं सकलं जगत् ॥ . वृथा प्रलयमध्ये ते मत्समीपे विशेषतः

mayāpyuktaḥ sa deveśo mamedaṃ sakalaṃ jagat || . vṛthā pralayamadhye te matsamīpe viśeṣataḥ

विप्रत्ययश्च यदि ते प्रविश्य जठरं मम ॥ त्रैलोक्यमखिलं पश्य संहृतं यन्मया स्वयम्

vipratyayaśca yadi te praviśya jaṭharaṃ mama || trailokyamakhilaṃ paśya saṃhṛtaṃ yanmayā svayam

एवमुक्तस्स तु मया तदा केनापि हेतुना ॥ प्रविश्य जठरं मे स क्षणमात्राद्विनिर्गतः

evamuktassa tu mayā tadā kenāpi hetunā || praviśya jaṭharaṃ me sa kṣaṇamātrādvinirgataḥ

निर्गम्य मामब्रवीच्च दृष्टं त्रिभुवनं मया।। तवोदरे जगन्नाथ त्वं च पश्य ममोदरे

nirgamya māmabravīcca dṛṣṭaṃ tribhuvanaṃ mayā|| tavodare jagannātha tvaṃ ca paśya mamodare

एवमुक्त्वा स सुष्वाप भोगिभोगासने तदा।। अहमप्यवशस्तस्य प्रविष्टो जठरं तदा

evamuktvā sa suṣvāpa bhogibhogāsane tadā|| ahamapyavaśastasya praviṣṭo jaṭharaṃ tadā

1.79.20

पश्यामि जगतीं ब्रह्मन्सशैलवनकाननाम्॥ ससमुद्रसरिद्द्वीपलोकपातालभूषिताम्

paśyāmi jagatīṃ brahmansaśailavanakānanām|| sasamudrasariddvīpalokapātālabhūṣitām

दृष्ट्वाहं पृथिवीं तस्य तथा जठरसंस्थिताम् ॥ निर्गमिष्यन्न पश्यामि शरीरं तस्य भार्गव

dṛṣṭvāhaṃ pṛthivīṃ tasya tathā jaṭharasaṃsthitām || nirgamiṣyanna paśyāmi śarīraṃ tasya bhārgava

अन्तरिक्षं प्रपश्यामि निरालम्बं परिभ्रमन् ॥ परिभ्रमणखिन्नोऽस्मि तमेव शरणं गतः

antarikṣaṃ prapaśyāmi nirālambaṃ paribhraman || paribhramaṇakhinno'smi tameva śaraṇaṃ gataḥ

ततस्तु तस्य पश्यामि रन्ध्रहीनं तु विग्रहम् ॥। तस्य देहाद्विनिर्गन्तुं शक्तिनासीत्तथा च मे

tatastu tasya paśyāmi randhrahīnaṃ tu vigraham ||| tasya dehādvinirgantuṃ śaktināsīttathā ca me

रन्ध्रहीनान्महाभाग तमेव शरणं गतः ॥ ततोऽहं गतवान्ब्रह्मन्रंन्ध्रं प्राप्तं मयानघ

randhrahīnānmahābhāga tameva śaraṇaṃ gataḥ || tato'haṃ gatavānbrahmanraṃndhraṃ prāptaṃ mayānagha

बालाग्रादपि सूक्ष्मं तत्ततोऽहं तेन निर्गतः ॥ पद्मनालेन निष्क्रान्तं पश्याम्यात्मानमात्मना

bālāgrādapi sūkṣmaṃ tattato'haṃ tena nirgataḥ || padmanālena niṣkrāntaṃ paśyāmyātmānamātmanā

नाभिसरसि तत्पद्मं जातं देवस्य शार्ङ्गिणः ॥ शेषरत्नार्कशैवालि विकासितदलं महत्

nābhisarasi tatpadmaṃ jātaṃ devasya śārṅgiṇaḥ || śeṣaratnārkaśaivāli vikāsitadalaṃ mahat

ततोऽहं पद्मजन्मेति लोके ख्यातिमुपागतः ॥|| नाभिजातं च यत्पद्मं तस्य देवस्य भार्गव

tato'haṃ padmajanmeti loke khyātimupāgataḥ |||| nābhijātaṃ ca yatpadmaṃ tasya devasya bhārgava

तन्महामण्डलं कृत्स्नं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ तत्राहं तस्य संभूतो देवदेवस्य चक्रिणः

tanmahāmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ merustasya ca karṇikā || tatrāhaṃ tasya saṃbhūto devadevasya cakriṇaḥ

देवस्स विष्णुर्जगतामधीशः सर्वेश्वरः सर्वजगत्प्रधानः ॥ यॊ बालरूपी भवतान्तकाले दृष्टोऽस्य सर्वस्य चराचरस्य

devassa viṣṇurjagatāmadhīśaḥ sarveśvaraḥ sarvajagatpradhānaḥ || yaॊ bālarūpī bhavatāntakāle dṛṣṭo'sya sarvasya carācarasya

1.79.30

एवं हि तस्योदरसंस्थितेन मयोषितं जातकुतूहलेन ॥ तस्यैव मायापरिमोहितेन कल्पान्तकालेषु सदा नरेन्द्र

evaṃ hi tasyodarasaṃsthitena mayoṣitaṃ jātakutūhalena || tasyaiva māyāparimohitena kalpāntakāleṣu sadā narendra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० पद्मनाभोपाख्यानो नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 padmanābhopākhyāno nāmaikonāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८०

वज्र उवाच ॥ ब्रह्मणोऽस्य समुत्पत्तिमारभ्य सुमहाद्युते ॥ कालस्य गतिमिच्छामि श्रोतुं भृगुकुलोद्वह

vajra uvāca || brahmaṇo'sya samutpattimārabhya sumahādyute || kālasya gatimicchāmi śrotuṃ bhṛgukulodvaha

मार्कण्डेय उवाच।। स्वेनाहोरात्रमानेन ब्रह्मणोऽस्य जगत्पतेः।। समाष्टकं गतं राजन्पञ्चमासास्तथैव च

mārkaṇḍeya uvāca|| svenāhorātramānena brahmaṇo'sya jagatpateḥ|| samāṣṭakaṃ gataṃ rājanpañcamāsāstathaiva ca

अहोरात्रचतुष्कं च वर्तमानदिनाद्गतम् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

ahorātracatuṣkaṃ ca vartamānadinādgatam || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

मनवः षड् गतास्सप्त सन्धयश्च तथा गताः ॥ सप्तविंशद्व्यतीताश्च तथैव च चतुर्युगाः

manavaḥ ṣaḍ gatāssapta sandhayaśca tathā gatāḥ || saptaviṃśadvyatītāśca tathaiva ca caturyugāḥ

युगत्रयं तथातीतं वर्तमानचतुर्युगात् ॥ संवत्सराणां दशकं तथा कलियुगाद्गतम्

yugatrayaṃ tathātītaṃ vartamānacaturyugāt || saṃvatsarāṇāṃ daśakaṃ tathā kaliyugādgatam

वाताश्वमेघकालेऽस्मिन्सह यक्षेण यादव ॥ भविष्याणामतीतानां ब्रह्मणां भूरिदक्षिण

vātāśvameghakāle'sminsaha yakṣeṇa yādava || bhaviṣyāṇāmatītānāṃ brahmaṇāṃ bhūridakṣiṇa

अनादिमत्त्वात्कालस्य संख्यां वक्तुं न शक्यते ॥ गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवः

anādimattvātkālasya saṃkhyāṃ vaktuṃ na śakyate || gaṅgāyāḥ sikatā dhārā yathā varṣati vāsavaḥ

शक्या गणयितुं राजन्न व्यतीता पितामहाः अन्तवत्तां बुधो बुद्ध्वा सर्वस्य जगतीपते

śakyā gaṇayituṃ rājanna vyatītā pitāmahāḥ antavattāṃ budho buddhvā sarvasya jagatīpate

तन्मार्गं परिमार्गन्ते यद्विष्णोः परमं पदम् ॥ वज्र उवाच ॥ कियत्कालपरीमाणं मया शास्या वसुन्धरा

tanmārgaṃ parimārgante yadviṣṇoḥ paramaṃ padam || vajra uvāca || kiyatkālaparīmāṇaṃ mayā śāsyā vasundharā

1.80.10

परिक्षिता च धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि भृगूत्तम।। मार्कण्डेय उवाच।। अद्यप्रभृति राजेन्द्र समा पञ्चाशकं गते

parikṣitā ca dharmajña tanme brūhi bhṛgūttama|| mārkaṇḍeya uvāca|| adyaprabhṛti rājendra samā pañcāśakaṃ gate

परीक्षिति महाराजे दिवं प्राप्ते कुरूद्धहे ॥ परीक्षिद्धीने लोकेस्मिन्प्राणितुं त्वं तु शक्यसे

parīkṣiti mahārāje divaṃ prāpte kurūddhahe || parīkṣiddhīne lokesminprāṇituṃ tvaṃ tu śakyase

महाप्रस्थानमाविश्य नागलोकं गमिष्यसि ॥ स्वर्गते त्वयि राजेन्द्र परीक्षिति तथा नृपे

mahāprasthānamāviśya nāgalokaṃ gamiṣyasi || svargate tvayi rājendra parīkṣiti tathā nṛpe

राजा नागपुरे भावी पारीक्षिज्जनमेजयः ॥ मथुरायां तथा भावी तव पुत्रोऽचलो नृपः

rājā nāgapure bhāvī pārīkṣijjanamejayaḥ || mathurāyāṃ tathā bhāvī tava putro'calo nṛpaḥ

नगरं खाण्डवप्रस्थं भयादिविनिवर्जितम् ॥ पालयिष्यति धर्मात्मा पुत्रस्ते भीमविक्रमः

nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ bhayādivinivarjitam || pālayiṣyati dharmātmā putraste bhīmavikramaḥ

दानवेन्द्रो मयः पूर्वं फाल्गुनेन प्रयास्यता ॥ महाप्रस्थानमित्युक्तो राजंस्त्वत्प्रियकाम्यया

dānavendro mayaḥ pūrvaṃ phālgunena prayāsyatā || mahāprasthānamityukto rājaṃstvatpriyakāmyayā

यावद्वज्रो महीं भुङ्क्ते खाण्डवप्रस्थमाश्रितः ॥ तावत्सभेयं संरक्ष्या त्वया मदुपरोधतः

yāvadvajro mahīṃ bhuṅkte khāṇḍavaprasthamāśritaḥ || tāvatsabheyaṃ saṃrakṣyā tvayā maduparodhataḥ

सेयं संरक्ष्यते तेन प्रतिज्ञाय धनञ्जये ।। त्वयि नाकमनुप्राप्ते सभेयं मयशासनात्

seyaṃ saṃrakṣyate tena pratijñāya dhanañjaye || tvayi nākamanuprāpte sabheyaṃ mayaśāsanāt

हिमाचलं तु नेष्यन्ति यत्र बिन्दुसरं सरः ।। राक्षसाः किङ्करा नाम यत्तस्मान्निर्मिता पुरा

himācalaṃ tu neṣyanti yatra bindusaraṃ saraḥ || rākṣasāḥ kiṅkarā nāma yattasmānnirmitā purā

उक्तं हि ते कालगतं मयैतदायुःप्रमाणं च तथा तवोक्तम् ।। अतः परं धर्मभृतां वरिष्ठ वदस्व किं ते कथयामि राजन्

uktaṃ hi te kālagataṃ mayaitadāyuḥpramāṇaṃ ca tathā tavoktam || ataḥ paraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭha vadasva kiṃ te kathayāmi rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० यानकालवर्णनो नामाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 yānakālavarṇano nāmāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८१

वज्र उवाच ।। त्वयोदितानां धर्मज्ञ समासेन पृथक्पृथक् ।। कालस्यावयवानां च श्रोतुमिच्छामि देवताः

vajra uvāca || tvayoditānāṃ dharmajña samāsena pṛthakpṛthak || kālasyāvayavānāṃ ca śrotumicchāmi devatāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। पौरुषं यदहोरात्रं श्रुतवानसि यादव ।। कालात्मा पुरुषस्तस्य सर्वभूतपतिः प्रभुः

mārkaṇḍeya uvāca || pauruṣaṃ yadahorātraṃ śrutavānasi yādava || kālātmā puruṣastasya sarvabhūtapatiḥ prabhuḥ

कल्पस्य दैवतं ब्रह्मा यस्येदं सकलं जगत् ।। क्रमान्मन्वन्तराणां तु मनवस्तु चतुर्दश

kalpasya daivataṃ brahmā yasyedaṃ sakalaṃ jagat || kramānmanvantarāṇāṃ tu manavastu caturdaśa

स्वायम्भुवस्तु प्रथमो मनुः स्वारोचिषस्तथा ।। वैवस्वतोऽथ सावर्णिर्ब्रह्मपुत्रस्तथैव च

svāyambhuvastu prathamo manuḥ svārociṣastathā || vaivasvato'tha sāvarṇirbrahmaputrastathaiva ca

धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो दक्षपुत्रश्च यादव ।। रौच्यो भौत्यश्च विश्वात्मा मनवस्तु चतुर्दश

dharmaputro rudraputro dakṣaputraśca yādava || raucyo bhautyaśca viśvātmā manavastu caturdaśa

वज्र उवाच।। य एते भवता प्रोक्ता मनवश्च चतुर्दश ।। नित्यं ब्राह्मे दिने प्राप्ते एत एव क्रमाद्द्विज

vajra uvāca|| ya ete bhavatā proktā manavaśca caturdaśa || nityaṃ brāhme dine prāpte eta eva kramāddvija

भवन्त्युतान्ये धर्मज्ञ एतन्मे च्छिन्धि संशयम् ।। अथवा वर्त्तमानेऽस्मिन्भवता मम कीर्तिताः

bhavantyutānye dharmajña etanme cchindhi saṃśayam || athavā varttamāne'sminbhavatā mama kīrtitāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एत एव महाराज मनवस्तु चतुर्दश ।। कल्पेकल्पे त्वया ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा

mārkaṇḍeya uvāca || eta eva mahārāja manavastu caturdaśa || kalpekalpe tvayā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā

एकरूपास्त्रयः कल्पा ज्ञातव्यास्सर्व एव हि ।। क्वचित्किंचिद्विभिन्नाश्च मायया परमेष्ठिनः

ekarūpāstrayaḥ kalpā jñātavyāssarva eva hi || kvacitkiṃcidvibhinnāśca māyayā parameṣṭhinaḥ

1.81.10

ज्ञातव्यमेकरूपत्वमब्दानां च तथा त्वया ।। कल्पेकल्पे महाराज मनूनां च विशेषतः

jñātavyamekarūpatvamabdānāṃ ca tathā tvayā || kalpekalpe mahārāja manūnāṃ ca viśeṣataḥ

वज्र उवाच ।। कल्पानां जनसादृश्ये युक्तिनैवोपपद्यते ।। कदाचिदपि धर्मज तत्र पश्यामि कारणम्

vajra uvāca || kalpānāṃ janasādṛśye yuktinaivopapadyate || kadācidapi dharmaja tatra paśyāmi kāraṇam

एकस्मिन्नन्तरे मुक्तिं कल्पेकल्पे गते द्विज ।। प्रभविष्यज्जगच्छून्यं कालस्यादेरभावतः

ekasminnantare muktiṃ kalpekalpe gate dvija || prabhaviṣyajjagacchūnyaṃ kālasyāderabhāvataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। जीवस्यान्यस्य सर्गेण नरे मुक्तिमुपागते ।। अचिन्त्यशक्तिर्भगवाञ्जगन्पूरयते सदा

mārkaṇḍeya uvāca || jīvasyānyasya sargeṇa nare muktimupāgate || acintyaśaktirbhagavāñjaganpūrayate sadā

ब्रह्मणा सह मुच्यन्ते ब्रह्मलोकमुपागताः ।। सृज्यन्ते च महाकल्पे तद्विधाश्चापरे जनाः

brahmaṇā saha mucyante brahmalokamupāgatāḥ || sṛjyante ca mahākalpe tadvidhāścāpare janāḥ

ते प्राप्ताः परमं स्थानं येषां जन्म न विद्यते ।। समजीवप्रमाणाश्च सर्वे कल्पास्तथा नृप ।। ब्रह्मलोके विष्णुलोके रुद्रलोके च ये गताः

te prāptāḥ paramaṃ sthānaṃ yeṣāṃ janma na vidyate || samajīvapramāṇāśca sarve kalpāstathā nṛpa || brahmaloke viṣṇuloke rudraloke ca ye gatāḥ

विष्णुलोकास्सुबहवो रुद्रलोकास्तथैव च ।। श्वेतद्वीपगता ये च तेषां जन्म न विद्यते

viṣṇulokāssubahavo rudralokāstathaiva ca || śvetadvīpagatā ye ca teṣāṃ janma na vidyate

न तु सर्वेषु राजेन्द्र तेषु मुक्तिः प्रकीर्तिता ।। ब्रह्मलोकोपरिष्टाच्च ये लोका रौद्रवैष्णवाः

na tu sarveṣu rājendra teṣu muktiḥ prakīrtitā || brahmalokopariṣṭācca ye lokā raudravaiṣṇavāḥ

मयोदितास्तयोर्गत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ।। महाकल्पक्षये जीवाः सर्वे तं परमेश्वरम्

mayoditāstayorgatvā punarjanma na vidyate || mahākalpakṣaye jīvāḥ sarve taṃ parameśvaram

प्राप्यापि विनिवर्तन्ते विना ज्ञानेन यादव ।। भूय एव तदा लोकान्सर्गे सृजति तान्प्रभुः

prāpyāpi vinivartante vinā jñānena yādava || bhūya eva tadā lokānsarge sṛjati tānprabhuḥ

1.81.20

कल्पमध्य्रे तु कल्पान्ते ज्ञानोज्झितकलेवराः ।। प्राप्नुवन्ति परं परं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्

kalpamadhyre tu kalpānte jñānojjhitakalevarāḥ || prāpnuvanti paraṃ paraṃ sthānaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

जीवबीजान्यसर्गेण तत्स्थानं परमेश्वरः ॥ प्रपूरयति धर्मज्ञ राजन्केनापि हेतुना

jīvabījānyasargeṇa tatsthānaṃ parameśvaraḥ || prapūrayati dharmajña rājankenāpi hetunā

वज्र उवाच ॥ कल्पानां सति सादृश्ये यो भेदो भृगुनन्दन ॥ तमहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे कौतुकं महत्

vajra uvāca || kalpānāṃ sati sādṛśye yo bhedo bhṛgunandana || tamahaṃ śrotumicchāmi tatra me kautukaṃ mahat

मार्कण्डेय उवाच ॥ कल्पानां सति सादृश्ये शृणु भेदं नराधिप।। समतीते यथा कल्पे षष्ठे मन्वन्तरे गते

mārkaṇḍeya uvāca || kalpānāṃ sati sādṛśye śṛṇu bhedaṃ narādhipa|| samatīte yathā kalpe ṣaṣṭhe manvantare gate

सप्तमस्य चतुर्विंशे राजंस्त्रेतायुगे तदा ॥ यदा रामेण समरे सगणो रावणो हतः

saptamasya caturviṃśe rājaṃstretāyuge tadā || yadā rāmeṇa samare sagaṇo rāvaṇo hataḥ

रामेणैव तदा राजन्कुम्भकर्णो निपातितः ॥ वर्तमाने तु यद्वृत्तं कल्पे यदुकुलोद्वह

rāmeṇaiva tadā rājankumbhakarṇo nipātitaḥ || vartamāne tu yadvṛttaṃ kalpe yadukulodvaha

रामस्य चरितं बद्धं तदा वाल्मीकिना शुभम् ॥ अतीतकल्पे यद्वृत्तं मया तत्काम्यके वने

rāmasya caritaṃ baddhaṃ tadā vālmīkinā śubham || atītakalpe yadvṛttaṃ mayā tatkāmyake vane

युधिष्ठिराय कथितं धर्मपुत्राय पार्थिव ॥ कल्पानां सति सादृश्ये भेद एष तवेरितः

yudhiṣṭhirāya kathitaṃ dharmaputrāya pārthiva || kalpānāṃ sati sādṛśye bheda eṣa taveritaḥ

तेषां स्वरूपं च तथा तथा राजन्ननुक्रमम् ॥ ब्रह्मजन्मनिसर्गाश्च तथा तस्य पृथग्विधाः

teṣāṃ svarūpaṃ ca tathā tathā rājannanukramam || brahmajanmanisargāśca tathā tasya pṛthagvidhāḥ

कार्तिकेयस्य लक्ष्म्याश्च तथा देवस्य शूलिनः ॥ एवमाद्याः प्रभेदास्तु त्वया ज्ञेया नु पार्थिव ॥ कल्पादीनां महाराज चान्यत्रापि यदूद्वह

kārtikeyasya lakṣmyāśca tathā devasya śūlinaḥ || evamādyāḥ prabhedāstu tvayā jñeyā nu pārthiva || kalpādīnāṃ mahārāja cānyatrāpi yadūdvaha

1.81.30

सादृश्यभेदाविह भूमिपाल कल्पस्यकल्पस्य मयोदितौ ते ॥ युगादिभिन्नस्य च दैवतानि वक्ष्याम्यतस्तानि निबोध राजन्

sādṛśyabhedāviha bhūmipāla kalpasyakalpasya mayoditau te || yugādibhinnasya ca daivatāni vakṣyāmyatastāni nibodha rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० कल्पसादृश्यो नामैकाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 kalpasādṛśyo nāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८२

मार्कण्डेय उवाच ॥। ॥ भगवान्वासुदेवश्च तथा संकर्षणः प्रभुः ॥ प्रद्युम्रश्चानिरुद्धश्च कृतादीनां च दैवताः

mārkaṇḍeya uvāca ||| || bhagavānvāsudevaśca tathā saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ || pradyumraścāniruddhaśca kṛtādīnāṃ ca daivatāḥ

तथा खण्डयुगानीह द्वादशोक्तानि भूपते॥ षष्ठाब्दे च विवर्तन्ते पञ्चाब्दानि पृथक्पृथक्

tathā khaṇḍayugānīha dvādaśoktāni bhūpate|| ṣaṣṭhābde ca vivartante pañcābdāni pṛthakpṛthak

तेषां तव प्रवक्ष्यामि दैवतांस्तु पृथक्पृथक् ॥ विष्णुर्बृहस्पतिश्शक्रो वह्निस्त्वष्टा तथैव च

teṣāṃ tava pravakṣyāmi daivatāṃstu pṛthakpṛthak || viṣṇurbṛhaspatiśśakro vahnistvaṣṭā tathaiva ca

अहिर्बुध्न्यश्च पितरो विश्वेदेवा निशाकरः ॥ इन्द्राग्नी चैव नासत्यौ भगश्चैव महाबलः

ahirbudhnyaśca pitaro viśvedevā niśākaraḥ || indrāgnī caiva nāsatyau bhagaścaiva mahābalaḥ

इति द्वादश ते प्रोक्ता मया खण्डयुगेश्वराः॥ अथ षष्ट्यब्दनामानि निबोध गदतो मम

iti dvādaśa te proktā mayā khaṇḍayugeśvarāḥ|| atha ṣaṣṭyabdanāmāni nibodha gadato mama

वर्तमाने तथा कल्पे षष्ठे मन्वन्तरे गते॥ तस्यैव च चतुर्विंशे राजंस्त्रेतायुगे तदा

vartamāne tathā kalpe ṣaṣṭhe manvantare gate|| tasyaiva ca caturviṃśe rājaṃstretāyuge tadā

यदा रामेण समरे सगणो रावणो हतः ॥ लक्ष्मणेन तथा राजन्कुम्भकर्णो निपातितः

yadā rāmeṇa samare sagaṇo rāvaṇo hataḥ || lakṣmaṇena tathā rājankumbhakarṇo nipātitaḥ

माघशुक्लं समारभ्य चन्द्रार्कौ वासवर्क्षगौ ॥ जीवयुक्तौ यदा स्यातां षष्ट्यब्दादिस्तदा स्मृतः

māghaśuklaṃ samārabhya candrārkau vāsavarkṣagau || jīvayuktau yadā syātāṃ ṣaṣṭyabdādistadā smṛtaḥ

प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदश्च प्रजापतिः॥ वैष्णवे तु युगे पञ्च प्रोक्तास्संवत्सराश्शुभाः

prabhavo vibhavaḥ śuklaḥ pramodaśca prajāpatiḥ|| vaiṣṇave tu yuge pañca proktāssaṃvatsarāśśubhāḥ

1.82.10

अङ्गिरा श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च।। अब्दो जीवयुगे पञ्च येषामाद्याश्शुभास्त्रयः

aṅgirā śrīmukho bhāvo yuvā dhātā tathaiva ca|| abdo jīvayuge pañca yeṣāmādyāśśubhāstrayaḥ

ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वशः।। शक्राब्दाः पञ्च निर्दिष्टा येषामाद्यावुभौ शुभौ

īśvaro bahudhānyaśca pramāthī vikramo vaśaḥ|| śakrābdāḥ pañca nirdiṣṭā yeṣāmādyāvubhau śubhau

वह्निस्स्वभानुस्तरणो वारिदश्च तथाऽव्ययः ॥ आग्नेयाः पञ्च निर्दिष्टा द्वितीयं तेष्वशोभनम्

vahnissvabhānustaraṇo vāridaśca tathā'vyayaḥ || āgneyāḥ pañca nirdiṣṭā dvitīyaṃ teṣvaśobhanam

सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतिः खरः ॥ त्वाष्ट्रे पञ्च་ युगे तेषां द्वितीयं तु शुभप्रदम्

sarvajitsarvadhārī ca virodhī vikṛtiḥ kharaḥ || tvāṣṭre pañca་ yuge teṣāṃ dvitīyaṃ tu śubhapradam

नन्दनो विजयश्चैव जयः कामश्च दुर्मुखः ॥ आहिर्बुध्न्ये युगे पञ्च येषामाद्या हितास्त्रयः

nandano vijayaścaiva jayaḥ kāmaśca durmukhaḥ || āhirbudhnye yuge pañca yeṣāmādyā hitāstrayaḥ

हेममाली विलम्बी च विकारी शर्वरी प्लवः ॥ पैत्र्ये पञ्चयुगे तेषां पञ्चमश्च शुभप्रदः

hemamālī vilambī ca vikārī śarvarī plavaḥ || paitrye pañcayuge teṣāṃ pañcamaśca śubhapradaḥ

शोककृच्छुभकृत्क्रोधी विश्वावसुपरावसू ॥ वैश्वे पञ्च शुभा वैषामब्दौ राजन्द्विपंचमौ

śokakṛcchubhakṛtkrodhī viśvāvasuparāvasū || vaiśve pañca śubhā vaiṣāmabdau rājandvipaṃcamau

प्लवङ्गः कीलकस्सौम्यस्सोमो रोधकृदेव च ॥ सौम्ये पञ्च शुभावेषां प्रथमानन्तरावुभौ

plavaṅgaḥ kīlakassaumyassomo rodhakṛdeva ca || saumye pañca śubhāveṣāṃ prathamānantarāvubhau

धावनं मथनं वीरं राक्षसं चानलं तथा ॥ इन्द्राग्निदैवते पञ्च सर्वे एव शुभप्रदाः

dhāvanaṃ mathanaṃ vīraṃ rākṣasaṃ cānalaṃ tathā || indrāgnidaivate pañca sarve eva śubhapradāḥ

पिङ्गलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थो रौद्रदुर्मती ॥ आश्विनेऽपि युगे पञ्च चतुर्थस्तेषु शस्यते

piṅgalaḥ kālayuktaśca siddhārtho raudradurmatī || āśvine'pi yuge pañca caturthasteṣu śasyate

1.82.20

दुन्दुभ्यङ्गारकौ रक्तः क्रोधश्चापि क्षयस्तथा ॥ भाग्ये पञ्च शुभास्सर्वे विशेषेण तु पञ्चमः

dundubhyaṅgārakau raktaḥ krodhaścāpi kṣayastathā || bhāgye pañca śubhāssarve viśeṣeṇa tu pañcamaḥ

अतः परं चारवशाद्देवाचार्यस्य पार्थिव ॥ द्वादशाब्दाधिपांस्तुभ्यं कथयामि फलान्वितान्

ataḥ paraṃ cāravaśāddevācāryasya pārthiva || dvādaśābdādhipāṃstubhyaṃ kathayāmi phalānvitān

आग्नेयक्षगे जीवे वर्षं स्याद्वह्निदैवतम् ॥ अहितं तद्विनिर्दिष्टं गोद्विजाग्न्युपजीविनाम्

āgneyakṣage jīve varṣaṃ syādvahnidaivatam || ahitaṃ tadvinirdiṣṭaṃ godvijāgnyupajīvinām

सौम्यरौद्रोपगे जीवे सौम्यवर्षमुदाहृतम् ।। ईतयस्सकला यत्र चानावृष्टिभयं तथा

saumyaraudropage jīve saumyavarṣamudāhṛtam || ītayassakalā yatra cānāvṛṣṭibhayaṃ tathā

अदित्यपुष्यगे चाब्दो विज्ञेयो गुरु दैवतः ।। शुभङ्करी हितो लोके क्षेमारोग्यसुभिक्षदः

adityapuṣyage cābdo vijñeyo guru daivataḥ || śubhaṅkarī hito loke kṣemārogyasubhikṣadaḥ

सार्पपैत्र्योपगे जीवे पैत्र्यं वर्पमुदाहतम् ।। हार्दं वृष्टिप्रदं लोके शिवसौभिक्ष्यकारकम्

sārpapaitryopage jīve paitryaṃ varpamudāhatam || hārdaṃ vṛṣṭipradaṃ loke śivasaubhikṣyakārakam

फाल्गुनीद्वयहस्तस्थे वर्षं भाग्यमुदाहृतम् ।। चौरप्राबल्यकं घोरं नारीदौर्बल्यकारकम्

phālgunīdvayahastasthe varṣaṃ bhāgyamudāhṛtam || cauraprābalyakaṃ ghoraṃ nārīdaurbalyakārakam

चित्रास्वातिगते जीवे त्वाष्ट्रः संवत्सरः शुभः ।। शूकधान्यक्षयकरः शिबिधान्यविवर्धनः

citrāsvātigate jīve tvāṣṭraḥ saṃvatsaraḥ śubhaḥ || śūkadhānyakṣayakaraḥ śibidhānyavivardhanaḥ

इन्द्राग्निदैवतं जीवे विशाखामैत्रसंस्थिते ।। यज्ञक्रियाप्रवृत्तानां हितं मुदितमानवम्

indrāgnidaivataṃ jīve viśākhāmaitrasaṃsthite || yajñakriyāpravṛttānāṃ hitaṃ muditamānavam

ज्येष्ठामूलगते जीवे शाक्तमब्दमुदाहृतम् ।। शूकधान्यक्षयकरं भूतानां भयवर्धनम्

jyeṣṭhāmūlagate jīve śāktamabdamudāhṛtam || śūkadhānyakṣayakaraṃ bhūtānāṃ bhayavardhanam

1.82.30

आषाढाद्वयगे जीवे वैश्वदेवमुदाहृतम् ।। नाशुभं न शुभं लोके राज्ञां विग्रहकारकम्

āṣāḍhādvayage jīve vaiśvadevamudāhṛtam || nāśubhaṃ na śubhaṃ loke rājñāṃ vigrahakārakam

विष्णुवासवसंस्थे तु वैष्णवं परिकीर्तितम् ।। क्षेमसौभिक्षदं लोके पाषंडिपरिपीडनम्

viṣṇuvāsavasaṃsthe tu vaiṣṇavaṃ parikīrtitam || kṣemasaubhikṣadaṃ loke pāṣaṃḍiparipīḍanam

प्रोष्ठपदाद्वयगते जीवे वारुणसंस्थिते ।। पूर्वधान्यप्रदं त्वाजं पश्चाद्धान्यविनाशनम्

proṣṭhapadādvayagate jīve vāruṇasaṃsthite || pūrvadhānyapradaṃ tvājaṃ paścāddhānyavināśanam

पौष्णाश्वियाम्यगे जीवे वर्षं स्यादश्विदैवतम् ।। सुवृष्टिक्षेमदं लोके सर्वातङ्कविवर्जितम्

pauṣṇāśviyāmyage jīve varṣaṃ syādaśvidaivatam || suvṛṣṭikṣemadaṃ loke sarvātaṅkavivarjitam

चैत्रशुक्लसमारम्भे जगतां जगदीश्वर ।। सर्वं चक्रे तदा राजँस्ततस्तस्मिन्सदा दिने

caitraśuklasamārambhe jagatāṃ jagadīśvara || sarvaṃ cakre tadā rājam̐statastasminsadā dine

संवत्सरेशः क्रियते ब्रह्मणा तु सदा ग्रहः ।। नागो यज्ञश्च धर्मज्ञ गन्धर्वश्च तथैव च

saṃvatsareśaḥ kriyate brahmaṇā tu sadā grahaḥ || nāgo yajñaśca dharmajña gandharvaśca tathaiva ca

सप्त च्छिन्ने तु यः श्लेषः कलिपातसमागणे ।। आदित्यादिस्स बोद्धव्यो ग्रहः संवत्सराधिपः

sapta cchinne tu yaḥ śleṣaḥ kalipātasamāgaṇe || ādityādissa boddhavyo grahaḥ saṃvatsarādhipaḥ

आदित्येन सहानन्तो नागो भवति भूमिप ।। चित्राङ्गदश्च गन्धर्वो दीर्घभद्रो निशाचरः

ādityena sahānanto nāgo bhavati bhūmipa || citrāṅgadaśca gandharvo dīrghabhadro niśācaraḥ

सौम्येन वासुकिर्नागः पूर्णभद्रो निशाचरः ।। चित्रसेनश्च गन्धर्वः समाश्चामी प्रकीर्तिताः

saumyena vāsukirnāgaḥ pūrṇabhadro niśācaraḥ || citrasenaśca gandharvaḥ samāścāmī prakīrtitāḥ

भौमेन तक्षको नागो मणिभद्रो निशाचरः ।। तदा चित्ररथो नाम गन्धर्वश्चाभिषिच्यते

bhaumena takṣako nāgo maṇibhadro niśācaraḥ || tadā citraratho nāma gandharvaścābhiṣicyate

1.82.40

बुधेन नागः कार्कोटो यक्षभद्रो निशाचरः ।। तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः समास्वाम्यभिषिच्यते

budhena nāgaḥ kārkoṭo yakṣabhadro niśācaraḥ || tumbururnāma gandharvaḥ samāsvāmyabhiṣicyate

जीवेन नागः पद्मस्तु दीर्घबाहुर्निशाचरः ।। गन्धर्वश्च महातेजास्तथा शालिशिरः प्रभुः

jīvena nāgaḥ padmastu dīrghabāhurniśācaraḥ || gandharvaśca mahātejāstathā śāliśiraḥ prabhuḥ

महापद्मस्तु शुक्रेण नागो भवति भूपते ।। नारदश्चैव गन्धर्वो महाबाहुर्निशाचरः

mahāpadmastu śukreṇa nāgo bhavati bhūpate || nāradaścaiva gandharvo mahābāhurniśācaraḥ

सौरेण नागः शङ्खस्तु महाकर्णो निशाचरः ।। ऊर्णायुश्चैव गन्धर्वः समास्वाम्यभिषिच्यते

saureṇa nāgaḥ śaṅkhastu mahākarṇo niśācaraḥ || ūrṇāyuścaiva gandharvaḥ samāsvāmyabhiṣicyate

अतः परं प्रवक्ष्यामि समारूपं महीपते ।। ग्रहस्वामिभवं तुभ्यं शेषास्सर्वे तदाश्रयाः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi samārūpaṃ mahīpate || grahasvāmibhavaṃ tubhyaṃ śeṣāssarve tadāśrayāḥ

तीक्ष्णार्कस्त्वल्पमत्स्यश्च गतमेघोऽतिभास्करः ।। बहुनागव्याधिगणो भास्कराब्दो रणाकुलः

tīkṣṇārkastvalpamatsyaśca gatamegho'tibhāskaraḥ || bahunāgavyādhigaṇo bhāskarābdo raṇākulaḥ

बहुवर्षोऽतिसस्यश्च गवाक्षीरप्रदायकः।। चन्द्राब्दः कामिनामिष्टः चित्यङ्कितमहीतलः

bahuvarṣo'tisasyaśca gavākṣīrapradāyakaḥ|| candrābdaḥ kāmināmiṣṭaḥ cityaṅkitamahītalaḥ

अग्नितस्कररोगाढ्यो नृपविग्रहदायकः ।। गतसस्यो बहुव्यालो भौमाब्दो बालहा भृशम्

agnitaskararogāḍhyo nṛpavigrahadāyakaḥ || gatasasyo bahuvyālo bhaumābdo bālahā bhṛśam

विप्रक्षत्रियसस्यानां जनानां च कलाभृताम् ।। बुद्धिप्रदोऽब्दो बौद्धस्तु बहुसस्याकरः क्षितौ

viprakṣatriyasasyānāṃ janānāṃ ca kalābhṛtām || buddhiprado'bdo bauddhastu bahusasyākaraḥ kṣitau

बहुयज्ञोऽतिसस्यश्च गोगजाश्वहितस्तथा ।। बहुवृष्टिप्रदः सौम्यो जीवाब्दो द्विजपुष्टिदः

bahuyajño'tisasyaśca gogajāśvahitastathā || bahuvṛṣṭipradaḥ saumyo jīvābdo dvijapuṣṭidaḥ

1.82.50

सस्याढ्यो धर्मबहुलो गतातंको बहूदकः ।। कामिनां कामदः कामः सिताब्दो नृपशर्मदः

sasyāḍhyo dharmabahulo gatātaṃko bahūdakaḥ || kāmināṃ kāmadaḥ kāmaḥ sitābdo nṛpaśarmadaḥ

दुर्भिक्षमरकान्रोगान्करोति पवनस्तथा ।। शनैश्चराब्दः शोकांश्च विग्रहाणि च भूभुजाम्

durbhikṣamarakānrogānkaroti pavanastathā || śanaiścarābdaḥ śokāṃśca vigrahāṇi ca bhūbhujām

क्रमेण परिवर्त्तन्ते पञ्च यादव वत्सराः ।। तेषामधिपतीन्वक्ष्ये नामानि च फलानि च

krameṇa parivarttante pañca yādava vatsarāḥ || teṣāmadhipatīnvakṣye nāmāni ca phalāni ca

पञ्च भक्ते तु यच्छेषं तिष्ठेदब्दगणे गते ।। संवत्सराद्यः संज्ञेयो नित्यं संवत्सरो बुधैः

pañca bhakte tu yaccheṣaṃ tiṣṭhedabdagaṇe gate || saṃvatsarādyaḥ saṃjñeyo nityaṃ saṃvatsaro budhaiḥ

आद्यः संवत्सरो नाम द्वितीयः परिवत्सरः ।। इडाख्यश्च तृतीयोऽत्र चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। इद्वत्सराख्यः कथितः तथा चैवात्र पञ्चमः

ādyaḥ saṃvatsaro nāma dvitīyaḥ parivatsaraḥ || iḍākhyaśca tṛtīyo'tra caturthaścānuvatsaraḥ || idvatsarākhyaḥ kathitaḥ tathā caivātra pañcamaḥ

संवत्सरोऽग्निः परिवत्सरोऽर्क इडाभिधानो भगवाञ्छशाङ्कः ।। ब्रह्मा स्वयंभूरनुवत्सरोऽपि इद्वत्सरः शैलसुतापतिश्च

saṃvatsaro'gniḥ parivatsaro'rka iḍābhidhāno bhagavāñchaśāṅkaḥ || brahmā svayaṃbhūranuvatsaro'pi idvatsaraḥ śailasutāpatiśca

वृष्टिः समाख्ये कथिता द्वितीये प्रभूततोया कथिता तृतीये ।। पश्चाज्जलं मुञ्चति यश्चतुर्थः स्वल्पोदकं पंचममब्दमुक्तम्

vṛṣṭiḥ samākhye kathitā dvitīye prabhūtatoyā kathitā tṛtīye || paścājjalaṃ muñcati yaścaturthaḥ svalpodakaṃ paṃcamamabdamuktam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० स० अब्दफलनिर्देशो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 sa0 abdaphalanirdeśo nāma dvyaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८३

मार्कण्डेय उवाच ।। उत्तरं त्वयनं दिव्यं पैत्र्यं स्याद्दक्षिणायनम् ।। वसन्तश्चाग्निदैवत्यः शाक्रो ग्रीष्म उदाहृतः

mārkaṇḍeya uvāca || uttaraṃ tvayanaṃ divyaṃ paitryaṃ syāddakṣiṇāyanam || vasantaścāgnidaivatyaḥ śākro grīṣma udāhṛtaḥ

वैश्वदेवी तथा प्रावृट्प्राजापत्या शरत्स्मृता ।। हेमन्तो वैष्णवः प्रोक्तो मारुतः शिशिरः स्मृतः

vaiśvadevī tathā prāvṛṭprājāpatyā śaratsmṛtā || hemanto vaiṣṇavaḥ prokto mārutaḥ śiśiraḥ smṛtaḥ

त्वाष्ट्रश्चैत्रस्तु वैशाखो मासश्चैवाग्निदैवतः ।। ज्येष्ठश्शाक्रस्स्मृतो मास आषाढो वैश्वदैवतः

tvāṣṭraścaitrastu vaiśākho māsaścaivāgnidaivataḥ || jyeṣṭhaśśākrassmṛto māsa āṣāḍho vaiśvadaivataḥ

श्रावणो विश्वदैवत्य आजो भाद्रपदस्तथा।। अश्वयुक्ताश्विनो मास आग्नेयः कार्त्तिकः स्मृतः

śrāvaṇo viśvadaivatya ājo bhādrapadastathā|| aśvayuktāśvino māsa āgneyaḥ kārttikaḥ smṛtaḥ

मार्गशीर्षस्तथा सौम्यः पौषस्याज्जीवदैवतः।। पैत्र्यो मासस्स्मृतो माघः फाल्गुनो भगदैवतः

mārgaśīrṣastathā saumyaḥ pauṣasyājjīvadaivataḥ|| paitryo māsassmṛto māghaḥ phālguno bhagadaivataḥ

मासेषु मासदैवत्या शुक्लपक्षाः प्रकीर्त्तिताः।। वक्ष्यामि कृष्णपक्षाणां दैवतानि तवानघ

māseṣu māsadaivatyā śuklapakṣāḥ prakīrttitāḥ|| vakṣyāmi kṛṣṇapakṣāṇāṃ daivatāni tavānagha

चैत्रो याम्यस्स्मृतो राजन्नाग्नेयश्चाप्यनन्तरः ।। ज्येष्ठो रौद्रः स्मृतः पक्षस्त्वाषाढः सार्प उच्यते

caitro yāmyassmṛto rājannāgneyaścāpyanantaraḥ || jyeṣṭho raudraḥ smṛtaḥ pakṣastvāṣāḍhaḥ sārpa ucyate

पैत्रश्च श्रावणो मासः सावित्रश्चाप्यनन्तरः ।। मैत्रश्चाश्वयुजो मासः शाक्रश्चाप्यग्निदैवतः

paitraśca śrāvaṇo māsaḥ sāvitraścāpyanantaraḥ || maitraścāśvayujo māsaḥ śākraścāpyagnidaivataḥ

तथा च नैर्ऋतः सौम्यः पौषः स्याद्विष्णुदैवतः ।। वारुणश्च तथा पैत्रः फाल्गुनः पौष्ण उच्यते

tathā ca nairṛtaḥ saumyaḥ pauṣaḥ syādviṣṇudaivataḥ || vāruṇaśca tathā paitraḥ phālgunaḥ pauṣṇa ucyate

1.83.10

अतः परं प्रवक्ष्यामि यद्देवो यद्ग्रहः स्मृतः ।। अग्निरर्कस्स्मृतस्सोमो वरुणः परिकीर्तितः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yaddevo yadgrahaḥ smṛtaḥ || agnirarkassmṛtassomo varuṇaḥ parikīrtitaḥ

अङ्गारकः कुमारश्च बुधश्च भगवान्हरिः ।। बृहस्पतिस्स्मृतः शक्रः शुक्रो देवी च पार्वती

aṅgārakaḥ kumāraśca budhaśca bhagavānhariḥ || bṛhaspatissmṛtaḥ śakraḥ śukro devī ca pārvatī

प्रजापतिश्शनैश्चारो राहुज्ञेंयो गणाधिपः ।। विश्वकर्मा स्मृतः केतुर्ये ग्रहास्ते पुरः स्मृताः

prajāpatiśśanaiścāro rāhujñeṃyo gaṇādhipaḥ || viśvakarmā smṛtaḥ keturye grahāste puraḥ smṛtāḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि तव नक्षत्रदैवताः ।। कृत्तिका चाग्निदैवत्या रोहिण्यर्केश्वरा स्मृता

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava nakṣatradaivatāḥ || kṛttikā cāgnidaivatyā rohiṇyarkeśvarā smṛtā

इन्द्वर्क्षः सौम्यदैवत्यो रौद्री आर्द्रा तथा स्मृता ।। पुनर्वसुस्तथादित्यो पुष्यश्च गुरुदैवतः

indvarkṣaḥ saumyadaivatyo raudrī ārdrā tathā smṛtā || punarvasustathādityo puṣyaśca gurudaivataḥ

आश्लेषा सर्पदैवत्या मघा च पितृदैवता ।। भाग्याश्च पूर्वफाल्गुन्य आर्यमाश्च तथोत्तराः

āśleṣā sarpadaivatyā maghā ca pitṛdaivatā || bhāgyāśca pūrvaphālgunya āryamāśca tathottarāḥ

सावित्रश्च तथा हस्तश्चित्रा त्वाष्ट्री प्रकीर्तिता ।। स्वातिश्च वायुदैवत्या नक्षत्रे परिकीर्तिता

sāvitraśca tathā hastaścitrā tvāṣṭrī prakīrtitā || svātiśca vāyudaivatyā nakṣatre parikīrtitā

इन्द्राग्नीदैवता प्रोक्ता विशाखा यदुनन्दन ।। मैत्रमृक्षमनूराधा शाक्रं ज्येष्ठा प्रकीर्तिता

indrāgnīdaivatā proktā viśākhā yadunandana || maitramṛkṣamanūrādhā śākraṃ jyeṣṭhā prakīrtitā

तथा नैर्ऋत्यदैवत्यो मूलञ्च तदुदाहृतम् ।। आप्यस्त्वाषाढपूर्वाः स्युश्चोत्तरा वैश्वदैवताः

tathā nairṛtyadaivatyo mūlañca tadudāhṛtam || āpyastvāṣāḍhapūrvāḥ syuścottarā vaiśvadaivatāḥ

ब्राह्मी चैवाभिजित्प्रोक्ता श्रवणो वैष्णवः स्मृतः ।। वासवं च तथा ऋक्षं धनिष्ठा प्रोच्यते बुधैः

brāhmī caivābhijitproktā śravaṇo vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ || vāsavaṃ ca tathā ṛkṣaṃ dhaniṣṭhā procyate budhaiḥ

1.83.20

तथा शतभिषक्प्रोक्तं नक्षत्रे वारुणं नृप ।। आजं भद्रापदापूर्वा आहिर्बुध्न्यं तथोत्तरा

tathā śatabhiṣakproktaṃ nakṣatre vāruṇaṃ nṛpa || ājaṃ bhadrāpadāpūrvā āhirbudhnyaṃ tathottarā

पौष्णं च रेवती चार्क्षमश्विनी चाश्विदैवतम् ।। भरण्यश्च तथा याम्य प्रोक्तास्ते ऋक्षदैवताः

pauṣṇaṃ ca revatī cārkṣamaśvinī cāśvidaivatam || bharaṇyaśca tathā yāmya proktāste ṛkṣadaivatāḥ

ब्रह्मा प्रजापतिर्विष्णुर्यमस्सोमस्तथैव च ।। कुमारो मुनयस्सप्त ह्यष्टौ च मनवस्तथा

brahmā prajāpatirviṣṇuryamassomastathaiva ca || kumāro munayassapta hyaṣṭau ca manavastathā

पिशाचश्च तथा धर्मो रुद्राश्चैकादश स्मृताः ।। आदित्या द्वादश तथा कामदेवस्तथैव च

piśācaśca tathā dharmo rudrāścaikādaśa smṛtāḥ || ādityā dvādaśa tathā kāmadevastathaiva ca

यक्षाश्च पितरश्चैव प्रतिपत्प्रभृतिर्नृप ।। तिथीश्वरास्तथा प्रोक्ता करणान्नामतः शृणु

yakṣāśca pitaraścaiva pratipatprabhṛtirnṛpa || tithīśvarāstathā proktā karaṇānnāmataḥ śṛṇu

तिथ्यर्धभोगि करणं सदा भवति पार्थिव ।। स्थिराणि तेषां चत्वारि सप्त विद्धि चराणि च

tithyardhabhogi karaṇaṃ sadā bhavati pārthiva || sthirāṇi teṣāṃ catvāri sapta viddhi carāṇi ca

अन्ते कृष्णचतुर्दश्यां द्वितीये शकुनिः स्मृतः ।। प्रथमे पञ्चदश्यर्धे कृष्णे प्रोक्तं चतुष्पदम्

ante kṛṣṇacaturdaśyāṃ dvitīye śakuniḥ smṛtaḥ || prathame pañcadaśyardhe kṛṣṇe proktaṃ catuṣpadam

तस्यैव चापरे राजन्नागाख्यं करणं मतम् ।। शुक्लप्रतिपदार्धे तु किंस्तुघ्नं करणं मतम्

tasyaiva cāpare rājannāgākhyaṃ karaṇaṃ matam || śuklapratipadārdhe tu kiṃstughnaṃ karaṇaṃ matam

एतानि राजन्प्रोक्तानि स्थिराणि करणानि तु ।। कलिर्धर्मस्तथा सर्पो येषां वायुश्च दैवतम

etāni rājanproktāni sthirāṇi karaṇāni tu || kalirdharmastathā sarpo yeṣāṃ vāyuśca daivatama

शुक्लप्रतिपादार्धे तु द्वितीये यदुनन्दन

śuklapratipādārdhe tu dvitīye yadunandana

1.83.30

पञ्चम्यां च तथा ह्यर्धे त्वष्टम्यां च तथा परे ।। द्वादश्यर्धे तथा पूर्वे पौर्णमास्यां तथा परे

pañcamyāṃ ca tathā hyardhe tvaṣṭamyāṃ ca tathā pare || dvādaśyardhe tathā pūrve paurṇamāsyāṃ tathā pare

कृष्णपक्षचतुर्थ्यां तु प्रथमेऽर्धे तथैव च ।। सप्तम्यां चापरे त्वर्धे ह्येकादश्यां तथाद्यके

kṛṣṇapakṣacaturthyāṃ tu prathame'rdhe tathaiva ca || saptamyāṃ cāpare tvardhe hyekādaśyāṃ tathādyake

करणं तु बवं नाम कथितं शक्रदैवतम् ।। द्वितीयार्धे तथाद्ये तु पञ्चम्यर्थे तथा परे

karaṇaṃ tu bavaṃ nāma kathitaṃ śakradaivatam || dvitīyārdhe tathādye tu pañcamyarthe tathā pare

नक्तस्यर्धे तथा पूर्वे द्वादश्यर्धे तथा परे ।। कृष्णप्रतिपदाद्यार्धे चतुर्थ्यर्धे तथा परे

naktasyardhe tathā pūrve dvādaśyardhe tathā pare || kṛṣṇapratipadādyārdhe caturthyardhe tathā pare

अष्टम्यर्धे तथा पूर्वे ह्येकादश्यां तथापरे ।। बालवं नाम करणं कथितं ब्रह्मदैवतम्

aṣṭamyardhe tathā pūrve hyekādaśyāṃ tathāpare || bālavaṃ nāma karaṇaṃ kathitaṃ brahmadaivatam

शुक्लपक्षे द्वितीयार्धे षष्ठ्यर्थे प्रथमे तथा ।। नवम्यर्धे तथैवान्ते त्रयोदश्यां तथाद्यके

śuklapakṣe dvitīyārdhe ṣaṣṭhyarthe prathame tathā || navamyardhe tathaivānte trayodaśyāṃ tathādyake

कृष्णप्रतिपदार्धे तु पञ्चम्यां प्रथमे तथा ।। द्वितीयार्धे तथाष्टम्यां द्वादश्यां प्रथमे तथा

kṛṣṇapratipadārdhe tu pañcamyāṃ prathame tathā || dvitīyārdhe tathāṣṭamyāṃ dvādaśyāṃ prathame tathā

कौलवं नाम करणं कथितं मित्रदैवतम् ।। आद्ये शुक्लं तृतीयार्धे षष्ठ्यर्धे च तथा परे

kaulavaṃ nāma karaṇaṃ kathitaṃ mitradaivatam || ādye śuklaṃ tṛtīyārdhe ṣaṣṭhyardhe ca tathā pare

कृष्णद्वितीयाप्रथमे पञ्चम्यर्धे तथा परे ।। नवम्यर्धे तथा पूर्वे द्वादश्यर्धे तथा परे

kṛṣṇadvitīyāprathame pañcamyardhe tathā pare || navamyardhe tathā pūrve dvādaśyardhe tathā pare

तौतिलं नाम करणमार्यम्णं कथितं बुधैः ।। अन्ते शुक्लतृतीयार्धे सप्तम्यां प्रथमे तथा

tautilaṃ nāma karaṇamāryamṇaṃ kathitaṃ budhaiḥ || ante śuklatṛtīyārdhe saptamyāṃ prathame tathā

1.83.40

दशम्यर्धे तथैवान्ते चतुर्दश्यां तथाद्यके ।। कृष्णपक्षद्वितीयान्ते षष्ठ्यर्धे प्रथमे तथा

daśamyardhe tathaivānte caturdaśyāṃ tathādyake || kṛṣṇapakṣadvitīyānte ṣaṣṭhyardhe prathame tathā

नवम्यां च तथैवान्ते त्रयोदश्यां तथाद्यके।। गराभिधानं करणं पृथिवीदैवतं स्मृतम्

navamyāṃ ca tathaivānte trayodaśyāṃ tathādyake|| garābhidhānaṃ karaṇaṃ pṛthivīdaivataṃ smṛtam

शुक्लपक्षचतुर्थ्यर्धे सप्तम्यां च तथा परे ।। एकादश्यां तथा पूर्वे चतुर्दश्यां तथा परे

śuklapakṣacaturthyardhe saptamyāṃ ca tathā pare || ekādaśyāṃ tathā pūrve caturdaśyāṃ tathā pare

कृष्णतृतीयाप्रथमे षष्ठ्यर्धे च तथा परे ।। दशम्यर्धे तथा पूर्वे त्रयोदश्यां तथा परे

kṛṣṇatṛtīyāprathame ṣaṣṭhyardhe ca tathā pare || daśamyardhe tathā pūrve trayodaśyāṃ tathā pare

वणिजं नाम करणं श्रीदेवमभिधीयते ।। शुक्लपक्षे चतुर्थ्यन्ते ह्यष्टम्यां प्रथमे तथा

vaṇijaṃ nāma karaṇaṃ śrīdevamabhidhīyate || śuklapakṣe caturthyante hyaṣṭamyāṃ prathame tathā

एकादश्यपरे चार्धे पौर्णमास्यां तथाद्यके ।। अन्ते कृष्णतृतीयार्धे सप्तम्यां प्रथमे तथा

ekādaśyapare cārdhe paurṇamāsyāṃ tathādyake || ante kṛṣṇatṛtīyārdhe saptamyāṃ prathame tathā

द्वितीये च दशम्यर्धे चतुर्दश्यां तथाद्यके।। विष्टिरित्येव करणं कथितं मृत्युदैवतम्

dvitīye ca daśamyardhe caturdaśyāṃ tathādyake|| viṣṭirityeva karaṇaṃ kathitaṃ mṛtyudaivatam

सर्वकर्मसु राजेन्द्र सर्वदा गर्हितं च तत् ।। चतुर्विंशत्यहोरात्रे राजन्होराः प्रकीर्त्तिताः

sarvakarmasu rājendra sarvadā garhitaṃ ca tat || caturviṃśatyahorātre rājanhorāḥ prakīrttitāḥ

ग्रहेशदेवगन्धर्वनागयक्षेश्वरप्रभाः ।। सूर्योदयादथारभ्य दिनपाद्याः क्रमेण ताः

graheśadevagandharvanāgayakṣeśvaraprabhāḥ || sūryodayādathārabhya dinapādyāḥ krameṇa tāḥ

षष्ठक्रमेण च तथा क्रमं तासां निबोध मे।। अर्कशुक्रर्क्षरात्रीश सौरजीवकुजेश्वराः

ṣaṣṭhakrameṇa ca tathā kramaṃ tāsāṃ nibodha me|| arkaśukrarkṣarātrīśa saurajīvakujeśvarāḥ

1.83.50

सर्वासां च तथा कालं राहुर्भुङ्क्ते महाग्रहः ।। कुलिकश्च तथा नागो यक्षः पद्मोऽतिविश्रुतः

sarvāsāṃ ca tathā kālaṃ rāhurbhuṅkte mahāgrahaḥ || kulikaśca tathā nāgo yakṣaḥ padmo'tiviśrutaḥ

अङ्गारपर्णश्च तथा गन्धर्वश्चाभिधीयते ।। कुलिकस्य तु या वेला सा वर्ज्या सर्वकर्मसु

aṅgāraparṇaśca tathā gandharvaścābhidhīyate || kulikasya tu yā velā sā varjyā sarvakarmasu

तस्यां भुक्ते भवेद्व्याधिर्विषं भुक्तं न जीर्यते ।। प्रत्यक्षमपि तार्क्ष्यस्य तस्यां दष्टो न जीवति

tasyāṃ bhukte bhavedvyādhirviṣaṃ bhuktaṃ na jīryate || pratyakṣamapi tārkṣyasya tasyāṃ daṣṭo na jīvati

भुक्तं तस्यां तु भैषज्यं न तु कार्यकरं भवेत् ।। सा तु कुलिविदा ज्ञेया मन्त्रिणा भिषजा तथा

bhuktaṃ tasyāṃ tu bhaiṣajyaṃ na tu kāryakaraṃ bhavet || sā tu kulividā jñeyā mantriṇā bhiṣajā tathā

अविज्ञाय तु तां वेलां त्रयस्ते राजपुङ्गव ।। वैफल्यकरणान्मूढाः प्राप्नुवन्त्ययशो महत्

avijñāya tu tāṃ velāṃ trayaste rājapuṅgava || vaiphalyakaraṇānmūḍhāḥ prāpnuvantyayaśo mahat

प्रत्येकस्यैव वेलायां राहोर्भागं निबोध मे ।। एकैका तु भवेद्धोरा सार्धं विघटिकाशतम्

pratyekasyaiva velāyāṃ rāhorbhāgaṃ nibodha me || ekaikā tu bhaveddhorā sārdhaṃ vighaṭikāśatam

विनाडिकाः सप्तषष्ट्या रवेः षोडश कीर्त्तिताः ।। होराकुलिकवेलस्तु शेषः कालो रवेस्स्मृतः

vināḍikāḥ saptaṣaṣṭyā raveḥ ṣoḍaśa kīrttitāḥ || horākulikavelastu śeṣaḥ kālo ravessmṛtaḥ

स्वहोरान्ते तथा वेलाश्चतस्रस्तु विनाडिकाः ।। राहोश्चक्रस्य कथिताः शेषः कालः सितस्य च

svahorānte tathā velāścatasrastu vināḍikāḥ || rāhoścakrasya kathitāḥ śeṣaḥ kālaḥ sitasya ca

सौम्यहोरासमारम्भ चपकौ द्वौ प्रकीर्तितौ।। होरा कुलिकवेला तु शेषः कालो बुधस्य च

saumyahorāsamārambha capakau dvau prakīrtitau|| horā kulikavelā tu śeṣaḥ kālo budhasya ca

