3. Viṣṇudharmottara Purāṇa (part 3 of 5)

अध्यायः १२१

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। दितिः पुत्रद्वयं राजञ्जनयामास विश्रुतम् ।। हिरण्याक्षं च दुर्धर्षं हिरण्यकशिपुं तथा

mārkaṇḍeya uvāca || || ditiḥ putradvayaṃ rājañjanayāmāsa viśrutam || hiraṇyākṣaṃ ca durdharṣaṃ hiraṇyakaśipuṃ tathā

हिरण्याक्षो हतो राजन्नृवराहेण संयुगे ।। हिरण्यकश्यपू राजन्नृसिंहेन निपातितः

hiraṇyākṣo hato rājannṛvarāheṇa saṃyuge || hiraṇyakaśyapū rājannṛsiṃhena nipātitaḥ

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादोऽरिकुलान्तकः ।। कालनेमिश्च दुर्धर्षो विष्णुना घातितो युधि

hiraṇyakaśipoḥ putraḥ prahlādo'rikulāntakaḥ || kālanemiśca durdharṣo viṣṇunā ghātito yudhi

आराध्य केशवं देवं प्रह्लादश्च महाबलः ।। प्राप्तवाञ्जीवितं दीर्घं ब्राह्मं दिनमनुत्तमम्

ārādhya keśavaṃ devaṃ prahlādaśca mahābalaḥ || prāptavāñjīvitaṃ dīrghaṃ brāhmaṃ dinamanuttamam

कालनेमिश्च दुर्धर्षो महाबलपराक्रमः ।। निहतो वासुदेवेन निवृत्ते तारकामये

kālanemiśca durdharṣo mahābalaparākramaḥ || nihato vāsudevena nivṛtte tārakāmaye

प्रह्रादस्य सुतः श्रीमान्राजन्नाम्ना विरोचनः ।। विरोचनसुतः श्रीमान्बलिरित्येव विश्रुतः

prahrādasya sutaḥ śrīmānrājannāmnā virocanaḥ || virocanasutaḥ śrīmānbalirityeva viśrutaḥ

वामनं रूपमास्थाय बद्धो यो विष्णुना पुरा ।। बलेर्बाणः सुतो राजन्स्मृतो बाहुसहस्रवान्

vāmanaṃ rūpamāsthāya baddho yo viṣṇunā purā || balerbāṇaḥ suto rājansmṛto bāhusahasravān

पितुस्ते श्वशुरः श्रीमान्पितुरर्थे तवानघ ।। विवाहं कृतवान्कृष्णो नगरे शोणिताह्वये

pituste śvaśuraḥ śrīmānpiturarthe tavānagha || vivāhaṃ kṛtavānkṛṣṇo nagare śoṇitāhvaye

यस्मिन्स वै देववरः प्रसह्य स्कन्दं च रुद्रं दितिजैः समेतम् ।। रणे विजिग्ये नृपतिप्रधान सहानुगं वीर्यबलोपपन्नम्

yasminsa vai devavaraḥ prasahya skandaṃ ca rudraṃ ditijaiḥ sametam || raṇe vijigye nṛpatipradhāna sahānugaṃ vīryabalopapannam

121

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दितिवंशानुकीर्तनं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ditivaṃśānukīrtanaṃ nāmaikaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२२

वज्र उवाच।। हिरण्यकशिपोः पुत्रो कालनेमिर्महासुरः।। कथं कृष्णेन निहतस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca|| hiraṇyakaśipoḥ putro kālanemirmahāsuraḥ|| kathaṃ kṛṣṇena nihatastanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच।। यदा दैत्यवधे वृत्ते दैत्याः पातालमाश्रिताः।। मयतारौ समाश्रित्य भूयो देवान्प्रदुद्रुवुः

mārkaṇḍeya uvāca|| yadā daityavadhe vṛtte daityāḥ pātālamāśritāḥ|| mayatārau samāśritya bhūyo devānpradudruvuḥ

तत्र देवगणाः सर्वे मयतारपुरःसरैः ।। दानवैर्निहता युद्धे देवाचार्यं बृहस्पतिम्

tatra devagaṇāḥ sarve mayatārapuraḥsaraiḥ || dānavairnihatā yuddhe devācāryaṃ bṛhaspatim

संप्राप्ताः शरणं विप्रं तानुवाच बृहस्पतिः ।। तारकश्च मयश्चैव महाबलपराक्रमौ

saṃprāptāḥ śaraṇaṃ vipraṃ tānuvāca bṛhaspatiḥ || tārakaśca mayaścaiva mahābalaparākramau

ययुर्जेतुं देवगणाँस्ताविमौ चोदयाम्यहम् ।। एवमुक्त्वा देवगणान्देवाचार्यो बृहस्पतिः ।। तुष्टाव देवदेवेशं बहुरूपं हुताशनम्

yayurjetuṃ devagaṇām̐stāvimau codayāmyaham || evamuktvā devagaṇāndevācāryo bṛhaspatiḥ || tuṣṭāva devadeveśaṃ bahurūpaṃ hutāśanam

बृहस्पतिरुवाच ।। त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ।। वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्तथा ह्यसि

bṛhaspatiruvāca || tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi pāvaka || vedāstvadarthaṃ jātāśca jātavedāstathā hyasi

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं हवींषि महाद्युते ।। त्वं स देव चरस्यात्मा विष्णोरमिततेजसः

tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ havīṃṣi mahādyute || tvaṃ sa deva carasyātmā viṣṇoramitatejasaḥ

त्वं मुखं सर्वदेवानां सर्वस्यात्मा तथा भवान् ।। ऊष्मा त्वं देहिनां देहे भुक्तपीतवतस्तथा

tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ sarvasyātmā tathā bhavān || ūṣmā tvaṃ dehināṃ dehe bhuktapītavatastathā

यच्छक्तिः सर्वदेवानां त्वदीया भूतभावन।। प्राप्ता त्वयाहुतिः सम्यगादित्य मुपतिष्ठते

yacchaktiḥ sarvadevānāṃ tvadīyā bhūtabhāvana|| prāptā tvayāhutiḥ samyagāditya mupatiṣṭhate

1.122.10

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ।। सर्वदेववरेशानः सर्वलोकनमस्कृतः

ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || sarvadevavareśānaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

त्रैलोक्यस्य समुत्पत्तावेकः कारणतां गतः ।। कालाग्निरुद्रो भगवाञ्जगत्संहारकारकः

trailokyasya samutpattāvekaḥ kāraṇatāṃ gataḥ || kālāgnirudro bhagavāñjagatsaṃhārakārakaḥ

स्थितौ निमित्तं च भवान्सर्वेषां देहिनां शमः।। अतीव दुर्धरं देव तव तेजः सुदारुणम्

sthitau nimittaṃ ca bhavānsarveṣāṃ dehināṃ śamaḥ|| atīva durdharaṃ deva tava tejaḥ sudāruṇam

तेजसा तेन दैत्येन्द्राञ्जहि मा त्वं चिरं कृथा ।। सखा च ते रणे देव भविष्यति समीरणः

tejasā tena daityendrāñjahi mā tvaṃ ciraṃ kṛthā || sakhā ca te raṇe deva bhaviṣyati samīraṇaḥ

इत्येवमुक्तोङ्गिरसा महात्मा तथेति तं प्राह नृपेन्द्र पूज्यम् ।। जीवोऽपि गत्वा पवनं जगाद देवेश्वरस्यानघसिद्धिमिच्छन्

ityevamuktoṅgirasā mahātmā tatheti taṃ prāha nṛpendra pūjyam || jīvo'pi gatvā pavanaṃ jagāda deveśvarasyānaghasiddhimicchan

122

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽग्निस्तोत्रं नाम द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'gnistotraṃ nāma dvāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२३

बृहस्पतिरुवाच।। जगदायुर्भवान्वायो शरीरस्थः शरीरिणाम्। अनन्तमूर्तिर्धर्मात्मा देवो नारायणः प्रभुः

bṛhaspatiruvāca|| jagadāyurbhavānvāyo śarīrasthaḥ śarīriṇām| anantamūrtirdharmātmā devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ

अचिन्त्यवीर्यः पुरुषः सदाधारः सनातनः ।। साक्षिभूतश्च सर्वेषां कर्मणां शुभपापयोः

acintyavīryaḥ puruṣaḥ sadādhāraḥ sanātanaḥ || sākṣibhūtaśca sarveṣāṃ karmaṇāṃ śubhapāpayoḥ

घ्राणस्त्वं देहिनां देहे चेष्टितञ्च तथा भवान् ।। भवान्रुद्रो भवान्ब्रह्मा भवान्विष्णुः सनातन

ghrāṇastvaṃ dehināṃ dehe ceṣṭitañca tathā bhavān || bhavānrudro bhavānbrahmā bhavānviṣṇuḥ sanātana

तवायत्तं हि जगतां वर्षावर्षं शुभाशुभम ।। भवान्विसृजते मेघान्भवान्संहरते पुनः

tavāyattaṃ hi jagatāṃ varṣāvarṣaṃ śubhāśubhama || bhavānvisṛjate meghānbhavānsaṃharate punaḥ

भवान्धारयते मेघान्वर्षमाणाँस्तथा दिवि ।। आदित्यरश्मिपीतस्य मेघोदरगतस्य च

bhavāndhārayate meghānvarṣamāṇām̐stathā divi || ādityaraśmipītasya meghodaragatasya ca

रसस्य भङ्क्ता सततं भवानेव नभस्तले ।। तडिल्लतानां च तथा भवान्कर्ता जगत्त्रये

rasasya bhaṅktā satataṃ bhavāneva nabhastale || taḍillatānāṃ ca tathā bhavānkartā jagattraye

अम्भसां भेदकाले तु सर्वाधारः समीरण ।। परस्परं हि भवतस्तथा संघटनात्प्रभो

ambhasāṃ bhedakāle tu sarvādhāraḥ samīraṇa || parasparaṃ hi bhavatastathā saṃghaṭanātprabho

गर्जितं जायते लोके मेघोदर गतं महत् ।। बलेन त्वत्समं नान्यं भूतं पश्यामि भूतले

garjitaṃ jāyate loke meghodara gataṃ mahat || balena tvatsamaṃ nānyaṃ bhūtaṃ paśyāmi bhūtale

तस्मात्त्वं कुरु साहाय्यं वेदमूर्तेर्विभावसोः

tasmāttvaṃ kuru sāhāyyaṃ vedamūrtervibhāvasoḥ

1.123.10

एतावदुक्तोङ्गिरसा महात्मा तथेति तं प्राह समीरणोऽपि ।। जगाम युद्धं सह पावकेन दैत्येश्वरान्देवरिपून्महात्मा

etāvaduktoṅgirasā mahātmā tatheti taṃ prāha samīraṇo'pi || jagāma yuddhaṃ saha pāvakena daityeśvarāndevaripūnmahātmā

123

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे वायुस्तोत्रं नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde vāyustotraṃ nāma trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२४

मार्कण्डेय उवाच ।। वाय्वग्नी सहितौ गत्वा मयतारपुरोगमान् ।।। जिग्यतुः समरे दैत्यान्नानाप्रहरणोद्यतान

mārkaṇḍeya uvāca || vāyvagnī sahitau gatvā mayatārapurogamān ||| jigyatuḥ samare daityānnānāpraharaṇodyatāna

विजितास्ते रणे दैत्या मयतारपुरोगमाः।। त्यक्तदेवालयाः सर्वे वरुणालयमागताः

vijitāste raṇe daityā mayatārapurogamāḥ|| tyaktadevālayāḥ sarve varuṇālayamāgatāḥ

एतस्मिन्नेव काले तु हिरण्यकशिपोः सुतः ।। कालनेमिरिति ख्यातः शतशीर्षोनुदृश्यते

etasminneva kāle tu hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ || kālanemiriti khyātaḥ śataśīrṣonudṛśyate

शतबाहुर्महाकायः पर्वताकारदर्शनः।। ब्रह्मलब्धवरो रौद्रो दग्धशैलसमच्छविः

śatabāhurmahākāyaḥ parvatākāradarśanaḥ|| brahmalabdhavaro raudro dagdhaśailasamacchaviḥ

एकोदरो द्विपादश्च एकग्रीवः सुरान्तकः।। अङ्गदी बद्धमुकुटः कुण्डलाम्बरभूषणः।। सर्वायुधधरो रौद्रो गदापाणिर्विभीषणः ।। दत्त्वाऽभयं स दैत्यानां तस्मै मेरुं सुरालयम्

ekodaro dvipādaśca ekagrīvaḥ surāntakaḥ|| aṅgadī baddhamukuṭaḥ kuṇḍalāmbarabhūṣaṇaḥ|| sarvāyudhadharo raudro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ || dattvā'bhayaṃ sa daityānāṃ tasmai meruṃ surālayam

गत्वा विजिग्ये त्रिदशान्स्थानेभ्यश्चावरोपयत् ।। त्रैलोक्यमात्मसात्कृत्वा सुखमास्ते त्रिविष्टपे

gatvā vijigye tridaśānsthānebhyaścāvaropayat || trailokyamātmasātkṛtvā sukhamāste triviṣṭape

तस्य ते ह्यनुगाः सर्वे लोकाः स्थावरजङ्गमाः ।। तदाज्ञाकारिणः सर्वे तद्भावस्यानुवर्तकाः

tasya te hyanugāḥ sarve lokāḥ sthāvarajaṅgamāḥ || tadājñākāriṇaḥ sarve tadbhāvasyānuvartakāḥ

पञ्च तत्राभ्यवर्तन्त विपरीतेन कर्मणा ।। वेदो धर्मः क्षमा सत्यं श्रीश्च नारायणाश्रया

pañca tatrābhyavartanta viparītena karmaṇā || vedo dharmaḥ kṣamā satyaṃ śrīśca nārāyaṇāśrayā

1.124.10

सर्वेषामनुसन्धानात्सरोषो दानवेश्वरः ।। वैष्णवं पदमन्विच्छन्ययौ नारायणान्तिकम्

sarveṣāmanusandhānātsaroṣo dānaveśvaraḥ || vaiṣṇavaṃ padamanvicchanyayau nārāyaṇāntikam

ज्ञात्वा दैत्यमथायान्तं देवोपि मधुसूदनः।। तार्क्ष्यमावाहयाञ्चक्रे आरुरोह च तं हरिः।। स ददर्श हरिं देवं तार्क्ष्यस्थं दैत्यराट् तदा।। सजलजलदनीलं पद्मपत्रायताक्षं खगपतिमवरूढं कल्पवृक्षोपमानम्।। हलमुसलगदाभिः शोभितं देवदेवं वरपुरुषमजेयं शार्ङ्गचक्रासिपाणिम्

jñātvā daityamathāyāntaṃ devopi madhusūdanaḥ|| tārkṣyamāvāhayāñcakre āruroha ca taṃ hariḥ|| sa dadarśa hariṃ devaṃ tārkṣyasthaṃ daityarāṭ tadā|| sajalajaladanīlaṃ padmapatrāyatākṣaṃ khagapatimavarūḍhaṃ kalpavṛkṣopamānam|| halamusalagadābhiḥ śobhitaṃ devadevaṃ varapuruṣamajeyaṃ śārṅgacakrāsipāṇim

124

इति श्री विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनेम्युपाख्याने श्रीभगवद्दर्शनो नाम चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrī viṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kālanemyupākhyāne śrībhagavaddarśano nāma caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२५

मार्कण्डेय उवाच ।। दृष्ट्वा स पुरतो देवं दानवानभ्यभाषत ।। अयं स दृश्यते विष्णुर्दानवा येन घातिताः

mārkaṇḍeya uvāca || dṛṣṭvā sa purato devaṃ dānavānabhyabhāṣata || ayaṃ sa dṛśyate viṣṇurdānavā yena ghātitāḥ

कुतृष्णयेव शक्रार्थे बभूव किल वामनः ।। यदा वञ्चितवान्पुत्रं भ्रातृव्यस्य बलिं मम

kutṛṣṇayeva śakrārthe babhūva kila vāmanaḥ || yadā vañcitavānputraṃ bhrātṛvyasya baliṃ mama

नृवराहवपुः कृत्वा लोकचित्तहरं पुरो ।। हिरण्याक्षं जघानैव पितृव्यं मम विस्मितम्

nṛvarāhavapuḥ kṛtvā lokacittaharaṃ puro || hiraṇyākṣaṃ jaghānaiva pitṛvyaṃ mama vismitam

अपूर्वं रूपमास्थाय नरसिंहस्य दानवाः ।। पितरं यो जघानैव हिरण्यकशिपुं रणे

apūrvaṃ rūpamāsthāya narasiṃhasya dānavāḥ || pitaraṃ yo jaghānaiva hiraṇyakaśipuṃ raṇe

वराहरूपिणानेन पातालतलमास्थिताः ।। असम्भाव्यभयेनाजौ दानवा विनिपातिताः

varāharūpiṇānena pātālatalamāsthitāḥ || asambhāvyabhayenājau dānavā vinipātitāḥ

नराश्व वपुषा येन मधुकैटभयोः पुरा ।। पातालादाहृता वेदास्ततस्तौ युधि घातितौ

narāśva vapuṣā yena madhukaiṭabhayoḥ purā || pātālādāhṛtā vedāstatastau yudhi ghātitau

अस्याज्ञाकारिणो देवा न संतिष्ठन्ति शासने ।। अयं स रक्षां देवानामस्माभिर्विप्रकृष्यताम्

asyājñākāriṇo devā na saṃtiṣṭhanti śāsane || ayaṃ sa rakṣāṃ devānāmasmābhirviprakṛṣyatām

त्रैलोक्ये दैत्यमुद्भूतं युद्धेनैव पुनःपुनः ।। देवसाद्गम इत्येव तेन वध्योऽथ मे रिपुः

trailokye daityamudbhūtaṃ yuddhenaiva punaḥpunaḥ || devasādgama ityeva tena vadhyo'tha me ripuḥ

अतीतस्याद्य कालस्य दुर्नयस्य कृतस्य च ।। भोक्ष्यतेऽयं फलं दैत्याः सर्वे पश्यन्तु मा चिरम्

atītasyādya kālasya durnayasya kṛtasya ca || bhokṣyate'yaṃ phalaṃ daityāḥ sarve paśyantu mā ciram

1.125.10

इत्येतद्दैत्यनाथस्य वाक्यं श्रुत्वैव दानवाः ।। जयशब्दं ततश्चक्रुः सिंहनादरवं तथा

ityetaddaityanāthasya vākyaṃ śrutvaiva dānavāḥ || jayaśabdaṃ tataścakruḥ siṃhanādaravaṃ tathā

वाचश्च प्रतिकूलास्तास्तेन दुष्टेन चेतसा ।। तच्छ्रुत्वा च हरिर्देवः क्रुद्धो नामेदमब्रवीत्

vācaśca pratikūlāstāstena duṣṭena cetasā || tacchrutvā ca harirdevaḥ kruddho nāmedamabravīt

किमिदं गर्जसे दैत्य शारदाम्बुदवद्वृथा।। प्रजापतिकृतं सेतुं कथं लङ्घितुमिच्छसि

kimidaṃ garjase daitya śāradāmbudavadvṛthā|| prajāpatikṛtaṃ setuṃ kathaṃ laṅghitumicchasi

एवं कथतोर्देवदैत्ययोः पार्थिवोत्तम।। प्रावर्तत रणो घोरो गदापातविभीषणः

evaṃ kathatordevadaityayoḥ pārthivottama|| prāvartata raṇo ghoro gadāpātavibhīṣaṇaḥ

दानवैर्देवदेवोऽपि कालनेमिपुरःसरैः।। संछाद्यते महास्त्रौघैर्मेघैरिव नभस्तलम्

dānavairdevadevo'pi kālanemipuraḥsaraiḥ|| saṃchādyate mahāstraughairmeghairiva nabhastalam

संछाद्यमानो दैत्येन्द्रैर्देवदेवो न विव्यथे ।। योधयामास स रणे गदया दानवान्बहून्

saṃchādyamāno daityendrairdevadevo na vivyathe || yodhayāmāsa sa raṇe gadayā dānavānbahūn

तस्य दैत्यप्रसक्तस्य कालनेमिर्महासुरः ।। पातयामास वेगेन गदां गरुडमूर्धनि

tasya daityaprasaktasya kālanemirmahāsuraḥ || pātayāmāsa vegena gadāṃ garuḍamūrdhani

गदाघातेन रौद्रेण तेन तार्क्ष्यस्य मानद ।। नासा भग्ना व्यथा जाता रक्तच्छर्दिश्च दारुणा

gadāghātena raudreṇa tena tārkṣyasya mānada || nāsā bhagnā vyathā jātā raktacchardiśca dāruṇā

व्यथितं गरुडं दृष्ट्वा देवेन हरिमेधसा ।। क्षिप्तं दैत्यविनाशाय तदा चक्रं सुदारुणम्

vyathitaṃ garuḍaṃ dṛṣṭvā devena harimedhasā || kṣiptaṃ daityavināśāya tadā cakraṃ sudāruṇam

यत्तत्सुदर्शनं नाम सूर्यतेजःसमुद्भवम् ।। वज्रनाभं सहस्रारं क्षरपर्यन्तमण्डलम्

yattatsudarśanaṃ nāma sūryatejaḥsamudbhavam || vajranābhaṃ sahasrāraṃ kṣaraparyantamaṇḍalam

1.125.20

च्युतं चक्रिकराच्चक्रं कालनेमिं महासुरम् ।। शीघ्रं विशिरसं चक्रे विबाहुं च तथा नृप

cyutaṃ cakrikarāccakraṃ kālanemiṃ mahāsuram || śīghraṃ viśirasaṃ cakre vibāhuṃ ca tathā nṛpa

विबाहुशिरसं कृत्वा देवहस्तमुपेयिवान् ।। विबाहुशिरसं कायं क्षरच्छोणितनिर्झरम्

vibāhuśirasaṃ kṛtvā devahastamupeyivān || vibāhuśirasaṃ kāyaṃ kṣaracchoṇitanirjharam

न पपातास्य मेदिन्यां यदा तार्क्ष्यस्ततो रयात् ।। उरुसा पातयामास देवानां पश्यतां तदा

na papātāsya medinyāṃ yadā tārkṣyastato rayāt || urusā pātayāmāsa devānāṃ paśyatāṃ tadā

पतता दैत्यकायेन सशैलवनकानना ।। कम्पिता वसुधा सर्वा पतिताश्च शिलोच्चयाः

patatā daityakāyena saśailavanakānanā || kampitā vasudhā sarvā patitāśca śiloccayāḥ

दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा मयतारपुरोगमाः ।। तुष्टुवुर्देवदेवशं वरचक्रासिपाणिनम्

dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā mayatārapurogamāḥ || tuṣṭuvurdevadevaśaṃ varacakrāsipāṇinam

तुष्टाव च तदा देवो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।। स्तुतश्च ब्रह्मणा देवो लोकपालान्यथा पुरा

tuṣṭāva ca tadā devo brahmā śubhacaturmukhaḥ || stutaśca brahmaṇā devo lokapālānyathā purā

स्थानेषु योजयामास यज्ञं देवमुखे तथा ।। जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा विभुः

sthāneṣu yojayāmāsa yajñaṃ devamukhe tathā || jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ tadā vibhuḥ

तत्रात्मानं यज्ञमूर्ति मिज्यमानं द्विजोत्तमः ।। दृष्ट्वा स्वयं तु जग्राह यज्ञभागं महात्मनाम्

tatrātmānaṃ yajñamūrti mijyamānaṃ dvijottamaḥ || dṛṣṭvā svayaṃ tu jagrāha yajñabhāgaṃ mahātmanām

तत्र पूजामुपादाय जगाम स हिरण्वतीम् ।। अस्त्रैरनुगतस्तत्र सुष्वाप किल योगवित्

tatra pūjāmupādāya jagāma sa hiraṇvatīm || astrairanugatastatra suṣvāpa kila yogavit

एवं स दैत्यप्रवरो नरेन्द्र कृष्णेन चक्रेण पुरा निरस्तः ।। अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष

evaṃ sa daityapravaro narendra kṛṣṇena cakreṇa purā nirastaḥ || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa

125

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनेमिवधो नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kālanemivadho nāma pañcaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२६

वज्र उवाच ।। यदुक्तं दैत्यनाथेन दैत्यानां कालनेमिना ।। पातालदैत्यशमनं वपुर्देवस्य चक्रिणः

vajra uvāca || yaduktaṃ daityanāthena daityānāṃ kālaneminā || pātāladaityaśamanaṃ vapurdevasya cakriṇaḥ

तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे संशयो महान् ।। चरितं तस्य देवस्य भावान्वेत्ति यथातथम्।। मार्कण्डेय उवाच ।। विष्णुना तु बलौ बद्धे पातालतलमाश्रिताः।। जघ्नुदैत्यगणा लोकान्ब्राह्मणांश्च विशेषतः।।३।। । भूतले हन्यमाने तु यज्ञे नाशमुपागते ।। क्षुत्क्षामस्त्रिदशैर्ब्रह्मा दैत्यहेतोः प्रचोदितः

tadahaṃ śrotumicchāmi tatra me saṃśayo mahān || caritaṃ tasya devasya bhāvānvetti yathātatham|| mārkaṇḍeya uvāca || viṣṇunā tu balau baddhe pātālatalamāśritāḥ|| jaghnudaityagaṇā lokānbrāhmaṇāṃśca viśeṣataḥ||3|| | bhūtale hanyamāne tu yajñe nāśamupāgate || kṣutkṣāmastridaśairbrahmā daityahetoḥ pracoditaḥ

ब्रह्मापि चोदयामास देवदेवं जनार्दनम्।। ब्रह्मणा चोदितो देवः पातालगमनेच्छया

brahmāpi codayāmāsa devadevaṃ janārdanam|| brahmaṇā codito devaḥ pātālagamanecchayā

चकार रूपं वाराहं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् ।। शशाङ्कलेखादंष्ट्राग्रं वज्रप्रोथखुरं तथा

cakāra rūpaṃ vārāhaṃ bhinnāñjanacayaprabham || śaśāṅkalekhādaṃṣṭrāgraṃ vajraprothakhuraṃ tathā

वज्रसंहननं भीमं त्रैलोक्यक्षोभकारकम् ।। पीनवृत्तायतस्कन्धं महापीनशिरोधरम्

vajrasaṃhananaṃ bhīmaṃ trailokyakṣobhakārakam || pīnavṛttāyataskandhaṃ mahāpīnaśirodharam

विवृत्तास्यं महाकायं भीमाक्षं भीमनिस्वनम् ।। आवर्त्तिरोमसंघातं तेन विग्रहमूर्जितम्

vivṛttāsyaṃ mahākāyaṃ bhīmākṣaṃ bhīmanisvanam || āvarttiromasaṃghātaṃ tena vigrahamūrjitam

स समुद्रेण पातालं प्रविश्य मधुसूदनः ।। दैत्यानां दर्शने तस्थौ महाबलपराक्रमः

sa samudreṇa pātālaṃ praviśya madhusūdanaḥ || daityānāṃ darśane tasthau mahābalaparākramaḥ

1.126.10

पाताले सूकरं दृष्ट्वा प्रोथदारितभूतलम् ।। सुमुस्तगर्भकवलं शुंशुकारकृताननम्

pātāle sūkaraṃ dṛṣṭvā prothadāritabhūtalam || sumustagarbhakavalaṃ śuṃśukārakṛtānanam

पङ्कानुलिप्तसर्वाङ्गं निर्ययुर्दानवास्तदा ।। सततं मृगयाशीला जघ्नुस्तञ्च वरायुधैः

paṅkānuliptasarvāṅgaṃ niryayurdānavāstadā || satataṃ mṛgayāśīlā jaghnustañca varāyudhaiḥ

स हन्यमानो दैत्यास्त्रैः पृषतैरिव पर्वतः ।। स्कन्धकण्डूच्छलेनाजौ दैत्याधिपनिवेशनम्

sa hanyamāno daityāstraiḥ pṛṣatairiva parvataḥ || skandhakaṇḍūcchalenājau daityādhipaniveśanam

पातयामास वेगेन महाद्रिशिखरोपमम् ।। वेश्मनश्च निपातेन देवदेवस्य मायया

pātayāmāsa vegena mahādriśikharopamam || veśmanaśca nipātena devadevasya māyayā

हन्यन्ते दानवा घोराः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ते क्षयाद्दैत्यमुख्यानां दैत्यमुख्यक्षयङ्कराः

hanyante dānavā ghorāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || te kṣayāddaityamukhyānāṃ daityamukhyakṣayaṅkarāḥ

यथार्थक्षयतां जग्मुः क्षये रौद्र उपस्थिते ।। क्षीयमाणाः क्षयैर्दृष्ट्वा क्षतजोत्क्षिप्तमूर्धजान्

yathārthakṣayatāṃ jagmuḥ kṣaye raudra upasthite || kṣīyamāṇāḥ kṣayairdṛṣṭvā kṣatajotkṣiptamūrdhajān

क्ष्मातलस्थान्क्षतैर्गोत्रैः क्षणेन क्षणदाचरान् ।। प्रधाना दैत्यमुख्या ये औरसेरन बलेन ते

kṣmātalasthānkṣatairgotraiḥ kṣaṇena kṣaṇadācarān || pradhānā daityamukhyā ye auraserana balena te

जग्मुर्वरायुधैर्देवं शतशोऽथ सहस्रशः ।। स हन्यमानो दैत्येन्द्रैः प्रोथेन दितिजोत्तमान्

jagmurvarāyudhairdevaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || sa hanyamāno daityendraiḥ prothena ditijottamān

विदारयामास रणे दंष्ट्राग्रेण तथापरान् ।। एवं वराहेण रणे हतान्दृष्ट्वा दिते सुतान्

vidārayāmāsa raṇe daṃṣṭrāgreṇa tathāparān || evaṃ varāheṇa raṇe hatāndṛṣṭvā dite sutān

हरिं विज्ञातवान्देवं प्रह्रादो दैत्यसत्तमः ।। स प्रणम्य हरिं देवं तुष्टाव परवीरहा

hariṃ vijñātavāndevaṃ prahrādo daityasattamaḥ || sa praṇamya hariṃ devaṃ tuṣṭāva paravīrahā

1.126.20

तं जगाद महातेजा देवदेवो जनार्दनः ।। अनुग्राह्योऽसि मे दैत्य भक्तोऽसि सततं यतः

taṃ jagāda mahātejā devadevo janārdanaḥ || anugrāhyo'si me daitya bhakto'si satataṃ yataḥ

तवाज्ञालङ्घका घोरा प्रायेण निहता मया ।। तवाज्ञाकारिणो दैत्या न मे वध्या दितेः सुताः

tavājñālaṅghakā ghorā prāyeṇa nihatā mayā || tavājñākāriṇo daityā na me vadhyā diteḥ sutāḥ

शासनं पालय मह्यं पाताले त्वं सुखी भव ।। मार्गे स्थापय दैत्याँस्त्वं त्वदाज्ञापरिबृंहितान्

śāsanaṃ pālaya mahyaṃ pātāle tvaṃ sukhī bhava || mārge sthāpaya daityām̐stvaṃ tvadājñāparibṛṃhitān

आभूतसंप्लवं दैत्य जीवं त्वं न विमोक्ष्यसे ।। धर्मिष्ठानां च दैत्यानां सदा राजा भविष्यसि

ābhūtasaṃplavaṃ daitya jīvaṃ tvaṃ na vimokṣyase || dharmiṣṭhānāṃ ca daityānāṃ sadā rājā bhaviṣyasi

मद्भक्त्या परया वत्स पुत्रस्तव विरोचनः ।। मार्गच्युतोऽपि न हतः कल्पायुश्च तथा कृतः

madbhaktyā parayā vatsa putrastava virocanaḥ || mārgacyuto'pi na hataḥ kalpāyuśca tathā kṛtaḥ

बलिर्वैरोचनश्चैव मया बद्धः कृते तव ।। करिष्यति स शक्रत्वं प्राप्ते सावर्णिकेन्तरे

balirvairocanaścaiva mayā baddhaḥ kṛte tava || kariṣyati sa śakratvaṃ prāpte sāvarṇikentare

बाणं च तनयं तस्य मम विप्रियकारकम् ।। त्वत्कृते न हनिष्यामि तस्य च्छेत्स्यामि दोर्द्रुमान्

bāṇaṃ ca tanayaṃ tasya mama vipriyakārakam || tvatkṛte na haniṣyāmi tasya cchetsyāmi dordrumān

छिन्नबाहुर्मया युद्धे हरस्यानुचरो बली ।। महाकाल इति ख्यातो कल्पस्थायी भविष्यति

chinnabāhurmayā yuddhe harasyānucaro balī || mahākāla iti khyāto kalpasthāyī bhaviṣyati

एकमेकं तु दैत्येन्द्र सन्ताने सततं तव ।। नाहं वधिष्ये धर्मज्ञ त्वत्कृते व्येतु ते भयम्

ekamekaṃ tu daityendra santāne satataṃ tava || nāhaṃ vadhiṣye dharmajña tvatkṛte vyetu te bhayam

भवान्भक्तस्तथा मह्यं भक्तेष्वपि तथा मम ।। नास्त्यदेयं महाभाग तस्मात्त्वं गच्छ निर्वृत्तः

bhavānbhaktastathā mahyaṃ bhakteṣvapi tathā mama || nāstyadeyaṃ mahābhāga tasmāttvaṃ gaccha nirvṛttaḥ

1.126.30

हतशेषानुपादाय दैत्यान्सत्पथमाश्रितान् ।। एतावदुक्ता प्रह्रादं तत्रैवान्तरधीयत

hataśeṣānupādāya daityānsatpathamāśritān || etāvaduktā prahrādaṃ tatraivāntaradhīyata

एतद्वाराहचरितं तव राजसिंह प्रोक्तं मया सकलकल्मषनाशकारि ।। उदवृत्तदैत्यशमनस्य ऋषिस्तुतस्य कण्डूविनोदनहतासुरपुङ्गवस्य

etadvārāhacaritaṃ tava rājasiṃha proktaṃ mayā sakalakalmaṣanāśakāri || udavṛttadaityaśamanasya ṛṣistutasya kaṇḍūvinodanahatāsurapuṅgavasya

126

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पाताले वराहप्रादुर्भावो नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pātāle varāhaprādurbhāvo nāma ṣaḍviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२७

वज्र उवाच ।। दितिर्विनष्टपुत्रा च यच्चकार द्विजोत्तम ।। तन्ममाचक्ष्व संक्षेपात्तत्र मे संशयो महान्

vajra uvāca || ditirvinaṣṭaputrā ca yaccakāra dvijottama || tanmamācakṣva saṃkṣepāttatra me saṃśayo mahān

मार्कण्डेय उवाच ।। दितिर्विनष्टपुत्रा च तपसा महता नृप ।। आराधयामास तदा भर्तारं कश्यपं मुनिम्

mārkaṇḍeya uvāca || ditirvinaṣṭaputrā ca tapasā mahatā nṛpa || ārādhayāmāsa tadā bhartāraṃ kaśyapaṃ munim

आराधितः सुतपसा च्छन्दयामास भामिनीम् ।। वरेण च वचः काले पुत्रव्यसनकर्षिताम्

ārādhitaḥ sutapasā cchandayāmāsa bhāminīm || vareṇa ca vacaḥ kāle putravyasanakarṣitām

कश्यप उवाच ।। वरं वरय सुश्रोणि वरदोऽहमुपस्थितः ।। एवमुक्ता वरं वव्रे देवी पुत्रविनाकृता

kaśyapa uvāca || varaṃ varaya suśroṇi varado'hamupasthitaḥ || evamuktā varaṃ vavre devī putravinākṛtā

दितिरुवाच ।। शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं ब्रह्मन्यशस्विनम् ।। यदि तुष्टोऽसि मे ब्रह्मंस्तं प्रयच्छ सुतं मम

ditiruvāca || śakrahantāramicchāmi putraṃ brahmanyaśasvinam || yadi tuṣṭo'si me brahmaṃstaṃ prayaccha sutaṃ mama

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तस्तदा भर्ता नातिप्रीतोऽब्रवीद्वरम् ।। एवं ते भविता भद्रे शुचि त्वं चेद्भविष्यसि

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktastadā bhartā nātiprīto'bravīdvaram || evaṃ te bhavitā bhadre śuci tvaṃ cedbhaviṣyasi

पूर्णवर्षसहस्रं च नान्यथा तद्भविष्यति ।। एवमुक्त्वा तया सार्धमुवास रजनीं द्विजः

pūrṇavarṣasahasraṃ ca nānyathā tadbhaviṣyati || evamuktvā tayā sārdhamuvāsa rajanīṃ dvijaḥ

ततो जगाम धर्मात्मा तपसे दृढनिश्चयः ।। आतस्थौ नियमं देवी सगर्भा च दितिस्तदा ।। नियमस्थां तु तां दृष्ट्वा शक्रो वचनमब्रवीत्

tato jagāma dharmātmā tapase dṛḍhaniścayaḥ || ātasthau niyamaṃ devī sagarbhā ca ditistadā || niyamasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śakro vacanamabravīt

शक्र उवाच ।। अहं देवि करिष्यामि तव शुश्रूषणं सदा ।। स्थिताया नियमे घोरे तदनुज्ञातुमर्हसि

śakra uvāca || ahaṃ devi kariṣyāmi tava śuśrūṣaṇaṃ sadā || sthitāyā niyame ghore tadanujñātumarhasi

1.127.10

मार्कण्डेय उवाच ।। बाढमस्त्वित्यथोक्तस्तु तया देवः पुरन्दरः ।। तत्रोवास च्छलान्वेषी शुश्रूषुर्मातरं सदा

mārkaṇḍeya uvāca || bāḍhamastvityathoktastu tayā devaḥ purandaraḥ || tatrovāsa cchalānveṣī śuśrūṣurmātaraṃ sadā

तदाब्दशेषे काले च दिवा सुप्ताऽदितिर्नृप ।। मध्याह्नसमये राजन्पादयोः कृतमूर्धजा

tadābdaśeṣe kāle ca divā suptā'ditirnṛpa || madhyāhnasamaye rājanpādayoḥ kṛtamūrdhajā

तस्याः संप्राप्य तच्छिद्रं वज्री परपुरञ्जयः ।। विवेश गर्भमार्गेण विवृतेन नरेश्वर

tasyāḥ saṃprāpya tacchidraṃ vajrī parapurañjayaḥ || viveśa garbhamārgeṇa vivṛtena nareśvara

संप्रविश्यैव तं गर्भं वज्रेण शतपर्वणा ।। कृतवान्सप्तधा वज्री भागंभागं ततः पुनः

saṃpraviśyaiva taṃ garbhaṃ vajreṇa śataparvaṇā || kṛtavānsaptadhā vajrī bhāgaṃbhāgaṃ tataḥ punaḥ

एकैकं सप्तधा चक्रे गर्भोऽपि प्रारुदत्तदा ।। मा रुदस्वेति तं वज्री प्राह कार्ये स्वके स्थितः

ekaikaṃ saptadhā cakre garbho'pi prārudattadā || mā rudasveti taṃ vajrī prāha kārye svake sthitaḥ

एतस्मिन्नेव काले च दैत्येन्द्रजननी तदा ।। विबुद्धा वारयामास शक्रं दशशतेक्षणम्

etasminneva kāle ca daityendrajananī tadā || vibuddhā vārayāmāsa śakraṃ daśaśatekṣaṇam

वज्रगर्भाञ्जलिः शक्रो मातुर्वचनयन्त्रितः ।। निश्चक्रामोदरात्तस्याः सह बालैर्महात्मभिः

vajragarbhāñjaliḥ śakro māturvacanayantritaḥ || niścakrāmodarāttasyāḥ saha bālairmahātmabhiḥ

तं जगाद दितिः शक्रं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ।। न ते शक्रापराधोऽस्ति मम गर्भनिकृन्तने

taṃ jagāda ditiḥ śakraṃ prāñjaliṃ purataḥ sthitam || na te śakrāparādho'sti mama garbhanikṛntane

सर्वोपायैर्नियन्तव्यः शत्रुर्नयविदा सदा ।। ममापराधाद्गर्भोऽयं त्वयाद्य बहुधा कृतः

sarvopāyairniyantavyaḥ śatrurnayavidā sadā || mamāparādhādgarbho'yaṃ tvayādya bahudhā kṛtaḥ

भवन्तु मरुतो नाम सर्वे देवाः पृथक्पृथक्।। मा रुदध्वमिति प्रोक्ता यतः शक्र त्वया सुताः

bhavantu maruto nāma sarve devāḥ pṛthakpṛthak|| mā rudadhvamiti proktā yataḥ śakra tvayā sutāḥ

1.127.20

ततश्च मरुतो नाम भविष्यन्ति जगत्त्रये ।। त्वत्सहाया भविष्यन्ति त्वदाज्ञावशवर्तिनः

tataśca maruto nāma bhaviṣyanti jagattraye || tvatsahāyā bhaviṣyanti tvadājñāvaśavartinaḥ

न चैतेभ्यो भयं किञ्चित्कदाचित्ते भविष्यति ।। एषां नामविभागाँस्तु स्थानानि च तथा कुरु

na caitebhyo bhayaṃ kiñcitkadācitte bhaviṣyati || eṣāṃ nāmavibhāgām̐stu sthānāni ca tathā kuru

एकज्योतिश्च द्विर्ज्योतिस्त्रिचतुर्ज्योतिरेव च ।। एकशक्रो द्विशक्रश्च त्रिशक्रश्च महाबलः

ekajyotiśca dvirjyotistricaturjyotireva ca || ekaśakro dviśakraśca triśakraśca mahābalaḥ

प्रथमे पवन स्कन्धे गणोऽयं सुरथः स्मृतः ।। इन्द्रश्च गव्यो दृश्यश्च इतः प्रतिशिरास्तथा

prathame pavana skandhe gaṇo'yaṃ surathaḥ smṛtaḥ || indraśca gavyo dṛśyaśca itaḥ pratiśirāstathā

मितश्च सम्मितश्चैव अमितश्च महाबलः ।। द्वितीये पवन स्कन्धे गणो नाम प्रघोषणः

mitaśca sammitaścaiva amitaśca mahābalaḥ || dvitīye pavana skandhe gaṇo nāma praghoṣaṇaḥ

ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ।। अतिमित्रो नामित्रश्च पृरुमित्रोऽपराजितः

ṛtajitsatyajiccaiva suṣeṇaḥ senajittathā || atimitro nāmitraśca pṛrumitro'parājitaḥ

तृतीये पवनस्कन्धे गणः सन्तापनः स्मृतः ।। ऋतेश्च ऋतवान्धाता विधाता धरणो ध्रुवः

tṛtīye pavanaskandhe gaṇaḥ santāpanaḥ smṛtaḥ || ṛteśca ṛtavāndhātā vidhātā dharaṇo dhruvaḥ

विधारणः चतुर्थस्तु गृहमेधो गणः स्मृतः ।। इदृक्षश्च सदृक्षश्च एतादृगमृताशनः

vidhāraṇaḥ caturthastu gṛhamedho gaṇaḥ smṛtaḥ || idṛkṣaśca sadṛkṣaśca etādṛgamṛtāśanaḥ

क्रीतनः प्रसदृक्षश्च सरभश्च महायशाः ।। गृहे च रोषणा नाम वायुस्कन्धे च पञ्चमे

krītanaḥ prasadṛkṣaśca sarabhaśca mahāyaśāḥ || gṛhe ca roṣaṇā nāma vāyuskandhe ca pañcame

धर्ता दुर्गध्व निर्भीमो ह्यभियुक्तिः कृपा सहः ।। षष्ठे तु पवनस्कन्धे सास्वी नाम गणः स्मृतः

dhartā durgadhva nirbhīmo hyabhiyuktiḥ kṛpā sahaḥ || ṣaṣṭhe tu pavanaskandhe sāsvī nāma gaṇaḥ smṛtaḥ

1.127.30

द्युतिर्वपुरनादृश्यो कामो जयो विराट् ।। प्रेजेषणो गणो नाम वायुस्कन्धे च सप्तमे

dyutirvapuranādṛśyo kāmo jayo virāṭ || prejeṣaṇo gaṇo nāma vāyuskandhe ca saptame

एषां नामविभागन्तु दत्त्वा स्थानानि चाच्युतः ।। जगाम स्वगृहं प्रीत्या दितिश्च स्वगृहं ययौ

eṣāṃ nāmavibhāgantu dattvā sthānāni cācyutaḥ || jagāma svagṛhaṃ prītyā ditiśca svagṛhaṃ yayau

एतत्तवोक्तं मरुतां नृवीर जन्मोत्तमं पापभयापहारि ।। यस्मिञ्श्रुतेनैव जनस्य लोके भवन्तु वृत्त्या न भविष्यतीह

etattavoktaṃ marutāṃ nṛvīra janmottamaṃ pāpabhayāpahāri || yasmiñśrutenaiva janasya loke bhavantu vṛttyā na bhaviṣyatīha

127

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० मरुदुत्पत्तिर्नाम सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 marudutpattirnāma saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२८

मार्कण्डेय उवाच ।। जनयामास राजेन्द्र दनुर्दानवपुङ्गवान् ।। विप्रचित्तिमुखान्वीरान्दैत्यपक्षमुपाश्रितान्

mārkaṇḍeya uvāca || janayāmāsa rājendra danurdānavapuṅgavān || vipracittimukhānvīrāndaityapakṣamupāśritān

कालं च जनयामास कालकेयान्सुदारुणान् ।। दैत्यपक्षाश्रितान्क्रूरान्विरुद्धान्देवतागणे

kālaṃ ca janayāmāsa kālakeyānsudāruṇān || daityapakṣāśritānkrūrānviruddhāndevatāgaṇe

दनायुषायाः पुत्रस्तु वृत्रो नाम महासुरः ।। विरुद्धस्तु सदा देवैर्दैत्यपक्षमुपाश्रितः

danāyuṣāyāḥ putrastu vṛtro nāma mahāsuraḥ || viruddhastu sadā devairdaityapakṣamupāśritaḥ

सिंहिका जनयामास सैंहिकेयान्महासुरान् ।। राहुसाल्वमुखान्वीरान्बहूनमिततेजसः

siṃhikā janayāmāsa saiṃhikeyānmahāsurān || rāhusālvamukhānvīrānbahūnamitatejasaḥ

गन्धर्वाप्सरसो दिव्या मुनयस्तान्निवोध मे ।। चित्रसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा

gandharvāpsaraso divyā munayastānnivodha me || citrasenograsenau ca ūrṇāyuranaghastathā

धृतराष्ट्रश्च गोपश्च सूर्यवर्चास्तथैव च ।। युगपस्तृणपः पार्ष्णिरर्धश्चित्ररथस्तथा

dhṛtarāṣṭraśca gopaśca sūryavarcāstathaiva ca || yugapastṛṇapaḥ pārṣṇirardhaścitrarathastathā

कलिः शालिशिराश्चैव पर्जन्यो नारदस्तथा ।। तेषां चैव यवीयस्यो दिव्याश्चाप्सरसः शुभाः

kaliḥ śāliśirāścaiva parjanyo nāradastathā || teṣāṃ caiva yavīyasyo divyāścāpsarasaḥ śubhāḥ

अनूचानानवद्या च प्रियमुख्या गणेश्वरी ।। मिश्रकेशी तथा चापि पर्णाशा पुञ्जिकस्थला

anūcānānavadyā ca priyamukhyā gaṇeśvarī || miśrakeśī tathā cāpi parṇāśā puñjikasthalā

मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णी तिलोत्तमा ।। आट्टिका लक्ष्मणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा

marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇī tilottamā || āṭṭikā lakṣmaṇā kṣemā devī rambhā manoramā

1.128.10

आसिता च सुबाहुश्च सुव्रता सुवपुस्तथा ।। पुण्डरीका सुगन्धा च सुदारा सुरसा तथा

āsitā ca subāhuśca suvratā suvapustathā || puṇḍarīkā sugandhā ca sudārā surasā tathā

हेमा शरद्वती चैव प्रसूता कमला च या ।। सुमुखी हंसमार्गा च सौरीयाप्सरसः स्मृताः

hemā śaradvatī caiva prasūtā kamalā ca yā || sumukhī haṃsamārgā ca saurīyāpsarasaḥ smṛtāḥ

कद्रूश्च जनयामास नागास्तीव्रपराक्रमान् ।। येषां शेषः प्रधानस्तु विष्णुर्नागवपुर्धरः

kadrūśca janayāmāsa nāgāstīvraparākramān || yeṣāṃ śeṣaḥ pradhānastu viṣṇurnāgavapurdharaḥ

येनेयं धार्यते भूमिः सशैलवनकानना ।। आहेयी वासुदेवस्य पूर्वं मृर्तिर्मयेरिता

yeneyaṃ dhāryate bhūmiḥ saśailavanakānanā || āheyī vāsudevasya pūrvaṃ mṛrtirmayeritā

अनन्त इति विख्याता महाकल्पविनाशिनी ।। महाकल्पे महासत्त्वे स्वयं भवति सदा

ananta iti vikhyātā mahākalpavināśinī || mahākalpe mahāsattve svayaṃ bhavati sadā

तस्यांशेन समुत्पन्नः शेषो हि धरणीधरः ।। तस्यानुजांस्ते नागेन्द्रान्प्राधान्येन वदाम्यहम्

tasyāṃśena samutpannaḥ śeṣo hi dharaṇīdharaḥ || tasyānujāṃste nāgendrānprādhānyena vadāmyaham

वासुकिस्तक्षकश्चैव ऐलापत्रो धनञ्जयः ।। ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ

vāsukistakṣakaścaiva ailāpatro dhanañjayaḥ || airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāvubhau

शङ्खपद्मौ महापद्मो धृतराष्ट्रबलाहकौ ।। नीलाश्वः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा

śaṅkhapadmau mahāpadmo dhṛtarāṣṭrabalāhakau || nīlāśvaḥ puṣpadantaśca sumukho durmukhastathā

नहुषः कररोमा च कुरुश्च कुलिकस्तथा ।। क्रोधश्च जनयामास दश कन्या नराधिप

nahuṣaḥ kararomā ca kuruśca kulikastathā || krodhaśca janayāmāsa daśa kanyā narādhipa

पुलहाय च ता दत्ताः कश्यपेन महात्मना ।। मृगा च मृगमन्दा च हरिभद्रा मनोहरा

pulahāya ca tā dattāḥ kaśyapena mahātmanā || mṛgā ca mṛgamandā ca haribhadrā manoharā

1.128.20

भूता च कशिपा दंष्ट्रा सरसा सुरसा तथा ।। इरा चैव तृणं सर्वं जनयामास भामिनी

bhūtā ca kaśipā daṃṣṭrā sarasā surasā tathā || irā caiva tṛṇaṃ sarvaṃ janayāmāsa bhāminī

पञ्चप्रकारं धर्मज्ञ तं मे निगदतः शृणु ।। वृक्षगुल्मलता वल्यस्त्वक्सारतृणजातयः

pañcaprakāraṃ dharmajña taṃ me nigadataḥ śṛṇu || vṛkṣagulmalatā valyastvaksāratṛṇajātayaḥ

अन्तःसंज्ञा भवन्येता घोरेण तमसा वृताः ।। एतेषामभिमानिन्यो देवता यदुनन्दन

antaḥsaṃjñā bhavanyetā ghoreṇa tamasā vṛtāḥ || eteṣāmabhimāninyo devatā yadunandana

जनयामास धर्मज्ञ इरा दाक्षायणी शुभा ।। प्राधा प्रसूताप्सरसस्तासां नामानि मे शृणु

janayāmāsa dharmajña irā dākṣāyaṇī śubhā || prādhā prasūtāpsarasastāsāṃ nāmāni me śṛṇu

अनवद्या अनूका च सूनूका करुणप्रिया ।। मनूना सुभगा चैव सहजन्या च मेनका

anavadyā anūkā ca sūnūkā karuṇapriyā || manūnā subhagā caiva sahajanyā ca menakā

घृतस्थूला घृताची च विषूची पूर्वचित्यपि ।। प्रम्लोचीत्यप्सराश्चैव निम्लोचन्ती तथैव च

ghṛtasthūlā ghṛtācī ca viṣūcī pūrvacityapi || pramlocītyapsarāścaiva nimlocantī tathaiva ca

अनेनैव प्रसंगेन तथान्यासां महीपते ।। जन्म तेऽप्सरसां वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु

anenaiva prasaṃgena tathānyāsāṃ mahīpate || janma te'psarasāṃ vakṣye tanme nigadataḥ śṛṇu

सुन्दोपसुन्दनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ।। तिलंतिलं समादाय सर्वरत्नैस्तिलोत्तमा

sundopasundanāśāya nirmitā viśvakarmaṇā || tilaṃtilaṃ samādāya sarvaratnaistilottamā

यस्याः प्रदक्षिणाज्जातश्चतुर्वक्त्रः पिनाकभृत् ।। सहस्रनयनः श्रीमान्वज्री शक्रश्च पाकहा

yasyāḥ pradakṣiṇājjātaścaturvaktraḥ pinākabhṛt || sahasranayanaḥ śrīmānvajrī śakraśca pākahā

शेषैर्देवगणैर्दृष्ट्वा भ्रमद्वक्त्रैः प्रदक्षिणैः ।। कृते कर्मणि सा प्राप्ता सूर्यलोकं वराङ्गना

śeṣairdevagaṇairdṛṣṭvā bhramadvaktraiḥ pradakṣiṇaiḥ || kṛte karmaṇi sā prāptā sūryalokaṃ varāṅganā

1.128.30

एकस्थं रूपसौन्दर्यं द्रष्टुमिच्छन्पितामहः ।। अहल्यां नाम कृतवांस्त्रैलोक्यस्यैकसुन्दरीम्

ekasthaṃ rūpasaundaryaṃ draṣṭumicchanpitāmahaḥ || ahalyāṃ nāma kṛtavāṃstrailokyasyaikasundarīm

गौतमाय च तां प्रादाद्ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।। यस्याः कृते गौतमेन शक्रो निर्वृषणः कृतः

gautamāya ca tāṃ prādādbrahmā śubhacaturmukhaḥ || yasyāḥ kṛte gautamena śakro nirvṛṣaṇaḥ kṛtaḥ

नारायणोरुसंभूता तथा चैवोर्वशी शुभा ।। संत्यक्तमानसा वव्रे भर्तारं बुधजं नृपम् ।। ३२ ।। । पुरूरवसनामानं रूपेणाप्रतिमं भुवि ।। तेनैव सार्धमद्यापि दिवं प्राप्ता च तिष्ठति

nārāyaṇorusaṃbhūtā tathā caivorvaśī śubhā || saṃtyaktamānasā vavre bhartāraṃ budhajaṃ nṛpam || 32 || | purūravasanāmānaṃ rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || tenaiva sārdhamadyāpi divaṃ prāptā ca tiṣṭhati

आहूत्य इति विख्याता तथैवाप्सरसः शुभा ।। ब्रह्मणा मनसा सृष्टा देवरामा मनोरमाः

āhūtya iti vikhyātā tathaivāpsarasaḥ śubhā || brahmaṇā manasā sṛṣṭā devarāmā manoramāḥ

मनोः सुताः शौचवत्यो विद्युज्जालरुचः स्मृताः ।। भीरवश्च सुता मृत्योर्भूमिजाता भुवः स्मृताः

manoḥ sutāḥ śaucavatyo vidyujjālarucaḥ smṛtāḥ || bhīravaśca sutā mṛtyorbhūmijātā bhuvaḥ smṛtāḥ

अमृताख्याश्च सम्भूतास्तथैवामृतमन्थने ।। वह्निजाता सुदा नाम सोमाद्भेकुरयास्तथा

amṛtākhyāśca sambhūtāstathaivāmṛtamanthane || vahnijātā sudā nāma somādbhekurayāstathā

आयुर्वत्यस्तथा प्रोक्ताः सूर्यरश्मिसमुद्भवाः ।। यज्ञोत्पन्नास्तथा नाम ऋक्सामभ्यस्तथेष्टयः

āyurvatyastathā proktāḥ sūryaraśmisamudbhavāḥ || yajñotpannāstathā nāma ṛksāmabhyastatheṣṭayaḥ

वायूत्पन्ना सुदा नाम देवरामाः प्रकीर्तिताः ।। इत्येते बहुसाहस्रा विज्ञेयाप्सरसां गणाः

vāyūtpannā sudā nāma devarāmāḥ prakīrtitāḥ || ityete bahusāhasrā vijñeyāpsarasāṃ gaṇāḥ

देवतानामृषीणां च पत्न्यस्ता मातरश्च वै ।। सुगन्धाश्चाप्यनिष्यन्दा सर्वा ह्यप्सरसः शुभाः

devatānāmṛṣīṇāṃ ca patnyastā mātaraśca vai || sugandhāścāpyaniṣyandā sarvā hyapsarasaḥ śubhāḥ

1.128.40

तासामाप्यायते स्पर्शादानन्दं चाश्नुते महत् ।। विनता जनयामास रुद्रान्वै सोमपीथिनः

tāsāmāpyāyate sparśādānandaṃ cāśnute mahat || vinatā janayāmāsa rudrānvai somapīthinaḥ

अङ्गारकं तथा सूर्यं निर्ऋतिं च खगं तथा ।। अजैकपादाहिर्बुध्न्यधूमकेतु ध्वजास्तथा

aṅgārakaṃ tathā sūryaṃ nirṛtiṃ ca khagaṃ tathā || ajaikapādāhirbudhnyadhūmaketu dhvajāstathā

हवनं नृश्वरं स्वभ्यं कपालमथ किङ्किणीम् ।। एकादशैते कथितास्तव रुद्रा महाबलाः

havanaṃ nṛśvaraṃ svabhyaṃ kapālamatha kiṅkiṇīm || ekādaśaite kathitāstava rudrā mahābalāḥ

येषां च जनयामास द्वौ पुत्रौ यक्षराक्षसौ ।। ययोः सन्तानसंभूता राजन्वै यक्षराक्षसाः

yeṣāṃ ca janayāmāsa dvau putrau yakṣarākṣasau || yayoḥ santānasaṃbhūtā rājanvai yakṣarākṣasāḥ

इमं च वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणदेवसन्निधौ ।। अपत्यलाभं स लभेत् पुष्कलां श्रियं तथा प्रेत्य च शोभनां गतिम्

imaṃ ca vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhenmahātmanāṃ brāhmaṇadevasannidhau || apatyalābhaṃ sa labhet puṣkalāṃ śriyaṃ tathā pretya ca śobhanāṃ gatim

128

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यप सर्गो नामाष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kaśyapa sargo nāmāṣṭāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२९

वज्र उवाच ।। ।। उर्वशी च कथं जाता बुधजं पार्थिवं कथम् ।। पतिं कृतवती देवी मानुषं तत्प्रकीर्तय

vajra uvāca || || urvaśī ca kathaṃ jātā budhajaṃ pārthivaṃ katham || patiṃ kṛtavatī devī mānuṣaṃ tatprakīrtaya

मार्कण्डेय उवाच ।। साध्यौ धर्मसुतौ प्रोक्तौ नरनारायणावृषी ।। यौ तौ पूर्वं महीपालौ तावुभौ यदुनन्दन

mārkaṇḍeya uvāca || sādhyau dharmasutau proktau naranārāyaṇāvṛṣī || yau tau pūrvaṃ mahīpālau tāvubhau yadunandana

विष्णोरंशौ महावीर्यौ तपस्यभिरतौ सदा ।। तयोस्तदाश्रमं रम्यं सुगन्धिविटपद्रुमम्

viṣṇoraṃśau mahāvīryau tapasyabhiratau sadā || tayostadāśramaṃ ramyaṃ sugandhiviṭapadrumam

बदर्याश्रममित्युक्तं मृदुस्पर्शहिमं शुभम् ।। उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहा परा

badaryāśramamityuktaṃ mṛdusparśahimaṃ śubham || uṣṇatoyavahā gaṅgā śītatoyavahā parā

सुवर्णसिकता रम्या काञ्चनोत्पलमालिनी ।। तत्र सा बदरी रम्या नित्यपुष्पफलोपगा

suvarṇasikatā ramyā kāñcanotpalamālinī || tatra sā badarī ramyā nityapuṣpaphalopagā

तत्र तौ मुनिशार्दूलौ घोरं तप उपाश्रितौ ।। भवाय सर्वलोकस्य सर्वलोकेश्वरावुभौ

tatra tau muniśārdūlau ghoraṃ tapa upāśritau || bhavāya sarvalokasya sarvalokeśvarāvubhau

तयोस्तपस्यतोरेवं मौनेयाप्सरसो दश ।। तयोस्तु तपसा विघ्नं संभूय कृतनिश्चयाः

tayostapasyatorevaṃ mauneyāpsaraso daśa || tayostu tapasā vighnaṃ saṃbhūya kṛtaniścayāḥ

तं प्रदेशमनुप्राप्ता नानाभरणभूषणाः ।। पितामहान्न सौम्योऽस्ति कश्चिद्राजञ्जगत्त्रये

taṃ pradeśamanuprāptā nānābharaṇabhūṣaṇāḥ || pitāmahānna saumyo'sti kaścidrājañjagattraye

तासां दर्शनमासाद्य नरः कामवशो भवेत् ।। कुसुमानि विचिन्वत्यो ललन्त्यश्च यथासुखम्

tāsāṃ darśanamāsādya naraḥ kāmavaśo bhavet || kusumāni vicinvatyo lalantyaśca yathāsukham

1.129.10

दृष्टा नारायणेनाथ सर्वा बालमृगेक्षणाः ।। तासामन्तर्गतं भावं ज्ञात्वा वेदविदां वरः

dṛṣṭā nārāyaṇenātha sarvā bālamṛgekṣaṇāḥ || tāsāmantargataṃ bhāvaṃ jñātvā vedavidāṃ varaḥ

जितक्रोधो महातेजा जितकामोऽर्थधर्मवित् ।। आदाय सहकारस्य रसं मदनदीपनम्

jitakrodho mahātejā jitakāmo'rthadharmavit || ādāya sahakārasya rasaṃ madanadīpanam

ऊर्वोश्चित्रेण चार्वङ्गीं निर्ममेऽप्सरसं शुभाम् ।। ऊर्वोः कृता सा चित्रेण चित्राकरणशालिनी

ūrvościtreṇa cārvaṅgīṃ nirmame'psarasaṃ śubhām || ūrvoḥ kṛtā sā citreṇa citrākaraṇaśālinī

तस्मिन्नेव क्षणे नारी बभूवायतलोचना ।। न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी

tasminneva kṣaṇe nārī babhūvāyatalocanā || na devī na ca gandharvī nāsurī na ca pannagī

तादृग्विधा त्रिलोकेऽस्मिन्यादृशी सा वराङ्गना ।। तां दृष्ट्वा व्रीडितास्सर्वा मौनेयाप्सरसो दश

tādṛgvidhā triloke'sminyādṛśī sā varāṅganā || tāṃ dṛṣṭvā vrīḍitāssarvā mauneyāpsaraso daśa

जग्मुर्यथागतं राजँस्तच्छुश्राव पुरन्दरः।। द्रष्टुं कौतूहलात्तां च बदर्याश्रममागतः

jagmuryathāgataṃ rājam̐stacchuśrāva purandaraḥ|| draṣṭuṃ kautūhalāttāṃ ca badaryāśramamāgataḥ

पादयोर्न्यपतद्वज्री साध्ययोर्धर्मनित्योः ।। ददर्श च शुभाङ्गीं तां श्रियं देवीमिवापराम्

pādayornyapatadvajrī sādhyayordharmanityoḥ || dadarśa ca śubhāṅgīṃ tāṃ śriyaṃ devīmivāparām

तमुवाच हसन्साध्यस्तदा नारायणः प्रभुः ।। ममोरुजाता धर्मज्ञ उर्वशीयं भवेदिति

tamuvāca hasansādhyastadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ || mamorujātā dharmajña urvaśīyaṃ bhavediti

नयस्व त्रिदिवं चैनां भवत्वप्सरसां शुभा ।। एवमुक्ते मुदं प्राप्य अभिवाद्य च तावृषी

nayasva tridivaṃ caināṃ bhavatvapsarasāṃ śubhā || evamukte mudaṃ prāpya abhivādya ca tāvṛṣī

अनयत्तां ततः स्वर्गं देवीं बालमृगेक्षणाम् ।। शिष्यत्वे प्रददौ त्वेनां गन्धर्वस्य च तुम्बुरोः

anayattāṃ tataḥ svargaṃ devīṃ bālamṛgekṣaṇām || śiṣyatve pradadau tvenāṃ gandharvasya ca tumburoḥ

1.129.20

ततः कदाचिच्छक्रस्य ननर्त पुरतस्तु सा ।। उपदेशमतिक्रम्य तुम्बरोश्चारुहासिनी

tataḥ kadācicchakrasya nanarta puratastu sā || upadeśamatikramya tumbaroścāruhāsinī

तां शशाप स गन्धर्वो मानुष्ये वत्स्यसे शुभे ।। देवलोकमिमं त्यक्त्वा मानुषेण सहानघे

tāṃ śaśāpa sa gandharvo mānuṣye vatsyase śubhe || devalokamimaṃ tyaktvā mānuṣeṇa sahānaghe

कञ्चित्कालमुपास्यैवं मानुषं तं शुचिस्मिते ।। आगम्य त्रिदिवे तावत्तस्मादभ्यस्यसे ततः

kañcitkālamupāsyaivaṃ mānuṣaṃ taṃ śucismite || āgamya tridive tāvattasmādabhyasyase tataḥ

तेनैव सार्धं त्रिदिवे रंस्यसे त्वं शुभानना ।। वैवस्वताख्यस्य मनोर्यावदन्तरमुच्यते

tenaiva sārdhaṃ tridive raṃsyase tvaṃ śubhānanā || vaivasvatākhyasya manoryāvadantaramucyate

129

एवं हि शप्ता नृपवर्य तेन पपात राजन्गुरुणा नृलोके ।। उवास राज्ञा सहिता तु तस्मात्स्वर्गं समासाद्य तथैव तेन ।। २४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीसंभवो नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः

evaṃ hi śaptā nṛpavarya tena papāta rājanguruṇā nṛloke || uvāsa rājñā sahitā tu tasmātsvargaṃ samāsādya tathaiva tena || 24 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde urvaśīsaṃbhavo nāmaikonatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३०

वज्र उवाच ।। नाकं त्यक्त्वोर्वशी ब्रह्मन्बुधपुत्रं कथं गता ।। क्व च सा तं नरेन्द्रेन्द्रं दृष्टवत्यपराजितम्

vajra uvāca || nākaṃ tyaktvorvaśī brahmanbudhaputraṃ kathaṃ gatā || kva ca sā taṃ narendrendraṃ dṛṣṭavatyaparājitam

मार्कण्डेय उवाच ।। मनो वैवस्वतस्यास्य द्वापरे प्रथमे पुरा ।। वृत्ते देवासुरे युद्धे वृत्ते चामृतमन्थने

mārkaṇḍeya uvāca || mano vaivasvatasyāsya dvāpare prathame purā || vṛtte devāsure yuddhe vṛtte cāmṛtamanthane

संग्रामे कृतकर्माणं तस्मिन्नेव नराधिपम् ।। शक्रस्यार्धासन गतं रूपेणाप्रतिमं तदा

saṃgrāme kṛtakarmāṇaṃ tasminneva narādhipam || śakrasyārdhāsana gataṃ rūpeṇāpratimaṃ tadā

सम्पूज्यमानं त्रिदशैर्ददर्शायतलोचना ।। बुधपुत्रं नरेन्देन्द्रं तदा नारायणात्मजा

sampūjyamānaṃ tridaśairdadarśāyatalocanā || budhaputraṃ narendendraṃ tadā nārāyaṇātmajā

दृष्ट्वा बभूव चास्वस्था काममार्गणताडिता ।। ततः प्रभृति भव्येषु मेरुकुञ्जेषु भामिनी

dṛṣṭvā babhūva cāsvasthā kāmamārgaṇatāḍitā || tataḥ prabhṛti bhavyeṣu merukuñjeṣu bhāminī

आकारं गूहमाना सा कालं नयति कामिनी ।। चिन्तयन्ती नरेन्द्रेन्द्रं कन्दर्पप्रतिमं सदा

ākāraṃ gūhamānā sā kālaṃ nayati kāminī || cintayantī narendrendraṃ kandarpapratimaṃ sadā

न सा भुङ्क्ते न स्वपिति श्रान्ता स्वपिति वा यदा ।। तदा पश्यति तं स्वप्ने नीलनीरजलोचना

na sā bhuṅkte na svapiti śrāntā svapiti vā yadā || tadā paśyati taṃ svapne nīlanīrajalocanā

मनोरथाँश्च कुरुते याँश्च तं प्रति भूमिपम्

manorathām̐śca kurute yām̐śca taṃ prati bhūmipam

तानि सा पश्यति स्वप्ने कथञ्चित्स्वप्नमोहिता ।। कदाचित्क्रीडिते राज्ञा कदाचिदनुनीयते

tāni sā paśyati svapne kathañcitsvapnamohitā || kadācitkrīḍite rājñā kadācidanunīyate

1.130.10

सुप्ता कदाचिद्राजेन्द्र वदती प्रतिबुद्ध्यते ।। कण्ठे गृहीता सा राज्ञा तया चासौ महीपतिः

suptā kadācidrājendra vadatī pratibuddhyate || kaṇṭhe gṛhītā sā rājñā tayā cāsau mahīpatiḥ

एवं दृष्ट्वा तु सा स्वप्ने निद्रामोहमुपागता ।। तथैव बाहुपाशेन रचितेन विबुध्यते

evaṃ dṛṣṭvā tu sā svapne nidrāmohamupāgatā || tathaiva bāhupāśena racitena vibudhyate

स्वप्नसंस्थं यदा दृष्ट्वा मोहमायाति सा चिरम् ।। कृत्वा चित्रगतं पट्टे कदाचिच्च निरीक्षते

svapnasaṃsthaṃ yadā dṛṣṭvā mohamāyāti sā ciram || kṛtvā citragataṃ paṭṭe kadācicca nirīkṣate

एवं नरेन्द्रे गतसर्वभावां विज्ञाय तां चारुतराङ्गयष्टिम् ।। आपाण्डुरक्षामकपोलभित्तिं दृष्ट्वैव रम्भां त्वरितं जगाद

evaṃ narendre gatasarvabhāvāṃ vijñāya tāṃ cārutarāṅgayaṣṭim || āpāṇḍurakṣāmakapolabhittiṃ dṛṣṭvaiva rambhāṃ tvaritaṃ jagāda

यत्नेन चार्वङ्गि निगूहमाना भावं मया त्वं विदितासि सुभ्रूः ।। तस्मिन्नरेन्द्रे हृदयं तवेदं योऽसौ महात्मा समरेष्वजेयः

yatnena cārvaṅgi nigūhamānā bhāvaṃ mayā tvaṃ viditāsi subhrūḥ || tasminnarendre hṛdayaṃ tavedaṃ yo'sau mahātmā samareṣvajeyaḥ

पुरूरवा नाम जगत्त्रयेऽस्मिन्ख्यातिं गतः सच्चरितैर्नृवीरः।। रूपेण कामं व्यतिरिच्य भाति शौर्येण शक्रादतिरिच्यते सः

purūravā nāma jagattraye'sminkhyātiṃ gataḥ saccaritairnṛvīraḥ|| rūpeṇa kāmaṃ vyatiricya bhāti śauryeṇa śakrādatiricyate saḥ

दाने समस्तस्य च नास्ति कश्चित्स त्येप्यनौपम्यगुणे नृवीरः ।। देवासुरेऽस्मिन्समरे हतानि तेनासुराणां नियुतानि पञ्च

dāne samastasya ca nāsti kaścitsa tyepyanaupamyaguṇe nṛvīraḥ || devāsure'sminsamare hatāni tenāsurāṇāṃ niyutāni pañca

केशी विशालो मदनस्तथोग्रो महाबलस्तेन तथापि शस्तः ।। चन्द्रस्य पौत्रश्च बुधस्य पुत्रो मातापि तस्यार्कसुतस्य धात्री

keśī viśālo madanastathogro mahābalastena tathāpi śastaḥ || candrasya pautraśca budhasya putro mātāpi tasyārkasutasya dhātrī

मानं समुत्सृज्य विशालनेत्रं तं गच्छ बाले नृपतिं प्रतीतम् ।। त्वदाप्तये तस्य च नास्ति यत्नः सुदुर्लभत्वं खलु देवतानाम्

mānaṃ samutsṛjya viśālanetraṃ taṃ gaccha bāle nṛpatiṃ pratītam || tvadāptaye tasya ca nāsti yatnaḥ sudurlabhatvaṃ khalu devatānām