एकसप्ततिमुल्लङ्घ्य होरायां तु निशाभृतः ।। अष्टौ तु कुलिकस्योक्ताः शेषः कालो निशाभृतः

ekasaptatimullaṅghya horāyāṃ tu niśābhṛtaḥ || aṣṭau tu kulikasyoktāḥ śeṣaḥ kālo niśābhṛtaḥ

1.83.60

षडशीतिमतिक्रम्य चषकान्रविजस्य तु ।। यच्छेषस्तद्विनिर्दिष्टः कालस्तु कुलिकस्य च

ṣaḍaśītimatikramya caṣakānravijasya tu || yaccheṣastadvinirdiṣṭaḥ kālastu kulikasya ca

सप्तसप्तत्यतिक्रम्य सार्धांस्तु चषकान्गुरौ ।। राहोस्तु चषको होरा शेषकालो गुरोर्मतः

saptasaptatyatikramya sārdhāṃstu caṣakāngurau || rāhostu caṣako horā śeṣakālo gurormataḥ

भौमहोरासमारम्भे द्वात्रिंशत्तु विनाडिकाः ।। वेला तु कुलिकस्योक्ता शेषः कालः कुजस्य तु

bhaumahorāsamārambhe dvātriṃśattu vināḍikāḥ || velā tu kulikasyoktā śeṣaḥ kālaḥ kujasya tu

जीवज्ञशुक्रहोरासु सर्वकर्माणि कारयेत् ।। क्रूरासु च तथान्यासु न किञ्चित्कुलिकस्य च

jīvajñaśukrahorāsu sarvakarmāṇi kārayet || krūrāsu ca tathānyāsu na kiñcitkulikasya ca

अतः परं मुहूर्तानां दैवतानि निबोध मे ।। सर्वर्क्षाणि विवर्तन्ते ह्यहोरात्रेण पार्थिव

ataḥ paraṃ muhūrtānāṃ daivatāni nibodha me || sarvarkṣāṇi vivartante hyahorātreṇa pārthiva

सततं ते विनिर्दिष्टा मुहुर्तास्त्रिंशदेव तु ।। वज्र उवाच ।। अष्टाविंशतिरुक्तानि त्वया तानि ममानघ

satataṃ te vinirdiṣṭā muhurtāstriṃśadeva tu || vajra uvāca || aṣṭāviṃśatiruktāni tvayā tāni mamānagha

त्रिंशन्मुहूर्ताश्च कथं त एव द्विजसत्तम ।। मार्कण्डेय उवाच ।। दिनरात्र्योस्समारंभे ह्यर्धं भवति पार्थिव

triṃśanmuhūrtāśca kathaṃ ta eva dvijasattama || mārkaṇḍeya uvāca || dinarātryossamāraṃbhe hyardhaṃ bhavati pārthiva

तयोर्मध्ये च सततमभिजिच्चाभिधीयते ।। तयोर्द्वित्वान्मया त्रिंशन्मुहूर्ता विहितास्तव

tayormadhye ca satatamabhijiccābhidhīyate || tayordvitvānmayā triṃśanmuhūrtā vihitāstava

नक्षत्रैर्दैवतैस्तेषां देवताः परिकीर्त्तिताः ।। केवलं क्रमहानिश्च क्रमस्तेषां निबोध मे

nakṣatrairdaivataisteṣāṃ devatāḥ parikīrttitāḥ || kevalaṃ kramahāniśca kramasteṣāṃ nibodha me

रौद्रस्सार्पस्तथा मैत्रः पैत्रो वासव एव च ।। आप्यो वैश्वस्तथा राजन्केश्वरः शक्रदैवतः

raudrassārpastathā maitraḥ paitro vāsava eva ca || āpyo vaiśvastathā rājankeśvaraḥ śakradaivataḥ

1.83.70

ऐन्द्राग्नेयौ नैर्ऋतस्तु वारुणश्च महीपते ।। आर्यम्णस्तु तथा भोग्यो मुहूर्त्तास्तु दिवाचराः

aindrāgneyau nairṛtastu vāruṇaśca mahīpate || āryamṇastu tathā bhogyo muhūrttāstu divācarāḥ

रौद्राऽजदेवोहिर्बुध्न्याः पौष्णश्चाश्विन एव च।। याम्योऽग्निदैवतश्चैव ब्राह्मस्सौम्यस्तथैव च

raudrā'jadevohirbudhnyāḥ pauṣṇaścāśvina eva ca|| yāmyo'gnidaivataścaiva brāhmassaumyastathaiva ca

आदित्यो जीवदैवत्यो वैष्णवः सूर्यदैवतः ।। त्वाष्ट्रश्चैवाथ वायव्योः मुहूर्ता रात्रिचारिणः

ādityo jīvadaivatyo vaiṣṇavaḥ sūryadaivataḥ || tvāṣṭraścaivātha vāyavyoḥ muhūrtā rātricāriṇaḥ

अह्नः पञ्चदशो भागो रात्रेश्च यदुनन्दन ।। मुहूर्तसंज्ञः कथितो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ahnaḥ pañcadaśo bhāgo rātreśca yadunandana || muhūrtasaṃjñaḥ kathito munibhistattvadarśibhiḥ

महाकल्यादथारभ्य कालावयवदैवताः ।। उक्तास्तव मुहूर्ताश्च तेषां काले स्वकेऽर्चनम्

mahākalyādathārabhya kālāvayavadaivatāḥ || uktāstava muhūrtāśca teṣāṃ kāle svake'rcanam

महाफलं हि निदिष्टं स्याद्वियोगे विशेषतः ।। स्वकाले देवताः पूज्याः सोपचारैर्विशेषतः ।। तस्यास्सकाशाद्धर्मज्ञ कामयद्भिर्महत्फलम्

mahāphalaṃ hi nidiṣṭaṃ syādviyoge viśeṣataḥ || svakāle devatāḥ pūjyāḥ sopacārairviśeṣataḥ || tasyāssakāśāddharmajña kāmayadbhirmahatphalam

काले स्वके यः प्रयतस्तु भक्त्या देवान्यथावत्समुपैति राजन् ।। सपर्यया तस्य दिशन्ति देवाः फलानभीष्टान्नृषु लोहिताक्ष

kāle svake yaḥ prayatastu bhaktyā devānyathāvatsamupaiti rājan || saparyayā tasya diśanti devāḥ phalānabhīṣṭānnṛṣu lohitākṣa

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० कालावयवदैवतानां -माहात्म्यवर्णनो नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 kālāvayavadaivatānāṃ -māhātmyavarṇano nāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८४

मार्कण्डेय उवाच ।। लग्नानि द्वादशोक्तानि दिनरात्रेण नित्यशः ।। यत्रादित्यः स्थितो राशौ तदाद्यानि नराधिप

mārkaṇḍeya uvāca || lagnāni dvādaśoktāni dinarātreṇa nityaśaḥ || yatrādityaḥ sthito rāśau tadādyāni narādhipa

मेषो वृषोथ मिथुनः कुलीरस्सिंह एव च ।। कन्या तुला तथा कीटो धन्वी मकर एव च

meṣo vṛṣotha mithunaḥ kulīrassiṃha eva ca || kanyā tulā tathā kīṭo dhanvī makara eva ca

कुम्भो मीनश्च राजेन्द्र लग्ना द्वादश कीर्त्तिताः ।। कुजश्शुक्रो बुधश्चन्द्रः सूर्यश्चान्द्रिस्सितस्तथा

kumbho mīnaśca rājendra lagnā dvādaśa kīrttitāḥ || kujaśśukro budhaścandraḥ sūryaścāndrissitastathā

भौमो जीवश्च सौरश्च शनिर्जीविस्तथैव च ।। मेषादीनां क्रमेणोक्ताः प्रभावः पृथिवीपते

bhaumo jīvaśca sauraśca śanirjīvistathaiva ca || meṣādīnāṃ krameṇoktāḥ prabhāvaḥ pṛthivīpate

लग्रस्यार्धं स्मृता होरा तयोर्विषमराशिषु ।। आदित्यचन्द्रौ चन्द्रार्कावीश्वरौ समराशिषु

lagrasyārdhaṃ smṛtā horā tayorviṣamarāśiṣu || ādityacandrau candrārkāvīśvarau samarāśiṣu

लग्नत्रिभागो द्रेष्काणः क्रमात्तेषां तथेश्वराः ।। लग्नेशः पंचमेशश्च नवमेशस्तथैव च

lagnatribhāgo dreṣkāṇaḥ kramātteṣāṃ tatheśvarāḥ || lagneśaḥ paṃcameśaśca navameśastathaiva ca

मेषाद्याः कथिता नित्यं मेषसिंहधनुर्धराः ।। मकराद्यास्तथा प्रोक्ता वृषकन्यामृगास्तथा

meṣādyāḥ kathitā nityaṃ meṣasiṃhadhanurdharāḥ || makarādyāstathā proktā vṛṣakanyāmṛgāstathā

तुलाद्या मिथुनस्तौली कुम्भश्च वसुधाधिप ।। कुलीराद्याः कुलीरश्च कीटो मीनस्तथैव च

tulādyā mithunastaulī kumbhaśca vasudhādhipa || kulīrādyāḥ kulīraśca kīṭo mīnastathaiva ca

आद्युक्तराशिप्रभृति गणनीया नवांशकाः।। राशीनां तु यथोक्तानां क्रमान्नव नवेश्वराः

ādyuktarāśiprabhṛti gaṇanīyā navāṃśakāḥ|| rāśīnāṃ tu yathoktānāṃ kramānnava naveśvarāḥ

1.84.10

स्वराशितस्तथारभ्य क्रमेणैव नवेश्वराः ।। राशीश्वरेश्वराः प्रोक्ता राशीनां द्वादशांशकाः

svarāśitastathārabhya krameṇaiva naveśvarāḥ || rāśīśvareśvarāḥ proktā rāśīnāṃ dvādaśāṃśakāḥ

पंच भौमस्य सौरस्य पंच त्रिंशांशका मताः ।। जीवस्याष्टौ विनिर्दिष्टाः सप्त प्रोक्ता बुधस्य तु

paṃca bhaumasya saurasya paṃca triṃśāṃśakā matāḥ || jīvasyāṣṭau vinirdiṣṭāḥ sapta proktā budhasya tu

शुक्रस्योक्तास्तथा पञ्च राशौ विषम संज्ञके ।। आद्यास्तु पञ्च शुक्रस्य ततस्सप्त बुधस्य च

śukrasyoktāstathā pañca rāśau viṣama saṃjñake || ādyāstu pañca śukrasya tatassapta budhasya ca

जीवस्याष्टौ तथा प्रोक्ताः पञ्च सौरस्य चाप्यथ ।। कुजस्य तु तथा पञ्च राशौ तु समसंख्यके

jīvasyāṣṭau tathā proktāḥ pañca saurasya cāpyatha || kujasya tu tathā pañca rāśau tu samasaṃkhyake

लग्नं च होरा च तथा द्रिकाणं नवांशकं द्वादशभागसंज्ञम् ।। त्रिंशांशकं चाप्यथ षष्ठमत्र षड्भेदमाहुर्मुनयश्च लग्नम्

lagnaṃ ca horā ca tathā drikāṇaṃ navāṃśakaṃ dvādaśabhāgasaṃjñam || triṃśāṃśakaṃ cāpyatha ṣaṣṭhamatra ṣaḍbhedamāhurmunayaśca lagnam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० स० षड् लग्नवर्णनो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 sa0 ṣaḍ lagnavarṇano nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८५

वज्र उवाच ।। शुभो वाप्यशुभो वापि कथं कालो महीतले ।। ज्ञायते भार्गवश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || śubho vāpyaśubho vāpi kathaṃ kālo mahītale || jñāyate bhārgavaśreṣṭha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। कृत्तिका याम्यवायव्ये नागवीथ्युत्तरोत्तरे ।। गजवीथीह्युदङ्मध्ये प्राजापत्यादयस्त्रयः

mārkaṇḍeya uvāca || kṛttikā yāmyavāyavye nāgavīthyuttarottare || gajavīthīhyudaṅmadhye prājāpatyādayastrayaḥ

ऐरावणे ह्युदग्भागे अहोरात्रचतुष्टयम्।। मध्ये वरे तथा वीथी फल्गुनी ऋक्षयोर्द्वयोः

airāvaṇe hyudagbhāge ahorātracatuṣṭayam|| madhye vare tathā vīthī phalgunī ṛkṣayordvayoḥ

मध्येमध्ये तु गोवीथी अजाद्यं भचतुष्टयम् ।। मध्ययामे जरद्गः स्यात्त्रितयं श्रवणादिकम्

madhyemadhye tu govīthī ajādyaṃ bhacatuṣṭayam || madhyayāme jaradgaḥ syāttritayaṃ śravaṇādikam

याम्योत्तरेण तु मृगा हस्तचित्रे प्रकीर्तिते ।। अजादक्षिणमध्ये तु विशाखा मैत्रयोस्स्मृताः

yāmyottareṇa tu mṛgā hastacitre prakīrtite || ajādakṣiṇamadhye tu viśākhā maitrayossmṛtāḥ

आविकायाम्ययाम्ये तु शक्राद्यं भचतुष्टयम् ।। वैश्वानरपथं प्राहुस्तमेवात्यन्तदारुणम्

āvikāyāmyayāmye tu śakrādyaṃ bhacatuṣṭayam || vaiśvānarapathaṃ prāhustamevātyantadāruṇam

उदयास्तमयाभ्यां च चारेण च तथा ग्रहाः ।। उत्तरासु शुभाः प्रोक्ता दक्षिणास्त्वशुभावहाः

udayāstamayābhyāṃ ca cāreṇa ca tathā grahāḥ || uttarāsu śubhāḥ proktā dakṣiṇāstvaśubhāvahāḥ

सुप्रभारश्मिमन्तश्च नागवीथ्यां यदा ग्रहाः ।। न तदस्ति शुभं लोके यत्र पश्यन्ति मानवाः

suprabhāraśmimantaśca nāgavīthyāṃ yadā grahāḥ || na tadasti śubhaṃ loke yatra paśyanti mānavāḥ

विरश्मयो विवर्णाश्च वैश्वानरपथाश्रिताः ।। न तदस्ति शुभं राम यन्न कुर्युर्जगत्त्रये

viraśmayo vivarṇāśca vaiśvānarapathāśritāḥ || na tadasti śubhaṃ rāma yanna kuryurjagattraye

1.85.10

रोहिणीशकटं भिन्द्युर्ग्रहा यदि भवेत्तदा ।। नाशः प्रजानां कूरश्च विशेषेणात्र लक्ष्यते

rohiṇīśakaṭaṃ bhindyurgrahā yadi bhavettadā || nāśaḥ prajānāṃ kūraśca viśeṣeṇātra lakṣyate

सौरारसूर्याः क्रूरास्तु तथा क्षीणश्च चन्द्रमाः।। कूरैर्युक्तो बुधश्चैव राहुः केतुस्तथैव च

saurārasūryāḥ krūrāstu tathā kṣīṇaśca candramāḥ|| kūrairyukto budhaścaiva rāhuḥ ketustathaiva ca

शेषास्सौम्यग्रहाः प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। रोहिणी कृत्तिका पित्र्यं वैष्णवं मैत्रमेव च

śeṣāssaumyagrahāḥ proktā munibhistattvadarśibhiḥ || rohiṇī kṛttikā pitryaṃ vaiṣṇavaṃ maitrameva ca

पीडयन्तो ग्रहा हन्युर्दिशं वरुणपालिताम्।। पूर्वस्यां दिशि दृश्यन्ते सर्वताराग्रहा यदि

pīḍayanto grahā hanyurdiśaṃ varuṇapālitām|| pūrvasyāṃ diśi dṛśyante sarvatārāgrahā yadi

प्राच्यानां तु तदा राज्ञां भवेत्पीडा सुदारुणा ।। मध्ये च यदि दृश्यन्ते मध्यदेशनिवासि नाम्

prācyānāṃ tu tadā rājñāṃ bhavetpīḍā sudāruṇā || madhye ca yadi dṛśyante madhyadeśanivāsi nām

वारुण्यां यदि दृश्यंते तां दिशं पीडयन्ति च ।। हीनाधिकं चरन्तश्च व्यभ्रे वाऽदर्शनं गताः

vāruṇyāṃ yadi dṛśyaṃte tāṃ diśaṃ pīḍayanti ca || hīnādhikaṃ carantaśca vyabhre vā'darśanaṃ gatāḥ

धूमायन्तो ज्वलन्तो वा वेदयन्ति महद्भयम् ।। एकान्तरितनक्षत्रगताः स्युश्चेद्ग्रहा दिवि

dhūmāyanto jvalanto vā vedayanti mahadbhayam || ekāntaritanakṣatragatāḥ syuścedgrahā divi

मालानाम भवेद्योगो मध्यदेशक्षितीशहा ।। प्रासश्चक्रं धनुर्वज्रं सस्यानां क्षुद्रवृष्टिदाः

mālānāma bhavedyogo madhyadeśakṣitīśahā || prāsaścakraṃ dhanurvajraṃ sasyānāṃ kṣudravṛṣṭidāḥ

ग्रहा भयावहा नित्यं शृङ्गाटकपुरोगमाः ।। भवेयुरेकर्क्षगतास्त्रिभिरूर्द्ध्वं यदा ग्रहाः

grahā bhayāvahā nityaṃ śṛṅgāṭakapurogamāḥ || bhaveyurekarkṣagatāstribhirūrddhvaṃ yadā grahāḥ

विनाशायैव लोकानां विज्ञेयास्सुमहीक्षिताम् ।। एकेन यदि वा द्वाभ्यां ग्रहाभ्यां सहितो गुरुः

vināśāyaiva lokānāṃ vijñeyāssumahīkṣitām || ekena yadi vā dvābhyāṃ grahābhyāṃ sahito guruḥ

1.85.20

शनैश्चरो वा दृश्येत तदा दुर्भिक्षमादिशेत् ।। चित्रायां लोहितो यत्र मूले देवगुरुस्तथा

śanaiścaro vā dṛśyeta tadā durbhikṣamādiśet || citrāyāṃ lohito yatra mūle devagurustathā

भार्गवश्च श्रविष्ठासु तदा घोरं भयं भवेत् ।। कृत्तिकासु शनैश्चारी विशाखासु बृहस्पतिः

bhārgavaśca śraviṣṭhāsu tadā ghoraṃ bhayaṃ bhavet || kṛttikāsu śanaiścārī viśākhāsu bṛhaspatiḥ

स्थितौ प्रजानां पीडायै वृष्टिमन्तर्दिवं भवेत् ।। प्राग्द्वारेषु चरन्भेषु सौरो वक्रभियाद्यदि

sthitau prajānāṃ pīḍāyai vṛṣṭimantardivaṃ bhavet || prāgdvāreṣu caranbheṣu sauro vakrabhiyādyadi

पृथिवीं पीडयेत्सर्वां पूर्वदेशं विशेषत ।। रौद्रे हस्ते तथैवाप्ये आहिर्बुध्न्ये शनैश्चरः

pṛthivīṃ pīḍayetsarvāṃ pūrvadeśaṃ viśeṣata || raudre haste tathaivāpye āhirbudhnye śanaiścaraḥ

यदोदयं प्रपद्येत तदा नश्यन्ति पार्थिवाः ।। सौम्ये त्वाष्ट्रे श्रविष्ठासु स्थिते सौरै महीक्षितः

yadodayaṃ prapadyeta tadā naśyanti pārthivāḥ || saumye tvāṣṭre śraviṣṭhāsu sthite saurai mahīkṣitaḥ

सर्वपीडां समर्हन्ति यया यान्ति यमान्तिकम् ।। पूर्वां पराशां संप्राप्तो भृगुजीवौ परस्परम्

sarvapīḍāṃ samarhanti yayā yānti yamāntikam || pūrvāṃ parāśāṃ saṃprāpto bhṛgujīvau parasparam

सप्तमर्क्षगतौ स्यातां तदत्र देवो न वर्षति ।। अपर्वणि शशाङ्कार्कौ त्वष्टानाम महाग्रहः

saptamarkṣagatau syātāṃ tadatra devo na varṣati || aparvaṇi śaśāṅkārkau tvaṣṭānāma mahāgrahaḥ

आवृणोति तमः श्यामः सर्वलोकविपत्तये ।। उदयास्तमये भानोश्चन्द्रस्य च यदा भवेत्

āvṛṇoti tamaḥ śyāmaḥ sarvalokavipattaye || udayāstamaye bhānoścandrasya ca yadā bhavet

परिवेषस्तदा राजा क्षिप्रं वधमवाप्नुयात् ।। सकलं चेदहस्सूयो रात्रिं चेत्सकलां शशी

pariveṣastadā rājā kṣipraṃ vadhamavāpnuyāt || sakalaṃ cedahassūyo rātriṃ cetsakalāṃ śaśī

परिवेषी भवेद्राजा तत्रापि वधमर्हति ।। द्विसूर्ये गगने वृद्धिं क्षत्त्रियाणां विनिर्दिशेत्

pariveṣī bhavedrājā tatrāpi vadhamarhati || dvisūrye gagane vṛddhiṃ kṣattriyāṇāṃ vinirdiśet

1.85.30

द्विचन्द्रे ब्राह्मणानां तु चाधिक्यं प्रलयाय तु ।। उदयास्तमयौ यत्र सोमार्कौ रक्तमण्डलौ

dvicandre brāhmaṇānāṃ tu cādhikyaṃ pralayāya tu || udayāstamayau yatra somārkau raktamaṇḍalau

न चात्राभ्राणि दृश्यन्ते तन्महाभयलक्षणम् ।। चन्द्रमा जन्मनक्षत्रं परित्यजति यस्य तु

na cātrābhrāṇi dṛśyante tanmahābhayalakṣaṇam || candramā janmanakṣatraṃ parityajati yasya tu

श्यावो रूक्षोपसव्यं तु तस्य विद्यादुपद्रवम् ।। अत्यन्ता दर्शने राहोस्तथा चात्यन्तदर्शने

śyāvo rūkṣopasavyaṃ tu tasya vidyādupadravam || atyantā darśane rāhostathā cātyantadarśane

प्रजापीडा विनिर्देश्या व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः ।। यन्नक्षत्रगतो राहुर्ग्रसते चन्द्रभास्करौ

prajāpīḍā vinirdeśyā vyādhidurbhikṣataskaraiḥ || yannakṣatragato rāhurgrasate candrabhāskarau

तज्जातानां भवेत्पीडा ये नराश्शान्तिवर्जिताः ।। ग्रहोपसृष्टे नक्षत्रे ग्रहणं तु यदा भवेत्

tajjātānāṃ bhavetpīḍā ye narāśśāntivarjitāḥ || grahopasṛṣṭe nakṣatre grahaṇaṃ tu yadā bhavet

तदा पीडा विनिर्देश्या सैनिकानां नृपैस्सह ।। गृहीतो राहुणा चन्द्रः सूर्यो वा गगनाच्च्युतः

tadā pīḍā vinirdeśyā sainikānāṃ nṛpaissaha || gṛhīto rāhuṇā candraḥ sūryo vā gaganāccyutaḥ

उल्कानि हन्यात्तत्रान्यो राजा राज्यं करिष्यति ।। गृहीतौ परिवेषे तौ यदा चन्द्रदिवाकरौ

ulkāni hanyāttatrānyo rājā rājyaṃ kariṣyati || gṛhītau pariveṣe tau yadā candradivākarau

समन्तात्पीड्यते देशः शस्त्रकोपश्च जायते ।। मेघैस्संछाद्यते राहुस्त्वतिवर्षति वा यदा

samantātpīḍyate deśaḥ śastrakopaśca jāyate || meghaissaṃchādyate rāhustvativarṣati vā yadā

अकालजैस्तदा राज्ञो भयं विद्यादुपस्थितम् ।। यन्न क्षत्रागते सूर्ये छिद्रं वै संप्रपद्यते

akālajaistadā rājño bhayaṃ vidyādupasthitam || yanna kṣatrāgate sūrye chidraṃ vai saṃprapadyate

तज्जातः पार्थिवः क्षिप्रं यमलोकं गमिष्यति ।। ताम्रकुङ्कुमरूक्षाभो घृतहारिद्रसन्निभः

tajjātaḥ pārthivaḥ kṣipraṃ yamalokaṃ gamiṣyati || tāmrakuṅkumarūkṣābho ghṛtahāridrasannibhaḥ

1.85.40

बन्धुजीवनिभो भानुः शिशिराद्येषु शस्यते ।। अस्वच्छवर्णः परुषो वेपनः खण्डमण्डलः

bandhujīvanibho bhānuḥ śiśirādyeṣu śasyate || asvacchavarṇaḥ paruṣo vepanaḥ khaṇḍamaṇḍalaḥ

सच्छिद्रे रजसा ध्वस्त उल्काद्युपहतोपि वा ।। मण्डलादन्यसंस्थानं मेघैश्चायुधसन्निभैः

sacchidre rajasā dhvasta ulkādyupahatopi vā || maṇḍalādanyasaṃsthānaṃ meghaiścāyudhasannibhaiḥ

उदयास्तमये च्छन्नः पार्थिवानां न शस्यते।। पक्षादौ चापसंस्थाने युद्धं शशिनि निर्दिशेत्

udayāstamaye cchannaḥ pārthivānāṃ na śasyate|| pakṣādau cāpasaṃsthāne yuddhaṃ śaśini nirdiśet

लाभस्तेषां जयस्तेषां यत्र दृष्टं भयं ततः ।। समकोटिविशालश्च किंचिद्वाप्युत्तरोन्नतः

lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ yatra dṛṣṭaṃ bhayaṃ tataḥ || samakoṭiviśālaśca kiṃcidvāpyuttaronnataḥ

मासादौ चन्द्रमाः शस्तो वाम एव विपर्ययः ।। मण्डलेनान्तरीकुर्वञ्शृङ्गे सा यदि वा स्पृशेत्

māsādau candramāḥ śasto vāma eva viparyayaḥ || maṇḍalenāntarīkurvañśṛṅge sā yadi vā spṛśet

ताराग्रहं तदा कुर्याद्भयं जनपदे शशी ।। शुक्लपक्षस्य या वृद्धिर्लोके क्षेमसुभिक्षदा

tārāgrahaṃ tadā kuryādbhayaṃ janapade śaśī || śuklapakṣasya yā vṛddhirloke kṣemasubhikṣadā

सा सितेतरपक्षस्य पृथिव्यां नैव गम्यते ।। श्रवणेभ्युदितो भौमः पुष्ये वक्रमियाद्यदि

sā sitetarapakṣasya pṛthivyāṃ naiva gamyate || śravaṇebhyudito bhaumaḥ puṣye vakramiyādyadi

प्राजापत्युदितश्चन्द्रो नाशाय स्यान्महीक्षिताम ।। गतागतं यदा कुर्यान्मघामध्येन लोहितः

prājāpatyuditaścandro nāśāya syānmahīkṣitāma || gatāgataṃ yadā kuryānmaghāmadhyena lohitaḥ

तदा भवत्यनावृष्टिः पाण्ड्यो राजा विनश्यति ।। फल्गुन्योरुदयं कृत्वा वक्रः स्याद्वैश्वदैवके

tadā bhavatyanāvṛṣṭiḥ pāṇḍyo rājā vinaśyati || phalgunyorudayaṃ kṛtvā vakraḥ syādvaiśvadaivake

प्रजापत्ये प्रवासश्च त्रैलोक्यं तत्र पीड्यते ।। ध्रुवेषु वैष्णवे मूले शाक्रे च विचरन्कुजः

prajāpatye pravāsaśca trailokyaṃ tatra pīḍyate || dhruveṣu vaiṣṇave mūle śākre ca vicarankujaḥ

1.85.50

घोरां करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च ।। कार्त्तिकेऽश्वयुजे पौषे चाषाढे श्रावणे बुधः

ghorāṃ karotyanāvṛṣṭiṃ kṛttikāsu maghāsu ca || kārttike'śvayuje pauṣe cāṣāḍhe śrāvaṇe budhaḥ

दृष्टो लोके भयाय स्यान्माघवैशाखयोस्तथा ।। अकस्माद्यत्र दृश्येत दिवा देवपुरोहितः

dṛṣṭo loke bhayāya syānmāghavaiśākhayostathā || akasmādyatra dṛśyeta divā devapurohitaḥ

राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति ।। अहस्सर्वं यदा शुक्रो दृश्यतेऽथ महाग्रहः

rājā vā mriyate tatra sa vā deśo vinaśyati || ahassarvaṃ yadā śukro dṛśyate'tha mahāgrahaḥ

तदा त्वग्न्यादिभिर्ग्रामान्बाधते नगराणि च ।। कार्त्तिके तु यदा मासि कुर्वातेऽस्तमयादयौ

tadā tvagnyādibhirgrāmānbādhate nagarāṇi ca || kārttike tu yadā māsi kurvāte'stamayādayau

तदह्नां नवति पूर्णं भुवि देवो न वर्षति ।। शनैश्चरो देशपीडां देशनक्षत्रपीडने

tadahnāṃ navati pūrṇaṃ bhuvi devo na varṣati || śanaiścaro deśapīḍāṃ deśanakṣatrapīḍane

ध्रुवं करोति राजेन्द्र नित्यं चारवशेन तु ।। सप्ताहान्तर्गता ये वै दिव्यपार्थिवनाभसाः ।। ग्रहोपरागे तीव्रास्स्युरुत्पाताः स्वफलेषु ते

dhruvaṃ karoti rājendra nityaṃ cāravaśena tu || saptāhāntargatā ye vai divyapārthivanābhasāḥ || grahoparāge tīvrāssyurutpātāḥ svaphaleṣu te

एकस्मिन्यदि मासे स्याद्ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः ।। ब्रह्मक्षत्रविरोधाय विपरीतविवृद्धये

ekasminyadi māse syādgrahaṇaṃ candrasūryayoḥ || brahmakṣatravirodhāya viparītavivṛddhaye

यस्मिन्दृश्येत नक्षत्रे विशाखायां प्रधूपवत् ।। तद्देशजाता पीडा स्याद्बुधकेतुमहाग्रहाः

yasmindṛśyeta nakṣatre viśākhāyāṃ pradhūpavat || taddeśajātā pīḍā syādbudhaketumahāgrahāḥ

उल्काद्यभिहते सूर्ये केतुभिर्वा विधूमिते ।। अगस्त्ये वा ध्रुवे वापि प्रजापीडां विनिर्दिशेत

ulkādyabhihate sūrye ketubhirvā vidhūmite || agastye vā dhruve vāpi prajāpīḍāṃ vinirdiśeta

उल्कयाभिहता रूक्षा स्फुरणा रजसा युताः ।। ऋषयस्सप्त लोकानां विनाशाय च भूभृताम्

ulkayābhihatā rūkṣā sphuraṇā rajasā yutāḥ || ṛṣayassapta lokānāṃ vināśāya ca bhūbhṛtām

1.85.60

कृत्तिकाभिस्सहोदेति शांकरी दिशमाश्रितः ।। कुमारीप्रीतितो हन्याल्लोके नृपकुमारकान्

kṛttikābhissahodeti śāṃkarī diśamāśritaḥ || kumārīprītito hanyālloke nṛpakumārakān

समागमे ग्रहाणां तु चन्द्रमाः शस्यते ह्युदक् ।। नक्षत्राणां च राजेन्द्र दक्षिणेन न शस्यते

samāgame grahāṇāṃ tu candramāḥ śasyate hyudak || nakṣatrāṇāṃ ca rājendra dakṣiṇena na śasyate

राहुः केतुः कुजः शक्रश्चन्द्रेण सहयायिनः ।। बुधो जीवश्च सौरश्च नागरा रविणा सह

rāhuḥ ketuḥ kujaḥ śakraścandreṇa sahayāyinaḥ || budho jīvaśca sauraśca nāgarā raviṇā saha

यायिना विजिते पौरे राज्ञां स्याद्यायिनां जयः ।। यायिग्रहे पौरजिते पुरा राज्ञां जयो मृधे

yāyinā vijite paure rājñāṃ syādyāyināṃ jayaḥ || yāyigrahe paurajite purā rājñāṃ jayo mṛdhe

पौरेण विजिते पौरे पौरैः पौरक्षयं वदेत् ।। यायिना यायिनि हते यायिभ्यो यायिनां क्षयः

paureṇa vijite paure pauraiḥ paurakṣayaṃ vadet || yāyinā yāyini hate yāyibhyo yāyināṃ kṣayaḥ

ग्रहाणां चेद्भवेत्साम्यं साम्यं राज्ञां विनिर्दिशेत् ।। जयाजयौ नरेन्द्राणां निर्देश्यो ग्रहवद्बुधैः

grahāṇāṃ cedbhavetsāmyaṃ sāmyaṃ rājñāṃ vinirdiśet || jayājayau narendrāṇāṃ nirdeśyo grahavadbudhaiḥ

ग्रहारूढश्च्युतस्स्थानात्स्फुरेण विजितो ग्रहः ।। विजितो जयलिङ्गैश्च कृष्णः श्यामद्युतिस्तथा

grahārūḍhaścyutassthānātsphureṇa vijito grahaḥ || vijito jayaliṅgaiśca kṛṣṇaḥ śyāmadyutistathā

उदङ्मार्गगतिः स्निग्धो विमलो विमलप्रभः ।। बृहद्रूपोतिशुक्रश्च विजयी कथितो ग्रहः

udaṅmārgagatiḥ snigdho vimalo vimalaprabhaḥ || bṛhadrūpotiśukraśca vijayī kathito grahaḥ

न देयमेतच्चपलस्य लोके न नास्तिकस्याधमपूरुषस्य ।। गुह्यं मुनीनामपि पार्थिवेन्द्र मयेरितं कालविनिश्चयं ते

na deyametaccapalasya loke na nāstikasyādhamapūruṣasya || guhyaṃ munīnāmapi pārthivendra mayeritaṃ kālaviniścayaṃ te

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० ग्रहशुभाशुभपरिज्ञानवर्णनं नाम पञ्चाशीतितमोयायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 grahaśubhāśubhaparijñānavarṇanaṃ nāma pañcāśītitamoyāyaḥ

अध्यायः ०८६

वज्र उवाच ।। प्रतिदेशं महाभाग कथं प्राप्तमुपद्रवम् ।। विज्ञायते द्विजश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || pratideśaṃ mahābhāga kathaṃ prāptamupadravam || vijñāyate dvijaśreṣṭha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। कृत्तिकां रोहिणीं सौम्यं मध्यदेशस्य निर्दिशेत् ।। पीडिते त्रितयेऽतस्मिन्मध्यदेशः प्रपीड्यते

mārkaṇḍeya uvāca || kṛttikāṃ rohiṇīṃ saumyaṃ madhyadeśasya nirdiśet || pīḍite tritaye'tasminmadhyadeśaḥ prapīḍyate

आर्द्रां पुनर्वसुं पुष्यं पूर्वदेशस्य निर्दिशेत् ।। पीडिते त्रितये तस्मिन्पूर्वदेशः प्रपीड्यते

ārdrāṃ punarvasuṃ puṣyaṃ pūrvadeśasya nirdiśet || pīḍite tritaye tasminpūrvadeśaḥ prapīḍyate

आश्लेषां तु मघां पूर्वां चाग्नेय्यां दिशि निर्दिशेत् ।। पीडिते त्रितये तस्मिन्नाग्नेयी पीड्यतेऽथ दिक्

āśleṣāṃ tu maghāṃ pūrvāṃ cāgneyyāṃ diśi nirdiśet || pīḍite tritaye tasminnāgneyī pīḍyate'tha dik

आर्यम्णमथ हस्तं च त्वाष्ट्रं स्याद्दिशि दक्षिणे ।। पीडिते त्रितये तस्मिन्पीड्यते दक्षिणा च दिक्

āryamṇamatha hastaṃ ca tvāṣṭraṃ syāddiśi dakṣiṇe || pīḍite tritaye tasminpīḍyate dakṣiṇā ca dik

स्वातिं विशाखां मैत्रं च नैर्ऋत्यां दिशि निर्दिशेत् । पीडिते त्रितये तस्मिन्पीड्यते नैर्ऋती च दिक्

svātiṃ viśākhāṃ maitraṃ ca nairṛtyāṃ diśi nirdiśet | pīḍite tritaye tasminpīḍyate nairṛtī ca dik

वायव्यां दिशि निर्दिष्टा वैश्ववैष्णववासवाः । पीडिते त्रितये तस्मिन्वायवी पीड्यते च दिक्

vāyavyāṃ diśi nirdiṣṭā vaiśvavaiṣṇavavāsavāḥ | pīḍite tritaye tasminvāyavī pīḍyate ca dik

वारुणं चाजदैवत्यं चाहिर्बुध्न्यं तथोत्तरे ।। पीडिते त्रितये तस्मिन्नुत्तरा दिक्प्रपीड्यते

vāruṇaṃ cājadaivatyaṃ cāhirbudhnyaṃ tathottare || pīḍite tritaye tasminnuttarā dikprapīḍyate

रेवती चाश्विनी याम्यमैशानी दिक् प्रपीडिता ।। पीडिते त्रितये तस्मिन्नीशानी दिक् प्रपीड्यते

revatī cāśvinī yāmyamaiśānī dik prapīḍitā || pīḍite tritaye tasminnīśānī dik prapīḍyate

1.86.10

आदित्यो भृगुजो भौमो राहुस्सौरो निशाकरः ।। बुधो बृहस्पतिश्चैव प्राच्यादीशाः प्रकीर्तिताः

ādityo bhṛgujo bhaumo rāhussauro niśākaraḥ || budho bṛhaspatiścaiva prācyādīśāḥ prakīrtitāḥ

विध्वस्तवपुषस्ते च ग्रहयुद्धे पराजिताः ।। नीचाः पितृगृहस्थाश्च स्वां दिशं पीडयन्ति ते

vidhvastavapuṣaste ca grahayuddhe parājitāḥ || nīcāḥ pitṛgṛhasthāśca svāṃ diśaṃ pīḍayanti te

वज्र उवाच ।। स्वदेशपीडनं कुर्यान्नक्षत्रः पीडितः कथम् ।। सर्वमेतन्ममाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर

vajra uvāca || svadeśapīḍanaṃ kuryānnakṣatraḥ pīḍitaḥ katham || sarvametanmamācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara

मार्कण्डेय उवाच ।। शनैश्चरार्कौ चारेण वक्रेणाङ्गारको ग्रहः ।। उपरागेण राहुश्च केतुश्चाधूमनोदयैः

mārkaṇḍeya uvāca || śanaiścarārkau cāreṇa vakreṇāṅgārako grahaḥ || uparāgeṇa rāhuśca ketuścādhūmanodayaiḥ

उदयास्तमयाभ्यां च जीवशुक्रशशाङ्कजाः ।। संच्छादनेन च शशी ह्यगस्त्यश्चैव योगतः

udayāstamayābhyāṃ ca jīvaśukraśaśāṅkajāḥ || saṃcchādanena ca śaśī hyagastyaścaiva yogataḥ

तथा यस्मिँश्च नक्षत्रे दिव्यपार्थिवनाभसाः ।। दृश्यन्ते तु महोत्पाताः स्वां दिशं संप्रपीडयेत्

tathā yasmim̐śca nakṣatre divyapārthivanābhasāḥ || dṛśyante tu mahotpātāḥ svāṃ diśaṃ saṃprapīḍayet

देशेषु सर्वेषु मयेरितं ते शुभाशुभं यादव मुख्यनाथ ।। अतः परं धर्मभृतां वरिष्ठ वदस्व किं ते कथयामि राजन्

deśeṣu sarveṣu mayeritaṃ te śubhāśubhaṃ yādava mukhyanātha || ataḥ paraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭha vadasva kiṃ te kathayāmi rājan

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० प्रतिदेशपीडावर्णनं नाम षडशीतमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 pratideśapīḍāvarṇanaṃ nāma ṣaḍaśītamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८७

वज्र उवाच ।। शुभाशुभपरिज्ञानं भगवन्पुरुषं प्रति ।। त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || śubhāśubhaparijñānaṃ bhagavanpuruṣaṃ prati || tvattohaṃ śrotumicchāmi tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच।। जन्माश्रितस्त्रिषष्ठश्च सप्तमो दशमस्तथा ।। एकादशः शशी येषां तदा तेषां शुभं भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca|| janmāśritastriṣaṣṭhaśca saptamo daśamastathā || ekādaśaḥ śaśī yeṣāṃ tadā teṣāṃ śubhaṃ bhavet

जन्मन्यथ चतुर्थे च साष्टमे दशमे तथा ।। एकादेशे बुधो येषां तेषामपि शुभं वदेत्

janmanyatha caturthe ca sāṣṭame daśame tathā || ekādeśe budho yeṣāṃ teṣāmapi śubhaṃ vadet

द्विपञ्चमगतो जीवस्सप्तमो नवमस्तथा ।। एकादशस्तथा ह्येषां तेषामपि शुभं वदेत्

dvipañcamagato jīvassaptamo navamastathā || ekādaśastathā hyeṣāṃ teṣāmapi śubhaṃ vadet

षष्ठसप्तमगः शुक्रो दशमे न च शोभनः ।। द्वादशश्च तथा ह्येषां तेषां पीडां विनिर्दिशेत्

ṣaṣṭhasaptamagaḥ śukro daśame na ca śobhanaḥ || dvādaśaśca tathā hyeṣāṃ teṣāṃ pīḍāṃ vinirdiśet

तृतीये दशमे षष्ठे तथा चैकादशे शुभा ।। सौरारतीक्ष्णकिरणा येषां तेषां शुभं वदेत्

tṛtīye daśame ṣaṣṭhe tathā caikādaśe śubhā || saurāratīkṣṇakiraṇā yeṣāṃ teṣāṃ śubhaṃ vadet

यस्मिन्हि जननं यस्य जन्मर्क्षं तस्य तत्स्मृतम् ।। चतुर्थं मानसं तस्माद्दशमं कर्मसंज्ञितम्

yasminhi jananaṃ yasya janmarkṣaṃ tasya tatsmṛtam || caturthaṃ mānasaṃ tasmāddaśamaṃ karmasaṃjñitam

संगातकं षोडशं स्याद्विंशं स्यात्सामुदायिकम् ।। वैनाशकं तु नक्षत्रं कर्मर्क्षं यत्त्रयोदशम्

saṃgātakaṃ ṣoḍaśaṃ syādviṃśaṃ syātsāmudāyikam || vaināśakaṃ tu nakṣatraṃ karmarkṣaṃ yattrayodaśam

षण्णक्षत्रस्तु पुरुषस्सर्वः प्रोक्तो महीपते ।। राजा च नवनक्षत्रो नक्षत्रत्रितयं शृणु

ṣaṇṇakṣatrastu puruṣassarvaḥ prokto mahīpate || rājā ca navanakṣatro nakṣatratritayaṃ śṛṇu

1.87.10

नित्यमभ्यधिकं षड्भ्यः पार्थिवस्य नृपोत्तम ।।। देशाभिषेकनक्षत्रौ जातिनक्षत्रमेव च

nityamabhyadhikaṃ ṣaḍbhyaḥ pārthivasya nṛpottama ||| deśābhiṣekanakṣatrau jātinakṣatrameva ca

जात्याश्रितानि वक्ष्यामि नक्षत्राणि तवानघ ।। पूर्वात्रयमथाग्नेयं ब्राह्मणानां प्रकीर्तितम्

jātyāśritāni vakṣyāmi nakṣatrāṇi tavānagha || pūrvātrayamathāgneyaṃ brāhmaṇānāṃ prakīrtitam

उत्तरात्रितयं पुष्यं क्षत्त्रियाणां प्रकीर्त्तितम् ।। पौष्णं मैत्रं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं विशां स्मृतम्

uttarātritayaṃ puṣyaṃ kṣattriyāṇāṃ prakīrttitam || pauṣṇaṃ maitraṃ tathā pitryaṃ prājāpatyaṃ viśāṃ smṛtam

आदित्यमाश्विनं हस्तः शूद्राणामभिजित्तथा ।। सार्पं विशाखा याम्यं च वैष्णवं च नराधिप

ādityamāśvinaṃ hastaḥ śūdrāṇāmabhijittathā || sārpaṃ viśākhā yāmyaṃ ca vaiṣṇavaṃ ca narādhipa

प्रतिलोमभवानां च सर्वेषां परिकीर्तितम् ।। ईहादे ह्यर्थहानिस्स्याज्जन्मर्क्षे चोपतापिते

pratilomabhavānāṃ ca sarveṣāṃ parikīrtitam || īhāde hyarthahānissyājjanmarkṣe copatāpite

कर्मर्क्षे कर्मणां हानिः पीडा मनसि मानसे ।। मूर्त्तिद्रविणबन्धूनां हानिस्संघातिके हते

karmarkṣe karmaṇāṃ hāniḥ pīḍā manasi mānase || mūrttidraviṇabandhūnāṃ hānissaṃghātike hate

संतप्ते सामुदायर्क्षे मित्रभृत्यार्थसंक्षयः ।। वैनाशिके विनाशस्स्याद्देहद्रविणसंपदाम्

saṃtapte sāmudāyarkṣe mitrabhṛtyārthasaṃkṣayaḥ || vaināśike vināśassyāddehadraviṇasaṃpadām

पीडिते चाभिषेकर्क्षे राज्यभ्रंशं विनिर्दिशेत् ।। देशर्क्षे पीडिते पीडां देशस्य च पुरस्य च

pīḍite cābhiṣekarkṣe rājyabhraṃśaṃ vinirdiśet || deśarkṣe pīḍite pīḍāṃ deśasya ca purasya ca

पीडिते जातिनक्षत्रे राज्ञो व्याधिं विनिर्दिशेत्

pīḍite jātinakṣatre rājño vyādhiṃ vinirdiśet

ग्रहर्क्षजाता समवाप्य पीडां पूजा तु कार्या विधिना स्वकेन ।। ततश्शुभं विन्दति राजसिंह विधूतपापः पुरुषस्सदैव

graharkṣajātā samavāpya pīḍāṃ pūjā tu kāryā vidhinā svakena || tataśśubhaṃ vindati rājasiṃha vidhūtapāpaḥ puruṣassadaiva

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं०प्रतिपुरुषशुभाशुभनिर्देशोनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0pratipuruṣaśubhāśubhanirdeśonāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८८

वज्र उवाच ।। ग्रहाणां भृगुशार्दूल नक्षत्राणां तथैव च ।। पूजने विधिमाचक्ष्व तत्र मे संशयो महान्

vajra uvāca || grahāṇāṃ bhṛguśārdūla nakṣatrāṇāṃ tathaiva ca || pūjane vidhimācakṣva tatra me saṃśayo mahān

मार्कण्डेय उवाच ।। ग्रहस्साधिपतिः कार्यो नित्यं मण्डलके बुधैः ।। नक्षत्रश्चन्द्रसहितस्तथा साधिपतिर्नृप

mārkaṇḍeya uvāca || grahassādhipatiḥ kāryo nityaṃ maṇḍalake budhaiḥ || nakṣatraścandrasahitastathā sādhipatirnṛpa

संख्याता तारकास्तस्य यथावन्मनुजेश्वर ।। तेषां तारकसंख्यानं निबोध गदतो मम

saṃkhyātā tārakāstasya yathāvanmanujeśvara || teṣāṃ tārakasaṃkhyānaṃ nibodha gadato mama

रौद्रं पुष्यं तथा त्वाष्ट्रं वायव्यं वारुणं तथा ।। पौष्णं च पार्थिवश्रेष्ठ कथितं त्वेकतारकम्

raudraṃ puṣyaṃ tathā tvāṣṭraṃ vāyavyaṃ vāruṇaṃ tathā || pauṣṇaṃ ca pārthivaśreṣṭha kathitaṃ tvekatārakam

द्वितारं फल्गुनीयुग्मं तथा भाद्रपदाद्वयम्।। आदित्यं च तथा मूलं चैन्द्राग्नं चाश्विनं तथा

dvitāraṃ phalgunīyugmaṃ tathā bhādrapadādvayam|| ādityaṃ ca tathā mūlaṃ caindrāgnaṃ cāśvinaṃ tathā

त्रितारं भरणी सौम्यमैन्द्रं ब्राह्मं सवैष्णवम् ।। चतुस्तारमथाषाढे द्वे मैत्रं यदुनन्दन

tritāraṃ bharaṇī saumyamaindraṃ brāhmaṃ savaiṣṇavam || catustāramathāṣāḍhe dve maitraṃ yadunandana

पञ्चतारः स्मृतो हस्तः प्राजापत्यं च वासवम् ।। सार्पं पित्र्यमथाग्नेयं षट्तारं परिकीर्तितम्

pañcatāraḥ smṛto hastaḥ prājāpatyaṃ ca vāsavam || sārpaṃ pitryamathāgneyaṃ ṣaṭtāraṃ parikīrtitam

आदित्यमण्डलं कार्यं पद्मवर्णं नराधिप ।। श्वेतं चन्द्रमसः कार्यं रक्तं कार्यं कुजस्य च

ādityamaṇḍalaṃ kāryaṃ padmavarṇaṃ narādhipa || śvetaṃ candramasaḥ kāryaṃ raktaṃ kāryaṃ kujasya ca

नीलं बुधस्य कर्त्तव्यं पीतवर्णं बृहस्पतेः ।। श्वेतं शुक्रस्य कर्त्तव्यं कृष्णं सौरस्य पार्थिव

nīlaṃ budhasya karttavyaṃ pītavarṇaṃ bṛhaspateḥ || śvetaṃ śukrasya karttavyaṃ kṛṣṇaṃ saurasya pārthiva

1.88.10

आकाशवर्णं तमसः केतोर्धूमप्रभं तथा ।। रक्तवर्णं कृत्तिकानां फल्गुनीद्वितयस्य च

ākāśavarṇaṃ tamasaḥ ketordhūmaprabhaṃ tathā || raktavarṇaṃ kṛttikānāṃ phalgunīdvitayasya ca

हस्तस्य च सपौष्णस्य मैत्रस्य च नराधिप ।। पीतं पुष्यस्य केशस्य शाक्रवाडवयोस्तथा

hastasya ca sapauṣṇasya maitrasya ca narādhipa || pītaṃ puṣyasya keśasya śākravāḍavayostathā

श्वेतं सौम्यस्य रौद्रस्य आप्यवारुणयोस्तथा ।। आदित्यसार्पपित्र्याणां ब्राह्मवायव्ययोस्तथा

śvetaṃ saumyasya raudrasya āpyavāruṇayostathā || ādityasārpapitryāṇāṃ brāhmavāyavyayostathā

प्रोष्ठपादद्वयस्याथ श्वेतमेवाभिधीयते ।। विचित्रवर्णं त्वाष्ट्रस्य वैश्वदेवस्य चाप्यथ

proṣṭhapādadvayasyātha śvetamevābhidhīyate || vicitravarṇaṃ tvāṣṭrasya vaiśvadevasya cāpyatha

आश्विनस्य तथा कार्यं नित्यमेव नराधिप ।। कृष्णं याम्यस्य मूलस्य पालाशं श्रवणस्य च

āśvinasya tathā kāryaṃ nityameva narādhipa || kṛṣṇaṃ yāmyasya mūlasya pālāśaṃ śravaṇasya ca

विशाखायां पीतरक्तं कर्त्तव्यं नृपमण्डलम्

viśākhāyāṃ pītaraktaṃ karttavyaṃ nṛpamaṇḍalam

यथोक्तवर्णेन नरेन्द्र कृत्वा पूर्वं ग्रहस्यानघ मण्डलं स्वम् ।। ऋक्षस्य वा पूज्यतमस्य राजन्पूजा विधेया तदनन्तरं च

yathoktavarṇena narendra kṛtvā pūrvaṃ grahasyānagha maṇḍalaṃ svam || ṛkṣasya vā pūjyatamasya rājanpūjā vidheyā tadanantaraṃ ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखंडे मा०स० ग्रहर्क्षमण्डलनिर्देशोनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṃḍe mā0sa0 graharkṣamaṇḍalanirdeśonāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८९

मार्कण्डेय उवाच ।। शकृन्मूत्रं तु संगृह्य श्वेतस्य वृषभस्य च ।। श्वेतगोः पयसा सार्धं स्नातव्यं कुशवारिणा

mārkaṇḍeya uvāca || śakṛnmūtraṃ tu saṃgṛhya śvetasya vṛṣabhasya ca || śvetagoḥ payasā sārdhaṃ snātavyaṃ kuśavāriṇā

जन्मनक्षत्रपीडायां तस्माद्दोषा द्विमुच्यते ।। शिरीषचन्दनाश्वत्थताटनागाम्बुभिर्नरः

janmanakṣatrapīḍāyāṃ tasmāddoṣā dvimucyate || śirīṣacandanāśvatthatāṭanāgāmbubhirnaraḥ

स्नानश्चेन्मानसे तप्ते तस्माद्दोषो विमुच्यते ।। सिद्धार्थकान्प्रियङ्गुं च शतपुष्पां शतावरीम्

snānaścenmānase tapte tasmāddoṣo vimucyate || siddhārthakānpriyaṅguṃ ca śatapuṣpāṃ śatāvarīm

स्नातव्यमम्भसि क्षिप्त्वा कर्मर्क्षे नृप पीडिते ।। प्रियङ्गुबिल्वसिद्धार्थयवाश्वत्थसुराह्वयान्

snātavyamambhasi kṣiptvā karmarkṣe nṛpa pīḍite || priyaṅgubilvasiddhārthayavāśvatthasurāhvayān

चन्दनोदकसंयुक्ते स्नाने सांघातिके हते ।। सर्वगन्धोदकैः स्नानं तथा सिद्धार्थकैः शुभैः

candanodakasaṃyukte snāne sāṃghātike hate || sarvagandhodakaiḥ snānaṃ tathā siddhārthakaiḥ śubhaiḥ

पीडिते सामुदायर्क्षे पुंसां कल्मषनाशनम् ।। वृषशृङ्गोद्धृतमृदा तथा बिल्वोदकैश्शुभैः

pīḍite sāmudāyarkṣe puṃsāṃ kalmaṣanāśanam || vṛṣaśṛṅgoddhṛtamṛdā tathā bilvodakaiśśubhaiḥ

शतपुष्पाससोमाह्वैः स्नानं वैनाशिके भवेत् ।। पीडिते चाभिषेकर्क्षे सर्वरत्नोदकैस्तथा

śatapuṣpāsasomāhvaiḥ snānaṃ vaināśike bhavet || pīḍite cābhiṣekarkṣe sarvaratnodakaistathā

पीडिते देशनक्षत्रे मृद्भिस्स्नानं विधीयते ।। मृत्तिकाश्च प्रवक्ष्यामि गदतः शृणु मे नृप

pīḍite deśanakṣatre mṛdbhissnānaṃ vidhīyate || mṛttikāśca pravakṣyāmi gadataḥ śṛṇu me nṛpa

नदीकूलद्वयान्मध्यात्संगमात्सरसस्तटात् ।। अश्व स्थानाद्गजस्थानाद्गोस्थानाद्गिरिमस्तकात्

nadīkūladvayānmadhyātsaṃgamātsarasastaṭāt || aśva sthānādgajasthānādgosthānādgirimastakāt

1.89.10

सर्पस्थानात्सवल्मीकाद्राजस्थानाद्वरालयात् ।। गजशृङ्गोद्धृतां चैव वृषशृङ्गोद्धृतां तथा

sarpasthānātsavalmīkādrājasthānādvarālayāt || gajaśṛṅgoddhṛtāṃ caiva vṛṣaśṛṅgoddhṛtāṃ tathā

सर्वबीजोदकस्नातो जातिनक्षत्रपीडने ।। मुच्यते किल्बिषाद्राजन्नात्र कार्या विचारणा

sarvabījodakasnāto jātinakṣatrapīḍane || mucyate kilbiṣādrājannātra kāryā vicāraṇā

इदमापः प्रवहतः स्नानमन्त्राः प्रकीर्तिताः

idamāpaḥ pravahataḥ snānamantrāḥ prakīrtitāḥ

स्नातस्तथैवं नृपचन्द्र पश्चात्स्नानं प्रकुर्वीत ग्रहोपदिष्टम् ।। पीडाकरस्याथ ततस्तु कार्यं नक्षत्रयागाभिहितं यथावत्

snātastathaivaṃ nṛpacandra paścātsnānaṃ prakurvīta grahopadiṣṭam || pīḍākarasyātha tatastu kāryaṃ nakṣatrayāgābhihitaṃ yathāvat

पूजा ग्रहेन्द्रस्य नरेन्द्रचन्द्र पीडाकरस्याथ ततस्तु कार्या ।। तं पूजयेच्चाप्यथ चन्द्रयुक्तं ततः स दोषान्सकलाञ्जहाति

pūjā grahendrasya narendracandra pīḍākarasyātha tatastu kāryā || taṃ pūjayeccāpyatha candrayuktaṃ tataḥ sa doṣānsakalāñjahāti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा ० सं० नक्षत्रस्नानं नामैकोननवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā 0 saṃ0 nakṣatrasnānaṃ nāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९०

वज्र उवाच ।। ग्रहाणां भार्गवश्रेष्ठ नक्षत्राणां तथैव च ।। पूजाविधिमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

vajra uvāca || grahāṇāṃ bhārgavaśreṣṭha nakṣatrāṇāṃ tathaiva ca || pūjāvidhimahaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi tattvataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ग्रहं वाप्यथ नक्षत्रं यं पूजयितुमिच्छति । । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कृत्वा तस्याथ मण्डलम्

mārkaṇḍeya uvāca || grahaṃ vāpyatha nakṣatraṃ yaṃ pūjayitumicchati | | upaspṛśya śucirbhūtvā kṛtvā tasyātha maṇḍalam

मण्डले कल्पितं वापि स्वयं दैवविदा नृप ।। पूज्यस्नानेन विधिवत्स्नातः प्रयतमानसः

maṇḍale kalpitaṃ vāpi svayaṃ daivavidā nṛpa || pūjyasnānena vidhivatsnātaḥ prayatamānasaḥ

विधिनोपसमादाय प्रयतो जातवेदसम् ।। अथ वोपसमादाने कृते तत्र पुरोधसा

vidhinopasamādāya prayato jātavedasam || atha vopasamādāne kṛte tatra purodhasā

प्राक्तन्त्रे च कृते तत्र चक्षुष्पत्रे यथाविधि ।। मण्डलात्पश्चिमे भागे प्राङ्मुखः प्रयतश्शुचिः

prāktantre ca kṛte tatra cakṣuṣpatre yathāvidhi || maṇḍalātpaścime bhāge prāṅmukhaḥ prayataśśuciḥ

मण्डलस्य तु शौचार्थं पञ्चगव्यं प्रकल्पयेत् ।। अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन मण्डलं प्रयतः शुचिः ।। ६ । । अर्घ्यादिकल्पनां कुर्यात्पाद्यान्तां तदनन्तरम् ।। जीवादानं ततः कुर्याज्जीवस्यावाहनं ततः

maṇḍalasya tu śaucārthaṃ pañcagavyaṃ prakalpayet || abhyukṣya pañcagavyena maṇḍalaṃ prayataḥ śuciḥ || 6 | | arghyādikalpanāṃ kuryātpādyāntāṃ tadanantaram || jīvādānaṃ tataḥ kuryājjīvasyāvāhanaṃ tataḥ

पूज्यस्यावाहनं कुर्यात्ततोऽर्घ्यं विनिवेदयेत् ।। पाद्यं निवेदयेत्पश्चादासनं च निवेदयेत्

pūjyasyāvāhanaṃ kuryāttato'rghyaṃ vinivedayet || pādyaṃ nivedayetpaścādāsanaṃ ca nivedayet

दत्त्वैवाचमनीयं च मधुपर्कं निवेदयेत् ।। ततोऽनुलेपनं दद्यात्ततो दद्याद्विभूषणम्

dattvaivācamanīyaṃ ca madhuparkaṃ nivedayet || tato'nulepanaṃ dadyāttato dadyādvibhūṣaṇam

1.90.10

ततो यज्ञोपवीतं च ततः प्रतिसराञ्शुभान् ।। वस्त्रं तथा पताकां च पुष्पं धूपं तथैव च

tato yajñopavītaṃ ca tataḥ pratisarāñśubhān || vastraṃ tathā patākāṃ ca puṣpaṃ dhūpaṃ tathaiva ca

दीपं च दत्त्वा नैवेद्यं मुखवासं च पार्थिव ।। ततोऽग्निहवनं कुर्याद्यस्य यस्य यथा भवेत्

dīpaṃ ca dattvā naivedyaṃ mukhavāsaṃ ca pārthiva || tato'gnihavanaṃ kuryādyasya yasya yathā bhavet

कृत्वैवोत्तरतन्त्रं च दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः ।। तदुक्तां दक्षिणां दत्त्वा मण्डले प्रतिपादयेत्

kṛtvaivottaratantraṃ ca dattvā pūrṇāhutiṃ tataḥ || taduktāṃ dakṣiṇāṃ dattvā maṇḍale pratipādayet

होतुर्वस्त्रयुगं देयं गौस्सुवर्णं तथैव च ।। ग्राह्यं कालविदा तच्च यद्दत्तं ग्रहमण्डले

hoturvastrayugaṃ deyaṃ gaussuvarṇaṃ tathaiva ca || grāhyaṃ kālavidā tacca yaddattaṃ grahamaṇḍale

यथाशक्ति च दातव्या ब्राह्मणानां च दक्षिणा ।। विसर्जनं ततः कार्यं ततो ब्राह्मणभोजनम् ।। ।। १४ । । भुक्तवत्सु च विप्रेषु प्रमार्ष्टिर्मण्डले भवेत् । । अर्घ्यपुष्पादिकं सर्वं जले प्रक्षिप्य पार्थिव

yathāśakti ca dātavyā brāhmaṇānāṃ ca dakṣiṇā || visarjanaṃ tataḥ kāryaṃ tato brāhmaṇabhojanam || || 14 | | bhuktavatsu ca vipreṣu pramārṣṭirmaṇḍale bhavet | | arghyapuṣpādikaṃ sarvaṃ jale prakṣipya pārthiva

अम्बुना तर्पणं कार्यं पूजा स्यात्तदनन्तरम्

ambunā tarpaṇaṃ kāryaṃ pūjā syāttadanantaram

पूजाविधिस्ते गदितो मयाद्य समासतः पार्थिवसंघमुख्य । । अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वाखिलराजसिंह

pūjāvidhiste gadito mayādya samāsataḥ pārthivasaṃghamukhya | | ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvākhilarājasiṃha

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं ० ग्रहर्क्षपूजाविधिवर्णनं नाम नवतितमोऽध्यायः । । ९

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ 0 graharkṣapūjāvidhivarṇanaṃ nāma navatitamo'dhyāyaḥ | | 9

अध्यायः ०९१

वज्र उवाच ।। ग्रहाणां भार्गवश्रेष्ठ नक्षत्राणां पृथक्पृथक् ।। स्नानानि श्रोतुमिच्छामि तत्पीडाशमनान्यहम् ।। १ । । मार्कण्डेय उवाच ।। मञ्जिष्ठां मातुलुंगं च कुंकुमं रक्तचन्दनम् ।। पूर्णकुम्भे कृते ताम्रे सूर्यस्नानं विधीयते ।। २ । । उशीरं च शिरीषं च पद्मकं चन्दनं तथा ।। शंखे न्यस्तमिदं स्नानं चन्द्रदोषनिवारणम्

vajra uvāca || grahāṇāṃ bhārgavaśreṣṭha nakṣatrāṇāṃ pṛthakpṛthak || snānāni śrotumicchāmi tatpīḍāśamanānyaham || 1 | | mārkaṇḍeya uvāca || mañjiṣṭhāṃ mātuluṃgaṃ ca kuṃkumaṃ raktacandanam || pūrṇakumbhe kṛte tāmre sūryasnānaṃ vidhīyate || 2 | | uśīraṃ ca śirīṣaṃ ca padmakaṃ candanaṃ tathā || śaṃkhe nyastamidaṃ snānaṃ candradoṣanivāraṇam

खदिरं देवदारुं च तिलान्यामलकानि च । । पूर्णकुम्भे कृते रौप्ये भौमपीडाविनाशनम्

khadiraṃ devadāruṃ ca tilānyāmalakāni ca | | pūrṇakumbhe kṛte raupye bhaumapīḍāvināśanam

नदीसंगमतोयानि तन्मृदा सहितानि च ।। न्यस्तानि कुम्भे माहीये बुधपीडाविनाशनम्

nadīsaṃgamatoyāni tanmṛdā sahitāni ca || nyastāni kumbhe māhīye budhapīḍāvināśanam

गोरोचनं नागमदं शतपुष्पा शतावरी ।। विन्यस्य राजते कुम्भे शुक्रपीडानिवारणम्

gorocanaṃ nāgamadaṃ śatapuṣpā śatāvarī || vinyasya rājate kumbhe śukrapīḍānivāraṇam

तिलान्माषान्प्रियंगुं च गन्धपत्रं तथैव च ।। न्यस्तं कार्ष्णायसे कुम्भे सौरपीडानिवारणम्

tilānmāṣānpriyaṃguṃ ca gandhapatraṃ tathaiva ca || nyastaṃ kārṣṇāyase kumbhe saurapīḍānivāraṇam

गुग्गुलुं हिंगुलं तालं शुभां चैव मनःशिलाम् ।। शृंगे च माहिषे न्यस्तं राहुपीडाविनाशनम्

gugguluṃ hiṃgulaṃ tālaṃ śubhāṃ caiva manaḥśilām || śṛṃge ca māhiṣe nyastaṃ rāhupīḍāvināśanam

वराहनिर्हृतां राजन्पर्वताग्रमृदं तथा ।। छागं क्षीरं खड्गपात्रे केतुपीडाविनाशनम्

varāhanirhṛtāṃ rājanparvatāgramṛdaṃ tathā || chāgaṃ kṣīraṃ khaḍgapātre ketupīḍāvināśanam

1.91.10

ग्रहस्नानमिदं प्रोक्तमृक्षस्नानमतः शृणु ।। येन सम्यक्प्रयुक्तेन मुच्यते किल्विषान्नरः

grahasnānamidaṃ proktamṛkṣasnānamataḥ śṛṇu || yena samyakprayuktena mucyate kilviṣānnaraḥ

वटाश्वत्थशिरीषाणां पत्राणि तु तिलैस्सह ।। सर्वगन्धोपपन्नानि कृत्तिकासु विधीयते

vaṭāśvatthaśirīṣāṇāṃ patrāṇi tu tilaissaha || sarvagandhopapannāni kṛttikāsu vidhīyate

सर्वबीजोदकस्नानं रोहिणीषु प्रशस्यते ।। सर्वरत्नोदकस्नानं मृगशीर्षे विधीयते

sarvabījodakasnānaṃ rohiṇīṣu praśasyate || sarvaratnodakasnānaṃ mṛgaśīrṣe vidhīyate

वचा च गन्धा कान्ताभिः स्नानं रौद्रे प्रकीर्तितम् ।। गोष्ठमृद्गोमयस्नानमादित्ये पापनाशनम्

vacā ca gandhā kāntābhiḥ snānaṃ raudre prakīrtitam || goṣṭhamṛdgomayasnānamāditye pāpanāśanam

सर्वौषध्यः पञ्चगव्यं तथा गौराश्च शालयः ।। सिद्धार्थकास्सर्वगन्धांस्तिष्यस्नाने शुभप्रदाः

sarvauṣadhyaḥ pañcagavyaṃ tathā gaurāśca śālayaḥ || siddhārthakāssarvagandhāṃstiṣyasnāne śubhapradāḥ

वल्मीकाग्रमृदा स्नानं तथा सार्पे शुभप्रदम् ।। सतिलं देवनिर्माल्यं स्नानं शस्तं मघासु च

valmīkāgramṛdā snānaṃ tathā sārpe śubhapradam || satilaṃ devanirmālyaṃ snānaṃ śastaṃ maghāsu ca

फल्गुनीषु च पूर्वासु शाड्वलं लवणं घृतम् ।। उत्तरासु तथा स्नानं शिम्बिमुस्ताप्रियंगुभिः

phalgunīṣu ca pūrvāsu śāḍvalaṃ lavaṇaṃ ghṛtam || uttarāsu tathā snānaṃ śimbimustāpriyaṃgubhiḥ

हस्ते स्नानं प्रशंसन्ति पर्वताग्रसरोमृदा ।। चित्रासु देवनिर्माल्यं स्वातौ पुष्पैर्जलोद्भवैः

haste snānaṃ praśaṃsanti parvatāgrasaromṛdā || citrāsu devanirmālyaṃ svātau puṣpairjalodbhavaiḥ

विशाखासु प्रशंसन्ति रौद्रचन्दनपद्मकैः ।। नदीकूलद्वयान्मृद्भिर्मैत्रे स्नानं प्रकीर्तितम्

viśākhāsu praśaṃsanti raudracandanapadmakaiḥ || nadīkūladvayānmṛdbhirmaitre snānaṃ prakīrtitam

ज्येष्ठोदकेन ज्येष्ठासु सुवर्णसहितं हितम् ।। सर्वमूलजलैः स्नानमाप्ये मुक्ताफलोदकैः

jyeṣṭhodakena jyeṣṭhāsu suvarṇasahitaṃ hitam || sarvamūlajalaiḥ snānamāpye muktāphalodakaiḥ

1.91.20

वैश्वदेवे प्रशंसन्ति पद्मकोशीरचन्दनैः ।। सर्वौषधैश्चाभिजिति श्रवणे संगमोदकैः

vaiśvadeve praśaṃsanti padmakośīracandanaiḥ || sarvauṣadhaiścābhijiti śravaṇe saṃgamodakaiḥ

नदीवापीजलयुतैर्वारुणे तु प्रशस्यते ।। आजे श्रीवासकं स्नानं कान्ता पुरुहितं हितम्

nadīvāpījalayutairvāruṇe tu praśasyate || āje śrīvāsakaṃ snānaṃ kāntā puruhitaṃ hitam

आहिर्बुध्न्ये तथा स्नानं पद्मकोशीरचन्दनैः ।। कुङ्कुमागुरुकर्पूरैः सहितं पापनाशनम् ।। दर्भेर्मूलयुतैः पौष्णे हरिद्राद्वयचन्दनैः

āhirbudhnye tathā snānaṃ padmakośīracandanaiḥ || kuṅkumāgurukarpūraiḥ sahitaṃ pāpanāśanam || darbhermūlayutaiḥ pauṣṇe haridrādvayacandanaiḥ

नागाश्वगन्धा मदवन्तिका च क्षौद्रान्विता चाश्विनके प्रदिष्टा ।। सुराह्व काष्ठं रजनीद्वयं च स्नानं वचाभिः सहितं च याम्यम्

nāgāśvagandhā madavantikā ca kṣaudrānvitā cāśvinake pradiṣṭā || surāhva kāṣṭhaṃ rajanīdvayaṃ ca snānaṃ vacābhiḥ sahitaṃ ca yāmyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० ग्रहनक्षत्रस्नानविधिवर्णनं नामैक नवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 grahanakṣatrasnānavidhivarṇanaṃ nāmaika navatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९२

वज्र उवाच ।। ।। प्राक्तन्त्रोत्तरतन्त्रौ द्वौ सर्वेषामग्निकर्मणाम् ।। त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि सर्वधर्मभृतां वर

vajra uvāca || || prāktantrottaratantrau dvau sarveṣāmagnikarmaṇām || tvatto'haṃ śrotumicchāmi sarvadharmabhṛtāṃ vara

मार्कण्डेय उवाच ।। उद्धृत्योर्वीमयीं शुद्धे देशे वेदिं च कारयेत् ।। प्रागुदक्प्रवणां शुद्धामायामात्पदसप्तकम्

mārkaṇḍeya uvāca || uddhṛtyorvīmayīṃ śuddhe deśe vediṃ ca kārayet || prāgudakpravaṇāṃ śuddhāmāyāmātpadasaptakam

पूर्वभागे च विज्ञेया विस्तरात्पदपञ्चकम् ।। पश्चिमे च तथा भागे विस्तरात्स्याच्चतुष्टयम्

pūrvabhāge ca vijñeyā vistarātpadapañcakam || paścime ca tathā bhāge vistarātsyāccatuṣṭayam

आगारदेशे च तथा विस्तृता सा पदत्रयम् ।। पूर्वभागादतिक्रम्य पश्चात्पदचतुष्टयम्

āgāradeśe ca tathā vistṛtā sā padatrayam || pūrvabhāgādatikramya paścātpadacatuṣṭayam

याम्येनोत्तरतश्चैव विज्ञेयं तु पदं पदम् ।। आगारात्पश्चिमे भागे वेदी ज्ञेया पदद्वयम्

yāmyenottarataścaiva vijñeyaṃ tu padaṃ padam || āgārātpaścime bhāge vedī jñeyā padadvayam

वेदिमेवंविधां कृत्वा स्नात्वाचम्य प्रयत्नतः ।। सौवर्णान्राजताँस्ताम्रानथवापि महीमयान्

vedimevaṃvidhāṃ kṛtvā snātvācamya prayatnataḥ || sauvarṇānrājatām̐stāmrānathavāpi mahīmayān

सूत्रार्घ्यमाल्यैर्गन्धैश्च सफलैः पल्लवैर्युतान् ।। पूर्णोदकुम्भांश्चतुरो विदिक्षु सुदृढं न्यसेत्

sūtrārghyamālyairgandhaiśca saphalaiḥ pallavairyutān || pūrṇodakumbhāṃścaturo vidikṣu sudṛḍhaṃ nyaset

वेद्यामुल्लिखनं कार्यमैन्द्रीभिर्नृपसत्तम ।। उदुम्बरस्य शाखाभिः प्रागग्राभिः समन्ततः

vedyāmullikhanaṃ kāryamaindrībhirnṛpasattama || udumbarasya śākhābhiḥ prāgagrābhiḥ samantataḥ

शुष्केन्धनसमृद्धस्तु ततः कार्य्यो हुताशनः ।। न धमेत्तालवृन्तेन न शूर्पेण न वाससा

śuṣkendhanasamṛddhastu tataḥ kāryyo hutāśanaḥ || na dhamettālavṛntena na śūrpeṇa na vāsasā

1.92.10

मुखेनोपधमेदग्निं मुखादग्निरजायत ।। परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिषिच्य परिस्तरेत्

mukhenopadhamedagniṃ mukhādagnirajāyata || parisamuhya paryukṣya pariṣicya paristaret

हुताशनं बोधयित्वा भूयश्चावाहयेद्बुधः ।। वक्ष्यामि बोधने मन्त्रं तथा चावाहने नृप

hutāśanaṃ bodhayitvā bhūyaścāvāhayedbudhaḥ || vakṣyāmi bodhane mantraṃ tathā cāvāhane nṛpa

उद्बुद्ध्याग्ने बोधयन्ति देवतास्तास्सवासवाः ।। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः

udbuddhyāgne bodhayanti devatāstāssavāsavāḥ || brahmā viṣṇuśca rudraśca skando vaiśravaṇo yamaḥ

वरुणो वायुराकाशं चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ।। ऋषयश्च महाभागास्त्रैलोक्यामलदर्शनाः

varuṇo vāyurākāśaṃ candrādityau prabhākarau || ṛṣayaśca mahābhāgāstrailokyāmaladarśanāḥ

वेदाश्च वेदमाता च सावित्री पापनाशिनी ।। ओषध्योऽथ वषट्कारो मन्त्राश्च विविधास्तथा

vedāśca vedamātā ca sāvitrī pāpanāśinī || oṣadhyo'tha vaṣaṭkāro mantrāśca vividhāstathā

कालस्यावयवास्सर्वे दिशश्च विदिशस्तथा ।। उदबुद्ध्य यजमानस्य सर्वान्कामान्प्रयच्छ वै

kālasyāvayavāssarve diśaśca vidiśastathā || udabuddhya yajamānasya sarvānkāmānprayaccha vai

(ओम्)आवाहयाम्यहं देवं देवदेवं हुताशनम् ।। जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकम्

(om)āvāhayāmyahaṃ devaṃ devadevaṃ hutāśanam || jagato'sya samutpattisthitisaṃhārakārakam

वेदमूर्तिं तदाधारं सर्वदेवमुखं विभुम् ।। पिङ्गेक्षणं पिङ्गजटं धूमकेतुं विभावसुम्

vedamūrtiṃ tadādhāraṃ sarvadevamukhaṃ vibhum || piṅgekṣaṇaṃ piṅgajaṭaṃ dhūmaketuṃ vibhāvasum

शुकयानगमं देवं सर्वाभरणभूषितम् ।। सर्वगं वरदं भानुं जठरस्थं च देहिनाम्

śukayānagamaṃ devaṃ sarvābharaṇabhūṣitam || sarvagaṃ varadaṃ bhānuṃ jaṭharasthaṃ ca dehinām

तेजोमूर्त्तिं दुराधर्षं सप्तजिह्वं महाबलम् ।। सप्तार्चिषं सप्तर्षिकं च समित्सप्तकमच्युतम्

tejomūrttiṃ durādharṣaṃ saptajihvaṃ mahābalam || saptārciṣaṃ saptarṣikaṃ ca samitsaptakamacyutam

1.92.20

विष्णोरंशमनिर्देश्यं भावनं जातवेदसम् ।। पावनं पुष्टिदं सौम्यं भक्तानां भूतिवर्धनम्

viṣṇoraṃśamanirdeśyaṃ bhāvanaṃ jātavedasam || pāvanaṃ puṣṭidaṃ saumyaṃ bhaktānāṃ bhūtivardhanam

तद्दत्तमाहुतिगणं संप्रतीच्छ जगद्गुरो ।। तेन भावय देवेश यथाहं देवतागणान्

taddattamāhutigaṇaṃ saṃpratīccha jagadguro || tena bhāvaya deveśa yathāhaṃ devatāgaṇān

याजकं यजमानं च पुष्ट्या विभज सर्वशः ।। इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं दीपं प्रगृह्यताम्

yājakaṃ yajamānaṃ ca puṣṭyā vibhaja sarvaśaḥ || idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ dīpaṃ pragṛhyatām

एवमावाहनं कृत्वा पाद्यार्घ्यं विनिवेदयेत् ।। वेद्यामेव न तौ देयौ वह्नौ यदुकुलोद्वह

evamāvāhanaṃ kṛtvā pādyārghyaṃ vinivedayet || vedyāmeva na tau deyau vahnau yadukulodvaha

गन्धपुष्पादिकं देयं सकलञ्जातवेदसि ।। धूपं दीपं सनैवैद्यं वेद्यामेव निवेदयेत्

gandhapuṣpādikaṃ deyaṃ sakalañjātavedasi || dhūpaṃ dīpaṃ sanaivaidyaṃ vedyāmeva nivedayet

ततस्तु प्रस्तरेद्वेदिमक्षताग्रैः कुशैर्द्विज ।। उपमूलादधोलूनैः प्रागग्रैः प्रयतः शुचिः

tatastu prastaredvedimakṣatāgraiḥ kuśairdvija || upamūlādadholūnaiḥ prāgagraiḥ prayataḥ śuciḥ

पूर्वे च प्राग्दक्षिणतः पश्चाच्चैवापसव्यतः ।। उत्तरेण ततः कुर्यात्प्रस्तरस्य समापनम्

pūrve ca prāgdakṣiṇataḥ paścāccaivāpasavyataḥ || uttareṇa tataḥ kuryātprastarasya samāpanam

मूलच्छिन्नन्तु दातव्यं प्रस्तरे भूभृतां वर ।। ओषध्यः फलवन्त्यश्च पर्ववत्यस्तथैव च

mūlacchinnantu dātavyaṃ prastare bhūbhṛtāṃ vara || oṣadhyaḥ phalavantyaśca parvavatyastathaiva ca

दर्भाभावे प्रशंसन्ति तिस्रस्तत्र च वर्जयेत् ।। राजसीरवरूकं च परिबाधमथोत्कटम्

darbhābhāve praśaṃsanti tisrastatra ca varjayet || rājasīravarūkaṃ ca paribādhamathotkaṭam

विष्णुर्मनसा पूते स्तो मन्त्रेणानेन सुव्रत ।। दार्भं पवित्रमुत्सज्य ताभ्यां च तदनन्तरम्

viṣṇurmanasā pūte sto mantreṇānena suvrata || dārbhaṃ pavitramutsajya tābhyāṃ ca tadanantaram

1.92.30

देवोव इत्यथैतेन उत्पूयमुदकं शुचि ।। स्रुक्स्रुवावथ पालाशौ शमीन्यग्रोधसंभवौ

devova ityathaitena utpūyamudakaṃ śuci || sruksruvāvatha pālāśau śamīnyagrodhasaṃbhavau

उदुम्बरमयौ ताम्रौ रूप्यरुक्ममयौ तथा ।। आज्यस्थाली च कर्तव्या तैजसद्रव्यसम्भवा

udumbaramayau tāmrau rūpyarukmamayau tathā || ājyasthālī ca kartavyā taijasadravyasambhavā

माहेयी वापि भूपाल नित्यसर्वाग्निकर्मसु ।। हस्तमात्रः स्रुवः कार्यो स्रुव बाहुसमं तथा

māheyī vāpi bhūpāla nityasarvāgnikarmasu || hastamātraḥ sruvaḥ kāryo sruva bāhusamaṃ tathā

अङ्गुष्ठमध्यप्रतिमं होमस्थानं स्रुवस्य तु।। आज्यस्थाल्याः प्रमाणन्तु यथाकामन्तु कारयेत्

aṅguṣṭhamadhyapratimaṃ homasthānaṃ sruvasya tu|| ājyasthālyāḥ pramāṇantu yathākāmantu kārayet

ग्रामं पृश्चापयोसीति मन्त्रेणाज्यं नराधिप।। आज्यस्थाल्याः पयोत्पूतं पञ्चानामिति पञ्चकम्

grāmaṃ pṛścāpayosīti mantreṇājyaṃ narādhipa|| ājyasthālyāḥ payotpūtaṃ pañcānāmiti pañcakam

पठन्गृह्णीत राजेन्द्र अर्जेत्यग्नावधिश्रयेत् ।। आज्यस्याथ पवित्रेण कार्य मुत्प्लवनं द्विज

paṭhangṛhṇīta rājendra arjetyagnāvadhiśrayet || ājyasyātha pavitreṇa kārya mutplavanaṃ dvija

अग्निर्जिह्वेति सततं हविरस्युत्पवनान्तरम् ।। अक्षीणन्तु न कर्तव्यं सततं पार्थिवोत्तम

agnirjihveti satataṃ havirasyutpavanāntaram || akṣīṇantu na kartavyaṃ satataṃ pārthivottama

शुभाभ्यां स्रुक्स्रुवौ राजन्प्रत्युष्टमिति भावय ।। पवित्रस्याग्रदर्भेण आयुरित्येव मानद

śubhābhyāṃ sruksruvau rājanpratyuṣṭamiti bhāvaya || pavitrasyāgradarbheṇa āyurityeva mānada

प्रतिमार्ष्टि भुवं पश्चाच्चक्षुरित्येव पार्थिव ।। प्रतिमार्ष्टि स्रुवं ताँश्च दर्भान्वह्नावथोत्सृजेत्

pratimārṣṭi bhuvaṃ paścāccakṣurityeva pārthiva || pratimārṣṭi sruvaṃ tām̐śca darbhānvahnāvathotsṛjet

दर्भोत्सर्गे पठेन्मन्त्रमिमं पार्थिवसत्तम ।। दिवि शिल्पमवततं पृथिव्याः कक्षिभिः श्रितम्

darbhotsarge paṭhenmantramimaṃ pārthivasattama || divi śilpamavatataṃ pṛthivyāḥ kakṣibhiḥ śritam

1.92.40

तेन सहस्रकाण्डेन द्विषन्तं तापयामसि ।। द्विषन्तस्तप्यतां चोक्त्वा क्षिपेद्दर्भान्हुताशने

tena sahasrakāṇḍena dviṣantaṃ tāpayāmasi || dviṣantastapyatāṃ coktvā kṣipeddarbhānhutāśane

इध्मद्वयं ततो देयं याज्ञियद्रुमसम्भवम् ।। पलाशः खदिरो बिल्वः शम्यश्वत्थवटास्तथा

idhmadvayaṃ tato deyaṃ yājñiyadrumasambhavam || palāśaḥ khadiro bilvaḥ śamyaśvatthavaṭāstathā

उदुम्बरमपामार्गः फल्गुश्च क्रमुकस्तथा ।। चन्दनं देवदारुश्च द्रुमा द्वादश याज्ञियाः

udumbaramapāmārgaḥ phalguśca kramukastathā || candanaṃ devadāruśca drumā dvādaśa yājñiyāḥ

चतुर्गृहीतं विन्यस्य स्रुचि पूर्वं विचक्षणः ।। इध्मद्वये प्रज्वलिते सौम्यभागे नराधिप

caturgṛhītaṃ vinyasya sruci pūrvaṃ vicakṣaṇaḥ || idhmadvaye prajvalite saumyabhāge narādhipa

प्रजानाम्पतये त्वादावाहुतिं मनसा न्यसेत् ।। चतुर्गृहीते मूर्द्धेति देया दक्षिणतो भवेत्

prajānāmpataye tvādāvāhutiṃ manasā nyaset || caturgṛhīte mūrddheti deyā dakṣiṇato bhavet

युक्तः परस्तादित्यादि पञ्चकं जुहुयात्ततः ।। सन्ततीश्च जयाद्यास्तास्तथा राष्ट्रभृतो नृप

yuktaḥ parastādityādi pañcakaṃ juhuyāttataḥ || santatīśca jayādyāstāstathā rāṣṭrabhṛto nṛpa

वार्त्रघ्नौ चाज्यभागौ च दातव्यौ पार्थिवोत्तम ।। अथौदुम्बरपत्राणां वेदौ दक्षिणतो नृप

vārtraghnau cājyabhāgau ca dātavyau pārthivottama || athaudumbarapatrāṇāṃ vedau dakṣiṇato nṛpa

सञ्चये पद्मपत्राणामथवापि महीपते ।। आवाहनं तु कर्तव्यं देवस्य परमेष्ठिनः

sañcaye padmapatrāṇāmathavāpi mahīpate || āvāhanaṃ tu kartavyaṃ devasya parameṣṭhinaḥ

आवाहयाम्यहं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।। जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकम्

āvāhayāmyahaṃ devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam || jagato'sya samutpattisthitisaṃhārakārakam

चतुर्वेदं चतुर्वक्त्रं चातुर्वण्यप्रभुं प्रभुम् ।। चतुराश्रमगोप्तारं वरदं भूतभावनम्

caturvedaṃ caturvaktraṃ cāturvaṇyaprabhuṃ prabhum || caturāśramagoptāraṃ varadaṃ bhūtabhāvanam

1.92.50

पद्मयोनिं जगद्योनिं यज्ञयोनिं जगत्पतिम् ।। आत्मयोनिमनाधृष्यं यज्ञवाहं जगत्पतिम्

padmayoniṃ jagadyoniṃ yajñayoniṃ jagatpatim || ātmayonimanādhṛṣyaṃ yajñavāhaṃ jagatpatim

यज्ञेशं यज्ञमूर्तिं च त्रैलोक्यस्यैककारणम् ।। सर्वगं वरदं सौम्यं परमं परमेश्वरम्

yajñeśaṃ yajñamūrtiṃ ca trailokyasyaikakāraṇam || sarvagaṃ varadaṃ saumyaṃ paramaṃ parameśvaram

भूतभव्यभवं नाथं योगज्ञेयं सनातनम् ।। आगच्छ भगवन्ब्रह्मन्यजमानस्य वृद्धये

bhūtabhavyabhavaṃ nāthaṃ yogajñeyaṃ sanātanam || āgaccha bhagavanbrahmanyajamānasya vṛddhaye

इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं चेदं प्रगृह्यताम् ।। ब्रह्मलिङ्गांस्ततो मन्त्राञ्जपेद्भक्त्या समाहितः

idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ cedaṃ pragṛhyatām || brahmaliṅgāṃstato mantrāñjapedbhaktyā samāhitaḥ

आपोहिष्ठेति मन्त्रेण ब्रह्मणोऽर्घ्यं निवेदयेत् ।। शन्नोदेवीति पाद्यं च प्रयतः सुसमाहितः

āpohiṣṭheti mantreṇa brahmaṇo'rghyaṃ nivedayet || śannodevīti pādyaṃ ca prayataḥ susamāhitaḥ

हिरण्यगर्भेति तथा दद्यादाचमनं बुधः ।। ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण ह्यासनं विनिवेदयेत्

hiraṇyagarbheti tathā dadyādācamanaṃ budhaḥ || dhruvā dyauriti mantreṇa hyāsanaṃ vinivedayet

गन्धं पुष्पमलङ्कारं वस्त्रं धूपं सदीपकम् ।। नैवेद्यं च तथा देयं सावित्रेण नराधिप

gandhaṃ puṣpamalaṅkāraṃ vastraṃ dhūpaṃ sadīpakam || naivedyaṃ ca tathā deyaṃ sāvitreṇa narādhipa

प्राक्तन्त्रमेतदुक्तं ते मया सर्वाग्निकर्मसु ।। प्राक्तन्त्रे तु कृते कार्यं होममन्त्रमयासकम्

prāktantrametaduktaṃ te mayā sarvāgnikarmasu || prāktantre tu kṛte kāryaṃ homamantramayāsakam

एवं कार्यं महीनाथ सर्वेष्वेवाग्निकर्मसु

evaṃ kāryaṃ mahīnātha sarveṣvevāgnikarmasu

होमस्य विहितस्यान्ते तन्त्रं कार्यमथोत्तरम् ।। महाकल्पस्य कल्पस्य तथा मन्वन्तरस्य च

homasya vihitasyānte tantraṃ kāryamathottaram || mahākalpasya kalpasya tathā manvantarasya ca

1.92.60

युगस्याथ समायाश्चायनस्य हि तथैव च ।। ऋतोर्मासस्य पक्षस्य ग्रहनक्षत्रयोस्तथा

yugasyātha samāyāścāyanasya hi tathaiva ca || ṛtormāsasya pakṣasya grahanakṣatrayostathā

तिथेश्च करणस्याथ मुहूर्तस्य च पार्थिव ।। वर्त्तमानस्य सर्वस्य देयस्याधिपतिर्भवेत्

titheśca karaṇasyātha muhūrtasya ca pārthiva || varttamānasya sarvasya deyasyādhipatirbhavet

इह गाव अयं यज्ञ आनः प्रजास्तथैव च ।। धृतिं चैवोपधृतिं च इहाभागं तथैव च

iha gāva ayaṃ yajña ānaḥ prajāstathaiva ca || dhṛtiṃ caivopadhṛtiṃ ca ihābhāgaṃ tathaiva ca

देयं चतुर्गृहीतेन होमद्रव्येण पार्थिव ।। त्वन्नो अग्ने वरुणस्य स त्वंनो अग्न एव च

deyaṃ caturgṛhītena homadravyeṇa pārthiva || tvanno agne varuṇasya sa tvaṃno agna eva ca

अयाश्चाग्नेस्तथैवेति तथा व्याहृतयो नृप ।। त्वन्नो अग्नेति च ततो होतव्यमृक्त्रयं पुनः

ayāścāgnestathaiveti tathā vyāhṛtayo nṛpa || tvanno agneti ca tato hotavyamṛktrayaṃ punaḥ

न्यूनं ततेति रिक्तेति न्यूने चैवातिरिक्तकम् ।। समं समे तथा हुत्वा होतव्यमृक्त्रयं ततः

nyūnaṃ tateti rikteti nyūne caivātiriktakam || samaṃ same tathā hutvā hotavyamṛktrayaṃ tataḥ

अनाज्ञातं यदाज्ञातं स्विष्टिश्चाप्यथ पार्थिव ।। मनोर्ज्योतिस्तथैवात्र त्रयस्त्रिंशत्तथैव च

anājñātaṃ yadājñātaṃ sviṣṭiścāpyatha pārthiva || manorjyotistathaivātra trayastriṃśattathaiva ca

यन्मे च मनसा च्छिद्रं विश्वकर्मा तथैव च ।। अयाश्चाग्नेस्तथा राजन्त्वन्नो अग्ने तथैव च ।। सत्वन्नो अग्ने इत्येवं हुत्वा पार्थिवसत्तम

yanme ca manasā cchidraṃ viśvakarmā tathaiva ca || ayāścāgnestathā rājantvanno agne tathaiva ca || satvanno agne ityevaṃ hutvā pārthivasattama

आश्रावितेति मन्त्रेण देया पूर्णाहुतिर्भवेत्

āśrāviteti mantreṇa deyā pūrṇāhutirbhavet

इष्टो हि यज्ञो भृगुभिर्मंत्रेणानेन पार्थिव ।। आज्यस्थालीं स्रुक्स्रुवौ च दर्भैस्तु परिमार्जयेत्

iṣṭo hi yajño bhṛgubhirmaṃtreṇānena pārthiva || ājyasthālīṃ sruksruvau ca darbhaistu parimārjayet

1.92.70

ताँश्च दर्भान्क्षिपेद्वह्नौ प्रयतः सुसमाहितः ।। पूर्णमित्येव च स्रुवा कार्यं संवीक्षणं ततः

tām̐śca darbhānkṣipedvahnau prayataḥ susamāhitaḥ || pūrṇamityeva ca sruvā kāryaṃ saṃvīkṣaṇaṃ tataḥ

यथादिशं महीपाल तथा कुर्याद्विमोचनम् ।। ततो विसर्जनं कार्यं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

yathādiśaṃ mahīpāla tathā kuryādvimocanam || tato visarjanaṃ kāryaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

भगवन्देवदेवेश जगतामार्तिनाशन ।। व्रजस्व पूजामादाय पुनरागमनाय च

bhagavandevadeveśa jagatāmārtināśana || vrajasva pūjāmādāya punarāgamanāya ca

यजमानस्य शान्त्यर्थं सर्वस्य जगतस्तथा ।। आरोग्यधनधान्येन यजमानं च वर्धय

yajamānasya śāntyarthaṃ sarvasya jagatastathā || ārogyadhanadhānyena yajamānaṃ ca vardhaya

हुताशनस्य कर्त्तव्यं ततो राजन्विसर्जनम् ।। द्रव्यभुक्त्वं वरेण्यस्त्वं प्रणतार्तिविनाशनः

hutāśanasya karttavyaṃ tato rājanvisarjanam || dravyabhuktvaṃ vareṇyastvaṃ praṇatārtivināśanaḥ

व्रजस्व पूजामादाय पुनरागमनाय च।। शान्त्यर्थं यजमानस्य राष्ट्रस्य च विवृद्धये

vrajasva pūjāmādāya punarāgamanāya ca|| śāntyarthaṃ yajamānasya rāṣṭrasya ca vivṛddhaye

गोब्राह्मणहितार्थाय जयाय च महीपतेः ।। पूर्णपात्रमथादाय वाच्यं स्वस्त्ययनं ततः

gobrāhmaṇahitārthāya jayāya ca mahīpateḥ || pūrṇapātramathādāya vācyaṃ svastyayanaṃ tataḥ

ततस्तु दक्षिणा देया यथा प्रोक्ता मया पुरा ।। एतदुत्तरतन्त्रं तु प्रोक्तं सर्वाग्निकर्मणाम्

tatastu dakṣiṇā deyā yathā proktā mayā purā || etaduttaratantraṃ tu proktaṃ sarvāgnikarmaṇām

विधानमेतत्कथितं तवाद्य सर्वाग्निकर्मस्वनघोपयोगि।। अतः परं किं कथयामि राजंस्तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष

vidhānametatkathitaṃ tavādya sarvāgnikarmasvanaghopayogi|| ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi rājaṃstanme vadasvāyatalohitākṣa

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अग्निकार्ये प्राक्तन्त्रोत्तरतन्त्रविधिर्नाम द्विनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde agnikārye prāktantrottaratantravidhirnāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९३

वज्र उवाच ।। विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि ग्रहनक्षत्रपूजनम् ।। त्वत्तोऽहं भार्गवश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || vistarācchrotumicchāmi grahanakṣatrapūjanam || tvatto'haṃ bhārgavaśreṣṭha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। कल्पिते मण्डले स्नातः प्राक्तन्त्रे च तथा कृते ।। मण्डलस्य तु शौचार्थं पञ्चगव्यं प्रकल्पयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || kalpite maṇḍale snātaḥ prāktantre ca tathā kṛte || maṇḍalasya tu śaucārthaṃ pañcagavyaṃ prakalpayet

पयः काञ्चनवर्णाया नीलायाश्च तथा घृतम् ।। दधि वै कृष्णवर्णायाः श्वेतायाश्चैव गोमयम्

payaḥ kāñcanavarṇāyā nīlāyāśca tathā ghṛtam || dadhi vai kṛṣṇavarṇāyāḥ śvetāyāścaiva gomayam

गोमूत्रं ताम्रवर्णायाः पञ्चगव्यं प्रकल्पयेत् ।। अथैतानि समस्तानि कपिलायास्समाहरेत्

gomūtraṃ tāmravarṇāyāḥ pañcagavyaṃ prakalpayet || athaitāni samastāni kapilāyāssamāharet

गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं रथे अक्षेति गोमयम् ।। आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि

gāyatryā gṛhya gomūtraṃ rathe akṣeti gomayam || āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi

तेजोसि शुक्रमित्याज्यं सावित्रेण कुशोदकम् ।। अघमर्षणमन्त्रेण संयोज्य प्रणवेन तु

tejosi śukramityājyaṃ sāvitreṇa kuśodakam || aghamarṣaṇamantreṇa saṃyojya praṇavena tu

मण्डलाभ्युक्षणं कार्यं सावित्र्या तदनन्तरम् ।। पूर्णं क्षीराक्षतोपेतं सर्षपातण्डुलैर्युतम्

maṇḍalābhyukṣaṇaṃ kāryaṃ sāvitryā tadanantaram || pūrṇaṃ kṣīrākṣatopetaṃ sarṣapātaṇḍulairyutam

शङ्खे रजते ताम्रे वा कुर्यादर्घ्यं विचक्षणः ।। रथे अक्षेति मन्त्रेण द्रविणेन तथैव च

śaṅkhe rajate tāmre vā kuryādarghyaṃ vicakṣaṇaḥ || rathe akṣeti mantreṇa draviṇena tathaiva ca

पाद्यस्य कल्पना कार्या द्रुपदायास्तथैव च ।। हिरण्यवर्णेत्यारभ्य ऋक्त्रयेण तथैव च

pādyasya kalpanā kāryā drupadāyāstathaiva ca || hiraṇyavarṇetyārabhya ṛktrayeṇa tathaiva ca

1.93.10

आपो हिष्ठेति तिसृभिः शन्नोदेवीति पार्थिव ।। जीवदानं ततो देयं मण्डले नृपपुङ्गव

āpo hiṣṭheti tisṛbhiḥ śannodevīti pārthiva || jīvadānaṃ tato deyaṃ maṇḍale nṛpapuṅgava

अर्घ्योदकं पवित्रेण तत्र मन्त्रः प्रकीर्तितः ।। अग्नेरायुरसीत्येवमनुवाकं नराधिप

arghyodakaṃ pavitreṇa tatra mantraḥ prakīrtitaḥ || agnerāyurasītyevamanuvākaṃ narādhipa

जीवस्यावाहनं कार्यं तं च वक्ष्याम्यतः परम् ।। ओम्-आवाहयाम्यहं देवं जीवं सर्वगतं विभुम्

jīvasyāvāhanaṃ kāryaṃ taṃ ca vakṣyāmyataḥ param || om-āvāhayāmyahaṃ devaṃ jīvaṃ sarvagataṃ vibhum

पञ्चधावस्थितं देहं पञ्चधावस्थितं पुनः ।। पञ्चाधावस्थितं भूयः पञ्चधावस्थितं ततः

pañcadhāvasthitaṃ dehaṃ pañcadhāvasthitaṃ punaḥ || pañcādhāvasthitaṃ bhūyaḥ pañcadhāvasthitaṃ tataḥ

वायव्येन तु भावेन पञ्चधावस्थितस्सदा ।। आग्नेयेन तु भावेन पञ्चधावस्थितस्तथा

vāyavyena tu bhāvena pañcadhāvasthitassadā || āgneyena tu bhāvena pañcadhāvasthitastathā

भूतात्मकेन तु तथा पञ्चधावस्थितं प्रभुम् ।। वारुणेन च भावेन पञ्चधावस्थितं सदा

bhūtātmakena tu tathā pañcadhāvasthitaṃ prabhum || vāruṇena ca bhāvena pañcadhāvasthitaṃ sadā

मण्डलेऽस्मिन्नदृश्यस्त्वं प्रविशाद्य नमोस्तु ते ।। जीवस्यावाहनं कृत्वा यथावत्पार्थिवोत्तम

maṇḍale'sminnadṛśyastvaṃ praviśādya namostu te || jīvasyāvāhanaṃ kṛtvā yathāvatpārthivottama

वक्ष्याम्यावाहनाध्यायान्पूज्यस्यावाहनं भवेत् ।। तद्विष्णोः परमित्येवमर्घ्यं देयं नराधिप

vakṣyāmyāvāhanādhyāyānpūjyasyāvāhanaṃ bhavet || tadviṣṇoḥ paramityevamarghyaṃ deyaṃ narādhipa

धुवा द्यौरिति मन्त्रेण ह्यासनं विनिवेदयेत् ।। आपोहिष्ठेति तिसृभिः पाद्यं च विनिवेदयेत्

dhuvā dyauriti mantreṇa hyāsanaṃ vinivedayet || āpohiṣṭheti tisṛbhiḥ pādyaṃ ca vinivedayet

अर्घ्योदकादाचमनं गायत्र्या विनिवेदयेत् ।। दधि क्षौद्रं घृतं चैव मधुपर्कं निवेदयेत्

arghyodakādācamanaṃ gāyatryā vinivedayet || dadhi kṣaudraṃ ghṛtaṃ caiva madhuparkaṃ nivedayet

1.93.20

तत्र मंत्रत्रयं ज्ञेयं दधि क्राव्णेति पार्थिव ।। तेजोसि शुक्रमित्येव मधुवाता ऋतायते

tatra maṃtratrayaṃ jñeyaṃ dadhi krāvṇeti pārthiva || tejosi śukramityeva madhuvātā ṛtāyate

मधुपर्किकमश्वत्थं ततो मात्रां निवेदयेत् ।। सहिरण्यं बीजपात्रं द्रविणेन सदैव तु

madhuparkikamaśvatthaṃ tato mātrāṃ nivedayet || sahiraṇyaṃ bījapātraṃ draviṇena sadaiva tu

पशुः कलौ न कर्तव्य इत्याह भगवान्भृगुः ।। रथे अक्षेति मन्त्रेण दातव्यमनुलेपनम्

paśuḥ kalau na kartavya ityāha bhagavānbhṛguḥ || rathe akṣeti mantreṇa dātavyamanulepanam

विभूषणं च तेनैव ततः परतरं नृप ।। यज्ञोपवीतं तु नवं तथा प्रतिसरं शुभम्

vibhūṣaṇaṃ ca tenaiva tataḥ parataraṃ nṛpa || yajñopavītaṃ tu navaṃ tathā pratisaraṃ śubham

वस्त्रं पताकां च तथा सावित्रेण निवेदयेत् ।। पुष्पं पुष्पवतीत्येव धूपं धूरसि चाप्यथ

vastraṃ patākāṃ ca tathā sāvitreṇa nivedayet || puṣpaṃ puṣpavatītyeva dhūpaṃ dhūrasi cāpyatha

धूपमन्त्रमिदं चान्यं निबोध गदतो मम ।। वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः

dhūpamantramidaṃ cānyaṃ nibodha gadato mama || vanaspatiraso divyo gandhāḍhyo gandha uttamaḥ

आह्वानं सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। तेजोसि शुक्रमित्येव दीपं दद्यान्महीपते

āhvānaṃ sarvadevānāṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām || tejosi śukramityeva dīpaṃ dadyānmahīpate

हिरण्यगर्भेत्यष्टर्चं देयं सर्वं निवेदयेत् ।। निबोध गदतो मन्त्रमन्नपाननिवेदने

hiraṇyagarbhetyaṣṭarcaṃ deyaṃ sarvaṃ nivedayet || nibodha gadato mantramannapānanivedane

तुष्टिपुष्टिकरं हृद्यमाहारं सर्वदेहिनाम् ।। गृहाण वरदाचिन्त्य पानं भक्त्या मयोदितम्

tuṣṭipuṣṭikaraṃ hṛdyamāhāraṃ sarvadehinām || gṛhāṇa varadācintya pānaṃ bhaktyā mayoditam

पानेनानेन परमा तृप्तिरस्तु तवानघ ।। तृप्तस्तर्पय कामैस्तु यजमानं नमोऽस्तु ते

pānenānena paramā tṛptirastu tavānagha || tṛptastarpaya kāmaistu yajamānaṃ namo'stu te

1.93.30

अनुक्तमंत्रं श्रुत्वाऽथ ग्रहेभ्यो यः प्रयच्छति ।। सावित्रं तस्य निर्दिष्टं मन्त्रं पार्थिवसत्तम

anuktamaṃtraṃ śrutvā'tha grahebhyo yaḥ prayacchati || sāvitraṃ tasya nirdiṣṭaṃ mantraṃ pārthivasattama

ततोऽग्निहवनं कृत्वा दत्त्वा राजेन्द्र दक्षिणाम् ।। सावित्रेण तु मन्त्रेण ततः कार्यं विसर्जनम्

tato'gnihavanaṃ kṛtvā dattvā rājendra dakṣiṇām || sāvitreṇa tu mantreṇa tataḥ kāryaṃ visarjanam

इमां पूजां समादाय मया भक्त्या निवेदिताम् ।। पुनरागमनायेह व्रजध्वं नाकमुत्तमम्

imāṃ pūjāṃ samādāya mayā bhaktyā niveditām || punarāgamanāyeha vrajadhvaṃ nākamuttamam

आधयो व्याधयश्चैव प्रशमं यान्तु सर्वशः ।। रक्षा चाऽस्तु शिवं चास्तु यजमानस्य सर्वतः

ādhayo vyādhayaścaiva praśamaṃ yāntu sarvaśaḥ || rakṣā cā'stu śivaṃ cāstu yajamānasya sarvataḥ

गवां शिवं चास्तु तथा द्विजानां राज्ञां शिवं चास्तु तथा प्रजानाम् ।। आतङ्कहीनं जगदस्तु सर्वं दोषाः प्रणाशं सकलाः प्रयान्तु

gavāṃ śivaṃ cāstu tathā dvijānāṃ rājñāṃ śivaṃ cāstu tathā prajānām || ātaṅkahīnaṃ jagadastu sarvaṃ doṣāḥ praṇāśaṃ sakalāḥ prayāntu

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० ग्रहपूजाविधानं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 grahapūjāvidhānaṃ nāma trinavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९४

वज्र उवाच ।। ।। एकैकस्येदमुक्तं ते विधानं द्विजपूजने ।। सर्वग्रहाणां यजने विधानं मम कीर्तय ।। १ ।। - ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एकैकस्येदमुक्तं ते विधानं राजसत्तम ।। सर्वग्रहाणां यजने मण्डलस्य विधिं शृणु

vajra uvāca || || ekaikasyedamuktaṃ te vidhānaṃ dvijapūjane || sarvagrahāṇāṃ yajane vidhānaṃ mama kīrtaya || 1 || - || mārkaṇḍeya uvāca || ekaikasyedamuktaṃ te vidhānaṃ rājasattama || sarvagrahāṇāṃ yajane maṇḍalasya vidhiṃ śṛṇu

आदावेव नरव्याघ्र यागं वक्ष्याम्यतः परम् ।। प्रागायतं तु कर्तव्यमादौ लेखाद्वयं नृप

ādāveva naravyāghra yāgaṃ vakṣyāmyataḥ param || prāgāyataṃ tu kartavyamādau lekhādvayaṃ nṛpa

तस्योपरि तथा कार्यमपरं तूत्तरायतम् ।। एवं कृते यदुत्पन्नं मध्ये तु चतुरस्रकम्

tasyopari tathā kāryamaparaṃ tūttarāyatam || evaṃ kṛte yadutpannaṃ madhye tu caturasrakam

ततो ग्रहेभ्यः कर्तव्यं तथा लेखाचतुष्टयम् ।। तच्छक्तिभ्यः प्रकर्तव्यं तथा रेख्या चतुष्टयम् ।।) एवं कृते सम्भवति भगणं द्वादशक्षयम्

tato grahebhyaḥ kartavyaṃ tathā lekhācatuṣṭayam || tacchaktibhyaḥ prakartavyaṃ tathā rekhyā catuṣṭayam ||) evaṃ kṛte sambhavati bhagaṇaṃ dvādaśakṣayam

त्रयोदशं तथा तस्य ध्रुवस्थानं तु मध्यमम्

trayodaśaṃ tathā tasya dhruvasthānaṃ tu madhyamam

प्राच्यां दिशि महीनाथ मेषं तु परिकल्पयेत् ।। तदाद्या गणना कार्या परिशेषेषु राशिषु

prācyāṃ diśi mahīnātha meṣaṃ tu parikalpayet || tadādyā gaṇanā kāryā pariśeṣeṣu rāśiṣu

रेखाविधानं द्विगुणं शोभार्थं परिकल्पयेत् ।। राशिस्थानानि सर्वाणि राशिवर्णेन रञ्जयेत्

rekhāvidhānaṃ dviguṇaṃ śobhārthaṃ parikalpayet || rāśisthānāni sarvāṇi rāśivarṇena rañjayet

राशि वर्णान्यथो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः ।। अरुणश्च सितश्चैव हरितः पाटलस्तथा

rāśi varṇānyatho vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ || aruṇaśca sitaścaiva haritaḥ pāṭalastathā

1.94.10

आपाण्डुश्च विचित्रश्च कृष्णश्च कपिलस्तथा ।। पिंगलः कर्बुरो बभ्रुर्मलिनश्च यथाक्रमम्

āpāṇḍuśca vicitraśca kṛṣṇaśca kapilastathā || piṃgalaḥ karburo babhrurmalinaśca yathākramam

मेषादीनां विनिर्दिष्टा वर्णाः पार्थिवसत्तम।। आकाशवर्णं कर्त्तव्यं ध्रुवस्थानं तथैव च

meṣādīnāṃ vinirdiṣṭā varṇāḥ pārthivasattama|| ākāśavarṇaṃ karttavyaṃ dhruvasthānaṃ tathaiva ca

ध्रुवस्थाने महीनाथ देवतासप्तकं न्यसेत् ।। मण्डलैश्शुक्लवर्णैस्तु दिग्विभागं निबोध मे

dhruvasthāne mahīnātha devatāsaptakaṃ nyaset || maṇḍalaiśśuklavarṇaistu digvibhāgaṃ nibodha me

ध्रुवस्य मण्डलं मध्ये प्राग्भागे मण्डलत्रयम् ।। मण्डलं गगनस्यात्र भागे प्रागुत्तरे भवेत्

dhruvasya maṇḍalaṃ madhye prāgbhāge maṇḍalatrayam || maṇḍalaṃ gaganasyātra bhāge prāguttare bhavet

प्राग्भागे च तथा राजन्मण्डलं ब्रह्मणः स्मृतम् ।। प्राग्दक्षिणे तथा भागे दिशं पूर्वां प्रकल्पयेत्

prāgbhāge ca tathā rājanmaṇḍalaṃ brahmaṇaḥ smṛtam || prāgdakṣiṇe tathā bhāge diśaṃ pūrvāṃ prakalpayet

भागे वै नेर्ऋते कार्यं भुवो भूपाल मण्डलम् ।। शेषस्य च तथा कार्यं प्रतीच्यां दिशि मण्डलम्

bhāge vai nerṛte kāryaṃ bhuvo bhūpāla maṇḍalam || śeṣasya ca tathā kāryaṃ pratīcyāṃ diśi maṇḍalam

दिगधस्तात्तथा तस्य मण्डलं पश्चिमोत्तरे ।। ग्रहश्चारवशाद्राजन्यस्मिन्राशौ व्यवस्थितः

digadhastāttathā tasya maṇḍalaṃ paścimottare || grahaścāravaśādrājanyasminrāśau vyavasthitaḥ

मण्डलं तस्य कर्तव्यं तस्मिन्नेव यथाविधि ।। न्यासं कार्यं ग्रहेन्द्राणां देवताभिः सहानघ

maṇḍalaṃ tasya kartavyaṃ tasminneva yathāvidhi || nyāsaṃ kāryaṃ grahendrāṇāṃ devatābhiḥ sahānagha

आदित्यात्सप्तमे राशौ केतोः कार्यं तु मण्डलम् ।। राशौ सुवर्णे तद्वर्णं यस्य स्यान्मण्डलं नृप

ādityātsaptame rāśau ketoḥ kāryaṃ tu maṇḍalam || rāśau suvarṇe tadvarṇaṃ yasya syānmaṇḍalaṃ nṛpa

उत्पाद्यः परिधिस्तस्य रंगेनान्येन पार्थिव ।। गन्धचूर्णयुता रङ्गाः कर्त्तव्या भूतिमिच्छता

utpādyaḥ paridhistasya raṃgenānyena pārthiva || gandhacūrṇayutā raṅgāḥ karttavyā bhūtimicchatā

1.94.20

राशिचक्रं समग्रन्तु रेखया परिवारयेत् ।। नक्षत्राणां ततः कार्यो न्यासः पार्थिवसत्तम

rāśicakraṃ samagrantu rekhayā parivārayet || nakṣatrāṇāṃ tataḥ kāryo nyāsaḥ pārthivasattama

राशौ राशौ यथास्थानं रेखया परिवारितम् ।। राशौ राशावतो वक्ष्ये नक्षत्राणां समाश्रयम्

rāśau rāśau yathāsthānaṃ rekhayā parivāritam || rāśau rāśāvato vakṣye nakṣatrāṇāṃ samāśrayam

अश्विनी भरणी चैव कृत्तिकांशं चतुर्थकम् ।। मेषराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम

aśvinī bharaṇī caiva kṛttikāṃśaṃ caturthakam || meṣarāśau vinirdiṣṭaṃ nityaṃ pārthivasattama

पादत्रयं कृत्तिकानां रोहिणी सकला तथा ।। इल्वलानां तथैवार्धं ज्ञेयं वृषसमाश्रयम् ।। २३ ।। इल्वला=मृगशिरा इल्वलार्द्धं तथैवार्द्रा ह्यदित्याश्चरणत्रयम् ।। नित्यमेव समुद्दिष्टं मिथुनस्य समाश्रयम्

pādatrayaṃ kṛttikānāṃ rohiṇī sakalā tathā || ilvalānāṃ tathaivārdhaṃ jñeyaṃ vṛṣasamāśrayam || 23 || ilvalā=mṛgaśirā ilvalārddhaṃ tathaivārdrā hyadityāścaraṇatrayam || nityameva samuddiṣṭaṃ mithunasya samāśrayam

पादं पुनर्वसोः पुष्यं सार्पं कर्कटकाश्रयम् ।। पित्र्यं भाग्यं तथार्यम्णं प्रथमं चरणं तथा

pādaṃ punarvasoḥ puṣyaṃ sārpaṃ karkaṭakāśrayam || pitryaṃ bhāgyaṃ tathāryamṇaṃ prathamaṃ caraṇaṃ tathā

सिंहराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम ।। पादत्रयमथार्यम्णं हस्तश्चित्रार्धमेव च

siṃharāśau vinirdiṣṭaṃ nityaṃ pārthivasattama || pādatrayamathāryamṇaṃ hastaścitrārdhameva ca

कन्याराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम ।। चित्रार्धमथ वायव्यं विशाखाचरणत्रयम्

kanyārāśau vinirdiṣṭaṃ nityaṃ pārthivasattama || citrārdhamatha vāyavyaṃ viśākhācaraṇatrayam

तुलाराशौ विनिर्दिष्टं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। विशाखाचरणं मैत्रं शाक्रं वृश्चिकभे स्मृतम्

tulārāśau vinirdiṣṭaṃ munibhistattvadarśibhiḥ || viśākhācaraṇaṃ maitraṃ śākraṃ vṛścikabhe smṛtam

मूलमाप्यं तथा पादं वैश्वदेवस्य धन्विनि ।। पादत्रयं वैश्वदेवाद्राजन्वैष्णवमेव च

mūlamāpyaṃ tathā pādaṃ vaiśvadevasya dhanvini || pādatrayaṃ vaiśvadevādrājanvaiṣṇavameva ca

1.94.30

धनिष्ठार्धं च मकरे नित्यमेव प्रकीर्तितम् ।। धनिष्ठार्धं शतभिषगजपाच्चरणत्रयम्

dhaniṣṭhārdhaṃ ca makare nityameva prakīrtitam || dhaniṣṭhārdhaṃ śatabhiṣagajapāccaraṇatrayam

कुम्भराशौ विनिर्दिष्टं सततं पार्थिवोत्तम ।। पादमाजस्य सकलं चाहिर्बुध्न्यं नराधिप

kumbharāśau vinirdiṣṭaṃ satataṃ pārthivottama || pādamājasya sakalaṃ cāhirbudhnyaṃ narādhipa

पौष्णन्तु कथितं मीने मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। भचक्रपूजने राजन्नक्षत्रस्य पृथक्पृथक्

pauṣṇantu kathitaṃ mīne munibhistattvadarśibhiḥ || bhacakrapūjane rājannakṣatrasya pṛthakpṛthak

राशिचक्रस्य बाह्ये तु ह्येकैकतारकं न्यसेत् ।। प्रागुक्तवर्णैर्भूपाल न्यासः कार्यो यथाविधि

rāśicakrasya bāhye tu hyekaikatārakaṃ nyaset || prāguktavarṇairbhūpāla nyāsaḥ kāryo yathāvidhi

ताराचक्रस्य विन्यासं रेखया परिवार्य तम् ।। नक्षत्रदैवतन्यासं बहिः कार्यं समन्ततः

tārācakrasya vinyāsaṃ rekhayā parivārya tam || nakṣatradaivatanyāsaṃ bahiḥ kāryaṃ samantataḥ

यथा नक्षत्रस्वामी स्यादृक्षवर्णैः पृथक्पृथक् ।। तस्यापि रेखा कर्त्तव्या वृत्ता चाप्यनु मण्डलम्

yathā nakṣatrasvāmī syādṛkṣavarṇaiḥ pṛthakpṛthak || tasyāpi rekhā karttavyā vṛttā cāpyanu maṇḍalam

रेखाबाह्येन विन्यासं दिगीशानां तु कारयेत् ।। दिशश्च पार्थिवश्रेष्ठ यथावदनुपूर्वशः

rekhābāhyena vinyāsaṃ digīśānāṃ tu kārayet || diśaśca pārthivaśreṣṭha yathāvadanupūrvaśaḥ

स्वाश्रयर्क्षसमं वर्णं दिगीशानां तु कारयेत् ।। उत्तरायां च कर्त्तव्यं धनदस्य च मण्डलम्

svāśrayarkṣasamaṃ varṇaṃ digīśānāṃ tu kārayet || uttarāyāṃ ca karttavyaṃ dhanadasya ca maṇḍalam

रुक्मवर्णं प्रयत्नेन दिशो वर्णमतः शुणु ।। उत्तरा तु भवेच्छुक्ला रक्ता प्राची प्रकीर्तिता

rukmavarṇaṃ prayatnena diśo varṇamataḥ śuṇu || uttarā tu bhavecchuklā raktā prācī prakīrtitā