मनोरथानां त्वमगम्यभूमिर्यस्माद्विशालाक्षि सुरासुराणाम् ।। मृणालशय्या सुतनु त्वयेव संक्लेशिता चन्दनपङ्कयुक्ता

manorathānāṃ tvamagamyabhūmiryasmādviśālākṣi surāsurāṇām || mṛṇālaśayyā sutanu tvayeva saṃkleśitā candanapaṅkayuktā

1.130.20

तस्याङ्कमारुह्य भवस्व कान्ते विमुक्ततापा तपनीयवर्णे ।। यास्याम एह्येहि नरेश्वरस्य तस्याशु भो वेश्म वरप्रयोगे

tasyāṅkamāruhya bhavasva kānte vimuktatāpā tapanīyavarṇe || yāsyāma ehyehi nareśvarasya tasyāśu bho veśma varaprayoge

पुरं प्रतिष्ठानमिति प्रतीतं मातामहाद्यत्समवाप राजा ।। इत्येवमुक्ता तपनीयवर्णा तथ्यं विदित्वा त्रपिता बभूव

puraṃ pratiṣṭhānamiti pratītaṃ mātāmahādyatsamavāpa rājā || ityevamuktā tapanīyavarṇā tathyaṃ viditvā trapitā babhūva

उवाच रम्भां सखि तथ्यमुक्तं त्वया मतं तदुचितं भृशं मे ।। यास्याव अद्यैव नरेश्वरस्य तस्यान्तिकं बालमृगाभनेत्रे

uvāca rambhāṃ sakhi tathyamuktaṃ tvayā mataṃ taducitaṃ bhṛśaṃ me || yāsyāva adyaiva nareśvarasya tasyāntikaṃ bālamṛgābhanetre

यद्यद्य तं नीलसरोजनेत्रं सम्पूर्णचन्द्राभमुखं नरेन्द्रम् ।। पश्यामि नाहं पृथुदीर्घबाहुं ततो गमिष्याम्यवशावसानम्

yadyadya taṃ nīlasarojanetraṃ sampūrṇacandrābhamukhaṃ narendram || paśyāmi nāhaṃ pṛthudīrghabāhuṃ tato gamiṣyāmyavaśāvasānam

पञ्चैव कामस्य जनः पृषत्कान्यदाह रम्भे तदलं मृषैव ।। ममानिशं बाणभरैस्तु विध्यन्न शाम्यते त्वक्षिनिमेषमात्रम्

pañcaiva kāmasya janaḥ pṛṣatkānyadāha rambhe tadalaṃ mṛṣaiva || mamāniśaṃ bāṇabharaistu vidhyanna śāmyate tvakṣinimeṣamātram

कामाग्निमध्ये परिवर्तमानं न याति भस्मत्वमिदं शरीरम् ॥ तस्यैव राज्ञो वदनेन्दुना तत्संरक्ष्यते मे हृदयस्थितेन

kāmāgnimadhye parivartamānaṃ na yāti bhasmatvamidaṃ śarīram || tasyaiva rājño vadanendunā tatsaṃrakṣyate me hṛdayasthitena

नयस्व मां तस्य विशालनेत्रे समीपमद्यैव नरेश्वरस्य ।। इत्येवमुक्ता करुणं हि रम्भा पाणावुपादाय विशालनेत्राम्

nayasva māṃ tasya viśālanetre samīpamadyaiva nareśvarasya || ityevamuktā karuṇaṃ hi rambhā pāṇāvupādāya viśālanetrām

बुद्ध्या समुत्प्लुत्य ततोऽन्तरिक्षं जगाम राज्ञो भवनं प्रहृष्टा

buddhyā samutplutya tato'ntarikṣaṃ jagāma rājño bhavanaṃ prahṛṣṭā

130

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीरम्भासंवादो नाम त्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde urvaśīrambhāsaṃvādo nāma triṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

अध्यायः १३१

मार्कण्डेय उवाच उर्वशी रम्भया सार्द्धं जगाम त्वरितं तदा ।। कामार्त्ता सिद्धमार्गेण सा ददर्शाथ नारदम्

mārkaṇḍeya uvāca urvaśī rambhayā sārddhaṃ jagāma tvaritaṃ tadā || kāmārttā siddhamārgeṇa sā dadarśātha nāradam

व्रजन्तं सिद्धमार्गेण देवलोकादुपागतम ।। सम्पूज्य नारदं सुभ्रूः प्रययावेव सत्वरा।। व्रजन्तं सिद्धमार्गेण देवलोकादुपागतम् ॥ सम्पूज्य नारदं सुभ्रूः प्रययावेव सत्वरा

vrajantaṃ siddhamārgeṇa devalokādupāgatama || sampūjya nāradaṃ subhrūḥ prayayāveva satvarā|| vrajantaṃ siddhamārgeṇa devalokādupāgatam || sampūjya nāradaṃ subhrūḥ prayayāveva satvarā

तामाह नारदो रम्भे केयं ते प्रस्थिता सखी ॥ रम्भा शापभयात्तस्याः सर्वमेव न्यवेदयत्

tāmāha nārado rambhe keyaṃ te prasthitā sakhī || rambhā śāpabhayāttasyāḥ sarvameva nyavedayat

तामाह नारदो भूयः शृणुष्व वचनं मम ॥ उर्वशी गतभावेयं मानुषं तं नरेश्वरम्

tāmāha nārado bhūyaḥ śṛṇuṣva vacanaṃ mama || urvaśī gatabhāveyaṃ mānuṣaṃ taṃ nareśvaram

शापेन तुम्बरोर्मोहादुचितं तत्र वत्स्यति ॥ यथा शुभं तथा कार्यं त्वया मे वचनं शुभे

śāpena tumbarormohāducitaṃ tatra vatsyati || yathā śubhaṃ tathā kāryaṃ tvayā me vacanaṃ śubhe

समयेनोर्वशी तस्य वसत्वसितलोचना ॥ समयश्चानया कार्यो यो राज्ञस्तं निबोध मे

samayenorvaśī tasya vasatvasitalocanā || samayaścānayā kāryo yo rājñastaṃ nibodha me

मेषद्वयं तु पुत्रत्वे पुरा कृतवती शुभा ॥ तन्नित्यं शयनाभ्याशे स्थापनीयं सुलोचने

meṣadvayaṃ tu putratve purā kṛtavatī śubhā || tannityaṃ śayanābhyāśe sthāpanīyaṃ sulocane

आहारं घृतमात्रं च कर्तव्यमनया तथा ॥ न द्रष्टव्यस्तथा नग्नो राजा रम्भे पुरूरवाः

āhāraṃ ghṛtamātraṃ ca kartavyamanayā tathā || na draṣṭavyastathā nagno rājā rambhe purūravāḥ

न कर्तव्यमकामायास्तथा तेन च मैथुनम् ॥ एकस्मिन्नप्यथो भग्ने समये चारुलोचना

na kartavyamakāmāyāstathā tena ca maithunam || ekasminnapyatho bhagne samaye cārulocanā

1.131.10

यदि वत्स्यति राजानं शिलाभूता भविष्यति ॥ उर्वशी रम्भया सार्धमेवमस्त्विति नारदम्

yadi vatsyati rājānaṃ śilābhūtā bhaviṣyati || urvaśī rambhayā sārdhamevamastviti nāradam

उक्त्वा संपूज्य च मुनिं प्रतस्थे पुनरेव च ॥ नारदो व्यगमद्विप्रः पुरं वैश्रवणस्य च

uktvā saṃpūjya ca muniṃ pratasthe punareva ca || nārado vyagamadvipraḥ puraṃ vaiśravaṇasya ca

ददर्श च प्रतिष्ठानं चोर्वशी रम्भया सह ॥ प्राकारेणार्कवर्णेन काञ्चनेन विराजितम्

dadarśa ca pratiṣṭhānaṃ corvaśī rambhayā saha || prākāreṇārkavarṇena kāñcanena virājitam

चतुर्भिर्गोपुरैश्शुभ्रै राजतैश्च विराजितम् ॥ शोभनं च तथा रम्यं विद्रुमस्य च तोरणैः

caturbhirgopuraiśśubhrai rājataiśca virājitam || śobhanaṃ ca tathā ramyaṃ vidrumasya ca toraṇaiḥ

सुविभक्तमहारण्यं महाराजपथं शुभम् ॥ परिखाभिर्विचित्राभिः पद्मिनीभिरलंकृतम्

suvibhaktamahāraṇyaṃ mahārājapathaṃ śubham || parikhābhirvicitrābhiḥ padminībhiralaṃkṛtam

खमुल्लिखद्भिः प्रासादैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ॥ शूराढ्यजनभूयिष्ठं दिव्यं पुरुषसंयुतम्

khamullikhadbhiḥ prāsādaiḥ pāṇḍurairupaśobhitam || śūrāḍhyajanabhūyiṣṭhaṃ divyaṃ puruṣasaṃyutam

वणिग्भिरुपसंकीर्ण नानापण्यविभूषितम् ॥ ऐरावतकुलोत्पन्नैश्चलत्पर्वतसन्निभैः

vaṇigbhirupasaṃkīrṇa nānāpaṇyavibhūṣitam || airāvatakulotpannaiścalatparvatasannibhaiḥ

कुञ्जरैर्बहुसाहस्रैस्संयुतं सुमनोहरैः ॥ तुरगैर्वह्निजातैश्च पवनस्य समैर्जवे

kuñjarairbahusāhasraissaṃyutaṃ sumanoharaiḥ || turagairvahnijātaiśca pavanasya samairjave

पानमत्तैर्नरैर्युक्तमुद्यानेषु ततस्ततः ॥ शङ्खभेरीमृदङ्गानां पटहानां च निःस्वनैः

pānamattairnarairyuktamudyāneṣu tatastataḥ || śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ paṭahānāṃ ca niḥsvanaiḥ

विविधानां च वाद्यानां वादित्रं सर्ववेश्मगम् ॥ ब्रह्मघोषं महाघोषं वीणावेणुनिनादितम्

vividhānāṃ ca vādyānāṃ vāditraṃ sarvaveśmagam || brahmaghoṣaṃ mahāghoṣaṃ vīṇāveṇunināditam

1.131.20

हृष्टपुष्टजनाकीर्णं सर्वबाधाविवर्जितम् ॥ पद्मकिञ्जल्कवर्णाभिर्युतं स्त्रीभिः सहस्रशः

hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ sarvabādhāvivarjitam || padmakiñjalkavarṇābhiryutaṃ strībhiḥ sahasraśaḥ

श्यामाभिश्च महाराज काण्डगौरीभिरेव च ।। ।। नानावेषधरैर्युक्तं नानादेशोद्भवैस्तथा

śyāmābhiśca mahārāja kāṇḍagaurībhireva ca || || nānāveṣadharairyuktaṃ nānādeśodbhavaistathā

नरैरनेकरूपैश्च शिल्पज्ञैश्च ह्यनेकशः ।। पुरस्य तस्य मध्ये सा ददर्श नृपतेर्गृहम्

narairanekarūpaiśca śilpajñaiśca hyanekaśaḥ || purasya tasya madhye sā dadarśa nṛpatergṛham

मध्ये हिमाचलस्येव कैलासं पर्वतोत्तमम् ।। श्रीमद्भिः संयुतं रम्यैर्गृहमेधैः सहस्रशः

madhye himācalasyeva kailāsaṃ parvatottamam || śrīmadbhiḥ saṃyutaṃ ramyairgṛhamedhaiḥ sahasraśaḥ

सुधावदातैर्विपुलैश्चन्द्ररश्मिसमप्रभैः ।। क्वचिद्रात्नैः क्वचिद्रौक्मैः क्वचिद्भूपाल राजतैः

sudhāvadātairvipulaiścandraraśmisamaprabhaiḥ || kvacidrātnaiḥ kvacidraukmaiḥ kvacidbhūpāla rājataiḥ

मणिविद्रुमसोपानैर्मुक्ताजालविभूषितैः ।। क्वचिच्च पुष्पदामाढ्यैर्वैजयन्तीयुतैः क्वचित्

maṇividrumasopānairmuktājālavibhūṣitaiḥ || kvacicca puṣpadāmāḍhyairvaijayantīyutaiḥ kvacit

तस्याविदूरे विपुलं वनं चैत्ररथोपमम् ।। राज्ञः क्रीडावनं रम्यं ददर्श विपुलेक्षणा

tasyāvidūre vipulaṃ vanaṃ caitrarathopamam || rājñaḥ krīḍāvanaṃ ramyaṃ dadarśa vipulekṣaṇā

द्रुमैर्बहुविधैर्युक्तं पुष्पपूगफलोपगैः ।।। पद्मिनीभिर्विचित्राभिः क्रीडाशैलैर्मनोहरैः

drumairbahuvidhairyuktaṃ puṣpapūgaphalopagaiḥ ||| padminībhirvicitrābhiḥ krīḍāśailairmanoharaiḥ

प्रासादैश्च तथा रम्यै रम्यैर्मणिगणैस्तथा ।। तत्तु रम्भावनं दृष्ट्वा सखी वचनमब्रवीत्

prāsādaiśca tathā ramyai ramyairmaṇigaṇaistathā || tattu rambhāvanaṃ dṛṣṭvā sakhī vacanamabravīt

राज्ञः क्रीडावने रम्ये गहनेऽस्मिन्सुलोचने ।। मायाच्छन्ना निवत्स्यावो यावदस्तमयं रवेः

rājñaḥ krīḍāvane ramye gahane'sminsulocane || māyācchannā nivatsyāvo yāvadastamayaṃ raveḥ

1.131.30

ततो गत्वा नरेन्द्रं तं चोक्त्वा तव चिकीर्षितम्।। अहं त्वां तु नयिष्यामि सविधे तस्य भूपतेः ।। एवमुक्त्वा सखी वाक्यं नोदयामास चोर्वशी

tato gatvā narendraṃ taṃ coktvā tava cikīrṣitam|| ahaṃ tvāṃ tu nayiṣyāmi savidhe tasya bhūpateḥ || evamuktvā sakhī vākyaṃ nodayāmāsa corvaśī

क्रीडावनं ते च ततोऽवतीर्णे तद्देवरामे सुमनोभिरामम् ।। क्रीडावने तत्र तथोर्वशी सा सूर्यास्तकालं मनसा समैच्छत्

krīḍāvanaṃ te ca tato'vatīrṇe taddevarāme sumanobhirāmam || krīḍāvane tatra tathorvaśī sā sūryāstakālaṃ manasā samaicchat

131

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे क्रीडावनावतरणो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde krīḍāvanāvataraṇo nāmaikatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३२

मार्कण्डेय उवाच ।। सूर्यास्तमयमिच्छन्ती ज्ञात्वा रम्भा तथोर्वशीम् ।। विनोदार्थं हि तस्याश्च दर्शयामास तद्वनम्

mārkaṇḍeya uvāca || sūryāstamayamicchantī jñātvā rambhā tathorvaśīm || vinodārthaṃ hi tasyāśca darśayāmāsa tadvanam

चारुप्रसूनं पश्येमं सुभगे चम्पकद्रुमम् ।। त्वद्गात्रवर्णसदृशैः समन्तात्कुसुमैश्चितम्

cāruprasūnaṃ paśyemaṃ subhage campakadrumam || tvadgātravarṇasadṛśaiḥ samantātkusumaiścitam

इमं च दाडिमं पश्य पुष्पितं वामलोचने ।। योऽयं बिभर्त्ति कुसुमैस्त्वदीयामधरश्रियम्

imaṃ ca dāḍimaṃ paśya puṣpitaṃ vāmalocane || yo'yaṃ bibhartti kusumaistvadīyāmadharaśriyam

पश्य कामशराकारं सहकारं मनोरमम् ।। यत्र चात्मसमुत्पन्ना रूढास्तस्य महात्मनः

paśya kāmaśarākāraṃ sahakāraṃ manoramam || yatra cātmasamutpannā rūḍhāstasya mahātmanaḥ

श्रियं कपोलयोस्तुभ्यमाददानैर्मनोरमैः ।। पुष्पैरुपेता चार्वङ्गि मधूकं पश्य शोभने

śriyaṃ kapolayostubhyamādadānairmanoramaiḥ || puṣpairupetā cārvaṅgi madhūkaṃ paśya śobhane

त्वत्पयोधरसंकाशै रम्यैरुपचितं फलैः ।।।।। पश्य तालद्रुमं सौम्ये मनसः प्रीतिवर्धनम्

tvatpayodharasaṃkāśai ramyairupacitaṃ phalaiḥ ||||| paśya tāladrumaṃ saumye manasaḥ prītivardhanam

स्तम्भैस्त्वदूरुसंकाशैः कदलीं पश्य शोभने ।। सुवर्णा चारुसर्वाङ्गी निर्मिता विश्वकर्मणा

stambhaistvadūrusaṃkāśaiḥ kadalīṃ paśya śobhane || suvarṇā cārusarvāṅgī nirmitā viśvakarmaṇā

पश्याविमुक्तकलतां कुसुमाढ्यां मनोहराम् ।। त्वत्केशपाशसंकाशैर्भ्रमरैरुपशोभिताम्

paśyāvimuktakalatāṃ kusumāḍhyāṃ manoharām || tvatkeśapāśasaṃkāśairbhramarairupaśobhitām

पश्येमं कुन्दविटपं त्वद्दन्तसदृशैः शुभैः ।। समन्ताच्छोभितं पुष्पैर्विशालाक्षि मनोहरैः

paśyemaṃ kundaviṭapaṃ tvaddantasadṛśaiḥ śubhaiḥ || samantācchobhitaṃ puṣpairviśālākṣi manoharaiḥ

1.132.10

पश्य चोत्पलिनीमेतामुत्पलैरुशोभिताम् ।। त्वन्नेत्रसदृशैः फुल्लैर्मनोहृदयनन्दनैः

paśya cotpalinīmetāmutpalairuśobhitām || tvannetrasadṛśaiḥ phullairmanohṛdayanandanaiḥ

नलिनीं सुभगे पश्य कमलैः पुष्पितैर्युताम्।। तव निःश्वासगन्धाढ्यैः सौवर्णैर्वज्रकेसरैः

nalinīṃ subhage paśya kamalaiḥ puṣpitairyutām|| tava niḥśvāsagandhāḍhyaiḥ sauvarṇairvajrakesaraiḥ

राजहंसानिमान्पश्य नलिनीतीरगोचरान्।। गमनं सुमनोहारि त्वदीयमिव शिक्षितान्

rājahaṃsānimānpaśya nalinītīragocarān|| gamanaṃ sumanohāri tvadīyamiva śikṣitān

त्वत्कराग्रविधान्सौम्ये धारयद्भिश्च पल्लवान् ।। क्रीडाशैलमिमं पश्य युक्तं वहुविधैर्द्रुमैः

tvatkarāgravidhānsaumye dhārayadbhiśca pallavān || krīḍāśailamimaṃ paśya yuktaṃ vahuvidhairdrumaiḥ

क्रीडाशैले चूतगतः कोकिलः कामवर्धनः ।। कूजत्ययं मनोहारि स्वनेन सदृशेन ते

krīḍāśaile cūtagataḥ kokilaḥ kāmavardhanaḥ || kūjatyayaṃ manohāri svanena sadṛśena te

क्रीडाशैले नदीं पश्य निःसृतां शीतलोदकाम् ।। तुल्यं ते मनसा सौम्ये वहन्तीं निर्मलं जलम्

krīḍāśaile nadīṃ paśya niḥsṛtāṃ śītalodakām || tulyaṃ te manasā saumye vahantīṃ nirmalaṃ jalam

बह्वाश्चर्ययुतं सौम्यं दर्शनीयं वनं बहु ।। किं नु पश्य विशालाक्षि सूर्योऽस्तमुपगच्छति

bahvāścaryayutaṃ saumyaṃ darśanīyaṃ vanaṃ bahu || kiṃ nu paśya viśālākṣi sūryo'stamupagacchati

त्वां तु कामवशां ज्ञात्वा कृपयेव दिवाकरः ।। संवृत्तांशुधरो देवस्त्वस्तमायाति भामिनि

tvāṃ tu kāmavaśāṃ jñātvā kṛpayeva divākaraḥ || saṃvṛttāṃśudharo devastvastamāyāti bhāmini

कठोराण्यपि पत्राणि पल्लवानीव सुन्दरि ।। अस्ततापानुरक्तानि राजन्ते शाखिनां भृशम्

kaṭhorāṇyapi patrāṇi pallavānīva sundari || astatāpānuraktāni rājante śākhināṃ bhṛśam

गिरीणां शिखरान्रक्तान्करोत्येव दिवाकरः ।। जगामास्तं विशालाक्षि कृतकर्मा दिनक्षये

girīṇāṃ śikharānraktānkarotyeva divākaraḥ || jagāmāstaṃ viśālākṣi kṛtakarmā dinakṣaye

1.132.20

सन्ध्याकालेन रक्तेन प्रतीची पश्य शोभने ।। आलिङ्गमानां सहसा कामिनीमिव कामिनीम्

sandhyākālena raktena pratīcī paśya śobhane || āliṅgamānāṃ sahasā kāminīmiva kāminīm

सांप्रतं नियमोपेता द्विजा द्विजवरोद्भवे ।। सन्ध्याकालमुपासन्ते सतां मार्गमनुव्रताः

sāṃprataṃ niyamopetā dvijā dvijavarodbhave || sandhyākālamupāsante satāṃ mārgamanuvratāḥ

अनुयाता रविं सन्ध्या गतमस्तमपि प्रभुम् ।। साध्वीव वनिता कान्ते कृलजाता मनस्विनी

anuyātā raviṃ sandhyā gatamastamapi prabhum || sādhvīva vanitā kānte kṛlajātā manasvinī

यास्यमानं सुनासोरु तमसा पश्य भूतलम् ।। भृङ्गोदरतमालानां तुल्येन वरवर्णिनि

yāsyamānaṃ sunāsoru tamasā paśya bhūtalam || bhṛṅgodaratamālānāṃ tulyena varavarṇini

व्याप्तं हि तमसा सर्वं न विराजति किञ्चन ।। मलिनेनाय तापाङ्गि जगत्सर्वं समीकृतम्

vyāptaṃ hi tamasā sarvaṃ na virājati kiñcana || malinenāya tāpāṅgi jagatsarvaṃ samīkṛtam

अस्यां हि सखि वेलायां मदनेन वशीकृताः ।। नीलाम्बरधराः कान्ता यान्ति कान्तानलङ्कृताः

asyāṃ hi sakhi velāyāṃ madanena vaśīkṛtāḥ || nīlāmbaradharāḥ kāntā yānti kāntānalaṅkṛtāḥ

पश्योदितं च सुभगे सुभगं चन्द्रमण्डलम् ।। पानमत्तपुरन्ध्रीणां वदनेन समत्विषम्

paśyoditaṃ ca subhage subhagaṃ candramaṇḍalam || pānamattapurandhrīṇāṃ vadanena samatviṣam

किञ्चिदाक्रम्य गगनं श्वेततां तु गतं सखि ।। पश्य चन्द्रमसं सुभ्रु नयनानन्दकारकम्

kiñcidākramya gaganaṃ śvetatāṃ tu gataṃ sakhi || paśya candramasaṃ subhru nayanānandakārakam

जगतोऽस्य तमो गत्वा शशाङ्कः सत्त्वसन्निभः ।। विराजत्यमलः सौम्ये गगने सितसुप्रभे

jagato'sya tamo gatvā śaśāṅkaḥ sattvasannibhaḥ || virājatyamalaḥ saumye gagane sitasuprabhe

कामबाणहतायास्ते सदृशं गण्डयोः श्रिया ।। बिभर्त्युभयतश्चन्द्रो ज्योत्स्नाजालं समुत्सृजन्

kāmabāṇahatāyāste sadṛśaṃ gaṇḍayoḥ śriyā || bibhartyubhayataścandro jyotsnājālaṃ samutsṛjan

1.132.30

चन्द्रराजतकुम्भेन दिशेयं वरवर्णिनि ।। ज्योत्स्नाच्छलेन क्ष्मा देवी राजतीव विराजते

candrarājatakumbhena diśeyaṃ varavarṇini || jyotsnācchalena kṣmā devī rājatīva virājate

चन्द्रमस्युदिते पश्य फुल्लां कुमुदिनीं शुभे ।। त्वदीयहाससंकाशैः कुसुमैरुपशोभिताम्

candramasyudite paśya phullāṃ kumudinīṃ śubhe || tvadīyahāsasaṃkāśaiḥ kusumairupaśobhitām

विरही चक्रवाकोऽयं रक्तामुत्पलिनीं शुभे ।। सितामिव सुदुखार्तो विशत्यायतलोचने

virahī cakravāko'yaṃ raktāmutpalinīṃ śubhe || sitāmiva sudukhārto viśatyāyatalocane

चन्द्रकान्तगृहादस्माच्चन्द्ररश्मि समप्रभा ।। चन्द्ररश्मिपरामृष्टाः पतन्त्युदकबिन्दवः

candrakāntagṛhādasmāccandraraśmi samaprabhā || candraraśmiparāmṛṣṭāḥ patantyudakabindavaḥ

आलिङ्गिता चन्द्रमसा जहौ रात्त्रिस्तमःपटम् ।। कामिनेव विशालाक्षि कामिनी वसनं शुभा

āliṅgitā candramasā jahau rāttristamaḥpaṭam || kāmineva viśālākṣi kāminī vasanaṃ śubhā

चन्द्रोदये चन्द्रसमानवक्त्रे नरेन्द्रचन्द्रे प्रमदावनेऽस्मिन् ।। पश्य त्वमाशंस च जीविताशां त्वद्भाग्यनुन्नं सहसा प्रविष्टम्

candrodaye candrasamānavaktre narendracandre pramadāvane'smin || paśya tvamāśaṃsa ca jīvitāśāṃ tvadbhāgyanunnaṃ sahasā praviṣṭam

132

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उपवने चन्द्रोदयवर्णनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde upavane candrodayavarṇano nāma dvātriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३३

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्ता रम्भया वाक्यं दृष्ट्वा राजानमागतम् ।। हृष्टा ससाध्वसा देवी बभूवाथ तथोर्वशी

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktā rambhayā vākyaṃ dṛṣṭvā rājānamāgatam || hṛṣṭā sasādhvasā devī babhūvātha tathorvaśī

अत्याश्चर्यमभूद्दृष्टे राज्ञि तस्याः शुभानने ।। रोमाञ्चिततनुत्वं च सप्रस्वेदं समाबभौ

atyāścaryamabhūddṛṣṭe rājñi tasyāḥ śubhānane || romāñcitatanutvaṃ ca saprasvedaṃ samābabhau

तामुवाच ततो रम्भा शृणूर्वशि वचो मम । नेहागमेऽस्य नृपतेः कार्यमल्पं भविष्यति

tāmuvāca tato rambhā śṛṇūrvaśi vaco mama | nehāgame'sya nṛpateḥ kāryamalpaṃ bhaviṣyati

राजा सुखासहायोऽयं प्रविष्टो निशि काननम् ।। प्रच्छन्ने शृणुवस्तावदस्य वाक्यानि भूपतेः

rājā sukhāsahāyo'yaṃ praviṣṭo niśi kānanam || pracchanne śṛṇuvastāvadasya vākyāni bhūpateḥ

एवमस्त्वित्युवाचाथ रम्भां नारायणात्मजा ।। मायाच्छन्नशरीरे ते ततश्चाययतुर्नृपम्

evamastvityuvācātha rambhāṃ nārāyaṇātmajā || māyācchannaśarīre te tataścāyayaturnṛpam

राजानं चारुसर्वाङ्गं पप्रच्छ तु तदा सखा ।। राज्ञो बहुमतो नित्यं गुणवाँश्चातिधार्मिकः

rājānaṃ cārusarvāṅgaṃ papraccha tu tadā sakhā || rājño bahumato nityaṃ guṇavām̐ścātidhārmikaḥ

सखोवाच ।। यतः प्रभृति राजेन्द्र त्रिदिवात्त्वमिहागतः ।। ततः प्रभृति चास्वस्थो मया दृष्टोऽसि मानद

sakhovāca || yataḥ prabhṛti rājendra tridivāttvamihāgataḥ || tataḥ prabhṛti cāsvastho mayā dṛṣṭo'si mānada

तदस्वास्थ्यं कामकृतं ज्ञातवानस्मि ते नृप ।। तन्ममाचक्ष्व ते गुह्यं न चेन्नरवरोत्तम

tadasvāsthyaṃ kāmakṛtaṃ jñātavānasmi te nṛpa || tanmamācakṣva te guhyaṃ na cennaravarottama

पुरूरवा उवाच ।। तव गुह्यं न मे किञ्चित्कदाचिदपि विद्यते ।। अस्वास्थ्यकारणं सौम्य तव वक्ष्याम्यथात्मनः

purūravā uvāca || tava guhyaṃ na me kiñcitkadācidapi vidyate || asvāsthyakāraṇaṃ saumya tava vakṣyāmyathātmanaḥ

1.133.10

नारायणसुता कान्ता रूपेणाप्रतिमा शुभा ।। उर्वशीनामतः ख्याता मया दृष्टा वराप्सराः

nārāyaṇasutā kāntā rūpeṇāpratimā śubhā || urvaśīnāmataḥ khyātā mayā dṛṣṭā varāpsarāḥ

यतः प्रभृति चार्वङ्गी ततः प्रभृति मे सखे ।। कामेनालोड्यते चित्तं न च शाम्यति मे तथा

yataḥ prabhṛti cārvaṅgī tataḥ prabhṛti me sakhe || kāmenāloḍyate cittaṃ na ca śāmyati me tathā

न चोपायं प्रपश्यामि तस्या लाभे द्विजोत्तम ।। देवतानामपि शुभा दुर्लभा सा वराङ्गना

na copāyaṃ prapaśyāmi tasyā lābhe dvijottama || devatānāmapi śubhā durlabhā sā varāṅganā

एवं दुःखपरीतस्य सखे कालो गतो मम ।। उपभुक्ता मया स्वप्ने साद्य चार्वसितेक्षणा

evaṃ duḥkhaparītasya sakhe kālo gato mama || upabhuktā mayā svapne sādya cārvasitekṣaṇā

चन्द्रकान्तगृहे ह्यस्मिन्काममार्गणताडिता ।। चन्द्रोदये चारुमुखी त्रैलोक्यस्यैकसुन्दरी

candrakāntagṛhe hyasminkāmamārgaṇatāḍitā || candrodaye cārumukhī trailokyasyaikasundarī

विनोदनार्थं हि सखे मनसोऽति मनोहरम् ।। चन्द्रोदये ततः प्राप्तं चन्द्रकान्तशिलागृहम्

vinodanārthaṃ hi sakhe manaso'ti manoharam || candrodaye tataḥ prāptaṃ candrakāntaśilāgṛham

तदेहि त्वस्ति सौम्य प्रविश्य रुचिरं गृहम् ।। विनोदयामि हृदयं मन्मथेन वशीकृतम्

tadehi tvasti saumya praviśya ruciraṃ gṛham || vinodayāmi hṛdayaṃ manmathena vaśīkṛtam

सखोवाच ।। यथा दृष्टं त्वया स्वप्ने तथाद्य भविता धुवम् ।। सापि कामपरीताङ्गी त्वामुपेश्यति भामिनी

sakhovāca || yathā dṛṣṭaṃ tvayā svapne tathādya bhavitā dhuvam || sāpi kāmaparītāṅgī tvāmupeśyati bhāminī

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा विवेशाथ चन्द्रकान्तशिलागृहम् ।। आसाञ्चक्रे तदा तस्मिन्मदनेन वशीकृतः

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā viveśātha candrakāntaśilāgṛham || āsāñcakre tadā tasminmadanena vaśīkṛtaḥ

उर्वशी रम्भया सार्धं तच्छ्रुत्वा हर्षमागता ।। आत्मानं दर्शयामास रम्भापि नृपतेस्तदा

urvaśī rambhayā sārdhaṃ tacchrutvā harṣamāgatā || ātmānaṃ darśayāmāsa rambhāpi nṛpatestadā

1.133.20

जयेत्युक्त्वा महीनाथं रम्भा कामवशात्तदा ।।। बभूव पुरतस्तस्य शोभयन्तीव तद्गृहम्

jayetyuktvā mahīnāthaṃ rambhā kāmavaśāttadā ||| babhūva puratastasya śobhayantīva tadgṛham

तामुवाच ततो राजा स्वागतं ते वरानने ।। अलङ्कुरुष्व चार्वङ्गि रत्नासनमिदं शुभम्

tāmuvāca tato rājā svāgataṃ te varānane || alaṅkuruṣva cārvaṅgi ratnāsanamidaṃ śubham

रत्नासनोपविष्टायां तदागमनविस्मितः ।। तदा राजीवरक्ताक्षस्तामुवाच वराननाम्

ratnāsanopaviṣṭāyāṃ tadāgamanavismitaḥ || tadā rājīvaraktākṣastāmuvāca varānanām

शक्रस्य नगरं रम्भे राजते नित्यशस्त्वया ।। पौर्णमास्या यथा रात्रिः शशाङ्केनेव भामिनि

śakrasya nagaraṃ rambhe rājate nityaśastvayā || paurṇamāsyā yathā rātriḥ śaśāṅkeneva bhāmini

त्वं सभामण्डनं तस्य सच्छिष्या त्वं च तुम्बुरोः ।। त्वयाभिभूतास्सकलाः स्त्रियः सुप्ताः सुशोभने

tvaṃ sabhāmaṇḍanaṃ tasya sacchiṣyā tvaṃ ca tumburoḥ || tvayābhibhūtāssakalāḥ striyaḥ suptāḥ suśobhane

त्वयाभिभूताः सकलाः स्त्रियः स्वर्गे सुशोभने ।। तव नेत्रसहस्रेण पश्यन्नपि तु पाकहा

tvayābhibhūtāḥ sakalāḥ striyaḥ svarge suśobhane || tava netrasahasreṇa paśyannapi tu pākahā

सर्वत्र चारुसर्वांगि न तृप्यति शुभानने ।। तन्ममाचक्ष्व सुभगे इहागमनकारणम्

sarvatra cārusarvāṃgi na tṛpyati śubhānane || tanmamācakṣva subhage ihāgamanakāraṇam

रम्भोवाच ।। शृणुष्वावहितो राजन्ममागमनकारणम् ।। श्रुत्वा तच्च नरेन्द्रेन्द्र कुरुष्व वचनं मम

rambhovāca || śṛṇuṣvāvahito rājanmamāgamanakāraṇam || śrutvā tacca narendrendra kuruṣva vacanaṃ mama

नारायणसुता देवी तत्र त्रैलोक्यसुन्दरी ।। उर्वशी नाम चार्वङ्गी भूमिपाल सखी मम

nārāyaṇasutā devī tatra trailokyasundarī || urvaśī nāma cārvaṅgī bhūmipāla sakhī mama

सा त्वां दृष्ट्वा महेन्द्रस्य सदने काममोहिता ।। न शर्म लभते बाला हाहेति वदती मुहुः

sā tvāṃ dṛṣṭvā mahendrasya sadane kāmamohitā || na śarma labhate bālā hāheti vadatī muhuḥ

1.133.30

सा त्वदर्थमनंगेन मार्गणैर्भृशपीडिता ।। लावण्य शेषा संवृत्ता दिनैः कतिपयैः शुभा

sā tvadarthamanaṃgena mārgaṇairbhṛśapīḍitā || lāvaṇya śeṣā saṃvṛttā dinaiḥ katipayaiḥ śubhā

क्षामक्षामकपोला सा त्वत्समर्पितमानसा ।। मदनेनाभितप्तांगी मानमुत्सृज्य भामिनी

kṣāmakṣāmakapolā sā tvatsamarpitamānasā || madanenābhitaptāṃgī mānamutsṛjya bhāminī

प्रस्थिता सा मया सार्द्धं तव दर्शनलालसा ।। अन्तरा नारदेनोक्ता यत्र त्वं प्रस्थिता शुभे

prasthitā sā mayā sārddhaṃ tava darśanalālasā || antarā nāradenoktā yatra tvaṃ prasthitā śubhe

तत्र त्वया तु वस्तव्यं समयेन वरानने ।। मेषद्वयं तु पुत्रत्वे यत्त्वया परिकल्पितम्

tatra tvayā tu vastavyaṃ samayena varānane || meṣadvayaṃ tu putratve yattvayā parikalpitam

तत्तु ते शयनाभ्याशे स्थापयेत्सततं यदि ।। स राजा चारुसर्वाङ्गि नग्नो नेक्षेत भामिनि

tattu te śayanābhyāśe sthāpayetsatataṃ yadi || sa rājā cārusarvāṅgi nagno nekṣeta bhāmini

मैथुनं चाप्यकामाया नासौ ते कर्तुमर्हति ।। घृताहारा तथा तत्र वस त्वं सुभगे सदा

maithunaṃ cāpyakāmāyā nāsau te kartumarhati || ghṛtāhārā tathā tatra vasa tvaṃ subhage sadā

एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते समये यदि पार्थिवम् ।। न त्यक्ष्यसि तदा सौम्ये शिलाभूता भविष्यसि

ekasminnapyatikrānte samaye yadi pārthivam || na tyakṣyasi tadā saumye śilābhūtā bhaviṣyasi

एतानि समयान्युक्ता नारदेन सखी मम।। तानि त्वं प्रतिपद्यस्व भजस्व च शुभाननाम्

etāni samayānyuktā nāradena sakhī mama|| tāni tvaṃ pratipadyasva bhajasva ca śubhānanām

पुरूरवा उवाच ।। रम्भे तवाद्य वाक्येन अमृतेनेव भामिनि ।। मृत्योर्वशमनुप्राप्तो जीवितोऽस्मि शुभानने

purūravā uvāca || rambhe tavādya vākyena amṛteneva bhāmini || mṛtyorvaśamanuprāpto jīvito'smi śubhānane

ममापि तत्कृते रम्भे मदनः शरवृष्टिभिः ।। दुनोति हदयं सुभ्रूर्दिवारात्रमतन्द्रितः

mamāpi tatkṛte rambhe madanaḥ śaravṛṣṭibhiḥ || dunoti hadayaṃ subhrūrdivārātramatandritaḥ

1.133.40

सा त्वं जीवय मां शीघ्रं दर्शयस्व वराङ्गनाम् ।। स्थास्यामि समये तस्मिन्यस्मिन्मां वक्ष्यसे शुभे

sā tvaṃ jīvaya māṃ śīghraṃ darśayasva varāṅganām || sthāsyāmi samaye tasminyasminmāṃ vakṣyase śubhe

कृतं तं समयं विद्धि नारदेन यदीरितम्।। अनाक्रन्दे निमग्नस्य मम काममहोदधौ

kṛtaṃ taṃ samayaṃ viddhi nāradena yadīritam|| anākrande nimagnasya mama kāmamahodadhau

प्लवो भव विशालाक्षि प्राणदा भव सुन्दरि ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ता नरेन्द्रेण रम्भा चान्तर्दधे तदा

plavo bhava viśālākṣi prāṇadā bhava sundari || mārkaṇḍeya uvāca || evamuktā narendreṇa rambhā cāntardadhe tadā

उर्वशीसहिता चाथ दर्शयामास सा नृपम् ।। जयेत्युक्त्वा नरेन्द्रं तु तदा नारायणात्मजा

urvaśīsahitā cātha darśayāmāsa sā nṛpam || jayetyuktvā narendraṃ tu tadā nārāyaṇātmajā

व्रीडिता पुरतस्तस्थौ तस्य राज्ञो महात्मनः ।। तां दृष्ट्वा प्रीतिमापाथ स नरेन्द्रो महाद्युतिः

vrīḍitā puratastasthau tasya rājño mahātmanaḥ || tāṃ dṛṣṭvā prītimāpātha sa narendro mahādyutiḥ

पुलकांचित सर्वाङ्गो वर्णितुं सा न शक्यते ।। पाणावादाय त्रपितामुत्सङ्गे चोपवेशयत्

pulakāṃcita sarvāṅgo varṇituṃ sā na śakyate || pāṇāvādāya trapitāmutsaṅge copaveśayat

रत्नासनं तथा भेजे रम्भापि सुमनोहरम् ।। ततश्चोवाच वचनं राजा मुदितमानसः

ratnāsanaṃ tathā bheje rambhāpi sumanoharam || tataścovāca vacanaṃ rājā muditamānasaḥ

पुरूरवा उवाच ।। कामदेवः प्रसन्नोऽद्य ममोर्वशि वरावने ।। अद्य वेदूम्यधिकं सुभ्रूः शक्रादात्मानमात्मना

purūravā uvāca || kāmadevaḥ prasanno'dya mamorvaśi varāvane || adya vedūmyadhikaṃ subhrūḥ śakrādātmānamātmanā

त्रैलोक्यराज्यलाभेऽपि कुतः सा मे शुभे रतिः ।। आज्ञाकारित्वमासाद्य या तवाद्य सुलोचने

trailokyarājyalābhe'pi kutaḥ sā me śubhe ratiḥ || ājñākāritvamāsādya yā tavādya sulocane

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं वदति भूपाले ययौ रम्भा वरानना ।। क्षणेन मेषसहिता पुनः प्राप्ता नृपान्तिकम्

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ vadati bhūpāle yayau rambhā varānanā || kṣaṇena meṣasahitā punaḥ prāptā nṛpāntikam

1.133.50

मेषौ दत्त्वा नरेन्द्रस्य राजानं वाक्यमब्रवीत् ।। रम्भोवाच ।। यास्यामि लङ्कां राजेन्द्र तत्र प्राणेश्वरो मम

meṣau dattvā narendrasya rājānaṃ vākyamabravīt || rambhovāca || yāsyāmi laṅkāṃ rājendra tatra prāṇeśvaro mama

मत्प्रतीक्षः स्थितः श्रीमान्धनदस्यात्मसंभवः ।। नलकूबरनामासौ त्रैलोक्यविदितः प्रभो

matpratīkṣaḥ sthitaḥ śrīmāndhanadasyātmasaṃbhavaḥ || nalakūbaranāmāsau trailokyaviditaḥ prabho

यथा चेयं सखी मह्यं नोत्कण्ठां कुरुते शुभा ।। सखीजनस्य स्वर्ग्यस्य तथा कार्यं त्वयानघ

yathā ceyaṃ sakhī mahyaṃ notkaṇṭhāṃ kurute śubhā || sakhījanasya svargyasya tathā kāryaṃ tvayānagha

पुरूरवा उवाच ।। यतिष्येऽहं तथा कर्तुं निर्वृता भव मानदे ।। रत्नान्येतान्युपादाय निर्गच्छस्व यथासुखम्

purūravā uvāca || yatiṣye'haṃ tathā kartuṃ nirvṛtā bhava mānade || ratnānyetānyupādāya nirgacchasva yathāsukham

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ता ततो रम्भा नृपतेः प्रीतिकारणात् ।। रत्नान्युपादाय ययौ खेन लङ्कां महापुरीम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktā tato rambhā nṛpateḥ prītikāraṇāt || ratnānyupādāya yayau khena laṅkāṃ mahāpurīm

लब्ध्वोर्वशीं नरेन्द्रोऽपि रेमे स सहितस्तया ।। यथा शच्या सुरारिघ्नो बलवान्पाकशासनः

labdhvorvaśīṃ narendro'pi reme sa sahitastayā || yathā śacyā surārighno balavānpākaśāsanaḥ

संन्यस्तभारः स तु मन्त्रिमुख्ये रेमे तया यादवसिंहमुख्य।। लक्ष्म्या समेतो भगवाननन्तो यथा स देवो भुवनस्य गोप्ता

saṃnyastabhāraḥ sa tu mantrimukhye reme tayā yādavasiṃhamukhya|| lakṣmyā sameto bhagavānananto yathā sa devo bhuvanasya goptā

133

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीपुरूरवःसमागमो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde urvaśīpurūravaḥsamāgamo nāma trayastriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३४

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रासादेषु विचित्रेषु तथा मणिगृहेषु च ।। पुष्पवेश्मसु रम्येषु तथा वस्त्रगृहेषु च

mārkaṇḍeya uvāca || prāsādeṣu vicitreṣu tathā maṇigṛheṣu ca || puṣpaveśmasu ramyeṣu tathā vastragṛheṣu ca

रत्नवेश्मसु मुख्येषु तथा चित्रगृहेषु च ।। पर्वतानां च दुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च

ratnaveśmasu mukhyeṣu tathā citragṛheṣu ca || parvatānāṃ ca durgeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca

पद्मिनीषु च फुल्लासु तथा चोत्पलिनीषु च ।। शय्यासु च परार्ध्यासु पुष्पशय्यासु चाप्यथ

padminīṣu ca phullāsu tathā cotpalinīṣu ca || śayyāsu ca parārdhyāsu puṣpaśayyāsu cāpyatha

रमयामास तां देवीं तथा विरचितेषु च ।। गृहेषु बहुरत्नेषु धूपोद्गारिषु पार्थिव

ramayāmāsa tāṃ devīṃ tathā viraciteṣu ca || gṛheṣu bahuratneṣu dhūpodgāriṣu pārthiva

रेमे स तु तया सार्धं मानसेषु पुनःपुनः ।। रमयँस्तां वरारोहां न तृप्यति स नित्यशः

reme sa tu tayā sārdhaṃ mānaseṣu punaḥpunaḥ || ramayam̐stāṃ varārohāṃ na tṛpyati sa nityaśaḥ

निशासु च सचन्द्रासु चन्द्रकान्ततरं मुखम् ।। पपौ तस्या यथाकामं नरेन्द्रः स नराधिप

niśāsu ca sacandrāsu candrakāntataraṃ mukham || papau tasyā yathākāmaṃ narendraḥ sa narādhipa

निशासु नष्टचन्द्रासु तन्मुखो द्योतितप्रभे ।। देशे तां रमयामास राजा राजीवलोचनः

niśāsu naṣṭacandrāsu tanmukho dyotitaprabhe || deśe tāṃ ramayāmāsa rājā rājīvalocanaḥ

वर्षयन्ती नरेन्द्रस्य सा तु कामं दिनेदिने ।। अदृष्टपूर्वेव शुभा भवत्यायतलोचना

varṣayantī narendrasya sā tu kāmaṃ dinedine || adṛṣṭapūrveva śubhā bhavatyāyatalocanā

राज्ञो दृढं सा दयिता तस्याश्च द्विगुणो नृपः ।। तयाऽसौ प्रीयते राजा तेन सापि वराङ्गना

rājño dṛḍhaṃ sā dayitā tasyāśca dviguṇo nṛpaḥ || tayā'sau prīyate rājā tena sāpi varāṅganā

1.134.10

वरचन्दनदिग्धाङ्गौ नानाभरणभूषितौ ।। रेमाते दम्पती हृष्टौ नानारत्नावभूषितौ

varacandanadigdhāṅgau nānābharaṇabhūṣitau || remāte dampatī hṛṣṭau nānāratnāvabhūṣitau

अलङ्करोति तां राजा स्वयमेव कदाचन ।। तयाऽलंक्रियमाणश्च प्रीतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

alaṅkaroti tāṃ rājā svayameva kadācana || tayā'laṃkriyamāṇaśca prītimāpnotyanuttamām

वरेषु तौ विचित्रेषु रेमाते मुदितौ भृशम् ।। केशान्संशोभयन्तौ तौ कुसुमैस्तु परस्परम्

vareṣu tau vicitreṣu remāte muditau bhṛśam || keśānsaṃśobhayantau tau kusumaistu parasparam

उर्वश्यभ्युदितं पुष्पं तथा च ग्रथितं पुनः ।। धारयामास शिरसा प्रेम्णा पार्थिवसत्तमः

urvaśyabhyuditaṃ puṣpaṃ tathā ca grathitaṃ punaḥ || dhārayāmāsa śirasā premṇā pārthivasattamaḥ

पत्रच्छेदेन याँश्चक्रे तिलकान्स नराधिपः ।। ताँश्च सा धारयामास ललाटे चारुहासिनी

patracchedena yām̐ścakre tilakānsa narādhipaḥ || tām̐śca sā dhārayāmāsa lalāṭe cāruhāsinī

एवं संक्रीडतो राज्ञस्तया सह सुमध्यया ।। बभूवुस्तनयाः पञ्च नामतस्तान्निबोध मे

evaṃ saṃkrīḍato rājñastayā saha sumadhyayā || babhūvustanayāḥ pañca nāmatastānnibodha me

आयुर्ज्येष्ठस्ततो धीमाँस्ततश्चान्यस्त्वनामयः ।। अयुतायुश्चतुर्थोऽभूच्छतायुश्चैव पञ्चमः

āyurjyeṣṭhastato dhīmām̐stataścānyastvanāmayaḥ || ayutāyuścaturtho'bhūcchatāyuścaiva pañcamaḥ

एवं तस्याः प्रसूता वै याति काले मनोहरे

evaṃ tasyāḥ prasūtā vai yāti kāle manohare

गन्धर्वमुख्यास्तु तदा समेता तया विहीना भृशमुत्सुकास्तु ।। तदागमायाथ सुरेन्द्रलोके यत्र तदा चक्रुरदीनसत्त्वाः

gandharvamukhyāstu tadā sametā tayā vihīnā bhṛśamutsukāstu || tadāgamāyātha surendraloke yatra tadā cakruradīnasattvāḥ

134

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीसम्भोगवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakāṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde urvaśīsambhogavarṇano nāma catustriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३५

मार्कण्डेय उवाच ।। उर्वश्यागमने यत्नं चक्रुस्ते मन्त्रमुत्तमम् ।। गन्धर्वस्तूग्रसेनाख्यस्तदा मन्त्रमभाषत

mārkaṇḍeya uvāca || urvaśyāgamane yatnaṃ cakruste mantramuttamam || gandharvastūgrasenākhyastadā mantramabhāṣata

उग्रसेन उवाच ।। समयेवस्थिता तस्मिन्नुर्वशी चारुभूषणा ।। व्युत्क्रान्तसमयं सा तु राजानं त्यक्ष्यते च तम्

ugrasena uvāca || samayevasthitā tasminnurvaśī cārubhūṣaṇā || vyutkrāntasamayaṃ sā tu rājānaṃ tyakṣyate ca tam

तमहं वेद्मि समयं तत्र यास्यामि चानघ ।। युष्मत्कार्यं करिष्यामि ससहायो न संशयः

tamahaṃ vedmi samayaṃ tatra yāsyāmi cānagha || yuṣmatkāryaṃ kariṣyāmi sasahāyo na saṃśayaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा ययौ तत्र यत्रासौ नृपतिः स्थितः ।। रात्रौ जहार मेषं च मायया स नराधिप

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā yayau tatra yatrāsau nṛpatiḥ sthitaḥ || rātrau jahāra meṣaṃ ca māyayā sa narādhipa

मेषं ज्ञात्वा हृतं देवी राजानमिदमब्रवीत् ।। मेषो हृतो महीपाल केनाप्यद्धा सुतो मम

meṣaṃ jñātvā hṛtaṃ devī rājānamidamabravīt || meṣo hṛto mahīpāla kenāpyaddhā suto mama

द्वितीयश्च हृतो राजँस्तमानय सुतं मम ।। एवमुक्तस्तया राजा नग्न एवाथ संभ्रमात्

dvitīyaśca hṛto rājam̐stamānaya sutaṃ mama || evamuktastayā rājā nagna evātha saṃbhramāt

उत्थायान्वेषणं चक्रे मेषयोः पुरुषर्षभ ।। अथापश्यत सा नग्नं राजानमसितेक्षणा

utthāyānveṣaṇaṃ cakre meṣayoḥ puruṣarṣabha || athāpaśyata sā nagnaṃ rājānamasitekṣaṇā

संस्मृत्य नारदवचस्तिरोभूता बभूव सा ।। गन्धर्वाणां ययौ सापि समीपं दुःखिता तदा

saṃsmṛtya nāradavacastirobhūtā babhūva sā || gandharvāṇāṃ yayau sāpi samīpaṃ duḥkhitā tadā

स्वर्गं प्राप्य विशालाक्षी नित्यं नृपपरायणा ।। कामनुन्नशरीरापि कालं नयति सुन्दरी

svargaṃ prāpya viśālākṣī nityaṃ nṛpaparāyaṇā || kāmanunnaśarīrāpi kālaṃ nayati sundarī

1.135.10

ऋषिशापभयाद्भीता मदनेन वशीकृता ।। नित्यमास वरारोहा निःश्वासपरमा सती

ṛṣiśāpabhayādbhītā madanena vaśīkṛtā || nityamāsa varārohā niḥśvāsaparamā satī

अप्राप्य मेषयुगलं विनिवृत्तो नराधिपः ।। नापश्यच्छयने देवीं सस्मार समयं तदा

aprāpya meṣayugalaṃ vinivṛtto narādhipaḥ || nāpaśyacchayane devīṃ sasmāra samayaṃ tadā

विदित्वा त्यक्तमात्मानं स्मृत्वा समयमात्मनः ।। कामबाणार्दितो राजा तथापि विजने वने

viditvā tyaktamātmānaṃ smṛtvā samayamātmanaḥ || kāmabāṇārdito rājā tathāpi vijane vane

तां मार्गति वरारोहामुन्मत्त इव सर्वतः ।। एकाकी विजने राजा प्रियया रहितस्तदा

tāṃ mārgati varārohāmunmatta iva sarvataḥ || ekākī vijane rājā priyayā rahitastadā

विललाप महासत्त्वः कुसत्त्व इव कश्चन ।। पुरूरवा उवाच ।। क्व गतासि विशालाक्षि विहाय विजनेत्र माम्

vilalāpa mahāsattvaḥ kusattva iva kaścana || purūravā uvāca || kva gatāsi viśālākṣi vihāya vijanetra mām

कथं प्रवेक्ष्यामि पुरं प्रतिष्ठानं विना त्वया ।। प्राणास्त्यक्त्वा गमिष्यन्ति शरीरं मम सुन्दरि

kathaṃ pravekṣyāmi puraṃ pratiṣṭhānaṃ vinā tvayā || prāṇāstyaktvā gamiṣyanti śarīraṃ mama sundari

अनुगन्तुं शरीरेण न शक्नोमि वरानने ।। त्वं हि मे चपलापाङ्गि प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

anugantuṃ śarīreṇa na śaknomi varānane || tvaṃ hi me capalāpāṅgi prāṇebhyo'pi garīyasī

त्वया त्यक्तो ध्रुवं प्राणाँस्त्यक्ष्यामि वरवर्णिनि ।। क्वासि क्वाहं गमिष्यामि किं करोमि व्रजामि काम्

tvayā tyakto dhruvaṃ prāṇām̐styakṣyāmi varavarṇini || kvāsi kvāhaṃ gamiṣyāmi kiṃ karomi vrajāmi kām

शरणं कामतप्तस्य को मे संदर्शयेत्प्रियाम् ।। कं स्वित्पृच्छामि विजने कस्य सा विदिता भवेत्

śaraṇaṃ kāmataptasya ko me saṃdarśayetpriyām || kaṃ svitpṛcchāmi vijane kasya sā viditā bhavet

क्षेमो वा मम कस्य स्याद्यो मे संदर्शयेत्प्रियाम् ।। प्रियाविरहितस्यैष निशाशेषो गतो मम

kṣemo vā mama kasya syādyo me saṃdarśayetpriyām || priyāvirahitasyaiṣa niśāśeṣo gato mama

1.135.20

अन्तर्धानं गतास्तारा यथा देवी ममोर्वशी ।। देवोऽरुणकरस्पर्शाच्छोभां त्यजति चन्द्रमाः

antardhānaṃ gatāstārā yathā devī mamorvaśī || devo'ruṇakarasparśācchobhāṃ tyajati candramāḥ

निशाक्षये क्षामवपुर्यथाहं तद्विनाकृतः ।। एषा ह्यावर्तते पूर्वा सन्ध्या स्नात्वा द्विजातयः

niśākṣaye kṣāmavapuryathāhaṃ tadvinākṛtaḥ || eṣā hyāvartate pūrvā sandhyā snātvā dvijātayaḥ

नूनं नियमसंयुक्तास्तिष्ठन्ति विजितेन्द्रियाः ।। अयं ह्युदयमायाति सविता रक्तमण्डलः

nūnaṃ niyamasaṃyuktāstiṣṭhanti vijitendriyāḥ || ayaṃ hyudayamāyāti savitā raktamaṇḍalaḥ

सर्वसत्त्वसमो देवः सर्वेषां पापनाशनः ।। उदितश्चाप्ययं सूर्यो विभाति विमलेम्बरे

sarvasattvasamo devaḥ sarveṣāṃ pāpanāśanaḥ || uditaścāpyayaṃ sūryo vibhāti vimalembare

एकं फुल्लं महापद्मं सरसीवामले यथा ।। उदितं भास्करं ज्ञात्वा नलिनीपद्मलोचना

ekaṃ phullaṃ mahāpadmaṃ sarasīvāmale yathā || uditaṃ bhāskaraṃ jñātvā nalinīpadmalocanā

उन्मील्यालोकते सर्वं विना तेन निमीलिता ।। तीक्ष्णार्कः संप्रवृत्तोऽयं दिवसः कामवर्धनः

unmīlyālokate sarvaṃ vinā tena nimīlitā || tīkṣṇārkaḥ saṃpravṛtto'yaṃ divasaḥ kāmavardhanaḥ

नैदाघो मां विशेषेण सन्तापयति तां विना ।। कं पृच्छामि वरारोहां संतप्तकनकप्रभाम्

naidāgho māṃ viśeṣeṇa santāpayati tāṃ vinā || kaṃ pṛcchāmi varārohāṃ saṃtaptakanakaprabhām

दृष्टा मयेति सा देवी को मां वक्ष्यति कानने ।। करीन्द्रस्त्वयमभ्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन्

dṛṣṭā mayeti sā devī ko māṃ vakṣyati kānane || karīndrastvayamabhyeti tatkucābhau samudvahan

कुम्भौ कठोरौ सुमुखं पृच्छाम्येनं मतङ्गजम् ।। त्वद्दन्तयुगलप्रख्यं यदूरुयुगलं ह्यभूत्

kumbhau kaṭhorau sumukhaṃ pṛcchāmyenaṃ mataṅgajam || tvaddantayugalaprakhyaṃ yadūruyugalaṃ hyabhūt

गतां तां यदि जानीषे कथयस्व ममोर्वशीम् ।। एष हस्ती गतस्त्रासात्सिंहस्यास्य महात्मनः

gatāṃ tāṃ yadi jānīṣe kathayasva mamorvaśīm || eṣa hastī gatastrāsātsiṃhasyāsya mahātmanaḥ

1.135.30

अदत्त्वैवोत्तरं मह्यं सिंहं पृच्छाम्यहं वने ।। मध्यस्त्वदुपमस्तस्याः क्व सा सम्प्रति केसरिन्

adattvaivottaraṃ mahyaṃ siṃhaṃ pṛcchāmyahaṃ vane || madhyastvadupamastasyāḥ kva sā samprati kesarin

उर्वशी दयिता मह्यं यदि जानासि कथ्यताम् ।। अदत्त्वैवोत्तरं सिंहः कथमेष गतो मम

urvaśī dayitā mahyaṃ yadi jānāsi kathyatām || adattvaivottaraṃ siṃhaḥ kathameṣa gato mama

दृष्टा कथय हे बिम्ब देवीं बिम्बफलाधराम् ।। अनेनापि न चाख्याता पृष्टेन सुदती मम

dṛṣṭā kathaya he bimba devīṃ bimbaphalādharām || anenāpi na cākhyātā pṛṣṭena sudatī mama

मयूर यदि जानीषे बालां बालमृगेक्षणाम् ।। उर्वशीं कथयस्वाद्य क्व प्रिया मम वर्तते

mayūra yadi jānīṣe bālāṃ bālamṛgekṣaṇām || urvaśīṃ kathayasvādya kva priyā mama vartate

अन्तःशरीरं कामाग्निर्बहिर्दहति भास्करः ।। तापार्त्ता निःश्वसन्त्येते सिंहा गिरिगुहागताः

antaḥśarīraṃ kāmāgnirbahirdahati bhāskaraḥ || tāpārttā niḥśvasantyete siṃhā giriguhāgatāḥ

निरस्तजिह्वाः स्रस्ताङ्गा विवृतास्या मुहुर्मुहुः ।। यूथानि महिषीणां च शेरते नलिनीजले

nirastajihvāḥ srastāṅgā vivṛtāsyā muhurmuhuḥ || yūthāni mahiṣīṇāṃ ca śerate nalinījale

सूर्योद्धतजलास्वन्ये पङ्कशेषा सु शेरते ।। गगनं चातकश्चायं तृष्णार्तो लोकते मुहुः

sūryoddhatajalāsvanye paṅkaśeṣā su śerate || gaganaṃ cātakaścāyaṃ tṛṣṇārto lokate muhuḥ

सु भृशं तोयपानार्थी उर्वश्यर्थे यथा त्वहम् ।। यान्त्येते पद्मिनी खण्डान्कुञ्जरास्तापरूषिताः

su bhṛśaṃ toyapānārthī urvaśyarthe yathā tvaham || yāntyete padminī khaṇḍānkuñjarāstāparūṣitāḥ

सुहस्तमुक्तैश्च जलैः सिंचन्त्यात्मानमात्मना ।। महाद्रुमाणां स्कन्धेषु विषण्णाश्चापरे गजाः

suhastamuktaiśca jalaiḥ siṃcantyātmānamātmanā || mahādrumāṇāṃ skandheṣu viṣaṇṇāścāpare gajāḥ

तापं नयन्ति मध्याह्ने मुञ्चन्तः शीकरं मुहुः ।। शाखापर्णान्तराण्येते विहगास्तापतापिताः

tāpaṃ nayanti madhyāhne muñcantaḥ śīkaraṃ muhuḥ || śākhāparṇāntarāṇyete vihagāstāpatāpitāḥ

1.135.40

विशन्ति चैव त्राणार्थं मध्याह्नसमये भृशम् ।। द्रुमशाखागता ह्येते विहगानां च बालकाः

viśanti caiva trāṇārthaṃ madhyāhnasamaye bhṛśam || drumaśākhāgatā hyete vihagānāṃ ca bālakāḥ

रक्तान्तचक्राः सुभृशं विशन्तीह मुहुर्मुहुः ।। त्यक्ताहारक्रियाश्चैते मृगयूथा महावने

raktāntacakrāḥ subhṛśaṃ viśantīha muhurmuhuḥ || tyaktāhārakriyāścaite mṛgayūthā mahāvane

द्रुमच्छायासु तिष्ठन्ति रोमन्थं कुर्वुतो मुहुः ।। अन्वेषमाणो दयितां श्रीतोऽस्मि विजये भृशम्

drumacchāyāsu tiṣṭhanti romanthaṃ kurvuto muhuḥ || anveṣamāṇo dayitāṃ śrīto'smi vijaye bhṛśam

छायायां विश्रमिष्यामि शिरीषस्यास्य साम्प्रतम् ।। तद्गात्रसुकुमाराणि पुष्पाण्यस्य वनस्पतेः

chāyāyāṃ viśramiṣyāmi śirīṣasyāsya sāmpratam || tadgātrasukumārāṇi puṣpāṇyasya vanaspateḥ

शिरीषवृक्षो रम्योऽयं मनोहृदयनन्दनः।। किन्तु मां पीडयत्येष शिरीषस्तद्विनाकृतम्

śirīṣavṛkṣo ramyo'yaṃ manohṛdayanandanaḥ|| kintu māṃ pīḍayatyeṣa śirīṣastadvinākṛtam

सूर्यश्चास्तमुपायाति क्व गमिष्यामि शर्वरीम् ।। अस्तं यातः सहस्रांशुर्निशा प्राप्ता सुदारुणा

sūryaścāstamupāyāti kva gamiṣyāmi śarvarīm || astaṃ yātaḥ sahasrāṃśurniśā prāptā sudāruṇā

रात्रिमेनां विवत्स्यामि न्यग्रोधेऽस्मिन्महाद्रुमे ।। उर्वश्या ऋद्धिरचिते वरवेश्मनि पार्थिवः

rātrimenāṃ vivatsyāmi nyagrodhe'sminmahādrume || urvaśyā ṛddhiracite varaveśmani pārthivaḥ

स क्रीडति तया सार्धं सर्वकामैः सुपूजितः ।। नूनं मां स जनो वेत्ति प्रतिष्ठानपुरे तु मे

sa krīḍati tayā sārdhaṃ sarvakāmaiḥ supūjitaḥ || nūnaṃ māṃ sa jano vetti pratiṣṭhānapure tu me

एतामवस्थां कश्चिन्मे न विजानाति साम्प्रतम् ।। पौरो जानपदः कश्चिज्जनो मे दयितः सदा

etāmavasthāṃ kaścinme na vijānāti sāmpratam || pauro jānapadaḥ kaścijjano me dayitaḥ sadā

निद्रे भजस्व मन्नेत्रे ध्रुवं स्वप्ने वराननाम ।। तां तु प्राप्स्याम्यहं सौम्यां मनसः प्रीतिवर्धिनीम्

nidre bhajasva mannetre dhruvaṃ svapne varānanāma || tāṃ tu prāpsyāmyahaṃ saumyāṃ manasaḥ prītivardhinīm

1.135.50

कथमभ्युदितश्चन्द्रः पीडां जनयते मम ।। तद्वक्त्रविजितः पूर्वं विकरोत्यधुना मयि

kathamabhyuditaścandraḥ pīḍāṃ janayate mama || tadvaktravijitaḥ pūrvaṃ vikarotyadhunā mayi

तुद चन्द्र यथाकामं मम देहं विनाकृतम् ।। त्वया तु नाथं संप्राप्य सापत्न्यं मम दर्शय

tuda candra yathākāmaṃ mama dehaṃ vinākṛtam || tvayā tu nāthaṃ saṃprāpya sāpatnyaṃ mama darśaya

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि उर्वश्या रहितो वने ।। चन्द्र पौत्रे कुरु दयां दर्शयस्व मम प्रियाम्

hā hato'smi vinaṣṭo'smi urvaśyā rahito vane || candra pautre kuru dayāṃ darśayasva mama priyām

शशाङ्क देव शीतांशो नृणां दृष्टिमनोहर ।। आक्रन्दामि तवाद्याहं दर्शयस्व प्रियां मम

śaśāṅka deva śītāṃśo nṛṇāṃ dṛṣṭimanohara || ākrandāmi tavādyāhaṃ darśayasva priyāṃ mama

अतृप्त दर्शनस्यैव सा गता सुन्दरी मम ।। अन्तर्धानं विशालाक्षी तां दर्शय ममोर्वशीम्

atṛpta darśanasyaiva sā gatā sundarī mama || antardhānaṃ viśālākṣī tāṃ darśaya mamorvaśīm

कदाऽधररसं तस्याः पास्याम्यमृतसन्निभम् ।। कदा द्रष्टास्मि तां भूयः कमलोदरसन्निभाम्

kadā'dhararasaṃ tasyāḥ pāsyāmyamṛtasannibham || kadā draṣṭāsmi tāṃ bhūyaḥ kamalodarasannibhām

मृणालबाहुयुगलां पद्मवक्त्रां कदा प्रियाम् ।। नीलोत्पलाक्षीमालिङ्ग्य तापं त्यक्ष्याम्यनङ्गजम्

mṛṇālabāhuyugalāṃ padmavaktrāṃ kadā priyām || nīlotpalākṣīmāliṅgya tāpaṃ tyakṣyāmyanaṅgajam

अनङ्गशरनुन्नस्य बाले भव गतिर्मम ।। ददस्व दर्शनं सुभ्रूः का ममान्या गतिर्भवेत्

anaṅgaśaranunnasya bāle bhava gatirmama || dadasva darśanaṃ subhrūḥ kā mamānyā gatirbhavet

काममोहगृहीतस्य त्वमेवाभूर्गतिर्मम ।। भूयस्त्वमेव सुभगे गतिर्भव ममानघे

kāmamohagṛhītasya tvamevābhūrgatirmama || bhūyastvameva subhage gatirbhava mamānaghe

एषा विरलिता रात्रिर्मम वर्षशतोपमा ।। अन्वेष्टुं क्व गमिष्यामि निर्घृणां तां ममोपरि

eṣā viralitā rātrirmama varṣaśatopamā || anveṣṭuṃ kva gamiṣyāmi nirghṛṇāṃ tāṃ mamopari

1.135.60

यस्याः कोपं न जानामि स्वप्नेऽपि वरवर्णिनि ।। दैवेनोपहतस्याद्य त्यक्ता सा सुभगा गता

yasyāḥ kopaṃ na jānāmi svapne'pi varavarṇini || daivenopahatasyādya tyaktā sā subhagā gatā

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं स विलपन्राजा त्यक्ताहारः परिभ्रमन् । आससाद कुरुक्षेत्रं द्वादशाहेन पार्थिव

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ sa vilapanrājā tyaktāhāraḥ paribhraman | āsasāda kurukṣetraṃ dvādaśāhena pārthiva

पुष्करिण्यास्तटप्लक्षे पुष्करैरुपशोभिते । निषसाद तदा श्रान्तः क्षुत्पिपासासमन्वितः।। विललाप स तत्रापि मदनेन वशीकृतः

puṣkariṇyāstaṭaplakṣe puṣkarairupaśobhite | niṣasāda tadā śrāntaḥ kṣutpipāsāsamanvitaḥ|| vilalāpa sa tatrāpi madanena vaśīkṛtaḥ

कदा नु तच्चन्द्रमसोऽनुकान्ति मुखं स्मितं चारुविलोचनायाः।। उन्नाम्य पास्याम्यधरं तृषार्तो वारीव पान्थः पथि कृच्छ्रलभ्यम्

kadā nu taccandramaso'nukānti mukhaṃ smitaṃ cāruvilocanāyāḥ|| unnāmya pāsyāmyadharaṃ tṛṣārto vārīva pānthaḥ pathi kṛcchralabhyam

135

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरूरवाप्रलापवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदु त्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde purūravāpralāpavarṇano nāma pañcatriṃśadu ttaraśatatamodhyāyaḥ

अध्यायः १३६

मार्कण्डेय उवाच ।। उर्वश्यपि वरारोहा मदनेनाभिपीडिता ।। जगाद नारदस्याथ स्वामवस्थां नृपं विना

mārkaṇḍeya uvāca || urvaśyapi varārohā madanenābhipīḍitā || jagāda nāradasyātha svāmavasthāṃ nṛpaṃ vinā

ततस्तां नारदः प्राह सुभगे गच्छ पार्थिवम् ।। तस्याप्यवस्था महती त्वद्विहीनस्य सुन्दरि

tatastāṃ nāradaḥ prāha subhage gaccha pārthivam || tasyāpyavasthā mahatī tvadvihīnasya sundari

एकां रात्रिं नरेन्द्रेण सहोष्य वरवर्णिनि ।। स्वर्गलोकमुपागच्छ श्रेयः प्राप्स्यसि वै ततः

ekāṃ rātriṃ narendreṇa sahoṣya varavarṇini || svargalokamupāgaccha śreyaḥ prāpsyasi vai tataḥ

नारदेनैवमुक्ता सा सखीभिर्बहुभिर्वृता ।। पुष्करिण्यास्तरुप्लक्षे ययौ स्नातुं वरानना

nāradenaivamuktā sā sakhībhirbahubhirvṛtā || puṣkariṇyāstaruplakṣe yayau snātuṃ varānanā

एतस्मिन्नेव काले तु निद्रयोपहृतो नृपः ।। अप्सरोभिरवज्ञातस्तत्र सुष्वाप पार्थिव

etasminneva kāle tu nidrayopahṛto nṛpaḥ || apsarobhiravajñātastatra suṣvāpa pārthiva

अद्य यास्यामि राजानमिति हृष्टा तदोर्वशी।। क्रीडन्त्यत्र जले तस्मिन्सखीगणवृता तदा

adya yāsyāmi rājānamiti hṛṣṭā tadorvaśī|| krīḍantyatra jale tasminsakhīgaṇavṛtā tadā

त्यक्तनिद्रो नरेन्द्रोऽपि विललाप चिरं पुनः ।। शुश्राव विलपन्तं सा सखीभिः सहिता नृपम्

tyaktanidro narendro'pi vilalāpa ciraṃ punaḥ || śuśrāva vilapantaṃ sā sakhībhiḥ sahitā nṛpam

दर्शयामाम चात्मानं पार्थिवस्य शुभा ततः ।। उवाच च वरारोहा नारदोक्तमशेषतः

darśayāmāma cātmānaṃ pārthivasya śubhā tataḥ || uvāca ca varārohā nāradoktamaśeṣataḥ