दक्षिणा पीतवर्णा स्यात्कृष्णा ज्ञेया च पश्चिमा ।। पद्मवर्णा तथा ज्ञेया ताम्रा स्यात्पूर्वदक्षिणा

dakṣiṇā pītavarṇā syātkṛṣṇā jñeyā ca paścimā || padmavarṇā tathā jñeyā tāmrā syātpūrvadakṣiṇā

1.94.40

पालाशा च विनिर्दिष्टा तथा दक्षिणपश्चिमा ।। नीलोत्पलसवर्णा तु वायव्या परिकीर्तिता

pālāśā ca vinirdiṣṭā tathā dakṣiṇapaścimā || nīlotpalasavarṇā tu vāyavyā parikīrtitā

शुक्लवर्णा तथा ज्ञेया चैशानीतत्त्वदर्शिभिः।। दिङ्मण्डलं तु तद्विद्वाँल्लेखया परिवारयेत्

śuklavarṇā tathā jñeyā caiśānītattvadarśibhiḥ|| diṅmaṇḍalaṃ tu tadvidvām̐llekhayā parivārayet

वृत्तया वेष्टयेद्वृत्तां लेखया चतुरस्रया ।। तन्मध्ये शङ्खपद्माद्यैर्मङ्गलैरुपशोभयेत्

vṛttayā veṣṭayedvṛttāṃ lekhayā caturasrayā || tanmadhye śaṅkhapadmādyairmaṅgalairupaśobhayet

लेखाविधानं द्विगुणं सर्वत्रैव प्रकल्पयेत् ।। मण्डलस्य तु कोणेषु ह्युदक्कुम्भान्नवान्दृढान्

lekhāvidhānaṃ dviguṇaṃ sarvatraiva prakalpayet || maṇḍalasya tu koṇeṣu hyudakkumbhānnavāndṛḍhān

फलपल्लवसंछन्नान्गन्धपुष्पादिसंयुतान् ।। चतुरो विन्यसेद्विद्वान्नित्यमेव विचक्षणः

phalapallavasaṃchannāngandhapuṣpādisaṃyutān || caturo vinyasedvidvānnityameva vicakṣaṇaḥ

लेखासु विन्यसेद्राजन्पताकाश्च ध्वजाँस्तथा ।। छत्राणि च सवर्णानि ग्रहेन्द्राणां पृथक्पृथक्

lekhāsu vinyasedrājanpatākāśca dhvajām̐stathā || chatrāṇi ca savarṇāni grahendrāṇāṃ pṛthakpṛthak

स्थानन्तु विज्ञाय यथावदत्र कार्यं यथा मण्डलकप्रमाणम् ।। यथा महत्ता नृप मण्डलस्य तथातथा वृद्धिमुपैति कर्ता

sthānantu vijñāya yathāvadatra kāryaṃ yathā maṇḍalakapramāṇam || yathā mahattā nṛpa maṇḍalasya tathātathā vṛddhimupaiti kartā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० मण्डलकल्पनानाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 maṇḍalakalpanānāma caturnavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९५

मार्कण्डेय उवाच ।। आवाहनान्यतो वक्ष्ये सर्वेषां पार्थिवोत्तम ।। सर्वस्यावाहनस्यान्ते श्लोकोऽयं परिकीर्त्यते

mārkaṇḍeya uvāca || āvāhanānyato vakṣye sarveṣāṃ pārthivottama || sarvasyāvāhanasyānte śloko'yaṃ parikīrtyate

मण्डले सम्प्रविश्यास्मिन्मया भक्त्या निवेदितम् ।। इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्

maṇḍale sampraviśyāsminmayā bhaktyā niveditam || idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām

ध्रुवमावाहयिष्यामि सर्वग्रहगणेश्वरम् ।। निरुद्धं भ्राम्यते येन भचक्रं वातरज्जुभिः

dhruvamāvāhayiṣyāmi sarvagrahagaṇeśvaram || niruddhaṃ bhrāmyate yena bhacakraṃ vātarajjubhiḥ

एहि मे ध्रुव देवेश केशवाचिन्त्यविक्रम ।। सर्वग्रहगणाध्यक्ष सर्वलोकनमस्कृत

ehi me dhruva deveśa keśavācintyavikrama || sarvagrahagaṇādhyakṣa sarvalokanamaskṛta

आवाहयिष्याम्याकाशं विमानशतमण्डितम् ।। तृतीयं देवदेवस्य पदं विष्णोर्महात्मनः

āvāhayiṣyāmyākāśaṃ vimānaśatamaṇḍitam || tṛtīyaṃ devadevasya padaṃ viṣṇormahātmanaḥ

एहि मे भगवन्सौम्य निरालम्ब नभस्तल ।। अप्रमेयातिगम्भीर नक्षत्रग्रहमण्डित

ehi me bhagavansaumya nirālamba nabhastala || aprameyātigambhīra nakṣatragrahamaṇḍita

आवाहयाम्यहं देवं ब्रह्माणं जगतां पतिम् ।। जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकम्

āvāhayāmyahaṃ devaṃ brahmāṇaṃ jagatāṃ patim || jagato'sya samutpattisthitisaṃhārakārakam

एहि सर्वप्रजाध्यक्ष पद्मयोने चतुर्मुख ।। वेदमूर्ते तदाधार कालनिर्माण तत्पर

ehi sarvaprajādhyakṣa padmayone caturmukha || vedamūrte tadādhāra kālanirmāṇa tatpara

ऊर्द्ध्वमावाहयिष्यामि ह्यनन्तां महतीं दिशम् ।। अप्रमेयां निरालम्बां चन्द्रसूर्यांशुवर्जिताम्

ūrddhvamāvāhayiṣyāmi hyanantāṃ mahatīṃ diśam || aprameyāṃ nirālambāṃ candrasūryāṃśuvarjitām

1.95.10

आगच्छेह महाभागे सततं सिद्धसेविते ।। अनन्ते विपुले देवि निर्मले हितकारिणि

āgaccheha mahābhāge satataṃ siddhasevite || anante vipule devi nirmale hitakāriṇi

पृथ्वीमावाहयिष्यामि सर्वसत्त्वहिते रताम् ।। धरां भूमिं क्षमां क्षोणीं वरदां भूतधारिणीम्

pṛthvīmāvāhayiṣyāmi sarvasattvahite ratām || dharāṃ bhūmiṃ kṣamāṃ kṣoṇīṃ varadāṃ bhūtadhāriṇīm

एहि मे वसुधे देवि वाराहेण समुद्धृते ।। सर्वबीजधरे भद्रे सर्वभूतापहारिणि

ehi me vasudhe devi vārāheṇa samuddhṛte || sarvabījadhare bhadre sarvabhūtāpahāriṇi

शेषमावाहयिष्यामि महीमण्डल धारणम् ।। फणावलीरत्नजालमरीचिविकसोज्ज्वलम्

śeṣamāvāhayiṣyāmi mahīmaṇḍala dhāraṇam || phaṇāvalīratnajālamarīcivikasojjvalam

एहि शेष महाभाग एह्यनन्तादिकेशव ।। आहेयी त्वं तनुस्तस्य विष्णोरमिततेजसः

ehi śeṣa mahābhāga ehyanantādikeśava || āheyī tvaṃ tanustasya viṣṇoramitatejasaḥ

आवाहयाम्यधस्तात्तु दिशं शेषेण पालिताम् ।। नागदैत्योरगगणैस्सततं च निषेविताम्

āvāhayāmyadhastāttu diśaṃ śeṣeṇa pālitām || nāgadaityoragagaṇaissatataṃ ca niṣevitām

एहि मे रत्नबाहुल्ये नित्यं शेषेण पालिते ।। गम्भीरे विपुले भीमे बहुस्थानाभिमण्डिते

ehi me ratnabāhulye nityaṃ śeṣeṇa pālite || gambhīre vipule bhīme bahusthānābhimaṇḍite

आवाहयिष्ये वरदं देवेशं जातवेदसम् ।। वेदमूर्त्तिं तदाधारं देवदेवं हुताशनम्

āvāhayiṣye varadaṃ deveśaṃ jātavedasam || vedamūrttiṃ tadādhāraṃ devadevaṃ hutāśanam

एह्यग्रे सर्वदेवेश सर्वदेवमुखाच्युत ।। सर्वत्रस्थ महाभाग सर्वभूतहिते रत

ehyagre sarvadeveśa sarvadevamukhācyuta || sarvatrastha mahābhāga sarvabhūtahite rata

आवाहयिष्ये वरदं सहस्राक्षं दिवाकरम् ।। तेजोमूर्त्तिं दुराधर्षं भक्तानामभयप्रदम्

āvāhayiṣye varadaṃ sahasrākṣaṃ divākaram || tejomūrttiṃ durādharṣaṃ bhaktānāmabhayapradam

1.95.20

एहि देव जगन्नाथ ऋक्सामयजुषां पते ।। त्रैलोक्यमण्डलद्वीप सर्वव्याधिविनाशन

ehi deva jagannātha ṛksāmayajuṣāṃ pate || trailokyamaṇḍaladvīpa sarvavyādhivināśana

आवाहयाम्यहं देवमादित्यमुदकेशयम् ।। स्निग्धवैडूर्यसङ्काशं वरुणं सुमहाद्युतिम्

āvāhayāmyahaṃ devamādityamudakeśayam || snigdhavaiḍūryasaṅkāśaṃ varuṇaṃ sumahādyutim

एहि देव जलाध्यक्ष यादोगणमहेश्वर ।। नागदैत्योरगगणैस्सततं सेवितान्युत

ehi deva jalādhyakṣa yādogaṇamaheśvara || nāgadaityoragagaṇaissatataṃ sevitānyuta

आवाहयाम्यहं चन्द्रं शीतांशुममृतप्रभम् ।। ओषधीशं द्विजाध्यक्षं नयनानन्दकारकम्

āvāhayāmyahaṃ candraṃ śītāṃśumamṛtaprabham || oṣadhīśaṃ dvijādhyakṣaṃ nayanānandakārakam

एहि मे भगवँश्चन्द्र एहि मे मृगलाच्छन ।। भक्तानुकम्पिन्सततं सर्वनक्षत्रपूजित

ehi me bhagavam̐ścandra ehi me mṛgalācchana || bhaktānukampinsatataṃ sarvanakṣatrapūjita

स्कन्दमावाहयिष्यामि षण्मुखं वरदं शिशुम् ।। देवारिसेनामथनं पार्वत्यानन्दवर्द्धनम्

skandamāvāhayiṣyāmi ṣaṇmukhaṃ varadaṃ śiśum || devārisenāmathanaṃ pārvatyānandavarddhanam

एहि देवतमाराध्य महिषासुरतस्कर ।। कार्तिकेय जगन्नाथ मयूरवरवाहन

ehi devatamārādhya mahiṣāsurataskara || kārtikeya jagannātha mayūravaravāhana

भौममावाहयिष्यामि तेजोमूर्तिं दुरासदम् ।। रुद्रमूर्तिमनिर्देश्यवक्त्रं रुधिरसप्रभम्

bhaumamāvāhayiṣyāmi tejomūrtiṃ durāsadam || rudramūrtimanirdeśyavaktraṃ rudhirasaprabham

एहि मे भगवन्भौम अङ्गारक महाप्रभ ।। त्वयि सर्वं समायत्तं भूतलेस्मिञ्छुभाशुभम्

ehi me bhagavanbhauma aṅgāraka mahāprabha || tvayi sarvaṃ samāyattaṃ bhūtalesmiñchubhāśubham

विष्णुमावाहयिष्यामि शङ्खचक्रगदाधरम् ।। अतसीकुसुमश्यामं पीतवाससमच्युतम्

viṣṇumāvāhayiṣyāmi śaṅkhacakragadādharam || atasīkusumaśyāmaṃ pītavāsasamacyutam

1.95.30

एहि मे देवदेवेश प्रजानिर्माणकारक ।। नारायण सुदुष्पार महाशार्ङ्गधनुर्धर

ehi me devadeveśa prajānirmāṇakāraka || nārāyaṇa suduṣpāra mahāśārṅgadhanurdhara

बुधमावाहयिष्यामि बोधकं जगदीश्वरम् ।। चान्द्रिं ग्रहगणाध्यक्षं तेजोमूर्तिं दुरासदम्

budhamāvāhayiṣyāmi bodhakaṃ jagadīśvaram || cāndriṃ grahagaṇādhyakṣaṃ tejomūrtiṃ durāsadam

एहि शीतांशुजाचिन्त्य जगज्जिष्णो जनार्दन ।। महाबल महासत्त्व महाबाहो महाद्युते

ehi śītāṃśujācintya jagajjiṣṇo janārdana || mahābala mahāsattva mahābāho mahādyute

शक्रमावाहयिष्यामि देवं सुरगणेश्वरम् ।। वज्रपाणिं महाबाहुं गोब्राह्मणहिते रतम्

śakramāvāhayiṣyāmi devaṃ suragaṇeśvaram || vajrapāṇiṃ mahābāhuṃ gobrāhmaṇahite ratam

एहि देव सहस्राक्ष देवारिबलसूदन ।। ऐरावतस्थधर्मज्ञ शचीहृदयनन्दन

ehi deva sahasrākṣa devāribalasūdana || airāvatasthadharmajña śacīhṛdayanandana

जीवमावाहयिष्यामि देवेश्वरपुरोहितम् ।। बृहस्पतिं बृहद्वाचं वेदवेदाङ्गपारगम्

jīvamāvāhayiṣyāmi deveśvarapurohitam || bṛhaspatiṃ bṛhadvācaṃ vedavedāṅgapāragam

एहि जीव महाभागजीवभूत महीतले ।। सस्यवृद्धिस्तवायत्ता सततं भूमिवर्धन

ehi jīva mahābhāgajīvabhūta mahītale || sasyavṛddhistavāyattā satataṃ bhūmivardhana

देवीमावाहयिष्यामि पार्वतीं वरदामुमाम् ।। हरस्य दयितां भार्यां चार्वङ्गीं भूतिवर्धिनीम्

devīmāvāhayiṣyāmi pārvatīṃ varadāmumām || harasya dayitāṃ bhāryāṃ cārvaṅgīṃ bhūtivardhinīm

एहि देवि जगन्नाथे मेनाहृदयनन्दिनि ।। पवित्रे वरदे सौम्ये नित्यं भक्तजनप्रिये

ehi devi jagannāthe menāhṛdayanandini || pavitre varade saumye nityaṃ bhaktajanapriye

शुक्रमावाहयिष्यामि भार्गवं जगदीश्वरम् ।। नित्यं सर्वजनाध्यक्षं तपसा द्योतितप्रभम्

śukramāvāhayiṣyāmi bhārgavaṃ jagadīśvaram || nityaṃ sarvajanādhyakṣaṃ tapasā dyotitaprabham

1.95.40

एहि शुक्र महाभाग षोडशार्चिर्वरप्रद ।। प्रभुस्त्वं वरदाचिन्त्य वर्षावर्षस्य निग्रहे

ehi śukra mahābhāga ṣoḍaśārcirvaraprada || prabhustvaṃ varadācintya varṣāvarṣasya nigrahe

आवाहयाम्यहं देवं प्रजाध्यक्षमकल्मषम् ।। भक्तानुकम्पिनं देवं प्रजानिर्माणकारकम्

āvāhayāmyahaṃ devaṃ prajādhyakṣamakalmaṣam || bhaktānukampinaṃ devaṃ prajānirmāṇakārakam

एहि देव प्रजाध्यक्ष पूजानिर्माणकारक ।। त्वयि देव समायुक्तं प्रजानामभवोद्भवम्

ehi deva prajādhyakṣa pūjānirmāṇakāraka || tvayi deva samāyuktaṃ prajānāmabhavodbhavam

एहि मे भगवन्ब्रह्मन्प्रजापतिमहाद्युते ।। सौरिमावाहयिष्यामि शनैश्चारिणमच्युतम्

ehi me bhagavanbrahmanprajāpatimahādyute || saurimāvāhayiṣyāmi śanaiścāriṇamacyutam

तपस्विनमनाधृष्यं भक्तानामभयप्रदम् ।। एहि तीक्ष्णांशुजाचिन्त्य भावाभावप्रदर्शक

tapasvinamanādhṛṣyaṃ bhaktānāmabhayapradam || ehi tīkṣṇāṃśujācintya bhāvābhāvapradarśaka

त्वयि सर्वं समायत्तं राज्ञां भूमौ शुभाशुभम् ।। आवाहयाम्यहं देवं गजवक्त्रं गणेश्वरम्

tvayi sarvaṃ samāyattaṃ rājñāṃ bhūmau śubhāśubham || āvāhayāmyahaṃ devaṃ gajavaktraṃ gaṇeśvaram

विप्रेशं विप्रहर्तारं पार्वतीहृदयप्रियम् ।। एहि देव गणाध्यक्ष लम्बोदर महाभुज

vipreśaṃ viprahartāraṃ pārvatīhṛdayapriyam || ehi deva gaṇādhyakṣa lambodara mahābhuja

कार्यसिद्धिः समायत्ता त्वयि सर्वेश देहिनाम् ।। राहुमावाहयिष्यामि दैत्येशं ग्रहताङ्गतम्

kāryasiddhiḥ samāyattā tvayi sarveśa dehinām || rāhumāvāhayiṣyāmi daityeśaṃ grahatāṅgatam

केशवाप्तवरं वीरं तपसा दग्धकिल्बिषम् ।। एह्येहि दैत्यप्रवर वरदाचिन्त्यविक्रम

keśavāptavaraṃ vīraṃ tapasā dagdhakilbiṣam || ehyehi daityapravara varadācintyavikrama

तपोमूर्ते दुराधर्ष विपरीतचराम्बरे ।। आवाहयाम्यहं देवं विश्वकर्माणमच्युतम्

tapomūrte durādharṣa viparītacarāmbare || āvāhayāmyahaṃ devaṃ viśvakarmāṇamacyutam

1.95.50

सर्वासां देवतानां तु सदा शिल्पप्रवर्तकम् ।। एहि देववराचिन्त्य सर्वशिल्पप्रवर्तक

sarvāsāṃ devatānāṃ tu sadā śilpapravartakam || ehi devavarācintya sarvaśilpapravartaka

त्वयि सर्वैव सर्वेषां कर्मणामाश्रिता गतिः ।। केतुमावाहयिष्यामि केतुं सर्वदिवौकसाम्

tvayi sarvaiva sarveṣāṃ karmaṇāmāśritā gatiḥ || ketumāvāhayiṣyāmi ketuṃ sarvadivaukasām

ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं भक्तानामभयप्रदम् ।। धूमकेतो इहाभ्येहि हुताशनसमप्रभ

brahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ bhaktānāmabhayapradam || dhūmaketo ihābhyehi hutāśanasamaprabha

शिखाकरालविकच पूजिताघविनाशन ।। वह्नेरावाहनं प्रोक्तं पूर्वमेव मयानघ

śikhākarālavikaca pūjitāghavināśana || vahnerāvāhanaṃ proktaṃ pūrvameva mayānagha

आवाहयिष्यामि शुभां कृत्तिकां देवपूजिताम् ।। एहि साधारणे देवि ज्येष्ठदक्षसुते शुभे

āvāhayiṣyāmi śubhāṃ kṛttikāṃ devapūjitām || ehi sādhāraṇe devi jyeṣṭhadakṣasute śubhe

प्रजापतेस्तथा प्रोक्तं रोहिण्याः शृणु पार्थिव ।। आवाहयामि वरदां रोहिणीं चन्द्रवल्लभाम्

prajāpatestathā proktaṃ rohiṇyāḥ śṛṇu pārthiva || āvāhayāmi varadāṃ rohiṇīṃ candravallabhām

एहि रोहिणि धर्मज्ञे ध्रुवकर्मसु शोभने ।। चन्द्रस्यावाहनं प्रोक्तमिल्वलाया निबोध मे

ehi rohiṇi dharmajñe dhruvakarmasu śobhane || candrasyāvāhanaṃ proktamilvalāyā nibodha me

आवाहयामि वरदामिल्वलां शशिवल्लभाम् ।। एहि मे इल्वले देवि मृदुकर्मसु शोभने

āvāhayāmi varadāmilvalāṃ śaśivallabhām || ehi me ilvale devi mṛdukarmasu śobhane

रुद्रमावाहयिष्यामि त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ।। एहि शङ्कर सर्वात्मन्महादेव गणेश्वर

rudramāvāhayiṣyāmi trinetraṃ śūlapāṇinam || ehi śaṅkara sarvātmanmahādeva gaṇeśvara

आर्द्रामावाहयिष्यामि नक्षत्रं बाहुसंज्ञिकम् ।। एह्यार्द्रे चारुसर्वाङ्गि दारुणे रुद्रसम्मते

ārdrāmāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ bāhusaṃjñikam || ehyārdre cārusarvāṅgi dāruṇe rudrasammate

1.95.60

आवाहयिष्याम्यदितिं तपसा दग्धकिल्विषाम् ।। आदित्यारणि धर्मज्ञे एहि देवि महाप्रभे

āvāhayiṣyāmyaditiṃ tapasā dagdhakilviṣām || ādityāraṇi dharmajñe ehi devi mahāprabhe

ऋक्षमावाहयिष्यामि धर्मज्ञं तु पुनर्वसुम् ।। पुनर्वसो इहागच्छ चरकर्मप्रसादक

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi dharmajñaṃ tu punarvasum || punarvaso ihāgaccha carakarmaprasādaka

जीवस्यावाहनं प्रोक्तं पुष्यस्याथ प्रचक्षते ।। पुष्यमावाहयिष्यामि नक्षत्रं क्षिप्रसंज्ञिकम्

jīvasyāvāhanaṃ proktaṃ puṣyasyātha pracakṣate || puṣyamāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ kṣiprasaṃjñikam

एहि पुष्य महाभाग पोषं वर्धय सर्वतः ।। सर्पानावाहयिष्यामि त्रैलोक्यान्तरगोचरान्

ehi puṣya mahābhāga poṣaṃ vardhaya sarvataḥ || sarpānāvāhayiṣyāmi trailokyāntaragocarān

आयान्तु सर्वतः सर्पाः सौम्यरूपा भवन्तु च ।। आवाहयिष्याम्याश्लेषां भक्तानां श्रीविवर्द्धनाम्

āyāntu sarvataḥ sarpāḥ saumyarūpā bhavantu ca || āvāhayiṣyāmyāśleṣāṃ bhaktānāṃ śrīvivarddhanām

आश्लेषे त्वमिहाभ्येहि दारुणे विजयप्रदे ।। पितॄनावाहयिष्यामि मूर्त्यमूर्तिधरानहम्

āśleṣe tvamihābhyehi dāruṇe vijayaprade || pitṝnāvāhayiṣyāmi mūrtyamūrtidharānaham

आयान्तु पितरश्शीघ्रं सुधाकव्यभुजोऽव्ययाः।। मघामावाहयिष्यामि उग्रनक्षत्रमञ्जसा

āyāntu pitaraśśīghraṃ sudhākavyabhujo'vyayāḥ|| maghāmāvāhayiṣyāmi ugranakṣatramañjasā

एहि मे सुभगे देवि मघेऽघविनिषूदने ।। भगमावाहयिष्यामि पूर्वफल्गुनसंज्ञितम्

ehi me subhage devi maghe'ghaviniṣūdane || bhagamāvāhayiṣyāmi pūrvaphalgunasaṃjñitam

एहि भाग्ये महाभागे उग्रकर्मप्रसादिके ।। आवाहयिष्याम्यर्यम्णमादित्यं तेजसां निधिम्

ehi bhāgye mahābhāge ugrakarmaprasādike || āvāhayiṣyāmyaryamṇamādityaṃ tejasāṃ nidhim

अर्यमँस्त्वं समम्येहि भक्तपातकनाशन ।। ऋक्षमावाहयिष्यामि चोत्तराफल्गुनीं शुभाम्

aryamam̐stvaṃ samamyehi bhaktapātakanāśana || ṛkṣamāvāhayiṣyāmi cottarāphalgunīṃ śubhām

1.95.70

एहि त्वं सुभगे देवि ध्रुवे सर्वाङ्गसुन्दरि ।। आवाहनं मया प्रोक्तं सवितुर्दीप्ततेजसः

ehi tvaṃ subhage devi dhruve sarvāṅgasundari || āvāhanaṃ mayā proktaṃ saviturdīptatejasaḥ

हस्तमावाहयिष्यामि सावित्रं क्षिप्रमञ्जसा ।। एहि सावित्र धर्मज्ञ भक्तानां पापनाशन

hastamāvāhayiṣyāmi sāvitraṃ kṣipramañjasā || ehi sāvitra dharmajña bhaktānāṃ pāpanāśana

आवाहयाम्यहं देवं त्वष्टारममितद्युतिम् ।। एहि मे भगवँस्त्वष्टः प्रजापालनतत्पर

āvāhayāmyahaṃ devaṃ tvaṣṭāramamitadyutim || ehi me bhagavam̐stvaṣṭaḥ prajāpālanatatpara

चित्रामावाहयिष्यामि चित्ररूपां मनोहराम् ।। एहि मे वरदे चित्रे मृदुकर्मप्रसाधिनि

citrāmāvāhayiṣyāmi citrarūpāṃ manoharām || ehi me varade citre mṛdukarmaprasādhini

वायुमावाहयिष्यामि सर्वगं दीप्ततेजसम् ।। देव वायो त्वमभ्येहि सर्वभूतजगत्प्रिय

vāyumāvāhayiṣyāmi sarvagaṃ dīptatejasam || deva vāyo tvamabhyehi sarvabhūtajagatpriya

स्वातिमावाहयिष्यामि नित्यमुत्तरमार्गगाम् ।। देवि स्वाते त्वमभ्येहि चरकर्मसु शोभने

svātimāvāhayiṣyāmi nityamuttaramārgagām || devi svāte tvamabhyehi carakarmasu śobhane

आवाहयिष्यामीन्द्राग्नी सहितौ दीप्ततेजसौ ।। इन्द्राभ्येहि जगन्नाथ एह्यग्ने विजयप्रद

āvāhayiṣyāmīndrāgnī sahitau dīptatejasau || indrābhyehi jagannātha ehyagne vijayaprada

ऋक्षमावाहयिष्यामि विशाखां दीप्ततेजसम् ।। विशाखे त्वमिहाभ्येहि देवि साधारणे शुभे

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi viśākhāṃ dīptatejasam || viśākhe tvamihābhyehi devi sādhāraṇe śubhe

मित्रमावाहयिष्यामि देवं दीप्तांशुमूर्जितम् ।। एहि मित्र महाभाग भक्ताघप्रलयङ्कर

mitramāvāhayiṣyāmi devaṃ dīptāṃśumūrjitam || ehi mitra mahābhāga bhaktāghapralayaṅkara

ऋक्षमावाहयिष्यामि ह्यनुराधां वरप्रदाम् ।। अनूराधे त्वमभ्येहि मृदुकर्मसु शोभने

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi hyanurādhāṃ varapradām || anūrādhe tvamabhyehi mṛdukarmasu śobhane

1.95.80

शक्रस्यावाहनं प्रोक्तं ज्येष्ठायाः शृणु पार्थिव ।। ज्येष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं शक्रदैवतम्

śakrasyāvāhanaṃ proktaṃ jyeṣṭhāyāḥ śṛṇu pārthiva || jyeṣṭhāmāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ śakradaivatam

ज्येष्ठे देवि त्वमभ्येहि दारुणे चारुलोचने ।। देवमावाहयिष्यामि देवं निर्ऋतिजं प्रभुम्

jyeṣṭhe devi tvamabhyehi dāruṇe cārulocane || devamāvāhayiṣyāmi devaṃ nirṛtijaṃ prabhum

एहि देव विरूपाक्ष महाबलपराक्रम ।। मूलमावाहयिष्यामि नक्षत्रं दारुणं महत्

ehi deva virūpākṣa mahābalaparākrama || mūlamāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ dāruṇaṃ mahat

एहि मूल महाभाग भक्तानामभयप्रद ।। अपस्त्वावाहयिष्यामि सर्वगा वरदाः शिवाः

ehi mūla mahābhāga bhaktānāmabhayaprada || apastvāvāhayiṣyāmi sarvagā varadāḥ śivāḥ

आपस्त्वायान्तु वरदाः पवित्रा मङ्गलावहाः ।। ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वाषाढेतिसंज्ञितम्

āpastvāyāntu varadāḥ pavitrā maṅgalāvahāḥ || ṛkṣamāvāhayiṣyāmi pūrvāṣāḍhetisaṃjñitam

एहि त्वमुग्रे वरदे चाषाढे पूर्व पूर्वके ।। विश्वानावाहयिष्यामि देवानद्भुततेजसः

ehi tvamugre varade cāṣāḍhe pūrva pūrvake || viśvānāvāhayiṣyāmi devānadbhutatejasaḥ

आयान्तु वरदाः सर्वे विश्वेदेवा महाबलाः ।। ऋक्षमावाहयिष्यामि उत्तराषाढसंज्ञितम्

āyāntu varadāḥ sarve viśvedevā mahābalāḥ || ṛkṣamāvāhayiṣyāmi uttarāṣāḍhasaṃjñitam

एहि त्वमुत्तराषाढे सर्वकर्मसु शोभने ।। ब्रह्मण आवाहनं प्रोक्तमभिजिति शृणु हे प्रभो

ehi tvamuttarāṣāḍhe sarvakarmasu śobhane || brahmaṇa āvāhanaṃ proktamabhijiti śṛṇu he prabho

ऋक्षमावाहयिष्यामि यत्तदभिजिदुच्यते ।। एहि धिष्ण्यवरिष्ठाय क्षिप्रकर्मप्रसाधक

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi yattadabhijiducyate || ehi dhiṣṇyavariṣṭhāya kṣiprakarmaprasādhaka

1.95.90

विष्णोरावाहनं प्रोक्तं श्रवणस्य निबोध मे ।। ऋक्षमावाहयिष्यामि श्रवणं सर्वकामदम् ।। ८९ ।। ।। अश्वत्थ त्वं समभ्येहि चरकर्मप्रसाधक ।। वसूनावाहयिष्यामि देवानष्टौ वरप्रदान्

viṣṇorāvāhanaṃ proktaṃ śravaṇasya nibodha me || ṛkṣamāvāhayiṣyāmi śravaṇaṃ sarvakāmadam || 89 || || aśvattha tvaṃ samabhyehi carakarmaprasādhaka || vasūnāvāhayiṣyāmi devānaṣṭau varapradān

आयान्तु वरदा देवा वसवः पापनाशनाः ।। धनिष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं राशिवल्लभम्

āyāntu varadā devā vasavaḥ pāpanāśanāḥ || dhaniṣṭhāmāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ rāśivallabham

धनिष्ठे त्वमिहागच्छ चरकर्मप्रसाधके ।। आवाहनं मया प्रोक्तं वरुणस्य महात्मनः

dhaniṣṭhe tvamihāgaccha carakarmaprasādhake || āvāhanaṃ mayā proktaṃ varuṇasya mahātmanaḥ

ऋक्षमावाहयिष्यामि नाम्ना शतभिषं शुभम् ।। आगच्छ त्वं शतभिषे चरकर्मसु शोभने

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi nāmnā śatabhiṣaṃ śubham || āgaccha tvaṃ śatabhiṣe carakarmasu śobhane

अजैकपादं वरदं रुद्रमावाहयाम्यहम् ।। अहिर्बुध्न्य समभ्येहि जटाजूटोपशोभित

ajaikapādaṃ varadaṃ rudramāvāhayāmyaham || ahirbudhnya samabhyehi jaṭājūṭopaśobhita

ध्रुवमावाहयिष्यामि देशे भाद्रपदोत्तरे ।। एहि त्वं सुमहाभागे मम भाद्रपदोत्तरे।। ऋक्षमावाहयिष्यामि रेवतीं चारुदर्शनाम्

dhruvamāvāhayiṣyāmi deśe bhādrapadottare || ehi tvaṃ sumahābhāge mama bhādrapadottare|| ṛkṣamāvāhayiṣyāmi revatīṃ cārudarśanām

एहि रेवति धर्मज्ञे मृदुकर्मप्रसाधके ।। आवाहयाम्यहं देवं पूषणं पापनाशनम्

ehi revati dharmajñe mṛdukarmaprasādhake || āvāhayāmyahaṃ devaṃ pūṣaṇaṃ pāpanāśanam

पूषन्सम्यगिहाभ्येहि सर्वकर्मप्रसादिक ।। आवाहयाम्यहं देवौ नासत्यौ सूर्यनन्दनौ

pūṣansamyagihābhyehi sarvakarmaprasādika || āvāhayāmyahaṃ devau nāsatyau sūryanandanau

आगच्छेतां महाभागौ वरदावश्विनावुभौ ।। ऋक्षमावाहयिष्यामि चाश्विनी सर्वकामदम्

āgacchetāṃ mahābhāgau varadāvaśvināvubhau || ṛkṣamāvāhayiṣyāmi cāśvinī sarvakāmadam

यमस्यावाहनं प्रोक्तं भरणीमथ वै शृणु ।। ऋक्षमावाहयिष्यामि चोग्रं भरणिसंज्ञकम्

yamasyāvāhanaṃ proktaṃ bharaṇīmatha vai śṛṇu || ṛkṣamāvāhayiṣyāmi cograṃ bharaṇisaṃjñakam

1.95.100

एहि त्वं देवि भरणि सुभगे चारुदर्शिनि ।। शक्रस्यावाहनं प्रोक्तं पूर्वमेव मया नृप

ehi tvaṃ devi bharaṇi subhage cārudarśini || śakrasyāvāhanaṃ proktaṃ pūrvameva mayā nṛpa

101

प्राचीमावाहयिष्यामि सूर्योदयविभूषिताम् ।। एहि त्वं वरदे पूर्वे शुभकर्मप्रसाधिके

prācīmāvāhayiṣyāmi sūryodayavibhūṣitām || ehi tvaṃ varade pūrve śubhakarmaprasādhike

102

वह्नेरावाहनं प्रोक्तं पूर्वमेव मया तव ।। दिशमावाहयिष्यामि वरदां पूर्वदक्षिणाम्

vahnerāvāhanaṃ proktaṃ pūrvameva mayā tava || diśamāvāhayiṣyāmi varadāṃ pūrvadakṣiṇām

103

वह्निप्रिये समभ्येहि वरदे पूर्वदक्षिणे ।। यमस्यावाहनं प्रोक्तं याम्यायाश्च दिशः शृणु

vahnipriye samabhyehi varade pūrvadakṣiṇe || yamasyāvāhanaṃ proktaṃ yāmyāyāśca diśaḥ śṛṇu

104

अहमावाहयिष्यामि दक्षिणां दक्षिणां दिशम् ।। दक्षिणे त्वं समभ्येहि सर्वकर्मसु शोभने

ahamāvāhayiṣyāmi dakṣiṇāṃ dakṣiṇāṃ diśam || dakṣiṇe tvaṃ samabhyehi sarvakarmasu śobhane

105

पूर्वमावाहनं प्रोक्तं विरूपाक्षस्य धीमतः ।। दिशमावाहयिष्यामि शुभां दक्षिणपश्चिमाम्

pūrvamāvāhanaṃ proktaṃ virūpākṣasya dhīmataḥ || diśamāvāhayiṣyāmi śubhāṃ dakṣiṇapaścimām

106

एहि मे नैर्ऋती देवि सततं भूतिवर्धिनि ।। आवाहनं मया प्रोक्तं वरुणस्य महात्मनः

ehi me nairṛtī devi satataṃ bhūtivardhini || āvāhanaṃ mayā proktaṃ varuṇasya mahātmanaḥ

107

दिशमावाहयिष्यामि वारुणीं वरुणीं शुभाम् ।। आगच्छ पश्चिमे देवि वरदे वरुणप्रिये

diśamāvāhayiṣyāmi vāruṇīṃ varuṇīṃ śubhām || āgaccha paścime devi varade varuṇapriye

108

आवाहनं मया प्रोक्तं वायोश्चैव महात्मनः ।। आवाहयामि विदिशं वायव्यां पश्चिमोत्तराम्

āvāhanaṃ mayā proktaṃ vāyoścaiva mahātmanaḥ || āvāhayāmi vidiśaṃ vāyavyāṃ paścimottarām

109

वरदे त्वं समभ्येहि वायव्ये पश्चिमोत्तरे ।। आवाहयामि धनदं देवं वैश्रवणं प्रभुम्

varade tvaṃ samabhyehi vāyavye paścimottare || āvāhayāmi dhanadaṃ devaṃ vaiśravaṇaṃ prabhum

1.95.110

राजराज समभ्येहि सर्वयज्ञधनाधिप ।। दिशमावाहयिष्यामि सौम्यां धनदपालिताम्

rājarāja samabhyehi sarvayajñadhanādhipa || diśamāvāhayiṣyāmi saumyāṃ dhanadapālitām

111

उत्तरे त्वं समभ्येहि सर्वकर्मसु शोभने ।। देवस्यावाहनं प्रोक्तं त्र्यम्बकस्य महात्मनः

uttare tvaṃ samabhyehi sarvakarmasu śobhane || devasyāvāhanaṃ proktaṃ tryambakasya mahātmanaḥ

112

दिशमावाहयिष्यामि शुभां प्रागुत्तरामहम् ।। एहि त्वं सुभगे देवि सततं शिवपालिते

diśamāvāhayiṣyāmi śubhāṃ prāguttarāmaham || ehi tvaṃ subhage devi satataṃ śivapālite

113

सर्वानावाहयिष्यामि पूर्वकुम्भेषु सागरान् ।। रत्नाध्यक्षाः समायान्तु चत्वार इह सागराः

sarvānāvāhayiṣyāmi pūrvakumbheṣu sāgarān || ratnādhyakṣāḥ samāyāntu catvāra iha sāgarāḥ

114

ईशान्यां दिशि यः कुम्भः पूर्वस्तस्य तु सागरः ।। आग्नेय्यान्तु समायातु दक्षिणे दक्षिणः शिवः

īśānyāṃ diśi yaḥ kumbhaḥ pūrvastasya tu sāgaraḥ || āgneyyāntu samāyātu dakṣiṇe dakṣiṇaḥ śivaḥ

115

पश्चिमस्तु समायातु कुम्भे दक्षिणपश्चिमे ।। उत्तरश्च तथाऽभ्येतु कुम्भे वै पश्चिमोत्तरे

paścimastu samāyātu kumbhe dakṣiṇapaścime || uttaraśca tathā'bhyetu kumbhe vai paścimottare

116

आवाहितानां कर्तव्यं भूमौ कृत्वा ततः शिरः ।। प्रणाममभिवाद्यं च ततो मन्त्रमुदीरयेत्

āvāhitānāṃ kartavyaṃ bhūmau kṛtvā tataḥ śiraḥ || praṇāmamabhivādyaṃ ca tato mantramudīrayet

117

भवतां हि प्रसादेन भवतां प्रतिपूजनैः ।। प्रयतिष्ये यथाशक्त्या तन्मेऽनुज्ञातुमर्हथ

bhavatāṃ hi prasādena bhavatāṃ pratipūjanaiḥ || prayatiṣye yathāśaktyā tanme'nujñātumarhatha

118

युष्माकं पूजनं कर्तुं केन शक्यं यथाविधि।। युष्मत्पूजाविहीनेन कुतो लभ्यं महत्पदम्

yuṣmākaṃ pūjanaṃ kartuṃ kena śakyaṃ yathāvidhi|| yuṣmatpūjāvihīnena kuto labhyaṃ mahatpadam

119

ततः कर्तुं यथाशक्त्या भवतां प्रतिपूजने ।। वरदाः प्रयतिष्यामि तन्मेनुज्ञातुमर्हथ

tataḥ kartuṃ yathāśaktyā bhavatāṃ pratipūjane || varadāḥ prayatiṣyāmi tanmenujñātumarhatha

1.95.120

भवत्पूजाविधावस्मिन्बहुविज्ञं सदैव तु ।। स्वांस्वां दिशमधिष्ठाय दिक्पाला दीप्ततेजसः

bhavatpūjāvidhāvasminbahuvijñaṃ sadaiva tu || svāṃsvāṃ diśamadhiṣṭhāya dikpālā dīptatejasaḥ

121

उत्सादयन्तु सकलान्विघ्नान्मे समुपस्थितान् ।। अस्माद्देशात्प्रणश्यन्तु यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः

utsādayantu sakalānvighnānme samupasthitān || asmāddeśātpraṇaśyantu yajñaghnā brahmarākṣasāḥ

122

विनायका विघ्नकरा ममोग्रा यज्ञद्विषो ये पिशिताशनाश्च ।। सिद्धार्थकैर्वज्रसमानकल्पैर्मया निरस्ताः स्वगृहं प्रयान्तु

vināyakā vighnakarā mamogrā yajñadviṣo ye piśitāśanāśca || siddhārthakairvajrasamānakalpairmayā nirastāḥ svagṛhaṃ prayāntu

123

एतावदुक्त्वा विकिरेत विद्वान्सिद्धार्थकान्दिक्षु तथा विदिक्षु ।। रक्षोहणं चात्र तथैव मंत्रं वक्तव्यमुच्चैर्द्विजपुङ्गवेन

etāvaduktvā vikireta vidvānsiddhārthakāndikṣu tathā vidikṣu || rakṣohaṇaṃ cātra tathaiva maṃtraṃ vaktavyamuccairdvijapuṅgavena

124

सर्वग्रहाणां यजने प्रदिष्टं सर्वौषधैः स्नानमदीनसत्त्व ।। बीजैः समग्रैश्च तथैव गन्धैर्मृद्भिश्च रत्नैश्च तथा जलैश्च

sarvagrahāṇāṃ yajane pradiṣṭaṃ sarvauṣadhaiḥ snānamadīnasattva || bījaiḥ samagraiśca tathaiva gandhairmṛdbhiśca ratnaiśca tathā jalaiśca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहर्क्षावाहनमन्त्राध्यायो नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde graharkṣāvāhanamantrādhyāyo nāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९६

वज्र उवाच ।। सर्वेषां तु समाचक्ष्व गन्धमाल्यं तथैव च ।। धूपं ब्रह्मन्सनैवेद्यं पानं चैव पृथक्पृथक्

vajra uvāca || sarveṣāṃ tu samācakṣva gandhamālyaṃ tathaiva ca || dhūpaṃ brahmansanaivedyaṃ pānaṃ caiva pṛthakpṛthak

होमद्रव्यं तथा मन्त्रं दक्षिणाश्च भृगूत्तम ।। एकस्त्वं सर्वविद्ब्रह्मन्ब्रह्मा वा जगतां पतिः

homadravyaṃ tathā mantraṃ dakṣiṇāśca bhṛgūttama || ekastvaṃ sarvavidbrahmanbrahmā vā jagatāṃ patiḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवानां च महीपते ।। सर्वासां चन्दनं देयं नित्यमेव पृथक्पृथक्

mārkaṇḍeya uvāca || dhruvasthānaniviṣṭānāṃ devānāṃ ca mahīpate || sarvāsāṃ candanaṃ deyaṃ nityameva pṛthakpṛthak

सूर्याय कुङ्कुमं देयं कर्पूरं शशिने तथा ।। भौमाय चन्दनं रक्तं चागुरुं शशिजाय च

sūryāya kuṅkumaṃ deyaṃ karpūraṃ śaśine tathā || bhaumāya candanaṃ raktaṃ cāguruṃ śaśijāya ca

जीवाय चन्दनं देयं कुङ्कुमेन विमिश्रितम् ।। शुक्राय चन्दनं श्वेतं सौराय च मृगोद्भवम्

jīvāya candanaṃ deyaṃ kuṅkumena vimiśritam || śukrāya candanaṃ śvetaṃ saurāya ca mṛgodbhavam

कुङ्कुमेन युतं दद्याद्दानवाय मृगोद्भवम् ।। अगुरुं कुङ्कुमं चोभौ सुदेयौ धूमकेतवे

kuṅkumena yutaṃ dadyāddānavāya mṛgodbhavam || aguruṃ kuṅkumaṃ cobhau sudeyau dhūmaketave

कुङ्कुमं कृत्तिकानां तु रोहिणीनां मृगोद्भवम् ।। इल्वलानां च कर्पूरं रौद्रे नागमदं तथा

kuṅkumaṃ kṛttikānāṃ tu rohiṇīnāṃ mṛgodbhavam || ilvalānāṃ ca karpūraṃ raudre nāgamadaṃ tathā

आदित्यस्य प्रदातव्यावुभौ कुङ्कुमचन्दनौ ।। उशीरचन्दनौ देयावाश्लेषापैत्र्ययोस्तथा

ādityasya pradātavyāvubhau kuṅkumacandanau || uśīracandanau deyāvāśleṣāpaitryayostathā

प्रियङ्गुचन्दनौ देयौ तथा भाग्यस्य पार्थिव ।। अर्यम्णश्च प्रदातव्यौ चन्दनौ श्वेतरक्तकौ

priyaṅgucandanau deyau tathā bhāgyasya pārthiva || aryamṇaśca pradātavyau candanau śvetaraktakau

1.96.10

सावित्रस्य प्रदातव्यं कुङ्कुमं पृथिवीपते ।। त्वाष्ट्रस्य चन्दनं देयं कुङ्कुमं समृगोद्भवम्

sāvitrasya pradātavyaṃ kuṅkumaṃ pṛthivīpate || tvāṣṭrasya candanaṃ deyaṃ kuṅkumaṃ samṛgodbhavam

जातीफलयुतं देयं वायव्यस्य च चन्दनम् ।। विशाखायाः प्रदातव्यं कुङ्कुमं चन्दनं तथा

jātīphalayutaṃ deyaṃ vāyavyasya ca candanam || viśākhāyāḥ pradātavyaṃ kuṅkumaṃ candanaṃ tathā

तुरुष्कसहितं देयं तथा मैत्राय चन्दनम् ।। ज्येष्ठायाश्च प्रदातव्यं चन्दनं कुङ्कुमं तथा

turuṣkasahitaṃ deyaṃ tathā maitrāya candanam || jyeṣṭhāyāśca pradātavyaṃ candanaṃ kuṅkumaṃ tathā

मूलाय शिंशपासारं तथा देयं मृगोद्भवम् ।। आप्याय कुष्ठसंयुक्तं दातव्यं चन्दनं भवेत्

mūlāya śiṃśapāsāraṃ tathā deyaṃ mṛgodbhavam || āpyāya kuṣṭhasaṃyuktaṃ dātavyaṃ candanaṃ bhavet

वैश्वदेवाय मृगजं चन्दनागुरुणी तथा ।। ब्राह्माय चन्दनं देयं वैष्णवायागुरुं तथा

vaiśvadevāya mṛgajaṃ candanāguruṇī tathā || brāhmāya candanaṃ deyaṃ vaiṣṇavāyāguruṃ tathā

जातीलवङ्गौ दातव्यौ सुपिष्टौ वासवाय तौ ।। वारुणाय च कर्पूरमाजाहिर्बुध्न्ययोस्तथा

jātīlavaṅgau dātavyau supiṣṭau vāsavāya tau || vāruṇāya ca karpūramājāhirbudhnyayostathā

पौष्णाय चन्दनं रक्तमाश्विनाय तथा सितम् ।। याम्यायागुरुसंयुक्तं तथा देयं मृगोद्भवम्

pauṣṇāya candanaṃ raktamāśvināya tathā sitam || yāmyāyāgurusaṃyuktaṃ tathā deyaṃ mṛgodbhavam

समानदेवनक्षत्रं कथितं च तथा दिशम् ।। उत्तरायास्तथा देये चन्दनागुरुणी शुभे

samānadevanakṣatraṃ kathitaṃ ca tathā diśam || uttarāyāstathā deye candanāguruṇī śubhe

सागराणां प्रदातव्यं सर्वेषामेव चन्दनम् ।। अलाभे तु तथा देयं सर्वेषामेव चन्दनम्

sāgarāṇāṃ pradātavyaṃ sarveṣāmeva candanam || alābhe tu tathā deyaṃ sarveṣāmeva candanam

मङ्गल्यं तत्पवित्रं च देवानां दयितं च तत् ।। धार्यं च देयं तद्राजँस्तत्र लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता

maṅgalyaṃ tatpavitraṃ ca devānāṃ dayitaṃ ca tat || dhāryaṃ ca deyaṃ tadrājam̐statra lakṣmīḥ pratiṣṭhitā

1.96.20

यद्यद्ग्रहस्याभिहितं मयैतदृक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ।। तद्देवतायाश्च तदेव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति

yadyadgrahasyābhihitaṃ mayaitadṛkṣasya vā bhūmipatipradhāna || taddevatāyāśca tadeva deyaṃ diśastathā nātra vicāraṇāsti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अनुलेपकथनो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde anulepakathano nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९७

मार्कण्डेय उवाच ।। सवर्णानि ग्रहर्क्षाणां दिशां च जगतीपते ।। नित्यं देयानि वासांसि पताकाश्च विजानता

mārkaṇḍeya uvāca || savarṇāni graharkṣāṇāṃ diśāṃ ca jagatīpate || nityaṃ deyāni vāsāṃsi patākāśca vijānatā

भूषणानि च देयानि काञ्चनानि शुभानि च ।। रत्नचित्राणि रम्याणि यथाशक्त्या नराधिप

bhūṣaṇāni ca deyāni kāñcanāni śubhāni ca || ratnacitrāṇi ramyāṇi yathāśaktyā narādhipa

ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां महीपते ।। जातीपुष्पाणि देयानि सर्वेषामविशेषतः

dhruvasthānaniviṣṭānāṃ devatānāṃ mahīpate || jātīpuṣpāṇi deyāni sarveṣāmaviśeṣataḥ

रक्तपद्मानि सूर्यस्य श्वेतपद्मानि चेन्दवे ।। बन्धूकानि च भौमाय बुधायेन्दीवराणि च

raktapadmāni sūryasya śvetapadmāni cendave || bandhūkāni ca bhaumāya budhāyendīvarāṇi ca

जीवाय यूथिका पीता सिताय च तथा सिता ।। बाणपुष्पाणि सौराय राहवे पाटलानि च

jīvāya yūthikā pītā sitāya ca tathā sitā || bāṇapuṣpāṇi saurāya rāhave pāṭalāni ca

तथा दमनकं देयं केतवे वसुधाधिप ।। कृत्तिकासु च देयानि राजन्रक्तोत्पलानि च

tathā damanakaṃ deyaṃ ketave vasudhādhipa || kṛttikāsu ca deyāni rājanraktotpalāni ca

चम्पकानि च रोहिण्या इल्विलायाः सितोत्पलम् ।। धत्तूरकाण्यथार्द्राया आदित्यस्य च मल्लिका

campakāni ca rohiṇyā ilvilāyāḥ sitotpalam || dhattūrakāṇyathārdrāyā ādityasya ca mallikā

चम्पकान्येव पुष्यस्य जाती स्यात्सार्पपित्र्ययोः ।। भाग्यस्य कान्ता दातव्या अर्यम्णश्च सुवर्चला

campakānyeva puṣyasya jātī syātsārpapitryayoḥ || bhāgyasya kāntā dātavyā aryamṇaśca suvarcalā

सावित्रत्वाष्ट्रयोर्नित्यं बन्धूककुसुमानि च ।। वायव्यस्य च देयानि सिन्धुवाराणि पार्थिव

sāvitratvāṣṭrayornityaṃ bandhūkakusumāni ca || vāyavyasya ca deyāni sindhuvārāṇi pārthiva

1.97.10

ऐन्द्राग्न्यस्य च देयानि कुरण्डकुसुमानि च ।। रक्ताशोकस्य पुष्पाणि तथा मैत्रस्य पार्थिव

aindrāgnyasya ca deyāni kuraṇḍakusumāni ca || raktāśokasya puṣpāṇi tathā maitrasya pārthiva

चम्पकानि च शाक्रस्य तथा देयानि भूपते ।। मूलस्य च तथा देयं राजन्कृष्णकुहेटकम्

campakāni ca śākrasya tathā deyāni bhūpate || mūlasya ca tathā deyaṃ rājankṛṣṇakuheṭakam

कह्लाराणि तथाप्यस्य वैश्वदेवस्य कुब्जकम्।। ब्राह्मस्य जातीपुष्पाणि वैष्णवस्य च चम्पकम्

kahlārāṇi tathāpyasya vaiśvadevasya kubjakam|| brāhmasya jātīpuṣpāṇi vaiṣṇavasya ca campakam

पाटला वासवस्यापि वारुणस्योत्पलानि तु ।। अर्कपुष्पाण्यथाप्यस्य तथा देयानि पार्थिव

pāṭalā vāsavasyāpi vāruṇasyotpalāni tu || arkapuṣpāṇyathāpyasya tathā deyāni pārthiva

आहिर्बुध्न्यस्य देयानि धत्तूरकुसुमानि च ।। करवीरकपुष्पाणि तथा पौष्णस्य पार्थिव

āhirbudhnyasya deyāni dhattūrakusumāni ca || karavīrakapuṣpāṇi tathā pauṣṇasya pārthiva

चूतपुष्पाणि देयानि आश्विनस्य नराधिप ।। नीलोत्पलानि याम्यस्य तथा देयानि भूपते

cūtapuṣpāṇi deyāni āśvinasya narādhipa || nīlotpalāni yāmyasya tathā deyāni bhūpate

समानवेशनक्षत्रकथितानि तथा दिशाम् ।। उत्तरायाश्च देयानि नागपुष्पाणि पार्थिव

samānaveśanakṣatrakathitāni tathā diśām || uttarāyāśca deyāni nāgapuṣpāṇi pārthiva

सागराणां च देयानि कमलानि महीपते ।। उक्तालाभे प्रदेयानि सवर्णानि नराधिप ।। स्वकालजानि पुष्पाणि सर्वेषामविशेषतः

sāgarāṇāṃ ca deyāni kamalāni mahīpate || uktālābhe pradeyāni savarṇāni narādhipa || svakālajāni puṣpāṇi sarveṣāmaviśeṣataḥ

यद्यद्रहस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ।। तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति

yadyadrahasyābhihitaṃ mayātra ṛkṣasya vā bhūmipatipradhāna || taddevatāyāśca tathaiva deyaṃ diśastathā nātra vicāraṇāsti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहर्क्षविशेषपुष्पदेयादेयाध्यायो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde graharkṣaviśeṣapuṣpadeyādeyādhyāyo nāma saptanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९८

मार्कण्डेय उवाच ।। ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां महीपते ।। गुग्गुलुं घृतसंयुक्तं धूपं दद्याद्विचक्षणः

mārkaṇḍeya uvāca || dhruvasthānaniviṣṭānāṃ devatānāṃ mahīpate || gugguluṃ ghṛtasaṃyuktaṃ dhūpaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

धूपं त्वगुरुरर्काय नमेरुं च तथेन्दवे ।। भौमाय गुग्गुलुं दद्यात्सर्जं दयाद्बुधाय च

dhūpaṃ tvagururarkāya nameruṃ ca tathendave || bhaumāya gugguluṃ dadyātsarjaṃ dayādbudhāya ca

शिलाजतु तु जीवाय दातव्यं पार्थिवोत्तम ।। श्रीवासकं तु शुक्राय नखं सौराय पार्थिव ।। मदश्च राहवे देयं केतवे च वसा तथा

śilājatu tu jīvāya dātavyaṃ pārthivottama || śrīvāsakaṃ tu śukrāya nakhaṃ saurāya pārthiva || madaśca rāhave deyaṃ ketave ca vasā tathā

कृत्तिकानां घृतं देयं रोहिणीनां च चन्दनम् ।। इल्वलानां च कर्पूरमार्द्रायां च नखं तथा

kṛttikānāṃ ghṛtaṃ deyaṃ rohiṇīnāṃ ca candanam || ilvalānāṃ ca karpūramārdrāyāṃ ca nakhaṃ tathā

पुनर्वसोश्चाप्यगुरुं पुष्यस्य च तथाक्षतम् ।। श्रीवासकं च सार्पस्य पैत्रस्य च तथा घृतम्

punarvasoścāpyaguruṃ puṣyasya ca tathākṣatam || śrīvāsakaṃ ca sārpasya paitrasya ca tathā ghṛtam

प्रियङ्गुं मधुना युक्तं भाग्यस्य सघृतं भवेत् ।। घृतेन मधुना युक्तमार्यम्णस्य शतावरीम्

priyaṅguṃ madhunā yuktaṃ bhāgyasya saghṛtaṃ bhavet || ghṛtena madhunā yuktamāryamṇasya śatāvarīm

कुन्दुरुं चैव हस्ताय त्वाष्ट्राय च पलं भवेत् ।। वायव्याय च कर्पूरमैन्द्राग्न्याय मिसिर्भवेत्

kunduruṃ caiva hastāya tvāṣṭrāya ca palaṃ bhavet || vāyavyāya ca karpūramaindrāgnyāya misirbhavet

मैत्राय कुङ्कुमं देयं शाक्राय मृगजं भवेत् ।। शाटीमूलं च मूलाय आप्याय नलदं तथा

maitrāya kuṅkumaṃ deyaṃ śākrāya mṛgajaṃ bhavet || śāṭīmūlaṃ ca mūlāya āpyāya naladaṃ tathā

गुग्गुलुं वैश्वदेवाय ब्राह्माय घृतचन्दने ।। वैष्णवायागुरुं दद्याद्वासवाय तथा पलम्

gugguluṃ vaiśvadevāya brāhmāya ghṛtacandane || vaiṣṇavāyāguruṃ dadyādvāsavāya tathā palam

1.98.10

वारुणाय तथोशीरमाजाय च पलं भवेत् ।। अहिर्बुध्न्याय दातव्यं देवदारुं नराधिप

vāruṇāya tathośīramājāya ca palaṃ bhavet || ahirbudhnyāya dātavyaṃ devadāruṃ narādhipa

कङ्कोलकानि पौष्णाय आश्विनाय च चन्दनम् ।। यम्याय गुग्गुलुर्देयः सततं भूतिमिच्छता

kaṅkolakāni pauṣṇāya āśvināya ca candanam || yamyāya guggulurdeyaḥ satataṃ bhūtimicchatā

कर्पूरं कुङ्कुमं चैव चन्दनं मृगजं तथा ।। तुरुष्कमगुरुं कान्तां गुग्गुलुं च क्रमाद्दिशाम्

karpūraṃ kuṅkumaṃ caiva candanaṃ mṛgajaṃ tathā || turuṣkamaguruṃ kāntāṃ gugguluṃ ca kramāddiśām

प्राच्यादीनां महीनाथ सागराणां च चन्दनम् ।। सर्वाभावे च दातव्याः सर्वेषामेव गुग्गुलुम्

prācyādīnāṃ mahīnātha sāgarāṇāṃ ca candanam || sarvābhāve ca dātavyāḥ sarveṣāmeva guggulum

वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।। आघ्राणः सर्वदेवानां गुग्गुलुप्रवरः शुभः

vanaspatiraso divyo gandhāḍhyo gandha uttamaḥ || āghrāṇaḥ sarvadevānāṃ guggulupravaraḥ śubhaḥ

दीपश्चाज्येन दातव्यः सर्वेषामविशेषतः ।। तैलेन वा महीनाथ वसाढ्येन विवर्जयेत्

dīpaścājyena dātavyaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ || tailena vā mahīnātha vasāḍhyena vivarjayet

यद्यद्ग्रहस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान।। तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशां तथा नात्र विचारमस्ति

yadyadgrahasyābhihitaṃ mayātra ṛkṣasya vā bhūmipatipradhāna|| taddevatāyāśca tathaiva deyaṃ diśāṃ tathā nātra vicāramasti

अध्यायः ०९९

मार्कण्डेय उवाच ।। ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां नराधिप ।। दध्योदनं पायसं च प्रत्येकं विनिवेदयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || dhruvasthānaniviṣṭānāṃ devatānāṃ narādhipa || dadhyodanaṃ pāyasaṃ ca pratyekaṃ vinivedayet

गुडौदनं गुडापूपाः फलानि गुडपायसम् ।। निवेदनं तु सूर्याय धान्यलाजे मधूत्कटे

guḍaudanaṃ guḍāpūpāḥ phalāni guḍapāyasam || nivedanaṃ tu sūryāya dhānyalāje madhūtkaṭe

सर्पिर्दध्योदनं चैव फलानि विविधानि च ।। मोदकानि च मुख्यानि पायसं शशिनस्तथा

sarpirdadhyodanaṃ caiva phalāni vividhāni ca || modakāni ca mukhyāni pāyasaṃ śaśinastathā

गुडौदनं गुडापूपा यावकं गुडपायसम् ।। कृसरं च तथा देयं भूमिपुत्राय पार्थिव

guḍaudanaṃ guḍāpūpā yāvakaṃ guḍapāyasam || kṛsaraṃ ca tathā deyaṃ bhūmiputrāya pārthiva

क्षीरौदनं ससर्पिष्कं क्षीरवृक्षफलानि च ।। क्षीरिण्यश्च तथोषध्यो सोमपुत्राय दापयेत्

kṣīraudanaṃ sasarpiṣkaṃ kṣīravṛkṣaphalāni ca || kṣīriṇyaśca tathoṣadhyo somaputrāya dāpayet

शिम्बिधान्यविकाराणि बिल्वान्यामलकानि च ।। घृतौदनं च जीवाय दातव्यं भूतिमिच्छता

śimbidhānyavikārāṇi bilvānyāmalakāni ca || ghṛtaudanaṃ ca jīvāya dātavyaṃ bhūtimicchatā

दध्योदनं पायसं च मधुना सर्पिषा युतम्।। । उत्कारिकं मोदकांश्च भार्गवाय निवेदयेत्

dadhyodanaṃ pāyasaṃ ca madhunā sarpiṣā yutam|| | utkārikaṃ modakāṃśca bhārgavāya nivedayet

माषौदनं ससर्पिष्कं कृसरं दधि यावकम्।। निवेदयेत्तु सौराय कुलत्थं चणकैः सह

māṣaudanaṃ sasarpiṣkaṃ kṛsaraṃ dadhi yāvakam|| nivedayettu saurāya kulatthaṃ caṇakaiḥ saha

प्लक्षं दधित्थं च तथा पललं चैव राहवे।। माषौदनं तथा देयं यवापूपांस्तथैव च

plakṣaṃ dadhitthaṃ ca tathā palalaṃ caiva rāhave|| māṣaudanaṃ tathā deyaṃ yavāpūpāṃstathaiva ca

1.99.10

तल्लोपिकास्तथा मत्स्याः केतवे कृसरं तथा ।। वसासर्पींषि च तथा देयानि मनुजेश्वर

tallopikāstathā matsyāḥ ketave kṛsaraṃ tathā || vasāsarpīṃṣi ca tathā deyāni manujeśvara

मधुलाजे कृत्तिकानां कुल्माषं दधिसर्पिषी ।। रोहिणीनां च बीजानि दधिपिष्टवृषाणि च

madhulāje kṛttikānāṃ kulmāṣaṃ dadhisarpiṣī || rohiṇīnāṃ ca bījāni dadhipiṣṭavṛṣāṇi ca

दध्योदकं चेल्वलानां मृगमांसं तथैव च ।। रुधिरं कृसरं चोभौ रौद्रस्य विनिवेदयेत्

dadhyodakaṃ celvalānāṃ mṛgamāṃsaṃ tathaiva ca || rudhiraṃ kṛsaraṃ cobhau raudrasya vinivedayet

पुनर्वसोः प्रदातव्यं पललं सविलायनम् ।। पायसं च ससर्पिष्कं तिष्याय विनिवेदयेत्

punarvasoḥ pradātavyaṃ palalaṃ savilāyanam || pāyasaṃ ca sasarpiṣkaṃ tiṣyāya vinivedayet

पिष्टसर्पाणि सार्पस्य क्षौद्रं दधियुतं तथा ।। तिलौदनं सपललं पैत्र्यस्य विनिवेदयेत्

piṣṭasarpāṇi sārpasya kṣaudraṃ dadhiyutaṃ tathā || tilaudanaṃ sapalalaṃ paitryasya vinivedayet

षष्टिकान्नं च भाग्यस्य मधुसर्पींषि चाप्यथ ।। आर्यम्णाय तिलापूपान्षष्टिकान्नं तथैव च

ṣaṣṭikānnaṃ ca bhāgyasya madhusarpīṃṣi cāpyatha || āryamṇāya tilāpūpānṣaṣṭikānnaṃ tathaiva ca

प्रियंगुतण्डुलैः सिद्धं सावित्राय च पायसम् ।। त्वाष्ट्रस्य चैव पीयूषं द्विजा चित्राण्डजास्तथा

priyaṃgutaṇḍulaiḥ siddhaṃ sāvitrāya ca pāyasam || tvāṣṭrasya caiva pīyūṣaṃ dvijā citrāṇḍajāstathā

वायव्यस्य च फल्गुनि मूलकानि शुभानि च ।। कुलत्थानि विशाखासु यवापूपास्तथैव च

vāyavyasya ca phalguni mūlakāni śubhāni ca || kulatthāni viśākhāsu yavāpūpāstathaiva ca

कुलत्थभक्तं मित्राय दधिक्षौद्रान्वितं तथा ।। घृतौदनं च शाक्राय फलानि विविधानि च

kulatthabhaktaṃ mitrāya dadhikṣaudrānvitaṃ tathā || ghṛtaudanaṃ ca śākrāya phalāni vividhāni ca

मूलानि च विचित्राणि तथा मूलफलानि च ।। आप्यस्य सक्तवो देया मधुमिश्रोदकैः सह

mūlāni ca vicitrāṇi tathā mūlaphalāni ca || āpyasya saktavo deyā madhumiśrodakaiḥ saha

1.99.20

सक्तवो वैश्वदेवाय मधुलाजे तथैव च ।। ब्राह्माय पायसं देयं सगुडं भूतिमिच्छता

saktavo vaiśvadevāya madhulāje tathaiva ca || brāhmāya pāyasaṃ deyaṃ saguḍaṃ bhūtimicchatā

दध्योदनं पायसं च वैष्णवाय निवेदयेत् ।। घृतोदकं च शाकानि वासवाय निवेदयेत्

dadhyodanaṃ pāyasaṃ ca vaiṣṇavāya nivedayet || ghṛtodakaṃ ca śākāni vāsavāya nivedayet

पैष्टं बिडालं शाकांश्च वारुणाय तथा दधि ।। आदाय मांसमाजं तु व्याघ्रं पिष्टकृतं दधि

paiṣṭaṃ biḍālaṃ śākāṃśca vāruṇāya tathā dadhi || ādāya māṃsamājaṃ tu vyāghraṃ piṣṭakṛtaṃ dadhi

आहिर्बुध्न्याय मांसानि तथैव च रसौदनम् ।। पौष्णाय सक्तवो माषा माषयुक्ताश्च सक्तवः

āhirbudhnyāya māṃsāni tathaiva ca rasaudanam || pauṣṇāya saktavo māṣā māṣayuktāśca saktavaḥ

अश्वं पिष्टकृतं माषान्यावकं च तथा दधि ।। आश्विनस्याथ याम्यस्य तण्डुलानि तिलानि च

aśvaṃ piṣṭakṛtaṃ māṣānyāvakaṃ ca tathā dadhi || āśvinasyātha yāmyasya taṇḍulāni tilāni ca

राजन्पैष्टाश्च पशवो मांसं पक्वामकं तथा।। पायसं सघृतं क्षौद्रं पूर्वस्यां विनिवेदयेत्

rājanpaiṣṭāśca paśavo māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā|| pāyasaṃ saghṛtaṃ kṣaudraṃ pūrvasyāṃ vinivedayet

आग्नेय्यां दिशि राजेन्द्र कृसरं क्षीरमिश्रितम्।। दक्षिणस्यां च दातव्यं कृसरं तैलमिश्रितम्।ा

āgneyyāṃ diśi rājendra kṛsaraṃ kṣīramiśritam|| dakṣiṇasyāṃ ca dātavyaṃ kṛsaraṃ tailamiśritam|ा

नैर्ऋत्यां च प्रदातव्यं कृसरं मत्स्यसंयुतम्। कुल्माषांश्चैव मत्स्यांश्च पश्चिमस्यां निवेदयेत्

nairṛtyāṃ ca pradātavyaṃ kṛsaraṃ matsyasaṃyutam| kulmāṣāṃścaiva matsyāṃśca paścimasyāṃ nivedayet

वायव्यायाश्च मत्स्यानि तथा क्षीरोदनानि च ।। ऐशान्यायाः प्रदातव्यौ घृतक्षीरोदनावुभौ

vāyavyāyāśca matsyāni tathā kṣīrodanāni ca || aiśānyāyāḥ pradātavyau ghṛtakṣīrodanāvubhau

मोदकोल्लोपिकामिश्राः सागराणां बलिर्भवेत्

modakollopikāmiśrāḥ sāgarāṇāṃ balirbhavet

1.99.30

यद्यद्ग्रहस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ।। तद्देवतायाश्च तदेव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति

yadyadgrahasyābhihitaṃ mayātra ṛkṣasya vā bhūmipatipradhāna || taddevatāyāśca tadeva deyaṃ diśastathā nātra vicāraṇāsti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहर्क्षनैवेद्यदेयादेयविधिर्नाम नवनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde graharkṣanaivedyadeyādeyavidhirnāma navanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १००

मार्कण्डेय उवाच ।। ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां पृथक्पृथक् ।। पानाय दापयेत्क्षीरं प्रीतये वान्तरात्मनः।। गन्धोदकं तथार्काय पयः सोमाय कीर्तितम्

mārkaṇḍeya uvāca || dhruvasthānaniviṣṭānāṃ devatānāṃ pṛthakpṛthak || pānāya dāpayetkṣīraṃ prītaye vāntarātmanaḥ|| gandhodakaṃ tathārkāya payaḥ somāya kīrtitam

भूमिपुत्राय खर्जूरं मार्द्वीकं शशिजाय च।। जीवाय च तथा तक्रं शुक्रायेक्षुरसं तथा

bhūmiputrāya kharjūraṃ mārdvīkaṃ śaśijāya ca|| jīvāya ca tathā takraṃ śukrāyekṣurasaṃ tathā

मांसपानं तु सौराय राहोर्मीनरसं तथा ।। छागं पयः प्रदातव्यं केतवे मनुजेश्वर

māṃsapānaṃ tu saurāya rāhormīnarasaṃ tathā || chāgaṃ payaḥ pradātavyaṃ ketave manujeśvara

गन्धोदकं च कृत्तिकानां रोहिणीनां सुवीरकम् ।। इल्वलानां पयः प्रोक्तं रौद्रेः खार्जूरमासवम्

gandhodakaṃ ca kṛttikānāṃ rohiṇīnāṃ suvīrakam || ilvalānāṃ payaḥ proktaṃ raudreḥ khārjūramāsavam

आदित्याय तथा गौडं क्षीरं तिष्याय दापयेत्।। क्षीरमेव च सार्पाय तथा पित्र्याय यादव

ādityāya tathā gauḍaṃ kṣīraṃ tiṣyāya dāpayet|| kṣīrameva ca sārpāya tathā pitryāya yādava

गन्धोदकं च भाग्याय तथार्यम्णाय कीर्तितम्।। सावित्राय तथायस्तु त्वाष्ट्राय च तथा पयः

gandhodakaṃ ca bhāgyāya tathāryamṇāya kīrtitam|| sāvitrāya tathāyastu tvāṣṭrāya ca tathā payaḥ

वायव्याय च मार्द्वीकमैन्द्राग्न्याय च काञ्जिकम् ।। मित्राय तक्रं देयं च शाक्राय दधि दापयेत्

vāyavyāya ca mārdvīkamaindrāgnyāya ca kāñjikam || mitrāya takraṃ deyaṃ ca śākrāya dadhi dāpayet

नारिकेलाम्बु मूलाय तथाप्याय मधूदकम् ।। खार्जूरं वैश्वदेवाय ब्राह्माय सलिलं हितम्

nārikelāmbu mūlāya tathāpyāya madhūdakam || khārjūraṃ vaiśvadevāya brāhmāya salilaṃ hitam

आम्रैः पानं वैष्णवाय जम्बुभिर्वासवाय च ।। वारुणाय मधूकैश्च रसमाजस्य पार्थिव

āmraiḥ pānaṃ vaiṣṇavāya jambubhirvāsavāya ca || vāruṇāya madhūkaiśca rasamājasya pārthiva

1.100.10

आहिर्बुध्न्यस्य च तथा रसमेव भवेन्नृप ।। पौष्णाय च भवेच्छागं चाश्विनाय च माहिषम् ।। याम्याय च तथा देयं स्वच्छं मांसरसं तथा

āhirbudhnyasya ca tathā rasameva bhavennṛpa || pauṣṇāya ca bhavecchāgaṃ cāśvināya ca māhiṣam || yāmyāya ca tathā deyaṃ svacchaṃ māṃsarasaṃ tathā

समानदेवनक्षत्रं कथितं च तथा दिशाम् ।। उत्तरायै प्रदातव्यं तथा क्षीरं नराधिप

samānadevanakṣatraṃ kathitaṃ ca tathā diśām || uttarāyai pradātavyaṃ tathā kṣīraṃ narādhipa

सागराणां च सर्वेषां सततं भूतिमिच्छता

sāgarāṇāṃ ca sarveṣāṃ satataṃ bhūtimicchatā

यद्यद्ग्रहस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ।। तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति

yadyadgrahasyābhihitaṃ mayātra ṛkṣasya vā bhūmipatipradhāna || taddevatāyāśca tathaiva deyaṃ diśastathā nātra vicāraṇāsti

100

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिग्रहर्क्षदेयादेयपानो नाम शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pratigraharkṣadeyādeyapāno nāma śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०१

मार्कण्डेय उवाच ।। धुवस्थाननिविष्टानां देवतानां महीपते ।। घृताक्तैरक्षतैर्होमः कार्य्यश्च सतिलैर्भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || dhuvasthānaniviṣṭānāṃ devatānāṃ mahīpate || ghṛtāktairakṣatairhomaḥ kāryyaśca satilairbhavet

अर्कः पलाशः खदिरश्चापामार्गो ऽथ पिप्पलः ।। उदुम्बरश्शमीदूर्वाः कुशाश्चेति यथाक्रमम्

arkaḥ palāśaḥ khadiraścāpāmārgo 'tha pippalaḥ || udumbaraśśamīdūrvāḥ kuśāśceti yathākramam

समिदर्थं प्रशस्यन्ते सूर्यादीनां नराधिप ।। होतव्यास्समिधश्चैव घृताक्ता मनुजेश्वर

samidarthaṃ praśasyante sūryādīnāṃ narādhipa || hotavyāssamidhaścaiva ghṛtāktā manujeśvara

तथा प्रादेशमात्राश्च प्रागग्रा नित्यमेव च ।। ऊर्ध्वशुष्काः सपत्राश्च वित्वचश्च विवर्जयेत्

tathā prādeśamātrāśca prāgagrā nityameva ca || ūrdhvaśuṣkāḥ sapatrāśca vitvacaśca vivarjayet

कृत्तिकानां घृतेनाक्तो होमः पार्थिवसत्तम ।। रोहिणीनां तथा बीजैरिल्विलानां च पायसैः

kṛttikānāṃ ghṛtenākto homaḥ pārthivasattama || rohiṇīnāṃ tathā bījairilvilānāṃ ca pāyasaiḥ

माक्षिकैश्च तथार्द्रायामादित्यस्य च तण्डुलैः ।। पुष्यस्य पायसेनापि सार्प स्य च तथौषधैः

mākṣikaiśca tathārdrāyāmādityasya ca taṇḍulaiḥ || puṣyasya pāyasenāpi sārpa sya ca tathauṣadhaiḥ

तिलैः सतण्डुलैर्होमः तथा पैत्र्यस्य कीर्तितः ।। प्रियङ्गुभिश्च भाग्यस्य चार्य्यम्णस्य तथाक्षतैः

tilaiḥ sataṇḍulairhomaḥ tathā paitryasya kīrtitaḥ || priyaṅgubhiśca bhāgyasya cāryyamṇasya tathākṣataiḥ

सावित्रस्य तथा दध्ना चित्राया पायसेन च ।। वायव्यस्याक्षतैः कार्य्या सघृतैर्मनुजेश्वर

sāvitrasya tathā dadhnā citrāyā pāyasena ca || vāyavyasyākṣataiḥ kāryyā saghṛtairmanujeśvara

ऐन्द्राग्नस्य सदा कार्य्यो यावकेन तथैव च ।। मसूरैश्चैव मैत्रस्य शाक्रस्य चणकेन तु

aindrāgnasya sadā kāryyo yāvakena tathaiva ca || masūraiścaiva maitrasya śākrasya caṇakena tu

1.101.10

मूलस्यौषधिभिः कार्य्यस्तथैवाप्यस्य शालिभिः ।। वैश्वदेवस्य पयसा तथा ब्राह्मस्य पायसैः

mūlasyauṣadhibhiḥ kāryyastathaivāpyasya śālibhiḥ || vaiśvadevasya payasā tathā brāhmasya pāyasaiḥ

मणिभिस्तण्डुलोपेतैः श्रवणस्य विधीयते ।। न्यग्रोधोदुम्बरफलैर्वासवस्य विधीयते

maṇibhistaṇḍulopetaiḥ śravaṇasya vidhīyate || nyagrodhodumbaraphalairvāsavasya vidhīyate

वारुणस्योदकैः पुष्पैस्तथा चैवाक्षतैश्शुभैः ।। आजस्याज्येन मधुना दध्ना च नृपसत्तम

vāruṇasyodakaiḥ puṣpaistathā caivākṣataiśśubhaiḥ || ājasyājyena madhunā dadhnā ca nṛpasattama

व्रीहीभिश्च तथा कार्य्याश्चाहिर्बुध्न्यस्य पार्थिव ।। फलैश्च साक्षतैः कार्य्यस्तथा पौष्णस्य पार्थिव

vrīhībhiśca tathā kāryyāścāhirbudhnyasya pārthiva || phalaiśca sākṣataiḥ kāryyastathā pauṣṇasya pārthiva

क्षीरवृक्षसमिद्भिश्च आश्विनस्य विधीयते ।। याम्यस्य मधुसंयुक्तैस्तिलैः पार्थिवसत्तम

kṣīravṛkṣasamidbhiśca āśvinasya vidhīyate || yāmyasya madhusaṃyuktaistilaiḥ pārthivasattama

आज्य तिलाश्च तैलं च कृशरं मधु पायसम् ।। दधि क्षीरं घृतं क्षौद्रं प्राच्यादीनां यथाक्रमम्

ājya tilāśca tailaṃ ca kṛśaraṃ madhu pāyasam || dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ prācyādīnāṃ yathākramam

सागराणां च पयसा होमः कार्यः पृथक्पृथक् ।। उक्तालाभे च सर्वेषां होमः कार्य्यस्ति लाक्षतैः

sāgarāṇāṃ ca payasā homaḥ kāryaḥ pṛthakpṛthak || uktālābhe ca sarveṣāṃ homaḥ kāryyasti lākṣataiḥ

सघृतैः पार्थिवश्रेष्ठ द्रव्यशाठ्यं विवर्जयेत् ।। प्रभोः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते

saghṛtaiḥ pārthivaśreṣṭha dravyaśāṭhyaṃ vivarjayet || prabhoḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate

न साम्परायिकं तस्य भवतीह सुदुर्मतेः

na sāmparāyikaṃ tasya bhavatīha sudurmateḥ

यद्यदग्रहस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ।। तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति

yadyadagrahasyābhihitaṃ mayātra ṛkṣasya vā bhūmipatipradhāna || taddevatāyāśca tathaiva deyaṃ diśastathā nātra vicāraṇāsti

101

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होमद्रव्यविभागो नामैकोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde homadravyavibhāgo nāmaikottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०२

मार्कण्डेय उवाच ।। ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण होमः कार्यो ध्रुवस्य तु ।। ऊर्ध्वो अधर इत्येव ध्रुवायाश्च दिशो भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || dhruvā dyauriti mantreṇa homaḥ kāryo dhruvasya tu || ūrdhvo adhara ityeva dhruvāyāśca diśo bhavet

ब्रह्मयज्ञानमित्येष ब्रह्मणः परिकीर्तितः ।। द्यौस्त्वा इति च मन्त्रेण दिवः कार्यो महीपते

brahmayajñānamityeṣa brahmaṇaḥ parikīrtitaḥ || dyaustvā iti ca mantreṇa divaḥ kāryo mahīpate

पृथिवी दिवि चेत्येव पृथिव्याः परिकीर्तितः ।। प्रणवेन च शेषस्य चाधस्ताच्च तथा दिशः

pṛthivī divi cetyeva pṛthivyāḥ parikīrtitaḥ || praṇavena ca śeṣasya cādhastācca tathā diśaḥ

अग्निर्मूर्धेति मन्त्रोऽयमग्नये परिकीर्तितः ।। उदुत्तमं वरुणपाशं मन्त्रोयं वरुणस्य तु

agnirmūrdheti mantro'yamagnaye parikīrtitaḥ || uduttamaṃ varuṇapāśaṃ mantroyaṃ varuṇasya tu

प्रणवश्च कुमारस्य तद्विष्णोर्विष्णवे भवेत् ।। त्रातारमिन्द्रं शक्रस्य देव्याश्च प्रणवो भवेत्

praṇavaśca kumārasya tadviṣṇorviṣṇave bhavet || trātāramindraṃ śakrasya devyāśca praṇavo bhavet

प्रजापते न त्वदेता मन्त्रोऽयं स्यात्प्रजापतेः ।। विनायकाय प्रणवो विश्वकर्मेति चाप्यथ

prajāpate na tvadetā mantro'yaṃ syātprajāpateḥ || vināyakāya praṇavo viśvakarmeti cāpyatha

मन्त्रश्च कथितो राजन्सततं विश्वकर्मणः ।। आकृष्णेति च मन्त्रोऽयमादित्यस्य प्रकीर्तितः

mantraśca kathito rājansatataṃ viśvakarmaṇaḥ || ākṛṣṇeti ca mantro'yamādityasya prakīrtitaḥ

इमं देवेति सोमस्य अग्निर्मूर्धा कुजस्य तु ।। उद्बुध्यस्वा बुधस्यापि मन्त्रः प्रोक्तो नरेश्वर

imaṃ deveti somasya agnirmūrdhā kujasya tu || udbudhyasvā budhasyāpi mantraḥ prokto nareśvara

बृहस्पते अति यदर्यो मन्त्र उक्तो बृहस्पतेः ।। अन्नात्परिस्रुतेत्येवं मन्त्रः शुक्रस्य कीर्तितः

bṛhaspate ati yadaryo mantra ukto bṛhaspateḥ || annātparisrutetyevaṃ mantraḥ śukrasya kīrtitaḥ

1.102.10

शन्नोदेवीति सौरस्य काण्डात्काण्डेति राहवे ।। केतुं कृण्वन्निति तथा मन्त्र उक्तश्च केतवे

śannodevīti saurasya kāṇḍātkāṇḍeti rāhave || ketuṃ kṛṇvanniti tathā mantra uktaśca ketave

अग्निर्मूर्द्धा कृत्तिकानां रोहिणीनां प्रजापते ।। मधुव्वातेति मन्त्रोऽयमिल्वलानां प्रकीर्तितः

agnirmūrddhā kṛttikānāṃ rohiṇīnāṃ prajāpate || madhuvvāteti mantro'yamilvalānāṃ prakīrtitaḥ

मृडनो रुद्रमार्द्रायाः सुत्रामाणं पुनर्वसोः ।। तव श्रियेति पुष्यस्य होममन्त्रो विधीयते

mṛḍano rudramārdrāyāḥ sutrāmāṇaṃ punarvasoḥ || tava śriyeti puṣyasya homamantro vidhīyate

नमोऽस्तु सर्पेभ्यश्चेति मन्त्रः सार्पस्य कीर्तितः ।। अहं पितॄनिति तथा मन्त्रः पित्र्यस्य कीर्तितः

namo'stu sarpebhyaśceti mantraḥ sārpasya kīrtitaḥ || ahaṃ pitṝniti tathā mantraḥ pitryasya kīrtitaḥ

सदासुगेति भाग्यस्य तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः ।। एते अर्य्यमन्नित्येवमार्यम्णस्य च निर्दिशेत्

sadāsugeti bhāgyasya tathā mantraḥ prakīrtitaḥ || ete aryyamannityevamāryamṇasya ca nirdiśet

सावित्रस्य च सावित्री त्वाष्ट्रस्य य इमे तथा।। वायुरग्रेति च तथा वायव्यस्य नराधिप

sāvitrasya ca sāvitrī tvāṣṭrasya ya ime tathā|| vāyuragreti ca tathā vāyavyasya narādhipa

इन्द्राग्नी रोचनेत्येवमिन्द्राग्नस्य प्रकीर्तितः

indrāgnī rocanetyevamindrāgnasya prakīrtitaḥ

मित्रोजनेति मैत्रस्य होममन्त्रः प्रकीर्तितः ।। इन्द्रः सुत्राम इति च शाक्रस्य वसुधाधिप

mitrojaneti maitrasya homamantraḥ prakīrtitaḥ || indraḥ sutrāma iti ca śākrasya vasudhādhipa

यन्ते देवीति निर्ऋतिं मूलस्य च तथा भवेत् ।। शन्न आपस्तथाप्यस्य होममन्त्रः प्रकीर्तितः

yante devīti nirṛtiṃ mūlasya ca tathā bhavet || śanna āpastathāpyasya homamantraḥ prakīrtitaḥ

विश्वेदेवीति वैश्वस्य तथा च वसुधाधिप ।। ब्रह्मयज्ञानमित्येवं तथा ब्राह्मस्य निर्दिशेत्

viśvedevīti vaiśvasya tathā ca vasudhādhipa || brahmayajñānamityevaṃ tathā brāhmasya nirdiśet

1.102.20

वषट्ते विष्ण इत्येवं वैष्णवस्य तथा भवेत् ।। आमे ग्रहा भवत्येवं वासवस्य प्रकीर्तितः

vaṣaṭte viṣṇa ityevaṃ vaiṣṇavasya tathā bhavet || āme grahā bhavatyevaṃ vāsavasya prakīrtitaḥ

इमं मे वरुणेत्येवं वारुणस्य तथा भवेत् ।। उपप्रागेतिमन्त्रेण होममाजस्य कारयेत्

imaṃ me varuṇetyevaṃ vāruṇasya tathā bhavet || upaprāgetimantreṇa homamājasya kārayet

मन्त्रश्चाहिरिवेत्येवमाहिर्बुध्न्यस्य कीर्तितः ।। प्रयादमिति मन्त्रेण अश्विनस्य प्रकीर्तितः

mantraścāhirivetyevamāhirbudhnyasya kīrtitaḥ || prayādamiti mantreṇa aśvinasya prakīrtitaḥ

यमो दाधार पृथिवीं तथा याम्यस्य कीर्तितम् ।। नक्षत्रदेवताहोमे मन्त्रा एते प्रकीर्तिताः

yamo dādhāra pṛthivīṃ tathā yāmyasya kīrtitam || nakṣatradevatāhome mantrā ete prakīrtitāḥ

नक्षत्रदेवता तुल्या दिगीशानां तथैव च ।। प्रणवेन दिशः कार्यस्तथा वैश्रवणस्य च

nakṣatradevatā tulyā digīśānāṃ tathaiva ca || praṇavena diśaḥ kāryastathā vaiśravaṇasya ca

सागराणां च राजेन्द्र पृथगेव विजानता ।। एकचक्रेति वा द्व्यर्चं ग्रहाणां च नराधिप

sāgarāṇāṃ ca rājendra pṛthageva vijānatā || ekacakreti vā dvyarcaṃ grahāṇāṃ ca narādhipa

समाग्नेति तथा द्व्यर्च नक्षत्राणां विधीयते

samāgneti tathā dvyarca nakṣatrāṇāṃ vidhīyate

एतावदुक्तो नृपवर्य तुभ्यं होमाश्रयो मन्त्रगणो ग्रहाणाम् ।। हुतेन येनानघमानवानां कामानभीष्टान्प्रदिशन्ति लोके

etāvadukto nṛpavarya tubhyaṃ homāśrayo mantragaṇo grahāṇām || hutena yenānaghamānavānāṃ kāmānabhīṣṭānpradiśanti loke

102

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होममन्त्राध्यायो नाम द्व्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde homamantrādhyāyo nāma dvyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०३

मार्कण्डेय उवाच ।। ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां पृथक्पृथक् ।। दक्षिणार्थे प्रदातव्यं सर्वेषामेव काञ्चनम्

mārkaṇḍeya uvāca || dhruvasthānaniviṣṭānāṃ devatānāṃ pṛthakpṛthak || dakṣiṇārthe pradātavyaṃ sarveṣāmeva kāñcanam

रक्तां वत्सयुतां धेनुं दद्यादर्काय पार्थिव ।। शङ्खं दद्यान्नरेन्द्रेण दक्षिणार्थं निशाभृतः

raktāṃ vatsayutāṃ dhenuṃ dadyādarkāya pārthiva || śaṅkhaṃ dadyānnarendreṇa dakṣiṇārthaṃ niśābhṛtaḥ

रक्तवर्णोह्यनड्वाँश्च दातव्यः क्षितिजस्य तु ।। काञ्चनीं स्वां प्रतिकृतिं बालक्रीडनकानि च

raktavarṇohyanaḍvām̐śca dātavyaḥ kṣitijasya tu || kāñcanīṃ svāṃ pratikṛtiṃ bālakrīḍanakāni ca

बुधाय राजन्देयानि दक्षिणार्थे विशेषतः ।। क्षौमं दुकूलं कार्पासवासांसि गुरवे तथा

budhāya rājandeyāni dakṣiṇārthe viśeṣataḥ || kṣaumaṃ dukūlaṃ kārpāsavāsāṃsi gurave tathā

सितवर्णं च तुरगं भार्गवाय प्रदापयेत् ।। कृष्णां धेनुं सवत्सां च दद्यात्सूर्यसुताय वै

sitavarṇaṃ ca turagaṃ bhārgavāya pradāpayet || kṛṣṇāṃ dhenuṃ savatsāṃ ca dadyātsūryasutāya vai

उष्णीषं लोहदण्डश्च दातव्यो नृप राहवे ।। छागश्च केतवे देयं कुतपं च नराधिप

uṣṇīṣaṃ lohadaṇḍaśca dātavyo nṛpa rāhave || chāgaśca ketave deyaṃ kutapaṃ ca narādhipa

कृत्तिकानां तु कनकं दातव्यं भूतिमिच्छता ।। सर्वबीजानि देयानि रोहिणीनां तथैव च

kṛttikānāṃ tu kanakaṃ dātavyaṃ bhūtimicchatā || sarvabījāni deyāni rohiṇīnāṃ tathaiva ca

दोग्ध्रीं धेनुञ्चेल्वलानामनड्वाहं च राहवे ।। आदित्याय शुभं वस्त्रं पुण्याय कनकं घृतम्

dogdhrīṃ dhenuñcelvalānāmanaḍvāhaṃ ca rāhave || ādityāya śubhaṃ vastraṃ puṇyāya kanakaṃ ghṛtam

सार्पाय वृषभं दद्याद्रुक्मशृङ्गं महीपते ।। पित्र्यस्य च तिलान्दद्याद्वायव्यस्य च चामरम्

sārpāya vṛṣabhaṃ dadyādrukmaśṛṅgaṃ mahīpate || pitryasya ca tilāndadyādvāyavyasya ca cāmaram

1.103.10

भाग्यस्य देया गन्धाश्च आर्यम्णस्य च काञ्चनम् ।। हस्तस्य कुञ्जरं दद्यात्कनकं वा महीपते

bhāgyasya deyā gandhāśca āryamṇasya ca kāñcanam || hastasya kuñjaraṃ dadyātkanakaṃ vā mahīpate

त्वाष्ट्रस्य वृषभं दद्यादैन्द्राग्नस्य नराधिप।। वस्त्राणि चैव मैत्रस्य शाक्रस्य कनकं तथा

tvāṣṭrasya vṛṣabhaṃ dadyādaindrāgnasya narādhipa|| vastrāṇi caiva maitrasya śākrasya kanakaṃ tathā

दद्यान्मूलस्य मूलानि फलानि विविधानि च ।। आप्यस्य दधिपात्राणि शकटं वासवस्य च

dadyānmūlasya mūlāni phalāni vividhāni ca || āpyasya dadhipātrāṇi śakaṭaṃ vāsavasya ca

तथा चन्दनकाष्ठञ्च वारुणस्य प्रदापयेत् ।। अजमाजस्य दातव्यमाहिर्बुध्न्यस्य चौदनम्

tathā candanakāṣṭhañca vāruṇasya pradāpayet || ajamājasya dātavyamāhirbudhnyasya caudanam

धेनुं पौष्णस्य तुरगमाश्विनस्य तथैव च ।। तिलधेनुञ्च याम्यस्य दद्यात्पापापनुत्तये

dhenuṃ pauṣṇasya turagamāśvinasya tathaiva ca || tiladhenuñca yāmyasya dadyātpāpāpanuttaye

कुञ्जरं च तथैवोष्ट्रं रथं शकटमेव च ।। हयमश्वतरं चैव नरयानं च पार्थिव

kuñjaraṃ ca tathaivoṣṭraṃ rathaṃ śakaṭameva ca || hayamaśvataraṃ caiva narayānaṃ ca pārthiva

प्राच्यादीनां क्रमाद्दद्याद्दक्षिणाश्च नराधिप ।। सागराणां च दातव्यं कनकं भूरिदक्षिणम्

prācyādīnāṃ kramāddadyāddakṣiṇāśca narādhipa || sāgarāṇāṃ ca dātavyaṃ kanakaṃ bhūridakṣiṇam

नक्षत्राणां ग्रहाणाञ्च दिशाश्च मनुजेश्वर ।। यदुक्तमत्र तद्देयं देवतानां पृथक्पृथक्

nakṣatrāṇāṃ grahāṇāñca diśāśca manujeśvara || yaduktamatra taddeyaṃ devatānāṃ pṛthakpṛthak

उक्ताभावे च दातव्या धेनुः पार्थिवसत्तम ।। प्रत्येकस्य महाभाग शुभा कांस्योपदोहना

uktābhāve ca dātavyā dhenuḥ pārthivasattama || pratyekasya mahābhāga śubhā kāṃsyopadohanā

दोग्ध्री सवत्सा शीलाढ्या वस्त्ररत्नोपशोभिता ।। रुक्मशृङ्गैः खुरै रौप्यैर्मुक्तालांगूलभूषिता

dogdhrī savatsā śīlāḍhyā vastraratnopaśobhitā || rukmaśṛṅgaiḥ khurai raupyairmuktālāṃgūlabhūṣitā

1.103.20

ततो विसर्जनं कार्यं पूर्वोक्तविधिना नृप ।। दधिक्षीरघृतप्रायं तथा त्रिमधुरान्वितम्

tato visarjanaṃ kāryaṃ pūrvoktavidhinā nṛpa || dadhikṣīraghṛtaprāyaṃ tathā trimadhurānvitam

भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या प्रत्येकस्य नराधिप ।। यथाशक्त्या महाराज तेषां दद्याच्च दक्षिणाम् ।। प्रयतस्ताँश्च याचेत पूजितान्प्रीणनं बुधः

bhojayedbrāhmaṇānbhaktyā pratyekasya narādhipa || yathāśaktyā mahārāja teṣāṃ dadyācca dakṣiṇām || prayatastām̐śca yāceta pūjitānprīṇanaṃ budhaḥ

एतावदुक्तं तव शान्तिकर्म समस्तपापप्रशमाय राजन् ।। कर्त्तव्यमेतत्प्रयतेन शक्त्या न वित्तशाठ्येन न मायया च

etāvaduktaṃ tava śāntikarma samastapāpapraśamāya rājan || karttavyametatprayatena śaktyā na vittaśāṭhyena na māyayā ca

103

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दक्षिणाध्यायो नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dakṣiṇādhyāyo nāma tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०४

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवं शान्त्यवसाने तु यजमानस्य याजकः ।। हृदि विन्यस्य दर्भाग्रान्स्थितान्स्वे दक्षिणे करे

mārkaṇḍeya uvāca || || evaṃ śāntyavasāne tu yajamānasya yājakaḥ || hṛdi vinyasya darbhāgrānsthitānsve dakṣiṇe kare

कुर्यात्प्रतिसराबन्धं तन्मे निगदतः शृणु ।। बद्धप्रतिसरस्यास्य सर्वे नश्यन्तु राक्षसाः

kuryātpratisarābandhaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu || baddhapratisarasyāsya sarve naśyantu rākṣasāḥ

ध्रुवस्त्वामूर्ध्वतः पातु पूर्वतः पातु भास्करः ।। भौमो दक्षिणतः पातु पश्चात्पातु शनैश्चरः

dhruvastvāmūrdhvataḥ pātu pūrvataḥ pātu bhāskaraḥ || bhaumo dakṣiṇataḥ pātu paścātpātu śanaiścaraḥ

उत्तरेण बुधः पातु केतुः पातु तथा ह्यधः ।। पूर्वदक्षिणतः शुक्रो दक्षिणापरतस्तमः

uttareṇa budhaḥ pātu ketuḥ pātu tathā hyadhaḥ || pūrvadakṣiṇataḥ śukro dakṣiṇāparatastamaḥ

पश्चिमोत्तरतश्चन्द्रो जीवः प्रागुत्तरेण तु ।। उक्तसन्धिषु सर्वाणि नक्षत्राणि तवानघ

paścimottarataścandro jīvaḥ prāguttareṇa tu || uktasandhiṣu sarvāṇi nakṣatrāṇi tavānagha

स्वांस्वां दिशमधिष्ठाय तव नित्यं दिगीश्वराः ।। रक्षन्तु सर्वदुष्टेभ्यः शक्रवह्निपुरोगमाः

svāṃsvāṃ diśamadhiṣṭhāya tava nityaṃ digīśvarāḥ || rakṣantu sarvaduṣṭebhyaḥ śakravahnipurogamāḥ

शात्रवाणां च चोराणां व्याधीनां पातकस्य च ।। अमङ्गलानां घोराणामरिष्टानां तथैव च

śātravāṇāṃ ca corāṇāṃ vyādhīnāṃ pātakasya ca || amaṅgalānāṃ ghorāṇāmariṣṭānāṃ tathaiva ca

दुस्स्वप्नानां च घोराणां चिन्तितानां तथा मृषा।। वज्रेण नाशनं शक्रः करोतु बलसूदनः

dussvapnānāṃ ca ghorāṇāṃ cintitānāṃ tathā mṛṣā|| vajreṇa nāśanaṃ śakraḥ karotu balasūdanaḥ

दण्डेन नाशनं नित्यं विदधातु यमोन्तकः ।। पाशेन वरुणो देवो गदया च धनेश्वरः

daṇḍena nāśanaṃ nityaṃ vidadhātu yamontakaḥ || pāśena varuṇo devo gadayā ca dhaneśvaraḥ

1.104.10

ग्रहसन्नाहसन्नद्धो ग्रहपञ्जरमध्यगः ।। अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वदुःखविवर्जितः

grahasannāhasannaddho grahapañjaramadhyagaḥ || adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ

सर्वव्याधिविहीनश्च कालकर्णीविवर्जितः ।। तथा त्वं भव दीर्घायुर्ग्रहेन्द्राणां प्रसादतः

sarvavyādhivihīnaśca kālakarṇīvivarjitaḥ || tathā tvaṃ bhava dīrghāyurgrahendrāṇāṃ prasādataḥ

रक्षन्तु ते देवगणाः समन्त्राः धर्मे मतिं चापि सदा दिशन्तु ।। नाशं तथा शत्रुगणस्य चोग्रं भोगान्मनोज्ञान्विपुलाश्च लक्ष्मीम्

rakṣantu te devagaṇāḥ samantrāḥ dharme matiṃ cāpi sadā diśantu || nāśaṃ tathā śatrugaṇasya cograṃ bhogānmanojñānvipulāśca lakṣmīm

अध्यायः १०५

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। हविष्याशी ततस्तिष्ठेद्ब्रह्मचारी च तां निशाम् ।। ग्रहशान्तिरियं प्रोक्ता मया कल्मषनाशिनी

mārkaṇḍeya uvāca || || haviṣyāśī tatastiṣṭhedbrahmacārī ca tāṃ niśām || grahaśāntiriyaṃ proktā mayā kalmaṣanāśinī

अनावृष्ट्यां प्रयोक्तव्या वृष्टिकामेन भूभुजा ।। अतिवृष्ट्यां प्रयोक्तव्या वृष्टिं शमयता तथा

anāvṛṣṭyāṃ prayoktavyā vṛṣṭikāmena bhūbhujā || ativṛṣṭyāṃ prayoktavyā vṛṣṭiṃ śamayatā tathā

यात्राकाले तथा कार्य्या रिपूणां क्षयमिच्छता ।। रणकाले तथा कार्य्या संग्रामे जयमिच्छता

yātrākāle tathā kāryyā ripūṇāṃ kṣayamicchatā || raṇakāle tathā kāryyā saṃgrāme jayamicchatā

कर्तव्या चाभिचारार्थं शत्रूणां मनुजेश्वर ।। पुष्टिकामैर्नरैः कार्य्या विद्याकामैस्तथैव च

kartavyā cābhicārārthaṃ śatrūṇāṃ manujeśvara || puṣṭikāmairnaraiḥ kāryyā vidyākāmaistathaiva ca

लाभार्थं च तथा वैश्यैः शूद्रैर्धर्म्मफलेप्सुभिः ।। राज्यकामेन कर्तव्या राजपुत्रेण पार्थिव

lābhārthaṃ ca tathā vaiśyaiḥ śūdrairdharmmaphalepsubhiḥ || rājyakāmena kartavyā rājaputreṇa pārthiva

तथा वन्धनमोक्षार्थं बद्धेन च महीपते ।। स्थानच्युतेन कर्तव्या स्थानलब्धिमथेच्छता

tathā vandhanamokṣārthaṃ baddhena ca mahīpate || sthānacyutena kartavyā sthānalabdhimathecchatā

व्याधितेन च कर्तव्या व्याधेः प्रशममिच्छता ।। मारके च तथा कार्या मारकक्षयमिच्छता

vyādhitena ca kartavyā vyādheḥ praśamamicchatā || mārake ca tathā kāryā mārakakṣayamicchatā

पराभिचारशङ्कायां ग्रहशान्तिं प्रयोजयेत् ।। दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां तथोद्भवे

parābhicāraśaṅkāyāṃ grahaśāntiṃ prayojayet || divyāntarikṣabhaumānāmutpātānāṃ tathodbhave

ग्रहाधीनां नरेन्द्राणामुच्छ्रायाः पतनानि च ।। भावाभावौ च जगतां ग्रहायत्तौ नराधिप

grahādhīnāṃ narendrāṇāmucchrāyāḥ patanāni ca || bhāvābhāvau ca jagatāṃ grahāyattau narādhipa

1.105.10

ब्रह्मणैषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नृणां पूज्यतमा ग्रहाः

brahmaṇaiṣāṃ varo dattaḥ pūjitāḥ pūjayiṣyatha || tasmātsarvaprayatnena nṛṇāṃ pūjyatamā grahāḥ

गुरुभक्तस्य दान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च ।। पूजकस्य ग्रहेन्द्राणां सदा सानुग्रहा ग्रहाः

gurubhaktasya dāntasya dharmārjitadhanasya ca || pūjakasya grahendrāṇāṃ sadā sānugrahā grahāḥ

मानवस्यास्वतन्त्रस्य गोब्राह्मणहितस्य च ।। मांसभक्षणहीनस्य सदा सानुग्रहा ग्रहाः

mānavasyāsvatantrasya gobrāhmaṇahitasya ca || māṃsabhakṣaṇahīnasya sadā sānugrahā grahāḥ

ये भक्ताः पुण्डरीकाक्षं देवदेवं जनार्दनम् ।। नास्ति तेषां जगत्यस्मिन्दोषो ग्रहकृतो नृणाम्

ye bhaktāḥ puṇḍarīkākṣaṃ devadevaṃ janārdanam || nāsti teṣāṃ jagatyasmindoṣo grahakṛto nṛṇām

यथा बाणप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत ।। तथा दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम्

yathā bāṇaprahārāṇāṃ kavacaṃ vāraṇaṃ bhaveta || tathā daivopaghātānāṃ śāntirbhavati vāraṇam

ग्रहयागविधिं सम्यग्यश्चाधीते नराधिप ।। ग्रहपाकितं चैव तस्यापि न भविष्यति

grahayāgavidhiṃ samyagyaścādhīte narādhipa || grahapākitaṃ caiva tasyāpi na bhaviṣyati

अतीव विस्तरेणेयं ग्रहशांतिरुदाहृता ।। धन्या यशस्या चायुष्या सर्वकिल्बिषनाशिनी

atīva vistareṇeyaṃ grahaśāṃtirudāhṛtā || dhanyā yaśasyā cāyuṣyā sarvakilbiṣanāśinī

प्रयुञ्जतः सम्यगिमां नरेन्द्र न जातु लोके भयमस्ति किञ्चित् ।। आरोग्यमासाद्य चिरं च जीवेत्प्राप्नोति लक्ष्मीं सकलाँश्च भोगान्

prayuñjataḥ samyagimāṃ narendra na jātu loke bhayamasti kiñcit || ārogyamāsādya ciraṃ ca jīvetprāpnoti lakṣmīṃ sakalām̐śca bhogān

105

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहशान्तिफलवर्णनो नाम पञ्चाधिक शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde grahaśāntiphalavarṇano nāma pañcādhika śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०६

वज्र उवाच ।। ध्रुवस्याहं द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणानां पृथक्पृथक् ।। सम्भवं श्रोतुमिच्छामि नक्षत्राणां च मानद

vajra uvāca || dhruvasyāhaṃ dvijaśreṣṭha brāhmaṇānāṃ pṛthakpṛthak || sambhavaṃ śrotumicchāmi nakṣatrāṇāṃ ca mānada

मार्कण्डेय उवाच ।। ब्रह्मणा सृष्टिकामेन पूर्वमेव नराधिप ।। आदित्यस्तमसां हन्ता तेजसां गोलकः कृतः

mārkaṇḍeya uvāca || brahmaṇā sṛṣṭikāmena pūrvameva narādhipa || ādityastamasāṃ hantā tejasāṃ golakaḥ kṛtaḥ

तमोमयो गोलकश्च राहुस्तेन तथा कृतः ।। अम्मयानि तथान्यानि गोलकानि नराधिप।।। कृतानि तेन धर्म्मज्ञ ग्रहर्क्षाणां पृथक्पृथक् ।। ध्रुवस्थाननिविष्टाश्च तारकाश्च चतुर्दश

tamomayo golakaśca rāhustena tathā kṛtaḥ || ammayāni tathānyāni golakāni narādhipa||| kṛtāni tena dharmmajña graharkṣāṇāṃ pṛthakpṛthak || dhruvasthānaniviṣṭāśca tārakāśca caturdaśa

तेषां नामविभागं मे गदतः शृणु पार्थिव ।। उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः

teṣāṃ nāmavibhāgaṃ me gadataḥ śṛṇu pārthiva || uttānapādastasyātha vijñeyaḥ sottaro hanuḥ

यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः ।। हृदि नारायणः साध्यावश्विनौ पूर्वपादयोः

yajño'dharastu vijñeyo dharmo mūrdhānamāśritaḥ || hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyāvaśvinau pūrvapādayoḥ

वरुणश्चार्यमा तस्य पश्चिमे चैव सक्थिनी ।। शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपानं समाश्रितः

varuṇaścāryamā tasya paścime caiva sakthinī || śiśnaḥ saṃvatsarastasya mitro'pānaṃ samāśritaḥ

पुच्छेग्निश्च महेन्द्रश्च मारीचः कश्यपो ध्रुवः ।। धुवस्थास्नुर्ग्रहर्क्षाणाम्मेढीभूतः प्रकीर्तितः

pucchegniśca mahendraśca mārīcaḥ kaśyapo dhruvaḥ || dhuvasthāsnurgraharkṣāṇāmmeḍhībhūtaḥ prakīrtitaḥ

ध्रुवेण भ्राम्यते सर्वमायत्तं त्रिदिवे ध्रुवे ।। ध्रुवो हि भगवान्विष्णुः कालो लोकप्रकालनः

dhruveṇa bhrāmyate sarvamāyattaṃ tridive dhruve || dhruvo hi bhagavānviṣṇuḥ kālo lokaprakālanaḥ

1.106.10

शिशुमारनिबद्धानां तारकाणां पृथक्पृथक् ।। नामधेयानि विज्ञाय दृष्ट्वा च विमलेऽम्बरे

śiśumāranibaddhānāṃ tārakāṇāṃ pṛthakpṛthak || nāmadheyāni vijñāya dṛṣṭvā ca vimale'mbare

आयुरभ्यधिकं जीवेद्वर्षाणि तु चतुर्दश ।। अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते

āyurabhyadhikaṃ jīvedvarṣāṇi tu caturdaśa || ahorātrakṛtātpāpāttatkṣaṇādeva mucyate

आम्मयानां ग्रहर्क्षाणां मूर्च्छिताः सूर्यरश्मयः ।। जनयन्ति प्रकाशत्वं नात्र कार्य्या विचारणा

āmmayānāṃ graharkṣāṇāṃ mūrcchitāḥ sūryaraśmayaḥ || janayanti prakāśatvaṃ nātra kāryyā vicāraṇā

स्फाटिकानि विमानानि तथा सुकृतिनां नृप ।। नाके तारकबद्धानि अम्मयानीव यादव

sphāṭikāni vimānāni tathā sukṛtināṃ nṛpa || nāke tārakabaddhāni ammayānīva yādava

ग्रहर्क्षाणि समस्तानि ध्रुवश्च भगवांस्तथा ।। कल्पस्थायीनि राजेन्द्र नात्र कार्य्या विचारणा

graharkṣāṇi samastāni dhruvaśca bhagavāṃstathā || kalpasthāyīni rājendra nātra kāryyā vicāraṇā

तेषां तदभिमानिन्यो देवता यदुनन्दन ।। मन्वन्तरादौ जायन्ते न भवन्ति पुनःपुनः

teṣāṃ tadabhimāninyo devatā yadunandana || manvantarādau jāyante na bhavanti punaḥpunaḥ

औत्तानपादिर्धमात्मा ध्रुवस्तेष्वपि यादव ।। स्वायम्भुवेन्तरे जातस्तिष्ठत्याभूतसंप्लवम्

auttānapādirdhamātmā dhruvasteṣvapi yādava || svāyambhuventare jātastiṣṭhatyābhūtasaṃplavam

तस्य ते जन्म वक्ष्यामि सर्वकल्मषनाशनम् ।। पूर्वं ब्रह्मा महीपाल सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

tasya te janma vakṣyāmi sarvakalmaṣanāśanam || pūrvaṃ brahmā mahīpāla sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् ।। अर्धेन नारी तस्यासीद्विराजमसृजत्प्रभुः

dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo'bhavat || ardhena nārī tasyāsīdvirājamasṛjatprabhuḥ

विराडसृजत्पुरुषं पुरुषो मनुरुच्यते ।। यस्यैकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते

virāḍasṛjatpuruṣaṃ puruṣo manurucyate || yasyaikasaptatiguṇaṃ manvantaramihocyate

1.106.20

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः पुत्रावुभौ स्मृतौ ।। क्षत्रप्रवर्त्तकौ तौ तु पूर्वे मन्वन्तरे स्मृतौ

priyavratottānapādau manoḥ putrāvubhau smṛtau || kṣatrapravarttakau tau tu pūrve manvantare smṛtau

उत्तानपादपुत्रस्तु ध्रुवो विष्णुः प्रकीर्तितः ।। निबद्धो भ्राम्यते यत्र मरुतां ज्योतिषां गणः

uttānapādaputrastu dhruvo viṣṇuḥ prakīrtitaḥ || nibaddho bhrāmyate yatra marutāṃ jyotiṣāṃ gaṇaḥ

सप्तर्षि मण्डलं नित्यं तस्याधस्तात्प्रकीर्तितम् ।। मरीचिश्च वसिष्ठश्च अङ्गिराश्चात्रिरेव च

saptarṣi maṇḍalaṃ nityaṃ tasyādhastātprakīrtitam || marīciśca vasiṣṭhaśca aṅgirāścātrireva ca

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुस्सप्तर्षयोऽमलाः ।। वशिष्ठमाश्रिता साध्वी तेषाम्मध्यादरुन्धती

pulastyaḥ pulahaścaiva kratussaptarṣayo'malāḥ || vaśiṣṭhamāśritā sādhvī teṣāmmadhyādarundhatī

तस्याधस्ताद्भचक्रञ्च तस्याधस्ताच्छनैश्चरः ।। तस्याधस्तात्तथा जीवस्तस्याधस्तात्कुजः स्मृतः

tasyādhastādbhacakrañca tasyādhastācchanaiścaraḥ || tasyādhastāttathā jīvastasyādhastātkujaḥ smṛtaḥ

तस्याधस्ताद्दिनेशश्च तस्याधस्ताच्च भार्गवः ।। तस्याधस्ताद्बुधः प्रोक्तस्तस्याधस्ताच्च चन्द्रमाः

tasyādhastāddineśaśca tasyādhastācca bhārgavaḥ || tasyādhastādbudhaḥ proktastasyādhastācca candramāḥ

प्राग्दक्षिणगतिश्चैव ज्योतिषां चक्रमुच्यते ।। सर्वे ग्रहाः प्राग्गतयस्तुल्यवेगाः प्रकीर्तिताः

prāgdakṣiṇagatiścaiva jyotiṣāṃ cakramucyate || sarve grahāḥ prāggatayastulyavegāḥ prakīrtitāḥ

शीघ्रत्वेनोपचर्यन्ते यथा सन्नं महीपते ।। यथा यथा विशिष्टाश्च तथा मन्दाः प्रकीर्त्तिताः

śīghratvenopacaryante yathā sannaṃ mahīpate || yathā yathā viśiṣṭāśca tathā mandāḥ prakīrttitāḥ

तेषां ते सम्भवं वक्ष्ये प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ।। तेषां जननसाहस्रैरतीतैः किं प्रयोजनम्

teṣāṃ te sambhavaṃ vakṣye prāpte vaivasvate'ntare || teṣāṃ jananasāhasrairatītaiḥ kiṃ prayojanam

अनादिनिधनः श्रीमान्विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। स एव देवकार्यार्थं भूत्वा द्वादशधा पुरा

anādinidhanaḥ śrīmānviṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ || sa eva devakāryārthaṃ bhūtvā dvādaśadhā purā

1.106.30

अदितेर्जनयामास ह्यात्मानं कश्यपात्प्रभुः ।। तेषां तु मध्यात्सविता आदित्यस्य च देवता

aditerjanayāmāsa hyātmānaṃ kaśyapātprabhuḥ || teṣāṃ tu madhyātsavitā ādityasya ca devatā

प्रोक्तं ते सवितुर्जन्म शृणु चन्द्रमसस्ततः ।। दशभ्यश्च दिशाभ्यश्च तथात्रेः सुमहात्मनः

proktaṃ te saviturjanma śṛṇu candramasastataḥ || daśabhyaśca diśābhyaśca tathātreḥ sumahātmanaḥ

विष्णुरेवाभवद्राजन्पुत्र स मृगलाञ्छनः ।। दाक्षायणी वसोर्नाम पत्नी धर्मस्य विश्रुता

viṣṇurevābhavadrājanputra sa mṛgalāñchanaḥ || dākṣāyaṇī vasornāma patnī dharmasya viśrutā

जनयामास धर्मज्ञं वसुमध्ये निशाकरम् ।। श्रीसहायस्तथा जातः सोमश्चामृतमन्थनात्

janayāmāsa dharmajñaṃ vasumadhye niśākaram || śrīsahāyastathā jātaḥ somaścāmṛtamanthanāt

प्राकाम्येन शशाङ्कस्य जन्म तेऽभिहितं त्रिधा।। अतः परं प्रवक्ष्यामि तव भौमस्य सम्भवम्

prākāmyena śaśāṅkasya janma te'bhihitaṃ tridhā|| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava bhaumasya sambhavam

आसीद्दैत्यो हिरण्याक्षो महाबलपराक्रमः ।। स वै कन्यामजनयद्विकेशी नाम नामतः

āsīddaityo hiraṇyākṣo mahābalaparākramaḥ || sa vai kanyāmajanayadvikeśī nāma nāmataḥ

सा लेभे तस्य केशाँस्तां वै स्थाणुरकामयत् ।। तस्यां मैथुनसक्तस्य देवेशस्य पिनाकिनः

sā lebhe tasya keśām̐stāṃ vai sthāṇurakāmayat || tasyāṃ maithunasaktasya deveśasya pinākinaḥ

वह्निसम्म्भवभीतेन कृतो विघ्नो ह्यथाग्निना ।। प्रविष्टं मैथुनागारं वह्निं दृष्टवतस्तदा

vahnisammbhavabhītena kṛto vighno hyathāgninā || praviṣṭaṃ maithunāgāraṃ vahniṃ dṛṣṭavatastadā

क्रोधायासोद्भवः स्वेदो हरस्य समपद्यत ।। आननस्वेदजो बिन्दुर्देवस्यामित्रघातिनः

krodhāyāsodbhavaḥ svedo harasya samapadyata || ānanasvedajo bindurdevasyāmitraghātinaḥ

तस्याः पपात वदने सा पपौ तत्प्रयत्नतः ।। अन्तर्वत्न्यथ तेनासीन्न शशाक च तेजसा

tasyāḥ papāta vadane sā papau tatprayatnataḥ || antarvatnyatha tenāsīnna śaśāka ca tejasā

1.106.40

मोहिता तस्य बालस्य गर्भं धारयितुं तदा।। उत्ससर्जाथ तं गर्भं दीप्तानलसम द्युतिम्

mohitā tasya bālasya garbhaṃ dhārayituṃ tadā|| utsasarjātha taṃ garbhaṃ dīptānalasama dyutim

तं दधार महीपाल धरा देवीस्वरूपिणी ।। संस्कारमकरोच्चास्य स्वयमेव च कश्यपः

taṃ dadhāra mahīpāla dharā devīsvarūpiṇī || saṃskāramakaroccāsya svayameva ca kaśyapaḥ

अङ्गारनिकटस्थत्वान्नाम्ना चाङ्गारकः कृतः ।। उक्तं ते जन्म भीमस्य बुधस्यातः परं शृणु

aṅgāranikaṭasthatvānnāmnā cāṅgārakaḥ kṛtaḥ || uktaṃ te janma bhīmasya budhasyātaḥ paraṃ śṛṇu

कश्यपस्य धनुर्नाम पत्नी त्रैलोक्यविश्रुता ।। जनयामास तनयं रजोनामेति विश्रुतम्

kaśyapasya dhanurnāma patnī trailokyaviśrutā || janayāmāsa tanayaṃ rajonāmeti viśrutam

सोऽकामयत वै कन्यां वरुणस्य महात्मनः ।। वारुणीमिति विख्यातां त्रैलोक्यस्यैकसुन्दरीम्

so'kāmayata vai kanyāṃ varuṇasya mahātmanaḥ || vāruṇīmiti vikhyātāṃ trailokyasyaikasundarīm

ततस्तपश्च तेजश्च बलं वीर्यं तथैव च ।। शुल्कार्थं स ददौ तस्यै तानादाय वराङ्गना

tatastapaśca tejaśca balaṃ vīryaṃ tathaiva ca || śulkārthaṃ sa dadau tasyai tānādāya varāṅganā

अप्सु लीना तदा जाता पतसोग्रेण दानवः ।। तामप्सु लीनां विज्ञाय प्रविवेशोदकं तदा

apsu līnā tadā jātā patasogreṇa dānavaḥ || tāmapsu līnāṃ vijñāya praviveśodakaṃ tadā