तत्रैवोवास तां रात्रिं सह तेन वरानना ।। रात्रिक्षये विसंज्ञं सा राजानं वाक्यमब्रवीत्

tatraivovāsa tāṃ rātriṃ saha tena varānanā || rātrikṣaye visaṃjñaṃ sā rājānaṃ vākyamabravīt

1.136.10

उर्वश्युवाच ।। आराधयस्व गन्धर्वान्मोहं त्यक्त्वा नरेश्वर ।। तेषां प्रार्थय मां सौम्य ततः प्राप्स्यसि मा चिरम्

urvaśyuvāca || ārādhayasva gandharvānmohaṃ tyaktvā nareśvara || teṣāṃ prārthaya māṃ saumya tataḥ prāpsyasi mā ciram

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं राजा तत्रैव पार्थिव ।। तपः स विपुलं चक्रे तद्गतेनैव चेतसा

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā yayau svargaṃ rājā tatraiva pārthiva || tapaḥ sa vipulaṃ cakre tadgatenaiva cetasā

अथ संवत्सरे पूर्णे सूर्यस्योदयनं प्रति ।। नारदं पुरतः कृत्वा गन्धर्वा दर्शनं ददुः

atha saṃvatsare pūrṇe sūryasyodayanaṃ prati || nāradaṃ purataḥ kṛtvā gandharvā darśanaṃ daduḥ

गन्धर्वा ऊचुः ।। वरं वरय राजेन्द्र यदिच्छसि महाभुज ।। वयं हि तव दास्यामः सर्व एवामरप्रभाः

gandharvā ūcuḥ || varaṃ varaya rājendra yadicchasi mahābhuja || vayaṃ hi tava dāsyāmaḥ sarva evāmaraprabhāḥ

पुरूरवा उवाच ।। भवन्तश्चेत्प्रसन्ना मे यदि मे रोचते वरम् ।। उर्वशी सेह चार्वङ्गी भवद्भिर्मम दीयताम्

purūravā uvāca || bhavantaścetprasannā me yadi me rocate varam || urvaśī seha cārvaṅgī bhavadbhirmama dīyatām

गन्धर्वा ऊचुः ।। स्थालीं पूर्णामिमां राजन्गृहाणाग्नेर्महाभुज ।। अस्मादग्निं त्रिधा कृत्वा यजस्व विगतज्वरः

gandharvā ūcuḥ || sthālīṃ pūrṇāmimāṃ rājangṛhāṇāgnermahābhuja || asmādagniṃ tridhā kṛtvā yajasva vigatajvaraḥ

वेदोक्तेन विधानेन गन्धर्वत्वमवाप्स्यसि ।। त्रेताग्निपूर्वस्य विधेरस्मिन्मन्वन्तरे भवान्

vedoktena vidhānena gandharvatvamavāpsyasi || tretāgnipūrvasya vidherasminmanvantare bhavān

भविता दर्शिता लोके गुरुश्च जगतीपतिः ।। गन्धर्वत्वमवाप्याथ राजन्प्राप्स्यस्यथोर्वशीम्

bhavitā darśitā loke guruśca jagatīpatiḥ || gandharvatvamavāpyātha rājanprāpsyasyathorvaśīm

मन्वन्तरमिमं सर्वं रन्ता च त्वं तया सह ।। मन्वन्तरे गते राजन्नुर्वश्या सहितो भवान्

manvantaramimaṃ sarvaṃ rantā ca tvaṃ tayā saha || manvantare gate rājannurvaśyā sahito bhavān

प्रवेक्ष्यति निशानाथं सोमं शीतांशुमुज्वलम् ।। आधारं सर्वलोकस्य पितॄणां स्थानमुत्तमम्

pravekṣyati niśānāthaṃ somaṃ śītāṃśumujvalam || ādhāraṃ sarvalokasya pitṝṇāṃ sthānamuttamam

1.136.20

मार्कण्डेय उवाच ।। अग्निस्थालीं नृपे दत्त्वा गन्धर्वास्त्रिदिवं ययुः ।।। अथाऽऽजगाम तं देशं बालमादाय चोर्वशी

mārkaṇḍeya uvāca || agnisthālīṃ nṛpe dattvā gandharvāstridivaṃ yayuḥ ||| athā''jagāma taṃ deśaṃ bālamādāya corvaśī

उर्वश्युवाच ।। तस्मिन्समागमे सौम्य जातोऽयं तनयः प्रभो ।। तमादाय प्रतिष्ठानं व्रज पार्थिव माचिरम्

urvaśyuvāca || tasminsamāgame saumya jāto'yaṃ tanayaḥ prabho || tamādāya pratiṣṭhānaṃ vraja pārthiva māciram

कृतं नामास्य गन्धर्वैर्विश्वायुरति भूमिप ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एवं दत्त्वा नृपे बालं सा प्रयाता त्रिविष्टपम्

kṛtaṃ nāmāsya gandharvairviśvāyurati bhūmipa || mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ dattvā nṛpe bālaṃ sā prayātā triviṣṭapam

एकाकी चिन्तयामास बुधपुत्रोप्यनन्तरम् ।। किन्नु बालमुपादाय गमिष्यामि पुरं स्वकम्

ekākī cintayāmāsa budhaputropyanantaram || kinnu bālamupādāya gamiṣyāmi puraṃ svakam

अथादाय गमिष्यामि स्थालीमेतां विभावसोः।। श्वापदेभ्यो भयं घोरं बालस्येह भविष्यति

athādāya gamiṣyāmi sthālīmetāṃ vibhāvasoḥ|| śvāpadebhyo bhayaṃ ghoraṃ bālasyeha bhaviṣyati

मया विहीनस्य भयं नास्ति किञ्चिद्विभावसोः ।। एवं स निश्चयं कृत्वा बालमादाय सत्वरः

mayā vihīnasya bhayaṃ nāsti kiñcidvibhāvasoḥ || evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā bālamādāya satvaraḥ

जगाम स्वपुरं हृष्टः ससैन्यश्चागमत्पुनः ।। स्थालीं ददर्श हीनां तु दृष्ट्वा मोहमुपागतः

jagāma svapuraṃ hṛṣṭaḥ sasainyaścāgamatpunaḥ || sthālīṃ dadarśa hīnāṃ tu dṛṣṭvā mohamupāgataḥ

त्रिदिवादेत्य गन्धर्वा मूढं पार्थिवसत्तमम् ।। उत्थापयित्वा वचनमूचुस्तद्धितकाङ्क्षिणः

tridivādetya gandharvā mūḍhaṃ pārthivasattamam || utthāpayitvā vacanamūcustaddhitakāṅkṣiṇaḥ

राजन्नस्मिञ्छमीगर्भे प्रविष्टः स हुताशनः ।। अस्मात्त्वमरणिं कृत्वा जनयस्व हुताशनम्

rājannasmiñchamīgarbhe praviṣṭaḥ sa hutāśanaḥ || asmāttvamaraṇiṃ kṛtvā janayasva hutāśanam

त्रिधा कृत्वा तु तं वीर यजस्व विधिवत्तदा ।। तमिष्ट्वा प्राप्स्यसे वीर गन्धर्वत्मसंशयम्

tridhā kṛtvā tu taṃ vīra yajasva vidhivattadā || tamiṣṭvā prāpsyase vīra gandharvatmasaṃśayam

1.136.30

त्रेताग्निं ते नरेन्द्रेह होष्यन्ति सततं द्विजाः ।। सप्तवर्षाणि तेऽप्येवं यास्यत्यस्मत्सलोकताम्

tretāgniṃ te narendreha hoṣyanti satataṃ dvijāḥ || saptavarṣāṇi te'pyevaṃ yāsyatyasmatsalokatām

त्रयोऽग्नयश्चोपसदं तव राजन्प्रकीर्तिताः ।। अग्निराहवनीयस्तु वासुदेवो नराधिप

trayo'gnayaścopasadaṃ tava rājanprakīrtitāḥ || agnirāhavanīyastu vāsudevo narādhipa

दक्षिणाग्निस्तथा ज्ञेयो नित्यं संकर्षणो बुधैः ।। तथा च गार्हपत्योऽग्निः प्रद्युम्नः परिपठ्यते

dakṣiṇāgnistathā jñeyo nityaṃ saṃkarṣaṇo budhaiḥ || tathā ca gārhapatyo'gniḥ pradyumnaḥ paripaṭhyate

तथैवौपसदो राजन्ननिरुद्धः प्रकीर्तितः ।। तस्मादेव वरो विष्णुश्चतुरात्मा नराधिप

tathaivaupasado rājannaniruddhaḥ prakīrtitaḥ || tasmādeva varo viṣṇuścaturātmā narādhipa

फलाभिसन्धानहुतो गन्धर्वत्वं प्रयच्छति ।। कामं विनाग्निहोत्रेण हुतो राजञ्जनार्दनः

phalābhisandhānahuto gandharvatvaṃ prayacchati || kāmaṃ vināgnihotreṇa huto rājañjanārdanaḥ

प्रयच्छति परं स्थानममृतं शाश्वतं ध्रुवम् ।। अग्निहोत्रादृते राजन्गन्धर्वत्वं न विद्यते

prayacchati paraṃ sthānamamṛtaṃ śāśvataṃ dhruvam || agnihotrādṛte rājangandharvatvaṃ na vidyate

सुहुतेनाग्निहोत्रेण प्राप्यते संशयं विना ।। एवमुक्त्वा ययुः सर्वे गन्धर्वास्त्रिदिवं ततः

suhutenāgnihotreṇa prāpyate saṃśayaṃ vinā || evamuktvā yayuḥ sarve gandharvāstridivaṃ tataḥ

राजाप्यरणिमादाय शमीगर्भाद्गृहं ययौ।। ततः प्रभृति राजेन्द्र शमीगर्भाद्धुताशनम्।।। जनयन्ति द्विजश्रेष्ठास्तत्र सन्निहितस्त्वसौ

rājāpyaraṇimādāya śamīgarbhādgṛhaṃ yayau|| tataḥ prabhṛti rājendra śamīgarbhāddhutāśanam||| janayanti dvijaśreṣṭhāstatra sannihitastvasau

एकोऽग्निरासीन्नृपवर्य पूर्वं वैवस्वतस्यास्य तथान्तरेऽस्मिन् ।। त्रिधाकृतस्तेन महानुभाव संमंत्रिविप्रैः क्रतुशास्त्रविज्ञैः

eko'gnirāsīnnṛpavarya pūrvaṃ vaivasvatasyāsya tathāntare'smin || tridhākṛtastena mahānubhāva saṃmaṃtrivipraiḥ kratuśāstravijñaiḥ

136

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रेताग्न्युत्पत्तिर्नाम षट्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tretāgnyutpattirnāma ṣaṭtriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३७

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः स स्वपुरं प्राप्य चाग्न्युपासनतत्परः ।। ईजे बहुविधैर्यज्ञैः प्रजा धर्मेण पालयन्

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ sa svapuraṃ prāpya cāgnyupāsanatatparaḥ || īje bahuvidhairyajñaiḥ prajā dharmeṇa pālayan

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा वाजपेयैः सहस्रशः ।। अग्निष्टोमैश्चातिरात्रैर्द्वादशाहैः पुनःपुनः

aśvamedhaśatairiṣṭvā vājapeyaiḥ sahasraśaḥ || agniṣṭomaiścātirātrairdvādaśāhaiḥ punaḥpunaḥ

सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् बभौ ।। अमानुषैर्वृतः सत्त्वैः स विजिग्ये महीतलम्

saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ babhau || amānuṣairvṛtaḥ sattvaiḥ sa vijigye mahītalam

दुर्भिक्षं मरणं व्याधिर्नाभवत्कस्यचित्क्वचित् ।। सर्वो धर्मपरो लोकः सर्व एव सुखी जनः

durbhikṣaṃ maraṇaṃ vyādhirnābhavatkasyacitkvacit || sarvo dharmaparo lokaḥ sarva eva sukhī janaḥ

सर्वे चैव समृद्धार्थास्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ।। नासीत्पशुवधार्हाणां वधस्तस्मिन्वृथा तदा

sarve caiva samṛddhārthāstasmiñjanapadeśvare || nāsītpaśuvadhārhāṇāṃ vadhastasminvṛthā tadā

सर्वभूतानि राजानं भावेनोपगतानि तम् ।। सर्वस्य च जनन्यासीत्स राजा पितृसन्निभः

sarvabhūtāni rājānaṃ bhāvenopagatāni tam || sarvasya ca jananyāsītsa rājā pitṛsannibhaḥ

दृष्ट्वा तं भूपतिं स्वप्ने प्रसीदन्ति जनास्तदा ।। यदा निर्यात्यसौ राजा चतुरङ्गबलान्वितः

dṛṣṭvā taṃ bhūpatiṃ svapne prasīdanti janāstadā || yadā niryātyasau rājā caturaṅgabalānvitaḥ

गृहचर्यारता नार्यस्तदा पश्यन्ति तं सदा ।। पुष्पैश्चन्दनधूपैश्च तथैव विकिरन्ति तम्

gṛhacaryāratā nāryastadā paśyanti taṃ sadā || puṣpaiścandanadhūpaiśca tathaiva vikiranti tam

उर्वशी कृतपुण्या सा देवी नारायणात्मजा ।। यया क्रीडितमस्याङ्के वदन्त्येवं च योषितः

urvaśī kṛtapuṇyā sā devī nārāyaṇātmajā || yayā krīḍitamasyāṅke vadantyevaṃ ca yoṣitaḥ

1.137.10

अयमायात्यसौ राजा यदा शृण्वन्ति योषितः ।। गृहकार्याण्यपि त्यक्त्वा तदा यान्ति ,गवाक्षकान्

ayamāyātyasau rājā yadā śṛṇvanti yoṣitaḥ || gṛhakāryāṇyapi tyaktvā tadā yānti ,gavākṣakān

अभ्राणि शारदानीव बहुचन्द्राणि योषिताम् ।। मुखै राजन्ति वेश्मानि निर्याते पृथिवीश्वरे

abhrāṇi śāradānīva bahucandrāṇi yoṣitām || mukhai rājanti veśmāni niryāte pṛthivīśvare

या न पश्यति तं यान्तं सा तं ज्ञात्वा तिरोहितम् ।। मुषितं चैव साऽऽत्मानं वेत्ति निन्दति सा भृशम्

yā na paśyati taṃ yāntaṃ sā taṃ jñātvā tirohitam || muṣitaṃ caiva sā''tmānaṃ vetti nindati sā bhṛśam

या च पश्यति तं यान्तं कन्दर्पसदृशं नृपम् ।। तद्गतेन ह्रदा सापि शून्या तिष्ठति वेश्मनि

yā ca paśyati taṃ yāntaṃ kandarpasadṛśaṃ nṛpam || tadgatena hradā sāpi śūnyā tiṣṭhati veśmani

यदा यजति यज्ञैश्च तदा शून्या वसुन्धरा ।। सर्वा भवति राजानं तदा गच्छति वै जनः

yadā yajati yajñaiśca tadā śūnyā vasundharā || sarvā bhavati rājānaṃ tadā gacchati vai janaḥ

यश्च याति जनस्तस्य यज्ञे राज्ञो महात्मनः ।। किमिच्छकैस्तदा राज्ञा सर्वः संपूज्यते तदा

yaśca yāti janastasya yajñe rājño mahātmanaḥ || kimicchakaistadā rājñā sarvaḥ saṃpūjyate tadā

सभासंस्थस्य वै राज्ञः प्रतीहारो दिने दिने ।। उद्घोषयति कार्यार्थी तस्य राज्ये कथंचन

sabhāsaṃsthasya vai rājñaḥ pratīhāro dine dine || udghoṣayati kāryārthī tasya rājye kathaṃcana

इत्येवं शासतो राज्यं गतः कालो महीपतेः ।। स कदाचिद्द्विजानाह दर्शयध्वं ममोर्वशीम्

ityevaṃ śāsato rājyaṃ gataḥ kālo mahīpateḥ || sa kadāciddvijānāha darśayadhvaṃ mamorvaśīm

द्रक्ष्यसे तां स्वयं राजन्न वयं दर्शयामहे ।। ततस्तेषां धने लोभं चक्रे कामनिपीडितः

drakṣyase tāṃ svayaṃ rājanna vayaṃ darśayāmahe || tatasteṣāṃ dhane lobhaṃ cakre kāmanipīḍitaḥ

ह्रियमाणे धने विप्रैः शप्तः पञ्चत्वमागतः ।। जीवितश्चापरैर्विप्रैर्गतरोषैर्महीपतिः

hriyamāṇe dhane vipraiḥ śaptaḥ pañcatvamāgataḥ || jīvitaścāparairviprairgataroṣairmahīpatiḥ

1.137.20

आत्मानं गर्हयित्वाऽसौ लब्धसंज्ञो महीपतिः ।। आयुं राज्येऽभिषिच्यैव प्रतिष्ठानपुरे स्वके

ātmānaṃ garhayitvā'sau labdhasaṃjño mahīpatiḥ || āyuṃ rājye'bhiṣicyaiva pratiṣṭhānapure svake

साग्निहोत्रस्ततो राजा ययौ नारायणाश्रमम् ।। तस्याश्रमे तपश्चक्रे राजा संवत्सरत्रयम्

sāgnihotrastato rājā yayau nārāyaṇāśramam || tasyāśrame tapaścakre rājā saṃvatsaratrayam

ततो नारायणः प्राह तं नृपं तपसि स्थितम् ।। अद्य प्राप्स्यसि तां राजन्यत्कृते परितप्यसे

tato nārāyaṇaḥ prāha taṃ nṛpaṃ tapasi sthitam || adya prāpsyasi tāṃ rājanyatkṛte paritapyase

सशरीरोऽद्य गन्तासि त्रिदिवं राजसत्तम ।। एवं द्विजेन्द्रे वदति विमानं प्रत्यदृश्यत

saśarīro'dya gantāsi tridivaṃ rājasattama || evaṃ dvijendre vadati vimānaṃ pratyadṛśyata

उर्वश्यधिष्ठितं रम्यं गन्धर्वैश्च सहस्रशः ।। यस्मिन्युक्तं तुरङ्गाणां सहस्रं चन्द्रवर्चसाम्

urvaśyadhiṣṭhitaṃ ramyaṃ gandharvaiśca sahasraśaḥ || yasminyuktaṃ turaṅgāṇāṃ sahasraṃ candravarcasām

विमानादवरुह्याथ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।। उर्वशी च ववन्दैनमृषिं ज्वलनतेजसम्

vimānādavaruhyātha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ || urvaśī ca vavandainamṛṣiṃ jvalanatejasam

अनुज्ञातोऽथ ऋषिणा तदा राजा पुरूरवाः ।। कृत्वाग्निहोत्रमात्मस्थं विमानं तं समास्थितः

anujñāto'tha ṛṣiṇā tadā rājā purūravāḥ || kṛtvāgnihotramātmasthaṃ vimānaṃ taṃ samāsthitaḥ

ऋषिं प्रदक्षिणीकृत्य त्रिदिवं स नृपो गतः ।। सशरीरो नृपः स्वर्गं तदा प्राप्य सुदुर्लभम्

ṛṣiṃ pradakṣiṇīkṛtya tridivaṃ sa nṛpo gataḥ || saśarīro nṛpaḥ svargaṃ tadā prāpya sudurlabham

शक्रेणाभ्यर्चितः काले विजहार यथासुखम्।। देवोद्यानेषु सर्वेषु उर्वश्या सहितस्तदा

śakreṇābhyarcitaḥ kāle vijahāra yathāsukham|| devodyāneṣu sarveṣu urvaśyā sahitastadā

नासौ वियुज्यते साक्षात्कदाचिदपि पार्थिवः ।। अमावस्याममावस्यां नियतं चन्द्रभास्करौ

nāsau viyujyate sākṣātkadācidapi pārthivaḥ || amāvasyāmamāvasyāṃ niyataṃ candrabhāskarau

1.137.30

द्रष्टुं यातौ महीपालमेकराशिगतौ सदा ।। उर्वश्या सहितं पौत्रं यदा पश्यति चन्द्रमाः

draṣṭuṃ yātau mahīpālamekarāśigatau sadā || urvaśyā sahitaṃ pautraṃ yadā paśyati candramāḥ

तदा सुधारसं देवः स्नेहात्स्रवति मानद ।। सुधामृतरसं तं च पिबन्ति पितरः सदा

tadā sudhārasaṃ devaḥ snehātsravati mānada || sudhāmṛtarasaṃ taṃ ca pibanti pitaraḥ sadā

श्राद्धकालस्तदाप्युक्तो नृणां नृपवरोत्तम ।। तदा श्राद्धं हि यद्दत्तं सुधारसविमिश्रितम्

śrāddhakālastadāpyukto nṛṇāṃ nṛpavarottama || tadā śrāddhaṃ hi yaddattaṃ sudhārasavimiśritam

तदश्नन्ति महीपाल पितरोऽमृतसन्निभम् ।। अमावस्याममावस्यां तदा श्राद्धं प्रयत्नतः

tadaśnanti mahīpāla pitaro'mṛtasannibham || amāvasyāmamāvasyāṃ tadā śrāddhaṃ prayatnataḥ

कुरुष्व भूमिपश्रेष्ठ सर्वान्कामानवाप्स्यसि ।। येऽपि श्राद्धं करिष्यन्ति तदा चान्ये नराधिप

kuruṣva bhūmipaśreṣṭha sarvānkāmānavāpsyasi || ye'pi śrāddhaṃ kariṣyanti tadā cānye narādhipa

तेषामायुर्यशः सौख्यं दास्यन्ति प्रपितामहाः ।। देवकार्यादपि श्रेष्ठं पितृकार्यं प्रचक्षते

teṣāmāyuryaśaḥ saukhyaṃ dāsyanti prapitāmahāḥ || devakāryādapi śreṣṭhaṃ pitṛkāryaṃ pracakṣate

336

पितरो नाम राजेन्द्र देवानामपि देवताः ।। राज्यकामः स्वर्गकामः पुष्टिकामस्तथैव च

pitaro nāma rājendra devānāmapi devatāḥ || rājyakāmaḥ svargakāmaḥ puṣṭikāmastathaiva ca

पितॄन्सन्तर्पयेच्छ्राद्धे चन्द्रसूर्यसमागमे ।। वसन्ति सततं राजन्पितरश्चन्द्रमण्डले

pitṝnsantarpayecchrāddhe candrasūryasamāgame || vasanti satataṃ rājanpitaraścandramaṇḍale

तेषां मासमहोरात्रं विभागं तत्र मे शृणु ।। कृष्णपक्षाष्टमी मध्ये तेषामुदयते रविः

teṣāṃ māsamahorātraṃ vibhāgaṃ tatra me śṛṇu || kṛṣṇapakṣāṣṭamī madhye teṣāmudayate raviḥ

शुक्लाष्टम्यां तथैवास्तं तेषां याति दिवाकरः ।। अमावस्या तदा तेषां मध्याह्नं जायते नृप ।। तस्माच्छ्राद्धानि देयानि तस्मिन्काले प्रयत्नतः

śuklāṣṭamyāṃ tathaivāstaṃ teṣāṃ yāti divākaraḥ || amāvasyā tadā teṣāṃ madhyāhnaṃ jāyate nṛpa || tasmācchrāddhāni deyāni tasminkāle prayatnataḥ

1.137.40

एतावदुक्तं नृपवर्य तस्य धर्मात्मजस्याऽप्रतिमस्य वृत्तम् ।।। धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पापहरं सुखञ्च

etāvaduktaṃ nṛpavarya tasya dharmātmajasyā'pratimasya vṛttam ||| dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśanaṃ ca saubhāgyadaṃ pāpaharaṃ sukhañca

137

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरूरवसः स्वर्गप्राप्तिर्नाम सप्तत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde purūravasaḥ svargaprāptirnāma saptatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३८

वज्र उवाच ।। वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषांचिन्नरके तथा ।। नरकस्थाः फलं दातुं कथं शक्ता वदस्व मे

vajra uvāca || vartante pitaraḥ svarge keṣāṃcinnarake tathā || narakasthāḥ phalaṃ dātuṃ kathaṃ śaktā vadasva me

मार्कण्डेय उवाच ।। पितॄणां तु गणाः सप्त नामतस्तान्निबोध मे ।। त्रयोऽमूर्तिमतश्चैषां चत्वारश्च समूर्तयः

mārkaṇḍeya uvāca || pitṝṇāṃ tu gaṇāḥ sapta nāmatastānnibodha me || trayo'mūrtimataścaiṣāṃ catvāraśca samūrtayaḥ

सुभासुरा बर्हिषदोऽग्निष्वात्तास्तथैव च ।। त्रयो मूर्तिमतश्चैषां चत्वारश्चाप्यमूर्तयः

subhāsurā barhiṣado'gniṣvāttāstathaiva ca || trayo mūrtimataścaiṣāṃ catvāraścāpyamūrtayaḥ

क्रव्यादाश्चोपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः ।। मूर्तिमन्तः पितृगणाश्चत्वारश्च प्रकीर्तिताः

kravyādāścopahūtāśca ājyapāśca sukālinaḥ || mūrtimantaḥ pitṛgaṇāścatvāraśca prakīrtitāḥ

सुभास्वरा ब्रह्मसुताः सोममाप्याययन्ति ये ।। ब्रह्मलोकचरा राजन्नित्यं मूर्तिविवर्जिताः

subhāsvarā brahmasutāḥ somamāpyāyayanti ye || brahmalokacarā rājannityaṃ mūrtivivarjitāḥ

तथा बर्हिषदो नाम राजपुत्रा मरीचिनः ।। आप्याययन्ति ते देवाँल्लोके सोमपदे स्थिताः

tathā barhiṣado nāma rājaputrā marīcinaḥ || āpyāyayanti te devām̐lloke somapade sthitāḥ

विभ्राजलोके तिष्ठन्ति अग्निष्वात्ता नराधिप ।। पुलस्त्यस्य ऋषेः पुत्रा भविष्यन्ति जगन्ति ते

vibhrājaloke tiṣṭhanti agniṣvāttā narādhipa || pulastyasya ṛṣeḥ putrā bhaviṣyanti jaganti te

दानवान्यक्षगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान् ।। दैत्यान्भूतपिशाचांश्च विद्याधरगणांस्तथा

dānavānyakṣagandharvānpiśācoragarākṣasān || daityānbhūtapiśācāṃśca vidyādharagaṇāṃstathā

नागान्सर्पान्सुपर्णांश्च पर्वतान्सरितस्तथा ।। क्रव्यादाँश्चोपहूतांश्च अज्यपाँश्च सुकालिनः

nāgānsarpānsuparṇāṃśca parvatānsaritastathā || kravyādām̐ścopahūtāṃśca ajyapām̐śca sukālinaḥ

1.138.10

ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान्भावयन्त्यन्त्यजाँस्तथा ।। कवेराङ्गिरसश्चैव कर्दमस्य प्रजापतेः

brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyānbhāvayantyantyajām̐stathā || kaverāṅgirasaścaiva kardamasya prajāpateḥ

वसिष्ठस्य तथा पुत्राः क्रमेणैते प्रकीर्तिताः ।। ज्योतिर्भासः स्मृता लोके ये च लोका मरीचिनः

vasiṣṭhasya tathā putrāḥ krameṇaite prakīrtitāḥ || jyotirbhāsaḥ smṛtā loke ye ca lokā marīcinaḥ

तेजेस्विनो मान साश्च क्रमेणैते प्रकीर्तिताः ।। एते श्राद्धस्य भोक्तारो विश्वेदेवैः सदा सह

tejesvino māna sāśca krameṇaite prakīrtitāḥ || ete śrāddhasya bhoktāro viśvedevaiḥ sadā saha

एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्संतर्पयन्त्यतः ।। यत्र क्वचन धर्मज्ञ वर्तमाना हि योगतः

ete śrāddhaṃ sadā bhuktvā pitṝnsaṃtarpayantyataḥ || yatra kvacana dharmajña vartamānā hi yogataḥ

एते च पुष्ट्या विनियोजयन्ति श्राद्धस्य दातारमदीनसत्त्वाः ।। तृप्तास्तथैते विनियोजयन्ति दातुः पितॄन्सर्वगतान्महीप

ete ca puṣṭyā viniyojayanti śrāddhasya dātāramadīnasattvāḥ || tṛptāstathaite viniyojayanti dātuḥ pitṝnsarvagatānmahīpa

138

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पितृस्वर्गनरकनिवासहेतुनिर्णयोनामाष्टत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pitṛsvarganarakanivāsahetunirṇayonāmāṣṭatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३९

वज्र उवाच ।। वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते प्रथमे भृगुनन्दन ।। श्राद्धं प्रदर्शितं केन तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || vaivasvate'ntare prāpte prathame bhṛgunandana || śrāddhaṃ pradarśitaṃ kena tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। हिरण्याक्षवधे पूर्वं यदा त्यक्त्वा धराधराः ।। धरां सपक्षा खगमाः खं गता मनुजेश्वर

mārkaṇḍeya uvāca || hiraṇyākṣavadhe pūrvaṃ yadā tyaktvā dharādharāḥ || dharāṃ sapakṣā khagamāḥ khaṃ gatā manujeśvara

धराधरपरित्यक्ता तदा चलितबन्धना ।। धरा स्थानाच्च्युता वेगात्प्रविवेश रसातलम्

dharādharaparityaktā tadā calitabandhanā || dharā sthānāccyutā vegātpraviveśa rasātalam

हिरण्याक्षं तदा हत्वा नृवराहो जनार्दनः । प्रोथेन च कराभ्यां च विधार्य वसुधां बलात्

hiraṇyākṣaṃ tadā hatvā nṛvarāho janārdanaḥ | prothena ca karābhyāṃ ca vidhārya vasudhāṃ balāt

संपूज्यमानस्त्रिदशैः प्रविवेश रसातलम् ।। रसातलतलं गत्वा शेषमूर्तौ स्वके स्थितः

saṃpūjyamānastridaśaiḥ praviveśa rasātalam || rasātalatalaṃ gatvā śeṣamūrtau svake sthitaḥ

दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य महीं दध्रे तदा भुजे ।। वामबाहुनिविष्टांतां कृत्वा त्रिदशपुङ्गवः

daṃṣṭrāgreṇa samuddhṛtya mahīṃ dadhre tadā bhuje || vāmabāhuniviṣṭāṃtāṃ kṛtvā tridaśapuṅgavaḥ

उज्जहार महातेजा लोकानां हितकाम्यया ।। रत्नज्वालावलीपुञ्जदुर्विभाव्यमुखाम्बुजः

ujjahāra mahātejā lokānāṃ hitakāmyayā || ratnajvālāvalīpuñjadurvibhāvyamukhāmbujaḥ

शेषस्तुष्टाव देवेशं तस्मिन्काले जगद्गुरुम्।। पुरंध्रिवेशा वसुधा देवं तद्बाहुसंस्थिता

śeṣastuṣṭāva deveśaṃ tasminkāle jagadgurum|| puraṃdhriveśā vasudhā devaṃ tadbāhusaṃsthitā

तदा तुष्टाव भूपाल रमणीयतमाकृतिः ।। उद्धृत्य वसुधां स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके

tadā tuṣṭāva bhūpāla ramaṇīyatamākṛtiḥ || uddhṛtya vasudhāṃ sthāne sthāpayitvā tathā svake

1.139.10

जगाम भूमौ धर्मज्ञ वराहं नाम पर्वतम् ।। कल्पारम्भे वराहस्य परमूर्तेः सशैलताम्

jagāma bhūmau dharmajña varāhaṃ nāma parvatam || kalpārambhe varāhasya paramūrteḥ saśailatām

तां समासाद्य धर्मात्मा देवः सर्वगतः प्रभुः ।। दंष्टाग्रलग्नं मृत्पिण्डं गृहीत्वा दक्षिणे करे

tāṃ samāsādya dharmātmā devaḥ sarvagataḥ prabhuḥ || daṃṣṭāgralagnaṃ mṛtpiṇḍaṃ gṛhītvā dakṣiṇe kare

प्रस्वेदाच्च तिलान्कृत्वा दर्भान्रोमभ्य एव च ।। जलप्रस्रवणाभ्याशे तस्मिन्गिरिवरे तदा

prasvedācca tilānkṛtvā darbhānromabhya eva ca || jalaprasravaṇābhyāśe tasmingirivare tadā

दक्षिणाग्राँस्तु विन्यस्य दर्भांस्तान्मधुसूदनः ।। मृत्पिण्डान्सतिलाँस्तेषु दत्तवाँस्त्रीन्नराधिप

dakṣiṇāgrām̐stu vinyasya darbhāṃstānmadhusūdanaḥ || mṛtpiṇḍānsatilām̐steṣu dattavām̐strīnnarādhipa

दत्त्वा च गन्धपुष्पाद्यैः पूजयामास धार्मिकः ।। पूजयित्वा च मर्यादां कृतवान्स नराधिप

dattvā ca gandhapuṣpādyaiḥ pūjayāmāsa dhārmikaḥ || pūjayitvā ca maryādāṃ kṛtavānsa narādhipa

अद्यप्रभृति लोकेषु प्रेतानुद्दिश्य वै पितॄन् ।। ये तु श्राद्धं करिष्यन्ति तेषां पुष्टिर्भविष्यति

adyaprabhṛti lokeṣu pretānuddiśya vai pitṝn || ye tu śrāddhaṃ kariṣyanti teṣāṃ puṣṭirbhaviṣyati

श्राद्धकाले तथा तेन पिण्डनिर्वपणं तथा ।। पितॄणां ये करिष्यन्ति तेषां पुष्टिर्भविष्यति

śrāddhakāle tathā tena piṇḍanirvapaṇaṃ tathā || pitṝṇāṃ ye kariṣyanti teṣāṃ puṣṭirbhaviṣyati

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।। पूजया ते भविष्यन्ति स्वयं पिण्डेषु नित्यदा

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ || pūjayā te bhaviṣyanti svayaṃ piṇḍeṣu nityadā

तेषां त्रयः पूजिताश्च भविष्यन्ति तथाग्नयः ।। त्रयो लोकास्त्रयो देवास्तथैव च युगत्रयम्

teṣāṃ trayaḥ pūjitāśca bhaviṣyanti tathāgnayaḥ || trayo lokāstrayo devāstathaiva ca yugatrayam

पूजिताश्च त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। पूजितैस्तैर्भविष्यामि चतुरात्मा तथाप्यहम्

pūjitāśca trayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || pūjitaistairbhaviṣyāmi caturātmā tathāpyaham

1.139.20

पितुः पैतामहः पिण्डो वासुदेवः प्रकीर्तितः ।। पैतामहश्च निर्दिष्टस्तथा संकर्षणः प्रभुः

pituḥ paitāmahaḥ piṇḍo vāsudevaḥ prakīrtitaḥ || paitāmahaśca nirdiṣṭastathā saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ

पितृपिण्डश्च विज्ञेयः प्रद्युम्नश्चापराजितः ।। आत्माऽनिरुद्धो विज्ञेयः पिण्डनिर्वपणं बुधैः

pitṛpiṇḍaśca vijñeyaḥ pradyumnaścāparājitaḥ || ātmā'niruddho vijñeyaḥ piṇḍanirvapaṇaṃ budhaiḥ

श्राद्धं कर्तुं कथं शक्यं शक्यं विना वैष्णवतेजसा ।। एवं संपूजितस्तेन चतुरात्मा त्वहं स्थितः

śrāddhaṃ kartuṃ kathaṃ śakyaṃ śakyaṃ vinā vaiṣṇavatejasā || evaṃ saṃpūjitastena caturātmā tvahaṃ sthitaḥ

भविष्यामि प्रदास्यामि तस्य कामान्यथेप्सितान्।। चत्वारः पूजिता वेदाश्चत्वारश्च तथाग्नयः

bhaviṣyāmi pradāsyāmi tasya kāmānyathepsitān|| catvāraḥ pūjitā vedāścatvāraśca tathāgnayaḥ

चत्वारश्च युगास्तेन चतस्रश्च दिशस्तथा ।। चत्वारश्च तथा वर्णाश्चत्वारश्च तथाश्रमाः

catvāraśca yugāstena catasraśca diśastathā || catvāraśca tathā varṇāścatvāraśca tathāśramāḥ

चत्वारो लोकपालाश्च भविष्यन्तीह पूजिताः ।। एवं कृत्वा स मर्यादां तत्रैवान्तरधीयत ।। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्छ्राद्धं सद्भिः प्रकीर्तितम्

catvāro lokapālāśca bhaviṣyantīha pūjitāḥ || evaṃ kṛtvā sa maryādāṃ tatraivāntaradhīyata || tataḥ prabhṛti loke'smiñchrāddhaṃ sadbhiḥ prakīrtitam

स्वर्गं च मोक्षं च यशः सुखानि राज्यं च पुत्रानथ भूमिपाल ।। स्त्रियश्च मुख्या विविधांश्च कामान्देवेश्वरः श्राद्धकृतो विधत्ते

svargaṃ ca mokṣaṃ ca yaśaḥ sukhāni rājyaṃ ca putrānatha bhūmipāla || striyaśca mukhyā vividhāṃśca kāmāndeveśvaraḥ śrāddhakṛto vidhatte

139

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धोत्पत्तिर्नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrāddhotpattirnāmaikonacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४०

वज्र उवाच ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथ्यमानमहं त्वया ।। विधिं श्राद्धस्य धर्मज्ञ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || bhagavañchrotumicchāmi kathyamānamahaṃ tvayā || vidhiṃ śrāddhasya dharmajña tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। वक्ष्यमाणगुणान्विप्रान्पूर्वेद्युरुपमन्त्रयेत् ।। कर्त्रा समेतैस्तैर्भाव्यं संयतैश्च निमन्त्रितैः

mārkaṇḍeya uvāca || vakṣyamāṇaguṇānviprānpūrvedyurupamantrayet || kartrā sametaistairbhāvyaṃ saṃyataiśca nimantritaiḥ

श्राद्धाहे प्रयतः स्नातः स्वाचान्तः सुसमाहितः ।। शुक्लवासाः समभ्यर्च्य नृवराहं जनार्दनम्

śrāddhāhe prayataḥ snātaḥ svācāntaḥ susamāhitaḥ || śuklavāsāḥ samabhyarcya nṛvarāhaṃ janārdanam

आमश्राद्धेषु काम्येषु हुत्वा प्रथमपञ्चकम् ।। (मध्यमं पञ्चकं हुत्वा पशुश्राद्धेष्वसंशयम्

āmaśrāddheṣu kāmyeṣu hutvā prathamapañcakam || (madhyamaṃ pañcakaṃ hutvā paśuśrāddheṣvasaṃśayam

अमावस्यासु सर्वासु हुत्वा चोत्तमपञ्चकम् ।।) हुत्वा च पञ्चकानेतानष्टकात्रितयं क्रमात्

amāvasyāsu sarvāsu hutvā cottamapañcakam ||) hutvā ca pañcakānetānaṣṭakātritayaṃ kramāt

अन्वष्टकासु च तथा भोजयेत्प्रयतो द्विजान् ।। द्वौ दिव्ये प्राक्त्रयः पित्रे चैकैकमुभयत्र वा

anvaṣṭakāsu ca tathā bhojayetprayato dvijān || dvau divye prāktrayaḥ pitre caikaikamubhayatra vā

उदङ्मुखाँश्च पित्रर्थे स्नातान्विद्याद्गुण क्रमात् ।। तिलदर्भावकीर्णेषु चासनेषूपवेशयेत्

udaṅmukhām̐śca pitrarthe snātānvidyādguṇa kramāt || tiladarbhāvakīrṇeṣu cāsaneṣūpaveśayet

पितॄनावाहयामीति स्वयमुक्त्वा समाहितः ।। आवाहयस्वेति ततो द्विजैरुक्तोऽथ तन्मनाः

pitṝnāvāhayāmīti svayamuktvā samāhitaḥ || āvāhayasveti tato dvijairukto'tha tanmanāḥ

अपयान्त्वसुरा द्वाभ्यां यातुधानविसर्जनम् ।। तिलैः कुर्यात्प्रयत्नेन त्वथवा गौरसर्षपैः

apayāntvasurā dvābhyāṃ yātudhānavisarjanam || tilaiḥ kuryātprayatnena tvathavā gaurasarṣapaiḥ

1.140.10

एते पितर इत्येव सर्वांस्तानग्न आवह ।। आग्नेयन्तु तथोदीर्य एतद्वः पितरस्तथा

ete pitara ityeva sarvāṃstānagna āvaha || āgneyantu tathodīrya etadvaḥ pitarastathā

कुशाँस्तिलावमिश्रेण तथा गन्धयुतेन च ।। यास्तिष्ठन्ति धारयन्ति अमृतावागिति त्र्यृचा

kuśām̐stilāvamiśreṇa tathā gandhayutena ca || yāstiṣṭhanti dhārayanti amṛtāvāgiti tryṛcā

यन्मे मातेति च तथा पाद्यमर्घ्यञ्च कारयेत् ।। निवेद्य विप्रेषु तथा पाद्यार्थं प्रयतः क्रमात्

yanme māteti ca tathā pādyamarghyañca kārayet || nivedya vipreṣu tathā pādyārthaṃ prayataḥ kramāt

गन्धैर्वस्त्रैश्च पुष्पैश्च धूपैश्चाप्यथ भूषणैः ।। अर्चयेद्ब्राह्मणाञ्छक्त्या श्रद्दधानः समाहितः

gandhairvastraiśca puṣpaiśca dhūpaiścāpyatha bhūṣaṇaiḥ || arcayedbrāhmaṇāñchaktyā śraddadhānaḥ samāhitaḥ

आदौ समर्चयेद्विप्रान्वैश्वदेवनिवेशितान् ।। निवेशिताँश्च पित्रर्थे ततः पश्चात्समर्चयेत्

ādau samarcayedviprānvaiśvadevaniveśitān || niveśitām̐śca pitrarthe tataḥ paścātsamarcayet

वैश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनम् ।। विसर्जनं च निर्दिष्टं तेषु रक्षा यतः स्थिता

vaiśvadevaniviṣṭānāṃ caramaṃ hastadhāvanam || visarjanaṃ ca nirdiṣṭaṃ teṣu rakṣā yataḥ sthitā

सर्वमन्यत्प्रदातव्यमादौ तेषां नराधिप ।। संपूज्य गन्धपुष्पैश्च ब्राह्मणान्प्रयतस्तदा

sarvamanyatpradātavyamādau teṣāṃ narādhipa || saṃpūjya gandhapuṣpaiśca brāhmaṇānprayatastadā

आदित्या वसवो रुद्रा द्विजान्वीक्ष्य ततो जपेत् ।। अग्नौ च करवाणीति तैरुक्तं च कुरुष्विति

ādityā vasavo rudrā dvijānvīkṣya tato japet || agnau ca karavāṇīti tairuktaṃ ca kuruṣviti

परिस्तीर्य ततो वह्निमग्निमुद्धृत्य सर्वतः ।। आहिताग्निस्तु जुहुयाद्दक्षिणाग्नौ समाहितः

paristīrya tato vahnimagnimuddhṛtya sarvataḥ || āhitāgnistu juhuyāddakṣiṇāgnau samāhitaḥ

अनाहिताग्निश्चौपसदे अग्न्यभावे तथाप्सु वा ।। सोमायादौ पितृमते कव्यवाहनाय चाग्नये

anāhitāgniścaupasade agnyabhāve tathāpsu vā || somāyādau pitṛmate kavyavāhanāya cāgnaye

1.140.20

यमाय चैवाङ्गिरसे हुत्वा प्रयतमानसः ।। ये मामकाश्च पितर एतद्वः पितरस्तथा

yamāya caivāṅgirase hutvā prayatamānasaḥ || ye māmakāśca pitara etadvaḥ pitarastathā

अयं यज्ञस्तथैवेति एषा वो गीतिरप्यथ ।। प्रयतस्तन्मनाः कृत्वा राजँश्चैवाभिमन्त्रणम्

ayaṃ yajñastathaiveti eṣā vo gītirapyatha || prayatastanmanāḥ kṛtvā rājam̐ścaivābhimantraṇam

आमा सुपक्वेति ततो घृतं वाप्यथवा पयः ।। निषिच्य रौप्यपात्रेषु रजताक्तेषु भावतः

āmā supakveti tato ghṛtaṃ vāpyathavā payaḥ || niṣicya raupyapātreṣu rajatākteṣu bhāvataḥ

यथोपपन्नेष्वथवा तूष्णीमन्नं निवेदयेत् ।। नमो विश्वेभ्य इति च सतिलेनोदकेन च

yathopapanneṣvathavā tūṣṇīmannaṃ nivedayet || namo viśvebhya iti ca satilenodakena ca

प्राङ्मुखेषु च यद्दत्तं तदन्नमुपमन्त्रयेत् ।। उदङ्मुखेषु यद्दत्तं नामगोत्रप्रकीर्तनैः

prāṅmukheṣu ca yaddattaṃ tadannamupamantrayet || udaṅmukheṣu yaddattaṃ nāmagotraprakīrtanaiḥ

मन्त्रयेत्प्रयतः प्राज्ञः स्वधान्तैः सुसमाहितः ।। यन्मे प्रकामाहोरात्रैर्यद्वा क्रव्यात्तथैव च

mantrayetprayataḥ prājñaḥ svadhāntaiḥ susamāhitaḥ || yanme prakāmāhorātrairyadvā kravyāttathaiva ca

इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चाप्यथ ।। सप्तर्चं परमं मन्त्रं श्रावयेदग्रतो द्विजान्

itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi cāpyatha || saptarcaṃ paramaṃ mantraṃ śrāvayedagrato dvijān

दक्षिणाग्रांस्ततो दर्भांल्लूनांश्चैवोपमूलतः ।। मन्त्रितान्ब्रह्ममन्त्रेण विकिरेत्सुसमाहितः

dakṣiṇāgrāṃstato darbhāṃllūnāṃścaivopamūlataḥ || mantritānbrahmamantreṇa vikiretsusamāhitaḥ

पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तेषु दर्भेष्वसंशयम् ।। मध्वाज्यतिलमिश्रेण चान्ने नाग्र्येण यादव

piṇḍanirvapaṇaṃ kuryātteṣu darbheṣvasaṃśayam || madhvājyatilamiśreṇa cānne nāgryeṇa yādava

पितृपिण्डे भवेन्मन्त्रः पृथिवी दर्विरक्षिता ।। पैतामहे भवेन्मन्त्रस्त्वन्तरिक्षेति पार्थिव

pitṛpiṇḍe bhavenmantraḥ pṛthivī darvirakṣitā || paitāmahe bhavenmantrastvantarikṣeti pārthiva

1.140.30

प्रपितामहके मन्त्रं द्यौर्दर्विरिति कीर्तयेत् ।। ये तत्र पितरः प्रेता मन्त्रेणानेन धर्मवित्

prapitāmahake mantraṃ dyaurdarviriti kīrtayet || ye tatra pitaraḥ pretā mantreṇānena dharmavit

सूत्रं निवेदयेद्भक्त्या क्षीरान्नं च निवेदयेत् ।। ऊर्जं वहन्तीति ततः सान्नं दद्यादथोदकम्

sūtraṃ nivedayedbhaktyā kṣīrānnaṃ ca nivedayet || ūrjaṃ vahantīti tataḥ sānnaṃ dadyādathodakam

अपसव्येन पिण्डेषु श्रद्धया परया युतः ।। गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्भक्ष्यैश्च भोजनैः

apasavyena piṇḍeṣu śraddhayā parayā yutaḥ || gandhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpairbhakṣyaiśca bhojanaiḥ

पानैः समर्चयेत्पिण्डान्सादरः प्रयतः सदा ।। यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा

pānaiḥ samarcayetpiṇḍānsādaraḥ prayataḥ sadā || yatkiñcitpacyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā

अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नायतने सदा ।। भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु विधिं मे गदतः शृणु

anivedya na bhoktavyaṃ tasminnāyatane sadā || bhuktavatsvatha vipreṣu vidhiṃ me gadataḥ śṛṇu

अन्नं सतृणमभ्युक्ष्य मामेक्षिष्ठेति यत्नतः ।। उदङ्मुखानां विप्राणां पुरतः सोदकं ततः

annaṃ satṛṇamabhyukṣya māmekṣiṣṭheti yatnataḥ || udaṅmukhānāṃ viprāṇāṃ purataḥ sodakaṃ tataḥ

अन्नन्तु विकिरेद्भक्त्या पितृभागस्तु सः स्मृतः ।। प्रष्टव्या ब्राह्मणा भक्त्या भूनिविष्टेन जानुना

annantu vikiredbhaktyā pitṛbhāgastu saḥ smṛtaḥ || praṣṭavyā brāhmaṇā bhaktyā bhūniviṣṭena jānunā

तृप्ता भवन्तः संपन्नो भवतां कश्चिदेव तु ।। तृप्ताः स्मेति च तैरुक्तः संपन्नमिति चाप्यथ

tṛptā bhavantaḥ saṃpanno bhavatāṃ kaścideva tu || tṛptāḥ smeti ca tairuktaḥ saṃpannamiti cāpyatha

दद्यादाचमनं भक्त्या श्रद्दधानः समाहितः ।। यन्मे रामश्च शक्रश्च इति कृत्वा प्रदक्षिणाम

dadyādācamanaṃ bhaktyā śraddadhānaḥ samāhitaḥ || yanme rāmaśca śakraśca iti kṛtvā pradakṣiṇāma

प्रत्येकं तर्पयेद्विद्वान्दक्षिणाभिः स्वशक्तितः ।। भवन्तोऽभिरमन्विति वाच्या विप्रास्त्वनन्तरम्

pratyekaṃ tarpayedvidvāndakṣiṇābhiḥ svaśaktitaḥ || bhavanto'bhiramanviti vācyā viprāstvanantaram

1.140.40

तैरुक्तोऽभिरताः स्मेति द्विजानां पुरतः स्थितः ।। देवाश्च पितरश्चेति जपेन्मन्त्रमतन्द्रितः

tairukto'bhiratāḥ smeti dvijānāṃ purataḥ sthitaḥ || devāśca pitaraśceti japenmantramatandritaḥ

पितॄणां नामगोत्रेण जलं देयमनन्तरम् ।। ब्राह्मणानां द्विजैर्वाच्यं चाक्षयं मनुजेश्वर

pitṝṇāṃ nāmagotreṇa jalaṃ deyamanantaram || brāhmaṇānāṃ dvijairvācyaṃ cākṣayaṃ manujeśvara

ततस्तु प्रार्थना कार्या मन्त्रेणानेन भूमिप ।। दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।। श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहु देयं च नोस्विति ।। वाजेवाजेति तूत्थाप्य कृत्वा चैषां प्रदक्षिणाम्

tatastu prārthanā kāryā mantreṇānena bhūmipa || dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca || śraddhā ca no mā vyagamadbahu deyaṃ ca nosviti || vājevājeti tūtthāpya kṛtvā caiṣāṃ pradakṣiṇām

जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणिपत्य, विसर्जयेत् ।। अपसव्येन कर्तव्यं पितृकार्यं नराधिप

jānubhyāmavaniṃ gatvā praṇipatya, visarjayet || apasavyena kartavyaṃ pitṛkāryaṃ narādhipa

ब्राह्मणैर्नैव वक्तव्या यदि पृष्टा हविर्गुणाः ।। यावदूष्मा भवत्यन्ने यावदश्नन्ति वाग्यताः

brāhmaṇairnaiva vaktavyā yadi pṛṣṭā havirguṇāḥ || yāvadūṣmā bhavatyanne yāvadaśnanti vāgyatāḥ

तावदश्नन्ति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः।। उच्छिष्टमार्जनं यावन्न कृतं नृपसत्तम

tāvadaśnanti pitaro yāvannoktā havirguṇāḥ|| ucchiṣṭamārjanaṃ yāvanna kṛtaṃ nṛpasattama

तावदश्नन्ति पितरः स्वधा रसविमिश्रितम् ।। हस्तदत्तानि लेह्यानि लवणं व्यञ्जनानि च

tāvadaśnanti pitaraḥ svadhā rasavimiśritam || hastadattāni lehyāni lavaṇaṃ vyañjanāni ca

दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुङ्क्ते च किल्बिषम् ।। सौवर्णराजताभ्यान्तु फल्गुपात्रेण चाप्यथ

dātāraṃ nopatiṣṭhanti bhoktā bhuṅkte ca kilbiṣam || sauvarṇarājatābhyāntu phalgupātreṇa cāpyatha

दत्तमक्षयता याति खड्गेनोदुम्बरेण वा ।। मांसं नाश्नाति यः पङ्क्त्यां यथावद्विनियोजितम्

dattamakṣayatā yāti khaḍgenodumbareṇa vā || māṃsaṃ nāśnāti yaḥ paṅktyāṃ yathāvadviniyojitam

1.140.50

स प्रेत्य नरकं याति नात्र कार्या विचारणा

sa pretya narakaṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā

श्राद्धे दाता च भोक्ता च मैथुनं यदि गच्छतः ।। तन्मांसं पितरस्तस्य भुञ्जते रेतसा युतम् ।। एवं श्राद्धं तथा कार्यं शूद्रेणापि नराधिप

śrāddhe dātā ca bhoktā ca maithunaṃ yadi gacchataḥ || tanmāṃsaṃ pitarastasya bhuñjate retasā yutam || evaṃ śrāddhaṃ tathā kāryaṃ śūdreṇāpi narādhipa

मन्त्रवर्ज्यं हि शूद्रस्य सर्वमेतद्विधीयते ।। वज्र उवाच ।। यस्य जीवेत्पिता श्राद्धं कस्यासौ कर्तुमर्हति

mantravarjyaṃ hi śūdrasya sarvametadvidhīyate || vajra uvāca || yasya jīvetpitā śrāddhaṃ kasyāsau kartumarhati

त्वमेव संशयच्छेत्ता संशयं छिन्धि मे द्विज ।। मार्कण्डेय उवाच ।। येषां श्राद्धं पिता कुर्यात्तेषामेव स कारयेत् ।। मन्त्रहीनं प्रकर्तव्यं तेन श्राद्धं यथा विधि

tvameva saṃśayacchettā saṃśayaṃ chindhi me dvija || mārkaṇḍeya uvāca || yeṣāṃ śrāddhaṃ pitā kuryātteṣāmeva sa kārayet || mantrahīnaṃ prakartavyaṃ tena śrāddhaṃ yathā vidhi

मातामहानां श्राद्धं तु मन्त्रहीनं च कारयेत् ।। श्राद्धं च सुहृदां कुर्यात्स्त्रीणां चाक्षयवाचकम्

mātāmahānāṃ śrāddhaṃ tu mantrahīnaṃ ca kārayet || śrāddhaṃ ca suhṛdāṃ kuryātstrīṇāṃ cākṣayavācakam

वज्र उवाच ।। पिता पितामहश्चैव जीवेतां यस्य देहिनः ।। तेन श्राद्धं कथं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || pitā pitāmahaścaiva jīvetāṃ yasya dehinaḥ || tena śrāddhaṃ kathaṃ kāryaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच।। येषां पितामहः कुर्यात्तेषां श्राद्धं नराधिप ।। तेन कार्यं महाप्राज्ञ यथावदनुपूर्वशः

mārkaṇḍeya uvāca|| yeṣāṃ pitāmahaḥ kuryātteṣāṃ śrāddhaṃ narādhipa || tena kāryaṃ mahāprājña yathāvadanupūrvaśaḥ

वज्र उवाच ।। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।। यस्य जीवन्ति कर्तव्यं तेन श्राद्धं कथं द्विज

vajra uvāca || pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ || yasya jīvanti kartavyaṃ tena śrāddhaṃ kathaṃ dvija

मार्कण्डेय उवाच ।। तेन श्राद्धं न कर्तव्यं विधिलोपं तु यादव ।। पूजनीयाश्च पितरः पितामहपितुः स्वयम्

mārkaṇḍeya uvāca || tena śrāddhaṃ na kartavyaṃ vidhilopaṃ tu yādava || pūjanīyāśca pitaraḥ pitāmahapituḥ svayam

वज्र उवाच ।। जीवेत्पितामहो यस्य पितुश्चैव पितामहः ।। पिता प्रेतस्तथा यस्य तस्य श्राद्धविधिं वद

vajra uvāca || jīvetpitāmaho yasya pituścaiva pitāmahaḥ || pitā pretastathā yasya tasya śrāddhavidhiṃ vada

1.140.60

मार्कण्डेय उवाच ।। पिण्डनिर्वपणं कृत्वा स पितुर्मनुजेश्वर ।। पितुः पितामहादूर्ध्वं द्वाभ्यां पिण्डं निवेदयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā sa piturmanujeśvara || pituḥ pitāmahādūrdhvaṃ dvābhyāṃ piṇḍaṃ nivedayet

वज्र उवाच ।। पिता पितामहौ प्रेतौ यस्य स्यातां द्विजोत्तम ।। पितुः पितामहो जीवेत्तस्य श्राद्धविधिं वद

vajra uvāca || pitā pitāmahau pretau yasya syātāṃ dvijottama || pituḥ pitāmaho jīvettasya śrāddhavidhiṃ vada

मार्कण्डेय उवाच ।। पित्रे सपित्रे कृत्वा तु पिण्डनिर्वपणं ततः ।। पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्पितामहपितामहे

mārkaṇḍeya uvāca || pitre sapitre kṛtvā tu piṇḍanirvapaṇaṃ tataḥ || piṇḍanirvapaṇaṃ kuryātpitāmahapitāmahe

वज्र उवाच ।। प्रेतः पिता भवेद्यस्य पितुश्चैव पितामहः ।। तेन कार्यं कथं श्राद्धं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || pretaḥ pitā bhavedyasya pituścaiva pitāmahaḥ || tena kāryaṃ kathaṃ śrāddhaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच।। स तु दत्त्वा पितुः पिण्डं ततः ऊर्ध्वं पितामहात् ।। द्वाभ्यां दद्यात्सदा पिण्डं त्वेवमाहुर्मनीषिणः

mārkaṇḍeya uvāca|| sa tu dattvā pituḥ piṇḍaṃ tataḥ ūrdhvaṃ pitāmahāt || dvābhyāṃ dadyātsadā piṇḍaṃ tvevamāhurmanīṣiṇaḥ

वज्र उवाच ।। प्रेतः पितामहो यस्य पिता जीवेद्द्विजोत्तम ।। पितुः पितामहो जीवेत्तस्य श्राद्धविधिं वद

vajra uvāca || pretaḥ pitāmaho yasya pitā jīveddvijottama || pituḥ pitāmaho jīvettasya śrāddhavidhiṃ vada

मार्कण्डेय उवाच ।। दत्त्वा पितामहे पिण्डं स तूर्ध्वं प्रपितामहात् ।। पिण्डनिर्वपणं कुर्याद्द्वाभ्यान्नित्यमतन्द्रितः

mārkaṇḍeya uvāca || dattvā pitāmahe piṇḍaṃ sa tūrdhvaṃ prapitāmahāt || piṇḍanirvapaṇaṃ kuryāddvābhyānnityamatandritaḥ

वज्र उवाच।। सप्तार्चिषमहं मन्त्रं श्रोतुमिच्छामि भार्गव ।। श्राद्धकालेपु नियतं रक्षोघ्नं यस्य कीर्तितम्

vajra uvāca|| saptārciṣamahaṃ mantraṃ śrotumicchāmi bhārgava || śrāddhakālepu niyataṃ rakṣoghnaṃ yasya kīrtitam

मार्कण्डेय उवाच ।। पापापहं पावनीयमश्वमेधसमं तथा ।। मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम्

mārkaṇḍeya uvāca || pāpāpahaṃ pāvanīyamaśvamedhasamaṃ tathā || mantraṃ vakṣyāmyahaṃ tasmādamṛtaṃ brahmanirmitam

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।। नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवत्विह

devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca || namaḥ svadhāyai svāhāyai nityameva bhavatviha

1.140.70

आद्येवसाने श्राद्धस्य त्रिवारं तु जपेत्सदा ।। अश्वमेधफलं ह्यतेद्द्विजैः सत्कृति पूजितम्

ādyevasāne śrāddhasya trivāraṃ tu japetsadā || aśvamedhaphalaṃ hyateddvijaiḥ satkṛti pūjitam

पिण्डनिर्वपणे चापि जपेदेतत्समाहितः ।। पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च

piṇḍanirvapaṇe cāpi japedetatsamāhitaḥ || pitaraḥ kṣipramāyānti rākṣasāḥ pradravanti ca

पितॄँश्च त्रिषु लोकेषु मन्त्रोऽयं तारयत्युत ।। पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः

pitṝm̐śca triṣu lokeṣu mantro'yaṃ tārayatyuta || paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyatairbrahmavādibhiḥ

राज्यकामो जपेदेतत्सदा मन्त्रमतन्द्रितः ।। वीर्यसर्वार्थशौर्यादिश्र्यायुर्बुद्धिविवर्धनम्

rājyakāmo japedetatsadā mantramatandritaḥ || vīryasarvārthaśauryādiśryāyurbuddhivivardhanam

प्रीयन्ते पितरोनेन जपेन नियमेन च ।। सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

prīyante pitaronena japena niyamena ca || saptārciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham

अमूर्तानां समूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम्।। नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्

amūrtānāṃ samūrtānāṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām|| namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ yogacakṣuṣām

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ।। सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्

indrādīnāṃ ca netāro dakṣamārīcayostathā || saptarṣīṇāṃ pitṝṇāṃ ca tānnamasyāmi kāmadān

मन्वादीनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ।। तान्नमस्कृत्य सवार्न्वै पितॄनप्स्वर्णवेषु च

manvādīnāṃ ca netāraḥ sūryācandramasostathā || tānnamaskṛtya savārnvai pitṝnapsvarṇaveṣu ca

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्निपितरस्तथा ।। द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्ये तान्कृताञ्जलिः

nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnipitarastathā || dyāvāpṛthivyośca tathā namasye tānkṛtāñjaliḥ

देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृतान् ।। त्रातारः सर्वभूतानां नमस्ये तान्पितामहान्

devarṣīṇāṃ ca netāraḥ sarvalokanamaskṛtān || trātāraḥ sarvabhūtānāṃ namasye tānpitāmahān

1.140.80

प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च ।। योगेश्वरेभ्यश्च तथा नमस्ये तान्कृताञ्जलिः

prajāpatergavāṃ vahneḥ somāya ca yamāya ca || yogeśvarebhyaśca tathā namasye tānkṛtāñjaliḥ

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु ।। स्वयम्भुवे नमस्कृत्य ब्रह्मणे लोकचक्षुषे

pitṛgaṇebhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu || svayambhuve namaskṛtya brahmaṇe lokacakṣuṣe

एतत्तदुक्तं सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणपूजितम्।। पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्

etattaduktaṃ saptārcirbrahmarṣigaṇapūjitam|| pavitraṃ paramaṃ hyetacchrīmadrakṣovināśanam

एतेन विधिना युक्तः त्रीण्येव लभते नरः ।। अन्नमायुः सुताँश्चैव वदन्ति पितरो भुवि

etena vidhinā yuktaḥ trīṇyeva labhate naraḥ || annamāyuḥ sutām̐ścaiva vadanti pitaro bhuvi

भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।। सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः ।। सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत्

bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ || saptārciṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ || saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ bhavet

वज्र उवाच।। ब्रह्मन्मन्त्रं समाचक्ष्व सर्वरक्षोनिबर्हणम्।। पिण्डनिर्वपणे येन मन्त्रणीयाः कुशोत्तमाः

vajra uvāca|| brahmanmantraṃ samācakṣva sarvarakṣonibarhaṇam|| piṇḍanirvapaṇe yena mantraṇīyāḥ kuśottamāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वे सुरदानवा मया ।। ये राक्षसा यक्षपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे

mārkaṇḍeya uvāca || nihanmi sarvaṃ yadamedhyavadbhaveddhatāśca sarve suradānavā mayā || ye rākṣasā yakṣapiśācaguhyakā hatā mayā yātudhānāśca sarve

एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा तिलान्किरेद्दिक्षु तथा विदिक्षु।। यस्मिन्देशे पठते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति

etena mantreṇa susaṃyatātmā tilānkireddikṣu tathā vidikṣu|| yasmindeśe paṭhate mantra eṣa taṃ vai deśaṃ rākṣasā varjayanti

140

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धविवरणो नाम चत्वा रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrāddhavivaraṇo nāma catvā riṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४१

वज्र उवाच ।। ।। कस्मिन्देशे न कर्तव्यं श्राद्धं भृगुकुलोद्वह ।। किञ्च देयमदेयं च तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम

vajra uvāca || || kasmindeśe na kartavyaṃ śrāddhaṃ bhṛgukulodvaha || kiñca deyamadeyaṃ ca tanme brūhi dvijottama

मार्कण्डेय उवाच ।। त्रिशङ्कुं वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादशयोजनम् ।। उत्तरेण पतङ्गस्य दक्षिणेन च कैकटम्

mārkaṇḍeya uvāca || triśaṅkuṃ varjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśayojanam || uttareṇa pataṅgasya dakṣiṇena ca kaikaṭam

देशस्त्रैशङ्कवो नाम विवर्ज्यः श्राद्धकर्मणि ।। कारस्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च

deśastraiśaṅkavo nāma vivarjyaḥ śrāddhakarmaṇi || kāraskarāḥ kaliṅgāśca sindhoruttarameva ca

चातुर्वर्ण्य विहीनाश्च ये च देशा नराधिप ।। अन्येष्वपि च देशेषु तद्देशजनदर्शनम्

cāturvarṇya vihīnāśca ye ca deśā narādhipa || anyeṣvapi ca deśeṣu taddeśajanadarśanam

वर्जयेच्छ्राद्धकाले तु पतितानां विशेषतः ।। रजस्वलाश्च षण्डाश्च श्वानसूकरकुक्कुटाः

varjayecchrāddhakāle tu patitānāṃ viśeṣataḥ || rajasvalāśca ṣaṇḍāśca śvānasūkarakukkuṭāḥ

यथा श्राद्धं न पश्यन्ति तथा कार्यं विजानता ।। रक्षार्थं चाप्यथैतेषां गुप्तिः कार्या नरेश्वर

yathā śrāddhaṃ na paśyanti tathā kāryaṃ vijānatā || rakṣārthaṃ cāpyathaiteṣāṃ guptiḥ kāryā nareśvara

तिलाविकिरणं कार्यं यातुधानविनाशनम्।। पिण्डाँश्च गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नावथ क्षिपेत्

tilāvikiraṇaṃ kāryaṃ yātudhānavināśanam|| piṇḍām̐śca go'javiprebhyo dadyādagnāvatha kṣipet

मध्यमं पुत्रकामा वा पत्नी पिण्डं च भक्षयेत्।। तीर्थश्राद्धे सदा पिण्डान्क्षिपेत्तीर्थे विचक्षणः

madhyamaṃ putrakāmā vā patnī piṇḍaṃ ca bhakṣayet|| tīrthaśrāddhe sadā piṇḍānkṣipettīrthe vicakṣaṇaḥ

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पैत्री दिक्सा प्रकीर्त्तिता। पिण्डनिर्वपणं कार्यं कुशालाभे विचक्षणैः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā paitrī diksā prakīrttitā| piṇḍanirvapaṇaṃ kāryaṃ kuśālābhe vicakṣaṇaiḥ

1.141.10

कुशेषु राजन्सर्वेषु पवित्रे ते परे मते।। सूत्रं प्रदेयं वासोऽर्थे क्षौमकार्पाससम्भवम्

kuśeṣu rājansarveṣu pavitre te pare mate|| sūtraṃ pradeyaṃ vāso'rthe kṣaumakārpāsasambhavam

दशां विवर्जयेत्प्राज्ञो यद्यप्यहतवस्त्रजा।। क्षौमकार्पासजं त्यक्त्वा सूत्रमन्यन्न दापयेत्

daśāṃ vivarjayetprājño yadyapyahatavastrajā|| kṣaumakārpāsajaṃ tyaktvā sūtramanyanna dāpayet

घृतेन दीपो दातव्यस्त्वथवाप्यौषधीरसैः ॥ वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

ghṛtena dīpo dātavyastvathavāpyauṣadhīrasaiḥ || vasāmedodbhavaṃ dīpaṃ prayatnena vivarjayet

चन्दनागुरुकर्पूरकुङ्कुमाँश्च प्रदापयेत् ॥ अश्वमेधसमा ह्येते पितॄणामनुलेपनाः

candanāgurukarpūrakuṅkumām̐śca pradāpayet || aśvamedhasamā hyete pitṝṇāmanulepanāḥ

न दातव्यं मनुष्येन्द्र यदन्यच्चानुलेपनम् ।। धूपो गुग्लुजो देयस्तथा चन्दनसारजम्

na dātavyaṃ manuṣyendra yadanyaccānulepanam || dhūpo guglujo deyastathā candanasārajam

अगुरुं च सकर्पूरं तुरुष्कं च प्रदापयेत् ।। अतोऽन्यदपि यत्किंचिद्धूपार्थे तद्विवर्जयेत्

aguruṃ ca sakarpūraṃ turuṣkaṃ ca pradāpayet || ato'nyadapi yatkiṃciddhūpārthe tadvivarjayet

सघृतं गुग्गुलुं धूपं धूपार्थे यः प्रयच्छति अश्वमेधफलं तस्य धूपदातुस्तथैव च

saghṛtaṃ gugguluṃ dhūpaṃ dhūpārthe yaḥ prayacchati aśvamedhaphalaṃ tasya dhūpadātustathaiva ca

जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिकाश्वेतयूथिका।। जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि विवर्जयेत्

jātyaśca sarvā dātavyā mallikāśvetayūthikā|| jalodbhavāni sarvāṇi kusumāni vivarjayet

यानि कण्टकिजातानि न देयानि नराधिप ॥ यानि कण्टकिताग्राणि शुक्लानि सुरभीणि च

yāni kaṇṭakijātāni na deyāni narādhipa || yāni kaṇṭakitāgrāṇi śuklāni surabhīṇi ca

तानि राजेन्द्र देयानि लताजानि विशेषतः ॥ रक्तानि जलजातानि तथा देयानि यादव

tāni rājendra deyāni latājāni viśeṣataḥ || raktāni jalajātāni tathā deyāni yādava

1.141.20

विपुलां श्रियमाप्नोति पितॄन्पुष्पैः समर्चयन् ॥ अभक्ष्याणि विवर्ज्यानि श्राद्धे नित्यमतन्द्रितैः

vipulāṃ śriyamāpnoti pitṝnpuṣpaiḥ samarcayan || abhakṣyāṇi vivarjyāni śrāddhe nityamatandritaiḥ

भक्ष्येष्वपि न देयानि यानि तानि निबोध मे ।। भूस्तृणं सुमुकं शिग्रुं पालक्यं तण्डुलीयकम्

bhakṣyeṣvapi na deyāni yāni tāni nibodha me || bhūstṛṇaṃ sumukaṃ śigruṃ pālakyaṃ taṇḍulīyakam

कूष्माण्डालाबुवृन्ताकपिप्पलीमरिचानि च ।। श्राद्धेषु नागरं देयं लवणं सैन्धवं तथा

kūṣmāṇḍālābuvṛntākapippalīmaricāni ca || śrāddheṣu nāgaraṃ deyaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ tathā

सैन्धवव्यतिरेकेण लवणानि न दापयेत् ।। नक्तं गृहीतमुदकं तथा पल्वलसम्भवम्

saindhavavyatirekeṇa lavaṇāni na dāpayet || naktaṃ gṛhītamudakaṃ tathā palvalasambhavam

श्राद्धकाले विवर्ज्यं च माहिषं क्षीरमेव च ।। राजमाषमसूराश्च चणका कोरदूषकाः

śrāddhakāle vivarjyaṃ ca māhiṣaṃ kṣīrameva ca || rājamāṣamasūrāśca caṇakā koradūṣakāḥ

वर्ज्याश्चाभिषवो नित्यं शतपुष्पं गवेधुकम् ।। करम्भाणि कुसुम्भं च पटोलं बृहतीफलम्

varjyāścābhiṣavo nityaṃ śatapuṣpaṃ gavedhukam || karambhāṇi kusumbhaṃ ca paṭolaṃ bṛhatīphalam

करीरसुरभी चोभौ पूतिगन्धि च यद्भवेत् ।। जम्बीरजफलं वर्ज्यं कोविदारं च पार्थिव

karīrasurabhī cobhau pūtigandhi ca yadbhavet || jambīrajaphalaṃ varjyaṃ kovidāraṃ ca pārthiva

वस्तुसंदर्शनं शस्तं श्राद्धे नित्यमरिन्दम ।। कुतपस्य च सान्निध्यं तथा कृष्णाजिनस्य च

vastusaṃdarśanaṃ śastaṃ śrāddhe nityamarindama || kutapasya ca sānnidhyaṃ tathā kṛṣṇājinasya ca