तस्याः स्पर्शोपलम्भेन द्रवीभूतः स दानवः ।। द्रवतां समनुप्राप्तां तां विज्ञाय निशाकरः

tasyāḥ sparśopalambhena dravībhūtaḥ sa dānavaḥ || dravatāṃ samanuprāptāṃ tāṃ vijñāya niśākaraḥ

ममन्थ सहसा तोयं पुत्रार्थी मनुजेश्वर ।। मथ्यमाने जले तेन तदा सोमेन पार्थिव

mamantha sahasā toyaṃ putrārthī manujeśvara || mathyamāne jale tena tadā somena pārthiva

विवेश तेजसि पयो विष्णुर्देवनमस्कृतः ।। ततः कुमारस्सञ्जातो बुधस्तु ग्रहबोधनः

viveśa tejasi payo viṣṇurdevanamaskṛtaḥ || tataḥ kumārassañjāto budhastu grahabodhanaḥ

1.106.50

तद्दधार तदा तारा गुरुपत्नी यशस्विनी।। यदा धारयितुं शक्ता न बालं तेजसान्वितम्

taddadhāra tadā tārā gurupatnī yaśasvinī|| yadā dhārayituṃ śaktā na bālaṃ tejasānvitam

दाक्षायणी चोत्ससर्ज चन्द्रपत्नी सुतं तदा ।। एवं जन्म बुधस्योक्तं जीवस्यातः परं शृणु

dākṣāyaṇī cotsasarja candrapatnī sutaṃ tadā || evaṃ janma budhasyoktaṃ jīvasyātaḥ paraṃ śṛṇu

सुरूपा नाम दुहिता मारीचेस्तु प्रजापतेः ।। दत्ता त्वङ्गिरसे सा तु रूपयौवनशालिनी

surūpā nāma duhitā mārīcestu prajāpateḥ || dattā tvaṅgirase sā tu rūpayauvanaśālinī

तस्यां स जनयामास देवाचार्यं बृहस्पतिम् ।। बृहद्वाचं महाबुद्धिं वेदवेदाङ्गपारगम्

tasyāṃ sa janayāmāsa devācāryaṃ bṛhaspatim || bṛhadvācaṃ mahābuddhiṃ vedavedāṅgapāragam

उक्तं ते जन्म जीवस्य शुक्रस्यातः परं शृणु । उषा नाम तथा कन्या हिरण्यकशिपोस्सुता

uktaṃ te janma jīvasya śukrasyātaḥ paraṃ śṛṇu | uṣā nāma tathā kanyā hiraṇyakaśipossutā

भृगुपत्नी विशालाक्षी सर्वलोकैकसुन्दरी ।। जनयामास धर्मज्ञं ख्यातमौशनसं प्रभुम्

bhṛgupatnī viśālākṣī sarvalokaikasundarī || janayāmāsa dharmajñaṃ khyātamauśanasaṃ prabhum

स जहाराथ योगात्मा धनं वैश्रवणस्य तु ।। हृते वित्ते तु यक्षेशो जगाम शरणं हरम्

sa jahārātha yogātmā dhanaṃ vaiśravaṇasya tu || hṛte vitte tu yakṣeśo jagāma śaraṇaṃ haram

ततः क्रुद्धो महादेवो भार्गवं हन्तुमुद्यतः ।। भार्गवोऽपि च योगेन प्रविवेश हरं तदा

tataḥ kruddho mahādevo bhārgavaṃ hantumudyataḥ || bhārgavo'pi ca yogena praviveśa haraṃ tadā

हरोदरस्थस्तुष्टाव देवीं पर्वतनन्दिनीम् ।। तयोक्तस्तं तु तत्याज तदा शिश्नेन शङ्करः

harodarasthastuṣṭāva devīṃ parvatanandinīm || tayoktastaṃ tu tatyāja tadā śiśnena śaṅkaraḥ

शुक्रस्तु नाम चैवास्य तदा चक्रे जगद्गुरुः ।। धनेशत्वं ददौ चास्य धनेशेन सहानघ

śukrastu nāma caivāsya tadā cakre jagadguruḥ || dhaneśatvaṃ dadau cāsya dhaneśena sahānagha

1.106.60

मैत्र्यं चास्य धनेशेन तथा चक्रे त्रिलोचनः ।। शनैश्चरस्य वक्ष्यामि जन्मातस्ते नरेश्वर

maitryaṃ cāsya dhaneśena tathā cakre trilocanaḥ || śanaiścarasya vakṣyāmi janmātaste nareśvara

ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्त्वष्टा नाम प्रजापतिः ।। संज्ञां तु जनयामास कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम्

brahmaṇo mānasaḥ putrastvaṣṭā nāma prajāpatiḥ || saṃjñāṃ tu janayāmāsa kanyāṃ trailokyasundarīm

तां ददौ सवितुः पत्नीं तस्यां सूर्यो महातपाः ।। जनयामास धर्मज्ञं मनुं वैवस्वतं प्रभुम

tāṃ dadau savituḥ patnīṃ tasyāṃ sūryo mahātapāḥ || janayāmāsa dharmajñaṃ manuṃ vaivasvataṃ prabhuma

यमं च यमुनां चैव त्रैलोक्यस्यैकपालिनीम ।। तेषु ज्ञातेषु पुत्रेषु संज्ञा सा चारुलोचना

yamaṃ ca yamunāṃ caiva trailokyasyaikapālinīma || teṣu jñāteṣu putreṣu saṃjñā sā cārulocanā

भर्तुस्तेजोऽतिदुर्धर्षमसहन्ती वराङ्गना ।। सा तु च्छायां समाहूय इदं वचनमब्रवीत्

bhartustejo'tidurdharṣamasahantī varāṅganā || sā tu cchāyāṃ samāhūya idaṃ vacanamabravīt

मद्रूपेण त्वया भद्रे वस्तव्यमविकारया ।। पालनीयौ च मे पुत्रौ त्वयेमौ दुहिता च मे

madrūpeṇa tvayā bhadre vastavyamavikārayā || pālanīyau ca me putrau tvayemau duhitā ca me

एवमुक्ता ययौ देवी पितरं वरवर्णिनी ।। पित्रा निरस्ता भर्तारं गच्छगच्छेति भाषिता

evamuktā yayau devī pitaraṃ varavarṇinī || pitrā nirastā bhartāraṃ gacchagaccheti bhāṣitā

उत्तरांस्तु कुरून्गत्वा वडवारूपधारिणी ।। चचार शाद्वलाञ्छुभ्रान्वनेषूपवनेषु च

uttarāṃstu kurūngatvā vaḍavārūpadhāriṇī || cacāra śādvalāñchubhrānvaneṣūpavaneṣu ca

छायायां च तथार्कोपि संज्ञेयमिति चिन्तयन् ।। द्वौ पुत्रौ जनयामास सावर्णं तु शनैश्चरम्

chāyāyāṃ ca tathārkopi saṃjñeyamiti cintayan || dvau putrau janayāmāsa sāvarṇaṃ tu śanaiścaram

वज्र उवाच ।। कथं तामाप्तवान्संज्ञां भूय एव दिवाकरः ।। एतन्मे संशयं ब्रूहि भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || kathaṃ tāmāptavānsaṃjñāṃ bhūya eva divākaraḥ || etanme saṃśayaṃ brūhi bhṛguvaṃśavivardhana

1.106.70

मार्कण्डेय उवाच ।। पुत्रयोः सूतपुत्राँस्तु यथा छायानुवर्तते ।। न तथा वर्तते देवी संज्ञासूतेषु भामिनी

mārkaṇḍeya uvāca || putrayoḥ sūtaputrām̐stu yathā chāyānuvartate || na tathā vartate devī saṃjñāsūteṣu bhāminī

ततः कदाचित्तां क्रुद्धः संततर्ज तदा यमः ।। तं शशाप तदा च्छाया पादस्ते पततामयम्

tataḥ kadācittāṃ kruddhaḥ saṃtatarja tadā yamaḥ || taṃ śaśāpa tadā cchāyā pādaste patatāmayam

यमः शशंस तत्सर्वं पितुः परबलार्दनः ।। श्रुत्वा यमस्य वचनं यमं प्रोवाच भास्करः

yamaḥ śaśaṃsa tatsarvaṃ pituḥ parabalārdanaḥ || śrutvā yamasya vacanaṃ yamaṃ provāca bhāskaraḥ

कृमयो मांसमादाय तथा यास्यन्ति भूतलम् ।। एवं शाम्येच्च शापस्ते त्वं च त्रातो भविष्यसि

kṛmayo māṃsamādāya tathā yāsyanti bhūtalam || evaṃ śāmyecca śāpaste tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi

एतच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं चकार सुमहत्तपः ।। आराधयामास तदा देवदेवं जनार्दनम्

etacchrutvā piturvākyaṃ cakāra sumahattapaḥ || ārādhayāmāsa tadā devadevaṃ janārdanam

तस्मात्स लेभे धर्मात्मा धर्मराजत्वमञ्जसा ।। सूर्योऽप्यविन्दँस्तत्त्वेन पुत्रशापस्य कारणम्

tasmātsa lebhe dharmātmā dharmarājatvamañjasā || sūryo'pyavindam̐stattvena putraśāpasya kāraṇam

क्रोधाविष्टस्तदा छायां पप्रच्छामित्रघातनः।। शशंस तस्य सा सर्वं यथावृत्तमनिन्दिता

krodhāviṣṭastadā chāyāṃ papracchāmitraghātanaḥ|| śaśaṃsa tasya sā sarvaṃ yathāvṛttamaninditā

श्रुत्वा तु वचनं तस्यास्त्वष्टुर्वेश्मागमद्रविः ।। न ददर्श च तत्रस्थां तां भार्यां शुभचारिणीम्

śrutvā tu vacanaṃ tasyāstvaṣṭurveśmāgamadraviḥ || na dadarśa ca tatrasthāṃ tāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm

त्वष्ट्रा चाशंसितं तस्य वडवारूपधारिणी।। असहन्ती तु तेजस्ते कुरूनावसते शुभा

tvaṣṭrā cāśaṃsitaṃ tasya vaḍavārūpadhāriṇī|| asahantī tu tejaste kurūnāvasate śubhā

भ्रमिमावेश्य देवेशं त्वष्टापि जगतां पतिम् ।। तेजसः शातनं चक्रे देवस्य सवितुस्तदा

bhramimāveśya deveśaṃ tvaṣṭāpi jagatāṃ patim || tejasaḥ śātanaṃ cakre devasya savitustadā

1.106.80

कीर्णे तेजसि तद्रूपं भृशं कान्ततरं स्थितम् ।। शीर्णेन तेजसा चक्रं त्वष्टा चक्रे जगद्गुरोः

kīrṇe tejasi tadrūpaṃ bhṛśaṃ kāntataraṃ sthitam || śīrṇena tejasā cakraṃ tvaṣṭā cakre jagadguroḥ

सुदर्शनमिति ख्यातं देवस्य हरिमेधसः ।। कान्तरूपस्तु सविता हयरूपधरस्तदा

sudarśanamiti khyātaṃ devasya harimedhasaḥ || kāntarūpastu savitā hayarūpadharastadā

उत्तरांस्तु कुरून्गत्वा वडवारूपधारिणीम् ।। स्वां ददर्श तदा भार्यां शीतलद्रव्यसंयुताम्

uttarāṃstu kurūngatvā vaḍavārūpadhāriṇīm || svāṃ dadarśa tadā bhāryāṃ śītaladravyasaṃyutām

मैथुनार्थी तु तां देवो जगाम त्वरितस्तदा ।। वेगवन्तं तु सम्प्राप्तं दृष्ट्वा तुरगमुत्तमम्

maithunārthī tu tāṃ devo jagāma tvaritastadā || vegavantaṃ tu samprāptaṃ dṛṣṭvā turagamuttamam

व्यचेष्टत च सा देवी परपुंसोपशङ्कया ।। मुखे च भावयामास तां सूर्यो दीप्तदीधितिः

vyaceṣṭata ca sā devī parapuṃsopaśaṅkayā || mukhe ca bhāvayāmāsa tāṃ sūryo dīptadīdhitiḥ

तस्या नासापुटौ पूर्णौ तदा शुक्रेण पार्थिव ।। तथा तस्यास्तदा जातौ नासत्यावश्विनावुभौ

tasyā nāsāpuṭau pūrṇau tadā śukreṇa pārthiva || tathā tasyāstadā jātau nāsatyāvaśvināvubhau

भूमौ च पतितं यच्च ताभ्यां शुक्रं विमर्दितम् ।। तस्मात्सोश्वात्समुत्पन्नः कुमारः सूर्यसन्निभः

bhūmau ca patitaṃ yacca tābhyāṃ śukraṃ vimarditam || tasmātsośvātsamutpannaḥ kumāraḥ sūryasannibhaḥ

ततः स्वरूपमास्थाय देवदेवोऽपि भास्करः ।। स्वरूपिणीमथादाय संज्ञां तां स्वगृहं ययौ

tataḥ svarūpamāsthāya devadevo'pi bhāskaraḥ || svarūpiṇīmathādāya saṃjñāṃ tāṃ svagṛhaṃ yayau

नासत्यौ देवभिषजौ कृतवानश्विनावुभौ ।। ततो विमर्दनाज्जातं पुत्रं दृष्ट्वा दिवाकरः

nāsatyau devabhiṣajau kṛtavānaśvināvubhau || tato vimardanājjātaṃ putraṃ dṛṣṭvā divākaraḥ

रेवन्तेति तदा तस्य नाम चक्रे जगद्गुरुः ।। तं च पुत्रमुवाचात्थ सूर्यो ग्रहगणेश्वरः

revanteti tadā tasya nāma cakre jagadguruḥ || taṃ ca putramuvācāttha sūryo grahagaṇeśvaraḥ

1.106.90

यस्मात्सोऽश्वात्समुत्पन्नो मत्तस्त्व द्दीप्तदीधितिः ।। पूजामाप्स्यसि सोऽश्वेभ्यस्तस्मान्नित्यं जगत्प्रियः

yasmātso'śvātsamutpanno mattastva ddīptadīdhitiḥ || pūjāmāpsyasi so'śvebhyastasmānnityaṃ jagatpriyaḥ

ये च त्वां पूजयिष्यन्ति तेषां वृद्धिर्भविष्यति ।। शनैश्चरस्य ते जन्म मयोक्तं नृपसत्तम

ye ca tvāṃ pūjayiṣyanti teṣāṃ vṛddhirbhaviṣyati || śanaiścarasya te janma mayoktaṃ nṛpasattama

अतः परं प्रवक्ष्यामि राहोर्जन्म तथानघ ।। दाक्षायणी सिंहिकाख्या भार्या वै कश्यपस्य तु

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi rāhorjanma tathānagha || dākṣāyaṇī siṃhikākhyā bhāryā vai kaśyapasya tu

अकाले वरयामास भर्तारं तपसान्वितम् ।। भगवन्पुत्रकामाहं तं प्रयच्छ ममानघ

akāle varayāmāsa bhartāraṃ tapasānvitam || bhagavanputrakāmāhaṃ taṃ prayaccha mamānagha

अकालयञ्चासंक्रुद्धस्तां जगाद स कश्यपः ।। दैत्यदानवसंकाशं पुत्र त्वं जनयिष्यसि

akālayañcāsaṃkruddhastāṃ jagāda sa kaśyapaḥ || daityadānavasaṃkāśaṃ putra tvaṃ janayiṣyasi

राहुं सा जनयामास वरदानान्महात्मनः।। अतः परं प्रवक्ष्यामि केतोस्ते जन्म पार्थिव

rāhuṃ sā janayāmāsa varadānānmahātmanaḥ|| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi ketoste janma pārthiva

प्रजानां महतीं वृद्धिं दृष्ट्वा देवः पितामहः ।। क्षये तासां तदा चक्रे बुद्धिं बुद्धिमतां वरः

prajānāṃ mahatīṃ vṛddhiṃ dṛṣṭvā devaḥ pitāmahaḥ || kṣaye tāsāṃ tadā cakre buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ

क्षयं चिन्तयतस्तस्य प्रजानां मनुजेश्वर ।। प्रादुर्भूता ततः कन्या मृत्युर्नामेति विश्रुता

kṣayaṃ cintayatastasya prajānāṃ manujeśvara || prādurbhūtā tataḥ kanyā mṛtyurnāmeti viśrutā

तां जगाद तदा ब्रह्मा प्रजाः संहर शोभने ।। सा तथोक्ता तदा तेन रुरोद वरवर्णिनी

tāṃ jagāda tadā brahmā prajāḥ saṃhara śobhane || sā tathoktā tadā tena ruroda varavarṇinī

तदाश्रुबिन्दुभिर्जाता व्याधयोऽथ सहस्रशः ।। दृष्ट्वा व्याधीन्समुत्पन्नान्संहृत्याश्रूणि भामिनी

tadāśrubindubhirjātā vyādhayo'tha sahasraśaḥ || dṛṣṭvā vyādhīnsamutpannānsaṃhṛtyāśrūṇi bhāminī

1.106.100

सुदुश्चरं तपस्तेपे पुष्करारण्यमाश्रिता ।। स्थानेषु च तथान्येषु बहून्वर्षगणाञ्छुभा

suduścaraṃ tapastepe puṣkarāraṇyamāśritā || sthāneṣu ca tathānyeṣu bahūnvarṣagaṇāñchubhā

101

भूयो जगाद तां ब्रह्मा प्रजाः संहर शोभने ।। मयोक्तं यत्पुरा भद्रे तत्तथा न तदन्यथा

bhūyo jagāda tāṃ brahmā prajāḥ saṃhara śobhane || mayoktaṃ yatpurā bhadre tattathā na tadanyathā

102

तपसा ते वरं ग्राह्यं तदाचक्ष्व सुशोभने ।। नृणां निमित्तं मरणे लोके यास्यति दोषतः

tapasā te varaṃ grāhyaṃ tadācakṣva suśobhane || nṛṇāṃ nimittaṃ maraṇe loke yāsyati doṣataḥ

103

न कश्चिद्दोषतो मन्ता त्वां कदाचिदपि ध्रुवे ।। एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा सा शुभानना

na kaściddoṣato mantā tvāṃ kadācidapi dhruve || evamuktā tadā tena brahmaṇā sā śubhānanā

104

दीर्घमुष्णं च निःश्वासं मुमोच वरवर्णिनी।। कृष्णसर्पसमाकारस्तस्मात्केतुरजायत

dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvāsaṃ mumoca varavarṇinī|| kṛṣṇasarpasamākārastasmātketurajāyata

105

शिखिदीप्तशिखो राजन्कालानलसमप्रभः ।। धूमप्रभस्य तस्याथ केतुरूपस्य पार्थिव

śikhidīptaśikho rājankālānalasamaprabhaḥ || dhūmaprabhasya tasyātha keturūpasya pārthiva

106

संज्ञां चकार सर्वात्मा देवदेवः पितामहः ।। धूमकेतुरयं नाम्ना भविष्यति जगत्त्रये

saṃjñāṃ cakāra sarvātmā devadevaḥ pitāmahaḥ || dhūmaketurayaṃ nāmnā bhaviṣyati jagattraye

107

दर्शयिष्यति लोकानां तथैव च शुभाशुभम् ।। दिव्यन्तरिक्षे भुवि चैक एषः सन्दृश्यते धूमकेतुर्महात्मा ।। संस्थानरूपैस्तु बहुप्रकारैः शुभाशुभं दर्शयन्मानुषाणाम्

darśayiṣyati lokānāṃ tathaiva ca śubhāśubham || divyantarikṣe bhuvi caika eṣaḥ sandṛśyate dhūmaketurmahātmā || saṃsthānarūpaistu bahuprakāraiḥ śubhāśubhaṃ darśayanmānuṣāṇām

106

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहसम्भवोनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde grahasambhavonāma ṣaḍuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०७

मार्कण्डेय उवाच ।। पूर्वं ब्रह्मा महीपाल सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।। अभ्ययुङ्क्त तदात्मानं तस्य युक्तस्य पार्थिव

mārkaṇḍeya uvāca || pūrvaṃ brahmā mahīpāla sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ || abhyayuṅkta tadātmānaṃ tasya yuktasya pārthiva

ततोऽस्य जघनात्पूर्वमसुराञ्जज्ञिरे सुतान् ।। असुः प्राणः स्मृतो विप्रैस्तजन्मानस्ततोऽसुराः

tato'sya jaghanātpūrvamasurāñjajñire sutān || asuḥ prāṇaḥ smṛto vipraistajanmānastato'surāḥ

यथा सृष्टाः सुरास्तन्वा तां तनुं सोव्यपोहत ।। अव्यक्तं तत्त्वबहुलं ततस्तान्सोभ्ययुञ्जत

yathā sṛṣṭāḥ surāstanvā tāṃ tanuṃ sovyapohata || avyaktaṃ tattvabahulaṃ tatastānsobhyayuñjata

ततस्तान्युञ्जमानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल ।। ततो मुखात्समुत्पन्ना दिव्यतस्तस्य देवताः

tatastānyuñjamānasya priyamāsītprabhoḥ kila || tato mukhātsamutpannā divyatastasya devatāḥ

उत्पन्ना दिव्यतस्तस्माद्देवास्तेन ततः स्मृताः ।। धातुर्देवीति यत्प्रोक्तं क्रीडार्थं संविभाव्यते

utpannā divyatastasmāddevāstena tataḥ smṛtāḥ || dhāturdevīti yatproktaṃ krīḍārthaṃ saṃvibhāvyate

तस्माद्देव्यान्तु तन्वायां जज्ञिरे तस्य देवताः ।। देवान्दृष्ट्वा ततः सो वै तनुमन्यां प्रपद्यत

tasmāddevyāntu tanvāyāṃ jajñire tasya devatāḥ || devāndṛṣṭvā tataḥ so vai tanumanyāṃ prapadyata

सत्त्वमात्रात्मिकामेव तनुं तां सोऽभ्ययुञ्जत ।। पितेव मन्यमानस्तान्सुतान्प्रव्याध स प्रभुः

sattvamātrātmikāmeva tanuṃ tāṃ so'bhyayuñjata || piteva manyamānastānsutānpravyādha sa prabhuḥ

पितरो ह्युपपक्षाभ्यां मध्ये रात्र्यह्नयोः पुरा ।। तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

pitaro hyupapakṣābhyāṃ madhye rātryahnayoḥ purā || tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

1.107.10

यया सृष्टास्तु पितरस्तनुं तां स व्यपोहत ।। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत।।।। तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्यादासुरी मता ।। तयोर्मध्ये तु पितरः सा तनुस्तु गरीयसी

yayā sṛṣṭāstu pitarastanuṃ tāṃ sa vyapohata || sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata|||| tasmādahardevatānāṃ rātriḥ syādāsurī matā || tayormadhye tu pitaraḥ sā tanustu garīyasī

तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा ।। युक्तास्ते तामुपासन्ते तथा विष्णोर्यदन्तरम्

tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā || yuktāste tāmupāsante tathā viṣṇoryadantaram

तस्माद्रात्र्यह्नयोः सन्धावुपासन्ते द्विजास्तु ताम् ।। ततोऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स तन्वामुपपद्यत

tasmādrātryahnayoḥ sandhāvupāsante dvijāstu tām || tato'nyasyāṃ punarbrahmā sa tanvāmupapadyata

राजसत्त्वात्मिकायां तु मनसा सोऽसृजत्प्रभुः ।। मनसा तु ततस्तस्य प्रजानाञ्जज्ञिरे प्रजाः

rājasattvātmikāyāṃ tu manasā so'sṛjatprabhuḥ || manasā tu tatastasya prajānāñjajñire prajāḥ

मनसा च मनुष्यास्ते जननात्प्रथिताः प्रजाः ।। सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सौम्यस्यां तनुं सोऽव्यपोहत

manasā ca manuṣyāste jananātprathitāḥ prajāḥ || sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ saumyasyāṃ tanuṃ so'vyapohata

सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यः प्रजायत ।। तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः

sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyaḥ prajāyata || tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ

तामुत्सृज्य ततो ज्योत्स्नां ततोऽन्या प्राविशत्पुनः ।। मूर्तिं रजस्तमासक्तां ततस्तां सोभ्ययुञ्जत

tāmutsṛjya tato jyotsnāṃ tato'nyā prāviśatpunaḥ || mūrtiṃ rajastamāsaktāṃ tatastāṃ sobhyayuñjata

ततोऽन्यास्सान्धकारे तु क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन् ।। ताः सृष्ट्वा तु क्षुधाविष्टा अंगुल्या दातुमुद्यताः

tato'nyāssāndhakāre tu kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan || tāḥ sṛṣṭvā tu kṣudhāviṣṭā aṃgulyā dātumudyatāḥ

अंभांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये ।। राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः

aṃbhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye || rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ

ध्रुवं क्षणोमि येम्भांसि तेषु दृष्ट्वा परस्परम् ।। तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः

dhruvaṃ kṣaṇomi yembhāṃsi teṣu dṛṣṭvā parasparam || tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ

1.107.20

रक्षणे पालने चापि धातुरेव विभाव्यते ।। यक्ष इत्येष धातुर्वै क्षेपणे सन्निरुध्यते

rakṣaṇe pālane cāpi dhātureva vibhāvyate || yakṣa ityeṣa dhāturvai kṣepaṇe sannirudhyate

रक्षणाद्रक्ष इत्युक्ताः क्षपणाद्यक्ष उच्यते ।। तान्दृष्ट्वा तत्क्षणेनास्य केशाः शीर्यन्त धीमतः

rakṣaṇādrakṣa ityuktāḥ kṣapaṇādyakṣa ucyate || tāndṛṣṭvā tatkṣaṇenāsya keśāḥ śīryanta dhīmataḥ

ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्ध्वमारोहन्त ततः पुनः ।। सर्पणात्तु स्मृताः सर्पाः पन्नत्वात्पन्नगाः स्मृताः

te śīrṇā vyutthitā hyūrdhvamārohanta tataḥ punaḥ || sarpaṇāttu smṛtāḥ sarpāḥ pannatvātpannagāḥ smṛtāḥ

बालात्मानः स्मृता व्याला हीनत्वाच्चाहयः स्मृताः ।। पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि सर्पास्तेऽपायसर्पणात्

bālātmānaḥ smṛtā vyālā hīnatvāccāhayaḥ smṛtāḥ || pannatvātpannagāścāpi sarpāste'pāyasarpaṇāt

तेषां लयाः पृथिव्यापः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः ।। तस्य क्रोधोऽभवद्धूममग्निगर्भः सुदारुणः

teṣāṃ layāḥ pṛthivyāpaḥ sūryācandramasau ghanāḥ || tasya krodho'bhavaddhūmamagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ

स तान्सर्पान्समुत्पन्नानाविवेश विषात्मकान् ।। सर्पान्दृष्ट्वा ततः क्रोधत्क्रोधात्मानो विनिर्ममे

sa tānsarpānsamutpannānāviveśa viṣātmakān || sarpāndṛṣṭvā tataḥ krodhatkrodhātmāno vinirmame

गां धयन्तस्ततो दृष्ट्वा गन्धर्वा अग्निरेतसः ।। धय इत्येष धातुर्वै पाने ह्येष निरुध्यते

gāṃ dhayantastato dṛṣṭvā gandharvā agniretasaḥ || dhaya ityeṣa dhāturvai pāne hyeṣa nirudhyate

पिबन्तो जज्ञिरे वाचा गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः ।। कर्णेन कपिला भूत्वा पिशाचाः कपिशा ह्यलम्

pibanto jajñire vācā gandharvāstena te smṛtāḥ || karṇena kapilā bhūtvā piśācāḥ kapiśā hyalam

भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशिनः ।। अष्टासु तासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः

bhūtatvātte smṛtā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśinaḥ || aṣṭāsu tāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ

ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसा सृजन् ।। पक्षिणः स तु दृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन्

tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vayasā sṛjan || pakṣiṇaḥ sa tu dṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan

1.107.30

मुखतोऽजाः सृजन्सो वै वक्षसश्चा वयोऽसृजत् ।। गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पुनरन्याँश्च निर्ममे

mukhato'jāḥ sṛjanso vai vakṣasaścā vayo'sṛjat || gāvaścaivodarādbrahmā punaranyām̐śca nirmame

पादतोऽश्वांस्तुरङ्गांश्च रासभान्गवयान्मृगान् ।। उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च श्वानानन्यांश्च जातयः

pādato'śvāṃsturaṅgāṃśca rāsabhāngavayānmṛgān || uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śvānānanyāṃśca jātayaḥ

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभिस्तस्य जज्ञिरे ।। एवंविधौषधीः सृष्ट्वा न्ययुजत्सोऽध्वरेषु ताः

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhistasya jajñire || evaṃvidhauṣadhīḥ sṛṣṭvā nyayujatso'dhvareṣu tāḥ

अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे पुरा ।। गौरजः पुरुषोथाविरथाश्वतरगर्दभाः

asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhe purā || gaurajaḥ puruṣothāvirathāśvataragardabhāḥ

एते ग्राम्याः स्मृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे ।। महिषो गवयोष्ट्रास्तु द्विखुरः शरभो द्विपः

ete grāmyāḥ smṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare || mahiṣo gavayoṣṭrāstu dvikhuraḥ śarabho dvipaḥ

मर्कटः सप्तमस्तेषामारण्याः पशवस्तु ते ।। गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्स्तोमं रथन्तरम्

markaṭaḥ saptamasteṣāmāraṇyāḥ paśavastu te || gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtstomaṃ rathantaram

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ।। यज्ञोऽपि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशस्तथा

agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt || yajño'pi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśastathā

बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात् ।। सामानि जगती चैव स्तोमं सप्तदशं तथा

bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso'sṛjanmukhāt || sāmāni jagatī caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सोऽसृजन्मुखात् ।। अथर्वमेकविंशं च त्रिष्टुब्वैराजमेव च ।। अप्तुर्यामं च यज्ञानां चोत्तरात्सोऽसृजन्मुखात्

vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso'sṛjanmukhāt || atharvamekaviṃśaṃ ca triṣṭubvairājameva ca || apturyāmaṃ ca yajñānāṃ cottarātso'sṛjanmukhāt

विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च

vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca

1.107.40

सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान् ।। ततोऽसृजत्स भूतानि स्थावराणि चराणि च

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān || tato'sṛjatsa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।। नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्

sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvāpsarasastathā || narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān

अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ।। जरायुजं चाण्डजं च सस्वेदजमथोद्भिजम्

avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam || jarāyujaṃ cāṇḍajaṃ ca sasvedajamathodbhijam

भूतग्रामं संकृतवान्देवदेवश्चतुर्विधम् ।। पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः

bhūtagrāmaṃ saṃkṛtavāndevadevaścaturvidham || paśavaśca mṛgāścaiva vyālāścobhayatodataḥ

रक्षांसि च पिशाचांश्च मनुष्यांश्च जरायुजाः ।। अण्डजाः पक्षिणः सर्पानक्रान्मत्स्यांश्च कच्छपान्

rakṣāṃsi ca piśācāṃśca manuṣyāṃśca jarāyujāḥ || aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarpānakrānmatsyāṃśca kacchapān

यानि चैवं प्रकाराणि स्थावराणि चराणि च ।। स्वेदजं दंशमशकयूकामक्षिकमत्कुणम्

yāni caivaṃ prakārāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca || svedajaṃ daṃśamaśakayūkāmakṣikamatkuṇam

ऊष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् ।। उद्भिजास्तरवः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः

ūṣmaṇaścopajāyante yaccānyatkiñcidīdṛśam || udbhijāstaravaḥ sarve bījakāṇḍaprarohiṇaḥ

ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ।। अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृता

oṣadhyaḥ phalapākāntā bahupuṣpaphalopagāḥ || apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtā

पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षाश्चोभयतः शुभाः ।। प्रतानाश्चैव वल्ल्यश्च वीरुधः परिकीर्तिताः

puṣpiṇaḥ phalinaścaiva vṛkṣāścobhayataḥ śubhāḥ || pratānāścaiva vallyaśca vīrudhaḥ parikīrtitāḥ

गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः ।। बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च

gucchagulmaṃ tu vividhaṃ tathaiva tṛṇajātayaḥ || bījakāṇḍaruhāṇyeva pratānā vallya eva ca

1.107.50

तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना ।। अनुसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः

tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā || anusaṃjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ

एकदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः ।। घोरेऽस्मिन्भूतसंसारे नित्ये सततयायिनि

ekadantāstu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ || ghore'sminbhūtasaṃsāre nitye satatayāyini

यं तु कर्मणि यस्मिन्स न्ययुङ्क्त प्रथमं प्रभुः ।। तत्तदेव स्वयं तेजो युज्यमानः पुनःपुनः

yaṃ tu karmaṇi yasminsa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ || tattadeva svayaṃ tejo yujyamānaḥ punaḥpunaḥ

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते ।। तद्भाविता प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte || tadbhāvitā prapadyante tasmāttattasya rocate

यद्यस्य सोददात्सर्गे स तत्तत्स्वयमाविशत् ।। यथर्तुलिङ्गान्यृतवः स्वयमेव तु पर्यये

yadyasya sodadātsarge sa tattatsvayamāviśat || yathartuliṅgānyṛtavaḥ svayameva tu paryaye

स्वानिस्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनाम् ।। लोकानां तु विशुद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः

svānisvānyabhipadyante tathā karmāṇi dehinām || lokānāṃ tu viśuddhyarthaṃ mukhabāhūrupādataḥ

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत्।। आस्याद्वै ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्रियाः शुभाः

brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat|| āsyādvai brāhmaṇā jātā bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ śubhāḥ

ऊरुभ्यां च विशः सृष्टाः शूद्रः पद्भ्यामजायत ।। वर्णानामाश्रमाणां च धर्मं चक्रे पृथक्पृथक्

ūrubhyāṃ ca viśaḥ sṛṣṭāḥ śūdraḥ padbhyāmajāyata || varṇānāmāśramāṇāṃ ca dharmaṃ cakre pṛthakpṛthak

स्वधर्मे च निविष्टानां स्थानानि व्यदधात्प्रभुः ।। ब्रह्मलोकं ब्राह्मणानां शाक्रं क्षत्त्रियजन्मनाम्

svadharme ca niviṣṭānāṃ sthānāni vyadadhātprabhuḥ || brahmalokaṃ brāhmaṇānāṃ śākraṃ kṣattriyajanmanām

मारुतं च विशां स्थानं गान्धर्वं शूद्रजन्मनाम् ।। ब्रह्मचारिव्रतस्थानां ब्रह्मलोकं प्रजापतिः

mārutaṃ ca viśāṃ sthānaṃ gāndharvaṃ śūdrajanmanām || brahmacārivratasthānāṃ brahmalokaṃ prajāpatiḥ

1.107.60

प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम् ।। स्थानं सप्त ऋषीणां च तथैव वनवासिनाम्

prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ yathāvihitakāriṇām || sthānaṃ sapta ṛṣīṇāṃ ca tathaiva vanavāsinām

यतीनामकृतं स्थानं यत्रेच्छागामिनां सदा ।। कृत्वा स सूत्रसंस्थानं प्रजागर्भं तु मानसम्

yatīnāmakṛtaṃ sthānaṃ yatrecchāgāmināṃ sadā || kṛtvā sa sūtrasaṃsthānaṃ prajāgarbhaṃ tu mānasam

अथासृजत्प्रजाकर्तॄन्मानसाँस्तनयान्प्रभुः ।। धर्मं रुद्रं मनुं चैव सनकं च सनन्दनम्

athāsṛjatprajākartṝnmānasām̐stanayānprabhuḥ || dharmaṃ rudraṃ manuṃ caiva sanakaṃ ca sanandanam

भृगुं सनत्कुमारं च रुचिं श्रद्धां तथैव च ।। मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

bhṛguṃ sanatkumāraṃ ca ruciṃ śraddhāṃ tathaiva ca || marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum

वसिष्ठं च महाभागं नारदं च महामुनिम् ।। स्वभास्करान्बर्हिषदः अग्निष्वात्तांस्तथैव च

vasiṣṭhaṃ ca mahābhāgaṃ nāradaṃ ca mahāmunim || svabhāskarānbarhiṣadaḥ agniṣvāttāṃstathaiva ca

क्रव्यादांश्चोपहूतांश्च आज्यपांश्च सुकालिनः ।। आद्या मूर्तिविहीनाश्च त्रयस्तेषां गणाः स्मृताः

kravyādāṃścopahūtāṃśca ājyapāṃśca sukālinaḥ || ādyā mūrtivihīnāśca trayasteṣāṃ gaṇāḥ smṛtāḥ

चरमास्ते गणास्तेषां कथितास्तु समूर्तयः ।। महाभूतशरीराणि सृष्टवान्स तथैव च

caramāste gaṇāsteṣāṃ kathitāstu samūrtayaḥ || mahābhūtaśarīrāṇi sṛṣṭavānsa tathaiva ca

एवं कृत्वा प्रजासर्गं चांगुष्ठाद्दक्षिणात्ततः ।। ससर्ज दक्षं भगवान्वामांगुष्ठात्तथैव च

evaṃ kṛtvā prajāsargaṃ cāṃguṣṭhāddakṣiṇāttataḥ || sasarja dakṣaṃ bhagavānvāmāṃguṣṭhāttathaiva ca

ससर्ज भार्यां तस्यैव देवदेवः पितामहः ।। तस्यां तु जनयामास दक्षो दुहितरः शुभाः

sasarja bhāryāṃ tasyaiva devadevaḥ pitāmahaḥ || tasyāṃ tu janayāmāsa dakṣo duhitaraḥ śubhāḥ

ददौ ताश्च स धर्मात्मा ब्रह्मपुत्रेभ्य एव च ।। सतीं ददौ स रुद्राय रुद्रा यस्याः सुताः स्मृताः

dadau tāśca sa dharmātmā brahmaputrebhya eva ca || satīṃ dadau sa rudrāya rudrā yasyāḥ sutāḥ smṛtāḥ

1.107.70

असंख्येया महावीर्या हरतुल्यपराक्रमाः ।। यैर्व्याप्तं भुवनं सर्वं सूर्यस्येव गभस्तिभिः

asaṃkhyeyā mahāvīryā haratulyaparākramāḥ || yairvyāptaṃ bhuvanaṃ sarvaṃ sūryasyeva gabhastibhiḥ

भृगवे च ददौ ख्यातिं रूपे णाप्रतिमां शुभाम् ।। भृगुर्धाताविधातारौ जनयामास सायुधौ

bhṛgave ca dadau khyātiṃ rūpe ṇāpratimāṃ śubhām || bhṛgurdhātāvidhātārau janayāmāsa sāyudhau

श्रियं च जनयामास खचराँश्च तुरङ्गमान् ।। भृगुः प्रादाच्छ्रियं देवीं राजन्नारायणस्य च

śriyaṃ ca janayāmāsa khacarām̐śca turaṅgamān || bhṛguḥ prādācchriyaṃ devīṃ rājannārāyaṇasya ca

तस्यां संजनयामास बलोन्मादौ मदोत्कटौ ।। मेरोः पर्वतराजस्य द्वे कन्ये भुवि विश्रुते

tasyāṃ saṃjanayāmāsa balonmādau madotkaṭau || meroḥ parvatarājasya dve kanye bhuvi viśrute

धातुर्विधातुस्ते दत्ते आयतिर्नियतिस्तथा।। आयतिर्जनयामास प्राणं यदुकुलोद्वह

dhāturvidhātuste datte āyatirniyatistathā|| āyatirjanayāmāsa prāṇaṃ yadukulodvaha

नियतिर्जनयामास मृकण्डुं तपसां निधिम्।। व्यतीते सप्तमे कल्पे मृकण्डोः सुमहात्मनः

niyatirjanayāmāsa mṛkaṇḍuṃ tapasāṃ nidhim|| vyatīte saptame kalpe mṛkaṇḍoḥ sumahātmanaḥ

अहं पुत्रः समुत्पन्नो मनस्विन्यां नराधिप ।। पत्नी मरीचेस्संभूतिर्दक्षस्य तनया शुभा

ahaṃ putraḥ samutpanno manasvinyāṃ narādhipa || patnī marīcessaṃbhūtirdakṣasya tanayā śubhā

प्रजापतिं पूर्णमासं जनयामास भामिनी ।। पूर्णमासस्य विरजाः सुदामा तु तदात्मजः

prajāpatiṃ pūrṇamāsaṃ janayāmāsa bhāminī || pūrṇamāsasya virajāḥ sudāmā tu tadātmajaḥ

लोकालोकनिविष्टस्तु लोकपालो मयेरितः ।। पुत्रश्च पौर्णमासस्य सर्वेशो नाम चापरः

lokālokaniviṣṭastu lokapālo mayeritaḥ || putraśca paurṇamāsasya sarveśo nāma cāparaḥ

जनयामास पुत्रौ द्वौ स्तम्बः कश्यप एव च ।। तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ ज्ञेयौ संन्यासनिश्चयौ

janayāmāsa putrau dvau stambaḥ kaśyapa eva ca || tayorgotrakarau putrau jñeyau saṃnyāsaniścayau

1.107.80

स्मृतिमङ्गिरसं प्रादाद्दक्षः पूर्वं प्रजापतिः ।। सिनीवाली कुहू राका तथैवानुमतिः शुभा

smṛtimaṅgirasaṃ prādāddakṣaḥ pūrvaṃ prajāpatiḥ || sinīvālī kuhū rākā tathaivānumatiḥ śubhā

तस्यां संजनयामास अग्निं च भरतं तथा ।। भरतस्य तथा पुत्रः पर्जन्य इति विश्रुतः

tasyāṃ saṃjanayāmāsa agniṃ ca bharataṃ tathā || bharatasya tathā putraḥ parjanya iti viśrutaḥ

हिरण्यरोमा पर्जन्य उदीचीं दिशमाश्रितः ।। लोकालोकेऽवतिष्ठँस्ते लोकपालो मयेरितः

hiraṇyaromā parjanya udīcīṃ diśamāśritaḥ || lokāloke'vatiṣṭham̐ste lokapālo mayeritaḥ

अनुसूयां ददौ दक्षः तथात्रेः सुमहात्मनः ।। तस्यां स जनयामास तपोराशिकरं परम्

anusūyāṃ dadau dakṣaḥ tathātreḥ sumahātmanaḥ || tasyāṃ sa janayāmāsa taporāśikaraṃ param

प्रीतिं दक्षः पुलस्त्याय दत्तोर्णां जननीं ददौ ।। पुलस्त्या क्षमांम् प्रादात्कर्दमस्य तु मातरम्

prītiṃ dakṣaḥ pulastyāya dattorṇāṃ jananīṃ dadau || pulastyā kṣamāṃm prādātkardamasya tu mātaram

कार्दमिः शङ्खपादश्च दक्षिणामाश्रितो दिशम् ।। लोकालोकनिविष्टस्ते लोकपालो मयेरितः

kārdamiḥ śaṅkhapādaśca dakṣiṇāmāśrito diśam || lokālokaniviṣṭaste lokapālo mayeritaḥ

दक्षश्च सन्नतिं प्रादात्क्रतवे भूरितेजसे ।। षष्टिः पुत्रसहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः

dakṣaśca sannatiṃ prādātkratave bhūritejase || ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi vālakhilyā iti smṛtāḥ

जनयामास धर्मज्ञान्सर्वां स्तानूर्ध्वरेतसः ।। दक्षः प्रादादर्थेवोर्णां वसिष्ठाय महात्मने

janayāmāsa dharmajñānsarvāṃ stānūrdhvaretasaḥ || dakṣaḥ prādādarthevorṇāṃ vasiṣṭhāya mahātmane

तस्यामस्य सुता जाताः सप्त सप्ताश्ववर्चसः ।। रजोबाहुरूर्ध्वबाहुः पवनश्चानघश्च यः

tasyāmasya sutā jātāḥ sapta saptāśvavarcasaḥ || rajobāhurūrdhvabāhuḥ pavanaścānaghaśca yaḥ

सुतपाः शक्तिरित्येते वासिष्ठाः सप्त कीर्तिताः ।। केतुमान्सुमहातेजा राजसश्च तथा सुतः

sutapāḥ śaktirityete vāsiṣṭhāḥ sapta kīrtitāḥ || ketumānsumahātejā rājasaśca tathā sutaḥ

लोकालोकनिवासी ते प्रतीच्यां स मयेरितः ।। स्वाहां प्रादात्स दक्षोऽपि सशरीराय वह्नये

lokālokanivāsī te pratīcyāṃ sa mayeritaḥ || svāhāṃ prādātsa dakṣo'pi saśarīrāya vahnaye

दिव्यान्तरिक्षभौमानामग्नीनां जननीं प्रभुः ।। स्वधां प्रादात्पितृभ्यस्तु मेनाया जननीं शुभाम्

divyāntarikṣabhaumānāmagnīnāṃ jananīṃ prabhuḥ || svadhāṃ prādātpitṛbhyastu menāyā jananīṃ śubhām

1.107.90

हिमाचलाय मेनापि पितृभिः प्रतिपादिता ।। चतुर्दशेमाः कन्याश्च दक्षो धर्माय वै ददौ

himācalāya menāpi pitṛbhiḥ pratipāditā || caturdaśemāḥ kanyāśca dakṣo dharmāya vai dadau

कीतिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ।। बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः तुष्टिः सिद्धिश्चतुर्दश

kītirlakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā matiḥ || buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ tuṣṭiḥ siddhiścaturdaśa

कीर्तिपुत्रो यशोदेवो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः ।। निश्चयश्च धृतेः पुत्रो मेधापुत्रस्तथा श्रुतः

kīrtiputro yaśodevo darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ || niścayaśca dhṛteḥ putro medhāputrastathā śrutaḥ

पुष्टिर्लाभः सुतश्चैव कामः श्रद्धासुतः स्मृतः ।। क्रियायास्तनयो देवो मतिपुत्रस्तथा दमः

puṣṭirlābhaḥ sutaścaiva kāmaḥ śraddhāsutaḥ smṛtaḥ || kriyāyāstanayo devo matiputrastathā damaḥ

बुद्धेर्बोधः सुतः प्रोक्तो लज्जाया विनयः स्मृतः ।। वपुषो व्यवसायस्तु क्षेमः शान्तिसुतस्तथा

buddherbodhaḥ sutaḥ prokto lajjāyā vinayaḥ smṛtaḥ || vapuṣo vyavasāyastu kṣemaḥ śāntisutastathā

तुष्टेः पुत्रस्तु सन्तोषः सुखः सिद्धेश्च भास्वरः ।। कामस्य च रतिर्भार्या तत्पुत्रो हर्ष उच्यते

tuṣṭeḥ putrastu santoṣaḥ sukhaḥ siddheśca bhāsvaraḥ || kāmasya ca ratirbhāryā tatputro harṣa ucyate

एवं प्रजाविवृद्ध्यर्थं दक्षो दत्त्वाऽथ कन्यकाः ।। ईजे कदाचिद्यज्ञेन हयमेधेन पार्थिव

evaṃ prajāvivṛddhyarthaṃ dakṣo dattvā'tha kanyakāḥ || īje kadācidyajñena hayamedhena pārthiva

तस्य जामातरः सर्वे गता यज्ञनिमन्त्रिताः ।। भार्याभिः सहिताः सर्वे रुद्रं देवं सतीं विना

tasya jāmātaraḥ sarve gatā yajñanimantritāḥ || bhāryābhiḥ sahitāḥ sarve rudraṃ devaṃ satīṃ vinā

1.107.100

रुद्रो नतिं न कुरुते भाव्यर्थविनिचोदितः ।। कदाचिदपि दक्षश्च तेनासौ न निमन्त्रितः

rudro natiṃ na kurute bhāvyarthavinicoditaḥ || kadācidapi dakṣaśca tenāsau na nimantritaḥ

101

अनाहूतापि च गता पश्चात्तत्र सती शुभा ।। दक्षान्न लेभे पूजां सा ततः क्रुद्धा शुभानना

anāhūtāpi ca gatā paścāttatra satī śubhā || dakṣānna lebhe pūjāṃ sā tataḥ kruddhā śubhānanā

102

तत्याज दक्षसम्भूतां तां तनुं हिमकन्दरे ।। विनष्टां तु सतीं श्रुत्वा देवदेवः पिनाकधृक्

tatyāja dakṣasambhūtāṃ tāṃ tanuṃ himakandare || vinaṣṭāṃ tu satīṃ śrutvā devadevaḥ pinākadhṛk

103

शशाप दक्षं धर्मज्ञं मनुष्यस्त्वं भविष्यसि ।। ध्रुवस्यान्वयसंभूतो राजा त्रैलोक्यविश्रुतः

śaśāpa dakṣaṃ dharmajñaṃ manuṣyastvaṃ bhaviṣyasi || dhruvasyānvayasaṃbhūto rājā trailokyaviśrutaḥ

104

तत्रापि विघ्नं कर्तास्मि यज्ञकर्मण्युपस्थिते ।। भृगुं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

tatrāpi vighnaṃ kartāsmi yajñakarmaṇyupasthite || bhṛguṃ marīcimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum

105

शशाप चैवाङ्गिरसं वसिष्ठं च महामुनिम् ।। सतीमनुप्रवृत्तस्य दक्षस्यास्य प्रजापतेः

śaśāpa caivāṅgirasaṃ vasiṣṭhaṃ ca mahāmunim || satīmanupravṛttasya dakṣasyāsya prajāpateḥ

106

अनुवृत्तिः कृता यस्माद्भवद्भिर्धर्मकोविदैः।। तस्माद्वैवस्वते प्राप्ते शुभे मन्वन्तरे द्विजाः

anuvṛttiḥ kṛtā yasmādbhavadbhirdharmakovidaiḥ|| tasmādvaivasvate prāpte śubhe manvantare dvijāḥ

107

ब्रह्मणो यजमानस्य जन्म क्रूरमवाप्स्यथ ।। देहत्यागे कृते राजन्सती देवी महाबला

brahmaṇo yajamānasya janma krūramavāpsyatha || dehatyāge kṛte rājansatī devī mahābalā

108

उमेति विश्रुता लोके मेनायाः समपद्यत ।। हिमाचलोऽपि तां देवीं ददौ शर्वाय पार्थिव

umeti viśrutā loke menāyāḥ samapadyata || himācalo'pi tāṃ devīṃ dadau śarvāya pārthiva

109

तया वियुज्यते नासौ कदाचिदपि विश्रुता ।। तस्यां तु जनयामास देवदेवोऽपि शङ्करः

tayā viyujyate nāsau kadācidapi viśrutā || tasyāṃ tu janayāmāsa devadevo'pi śaṅkaraḥ

1.107.110

विनायकं कुमारं च भृङ्गेशं सुमहाबलम् ।। विघ्नानां च गणानां च पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत्

vināyakaṃ kumāraṃ ca bhṛṅgeśaṃ sumahābalam || vighnānāṃ ca gaṇānāṃ ca putraṃ rājye'bhyaṣecayat

111

विनायकं महादेवो गजवक्त्रं मनस्विनम् ।। देवसेनापतिं शक्रः कुमारं कृतवाँस्तदा

vināyakaṃ mahādevo gajavaktraṃ manasvinam || devasenāpatiṃ śakraḥ kumāraṃ kṛtavām̐stadā

112

न तत्याज समीपाच्च भृंगेशं शङ्करस्तदा ।। वैवस्वतेन्तरे प्राप्ते राजा दक्षो व्यजायत

na tatyāja samīpācca bhṛṃgeśaṃ śaṅkarastadā || vaivasvatentare prāpte rājā dakṣo vyajāyata

113

ध्रुवस्यान्वयसम्भूतो महाबलपराक्रमः ।। तत्राश्वमेधे वितते अनाहूतेन शूलिना

dhruvasyānvayasambhūto mahābalaparākramaḥ || tatrāśvamedhe vitate anāhūtena śūlinā

114

यज्ञो विध्वंसितस्तस्य वीरभद्रेण पार्थिव ।। स दक्षो जनयामास कन्याः पार्थिवसत्तम

yajño vidhvaṃsitastasya vīrabhadreṇa pārthiva || sa dakṣo janayāmāsa kanyāḥ pārthivasattama

115

तासां च मध्यात्प्रददावष्टाविंशतिमिन्दवे ।। देवतास्त्वभिमानिन्यो नक्षत्राणां पृथक्पृथक्

tāsāṃ ca madhyātpradadāvaṣṭāviṃśatimindave || devatāstvabhimāninyo nakṣatrāṇāṃ pṛthakpṛthak

116

उक्तं हि ते ऋक्ष गणस्य जन्म शुभावहं पापभयापहं च ।। अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तत्त्वं वदस्वायतलोहिताक्ष

uktaṃ hi te ṛkṣa gaṇasya janma śubhāvahaṃ pāpabhayāpahaṃ ca || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tattvaṃ vadasvāyatalohitākṣa

अध्यायः १०८

वज्र उवाच ।। ।। दक्षस्य वंशं सकलं नक्षत्राणां च संभवम् ।। त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि सर्वधर्मभृतां वर

vajra uvāca || || dakṣasya vaṃśaṃ sakalaṃ nakṣatrāṇāṃ ca saṃbhavam || tvatto'haṃ śrotumicchāmi sarvadharmabhṛtāṃ vara

मार्कण्डेय उवाच ।। औत्तानपादिर्धर्मात्मा ध्रुवः पूर्वं मयोदितः ।। ध्रुवस्त्वजनयत्सृष्टिं महाबलपगक्रमाम्

mārkaṇḍeya uvāca || auttānapādirdharmātmā dhruvaḥ pūrvaṃ mayoditaḥ || dhruvastvajanayatsṛṣṭiṃ mahābalapagakramām

तस्य प्राचीनगर्भस्तु पुत्रस्तस्याप्युदारधीः ।। दिवंजयस्तस्य सुतस्तस्य पुत्रो रिपुः स्मृतः

tasya prācīnagarbhastu putrastasyāpyudāradhīḥ || divaṃjayastasya sutastasya putro ripuḥ smṛtaḥ

रिपोः पुत्रस्तथा श्रीमांश्चाक्षुषः कीर्तितो मनुः ।। ऊरुस्तस्य सुतः श्रीमानङ्गस्तस्याप्यथात्मजः

ripoḥ putrastathā śrīmāṃścākṣuṣaḥ kīrtito manuḥ || ūrustasya sutaḥ śrīmānaṅgastasyāpyathātmajaḥ

अत्रिर्जग्राह तं पुत्रं दत्तकं तु यशस्विने ।। अङ्गस्य वेनः पुत्रस्तु नास्तिको धर्मवर्जितः

atrirjagrāha taṃ putraṃ dattakaṃ tu yaśasvine || aṅgasya venaḥ putrastu nāstiko dharmavarjitaḥ

असच्छास्त्ररतो नित्यं लोकायतिकसत्तमः ।। चकार लोके मर्यादां धर्मबाह्यो नराधिपः

asacchāstrarato nityaṃ lokāyatikasattamaḥ || cakāra loke maryādāṃ dharmabāhyo narādhipaḥ

न यष्टव्यं न होतव्यं न देयं धर्मकारणम् ।। ऋषयस्तं समागम्य कदाचिद्वाक्यमब्रुवन्

na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ na deyaṃ dharmakāraṇam || ṛṣayastaṃ samāgamya kadācidvākyamabruvan

ऋषय ऊचुः ।। पूर्वप्रवृत्तां मर्यादां पूर्वैः पूर्वतरैः कृताम् ।। लोकायतिकवाक्येन न त्वं हन्तुमिहार्हसि

ṛṣaya ūcuḥ || pūrvapravṛttāṃ maryādāṃ pūrvaiḥ pūrvataraiḥ kṛtām || lokāyatikavākyena na tvaṃ hantumihārhasi

कर्मणा सुकृतेनेह सुखं जन्तु समश्नुते ।। दुःखं जन्तुश्च प्राप्नोति दुष्कृतेन च कर्मणा

karmaṇā sukṛteneha sukhaṃ jantu samaśnute || duḥkhaṃ jantuśca prāpnoti duṣkṛtena ca karmaṇā

1.108.10

ये यजन्ते सदा देवान्गुरुशुश्रूषकाश्च ये ।। विप्रपूजारता ये च तीर्थयात्रारताश्च ये

ye yajante sadā devānguruśuśrūṣakāśca ye || viprapūjāratā ye ca tīrthayātrāratāśca ye

तपस्विनः सत्यरता ये च दाने सदा रताः ।। समश्नुवन्ति भूपाल परलोके सुखानि ते

tapasvinaḥ satyaratā ye ca dāne sadā ratāḥ || samaśnuvanti bhūpāla paraloke sukhāni te

स त्वं सुखपरिभ्रष्टान्नृलोकान्गन्तुमर्हसि ।। वेन उवाच ।। भवतां किं प्रलापेन वृथैव द्विजपुङ्गवाः

sa tvaṃ sukhaparibhraṣṭānnṛlokāngantumarhasi || vena uvāca || bhavatāṃ kiṃ pralāpena vṛthaiva dvijapuṅgavāḥ

ये मृतास्ते मृताः सर्वे मृतानां सम्भवः कुतः ।। प्राणस्य वायुभूतस्य निष्क्रान्तस्य शरीरतः

ye mṛtāste mṛtāḥ sarve mṛtānāṃ sambhavaḥ kutaḥ || prāṇasya vāyubhūtasya niṣkrāntasya śarīrataḥ

भूयः शरीरग्रहणं युक्त्या नैवोपपद्यते ।। तपांसि हायनाश्चित्राः संयमो भोगवञ्चना

bhūyaḥ śarīragrahaṇaṃ yuktyā naivopapadyate || tapāṃsi hāyanāścitrāḥ saṃyamo bhogavañcanā

अग्निहोत्रादिकं कर्म बालक्रीडेव लक्ष्यते ।। ग्राम्याणां मूढचित्तानां स्रग्विणां चैव योषिताम्

agnihotrādikaṃ karma bālakrīḍeva lakṣyate || grāmyāṇāṃ mūḍhacittānāṃ sragviṇāṃ caiva yoṣitām

अन्येषां चैव धनिनां धूर्तेरादि त्सुभिर्धनम् ।। शास्त्राण्यनेकरूपाणि ग्रथितानि सहस्रशः

anyeṣāṃ caiva dhanināṃ dhūrterādi tsubhirdhanam || śāstrāṇyanekarūpāṇi grathitāni sahasraśaḥ

देहि नित्यं यजस्वैवं देवास्तेऽनुग्रहीकृताः ।। धनमाप्स्यसि शत्रूंश्च विजेष्यसि सुखं च ते

dehi nityaṃ yajasvaivaṃ devāste'nugrahīkṛtāḥ || dhanamāpsyasi śatrūṃśca vijeṣyasi sukhaṃ ca te

मुग्धा एवं प्रतार्यन्ते धूर्तैर्धनजिहीर्षया ।। यावज्जीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचरम्

mugdhā evaṃ pratāryante dhūrtairdhanajihīrṣayā || yāvajjīvaṃ sukhaṃ jīvennāsti mṛtyoragocaram

भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमनं कुतः ।। नास्ति दत्तं हुतं चेष्टं न देवा ऋषयो न च

bhasmībhūtasya śāntasya punarāgamanaṃ kutaḥ || nāsti dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ na devā ṛṣayo na ca

1.108.20

मयाप्तं भुवि राज्यं च भोगाश्चान्ये पृथग्विधाः।। कथं प्राप्तं हि त्यक्ष्यामि भवतां वचनेन वै

mayāptaṃ bhuvi rājyaṃ ca bhogāścānye pṛthagvidhāḥ|| kathaṃ prāptaṃ hi tyakṣyāmi bhavatāṃ vacanena vai

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वेनस्य नृपसत्तम ।। ऋषयस्तमथोचुस्ते राजानं दुष्टचेतसम्

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā vacastasya venasya nṛpasattama || ṛṣayastamathocuste rājānaṃ duṣṭacetasam

ऋषय ऊचुः ।। नैतदौपयिकं वाक्यं ध्रुववंशोद्भवस्य ते ।। प्रत्यक्षं कर्मणां लोके फलं पार्थिव दृश्यते