कृष्णाजिनस्य दानं च रजतस्य विशेषतः ।। कृष्णाजिनं सकुतपं कृष्णानि च तिलानि च

kṛṣṇājinasya dānaṃ ca rajatasya viśeṣataḥ || kṛṣṇājinaṃ sakutapaṃ kṛṣṇāni ca tilāni ca

श्राद्धकर्मणि शस्तानि विट्पतिस्तत्सुतस्तथा ।। सोमः सदैव मासान्ते रविणा सह संगतः

śrāddhakarmaṇi śastāni viṭpatistatsutastathā || somaḥ sadaiva māsānte raviṇā saha saṃgataḥ

1.141.30

आपश्चैवौषधीश्चैव तदा विशति पार्थिव ।। अमायां तु पयः पीत्वा भुक्त्वा चैवौषधीः शुभाः

āpaścaivauṣadhīścaiva tadā viśati pārthiva || amāyāṃ tu payaḥ pītvā bhuktvā caivauṣadhīḥ śubhāḥ

पयः क्षरन्ति यद्दिव्यं गावोऽमृतरसोपमम् ।। तत्पवित्रं परं राजन्कापिलं चेद्विशेषतः

payaḥ kṣaranti yaddivyaṃ gāvo'mṛtarasopamam || tatpavitraṃ paraṃ rājankāpilaṃ cedviśeṣataḥ

हव्ये कव्ये च तद्राजन्सोमतुल्यं प्रकीर्तितम् ।। तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन च ।। ३२ .।। प्रियङ्गुभिस्तथा दारैः शृङ्गाटकफलैः शुभैः ।। गोधूमैश्चेक्षुभिर्मुद्गैः सचीनचणकैस्तथा

havye kavye ca tadrājansomatulyaṃ prakīrtitam || tilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalena ca || 32 .|| priyaṅgubhistathā dāraiḥ śṛṅgāṭakaphalaiḥ śubhaiḥ || godhūmaiścekṣubhirmudgaiḥ sacīnacaṇakaistathā

श्यामाकैर्हस्तिश्यामाकैर्मधूकैर्हव्यदाडिमैः ।। पनसैर्नारिकेरैश्च खर्जूराम्रफलैस्तथा

śyāmākairhastiśyāmākairmadhūkairhavyadāḍimaiḥ || panasairnārikeraiśca kharjūrāmraphalaistathā

आम्रातैश्चाम्रनारंगैर्बिल्वैर्दीर्घैश्च मूलकैः ।। विदार्यानिर्भरूटैश्च विशेषश्च वराटकैः

āmrātaiścāmranāraṃgairbilvairdīrghaiśca mūlakaiḥ || vidāryānirbharūṭaiśca viśeṣaśca varāṭakaiḥ

पिचुकैश्च तथा कर्दैर्बदरैः करकन्दुभिः ।। पालेवतै राष्ट्रकैश्च अक्षोटैः पनसैस्तथा

picukaiśca tathā kardairbadaraiḥ karakandubhiḥ || pālevatai rāṣṭrakaiśca akṣoṭaiḥ panasaistathā

काकोलैः क्षीरकाकोलैस्तथा पिण्डालुकैः शुभैः ।। सुवर्चलामधूकैश्च वास्तुकेन च पार्थिव

kākolaiḥ kṣīrakākolaistathā piṇḍālukaiḥ śubhaiḥ || suvarcalāmadhūkaiśca vāstukena ca pārthiva

सिताखण्डगुडैर्मुख्यैः फणितेन च सक्तुभिः ।। लाजाभिश्च सदानाभिस्त्रपुसैर्वारुचिर्भटैः

sitākhaṇḍaguḍairmukhyaiḥ phaṇitena ca saktubhiḥ || lājābhiśca sadānābhistrapusairvārucirbhaṭaiḥ

सर्षपाराजशाकाभ्यामिङ्गुदै राजजम्बुभिः ।। प्रियालामलकैर्मुख्यैः फल्गुभिश्च तिलोलकैः

sarṣapārājaśākābhyāmiṅgudai rājajambubhiḥ || priyālāmalakairmukhyaiḥ phalgubhiśca tilolakaiḥ

1.141.40

वेत्राङ्कुरैस्तालदर्भैश्चुक्रीकाक्षीरिकाधवैः ।। चोचैः समीचैर्लकुचैस्तथा वै बीजपूरकैः

vetrāṅkuraistāladarbhaiścukrīkākṣīrikādhavaiḥ || cocaiḥ samīcairlakucaistathā vai bījapūrakaiḥ

छत्रातिच्छत्रक्षीराकैः कलण्डुककशेरुकैः ।। सुजातकैः पद्मफलैर्भक्ष्यैर्भोज्यैः सुसंस्कृतैः

chatrāticchatrakṣīrākaiḥ kalaṇḍukakaśerukaiḥ || sujātakaiḥ padmaphalairbhakṣyairbhojyaiḥ susaṃskṛtaiḥ

रागषाढवचोण्यैश्च त्रिजातकसमन्वितैः ।। दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन पितरो नृणाम्

rāgaṣāḍhavacoṇyaiśca trijātakasamanvitaiḥ || dattena māsaṃ prīyante śrāddhena pitaro nṛṇām

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु ।। औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेन च पञ्च वै

dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsānhāriṇena tu || aurabhreṇātha caturaḥ śākunena ca pañca vai

षण्मासाञ्छाशिकेनापि सप्त पारिशतेन च ।। तथाष्टौ छागमांसेन पयसा पायसेन च

ṣaṇmāsāñchāśikenāpi sapta pāriśatena ca || tathāṣṭau chāgamāṃsena payasā pāyasena ca

वाराहेण नवैवाहू रौरवेण तथा दश ।। मासानेकादशैवाहुर्गवयेन नराधिप

vārāheṇa navaivāhū rauraveṇa tathā daśa || māsānekādaśaivāhurgavayena narādhipa

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च ।। पयोविकारैश्च तथा हृद्यैश्च मनुजेश्वर

saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca || payovikāraiśca tathā hṛdyaiśca manujeśvara

पानकैश्च तथा हृद्यैस्त्रिसुगन्धैः सुशीतलैः।।। वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

pānakaiśca tathā hṛdyaistrisugandhaiḥ suśītalaiḥ||| vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī

वज्र उवाच ।। वार्ध्रीणसमहं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। यस्य मांसेन कथिता तृप्तिर्द्वादश वार्षिकी

vajra uvāca || vārdhrīṇasamahaṃ brahmañchrotumicchāmi tattvataḥ || yasya māṃsena kathitā tṛptirdvādaśa vārṣikī

मार्कण्डेय उवाच ।। त्रिपिबन्त्विन्द्रियक्षीणं यूथस्याग्रसरं तथा।। रक्तं वर्णेन राजेन्द्र छागं वार्ध्रीणसं विदुः

mārkaṇḍeya uvāca || tripibantvindriyakṣīṇaṃ yūthasyāgrasaraṃ tathā|| raktaṃ varṇena rājendra chāgaṃ vārdhrīṇasaṃ viduḥ

1.141.50

कालशाकं महाशल्कं खड्गमांसं तथैव च ।। आनन्त्याय भवेद्दत्तं सर्वं च मधुसंयुतम्

kālaśākaṃ mahāśalkaṃ khaḍgamāṃsaṃ tathaiva ca || ānantyāya bhaveddattaṃ sarvaṃ ca madhusaṃyutam

खड्गा विषाणैः परिवर्जिता ये तेषां हि मांसेन भवत्यनन्तम् ।। श्राद्धं महाराज ततः प्रदेयं खड्गस्य मांसेन हिताय तेषाम्

khaḍgā viṣāṇaiḥ parivarjitā ye teṣāṃ hi māṃsena bhavatyanantam || śrāddhaṃ mahārāja tataḥ pradeyaṃ khaḍgasya māṃsena hitāya teṣām

141

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० श्राद्धहविर्वर्णनो नामे कचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 śrāddhahavirvarṇano nāme kacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४२

वज्र उवाच ।। ।। श्राद्धकालं समाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर ।। कस्मिन्काले कृते श्राद्धे प्रीयन्ते पितरो नृणाम्

vajra uvāca || || śrāddhakālaṃ samācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara || kasminkāle kṛte śrāddhe prīyante pitaro nṛṇām

मार्कण्डेय उवाच ।। श्राद्धकालस्त्वमावस्यां नित्यं पार्थिवसत्तम ।। पौर्णमासी तथा माघी श्रावणी च नरोत्तम

mārkaṇḍeya uvāca || śrāddhakālastvamāvasyāṃ nityaṃ pārthivasattama || paurṇamāsī tathā māghī śrāvaṇī ca narottama

प्रोष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्णत्रयोदशी ।। आग्रहायण्यतीतायां कृष्णास्तिस्रोऽष्टकास्तथा

proṣṭhapadyāmatītāyāṃ tathā kṛṣṇatrayodaśī || āgrahāyaṇyatītāyāṃ kṛṣṇāstisro'ṣṭakāstathā

शाकैश्च प्रथमं कार्या मांसैश्च तदनन्तरा ।। तृतीया च तथाऽपूपैर्नित्यमेव विजानता

śākaiśca prathamaṃ kāryā māṃsaiśca tadanantarā || tṛtīyā ca tathā'pūpairnityameva vijānatā

अन्वष्टकासु च स्त्रीणां श्राद्धं कार्यं तथैव च ।। अष्टकाविधिना हुत्वा क्रमेणैतास्तु पञ्चकाः

anvaṣṭakāsu ca strīṇāṃ śrāddhaṃ kāryaṃ tathaiva ca || aṣṭakāvidhinā hutvā krameṇaitāstu pañcakāḥ

मात्रे राजन्पितामह्यै श्राद्धं कार्यं यथाविधि ।। तथैव प्रपितामह्यै विश्वेदेवपुरस्सरम्

mātre rājanpitāmahyai śrāddhaṃ kāryaṃ yathāvidhi || tathaiva prapitāmahyai viśvedevapurassaram

पिण्डनिर्वपणं कार्यं तासां च पितृवन्नृप।। भुक्तवत्सु च विप्रेषु तत्र कर्म निबोध मे

piṇḍanirvapaṇaṃ kāryaṃ tāsāṃ ca pitṛvannṛpa|| bhuktavatsu ca vipreṣu tatra karma nibodha me

प्रादेशमात्रा राजेन्द्र चतुरंगुलमायताः ।। तावदेव समुत्सेधाः षट्कर्षूस्तत्र कारयेत्

prādeśamātrā rājendra caturaṃgulamāyatāḥ || tāvadeva samutsedhāḥ ṣaṭkarṣūstatra kārayet

प्रत्येककर्षुमूले तु परिस्तीर्य हुताशनम् ।। अग्निसोमयमानां च यागं कृत्वा यथा पुरा

pratyekakarṣumūle tu paristīrya hutāśanam || agnisomayamānāṃ ca yāgaṃ kṛtvā yathā purā

1.142.10

कर्षुत्रितयमूले तु पुरुषाणां तु कारयेत् ।। पिण्ड निर्वपणं प्राग्वदेकैकस्मिन्यथाविधि

karṣutritayamūle tu puruṣāṇāṃ tu kārayet || piṇḍa nirvapaṇaṃ prāgvadekaikasminyathāvidhi

कर्षूभिस्त्रितयं तच्च क्षीरान्नाद्भिः प्रपूरयेत् ।। कर्षुत्रितयमूले तु स्त्रीणां निर्वपणं भवेत्

karṣūbhistritayaṃ tacca kṣīrānnādbhiḥ prapūrayet || karṣutritayamūle tu strīṇāṃ nirvapaṇaṃ bhavet

दध्ना मांसेन पयसा कर्षूणां चैव पूरणम् ।। अन्नोदकविमिश्रेण कार्यं मनुजपुङ्गव

dadhnā māṃsena payasā karṣūṇāṃ caiva pūraṇam || annodakavimiśreṇa kāryaṃ manujapuṅgava

भवन्तीभ्यो भवत्वेतदक्षयं परिकीर्तितम् ।। एतानि श्राद्धकालानि नित्यान्याह प्रजापतिः

bhavantībhyo bhavatvetadakṣayaṃ parikīrtitam || etāni śrāddhakālāni nityānyāha prajāpatiḥ

श्राद्धमेतेष्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ।। वृद्धौ श्राद्धं नरः कुर्वन्नित्यं वृद्धिमुपाश्नुते

śrāddhameteṣvakurvāṇo narakaṃ pratipadyate || vṛddhau śrāddhaṃ naraḥ kurvannityaṃ vṛddhimupāśnute

वृद्धौ समर्चयेद्विद्वान्नित्यं नान्दीमुखान्पितॄन् ।। वृदिश्राद्धेषु कर्तव्यास्तिलस्थाने यवास्तथा

vṛddhau samarcayedvidvānnityaṃ nāndīmukhānpitṝn || vṛdiśrāddheṣu kartavyāstilasthāne yavāstathā

कर्कन्धुदधिसंमिश्राँस्तथा पिण्डाँश्च निर्वपेत् ।।। अच्छिन्ननाभ्यां कर्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि

karkandhudadhisaṃmiśrām̐stathā piṇḍām̐śca nirvapet ||| acchinnanābhyāṃ kartavyaṃ śrāddhaṃ vai putrajanmani

आशौचोपरमे कार्यमथवाऽपि नराधिप ।। विवाहदिवसे श्राद्धं तथा कार्यं विचक्षणैः

āśaucoparame kāryamathavā'pi narādhipa || vivāhadivase śrāddhaṃ tathā kāryaṃ vicakṣaṇaiḥ

वृद्धिश्राद्धं विधानेन चन्द्रे जन्मर्क्षमाश्रिते ।। श्राद्धं प्रयत्नात्कर्तव्यं भूतिकामेन पार्थिव

vṛddhiśrāddhaṃ vidhānena candre janmarkṣamāśrite || śrāddhaṃ prayatnātkartavyaṃ bhūtikāmena pārthiva

उत्तरादयनाच्छ्राद्धं श्रेष्ठं स्याद्दक्षिणायने ।। चातुर्मास्यं च तत्रापि प्रसुप्ते केशवे हितम्

uttarādayanācchrāddhaṃ śreṣṭhaṃ syāddakṣiṇāyane || cāturmāsyaṃ ca tatrāpi prasupte keśave hitam

1.142.20

प्रोष्ठपद्यपरं पक्षं तथापि च विशेषवत् ।। पञ्चम्यूर्ध्वं च तत्रापि दशम्यूर्ध्वं ततोऽप्यति

proṣṭhapadyaparaṃ pakṣaṃ tathāpi ca viśeṣavat || pañcamyūrdhvaṃ ca tatrāpi daśamyūrdhvaṃ tato'pyati

मघायुता च तत्रापि शस्ता राजंस्त्रयोदशी ।। तत्राक्षय्यं भवेच्छ्राद्धं मधुना पायसेन च

maghāyutā ca tatrāpi śastā rājaṃstrayodaśī || tatrākṣayyaṃ bhavecchrāddhaṃ madhunā pāyasena ca

सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धमत्र नराधिप ।। परान्नभोजी त्वपचः श्राद्धमत्र तु कारयेत्

sarvasvenāpi kartavyaṃ śrāddhamatra narādhipa || parānnabhojī tvapacaḥ śrāddhamatra tu kārayet

यस्तु श्राद्धं सदा कुर्यात्सोऽश्वमेधफलो भवेत् ।। निद्रां त्यजति सर्वात्मा यस्मिन्काले जनार्दनः

yastu śrāddhaṃ sadā kuryātso'śvamedhaphalo bhavet || nidrāṃ tyajati sarvātmā yasminkāle janārdanaḥ

तत्र श्राद्धमथानन्त्यं नात्र कार्या विचारणा ।। श्राद्धं संक्रमणे भानोः कर्तव्यं पृथिवीपते

tatra śrāddhamathānantyaṃ nātra kāryā vicāraṇā || śrāddhaṃ saṃkramaṇe bhānoḥ kartavyaṃ pṛthivīpate

विषुवद्द्वितयं तत्र अयने द्वे विशेषतः ।। व्यतीपाते तथा श्राद्धं ज्ञेयं बहुफलं नृप

viṣuvaddvitayaṃ tatra ayane dve viśeṣataḥ || vyatīpāte tathā śrāddhaṃ jñeyaṃ bahuphalaṃ nṛpa

अक्षय्यं च तथा श्राद्धं विज्ञेयं राहुदर्शने ।। व्रीहिपाके च कर्तव्यं यवपाके तथैव च

akṣayyaṃ ca tathā śrāddhaṃ vijñeyaṃ rāhudarśane || vrīhipāke ca kartavyaṃ yavapāke tathaiva ca

न तानद्युर्महाराज विना श्राद्धं कथंचन ।। आश्विनस्यापरे पक्षे प्रथमे कार्तिकस्य च

na tānadyurmahārāja vinā śrāddhaṃ kathaṃcana || āśvinasyāpare pakṣe prathame kārtikasya ca

पूर्वाह्ने शुक्लपक्षस्य श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः ।। अपराह्णे तथा कार्यं कृष्णपक्षे नराधिप

pūrvāhne śuklapakṣasya śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || aparāhṇe tathā kāryaṃ kṛṣṇapakṣe narādhipa

संध्ययोर्वर्जस्तेछ्राद्धं तत्र रात्रौ नरेश्वर ।। रात्रावपि च कर्तव्यं यदा स्याद्राहुदर्शनम्

saṃdhyayorvarjastechrāddhaṃ tatra rātrau nareśvara || rātrāvapi ca kartavyaṃ yadā syādrāhudarśanam

1.142.30

अक्षय्यं तत्समुद्दिष्टं यद्दत्तं राहुदर्शने ।। अतः काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्धानि तव पार्थिव

akṣayyaṃ tatsamuddiṣṭaṃ yaddattaṃ rāhudarśane || ataḥ kāmyāni vakṣyāmi śrāddhāni tava pārthiva

अरोग्यमथ सौभाग्यं समरे विजयं तथा ।। सर्वान्कामाँस्तथा विद्यां धनं जीवितमेव च

arogyamatha saubhāgyaṃ samare vijayaṃ tathā || sarvānkāmām̐stathā vidyāṃ dhanaṃ jīvitameva ca

आदित्यादिदिनेष्वेव श्राद्धं कुर्वन्सदा नरः ।। क्रमेणैतदवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

ādityādidineṣveva śrāddhaṃ kurvansadā naraḥ || krameṇaitadavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

स्वर्गं ह्यपत्यानि तथा ब्रह्मवर्चसमेव च ।। रौद्रेण कर्मणा सिद्धिं भुवं पुष्टिं तथा श्रियम्

svargaṃ hyapatyāni tathā brahmavarcasameva ca || raudreṇa karmaṇā siddhiṃ bhuvaṃ puṣṭiṃ tathā śriyam

सर्वान्कामाँश्च सौभाग्यं धनं ज्ञाति प्रधानताम् ।। रूपयुक्ताँश्च तनयान्वाणिज्याद्धनसंपदम्

sarvānkāmām̐śca saubhāgyaṃ dhanaṃ jñāti pradhānatām || rūpayuktām̐śca tanayānvāṇijyāddhanasaṃpadam

कनकं सुहृदो राज्यं सफलां च तथा कृषिम् ।। समुद्रयानाल्लाभं च सर्वान्कामाँन्तथैव च

kanakaṃ suhṛdo rājyaṃ saphalāṃ ca tathā kṛṣim || samudrayānāllābhaṃ ca sarvānkāmām̐ntathaiva ca

श्रैष्ठ्यकामांस्तथा सर्वान्बलमारोग्यमेव च ।। रूप्यं द्रव्यं गृहं गाश्च तुरगाँश्चैव जीवितम्

śraiṣṭhyakāmāṃstathā sarvānbalamārogyameva ca || rūpyaṃ dravyaṃ gṛhaṃ gāśca turagām̐ścaiva jīvitam

कृत्तिकादिभरण्यन्तं क्रमात्तु भगणे नरः ।। एकैकस्मिन्क्रमात्कुर्वञ्छ्राद्धं प्राप्नोत्यसंशयम्

kṛttikādibharaṇyantaṃ kramāttu bhagaṇe naraḥ || ekaikasminkramātkurvañchrāddhaṃ prāpnotyasaṃśayam

स्त्रियः सुरूपाः स्वगृहे कन्यानां च तथा वरान्।। सर्वान्कामान्यशश्चैव श्रियं द्यूतजयं कृषिम्

striyaḥ surūpāḥ svagṛhe kanyānāṃ ca tathā varān|| sarvānkāmānyaśaścaiva śriyaṃ dyūtajayaṃ kṛṣim

वाणिज्यं पशवश्चैव वाजिनश्च तथा सुतान् ।। सुवर्णरौप्यसौभाग्यं प्राप्नोति श्राद्धदः क्रमात्

vāṇijyaṃ paśavaścaiva vājinaśca tathā sutān || suvarṇaraupyasaubhāgyaṃ prāpnoti śrāddhadaḥ kramāt

1.142.40

प्रतिपत्प्रभृति ह्येतद्यावद्राजँस्त्रयोदथी ।। चतुर्दश्यां तु कर्तव्यं ये नराः शस्त्रघातिताः

pratipatprabhṛti hyetadyāvadrājam̐strayodathī || caturdaśyāṃ tu kartavyaṃ ye narāḥ śastraghātitāḥ

142

श्राद्धं सदा पञ्चदशीषु कार्यं कामान्समग्राँल्लभते मनुष्यः ।। तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्र कार्यं श्राद्धं सदा पञ्चदशीषु तज्ज्ञैः ।। ४१ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे श्राद्धकालवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

śrāddhaṃ sadā pañcadaśīṣu kāryaṃ kāmānsamagrām̐llabhate manuṣyaḥ || tasmātprayatnena narendra kāryaṃ śrāddhaṃ sadā pañcadaśīṣu tajjñaiḥ || 41 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde śrāddhakālavarṇano nāma dvicatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४३

वज्र उवाच ।। ।। कस्मै श्राद्धं न दातव्यं केन भुक्तं महाफलम् ।। भवतीह द्विजश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || || kasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ kena bhuktaṃ mahāphalam || bhavatīha dvijaśreṣṭha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अनूढातनयो राजन्यश्च पौनर्भवः सुतः ।। शूद्रापतिर्दुराचारो वाणिज्यायुधजीवकः

mārkaṇḍeya uvāca || || anūḍhātanayo rājanyaśca paunarbhavaḥ sutaḥ || śūdrāpatirdurācāro vāṇijyāyudhajīvakaḥ

तथा वार्धुषिको यश्च शूद्रस्य च पुरोहितः ।। पर्वकारस्तथा सूची यस्य चोपपतिर्गृहे

tathā vārdhuṣiko yaśca śūdrasya ca purohitaḥ || parvakārastathā sūcī yasya copapatirgṛhe

कृत्वा नक्षत्रनिर्देशं यश्च जीवति पार्थिव ।। चिकित्सितेन च तथा यस्य वृत्तिर्नरेश्वर

kṛtvā nakṣatranirdeśaṃ yaśca jīvati pārthiva || cikitsitena ca tathā yasya vṛttirnareśvara

वेदविक्रयको यश्च वेदनिन्दक एव च ।। तर्कशास्त्रेण दग्धश्च नास्तिको धर्मवर्जितः

vedavikrayako yaśca vedanindaka eva ca || tarkaśāstreṇa dagdhaśca nāstiko dharmavarjitaḥ

पित्रा विवदमानश्च यश्चैवोपनयेद्बहून् ।। अयाज्ययाजी स्तेनश्च यक्ष्मी कितव एव च

pitrā vivadamānaśca yaścaivopanayedbahūn || ayājyayājī stenaśca yakṣmī kitava eva ca

श्वित्री च यस्तथा काणो बधिरोऽन्धः कुणिस्तथा ।। परपूर्वापतिश्चैव ग्रामप्रेष्यो निराकृतिः

śvitrī ca yastathā kāṇo badhiro'ndhaḥ kuṇistathā || parapūrvāpatiścaiva grāmapreṣyo nirākṛtiḥ

अवकीर्णी कुण्डगोलौ कुनखी श्यावदन्तकः ।। कन्यादूष्यभिशप्तश्च मित्रधुक्पिशुनस्तथा

avakīrṇī kuṇḍagolau kunakhī śyāvadantakaḥ || kanyādūṣyabhiśaptaśca mitradhukpiśunastathā

परिवित्तिः परिवेत्ता तस्य कन्याप्रदश्च यः ।। याजकश्च तथा तस्य सोमविक्रयकस्तथा

parivittiḥ parivettā tasya kanyāpradaśca yaḥ || yājakaśca tathā tasya somavikrayakastathā

1.143.10

कूटसाक्षी च वाग्दुष्टः परदारो विकर्मकः ।। तथा दैवापविद्धाग्निः विरुद्धजनकस्तथा

kūṭasākṣī ca vāgduṣṭaḥ paradāro vikarmakaḥ || tathā daivāpaviddhāgniḥ viruddhajanakastathā

यश्च हीनातिरिक्ताङ्गो दुश्चर्मा दमकस्तथा ।। यश्च युक्तस्तथा राजन्पातकैश्चोपपातकैः

yaśca hīnātiriktāṅgo duścarmā damakastathā || yaśca yuktastathā rājanpātakaiścopapātakaiḥ

द्विषन्मित्रे उभे चैव प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्पङ्क्तिपावनान्

dviṣanmitre ubhe caiva prayatnena vivarjayet || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi brāhmaṇānpaṅktipāvanān

ब्रह्मदेयानुसन्तानः तपस्वी विजितेन्द्रियः ।। पारगो यजुषां यश्च सामवेदस्य पारगः

brahmadeyānusantānaḥ tapasvī vijitendriyaḥ || pārago yajuṣāṃ yaśca sāmavedasya pāragaḥ

ऋग्वेदपारगो यश्च भृग्वङ्गिरसपारगः ।। अथर्वशिरसोऽध्येता त्रिसुपर्णस्य पारगः

ṛgvedapārago yaśca bhṛgvaṅgirasapāragaḥ || atharvaśiraso'dhyetā trisuparṇasya pāragaḥ

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निधर्मशास्त्रविशारदः ।। पुराणपारगो यश्च इतिहासविशारदः

triṇāciketaḥ pañcāgnidharmaśāstraviśāradaḥ || purāṇapārago yaśca itihāsaviśāradaḥ

अधीते सोत्तरं यश्च विष्णुधर्ममिदं शुभम् ।। विजानाति यथावच्च यश्च व्याकरणं नृप

adhīte sottaraṃ yaśca viṣṇudharmamidaṃ śubham || vijānāti yathāvacca yaśca vyākaraṇaṃ nṛpa

ज्योतिषश्च तथा वेत्ता आयुर्वेदस्य च द्विजः ।। ताभ्यां वृत्तिं न चेत्कुर्याद्वृत्तिस्ताभ्यां विगर्हिता

jyotiṣaśca tathā vettā āyurvedasya ca dvijaḥ || tābhyāṃ vṛttiṃ na cetkuryādvṛttistābhyāṃ vigarhitā

आहिताग्निश्च यो विद्वान्सोमपश्च द्विजोत्तमः ।। गुरुशुश्रूषणपरस्तीर्थपूतश्च यादव ।। गायत्रीजापनिरतो योगी ध्यानपरायणः

āhitāgniśca yo vidvānsomapaśca dvijottamaḥ || guruśuśrūṣaṇaparastīrthapūtaśca yādava || gāyatrījāpanirato yogī dhyānaparāyaṇaḥ

यस्याप्यनन्ते जगतामधीशे भक्तिः परा यादव देवदेवे ।। तस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित्पात्रं त्रिलोके पुरुषप्रवीर

yasyāpyanante jagatāmadhīśe bhaktiḥ parā yādava devadeve || tasmātparaṃ nāparamasti kiñcitpātraṃ triloke puruṣapravīra

143

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पात्रापात्रपरीक्षाविधिर्नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pātrāpātraparīkṣāvidhirnāma tricatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४४

वज्र उवाच ।। कस्मिन्बहुफलं श्राद्धं देशे ब्राह्मणपुङ्गव ।। एतत्सर्वं समाचक्ष्य भवान्ब्रह्म इवापरः

vajra uvāca || kasminbahuphalaṃ śrāddhaṃ deśe brāhmaṇapuṅgava || etatsarvaṃ samācakṣya bhavānbrahma ivāparaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। गयाशीर्षवटे श्राद्धमक्षय्यं परिकीर्तितम् ।। यदर्थमेषा चरति गाथा लोके पुरातनी

mārkaṇḍeya uvāca || gayāśīrṣavaṭe śrāddhamakṣayyaṃ parikīrtitam || yadarthameṣā carati gāthā loke purātanī

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् ।। यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyekopi gayāṃ vrajet || yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं प्रयागे नैमिषे तथा ।। वाराणस्यां प्रभासे च कुरुक्षेत्रे समन्ततः

puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ prayāge naimiṣe tathā || vārāṇasyāṃ prabhāse ca kurukṣetre samantataḥ

सन्निहत्यां विशेषेण राहुग्रस्ते निशाकरे ।। (राहुग्रस्ते दिनकरे सन्नीत्यां पार्थिवोत्तम)

sannihatyāṃ viśeṣeṇa rāhugraste niśākare || (rāhugraste dinakare sannītyāṃ pārthivottama)

श्राद्धं कृत्वा समाप्नोति राजसूयशतं नरः ।। अश्वमेधसहस्रस्य सम्यगिष्टस्य यत्फलम

śrāddhaṃ kṛtvā samāpnoti rājasūyaśataṃ naraḥ || aśvamedhasahasrasya samyagiṣṭasya yatphalama

स्नात एव तदाप्नोति कृत्वा श्राद्धं स मानवः।। सर्वेषु देवलोकेषु कामचारी विराजते

snāta eva tadāpnoti kṛtvā śrāddhaṃ sa mānavaḥ|| sarveṣu devalokeṣu kāmacārī virājate

पद्मवर्णेन यानेन किङ्किणीजालमालिना ।। देवरामागणाढ्येन वीणामुरजनादिना

padmavarṇena yānena kiṅkiṇījālamālinā || devarāmāgaṇāḍhyena vīṇāmurajanādinā

दिव्यश्वेताश्वयुक्तेन कामगेन यथासुखम् ।। आभूतसंप्लवं यावत्क्रीडत्यप्सरसां गणैः

divyaśvetāśvayuktena kāmagena yathāsukham || ābhūtasaṃplavaṃ yāvatkrīḍatyapsarasāṃ gaṇaiḥ

1.144.10

कृतकृत्यश्च भवति पितॄणामनृणस्तथा ।। श्राद्धं तथा पितॄणां च नोपयुज्येत वै पुनः

kṛtakṛtyaśca bhavati pitṝṇāmanṛṇastathā || śrāddhaṃ tathā pitṝṇāṃ ca nopayujyeta vai punaḥ

यत्र क्वचन गङ्गायां श्राद्धस्यानन्त्यमुच्यते ।। यमस्य भगिनी देवी यमुना पापनाशिनी

yatra kvacana gaṅgāyāṃ śrāddhasyānantyamucyate || yamasya bhaginī devī yamunā pāpanāśinī

यत्र क्वचन तस्यां हि श्राद्धस्यानन्त्यमुच्यते।। पितॄणां दुहिता राजन्नर्मदा सरितां वरा

yatra kvacana tasyāṃ hi śrāddhasyānantyamucyate|| pitṝṇāṃ duhitā rājannarmadā saritāṃ varā

तस्यास्तीरे तथानन्तं श्राद्धं सर्वत्र पार्थिव ।। अक्षय्यं च तथा श्राद्धममरान्तिकपर्वते

tasyāstīre tathānantaṃ śrāddhaṃ sarvatra pārthiva || akṣayyaṃ ca tathā śrāddhamamarāntikaparvate

वराहपर्वते राजञ्छ्राद्धस्यानन्त्यमुच्यते ।। हिमवान्पर्वतश्रेष्ठः शङ्करश्वशुरो गिरिः

varāhaparvate rājañchrāddhasyānantyamucyate || himavānparvataśreṣṭhaḥ śaṅkaraśvaśuro giriḥ

आकरः सर्वरत्नानां सर्वसत्त्वसमाश्रयः ।। तापसानामधीवासः श्राद्धं तत्राऽक्षयं भवेत्

ākaraḥ sarvaratnānāṃ sarvasattvasamāśrayaḥ || tāpasānāmadhīvāsaḥ śrāddhaṃ tatrā'kṣayaṃ bhavet

एवमादिषु तीर्थेषु पर्वतेषु सरित्सु च ।। सरोवरेषु मुख्येषु ऋषीणामाश्रमेषु च

evamādiṣu tīrtheṣu parvateṣu saritsu ca || sarovareṣu mukhyeṣu ṛṣīṇāmāśrameṣu ca

निर्झरेषु तथारण्ये नदीनां प्रभवेषु च ।। सङ्गमेषु च मुख्येषु पुलिनेषु विशेषतः

nirjhareṣu tathāraṇye nadīnāṃ prabhaveṣu ca || saṅgameṣu ca mukhyeṣu pulineṣu viśeṣataḥ

उद्यानेषु विचित्रेषु सैकतेषु समेषु च।। शाद्वलेषु च रम्येषु गिरीणां कन्दरासु च

udyāneṣu vicitreṣu saikateṣu sameṣu ca|| śādvaleṣu ca ramyeṣu girīṇāṃ kandarāsu ca

गह्वरेषु नितम्बेषु च्छायायां कुञ्जरस्य च ।। महीगतान्तरन्यस्तगजच्छायासु पार्थिव

gahvareṣu nitambeṣu cchāyāyāṃ kuñjarasya ca || mahīgatāntaranyastagajacchāyāsu pārthiva

1.144.20

यः कुर्यादपराह्णे तु सकृच्छ्राद्धं प्रयत्नतः ।। अक्षय्यमन्नपानं तु पितॄणां चोपतिष्ठते

yaḥ kuryādaparāhṇe tu sakṛcchrāddhaṃ prayatnataḥ || akṣayyamannapānaṃ tu pitṝṇāṃ copatiṣṭhate

गोमयेनोपलिप्तेषु श्राद्धं कार्यं गृहेषु च।। मनोज्ञेषु विचित्रेषु रुचिरेषूत्तमेषु च

gomayenopalipteṣu śrāddhaṃ kāryaṃ gṛheṣu ca|| manojñeṣu vicitreṣu rucireṣūttameṣu ca

देवायतनगोष्ठेषु श्राद्धं बहुफलं भवेत्

devāyatanagoṣṭheṣu śrāddhaṃ bahuphalaṃ bhavet

तीर्थानि यानीह नरेन्द्रचन्द्र लोके पुराणैः परिकीर्तितानि ।। तीरेषु तेषां विधिवत्प्रदाय श्राद्धं न शोचेन्मरणं जितात्मा

tīrthāni yānīha narendracandra loke purāṇaiḥ parikīrtitāni || tīreṣu teṣāṃ vidhivatpradāya śrāddhaṃ na śocenmaraṇaṃ jitātmā

144

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेवज्रसंवादे श्राद्धदेशानुकीर्तनो नाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍevajrasaṃvāde śrāddhadeśānukīrtano nāma catuścatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४५

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि पितृभिर्याः प्रकीर्तिताः ।। गाथाः पार्थिवशार्दूल कामयद्भिः पुरे स्वके

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pitṛbhiryāḥ prakīrtitāḥ || gāthāḥ pārthivaśārdūla kāmayadbhiḥ pure svake

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ।। नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः

api syātsa kule'smākaṃ yo no dadyājjalāñjalim || nadīṣu bahutoyāsu śītalāsu viśeṣataḥ

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं हिममिश्रं जलाञ्जलिम् ।। तिलमाक्षिक संयुक्तं यो नो दद्यात्समाहितः

api syātsa kule'smākaṃ himamiśraṃ jalāñjalim || tilamākṣika saṃyuktaṃ yo no dadyātsamāhitaḥ

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याच्च भक्तितः ।। पायसं मधुसंमिश्रं वर्षासु च मघासु च

api syātsa kule'smākaṃ yo no dadyācca bhaktitaḥ || pāyasaṃ madhusaṃmiśraṃ varṣāsu ca maghāsu ca

दाल्भ्य उवाच ।। पत्न्यो नृणां मुनिश्रेष्ठ योषितां च तथा नराः ।। तच्छ्रोतुमिच्छामि विप्रर्षे विधवा स्त्री न जायते

dālbhya uvāca || patnyo nṛṇāṃ muniśreṣṭha yoṣitāṃ ca tathā narāḥ || tacchrotumicchāmi viprarṣe vidhavā strī na jāyate

उपोषितेन येनाग्र्य पत्न्या न रहितो नरः ।। पुलस्त्त्य उवाच ।। अशून्यशयनां नाम द्वितीयां शृणु भो द्विज

upoṣitena yenāgrya patnyā na rahito naraḥ || pulasttya uvāca || aśūnyaśayanāṃ nāma dvitīyāṃ śṛṇu bho dvija

यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री द्विजोत्तम ।। पत्नीविमुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते

yāmupoṣya na vaidhavyaṃ prayāti strī dvijottama || patnīvimuktaśca naro na kadācitprajāyate

शेते जलनिधौ कृष्णः श्रिया सार्धं यदा द्विज ।। अशून्यशयना नाम तदा श्राद्धे हि सा तिथिः

śete jalanidhau kṛṣṇaḥ śriyā sārdhaṃ yadā dvija || aśūnyaśayanā nāma tadā śrāddhe hi sā tithiḥ

कृष्णपक्षद्वितीयायां श्रावणे मुनिसत्तम ।। इममुच्चारयेन्मन्त्रं प्रणम्य जगतः पतिम्

kṛṣṇapakṣadvitīyāyāṃ śrāvaṇe munisattama || imamuccārayenmantraṃ praṇamya jagataḥ patim

1.145.10

श्रीवत्सधारिणं श्रीशं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह ।। श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीधाम श्रीपतेऽच्युत

śrīvatsadhāriṇaṃ śrīśaṃ bhaktyābhyarcya śriyā saha || śrīvatsadhāriñchrīkānta śrīdhāma śrīpate'cyuta

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद।। अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः

gārhasthyaṃ mā praṇāśaṃ me yātu dharmārthakāmada|| agnayo mā praṇaśyantu mā praṇaśyantu devatāḥ

पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः ।। लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान्

pitaro mā praṇaśyantu matto dāmpatyabhedataḥ || lakṣmyā viyujyate deva na kadācidyathā bhavān

तथा कलत्रसंबन्धो देव मे नैव भिद्यतु ।। लक्ष्म्या ह्यशून्यं वरद यथा ते शयनं सदा

tathā kalatrasaṃbandho deva me naiva bhidyatu || lakṣmyā hyaśūnyaṃ varada yathā te śayanaṃ sadā

शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन ।। एवं प्रसाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः

śayyā mamāpyaśūnyāstu tathaiva madhusūdana || evaṃ prasādya pūjāṃ ca kṛtvā lakṣmyāstathā hareḥ

फलानि दद्याच्छायायामभीष्टानि जगत्पतेः ।। नक्तं प्रणम्यायतने हविर्भुञ्जीत वाग्यतः

phalāni dadyācchāyāyāmabhīṣṭāni jagatpateḥ || naktaṃ praṇamyāyatane havirbhuñjīta vāgyataḥ

ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि शय्यां दयात्सदक्षिणाम्।। एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम्

brāhmaṇāya dvitīye'hni śayyāṃ dayātsadakṣiṇām|| evaṃ karoti yaḥ samyaṅnaro māsacatuṣṭayam

तस्य जन्मत्रये दाल्भ्य गृहभङ्गो न जायते।। अशून्यशयनश्चासौ धर्मकर्मार्थसाधकः

tasya janmatraye dālbhya gṛhabhaṅgo na jāyate|| aśūnyaśayanaścāsau dharmakarmārthasādhakaḥ

भवत्यव्याकृतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः ।। नारी च दाल्भ्य धर्मज्ञ व्रतमेतद्यथाविधि

bhavatyavyākṛtaiśvaryaḥ puruṣo nātra saṃśayaḥ || nārī ca dālbhya dharmajña vratametadyathāvidhi

या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते ।। वैधव्यं दुर्भगत्वं वा भर्तृव्यङ्ग्यं च सत्तम

yā karoti na sā śocyā bandhuvargasya jāyate || vaidhavyaṃ durbhagatvaṃ vā bhartṛvyaṅgyaṃ ca sattama

1.145.20

नाप्नोति जन्मत्रितयमेतच्चीर्त्वा पतिव्रता

nāpnoti janmatritayametaccīrtvā pativratā

145

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अशून्यशयनद्वितीयावर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aśūnyaśayanadvitīyāvarṇano nāma pañcacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४६

दाल्भ्य उवाच ।। उपवासाश्रितं सम्यग्लोकद्वयफलप्रदम् ।। कथितं भवता सर्वं यत्पृष्टोऽसि मया द्विज

dālbhya uvāca || upavāsāśritaṃ samyaglokadvayaphalapradam || kathitaṃ bhavatā sarvaṃ yatpṛṣṭo'si mayā dvija

अन्यदिच्छाम्यहं श्रोतुं तद्भवान्प्रबवीतु मे ।। संसारहेतुं मुक्तिश्च संसारान्मुनिसत्तम

anyadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadbhavānprabavītu me || saṃsārahetuṃ muktiśca saṃsārānmunisattama

पुलस्त्य उवाच ।। अविद्याप्रभवं कर्म हेतुभूतं द्विजोत्तम।। संसारस्यास्य तन्मुक्तिः संक्षेपाच्छ्रूयतां मम

pulastya uvāca || avidyāprabhavaṃ karma hetubhūtaṃ dvijottama|| saṃsārasyāsya tanmuktiḥ saṃkṣepācchrūyatāṃ mama

स्वजातिविहितं कर्म रागद्वेषविवर्जितम् ।। कुर्वतः क्षीयते पूर्वमन्यबन्धश्च नेष्यते

svajātivihitaṃ karma rāgadveṣavivarjitam || kurvataḥ kṣīyate pūrvamanyabandhaśca neṣyate

अपूर्वसंभवाभावात्क्षयं याते तु कर्मणि ।। दाल्भ्य संसारविच्छेदः कारणाभावसंभवः

apūrvasaṃbhavābhāvātkṣayaṃ yāte tu karmaṇi || dālbhya saṃsāravicchedaḥ kāraṇābhāvasaṃbhavaḥ

भवत्यसंशयं चान्यच्छ्रूयतामत्र कारणम् ।। संसारविच्युतेर्दाल्भ्य समासाद्वदतो मम

bhavatyasaṃśayaṃ cānyacchrūyatāmatra kāraṇam || saṃsāravicyuterdālbhya samāsādvadato mama

गृहीता कर्मणा येन पुंसा जातिर्द्विजोत्तम ।। तत्प्रायश्चित्तभूतं वै शृणु कर्मक्षयावहम्

gṛhītā karmaṇā yena puṃsā jātirdvijottama || tatprāyaścittabhūtaṃ vai śṛṇu karmakṣayāvaham

ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां शूद्रान्त्यानां च सत्तम ।। स्वजातिविहितं कर्म रागद्वेषविवर्जितम्

brāhmaṇakṣattriyaviśāṃ śūdrāntyānāṃ ca sattama || svajātivihitaṃ karma rāgadveṣavivarjitam

जातिप्रदस्याक्षयदं तदेवाद्यस्य कर्मणः ।। ज्ञानकारणभावं च तदेव प्रतिपद्यते

jātipradasyākṣayadaṃ tadevādyasya karmaṇaḥ || jñānakāraṇabhāvaṃ ca tadeva pratipadyate

1.146.10

पुमाँश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तम ।। ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययात्मना

pumām̐ścādhigatajñāno bhedaṃ nāpnoti sattama || brahmaṇā viṣṇusaṃjñena parameṇāvyayātmanā

एतत्ते कथितं दाल्भ्य संसारस्य समासतः ।। कारणं भवमुक्तिश्च जायते योगिनो यथा

etatte kathitaṃ dālbhya saṃsārasya samāsataḥ || kāraṇaṃ bhavamuktiśca jāyate yogino yathā

मार्कण्डेय उवाच ।। इति दाल्भ्यः पुलस्त्येन यथावत्प्रतिबोधितः ।। आराधयामास हरिं लेभे कामाँश्च वाञ्छितान्

mārkaṇḍeya uvāca || iti dālbhyaḥ pulastyena yathāvatpratibodhitaḥ || ārādhayāmāsa hariṃ lebhe kāmām̐śca vāñchitān

तथा त्वमपि राजेन्द्र केशवाराधनं कुरु ।। आराध्य तं जगन्नाथं न कश्चिदवसीदति

tathā tvamapi rājendra keśavārādhanaṃ kuru || ārādhya taṃ jagannāthaṃ na kaścidavasīdati

एतन्मयोक्तं सकलं तव भूमिप पृच्छतः ।। अनाराध्याच्युतं देवं कः कामानाप्नुयान्नरः

etanmayoktaṃ sakalaṃ tava bhūmipa pṛcchataḥ || anārādhyācyutaṃ devaṃ kaḥ kāmānāpnuyānnaraḥ

वज्र उवाच ।। भगवानवतीर्णोऽभून्मर्त्यलोकमिहाच्युतः ।। भारावतारणार्थाय भुवो भूमिपतिर्हरिः

vajra uvāca || bhagavānavatīrṇo'bhūnmartyalokamihācyutaḥ || bhārāvatāraṇārthāya bhuvo bhūmipatirhariḥ

मानुषत्त्वे च गोविन्दो मम पूर्वपितामहः ।। चकार प्रीतिमतुलां पाण्डुपुत्रैः सह द्विज

mānuṣattve ca govindo mama pūrvapitāmahaḥ || cakāra prītimatulāṃ pāṇḍuputraiḥ saha dvija

सारथ्यं कृतवाँश्चैव तेषां सर्वेश्वरो हरिः ।। निस्तीर्णो येन भीष्मौघो कुरुसैन्यमहोदधिः

sārathyaṃ kṛtavām̐ścaiva teṣāṃ sarveśvaro hariḥ || nistīrṇo yena bhīṣmaugho kurusainyamahodadhiḥ

उपकारी महाभागः स तेषां सर्ववस्तुषु ।। केशवः पाण्डुपुत्राणां सुतानां जनको यथा

upakārī mahābhāgaḥ sa teṣāṃ sarvavastuṣu || keśavaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ sutānāṃ janako yathā

धन्यास्ते कृतपुण्याश्च ते मे पाण्डुसुता मताः ।। विविशुर्ये परिष्वङ्गैर्गोविन्दभुजपञ्जरम्

dhanyāste kṛtapuṇyāśca te me pāṇḍusutā matāḥ || viviśurye pariṣvaṅgairgovindabhujapañjaram

1.146.20

राज्यहेतोररीञ्जघ्नुर कस्मात्पाण्डुनन्दनाः ।। सप्तलोकैकनाथेन ये भवन्त्येकशायिनः

rājyahetorarīñjaghnura kasmātpāṇḍunandanāḥ || saptalokaikanāthena ye bhavantyekaśāyinaḥ

आत्मानमनुगच्छामि भगवन्गतकल्मषम् ।। जातं निर्धूतपापेऽस्मिन् कुले विष्णुपरिग्रहे

ātmānamanugacchāmi bhagavangatakalmaṣam || jātaṃ nirdhūtapāpe'smin kule viṣṇuparigrahe

एवं देववरस्तेषां प्रसादसुमुखो हरिः।। पृच्छतां कच्चिदाचष्ट किञ्चिद्गुह्यं महात्मनाम्

evaṃ devavarasteṣāṃ prasādasumukho hariḥ|| pṛcchatāṃ kaccidācaṣṭa kiñcidguhyaṃ mahātmanām

गुह्याञ्जनार्दनं याँस्तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।। पप्रच्छ धर्मानखिलाँस्तान्समाख्यातुमर्हसि

guhyāñjanārdanaṃ yām̐stu dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || papraccha dharmānakhilām̐stānsamākhyātumarhasi

धर्मार्थकाममोक्षेषु यद्गुह्यं मधूसूदनः ।। तेषामवोचद्भगवाञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

dharmārthakāmamokṣeṣu yadguhyaṃ madhūsūdanaḥ || teṣāmavocadbhagavāñchrotumicchāmi tattvataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। बहूनि धर्मगुह्यानि धर्मपुत्राय केशवः ।। पुरा प्रोवाच राजेन्द्र प्रसादसुमुखो हरिः

mārkaṇḍeya uvāca || bahūni dharmaguhyāni dharmaputrāya keśavaḥ || purā provāca rājendra prasādasumukho hariḥ

शरतल्पगताद्भीष्माद्धर्माञ्छ्रुत्वा युधिष्ठिरः ।। पृष्टवान्यज्जगन्नाथं तन्मे निगदतः शृणु

śaratalpagatādbhīṣmāddharmāñchrutvā yudhiṣṭhiraḥ || pṛṣṭavānyajjagannāthaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

पञ्चमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः ।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।। भगवन्वैष्णवा धर्माः किंफलाः किंपरायणाः

pañcamenāśvamedhena yadā snāto yudhiṣṭhiraḥ || yudhiṣṭhira uvāca || || bhagavanvaiṣṇavā dharmāḥ kiṃphalāḥ kiṃparāyaṇāḥ

किं कृत्यमधिकृत्यैते भवतोत्पादिताः पुरा ।। यदि ते पाण्डवस्नेहो विद्यते मधुसूदन

kiṃ kṛtyamadhikṛtyaite bhavatotpāditāḥ purā || yadi te pāṇḍavasneho vidyate madhusūdana

श्रोतव्यास्ते मया धर्मास्ततस्तान्कथयाखिलान् ।। पवित्राश्चैव ये धर्माः सर्वपापप्रणाशनाः

śrotavyāste mayā dharmāstatastānkathayākhilān || pavitrāścaiva ye dharmāḥ sarvapāpapraṇāśanāḥ

1.146.30

तव वक्त्रच्युता देव सर्वधर्मेष्वनुत्तमाः ।। याञ्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृघ्नो गुरुतल्पगः

tava vaktracyutā deva sarvadharmeṣvanuttamāḥ || yāñchrutvā brahmahā goghnaḥ pitṛghno gurutalpagaḥ

सुरापो वा कृतघ्नश्च मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।। एतन्मे कथितं सर्वं सभामध्ये सुरोत्तम

surāpo vā kṛtaghnaśca mucyate sarvakilbiṣaiḥ || etanme kathitaṃ sarvaṃ sabhāmadhye surottama

वसिष्ठाद्यैर्महाभागैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः ।। ततोऽहं तव देवेश पादमूलमुपागतः

vasiṣṭhādyairmahābhāgairmunibhirbhāvitātmabhiḥ || tato'haṃ tava deveśa pādamūlamupāgataḥ

धर्मान्कथय तान्देव यद्यहं भवतः प्रियः ।। श्रुत्वा मे मानवान्धर्मान्वासिष्ठान्वा महाफलान्

dharmānkathaya tāndeva yadyahaṃ bhavataḥ priyaḥ || śrutvā me mānavāndharmānvāsiṣṭhānvā mahāphalān

पराशरकृताँश्चैव तथाऽत्रेयस्य धीमतः ।। श्रुत्वा शङ्खस्य गार्ग्यस्य लिखितस्य यमस्य च

parāśarakṛtām̐ścaiva tathā'treyasya dhīmataḥ || śrutvā śaṅkhasya gārgyasya likhitasya yamasya ca

जाबालेश्च महाबाहोर्मुनेर्द्वैपायनस्य च ।। उमामहेश्वराश्चैव जातिधर्माश्च पावनाः

jābāleśca mahābāhormunerdvaipāyanasya ca || umāmaheśvarāścaiva jātidharmāśca pāvanāḥ

गुणस्य गुणबाहोश्च काश्यपेयास्तथैव च ।। बह्वायनकृताश्चैव शाकुनेयास्तथैव च

guṇasya guṇabāhośca kāśyapeyāstathaiva ca || bahvāyanakṛtāścaiva śākuneyāstathaiva ca

अगस्त्यगीता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः सौरभास्तथा ।। भृगोरङ्गिरसश्चैव कश्यपोद्दालकोदिताः

agastyagītā maudgalyāḥ śāṇḍilyāḥ saurabhāstathā || bhṛgoraṅgirasaścaiva kaśyapoddālakoditāḥ

सुमन्ता जैमिनीयाश्च पैलस्य च महात्मनः ।। वैशम्पायनगीताश्च पिप्पलादकृताश्च ये

sumantā jaiminīyāśca pailasya ca mahātmanaḥ || vaiśampāyanagītāśca pippalādakṛtāśca ye

ऐन्द्राश्च वारुणाश्चैव कौबेरा वात्स्यपोणकाः ।। आपस्तम्बकृता धर्मास्तथा गोपालकस्य च

aindrāśca vāruṇāścaiva kauberā vātsyapoṇakāḥ || āpastambakṛtā dharmāstathā gopālakasya ca

1.146.40

भृग्वङ्गिरःकृताश्चैव सौरा हारीतकास्तथा ।। श्रीभगवानुवाच ।। शृणु राजन्महाबाहो धर्मात्मन्कुरुनन्दन

bhṛgvaṅgiraḥkṛtāścaiva saurā hārītakāstathā || śrībhagavānuvāca || śṛṇu rājanmahābāho dharmātmankurunandana

धर्मवृद्धिकरं वच्मि वृषभस्य तु लक्षणम् ।। ऋषभः स समुद्राख्यः सततं कुलवर्धनः

dharmavṛddhikaraṃ vacmi vṛṣabhasya tu lakṣaṇam || ṛṣabhaḥ sa samudrākhyaḥ satataṃ kulavardhanaḥ

मल्लिकापुष्पचित्रश्च धन्यो भवति पुङ्गवः ।। कामलैर्माण्डलैश्चापि चित्रो भवति भोगदः

mallikāpuṣpacitraśca dhanyo bhavati puṅgavaḥ || kāmalairmāṇḍalaiścāpi citro bhavati bhogadaḥ

अतसीपुष्पवर्णश्च तथा धन्यतरः स्मृतः ।। एते धन्यास्तथा धन्यान्कीर्तयिष्यामि ते नृप

atasīpuṣpavarṇaśca tathā dhanyataraḥ smṛtaḥ || ete dhanyāstathā dhanyānkīrtayiṣyāmi te nṛpa

कृष्णताल्वोष्ठ दशना रूक्षशृङ्गशफाश्च ये ।। अव्यक्तवर्णा ह्रस्वाश्च व्याघ्रभस्मनिभाश्च ये

kṛṣṇatālvoṣṭha daśanā rūkṣaśṛṅgaśaphāśca ye || avyaktavarṇā hrasvāśca vyāghrabhasmanibhāśca ye

ध्वाङ्क्षगृध्रसवर्णाश्च तथा मूषकसन्निभाः ।। कुब्जाः काणास्तथा खञ्जाः केकराक्षास्तथैव च

dhvāṅkṣagṛdhrasavarṇāśca tathā mūṣakasannibhāḥ || kubjāḥ kāṇāstathā khañjāḥ kekarākṣāstathaiva ca

विषमश्वेतपादाश्च उद्भ्रान्तनयनस्तथा ।। न ते वृषाः प्रोक्तव्या न च धार्यास्तथा गृहे

viṣamaśvetapādāśca udbhrāntanayanastathā || na te vṛṣāḥ proktavyā na ca dhāryāstathā gṛhe

मोक्तव्यानां च धार्याणां भूयो वक्ष्यामि लक्षणम्

moktavyānāṃ ca dhāryāṇāṃ bhūyo vakṣyāmi lakṣaṇam

स्वस्तिकाकारशृङ्गाश्च मेघौघसदृशस्वनाः ।। महाप्रमाणाश्च तथा मत्तमातङ्गगामिनः

svastikākāraśṛṅgāśca meghaughasadṛśasvanāḥ || mahāpramāṇāśca tathā mattamātaṅgagāminaḥ

महोरस्का महोच्छ्वासा महाबलपराक्रमाः ।। शिरः कर्णौ ललाटं च वालधिश्चरणानि च

mahoraskā mahocchvāsā mahābalaparākramāḥ || śiraḥ karṇau lalāṭaṃ ca vāladhiścaraṇāni ca

1.146.50

नेत्रपार्श्वे च कृष्णानि शस्यन्ते चन्द्रमस्त्विषः ।। चिह्नान्येतानि शस्यन्ते कृष्णस्य तु विशेषतः

netrapārśve ca kṛṣṇāni śasyante candramastviṣaḥ || cihnānyetāni śasyante kṛṣṇasya tu viśeṣataḥ

भूमिं कर्षति लांगूलात्प्रशस्तः स्थूलवालधिः ।। पुरस्तान्न तथा नीचो वृषभश्च प्रशस्यते

bhūmiṃ karṣati lāṃgūlātpraśastaḥ sthūlavāladhiḥ || purastānna tathā nīco vṛṣabhaśca praśasyate

शक्तिध्वजपताकाभा येषां राजिर्विराजते ।। अनड्वाहस्तु ते धन्या ऋद्धिसिद्धिजयावहाः

śaktidhvajapatākābhā yeṣāṃ rājirvirājate || anaḍvāhastu te dhanyā ṛddhisiddhijayāvahāḥ

प्रदक्षिणं निवर्तन्ते स्वयं ये विनिवर्तिताः ।। समुन्नतशिरोग्रीवा धन्यास्ते कोशवर्धनाः

pradakṣiṇaṃ nivartante svayaṃ ye vinivartitāḥ || samunnataśirogrīvā dhanyāste kośavardhanāḥ

रक्तशृङ्गाग्रनयनाः श्वेतवर्णा भवन्त्यपि ।। शफैः प्रवालसदृशैर्नास्ति धन्यतरस्ततः

raktaśṛṅgāgranayanāḥ śvetavarṇā bhavantyapi || śaphaiḥ pravālasadṛśairnāsti dhanyatarastataḥ

एते धन्याः प्रयत्नेन मोक्तव्या यदि वा वृषाः ।। धारिताश्च तथा मुक्ता धनधान्यविवर्धनाः

ete dhanyāḥ prayatnena moktavyā yadi vā vṛṣāḥ || dhāritāśca tathā muktā dhanadhānyavivardhanāḥ

चरणानि मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः ।। लाक्षारससवर्णश्च तं नीलमिति निर्दिशेत्

caraṇāni mukhaṃ pucchaṃ yasya śvetāni gopateḥ || lākṣārasasavarṇaśca taṃ nīlamiti nirdiśet

वृष एव स मोक्तव्यो न सन्धार्यो गृहे भवेत् ।। यदर्थमेषा चरति गाथा लोके पुरातनी

vṛṣa eva sa moktavyo na sandhāryo gṛhe bhavet || yadarthameṣā carati gāthā loke purātanī

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।। यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet || yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjeta

एवं वृषं लक्षणसंप्रयुक्तं गृहोद्भवं क्रीतमथापि राजन् ।। मुक्त्वा न शोचेन्मरणं महात्मा मोक्षे विधिं चाहमतो विधास्ये

evaṃ vṛṣaṃ lakṣaṇasaṃprayuktaṃ gṛhodbhavaṃ krītamathāpi rājan || muktvā na śocenmaraṇaṃ mahātmā mokṣe vidhiṃ cāhamato vidhāsye

146

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वृषलक्षणवर्णनो नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vṛṣalakṣaṇavarṇano nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४७

मार्कण्डेय उवाच ।। आश्वयुक् कृष्णपक्षस्य पञ्चदश्यां नराधिप ।। कार्तिकेप्यथवा मासि वृषोत्सर्गं तु कारयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || āśvayuk kṛṣṇapakṣasya pañcadaśyāṃ narādhipa || kārtikepyathavā māsi vṛṣotsargaṃ tu kārayet

ग्रहणे द्वे महापुण्ये तथा चैवायनद्वयम् ।। विषुवद्द्वितयं चैव मृताहो बान्धवस्य च

grahaṇe dve mahāpuṇye tathā caivāyanadvayam || viṣuvaddvitayaṃ caiva mṛtāho bāndhavasya ca

मृताहो यस्य तस्यार्थे तस्मिन्नहनि शङ्करम् ।। सुसमिद्धे गवां मध्ये परिस्तीर्य हुताशनम्

mṛtāho yasya tasyārthe tasminnahani śaṅkaram || susamiddhe gavāṃ madhye paristīrya hutāśanam

पयसा श्रपयेद्विद्वाँश्चरुं पौष्णं समाहितः ।। पूषा गा अन्वेतु नश्च पूष्णे हुत्वा नराधिप

payasā śrapayedvidvām̐ścaruṃ pauṣṇaṃ samāhitaḥ || pūṣā gā anvetu naśca pūṣṇe hutvā narādhipa

इह राडिति हुत्वा च जपेद्रुद्रान्समाहितः ।। तथैव पौरुषं सूक्तं कूष्माण्डानि नराधिप

iha rāḍiti hutvā ca japedrudrānsamāhitaḥ || tathaiva pauruṣaṃ sūktaṃ kūṣmāṇḍāni narādhipa

ततः कोष्णेन वृषभमयस्कारः सुशिल्पवान् ।। शूलेन दक्षिणे पार्श्वे वामे चक्रेण निर्दहेत्

tataḥ koṣṇena vṛṣabhamayaskāraḥ suśilpavān || śūlena dakṣiṇe pārśve vāme cakreṇa nirdahet

अङ्कितं स्नापयेत्पश्चात्स्नाने तस्य तथा पठेत् ।। हिरण्यवर्णेति ऋचश्चतस्रो मनुजेश्वर

aṅkitaṃ snāpayetpaścātsnāne tasya tathā paṭhet || hiraṇyavarṇeti ṛcaścatasro manujeśvara

आपो हि ष्ठेति तिस्रश्च शन्नो देवीति चाप्यथ। वत्सतर्यश्चतस्रश्च तं वृषं च नराधिप

āpo hi ṣṭheti tisraśca śanno devīti cāpyatha| vatsataryaścatasraśca taṃ vṛṣaṃ ca narādhipa

अलङ्कुर्यात्ततः पश्चाद्गन्धमाल्यैश्च शक्तितः।। किङ्किणीभिश्च रम्याभिस्तथा चीनांशुकैः शुभः

alaṅkuryāttataḥ paścādgandhamālyaiśca śaktitaḥ|| kiṅkiṇībhiśca ramyābhistathā cīnāṃśukaiḥ śubhaḥ

1.147.10

ततः कर्ता जपेन्मन्त्रमिमं प्रयतमानसः ।। वृषो हि भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः ।। वृणोमि तमहं भक्त्या स मे रक्षतु सर्वतः

tataḥ kartā japenmantramimaṃ prayatamānasaḥ || vṛṣo hi bhagavāndharmaścatuṣpādaḥ prakīrtitaḥ || vṛṇomi tamahaṃ bhaktyā sa me rakṣatu sarvataḥ

एवं युवानं वृषभं ददामि गवां पतिं यूथपतिं सधर्मम् ।। अनेन सार्धं चरत प्रकामं यथा तथा प्राप्नुत वत्सतर्यः

evaṃ yuvānaṃ vṛṣabhaṃ dadāmi gavāṃ patiṃ yūthapatiṃ sadharmam || anena sārdhaṃ carata prakāmaṃ yathā tathā prāpnuta vatsataryaḥ

एवं युवानं गोपतिं वो ददामि अनेन क्रीडन्तीश्चरतीः प्रियेण ।। सहास्माभिः प्रजया मा तनूभिर्मा वधाम द्विषतं सोमराजन्

evaṃ yuvānaṃ gopatiṃ vo dadāmi anena krīḍantīścaratīḥ priyeṇa || sahāsmābhiḥ prajayā mā tanūbhirmā vadhāma dviṣataṃ somarājan

मन्त्रं पिता वत्स इति प्रतीतं जपेत कर्णे वृषभस्य सव्ये ।। प्रचालयेत्तं वृषभं ततस्तु पूर्वां दिशं वत्सतर्यश्च सर्वाः

mantraṃ pitā vatsa iti pratītaṃ japeta karṇe vṛṣabhasya savye || pracālayettaṃ vṛṣabhaṃ tatastu pūrvāṃ diśaṃ vatsataryaśca sarvāḥ

वासोयुगं ग्रहीतुरथ प्रदेयं सुवर्णयुक्तं सघृतं च कांस्यम् ।। शिल्पप्रधानस्य तथैव सत्यं देयं यथा तुष्टिमुपैति राजन्

vāsoyugaṃ grahīturatha pradeyaṃ suvarṇayuktaṃ saghṛtaṃ ca kāṃsyam || śilpapradhānasya tathaiva satyaṃ deyaṃ yathā tuṣṭimupaiti rājan

विप्रास्तथान्नं दधिसर्पिषा युतं संभोजनीयाः पयसा च मिश्रम् ।। उत्सृष्टमात्रे वृषभे व्रजन्ति तृप्तिं परां तस्य पितामहा ये

viprāstathānnaṃ dadhisarpiṣā yutaṃ saṃbhojanīyāḥ payasā ca miśram || utsṛṣṭamātre vṛṣabhe vrajanti tṛptiṃ parāṃ tasya pitāmahā ye

यस्मिँस्तडागे स जलं तृषार्तः पातुं समागच्छति तत्पितॄणाम् ।। दिव्याम्बुपूर्णं कलशं महीपते लोकं परं तृप्तिमन्तः प्रयान्ति

yasmim̐staḍāge sa jalaṃ tṛṣārtaḥ pātuṃ samāgacchati tatpitṝṇām || divyāmbupūrṇaṃ kalaśaṃ mahīpate lokaṃ paraṃ tṛptimantaḥ prayānti

सरिद्वरां काञ्चिदथोपयाति तृष्णान्वितस्तस्य पितामहानाम् ।। तृप्तिं विधत्ते सरितां वरिष्ठा सुदीर्घकालं विमलाम्बुवाहैः

saridvarāṃ kāñcidathopayāti tṛṣṇānvitastasya pitāmahānām || tṛptiṃ vidhatte saritāṃ variṣṭhā sudīrghakālaṃ vimalāmbuvāhaiḥ

दर्पेण पूर्णः सविषाणघातैर्धरां यदा धारयते नरेन्द्र ।। पितॄंस्तदा तस्य तदन्नकूटं ध्रुवं स यातीति न संशयोऽत्र

darpeṇa pūrṇaḥ saviṣāṇaghātairdharāṃ yadā dhārayate narendra || pitṝṃstadā tasya tadannakūṭaṃ dhruvaṃ sa yātīti na saṃśayo'tra

रोम्णां च तुल्यानि शतानि राजन्भोक्ता तथा तस्य दिवं प्रयाति ।। संवत्सराणां परिपूर्णकामः संसेव्यमानस्त्रिदशाङ्गनाभिः

romṇāṃ ca tulyāni śatāni rājanbhoktā tathā tasya divaṃ prayāti || saṃvatsarāṇāṃ paripūrṇakāmaḥ saṃsevyamānastridaśāṅganābhiḥ

147

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वृषोत्सर्गवर्णनो नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vṛṣotsargavarṇano nāma saptacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

अध्यायः १४८

वज्र उवाच ।। चरितं बुधपुत्रस्य मार्कण्डेय मया श्रुतम् ।। श्रुतः श्राद्धविधिः पुण्यः सर्वपापप्रणाशनः

vajra uvāca || caritaṃ budhaputrasya mārkaṇḍeya mayā śrutam || śrutaḥ śrāddhavidhiḥ puṇyaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ

धेन्वाः प्रसूयमानायाः फलं दाने तथा श्रुतम् ।। कृष्णाजिनप्रदानं च वृषोत्सर्गस्तथैव च

dhenvāḥ prasūyamānāyāḥ phalaṃ dāne tathā śrutam || kṛṣṇājinapradānaṃ ca vṛṣotsargastathaiva ca

श्रुत्वा रूपं नरेन्द्रस्य बुधपुत्रस्य भार्गव ।। कौतूहलं समुत्पन्नं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

śrutvā rūpaṃ narendrasya budhaputrasya bhārgava || kautūhalaṃ samutpannaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

केन कर्मविपाकेन स तु राजा पुरूरवाः ।। अवाप तादृशं रूपं सौभाग्यमपि चोत्तमम्

kena karmavipākena sa tu rājā purūravāḥ || avāpa tādṛśaṃ rūpaṃ saubhāgyamapi cottamam

देवांस्त्रिभुवन श्रेष्ठान्गन्धर्वांश्च मनोरमान् ।। उर्वशी संगता त्यक्त्वा सर्वभावेन तं नृपम्

devāṃstribhuvana śreṣṭhāngandharvāṃśca manoramān || urvaśī saṃgatā tyaktvā sarvabhāvena taṃ nṛpam

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणु कर्मविपाकेन येन राजा पुरूरवाः ।। पुरूरवा इति ख्यातो मद्रेष्वासीन्महीपतिः

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇu karmavipākena yena rājā purūravāḥ || purūravā iti khyāto madreṣvāsīnmahīpatiḥ

चाशुषस्यान्वये जातश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। सर्वैर्नृपगुणैर्युक्तः केवलं रूप वर्जितः

cāśuṣasyānvaye jātaścākṣuṣasyāntare manoḥ || sarvairnṛpaguṇairyuktaḥ kevalaṃ rūpa varjitaḥ

वज्र उवाच ।। पुरूरवा मद्रपतिः कर्मणा केन भार्गव ।। बभूव कर्मणा केन कुरूपश्च तथा द्विज

vajra uvāca || purūravā madrapatiḥ karmaṇā kena bhārgava || babhūva karmaṇā kena kurūpaśca tathā dvija

मार्कण्डेय उवाच ।। द्विजग्रामे द्विजश्रेष्ठो नाम्नैवाऽऽसीत्पुरूरवाः ।। नद्याः कूले महाराज पूर्वजन्मनि पार्थिवः

mārkaṇḍeya uvāca || dvijagrāme dvijaśreṣṭho nāmnaivā''sītpurūravāḥ || nadyāḥ kūle mahārāja pūrvajanmani pārthivaḥ

1.148.10

स तु मद्रपतिर्नाम्ना योऽभूद्राजा पुरूरवाः ।। अस्मिञ्जन्मन्यसौ विप्रो द्वादशीषु सदानघ

sa tu madrapatirnāmnā yo'bhūdrājā purūravāḥ || asmiñjanmanyasau vipro dvādaśīṣu sadānagha

उपोष्य पूजयामास राज्यकामो जनार्दनम् ।। चकार सोपवासं च स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्

upoṣya pūjayāmāsa rājyakāmo janārdanam || cakāra sopavāsaṃ ca snānamabhyaṅgapūrvakam

उपवासफलं प्राप्य राज्यं मद्रेष्वकण्टकम् ।। उपोषितस्तदाभ्यङ्गाद्रूपहीनोऽभ्यजायत

upavāsaphalaṃ prāpya rājyaṃ madreṣvakaṇṭakam || upoṣitastadābhyaṅgādrūpahīno'bhyajāyata

उपोषितो नरस्तस्मात्स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ।। वर्जयेत्तत्प्रयत्नेन रूपघ्नं तत्परं नृणाम्

upoṣito narastasmātsnānamabhyaṅgapūrvakam || varjayettatprayatnena rūpaghnaṃ tatparaṃ nṛṇām

एतत्ते कथितं तस्य यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि ।। मद्रेश्वरत्वे चरितं शृणु तस्य महीपतेः

etatte kathitaṃ tasya yadvṛttaṃ pūrvajanmani || madreśvaratve caritaṃ śṛṇu tasya mahīpateḥ

तस्य राजगुणैः सर्वैः समुपेतस्य पार्थिव ।। जनानुरागो नैवासीद्रूपहीनस्य यादव

tasya rājaguṇaiḥ sarvaiḥ samupetasya pārthiva || janānurāgo naivāsīdrūpahīnasya yādava

रूपकामः स मद्रेशस्तपसे कृतनिश्चयः ।। राज्यं मन्त्रिगतं कृत्वा जगाम हिमपर्वतम्

rūpakāmaḥ sa madreśastapase kṛtaniścayaḥ || rājyaṃ mantrigataṃ kṛtvā jagāma himaparvatam

व्यवसायद्वितीयस्तु पद्भ्यामेव महायशाः ।। ऊर्ध्वं संतीर्य स नदं विषयान्ते स्वकीं नदीम् ।। इरावतीमिति ख्यातां ददर्शातिमनोहराम्

vyavasāyadvitīyastu padbhyāmeva mahāyaśāḥ || ūrdhvaṃ saṃtīrya sa nadaṃ viṣayānte svakīṃ nadīm || irāvatīmiti khyātāṃ dadarśātimanoharām