ṛṣaya ūcuḥ || naitadaupayikaṃ vākyaṃ dhruvavaṃśodbhavasya te || pratyakṣaṃ karmaṇāṃ loke phalaṃ pārthiva dṛśyate

काङ्क्ष्यमाणाञ्जनान्पश्य भोजनाच्छादनं परम् ।। सहस्रंभरकानन्यान्पश्य भूपाल मानवान्

kāṅkṣyamāṇāñjanānpaśya bhojanācchādanaṃ param || sahasraṃbharakānanyānpaśya bhūpāla mānavān

शिबिकाभ्यस्तथैवान्यान्गच्छमानान्यथासुखम् ।। क्षुधया च परीतांश्च शाकोच्छिष्टभुजस्तथा

śibikābhyastathaivānyāngacchamānānyathāsukham || kṣudhayā ca parītāṃśca śākocchiṣṭabhujastathā

काष्ठभारसमाक्रान्तान्परिभूतान्परैस्तथा ।। जुगुप्सिताँस्तथा दीनान्बहुशल्यान्नराँस्तथा

kāṣṭhabhārasamākrāntānparibhūtānparaistathā || jugupsitām̐stathā dīnānbahuśalyānnarām̐stathā

पङ्गूनन्यान्कुब्जकांश्च कुष्ठज्वरविपीडितान् ।। रौगैर्बहुभिराक्रान्तान्परिभूतान्परैस्तथा

paṅgūnanyānkubjakāṃśca kuṣṭhajvaravipīḍitān || raugairbahubhirākrāntānparibhūtānparaistathā

तार्किकान्कृपणान्दीनान्व्याधिग्रस्तान्सुखच्युतान्।। इष्टबन्धुवियोगार्तान्पश्य पापेन मानवान्

tārkikānkṛpaṇāndīnānvyādhigrastānsukhacyutān|| iṣṭabandhuviyogārtānpaśya pāpena mānavān

आरोग्यरूपसत्त्वौजोधनधान्यसमन्वितान् ।। धर्मेण च जनान्पश्य बन्धुभृत्यसमन्वितान्

ārogyarūpasattvaujodhanadhānyasamanvitān || dharmeṇa ca janānpaśya bandhubhṛtyasamanvitān

राजमार्गमिमं लोकास्तव कर्मानुवर्तते ।। मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तेषां वचः श्रुत्वा ऋषीणामुग्रचेतसाम्

rājamārgamimaṃ lokāstava karmānuvartate || mārkaṇḍeya uvāca || tatasteṣāṃ vacaḥ śrutvā ṛṣīṇāmugracetasām

1.108.30

हस्तेन हस्तं संघट्य प्रहसँस्तानुवाच ह ।। वेन उवाच ।। शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा

hastena hastaṃ saṃghaṭya prahasam̐stānuvāca ha || vena uvāca || śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā

नाप्नुवन्ति जना विप्राः प्राप्नुवन्ति स्वभावतः ।। स्वभावश्च विचित्रोऽयं संसारोद्वेजकः सदा

nāpnuvanti janā viprāḥ prāpnuvanti svabhāvataḥ || svabhāvaśca vicitro'yaṃ saṃsārodvejakaḥ sadā

नात्र पूर्वकृतं कर्म धूर्तवादो यथा द्विजाः ।। अश्मानः कर्मणा केन सूक्ष्माश्चान्ये महत्तराः

nātra pūrvakṛtaṃ karma dhūrtavādo yathā dvijāḥ || aśmānaḥ karmaṇā kena sūkṣmāścānye mahattarāḥ

विन्यस्ताः कर्मणा केन सुरार्चापापभूमिषु ।। पाषाणार्चादिदत्तेन कथं तुष्यन्ति देवताः

vinyastāḥ karmaṇā kena surārcāpāpabhūmiṣu || pāṣāṇārcādidattena kathaṃ tuṣyanti devatāḥ

के देशा न मया दृष्टा नापि पूर्वं पितामहः ।। नान्यैर्जन्यैस्तथा तांश्च धूर्तवाक्यात्प्रतीमहे

ke deśā na mayā dṛṣṭā nāpi pūrvaṃ pitāmahaḥ || nānyairjanyaistathā tāṃśca dhūrtavākyātpratīmahe

अन्यभुक्तेन चान्यस्य तृप्तिश्चैव कथं भवेत् ।। अन्यभुक्तेन चान्यस्य यदि तृप्तिर्भवि ष्यति

anyabhuktena cānyasya tṛptiścaiva kathaṃ bhavet || anyabhuktena cānyasya yadi tṛptirbhavi ṣyati

दद्यात्प्रवसिते श्राद्धं न स पथ्यौदनं महत् ।। मृतस्य पक्षे दग्धस्य भस्मीभूतस्य वा पुनः

dadyātpravasite śrāddhaṃ na sa pathyaudanaṃ mahat || mṛtasya pakṣe dagdhasya bhasmībhūtasya vā punaḥ

सर्वभावविनष्टस्य किं नु श्राद्धैः प्रयोजनम् ।। कृपणैर्यज देहीति धनलुब्धैः प्रकीर्तितम्

sarvabhāvavinaṣṭasya kiṃ nu śrāddhaiḥ prayojanam || kṛpaṇairyaja dehīti dhanalubdhaiḥ prakīrtitam

धनिनां धननाशाय सततं स्वार्थतत्परैः ।। धर्मे निविष्टाः पुरुषा दृश्यन्ते दुःखजीविनः

dhanināṃ dhananāśāya satataṃ svārthatatparaiḥ || dharme niviṣṭāḥ puruṣā dṛśyante duḥkhajīvinaḥ

सुखान्विता हि दृश्यन्ते पापकर्मरतास्तथा ।। तस्माद्धर्मेण किं कार्यं सुखं जीवेत्तु पण्डितः ।। पुरुषार्थः परः कामो धनेन च तदाप्यते

sukhānvitā hi dṛśyante pāpakarmaratāstathā || tasmāddharmeṇa kiṃ kāryaṃ sukhaṃ jīvettu paṇḍitaḥ || puruṣārthaḥ paraḥ kāmo dhanena ca tadāpyate

1.108.40

ऋषय ऊचुः ।। प्रत्यक्षमेव पश्यन्तः पूर्वजन्मनि मानवाः

ṛṣaya ūcuḥ || pratyakṣameva paśyantaḥ pūrvajanmani mānavāḥ

परलोकं न पश्यन्ति पश्य देवेन वञ्चिताः ।। जातमात्रो यथा जन्तुस्तनं गृह्णाति पार्थिव

paralokaṃ na paśyanti paśya devena vañcitāḥ || jātamātro yathā jantustanaṃ gṛhṇāti pārthiva

पूर्वजन्मान्तराभ्यासं विना तत्कस्य चेष्टितम् ।। प्राणेन वायुभूतेन जन्मन्यस्मिन्यथा नरः

pūrvajanmāntarābhyāsaṃ vinā tatkasya ceṣṭitam || prāṇena vāyubhūtena janmanyasminyathā naraḥ

करोति देहग्रहणं जन्मान्तरगतस्तथा ।। महीविकारमश्मानः कर्मजीवविवर्जितान्

karoti dehagrahaṇaṃ janmāntaragatastathā || mahīvikāramaśmānaḥ karmajīvavivarjitān

सूक्ष्मत्वं च महत्त्वं च तेषामीश्वरकारितम् ।। मन्त्रेण नीयते श्राद्धं परलोकगते जने

sūkṣmatvaṃ ca mahattvaṃ ca teṣāmīśvarakāritam || mantreṇa nīyate śrāddhaṃ paralokagate jane

दृष्टः प्रवासिनो नैव तथा मन्त्रस्य पार्थिव ।। प्राकाम्ययुक्ता देवाश्च युक्ता लघिमना तथा

dṛṣṭaḥ pravāsino naiva tathā mantrasya pārthiva || prākāmyayuktā devāśca yuktā laghimanā tathā

ज्ञानयुक्ताश्च गृह्णन्ति सर्वत्र विनिवेदितम् ।। धर्ममासेवतां नृणां विपत्तिर्या नराधिप

jñānayuktāśca gṛhṇanti sarvatra viniveditam || dharmamāsevatāṃ nṛṇāṃ vipattiryā narādhipa

पूर्वजन्मकृतेनेह सुकृतेन च कर्मणा ।। सुतप्तेनेह तपसा ब्राह्मणैर्वसुधाधिप

pūrvajanmakṛteneha sukṛtena ca karmaṇā || sutapteneha tapasā brāhmaṇairvasudhādhipa

शापानि दीयमानानि प्रत्यक्षं किन्न पश्यसि ।। अमोघाशास्तथा विप्राः सुतप्ततपसो नृप

śāpāni dīyamānāni pratyakṣaṃ kinna paśyasi || amoghāśāstathā viprāḥ sutaptatapaso nṛpa

किन्न पश्यसि लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षं धर्मदर्शनम् ।। बीजानि बीजकालेषु यैरेवाप्तानि पार्थिव

kinna paśyasi loke'sminpratyakṣaṃ dharmadarśanam || bījāni bījakāleṣu yairevāptāni pārthiva

1.108.50

त एव लोके दृश्यन्ते प्रत्यक्षफलभागिनः ।। दृष्ट्वा मन्त्रप्रभावेण विप्रकर्षणतत्परान्

ta eva loke dṛśyante pratyakṣaphalabhāginaḥ || dṛṣṭvā mantraprabhāveṇa viprakarṣaṇatatparān

विषापहारं कुर्वाणान्धर्मोऽप्यस्तीति चिन्तय ।। येषामपि वचः क्षुद्रं परलोकं न विद्यते

viṣāpahāraṃ kurvāṇāndharmo'pyastīti cintaya || yeṣāmapi vacaḥ kṣudraṃ paralokaṃ na vidyate

तेऽप्युद्विजन्ते पापानां तस्मात्पापं विवर्जय ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां भावितात्मनाम्

te'pyudvijante pāpānāṃ tasmātpāpaṃ vivarjaya || mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā tu vacanamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

हृतोत्तरस्तदा दीनो नोत्तरं प्रत्यभाषत ।। चिन्तयामास मनसा ब्राह्मणैर्धर्मतत्परैः

hṛtottarastadā dīno nottaraṃ pratyabhāṣata || cintayāmāsa manasā brāhmaṇairdharmatatparaiḥ

यदेतदुक्तं वचनं मिथ्यैतन्नात्र संशयः ।। अभिप्रायं नरेन्द्रस्य ज्ञात्वा ब्राह्मणपुङ्गवाः

yadetaduktaṃ vacanaṃ mithyaitannātra saṃśayaḥ || abhiprāyaṃ narendrasya jñātvā brāhmaṇapuṅgavāḥ

विनष्टं मेनिरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। एतस्मिन्नन्तरे देवैर्ब्राह्मणानां महात्मनाम्

vinaṣṭaṃ menire sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || etasminnantare devairbrāhmaṇānāṃ mahātmanām

बुद्धिर्निवेशिता तस्य विनाशाय दुरात्मनः ।। सर्वेश्वरः सर्वशक्तिः सर्वदृक्सर्वसाधनः

buddhirniveśitā tasya vināśāya durātmanaḥ || sarveśvaraḥ sarvaśaktiḥ sarvadṛksarvasādhanaḥ

प्रार्थितश्च तदा विष्णुः पृथिवीराज्यकारणात् ।। देवा ऊचुः ।। ध्रुववंशोद्भवं देव वेनं भूपालकिल्बिषम्

prārthitaśca tadā viṣṇuḥ pṛthivīrājyakāraṇāt || devā ūcuḥ || dhruvavaṃśodbhavaṃ deva venaṃ bhūpālakilbiṣam

ब्राह्मणा घातयिष्यन्ति मन्त्रपूतैः कुशोदकैः ।। ऊरू चास्य ततः क्षिप्रं मथिष्यन्ति समाहिताः

brāhmaṇā ghātayiṣyanti mantrapūtaiḥ kuśodakaiḥ || ūrū cāsya tataḥ kṣipraṃ mathiṣyanti samāhitāḥ

कुरुष्व संभवं तत्र लोकानां हितकाम्यया ।। कृत्वा तु संभवं तत्र पालयस्व जगत्त्रयम्

kuruṣva saṃbhavaṃ tatra lokānāṃ hitakāmyayā || kṛtvā tu saṃbhavaṃ tatra pālayasva jagattrayam

1.108.60

आस्थाय मानुषं रूपं त्वं हि पालय तापतः ।। एवं करिष्य इत्युक्तं देवदेवेन दक्षिण!

āsthāya mānuṣaṃ rūpaṃ tvaṃ hi pālaya tāpataḥ || evaṃ kariṣya ityuktaṃ devadevena dakṣiṇa!

देवक्रोधेन संकुद्धा निजघ्नुर्ब्राह्मणा नृपम् ।। मन्त्रपूतैः कुशैः सर्वैस्ततस्तस्य दुरात्मनः

devakrodhena saṃkuddhā nijaghnurbrāhmaṇā nṛpam || mantrapūtaiḥ kuśaiḥ sarvaistatastasya durātmanaḥ

ऊरू ममन्थुः सहसा ततोऽस्य तनयोऽभवत् ।। ह्रस्वोऽतिमात्रं कृष्णांगो दारुणो दारुणाकृतिः

ūrū mamanthuḥ sahasā tato'sya tanayo'bhavat || hrasvo'timātraṃ kṛṣṇāṃgo dāruṇo dāruṇākṛtiḥ

निषीदेति तमूचुस्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। सर्वभूतनिषादानामृषिवाक्येन पार्थिव

niṣīdeti tamūcuste brāhmaṇā vedapāragāḥ || sarvabhūtaniṣādānāmṛṣivākyena pārthiva

निषादवंशकर्तारं वेनकल्मषसम्भवम् ।। ततोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुः सहसा द्विजाः

niṣādavaṃśakartāraṃ venakalmaṣasambhavam || tato'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuḥ sahasā dvijāḥ

तस्मादस्य सुतो जातो विष्णुर्मानुषरूपधृक् ।। पृथुरित्येव नामान्य चक्रुस्ते द्विजपुङ्गवाः ।। तेन जातेन पुत्रेण वेनः पापादमुच्यत

tasmādasya suto jāto viṣṇurmānuṣarūpadhṛk || pṛthurityeva nāmānya cakruste dvijapuṅgavāḥ || tena jātena putreṇa venaḥ pāpādamucyata

सत्पुत्रलाभात्त्रिदिवं जगाम वेनो दुरात्मा कृतसर्वपापः ।। दृष्ट्वापि जातमृषयः कुमारं संमेनिरे लोकमिदं कृतार्थम्

satputralābhāttridivaṃ jagāma veno durātmā kṛtasarvapāpaḥ || dṛṣṭvāpi jātamṛṣayaḥ kumāraṃ saṃmenire lokamidaṃ kṛtārtham

108

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथूद्भवो नामाष्टोत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pṛthūdbhavo nāmāṣṭottaraśatatamodhyāyaḥ

अध्यायः १०९

मार्कण्डेय उवाच ।। आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महायशाः ।। दृष्ट्वा जातं पृथुं देवाः सर्व एव सवासवाः

mārkaṇḍeya uvāca || ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāyaśāḥ || dṛṣṭvā jātaṃ pṛthuṃ devāḥ sarva eva savāsavāḥ

आजग्मुः पुष्करं तीर्थमभिषेक्तुं तदा पृथुम् ।। तं चाभिसिषिचुर्देवा रत्नचित्रवरासने

ājagmuḥ puṣkaraṃ tīrthamabhiṣektuṃ tadā pṛthum || taṃ cābhisiṣicurdevā ratnacitravarāsane

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ।। दिशश्च विदिशश्चैव लोकपालाः सवासवाः

brahmā viṣṇuśca rudraśca candrādityau prabhākarau || diśaśca vidiśaścaiva lokapālāḥ savāsavāḥ

सर्वे देवगणाश्चैव ऋषयश्च तपोधनाः ।। स्वं स्वं तोयमुपादाय समुद्राश्च नराधिप

sarve devagaṇāścaiva ṛṣayaśca tapodhanāḥ || svaṃ svaṃ toyamupādāya samudrāśca narādhipa

सरांसि सरितः शैलाः सर्वे तीर्थवरास्तथा ।। सोऽभिषिक्तस्तदा श्रीमान्वेनपुत्रः परन्तप

sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sarve tīrthavarāstathā || so'bhiṣiktastadā śrīmānvenaputraḥ parantapa

संवत्सरः कृतस्तस्य वृद्धगर्गो महायशाः ।। स्थिता शिष्यवरा नित्यं तस्योत्पातनिरीक्षणे

saṃvatsaraḥ kṛtastasya vṛddhagargo mahāyaśāḥ || sthitā śiṣyavarā nityaṃ tasyotpātanirīkṣaṇe

पुरोहितः कृतस्तस्य याज्ञवल्क्यो महायशाः ।। आथर्वगेन यस्तस्य सर्वान्दोषान्व्यपोहत

purohitaḥ kṛtastasya yājñavalkyo mahāyaśāḥ || ātharvagena yastasya sarvāndoṣānvyapohata

उशनाश्च तथा मन्त्री कृतस्तस्य महात्मनः ।। षाड्गुण्ययोगाद्यस्तस्य सर्वान्दोषान्व्यपोहत

uśanāśca tathā mantrī kṛtastasya mahātmanaḥ || ṣāḍguṇyayogādyastasya sarvāndoṣānvyapohata

कमलाभरणो नाम सुप्रतीकसुतस्तदा ।। राजहस्ती कृतस्तस्य स्वयं गर्गेण धीमता

kamalābharaṇo nāma supratīkasutastadā || rājahastī kṛtastasya svayaṃ gargeṇa dhīmatā

श्रीसुतस्तुरगः श्रेष्ठः शशाङ्कसदृशच्छविः ।। मङ्गलाश्वः कृतस्तस्य वृद्धगर्गेण पार्थिव ।। 1.109.१

śrīsutasturagaḥ śreṣṭhaḥ śaśāṅkasadṛśacchaviḥ || maṅgalāśvaḥ kṛtastasya vṛddhagargeṇa pārthiva || 1.109.1

स्वयं देववरैस्तस्य दत्तानि मनुजाधिप ।। छत्रं सवालव्यजनं खड्गं च वसुधाधिप

svayaṃ devavaraistasya dattāni manujādhipa || chatraṃ savālavyajanaṃ khaḍgaṃ ca vasudhādhipa

तस्य लक्षणसंयुक्तं ददुर्देवा नरेश्वर ।। इत्येवं चाभिषिक्तस्तु पृथुर्वैन्यो महायशाः

tasya lakṣaṇasaṃyuktaṃ dadurdevā nareśvara || ityevaṃ cābhiṣiktastu pṛthurvainyo mahāyaśāḥ

विधिना शास्त्रदृष्टेन ब्राह्मणैर्मन्त्रपारगैः ।। तस्य पैतामहे यज्ञे हयमेधे पुरातने

vidhinā śāstradṛṣṭena brāhmaṇairmantrapāragaiḥ || tasya paitāmahe yajñe hayamedhe purātane

आप्तुर्यामस्य सुत्येऽह्नि सूतो जातः परन्तप ।। सामगेष्वथ गायत्सु अध्वरे वैश्वदेविके

āpturyāmasya sutye'hni sūto jātaḥ parantapa || sāmageṣvatha gāyatsu adhvare vaiśvadevike

मागधश्च समुत्पन्नस्तस्मिन्नेव महाक्रतौ ।। पृथोस्तवार्थं तौ देवौ चोदितावृषिभिस्तथा

māgadhaśca samutpannastasminneva mahākratau || pṛthostavārthaṃ tau devau coditāvṛṣibhistathā

ऊचतुस्तौ तदा देवानृषींश्च प्रणतौ स्थितौ ।। कर्मभिस्तूयते सर्वः कर्म चास्य न विद्महे

ūcatustau tadā devānṛṣīṃśca praṇatau sthitau || karmabhistūyate sarvaḥ karma cāsya na vidmahe

कर्मणश्चात्यविज्ञानात्स्तोष्यावस्तत्कथं पृथुम् ।। ऋषय ऊचुः।। अस्मत्प्रभावविज्ञातौ स्तुवतामविचारतः

karmaṇaścātyavijñānātstoṣyāvastatkathaṃ pṛthum || ṛṣaya ūcuḥ|| asmatprabhāvavijñātau stuvatāmavicārataḥ

मार्कण्डेय उवाच।। ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु तुष्टुवाते स्वकर्मभिः।। भविष्यत्पृथिवीपालं दिव्य ज्ञानौ परन्तप

mārkaṇḍeya uvāca|| ṛṣibhistau niyuktau tu tuṣṭuvāte svakarmabhiḥ|| bhaviṣyatpṛthivīpālaṃ divya jñānau parantapa

तयोवैर्न्यस्तु सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः।। अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च

tayovairnyastu suprītaḥ pṛthuḥ prādātprajeśvaraḥ|| anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca

1.109.20

ततो वैन्यं महाभागं प्रजास्ताः संप्रदुद्रुवुः।। त्वन्नो वृत्तं ददस्वेति महर्षिवचनात्तदा

tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāstāḥ saṃpradudruvuḥ|| tvanno vṛttaṃ dadasveti maharṣivacanāttadā

सोऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया ।। धनुरादाय बाणांश्च वसुधां मर्दयन्बली

so'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā || dhanurādāya bāṇāṃśca vasudhāṃ mardayanbalī

ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही ।। ब्रह्मलोकादिकाँल्लोकान्न च त्राणमविन्दत

tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī || brahmalokādikām̐llokānna ca trāṇamavindata

सर्वत्रैव पृथुं वैन्यमात्तकार्मुकमच्युतम् ।। ददर्श सुमहाभागं तेजसा भास्करप्रभम्

sarvatraiva pṛthuṃ vainyamāttakārmukamacyutam || dadarśa sumahābhāgaṃ tejasā bhāskaraprabham

अलभन्ती तु सा त्राणं वेन्यमेवान्वपद्यत ।। कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिस्तदा

alabhantī tu sā trāṇaṃ venyamevānvapadyata || kṛtāñjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhistadā

उवाच वैन्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि ।। कथं धारयिता चासि मया हीनास्त्विमाः प्रजाः

uvāca vainyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi || kathaṃ dhārayitā cāsi mayā hīnāstvimāḥ prajāḥ

पृथुरुवाच ।। एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा ।। एकं जीवं बहुत्वेऽपि कामं नैवास्ति पातकम्

pṛthuruvāca || ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya vā || ekaṃ jīvaṃ bahutve'pi kāmaṃ naivāsti pātakam

यस्मिंस्तु निहते भद्र एधन्ते बहवः सुखम् ।। तस्मिन्हते नास्ति परं पातकं नोपपातकम्

yasmiṃstu nihate bhadra edhante bahavaḥ sukham || tasminhate nāsti paraṃ pātakaṃ nopapātakam

सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां वधिष्यामि वसुन्धराम् ।। आत्मानं प्रथयित्वा तु धारयिष्ये प्रजास्त्विमाः

so'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ vadhiṣyāmi vasundharām || ātmānaṃ prathayitvā tu dhārayiṣye prajāstvimāḥ

वृत्युपायं न चेदासां प्रजानां त्वं विधास्यसि ।। विधास्यसि यदा भद्रे तदा त्वं सुखमाप्स्यसि

vṛtyupāyaṃ na cedāsāṃ prajānāṃ tvaṃ vidhāsyasi || vidhāsyasi yadā bhadre tadā tvaṃ sukhamāpsyasi

1.109.30

पृथिव्युवाच ।। प्रजानां जीवनोपायं विधास्यामि नरेश्वर ।। विधत्स्व वत्सं धर्मज्ञ क्षरेयं येन वत्सला

pṛthivyuvāca || prajānāṃ jīvanopāyaṃ vidhāsyāmi nareśvara || vidhatsva vatsaṃ dharmajña kṣareyaṃ yena vatsalā

समां च कुरु सर्वत्र मम धर्मभृतां वर ।। यथा निष्यन्दमानं वै क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

samāṃ ca kuru sarvatra mama dharmabhṛtāṃ vara || yathā niṣyandamānaṃ vai kṣīraṃ sarvatra bhāvayet

मार्कण्डेय उवाच ।। तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वतः ।। पुथुर्वैन्यो महातेजास्तेन शैला विवर्द्धिताः

mārkaṇḍeya uvāca || tata utsārayāmāsa śilājālāni sarvataḥ || puthurvainyo mahātejāstena śailā vivarddhitāḥ

ततः प्रभृति राजेन्द्र ग्रामाश्च नगराणि च ।। कृष्यादिकं च सकलं भुवि कर्म प्रवर्तितम्

tataḥ prabhṛti rājendra grāmāśca nagarāṇi ca || kṛṣyādikaṃ ca sakalaṃ bhuvi karma pravartitam

तस्याः सस्यानि सा दुग्धा पृथुना पृथिवी क्षिता ।। वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा मनुं वै दक्षिणे करे

tasyāḥ sasyāni sā dugdhā pṛthunā pṛthivī kṣitā || vatsaṃ svāyaṃbhuvaṃ kṛtvā manuṃ vai dakṣiṇe kare

ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा च्छन्दःपात्रे वसुन्धरा ।। वत्सः सोमोभवत्तेषां दोग्धा चैव बृहस्पतिः

tatastu ṛṣibhirdugdhā cchandaḥpātre vasundharā || vatsaḥ somobhavatteṣāṃ dogdhā caiva bṛhaspatiḥ

ऊर्जं देवगणैर्दुग्धा रुक्मपात्रे वसुन्धरा ।। वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता तथा

ūrjaṃ devagaṇairdugdhā rukmapātre vasundharā || vatsastu maghavānāsīddogdhā ca savitā tathā

सुधां च पितृभिर्दुग्धा रौप्यपात्रे वसुन्धरा।। अन्तकश्चाभवद्दोग्धा वत्सो वैवस्वतो यमः

sudhāṃ ca pitṛbhirdugdhā raupyapātre vasundharā|| antakaścābhavaddogdhā vatso vaivasvato yamaḥ

पयश्चैवायसे पात्रे दुग्धा दैत्यैर्वसुन्धरा ।। दोग्धा गगनमूर्धा सा वत्सं कृत्वा विरोचनम्

payaścaivāyase pātre dugdhā daityairvasundharā || dogdhā gaganamūrdhā sā vatsaṃ kṛtvā virocanam

अलाबुपात्रे सर्पैश्च विषं दुग्धा धरा तथा ।। तेषां च वासुकिर्दोग्धा वत्सश्चासीच्च तक्षकः

alābupātre sarpaiśca viṣaṃ dugdhā dharā tathā || teṣāṃ ca vāsukirdogdhā vatsaścāsīcca takṣakaḥ

1.109.40

अन्तर्धानं यदा यक्षे रामपात्रे वसुन्धरा ।। दुग्धा रजतनाभेन वत्सं कृत्वा धनेश्वरम्

antardhānaṃ yadā yakṣe rāmapātre vasundharā || dugdhā rajatanābhena vatsaṃ kṛtvā dhaneśvaram

कपाले रुधिरं दुग्धा राक्षसैर्भीमविक्रमैः ।। हेतिः प्रहेतिश्च तथा दोग्धा वत्सस्तथाऽभवत्

kapāle rudhiraṃ dugdhā rākṣasairbhīmavikramaiḥ || hetiḥ prahetiśca tathā dogdhā vatsastathā'bhavat

दुग्धा गन्धान्पद्मपात्रे गन्धर्वाप्सरसां गणैः ।। वत्सश्चित्ररथस्तेषां दोग्धा वसुरुचिस्तथा

dugdhā gandhānpadmapātre gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ || vatsaścitrarathasteṣāṃ dogdhā vasurucistathā

ओषध्यश्च तथा शैलैर्दुग्धा पात्रे शिलामये।। वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः

oṣadhyaśca tathā śailairdugdhā pātre śilāmaye|| vatsastu himavānāsīddogdhā merurmahāgiriḥ

पलाशपात्रे वृक्षैस्तु दुग्धा पुष्पफलं शुभम् ।। कामधुक्च ततः सालं प्लक्षो वत्सस्तु वै स्मृतः

palāśapātre vṛkṣaistu dugdhā puṣpaphalaṃ śubham || kāmadhukca tataḥ sālaṃ plakṣo vatsastu vai smṛtaḥ

सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी ।। सैषा धात्री विधात्री च जननी भावनी तथा

sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī bhūtabhāvinī || saiṣā dhātrī vidhātrī ca jananī bhāvanī tathā

चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठोत्पत्तिरेव च ।। सर्वभूतहिरण्या च सर्वभूतहितैषिणी

carācarasya lokasya pratiṣṭhotpattireva ca || sarvabhūtahiraṇyā ca sarvabhūtahitaiṣiṇī

वर्गदा मेदिनी भूमिः क्षमा क्षोणी वसुन्धरा ।। सर्वभूतशरीरस्था सर्वानुग्रहकारिणी

vargadā medinī bhūmiḥ kṣamā kṣoṇī vasundharā || sarvabhūtaśarīrasthā sarvānugrahakāriṇī

मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते वैन्येन पृथिवीक्षिता ।। प्रथमं वसुधा दुग्धा ततो दुग्धा यथोदितैः

manvantare'sminsaṃprāpte vainyena pṛthivīkṣitā || prathamaṃ vasudhā dugdhā tato dugdhā yathoditaiḥ

दुहितृत्वं गता तस्य पृथिवी तेन चोच्यते ।। एवंप्रभावः स पुरा पृथुरासीन्महीपतिः

duhitṛtvaṃ gatā tasya pṛthivī tena cocyate || evaṃprabhāvaḥ sa purā pṛthurāsīnmahīpatiḥ

1.109.50

पित्राऽपरञ्जितास्तस्य प्रजास्सेनानुराञ्जनाः ।। प्रजानां रञ्जनात्तस्य नाम राजेति कीर्तितम्

pitrā'parañjitāstasya prajāssenānurāñjanāḥ || prajānāṃ rañjanāttasya nāma rājeti kīrtitam

राजा भोजो विराट् सम्राट् गोपतिः पार्थिवस्तथा ।। स एवोक्तो महीनाथ शब्दैः पर्यायवाचकैः

rājā bhojo virāṭ samrāṭ gopatiḥ pārthivastathā || sa evokto mahīnātha śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ

नमस्कारस्तु कर्तव्यस्तस्य नित्यं द्विजोत्तमैः ।। वेदकामैर्वेदविद्भिः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः

namaskārastu kartavyastasya nityaṃ dvijottamaiḥ || vedakāmairvedavidbhiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ

पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः ।। वृत्तिदाता तथा वैश्यैर्नमस्कार्यस्तथा पृथुः

pārthivaiśca mahābhāgaiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ || vṛttidātā tathā vaiśyairnamaskāryastathā pṛthuḥ

शूद्रैरपि नमस्कार्यो धर्मकामैर्महीपतिः ।। क्षेमेप्सुभिस्तथा ध्याने नमस्कार्यः पृथुर्नृपः

śūdrairapi namaskāryo dharmakāmairmahīpatiḥ || kṣemepsubhistathā dhyāne namaskāryaḥ pṛthurnṛpaḥ

यो हि योधो रणे याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् ।। स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी भवति पार्थिव

yo hi yodho raṇe yāti kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam || sa ghorarūpātsaṃgrāmātkṣemī bhavati pārthiva

पृथोः कृत्वा नमस्कारं सर्वत्र विजयी भवेत् ।। तस्मात्तस्य नमस्कारः सदा कार्यो जयेप्सुना

pṛthoḥ kṛtvā namaskāraṃ sarvatra vijayī bhavet || tasmāttasya namaskāraḥ sadā kāryo jayepsunā

वैन्यस्य भूपालवरस्य राजञ्छ्रुत्वाभिषेकं प्रयतो मनुष्यः ।। पापं समग्रं विजहाति शीघ्रं जयं तथाप्नोति यशश्च लोके

vainyasya bhūpālavarasya rājañchrutvābhiṣekaṃ prayato manuṣyaḥ || pāpaṃ samagraṃ vijahāti śīghraṃ jayaṃ tathāpnoti yaśaśca loke

109

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथ्वभिषेकादिवर्णनं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pṛthvabhiṣekādivarṇanaṃ nāma navottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११०

मार्कण्डेय उवाच ।। अन्तर्धानः पृथोः पुत्रो हविर्धानस्तदात्मजः ।। प्राचीनबर्हिस्तत्पुत्रः पृथिव्यामेकराड् बभौ

mārkaṇḍeya uvāca || antardhānaḥ pṛthoḥ putro havirdhānastadātmajaḥ || prācīnabarhistatputraḥ pṛthivyāmekarāḍ babhau

उपयेमे समुद्रस्य लवणस्य स वै सुताम्।। सुवर्णायां तु सामुद्र्यां दश प्राचीनबर्हिषः

upayeme samudrasya lavaṇasya sa vai sutām|| suvarṇāyāṃ tu sāmudryāṃ daśa prācīnabarhiṣaḥ

सर्वे प्राचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ।। अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः

sarve prācetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ || apṛthagdharmacaraṇāste'tapyanta mahattapaḥ

दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। समुद्रगेषु दशसु तपस्यत्सु महीरुहाः

daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ || samudrageṣu daśasu tapasyatsu mahīruhāḥ

अरक्षमाणां गां वव्रुर्बभूवेत्थं प्रजाक्षयः ।। न शक्यो मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः

arakṣamāṇāṃ gāṃ vavrurbabhūvetthaṃ prajākṣayaḥ || na śakyo māruto vātuṃ vṛttaṃ khamabhavaddrumaiḥ

तदुपश्रुत्य राजानः सर्वे युक्ताः प्रचेतसः ।। मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः

tadupaśrutya rājānaḥ sarve yuktāḥ pracetasaḥ || mukhebhyo vāyumagniṃ ca sasṛjurjātamanyavaḥ

निर्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्

nirmūlānatha vṛkṣāṃstānkṛtvā vāyuraśoṣayat

तानग्निरदहत्क्रुद्ध एवमासीद्रुमक्षयः ।। द्रुमक्षयमथो दृष्ट्वा किञ्चिद्दग्धेषु शाखिषु ।। उपगम्याब्रवीदेतान्सोमो राजा प्रचेतसः

tānagniradahatkruddha evamāsīdrumakṣayaḥ || drumakṣayamatho dṛṣṭvā kiñciddagdheṣu śākhiṣu || upagamyābravīdetānsomo rājā pracetasaḥ

कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः ।। कृता मही वृक्षशून्या शाम्येतामग्निमारुतौ

kopaṃ tyajata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ || kṛtā mahī vṛkṣaśūnyā śāmyetāmagnimārutau

1.110.10

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवणिंनी ।। भविष्यं जानता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavaṇiṃnī || bhaviṣyaṃ jānatā hyeṣā dhṛtā garbheṇa vai mayā

मारिषा नाम भवतां पत्न्यर्थे प्रददाम्यहम् ।। ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः

māriṣā nāma bhavatāṃ patnyarthe pradadāmyaham || tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ

संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मेण मारिषाम् ।। मनसा च दधुस्तस्यां गर्भं सर्वे प्रचेतसः

saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīdharmeṇa māriṣām || manasā ca dadhustasyāṃ garbhaṃ sarve pracetasaḥ

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।। भवशापेन संभूतो भूयो दक्षप्रजापतिः

daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ || bhavaśāpena saṃbhūto bhūyo dakṣaprajāpatiḥ

असृजन्मनसा दक्षः प्रजाः पूर्वं चतुर्विधाः ।। नोत्पद्यन्ते च तास्तस्य अपध्याता हरेण तु

asṛjanmanasā dakṣaḥ prajāḥ pūrvaṃ caturvidhāḥ || notpadyante ca tāstasya apadhyātā hareṇa tu

मैथुनेन ततः सृष्टिं कर्तुमिच्छन्प्रजापतिः ।। असिक्नीमवहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापते.

maithunena tataḥ sṛṣṭiṃ kartumicchanprajāpatiḥ || asiknīmavahadbhāryāṃ vīraṇasya prajāpate.

सुतां सुमहतीं युक्तां तपसा लोकधारिणीम् ।। तस्य पुत्रसहस्रं तु वीरिण्यां समपद्यत

sutāṃ sumahatīṃ yuktāṃ tapasā lokadhāriṇīm || tasya putrasahasraṃ tu vīriṇyāṃ samapadyata

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजा विवर्धयिषवः प्रजाः । तानुवाच महातेजा ब्रह्मपुत्रः स नारदः

tāṃstu dṛṣṭvā mahātejā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ | tānuvāca mahātejā brahmaputraḥ sa nāradaḥ

किं प्रमाणं तु मेदिन्यां स्रष्टव्यस्य तथैव च।। अज्ञानात्तु कथं सर्गं भवन्तः कर्तुमुद्यताः

kiṃ pramāṇaṃ tu medinyāṃ sraṣṭavyasya tathaiva ca|| ajñānāttu kathaṃ sargaṃ bhavantaḥ kartumudyatāḥ

महीमानमथान्वेष्टुं गता दक्षसुतास्ततः ।। लोकालोकस्य परतो गर्भोदस्य तथोपरि

mahīmānamathānveṣṭuṃ gatā dakṣasutāstataḥ || lokālokasya parato garbhodasya tathopari

1.110.20

वायुमण्डलमासाद्य भ्रमणान्नाशमागताः ।। दक्षोऽपि तेषु नष्टेषु वीरिण्यामेव धर्मवित्

vāyumaṇḍalamāsādya bhramaṇānnāśamāgatāḥ || dakṣo'pi teṣu naṣṭeṣu vīriṇyāmeva dharmavit

सहस्रं जनयामास पुत्राणामपरं ततः ।। विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः पुनः प्रजाः

sahasraṃ janayāmāsa putrāṇāmaparaṃ tataḥ || vivardhayiṣavaste tu śabalāśvāḥ punaḥ prajāḥ

पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्रावता नारदेन तु ।। अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महानृषिः

pūrvamuktaṃ vacastadvai śrāvatā nāradena tu || anyonyamūcuste sarve samyagāha mahānṛṣiḥ

भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः।। गतेऽपि हर्यश्वमार्गेण प्रयाताः पृथिवीमिमाम्

bhrātṝṇāṃ padavīṃ caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ|| gate'pi haryaśvamārgeṇa prayātāḥ pṛthivīmimām

तमेव वायुमासाद्य विनष्टाः शाश्वतीस्समाः ।। तदाप्रभृति वै भ्रान्ता भ्रातुरन्वेषणे रताः

tameva vāyumāsādya vinaṣṭāḥ śāśvatīssamāḥ || tadāprabhṛti vai bhrāntā bhrāturanveṣaṇe ratāḥ

प्रयातो नश्यति विभो तन्नः कार्यं विजानता ।। अथ तेषु विनष्टेषु दक्षः कोपसमन्वितः

prayāto naśyati vibho tannaḥ kāryaṃ vijānatā || atha teṣu vinaṣṭeṣu dakṣaḥ kopasamanvitaḥ

शशाप नारदं क्रुद्धः तुल्यं जन्म न चाप्स्यसि ।। देहं त्यक्त्वा सशापेन तेन दक्षस्य नारदः

śaśāpa nāradaṃ kruddhaḥ tulyaṃ janma na cāpsyasi || dehaṃ tyaktvā saśāpena tena dakṣasya nāradaḥ

भूयो मुनिसुतो जातः कश्यपस्य महात्मनः ।। अश्वमेधं च विततं दक्षस्याद्भुतकर्मणः

bhūyo munisuto jātaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ || aśvamedhaṃ ca vitataṃ dakṣasyādbhutakarmaṇaḥ

विध्वंसयामास हरः पूर्ववैरेण भ्रावितः ।। दक्षोऽपि शप्तवानुद्रं शप्तास्ते ब्राह्मणोत्तमाः

vidhvaṃsayāmāsa haraḥ pūrvavaireṇa bhrāvitaḥ || dakṣo'pi śaptavānudraṃ śaptāste brāhmaṇottamāḥ

अद्यप्रभृति यक्ष्यन्ति नत्वा सार्धं दिवौकसैः ।। जन्मान्तरेऽपि वैराणि विनश्यन्ति न पार्थिव

adyaprabhṛti yakṣyanti natvā sārdhaṃ divaukasaiḥ || janmāntare'pi vairāṇi vinaśyanti na pārthiva

1.110.30

तस्माद्वैरं न कर्तव्यं कदाचिदपि केनचित् ।। हर्यश्वेष्वपि नष्टेषु महात्मसु पुरा तदा

tasmādvairaṃ na kartavyaṃ kadācidapi kenacit || haryaśveṣvapi naṣṭeṣu mahātmasu purā tadā

असिक्न्यां जनयामास दक्षो दुहितरस्तदा ।। षष्टिः कन्या रूपयुक्तास्तपसा महता युताः

asiknyāṃ janayāmāsa dakṣo duhitarastadā || ṣaṣṭiḥ kanyā rūpayuktāstapasā mahatā yutāḥ

द्वे ददौ बाहुपुत्राय चतस्रोऽरिष्टनेमिने ।। द्वे प्रादात्स कृशाश्वाय दश धर्माय चाप्यथ

dve dadau bāhuputrāya catasro'riṣṭanemine || dve prādātsa kṛśāśvāya daśa dharmāya cāpyatha

चतुर्दश कश्यपाय चाष्टाविंशतिमिन्दवे ।। प्रददौ बाहुपुत्राय सुप्रभां भामिनीं तदा

caturdaśa kaśyapāya cāṣṭāviṃśatimindave || pradadau bāhuputrāya suprabhāṃ bhāminīṃ tadā

मनोरमां भानुमतीं विशालां बाहुदामथ ।। दक्षः प्रादान्महाभागश्चतस्रोऽरिष्टनेमिने

manoramāṃ bhānumatīṃ viśālāṃ bāhudāmatha || dakṣaḥ prādānmahābhāgaścatasro'riṣṭanemine

स कृशाश्वाय च प्रादात्सुप्रभां च तथा जयाम् ।। अरुन्धतीं वसुं जामिं लम्बां भानुमिरावतीम्

sa kṛśāśvāya ca prādātsuprabhāṃ ca tathā jayām || arundhatīṃ vasuṃ jāmiṃ lambāṃ bhānumirāvatīm

संकल्पां च मुहूर्तां च साध्यां विश्वां तथैव च ।। ददौ स दश धर्माय महात्मा लोकविश्रुतः

saṃkalpāṃ ca muhūrtāṃ ca sādhyāṃ viśvāṃ tathaiva ca || dadau sa daśa dharmāya mahātmā lokaviśrutaḥ

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका मुनिः ।। कद्रूः क्रोधा इरा प्राधा विनता सुरभिः खगा

aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ siṃhikā muniḥ || kadrūḥ krodhā irā prādhā vinatā surabhiḥ khagā

चतुर्द्दशैताः प्रददौ कश्यपाय प्रजापतिः ।। नामभिः पूर्व विख्याताः कृत्तिकाद्यास्तथैव च

caturddaśaitāḥ pradadau kaśyapāya prajāpatiḥ || nāmabhiḥ pūrva vikhyātāḥ kṛttikādyāstathaiva ca

ददौ नक्षत्रयोगिन्य अष्टाविंशतिमिन्दवे ।। देवतास्त्वभिमानिन्यो नक्षत्राणां महीपते

dadau nakṣatrayoginya aṣṭāviṃśatimindave || devatāstvabhimāninyo nakṣatrāṇāṃ mahīpate

1.110.40

एतावदुक्तं तव दक्षवंशमृक्षोद्भवं चाप्यथ भूमिपाल ।। अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वास्वायत लोहिताक्ष

etāvaduktaṃ tava dakṣavaṃśamṛkṣodbhavaṃ cāpyatha bhūmipāla || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vāsvāyata lohitākṣa

अध्यायः १११

वज्र उवाच ।। ।। महादेवेन ऋषयः शप्ताः स्वायंभुवेऽन्तरे ।। तेषां वैवस्वते प्राप्ते संभवं मम कीर्तय

vajra uvāca || || mahādevena ṛṣayaḥ śaptāḥ svāyaṃbhuve'ntare || teṣāṃ vaivasvate prāpte saṃbhavaṃ mama kīrtaya

दाक्षायणी च तथा प्र कीर्तय मे विभो ।। ऋषीणां च तथा वंशं भृगुवंश विवर्धन

dākṣāyaṇī ca tathā pra kīrtaya me vibho || ṛṣīṇāṃ ca tathā vaṃśaṃ bhṛguvaṃśa vivardhana

मार्कण्डेय उवाच ।। मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते राजन्वैवस्वते पुरा ।। अश्वमेधे तु वितते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

mārkaṇḍeya uvāca || manvantare'sminsaṃprāpte rājanvaivasvate purā || aśvamedhe tu vitate brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

महादेवस्य शापेन त्यक्त्वा देहान्स्वयं ततः ।। ऋषयस्तु समुद्भूता द्रुते शुक्रे प्रजेप्सया

mahādevasya śāpena tyaktvā dehānsvayaṃ tataḥ || ṛṣayastu samudbhūtā drute śukre prajepsayā

देवानां मातरो दृष्ट्वा देवपत्नीस्तथैव च ।। स्कन्नं शुक्रं महाराज ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

devānāṃ mātaro dṛṣṭvā devapatnīstathaiva ca || skannaṃ śukraṃ mahārāja brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

तज्जुहाव ततो ब्रह्मा ततो जातो हुताशनात् ।। ततो जातो महातेजा भृगुः स तपसां निधिः

tajjuhāva tato brahmā tato jāto hutāśanāt || tato jāto mahātejā bhṛguḥ sa tapasāṃ nidhiḥ

अङ्गारेस्वंगिरा जातस्सभार्योऽत्रिस्तथैव च ।। मरीचिभ्यो मरीचिश्च ततो जातो महातपाः

aṅgāresvaṃgirā jātassabhāryo'tristathaiva ca || marīcibhyo marīciśca tato jāto mahātapāḥ

वसुमध्यात्समुत्पन्नो वसिष्ठश्च महातपाः ।। भृगुः पुलोम्नश्च सुतां दिव्यां भार्यामविन्दत

vasumadhyātsamutpanno vasiṣṭhaśca mahātapāḥ || bhṛguḥ pulomnaśca sutāṃ divyāṃ bhāryāmavindata

यस्यां तस्य सुता जाता देवा द्वादश याज्ञिकाः ।। भुवनो भावनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा

yasyāṃ tasya sutā jātā devā dvādaśa yājñikāḥ || bhuvano bhāvanaścaiva sujanyaḥ sujanastathā

1.111.10

क्रतुः सुवश्च पूगश्च व्याजश्च व्यश्नुजश्च ह ।। प्रसवश्चाव्ययश्चैव दक्षो द्वादशमस्तथा

kratuḥ suvaśca pūgaśca vyājaśca vyaśnujaśca ha || prasavaścāvyayaścaiva dakṣo dvādaśamastathā

इत्येते भृगवो नाम देवा द्वादश कीर्तिताः ।। पौलोम्यजनयद्विप्र देवानां तु कनीयसम्

ityete bhṛgavo nāma devā dvādaśa kīrtitāḥ || paulomyajanayadvipra devānāṃ tu kanīyasam

च्यवनं तु महाभागमात्मवन्तं तथाप्यसौ ।। आत्मवानात्मजस्त्वौर्वो जमदग्निस्तदात्मजः

cyavanaṃ tu mahābhāgamātmavantaṃ tathāpyasau || ātmavānātmajastvaurvo jamadagnistadātmajaḥ

और्वो गोत्रकरस्तस्य भार्गवानां महात्मनाम् ।। तत्र गोत्रकरान्वक्ष्ये भृगोर्दीप्तोजसस्त्वहम्

aurvo gotrakarastasya bhārgavānāṃ mahātmanām || tatra gotrakarānvakṣye bhṛgordīptojasastvaham

भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवांस्तु तथैव च ।। और्वश्च जमदग्निश्च वात्स्यो दंभिर्नडायनः

bhṛguśca cyavanaścaiva ātmavāṃstu tathaiva ca || aurvaśca jamadagniśca vātsyo daṃbhirnaḍāyanaḥ

नागायनो वहेतिश्च पेलुश्चेरानुशातिकः ।। शौनकायनजीवन्तिः कौयोधः पार्षतिस्तथा

nāgāyano vahetiśca peluścerānuśātikaḥ || śaunakāyanajīvantiḥ kauyodhaḥ pārṣatistathā

वैहीनरिर्विरूपाक्षो रोहिण्यायनिरेव च ।। वैश्वानरिरुपारीरुर्वशावणिर्वृकास्वकः

vaihīnarirvirūpākṣo rohiṇyāyanireva ca || vaiśvānarirupārīrurvaśāvaṇirvṛkāsvakaḥ

विष्णुः पौरेयवालाकितौलिकेनान्तभागिनः ।। मृत भागेयमर्कण्डजिहितोदीधिनस्तथा

viṣṇuḥ paureyavālākitaulikenāntabhāginaḥ || mṛta bhāgeyamarkaṇḍajihitodīdhinastathā

मण्डूमाण्डव्यमण्डूकस्फेनसाङ्कृतिनस्तथा ।। स्थालिपिण्डिः शिलापत्तिः शार्कराक्षिस्तथैव च

maṇḍūmāṇḍavyamaṇḍūkasphenasāṅkṛtinastathā || sthālipiṇḍiḥ śilāpattiḥ śārkarākṣistathaiva ca

सृकायणो देवमतिः षाण्ढरायिः सिगालवः ।। सकृत्वश्चातकिः कायिर्याज्ञो दार्भिस्त्रिलायनिः

sṛkāyaṇo devamatiḥ ṣāṇḍharāyiḥ sigālavaḥ || sakṛtvaścātakiḥ kāyiryājño dārbhistrilāyaniḥ

1.111.20

गार्ग्यायणो ह्वायनश्च ऋषिर्गेहायन स्तथा ।। गोष्ठ्यायनो वाह्यायनो वैशम्पायन एव च

gārgyāyaṇo hvāyanaśca ṛṣirgehāyana stathā || goṣṭhyāyano vāhyāyano vaiśampāyana eva ca

वैकर्णेयिः शार्ङ्गरवो याज्ञेयिर्भ्राष्टकायनः ।। ललाटिर्लकुटिश्चैव लाक्ष्म्यायाः परिमण्डलः

vaikarṇeyiḥ śārṅgaravo yājñeyirbhrāṣṭakāyanaḥ || lalāṭirlakuṭiścaiva lākṣmyāyāḥ parimaṇḍalaḥ

ऊलुम्बिः शैलुकिः कोष्टिस्तथान्यः पैप्पलायनिः ।। सत्यायनिर्मालयनिः कोटालिः कौचहस्तिकः

ūlumbiḥ śailukiḥ koṣṭistathānyaḥ paippalāyaniḥ || satyāyanirmālayaniḥ koṭāliḥ kaucahastikaḥ

शोक्रिः शौक्लिः स कौचाक्षिः कौसिश्चान्द्रमसिस्तथा ।। जैकहिह्मिर्जिह्वशून्यवापयलेढिकवैरिणः

śokriḥ śaukliḥ sa kaucākṣiḥ kausiścāndramasistathā || jaikahihmirjihvaśūnyavāpayaleḍhikavairiṇaḥ

शारद्वतिकरे नित्यौ लोष्ठाक्षिश्चल वैरिणः ।। नागायनिश्चानुमतिः पौर्णभागधिकाशिकृत्

śāradvatikare nityau loṣṭhākṣiścala vairiṇaḥ || nāgāyaniścānumatiḥ paurṇabhāgadhikāśikṛt

समाख्यातास्तथैतेषां पञ्च तु प्रवरा मताः ।। भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवानस्तथैव च

samākhyātāstathaiteṣāṃ pañca tu pravarā matāḥ || bhṛguśca cyavanaścaiva ātmavānastathaiva ca

और्वश्च जमदग्निश्च पञ्चैते प्रवरा मताः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

aurvaśca jamadagniśca pañcaite pravarā matāḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

वाज्यावाज्यो न वैवाह्या ज्ञेयास्त्रिप्रवरास्तु ते ।। भृगुश्च जमदग्निश्च तथैवोर्वश्च पार्थिव

vājyāvājyo na vaivāhyā jñeyāstripravarāstu te || bhṛguśca jamadagniśca tathaivorvaśca pārthiva

अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु चान्यान्भृगूद्वहान् ।। जमदग्निर्विदश्चैव पौलस्त्यो वैजभृत्तथा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śṛṇu cānyānbhṛgūdvahān || jamadagnirvidaścaiva paulastyo vaijabhṛttathā

प्राचीनयोग्यो भगवानृषिः क्रौञ्चायनस्तथा।। ऋषिभयश्चाजातश्च एकायनवटायनौ

prācīnayogyo bhagavānṛṣiḥ krauñcāyanastathā|| ṛṣibhayaścājātaśca ekāyanavaṭāyanau

1.111.30

आत्रेयोऽभिमतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः स्मृतः ।। भृगुश्च च्यवनश्चैव ह्यात्मवानस्तथैव च

ātreyo'bhimataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ smṛtaḥ || bhṛguśca cyavanaścaiva hyātmavānastathaiva ca

परम्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। ऋग्वेदीया मार्गपथे ग्रामायणिरथायनिः

paramparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || ṛgvedīyā mārgapathe grāmāyaṇirathāyaniḥ

आपस्तम्बिस्तथा ताल्विर्नेकठिः कण्ठिरेव च ।। आर्ष्टिषेणो गार्दभिश्च कार्द्दमायणिरेव च

āpastambistathā tālvirnekaṭhiḥ kaṇṭhireva ca || ārṣṭiṣeṇo gārdabhiśca kārddamāyaṇireva ca

अश्वायनिरथान्नापि पंचार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

aśvāyanirathānnāpi paṃcārṣeyāḥ prakīrtitāḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

योविराधो वीतहव्यो नासाथश्चण्डमो दमः ।। जीवंत्यायनिमौद्गश्च विलिश्चैव खलिस्तथा

yovirādho vītahavyo nāsāthaścaṇḍamo damaḥ || jīvaṃtyāyanimaudgaśca viliścaiva khalistathā

भाविलिर्भागवित्तिश्च कौशाम्बेयिर्वृकाश्चकिः ।। वालेयिः समदा गेयिर्गौरक्षितिरथैव च

bhāvilirbhāgavittiśca kauśāmbeyirvṛkāścakiḥ || vāleyiḥ samadā geyirgaurakṣitirathaiva ca

गौर्गजिश्च सवंशालस्तथा पौष्णायनो मुनिः ।। रोमादश्च तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः

gaurgajiśca savaṃśālastathā pauṣṇāyano muniḥ || romādaśca tathaiteṣāmārṣeyāḥ pravarā matāḥ

भृगुश्च वीतहव्यश्च तथा चैव सदेवसः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

bhṛguśca vītahavyaśca tathā caiva sadevasaḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

खालायनिः शाकटाख्यो मैत्रेयः सातयस्तथा ।। द्रोणायनो नौक्मायन आशिषिश्च पिकायनिः

khālāyaniḥ śākaṭākhyo maitreyaḥ sātayastathā || droṇāyano naukmāyana āśiṣiśca pikāyaniḥ

होमजिह्विस्तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः ।। भृगुश्चैवाथ वध्न्यश्वो दिवोदासस्तथैव च

homajihvistathaiteṣāmārṣeyāḥ pravarā matāḥ || bhṛguścaivātha vadhnyaśvo divodāsastathaiva ca

1.111.40

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। सकायनो यज्ञपचिर्मध्यगन्धिस्तथैव च

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || sakāyano yajñapacirmadhyagandhistathaiva ca

प्रत्यूहश्च तथा श्रौभ्यक्षोक्षिर्वैकादशायनिः ।। तथा गृत्समदो राजञ्शुनकश्च महानृषिः

pratyūhaśca tathā śraubhyakṣokṣirvaikādaśāyaniḥ || tathā gṛtsamado rājañśunakaśca mahānṛṣiḥ

प्रवरस्तु यथोक्तानां द्व्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ।। भृगुर्गृत्समदश्चैव द्वावेतौ परिकीर्तितौ ।। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः

pravarastu yathoktānāṃ dvyārṣeyāḥ parikīrtitāḥ || bhṛgurgṛtsamadaścaiva dvāvetau parikīrtitau || parasparamavaivāhyā ityete parikīrtitāḥ

एते तवोक्ता भृगुवंश जाता महानुभावा नृप गोत्रकाराः ।। येषां च नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं विजहाति जन्तुः

ete tavoktā bhṛguvaṃśa jātā mahānubhāvā nṛpa gotrakārāḥ || yeṣāṃ ca nāmnāṃ parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ vijahāti jantuḥ

111

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भृगुवंशानुकीर्तनं नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhṛguvaṃśānukīrtanaṃ nāmaikādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११२

मार्कण्डेय उवाच ।। मरीचितनया राजन्सुरूपा नाम विश्रुता ।। । भार्या ह्यङ्गिरसो दिव्या यस्याः पुत्रा दश स्मृताः

mārkaṇḍeya uvāca || marīcitanayā rājansurūpā nāma viśrutā || | bhāryā hyaṅgiraso divyā yasyāḥ putrā daśa smṛtāḥ

आत्मा ह्यायुर्मनुर्दक्षो मदः प्राणस्तथैव च ।। हविष्मांश्चागविष्ठश्च ऋतः सत्यश्च ते दश

ātmā hyāyurmanurdakṣo madaḥ prāṇastathaiva ca || haviṣmāṃścāgaviṣṭhaśca ṛtaḥ satyaśca te daśa

इत्येतेऽङ्गिरसो नाम देवा वै सोमपीथिनः ।। सुरूपा जनयामास ऋषीन्सर्वेश्वरानिमान्

ityete'ṅgiraso nāma devā vai somapīthinaḥ || surūpā janayāmāsa ṛṣīnsarveśvarānimān

बृहस्पतिं गौतमं च संवर्तं च महाऋषिम् ।। अयस्यं वामदेवं च उतथ्यमुशिजं तथा

bṛhaspatiṃ gautamaṃ ca saṃvartaṃ ca mahāṛṣim || ayasyaṃ vāmadevaṃ ca utathyamuśijaṃ tathā

इत्येते ऋषयः सर्वे गोत्रकाराः प्रकीर्तिताः ।। तेषां गोत्रसमुत्पन्नान्गोत्रकारान्निबोध मे

ityete ṛṣayaḥ sarve gotrakārāḥ prakīrtitāḥ || teṣāṃ gotrasamutpannāngotrakārānnibodha me

उतथ्यो गौतमश्चैव तैलजोऽभिजितिस्तथा ।। बौद्धिनैषिः सलौगाक्षिः क्षोरोजो टांकिरेव च

utathyo gautamaścaiva tailajo'bhijitistathā || bauddhinaiṣiḥ salaugākṣiḥ kṣorojo ṭāṃkireva ca

राहोहकिः सौषुरिश्च कैरतिः शारिलौमकिः ।। पौण्यजिर्भानुभावश्च ऋषिश्चैव बडोबडः

rāhohakiḥ sauṣuriśca kairatiḥ śārilaumakiḥ || pauṇyajirbhānubhāvaśca ṛṣiścaiva baḍobaḍaḥ

कराटकश्च माचीयः उपबिन्दुरथैषिणिः ।। रौहिण्यायनिजार्गालिः क्रोष्टा चैवारुणायनिः

karāṭakaśca mācīyaḥ upabindurathaiṣiṇiḥ || rauhiṇyāyanijārgāliḥ kroṣṭā caivāruṇāyaniḥ