तुहिनगिरिभवां महोघवेगां तुहिनसगर्भसमानशीतलोदाम् ।। तुहिनसदृशवर्णफेनयुक्तां तुहिनयशाः सरितं ददर्श राजा

tuhinagiribhavāṃ mahoghavegāṃ tuhinasagarbhasamānaśītalodām || tuhinasadṛśavarṇaphenayuktāṃ tuhinayaśāḥ saritaṃ dadarśa rājā

148

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मद्रेश्वरस्य तपोवन गमनं नामाष्टचत्त्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde madreśvarasya tapovana gamanaṃ nāmāṣṭacattvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४९

मार्कण्डेय उवाच ।। स ददर्श नदीं पुण्यां रम्यां हैमवतीं शुभाम् ।। गन्धर्वगणसंकीर्णां नित्यं शक्रेण सेविताम्

mārkaṇḍeya uvāca || sa dadarśa nadīṃ puṇyāṃ ramyāṃ haimavatīṃ śubhām || gandharvagaṇasaṃkīrṇāṃ nityaṃ śakreṇa sevitām

सुरेभमदसिंदूरैर्यस्यां राजिर्विराजते ।। मध्येन शक्रचापाभा तस्यां मज्जति सर्वदा

surebhamadasiṃdūrairyasyāṃ rājirvirājate || madhyena śakracāpābhā tasyāṃ majjati sarvadā

तपस्विशरणायातां मुख्यब्राह्मणसेविताम् ।। ददर्श शीतपानीयां महाराजः पुरूरवाः

tapasviśaraṇāyātāṃ mukhyabrāhmaṇasevitām || dadarśa śītapānīyāṃ mahārājaḥ purūravāḥ

प्लुतहंसावलीछन्नां काशचामरवीजिताम् ।। साभिषेकामिव स तां पश्यन्प्रीतिं परां ययौ

plutahaṃsāvalīchannāṃ kāśacāmaravījitām || sābhiṣekāmiva sa tāṃ paśyanprītiṃ parāṃ yayau

पुण्यां सुशीतलां हृद्यां मनसः प्रीतिवर्धिनीम् ।। क्षयवृद्धियुतां सौम्यां सोममूर्तिमिवापराम्

puṇyāṃ suśītalāṃ hṛdyāṃ manasaḥ prītivardhinīm || kṣayavṛddhiyutāṃ saumyāṃ somamūrtimivāparām

सुशीतशीघ्रपानीयां द्विजपुञ्जनिषेविताम् ।। सुतां हिमवतः श्रेष्ठां चञ्चद्वीचिविराजिताम्

suśītaśīghrapānīyāṃ dvijapuñjaniṣevitām || sutāṃ himavataḥ śreṣṭhāṃ cañcadvīcivirājitām

अमृतस्वादुसलिलां तापसैरुपशोभिताम् ।। स्वर्गारोहणनिःश्रेणीं सर्वकल्मषनाशिनीम्

amṛtasvādusalilāṃ tāpasairupaśobhitām || svargārohaṇaniḥśreṇīṃ sarvakalmaṣanāśinīm

अग्र्यां समुद्रमहिषीं महिषीगणगाहिताम् ।। हितां सर्वस्य लोकस्य कस्य नौत्सुक्यकारिणीम्

agryāṃ samudramahiṣīṃ mahiṣīgaṇagāhitām || hitāṃ sarvasya lokasya kasya nautsukyakāriṇīm

गोकुलाकुलतीरां तां रम्यां शैवालवर्जिताम् ।। हंससारससंघुष्टैर्जलजैः सेवितां शुभैः

gokulākulatīrāṃ tāṃ ramyāṃ śaivālavarjitām || haṃsasārasasaṃghuṣṭairjalajaiḥ sevitāṃ śubhaiḥ

1.149.10

आवर्तनाभिगम्भीरां द्वीपोरुजघनस्थलाम् ।। नीलनीरजनेत्रां तामुत्फुल्लकमलाननाम्

āvartanābhigambhīrāṃ dvīporujaghanasthalām || nīlanīrajanetrāṃ tāmutphullakamalānanām

हिमाभफेनवसनां चक्रवाकाधरां शुभाम् ।। बलाकापङ्क्तिदशनां चलन्मत्स्यावलिभ्रुवम्।। ११।। स्वजलोद्धतमातङ्गरम्यकुम्भपयोधराम् ।। हंसनूपुरसंघुष्टां मृणालवलयावलीम्

himābhaphenavasanāṃ cakravākādharāṃ śubhām || balākāpaṅktidaśanāṃ calanmatsyāvalibhruvam|| 11|| svajaloddhatamātaṅgaramyakumbhapayodharām || haṃsanūpurasaṃghuṣṭāṃ mṛṇālavalayāvalīm

यस्यां रूपमदोन्मत्तगन्धर्वानुगतः सदा ।। मध्याह्नसमये राजन्क्रीडत्यप्सरसां गणः

yasyāṃ rūpamadonmattagandharvānugataḥ sadā || madhyāhnasamaye rājankrīḍatyapsarasāṃ gaṇaḥ

तामप्सरोविनिर्मुक्तान्वहन्ती कुसुमाञ्शुभान् ।। स्वतीरद्रुमसंभूतान्नानावर्णान्सुगन्धिनः

tāmapsarovinirmuktānvahantī kusumāñśubhān || svatīradrumasaṃbhūtānnānāvarṇānsugandhinaḥ

तरङ्गशतसंक्रान्तसूर्यमण्डलदुर्दशम् ।। सुरेभजनिताघातवप्रद्वयविभूषिताम्

taraṅgaśatasaṃkrāntasūryamaṇḍaladurdaśam || surebhajanitāghātavapradvayavibhūṣitām

शक्रेभगण्डसलिलैर्देवस्त्रीकुच चन्दनैः ।। संयुतं सलिलं यस्याः षट्पदैरुपसेव्यते

śakrebhagaṇḍasalilairdevastrīkuca candanaiḥ || saṃyutaṃ salilaṃ yasyāḥ ṣaṭpadairupasevyate

यस्यास्तीरभवा वृक्षाः सुगन्धिकुसुमान्विताः ।। तथा प्रकृष्टभ्रमरा भ्रमरैस्ते निराकुलाः

yasyāstīrabhavā vṛkṣāḥ sugandhikusumānvitāḥ || tathā prakṛṣṭabhramarā bhramaraiste nirākulāḥ

यस्यास्तीरे रतिं यान्ति सदा कामवशानुगाः ।। तपोधनाश्च ऋषयस्तथा देवाः सवासवाः

yasyāstīre ratiṃ yānti sadā kāmavaśānugāḥ || tapodhanāśca ṛṣayastathā devāḥ savāsavāḥ

लभन्ते यत्प्लुताङ्गास्तु देवेभ्यः प्रतिमाननाः ।। स्त्रियश्च नाके बहुलाः पद्मेन्दुप्रतिमाननाः

labhante yatplutāṅgāstu devebhyaḥ pratimānanāḥ || striyaśca nāke bahulāḥ padmendupratimānanāḥ

1.149.20

या बिभर्ति सदा तोयं देवसंघैरपीडितम् ।। पुलिन्दमृगवृन्दैश्च व्याधसंघैरपीडितम्

yā bibharti sadā toyaṃ devasaṃghairapīḍitam || pulindamṛgavṛndaiśca vyādhasaṃghairapīḍitam

सतामरसपानीयां सतारागगनामलाम् ।। स तां पश्यन्ययौ राजा सतामीप्सितकामदाम्

satāmarasapānīyāṃ satārāgaganāmalām || sa tāṃ paśyanyayau rājā satāmīpsitakāmadām

यस्यास्तीररुहैः काशैः फुल्लैश्चन्द्रांशुसन्निभैः ।। राजद्भिर्विवृताकाशै रम्यैस्तत्क्षीरसंस्थितैः

yasyāstīraruhaiḥ kāśaiḥ phullaiścandrāṃśusannibhaiḥ || rājadbhirvivṛtākāśai ramyaistatkṣīrasaṃsthitaiḥ

या च सदा दिवि सेव्यति देवैर्या च सदा भुवि सेव्यति विप्रैः ।। या च सदा सकलाघविनाशं भक्तजनस्य करोत्यचिरेण

yā ca sadā divi sevyati devairyā ca sadā bhuvi sevyati vipraiḥ || yā ca sadā sakalāghavināśaṃ bhaktajanasya karotyacireṇa

या च गता सरितां हि कदम्बैर्या च नुता सततं हि महीनैः ।। या च युता शततोयकदम्वैर्या च गता सततं हिमहीनैः

yā ca gatā saritāṃ hi kadambairyā ca nutā satataṃ hi mahīnaiḥ || yā ca yutā śatatoyakadamvairyā ca gatā satataṃ himahīnaiḥ

युक्तापि केसरिगणैः करिवृन्दयाता सन्नागयुक्तसलिलापि सुवर्णयुक्ता ।। सूर्यांशुतापपरिवृद्धिविवृद्धिशीला शीतांशुतुल्ययशसा ददृशे नृपेण

yuktāpi kesarigaṇaiḥ karivṛndayātā sannāgayuktasalilāpi suvarṇayuktā || sūryāṃśutāpaparivṛddhivivṛddhiśīlā śītāṃśutulyayaśasā dadṛśe nṛpeṇa

149

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इरावतीवर्णनो नामैको नपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्याय

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde irāvatīvarṇano nāmaiko napañcāśaduttaraśatatamo'dhyāya

अध्यायः १५०

मार्कण्डेय उवाच ।। आलोकयन्नदीं पुण्यां तत्समीरहतक्लमः ।। स गच्छन्नेव ददृशे हिमवन्तं महागिरिम्

mārkaṇḍeya uvāca || ālokayannadīṃ puṇyāṃ tatsamīrahataklamaḥ || sa gacchanneva dadṛśe himavantaṃ mahāgirim

खमुल्लिखद्भिर्बहुभिर्वृतं शृङ्गैः सुपाण्डुरैः।। पक्षिणामथ संचारैर्विना सिद्धगतिं शुभाम्

khamullikhadbhirbahubhirvṛtaṃ śṛṅgaiḥ supāṇḍuraiḥ|| pakṣiṇāmatha saṃcārairvinā siddhagatiṃ śubhām

नदीप्रपातसंजातमहाशब्दैः समन्ततः ।। असंश्रुतान्यशब्दन्तं शीततोयं मनोरमम्

nadīprapātasaṃjātamahāśabdaiḥ samantataḥ || asaṃśrutānyaśabdantaṃ śītatoyaṃ manoramam

देवदारुवनैर्नीलैः कृताधोवसनं शुभम् ।। मेघोत्तरीयं तं शैलं ददृशे स नराधिपः

devadāruvanairnīlaiḥ kṛtādhovasanaṃ śubham || meghottarīyaṃ taṃ śailaṃ dadṛśe sa narādhipaḥ

श्वेनमेघकृतोष्णीषं चन्द्रार्कमुकुटं क्वचित् ।। हिमानुलिप्तसर्वाङ्गं क्वचिद्धातुविचित्रितम्

śvenameghakṛtoṣṇīṣaṃ candrārkamukuṭaṃ kvacit || himānuliptasarvāṅgaṃ kvaciddhātuvicitritam

चन्दनेनानुलिप्ताङ्गदत्तपञ्चाङ्गुलिं यथा ।। शीतप्रदं निदाघेऽपि शिलाविषमसंकटम्

candanenānuliptāṅgadattapañcāṅguliṃ yathā || śītapradaṃ nidāghe'pi śilāviṣamasaṃkaṭam

सालक्तकैरप्सरसां मुद्रितं चरणैः क्वचित् ।। क्वचिदस्पृष्टसूर्यांशुं क्वचिच्च तमसा वृतम्

sālaktakairapsarasāṃ mudritaṃ caraṇaiḥ kvacit || kvacidaspṛṣṭasūryāṃśuṃ kvacicca tamasā vṛtam

दरीमुखैः क्वचिद्भीमैः पिबन्तमनिलं बहु ।। क्वचिद्विद्याधरगणैः क्रीडद्भिरुपशोभितम्

darīmukhaiḥ kvacidbhīmaiḥ pibantamanilaṃ bahu || kvacidvidyādharagaṇaiḥ krīḍadbhirupaśobhitam

उपगीतं तथा मुख्यैः किन्नराणां गणैः क्वचित् ।। आपानभूमौ च गणैर्गन्धर्वाप्सरसां क्वचित्

upagītaṃ tathā mukhyaiḥ kinnarāṇāṃ gaṇaiḥ kvacit || āpānabhūmau ca gaṇairgandharvāpsarasāṃ kvacit

1.150.10

गीतादिभिः समाकीर्णं गन्धर्वीणां मनोहरम् ।। निरुद्धपवनैर्देशैर्नीलशाद्वलमण्डितैः

gītādibhiḥ samākīrṇaṃ gandharvīṇāṃ manoharam || niruddhapavanairdeśairnīlaśādvalamaṇḍitaiḥ

क्वचिच्च कुसुमैर्युक्तं चात्यन्तरुचिरैः शुभम् ।। तपस्विशरणं शैलं कामिनामपि दुर्लभम्

kvacicca kusumairyuktaṃ cātyantaruciraiḥ śubham || tapasviśaraṇaṃ śailaṃ kāmināmapi durlabham

मृगयूथानुचरितं दन्तिभिन्नमहाद्रुमम् ।। यत्र सिंहनिनादेन त्रस्तानां भैरवं रवम्

mṛgayūthānucaritaṃ dantibhinnamahādrumam || yatra siṃhaninādena trastānāṃ bhairavaṃ ravam

श्रुत्वोत्पश्यति विभ्रान्तं गजानामाकुलं कुलम् ।। तपश्च तापसैर्यस्य कूलदेशेष्वलंकृतम्

śrutvotpaśyati vibhrāntaṃ gajānāmākulaṃ kulam || tapaśca tāpasairyasya kūladeśeṣvalaṃkṛtam

रत्नैर्यतः समुत्पन्नैस्त्रैलोक्यं चाप्यलंकृतम् ।। अहीनशरणं नित्यमहीनजनसेवितम्

ratnairyataḥ samutpannaistrailokyaṃ cāpyalaṃkṛtam || ahīnaśaraṇaṃ nityamahīnajanasevitam

अहीनः पश्यति गिरिमहीनं रत्नसम्पदम् ।। अल्पेन तपसा यत्र सिद्धिः प्राप्येत तापसैः

ahīnaḥ paśyati girimahīnaṃ ratnasampadam || alpena tapasā yatra siddhiḥ prāpyeta tāpasaiḥ

यश्च दर्शनमात्रेण सर्वकल्मषनाशनः ।। महाप्रपातसंपातप्रभीतखगबन्धुभि.

yaśca darśanamātreṇa sarvakalmaṣanāśanaḥ || mahāprapātasaṃpātaprabhītakhagabandhubhi.

वायुनीत सदावृष्टिः कृतदेशं क्वचित्क्वचित् ।। अलब्धजलदैः शृङ्गैः क्वचिच्चातिसमुच्छ्रितैः

vāyunīta sadāvṛṣṭiḥ kṛtadeśaṃ kvacitkvacit || alabdhajaladaiḥ śṛṅgaiḥ kvaciccātisamucchritaiḥ

नित्यार्कतापविषमैरगम्यैर्मनसा युतम् ।। देवदारु महावृक्षपुञ्जशाखानिरन्तरैः

nityārkatāpaviṣamairagamyairmanasā yutam || devadāru mahāvṛkṣapuñjaśākhānirantaraiḥ

समस्तभुवनाकारैः प्रदेशैरुपशोभितम् ।। हिमच्छन्नमहाशृंगं प्रपातमितनिर्झरम् ।। शब्दलभ्याम्बुविषमं हिमसंरुद्धकन्दरम्

samastabhuvanākāraiḥ pradeśairupaśobhitam || himacchannamahāśṛṃgaṃ prapātamitanirjharam || śabdalabhyāmbuviṣamaṃ himasaṃruddhakandaram

1.150.20

दृष्ट्वैव तां चारुनितम्बभूमिं महानुभावः स महीन्द्रनाथः ।। बभ्राम तत्रैव मुदा समेतः स्थानं ततः किञ्चिदथा ससाद

dṛṣṭvaiva tāṃ cārunitambabhūmiṃ mahānubhāvaḥ sa mahīndranāthaḥ || babhrāma tatraiva mudā sametaḥ sthānaṃ tataḥ kiñcidathā sasāda

150

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हिमवद्वर्णनो नाम पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde himavadvarṇano nāma pañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५१

मार्कण्डेय उवाच ।। तस्यैव पर्वतेन्द्रस्य प्रदेशं सुमनोहरम् ।। अगम्यं मानुषैरन्यैर्दैवयोगादुपागतः

mārkaṇḍeya uvāca || tasyaiva parvatendrasya pradeśaṃ sumanoharam || agamyaṃ mānuṣairanyairdaivayogādupāgataḥ

इरावती सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद्देशा द्विनिर्गता ।। मेघश्यामं च तं देशं द्रुमखण्डैरनेकशः

irāvatī saricchreṣṭhā yasmāddeśā dvinirgatā || meghaśyāmaṃ ca taṃ deśaṃ drumakhaṇḍairanekaśaḥ

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः सशाल्मलैः ।। न्यग्रोधैश्च तथाश्वत्थैः शिरीषैः शिंशपाद्रुमैः

sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiḥ saśālmalaiḥ || nyagrodhaiśca tathāśvatthaiḥ śirīṣaiḥ śiṃśapādrumaiḥ

श्लेष्मातकैरामलकैर्हरीतकविभीतकैः ।। रम्यैश्चन्दनवृक्षैश्च कपित्थै रक्तचन्दनैः

śleṣmātakairāmalakairharītakavibhītakaiḥ || ramyaiścandanavṛkṣaiśca kapitthai raktacandanaiḥ

वटमाहिषकाक्षोटैरश्वकर्णैस्तथार्जुनैः ।। हस्तिकर्णैः सपनसैः कोविदारैः सुपुष्पितैः

vaṭamāhiṣakākṣoṭairaśvakarṇaistathārjunaiḥ || hastikarṇaiḥ sapanasaiḥ kovidāraiḥ supuṣpitaiḥ

देवदारुमहावृक्षैस्तथा कालीयकद्रुमैः ।। पद्मकैश्चन्दनैर्बिल्वैः कुटजैर्हरिचन्दनैः

devadārumahāvṛkṣaistathā kālīyakadrumaiḥ || padmakaiścandanairbilvaiḥ kuṭajairharicandanaiḥ

प्राचीनागुरुकैश्चैव स्थूणिकैः समशण्डिकैः ।। खर्जूरैर्नारिकेरैश्च प्रियाल्वाम्रातकेङ्गुदैः

prācīnāgurukaiścaiva sthūṇikaiḥ samaśaṇḍikaiḥ || kharjūrairnārikeraiśca priyālvāmrātakeṅgudaiḥ

तेरुमानैर्वटेर्भन्यैः काश्मीरैः फलिभिस्तथा ।। जातीफलैः पूगफलैः कट्फलैर्लवलीफलैः

terumānairvaṭerbhanyaiḥ kāśmīraiḥ phalibhistathā || jātīphalaiḥ pūgaphalaiḥ kaṭphalairlavalīphalaiḥ

मन्दारैः कोविदारैश्च किंशुकैः कुसुमांशुभिः ।। पलाशैः शमिसूल्लासैर्वेतसैरम्लवेतसैः

mandāraiḥ kovidāraiśca kiṃśukaiḥ kusumāṃśubhiḥ || palāśaiḥ śamisūllāsairvetasairamlavetasaiḥ

1.151.10

रक्तातिरङ्गनारिङ्गैरिंगुदैः सप्रियंगुभिः ।। रक्ताशोकैस्तथाऽशोकैरारुकैः सचिरारुकैः

raktātiraṅganāriṅgairiṃgudaiḥ sapriyaṃgubhiḥ || raktāśokaistathā'śokairārukaiḥ sacirārukaiḥ

मुचुकुन्दैस्तथा कुन्दैराटरूषपरूषकैः ।। किंकरातैः किरातैश्च केतकैश्च सकेतकैः

mucukundaistathā kundairāṭarūṣaparūṣakaiḥ || kiṃkarātaiḥ kirātaiśca ketakaiśca saketakaiḥ

शोभाञ्जनैरञ्जनैश्च मुकूलकनिकोचकैः ।। सुपूर्णचारुवसनैर्द्रुमैः श्रेष्ठैस्तथासनैः

śobhāñjanairañjanaiśca mukūlakanikocakaiḥ || supūrṇacāruvasanairdrumaiḥ śreṣṭhaistathāsanaiḥ

मन्मथस्य शराकारैस्सहकारैर्मनोहरैः ।। पीतयूथिकया राजञ्श्वेतयूथिकया तथा

manmathasya śarākāraissahakārairmanoharaiḥ || pītayūthikayā rājañśvetayūthikayā tathā

जात्या चम्पकजात्या च तुम्बुरैश्चाप्युदुम्बरैः ।। माषैश्चोच्चैस्सलकुचैस्तिलम्बलकुशम्बलैः

jātyā campakajātyā ca tumburaiścāpyudumbaraiḥ || māṣaiścoccaissalakucaistilambalakuśambalaiḥ

तथा सुपुष्पाव रणैर्वरणैः कामिवल्लभैः।। पुष्पाकुलैश्च बकुलैः पारिभद्रकभद्रकैः

tathā supuṣpāva raṇairvaraṇaiḥ kāmivallabhaiḥ|| puṣpākulaiśca bakulaiḥ pāribhadrakabhadrakaiḥ

धाराकदंबैः कुटजैः कदंबैर्गिरिकूटजैः।। आक्रान्तसर्वककुभैः ककुभैः कमनीयकैः

dhārākadaṃbaiḥ kuṭajaiḥ kadaṃbairgirikūṭajaiḥ|| ākrāntasarvakakubhaiḥ kakubhaiḥ kamanīyakaiḥ

कर्कन्धुबदरैर्नीपैः दीपैरिव महोज्ज्वलैः ।। रक्तैः पालीवतैः श्वेतैर्दाडिमैश्चण्यकद्रुमैः

karkandhubadarairnīpaiḥ dīpairiva mahojjvalaiḥ || raktaiḥ pālīvataiḥ śvetairdāḍimaiścaṇyakadrumaiḥ

प्रतानैः पिप्पलीनां च नागवल्याश्च भागशः ।। मरिचस्य तथा गुल्मैर्नवमल्लिकया तथा

pratānaiḥ pippalīnāṃ ca nāgavalyāśca bhāgaśaḥ || maricasya tathā gulmairnavamallikayā tathā

मृद्वीकामण्डलैर्मुख्यैरतिमुक्तकमण्डलैः ।। त्रपुसैर्वारुकानां च प्रतानैः सफलैः शुभैः

mṛdvīkāmaṇḍalairmukhyairatimuktakamaṇḍalaiḥ || trapusairvārukānāṃ ca pratānaiḥ saphalaiḥ śubhaiḥ

1.151.20

कूष्माण्डानां प्रतानैश्च अलाबूनां तथा क्वचित्।। चिर्भटस्य प्रतानैश्च पटोलैः कारवेल्लकैः

kūṣmāṇḍānāṃ pratānaiśca alābūnāṃ tathā kvacit|| cirbhaṭasya pratānaiśca paṭolaiḥ kāravellakaiḥ

कर्कोटकैः प्रतानैश्च वार्ताकैर्बृहतीफलैः ।। कह्लारैर्मूलकैर्मुख्यैः शाकैश्च विविधैस्तथा

karkoṭakaiḥ pratānaiśca vārtākairbṛhatīphalaiḥ || kahlārairmūlakairmukhyaiḥ śākaiśca vividhaistathā

सुवर्चलाभिः सर्वाभिः सर्षपाभिस्तथैव च ।। काकोलीक्षीरकाकोली छत्रया चातिच्छत्रया

suvarcalābhiḥ sarvābhiḥ sarṣapābhistathaiva ca || kākolīkṣīrakākolī chatrayā cāticchatrayā

काकमाचीमहाबद्धिशशकर्द्दलकन्दलैः ।। तथा क्षीरिकशाकेन कालशाकेन चाप्यथ

kākamācīmahābaddhiśaśakarddalakandalaiḥ || tathā kṣīrikaśākena kālaśākena cāpyatha

शिम्बिधान्यैस्तथा धान्यैः सर्वैर्निरवशेषतः ।। ओषधीभिर्विचित्राभिदीप्यमानाभिरेव च

śimbidhānyaistathā dhānyaiḥ sarvairniravaśeṣataḥ || oṣadhībhirvicitrābhidīpyamānābhireva ca

कन्दैर्विदार्या च तथा तरूटैः स्वादुसंयुतैः ।। सुनिषण्णाशटीशेषाराजक्षयकवास्तुकैः

kandairvidāryā ca tathā tarūṭaiḥ svādusaṃyutaiḥ || suniṣaṇṇāśaṭīśeṣārājakṣayakavāstukaiḥ

आयुष्याभिर्यशस्याभिर्वर्ण्याभिश्च नराधिप ।। जरामृत्युभयघ्नाभिः क्षुद्भयघ्नाभिरेव च

āyuṣyābhiryaśasyābhirvarṇyābhiśca narādhipa || jarāmṛtyubhayaghnābhiḥ kṣudbhayaghnābhireva ca

सौभाग्यजननीभिश्च वृष्याभिश्चाप्यनेकशः ।। वेत्रवेणुलताभिश्च तथा कीचकवेणुभिः

saubhāgyajananībhiśca vṛṣyābhiścāpyanekaśaḥ || vetraveṇulatābhiśca tathā kīcakaveṇubhiḥ

काशैः शशाङ्कसंकाशैः शरगुल्मैस्तथा क्वचित् ।। कुशगुल्मैस्तथा रम्यैर्गुल्मैश्चेक्षुमनोहरैः

kāśaiḥ śaśāṅkasaṃkāśaiḥ śaragulmaistathā kvacit || kuśagulmaistathā ramyairgulmaiścekṣumanoharaiḥ

कार्पासया तुवर्या च दुकूलेन शुभेन च ।। तथा च कदलीखण्डैर्मनोहारिभिरुत्तमैः

kārpāsayā tuvaryā ca dukūlena śubhena ca || tathā ca kadalīkhaṇḍairmanohāribhiruttamaiḥ

1.151.30

तथा मरकतप्रख्यैः प्रदेशैः शाद्वलान्वितैः ।। इरापुष्पसमायुक्तैः कुङ्कुमस्य च भागशः

tathā marakataprakhyaiḥ pradeśaiḥ śādvalānvitaiḥ || irāpuṣpasamāyuktaiḥ kuṅkumasya ca bhāgaśaḥ

तगरातिविषामांसीग्रन्थिपर्णीसुरागदैः ।। सुवर्णपुष्पैश्च तथा भूमिपुष्पैस्तथा परैः

tagarātiviṣāmāṃsīgranthiparṇīsurāgadaiḥ || suvarṇapuṣpaiśca tathā bhūmipuṣpaistathā paraiḥ

जम्बीरिकाभूस्तृणैश्च सरसैः सृमुकैस्तथा ।। शृङ्गवेराजमोदाभिः कुठेरकप्रियालुकैः

jambīrikābhūstṛṇaiśca sarasaiḥ sṛmukaistathā || śṛṅgaverājamodābhiḥ kuṭherakapriyālukaiḥ

जलजैश्च तथा पद्मैर्नानावर्णैः सुगन्धिभिः ।। उदयादित्यसंकाशैः पूर्णचन्द्रनिभैस्तथा

jalajaiśca tathā padmairnānāvarṇaiḥ sugandhibhiḥ || udayādityasaṃkāśaiḥ pūrṇacandranibhaistathā

तपनीयसवर्णैश्च अतसीपुष्पसन्निभैः ।। शुकपत्रनिभैश्चान्यैः स्थलपद्मैश्च भागशः

tapanīyasavarṇaiśca atasīpuṣpasannibhaiḥ || śukapatranibhaiścānyaiḥ sthalapadmaiśca bhāgaśaḥ

पञ्चवर्णैः समाकीर्णं बहुवणैस्तथैव च ।। दुष्टदृष्ट्याहितमुदैः कुसुमैश्चन्द्रसन्निभैः

pañcavarṇaiḥ samākīrṇaṃ bahuvaṇaistathaiva ca || duṣṭadṛṣṭyāhitamudaiḥ kusumaiścandrasannibhaiḥ

तथा वह्निशिखाकारै राजन्रक्तोत्पलैः शुभैः ।। नीलोत्पलैः सकह्लारैर्दुर्ज्जातककशेरुकैः

tathā vahniśikhākārai rājanraktotpalaiḥ śubhaiḥ || nīlotpalaiḥ sakahlārairdurjjātakakaśerukaiḥ

शृङ्गाटकैर्मृणालैश्च कावाटै राक्षसोत्पलैः ।। जलजैः स्थलजैर्मूलैः फलैः पुष्पैरशेषतः

śṛṅgāṭakairmṛṇālaiśca kāvāṭai rākṣasotpalaiḥ || jalajaiḥ sthalajairmūlaiḥ phalaiḥ puṣpairaśeṣataḥ

विविधैश्चैव नीवारैर्मुनिभोज्यैर्नराधिप ।। न तद्धान्यं न तत्सस्यं न तच्छाकं न तत्फलम्

vividhaiścaiva nīvārairmunibhojyairnarādhipa || na taddhānyaṃ na tatsasyaṃ na tacchākaṃ na tatphalam

न तन्मूलं न तत्कन्दं न तत्पुष्पं नराधिप ।। नागलोकोद्भवं यच्च नाकलोकोद्भवं च यत्

na tanmūlaṃ na tatkandaṃ na tatpuṣpaṃ narādhipa || nāgalokodbhavaṃ yacca nākalokodbhavaṃ ca yat

1.151.40

अनूपबन्धनोत्थं च तन्न यत्रास्ति यादव ।। सदा पुष्पफलं सर्वमजस्रमृतुयोगतः

anūpabandhanotthaṃ ca tanna yatrāsti yādava || sadā puṣpaphalaṃ sarvamajasramṛtuyogataḥ

महेश्वरः स ददृशे तपसोऽर्थाय वो गतः ।। ददृशे च तथा तत्र नानारूपान्पतत्रिणः

maheśvaraḥ sa dadṛśe tapaso'rthāya vo gataḥ || dadṛśe ca tathā tatra nānārūpānpatatriṇaḥ

मयूराञ्शतपत्राँश्च कलवाचककोकिलान् ।। तथा कादम्बकान्हंसान्कुक्कुटाञ्जलकुक्कुटान्

mayūrāñśatapatrām̐śca kalavācakakokilān || tathā kādambakānhaṃsānkukkuṭāñjalakukkuṭān

कृकरान्बर्कशाञ्श्यामांस्तित्तिरान्सकपिञ्जलान् ।। धार्तराष्ट्रान्प्लवान्मद्गून्कलविङ्काञ्छुकान्बकान्

kṛkarānbarkaśāñśyāmāṃstittirānsakapiñjalān || dhārtarāṣṭrānplavānmadgūnkalaviṅkāñchukānbakān

चटकांश्चक्रवाकांश्च आटकांष्टिट्टिभान्सटान् ।। पुत्रप्रियांल्लोहपृष्टान्गोनन्दगिरिवर्तकान्

caṭakāṃścakravākāṃśca āṭakāṃṣṭiṭṭibhānsaṭān || putrapriyāṃllohapṛṣṭāngonandagirivartakān

पारावतान्कामलांश्च शारकाञ्जीवजीवकान् ।। लाववर्तकवत्तीरान्रक्तधर्मप्रभद्रकान्

pārāvatānkāmalāṃśca śārakāñjīvajīvakān || lāvavartakavattīrānraktadharmaprabhadrakān

ताम्रचूडान्वर्णचूडान्कोयष्टीन्खञ्जरीटकान् ।। ऋषिपुत्रान्सहारीतान्कुक्कुटान्काष्ठकुक्कुटान्

tāmracūḍānvarṇacūḍānkoyaṣṭīnkhañjarīṭakān || ṛṣiputrānsahārītānkukkuṭānkāṣṭhakukkuṭān

लट्वाँल्लटेषून्गोक्ष्वेडांस्तथा कुङ्कुमचूडकान् ।। भृङ्गराजाञ्छारपादान्भूलिङ्गान्पिण्डिमालवान्

laṭvām̐llaṭeṣūngokṣveḍāṃstathā kuṅkumacūḍakān || bhṛṅgarājāñchārapādānbhūliṅgānpiṇḍimālavān

मंजूलीयकदात्यूहगोपपुत्रान्त्सवञ्जुलान् ।। भारद्वाजांस्तथा चाषान्सुवर्णान्रजनीयकान्

maṃjūlīyakadātyūhagopaputrāntsavañjulān || bhāradvājāṃstathā cāṣānsuvarṇānrajanīyakān

एतांश्चान्यांश्च हि बहून्पक्षिसंघान्मनोहरान् ।। श्वापदान्विविधाकारान्मृगांश्चैव महामृगान्

etāṃścānyāṃśca hi bahūnpakṣisaṃghānmanoharān || śvāpadānvividhākārānmṛgāṃścaiva mahāmṛgān

1.151.50

व्याघ्रान्केसरिणः सिंहान्वीचिनः शरभान्वृकान् ।। ऋक्षांस्तरक्षून्बन्धूकान्गोलाङ्गूलान्सवानरान्

vyāghrānkesariṇaḥ siṃhānvīcinaḥ śarabhānvṛkān || ṛkṣāṃstarakṣūnbandhūkāngolāṅgūlānsavānarān

शशाँल्लोकाच्छशपलान्मार्जारान्मायवः शुनः ।। मृषिकान्नाकुलान्काचान्सिंहान्नोड्रसुरोमकान्

śaśām̐llokācchaśapalānmārjārānmāyavaḥ śunaḥ || mṛṣikānnākulānkācānsiṃhānnoḍrasuromakān

तथा मत्तांश्च मातङ्गान्महिषान्गवयान्वृ षान्।। चरमान्सृमरांश्चैव तथा गोरान्नखानपि

tathā mattāṃśca mātaṅgānmahiṣāngavayānvṛ ṣān|| caramānsṛmarāṃścaiva tathā gorānnakhānapi

उरभ्रांश्च तथा मेषान्सारङ्गानथ कर्कशान् ।। रुरून्जमृष्पदानृष्पान्मर्कटान्कर्कटान्मृगान् ।। नीलांश्चैव महानीलान्करालमृगमार्दकान्

urabhrāṃśca tathā meṣānsāraṅgānatha karkaśān || rurūnjamṛṣpadānṛṣpānmarkaṭānkarkaṭānmṛgān || nīlāṃścaiva mahānīlānkarālamṛgamārdakān

श्वदंष्ट्रान्रामशरभान्कोडकाकपशम्बरान्

śvadaṃṣṭrānrāmaśarabhānkoḍakākapaśambarān

करालान्कृतमालांश्च कालपुच्छाँस्तथारुणान् ।। उष्ट्रान्गजान्वराहाँश्च तुरगान्खरगर्दभान्

karālānkṛtamālāṃśca kālapucchām̐stathāruṇān || uṣṭrāngajānvarāhām̐śca turagānkharagardabhān

एतान्पश्यन्स मद्रेशो विरुद्धांश्च परस्परम् ।। अविरुद्धान्वने तस्मिन्निर्वृतिं च परां ययौ

etānpaśyansa madreśo viruddhāṃśca parasparam || aviruddhānvane tasminnirvṛtiṃ ca parāṃ yayau

तदाश्रमपदे मुख्यो बभूवात्रिः पुरा नृप ।। तत्प्रसादात्सदा युक्तं स्थावरैर्जङ्गमैस्तथा

tadāśramapade mukhyo babhūvātriḥ purā nṛpa || tatprasādātsadā yuktaṃ sthāvarairjaṅgamaistathā

हिंसन्ति न तथाऽन्योन्यं हिंसकास्तु परस्परम् ।। क्रव्यादाः प्राणिनस्तत्र सर्वे क्षीरफलाशनाः

hiṃsanti na tathā'nyonyaṃ hiṃsakāstu parasparam || kravyādāḥ prāṇinastatra sarve kṣīraphalāśanāḥ

निर्मितास्तत्र रत्यर्थमत्रिणा सुमहात्मना ।। शिलानां निम्नदेशेषु तत्र गावः स्वयं नृप

nirmitāstatra ratyarthamatriṇā sumahātmanā || śilānāṃ nimnadeśeṣu tatra gāvaḥ svayaṃ nṛpa

1.151.60

पयः क्षरन्ति तद्दिव्यममृतस्वादुसन्निभम् ।। क्वचिद्राजमहिष्यश्च क्वचिद्राजा च भागशः

payaḥ kṣaranti taddivyamamṛtasvādusannibham || kvacidrājamahiṣyaśca kvacidrājā ca bhāgaśaḥ

शिलाः क्षीरेण संपूर्णा दध्ना चान्यत्र यादव ।। स पश्यन्परमां प्रीतिमवाप वसुधाधिपः

śilāḥ kṣīreṇa saṃpūrṇā dadhnā cānyatra yādava || sa paśyanparamāṃ prītimavāpa vasudhādhipaḥ

सरांसि तत्र दिव्यानि नद्यश्च विमलोदकाः ।। मृणालकानि दिव्यानि शीतलानि च भागशः

sarāṃsi tatra divyāni nadyaśca vimalodakāḥ || mṛṇālakāni divyāni śītalāni ca bhāgaśaḥ

कन्दराणि च शैलस्य सुखसेव्यानि यादव ।। हिमपातो न तत्रास्ति समन्तात्पञ्चयोजनम्

kandarāṇi ca śailasya sukhasevyāni yādava || himapāto na tatrāsti samantātpañcayojanam

उपत्यकासु शैलस्य शिखरेषु तु विद्यते ।। तत्रापि राजञ्छिखरं पर्वतेन्द्रस्य पाण्डुरम्

upatyakāsu śailasya śikhareṣu tu vidyate || tatrāpi rājañchikharaṃ parvatendrasya pāṇḍuram

हिमपातं सदा तत्र घनाः कुर्वन्ति संहताः ।। तत्रास्ति चापरं शृङ्गं यत्र तोयं घना घनाः

himapātaṃ sadā tatra ghanāḥ kurvanti saṃhatāḥ || tatrāsti cāparaṃ śṛṅgaṃ yatra toyaṃ ghanā ghanāḥ

नित्यमेवाभिवर्षन्ति शिलाभिः शिखरं खरम् ।। तदाश्रमं मनोहारि यत्र कामधरा धराः

nityamevābhivarṣanti śilābhiḥ śikharaṃ kharam || tadāśramaṃ manohāri yatra kāmadharā dharāḥ

सुरमुख्योपभो ग्यत्वाच्छाखिनः सफलाः सदा। ।। सदोपगीतभ्रमरं सुरस्त्रीसेवितामरम्

suramukhyopabho gyatvācchākhinaḥ saphalāḥ sadā| || sadopagītabhramaraṃ surastrīsevitāmaram

सर्वपापक्षयकरं शैलस्येव महाकरम् ।। वानरैः क्रीडमानैश्च देशे देशे नराधिप

sarvapāpakṣayakaraṃ śailasyeva mahākaram || vānaraiḥ krīḍamānaiśca deśe deśe narādhipa

हंसपुञ्जाः कृतास्तत्र चन्द्रबिम्बसमप्रभाः।। तदाश्रमसमन्ताच्च हिमसंरुद्धकन्दरम्

haṃsapuñjāḥ kṛtāstatra candrabimbasamaprabhāḥ|| tadāśramasamantācca himasaṃruddhakandaram

1.151.70

शैलवाटैः परिवृतमगम्यं मनुजैः सदा।। पूर्वाराधितदेवेशो महाराजः पुरूरवाः

śailavāṭaiḥ parivṛtamagamyaṃ manujaiḥ sadā|| pūrvārādhitadeveśo mahārājaḥ purūravāḥ

तदाश्रममनुप्राप्तो देवदेवप्रसादतः।। तदाश्रमं श्रमशमनं मनोहरं मनोहरैः कुसुमशतैरलंकृतम्।। कृतं च तत्स्वयमथ चात्रिणा शुभं शुभप्रदं तं ददृशे स मद्रराट्

tadāśramamanuprāpto devadevaprasādataḥ|| tadāśramaṃ śramaśamanaṃ manoharaṃ manoharaiḥ kusumaśatairalaṃkṛtam|| kṛtaṃ ca tatsvayamatha cātriṇā śubhaṃ śubhapradaṃ taṃ dadṛśe sa madrarāṭ

151

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महर्ष्याश्रमवर्णनन्नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde maharṣyāśramavarṇanannāmaikapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५२

मार्कण्डेय उवाच।। तत्र यौ तौ महाशृङ्गौ महावर्षमहाहिमौ।। तृतीयं तु तयोर्मध्ये शृङ्गमत्यन्तमुच्छ्रितम्

mārkaṇḍeya uvāca|| tatra yau tau mahāśṛṅgau mahāvarṣamahāhimau|| tṛtīyaṃ tu tayormadhye śṛṅgamatyantamucchritam

नित्यातपं तप्तशिलं सदा भगतिवर्जितम् ।। तस्याधस्ताद्द(?)क्षगणे देशे भागे च पश्चिमे

nityātapaṃ taptaśilaṃ sadā bhagativarjitam || tasyādhastādda(?)kṣagaṇe deśe bhāge ca paścime

जातीलतापरिक्षिप्तं विवरं चारुदर्शनम्।। दृष्ट्वैव कौतुकाविष्टस्तं विवेश महीपतिः

jātīlatāparikṣiptaṃ vivaraṃ cārudarśanam|| dṛṣṭvaiva kautukāviṣṭastaṃ viveśa mahīpatiḥ

तमसा चातिनिबिडं नल्वमात्रं महीपतिः।। नल्वमात्रमतिक्रम्य स्वप्रभाभरणोज्वलम्

tamasā cātinibiḍaṃ nalvamātraṃ mahīpatiḥ|| nalvamātramatikramya svaprabhābharaṇojvalam

समुच्छ्रितमथात्यन्तं गम्भीरं परिवर्तुलम् ।। न तत्र सूर्यस्तपति न विराजति चन्द्रमाः

samucchritamathātyantaṃ gambhīraṃ parivartulam || na tatra sūryastapati na virājati candramāḥ

तथापि दिवसाकारं प्राकाश्यं तदहर्निशम् ।। क्रोशाधिकपरीमाणं सरसा च विराजितम्

tathāpi divasākāraṃ prākāśyaṃ tadaharniśam || krośādhikaparīmāṇaṃ sarasā ca virājitam

समन्तात्सरसस्तस्य शैललग्ना तु वेदिका।। सौवर्णै राजतैर्वृक्षैर्विद्रुमैरपि शोभिता

samantātsarasastasya śailalagnā tu vedikā|| sauvarṇai rājatairvṛkṣairvidrumairapi śobhitā

नाना माणिक्यकुसुमैः स्वप्रभाभरणोज्ज्वलैः ।। तस्मिन्सरसि पद्मानि पद्मरागच्छदानि च

nānā māṇikyakusumaiḥ svaprabhābharaṇojjvalaiḥ || tasminsarasi padmāni padmarāgacchadāni ca

वज्रकेसरजालानि सुगन्धीनि तथाप्यति ।। पत्रैर्मरकतैर्नीलवैदूर्यैश्च महीपते

vajrakesarajālāni sugandhīni tathāpyati || patrairmarakatairnīlavaidūryaiśca mahīpate

1.152.10

कर्णिकाश्च तथाशेषा जातरूपस्य पार्थिव ।। तस्मिन्सरसि या भूमिर्न सा कर्दमसङ्कुला

karṇikāśca tathāśeṣā jātarūpasya pārthiva || tasminsarasi yā bhūmirna sā kardamasaṅkulā

नानारत्नैरुपचिता जलजानां समाश्रया ।। कपर्दकानां शुक्तीनां शङ्खानां च महीपते

nānāratnairupacitā jalajānāṃ samāśrayā || kapardakānāṃ śuktīnāṃ śaṅkhānāṃ ca mahīpate

मकराणां च मत्स्यानां पैण्डानां कच्छपैः सह ।। तत्र मरतकखण्डानि वज्राणि च सहस्रशः

makarāṇāṃ ca matsyānāṃ paiṇḍānāṃ kacchapaiḥ saha || tatra maratakakhaṇḍāni vajrāṇi ca sahasraśaḥ

पद्मरागेन्द्रनीलानि महानीलानि पार्थिव ।। पुष्परागाणि रम्याणि तथा कर्केतकानि च

padmarāgendranīlāni mahānīlāni pārthiva || puṣparāgāṇi ramyāṇi tathā karketakāni ca

तुरूकस्य च खण्डानि तथा शेप(?)स्य भागशः ।। गजावर्त्तस्य मुख्यस्य रुधिराख्यस्य चाप्यथ

turūkasya ca khaṇḍāni tathā śepa(?)sya bhāgaśaḥ || gajāvarttasya mukhyasya rudhirākhyasya cāpyatha

सूर्येन्दुकान्तयोश्चैव पीलोर्भल्लातकस्य च ।। ज्योतीरसस्य रम्यस्य शङ्खकस्य च भागशः

sūryendukāntayoścaiva pīlorbhallātakasya ca || jyotīrasasya ramyasya śaṅkhakasya ca bhāgaśaḥ

मसारगवलङ्कानां स्फटिकस्य तथैव च।। गोमेदपित्तकानां च धूली मरकतस्य च

masāragavalaṅkānāṃ sphaṭikasya tathaiva ca|| gomedapittakānāṃ ca dhūlī marakatasya ca

वैदूर्यसौगन्धिकयोस्तथा राजमणेर्नृप ।। खञ्जस्य चैव मुख्यस्य तथा ब्रह्ममणेरपि

vaidūryasaugandhikayostathā rājamaṇernṛpa || khañjasya caiva mukhyasya tathā brahmamaṇerapi

मुक्ताफलानां मुख्यानां ताराविग्रहधारिणाम् ।। सुखोष्णं चैव तत्तोयं स्नानाच्छीतविनाशनम्

muktāphalānāṃ mukhyānāṃ tārāvigrahadhāriṇām || sukhoṣṇaṃ caiva tattoyaṃ snānācchītavināśanam

वैदूर्यस्य शिलामध्ये सरसस्तस्य शोभना।। प्रमाणेन तथा सा च द्वे च राजन्धनुःशते

vaidūryasya śilāmadhye sarasastasya śobhanā|| pramāṇena tathā sā ca dve ca rājandhanuḥśate

1.152.20

चतुरस्रा तथा रम्या तपसा निर्मितात्रिणा ।। बिलद्वारसमे देशे केतुस्तत्र हिरण्मयः

caturasrā tathā ramyā tapasā nirmitātriṇā || biladvārasame deśe ketustatra hiraṇmayaḥ

प्रदेशः स तु राजेन्द्र द्वीपे तस्मिन्मनोहरे ।। तथा पुष्करिणी रम्या तस्मिन्राजञ्छिलातले

pradeśaḥ sa tu rājendra dvīpe tasminmanohare || tathā puṣkariṇī ramyā tasminrājañchilātale

सुशीतामलपानीया जलजैश्च विराजिता ।। आकाशविमला राजंश्चतुरस्रा मनोहरा

suśītāmalapānīyā jalajaiśca virājitā || ākāśavimalā rājaṃścaturasrā manoharā

तस्यास्तदुदकं स्वादु लघु शीतं सुगन्धि च ।। न क्षिणोति तथा कायं कुक्षिमापूरयत्यपि

tasyāstadudakaṃ svādu laghu śītaṃ sugandhi ca || na kṣiṇoti tathā kāyaṃ kukṣimāpūrayatyapi

तृप्तिं विधत्ते परमां शरीरे च महत्सुखम् ।। मध्ये च तस्याः सुकृतं प्रासादं तपसात्रिणा

tṛptiṃ vidhatte paramāṃ śarīre ca mahatsukham || madhye ca tasyāḥ sukṛtaṃ prāsādaṃ tapasātriṇā

रुक्मसेतुप्रवेशं तत्सर्वरत्नमयं शुभम् ।। शशाङ्करश्मिसङ्काशं प्रासादं राजतं हितम्

rukmasetupraveśaṃ tatsarvaratnamayaṃ śubham || śaśāṅkaraśmisaṅkāśaṃ prāsādaṃ rājataṃ hitam

रम्यं वैदूर्यसोपानं विद्रुमामलतारकम् ।। इन्द्रनीलमहाचक्रञ्जातरूपविभूषितम्

ramyaṃ vaidūryasopānaṃ vidrumāmalatārakam || indranīlamahācakrañjātarūpavibhūṣitam

पद्मरागमहास्तंभं तथा मरकतवेदिकम् ।। वज्रांशुजालैश्छुरितं रम्यं दृष्टिमनोहरम्

padmarāgamahāstaṃbhaṃ tathā marakatavedikam || vajrāṃśujālaiśchuritaṃ ramyaṃ dṛṣṭimanoharam

प्रासादे तत्र भगवान्देवदेवो जनार्दनः ।। भोगिभोगावलीसुप्तः सर्वालङ्कारभूषितः

prāsāde tatra bhagavāndevadevo janārdanaḥ || bhogibhogāvalīsuptaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ

जानुमाकुञ्चितस्त्वेकं देवदेवस्य चक्रिणः ।। फणीन्द्रसन्निविष्टांघ्रि द्वितीयश्च तथा नृप

jānumākuñcitastvekaṃ devadevasya cakriṇaḥ || phaṇīndrasanniviṣṭāṃghri dvitīyaśca tathā nṛpa

1.152.30

लक्ष्म्युत्सङ्गगतांघ्रिस्तु शेषभोगप्रसारितः ।। फणीन्द्रभोगविन्यस्तबाहुकूर्परशोभितः

lakṣmyutsaṅgagatāṃghristu śeṣabhogaprasāritaḥ || phaṇīndrabhogavinyastabāhukūrparaśobhitaḥ

स्वाङ्गुलीपृष्ठविन्यस्त देवशीर्षधरं विभुम्।। एकं तु देवदेवस्य द्वितीयं संप्रसारितम्

svāṅgulīpṛṣṭhavinyasta devaśīrṣadharaṃ vibhum|| ekaṃ tu devadevasya dvitīyaṃ saṃprasāritam

समाकुञ्चितजानुस्थमणिबन्धसुशोभितम् ।। किञ्चिदाकुञ्चितं चैव नाभिदेशे करस्थितम्

samākuñcitajānusthamaṇibandhasuśobhitam || kiñcidākuñcitaṃ caiva nābhideśe karasthitam

तृतीयं च भुजं तस्य चतुर्थं तु तथा शृणु ।। आत्तसन्तानकुसुमं प्राणदेशानुसर्पिणम्

tṛtīyaṃ ca bhujaṃ tasya caturthaṃ tu tathā śṛṇu || āttasantānakusumaṃ prāṇadeśānusarpiṇam

लक्ष्म्या संवाह्यमानांघ्रिः फुल्लपद्मनिभैः करैः ।। सन्तानमालामुकुटहारकेयूरभूषितम्

lakṣmyā saṃvāhyamānāṃghriḥ phullapadmanibhaiḥ karaiḥ || santānamālāmukuṭahārakeyūrabhūṣitam

भूषितं च तथा देवमङ्गुलीयकैः ।। फणीन्द्रफणविन्यस्तचारुरत्नशिखोज्ज्वलम्

bhūṣitaṃ ca tathā devamaṅgulīyakaiḥ || phaṇīndraphaṇavinyastacāruratnaśikhojjvalam

अज्ञातवस्तुचरितं प्रतिष्ठितमथात्रिणा ।। सिद्धान्तपूज्यं सततं समन्तात्कुसुमार्चितम्

ajñātavastucaritaṃ pratiṣṭhitamathātriṇā || siddhāntapūjyaṃ satataṃ samantātkusumārcitam

दिव्यगन्धावलिप्ताङ्गं दिव्यधूपेन धूपितम् ।। गोरसैः सफलैर्हृद्यैः सिद्धैरुपहृतैः सदा

divyagandhāvaliptāṅgaṃ divyadhūpena dhūpitam || gorasaiḥ saphalairhṛdyaiḥ siddhairupahṛtaiḥ sadā

संशोभितं पुरःपार्श्वं देवमुत्तमशीर्षकम्।। तथा पश्चान्मुखं दृष्ट्वा ववन्दे स नराधिपः

saṃśobhitaṃ puraḥpārśvaṃ devamuttamaśīrṣakam|| tathā paścānmukhaṃ dṛṣṭvā vavande sa narādhipaḥ

जानुभ्यां शिरसा चैव गत्वा भूमिं यथाविधि ।। नाम्नां सहस्रेण तथा तुष्टाव मधुसूदनम्

jānubhyāṃ śirasā caiva gatvā bhūmiṃ yathāvidhi || nāmnāṃ sahasreṇa tathā tuṣṭāva madhusūdanam

1.152.40

प्रदक्षिणमथो चक्रे स तूत्थाय पुनः पुनः ।। रम्यमायतनं दृष्ट्वा तत्रोवासाश्रमे नृपः

pradakṣiṇamatho cakre sa tūtthāya punaḥ punaḥ || ramyamāyatanaṃ dṛṣṭvā tatrovāsāśrame nṛpaḥ

विशालां हि गुहां काञ्चिदाश्रित्य सुमनोहराम् ।। तपश्चचार तत्रैव पूजयानो जनार्दनम्

viśālāṃ hi guhāṃ kāñcidāśritya sumanoharām || tapaścacāra tatraiva pūjayāno janārdanam

नानाविधैः सदा पुष्पैः फलैर्मूलैः सगोरसैः ।। नित्यं त्रिषवणस्नायी वह्निपूजापरायणः

nānāvidhaiḥ sadā puṣpaiḥ phalairmūlaiḥ sagorasaiḥ || nityaṃ triṣavaṇasnāyī vahnipūjāparāyaṇaḥ

देववापीजलैः कुर्वन्सततं प्राणधारणम् ।। सर्वाहारपरित्यागं स कृत्वा मनुजेश्वरः

devavāpījalaiḥ kurvansatataṃ prāṇadhāraṇam || sarvāhāraparityāgaṃ sa kṛtvā manujeśvaraḥ

अनाश्रितगुहाशायी कालं नयति पार्थिवः ।। त्यक्ताहारक्रियस्यास्य केवलाम्भोऽशिनस्तथा ।। ग्लानिस्तस्य समायाति न शरीरे तदद्भुतम्

anāśritaguhāśāyī kālaṃ nayati pārthivaḥ || tyaktāhārakriyasyāsya kevalāmbho'śinastathā || glānistasya samāyāti na śarīre tadadbhutam

एवं स राजा तपसि प्रसक्तः सम्पूजयन्देववरं सदैव ।। तत्राश्रमे कालमुवास कश्चित्स्वर्गोपमे दुःखमविन्दमानः

evaṃ sa rājā tapasi prasaktaḥ sampūjayandevavaraṃ sadaiva || tatrāśrame kālamuvāsa kaścitsvargopame duḥkhamavindamānaḥ

152

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आश्रमवर्णनो नाम द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde āśramavarṇano nāma dvipañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५३

मार्कण्डेय उवाच ।। गत्वाश्रमपदे राजा त्यक्ताहारपरिच्छदः ।। क्रीडाविहारैर्गन्धर्वैः पश्यत्यप्सरसस्सह

mārkaṇḍeya uvāca || gatvāśramapade rājā tyaktāhāraparicchadaḥ || krīḍāvihārairgandharvaiḥ paśyatyapsarasassaha

कृत्वा पुष्पोच्चयं भूरि ग्रथयित्वा तथा स्रजः ।। अग्रे निवेद्य देवाय गन्धर्वेभ्यस्तथा ददौ

kṛtvā puṣpoccayaṃ bhūri grathayitvā tathā srajaḥ || agre nivedya devāya gandharvebhyastathā dadau

पुष्पोच्चयप्रसक्तानां क्रीडन्तीनां यथासुखम् ।। चेष्टा नानाविधाकाराः पश्यन्नपि न पश्यति

puṣpoccayaprasaktānāṃ krīḍantīnāṃ yathāsukham || ceṣṭā nānāvidhākārāḥ paśyannapi na paśyati

काश्चित्पुष्पोच्चये सक्ता लताजालेन वेष्टिताः ।। सखीजनेन सन्त्यक्ताः कान्तेन परमोक्षिताः

kāścitpuṣpoccaye saktā latājālena veṣṭitāḥ || sakhījanena santyaktāḥ kāntena paramokṣitāḥ

मकरन्दसमाक्रान्तनयनाः काश्चिदङ्गनाः ।। कान्तनिःश्वासवातेन नीरजस्कीकृतेक्षणाः

makarandasamākrāntanayanāḥ kāścidaṅganāḥ || kāntaniḥśvāsavātena nīrajaskīkṛtekṣaṇāḥ

काचिदुच्चित्य पुष्पाणि ददौ कान्तस्य भामिनी ।। कान्तसड्ग्रथितैस्तैश्च रराज कृतशेखरा

kāciduccitya puṣpāṇi dadau kāntasya bhāminī || kāntasaḍgrathitaistaiśca rarāja kṛtaśekharā

स्वयमुच्चित्य सङ्ग्रन्थ्य रमणकृतशेखरा ।। कृतकृत्यमिवाऽऽत्मानं मेने मन्मथवर्धिनी

svayamuccitya saṅgranthya ramaṇakṛtaśekharā || kṛtakṛtyamivā''tmānaṃ mene manmathavardhinī

अन्यस्मिन्गहने कुञ्जे विशेषकुसुमा लता ।। काचिदेवं रहो नीता रमणेन रिरंसुना

anyasmingahane kuñje viśeṣakusumā latā || kācidevaṃ raho nītā ramaṇena riraṃsunā

कान्तसन्नामितलताकुसुमानि विचिन्वती ।। सर्वाभ्यः काचिदात्मानं मेने सर्वगुणाधिकम्

kāntasannāmitalatākusumāni vicinvatī || sarvābhyaḥ kācidātmānaṃ mene sarvaguṇādhikam

1.153.10

क्वचित्पश्यति भूपालो नलिनीषु पृथक्पृथक् ।। क्रीड्यमानास्तु गन्धर्वैदैवरामा मनोरमाः

kvacitpaśyati bhūpālo nalinīṣu pṛthakpṛthak || krīḍyamānāstu gandharvaidaivarāmā manoramāḥ

काचिच्चाताडयत्कान्तमुदकेन शुचिस्मिता ।। ताड्यमाना तथैवान्या कान्तेन रतिमाययौ

kāciccātāḍayatkāntamudakena śucismitā || tāḍyamānā tathaivānyā kāntena ratimāyayau

कान्ता तु ताडयामास जातखेदा वराङ्गना ।। अदृश्यत वरारोहा श्वासनृत्यत्पयोधरा

kāntā tu tāḍayāmāsa jātakhedā varāṅganā || adṛśyata varārohā śvāsanṛtyatpayodharā

कान्ताम्बुताडन भ्रष्टकेशपाशनिबन्धना ।। श्वासाकुलमुखी भाति मधुपैरिव पद्मिनी

kāntāmbutāḍana bhraṣṭakeśapāśanibandhanā || śvāsākulamukhī bhāti madhupairiva padminī

स्ववक्त्रसदृशैः पुष्पैः संछन्ननलिनीवने ।। छन्ना काचिच्चिरात्प्राप्ता कान्तेनान्विष्य यत्नतः

svavaktrasadṛśaiḥ puṣpaiḥ saṃchannanalinīvane || channā kāciccirātprāptā kāntenānviṣya yatnataḥ

स्नाता शीतापदेशेन काचित्प्रौढाङ्गना भृशम् ।। रमणालिङ्गनं चक्रे मनोभिऽलषितं चिरम्

snātā śītāpadeśena kācitprauḍhāṅganā bhṛśam || ramaṇāliṅganaṃ cakre manobhi'laṣitaṃ ciram

जलार्द्रं वसनं सूक्ष्ममङ्गलीनं शुचिस्मिता ।। धारयन्ती जनं चक्रे काचित्तत्र समन्मथम्

jalārdraṃ vasanaṃ sūkṣmamaṅgalīnaṃ śucismitā || dhārayantī janaṃ cakre kācittatra samanmatham

गन्धमाल्यगुणैः काचित्कान्त्तेनाकृष्य चाम्भसि ।। त्रुट्यत्स्रग्दामपतितं रमणं प्राहसच्चिरम्

gandhamālyaguṇaiḥ kācitkānttenākṛṣya cāmbhasi || truṭyatsragdāmapatitaṃ ramaṇaṃ prāhasacciram

काचिन्मग्नसखीदत्तजानुदेशनखक्षता ।। सम्भ्रमात्कान्तरमणमग्ना सापि न्यमज्जत

kācinmagnasakhīdattajānudeśanakhakṣatā || sambhramātkāntaramaṇamagnā sāpi nyamajjata

काचित्पृष्ठीकृतादित्या केशनिस्तोयकारिणी ।। शिलातलगता भर्त्रा दृष्टा कामार्तचक्षुषा

kācitpṛṣṭhīkṛtādityā keśanistoyakāriṇī || śilātalagatā bhartrā dṛṣṭā kāmārtacakṣuṣā

1.153.20

हृतमाल्यं सुललितं संक्रान्तकुचकुङ्कुमम् ।। रतान्तक्लान्तकान्ताभमभवत्तत्सरोदकम्

hṛtamālyaṃ sulalitaṃ saṃkrāntakucakuṅkumam || ratāntaklāntakāntābhamabhavattatsarodakam

सुस्नातदेवगन्धर्वदेवरामागणेन च ।। पूज्यमानं स ददृशे देवदेवं जनार्दनम्

susnātadevagandharvadevarāmāgaṇena ca || pūjyamānaṃ sa dadṛśe devadevaṃ janārdanam

क्वचिच्च ददृशे राजा लतागृहगताः स्त्रियः ।। मण्डयन्त्यः स्वगात्राणि कान्तसन्यस्तमानसाः

kvacicca dadṛśe rājā latāgṛhagatāḥ striyaḥ || maṇḍayantyaḥ svagātrāṇi kāntasanyastamānasāḥ

काचिदादर्शसुव्यग्रकरा दूतीमुखोद्गतम् ।। शृण्वती कान्तवचनमतिक्लान्तमुखा बभौ

kācidādarśasuvyagrakarā dūtīmukhodgatam || śṛṇvatī kāntavacanamatiklāntamukhā babhau

काचित्सत्वरिता दूत्या भूषणानां विपर्ययम् ।। कुर्वाणा नैव बुबुधे मन्मथाविष्टचेतना

kācitsatvaritā dūtyā bhūṣaṇānāṃ viparyayam || kurvāṇā naiva bubudhe manmathāviṣṭacetanā

वायुनुन्नांतसुरभि कुसुमोत्करमण्डिते ।। क्वचित्पिबन्त्यो ददृशे प्रदेशे नीलशाद्वले

vāyununnāṃtasurabhi kusumotkaramaṇḍite || kvacitpibantyo dadṛśe pradeśe nīlaśādvale

पाययामास रमणं स्वयं काचिद्वराङ्गना ।। काचित्पपौ वरारोहा कान्तपाणि समर्पितम्

pāyayāmāsa ramaṇaṃ svayaṃ kācidvarāṅganā || kācitpapau varārohā kāntapāṇi samarpitam

काचित्स्वनेत्रसंक्रान्तनीलोत्पलयुतं वधूः।। पीत्वा पप्रच्छ रमणं क्व गते ते महोत्पले

kācitsvanetrasaṃkrāntanīlotpalayutaṃ vadhūḥ|| pītvā papraccha ramaṇaṃ kva gate te mahotpale

त्वयैव पीते ते नूनमित्युक्ता रमणेन सा ।। सत्यं विदित्वा मुग्धत्वाद्बभूव व्रीडिता चिरम्

tvayaiva pīte te nūnamityuktā ramaṇena sā || satyaṃ viditvā mugdhatvādbabhūva vrīḍitā ciram

काचित्कान्तार्पितं सुभ्रूः कान्तपीतावशेषितम् ।। सविशेषरसं पानं पपौ मन्मथवर्धनम्

kācitkāntārpitaṃ subhrūḥ kāntapītāvaśeṣitam || saviśeṣarasaṃ pānaṃ papau manmathavardhanam

1.153.30

आपानगोष्ठीषु तदा तासां स नरपुङ्गवः ।। शुश्राव विविधं गीतं तन्त्रीस्वरविमिश्रितम्

āpānagoṣṭhīṣu tadā tāsāṃ sa narapuṅgavaḥ || śuśrāva vividhaṃ gītaṃ tantrīsvaravimiśritam

प्रदोषसमये ताश्च देवदेवं जनार्दनम् ।। राजन्सदोपनृत्यन्ति नानावाद्यपुरःसराः

pradoṣasamaye tāśca devadevaṃ janārdanam || rājansadopanṛtyanti nānāvādyapuraḥsarāḥ

याममात्रे गते रात्रौ विनिर्गत्य गुहामुखात् ।। आयान्ति संयुताः कान्तैः स्वऋद्धिरचितान्गृहान्

yāmamātre gate rātrau vinirgatya guhāmukhāt || āyānti saṃyutāḥ kāntaiḥ svaṛddhiracitāngṛhān

नानागन्धार्चिततलान्नानागन्धसुगन्धिनः ।। नानाविचित्रशयनान्कुसुमोत्करमण्डितान्

nānāgandhārcitatalānnānāgandhasugandhinaḥ || nānāvicitraśayanānkusumotkaramaṇḍitān

एवमप्सरसां पश्यन्क्रीडितानि स पर्वते ।। तपस्तेपे महाराजः केशवार्पितमानसः

evamapsarasāṃ paśyankrīḍitāni sa parvate || tapastepe mahārājaḥ keśavārpitamānasaḥ

तमूचुर्नृपतिं गत्वा गन्धर्वाप्सरणां गणाः ।। राजन्स्वर्गोपमं देशं प्राप्तस्त्वमरिमर्दन

tamūcurnṛpatiṃ gatvā gandharvāpsaraṇāṃ gaṇāḥ || rājansvargopamaṃ deśaṃ prāptastvamarimardana

वयं हि ते प्रदास्यामो मनसः काङ्क्षितान्वरान् ।। तानादाय गृहं गच्छ तिष्ठेह यदि वा पुनः

vayaṃ hi te pradāsyāmo manasaḥ kāṅkṣitānvarān || tānādāya gṛhaṃ gaccha tiṣṭheha yadi vā punaḥ

पुरूरवा उवाच।। अमोघदर्शनाः सर्वे भवन्तस्त्वमितौजसः ।। वरं वितराद्यैव प्रसादं मधुसूदनात्

purūravā uvāca|| amoghadarśanāḥ sarve bhavantastvamitaujasaḥ || varaṃ vitarādyaiva prasādaṃ madhusūdanāt

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमस्त्वित्यथोक्तस्तैः स तु राजा पुरूरवाः ।। तत्रोवास सुखी मासं पूजयानो जनार्दनम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamastvityathoktastaiḥ sa tu rājā purūravāḥ || tatrovāsa sukhī māsaṃ pūjayāno janārdanam

प्रिय एव सदैवासीद्गन्धर्वाप्सरसां नृप ।। तुतोष स जनो राज्ञस्तस्यालौल्येन कर्मणा

priya eva sadaivāsīdgandharvāpsarasāṃ nṛpa || tutoṣa sa jano rājñastasyālaulyena karmaṇā

1.153.40

मघस्य मध्ये स नृपः प्रविष्टस्तदाश्रमं रत्नसहस्रचित्रम्।। तोयाशनस्तत्र उवास मासं यावत्सितान्तं नृप फाल्गुनस्य

maghasya madhye sa nṛpaḥ praviṣṭastadāśramaṃ ratnasahasracitram|| toyāśanastatra uvāsa māsaṃ yāvatsitāntaṃ nṛpa phālgunasya

153

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे जलक्रीडावर्णनं नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde jalakrīḍāvarṇanaṃ nāma tripañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५४

मार्कण्डेय उवाच ।। फाल्गुनामलपक्षान्ते राजा स्वप्ने पुरूरवाः ।। तस्यैव देवदेवस्य शुश्राव गदितं शुभम्

mārkaṇḍeya uvāca || phālgunāmalapakṣānte rājā svapne purūravāḥ || tasyaiva devadevasya śuśrāva gaditaṃ śubham

रात्र्यामस्यां व्यतीतायां मन्त्रिणा त्वं समेष्यसि।। तेन राजन्समागम्य कृतकृत्यो भविष्यसि

rātryāmasyāṃ vyatītāyāṃ mantriṇā tvaṃ sameṣyasi|| tena rājansamāgamya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

स्वप्नमेवं स राजर्षिर्दृष्ट्वा विपुलविक्रमः ।। प्रत्यूषकाले विधिवत्स्नातः प्राग्वदतन्द्रितः

svapnamevaṃ sa rājarṣirdṛṣṭvā vipulavikramaḥ || pratyūṣakāle vidhivatsnātaḥ prāgvadatandritaḥ

कृतकृत्यो यथाकामं पूजयित्वा जनार्दनम् ।। स्वप्नं तद्देवदेवस्य न्यवेदयत धार्मिकः

kṛtakṛtyo yathākāmaṃ pūjayitvā janārdanam || svapnaṃ taddevadevasya nyavedayata dhārmikaḥ

ततः शुश्राव वचनं देवतार्चासमीरितम् ।। एवमेतन्महीपाल नात्र कार्या विचारणा ।। ।। ५ ।। एवं प्रसादं संप्राप्य देवदेवाज्जनार्दनात् ।। कृतकृत्यमिवात्मानं मेने स नरपुङ्गवः

tataḥ śuśrāva vacanaṃ devatārcāsamīritam || evametanmahīpāla nātra kāryā vicāraṇā || || 5 || evaṃ prasādaṃ saṃprāpya devadevājjanārdanāt || kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene sa narapuṅgavaḥ

कृतदेवार्चनो राजा तदा हुतहुताशनः ।। जगाद सुहृदां तेषां प्रसादं मधुसूदनात्

kṛtadevārcano rājā tadā hutahutāśanaḥ || jagāda suhṛdāṃ teṣāṃ prasādaṃ madhusūdanāt

तमूचुश्च तदा सर्वे राजानमपराजितम् ।। विदधातु प्रसन्नस्ते देवदेवो जनार्दनः

tamūcuśca tadā sarve rājānamaparājitam || vidadhātu prasannaste devadevo janārdanaḥ

अप्रसन्ने जगन्नाथे देशेऽस्मिन्नृप कस्यचित् ।। न गतिर्विद्यते राजंस्त्वं च देशमिहागतः

aprasanne jagannāthe deśe'sminnṛpa kasyacit || na gatirvidyate rājaṃstvaṃ ca deśamihāgataḥ

1.154.10

सुखं प्राप्नुहि भद्रन्ते भूय एव हितेप्सितान् ।। स सादयित्वा ते कामान्देवः सर्वगतः प्रभुः

sukhaṃ prāpnuhi bhadrante bhūya eva hitepsitān || sa sādayitvā te kāmāndevaḥ sarvagataḥ prabhuḥ

एवमुक्त्वा नरेन्द्रं तं गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।। जग्मुः क्रीडाविहारार्थं यथापूर्वमरिन्दम

evamuktvā narendraṃ taṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ || jagmuḥ krīḍāvihārārthaṃ yathāpūrvamarindama

अथाजगाम तं देशं ब्रह्मणो मानसः सुतः ।। त्रिजगद्यशसां स्थानमत्रिः सुरगणार्चितः

athājagāma taṃ deśaṃ brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ || trijagadyaśasāṃ sthānamatriḥ suragaṇārcitaḥ

तमागतं मुनिवरं दृष्ट्वा राजा पुरूरवाः ।। पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैरासनेनाभ्यपूजयत्

tamāgataṃ munivaraṃ dṛṣṭvā rājā purūravāḥ || pādyārghyācamanīyādyairāsanenābhyapūjayat

सम्पूज्य च महाभागमिदं वचनमब्रवीत् ।। अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः

sampūjya ca mahābhāgamidaṃ vacanamabravīt || adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ

यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्दितौ चरणौ मया ।। श्रेयः प्रसूतिवृक्षस्य प्ररोहस्तव दर्शनम

yatte devagaṇairvandyau vanditau caraṇau mayā || śreyaḥ prasūtivṛkṣasya prarohastava darśanama

सर्वपापान्तकरणं सर्वकल्याणकारणम् ।। किं वा न लभ्यमस्तीह तेषां द्विजवरोत्तम

sarvapāpāntakaraṇaṃ sarvakalyāṇakāraṇam || kiṃ vā na labhyamastīha teṣāṃ dvijavarottama