1.112.10

सोमो डायनिकाशेकः कौटिल्यः पार्थिवस्तथा ।। गेहिण्यायनिरौवायुर्मूलयोवांशुरेव च।।।।।।। तथा च गुल्मयोवांशु स्तम्बयोषांशुरेव च ।। कावाक्षिः पुष्पधश्चैव क्षीरकारण्डिरेव च

somo ḍāyanikāśekaḥ kauṭilyaḥ pārthivastathā || gehiṇyāyanirauvāyurmūlayovāṃśureva ca||||||| tathā ca gulmayovāṃśu stambayoṣāṃśureva ca || kāvākṣiḥ puṣpadhaścaiva kṣīrakāraṇḍireva ca

क्षपादिश्च करेरिश्च पारिकारीरिरेव च ।। इत्यार्षेयास्तु सर्वेषां प्रवराः परिकीर्त्तिताः

kṣapādiśca kareriśca pārikārīrireva ca || ityārṣeyāstu sarveṣāṃ pravarāḥ parikīrttitāḥ

आंगिराश्च तथोतथ्यो मुनिर्दीर्घतपास्तथा ।। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः

āṃgirāśca tathotathyo munirdīrghatapāstathā || parasparamavaivāhyā ityete parikīrtitāḥ

उष्टाजिष्ट अयस्यश्च कक्षीवान्गोतमस्तथा ।। आर्षेयाः प्रवराश्चैव तेषां च प्रवराञ्शृणु

uṣṭājiṣṭa ayasyaśca kakṣīvāngotamastathā || ārṣeyāḥ pravarāścaiva teṣāṃ ca pravarāñśṛṇu

अंगिरश्च ततोतश्च उषाजिश्च महानृषिः ।। सौमस्तम्भिर्वितम्भिश्च सालुभिर्वालुभिस्तथा

aṃgiraśca tatotaśca uṣājiśca mahānṛṣiḥ || saumastambhirvitambhiśca sālubhirvālubhistathā

भारद्वाजिः सौबुद्धिश्च मेघी देवमतिस्तथा ।। आद्र्ययायणसाविष्ट्यौ ह्यग्निवेशः शलाथलिः

bhāradvājiḥ saubuddhiśca meghī devamatistathā || ādryayāyaṇasāviṣṭyau hyagniveśaḥ śalāthaliḥ

वालिशेयनिश्शैकेयि वाराहिर्वाकलिस्तथा ।। शाटिश्च ऋषिवर्णश्च प्रावाहिश्चाश्वलायनिः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

vāliśeyaniśśaikeyi vārāhirvākalistathā || śāṭiśca ṛṣivarṇaśca prāvāhiścāśvalāyaniḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

कावाकिश्च सभाकायिस्तथा चांशुमतिः प्रभुः ।। भावीकैयूरिनैभुल्विः पुष्पान्वेषी तथैव च

kāvākiśca sabhākāyistathā cāṃśumatiḥ prabhuḥ || bhāvīkaiyūrinaibhulviḥ puṣpānveṣī tathaiva ca

बाध्यो विच्छिन्दिशाटीकिः खारग्रीविस्तथैव च ।। देवाद्यारिर्देवस्थानिर्हरिकर्णिः सभ्राङ्गिकः

bādhyo vicchindiśāṭīkiḥ khāragrīvistathaiva ca || devādyārirdevasthānirharikarṇiḥ sabhrāṅgikaḥ

धौवायिः साभिमुग्रिश्च तथा गोमदगन्धिकः ।। मात्स्यक्वाथः सालहरो ह्यलो हारस्तथैव च

dhauvāyiḥ sābhimugriśca tathā gomadagandhikaḥ || mātsyakvāthaḥ sālaharo hyalo hārastathaiva ca

1.112.20

गागोदयिः कौतपतिः कौरुक्षेत्रिस्तथैव च ।। ताटाकिर्जैन्यद्रोणिश्च जैवालायनिरेव च

gāgodayiḥ kautapatiḥ kaurukṣetristathaiva ca || tāṭākirjainyadroṇiśca jaivālāyanireva ca

आपस्तधर्मोजदृष्टिः कार्ष्णपिङ्गलिरेव च ।। पौलश्चैव महातेजाः शङ्कलायनिरेव च

āpastadharmojadṛṣṭiḥ kārṣṇapiṅgalireva ca || paulaścaiva mahātejāḥ śaṅkalāyanireva ca

आर्षेयो नामतश्चैषां सर्वेषां प्रवरो नृप ।। अङ्गिराः प्रवरस्तेषां द्वितीयश्च बृहस्पतिः

ārṣeyo nāmataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaro nṛpa || aṅgirāḥ pravarasteṣāṃ dvitīyaśca bṛhaspatiḥ

तृतीयश्च भरद्वाजः प्रवराः परिकीर्तिताः ।। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः

tṛtīyaśca bharadvājaḥ pravarāḥ parikīrtitāḥ || parasparamavaivāhyā ityete parikīrtitāḥ

काणायनाः कौपयवास्तथा वात्स्यपरायणाः ।। भ्राष्ट्रकृद् भ्राष्ट्रविन्दी च नेन्द्रालिस्सयकायनः

kāṇāyanāḥ kaupayavāstathā vātsyaparāyaṇāḥ || bhrāṣṭrakṛd bhrāṣṭravindī ca nendrālissayakāyanaḥ

क्रोडिः शाक्री च कार्षी च तालकृन्माथुरावताः ।। लापकृद्भालविप्रेषो मर्कटः पैलुकायनः

kroḍiḥ śākrī ca kārṣī ca tālakṛnmāthurāvatāḥ || lāpakṛdbhālavipreṣo markaṭaḥ pailukāyanaḥ

मृत्संशश्च तथा चाक्री गर्गः श्यामायनिस्तथा ।। वाललिः साहरिश्चैव पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः

mṛtsaṃśaśca tathā cākrī gargaḥ śyāmāyanistathā || vālaliḥ sāhariścaiva pañcārṣeyāḥ prakīrtitāḥ

अङ्गिरास्तु महातेजा देवाचार्यो बृहस्पतिः ।। भरद्वाजस्तथा गर्गश्चैत्यश्च भगवानृषिः

aṅgirāstu mahātejā devācāryo bṛhaspatiḥ || bharadvājastathā gargaścaityaśca bhagavānṛṣiḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। कपीतरः स्वस्तितरो दर्भः शक्तिः पतञ्जलिः

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || kapītaraḥ svastitaro darbhaḥ śaktiḥ patañjaliḥ

भूयसी जलसन्धिश्च बिन्दुदण्डिः कुशीतकिः ।। भृगुस्तु राजकेशी च शौम्बाटिः शांशिबिस्तथा

bhūyasī jalasandhiśca bindudaṇḍiḥ kuśītakiḥ || bhṛgustu rājakeśī ca śaumbāṭiḥ śāṃśibistathā

1.112.30

शालिश्च शकलः काण्वो मुनिः केरीरयिस्तथा ।। काद्यो वाध्यायनिश्चैव सावस्यायनिरेव च

śāliśca śakalaḥ kāṇvo muniḥ kerīrayistathā || kādyo vādhyāyaniścaiva sāvasyāyanireva ca

त्यार्षेयो नामतस्तेषां प्रवरो भूमिपोत्तम ।। अङ्गिरादमवाह्यश्च तथा चैवाप्यतत्क्षयः

tyārṣeyo nāmatasteṣāṃ pravaro bhūmipottama || aṅgirādamavāhyaśca tathā caivāpyatatkṣayaḥ

परस्परमवैवाह्याः सर्व एव प्रकीर्तिताः ।। सकृतिश्च त्रिमार्ष्टिश्च शेधूः शैपविरेव च

parasparamavaivāhyāḥ sarva eva prakīrtitāḥ || sakṛtiśca trimārṣṭiśca śedhūḥ śaipavireva ca

तण्डिश्च जानकिश्चैव तैलकाद्रव्य एव च ।। नारायणिश्चार्षभिश्च लौक्षिर्गार्गिर्हलस्तथा

taṇḍiśca jānakiścaiva tailakādravya eva ca || nārāyaṇiścārṣabhiśca laukṣirgārgirhalastathā

गालविश्चापि त्र्यार्षेयः सर्वेषां प्रवरा मताः ।। अंगिराः संकृतिश्चैव गौरिवीतिस्तथैव च

gālaviścāpi tryārṣeyaḥ sarveṣāṃ pravarā matāḥ || aṃgirāḥ saṃkṛtiścaiva gaurivītistathaiva ca

परस्परमवैवाह्याः ऋषय परिकीर्तिताः ।। काण्वायनो हरितकः कौत्स्यः पौंग्यस्तथैव च

parasparamavaivāhyāḥ ṛṣaya parikīrtitāḥ || kāṇvāyano haritakaḥ kautsyaḥ pauṃgyastathaiva ca

हस्तिदमो वात्स्यमालिर्मान्द्रिर्गालिर्गवेरणः ।। भीमवेशः शांख्यदर्भिः सर्वे त्रिप्रवरा मताः

hastidamo vātsyamālirmāndrirgālirgaveraṇaḥ || bhīmaveśaḥ śāṃkhyadarbhiḥ sarve tripravarā matāḥ

अङ्गिरास्तु तमस्युश्च पुरुकुत्सस्तथैव च ।। कुत्साः कुत्सैरवैवाह्या एवमाहुः पुरातनाः

aṅgirāstu tamasyuśca purukutsastathaiva ca || kutsāḥ kutsairavaivāhyā evamāhuḥ purātanāḥ

रथीतराणां प्रवराः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ।। अङ्गिराश्च सुरूपाश्च तथैव च रथेतरः

rathītarāṇāṃ pravarāḥ tryārṣeyāḥ parikīrtitāḥ || aṅgirāśca surūpāśca tathaiva ca rathetaraḥ

रथेतरा अवैवाह्या नितराश्च रथेतरैः ।। विष्णुवृद्धिः शगे मद्रिर्जत्रिणः कर्त्रिणस्तथा

rathetarā avaivāhyā nitarāśca rathetaraiḥ || viṣṇuvṛddhiḥ śage madrirjatriṇaḥ kartriṇastathā

1.112.40

प्रडिवश्च महातेजास्तथा चैव परायणः ।। त्र्यार्षेयश्च मतस्तेषां सर्वेषां प्रवरः शुभः

praḍivaśca mahātejāstathā caiva parāyaṇaḥ || tryārṣeyaśca matasteṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ śubhaḥ

अङ्गिराश्च विरूपाश्च पृथुदश्वस्तथैव च ।। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः

aṅgirāśca virūpāśca pṛthudaśvastathaiva ca || parasparamavaivāhyā ityete parikīrtitāḥ

सान्त्यमुग्धिर्महातेजा हिरण्यस्तम्बिमुद्गलो ।। त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरो नृप

sāntyamugdhirmahātejā hiraṇyastambimudgalo || tryārṣeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaro nṛpa

अङ्गिरा गृत्सदश्वश्च मुद्गलश्च महातपाः ।। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः

aṅgirā gṛtsadaśvaśca mudgalaśca mahātapāḥ || parasparamavaivāhyā ityete parikīrtitāḥ

मोहजिह्वो देवजिह्वो अग्निजिह्वविराडयः ।। अपानेयस्त्र्यग्रयश्च वैरिण्यास्ताविमौद्गलाः

mohajihvo devajihvo agnijihvavirāḍayaḥ || apāneyastryagrayaśca vairiṇyāstāvimaudgalāḥ

त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ।। अङ्गिराश्चैव ताविश्च मौद्गल्यश्च महातपाः

tryārṣeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ śubhaḥ || aṅgirāścaiva tāviśca maudgalyaśca mahātapāḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। उरुण्डश्च भुरुण्डश्च तृतीयः शाकटायनः

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || uruṇḍaśca bhuruṇḍaśca tṛtīyaḥ śākaṭāyanaḥ

ततः प्रागधमो नारी मर्कटो रमणः शणः ।। काण्वमार्कटयश्चैव तया रामवणो मुनिः

tataḥ prāgadhamo nārī markaṭo ramaṇaḥ śaṇaḥ || kāṇvamārkaṭayaścaiva tayā rāmavaṇo muniḥ

श्यामायनस्तथैतेषां त्र्यार्षेयः प्रवरो मतः ।। अङ्गिराश्चाजमीढश्च काण्वश्चैव महातपाः

śyāmāyanastathaiteṣāṃ tryārṣeyaḥ pravaro mataḥ || aṅgirāścājamīḍhaśca kāṇvaścaiva mahātapāḥ

परम्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। तित्तिरिः कपिभूश्चैव गार्ग्यश्चैव महानृषिः

paramparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || tittiriḥ kapibhūścaiva gārgyaścaiva mahānṛṣiḥ

1.112.50

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। आर्षेयो नामतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || ārṣeyo nāmataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ śubhaḥ

अङ्गिरास्तित्तिरिश्चैव कपिभूश्च महानृषिः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः

aṅgirāstittiriścaiva kapibhūśca mahānṛṣiḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrttitāḥ

अङ्गिराः सभरद्वाजो ऋषिर्वान्दनवस्तथा

aṅgirāḥ sabharadvājo ṛṣirvāndanavastathā

बृहस्पतिर्मैत्रवचाः पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।। अङ्गिराः सभरद्वाजस्तथा चैव बृहस्पतिः

bṛhaspatirmaitravacāḥ pañcārṣeyāḥ prakīrtitāḥ || aṅgirāḥ sabharadvājastathā caiva bṛhaspatiḥ

ऋषिर्मित्रवचश्चैव ऋषिर्वान्दतवस्तथा ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

ṛṣirmitravacaścaiva ṛṣirvāndatavastathā || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

भारद्वाजः कटाशौङ्गः शैथिरेयस्तथैव च ।। इत्येते कथिताः सर्वे द्व्यामुष्यायणनोत्रजाः

bhāradvājaḥ kaṭāśauṅgaḥ śaithireyastathaiva ca || ityete kathitāḥ sarve dvyāmuṣyāyaṇanotrajāḥ

पञ्चाग्नेयास्तथाप्येषां प्रवराः परिकीर्तिताः ।। अङ्गिराः सभरद्वाजस्तथैव च बृहस्पतिः

pañcāgneyāstathāpyeṣāṃ pravarāḥ parikīrtitāḥ || aṅgirāḥ sabharadvājastathaiva ca bṛhaspatiḥ

सौङ्गश्च शैशविश्चैव प्रवराः परिकीर्तिताः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

sauṅgaśca śaiśaviścaiva pravarāḥ parikīrtitāḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

एते तवोक्ताङ्गिरसस्तु वंशे महानुभावा नृप गोत्रकाराः ।। येषां च नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

ete tavoktāṅgirasastu vaṃśe mahānubhāvā nṛpa gotrakārāḥ || yeṣāṃ ca nāmnāṃ parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ puruṣo jahāti

112

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अङ्गिरसो वंशानुकीर्तिवर्णनं नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aṅgiraso vaṃśānukīrtivarṇanaṃ nāma dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११३

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्रिवंशसमुत्पन्नान्गोत्रकारान्निबोध मे ।। कर्पूरायणशाखेयास्तथा शाराहणाश्च ये ।। शैवालकी शौनवर्णिरघोसौद्रुतयश्च ये

mārkaṇḍeya uvāca || atrivaṃśasamutpannāngotrakārānnibodha me || karpūrāyaṇaśākheyāstathā śārāhaṇāśca ye || śaivālakī śaunavarṇiraghosaudrutayaśca ye

गौरग्रीवः सकारञ्जिरथ मैत्रायणाश्च ये ।। आत्मयन्या वामरथ्या गौपनास्ताकिबिन्दवः

gauragrīvaḥ sakārañjiratha maitrāyaṇāśca ye || ātmayanyā vāmarathyā gaupanāstākibindavaḥ

ह्वानजिद्बाहुरिन्द्रोविरैन्द्रालिः शाकटायनः ।। तैलेयश्चैव बौलेयश्चात्रिगौणी मतिस्तथा

hvānajidbāhurindroviraindrāliḥ śākaṭāyanaḥ || taileyaścaiva bauleyaścātrigauṇī matistathā

जलदो भगपादश्च सोपुष्पिश्च महातपाः ।। छान्दोगेयस्तथैतेषामार्षेयः प्रवरो मतः

jalado bhagapādaśca sopuṣpiśca mahātapāḥ || chāndogeyastathaiteṣāmārṣeyaḥ pravaro mataḥ

ध्याराश्वाश्च तथात्रिश्च ऋचनानस एव च ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

dhyārāśvāśca tathātriśca ṛcanānasa eva ca || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

दक्षिर्बलिः पालकृच्च और्णनाभिः सिलिर्मिलिः ।। बीजवापी शिरीषश्च मौंजकेशगविष्ठिरौ

dakṣirbaliḥ pālakṛcca aurṇanābhiḥ silirmiliḥ || bījavāpī śirīṣaśca mauṃjakeśagaviṣṭhirau

बलन्धनस्त्तथैतेषां त्र्यार्षेयः प्रवरो मतः ।। अत्रिर्गविष्ठिरश्चैव तथा पूर्वातिथिः स्मृताः

balandhanasttathaiteṣāṃ tryārṣeyaḥ pravaro mataḥ || atrirgaviṣṭhiraścaiva tathā pūrvātithiḥ smṛtāḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। आत्रेयान्पुत्रिकापुत्रानत ऊर्ध्वं निबोध मे

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || ātreyānputrikāputrānata ūrdhvaṃ nibodha me

हालेयश्च सवालेयो वाममथ्यस्तथैव च ।। गोत्रेयश्चैव गोत्रेयाः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः

hāleyaśca savāleyo vāmamathyastathaiva ca || gotreyaścaiva gotreyāḥ tryārṣeyāḥ parikīrtitāḥ

1.113.10

अत्रिश्च वामरथ्यश्च पोत्रिश्चैव महानृषिः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

atriśca vāmarathyaśca potriścaiva mahānṛṣiḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

इत्यत्रिवंशप्रभवास्तवोक्ता महानुभावा नृप गोत्रकाराः ।। येषां तु नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

ityatrivaṃśaprabhavāstavoktā mahānubhāvā nṛpa gotrakārāḥ || yeṣāṃ tu nāmnāṃ parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ puruṣo jahāti

113

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अत्रिवंशानुकीर्तनं नाम त्रयोदशाऽधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde atrivaṃśānukīrtanaṃ nāma trayodaśā'dhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११४

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्रेरेवापरं वंशं तव वक्ष्यामि पार्थिव ।। अत्रेः सोमः सुतः श्रीमांस्तस्य वंशोद्भवो नृपः

mārkaṇḍeya uvāca || atrerevāparaṃ vaṃśaṃ tava vakṣyāmi pārthiva || atreḥ somaḥ sutaḥ śrīmāṃstasya vaṃśodbhavo nṛpaḥ

विश्वामित्रस्तु तपसा ब्राह्मण्यं समवाप्तवान् ।। तस्य वंशमहं वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु

viśvāmitrastu tapasā brāhmaṇyaṃ samavāptavān || tasya vaṃśamahaṃ vakṣye tanme nigadataḥ śṛṇu

विश्वामित्रो देवरातस्तथा चेकितिगालवौ ।। वतण्डश्च शलङ्गश्च तथा चाश्वात तायनः

viśvāmitro devarātastathā cekitigālavau || vataṇḍaśca śalaṅgaśca tathā cāśvāta tāyanaḥ

श्यामायनो याज्ञवल्क्यो जाबालिः सैन्धनायनः ।। दाभ्रव्याश्च कारीषी च सौश्रुत्या अथ सौश्रुताः

śyāmāyano yājñavalkyo jābāliḥ saindhanāyanaḥ || dābhravyāśca kārīṣī ca sauśrutyā atha sauśrutāḥ

औलूषा औपगवयः पाण्योदरयमाञ्चयः ।। खरबाधा वहलयः पाणतम्बः सकौशिकाः

aulūṣā aupagavayaḥ pāṇyodarayamāñcayaḥ || kharabādhā vahalayaḥ pāṇatambaḥ sakauśikāḥ

त्र्यार्षेयाः प्रवरास्तेषां सर्वेषां परिकीर्तिताः ।। विश्वामित्रो देवरातः उद्दालश्च महायक्षाः

tryārṣeyāḥ pravarāsteṣāṃ sarveṣāṃ parikīrtitāḥ || viśvāmitro devarātaḥ uddālaśca mahāyakṣāḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। मार्गमित्रास्तथाद्याश्च माधुच्छन्दस एव च

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || mārgamitrāstathādyāśca mādhucchandasa eva ca

त्र्यार्षेयाः प्रवरास्त्वेते ऋषयः परिकीर्तिताः ।। विश्वामित्रस्तथा ज्येष्ठो मधुच्छन्दास्तथैव च

tryārṣeyāḥ pravarāstvete ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || viśvāmitrastathā jyeṣṭho madhucchandāstathaiva ca

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। धनञ्जयः कपर्देयः परिकुष्टश्च पार्थिव

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || dhanañjayaḥ kapardeyaḥ parikuṣṭaśca pārthiva

1.114.10

पाणिनिश्चैव त्र्यार्षेयाः सर्व एते प्रकीर्तिताः ।। विश्वामित्रो मधुच्छन्दस्तथा चैवाघमर्षणः

pāṇiniścaiva tryārṣeyāḥ sarva ete prakīrtitāḥ || viśvāmitro madhucchandastathā caivāghamarṣaṇaḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। कामलायनिजाश्चैव आश्मरथ्यास्तथैव च

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || kāmalāyanijāścaiva āśmarathyāstathaiva ca

बन्धुलिश्चैव त्र्यार्षेयाः सर्वेषां प्रवरा मताः ।। विश्वामित्रश्चाश्मरथो बधुलिश्च महातपाः

bandhuliścaiva tryārṣeyāḥ sarveṣāṃ pravarā matāḥ || viśvāmitraścāśmaratho badhuliśca mahātapāḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। पूरणाः परिधावन्तः द्व्यार्षेयाः परिकीर्तिताः

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || pūraṇāḥ paridhāvantaḥ dvyārṣeyāḥ parikīrtitāḥ

विश्वामित्रः पूरणश्च तयोर्द्वौ प्रवरौ स्मृतौ ।। परिवर्ता अवैवाह्याः पूरणाश्च परस्परम्

viśvāmitraḥ pūraṇaśca tayordvau pravarau smṛtau || parivartā avaivāhyāḥ pūraṇāśca parasparam

लोहिता अष्टकाश्चैव त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ।। विश्वामित्रो लोहितश्च अष्टकश्च महातपाः

lohitā aṣṭakāścaiva tryārṣeyāḥ parikīrtitāḥ || viśvāmitro lohitaśca aṣṭakaśca mahātapāḥ

अष्टका लोहितैर्नित्यमवैवाह्याः परस्परम् ।। उदरेण्डः कन्यकश्च ऋषिश्चोदावहिस्तथा

aṣṭakā lohitairnityamavaivāhyāḥ parasparam || udareṇḍaḥ kanyakaśca ṛṣiścodāvahistathā

त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ।। ऋणवान्ग्रथितश्चैव विश्वामित्रस्तथैव च

tryārṣeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ śubhaḥ || ṛṇavāngrathitaścaiva viśvāmitrastathaiva ca

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। औदुम्बरिः शैशिरटिर्ऋषिस्तार्क्षायणस्तथा

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || audumbariḥ śaiśiraṭirṛṣistārkṣāyaṇastathā

टैकायनिस्तैकायनिस्तार्क्षायणिरथैव च।। कात्यायनिः करीरामिः शालङ्कायनिलावकी

ṭaikāyanistaikāyanistārkṣāyaṇirathaiva ca|| kātyāyaniḥ karīrāmiḥ śālaṅkāyanilāvakī

1.114.20

मौञ्जायनिश्च भगवांस्त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ।। किलिः कलिस्तथा विद्वान्विश्वामित्रस्तथैव च ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

mauñjāyaniśca bhagavāṃstryārṣeyāḥ parikīrtitāḥ || kiliḥ kalistathā vidvānviśvāmitrastathaiva ca || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

एते तवोक्ताः कुशिका नरेन्द्र महानुभावाः सततं द्विजेन्द्राः ।। येषां तु नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

ete tavoktāḥ kuśikā narendra mahānubhāvāḥ satataṃ dvijendrāḥ || yeṣāṃ tu nāmnāṃ parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ puruṣo jahāti

114

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विश्वामित्रवंशानुकीर्तनं नाम चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde viśvāmitravaṃśānukīrtanaṃ nāma caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११५

मार्कण्डेय उवाच ।। मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपस्य तथा कुले ।। गोत्रकारानृषीन्वक्ष्ये तेषां नामानि मे शृणु

mārkaṇḍeya uvāca || marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapasya tathā kule || gotrakārānṛṣīnvakṣye teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

आग्रायणा झषगणा मेषकौरीटिकायनाः ।। गुरुव्रजी माठरश्च गोजाविरथ लक्ष्मणः

āgrāyaṇā jhaṣagaṇā meṣakaurīṭikāyanāḥ || guruvrajī māṭharaśca gojāviratha lakṣmaṇaḥ

शालाहलेयाः कोरिज्याश्चौकन्याश्चासुरायणाः ।। मन्दान्यावै मृगयनो श्रोतसो भौसतायनाः

śālāhaleyāḥ korijyāścaukanyāścāsurāyaṇāḥ || mandānyāvai mṛgayano śrotaso bhausatāyanāḥ

देवयाता गोपयाता अथोच्छायतयश्च ये ।। ताकयानाश्चित्रहया अभिर्योगा गदायनाः

devayātā gopayātā athocchāyatayaśca ye || tākayānāścitrahayā abhiryogā gadāyanāḥ

कातुवन्दिर्महाचक्रिर्दाक्षपाणय एव च ।। ग्रीवायणा हर्किरयो हास्तिदासास्तथैव च

kātuvandirmahācakrirdākṣapāṇaya eva ca || grīvāyaṇā harkirayo hāstidāsāstathaiva ca

वात्स्या वालिन्यकृतहा हास्तलायनिसस्तथा ।। आग्रायणः पेलुमूली राश्वताताय नस्तथा

vātsyā vālinyakṛtahā hāstalāyanisastathā || āgrāyaṇaḥ pelumūlī rāśvatātāya nastathā

कौशीतकाश्च पाकान्ता अग्निशर्मायणाश्च ये ।। मैषयः कैवमेयाश्च तथा चैव सुबभ्रवः

kauśītakāśca pākāntā agniśarmāyaṇāśca ye || maiṣayaḥ kaivameyāśca tathā caiva subabhravaḥ

प्राचीथयो ज्ञानगया आग्रावमथ एव तु ।। श्यामोचरा नैमिषयः तत्स्था ये शाद्वलायनाः

prācīthayo jñānagayā āgrāvamatha eva tu || śyāmocarā naimiṣayaḥ tatsthā ye śādvalāyanāḥ

काष्टहायननामारीचा डौजिहायनहास्तिकाः।। वैकर्णेयाः काश्यपाश्च शामिशा हारितायनाः

kāṣṭahāyananāmārīcā ḍaujihāyanahāstikāḥ|| vaikarṇeyāḥ kāśyapāśca śāmiśā hāritāyanāḥ

1.115.10

मातंगिनो बभ्रसवः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ।। वत्सरः कश्यपश्चैव निध्रुवश्च महातपाः

mātaṃgino babhrasavaḥ tryārṣeyāḥ parikīrtitāḥ || vatsaraḥ kaśyapaścaiva nidhruvaśca mahātapāḥ

परस्परमवैवाह्याः ऋषयः पुरिकीर्त्रिताः ।। रैहाश्च सांख्यमित्राश्च यार्षेयाः परिकीर्तिताः

parasparamavaivāhyāḥ ṛṣayaḥ purikīrtritāḥ || raihāśca sāṃkhyamitrāśca yārṣeyāḥ parikīrtitāḥ

वत्सारः कश्यपश्चैव रैहाश्चैव महातपाः ।। परस्परमवैवाह्यौ गोत्रौ द्वौ परिकीर्तितौ

vatsāraḥ kaśyapaścaiva raihāścaiva mahātapāḥ || parasparamavaivāhyau gotrau dvau parikīrtitau

अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्यामुष्यायणगोत्रजान् ।। आनुष्टुभो भाक्तरयः स्वातयो राजवल्लयः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyāmuṣyāyaṇagotrajān || ānuṣṭubho bhāktarayaḥ svātayo rājavallayaḥ

शैरेशिरो देवहिश्च सैरन्धी रौपसीवकिः ।। सालुलिः काटुविङ्गाक्षिः शतशंभिस्तथैव च

śaireśiro devahiśca sairandhī raupasīvakiḥ || sāluliḥ kāṭuviṅgākṣiḥ śataśaṃbhistathaiva ca

दिवा वसिष्ठा इत्येते नक्तं ज्ञेयाश्च काश्यपाः ।। त्र्यार्षेयाश्च तथा तेषां सर्वेषां प्रवराः शुभाः

divā vasiṣṭhā ityete naktaṃ jñeyāśca kāśyapāḥ || tryārṣeyāśca tathā teṣāṃ sarveṣāṃ pravarāḥ śubhāḥ

वत्सारः कश्यपश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

vatsāraḥ kaśyapaścaiva vasiṣṭhaśca mahātapāḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

सा माता बलिपुत्रश्च भौप्यलोऽथ जलत्वरः ।। मुञ्जामयूरः पर्यश्च सोऽष्टमो गर्दभीमुखः

sā mātā baliputraśca bhaupyalo'tha jalatvaraḥ || muñjāmayūraḥ paryaśca so'ṣṭamo gardabhīmukhaḥ

हिरण्यबाहुः कैरातः उभौ काश्यपगोभिलौ ।। आहलो वृषकण्डश्च सृकेतुश्च तथोत्तरः

hiraṇyabāhuḥ kairātaḥ ubhau kāśyapagobhilau || āhalo vṛṣakaṇḍaśca sṛketuśca tathottaraḥ

उदकेभस्तृणो वत्स्यो महाकेरलयश्च ये ।। शाडीलवैशानवसौ द्रावोलेवलयातवः

udakebhastṛṇo vatsyo mahākeralayaśca ye || śāḍīlavaiśānavasau drāvolevalayātavaḥ

1.115.20

पैप्पलादिः पूर्ववरिर्वीरवित्था वरीनिकः।। त्र्यार्षेयोपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभ

paippalādiḥ pūrvavarirvīravitthā varīnikaḥ|| tryārṣeyopi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ śubha

असितो देवलश्चैव कश्यपश्च महातपाः ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

asito devalaścaiva kaśyapaśca mahātapāḥ || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

ऋषिप्रधानस्य तु कश्यपस्य दाक्षायणाभ्यः सकलं प्रसूतम् ।। जगत्समग्रं यदुसिंहमुख्य तत्ते च वक्ष्याम्यहमुत्तरत्र

ṛṣipradhānasya tu kaśyapasya dākṣāyaṇābhyaḥ sakalaṃ prasūtam || jagatsamagraṃ yadusiṃhamukhya tatte ca vakṣyāmyahamuttaratra

115

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यपवंशानुकीर्तनं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kaśyapavaṃśānukīrtanaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११६

मार्कण्डेय उवाच ।। वसिष्ठवंशजान्विप्रान्निबोध गदतो मम ।। एकार्षेयश्च प्रवरो वसिष्ठानां प्रकीर्तिताः

mārkaṇḍeya uvāca || vasiṣṭhavaṃśajānviprānnibodha gadato mama || ekārṣeyaśca pravaro vasiṣṭhānāṃ prakīrtitāḥ

वसिष्ठ एव वासिष्ठा अविवाह्या वसिष्ठजैः ।। व्याघ्रपादा औपगवाः वैक्लवा शाद्वलायनाः

vasiṣṭha eva vāsiṣṭhā avivāhyā vasiṣṭhajaiḥ || vyāghrapādā aupagavāḥ vaiklavā śādvalāyanāḥ

कापिष्ठला क्षैटलोमा आश्वलाः सर्वटाकराः ।। गोपायना बोधयश्च द्वाकल्पा अपवाह्यकृत्

kāpiṣṭhalā kṣaiṭalomā āśvalāḥ sarvaṭākarāḥ || gopāyanā bodhayaśca dvākalpā apavāhyakṛt

बालिशेया पालिशिष्यास्तथोमाङ्कुरवश्च ये ।। आयस्थूणाः शीतवृक्षास्तथा ब्रह्मपुरोहिताः

bāliśeyā pāliśiṣyāstathomāṅkuravaśca ye || āyasthūṇāḥ śītavṛkṣāstathā brahmapurohitāḥ

लोमात्याः स्वस्तिकराः माण्डलिर्गौतलिस्तथा ।। वाह्नेहण्डिश्च सुमना श्वपादिर्विद्धिरेव च

lomātyāḥ svastikarāḥ māṇḍalirgautalistathā || vāhnehaṇḍiśca sumanā śvapādirviddhireva ca

शौलिर्लोलिर्ब्रह्मबलो वैलिश्रवस एव च ।। मौण्डवो याज्ञवल्क्यश्च एकार्षेयास्तथा नृप

śaulirlolirbrahmabalo vailiśravasa eva ca || mauṇḍavo yājñavalkyaśca ekārṣeyāstathā nṛpa

वसिष्ठ एषां प्रवर अवैवाह्याः परस्परम्।। शैलालयो महाकर्णो कौरव्यः क्रैवणिस्तथा

vasiṣṭha eṣāṃ pravara avaivāhyāḥ parasparam|| śailālayo mahākarṇo kauravyaḥ kraivaṇistathā

कपिञ्जलो बालशिखिर्भागवित्तायनाश्च ये ।। कौरायणा लाकहया कौलकृद्भागुरायणाः

kapiñjalo bālaśikhirbhāgavittāyanāśca ye || kaurāyaṇā lākahayā kaulakṛdbhāgurāyaṇāḥ

शाकहव्याः कशापेया अथो उल्वपयाश्च ये ।। साङ्ख्यायना अनडुहा अथो माषशिराधयः

śākahavyāḥ kaśāpeyā atho ulvapayāśca ye || sāṅkhyāyanā anaḍuhā atho māṣaśirādhayaḥ

1.116.10

दामकायना वाहयवो वाक्ययोगोरथस्तथा ।। आबायनाश्च ऋषयो ये च क्रोडादनायवाः

dāmakāyanā vāhayavo vākyayogorathastathā || ābāyanāśca ṛṣayo ye ca kroḍādanāyavāḥ

प्रलम्बायनाश्च ऋषय औपमन्यव एव च ।। साङ्ख्यायनाश्च ऋषयस्तथा ये च दशेरकाः

pralambāyanāśca ṛṣaya aupamanyava eva ca || sāṅkhyāyanāśca ṛṣayastathā ye ca daśerakāḥ

पादकायन औद्ग्राहा ऋषयश्चैव लेखयः ।। मालेया ब्रह्मवलयः पूर्णागांरिस्तथैव च

pādakāyana audgrāhā ṛṣayaścaiva lekhayaḥ || māleyā brahmavalayaḥ pūrṇāgāṃristathaiva ca

त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरस्तथा।। भगो वसुर्वसिष्ठश्च इन्द्रः सम्मतिरेव च

tryārṣeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravarastathā|| bhago vasurvasiṣṭhaśca indraḥ sammatireva ca

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। औपस्वस्थाः स्वस्थलयो वालो हालो हयाश्च ये

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || aupasvasthāḥ svasthalayo vālo hālo hayāśca ye

मध्यन्दिना अक्षतयः पैप्पला देविचङ्कपी ।। त्रैशृङ्गा वनगा आलवाः कुण्डिनाश्च नरोत्तम

madhyandinā akṣatayaḥ paippalā devicaṅkapī || traiśṛṅgā vanagā ālavāḥ kuṇḍināśca narottama

त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ।। वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च महातपाः

tryārṣeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravaraḥ śubhaḥ || vasiṣṭhamitrāvaruṇau kuṇḍinaśca mahātapāḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। जातूकर्णा यवश्चैव पादपाश्च तथैव च

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || jātūkarṇā yavaścaiva pādapāśca tathaiva ca

त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरस्तथा ।। जातूकर्णो वसिष्ठश्च तथैवान्त्यश्च पार्थिव ।। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

tryārṣeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravarastathā || jātūkarṇo vasiṣṭhaśca tathaivāntyaśca pārthiva || parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

वसिष्ठवंशेऽभिहिता मयैते ऋषिप्रबर्हा नृप गोत्रकाराः ।। येषान्तु नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

vasiṣṭhavaṃśe'bhihitā mayaite ṛṣiprabarhā nṛpa gotrakārāḥ || yeṣāntu nāmnāṃ parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ puruṣo jahāti

116

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० वसिष्ठवंशानुकीर्तनं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 vasiṣṭhavaṃśānukīrtanaṃ nāma ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११७

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। वसिष्ठस्तु महातेजा निमेः पूर्वपुरोहितः

mārkaṇḍeya uvāca || || vasiṣṭhastu mahātejā nimeḥ pūrvapurohitaḥ

बभूव पार्थिवश्रेष्ठ यज्ञैस्तस्य समन्ततः ।। शान्तात्मा पार्थिवश्रेष्ठ विशश्राम तदा पुरा

babhūva pārthivaśreṣṭha yajñaistasya samantataḥ || śāntātmā pārthivaśreṣṭha viśaśrāma tadā purā

तं गत्वा पार्थिवश्रेष्ठो निमिर्वचनमब्रवीत् ।। भगवन्यष्टुमिच्छामि तन्मा याजय मा चिरम्

taṃ gatvā pārthivaśreṣṭho nimirvacanamabravīt || bhagavanyaṣṭumicchāmi tanmā yājaya mā ciram

तमुवाच महातेजा वशिष्ठः पार्थिवोत्तमम् ।। कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तव यज्ञैः समन्ततैः

tamuvāca mahātejā vaśiṣṭhaḥ pārthivottamam || kañcitkālaṃ pratīkṣasva tava yajñaiḥ samantataiḥ

भृशं श्रान्तोऽस्मि विश्रम्य याजयिष्यामि ते नृप ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच वसिष्ठं नृपसत्तमः

bhṛśaṃ śrānto'smi viśramya yājayiṣyāmi te nṛpa || evamuktaḥ pratyuvāca vasiṣṭhaṃ nṛpasattamaḥ

पारलौकिककार्येषु कः प्रतीक्षितुमुत्सहे ।। न यस्य सौहृदं ब्रह्मन्कृतान्तेन बलीयसा

pāralaukikakāryeṣu kaḥ pratīkṣitumutsahe || na yasya sauhṛdaṃ brahmankṛtāntena balīyasā

धर्मकार्ये त्वरा कार्या चलं यस्माद्धि जीवितम ।। धर्ममार्गरतो जन्तुर्मृतोऽपि सुखमश्नुते

dharmakārye tvarā kāryā calaṃ yasmāddhi jīvitama || dharmamārgarato janturmṛto'pi sukhamaśnute

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्णिकम् ।। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhṇikam || na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam

क्षेत्रापत्यगृहासक्तमन्यत्र गतमानसम् ।। वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

kṣetrāpatyagṛhāsaktamanyatra gatamānasam || vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati

1.117.10

न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यो वास्य न विद्यते ।। आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम्

na kālasya priyaḥ kaściddveṣyo vāsya na vidyate || āyuṣye karmaṇi kṣīṇe prasahya harate janam

प्राणो वायुश्चलत्वञ्च वायोर्विदितमेव च ।। यत्र यज्जीव्यते ब्रह्मन्क्षणमात्रं तदद्भुतम्

prāṇo vāyuścalatvañca vāyorviditameva ca || yatra yajjīvyate brahmankṣaṇamātraṃ tadadbhutam

सोऽहं सम्भृतसंभागे भवन्मूलमुपागतः ।। न चेद्याजयसे मह्यं यास्याम्यन्यं तु याजकम्

so'haṃ sambhṛtasaṃbhāge bhavanmūlamupāgataḥ || na cedyājayase mahyaṃ yāsyāmyanyaṃ tu yājakam

एवमुक्तस्तदा तेन निमिना ब्राह्मणोत्तमः ।। शशाप तं निमिं क्रोधाद्विदेहस्त्वं भविष्यसि

evamuktastadā tena niminā brāhmaṇottamaḥ || śaśāpa taṃ nimiṃ krodhādvidehastvaṃ bhaviṣyasi

श्रान्तं मां त्वं समुत्सृज्य यस्मादन्यं द्विजोत्तमम् ।। धर्मज्ञः सन्नरेन्द्राद्य याजकं कर्तुमर्हसि

śrāntaṃ māṃ tvaṃ samutsṛjya yasmādanyaṃ dvijottamam || dharmajñaḥ sannarendrādya yājakaṃ kartumarhasi

निमिस्तं प्रत्युवाचाथ धर्मकार्यरतस्य मे ।। विघ्नं करोषि नान्येन याजनं च तथेच्छसि

nimistaṃ pratyuvācātha dharmakāryaratasya me || vighnaṃ karoṣi nānyena yājanaṃ ca tathecchasi

शापं ददामि तस्मात्त्वं विदेहोऽद्य भविष्यसि ।। एवमुक्ते तु तौ जातौ विदेहौ द्विजपार्थिवौ

śāpaṃ dadāmi tasmāttvaṃ videho'dya bhaviṣyasi || evamukte tu tau jātau videhau dvijapārthivau

देहहीनौ तयोर्जीवौ ब्रह्माणमुपजग्मतुः ।। आगतौ तौ समीपेऽथ ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

dehahīnau tayorjīvau brahmāṇamupajagmatuḥ || āgatau tau samīpe'tha brahmā vacanamabravīt

अद्यप्रभृति ते स्थानं निमे जीवं ददाम्यहम् ।। नेत्रपक्ष्मसु सर्वेषां मनुष्याणां भविष्यसि

adyaprabhṛti te sthānaṃ nime jīvaṃ dadāmyaham || netrapakṣmasu sarveṣāṃ manuṣyāṇāṃ bhaviṣyasi

त्वत्सम्बन्धात्तथा तेषां निमेषः सम्भविष्यति ।। चालयिष्यन्ति तु यदा नेत्रपक्ष्माणि मानवाः

tvatsambandhāttathā teṣāṃ nimeṣaḥ sambhaviṣyati || cālayiṣyanti tu yadā netrapakṣmāṇi mānavāḥ

1.117.20

एवमुक्ते मनुष्याणां नेत्रपक्ष्मसु सर्वशः ।। जगाम निमिजीवं तु वरदानात्स्वयम्भुवः

evamukte manuṣyāṇāṃ netrapakṣmasu sarvaśaḥ || jagāma nimijīvaṃ tu varadānātsvayambhuvaḥ

वशिष्ठजीवं भगवान्ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।। मित्रावरुणयोः पुत्रो वशिष्ठ त्वं भविष्यसि

vaśiṣṭhajīvaṃ bhagavānbrahmā vacanamabravīt || mitrāvaruṇayoḥ putro vaśiṣṭha tvaṃ bhaviṣyasi

वशिष्ठ इति ते नाम तत्रापि च भविष्यति ।। जन्मद्वयमतीतं च तत्रापि त्वं स्मरिष्यसि

vaśiṣṭha iti te nāma tatrāpi ca bhaviṣyati || janmadvayamatītaṃ ca tatrāpi tvaṃ smariṣyasi

एतस्मिन्नेव काले तु मित्रश्च वरुणस्तथा ।। बदर्याश्रममासाद्य तपस्तेपतुरव्ययम्

etasminneva kāle tu mitraśca varuṇastathā || badaryāśramamāsādya tapastepaturavyayam

तपस्यतोस्तयोरेवं कदाचिन्माधवे ऋतौ ।। पुष्पितद्रुमसंछिन्ने शुभे दक्षिणमारुते

tapasyatostayorevaṃ kadācinmādhave ṛtau || puṣpitadrumasaṃchinne śubhe dakṣiṇamārute

उर्वश्यथ वरारोहा कुर्वती कुसुमोच्चयम् ।। ससूक्ष्मरक्तवसना तयोर्दृष्टिपथं गता

urvaśyatha varārohā kurvatī kusumoccayam || sasūkṣmaraktavasanā tayordṛṣṭipathaṃ gatā

तां दृष्ट्वा सुमुखीं सुभ्रूं नीलनीरजलोचनाम् ।। उभौ चुक्षुभतुर्वीर्यात्तद्रूपपरिमोहितौ

tāṃ dṛṣṭvā sumukhīṃ subhrūṃ nīlanīrajalocanām || ubhau cukṣubhaturvīryāttadrūpaparimohitau

स्कन्नं रेतस्तयोर्दृष्ट्वा शापभीता वराप्सराः ।। चकार कलशे सुभ्रूस्तोयपूर्णे मनोरमे

skannaṃ retastayordṛṣṭvā śāpabhītā varāpsarāḥ || cakāra kalaśe subhrūstoyapūrṇe manorame

तस्मादृषिवरौ जातौ तेजसाप्रतिमो भुवि ।। वशिष्ठश्चाप्यगस्त्यश्च मित्रावरुणयोः सुतौ

tasmādṛṣivarau jātau tejasāpratimo bhuvi || vaśiṣṭhaścāpyagastyaśca mitrāvaruṇayoḥ sutau

वशिष्ठस्तूपयेमेथ भगिनीं नारदस्य तु ।। अरुन्धतीं वरारोहां तस्यां शक्तिमजीजनत्

vaśiṣṭhastūpayemetha bhaginīṃ nāradasya tu || arundhatīṃ varārohāṃ tasyāṃ śaktimajījanat

1.117.30

शक्तेः पराशरः पुत्रस्तस्य वंशं निबोध मे ।। यस्य द्वैपायनः पुत्रः स्वयं विष्णुरजायत

śakteḥ parāśaraḥ putrastasya vaṃśaṃ nibodha me || yasya dvaipāyanaḥ putraḥ svayaṃ viṣṇurajāyata

प्रकाशो जनितो येन लोके भारतचन्द्रमाः ।। पराशरस्य तस्य त्वं शृणु वंशमनुत्तमम्

prakāśo janito yena loke bhāratacandramāḥ || parāśarasya tasya tvaṃ śṛṇu vaṃśamanuttamam

कार्द्रमयो वाहयानो जैमयो मैमतायनः ।। गोपालिः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया कृष्णपराशराः

kārdramayo vāhayāno jaimayo maimatāyanaḥ || gopāliḥ pañcamaścaiṣāṃ jñeyā kṛṣṇaparāśarāḥ

प्रारोहयो बाह्यतपाः पार्षयः कौतुजातयः ।। हार्यश्विः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया नीलपराशराः

prārohayo bāhyatapāḥ pārṣayaḥ kautujātayaḥ || hāryaśviḥ pañcamaścaiṣāṃ jñeyā nīlaparāśarāḥ

कार्ष्णायणाः कापिसौधाः कोकेयस्या तयास्तपाः ।। पुष्करः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया रक्तपराशराः

kārṣṇāyaṇāḥ kāpisaudhāḥ kokeyasyā tayāstapāḥ || puṣkaraḥ pañcamaścaiṣāṃ jñeyā raktaparāśarāḥ

श्रविष्ठायना वार्ष्णेया दासेयाः श्लोकजाश्च ये ।। इषीकहस्तः पञ्चमश्च एते श्वेता पराशराः

śraviṣṭhāyanā vārṣṇeyā dāseyāḥ ślokajāśca ye || iṣīkahastaḥ pañcamaśca ete śvetā parāśarāḥ

वटिका बादराश्चैव स्कम्भन्याः क्रोशकातयः ।। क्षामिरेषां पञ्चमश्च एते गौरपराशराः

vaṭikā bādarāścaiva skambhanyāḥ krośakātayaḥ || kṣāmireṣāṃ pañcamaśca ete gauraparāśarāḥ

खल्वायणी वार्ष्पयणी तिल्वणो बैल्वयूथपः ।। तामिरेषां पञ्चमश्च एते धूम्रपराशराः

khalvāyaṇī vārṣpayaṇī tilvaṇo bailvayūthapaḥ || tāmireṣāṃ pañcamaśca ete dhūmraparāśarāḥ

पराशराणां सर्वेषां त्र्यार्षेयः प्रवरो मतः ।। पराशरश्च शक्तिश्च वशिष्ठश्च महातपाः

parāśarāṇāṃ sarveṣāṃ tryārṣeyaḥ pravaro mataḥ || parāśaraśca śaktiśca vaśiṣṭhaśca mahātapāḥ

परस्परमवैवाह्याः सर्व एव पराशराः

parasparamavaivāhyāḥ sarva eva parāśarāḥ

1.117.40

उक्तास्तथैते नृप वंशमुख्याः पाराशराः सूर्य समप्रभावाः ।। येषां तु नाम्ना परिकीर्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

uktāstathaite nṛpa vaṃśamukhyāḥ pārāśarāḥ sūrya samaprabhāvāḥ || yeṣāṃ tu nāmnā parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ puruṣo jahāti

117

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पराशरवंशानुकीर्तनं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde parāśaravaṃśānukīrtanaṃ nāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११८

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परमगस्त्यस्य वक्ष्ये वंशोद्भवान्द्विजान् ।। आगस्त्येयः करम्भो यः कौसल्याकुलजास्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paramagastyasya vakṣye vaṃśodbhavāndvijān || āgastyeyaḥ karambho yaḥ kausalyākulajāstathā

स्वमेधसो मयोभुवस्तथा गान्धारकायनिः।। पौलस्त्याः पुलहाश्चैव क्रतुवंशभवास्तथा

svamedhaso mayobhuvastathā gāndhārakāyaniḥ|| paulastyāḥ pulahāścaiva kratuvaṃśabhavāstathā

वार्ष्णेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवराः शुभाः ।। अगस्त्यश्च महेन्द्रश्च ऋषिश्चैव मयोभुवः

vārṣṇeyo'pi mataścaiṣāṃ sarveṣāṃ pravarāḥ śubhāḥ || agastyaśca mahendraśca ṛṣiścaiva mayobhuvaḥ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। पौर्णमासाः पारणाश्च त्र्यार्ष्णेयाः परिकीर्तिताः

parasparamavaivāhyā ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || paurṇamāsāḥ pāraṇāśca tryārṣṇeyāḥ parikīrtitāḥ

अगस्त्यः पौर्णमासश्च पारणश्च महातपाः ।। परस्परमवैवाह्या पौर्णमासाश्च पारणम्

agastyaḥ paurṇamāsaśca pāraṇaśca mahātapāḥ || parasparamavaivāhyā paurṇamāsāśca pāraṇam

एतदुक्तमृषीणां ते वंशमुक्तमपूरुषम् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि किं तवानघ कथ्यताम्

etaduktamṛṣīṇāṃ te vaṃśamuktamapūruṣam || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kiṃ tavānagha kathyatām

वज्र उवाच ।। पुलहस्य पुलस्त्यस्य क्रतोश्चैव महात्मनः ।। अगस्त्यस्य तथा चैकं कथं वंशं तदुच्यते

vajra uvāca || pulahasya pulastyasya kratoścaiva mahātmanaḥ || agastyasya tathā caikaṃ kathaṃ vaṃśaṃ taducyate

मार्कण्डेय उवाच ।। क्रतुः खल्वनपत्योऽस्ति राजन्वैवस्वतेन्तरे ।। इध्मवाहं स पुत्रत्वे जग्राह नृपसत्तम

mārkaṇḍeya uvāca || kratuḥ khalvanapatyo'sti rājanvaivasvatentare || idhmavāhaṃ sa putratve jagrāha nṛpasattama

अगस्त्यपुत्रं धर्मज्ञ आगस्त्यात्क्रतवस्तथा ।। पुलहस्य तथा पुत्रः तिरश्चः पृथिवीपते

agastyaputraṃ dharmajña āgastyātkratavastathā || pulahasya tathā putraḥ tiraścaḥ pṛthivīpate

1.118.10

तेषां ते जन्म वक्ष्यामि उत्तरत्र यथा विधि ।। पुलहस्त्वप्रजां दृष्ट्वा नातिप्रीतमना ह्यभूत्

teṣāṃ te janma vakṣyāmi uttaratra yathā vidhi || pulahastvaprajāṃ dṛṣṭvā nātiprītamanā hyabhūt

अगस्त्यजं दृढस्युं तं पुत्रत्वे कृतवांस्तदा ।। पौलहाश्च तथा राजन्नागस्त्याः परिकीर्तिताः

agastyajaṃ dṛḍhasyuṃ taṃ putratve kṛtavāṃstadā || paulahāśca tathā rājannāgastyāḥ parikīrtitāḥ

एते तवोक्ताः प्रवरा द्विजानां महानुभावा नृप गोत्रकाराः ।। येषां च नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

ete tavoktāḥ pravarā dvijānāṃ mahānubhāvā nṛpa gotrakārāḥ || yeṣāṃ ca nāmnāṃ parikīrtanena pāpaṃ samagraṃ puruṣo jahāti

118

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अगस्त्यवंशानुकीर्तनं नामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde agastyavaṃśānukīrtanaṃ nāmāṣṭādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११९

मार्कण्डेय उवाच ।। अस्मिन्वैवस्वते प्राप्ते शृणु धर्मस्य पार्थिव ।। दाक्षायण्याश्च सकलं शृणु त्वं वंशमुत्तमम्

mārkaṇḍeya uvāca || asminvaivasvate prāpte śṛṇu dharmasya pārthiva || dākṣāyaṇyāśca sakalaṃ śṛṇu tvaṃ vaṃśamuttamam

एवं तानि महीदुर्गशरीराणि नराधिप ।। अरुन्धत्या प्रसूतानि धर्मो वैवस्वतेन्तरे

evaṃ tāni mahīdurgaśarīrāṇi narādhipa || arundhatyā prasūtāni dharmo vaivasvatentare

अष्टौ च वसवः पुत्रा सोमपाश्च वसोस्तथा ।। धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलानिलौ

aṣṭau ca vasavaḥ putrā somapāśca vasostathā || dharo dhruvaśca somaśca āpaścaivānalānilau

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।। धरस्य पुत्राऽम्बुनिम्बः कालः पुत्रो ध्रुवस्य च

pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ || dharasya putrā'mbunimbaḥ kālaḥ putro dhruvasya ca

कालस्यावयवानां तु शरीराणि नराधिप ।। मुहूर्तवर्जं कालाद्धि प्रसूतान्यविशेषतः

kālasyāvayavānāṃ tu śarīrāṇi narādhipa || muhūrtavarjaṃ kālāddhi prasūtānyaviśeṣataḥ

सोमस्य भगवान्वर्चाः श्रमस्त्वापस्य कीर्त्यते ।। अनेकजन्मा जनवः कुमारश्चानलस्य तु

somasya bhagavānvarcāḥ śramastvāpasya kīrtyate || anekajanmā janavaḥ kumāraścānalasya tu

पुरोजवाश्चानिलस्य प्रत्यूषस्य च देवलः ।। विश्वकर्मा प्रभासस्य त्रिदशानां स वार्धकिः

purojavāścānilasya pratyūṣasya ca devalaḥ || viśvakarmā prabhāsasya tridaśānāṃ sa vārdhakiḥ

जामी दुहितरः प्रोक्ता नागवीथ्यादयो नव ।। लंबापुत्रः स्मृतो घोरो भानोः पुत्रश्च भानवः

jāmī duhitaraḥ proktā nāgavīthyādayo nava || laṃbāputraḥ smṛto ghoro bhānoḥ putraśca bhānavaḥ

ग्रहर्क्षाणां तु सर्वेषां चान्येषामपि तेजसाम् ।। मरुत्वत्यां मरुत्वन्तः सर्वे पुत्राः प्रकीर्तिताः

graharkṣāṇāṃ tu sarveṣāṃ cānyeṣāmapi tejasām || marutvatyāṃ marutvantaḥ sarve putrāḥ prakīrtitāḥ

1.119.10

संकल्पायाश्च संकल्पास्तथा पुत्राः प्रकीर्तिताः ।। मुहूर्ताश्च मुहूर्तायाः साध्यात्साध्यासुताः स्मृताः

saṃkalpāyāśca saṃkalpāstathā putrāḥ prakīrtitāḥ || muhūrtāśca muhūrtāyāḥ sādhyātsādhyāsutāḥ smṛtāḥ

मत्तोन्मत्तश्च प्राणश्च नरोपाणश्च वीर्यवान् ।। चित्तिर्नरो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा

mattonmattaśca prāṇaśca naropāṇaśca vīryavān || cittirnaro hayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā

विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश कीर्तिताः।। विश्वायाश्च तथा पुत्रा विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः

vibhuścāpi prabhuścāpi sādhyā dvādaśa kīrtitāḥ|| viśvāyāśca tathā putrā viśvedevāḥ prakīrtitāḥ

क्रतुर्दक्षो वसुः सत्यः कालः कामो धुनिस्तथा ।। ऊरवान्मनुजो विश्वेरोमायाश्च हि ते दश

kraturdakṣo vasuḥ satyaḥ kālaḥ kāmo dhunistathā || ūravānmanujo viśveromāyāśca hi te daśa

एतावदुक्तं तव धर्मवंशं संक्षेपतः पार्थिवसंघमुख्य ।। व्यासेन वक्तुं न हि शक्तिरस्ति राजन्विना वर्षशतैरनेकैः

etāvaduktaṃ tava dharmavaṃśaṃ saṃkṣepataḥ pārthivasaṃghamukhya || vyāsena vaktuṃ na hi śaktirasti rājanvinā varṣaśatairanekaiḥ

119

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० धर्मवंशानुकीर्तनं नामैकोनविंशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 dharmavaṃśānukīrtanaṃ nāmaikonaviṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२०

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अतः परं कश्यपस्य शृणु वंशं नराधिप ।। यत्र प्रायेण संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम्

mārkaṇḍeya uvāca || || ataḥ paraṃ kaśyapasya śṛṇu vaṃśaṃ narādhipa || yatra prāyeṇa saṃbhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

अदितेर्द्वादशादित्या देवपुत्राः प्रकीर्तिताः ।। धाता पुत्रोऽर्यमा पूषा शक्रोंऽशो वरुणो भगः

aditerdvādaśādityā devaputrāḥ prakīrtitāḥ || dhātā putro'ryamā pūṣā śakroṃ'śo varuṇo bhagaḥ

त्वष्टा विवस्वान्वरुणो विष्णुर्द्वादशमस्तथा ।। विष्णोरंशेन संभूताः साध्या देवगणा नृप

tvaṣṭā vivasvānvaruṇo viṣṇurdvādaśamastathā || viṣṇoraṃśena saṃbhūtāḥ sādhyā devagaṇā nṛpa

त एव तेजसोऽर्धेन जाताश्चैवादितेः सुताः ।। नरनारायणौ चोभौ यौ ते राजन्मयेरितौ

ta eva tejaso'rdhena jātāścaivāditeḥ sutāḥ || naranārāyaṇau cobhau yau te rājanmayeritau

इन्द्राविष्णू तथैवोक्ता वादित्येषु नराधिप ।। मनोरन्तरमासाद्य सर्वत्रैव जनार्दनः

indrāviṣṇū tathaivoktā vādityeṣu narādhipa || manorantaramāsādya sarvatraiva janārdanaḥ

अंशेनैकेन भवति सगणः सोमपायिनाम् ।। तस्मिन्गणे देववरो विष्णुर्लोक नमस्कृतः

aṃśenaikena bhavati sagaṇaḥ somapāyinām || tasmingaṇe devavaro viṣṇurloka namaskṛtaḥ

तेजसाऽभ्यधिको नैको भवतीति न संशयः ।। यस्तेषामार्तिशमनं करोति वसुधाधिप

tejasā'bhyadhiko naiko bhavatīti na saṃśayaḥ || yasteṣāmārtiśamanaṃ karoti vasudhādhipa

कर्माण्यतीतेषु तथान्तरेषु वक्ष्ये भविष्येषु तथा नरेन्द्र ।। मन्वन्तराणां परिकीर्तनेषु शृणुष्व तावद्दितिवंशमुग्रम्

karmāṇyatīteṣu tathāntareṣu vakṣye bhaviṣyeṣu tathā narendra || manvantarāṇāṃ parikīrtaneṣu śṛṇuṣva tāvadditivaṃśamugram

120

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्क ण्डेयवज्रसंवादे आदित्योत्पत्तिर्नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārka ṇḍeyavajrasaṃvāde ādityotpattirnāma viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