अमोघदर्शने दृष्टे भवत्यमिततेजसि ।। एवमुक्तस्तदा राज्ञा संप्रसन्नो जगाद तम्

amoghadarśane dṛṣṭe bhavatyamitatejasi || evamuktastadā rājñā saṃprasanno jagāda tam

शृणु राजन्वचो मह्यं यत्ते वक्ष्यामि सुव्रत ।। देवदेवसमादेशाद्दत्तं ते दर्शनं मया

śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yatte vakṣyāmi suvrata || devadevasamādeśāddattaṃ te darśanaṃ mayā

सुप्रसन्नो हि भगवान्देवस्ते मधुसूदनः ।। द्वादशीषु सदा राजन्सोपवासेन नित्यश

suprasanno hi bhagavāndevaste madhusūdanaḥ || dvādaśīṣu sadā rājansopavāsena nityaśa

1.154.20

पूजितो भगवान्विष्णुस्त्त्वयातीते तु जन्मनि ।। राजसेन तु भावेन त्वया देवः समर्चितः

pūjito bhagavānviṣṇusttvayātīte tu janmani || rājasena tu bhāvena tvayā devaḥ samarcitaḥ

अवरं काममाश्रित्य राजन्निहतकण्टकम् ।। सात्त्विकेन तु भावेन पूजयित्वा जनार्दनम

avaraṃ kāmamāśritya rājannihatakaṇṭakam || sāttvikena tu bhāvena pūjayitvā janārdanama

राज्यं मद्रेषु संप्राप्तं निप्कण्टकमरिन्दम ।। द्वादश्यर्चाप्रसन्नेन देवदेवेन चक्रिणा

rājyaṃ madreṣu saṃprāptaṃ nipkaṇṭakamarindama || dvādaśyarcāprasannena devadevena cakriṇā

प्रदर्शितमिदं स्थानं मदीयं स्वर्गसन्निभम् ।। इह राजँस्तपस्तप्त्वा देवदेवं जनार्दनम्

pradarśitamidaṃ sthānaṃ madīyaṃ svargasannibham || iha rājam̐stapastaptvā devadevaṃ janārdanam

आराध्य दृष्टवानस्मि पुरा वरर्षगणान्बहून् ।। प्राप्यानुज्ञां हृषीकेषात्तत्कृते विवरे शुभे

ārādhya dṛṣṭavānasmi purā vararṣagaṇānbahūn || prāpyānujñāṃ hṛṣīkeṣāttatkṛte vivare śubhe

नित्यं सन्निहिता राजंस्तस्यैवार्चा विनिर्मिता ।। नियोगाद्देवदेवस्य पूज्यते सिद्धमत्तमैः

nityaṃ sannihitā rājaṃstasyaivārcā vinirmitā || niyogāddevadevasya pūjyate siddhamattamaiḥ

नेयं दृष्टा मनुष्येन्द्र मनुष्यैर्न च राक्षसैः ।। पिशिताशैस्तथैवान्यैर्दृष्टपूर्वा कथञ्चन

neyaṃ dṛṣṭā manuṣyendra manuṣyairna ca rākṣasaiḥ || piśitāśaistathaivānyairdṛṣṭapūrvā kathañcana

अस्मिन्स्वर्गोपमे देशे त्वया लौल्येन कर्मणा। आराधितो जगन्नाथो देवश्चक्रगदाधरः

asminsvargopame deśe tvayā laulyena karmaṇā| ārādhito jagannātho devaścakragadādharaḥ

आसन्नफलमूलेऽपि बहुगोरससंयुते।। क्षौद्रयुक्तशिलाप्राये समाक्षिकफलैर्युते

āsannaphalamūle'pi bahugorasasaṃyute|| kṣaudrayuktaśilāprāye samākṣikaphalairyute

केवलाम्भोशिना तप्तं यत्त्वया परमं तपः।। तेन तेऽहं वरं दद्मि यदभीष्टं तवानघ

kevalāmbhośinā taptaṃ yattvayā paramaṃ tapaḥ|| tena te'haṃ varaṃ dadmi yadabhīṣṭaṃ tavānagha

1.154.30

अचिरेणैव कालेन त्वया राजन्कृतं तपः।। रूपार्थं रूपलाभाय प्राप्तं मे गदतः शृणु

acireṇaiva kālena tvayā rājankṛtaṃ tapaḥ|| rūpārthaṃ rūpalābhāya prāptaṃ me gadataḥ śṛṇu

तद्व्रतं ये करिष्यन्ति मनुजेश्वर मानवाः।। स्त्रियो वापि नरश्रेष्ठ प्राप्स्यन्ते रूपमुत्तमम्

tadvrataṃ ye kariṣyanti manujeśvara mānavāḥ|| striyo vāpi naraśreṣṭha prāpsyante rūpamuttamam

सौभाग्यमतुलं लोके लावण्यमपि चोत्तमम्।। धर्मिष्टतां तथारोग्यं कुले जन्म तथोत्तमे

saubhāgyamatulaṃ loke lāvaṇyamapi cottamam|| dharmiṣṭatāṃ tathārogyaṃ kule janma tathottame

जन्मान्तरमथासाद्य स्वर्गलोकं तथाविधम्।। स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टा मानुष्ये गुणसंयुताः

janmāntaramathāsādya svargalokaṃ tathāvidham|| svargalokātparibhraṣṭā mānuṣye guṇasaṃyutāḥ

ब्राह्मणा धनसम्पन्ना भविष्यन्त्यथवा नृपाः।। जन्मान्तरमथासाद्य सर्वेस्यैव फलप्रदाः

brāhmaṇā dhanasampannā bhaviṣyantyathavā nṛpāḥ|| janmāntaramathāsādya sarvesyaiva phalapradāḥ

रूपवंतो महाराज इहामुत्र च तेऽनघाः।। यस्मात्त्वया तपस्तप्तं केशवश्चाथ पूजितः

rūpavaṃto mahārāja ihāmutra ca te'naghāḥ|| yasmāttvayā tapastaptaṃ keśavaścātha pūjitaḥ

मया समागतश्चापि गंधर्वैश्च सहस्रशः।। इहैव कृत्वा धर्मज्ञ रूपसत्रं महाफलम्।। दिव्यरूपधरो भूत्वा स्वराष्ट्रं गन्तुमर्हसि

mayā samāgataścāpi gaṃdharvaiśca sahasraśaḥ|| ihaiva kṛtvā dharmajña rūpasatraṃ mahāphalam|| divyarūpadharo bhūtvā svarāṣṭraṃ gantumarhasi

एतावदुक्तः स तु मद्रनाथो महात्मना तेन नरेन्द्रसिंह।। पप्रच्छ तं धर्मभृताम्वरिष्ठः सत्रस्य तस्यानुशयं विधानम्

etāvaduktaḥ sa tu madranātho mahātmanā tena narendrasiṃha|| papraccha taṃ dharmabhṛtāmvariṣṭhaḥ satrasya tasyānuśayaṃ vidhānam

154

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरूरवसोऽत्रिदर्शनं नाम चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde purūravaso'tridarśanaṃ nāma catuḥpañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५५

पुरूरवा उवाच।। श्रोतुमिच्छामि भगवन्रूपसत्रं महाफलम्।। यत्समाप्तौ भविष्यामि दिव्यरूपधरो मुने

purūravā uvāca|| śrotumicchāmi bhagavanrūpasatraṃ mahāphalam|| yatsamāptau bhaviṣyāmi divyarūpadharo mune

अत्रिरुवाच ।। तत्सत्रं कर्तुकामेन चान्वेष्यो ब्राह्मणो गुरुः ।। ज्योतिषं यो विजानाति इतिहासांश्च कृत्स्नशः

atriruvāca || tatsatraṃ kartukāmena cānveṣyo brāhmaṇo guruḥ || jyotiṣaṃ yo vijānāti itihāsāṃśca kṛtsnaśaḥ

तत्प्रदिष्टेन विधिना पादर्क्षात्प्रभृति क्रमात् ।। उपोषितव्यं नक्षत्रं प्रत्येकं तन्निबोध मे

tatpradiṣṭena vidhinā pādarkṣātprabhṛti kramāt || upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ pratyekaṃ tannibodha me

फाल्गुन्यां समतीतायां कृष्णपक्षाष्टमी तु या ।। समूलां तां तु सम्प्राप्य व्रतं गृह्णीत मानवः

phālgunyāṃ samatītāyāṃ kṛṣṇapakṣāṣṭamī tu yā || samūlāṃ tāṃ tu samprāpya vrataṃ gṛhṇīta mānavaḥ

उपोषितव्यं नक्षत्रं नक्षत्रस्य च दैवतम् । वरुणं च तथा चन्द्रं पूजयेद्विधिना नरः

upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ nakṣatrasya ca daivatam | varuṇaṃ ca tathā candraṃ pūjayedvidhinā naraḥ

पूजयेद्देवदेवेशं भगवन्तं जनार्दनम् ।। उपोष्य सङ्गं देवस्य प्रयत्नेन च पूजयेत्

pūjayeddevadeveśaṃ bhagavantaṃ janārdanam || upoṣya saṅgaṃ devasya prayatnena ca pūjayet

ततोऽग्निहवनं कृत्वा पूजयित्वा तथा गुरुम् ।। उपवासस्तु कर्तव्यो द्वितीयेऽहनि पार्थिव

tato'gnihavanaṃ kṛtvā pūjayitvā tathā gurum || upavāsastu kartavyo dvitīye'hani pārthiva

उपोष्य ऋक्षे विगते स्नात्वा सम्पूज्य केशवम् ।। कृत्वाग्निहवनं शक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

upoṣya ṛkṣe vigate snātvā sampūjya keśavam || kṛtvāgnihavanaṃ śaktyā pūjayitvā dvijottamān

हविष्यमन्नं भोक्तव्यं शृणु चाङ्गक्रमं मम ।। पादयोः कथितं मूलं प्राजापत्यं तु जङ्घयोः

haviṣyamannaṃ bhoktavyaṃ śṛṇu cāṅgakramaṃ mama || pādayoḥ kathitaṃ mūlaṃ prājāpatyaṃ tu jaṅghayoḥ

1.155.10

आश्विनं जानुयुगलं चोरुयुग्मं च पार्थिव ।। सहिते द्वे तथाषाढे गुह्ये च सहिते स्मृते

āśvinaṃ jānuyugalaṃ coruyugmaṃ ca pārthiva || sahite dve tathāṣāḍhe guhye ca sahite smṛte

पूर्वोत्तरे च फाल्गुन्यौ कृत्तिकासु कटिर्भवेत् ।। पार्श्वयोः कुक्षियुतयोर्नक्षत्रत्रितयं मतम्

pūrvottare ca phālgunyau kṛttikāsu kaṭirbhavet || pārśvayoḥ kukṣiyutayornakṣatratritayaṃ matam

उभे प्रोष्ठपदे राजन्रेवती च तथा भवेत ।। उरोऽनुराधासु तथा पृष्ठं निष्ट्यासु कीर्तितम्

ubhe proṣṭhapade rājanrevatī ca tathā bhaveta || uro'nurādhāsu tathā pṛṣṭhaṃ niṣṭyāsu kīrtitam

भुजौ ज्ञेयौ विशाखासु हस्ते प्रोक्तौ तथा करौ ।। अङ्गुल्यश्च तथा प्रोक्ता राजसिंह पुनर्वसौ

bhujau jñeyau viśākhāsu haste proktau tathā karau || aṅgulyaśca tathā proktā rājasiṃha punarvasau

आश्लेषायां तथा प्रोक्ता ज्येष्ठायां नृप कन्धरा ।। श्रवणौ श्रवणौ ज्ञेये मुखं पुष्ये प्रकीर्तितम्

āśleṣāyāṃ tathā proktā jyeṣṭhāyāṃ nṛpa kandharā || śravaṇau śravaṇau jñeye mukhaṃ puṣye prakīrtitam

दन्ताः स्वातौ शतभिषा हनू प्रोक्तौ तथा नृप ।। मघायां नासिका प्रोक्ता मृगशीर्षे च लोचने

dantāḥ svātau śatabhiṣā hanū proktau tathā nṛpa || maghāyāṃ nāsikā proktā mṛgaśīrṣe ca locane

चित्रा ललाटे विज्ञेया भरण्यश्च तथा शिरः ।। शिरोरुहास्तथार्द्रासु बतस्यान्ते नराधिप

citrā lalāṭe vijñeyā bharaṇyaśca tathā śiraḥ || śiroruhāstathārdrāsu batasyānte narādhipa

माघशुक्लावसाने तु सत्रं परिसमाप्यते ।। यद्यन्तरायं न भवेत्किञ्चिच्छौचनिमित्तजम्

māghaśuklāvasāne tu satraṃ parisamāpyate || yadyantarāyaṃ na bhavetkiñcicchaucanimittajam

अन्तरायं महाराज यदि शौचनिमित्तजम् ।। उपोष्यमेवोपवसेन्नक्षत्रमपरं पुनः

antarāyaṃ mahārāja yadi śaucanimittajam || upoṣyamevopavasennakṣatramaparaṃ punaḥ

क्रमप्राप्तं हि नक्षत्रं चाशुद्ध्यामपवर्जितम् ।। उल्लङ्घयन्महीपाल प्रत्यवायं समश्नुते

kramaprāptaṃ hi nakṣatraṃ cāśuddhyāmapavarjitam || ullaṅghayanmahīpāla pratyavāyaṃ samaśnute

1.155.20

अङ्गक्रमेण सकलमृक्षवर्गमुपोषितः।। व्रतान्ते प्रयतः स्नात्वा पूजयेन्मधुसूदनम्

aṅgakrameṇa sakalamṛkṣavargamupoṣitaḥ|| vratānte prayataḥ snātvā pūjayenmadhusūdanam

चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः ।। जातीफलैः सकंकोलैर्लवङ्गकुसुमैस्तथा

candanāgurukarpūramṛgadarpaiḥ sakuṅkumaiḥ || jātīphalaiḥ sakaṃkolairlavaṅgakusumaistathā

बोलगुग्गुलनिर्यासैः पुष्पैः कालोद्भवैः शुभैः ।। धूपो नरेन्द्रागुरुणा चन्दनेन सुगन्धिना

bolaguggulaniryāsaiḥ puṣpaiḥ kālodbhavaiḥ śubhaiḥ || dhūpo narendrāguruṇā candanena sugandhinā

दीपाश्च देया राजेन्द्र तिलतैलप्रपूरिताः ।। दीपेषु वर्तयः कार्य्या महारञ्जनरञ्जिताः

dīpāśca deyā rājendra tilatailaprapūritāḥ || dīpeṣu vartayaḥ kāryyā mahārañjanarañjitāḥ

नैवेद्यं च तथा कार्यं परमान्नेन भूरिणा ।। दध्ना क्षीरामृताभ्यां च मधुना च गुडेन च

naivedyaṃ ca tathā kāryaṃ paramānnena bhūriṇā || dadhnā kṣīrāmṛtābhyāṃ ca madhunā ca guḍena ca

सितया च तथा भक्ष्यैः फलमूलैर्यथाविधि।। अपूपैः पानकैर्हृद्यैः शीतलैश्च सुगन्धिभिः

sitayā ca tathā bhakṣyaiḥ phalamūlairyathāvidhi|| apūpaiḥ pānakairhṛdyaiḥ śītalaiśca sugandhibhiḥ

लवणस्य च पात्राणि कृसरं च निवेदयेत् ।। सर्वबीजानि राजेन्द्र भूषणानि च शक्तितः

lavaṇasya ca pātrāṇi kṛsaraṃ ca nivedayet || sarvabījāni rājendra bhūṣaṇāni ca śaktitaḥ

महार्हाणि च वस्त्राणि भक्त्या प्रयतमानसः ।। तद्विष्णोः पग्ममिति होमः कार्यो ह्यनन्तरम्

mahārhāṇi ca vastrāṇi bhaktyā prayatamānasaḥ || tadviṣṇoḥ pagmamiti homaḥ kāryo hyanantaram

द्वादशाक्षरकं मन्त्रं स्त्रीशूद्रेषु विधीयते ।। घृतं माक्षिकसंयुक्तं जुहुयात्त्तिलतण्डुसम्

dvādaśākṣarakaṃ mantraṃ strīśūdreṣu vidhīyate || ghṛtaṃ mākṣikasaṃyuktaṃ juhuyātttilataṇḍusam

ततस्तु दक्षिणा देया गुरवे नृपसत्तम ।। नागाश्च मदमत्ता वै ग्रामाश्च विविधास्तथा

tatastu dakṣiṇā deyā gurave nṛpasattama || nāgāśca madamattā vai grāmāśca vividhāstathā

1.155.30

तुरगाश्च तथा मुख्या रत्नानि विविधानि च ।। ब्राह्मणश्च पिता ज्ञेयो रूपसत्रप्रदर्शकः

turagāśca tathā mukhyā ratnāni vividhāni ca || brāhmaṇaśca pitā jñeyo rūpasatrapradarśakaḥ

रूपसौभाग्यलावण्यजन्मभोगप्रदायकः ।। राज्यस्य वा द्विजत्वस्य बहुवित्तस्य दायकः

rūpasaubhāgyalāvaṇyajanmabhogapradāyakaḥ || rājyasya vā dvijatvasya bahuvittasya dāyakaḥ

न तस्य निष्कृतिः शक्या गन्तुं दानेन भूरिणा ।। गुरुप्रसाद एवात्र दक्षिणानां तु कारणम्

na tasya niṣkṛtiḥ śakyā gantuṃ dānena bhūriṇā || guruprasāda evātra dakṣiṇānāṃ tu kāraṇam

तस्मात्प्रसादमाकाङ्क्षेद्रूपसत्र प्रदर्शकात ।। अवश्यं तस्य दातव्यं घृतपूर्णं तु भाजनम्

tasmātprasādamākāṅkṣedrūpasatra pradarśakāta || avaśyaṃ tasya dātavyaṃ ghṛtapūrṇaṃ tu bhājanam

चतुष्पलं तु कांस्यस्य सुवर्णं काञ्चनस्य च ।। ततः परं भोजनीयाः स्वशक्त्या द्विजपुङ्गवाः

catuṣpalaṃ tu kāṃsyasya suvarṇaṃ kāñcanasya ca || tataḥ paraṃ bhojanīyāḥ svaśaktyā dvijapuṅgavāḥ

3083

लवणक्षीरमध्वाज्यगुडभक्ष्यसितोत्कटम् ।। भोजनं पानकोपेतं पश्चाद्देया च दक्षिणा

lavaṇakṣīramadhvājyaguḍabhakṣyasitotkaṭam || bhojanaṃ pānakopetaṃ paścāddeyā ca dakṣiṇā

वस्त्रयुग्मं प्रदातव्यं ब्राह्मणाय नवं शुभम् ।। ब्राह्मणाय च दातव्यं महाराजतरञ्जितम्

vastrayugmaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇāya navaṃ śubham || brāhmaṇāya ca dātavyaṃ mahārājatarañjitam

सप्तबीजानि देयानि लवणं रूप्यमेव च ।। यच्चान्यदप्यभीष्टं स्याच्छत्रोपानत्कमेव च

saptabījāni deyāni lavaṇaṃ rūpyameva ca || yaccānyadapyabhīṣṭaṃ syācchatropānatkameva ca

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं सत्रदाने महीपते ।। अवश्यदेयं सत्रेऽस्मिन्घृतपूर्णं च भाजनम्

vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ satradāne mahīpate || avaśyadeyaṃ satre'sminghṛtapūrṇaṃ ca bhājanam

चतुष्पलं तु कांस्यस्य सुवर्णं काञ्चनस्य च ।। व्रतेनानेन चीर्णेन देहत्यागे दिनं गतः

catuṣpalaṃ tu kāṃsyasya suvarṇaṃ kāñcanasya ca || vratenānena cīrṇena dehatyāge dinaṃ gataḥ

1.155.40

तत्रोष्य सुचिरं कालं मानुष्ये यदि जायते ।। राजा भवति धर्मात्मा ब्राह्मणो वा धनान्वितः

tatroṣya suciraṃ kālaṃ mānuṣye yadi jāyate || rājā bhavati dharmātmā brāhmaṇo vā dhanānvitaḥ

कुले महति सम्भूतो रूपेणाऽप्रतिमो भुवि ।। आरोग्यं महदाप्नोति सौभाग्यमपि चोत्तमम्

kule mahati sambhūto rūpeṇā'pratimo bhuvi || ārogyaṃ mahadāpnoti saubhāgyamapi cottamam

लावण्यं बुद्धि मेधे च मतिं धर्मे च शाश्वतीम् ।। सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमः सर्वसत्त्ववशङ्करः

lāvaṇyaṃ buddhi medhe ca matiṃ dharme ca śāśvatīm || sampūrṇacandrapratimaḥ sarvasattvavaśaṅkaraḥ

नरो भवति राजेन्द्र नारी चाप्सरसोपमा ।। सुभगा दर्शनीया च लावण्यगुणसंयुता

naro bhavati rājendra nārī cāpsarasopamā || subhagā darśanīyā ca lāvaṇyaguṇasaṃyutā

बहुधान्या बहुधना बहुभूपणसंयुता ।। भर्तुश्चात्यन्तदयिता लोके ख्याता च सद्गुणैः ।। नित्यारोग्यवती शान्ता सर्वदोषविवर्जिता

bahudhānyā bahudhanā bahubhūpaṇasaṃyutā || bhartuścātyantadayitā loke khyātā ca sadguṇaiḥ || nityārogyavatī śāntā sarvadoṣavivarjitā

चन्द्रानना नीलसरोजनेत्रा त्रैलोक्यकान्ता पतिवल्लभा च

candrānanā nīlasarojanetrā trailokyakāntā pativallabhā ca

भवत्यवश्यं सुभगा सुनीला लावण्ययुक्ता यशसा श्रिया च

bhavatyavaśyaṃ subhagā sunīlā lāvaṇyayuktā yaśasā śriyā ca

155

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रूपसत्रवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rūpasatravarṇanaṃ nāma pañcapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५६

पुरूरवा उवाच ।। भगवन्सर्वधर्मज्ञ पितामह महाद्युते ।। गुरुत्वं मे व्रते तस्मिन्कर्तुमर्हसि मानद

purūravā uvāca || bhagavansarvadharmajña pitāmaha mahādyute || gurutvaṃ me vrate tasminkartumarhasi mānada

व्रतावसाने च तथा सामग्र्यं द्विजपुङ्गव ।। एवं शक्योस्म्यरण्येस्मिन्कर्तुं ब्रह्मन्महद्व्रतम्

vratāvasāne ca tathā sāmagryaṃ dvijapuṅgava || evaṃ śakyosmyaraṇyesminkartuṃ brahmanmahadvratam

अत्रिरुवाच ।। तव प्रसादं भगवान्सर्वात्मा मधुसूदनः ।। कुरुतेऽहं करिष्यामि गुरुत्वमपराजितः

atriruvāca || tava prasādaṃ bhagavānsarvātmā madhusūdanaḥ || kurute'haṃ kariṣyāmi gurutvamaparājitaḥ

व्रतावसाने च तथा सामग्र्यं द्विजपुङ्गवैः ।। कामास्सन्निहिताश्चान्यैर्देशेऽस्मिन्नृप सर्वदा

vratāvasāne ca tathā sāmagryaṃ dvijapuṅgavaiḥ || kāmāssannihitāścānyairdeśe'sminnṛpa sarvadā

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा स धर्मात्मा सप्तमे च दिने तदा ।। ज्येष्ठायां सप्तमीयोगे ग्राहयामास तं व्रतम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā sa dharmātmā saptame ca dine tadā || jyeṣṭhāyāṃ saptamīyoge grāhayāmāsa taṃ vratam

पादर्क्षात्तु प्रभृत्येवमृक्षेऋक्षे नराधिपः ।। कारयामास देवस्य कथिताङ्गादिपूजनम्

pādarkṣāttu prabhṛtyevamṛkṣeṛkṣe narādhipaḥ || kārayāmāsa devasya kathitāṅgādipūjanam

स्नानं नक्षत्रनिर्दिष्टं नक्षत्रस्य च पूजनम् ।। नक्षत्रदैवतस्यापि सोमस्य वरुणस्य च

snānaṃ nakṣatranirdiṣṭaṃ nakṣatrasya ca pūjanam || nakṣatradaivatasyāpi somasya varuṇasya ca

पूजनं च तथा विष्णोर्देवदेवस्य चक्रिणः ।। होमं तथैव सर्वेषां यथावन्मनुजेश्वर

pūjanaṃ ca tathā viṣṇordevadevasya cakriṇaḥ || homaṃ tathaiva sarveṣāṃ yathāvanmanujeśvara

माघशुक्लमघां प्राप्य द्वादशीं च तथा तिथिम् ।। अत्रिर्व्रतावसाने तमागतो ब्राह्मणैः सह

māghaśuklamaghāṃ prāpya dvādaśīṃ ca tathā tithim || atrirvratāvasāne tamāgato brāhmaṇaiḥ saha

1.156.10

व्रतावसाने संपूज्य केथवाङ्गार्चिसोमजान ।। राज्यं निवेदयामास सोऽत्रेः सकलमेव हि

vratāvasāne saṃpūjya kethavāṅgārcisomajāna || rājyaṃ nivedayāmāsa so'treḥ sakalameva hi

प्रतिगृह्य च तद्राज्यं तस्माद्वै मन्त्रविन्नृप ।। भूयः प्रादात्स तस्यैव वचनञ्चेदमब्रवीत्

pratigṛhya ca tadrājyaṃ tasmādvai mantravinnṛpa || bhūyaḥ prādātsa tasyaiva vacanañcedamabravīt

न मे राज्येन कर्तव्यं किञ्चिदेवास्ति पार्थिव ।। न धनेन न कामेन याजिता ध्रुवयाज्ञियाः

na me rājyena kartavyaṃ kiñcidevāsti pārthiva || na dhanena na kāmena yājitā dhruvayājñiyāḥ

समत्वं राजशार्दूल स्वस्ति गच्छ गृहान्प्रति ।। एवमुक्त्वा ययावत्रिरन्तर्धानमथेश्वरः

samatvaṃ rājaśārdūla svasti gaccha gṛhānprati || evamuktvā yayāvatrirantardhānamatheśvaraḥ

सर्वैर्द्विजगणैः सार्धं तदा गत्वा स पार्थिवः ।। देवपुष्कारणीतोये स्नातमात्रो बभूव ह

sarvairdvijagaṇaiḥ sārdhaṃ tadā gatvā sa pārthivaḥ || devapuṣkāraṇītoye snātamātro babhūva ha

तप्तजाम्बूनदाकारो नीलकुञ्चितमूर्धजः ।। पृथुवक्षा महाबाहुस्तनुकुक्षिर्महाकटिः

taptajāmbūnadākāro nīlakuñcitamūrdhajaḥ || pṛthuvakṣā mahābāhustanukukṣirmahākaṭiḥ

गन्धर्वराजप्रतिमः सर्वसत्त्ववशङ्करः ।। रूपं तु तादृशं तस्य दृष्ट्वा गन्धर्वसत्तमाः

gandharvarājapratimaḥ sarvasattvavaśaṅkaraḥ || rūpaṃ tu tādṛśaṃ tasya dṛṣṭvā gandharvasattamāḥ

तथैवाप्सरसो मुख्या दिष्ट्या दिष्ट्येति तेऽबुवन् ।। सभाज्य पार्थिवं तेन पूजिताः प्रययुः सुखम्

tathaivāpsaraso mukhyā diṣṭyā diṣṭyeti te'buvan || sabhājya pārthivaṃ tena pūjitāḥ prayayuḥ sukham

नीत्वा संवत्सरं तत्र पूर्णे संवत्सरं नृपः ।। देवतांश्चाप्यथामन्त्र्य पूजयित्वा यथाविधि

nītvā saṃvatsaraṃ tatra pūrṇe saṃvatsaraṃ nṛpaḥ || devatāṃścāpyathāmantrya pūjayitvā yathāvidhi

तथा पुष्करिणीं पुण्यां गुहां पद्मसरस्तथा ।। आश्रमं शैलमुख्यं च तथैव च वनस्पतिम्

tathā puṣkariṇīṃ puṇyāṃ guhāṃ padmasarastathā || āśramaṃ śailamukhyaṃ ca tathaiva ca vanaspatim

1.156.20

गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रययौ स्वपुरं ततः ।। उच्चसङ्गमसम्प्राप्ता दृष्टो वैषयिकैस्ततः

gandharvāpsarasaścaiva prayayau svapuraṃ tataḥ || uccasaṅgamasamprāptā dṛṣṭo vaiṣayikaistataḥ

स्तुतो देवप्रसादाच्च भक्त्या तैश्चाभिनन्दितः ।। सत्त्वरैश्च तथा कैश्चिदमात्यानां निवेदितः

stuto devaprasādācca bhaktyā taiścābhinanditaḥ || sattvaraiśca tathā kaiścidamātyānāṃ niveditaḥ

अमात्याश्चागतं श्रुत्वा लब्धकामं नराधिपम् ।। निर्ययुर्नगरात्तस्माच्चतुरङ्गबलान्विताः

amātyāścāgataṃ śrutvā labdhakāmaṃ narādhipam || niryayurnagarāttasmāccaturaṅgabalānvitāḥ

राज्ञः प्रतिग्रहार्थं ते गणमुख्यपुरःसराः ।। तैः समेत्य स राजर्षिर्यथावन्मनुजेश्वर

rājñaḥ pratigrahārthaṃ te gaṇamukhyapuraḥsarāḥ || taiḥ sametya sa rājarṣiryathāvanmanujeśvara

कल्पितेन गजेन्द्रेण पताकाध्वजशोभिना ।। प्रविवेश पुरं हृष्टः शाकलं नाम नामतः

kalpitena gajendreṇa patākādhvajaśobhinā || praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ śākalaṃ nāma nāmataḥ

राज्ञः प्रवेशे तत्पौरैः सितचन्दनवारिणा ।। बहुवर्णैस्तथा पुष्पैयथास्थाने विभूषितम्

rājñaḥ praveśe tatpauraiḥ sitacandanavāriṇā || bahuvarṇaistathā puṣpaiyathāsthāne vibhūṣitam

चन्दनागुरुसाराणां धूपनैः सुरभीकृतम् ।। महोच्छ्रितपताकाढ्यं माल्यदामपरिष्कृतम्

candanāgurusārāṇāṃ dhūpanaiḥ surabhīkṛtam || mahocchritapatākāḍhyaṃ mālyadāmapariṣkṛtam

माल्यमोदकहस्तैश्च पौरजानपदैर्युतम् ।। अतीव जनसंबाधमतीव सुमनोहरम्

mālyamodakahastaiśca paurajānapadairyutam || atīva janasaṃbādhamatīva sumanoharam

प्रासादवरसंस्थाश्च गवाक्षकगतास्तथा ।। वेदिकास्थाश्च पश्यन्ति स्त्रियस्तं मन्मथार्दिताः

prāsādavarasaṃsthāśca gavākṣakagatāstathā || vedikāsthāśca paśyanti striyastaṃ manmathārditāḥ

स मुष्णन्योषितां चित्तं दृशश्च मनुजाधिपः ।। लाजाचन्दनचूर्णैश्च कीर्यमाणः समन्ततः

sa muṣṇanyoṣitāṃ cittaṃ dṛśaśca manujādhipaḥ || lājācandanacūrṇaiśca kīryamāṇaḥ samantataḥ

1.156.30

पुष्पैश्च स्त्रीकरोन्मुक्तैः पूर्यमाणो नराधिपः ।। अभिगम्य च तत्रासौ देवतायतनांस्ततः

puṣpaiśca strīkaronmuktaiḥ pūryamāṇo narādhipaḥ || abhigamya ca tatrāsau devatāyatanāṃstataḥ

प्रविवेश गृहं श्रीमच्छारदाभ्रचयोपमम् ।। तत्राभिगमनं कृत्वा देवतानां यथाविधि

praviveśa gṛhaṃ śrīmacchāradābhracayopamam || tatrābhigamanaṃ kṛtvā devatānāṃ yathāvidhi

संपूज्य ब्राह्मणान्भक्त्या विविधैर्धनसञ्चयैः ।। सभास्थं सान्त्वयामास पौरजानपदं जनम्

saṃpūjya brāhmaṇānbhaktyā vividhairdhanasañcayaiḥ || sabhāsthaṃ sāntvayāmāsa paurajānapadaṃ janam

आश्वास्य प्रेषयामास गृहान्योधजनं तथा ।। जनानुरागसंयुक्तस्ततः प्रभृति पार्थिवः

āśvāsya preṣayāmāsa gṛhānyodhajanaṃ tathā || janānurāgasaṃyuktastataḥ prabhṛti pārthivaḥ

राजशास्त्रोपदेशेन पालयामास मेदिनीम् ।। रेमे च सह रामाभिर्गन्धर्वप्रतिमो युवा

rājaśāstropadeśena pālayāmāsa medinīm || reme ca saha rāmābhirgandharvapratimo yuvā

स तु कालेन महता राजा पञ्चत्वमागतः ।। उवास सुचिरं कालं पूज्यमानः सुरोत्तमैः

sa tu kālena mahatā rājā pañcatvamāgataḥ || uvāsa suciraṃ kālaṃ pūjyamānaḥ surottamaiḥ

मन्वन्तरे ह्यतीते तु चाक्षुषस्य महात्मनः ।। वैवस्वतेऽथ सम्प्राप्ते बुधपुत्रत्वमागतः

manvantare hyatīte tu cākṣuṣasya mahātmanaḥ || vaivasvate'tha samprāpte budhaputratvamāgataḥ

तत्र तस्य तु यद्रूपं सौभाग्यादेव विश्रुतम् ।। सशरीरस्य च तथा स्वर्लोके गमनं नृप

tatra tasya tu yadrūpaṃ saubhāgyādeva viśrutam || saśarīrasya ca tathā svarloke gamanaṃ nṛpa

स्वर्गतोऽपि स राजर्षिः क्षीणे वैवस्वतेऽन्तरे ।। प्रविश्यातिपुरं विष्णोश्चन्द्रमण्डलमध्यगम्

svargato'pi sa rājarṣiḥ kṣīṇe vaivasvate'ntare || praviśyātipuraṃ viṣṇoścandramaṇḍalamadhyagam

एतत्ते सर्वमाख्यातं कर्मणा येन पार्थिवः ।। अवाप तादृशं रूपं सौभाग्यमपि चोत्तमम्

etatte sarvamākhyātaṃ karmaṇā yena pārthivaḥ || avāpa tādṛśaṃ rūpaṃ saubhāgyamapi cottamam

1.156.40

पूजयन्ति हरिं देवं सात्त्विकास्तु निराशिषः ।। राजसाः कामकामाश्च क्रूरकामाश्च तामसाः

pūjayanti hariṃ devaṃ sāttvikāstu nirāśiṣaḥ || rājasāḥ kāmakāmāśca krūrakāmāśca tāmasāḥ

हरिं सम्पूज्य मनसा राजसेन पुरूरवाः ।। सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् बभौ

hariṃ sampūjya manasā rājasena purūravāḥ || saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ babhau

स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्य स्थानं प्राप्स्यति शाश्वतम् ।। नास्ति विष्णुसमो नाथो नास्ति विष्णुसमा गतिः

svargaṃ sudurlabhaṃ prāpya sthānaṃ prāpsyati śāśvatam || nāsti viṣṇusamo nātho nāsti viṣṇusamā gatiḥ

नास्ति विष्णुसमं त्राणं नरस्यार्तस्य भेषजम् ।। सत्कृतं पूजनं येन कृतं देवस्य चक्रिणः

nāsti viṣṇusamaṃ trāṇaṃ narasyārtasya bheṣajam || satkṛtaṃ pūjanaṃ yena kṛtaṃ devasya cakriṇaḥ

आरात्रिकं कृतं तेन संप्राप्तं परमं पदम् ।। येन संकीर्तितं राजन्हरिरित्यक्षरद्वयम्

ārātrikaṃ kṛtaṃ tena saṃprāptaṃ paramaṃ padam || yena saṃkīrtitaṃ rājanharirityakṣaradvayam

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गगनं प्रति ।। एतत्ते बुधपुत्रस्य त्रिषु जन्मसु पार्थिव ।। चरितं सकलं प्रोक्तं येन सम्पूजितो हरिः

baddhaḥ parikarastena mokṣāya gaganaṃ prati || etatte budhaputrasya triṣu janmasu pārthiva || caritaṃ sakalaṃ proktaṃ yena sampūjito hariḥ

धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पुष्टिविवर्धनं च ।। श्रोतव्यमेतन्नियतं च सद्भिराख्यानमूर्जस्करमृद्धिकामैः

dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśanaṃ ca saubhāgyadaṃ puṣṭivivardhanaṃ ca || śrotavyametanniyataṃ ca sadbhirākhyānamūrjaskaramṛddhikāmaiḥ

156

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे पुरूरवसस्स्वपुरगमनं नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde purūravasassvapuragamanaṃ nāma ṣaṭpañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५७

वज्र उवाच ।। द्वादशीषु कथं विष्णुः सोपवासेन पूजितः ।। राज्यप्रदः स्याद्धर्मज्ञ तन्मे त्वं ब्रूहि तत्त्वतः

vajra uvāca || dvādaśīṣu kathaṃ viṣṇuḥ sopavāsena pūjitaḥ || rājyapradaḥ syāddharmajña tanme tvaṃ brūhi tattvataḥ

पश्य राज्यस्य माहात्म्यं यत्र धर्मसखावुभौ ।। शृणु तस्य च धर्मस्य फलभाग्धार्मिको नृपः

paśya rājyasya māhātmyaṃ yatra dharmasakhāvubhau || śṛṇu tasya ca dharmasya phalabhāgdhārmiko nṛpaḥ

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।। राज्ञा संरक्षिताः सर्वे शक्या धर्मं निषेवितुम्

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ || rājñā saṃrakṣitāḥ sarve śakyā dharmaṃ niṣevitum

मानुषेण शरीरेण राजा देववपुर्धरः ।। क्षत्त्रियोऽपि सदा पूज्यो ब्राह्मणानां महात्मनाम्

mānuṣeṇa śarīreṇa rājā devavapurdharaḥ || kṣattriyo'pi sadā pūjyo brāhmaṇānāṃ mahātmanām

विना राज्यं हि या लक्ष्मीः परतन्त्रा हि सा मता ।। तस्माद्राज्यं प्रशंसन्ति तत्राज्ञा न विहन्यते

vinā rājyaṃ hi yā lakṣmīḥ paratantrā hi sā matā || tasmādrājyaṃ praśaṃsanti tatrājñā na vihanyate

तुल्यधातुशरीराणां तुल्यावयवजीविनाम् ।। नरेन्द्राणां नरैर्ब्रह्मन्देववद्भुवि मन्यते

tulyadhātuśarīrāṇāṃ tulyāvayavajīvinām || narendrāṇāṃ narairbrahmandevavadbhuvi manyate

राज्यदां द्वादशीं तस्माद्वक्तुमर्हति मे भवान् ।। यामुपोष्य महद्राज्यं प्राप्नुयात्स तु वै द्विजः

rājyadāṃ dvādaśīṃ tasmādvaktumarhati me bhavān || yāmupoṣya mahadrājyaṃ prāpnuyātsa tu vai dvijaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणुष्वावहितो राजन्राज्यदां द्वादशीं शुभाम् ।। यामुपोष्य नरो लोके राज्यमाप्नोत्यकण्टकम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇuṣvāvahito rājanrājyadāṃ dvādaśīṃ śubhām || yāmupoṣya naro loke rājyamāpnotyakaṇṭakam

मार्गशीर्षस्य मासस्य शुक्लपक्षे नराधिप ।। दशम्यां प्रयतः कृत्वा स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्

mārgaśīrṣasya māsasya śuklapakṣe narādhipa || daśamyāṃ prayataḥ kṛtvā snānamabhyaṅgapūrvakam

उपवासस्य संकल्पं श्वोभूतस्य तु कारयेत् ।। देवागारे कुशास्तीर्णामेकवस्त्रोत्तरच्छदाम् ।।1.157.१

upavāsasya saṃkalpaṃ śvobhūtasya tu kārayet || devāgāre kuśāstīrṇāmekavastrottaracchadām ||1.157.1

अध्यासीत महीं तत्र तां रात्रिं प्रयतो नयेत् ।। द्वितीयेऽह्नि ततः कुर्याद्बहिः स्नानमतन्द्रितः

adhyāsīta mahīṃ tatra tāṃ rātriṃ prayato nayet || dvitīye'hni tataḥ kuryādbahiḥ snānamatandritaḥ

पूजनं देवदेवस्य सर्वं शुक्लेन कारयेत् ।। कर्पूरं चन्दनं देयं मल्लिका श्वेतयूथिका

pūjanaṃ devadevasya sarvaṃ śuklena kārayet || karpūraṃ candanaṃ deyaṃ mallikā śvetayūthikā

जात्या च शुक्ला राजेन्द्र धूपे कर्पूरमेव च ।। घृतेन दीपा दातव्या शुक्लवर्तिसमन्विता

jātyā ca śuklā rājendra dhūpe karpūrameva ca || ghṛtena dīpā dātavyā śuklavartisamanvitā

घृतौदनं दधि क्षीरं परमान्नं तथैव च ।। इक्षुमिक्षुविकारांश्च देवदेवे निवेदयेत्

ghṛtaudanaṃ dadhi kṣīraṃ paramānnaṃ tathaiva ca || ikṣumikṣuvikārāṃśca devadeve nivedayet

कालोद्भवं मूलफलं वर्णं तत्र न चिन्तयेत ।। यथालाभेन तद्देयं शुक्लं चेत्स्याद्विशेषतः

kālodbhavaṃ mūlaphalaṃ varṇaṃ tatra na cintayeta || yathālābhena taddeyaṃ śuklaṃ cetsyādviśeṣataḥ

हवनं च ततः कार्यं परमान्नेन पार्थिव ।। तद्विष्णोः परं इत्येवं होममन्त्रो विधीयते

havanaṃ ca tataḥ kāryaṃ paramānnena pārthiva || tadviṣṇoḥ paraṃ ityevaṃ homamantro vidhīyate

द्वादशाक्षरकं मन्त्रं स्त्रीशूद्रस्य विधीयते ।। ततोऽग्निहवनं कृत्वा शक्त्या सम्पूज्य च द्विजान्

dvādaśākṣarakaṃ mantraṃ strīśūdrasya vidhīyate || tato'gnihavanaṃ kṛtvā śaktyā sampūjya ca dvijān

सितरंगेन कर्तव्या भूमिशोभा सुरालये ।। रात्रौ जागरणं कार्यं गीत नृत्यं च पार्थिव

sitaraṃgena kartavyā bhūmiśobhā surālaye || rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ gīta nṛtyaṃ ca pārthiva

कर्मणा चैव देवस्य कर्तव्यं श्रवणं तथा ।। द्वादश्यां विधिनाऽनेन भूयः पूज्यो जनार्दनः

karmaṇā caiva devasya kartavyaṃ śravaṇaṃ tathā || dvādaśyāṃ vidhinā'nena bhūyaḥ pūjyo janārdanaḥ

1.157.20

राजलिङ्गं प्रदातव्यमेकं विप्राय दक्षिणा ।। ततस्तु पश्चाद्भोक्तव्यं हविष्यं पार्थिवोत्तम

rājaliṅgaṃ pradātavyamekaṃ viprāya dakṣiṇā || tatastu paścādbhoktavyaṃ haviṣyaṃ pārthivottama

एकादशी यथा मध्ये स्नानयोरन्तरे नृप ।। कष्टं मौनं तु कर्तव्यं जप्यं कार्यं तु मानसम्

ekādaśī yathā madhye snānayorantare nṛpa || kaṣṭaṃ maunaṃ tu kartavyaṃ japyaṃ kāryaṃ tu mānasam

द्वादशीष्वेव शुक्लासु सर्वास्वेवाविशेषतः ।। विधिस्तवायं निर्दिष्टः कृष्णास्वेव च कारयेत्

dvādaśīṣveva śuklāsu sarvāsvevāviśeṣataḥ || vidhistavāyaṃ nirdiṣṭaḥ kṛṣṇāsveva ca kārayet

विशेषं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।। रक्तवर्णेन कर्तव्या देवपूजा यथाविधि

viśeṣaṃ te pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || raktavarṇena kartavyā devapūjā yathāvidhi

रक्तं च देयं नैवेद्यं पुष्पगन्धानुलेपनम् ।। तिलतैलेन दीपाश्च महारञ्जनरञ्जिताः

raktaṃ ca deyaṃ naivedyaṃ puṣpagandhānulepanam || tilatailena dīpāśca mahārañjanarañjitāḥ

दीपेषु वर्तयो देया होमः कार्यस्तथा तिलैः ।। भूमिशोभा च कर्तव्या रक्तैर्भूपालवर्णकैः

dīpeṣu vartayo deyā homaḥ kāryastathā tilaiḥ || bhūmiśobhā ca kartavyā raktairbhūpālavarṇakaiḥ

अनेन विधिना कृत्वा राजन्संवत्सरं ततः ।। कार्तिक्यां समतीतायां कृष्णा या द्वादशी भवेत्

anena vidhinā kṛtvā rājansaṃvatsaraṃ tataḥ || kārtikyāṃ samatītāyāṃ kṛṣṇā yā dvādaśī bhavet

व्रतावसाने तस्यां तु महावर्तिं तु दापयेत् ।। वाससा च समग्रेण तुलया च घृतस्य वै

vratāvasāne tasyāṃ tu mahāvartiṃ tu dāpayet || vāsasā ca samagreṇa tulayā ca ghṛtasya vai

ब्राह्मणाय प्रदातव्या धेनुः कांस्योपदोहना ।। हेमशृङ्ग्री रौप्यखुरा मुक्तालांगूलभूषिता

brāhmaṇāya pradātavyā dhenuḥ kāṃsyopadohanā || hemaśṛṅgrī raupyakhurā muktālāṃgūlabhūṣitā

वस्त्रोत्तरीया दातव्या शक्त्या द्रविणसंयुता ।। संवत्सरेण राजा स्यान्नरः पर्वतगह्वरे

vastrottarīyā dātavyā śaktyā draviṇasaṃyutā || saṃvatsareṇa rājā syānnaraḥ parvatagahvare

1.157.30

त्रिभिः संवत्सरैः पूर्णैर्जायते सफलं ततः ।। तथा द्वादशभिः पूर्णे राजा भवति पार्थिवः

tribhiḥ saṃvatsaraiḥ pūrṇairjāyate saphalaṃ tataḥ || tathā dvādaśabhiḥ pūrṇe rājā bhavati pārthivaḥ

राज्यप्रदा तेऽभिहिता मयैषा सुद्वादशी पापहरा वरिष्ठा ।। उपोष्य यां भूमितले नरेन्द्रो भवत्यजेयश्च रणेऽरिसंघैः

rājyapradā te'bhihitā mayaiṣā sudvādaśī pāpaharā variṣṭhā || upoṣya yāṃ bhūmitale narendro bhavatyajeyaśca raṇe'risaṃghaiḥ

157

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे राज्यप्रदद्वादशीविधिर्नाम सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rājyapradadvādaśīvidhirnāma saptapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५८

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। मार्गशीर्षस्य मासस्य शुक्लपक्षाज्जनाधिप ।। आरऽभ्याभ्यर्चयेद्देवं द्वादशीषु सदैव तु

mārkaṇḍeya uvāca || || mārgaśīrṣasya māsasya śuklapakṣājjanādhipa || āra'bhyābhyarcayeddevaṃ dvādaśīṣu sadaiva tu

पक्षयोरुभयोर्नित्यं सोपवासो जितेन्द्रियः ।। फलैः पुष्पैर्यथाकामं नैवेद्यैर्होमकर्मणा

pakṣayorubhayornityaṃ sopavāso jitendriyaḥ || phalaiḥ puṣpairyathākāmaṃ naivedyairhomakarmaṇā

पूजने ब्राह्मणानां च शक्त्या दानं च पार्थिव ।। अभीष्टनामजप्येन पूर्णात्संवन्सरान्नरः

pūjane brāhmaṇānāṃ ca śaktyā dānaṃ ca pārthiva || abhīṣṭanāmajapyena pūrṇātsaṃvansarānnaraḥ

तदेवाप्नोति राजेन्द्र यत्र गत्वा न शोचति ।। अकामाः सात्त्विका देवं पूजयन्ति जनार्दनम्

tadevāpnoti rājendra yatra gatvā na śocati || akāmāḥ sāttvikā devaṃ pūjayanti janārdanam

तस्मादकामेन नरेन्द्रचन्द संपूजनीयो भुवनस्य गोप्ता ।। त्यक्त्वा वणिज्यं नरदेव लोके देवेश्वरो विष्णुरुपासनीयः

tasmādakāmena narendracanda saṃpūjanīyo bhuvanasya goptā || tyaktvā vaṇijyaṃ naradeva loke deveśvaro viṣṇurupāsanīyaḥ

158

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कामद्वादशीवर्णनं नामाष्ट पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kāmadvādaśīvarṇanaṃ nāmāṣṭa pañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५९

वज्र उवाच ।। ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि द्वादशीषु पृथक्पृथक् ।। उपोष्य कि फलं लोके शुक्लपक्षे विधीयते

vajra uvāca || || bhagavañchrotumicchāmi dvādaśīṣu pṛthakpṛthak || upoṣya ki phalaṃ loke śuklapakṣe vidhīyate

अनेकजन्मसाहस्रैर्येषां पापं क्षय गतम् ।। अकामास्ते प्रवर्तन्ते देवदेवार्चने नराः

anekajanmasāhasrairyeṣāṃ pāpaṃ kṣaya gatam || akāmāste pravartante devadevārcane narāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। द्वादश्यां मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे उपोषितः ।। नाम्ना केशवमभ्यर्च्य वह्निष्टोमफलं लभेत्

mārkaṇḍeya uvāca || dvādaśyāṃ mārgaśīrṣasya śuklapakṣe upoṣitaḥ || nāmnā keśavamabhyarcya vahniṣṭomaphalaṃ labhet

नारायणं तथाभ्यर्च्य पौषे मासे जगत्पतिम् ।। अत्यग्निष्टोममाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

nārāyaṇaṃ tathābhyarcya pauṣe māse jagatpatim || atyagniṣṭomamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

माघे माधवमभ्यर्च्य द्वादशाब्दफलं लभेत् ।। गोविन्दं फाल्गुने मासि पूजयित्वा मही धर

māghe mādhavamabhyarcya dvādaśābdaphalaṃ labhet || govindaṃ phālgune māsi pūjayitvā mahī dhara

अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। चैत्रे विष्णुमथाभ्यर्च्य वाजपेयफलं लभेत्

atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam || caitre viṣṇumathābhyarcya vājapeyaphalaṃ labhet

द्वादश्यां मासि वैशाखे सम्पूज्य मधुसूदनम् ।। गोसवस्य तु यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

dvādaśyāṃ māsi vaiśākhe sampūjya madhusūdanam || gosavasya tu yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam

ज्येष्ठे मासे तथाभ्यर्च्य देवदेवं त्रिविक्रमम् ।। पुण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं विन्दति मानवः

jyeṣṭhe māse tathābhyarcya devadevaṃ trivikramam || puṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ vindati mānavaḥ

आषाढे वामनं देवं पूजयित्वा जगत्पतिम् ।। क्षिप्रमेव समाप्नोति यज्ञं बहुसुवर्णकम्

āṣāḍhe vāmanaṃ devaṃ pūjayitvā jagatpatim || kṣiprameva samāpnoti yajñaṃ bahusuvarṇakam

1.159.10

श्रीधरं श्रावणे मासि पूजयित्वा महेश्वरम् ।। वैष्णवस्य तु यज्ञस्य फलं विन्दत्यसंशयम्

śrīdharaṃ śrāvaṇe māsi pūjayitvā maheśvaram || vaiṣṇavasya tu yajñasya phalaṃ vindatyasaṃśayam

मासे भाद्रपदे देवं हृषीकेशं समर्चयन् ।। अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्

māse bhādrapade devaṃ hṛṣīkeśaṃ samarcayan || aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

आश्विने मासि संप्राप्ते पद्मनाभं समर्चयन् ।। राजसूयमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

āśvine māsi saṃprāpte padmanābhaṃ samarcayan || rājasūyamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

दामोदरमथाभ्यर्च्य कार्तिके मासि यादव ।। सर्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

dāmodaramathābhyarcya kārtike māsi yādava || sarvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

मासोक्तेन सदा नाम्ना शुक्लपक्षे ह्युपोषितः ।। द्वादशीषु सदा कुर्याज्जप्यहोमान्समाहितः

māsoktena sadā nāmnā śuklapakṣe hyupoṣitaḥ || dvādaśīṣu sadā kuryājjapyahomānsamāhitaḥ

संवत्सरान्ते दातव्यं घृतपूर्णं च भाजनम् ।। कांस्यस्य वैनतेयं च रुक्मपत्रनिवेशितम्

saṃvatsarānte dātavyaṃ ghṛtapūrṇaṃ ca bhājanam || kāṃsyasya vainateyaṃ ca rukmapatraniveśitam

क्रमोपवासतस्त्वेते प्रोक्ता यज्ञफला नृप ।। पूर्णं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतन्नराधिप

kramopavāsatastvete proktā yajñaphalā nṛpa || pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vratametannarādhipa

स्वर्गलोकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।। देवरामागणस्थेन वीणागुरुजनादिना

svargalokamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || devarāmāgaṇasthena vīṇāgurujanādinā

हंससारसयुक्तेन विमानेनार्कवर्चसा ।। किङ्किणीशतघोषेण विहरत्यमरप्रभः

haṃsasārasayuktena vimānenārkavarcasā || kiṅkiṇīśataghoṣeṇa viharatyamaraprabhaḥ

यावज्जीवं नरः कुर्याद्व्रतमेतत्समाहितः ।। श्वेतद्वीपमवाप्नोति यत्र चन्द्रप्रभा नराः

yāvajjīvaṃ naraḥ kuryādvratametatsamāhitaḥ || śvetadvīpamavāpnoti yatra candraprabhā narāḥ

1.159.20

चतुर्भुजा महासत्त्वा नित्यतृप्ताः सुगन्धिनः ।। अनिष्यन्दा निराहाराः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः

caturbhujā mahāsattvā nityatṛptāḥ sugandhinaḥ || aniṣyandā nirāhārāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

तत्रोष्य कालं सुचिरं नरेन्द्र भित्त्वार्कबिम्बं सहसा प्रयाति ।। स्थानं पुरो देववरस्य विष्णोर्नित्यस्य तस्यानघ सर्वगम्य

tatroṣya kālaṃ suciraṃ narendra bhittvārkabimbaṃ sahasā prayāti || sthānaṃ puro devavarasya viṣṇornityasya tasyānagha sarvagamya

159

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शुक्लपक्षद्वादशीविधिर्नामैकोनषष्ट्यधिक शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śuklapakṣadvādaśīvidhirnāmaikonaṣaṣṭyadhika śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६०

वज्र उवाच ।। केवलं कृष्णपक्षस्य द्वादशीषु जनार्दनम् ।। कदाप्रभृति धर्मज्ञ विधिना केन चार्चयेत्

vajra uvāca || kevalaṃ kṛṣṇapakṣasya dvādaśīṣu janārdanam || kadāprabhṛti dharmajña vidhinā kena cārcayet

मार्कण्डेय उवाच ।। मार्ग्यां तु समतीतायां द्वादशी या भवेन्नृप ।। ततः प्रभृति कर्तव्यं व्रतमेवमुपोषितः

mārkaṇḍeya uvāca || mārgyāṃ tu samatītāyāṃ dvādaśī yā bhavennṛpa || tataḥ prabhṛti kartavyaṃ vratamevamupoṣitaḥ

द्वादशीषु च कृष्णासु नाम कृष्णस्य कीर्तयेत् ।। तेनैव नाम्ना कर्तव्यौ जपहोमौ तथैव च

dvādaśīṣu ca kṛṣṇāsu nāma kṛṣṇasya kīrtayet || tenaiva nāmnā kartavyau japahomau tathaiva ca

तिलैर्निवेदनं कार्यं होमः कार्यस्तथा तिलैः ।। पौष्यां तु समतीतायां कृष्णा या द्वादशी भवेत्

tilairnivedanaṃ kāryaṃ homaḥ kāryastathā tilaiḥ || pauṣyāṃ tu samatītāyāṃ kṛṣṇā yā dvādaśī bhavet

तस्यां व्रतावसाने तु तिलान्दद्याद्द्विजातिषु ।। सुवर्णं च महीपाल रक्तवस्त्रं तथैव च

tasyāṃ vratāvasāne tu tilāndadyāddvijātiṣu || suvarṇaṃ ca mahīpāla raktavastraṃ tathaiva ca

सम्वत्सरमिदं कृत्वा व्रतं मनुजपुङ्गव ।। तिर्यग्योनिं न चाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

samvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ manujapuṅgava || tiryagyoniṃ na cāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

यावज्जीवं व्रतमिदं यः करोति समाहितः ।। न स दुखं समाप्नोति नरकं न नराधिप

yāvajjīvaṃ vratamidaṃ yaḥ karoti samāhitaḥ || na sa dukhaṃ samāpnoti narakaṃ na narādhipa

यत्र वैतरणी दुर्गा क्षुरधाराश्च पर्वताः ।। पापानां यातना यत्र तत्रासौ न गमिष्यति

yatra vaitaraṇī durgā kṣuradhārāśca parvatāḥ || pāpānāṃ yātanā yatra tatrāsau na gamiṣyati

यस्यां गणाः भीमबला महोग्रा दंष्ट्राकराला विकटोग्रवेषाः ।। विद्रावणाः पापकृतां नराणां न येन तस्या नृप यन्ति मार्गम्

yasyāṃ gaṇāḥ bhīmabalā mahogrā daṃṣṭrākarālā vikaṭograveṣāḥ || vidrāvaṇāḥ pāpakṛtāṃ narāṇāṃ na yena tasyā nṛpa yanti mārgam

160

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिकृष्णपक्षद्वादशीविधिर्नाम षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pratikṛṣṇapakṣadvādaśīvidhirnāma ṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६१

वज्र उवाच ।। उपवासासमर्थानां शुक्लपक्षे द्विजोत्तम ।। एका या द्वादशी पुण्या तां वदस्व ममानघ

vajra uvāca || upavāsāsamarthānāṃ śuklapakṣe dvijottama || ekā yā dvādaśī puṇyā tāṃ vadasva mamānagha

मार्कण्डेय उवाच ।। मासि भाद्रपदे शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता।। महती द्वादशी ज्ञेया उपवासे महाफला

mārkaṇḍeya uvāca || māsi bhādrapade śuklā dvādaśī śravaṇānvitā|| mahatī dvādaśī jñeyā upavāse mahāphalā

सङ्गमे सरितोः पुण्ये द्वादशीं तामुपोषितः ।। अयत्नादेवमाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम्

saṅgame saritoḥ puṇye dvādaśīṃ tāmupoṣitaḥ || ayatnādevamāpnoti dvādaśadvādaśīphalam

बुधश्रवणसंयुक्ता सैव चेद्द्वादशी भवेत् ।। अत्यन्तमहती यस्यां सर्वं कृतमथाक्षयम्

budhaśravaṇasaṃyuktā saiva ceddvādaśī bhavet || atyantamahatī yasyāṃ sarvaṃ kṛtamathākṣayam

द्वादशी श्रवणोपेता यदा भवति पार्थिव ।।। सङ्गमे तु तदा स्नात्वा सत्तीर्थस्नानजं फलम्

dvādaśī śravaṇopetā yadā bhavati pārthiva ||| saṅgame tu tadā snātvā sattīrthasnānajaṃ phalam

सोपवासः समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। वारिधानीं तदा दत्त्वा जलपूर्णां द्विजातये

sopavāsaḥ samāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || vāridhānīṃ tadā dattvā jalapūrṇāṃ dvijātaye

छन्नां वस्त्रयुतां राजञ्छत्रोपानहसंयुताम् ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

channāṃ vastrayutāṃ rājañchatropānahasaṃyutām || svargalokamavāpnoti kulamuddharati svakam

स्वर्गं समासाद्य चिरं च भोगान्भुक्त्वा महेन्द्रोपम देवतुल्यान् ।। मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो धनान्वितो धर्मपरो मनस्वी

svargaṃ samāsādya ciraṃ ca bhogānbhuktvā mahendropama devatulyān || mānuṣyamāsādya bhavatyarogo dhanānvito dharmaparo manasvī

161

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रावणाद्वादशीप्रशंसावर्णनं नामैकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrāvaṇādvādaśīpraśaṃsāvarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६२

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।। महत्यरण्ये यद्वृत्तं भूमिपाल पुरातनम्

mārkaṇḍeya uvāca || atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam || mahatyaraṇye yadvṛttaṃ bhūmipāla purātanam

देशा दाशेरका नाम तेषां भागे तु पश्चिमे ।। अस्ति राजन्मरुर्देशः सर्वसत्त्वभयङ्करः

deśā dāśerakā nāma teṣāṃ bhāge tu paścime || asti rājanmarurdeśaḥ sarvasattvabhayaṅkaraḥ

सुतप्तसिकता भूमिर्यत्र दुष्ट महोरगा ।। स्वल्पच्छायासमाकीर्णा मृतप्राणिसमाकुला

sutaptasikatā bhūmiryatra duṣṭa mahoragā || svalpacchāyāsamākīrṇā mṛtaprāṇisamākulā

शमीखदिरफुल्लासकरीराः पैलुभिः सह ।। तत्र भीमा द्रुमगणाः कण्टकैरावृताः समम्

śamīkhadiraphullāsakarīrāḥ pailubhiḥ saha || tatra bhīmā drumagaṇāḥ kaṇṭakairāvṛtāḥ samam

चण्डप्राणिगणाकीर्णा तत्र भूमिस्तथा क्वचित् ।। अत्यन्ततापविषमा निस्तृणा परुषोपला

caṇḍaprāṇigaṇākīrṇā tatra bhūmistathā kvacit || atyantatāpaviṣamā nistṛṇā paruṣopalā

नाश्रयस्तत्र नाहारो ज्वलिताग्निसमे भृशम् ।। तथापि तत्र जीवन्ति जनाः कर्मनिबन्धनात्

nāśrayastatra nāhāro jvalitāgnisame bhṛśam || tathāpi tatra jīvanti janāḥ karmanibandhanāt

नोदकं नोदकधरा राजंस्तत्र बलाहकाः ।। कदाचिदपि दृश्यन्ते देशे निरयसन्निभे

nodakaṃ nodakadharā rājaṃstatra balāhakāḥ || kadācidapi dṛśyante deśe nirayasannibhe

तत्र पक्षान्तरगतैस्तृषितैः शिशुभिः सह ।। उत्क्रान्तजीविता राजन्दृश्यन्तेऽथ विहङ्गमाः

tatra pakṣāntaragataistṛṣitaiḥ śiśubhiḥ saha || utkrāntajīvitā rājandṛśyante'tha vihaṅgamāḥ

उत्प्लुत्योत्प्लुत्य सहसा मृगाः सैकतमालयात ।। सैकतेष्वेव नश्यन्ति जले सैकतसेतुवत्

utplutyotplutya sahasā mṛgāḥ saikatamālayāta || saikateṣveva naśyanti jale saikatasetuvat

1.162.10

तस्मिंस्तथाविधे देशे कश्चिद्दैववशाद्वणिक् ।। वनमातपविभ्रष्टः प्रविष्टस्तु परिभ्रमन्

tasmiṃstathāvidhe deśe kaściddaivavaśādvaṇik || vanamātapavibhraṣṭaḥ praviṣṭastu paribhraman

स तत्र ददृशे प्रेतान्क्षुत्तृष्णाव्याकुलेन्द्रियान् ।। उत्कचान्मलिनान्रूक्षान्निर्मांसान्भीमदर्शनान्

sa tatra dadṛśe pretānkṣuttṛṣṇāvyākulendriyān || utkacānmalinānrūkṣānnirmāṃsānbhīmadarśanān

स्नायुबद्धस्थिराकायान्धावमानानितस्स्तः ।। कञ्चित्समांसं तत्रैकं प्रेतस्कन्धगतं तदा

snāyubaddhasthirākāyāndhāvamānānitasstaḥ || kañcitsamāṃsaṃ tatraikaṃ pretaskandhagataṃ tadā

ददर्श बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम् ।। तत्स्कन्धादपरं स्कंधं नीयमानं क्रमात्कमात्

dadarśa bahubhiḥ pretaiḥ samantātparivāritam || tatskandhādaparaṃ skaṃdhaṃ nīyamānaṃ kramātkamāt

प्रेतोऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीं नरमागतम् ।। प्रेतस्कन्धान्महीं गत्वा तस्यान्तिकमुपागमत्

preto'pi dṛṣṭvā tāṃ ghorāmaṭavīṃ naramāgatam || pretaskandhānmahīṃ gatvā tasyāntikamupāgamat

सोऽभिवाद्य वणिकछ्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ।। अस्मिन्घोरे महारण्ये प्रवेशो भवतः कथम्

so'bhivādya vaṇikachreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt || asminghore mahāraṇye praveśo bhavataḥ katham

तमुवाच वणिग्धीमान्सार्थभ्रष्टस्य मे वने ।। प्रवेशो दैवयोगेन पूर्वकर्मकृतेन तु

tamuvāca vaṇigdhīmānsārthabhraṣṭasya me vane || praveśo daivayogena pūrvakarmakṛtena tu

तृष्णा मे बाधतेऽत्यर्थं क्षुत्क्षामश्च भृशं तथा ।। प्राणाः कण्ठमनुप्राप्ता वदनं भ्रश्यते च मे

tṛṣṇā me bādhate'tyarthaṃ kṣutkṣāmaśca bhṛśaṃ tathā || prāṇāḥ kaṇṭhamanuprāptā vadanaṃ bhraśyate ca me

अत्रोपायं न पश्यामि ध्रियेऽहं येन केन चित् ।। इत्येवमुक्तः प्रेतस्तु वणिजं वाक्यमब्रवीत्

atropāyaṃ na paśyāmi dhriye'haṃ yena kena cit || ityevamuktaḥ pretastu vaṇijaṃ vākyamabravīt

पुन्नागमिममाश्रित्य प्रतीक्षस्व क्षणं मम ।। कृतातिथ्यो मया यावद्गमिष्यसि यथासुखम्

punnāgamimamāśritya pratīkṣasva kṣaṇaṃ mama || kṛtātithyo mayā yāvadgamiṣyasi yathāsukham

1.162.20

एवमुक्तस्तदा चक्रे स वणिक्तृष्णयान्वितः ।। मध्याह्नसमये प्राप्ते प्रेतस्तं देशमागमत्

evamuktastadā cakre sa vaṇiktṛṣṇayānvitaḥ || madhyāhnasamaye prāpte pretastaṃ deśamāgamat

पुन्नागवृक्षाच्छीतोदां वारिधानीं मनोरमाम् ।। दध्योदनसुयुक्तेन वर्धमानेन संयुताम्

punnāgavṛkṣācchītodāṃ vāridhānīṃ manoramām || dadhyodanasuyuktena vardhamānena saṃyutām

अवतार्य ततस्त्वग्रं प्रददाति च यत्तदा ।। ततोऽग्रमात्रेण वणिक्परां तृप्तिमुपागतः

avatārya tatastvagraṃ pradadāti ca yattadā || tato'gramātreṇa vaṇikparāṃ tṛptimupāgataḥ

वितृष्णो विज्वरश्चैवं क्षणेन समपद्यत ।। ततः प्रेतेषु सर्वेषु क्रमाद्भागं तदा ददौ

vitṛṣṇo vijvaraścaivaṃ kṣaṇena samapadyata || tataḥ preteṣu sarveṣu kramādbhāgaṃ tadā dadau

दध्योदनात्सपानीयात्तेऽपि तृप्तिं परां ययुः ।। अथ सन्तर्पयित्वा तु प्रेतांस्तान्स तु सर्वशः

dadhyodanātsapānīyātte'pi tṛptiṃ parāṃ yayuḥ || atha santarpayitvā tu pretāṃstānsa tu sarvaśaḥ

प्रेताधिपः स बुभुजे पश्चादन्नं यथासुखम् ।। तस्य भुक्तवतस्त्वन्नं पानीयं च क्षयं ययौ

pretādhipaḥ sa bubhuje paścādannaṃ yathāsukham || tasya bhuktavatastvannaṃ pānīyaṃ ca kṣayaṃ yayau

प्रेताधिपं ततस्तृप्तं वणिग्वचनमब्रवीत् ।। आश्चर्यमेतत्परमं वनेऽस्मिन्प्रतिभाति मे

pretādhipaṃ tatastṛptaṃ vaṇigvacanamabravīt || āścaryametatparamaṃ vane'sminpratibhāti me

अन्नपानस्य सम्प्राप्तिः परमस्य कुतस्तव ।। स्तोकेन च तथान्नेन बिभर्षि च बहून्कथम्

annapānasya samprāptiḥ paramasya kutastava || stokena ca tathānnena bibharṣi ca bahūnkatham

तृप्ता अपि कथं सर्वे निर्मांसा भिन्नकुक्षयः ।। कश्चित्त्वमस्यां घोरायामटव्यां तु कृतालयः

tṛptā api kathaṃ sarve nirmāṃsā bhinnakukṣayaḥ || kaścittvamasyāṃ ghorāyāmaṭavyāṃ tu kṛtālayaḥ

एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ।। एवमुक्तः स वणिजा प्रेतो वचनमब्रवीत्

etanme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me || evamuktaḥ sa vaṇijā preto vacanamabravīt

1.162.30

वाणिज्यसक्तस्य पुरा कालो ऽतीतो ममानघ ।। शाकले नगरे रम्ये नास्तिकस्य दुरात्मनः

vāṇijyasaktasya purā kālo 'tīto mamānagha || śākale nagare ramye nāstikasya durātmanaḥ

धनलोभान्मया तत्र न कदाचिदपि प्रभो ।। दत्तासीद्भिक्षवे भिक्षा कृपणेन कथञ्चन

dhanalobhānmayā tatra na kadācidapi prabho || dattāsīdbhikṣave bhikṣā kṛpaṇena kathañcana

प्रातिवेश्यश्च तत्रासीद्ब्राह्मणो गुणवान्मम ।। श्रवणद्वादशीयोगे मासि भाद्रपदे तदा

prātiveśyaśca tatrāsīdbrāhmaṇo guṇavānmama || śravaṇadvādaśīyoge māsi bhādrapade tadā

स कदाचिन्मया सार्धं तौषीं नाम नदीं ययौ।। तस्याश्च सङ्गमः पुण्यो यत्रासीच्चन्द्रभागया

sa kadācinmayā sārdhaṃ tauṣīṃ nāma nadīṃ yayau|| tasyāśca saṅgamaḥ puṇyo yatrāsīccandrabhāgayā

चन्द्रभागासरिच्छ्रेष्ठा यत्र शीतामलोदका ।। महादेवजटाजूटे गङ्गा निपतिता पुरा

candrabhāgāsaricchreṣṭhā yatra śītāmalodakā || mahādevajaṭājūṭe gaṅgā nipatitā purā

चन्द्रेण भागतो न्यस्ता चन्द्रभागा स्मृता ततः ।। तत्कालतप्तसलिला तौषी तत्रार्कनन्दिनी

candreṇa bhāgato nyastā candrabhāgā smṛtā tataḥ || tatkālataptasalilā tauṣī tatrārkanandinī

शीतोष्णे चोदके तस्मिन्संगमे सुमनोहरे।। तं स देशं समासाद्य प्रातिवेश्यमसौ द्विजः

śītoṣṇe codake tasminsaṃgame sumanohare|| taṃ sa deśaṃ samāsādya prātiveśyamasau dvijaḥ

श्रवणद्वादशीयोगे स्नानार्चन उपोषितः।। चान्द्रभागस्य तोयस्य वारिधानी नवा दृढा

śravaṇadvādaśīyoge snānārcana upoṣitaḥ|| cāndrabhāgasya toyasya vāridhānī navā dṛḍhā

दध्योदनयुतैः सार्धं सम्पूर्णैर्वर्धमानकैः ।। छत्रैश्चोपानहै रम्यैर्वस्त्रैश्च विविधैर्युता

dadhyodanayutaiḥ sārdhaṃ sampūrṇairvardhamānakaiḥ || chatraiścopānahai ramyairvastraiśca vividhairyutā

प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो रहस्यज्ञो महीपतिः।। चित्तसंरक्षणार्थाय तस्यापि च तदा मया

pradadau vipramukhyebhyo rahasyajño mahīpatiḥ|| cittasaṃrakṣaṇārthāya tasyāpi ca tadā mayā

1.162.40

सोपवासेन दत्तैका वारिधानी नवा दृढा।। चान्द्रभागस्य तोयस्य दध्योदनयुता तदा

sopavāsena dattaikā vāridhānī navā dṛḍhā|| cāndrabhāgasya toyasya dadhyodanayutā tadā

गत्वा गृहमनुप्राप्य ततः कालेन केनचित्।। पञ्चत्वमहमासाद्य नास्तिक्यात्प्रेततां गतः

gatvā gṛhamanuprāpya tataḥ kālena kenacit|| pañcatvamahamāsādya nāstikyātpretatāṃ gataḥ

अस्यामटव्यां घोरायां यो वा ह्यकुशलस्तदा ।। श्रवणद्वादशीयोगे दत्ता यासौ मयानघ

asyāmaṭavyāṃ ghorāyāṃ yo vā hyakuśalastadā || śravaṇadvādaśīyoge dattā yāsau mayānagha

दध्योदनयुता रम्या वारिधानी नवा दृढा।। सेयं मध्याह्नसमये दिवसे दिवसे मम

dadhyodanayutā ramyā vāridhānī navā dṛḍhā|| seyaṃ madhyāhnasamaye divase divase mama

उपतिष्ठेत्सदैवेह यथा दृष्टा त्वयानघ ।। ब्रह्मस्वहारिणस्त्वेते पापाः प्रेतत्वमागताः

upatiṣṭhetsadaiveha yathā dṛṣṭā tvayānagha || brahmasvahāriṇastvete pāpāḥ pretatvamāgatāḥ

परिदाररताः केचित्स्वामिद्रोहरता परे।। मित्रद्रोहरताः केचिद्देशेऽस्मिन्भृशदारुणे

paridāraratāḥ kecitsvāmidroharatā pare|| mitradroharatāḥ keciddeśe'sminbhṛśadāruṇe

ममानुयानं कुर्वन्ति अन्नपान कृतेऽनघ ।। अक्षयो भगवान्विष्णुः परमात्मा सनातनः

mamānuyānaṃ kurvanti annapāna kṛte'nagha || akṣayo bhagavānviṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ

तमुद्दिश्य तु यद्दत्तं तदक्षय्यं प्रकीर्तितम्।। अक्षय्येन तथान्नेन तृप्ता अपि हि मानद

tamuddiśya tu yaddattaṃ tadakṣayyaṃ prakīrtitam|| akṣayyena tathānnena tṛptā api hi mānada

प्रेतभावेन दौर्बल्यं न विमुञ्चन्ति कर्हिचित् ।। अहं च पूजयित्वा त्वामतिथिं समुपस्थितम्

pretabhāvena daurbalyaṃ na vimuñcanti karhicit || ahaṃ ca pūjayitvā tvāmatithiṃ samupasthitam

प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तो यास्यामि परमां गतिम् ।। मया विहीनाः प्रेतास्तु वनेऽस्मिन्भृशदारुणे

pretabhāvādvinirmukto yāsyāmi paramāṃ gatim || mayā vihīnāḥ pretāstu vane'sminbhṛśadāruṇe

1.162.50

पीडामनुभविष्यन्ति दारुणां कर्मयोगजाम्।। एतेषां त्वं महाभाग भदनुग्रहकाम्यया

pīḍāmanubhaviṣyanti dāruṇāṃ karmayogajām|| eteṣāṃ tvaṃ mahābhāga bhadanugrahakāmyayā

प्रत्येकं गोत्रनामानि गृह्णीष्व लिखितेन च ।। अस्ति कक्ष्यागतवेषा तव सा पुस्तिका शुभा

pratyekaṃ gotranāmāni gṛhṇīṣva likhitena ca || asti kakṣyāgataveṣā tava sā pustikā śubhā

हिमवन्तमथासाद्य तत्र त्वं लप्स्यसे निधिम् ।। गयाशीर्षे ततो गत्वा श्राद्धं कुरु महामते

himavantamathāsādya tatra tvaṃ lapsyase nidhim || gayāśīrṣe tato gatvā śrāddhaṃ kuru mahāmate

एकैकं त्वमथोद्दिश्य प्रेतं प्रेतं यथासुखम् ।। ततस्तु ते विमोक्ष्यन्ति प्रेत भावमसंशयम्

ekaikaṃ tvamathoddiśya pretaṃ pretaṃ yathāsukham || tatastu te vimokṣyanti preta bhāvamasaṃśayam

इत्येवं स वदन्नेव तप्तजाम्बूनदप्रभः ।। विमानवरमास्थाय स्वर्गलोकं ततो गतः

ityevaṃ sa vadanneva taptajāmbūnadaprabhaḥ || vimānavaramāsthāya svargalokaṃ tato gataḥ

स्वर्चिते प्रेतनाथे तु प्रेतानां स वणिक्क्रमात् ।। नामगोत्राणि सङ्गृह्य प्रयातः स हिमालयम्

svarcite pretanāthe tu pretānāṃ sa vaṇikkramāt || nāmagotrāṇi saṅgṛhya prayātaḥ sa himālayam

तत्र प्राप्य निधिं गत्वा निक्षिप्य च तथा गृहे ।। धनं किञ्चिदुपादाय गयाशीर्षं ततो ययौ

tatra prāpya nidhiṃ gatvā nikṣipya ca tathā gṛhe || dhanaṃ kiñcidupādāya gayāśīrṣaṃ tato yayau

प्रेतानां क्रमशस्तत्र चक्रे श्राद्धं दिनेदिने ।। यस्ययस्य यदा श्राद्धं करोति स महान्वणिक्

pretānāṃ kramaśastatra cakre śrāddhaṃ dinedine || yasyayasya yadā śrāddhaṃ karoti sa mahānvaṇik

सस तस्य तदा स्वप्ने दर्शयत्यात्मनस्तनुम् ।। ब्रवीति च महाभाग प्रसादेन तवानघ

sasa tasya tadā svapne darśayatyātmanastanum || bravīti ca mahābhāga prasādena tavānagha

प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तोऽस्मि त्रिदिवं धुवम् ।। कृत्वा स धनदानेन प्रेतानां निष्कृतिं वणिक्

pretabhāvo mayā tyaktaḥ prāpto'smi tridivaṃ dhuvam || kṛtvā sa dhanadānena pretānāṃ niṣkṛtiṃ vaṇik

1.162.60

जगाम स्वगृहं तत्र मासि भाद्रपदे तदा ।। श्रवणद्वादशीयोगे पूजयित्वा जनार्दनम्

jagāma svagṛhaṃ tatra māsi bhādrapade tadā || śravaṇadvādaśīyoge pūjayitvā janārdanam

धनं च दत्त्वा विप्रेभ्यः सोपवासो जितेन्द्रियः ।। पुण्येषु सततं राजन्नदीनां सङ्गमेषु च

dhanaṃ ca dattvā viprebhyaḥ sopavāso jitendriyaḥ || puṇyeṣu satataṃ rājannadīnāṃ saṅgameṣu ca

गङ्गासरय्वोर्गङ्गायाः शोणस्य च महामतिः ।। इक्षुमत्याश्च गङ्गाया गङ्गायमुनयोस्तथा

gaṅgāsarayvorgaṅgāyāḥ śoṇasya ca mahāmatiḥ || ikṣumatyāśca gaṅgāyā gaṅgāyamunayostathā

गोमत्याश्च सरय्वाश्च कौशिकीगण्डक्योस्तथा ।। विपाशया देवह्रदा यत्र योगं प्रपद्यते

gomatyāśca sarayvāśca kauśikīgaṇḍakyostathā || vipāśayā devahradā yatra yogaṃ prapadyate

विपाशा च तथा योगं यत्र याति शतद्रुणा ।। इरावती तथा योगं यत्र व्रजति सिन्धुना

vipāśā ca tathā yogaṃ yatra yāti śatadruṇā || irāvatī tathā yogaṃ yatra vrajati sindhunā

चन्द्रभागा च व्रजति यत्र योगं वितस्तया ।। महासिन्धुश्च संयोगं यत्र याति वितस्तया

candrabhāgā ca vrajati yatra yogaṃ vitastayā || mahāsindhuśca saṃyogaṃ yatra yāti vitastayā

प्रत्यब्दं यावदेतेषु संगमेषु महावणिक् ।। करोति विधिवद्दानं यावद्दिष्टान्तमागतः

pratyabdaṃ yāvadeteṣu saṃgameṣu mahāvaṇik || karoti vidhivaddānaṃ yāvaddiṣṭāntamāgataḥ

अवाप परमं स्थानं दुर्लभं यत्तु जन्तुभिः ।। यत्र कामफला वृक्षा नद्यः पायसकर्दमाः

avāpa paramaṃ sthānaṃ durlabhaṃ yattu jantubhiḥ || yatra kāmaphalā vṛkṣā nadyaḥ pāyasakardamāḥ

शीतलामलपानीयाः पुष्करिण्यो मनोहराः ।। सुवर्णसिकता राजन्मणिसोपानभूषिताः

śītalāmalapānīyāḥ puṣkariṇyo manoharāḥ || suvarṇasikatā rājanmaṇisopānabhūṣitāḥ

आनन्त्याय स संप्राप्तो देशं तं भूरिदक्षिणः ।। तं देशमासाद्य वणिङ्महात्मा सुतप्तजाम्बूनदभूषिताङ्गः ।। कल्पं समग्रं मुदितो यदात्मा रेमे स रामाभियुतः कृतात्मा

ānantyāya sa saṃprāpto deśaṃ taṃ bhūridakṣiṇaḥ || taṃ deśamāsādya vaṇiṅmahātmā sutaptajāmbūnadabhūṣitāṅgaḥ || kalpaṃ samagraṃ mudito yadātmā reme sa rāmābhiyutaḥ kṛtātmā

1.162.70

विमानैरप्सरोभिश्च सिद्धगन्धर्वसेवितः ।। विष्णुलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

vimānairapsarobhiśca siddhagandharvasevitaḥ || viṣṇulokamavāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam

राजसूयादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं समवाप्यते ।। श्रवणद्वादशीं कृत्वा तत्फलं लभते नरः

rājasūyādibhiryajñairyatphalaṃ samavāpyate || śravaṇadvādaśīṃ kṛtvā tatphalaṃ labhate naraḥ

162

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पिशाचमोक्षणे श्रवणद्वादशीमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde piśācamokṣaṇe śravaṇadvādaśīmāhātmyavarṇanaṃ nāma dviṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६३

वज्र उवाच।। एकामुपोष्य कृष्णां यां द्वादशीं विधिना नरः ।। महत्फलमवाप्नोति तां समाचक्ष्व भार्गव

vajra uvāca|| ekāmupoṣya kṛṣṇāṃ yāṃ dvādaśīṃ vidhinā naraḥ || mahatphalamavāpnoti tāṃ samācakṣva bhārgava

मार्कण्डेय उवाच ।। पौष्यान्तु समतीतायां श्रवणेन तु संयुता ।। द्वादशी या भवेत्कृष्णा प्रोक्ता सा तिलद्वादशी

mārkaṇḍeya uvāca || pauṣyāntu samatītāyāṃ śravaṇena tu saṃyutā || dvādaśī yā bhavetkṛṣṇā proktā sā tiladvādaśī

तिलैः स्नानं तिलैर्होमं नैवेद्यं तिलमोदकैः ।। दीपाश्च तिलतैलेन तथा देयं तिलोदकम्

tilaiḥ snānaṃ tilairhomaṃ naivedyaṃ tilamodakaiḥ || dīpāśca tilatailena tathā deyaṃ tilodakam

तिलाश्च देया विप्रेभ्यस्तस्मिन्नहनि पार्थिव ।। उपवासदिने राजन्होतव्याश्च तथा तिलाः

tilāśca deyā viprebhyastasminnahani pārthiva || upavāsadine rājanhotavyāśca tathā tilāḥ

उपोषितेनापरेऽह्नि होतव्याश्च विशेषतः ।। इन्धनं च प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथाऽनघ

upoṣitenāpare'hni hotavyāśca viśeṣataḥ || indhanaṃ ca pradātavyaṃ brāhmaṇebhyastathā'nagha

तिलप्रस्थं तदा हुत्वा सोपवासो जितेन्द्रियः ।। न दुर्गतिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

tilaprasthaṃ tadā hutvā sopavāso jitendriyaḥ || na durgatimavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

तद्विष्णोः परमं पदं होममन्त्रः प्रकीर्तितः ।। पौरुषं च ता सूक्तं श्रीसूक्तेन च संयुतम

tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ homamantraḥ prakīrtitaḥ || pauruṣaṃ ca tā sūktaṃ śrīsūktena ca saṃyutama

होमः कार्योऽथ राजेन्द्र सावित्र्या च यतात्मना ।। एतत्प्रोक्तं द्विजातीनां स्त्रीशूद्रेषु तथा शृणु

homaḥ kāryo'tha rājendra sāvitryā ca yatātmanā || etatproktaṃ dvijātīnāṃ strīśūdreṣu tathā śṛṇu

द्वादशाष्टाक्षरो मंत्रस्तेषां प्रोक्तो महात्मनाम् ।। हितौ तौ च द्विजातीनां मन्त्रश्रेष्ठौ नराधिप

dvādaśāṣṭākṣaro maṃtrasteṣāṃ prokto mahātmanām || hitau tau ca dvijātīnāṃ mantraśreṣṭhau narādhipa

1.163.10

ताभ्यामभ्यधिको मन्त्रो विद्यते नेह कुत्रचित् ।। वज्र उवाच ।। द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ कथयस्व ममानघ

tābhyāmabhyadhiko mantro vidyate neha kutracit || vajra uvāca || dvādaśāṣṭākṣarau mantrau kathayasva mamānagha

पुण्यौ पवित्रौ मङ्गल्यौ सर्वपापप्रणाशनौ ।। मार्कण्डेय उवाच ।। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।। ॐ नमो नारायणाय

puṇyau pavitrau maṅgalyau sarvapāpapraṇāśanau || mārkaṇḍeya uvāca || ॐ namo bhagavate vāsudevāya|| ॐ namo nārāyaṇāya

एतौ मया ते कथितौ पवित्रौ मन्त्रोत्तमौ पापहरौ वरेण्यौ ।। पारायणौ सर्वतपस्विनां च रहस्यभूतौ भुवनेषु नित्यम्

etau mayā te kathitau pavitrau mantrottamau pāpaharau vareṇyau || pārāyaṇau sarvatapasvināṃ ca rahasyabhūtau bhuvaneṣu nityam

यथा तिथिस्ते श्रवणेन युक्ता माघस्य मासस्य तथा तवोक्ता ।। कार्या तथेयं नृपते विशेषाद्योगे पवित्रे सरितोर्द्वयस्य

yathā tithiste śravaṇena yuktā māghasya māsasya tathā tavoktā || kāryā tatheyaṃ nṛpate viśeṣādyoge pavitre saritordvayasya

163

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तिलद्वादशीप्रशंसावर्णनं नाम त्रिषष्ट्यधिक शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tiladvādaśīpraśaṃsāvarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyadhika śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६४

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।। मागधेषु तु यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नराधिप

mārkaṇḍeya uvāca || atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam || māgadheṣu tu yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa

बभूव मागधो राजा चण्डवेग इति श्रुतः ।। तस्यासीद्रूपसंपन्ना भार्या नयनसुन्दरी

babhūva māgadho rājā caṇḍavega iti śrutaḥ || tasyāsīdrūpasaṃpannā bhāryā nayanasundarī

सर्वधर्मान्परित्यज्य प्रतसंवत्सरं तु सा ।। तिलान्होमयते विप्रैर्जुहोति च तथा स्वयम्

sarvadharmānparityajya pratasaṃvatsaraṃ tu sā || tilānhomayate viprairjuhoti ca tathā svayam

श्रवणद्वादशीयोगे माघे मासि हुताशने ।। देवस्य चैव नैवेद्यं करोति तिलमोदकैः

śravaṇadvādaśīyoge māghe māsi hutāśane || devasya caiva naivedyaṃ karoti tilamodakaiḥ

अर्चनेन च वासोभिः पूजयत्यपि माधवम् ।। महारञ्जितरक्तानि वासांसि विविधानि च

arcanena ca vāsobhiḥ pūjayatyapi mādhavam || mahārañjitaraktāni vāsāṃsi vividhāni ca

ब्राह्मणीनां च गेहेषु विसर्जयति तत्परा ।। महावर्तिप्रदानं च विधत्ते केशवालये

brāhmaṇīnāṃ ca geheṣu visarjayati tatparā || mahāvartipradānaṃ ca vidhatte keśavālaye

तां कदाचित्सुखासीनां ब्राह्मणीं तु वसन्तिका ।। पप्रच्छ सखिभावेन रहस्यं निर्जने स्थिता

tāṃ kadācitsukhāsīnāṃ brāhmaṇīṃ tu vasantikā || papraccha sakhibhāvena rahasyaṃ nirjane sthitā

वसन्तिकोवाच ।। सर्वधर्मान्परित्यज्य माघे मासि शुभानने ।। द्वादश्यां कृष्णपक्षस्य कस्मादर्चयसे हरिम्

vasantikovāca || sarvadharmānparityajya māghe māsi śubhānane || dvādaśyāṃ kṛṣṇapakṣasya kasmādarcayase harim

कस्मात्तथा बहुतिलं हावयस्यनले तथा ।। एतन्मे संशयं छिन्धि रहस्यं चेन्न ते शुभे

kasmāttathā bahutilaṃ hāvayasyanale tathā || etanme saṃśayaṃ chindhi rahasyaṃ cenna te śubhe

1.164.10

नयनसुन्दर्युवाच ।। रहस्यमेतत्परमं न रहस्यं तथा त्वयि ।। त्वं मे सखीश्वरी प्राणस्त्वं मे प्राणधनेश्वरी

nayanasundaryuvāca || rahasyametatparamaṃ na rahasyaṃ tathā tvayi || tvaṃ me sakhīśvarī prāṇastvaṃ me prāṇadhaneśvarī

अस्ति वैतस्तिको नाम देशः परमधामिकः ।। तत्र ग्रामवरं चासीद्वसतिर्मे सुशोभना

asti vaitastiko nāma deśaḥ paramadhāmikaḥ || tatra grāmavaraṃ cāsīdvasatirme suśobhanā

चण्डवेगश्च विप्रोऽभूद्भर्ता मे पूर्वजन्मनि ।। नास्तिको निरनुक्रोशस्तर्कशास्त्ररतः सदा

caṇḍavegaśca vipro'bhūdbhartā me pūrvajanmani || nāstiko niranukrośastarkaśāstrarataḥ sadā

तत्रैव विषये राजा बभूव दधिवाहनः ।। तस्य भार्यां वयस्या मे बभूव कमला शुभा

tatraiva viṣaye rājā babhūva dadhivāhanaḥ || tasya bhāryāṃ vayasyā me babhūva kamalā śubhā

सा कदाचिन्मामुवाच रहस्यं वरवर्णिनी ।। नारी भर्तृकृतादर्धं पुण्यं प्राप्नोति सुन्दरी

sā kadācinmāmuvāca rahasyaṃ varavarṇinī || nārī bhartṛkṛtādardhaṃ puṇyaṃ prāpnoti sundarī

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषितम् ।। पतिं शुश्रूषते या तु तेन स्वर्गे महीयते

nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣitam || patiṃ śuśrūṣate yā tu tena svarge mahīyate

कर्तव्यं योषिता पुण्यं पृथग्वापि तदिच्छया ।। पतिस्ते नास्तिको भद्रे किञ्चिन्नाचरते शुभम्

kartavyaṃ yoṣitā puṇyaṃ pṛthagvāpi tadicchayā || patiste nāstiko bhadre kiñcinnācarate śubham

न चाचरसि धर्मं त्वं तथा च तदनुज्ञया ।। का गतिः परलोके ते भविष्यति शुभानने

na cācarasi dharmaṃ tvaṃ tathā ca tadanujñayā || kā gatiḥ paraloke te bhaviṣyati śubhānane

इह यत्क्रियते कर्म प्रेत्य तत्रोपभुज्यते ।। येनोप्तं फलकाले तु स एवाश्नाति भामिनि

iha yatkriyate karma pretya tatropabhujyate || yenoptaṃ phalakāle tu sa evāśnāti bhāmini

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्सम्पातचञ्चलम् ।। नाचरन्ति शुभं ये तु तेषां जन्म निरर्थकम्

mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya vidyutsampātacañcalam || nācaranti śubhaṃ ye tu teṣāṃ janma nirarthakam

1.164.20

कदाचिदपि वामोरु योनिष्वथ परिभ्रमन् ।। मानुष्यं नाम जायेत यत्रायत्तं शुभाशुभम्

kadācidapi vāmoru yoniṣvatha paribhraman || mānuṣyaṃ nāma jāyeta yatrāyattaṃ śubhāśubham

चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा सखि दुर्लभम् ।। आत्मा शक्यस्तया त्रातुं मानुष्यान्नान्यतः शुभे

caṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvathā sakhi durlabham || ātmā śakyastayā trātuṃ mānuṣyānnānyataḥ śubhe

तवोपरि तथा जाता सखी भावेन मे कृपा ।। कदर्य्यस्यास्य भार्या त्वं सुस्वभावा पतिव्रता

tavopari tathā jātā sakhī bhāvena me kṛpā || kadaryyasyāsya bhāryā tvaṃ susvabhāvā pativratā

तत्र तेऽनुग्रहं किञ्चित्करिष्यामि निबोध तत् ।। हरस्य दयिता भार्या शैलेन्द्रतनया उमा

tatra te'nugrahaṃ kiñcitkariṣyāmi nibodha tat || harasya dayitā bhāryā śailendratanayā umā

विस्तारितमहाकूला सा वितस्ता महानदी ।। अवृत्तिकर्षितः पापं कृत्वैव ऋतुपञ्चकम्

vistāritamahākūlā sā vitastā mahānadī || avṛttikarṣitaḥ pāpaṃ kṛtvaiva ṛtupañcakam

स्नानेनैकेन सकलं शैशिरेण व्यपोहति ।। यस्यां यस्यां तिथौ स्नातः स्वर्गमाप्नोत्यसंशयम्

snānenaikena sakalaṃ śaiśireṇa vyapohati || yasyāṃ yasyāṃ tithau snātaḥ svargamāpnotyasaṃśayam

तस्यां सम्वत्सरं स्नात्वा मोक्षोपायं तु विन्दति ।। या च सुस्वादुसलिला या च पापक्षयङ्करी

tasyāṃ samvatsaraṃ snātvā mokṣopāyaṃ tu vindati || yā ca susvādusalilā yā ca pāpakṣayaṅkarī

तस्यास्तीरे मया नित्यं प्रति सम्वत्सरं शुभे ।। उपोष्य माघकृष्णस्य द्वादश्यां श्रवणे तथा

tasyāstīre mayā nityaṃ prati samvatsaraṃ śubhe || upoṣya māghakṛṣṇasya dvādaśyāṃ śravaṇe tathā

पूजितो भगवान्विष्णुर्ब्राह्मणाश्च हुताशनः ।। तिलैस्तस्मात्तु ते ख्यातं ब्राह्ममेतद्व्रतं मम

pūjito bhagavānviṣṇurbrāhmaṇāśca hutāśanaḥ || tilaistasmāttu te khyātaṃ brāhmametadvrataṃ mama

तस्मात्स्कन्नं तिलं यच्च यदग्नौ पतितं न च ।। ततः पुण्यफलं सर्वं त्वमाप्नुहि वरानने

tasmātskannaṃ tilaṃ yacca yadagnau patitaṃ na ca || tataḥ puṇyaphalaṃ sarvaṃ tvamāpnuhi varānane

1.164.30

इत्येवमुक्तया गत्वा भर्ता पृष्टस्तदा मया ।। हसता तेन चास्म्युक्ता गच्छ गृह्णीष्व तत्फलम्

ityevamuktayā gatvā bhartā pṛṣṭastadā mayā || hasatā tena cāsmyuktā gaccha gṛhṇīṣva tatphalam

स्वयं कृत्वा शुभं कर्म कमला सा सखी मम ।। सह भर्त्रा विशालाक्षि विष्णुलोकमितो गता

svayaṃ kṛtvā śubhaṃ karma kamalā sā sakhī mama || saha bhartrā viśālākṣi viṣṇulokamito gatā

तल्लोकमक्षयं तस्याः श्रुतं वैवस्वतान्मया ।। तस्माद्दृष्टफलं भद्रे करोमि तिलद्वादशीम्

tallokamakṣayaṃ tasyāḥ śrutaṃ vaivasvatānmayā || tasmāddṛṣṭaphalaṃ bhadre karomi tiladvādaśīm

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि सुन्दरि ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं ब्राह्मण्यपि वसन्तिका

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi sundari || mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ brāhmaṇyapi vasantikā

श्रवणद्वादशीयोगे पूजयामास केशवम् ।। माघकृष्णे महाभाग तिलैर्नित्यमतन्द्रिता

śravaṇadvādaśīyoge pūjayāmāsa keśavam || māghakṛṣṇe mahābhāga tilairnityamatandritā

पूजयित्वापि सा देवं श्वेतद्वीपमितो गता ।। सापि राज्ञो महाभागा तथा नयनसुन्दरी

pūjayitvāpi sā devaṃ śvetadvīpamito gatā || sāpi rājño mahābhāgā tathā nayanasundarī

अमलं स्थानमासाद्य विरराज शशिप्रभा ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तदा पूज्यो जनार्दनः

amalaṃ sthānamāsādya virarāja śaśiprabhā || tasmātsarvaprayatnena tadā pūjyo janārdanaḥ

तिलैर्नित्यं महाभाग होतव्याश्च तथा तिलाः ।। तिलाश्च देया विप्रेभ्यस्तस्मिन्नहनि पार्थिव

tilairnityaṃ mahābhāga hotavyāśca tathā tilāḥ || tilāśca deyā viprebhyastasminnahani pārthiva

एकैकस्मात्तिलाद्राजंस्तिलबीजोद्भवे यथा ।। सुकृष्टक्षेत्रजाद्दृष्टं देवे कालप्रवर्षिणि

ekaikasmāttilādrājaṃstilabījodbhave yathā || sukṛṣṭakṣetrajāddṛṣṭaṃ deve kālapravarṣiṇi

एकैकस्मात्तिलात्तद्वत्फलमक्षय्यमश्नुते ।। स्वर्लोके विष्णुलोके वा मानुष्ये यदि वा नृप ।। अक्षय्यं फलमाप्नोति एकैकस्मात्तिलात्तिलात्

ekaikasmāttilāttadvatphalamakṣayyamaśnute || svarloke viṣṇuloke vā mānuṣye yadi vā nṛpa || akṣayyaṃ phalamāpnoti ekaikasmāttilāttilāt

1.164.40

तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्रचन्द्र तस्या समभ्यर्चय वासुदेवम् ।। उपोषितः प्रीतमना यथावत्त्राणं स देवः प्रथितो नराणाम्

tasmātprayatnena narendracandra tasyā samabhyarcaya vāsudevam || upoṣitaḥ prītamanā yathāvattrāṇaṃ sa devaḥ prathito narāṇām

164

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चण्डवेगोपाख्याने तिलद्वाद शीमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caṇḍavegopākhyāne tiladvāda śīmāhātmyavarṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६५

वज्र उवाच ।। होतव्ये विष्णुदैवत्ये सावित्री मे त्वयोदिता ।। होमकर्मणि सन्देहो महान्मे भृगुनन्दन

vajra uvāca || hotavye viṣṇudaivatye sāvitrī me tvayoditā || homakarmaṇi sandeho mahānme bhṛgunandana

सविता दैवतं तस्याः सावित्रीत्युच्यते ततः ।। तया कथं तु कर्तव्यं होमकर्म च वैष्णवम्

savitā daivataṃ tasyāḥ sāvitrītyucyate tataḥ || tayā kathaṃ tu kartavyaṃ homakarma ca vaiṣṇavam

प्रभावमार्षेश्च तथा तस्यास्त्वं मम कीर्तय ।। वेदमाता तु सा प्रोक्ता सर्वपापप्रणाशिनी

prabhāvamārṣeśca tathā tasyāstvaṃ mama kīrtaya || vedamātā tu sā proktā sarvapāpapraṇāśinī

मार्कण्डेय उवाच ।। रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः ।। तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः

mārkaṇḍeya uvāca || ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ || tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ

अंगुष्ठमात्रः पुरुषः पूर्वमेव मयेरितः ।। शङ्करेण तदा दृष्टः प्रभवः सर्वतेजसाम्

aṃguṣṭhamātraḥ puruṣaḥ pūrvameva mayeritaḥ || śaṅkareṇa tadā dṛṣṭaḥ prabhavaḥ sarvatejasām

स विष्णुर्भुवनाधारो यस्येदं सकलं जगत् ।। वरेण्यं तच्च सवितुर्भर्गवाच्यं तु योगिनाम्

sa viṣṇurbhuvanādhāro yasyedaṃ sakalaṃ jagat || vareṇyaṃ tacca saviturbhargavācyaṃ tu yoginām

येयं परं तदुद्दिष्टं बहिरन्तश्च यादव ।। धीशब्दवाच्यं ब्रह्माणं प्रचोदयति यः सदा

yeyaṃ paraṃ taduddiṣṭaṃ bahirantaśca yādava || dhīśabdavācyaṃ brahmāṇaṃ pracodayati yaḥ sadā

सृष्ट्यर्थं भगवान्विष्णुः सविता स प्रकीर्तितः ।। सर्वलोकप्रसवनात्सविता स तु कीर्त्यते

sṛṣṭyarthaṃ bhagavānviṣṇuḥ savitā sa prakīrtitaḥ || sarvalokaprasavanātsavitā sa tu kīrtyate

यतस्तद्देवदेवत्या सावित्रीत्युच्यते ततः ।। गानाद्वा त्रायते यस्माद्गायत्री वा तदा स्मृता

yatastaddevadevatyā sāvitrītyucyate tataḥ || gānādvā trāyate yasmādgāyatrī vā tadā smṛtā

1.165.10

एतस्मात्कारणाद्राजन्सावित्री कीर्तिता मया ।। तव धर्मभृतां श्रेष्ठ नित्यं वैष्णवकर्मसु

etasmātkāraṇādrājansāvitrī kīrtitā mayā || tava dharmabhṛtāṃ śreṣṭha nityaṃ vaiṣṇavakarmasu

सव्याहृतीकप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।। ये जपन्ति सदा तेषां न भयं विद्यते क्वचित्

savyāhṛtīkapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha || ye japanti sadā teṣāṃ na bhayaṃ vidyate kvacit

दशकृत्वा प्रजप्ता सा रात्र्यह्ना यत्कृतं लघु ।। तत्पापं प्रणुदत्याशु नात्र कार्या विचारणा

daśakṛtvā prajaptā sā rātryahnā yatkṛtaṃ laghu || tatpāpaṃ praṇudatyāśu nātra kāryā vicāraṇā

शतं जप्ता तु सा देवी पापोपशमना स्मृता ।। सहस्रजप्ता सा देवी चोपपातकनाशिनी

śataṃ japtā tu sā devī pāpopaśamanā smṛtā || sahasrajaptā sā devī copapātakanāśinī

लक्षजापेन च तथा महापातकनाशिनी

lakṣajāpena ca tathā mahāpātakanāśinī

कोटिजाप्येन राजेन्द्र यदिच्छति तदाप्नुयात्

koṭijāpyena rājendra yadicchati tadāpnuyāt

विद्याधरत्वं यक्षत्वं गन्धर्वत्वमथापि वा ।। देवत्वमथवा राज्यं भूर्लोके हतकण्टकम्

vidyādharatvaṃ yakṣatvaṃ gandharvatvamathāpi vā || devatvamathavā rājyaṃ bhūrloke hatakaṇṭakam

कोटिसाहस्रजाप्येन निष्कामः पुरुषोत्तम ।। विधिना राजशार्दूल प्राप्नोति परमं पदम्

koṭisāhasrajāpyena niṣkāmaḥ puruṣottama || vidhinā rājaśārdūla prāpnoti paramaṃ padam

यथा कथञ्चिज्जप्तैषा देवी परमपावनी ।। सर्वकामप्रदा प्रोक्ता विधिना किम्पुनर्नृप

yathā kathañcijjaptaiṣā devī paramapāvanī || sarvakāmapradā proktā vidhinā kimpunarnṛpa

वज्र उवाच ।। विधिना केन जप्तव्या गायत्री पापनाशिनी ।। महापवित्रा परमा सर्वकल्याणकारिता

vajra uvāca || vidhinā kena japtavyā gāyatrī pāpanāśinī || mahāpavitrā paramā sarvakalyāṇakāritā

मार्कण्डेय उवाच ।। कुशशय्यां निविष्टस्तु कुशपाणि जितेन्द्रियः ।। अर्कमध्यगतं ध्यायेत्पुरुषं तं महाद्युतिम्

mārkaṇḍeya uvāca || kuśaśayyāṃ niviṣṭastu kuśapāṇi jitendriyaḥ || arkamadhyagataṃ dhyāyetpuruṣaṃ taṃ mahādyutim

1.165.20

अथवार्कं महीपाल बहिः स्नातस्त्वतन्द्रितः ।। अनन्यचित्तो मेधावी पूर्वाह्ने तु विशेषतः

athavārkaṃ mahīpāla bahiḥ snātastvatandritaḥ || ananyacitto medhāvī pūrvāhne tu viśeṣataḥ

भैक्ष्ययावकशाकाशी पयोमूलाशनोऽथवा ।। फलपुष्पाशनो वापि नक्तं वापि हविष्यभुक्

bhaikṣyayāvakaśākāśī payomūlāśano'thavā || phalapuṣpāśano vāpi naktaṃ vāpi haviṣyabhuk

अनेन विधिना जप्यं यः करोति महीपते ।। स याति परमं स्थानं वायुभूतः खमूर्तिमान्

anena vidhinā japyaṃ yaḥ karoti mahīpate || sa yāti paramaṃ sthānaṃ vāyubhūtaḥ khamūrtimān

अकामः कामकामस्तु काममाप्नोत्यभीप्सितम् ।। सव्याहृतीकप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश

akāmaḥ kāmakāmastu kāmamāpnotyabhīpsitam || savyāhṛtīkapraṇavāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa

अपि भ्रूणहणं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ।। सव्याहृतीकप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह

api bhrūṇahaṇaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ || savyāhṛtīkapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha

त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ।। प्राणायामत्रयं कार्यं कल्यमुत्थाय वै द्विजः

triḥ paṭhedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate || prāṇāyāmatrayaṃ kāryaṃ kalyamutthāya vai dvijaḥ

अहोरात्रकृतात्पापात्तक्षणादेव मुच्यते ।। सर्वदोषहरं प्रोक्तं प्राणायामं द्विजन्मनाम्

ahorātrakṛtātpāpāttakṣaṇādeva mucyate || sarvadoṣaharaṃ proktaṃ prāṇāyāmaṃ dvijanmanām

ततस्त्वभ्यधिकं नास्ति राजन्परमपावनम् ।। प्राणसंधारणं मासं कुशाग्रच्युतबिन्दुना

tatastvabhyadhikaṃ nāsti rājanparamapāvanam || prāṇasaṃdhāraṇaṃ māsaṃ kuśāgracyutabindunā

यः कुर्यादम्भसां पानं प्राणायामं तु तत्समम् ।। निरोधाज्जायते वायुस्तस्मादग्निस्ततो जलम्

yaḥ kuryādambhasāṃ pānaṃ prāṇāyāmaṃ tu tatsamam || nirodhājjāyate vāyustasmādagnistato jalam

त्रिभिः शरीरं सकलं प्राणायामैश्च शुध्यति ।। आकेशाग्रान्नखाग्राच्च तपस्तप्येत्स उत्तमम्

tribhiḥ śarīraṃ sakalaṃ prāṇāyāmaiśca śudhyati || ākeśāgrānnakhāgrācca tapastapyetsa uttamam

1.165.30

आत्मानं शोधयेद्यस्तु प्राणायामैः पुनःपुनः ।। श्रावण्यां पौर्णमास्यां तु सोपवासो जितेन्द्रियः

ātmānaṃ śodhayedyastu prāṇāyāmaiḥ punaḥpunaḥ || śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ tu sopavāso jitendriyaḥ

प्राणायामशतं कृत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।। अन्तर्जले त्रिरावर्त्य गायत्रीं प्रयतो जपन्

prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ || antarjale trirāvartya gāyatrīṃ prayato japan

मुच्यते पातकैः सर्वैर्यदि न ब्रह्महा भवेत् ।। नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति कृष्णसमा गतिः

mucyate pātakaiḥ sarvairyadi na brahmahā bhavet || nāsti satyātparo dharmo nāsti kṛṣṇasamā gatiḥ

गायत्र्याश्च परं नास्ति दिवि चेह च पावनम् ।। हुता च वरदा देवी सर्वकामफलप्रदा

gāyatryāśca paraṃ nāsti divi ceha ca pāvanam || hutā ca varadā devī sarvakāmaphalapradā

गायत्र्याः सुतिलैर्होमः सर्वपापप्रणाशनः ।। शान्तिकामो यवैः कुर्यादायुष्कामो घृतेन च

gāyatryāḥ sutilairhomaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ || śāntikāmo yavaiḥ kuryādāyuṣkāmo ghṛtena ca

कर्मणां सिद्धिकामस्तु कुर्यात्सिद्धार्थकैर्नरः।। ब्रह्मवर्चसकामस्तु पयसा स समाचरेत्

karmaṇāṃ siddhikāmastu kuryātsiddhārthakairnaraḥ|| brahmavarcasakāmastu payasā sa samācaret

पुत्रकामस्तथा दध्ना धान्यकामस्तु शालिभिः ।। क्षीरवृक्षसमिद्भिश्च ग्रहपीडाप्रशान्तये

putrakāmastathā dadhnā dhānyakāmastu śālibhiḥ || kṣīravṛkṣasamidbhiśca grahapīḍāpraśāntaye

धनकामस्तथा बिल्वैः श्रीकामः कमलैस्तथा ।। आरोग्यकामः क्षीराक्तैः कुर्याद्दूर्वाङ्कुरैः शुभैः

dhanakāmastathā bilvaiḥ śrīkāmaḥ kamalaistathā || ārogyakāmaḥ kṣīrāktaiḥ kuryāddūrvāṅkuraiḥ śubhaiḥ

देशोपसर्गे संप्राप्ते तदेव च विधीयते ।। गुग्गुलोर्गुलिकाभिस्तु कृत्वा होममतन्द्रितः

deśopasarge saṃprāpte tadeva ca vidhīyate || guggulorgulikābhistu kṛtvā homamatandritaḥ

सौभाग्यं महदाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। पायसेन तथा हुत्वा विद्यां समधिगच्छति ।। येनयेन तु कामेन लक्षहोमं समाचरेत्

saubhāgyaṃ mahadāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || pāyasena tathā hutvā vidyāṃ samadhigacchati || yenayena tu kāmena lakṣahomaṃ samācaret

1.165.40

तदेव काममाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। कृच्छ्रेण शुद्धिमुत्पाद्य प्राणायामशतेन च

tadeva kāmamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || kṛcchreṇa śuddhimutpādya prāṇāyāmaśatena ca

अन्तर्जलेन वा जप्त्वा स्नातो नित्यमतन्द्रितः ।। प्राणायामांस्ततः कृत्वा विधिनैव स षोडश

antarjalena vā japtvā snāto nityamatandritaḥ || prāṇāyāmāṃstataḥ kṛtvā vidhinaiva sa ṣoḍaśa

पूर्वाह्णे जुहुयाद्वह्नौ सुसमिद्धे यथाविधि ।। भैक्ष्ययावकशाकाशी फलमूलाशनोऽथवा

pūrvāhṇe juhuyādvahnau susamiddhe yathāvidhi || bhaikṣyayāvakaśākāśī phalamūlāśano'thavā

क्षीरसक्तूघृताहारी भवेदथ विचक्षणः ।। आहाराणां यथोक्तानामेकाहारं समाश्रयेत्

kṣīrasaktūghṛtāhārī bhavedatha vicakṣaṇaḥ || āhārāṇāṃ yathoktānāmekāhāraṃ samāśrayet

यावत्समाप्तिर्भवति लक्षहोमस्य पार्थिव ।। लक्षहोमावसाने तु ब्राह्मणानां तु दक्षिणा

yāvatsamāptirbhavati lakṣahomasya pārthiva || lakṣahomāvasāne tu brāhmaṇānāṃ tu dakṣiṇā

देया भवति राजेन्द्र गावो वस्त्राणि काञ्चनम् ।। सर्वोत्पातसमुत्पत्तौ ब्राह्मणैरनुपूजितैः

deyā bhavati rājendra gāvo vastrāṇi kāñcanam || sarvotpātasamutpattau brāhmaṇairanupūjitaiḥ

पञ्चभिर्दशभिर्वापि लक्षहोमं समाचरेत् ।। असङ्कीर्णैस्तथा हारैर्नृपतिस्तत्प्रशान्तये

pañcabhirdaśabhirvāpi lakṣahomaṃ samācaret || asaṅkīrṇaistathā hārairnṛpatistatpraśāntaye

नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ।। मङ्गलं परमं नास्ति यत्तस्मादतिरिच्यते

nāsti loke sa utpāto yo hyanena na śāmyati || maṅgalaṃ paramaṃ nāsti yattasmādatiricyate

कोटिहोमं तु यो राजा कारयेत्पूर्ववद्द्विजैः ।। न तस्य शत्रवः सङ्ख्ये जातु तिष्ठन्ति कर्हिचित्

koṭihomaṃ tu yo rājā kārayetpūrvavaddvijaiḥ || na tasya śatravaḥ saṅkhye jātu tiṣṭhanti karhicit

न तस्य मरणं देशे न व्याधिर्जायते तथा ।। अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शकाः

na tasya maraṇaṃ deśe na vyādhirjāyate tathā || ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣakāḥ śalabhāḥ śakāḥ

1.165.50

राक्षसाश्च प्रशाम्यन्ति सर्वास्तत्र तथेतयः ।। रसवन्ति च तोयानि सस्यानि स्वादुवन्ति च

rākṣasāśca praśāmyanti sarvāstatra tathetayaḥ || rasavanti ca toyāni sasyāni svāduvanti ca

जायन्ते तस्य देशे तु धर्मिष्ठश्च जनो भवेत् ।। कोटिहोमे तु वरयेद्ब्राह्मणान्विंशतीन्नृप

jāyante tasya deśe tu dharmiṣṭhaśca jano bhavet || koṭihome tu varayedbrāhmaṇānviṃśatīnnṛpa

शतं वाथ सहस्रं वा य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।। कोटिहोमं स्वयं यस्तु कुर्याद्ब्राह्मणसत्तमः

śataṃ vātha sahasraṃ vā ya icchedbhūtimātmanaḥ || koṭihomaṃ svayaṃ yastu kuryādbrāhmaṇasattamaḥ

क्षत्रियो वाथवा वैश्यस्तस्य पुण्यफलं महत् ।। यद्यदिच्छति कामानां तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

kṣatriyo vāthavā vaiśyastasya puṇyaphalaṃ mahat || yadyadicchati kāmānāṃ tattadāpnotyasaṃśayam

सशरीरोऽपि चेद्गन्तुं दिवमिच्छेत्तदाप्नुयात् ।। सावित्री परमा देवी सावित्री पावनी परम्

saśarīro'pi cedgantuṃ divamicchettadāpnuyāt || sāvitrī paramā devī sāvitrī pāvanī param

सर्वकामप्रदा देवी सावित्री कथिता तथा ।। अभिचारेषु तां देवीं विपरीतां प्रयोजयेत्

sarvakāmapradā devī sāvitrī kathitā tathā || abhicāreṣu tāṃ devīṃ viparītāṃ prayojayet

कार्या व्याहृतयश्चात्र विपरीताक्षरास्तथा ।। विपरीताक्षरं कार्यं शिरश्च मनुजेश्वर

kāryā vyāhṛtayaścātra viparītākṣarāstathā || viparītākṣaraṃ kāryaṃ śiraśca manujeśvara

आदौ शिरः प्रयोक्तव्यं प्रणवान्ते च यादव ।। स्वाहास्थाने च फट्कारं साध्यनामसमन्वितम्

ādau śiraḥ prayoktavyaṃ praṇavānte ca yādava || svāhāsthāne ca phaṭkāraṃ sādhyanāmasamanvitam

गायत्रीं चिन्तयेत्तत्र दीप्तानलसमप्रभाम् ।। घातयन्ती च शूलेन केशेष्वाकृष्य वैरिणम्

gāyatrīṃ cintayettatra dīptānalasamaprabhām || ghātayantī ca śūlena keśeṣvākṛṣya vairiṇam

निर्दहन्तीं च तं क्रोधाद्भ्रुकुटीभीषणाननाम् ।। उच्चाटने च तां देवीं वायुभूतां विचिन्तयेत्

nirdahantīṃ ca taṃ krodhādbhrukuṭībhīṣaṇānanām || uccāṭane ca tāṃ devīṃ vāyubhūtāṃ vicintayet

1.165.60

वहमानां तथा साध्यं तस्माद्देशात्सुदूरतः ।। अभिचारे च होतव्या राजिका विषमिश्रिताः

vahamānāṃ tathā sādhyaṃ tasmāddeśātsudūrataḥ || abhicāre ca hotavyā rājikā viṣamiśritāḥ

स्वरक्तमिश्रं होतव्यं कटुतैलमथापि वा ।। तत्रापि च विषं देयं होमकाले च यत्नतः

svaraktamiśraṃ hotavyaṃ kaṭutailamathāpi vā || tatrāpi ca viṣaṃ deyaṃ homakāle ca yatnataḥ

मध्ये जह्याद्यदि क्रोधं ध्रुवं नश्येत्स एव तु ।। अनागसि न कर्तव्यमभिचारमतो बुधैः ।। अल्पागसि न कर्तव्यमभिचारं तथैव तु

madhye jahyādyadi krodhaṃ dhruvaṃ naśyetsa eva tu || anāgasi na kartavyamabhicāramato budhaiḥ || alpāgasi na kartavyamabhicāraṃ tathaiva tu

महापराधं बलिनं देवब्राह्मणकण्टकम् ।। अभिचारेण यो हन्यान्न स दोषेण लिप्यते

mahāparādhaṃ balinaṃ devabrāhmaṇakaṇṭakam || abhicāreṇa yo hanyānna sa doṣeṇa lipyate

धर्मप्रधाने तु नरे अल्पागसि तथैव च ।। अभिचारं न कुर्वीत बहूपायं विचक्षणः

dharmapradhāne tu nare alpāgasi tathaiva ca || abhicāraṃ na kurvīta bahūpāyaṃ vicakṣaṇaḥ

बहूनां कण्टकं यं तु पापात्मानं सुदुर्मतिम् ।। हन्यात्प्राप्तापराधं तु तस्य पुण्यफलं लभेत्

bahūnāṃ kaṇṭakaṃ yaṃ tu pāpātmānaṃ sudurmatim || hanyātprāptāparādhaṃ tu tasya puṇyaphalaṃ labhet

ये भक्ताः पुण्डरीकाक्षं देवदेवं जनार्दनम् ।। न तानभिचरेज्जातु तत्र तद्विफलं भवेत्

ye bhaktāḥ puṇḍarīkākṣaṃ devadevaṃ janārdanam || na tānabhicarejjātu tatra tadviphalaṃ bhavet

न हि केशवभक्तानामभिचारेण कर्हिचित् ।। विनाशमभिपद्येत तस्मात्तत्र समाचरेत्

na hi keśavabhaktānāmabhicāreṇa karhicit || vināśamabhipadyeta tasmāttatra samācaret

सेयं धात्री विधात्री च सावित्र्यघविनाशिनी ।। प्राणायामेन जप्येत तथैवान्तर्जलेन च

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sāvitryaghavināśinī || prāṇāyāmena japyeta tathaivāntarjalena ca

सव्याहृतीकप्रणवा जप्तव्या शिरसा सह ।। प्रणवेन तथाऽभ्यस्ता वाच्या व्याहृतयः पृथक्

savyāhṛtīkapraṇavā japtavyā śirasā saha || praṇavena tathā'bhyastā vācyā vyāhṛtayaḥ pṛthak

1.165.70

दैवतं सविता त्वस्या गायत्रं छन्द एव च ।। विश्वामित्र ऋषिश्चैव प्रोच्यते वसुधाधिप

daivataṃ savitā tvasyā gāyatraṃ chanda eva ca || viśvāmitra ṛṣiścaiva procyate vasudhādhipa

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ।। पञ्चेन्द्रियार्थान्महतां भूतानां चैव पञ्चकम्

karmendriyāṇi pañcaiva pañca buddhīndriyāṇi ca || pañcendriyārthānmahatāṃ bhūtānāṃ caiva pañcakam

मनो बुद्धिस्तथैवात्मा अव्यक्तं च यदूत्तम ।। चतुर्विंशत्यथैतानि गायत्र्या अक्षराणि तु

mano buddhistathaivātmā avyaktaṃ ca yadūttama || caturviṃśatyathaitāni gāyatryā akṣarāṇi tu

प्रणवं पुरुषं विद्धि सर्वगं पञ्चविंशकम् ।। सप्तलोकानि यानीह महाव्याहृतयस्तथा

praṇavaṃ puruṣaṃ viddhi sarvagaṃ pañcaviṃśakam || saptalokāni yānīha mahāvyāhṛtayastathā

शिरसश्च तथा वाच्यः पुरुषः परमेश्वरः ।। एवंविधा सा सावित्री जप्तव्या सततं बुधैः

śirasaśca tathā vācyaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ || evaṃvidhā sā sāvitrī japtavyā satataṃ budhaiḥ

होतव्या च तथा शक्त्या सर्वकामसमृद्धिदा ।। गायत्रीमात्रशरणो वरं विप्रः सुयन्त्रितः

hotavyā ca tathā śaktyā sarvakāmasamṛddhidā || gāyatrīmātraśaraṇo varaṃ vipraḥ suyantritaḥ

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ।। गायत्रीं जपते यस्तु कल्यमुत्थाय वै द्विजः

nāyantritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī || gāyatrīṃ japate yastu kalyamutthāya vai dvijaḥ

लिप्यते न स पापेभ्यः पद्मपत्रमिवाम्भसा ।। कामकामो लभेत्कामं गतिकामस्तु सद्गतिम् ।। अकामस्तदवाप्नोति यद्विष्णोः परमं पदम्

lipyate na sa pāpebhyaḥ padmapatramivāmbhasā || kāmakāmo labhetkāmaṃ gatikāmastu sadgatim || akāmastadavāpnoti yadviṣṇoḥ paramaṃ padam

एवं प्रभावा वरदा पवित्रा गायत्र्यथोक्ता तव राजसिंह ।। जपन्ति ये तां परमं प्रयान्ति स्थानं परस्याऽप्रतिमस्य पुंसः

evaṃ prabhāvā varadā pavitrā gāyatryathoktā tava rājasiṃha || japanti ye tāṃ paramaṃ prayānti sthānaṃ parasyā'pratimasya puṃsaḥ

165

इति श्रीविष्णु धर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गायत्रीमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu dharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gāyatrīmāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६६

वज्र उवाच ।। महावर्तिप्रदानस्य यत्फलं भृगुनन्दन ।। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन विधिं कालं तथैव च

vajra uvāca || mahāvartipradānasya yatphalaṃ bhṛgunandana || tanmamācakṣva tattvena vidhiṃ kālaṃ tathaiva ca

मार्कण्डेय उवाच ।। महावर्तिः सदा देया भूमिपाल महाफला ।। कृष्णपक्षे विशेषेण तत्रापि च विशेषतः

mārkaṇḍeya uvāca || mahāvartiḥ sadā deyā bhūmipāla mahāphalā || kṛṣṇapakṣe viśeṣeṇa tatrāpi ca viśeṣataḥ

अमावास्या च निर्दिष्टा द्वादशी च महाफला ।। आश्वयुज्यामतीतायां कृष्णपक्षस्य या भवेत्

amāvāsyā ca nirdiṣṭā dvādaśī ca mahāphalā || āśvayujyāmatītāyāṃ kṛṣṇapakṣasya yā bhavet

अमावस्या तदा पुण्या द्वादशी वा विशेषतः ।। देवस्य दक्षिणे पार्श्वे देया तैलतुला नृप

amāvasyā tadā puṇyā dvādaśī vā viśeṣataḥ || devasya dakṣiṇe pārśve deyā tailatulā nṛpa

पलाष्टकयुतां राजन्वर्तिं तत्र तु दापयेत् ।। महारजनरक्तेन समग्रेण तु वाससा

palāṣṭakayutāṃ rājanvartiṃ tatra tu dāpayet || mahārajanaraktena samagreṇa tu vāsasā

वामपार्श्वे च देवस्य देया घृततुला नृप ।। पलाष्टकयुतां शुक्लां वर्तिं तत्र तु दापयेत्

vāmapārśve ca devasya deyā ghṛtatulā nṛpa || palāṣṭakayutāṃ śuklāṃ vartiṃ tatra tu dāpayet

वाससा तु समग्रेण सोपवासो जितेन्द्रियः ।। महावर्तिद्वयमिदं सकृद्दत्त्वा महीपते

vāsasā tu samagreṇa sopavāso jitendriyaḥ || mahāvartidvayamidaṃ sakṛddattvā mahīpate

स्वर्लोकं सुचिरं भुक्त्वा जायते भूतले यदा ।। तदा भवति लक्ष्मीवान्रूपसौभाग्यमाश्रितः

svarlokaṃ suciraṃ bhuktvā jāyate bhūtale yadā || tadā bhavati lakṣmīvānrūpasaubhāgyamāśritaḥ

राष्ट्रे च जायते यस्मिन्देशे च नगरेऽथवा ।। कुले च राजशार्दूल तत्र स्याद्दीपवत्प्रभा

rāṣṭre ca jāyate yasmindeśe ca nagare'thavā || kule ca rājaśārdūla tatra syāddīpavatprabhā

1.166.10

अत्युज्ज्वलश्च भवति युद्धेषु कलहेषु च ।। ख्यातिं याति तथा लोके सज्जनानां च सद्गुणैः

atyujjvalaśca bhavati yuddheṣu kalaheṣu ca || khyātiṃ yāti tathā loke sajjanānāṃ ca sadguṇaiḥ

एकामप्यथ यो दद्यादभीष्टमनयोर्द्वयोः ।। मानुष्ये सर्वमाप्नोति तदुक्तं ते मयाऽनघ

ekāmapyatha yo dadyādabhīṣṭamanayordvayoḥ || mānuṣye sarvamāpnoti taduktaṃ te mayā'nagha

स्वर्गे तथार्धमाप्नोति भागं कालं च यादव ।। सामान्यस्य तु दीपस्य राजन्दाने महत्फलम्

svarge tathārdhamāpnoti bhāgaṃ kālaṃ ca yādava || sāmānyasya tu dīpasya rājandāne mahatphalam

किं पुनर्महतो यस्य फलस्यान्तो न विद्यते ।। दीपदानं परं पुण्यमन्यदेवेष्वपि ध्रुवम्

kiṃ punarmahato yasya phalasyānto na vidyate || dīpadānaṃ paraṃ puṇyamanyadeveṣvapi dhruvam

किं पुनर्देव देवस्य त्वनन्तस्य महात्मनः ।। गिरिशृङ्गेषु दातव्या नदीनां पुलिनेषु च

kiṃ punardeva devasya tvanantasya mahātmanaḥ || giriśṛṅgeṣu dātavyā nadīnāṃ pulineṣu ca

चतुष्पथेषु रथ्यासु ब्राह्मणानां गृहेषु च ।। वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च

catuṣpatheṣu rathyāsu brāhmaṇānāṃ gṛheṣu ca || vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca

दीपदानेन सर्वत्र महत्फलमुपाश्नुते ।। यावन्त्यक्षिनिमेषाणि दीपः प्रज्वालितो नृप

dīpadānena sarvatra mahatphalamupāśnute || yāvantyakṣinimeṣāṇi dīpaḥ prajvālito nṛpa

तावन्त्येव स राजेन्द्र वर्षाणि दिवि मोदते ।। दीपदानेन राजेन्द्र चक्षुष्मानिह जायते

tāvantyeva sa rājendra varṣāṇi divi modate || dīpadānena rājendra cakṣuṣmāniha jāyate

रूपसौभाग्ययुक्ताश्च धनधान्यसमन्विताः ।। दीपमालां प्रयच्छन्ति ये नराः शार्ङ्गिणो गृहे

rūpasaubhāgyayuktāśca dhanadhānyasamanvitāḥ || dīpamālāṃ prayacchanti ye narāḥ śārṅgiṇo gṛhe

भवन्ति ते चन्द्रसमाः स्वर्गमासाद्य मानवाः ।। दीपागारं नरः कृत्वा कूटागारनिभं शुभम्

bhavanti te candrasamāḥ svargamāsādya mānavāḥ || dīpāgāraṃ naraḥ kṛtvā kūṭāgāranibhaṃ śubham

1.166.20

केशवालयमासाद्य नाके भाति स शक्रवत् ।। यथोज्ज्वलः सदा दीपो दीपदातापि यादव

keśavālayamāsādya nāke bhāti sa śakravat || yathojjvalaḥ sadā dīpo dīpadātāpi yādava

तथा नित्योज्ज्वलो लोके नाकभ्रष्टोऽभि जायते ।। समीपे तु यथा लोके चक्षूंषि फलवन्ति हि

tathā nityojjvalo loke nākabhraṣṭo'bhi jāyate || samīpe tu yathā loke cakṣūṃṣi phalavanti hi

तथा दीपस्य दातारो भवन्ति सफलेक्षणाः ।। यथैवोर्ध्वगतिर्नित्यं राजन्दीपशिखा शुभा

tathā dīpasya dātāro bhavanti saphalekṣaṇāḥ || yathaivordhvagatirnityaṃ rājandīpaśikhā śubhā

दीपदातुस्तथैवोर्ध्वगतिर्भवति शोभना ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीपा देया नरेश्वर

dīpadātustathaivordhvagatirbhavati śobhanā || tasmātsarvaprayatnena dīpā deyā nareśvara

आश्वयुज्यामतीतायां यावद्राजेन्द्र कार्तिकी ।। तावद्दीपप्रदस्योक्तं फलं राजन्विशेषतः

āśvayujyāmatītāyāṃ yāvadrājendra kārtikī || tāvaddīpapradasyoktaṃ phalaṃ rājanviśeṣataḥ

तावत्कालं प्रयच्छन्ति ये तु दीपं सदा निशि ।। तुंगे देशे महत्तेषां बहिः पुण्यफलं भवेत्

tāvatkālaṃ prayacchanti ye tu dīpaṃ sadā niśi || tuṃge deśe mahatteṣāṃ bahiḥ puṇyaphalaṃ bhavet

यस्यान्धकारे गहने प्राकाश्यं तेन जायते। प्राकाश्ये यदुशार्दूल तेन यान्ति हि तत्सुखम्

yasyāndhakāre gahane prākāśyaṃ tena jāyate| prākāśye yaduśārdūla tena yānti hi tatsukham

श्रवणे दीपकं दत्त्वा नदीद्वितयसंगमे ।। तेजस्वी च यशस्वी च रूपवानभिजायते

śravaṇe dīpakaṃ dattvā nadīdvitayasaṃgame || tejasvī ca yaśasvī ca rūpavānabhijāyate

दीपा नदीषु दातव्याः कार्तिक्यां च विशेषतः ।। आश्वयुक्कृष्णपक्षस्य या तु पञ्चदशी भवेत्

dīpā nadīṣu dātavyāḥ kārtikyāṃ ca viśeṣataḥ || āśvayukkṛṣṇapakṣasya yā tu pañcadaśī bhavet

बिल्वद्वारेषु दातव्यास्तथा दीपा यथाविधि ।। अन्यत्रापि तदा दीपैर्महत्पुण्यफलं लभेत्

bilvadvāreṣu dātavyāstathā dīpā yathāvidhi || anyatrāpi tadā dīpairmahatpuṇyaphalaṃ labhet

1.166.30

श्रवणद्वादशीयोगे कृष्णपक्षे तथैव च ।। घृतेन दीपा दातव्यास्तिलैर्वा यदुनन्दन

śravaṇadvādaśīyoge kṛṣṇapakṣe tathaiva ca || ghṛtena dīpā dātavyāstilairvā yadunandana

वसामज्जादिभिर्देया न तु दीपाः कथञ्चन ।। दत्त्वा दीपं न कर्तव्यं तेन कर्म विजानता

vasāmajjādibhirdeyā na tu dīpāḥ kathañcana || dattvā dīpaṃ na kartavyaṃ tena karma vijānatā

निर्वापणं च दीपस्य हिंसनं च विगर्हितम् ।। यः कुर्यात्तेन कर्माणि स्यादसौ पुष्पितेक्षणः

nirvāpaṇaṃ ca dīpasya hiṃsanaṃ ca vigarhitam || yaḥ kuryāttena karmāṇi syādasau puṣpitekṣaṇaḥ

दीपहर्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भवेत् ।। दीपदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

dīpahartā bhavedandhaḥ kāṇo nirvāpako bhavet || dīpadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

दीपदानं तु कर्तव्यं विप्रवेश्मसु पण्डितैः।। द्विजवेश्मनि यो दद्यात्कार्तिके मासि दीपकम्

dīpadānaṃ tu kartavyaṃ vipraveśmasu paṇḍitaiḥ|| dvijaveśmani yo dadyātkārtike māsi dīpakam

अग्निष्टोमफलं तस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ।। प्राणिजां नीलरक्तां च दीपे वर्तिं विवर्जयेत्

agniṣṭomaphalaṃ tasya pravadanti manīṣiṇaḥ || prāṇijāṃ nīlaraktāṃ ca dīpe vartiṃ vivarjayet

विशेषेण प्रदातव्या पद्मसूत्रभवा नृप ।। पद्मसूत्रोद्भवां वर्तिं गन्धतैलेन दीपके

viśeṣeṇa pradātavyā padmasūtrabhavā nṛpa || padmasūtrodbhavāṃ vartiṃ gandhatailena dīpake

विरोगः सुभगश्चैव दत्त्वा भवति मानवः ।। दातव्यं देवदेवस्य कर्पूरेण च दीपकम्।। अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्

virogaḥ subhagaścaiva dattvā bhavati mānavaḥ || dātavyaṃ devadevasya karpūreṇa ca dīpakam|| aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

एतन्मयोक्तं तव दीपदाने फलं समग्रं यदुवंशचन्द्र ।। श्रुत्वा यथावत्सततं तु देया दीपास्त्वया विप्रसुरालयेषु

etanmayoktaṃ tava dīpadāne phalaṃ samagraṃ yaduvaṃśacandra || śrutvā yathāvatsatataṃ tu deyā dīpāstvayā viprasurālayeṣu

166

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दीपदानप्रशंसानाम षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dīpadānapraśaṃsānāma ṣaṭṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६७

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।। दीपदानाल्ललितिका यदवाप पुरा नृप

mārkaṇḍeya uvāca || atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam || dīpadānāllalitikā yadavāpa purā nṛpa

आसीच्चित्ररथो नाम विदर्भेषु महीपतिः ।। तस्य पुत्रशतं राज्ञो जज्ञे पञ्चदशोत्तरम्

āsīccitraratho nāma vidarbheṣu mahīpatiḥ || tasya putraśataṃ rājño jajñe pañcadaśottaram

एकैव कन्या तस्यासील्ललिता नाम नामतः ।। सर्वलक्षणसम्पूर्णा रूपेणाप्रतिमा भुवि

ekaiva kanyā tasyāsīllalitā nāma nāmataḥ || sarvalakṣaṇasampūrṇā rūpeṇāpratimā bhuvi

तां ददौ काशिराजाय स पिता चारुधर्मिणे ।। शतानि तस्य भार्याणां त्रीण्यासंश्चात्र धर्मिणः

tāṃ dadau kāśirājāya sa pitā cārudharmiṇe || śatāni tasya bhāryāṇāṃ trīṇyāsaṃścātra dharmiṇaḥ

तासां मध्येऽग्रमहिषी ललितास्य तदाऽभवत् ।। विष्णोरायतने तस्याः सहसं राजसत्तम

tāsāṃ madhye'gramahiṣī lalitāsya tadā'bhavat || viṣṇorāyatane tasyāḥ sahasaṃ rājasattama

प्रदीपानां प्रज्वलति दिवारात्रमरिन्दम ।। तामिस्रमाश्वयुक्पक्षं शुक्लपक्षं च कार्तिकात्

pradīpānāṃ prajvalati divārātramarindama || tāmisramāśvayukpakṣaṃ śuklapakṣaṃ ca kārtikāt

तस्याः प्रज्वलितं दीपमुच्चस्थानकृतं तथा ।। तस्मिन्काले तथा नित्यं ब्राह्मणावसथेषु सा

tasyāḥ prajvalitaṃ dīpamuccasthānakṛtaṃ tathā || tasminkāle tathā nityaṃ brāhmaṇāvasatheṣu sā

नित्यं भवति सायाह्ने दीपप्रेषणतत्परा ।। चतुष्पथेषु रथ्यासु देवतायतनेषु च

nityaṃ bhavati sāyāhne dīpapreṣaṇatatparā || catuṣpatheṣu rathyāsu devatāyataneṣu ca

चैत्यवृक्षेषु गोष्ठेषु पर्वतानां च मूर्धसु ।। पुलिनेषु नदीनां च कूपमूलेषु यादव

caityavṛkṣeṣu goṣṭheṣu parvatānāṃ ca mūrdhasu || pulineṣu nadīnāṃ ca kūpamūleṣu yādava

1.167.10

तस्मिन्भवति साकाले दीपदानपरायणा ।। तां सपत्न्योऽथ सङ्गम्य पप्रच्छुरिदमादृताः

tasminbhavati sākāle dīpadānaparāyaṇā || tāṃ sapatnyo'tha saṅgamya papracchuridamādṛtāḥ

सपत्न्य ऊचुः ।। सर्वान्धर्मान्परित्यज्य ललिते त्वं सदैव तु ।। विष्णोरायतने सुभ्रूर्दीपदानपरायणा

sapatnya ūcuḥ || sarvāndharmānparityajya lalite tvaṃ sadaiva tu || viṣṇorāyatane subhrūrdīpadānaparāyaṇā

तदेतत्कथयास्माकं ललिते कौतुकं परम् ।। मन्यामहे त्वयावश्यं दीपदानफलं श्रुतम्

tadetatkathayāsmākaṃ lalite kautukaṃ param || manyāmahe tvayāvaśyaṃ dīpadānaphalaṃ śrutam

ललितिकोवाच ।। नाहं मत्सरिणी भद्रा न च रागादिदूषिता ।। एकपत्याश्रया याता भवत्यो मम मानदाः

lalitikovāca || nāhaṃ matsariṇī bhadrā na ca rāgādidūṣitā || ekapatyāśrayā yātā bhavatyo mama mānadāḥ

अपृथग्धर्मचरणाः शृण्वन्तु गदितं मम ।। मयैतद्दीपदानस्य यथा वै भुज्यते फलम्

apṛthagdharmacaraṇāḥ śṛṇvantu gaditaṃ mama || mayaitaddīpadānasya yathā vai bhujyate phalam

हरस्य दयिता भार्या शैलराजसुता वरा ।। उमादेवीति मद्रेषु देविका या सरिद्वरा

harasya dayitā bhāryā śailarājasutā varā || umādevīti madreṣu devikā yā saridvarā

नराणामनुकम्पार्थं ब्राह्मणैरवतारिता ।। तीरयोरुभयोस्तस्याः क्षेत्रं क्रोशचतुष्टयम्

narāṇāmanukampārthaṃ brāhmaṇairavatāritā || tīrayorubhayostasyāḥ kṣetraṃ krośacatuṣṭayam

तस्मिँस्तीर्थे तु पानीयं सर्वतीर्थप्रकल्पितम् ।। तस्मिंस्तीर्थे मृता मर्त्याः प्राप्नुवन्ति शुभां गतिम्

tasmim̐stīrthe tu pānīyaṃ sarvatīrthaprakalpitam || tasmiṃstīrthe mṛtā martyāḥ prāpnuvanti śubhāṃ gatim

श्रुताभिलाषिता दृष्टा देविका पापनाशिनी ।। तस्यां स्नात्वा सकृन्मर्त्यो गाणपत्यमवाप्नुयात्

śrutābhilāṣitā dṛṣṭā devikā pāpanāśinī || tasyāṃ snātvā sakṛnmartyo gāṇapatyamavāpnuyāt

तस्यास्तीर्थं नृसिंहाख्यं सर्वकल्मषनाशनम्।। नृसिंहवपुषा स्नानं कृतं यत्र पुरा शुभा

tasyāstīrthaṃ nṛsiṃhākhyaṃ sarvakalmaṣanāśanam|| nṛsiṃhavapuṣā snānaṃ kṛtaṃ yatra purā śubhā

1.167.20

सौवीरराजस्य पुरा मैत्रेयोऽभूत्पुरोहितः।। तस्मिँस्तीर्थे तदा तेन विष्णोरायतनं कृतम्

sauvīrarājasya purā maitreyo'bhūtpurohitaḥ|| tasmim̐stīrthe tadā tena viṣṇorāyatanaṃ kṛtam

अहन्यहनि शुश्रूषां पुष्पधूपादिलेपनैः ।। दीपदानादिभिश्चैव चक्रे तत्र स वै द्विजः

ahanyahani śuśrūṣāṃ puṣpadhūpādilepanaiḥ || dīpadānādibhiścaiva cakre tatra sa vai dvijaḥ

कार्तिके दीपकास्तत्र प्रदत्तास्तेन चैकदा ।। आसीन्निर्वाणभूयिष्ठो देवार्चापुरतो निशि

kārtike dīpakāstatra pradattāstena caikadā || āsīnnirvāṇabhūyiṣṭho devārcāpurato niśi

देवतायतने चासं तथाहमपि मूषिका।। प्रदीप वर्तिहरणे कृतबुद्धिर्वरानना

devatāyatane cāsaṃ tathāhamapi mūṣikā|| pradīpa vartiharaṇe kṛtabuddhirvarānanā

गृहीता च मया वर्तिर्वृषदंशो रुराव च ।। नष्टा चाहं तदा तस्य मार्जारस्य भयात्तदा

gṛhītā ca mayā vartirvṛṣadaṃśo rurāva ca || naṣṭā cāhaṃ tadā tasya mārjārasya bhayāttadā

वर्तिप्रान्तेन नश्यन्त्या दीपकः प्रेरितो मया ।। जज्वाल पूर्ववद्दीप्त्या तस्मिन्नायतने पुनः

vartiprāntena naśyantyā dīpakaḥ prerito mayā || jajvāla pūrvavaddīptyā tasminnāyatane punaḥ

मृता चाहं तदा जाता विदर्भराजकन्यका ।। जातिस्मरा महीपस्य महिषी चारुधर्मिणः

mṛtā cāhaṃ tadā jātā vidarbharājakanyakā || jātismarā mahīpasya mahiṣī cārudharmiṇaḥ

एष प्रभावो दीपस्य कार्तिके मासि शोभनाः ।। दत्तस्यायतने विष्णोर्यस्येयं व्युष्टिरुत्तमा

eṣa prabhāvo dīpasya kārtike māsi śobhanāḥ || dattasyāyatane viṣṇoryasyeyaṃ vyuṣṭiruttamā

यदि वो नास्ति मात्सर्यं दीपो देयः सदा शुभाः ।। असङ्कल्पितमप्येतत्प्रेरणं यत्कृतं मया

yadi vo nāsti mātsaryaṃ dīpo deyaḥ sadā śubhāḥ || asaṅkalpitamapyetatpreraṇaṃ yatkṛtaṃ mayā

केशवालयदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलम् ।। एतस्मात्कारणाद्दीपानहमेतानहर्निशम्

keśavālayadīpasya tasyedaṃ bhujyate phalam || etasmātkāraṇāddīpānahametānaharniśam

1.167.30

प्रयच्छामि हरेर्धाम्नि ज्ञातस्य च हि यत्फलम् ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ताः सपत्न्यस्ता दीपदानपरायणाः

prayacchāmi harerdhāmni jñātasya ca hi yatphalam || mārkaṇḍeya uvāca || evamuktāḥ sapatnyastā dīpadānaparāyaṇāḥ

बभूवुर्देवदेवस्य केशवस्य सदा गृहे ।। ततः कालेन महता तेन राज्ञा महात्मना ।। विष्णुलोकमनुप्राप्ताः पञ्चत्वं प्राप्य मानद

babhūvurdevadevasya keśavasya sadā gṛhe || tataḥ kālena mahatā tena rājñā mahātmanā || viṣṇulokamanuprāptāḥ pañcatvaṃ prāpya mānada

तं लोकमासाद्य नृपेण सार्धं सा राजपुत्री कमलाभरूपा ।। रेमे महीपाल मुदा समेता दीपप्रदानाच्च्यवनाद्विमुक्ता

taṃ lokamāsādya nṛpeṇa sārdhaṃ sā rājaputrī kamalābharūpā || reme mahīpāla mudā sametā dīpapradānāccyavanādvimuktā

167

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे दीपमाहात्म्ये ललितिकोपाख्यानं नाम सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde dīpamāhātmye lalitikopākhyānaṃ nāma saptaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६८

वज्र उवाच ।। उपवासासमर्थानां हीनानां द्रविणेन च ।। कर्मणा केन धर्मज्ञ तोषमायाति शङ्करः

vajra uvāca || upavāsāsamarthānāṃ hīnānāṃ draviṇena ca || karmaṇā kena dharmajña toṣamāyāti śaṅkaraḥ

मार्कण्डेय उवाच।। सन्ति पुष्पाण्यरण्येषु मूलानि च फलानि च ।। स्वयं ग्राह्याणि राजेन्द्र यैस्तुष्यति जनार्दनः

mārkaṇḍeya uvāca|| santi puṣpāṇyaraṇyeṣu mūlāni ca phalāni ca || svayaṃ grāhyāṇi rājendra yaistuṣyati janārdanaḥ

चन्द्रः सामान्यदीपोऽयं विभवैः किम्प्रयोजनम् ।। यथालभ्येन राजेन्द्र यैस्तुष्यति जनार्दनः

candraḥ sāmānyadīpo'yaṃ vibhavaiḥ kimprayojanam || yathālabhyena rājendra yaistuṣyati janārdanaḥ

फलमूलाशनोऽरण्ये कुसुमैर्मधुसूदनम् ।। सम्पूज्य सततं कामानभीष्टान्प्रतिपद्यते

phalamūlāśano'raṇye kusumairmadhusūdanam || sampūjya satataṃ kāmānabhīṣṭānpratipadyate

अकामस्तदवाप्नोति यद्विष्णोः परमं पदम् ।। अरण्येषु नरः कृत्वा देवदेवस्य चार्चनम्

akāmastadavāpnoti yadviṣṇoḥ paramaṃ padam || araṇyeṣu naraḥ kṛtvā devadevasya cārcanam

अतीतमुद्धरेद्राजन्फलेन स शतं नृणाम् ।। भविष्याणां शतं चैव नराणां यदुनन्दन

atītamuddharedrājanphalena sa śataṃ nṛṇām || bhaviṣyāṇāṃ śataṃ caiva narāṇāṃ yadunandana

नगरेऽपि वसन्यस्तु भैक्ष्याशी संशितव्रतः ।। अरण्यादाहृतैः पुष्पैर्मूलपत्रफलाङ्कुरैः

nagare'pi vasanyastu bhaikṣyāśī saṃśitavrataḥ || araṇyādāhṛtaiḥ puṣpairmūlapatraphalāṅkuraiḥ

यथोपपन्नैः सततमभ्यर्चयति केशवम् ।। सर्वकामप्रदो देवस्तस्य स्यान्मधुसूदनः

yathopapannaiḥ satatamabhyarcayati keśavam || sarvakāmaprado devastasya syānmadhusūdanaḥ

1.168.10

तस्याप्यकामकामस्य परं स्थानं प्रकीर्तितम् ।। यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम।।।।।। स्वयमाहृत्य पुष्पाद्यैभैक्ष्याशी केशवार्चनम् ।। कृतं येन स राजेन्द्र वंशानुद्धरते शतम्

tasyāpyakāmakāmasya paraṃ sthānaṃ prakīrtitam || yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padama|||||| svayamāhṛtya puṣpādyaibhaikṣyāśī keśavārcanam || kṛtaṃ yena sa rājendra vaṃśānuddharate śatam

वंशानतीतान्पञ्चाशत्तावतश्चाप्यनागतान् ।। उद्धरेदात्मनो राजन्नात्र कार्या विचारणा

vaṃśānatītānpañcāśattāvataścāpyanāgatān || uddharedātmano rājannātra kāryā vicāraṇā

(गृहस्थोऽपि नरो राजन्धर्मागतधनागमः ।। अरण्यादाहृतैः पुष्पैर्यः कुर्यात्केशवार्चनम्

(gṛhastho'pi naro rājandharmāgatadhanāgamaḥ || araṇyādāhṛtaiḥ puṣpairyaḥ kuryātkeśavārcanam

एतदेव समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। धर्मार्जितधनः क्रीत्वा यः कुर्वन्केशवार्चनम् ।। १३ ।। ) स्वयमुप्तैश्च कुसुमैर्यः कुर्यात्केशवार्चनम् ।। उद्धरिष्यत्यसन्देहं सप्तपूर्वापरान्नरान्

etadeva samāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || dharmārjitadhanaḥ krītvā yaḥ kurvankeśavārcanam || 13 || ) svayamuptaiśca kusumairyaḥ kuryātkeśavārcanam || uddhariṣyatyasandehaṃ saptapūrvāparānnarān

यथाकथञ्चिदाहृत्य कथञ्चित्पूजयेद्धरिम् ।। नाकपृष्ठमवाप्नोति न मेऽत्रास्ति विचारणा

yathākathañcidāhṛtya kathañcitpūjayeddharim || nākapṛṣṭhamavāpnoti na me'trāsti vicāraṇā

मानुष्ये च परां राजञ्छ्रियमाप्नोत्यसंशयम् ।। वनादाहत्य कुसुमैः कर्तव्यं देवतार्चनम्

mānuṣye ca parāṃ rājañchriyamāpnotyasaṃśayam || vanādāhatya kusumaiḥ kartavyaṃ devatārcanam

पत्रं पुष्पं फलं तोयं दूर्वाङ्कुरमथापि वा ।। निवेदयित्वा कृष्णाय भोक्ता नाकमवाप्नुयात ।। अक्षमैस्तूपवासानां तथा धनविवर्जितैः

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ dūrvāṅkuramathāpi vā || nivedayitvā kṛṣṇāya bhoktā nākamavāpnuyāta || akṣamaistūpavāsānāṃ tathā dhanavivarjitaiḥ

वनादाहृत्य कुसुमैः कर्तव्यं देवतार्चनम् ।। अरण्यादाहृतैः पुष्पैः सम्पूज्य मधुसूदनम्

vanādāhṛtya kusumaiḥ kartavyaṃ devatārcanam || araṇyādāhṛtaiḥ puṣpaiḥ sampūjya madhusūdanam

पूर्वजन्मनि सम्प्राप्तं राज्यं शृणु नराधिप ।। नृगो ययातिर्नहुषो विष्वगश्वः करन्धमः

pūrvajanmani samprāptaṃ rājyaṃ śṛṇu narādhipa || nṛgo yayātirnahuṣo viṣvagaśvaḥ karandhamaḥ

1.168.20

दिलीपो यवनाश्वश्च ऋतुपर्णो भगीरथः ।। सोमकः सहदेवश्च महामालो महाहनुः

dilīpo yavanāśvaśca ṛtuparṇo bhagīrathaḥ || somakaḥ sahadevaśca mahāmālo mahāhanuḥ

रेवकः कालकाख्यश्च कृतवीर्यो गुणाकरः ।। देवरातः ककुत्स्थश्च विनीतो विक्रमे रघुः

revakaḥ kālakākhyaśca kṛtavīryo guṇākaraḥ || devarātaḥ kakutsthaśca vinīto vikrame raghuḥ

महोत्साहो वीतभयो निरमित्रः प्रभाकरः ।। कपोतरोमा पर्जन्यश्चन्द्रसेनः परान्तकः

mahotsāho vītabhayo niramitraḥ prabhākaraḥ || kapotaromā parjanyaścandrasenaḥ parāntakaḥ

भीमसेनो दृढरथः कुशनाभः प्रभद्रकः ।। एते चान्ये च बहवः पूर्वजन्मनि केशवम्

bhīmaseno dṛḍharathaḥ kuśanābhaḥ prabhadrakaḥ || ete cānye ca bahavaḥ pūrvajanmani keśavam

पूजयित्वा क्षितावस्यां प्रापू राज्यमकण्टकम् ।। यक्षत्वमथ देवत्वं गन्धर्वत्वं तथैव च

pūjayitvā kṣitāvasyāṃ prāpū rājyamakaṇṭakam || yakṣatvamatha devatvaṃ gandharvatvaṃ tathaiva ca

विद्याधरत्वं नागत्वं ये गता मनुजोत्तम ।। बहुत्वात्ते कथं शक्या मया वक्तुं तवानघ

vidyādharatvaṃ nāgatvaṃ ye gatā manujottama || bahutvātte kathaṃ śakyā mayā vaktuṃ tavānagha

तस्माद्यत्नः सदा कार्यः पुरुषैः कुसुमार्चने

tasmādyatnaḥ sadā kāryaḥ puruṣaiḥ kusumārcane

अरण्यजातैः कुसुमैः सदैव संपूजयित्वा स्वयमाहृतैस्तु ।। सर्वेश्वरत्वं फलमाप्नुवन्ति राजेन्द्र तद्वर्णयितुं न शक्यम्

araṇyajātaiḥ kusumaiḥ sadaiva saṃpūjayitvā svayamāhṛtaistu || sarveśvaratvaṃ phalamāpnuvanti rājendra tadvarṇayituṃ na śakyam

168

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुष्पाहरणफलवर्णनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde puṣpāharaṇaphalavarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६९

वज्र उवाच ।। अटव्यो दारुणा ब्रह्मन्सिंहव्याघ्रनिषेविताः ।। तस्कराचरिता घोराः सरीसृपविमिश्रिताः

vajra uvāca || aṭavyo dāruṇā brahmansiṃhavyāghraniṣevitāḥ || taskarācaritā ghorāḥ sarīsṛpavimiśritāḥ

नित्योत्थितस्य चाध्वानं दाहक्षयकरं परम् ।। अतः स्वल्पतरं कर्म ब्रूहि मे केशवार्चने

nityotthitasya cādhvānaṃ dāhakṣayakaraṃ param || ataḥ svalpataraṃ karma brūhi me keśavārcane

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः स्वल्पतरं राजन्देववेश्मानुलेपनम् ।। महाफलं विनिर्दिष्टं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ svalpataraṃ rājandevaveśmānulepanam || mahāphalaṃ vinirdiṣṭaṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ

सम्मार्जनं तु यः कुर्यात्पुरुषः केशवालये ।। रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तः स भवेन्नात्र संशयः

sammārjanaṃ tu yaḥ kuryātpuruṣaḥ keśavālaye || rajastamobhyāṃ nirmuktaḥ sa bhavennātra saṃśayaḥ

पांसूनां यावतां राजन्कुर्यात्सम्मार्जनं नरः ।। तावन्त्यब्दानि स सुखी नाकमासाद्य मोदते

pāṃsūnāṃ yāvatāṃ rājankuryātsammārjanaṃ naraḥ || tāvantyabdāni sa sukhī nākamāsādya modate

अभ्युक्षणं तु यः कुर्यात्पानीयेन सुरालये।। स शान्तपापो भवति नात्र कार्या विचारणा

abhyukṣaṇaṃ tu yaḥ kuryātpānīyena surālaye|| sa śāntapāpo bhavati nātra kāryā vicāraṇā

कृत्वोपलेपनं विष्णोर्नरस्त्वायतने सदा ।। गोमयेन शुभाँल्लोकानयत्नादेव गच्छति

kṛtvopalepanaṃ viṣṇornarastvāyatane sadā || gomayena śubhām̐llokānayatnādeva gacchati

हस्तप्रमाणं भूभागमुपलिप्य नराधिप ।। देवरामाशतं नाकं लभेत सततं नरः

hastapramāṇaṃ bhūbhāgamupalipya narādhipa || devarāmāśataṃ nākaṃ labheta satataṃ naraḥ

ततोऽनुसारेण फलं विस्तृतायां क्षितौ स्मृतम् ।। नित्यासमर्थस्तु तथा देववेश्मोपलेपने

tato'nusāreṇa phalaṃ vistṛtāyāṃ kṣitau smṛtam || nityāsamarthastu tathā devaveśmopalepane

1.169.10

त्रिः पक्षस्य तु कुर्वीत देववेश्मोपलेपनम् ।। पञ्चमीं दशमीं चैव तथा पञ्चदशीं नृप

triḥ pakṣasya tu kurvīta devaveśmopalepanam || pañcamīṃ daśamīṃ caiva tathā pañcadaśīṃ nṛpa

त्रिः पक्षस्य सदा कृत्वा देववेश्मोपलेपनम् ।। संवत्सरात्तदाप्नोति यत्फलं तन्निबोध मे

triḥ pakṣasya sadā kṛtvā devaveśmopalepanam || saṃvatsarāttadāpnoti yatphalaṃ tannibodha me

जन्मान्तरमथासाद्य गृहं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।। सर्वोपभोगसंयुक्तं गृहप्रासादसङ्कुलम्

janmāntaramathāsādya gṛhaṃ prāpnotyanuttamam || sarvopabhogasaṃyuktaṃ gṛhaprāsādasaṅkulam

वृक्षोद्यानलतागुल्मतोयवापीविभूषितम् ।। गवाश्वधनधान्याढ्यं सर्वोपकरणैर्युतम्

vṛkṣodyānalatāgulmatoyavāpīvibhūṣitam || gavāśvadhanadhānyāḍhyaṃ sarvopakaraṇairyutam

प्रियंवदाभिर्हृद्याभिः स्वरूपाभिश्च पार्थिव ।। वृतं च बहुभिः स्त्रीभिश्चारुवंशाभिरेव च

priyaṃvadābhirhṛdyābhiḥ svarūpābhiśca pārthiva || vṛtaṃ ca bahubhiḥ strībhiścāruvaṃśābhireva ca

गार्हस्थ्यं च दृढं तत्र स चाप्नोति महीतले ।। न च प्रच्यवनं तस्माज्जीवन्नाप्नोति कर्हिचित्

gārhasthyaṃ ca dṛḍhaṃ tatra sa cāpnoti mahītale || na ca pracyavanaṃ tasmājjīvannāpnoti karhicit

तस्य ये बान्धवास्तत्र सर्वे ते दीर्घजीविनः ।। भवन्ति न भवन्त्यस्य आधयो व्याधयस्तथा

tasya ye bāndhavāstatra sarve te dīrghajīvinaḥ || bhavanti na bhavantyasya ādhayo vyādhayastathā

न तस्य मृतनिष्क्रान्तिर्गृहे भवति कर्हिचित्।। यावज्जीवत्यसौ तत्र गृहे श्रीमान्मुदा युतः

na tasya mṛtaniṣkrāntirgṛhe bhavati karhicit|| yāvajjīvatyasau tatra gṛhe śrīmānmudā yutaḥ

चौरजं न भयं तस्य न च व्याधिकृतं भयम् ।। व्यालभूपालजं वापि न च तस्य फलं भवेत्

caurajaṃ na bhayaṃ tasya na ca vyādhikṛtaṃ bhayam || vyālabhūpālajaṃ vāpi na ca tasya phalaṃ bhavet

स्वरूपः सर्वसिद्धार्थो दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः ।। आज्ञाविधेयभृत्यश्च ध्रुवं स्यान्मनुजेश्वर

svarūpaḥ sarvasiddhārtho dīrghāyurvyādhivarjitaḥ || ājñāvidheyabhṛtyaśca dhruvaṃ syānmanujeśvara

1.169.20

भुञ्जानो यः सदा कुर्यात्तस्यैतत्कथितं फलम् ।। नक्तभोजी तथा कृत्वा द्विगुणं फलमाप्नुयात्

bhuñjāno yaḥ sadā kuryāttasyaitatkathitaṃ phalam || naktabhojī tathā kṛtvā dviguṇaṃ phalamāpnuyāt

उपोषितस्तु रिक्तासु पूर्णासु तु हरेर्गृहे ।। कृत्वोपलेपनं नित्यं चानन्त्यं फलमश्नुते

upoṣitastu riktāsu pūrṇāsu tu harergṛhe || kṛtvopalepanaṃ nityaṃ cānantyaṃ phalamaśnute

उपलेपनकृद्यस्तु कृष्णस्यायतने भवेत् ।। पापसंमार्जनं तस्य शीघ्रमेव भविष्यति

upalepanakṛdyastu kṛṣṇasyāyatane bhavet || pāpasaṃmārjanaṃ tasya śīghrameva bhaviṣyati

निष्पाद्यमेतत्ससुखं नरेन्द्र आराधनं देववरस्य विष्णोः ।। प्रोक्तं मया ते धनवर्जितानां धनान्वितानां सफलं विशेषम्

niṣpādyametatsasukhaṃ narendra ārādhanaṃ devavarasya viṣṇoḥ || proktaṃ mayā te dhanavarjitānāṃ dhanānvitānāṃ saphalaṃ viśeṣam

169

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे उपलेपनफलप्रशंसनो नामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde upalepanaphalapraśaṃsano nāmaikonasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७०

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।। फलमासाद्य यद्गीतं देववेश्मोपलेपने

mārkaṇḍeya uvāca || atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam || phalamāsādya yadgītaṃ devaveśmopalepane

बभूव शूद्रजातीयः कश्चिद्भाग्यविवर्जितः ।। कृतवान्स तु वाणिज्यं धनशेषेण केनचित्

babhūva śūdrajātīyaḥ kaścidbhāgyavivarjitaḥ || kṛtavānsa tu vāṇijyaṃ dhanaśeṣeṇa kenacit

तस्मिन्विपन्ने स कृषिं चकार नृपसत्तम ।। तस्यामपि विपन्नायां चक्रे सेवां पुनःपुनः

tasminvipanne sa kṛṣiṃ cakāra nṛpasattama || tasyāmapi vipannāyāṃ cakre sevāṃ punaḥpunaḥ

ततोऽप्यनासाद्य फलं सिद्धिं तीरमुपाश्रितः ।। गङ्गायाः सप्तमो भागः सिन्धुर्नरनरोत्तम

tato'pyanāsādya phalaṃ siddhiṃ tīramupāśritaḥ || gaṅgāyāḥ saptamo bhāgaḥ sindhurnaranarottama

शीतलामलपानीयः स्वर्गलोकप्रदायकः ।। यत्र स्नात्वा गतिं यान्ति ब्राह्मणाश्च तपस्विनः

śītalāmalapānīyaḥ svargalokapradāyakaḥ || yatra snātvā gatiṃ yānti brāhmaṇāśca tapasvinaḥ

तस्य तीरे वराहार्चा पुराणर्षिविनिर्मिता ।। तां समासाद्य शूद्रस्तु नित्यं भैक्ष्यपरायणः

tasya tīre varāhārcā purāṇarṣivinirmitā || tāṃ samāsādya śūdrastu nityaṃ bhaikṣyaparāyaṇaḥ

नित्योपलेपनपरस्तदर्चादेववेश्मनि ।। उवास भार्यया सार्धं तत्र नित्यानुरक्तया

nityopalepanaparastadarcādevaveśmani || uvāsa bhāryayā sārdhaṃ tatra nityānuraktayā

एतस्मिन्नेव काले तु वराहार्चादिदृक्षया ।। सौवीरराजः सम्प्राप्तस्तं देशं चित्रवाहनः

etasminneva kāle tu varāhārcādidṛkṣayā || sauvīrarājaḥ samprāptastaṃ deśaṃ citravāhanaḥ

सिन्धौ स्नानं समासाद्य पूजयित्वा जगत्पतिम् ।। सभार्यः पृथिवीपालः प्रायाद्राजन्यथागतः

sindhau snānaṃ samāsādya pūjayitvā jagatpatim || sabhāryaḥ pṛthivīpālaḥ prāyādrājanyathāgataḥ

1.170.10

श्रियं तस्य तु तां दृष्ट्वा स शूद्रो भार्यया सह ।। भूपालत्वस्पृहां कृत्वा कालात्कालवशङ्गतः

śriyaṃ tasya tu tāṃ dṛṣṭvā sa śūdro bhāryayā saha || bhūpālatvaspṛhāṃ kṛtvā kālātkālavaśaṅgataḥ

वनात्काष्ठान्युपाहत्य कृत्वा भर्तुस्ततश्चितिम् ।। अन्वारुरोह तं भार्या शूद्रं पञ्चत्वमागतम्

vanātkāṣṭhānyupāhatya kṛtvā bhartustataścitim || anvāruroha taṃ bhāryā śūdraṃ pañcatvamāgatam

स शूद्रो भार्यया सार्धं नाकपृष्ठमितो गतः ।। सततं धर्मशीलस्तु देववेश्मोपलेपनात्

sa śūdro bhāryayā sārdhaṃ nākapṛṣṭhamito gataḥ || satataṃ dharmaśīlastu devaveśmopalepanāt

एतस्मिन्नेव काले तु युवनाश्वो महीपतिः ।। विष्णुं सम्पूजयामास पुत्रीयेण व्रतेन तु

etasminneva kāle tu yuvanāśvo mahīpatiḥ || viṣṇuṃ sampūjayāmāsa putrīyeṇa vratena tu

राज्ञस्तस्य व्रतस्यान्ते स्वप्ने प्राह जनार्दनः ।। भार्गवं च्यवनं गच्छ ततः पुत्रमवाप्स्यसि

rājñastasya vratasyānte svapne prāha janārdanaḥ || bhārgavaṃ cyavanaṃ gaccha tataḥ putramavāpsyasi

युवनाश्वस्तथोक्तस्तु स्वप्ने देवेन चक्रिणा ।। प्रातः पद्भ्यां ययौ तस्य च्यवनस्याश्रमं शुभम्

yuvanāśvastathoktastu svapne devena cakriṇā || prātaḥ padbhyāṃ yayau tasya cyavanasyāśramaṃ śubham

सम्पूजयित्वा च्यवनं च्यवनेन च पूजितः ।। व्रतस्वप्नावुभौ तस्य जगाद नृपसत्तमः

sampūjayitvā cyavanaṃ cyavanena ca pūjitaḥ || vratasvapnāvubhau tasya jagāda nṛpasattamaḥ

ऋषिसङ्घानुपादाय च्यवनोऽपि महातपाः ।। अविज्ञातं नरेन्द्रेण पुत्रीयं कृतवाञ्जलम्

ṛṣisaṅghānupādāya cyavano'pi mahātapāḥ || avijñātaṃ narendreṇa putrīyaṃ kṛtavāñjalam

कलशस्थं जलं तच्च स्थापयामास भार्गवः ।। ततो निशीथे संप्राप्ते तृषार्तः स महीपतिः

kalaśasthaṃ jalaṃ tacca sthāpayāmāsa bhārgavaḥ || tato niśīthe saṃprāpte tṛṣārtaḥ sa mahīpatiḥ

ऋषिमध्ये तु स सुप्तानृषीन्वाक्यमथाऽब्रवीत् ।। तृषार्तोऽस्मि भृशं विप्राः पानीयं मे प्रयच्छत

ṛṣimadhye tu sa suptānṛṣīnvākyamathā'bravīt || tṛṣārto'smi bhṛśaṃ viprāḥ pānīyaṃ me prayacchata

1.170.20

ऋषिस्तस्य न शुश्राव कश्चिद्भाव्यर्थचोदितः ।। ततः खिन्नो महीपालः कलशस्थं जलं पपौ

ṛṣistasya na śuśrāva kaścidbhāvyarthacoditaḥ || tataḥ khinno mahīpālaḥ kalaśasthaṃ jalaṃ papau

पीत्वा सुष्वाप ऋषयः प्रातः सर्वे समुत्थिताः ।। अपश्यमानाः कलशं पप्रच्छुस्ते पर स्परम्

pītvā suṣvāpa ṛṣayaḥ prātaḥ sarve samutthitāḥ || apaśyamānāḥ kalaśaṃ papracchuste para sparam

पुत्रीयं कलशं राज्ञः कृतं यत्तद्गतं क्व नु ।। तदोवाच स राजेन्द्रस्तानृषीन्संशितव्रतान्

putrīyaṃ kalaśaṃ rājñaḥ kṛtaṃ yattadgataṃ kva nu || tadovāca sa rājendrastānṛṣīnsaṃśitavratān

तृषार्तेन मया पीतः कलशस्त्वपवाहितः ।। ते होचुस्तं नृपश्रेष्ठं भाव्यं कर्म कृतं त्वया

tṛṣārtena mayā pītaḥ kalaśastvapavāhitaḥ || te hocustaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ bhāvyaṃ karma kṛtaṃ tvayā

भार्या पीत्वैव तत्तोयं पुत्रं ते जनयिष्यति ।। इत्येवं मन्त्रकलशः सोऽस्माभिर्भूपते कृतः

bhāryā pītvaiva tattoyaṃ putraṃ te janayiṣyati || ityevaṃ mantrakalaśaḥ so'smābhirbhūpate kṛtaḥ

पुत्रीयमुदकं तच्च त्वया पीतमबुद्धिना ।। तस्मात्त्वमेव तनयं स्वकुक्षौ जनयिष्यसि

putrīyamudakaṃ tacca tvayā pītamabuddhinā || tasmāttvameva tanayaṃ svakukṣau janayiṣyasi

नावाप्स्यसि तथा मृत्युं वरदानाद्द्विजन्मनाम् ।। एवमुक्तस्तु सम्पूज्य ब्राह्मणान्स्वगृहङ्गतः

nāvāpsyasi tathā mṛtyuṃ varadānāddvijanmanām || evamuktastu sampūjya brāhmaṇānsvagṛhaṅgataḥ

राज्ञः कुक्षिं विनिर्भिद्य जज्ञे बालार्कसन्निभः ।। पुनः पुत्रवतां श्रेष्ठ शूद्रोऽसौ नाकविच्युतः

rājñaḥ kukṣiṃ vinirbhidya jajñe bālārkasannibhaḥ || punaḥ putravatāṃ śreṣṭha śūdro'sau nākavicyutaḥ

जातमात्रस्य तस्येन्द्रो ददौ प्रादेशिनीं मुखे ।। आसाद्य यां स बालत्वं शिशुस्तत्याज तत्क्षणात्

jātamātrasya tasyendro dadau prādeśinīṃ mukhe || āsādya yāṃ sa bālatvaṃ śiśustatyāja tatkṣaṇāt

कुक्षिं पस्पर्श राज्ञस्तु राजसिंहशतक्रतुः ।। राजा शक्रकरामृष्टो विज्वरश्चाव्रणोऽभवत्

kukṣiṃ pasparśa rājñastu rājasiṃhaśatakratuḥ || rājā śakrakarāmṛṣṭo vijvaraścāvraṇo'bhavat

1.170.30

युवनाश्वः स तस्यापि नाम चक्रे शतक्रतुः ।।। मां धास्यतीति मान्धाता ख्यातिं त्रिभुवने गतः

yuvanāśvaḥ sa tasyāpi nāma cakre śatakratuḥ ||| māṃ dhāsyatīti māndhātā khyātiṃ tribhuvane gataḥ

तमाविवेश भगवांस्तेजसा स्वेन माधवः ।। सापि स्वर्गच्युता भार्या तस्य शूद्रस्य यादव

tamāviveśa bhagavāṃstejasā svena mādhavaḥ || sāpi svargacyutā bhāryā tasya śūdrasya yādava

काशिराजसुता जाता भीमवेगस्य मानद ।। नाम्ना प्रभावती सुभ्रूस्त्र्यैलोक्यस्यैकसुन्दरी

kāśirājasutā jātā bhīmavegasya mānada || nāmnā prabhāvatī subhrūstryailokyasyaikasundarī

युवनाश्वस्तु तां वव्रे मान्धातुर्लक्षणान्विताम् ।। स राजा प्रददौ तां तु मान्धातुश्चित्रवाहनः

yuvanāśvastu tāṃ vavre māndhāturlakṣaṇānvitām || sa rājā pradadau tāṃ tu māndhātuścitravāhanaḥ

एकैव भार्या सा तस्य बभूवात्यन्तसुन्दरी ।। रूपयौवनसम्पन्ना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।। कृत्वोद्वाहमयोध्यायामभिषिच्य स तं नृपम्

ekaiva bhāryā sā tasya babhūvātyantasundarī || rūpayauvanasampannā prāṇebhyo'pi garīyasī || kṛtvodvāhamayodhyāyāmabhiṣicya sa taṃ nṛpam

युवनाश्वो वनं प्रायाद्वनादपि त्रिविष्टपम् ।। राज्यस्थोऽपि स मान्धाता त्रैलोक्यं सप्तभिर्दिनैः

yuvanāśvo vanaṃ prāyādvanādapi triviṣṭapam || rājyastho'pi sa māndhātā trailokyaṃ saptabhirdinaiḥ

रथेनैकेन वशगं चकार खड्गदर्पितः ।। पाताले गगने शैले समुद्रे च महात्मनः

rathenaikena vaśagaṃ cakāra khaḍgadarpitaḥ || pātāle gagane śaile samudre ca mahātmanaḥ

आसीत्तस्याप्रतिहता गतिश्चक्रस्य पार्थिव ।। चक्रवर्ती स धर्मात्मा वैष्णवश्च तथाऽभवत्

āsīttasyāpratihatā gatiścakrasya pārthiva || cakravartī sa dharmātmā vaiṣṇavaśca tathā'bhavat

समायुतानां बुभुजे स राज्यं दश मानद ।। ब्रह्माण्डमण्डपं यावत्सूर्यस्तपति रश्मिभिः ।। तावत्क्षेत्रं महीभर्तुर्युवनाश्वस्य कीर्त्यते

samāyutānāṃ bubhuje sa rājyaṃ daśa mānada || brahmāṇḍamaṇḍapaṃ yāvatsūryastapati raśmibhiḥ || tāvatkṣetraṃ mahībharturyuvanāśvasya kīrtyate

एवं स राजा विजितारिपक्षो देवाजिरालेपनकृद्बभूव ।।। भार्या च सा तस्य बभूव भार्या लोके वरिष्ठा प्रमदावराभ्यः

evaṃ sa rājā vijitāripakṣo devājirālepanakṛdbabhūva ||| bhāryā ca sā tasya babhūva bhāryā loke variṣṭhā pramadāvarābhyaḥ

170

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मान्धात्रुपाख्यानं नाम सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde māndhātrupākhyānaṃ nāma saptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १७१-१७५

वज्र उवाच ।। ।। स तु राजा मया ब्रह्मन्मांधाता भुवनेश्वरः ।। माहेश्वरेण शूलेन लवणेन हतः श्रुतः

vajra uvāca || || sa tu rājā mayā brahmanmāṃdhātā bhuvaneśvaraḥ || māheśvareṇa śūlena lavaṇena hataḥ śrutaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अजेयं वैष्णवं तेजस्तत्र नित्यं च जन्तुषु ।। नाशमायान्ति ते सर्वे हीना वैष्णव तेजसा

mārkaṇḍeya uvāca || ajeyaṃ vaiṣṇavaṃ tejastatra nityaṃ ca jantuṣu || nāśamāyānti te sarve hīnā vaiṣṇava tejasā

अविनाशि जगत्यस्मिन्न किञ्चिदथ विद्यते ।। ऋते तु महतस्तस्मात्तेजसो नृप वैष्णवात्

avināśi jagatyasminna kiñcidatha vidyate || ṛte tu mahatastasmāttejaso nṛpa vaiṣṇavāt

तेजस्तस्य सुदुर्वाह्यं देहिभिर्नप सर्वदा ।। तस्मात्तेन विहीनास्ते क्षयं गच्छन्ति मानद

tejastasya sudurvāhyaṃ dehibhirnapa sarvadā || tasmāttena vihīnāste kṣayaṃ gacchanti mānada

मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः ।। ब्रह्मा शम्भुस्तथैवार्कश्चन्द्रमाश्च शतक्रतुः

matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ || brahmā śambhustathaivārkaścandramāśca śatakratuḥ

एवमाद्यास्तथैवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा ।। गजच्छायानुमानेन वियुज्यन्ते च तेजसा

evamādyāstathaivānye yuktā vaiṣṇavatejasā || gajacchāyānumānena viyujyante ca tejasā

वितेजसश्च ते सर्वे पञ्चत्वमुपयान्ति च ।। पञ्चभूतात्मकं स्थूलं यत्किञ्चिज्जगतीगतम्

vitejasaśca te sarve pañcatvamupayānti ca || pañcabhūtātmakaṃ sthūlaṃ yatkiñcijjagatīgatam

सर्वं विनाशि तज्ज्ञेयं त्वया पार्थिवसत्तम ।। अविनाशि तु तद्विद्धि येन विश्वमिदं ततम्

sarvaṃ vināśi tajjñeyaṃ tvayā pārthivasattama || avināśi tu tadviddhi yena viśvamidaṃ tatam

यत्तु गन्धगुणैर्हीनं रूपस्पर्शविवर्जितम् ।। शब्दहीनं च विरसं सर्वेशं सर्वगं च यत्

yattu gandhaguṇairhīnaṃ rūpasparśavivarjitam || śabdahīnaṃ ca virasaṃ sarveśaṃ sarvagaṃ ca yat

1.171.10

निर्गुणं तद्गुणातीतमन्तिकस्थं च दूरगम् ।। सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्

nirguṇaṃ tadguṇātītamantikasthaṃ ca dūragam || sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।। सर्वेन्द्रियगुणं देवं सर्वतः परमेश्वरम्

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato'kṣiśiromukham || sarvendriyaguṇaṃ devaṃ sarvataḥ parameśvaram

अविनाशि तदेवैकं यस्योदरगतं जगत् ।। सदाशिवेति तं केचिदाहुर्देवं जगत्पतिम्

avināśi tadevaikaṃ yasyodaragataṃ jagat || sadāśiveti taṃ kecidāhurdevaṃ jagatpatim

वासुदेवेति चाप्यन्ये कालमित्येव चापरे।। देवमित्यपरे तं च स्वभावमिति चापरे

vāsudeveti cāpyanye kālamityeva cāpare|| devamityapare taṃ ca svabhāvamiti cāpare

कर्मेति चापरे प्राहुः पुरुषेति तथा परे ।। प्रणवाख्यं तथा तं च विदुर्वेदविदो जनाः

karmeti cāpare prāhuḥ puruṣeti tathā pare || praṇavākhyaṃ tathā taṃ ca vidurvedavido janāḥ

तदेकमजमव्यक्तमविनाशं नराधिप ।। ऋते तमेकमीशानमंतवत्सकलं जगत्

tadekamajamavyaktamavināśaṃ narādhipa || ṛte tamekamīśānamaṃtavatsakalaṃ jagat

एतत्तवोक्तं भुवनस्य पत्युर्मया स्वरूपं यदुवंशचन्द्र ।। भक्तिं विना बुद्धिमतापि यस्य शक्यं न वक्तुं ग्रहणं नरेण

etattavoktaṃ bhuvanasya patyurmayā svarūpaṃ yaduvaṃśacandra || bhaktiṃ vinā buddhimatāpi yasya śakyaṃ na vaktuṃ grahaṇaṃ nareṇa

171

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे पुरुष स्वरूपवर्णनं नामैकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde puruṣa svarūpavarṇanaṃ nāmaikasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। प्रादुर्भावा वराहाद्याः सर्वेशस्यामितात्मनः ।। महाभूतचयाः सर्वे जन्ममृत्युयुताश्च ये

vajra uvāca || prādurbhāvā varāhādyāḥ sarveśasyāmitātmanaḥ || mahābhūtacayāḥ sarve janmamṛtyuyutāśca ye

यद्येवं प्राणिभिस्तेषां को विशेषो भृगूत्तम ।। एतत्त्वं संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे

yadyevaṃ prāṇibhisteṣāṃ ko viśeṣo bhṛgūttama || etattvaṃ saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

मार्कण्डेय उवाच ।। सर्वे जीवा महीपाल कर्मबन्धनिबन्धनाः ।। जायन्ते च म्रियन्ते च परतन्त्राः सदैव च

mārkaṇḍeya uvāca || sarve jīvā mahīpāla karmabandhanibandhanāḥ || jāyante ca mriyante ca paratantrāḥ sadaiva ca

ईश्वरप्रेरितैर्नित्यं कर्मबन्धैः शुभाशुभैः ।। जन्मान्तरकृतैर्भूप सुखदुःखसमन्विताः

īśvarapreritairnityaṃ karmabandhaiḥ śubhāśubhaiḥ || janmāntarakṛtairbhūpa sukhaduḥkhasamanvitāḥ

वासुदेवस्तु धर्मात्मा प्रादुर्भावेषु यादव ।। आत्मनः स्वेच्छया जन्म विधत्ते मरणं तथा

vāsudevastu dharmātmā prādurbhāveṣu yādava || ātmanaḥ svecchayā janma vidhatte maraṇaṃ tathā

कर्माणि न च लिम्पन्ति प्रादुर्भावेष्वपि प्रभुम् ।। कर्मस्वपि सदा सक्तं पद्मपत्रमिवाम्भसा

karmāṇi na ca limpanti prādurbhāveṣvapi prabhum || karmasvapi sadā saktaṃ padmapatramivāmbhasā

फलानां कर्मजातानां भोगं तत्रापि यादव ।। नृणां दर्शयते मिथ्या मर्यादाभेदभीर्नृप

phalānāṃ karmajātānāṃ bhogaṃ tatrāpi yādava || nṛṇāṃ darśayate mithyā maryādābhedabhīrnṛpa

यदायदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति यादव ।। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ

yadāyadā hi dharmasya glānirbhavati yādava || abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjatyasau

देवतिर्यङ्मनुष्येषु गन्धर्वोरगपक्षिषु ।। योनिष्वन्येष्वपि तथा बुद्ध्वा कार्यबलाबलम्

devatiryaṅmanuṣyeṣu gandharvoragapakṣiṣu || yoniṣvanyeṣvapi tathā buddhvā kāryabalābalam

1.172.10

यस्यां यस्यां यदा योनौ प्रादुर्भवति कारणात् ।। तद्योनिसदृशं तत्स तदा लोके विचेष्टते

yasyāṃ yasyāṃ yadā yonau prādurbhavati kāraṇāt || tadyonisadṛśaṃ tatsa tadā loke viceṣṭate

संहर्तुं जगदीशानः समर्थोऽपि तदा नृप ।। तद्योनिसदृशोपायैर्वध्यान्हिंसति यादव

saṃhartuṃ jagadīśānaḥ samartho'pi tadā nṛpa || tadyonisadṛśopāyairvadhyānhiṃsati yādava

हार्दं तमस्तथा नैशं मूर्तं च पुरुषोत्तमः ।। एक एव स लोकानां नाशयत्यमलद्युतिः

hārdaṃ tamastathā naiśaṃ mūrtaṃ ca puruṣottamaḥ || eka eva sa lokānāṃ nāśayatyamaladyutiḥ

हार्दं ध्वस्तं तमस्तेन जगतो देवमूर्तिना ।। ज्योतीरूपेण च ध्वस्तं तमो नैशं सुदारुणम्

hārdaṃ dhvastaṃ tamastena jagato devamūrtinā || jyotīrūpeṇa ca dhvastaṃ tamo naiśaṃ sudāruṇam

तमो नाशयितुं मूर्तं प्रादुर्भावगतः सदा ।। मूर्तं तमश्च राजेन्द्र दैत्यदानवराक्षसाः

tamo nāśayituṃ mūrtaṃ prādurbhāvagataḥ sadā || mūrtaṃ tamaśca rājendra daityadānavarākṣasāḥ

वन्ध्यानामपि दैत्यानां देहस्थोऽपि जनार्दनः ।। न विमुञ्चति देहानि युक्त्या तांश्च जिघांसति

vandhyānāmapi daityānāṃ dehastho'pi janārdanaḥ || na vimuñcati dehāni yuktyā tāṃśca jighāṃsati

दैवतानां गुरूणां च द्विजानां च गुरुप्रियः ।। शास्त्रदृष्टेन विधिना भवत्याराधने रतः

daivatānāṃ gurūṇāṃ ca dvijānāṃ ca gurupriyaḥ || śāstradṛṣṭena vidhinā bhavatyārādhane rataḥ

न च तस्यास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।। नैवानाप्तमवाप्तव्यं वर्ततेऽथ च कर्मसु

na ca tasyāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana || naivānāptamavāptavyaṃ vartate'tha ca karmasu

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वशक्तिरपि प्रभुः ।। तथाप्यधीते यजते तपस्तप्यति पार्थिव

sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvaśaktirapi prabhuḥ || tathāpyadhīte yajate tapastapyati pārthiva

मर्यादास्थापनार्थाय जगतो हितकाम्यया ।। करोति राजन्कर्माणि कीनाश इव दुर्बलः

maryādāsthāpanārthāya jagato hitakāmyayā || karoti rājankarmāṇi kīnāśa iva durbalaḥ

1.172.20

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनु वर्तते

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ || sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanu vartate

एतत्कारणमास्थाय सदा कर्मसु वर्तते ।। प्रादुर्भावकृतो विष्णुर्यथान्यः प्राकृतस्तथा

etatkāraṇamāsthāya sadā karmasu vartate || prādurbhāvakṛto viṣṇuryathānyaḥ prākṛtastathā

देवेभ्यश्च ऋषिभ्यश्च वरान्प्रार्थयते सदा ।। वरांश्च वरदस्तेषां मानयत्यपि पाण्डव

devebhyaśca ṛṣibhyaśca varānprārthayate sadā || varāṃśca varadasteṣāṃ mānayatyapi pāṇḍava

प्रादुर्भावरतस्तस्मात्परोऽयमिति मानवाः ।। पुरुषं नाधिगच्छन्ति मोहितास्तस्य मायया

prādurbhāvaratastasmātparo'yamiti mānavāḥ || puruṣaṃ nādhigacchanti mohitāstasya māyayā

प्रादुर्भावं गतोऽप्येवं संहत्य स चराचरम् ।। निमेषान्तरमात्त्रेण शक्तिमाञ्जगतः प्रभुः

prādurbhāvaṃ gato'pyevaṃ saṃhatya sa carācaram || nimeṣāntaramāttreṇa śaktimāñjagataḥ prabhuḥ

प्रादुर्भावगतस्यापि तस्य सर्वगता स्मृता ।। स्वतन्त्रता च सर्वत्र नात्र कार्या विचारणा

prādurbhāvagatasyāpi tasya sarvagatā smṛtā || svatantratā ca sarvatra nātra kāryā vicāraṇā

महद्विशेषमेतत्ते प्राणिभिः प्राणिनां पतेः ।। मयोक्तं तस्य देवस्य सर्वगस्य स्वयम्भुवः

mahadviśeṣametatte prāṇibhiḥ prāṇināṃ pateḥ || mayoktaṃ tasya devasya sarvagasya svayambhuvaḥ

आक्षिप्ताः कर्मभिः पुण्यैः कैश्चिद्यदुवरोत्तम ।। तेषामाविशते देवस्तेजसा तेन सर्वशः

ākṣiptāḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ kaiścidyaduvarottama || teṣāmāviśate devastejasā tena sarvaśaḥ

आविष्टास्तेजसा तेन देवेन परमेष्ठिना ।। तद्वत्कर्माणि कुर्वन्ति पूज्यमाना महर्षिभिः

āviṣṭāstejasā tena devena parameṣṭhinā || tadvatkarmāṇi kurvanti pūjyamānā maharṣibhiḥ

तथा तु काले संन्यस्तास्तेन वैष्णवतेजसा ।। दिष्टान्तवशमायान्ति तस्यैव रुचितं यथा

tathā tu kāle saṃnyastāstena vaiṣṇavatejasā || diṣṭāntavaśamāyānti tasyaiva rucitaṃ yathā

1.172.30

ये च केचन लोकेऽस्मिन्दृश्यन्ते तेजसान्विताः ।। तेषां तद्वैष्णवं तेजस्त्वया ज्ञेयं महीपते

ye ca kecana loke'smindṛśyante tejasānvitāḥ || teṣāṃ tadvaiṣṇavaṃ tejastvayā jñeyaṃ mahīpate

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ यच्च सूर्ये जगत्पतौ ।। तेजः पश्यति तत्सर्वं वैष्णवं विद्धि पार्थिव

yaccandramasi yaccāgnau yacca sūrye jagatpatau || tejaḥ paśyati tatsarvaṃ vaiṣṇavaṃ viddhi pārthiva

अगस्त्यप्रमुखानां च या च शक्तिरतीन्द्रिया ।। तत्स्थस्य राजन्सा ज्ञेया त्वया वैष्णवतेजसा

agastyapramukhānāṃ ca yā ca śaktiratīndriyā || tatsthasya rājansā jñeyā tvayā vaiṣṇavatejasā

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।। तत्तदेवावगच्छ त्वं युक्तं वैष्णवतेजसा

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā || tattadevāvagaccha tvaṃ yuktaṃ vaiṣṇavatejasā

ब्राह्मणानां सुराणां च साध्वीनां च तथा गवाम् ।। जगतां धारिणीं शक्तिं विद्धि तां वैष्णवीं विभो

brāhmaṇānāṃ surāṇāṃ ca sādhvīnāṃ ca tathā gavām || jagatāṃ dhāriṇīṃ śaktiṃ viddhi tāṃ vaiṣṇavīṃ vibho

राजानस्तेजसा युक्ता वैष्णवेन वसुन्धराम् ।। पालयन्ति महीपाल वीर्योदग्रा यशस्विनः

rājānastejasā yuktā vaiṣṇavena vasundharām || pālayanti mahīpāla vīryodagrā yaśasvinaḥ

ऋषयश्च तथा विप्रा वेदवेदाङ्गपारगाः ।। पालयन्ति जगत्कृत्स्नं युक्ता वैष्णवतेजसा

ṛṣayaśca tathā viprā vedavedāṅgapāragāḥ || pālayanti jagatkṛtsnaṃ yuktā vaiṣṇavatejasā

त्रेतायुगादौ ये केचिज्जायन्ते चक्रवर्तिनः ।। गुरुणा विद्धि तान्सर्वान्संयुक्तान्विष्णुतेजसा

tretāyugādau ye kecijjāyante cakravartinaḥ || guruṇā viddhi tānsarvānsaṃyuktānviṣṇutejasā

आजानुबाहवः सर्वे न्यग्रोधपरिमण्डलाः ।। जिह्वया सकलं वक्त्रं परिमार्जन्ति ते तथा

ājānubāhavaḥ sarve nyagrodhaparimaṇḍalāḥ || jihvayā sakalaṃ vaktraṃ parimārjanti te tathā

षष्ट्या दन्तैश्च संयुक्ता दंष्ट्राभिश्च तथाष्टभिः ।। और्णेयं च शुभं तेषां भवत्यन्तर्भ्रुवोर्नृप

ṣaṣṭyā dantaiśca saṃyuktā daṃṣṭrābhiśca tathāṣṭabhiḥ || aurṇeyaṃ ca śubhaṃ teṣāṃ bhavatyantarbhruvornṛpa

1.172.40

चक्राङ्कितैः पादतलैः करैश्चापि शराङ्कितैः ।। जालपादकराश्चैव तथा तुरगमेहनाः

cakrāṅkitaiḥ pādatalaiḥ karaiścāpi śarāṅkitaiḥ || jālapādakarāścaiva tathā turagamehanāḥ

रूपवन्तः प्रभावन्तो वपुष्मन्तश्च यादव ।। अतीन्द्रियज्ञानबलाः पृथिव्यां चक्रवर्तिनः

rūpavantaḥ prabhāvanto vapuṣmantaśca yādava || atīndriyajñānabalāḥ pṛthivyāṃ cakravartinaḥ

तेषां तु सप्त रत्नानि भवन्तीह महीतले।। हस्त्यश्वरथरत्नानि भार्यारत्नं तथैव च

teṣāṃ tu sapta ratnāni bhavantīha mahītale|| hastyaśvaratharatnāni bhāryāratnaṃ tathaiva ca

तथैवायुधरत्नं च मणिरत्ननिधिस्तथा ।। चतस्रश्चाप्रतिहतास्तेषां तु गतयस्तथा

tathaivāyudharatnaṃ ca maṇiratnanidhistathā || catasraścāpratihatāsteṣāṃ tu gatayastathā

पाताले गगने शैले समुद्रे च महीपते।। समुद्रः स्तम्भितजलः प्रयाणे चक्रवर्तिनाम्

pātāle gagane śaile samudre ca mahīpate|| samudraḥ stambhitajalaḥ prayāṇe cakravartinām

भूसमाश्च तथा शैला मार्गे तेषां भवन्ति तु ।। भूमिर्ददाति विवरं पातालमुपयास्यताम्

bhūsamāśca tathā śailā mārge teṣāṃ bhavanti tu || bhūmirdadāti vivaraṃ pātālamupayāsyatām

न विषीदन्ति गगने तथा तेषां तुरङ्गमाः ।। श्रुतेन तपसा यज्ञैर्वीर्येणास्त्रबलेन च

na viṣīdanti gagane tathā teṣāṃ turaṅgamāḥ || śrutena tapasā yajñairvīryeṇāstrabalena ca

सर्वेभ्यस्तेऽतिरिच्यन्ते प्राणिभ्यो मनुजेश्वर ।। आराधितजगन्नाथाः प्राप्नुवन्तीह तत्पदम्

sarvebhyaste'tiricyante prāṇibhyo manujeśvara || ārādhitajagannāthāḥ prāpnuvantīha tatpadam

वर्षायुतानि जीवन्ति षडष्टौ सप्त वा नृप ।। तेषां च तेजसा विष्णुः करोत्याप्यायनं सदा

varṣāyutāni jīvanti ṣaḍaṣṭau sapta vā nṛpa || teṣāṃ ca tejasā viṣṇuḥ karotyāpyāyanaṃ sadā

येन ते कथितं सर्वं प्राप्नुवन्ति गुणोदयम् ।। स्थानान्तरगतेनापि तेऽपि वैष्णवतेजसा

yena te kathitaṃ sarvaṃ prāpnuvanti guṇodayam || sthānāntaragatenāpi te'pi vaiṣṇavatejasā

1.172.50

संहारमुपगच्छन्ति क्षयकाल उपस्थिते ।। क्षयकाले च मान्धातुस्तेजस्तदतिदुःसहम्

saṃhāramupagacchanti kṣayakāla upasthite || kṣayakāle ca māndhātustejastadatiduḥsaham

वैष्णवं शूलिशूलाग्रमाश्रयामास यादव ।। अर्जुनस्य नरेन्द्रस्य युक्तस्य हरितेजसा

vaiṣṇavaṃ śūliśūlāgramāśrayāmāsa yādava || arjunasya narendrasya yuktasya haritejasā

हरिरेवान्तकृच्चासीद्रामो भृगुकुलोद्वह ।। भार्गवस्य च रामस्य तेजस्तदतिदुःसहम्

harirevāntakṛccāsīdrāmo bhṛgukulodvaha || bhārgavasya ca rāmasya tejastadatiduḥsaham

आदत्ते वैष्णवं घोरं रामो दशरथात्मजः ।। काञ्चित्तनुमधिष्ठाय तेन घोरेण तेजसा

ādatte vaiṣṇavaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ || kāñcittanumadhiṣṭhāya tena ghoreṇa tejasā

करोति देवकार्याणि कृतकर्मा ततः प्रभुः ।। आदानं तेजसस्तस्य विधत्ते स स्वतेजसा

karoti devakāryāṇi kṛtakarmā tataḥ prabhuḥ || ādānaṃ tejasastasya vidhatte sa svatejasā

नान्यः शमयिता लोके नृप वैष्णवतेजसः

nānyaḥ śamayitā loke nṛpa vaiṣṇavatejasaḥ

तस्यावतारेषु मया स्वरूपमेतत्तवोक्तं भुवनस्य पत्युः ।। रहस्यमेतत्परमं मुनीनां ज्ञानामृतं कल्मषनाशकारि

tasyāvatāreṣu mayā svarūpametattavoktaṃ bhuvanasya patyuḥ || rahasyametatparamaṃ munīnāṃ jñānāmṛtaṃ kalmaṣanāśakāri

172

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे प्रादुभावस्वरूपवर्णनं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde prādubhāvasvarūpavarṇanaṃ nāma dvisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। युवनाश्वेन यद्राज्ञा पुत्रीयं तु कृतं व्रतम् ।। तमहं श्रोतुमिच्छामि जनानां हितकाम्यया

vajra uvāca || yuvanāśvena yadrājñā putrīyaṃ tu kṛtaṃ vratam || tamahaṃ śrotumicchāmi janānāṃ hitakāmyayā

मार्कण्डेय उवाच ।। पुत्रीयं ते प्रवक्ष्यामि व्रतं भूपाल सत्तम ।। अनन्तव्रतमित्युक्तं सेवतां पुत्रजन्मदम्

mārkaṇḍeya uvāca || putrīyaṃ te pravakṣyāmi vrataṃ bhūpāla sattama || anantavratamityuktaṃ sevatāṃ putrajanmadam

मासिमासि तु नक्षत्रं मासनाम्ना तु चिह्नितम् ।। सम्प्राप्य पूजयेद्देवं सोपवासो नरोत्तम

māsimāsi tu nakṣatraṃ māsanāmnā tu cihnitam || samprāpya pūjayeddevaṃ sopavāso narottama

एकैकमङ्गं देवस्य प्रतिमासं विशेषतः ।। पूजयेत्प्रयतः शुद्धः शृणु चाङ्गक्रमं मम

ekaikamaṅgaṃ devasya pratimāsaṃ viśeṣataḥ || pūjayetprayataḥ śuddhaḥ śṛṇu cāṅgakramaṃ mama

मार्गशीर्षादथारभ्य व्रतमेतत्समारभेत् ।। देवस्य मार्गशीर्षे तु वामं जानुं समर्चयेत्

mārgaśīrṣādathārabhya vratametatsamārabhet || devasya mārgaśīrṣe tu vāmaṃ jānuṃ samarcayet

कटिभागं तथा वामं पौषे मासि समर्चयेत् ।। माघे मघासु वामं च भुजं देवस्य पूजयेत्

kaṭibhāgaṃ tathā vāmaṃ pauṣe māsi samarcayet || māghe maghāsu vāmaṃ ca bhujaṃ devasya pūjayet

उत्तराफल्गुनीऋक्षे स्कन्धं वामं प्रपूजयेत् ।। चतुर्ष्वेतेषु वामेषु गोमूत्रस्नानमाचरेत्

uttarāphalgunīṛkṣe skandhaṃ vāmaṃ prapūjayet || caturṣveteṣu vāmeṣu gomūtrasnānamācaret

पूजनं देवदेवस्य रक्तैः पुष्पादिभिस्तथा ।। होमो घृतेन कर्तव्यस्तिलदानं द्विजातिषु

pūjanaṃ devadevasya raktaiḥ puṣpādibhistathā || homo ghṛtena kartavyastiladānaṃ dvijātiṣu

ताम्रस्य च तथा दानं गोमूत्रप्राशनं ततः ।। हविष्यान्नेन चाहारं ततः कार्यं विजानता

tāmrasya ca tathā dānaṃ gomūtraprāśanaṃ tataḥ || haviṣyānnena cāhāraṃ tataḥ kāryaṃ vijānatā

1.173.10

देवस्य दक्षिणं स्कन्धं चैत्रे चित्रासु पूजयेत् ।। वैशाखे च विशाखासु बाहुं देवस्य दक्षिणम्

devasya dakṣiṇaṃ skandhaṃ caitre citrāsu pūjayet || vaiśākhe ca viśākhāsu bāhuṃ devasya dakṣiṇam

दक्षिणं कटिभागं च ज्येष्ठे ज्येष्ठासु पूजयेत् ।। दक्षिणं च तथा जानुमाषाढे वैश्वदेवके ५१

dakṣiṇaṃ kaṭibhāgaṃ ca jyeṣṭhe jyeṣṭhāsu pūjayet || dakṣiṇaṃ ca tathā jānumāṣāḍhe vaiśvadevake 51

चतुर्ष्वेतेषु मासेषु क्षीरस्नानं विधीयते ।। पीतपुष्पादिपूजा च देवदेवस्य चक्रिणः

caturṣveteṣu māseṣu kṣīrasnānaṃ vidhīyate || pītapuṣpādipūjā ca devadevasya cakriṇaḥ

होमं च शालिभिः कुर्याद्यवा देया द्विजातिषु ।। रजतं च तथा देयं यथान्नेन भुजिक्रिया

homaṃ ca śālibhiḥ kuryādyavā deyā dvijātiṣu || rajataṃ ca tathā deyaṃ yathānnena bhujikriyā

तथा कार्या मनुष्येन्द्र श्रावणे्श्रावणे ततः ।। पादादौ पूजयेत्तस्य यस्येदं सकलं जगत्

tathā kāryā manuṣyendra śrāvaṇe्śrāvaṇe tataḥ || pādādau pūjayettasya yasyedaṃ sakalaṃ jagat

गुप्तं भाद्रपदे मासि आश्विने हृदयं ततः ।। शिरसः पूजनं कार्यं कार्तिके कृत्तिकासु च

guptaṃ bhādrapade māsi āśvine hṛdayaṃ tataḥ || śirasaḥ pūjanaṃ kāryaṃ kārtike kṛttikāsu ca

चतुर्ष्वेतेषु एतेषु मासेषु दध्ना स्नानं विधीयते ।। पूजनं देवदेवस्य शुक्लैः पुष्पादिभिस्तथा

caturṣveteṣu eteṣu māseṣu dadhnā snānaṃ vidhīyate || pūjanaṃ devadevasya śuklaiḥ puṣpādibhistathā

क्षीरेण होमः कर्तव्यो घृतं देयं द्विजातिषु ।। सुवर्णं तु तथा राजन्दध्ना कार्यां भुजिक्रिया

kṣīreṇa homaḥ kartavyo ghṛtaṃ deyaṃ dvijātiṣu || suvarṇaṃ tu tathā rājandadhnā kāryāṃ bhujikriyā

अनन्तनाम जप्तव्यं सर्वमासेषु पार्थिव।। तेनैव नाम्ना देवस्य होमकर्माणि निर्दिशेत्

anantanāma japtavyaṃ sarvamāseṣu pārthiva|| tenaiva nāmnā devasya homakarmāṇi nirdiśet

व्रतावसाने दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तु भोजनम् ।। दानं शक्त्या च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यो नराधिप

vratāvasāne dātavyaṃ brāhmaṇebhyastu bhojanam || dānaṃ śaktyā ca dātavyaṃ brāhmaṇebhyo narādhipa

1.173.20

संवत्सरादवाप्नोति सर्वानेव मनोरथान् ।। पुत्रार्थिभिर्वृत्तिकामैर्भृत्यदारधनेप्सुभिः

saṃvatsarādavāpnoti sarvāneva manorathān || putrārthibhirvṛttikāmairbhṛtyadāradhanepsubhiḥ

प्रार्थयद्भिश्च कर्तव्यं बलमारोग्यसम्पदम् ।। एतद्व्रतं महाराज पुण्यं स्वस्त्ययनं परम्

prārthayadbhiśca kartavyaṃ balamārogyasampadam || etadvrataṃ mahārāja puṇyaṃ svastyayanaṃ param

अनन्तव्रतमित्युक्तं सर्वकल्मषनाशनम् ।। व्रतमेतत्पुरा कृत्वा युवनाश्वो महीपतिः

anantavratamityuktaṃ sarvakalmaṣanāśanam || vratametatpurā kṛtvā yuvanāśvo mahīpatiḥ

मान्धातारं सुतं लेभे राजानं चक्रवर्तिनम् ।। कृतवीर्यस्य राजेन्द्र भार्या शीलधरा तथा

māndhātāraṃ sutaṃ lebhe rājānaṃ cakravartinam || kṛtavīryasya rājendra bhāryā śīladharā tathā

व्रतेनानेन सा लेभे पुत्रं बाहुसहस्रिणम् ।। कार्तवीर्यार्जुनं नाम राजानं चक्रवर्तिनम्

vratenānena sā lebhe putraṃ bāhusahasriṇam || kārtavīryārjunaṃ nāma rājānaṃ cakravartinam

यमाविवेश भगवांस्तेजसा स्वेन माधवः ।। नमस्ते कार्तवीर्याय अर्जुनाय महात्मने

yamāviveśa bhagavāṃstejasā svena mādhavaḥ || namaste kārtavīryāya arjunāya mahātmane

सप्तद्वीपसमुद्रायां मेदिन्यामीश्वराय च ।। एतावदुक्ता पुण्येन तिलप्रस्थस्य युज्यते

saptadvīpasamudrāyāṃ medinyāmīśvarāya ca || etāvaduktā puṇyena tilaprasthasya yujyate

राजन्दत्तस्य विधिवद्ब्राह्मणाय यतात्मने ।। यस्य वै जातमात्रस्य प्रववावनिलः शुभः

rājandattasya vidhivadbrāhmaṇāya yatātmane || yasya vai jātamātrasya pravavāvanilaḥ śubhaḥ

नीरजस्कमभूद्व्योम मुदं प्रापाखिलं जगत्।। समाश्रयार्थं नृपतिं दैत्या मानुष्यतां गताः

nīrajaskamabhūdvyoma mudaṃ prāpākhilaṃ jagat|| samāśrayārthaṃ nṛpatiṃ daityā mānuṣyatāṃ gatāḥ

आश्रयामासुरव्यग्राश्शतशोऽथ सहस्रशः ।। यस्मिन्राजन्वतीवार्ता भूमिर्भारावपीडिता ।। दधार कृच्छ्रेणात्मानं जलाविलवपुर्नृप

āśrayāmāsuravyagrāśśataśo'tha sahasraśaḥ || yasminrājanvatīvārtā bhūmirbhārāvapīḍitā || dadhāra kṛcchreṇātmānaṃ jalāvilavapurnṛpa

1.173.30

पुत्रीयमेतत्तव राजसिंह मया व्रतं ते कथितं पुराणम् ।। कर्तव्यमेतद्भुवि पुत्रकामैः पापापहं धर्मविवर्धनं च

putrīyametattava rājasiṃha mayā vrataṃ te kathitaṃ purāṇam || kartavyametadbhuvi putrakāmaiḥ pāpāpahaṃ dharmavivardhanaṃ ca

173

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽनन्तव्रतमाहात्म्यवर्णनो नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'nantavratamāhātmyavarṇano nāma trisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि मासनक्षत्रपूजनम् ।। यत्फलं देवदेवस्य पुरुषः समुपाश्नुते

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi māsanakṣatrapūjanam || yatphalaṃ devadevasya puruṣaḥ samupāśnute

आरभ्य कार्तिकादेतद्व्रतं कार्यं विजानता ।। पारणत्रितयेनैतद्व्रतं परिसमाप्यते

ārabhya kārtikādetadvrataṃ kāryaṃ vijānatā || pāraṇatritayenaitadvrataṃ parisamāpyate

चातुर्मास्यं तथैवात्र पारणं नृप कीर्तितम् ।। पारणेपारणे राजन्प्रतिमासविधिं शृणु

cāturmāsyaṃ tathaivātra pāraṇaṃ nṛpa kīrtitam || pāraṇepāraṇe rājanpratimāsavidhiṃ śṛṇu

पञ्चगव्यजलस्नानं सदैव च समाचरेत् ।। पुष्पादिपूजा कर्तव्या यथालाभमुपाहृतैः

pañcagavyajalasnānaṃ sadaiva ca samācaret || puṣpādipūjā kartavyā yathālābhamupāhṛtaiḥ

नैवेद्यं कृसरं पूर्वमत्र मासचतुष्टयम् ।। यावकेन तथा कार्यं मध्यमं च चतुष्टयम्

naivedyaṃ kṛsaraṃ pūrvamatra māsacatuṣṭayam || yāvakena tathā kāryaṃ madhyamaṃ ca catuṣṭayam

चतुष्टये तृतीये च नैवेद्यं पायसं भवेत् ।। तेनैवान्नेन राजेन्द्र ब्राह्मणान्भोजयेद्बुधः

catuṣṭaye tṛtīye ca naivedyaṃ pāyasaṃ bhavet || tenaivānnena rājendra brāhmaṇānbhojayedbudhaḥ

नक्तं नैवेद्यमश्नीयाद्वाग्यतः सुसमाहितः ।। संयतस्तां भवेद्रात्रिं तथा स्थण्डिलशायकः

naktaṃ naivedyamaśnīyādvāgyataḥ susamāhitaḥ || saṃyatastāṃ bhavedrātriṃ tathā sthaṇḍilaśāyakaḥ

एवं कुर्यात्पुनस्तावद्यावत्कार्तिककृत्तिका ।। तत्र सम्पूज्य देवेशमारम्भ विधिना नृप

evaṃ kuryātpunastāvadyāvatkārtikakṛttikā || tatra sampūjya deveśamārambha vidhinā nṛpa

भाजनं घृतसंपूर्णं सहिरण्यं द्विजातये ।। दातव्यं भोजनं कार्यं ब्राह्मणानां विशेषतः

bhājanaṃ ghṛtasaṃpūrṇaṃ sahiraṇyaṃ dvijātaye || dātavyaṃ bhojanaṃ kāryaṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

1.174.10

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुष सत्तमः ।। लब्ध्वा स्थानं च मोदेत तथा नारी च यादव

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ puruṣa sattamaḥ || labdhvā sthānaṃ ca modeta tathā nārī ca yādava

स्थिरां श्रियं धर्ममतिं बलं च सौभाग्यमोजः स्थिरसत्त्वतां च ।। आस्थां सुदीर्घां त्रिदिवे च कुर्याद्व्रतं नृणामेतदतीव पुण्यम्

sthirāṃ śriyaṃ dharmamatiṃ balaṃ ca saubhāgyamojaḥ sthirasattvatāṃ ca || āsthāṃ sudīrghāṃ tridive ca kuryādvrataṃ nṛṇāmetadatīva puṇyam

174

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मासनक्षत्रपूजनं नाम चतुस्सप्त त्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde māsanakṣatrapūjanaṃ nāma catussapta tyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्र ते वर्णयिष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।। स्वर्गे वृत्तां समाश्रित्य मासनक्षत्र पूजनम्

mārkaṇḍeya uvāca || atra te varṇayiṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm || svarge vṛttāṃ samāśritya māsanakṣatra pūjanam

पूर्वैस्तु चरितं शक्र नाहं जानामि किञ्चन ।। भवतः समकालीनं विद्धि मां सुरसत्तम

pūrvaistu caritaṃ śakra nāhaṃ jānāmi kiñcana || bhavataḥ samakālīnaṃ viddhi māṃ surasattama

इयं सिद्धा विजानाति प्रख्याता शाम्बरायणी ।। एवमुक्तस्ततः शक्रः पप्रच्छ बलसूदनः

iyaṃ siddhā vijānāti prakhyātā śāmbarāyaṇī || evamuktastataḥ śakraḥ papraccha balasūdanaḥ

जगाद सा च शक्रस्य पूर्वेन्द्रचरितं महत् ।। शक्राणां सा व्यतीतानां शतशोऽथ सहस्रशः

jagāda sā ca śakrasya pūrvendracaritaṃ mahat || śakrāṇāṃ sā vyatītānāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

जगाद तत्र चरितं कल्पेष्वन्येष्वपि प्रभो ।। शाम्बरायण्युवाच ।। सर्वेषामपि शक्राणां ये तु दायादबान्धवाः

jagāda tatra caritaṃ kalpeṣvanyeṣvapi prabho || śāmbarāyaṇyuvāca || sarveṣāmapi śakrāṇāṃ ye tu dāyādabāndhavāḥ

सर्वे विनाशितास्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।। सर्वे शक्रास्तथा युक्तास्तेन वैष्णवतेजसा

sarve vināśitāstena viṣṇunā prabhaviṣṇunā || sarve śakrāstathā yuktāstena vaiṣṇavatejasā

भूतेभ्यस्त्वतिरिच्यन्ते तेन ते गुणसम्पदः ।। दानेन यज्ञैः शौर्येण तपसा च बलेन च

bhūtebhyastvatiricyante tena te guṇasampadaḥ || dānena yajñaiḥ śauryeṇa tapasā ca balena ca

श्रुतेन धर्मिष्ठतया देवदैत्यमहोरगान् ।। ऋषयश्च महाभागास्तेपि पार्थिवसत्तम

śrutena dharmiṣṭhatayā devadaityamahoragān || ṛṣayaśca mahābhāgāstepi pārthivasattama

वरं सम्पावनं तैश्च कृतं सर्वं स्वयंभुवा ।। पराजयं यतः प्राप्ता दायादेभ्यः पुनःपुनः

varaṃ sampāvanaṃ taiśca kṛtaṃ sarvaṃ svayaṃbhuvā || parājayaṃ yataḥ prāptā dāyādebhyaḥ punaḥpunaḥ

1.175.10

सर्वेश्वरा वीर्यबलोपपन्ना धर्मे निविष्टा जगतः प्रधानाः ।। त्यक्ताधिकाराश्च ततः क्रमेण सर्वे गता विष्णुसहायतां च

sarveśvarā vīryabalopapannā dharme niviṣṭā jagataḥ pradhānāḥ || tyaktādhikārāśca tataḥ krameṇa sarve gatā viṣṇusahāyatāṃ ca

175

इति विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रचरिताख्यानं नाम पञ्चसप्तत्यधिकशततमोध्यायः

iti viṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakracaritākhyānaṃ nāma pañcasaptatyadhikaśatatamodhyāyaḥ

अध्यायाः १७६-१८०

इन्द्र उवाच ।। यस्मिन्काले व्यतीता ये षडिन्द्रा भूरितेजसः ।। तेषां चरितमिच्छामि श्रोतुं विस्तरशः शुभे

indra uvāca || yasminkāle vyatītā ye ṣaḍindrā bhūritejasaḥ || teṣāṃ caritamicchāmi śrotuṃ vistaraśaḥ śubhe

प्रति शक्रं मनुं भद्रे मनुपुत्रांस्तथैव च ।। देवान्सप्तऋषींश्चैव तथा दायादबांधवान्

prati śakraṃ manuṃ bhadre manuputrāṃstathaiva ca || devānsaptaṛṣīṃścaiva tathā dāyādabāṃdhavān

शक्रस्य तेषां च वधं तथा देवाज्जनार्दनात् ।। त्वत्तोहं श्रोतु मिच्छामि सर्वं त्वं वेत्सि सुन्दरि

śakrasya teṣāṃ ca vadhaṃ tathā devājjanārdanāt || tvattohaṃ śrotu micchāmi sarvaṃ tvaṃ vetsi sundari

शाम्बरायण्युवाच।। ब्रह्मणो मानसः पुत्रः प्रथमस्तु मनुः स्मृतः ।। दश पुत्राश्च तस्येमे ख्यातास्त्रिभुवनेश्वर

śāmbarāyaṇyuvāca|| brahmaṇo mānasaḥ putraḥ prathamastu manuḥ smṛtaḥ || daśa putrāśca tasyeme khyātāstribhuvaneśvara

अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ज्योतिष्मान्द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्र एव च

agnīdhraścātibāhuśca medhā medhātithirvasuḥ || jyotiṣmāndyutimānhavyaḥ savanaḥ satra eva ca

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। वसिष्ठश्च महातेजा ऋषयः सप्त कीर्तिताः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ || vasiṣṭhaśca mahātejā ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

जयाख्याश्चाजिताख्याश्च शुक्रयामास्तथैव च ।। गणा द्वादशका एते चत्वारः सोमपीथिनः

jayākhyāścājitākhyāśca śukrayāmāstathaiva ca || gaṇā dvādaśakā ete catvāraḥ somapīthinaḥ

विश्वभुङ्नाम देवानां तेषामिन्द्रो बभूव ह ।। आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः

viśvabhuṅnāma devānāṃ teṣāmindro babhūva ha || āsaṃstasyāsurā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ

बभूव नृपतिर्येषां बाष्कलो नाम नामतः ।। यस्य हस्तादुभौ लोकौ वामनेन हृतौ पुरा

babhūva nṛpatiryeṣāṃ bāṣkalo nāma nāmataḥ || yasya hastādubhau lokau vāmanena hṛtau purā

1.176.10

क्रमद्वयेन तु हृतं पातालं च सुरेश्वर ।। यस्य पुत्रवतस्त्वासीत्केशी नाम बलोत्कटः

kramadvayena tu hṛtaṃ pātālaṃ ca sureśvara || yasya putravatastvāsītkeśī nāma balotkaṭaḥ

जहार भूयस्त्रैलोक्यं शक्रस्याक्रम्य दुर्मतिः ।। तमाहूय रणे विष्णुस्तार्क्ष्यप्रवरवाहनः

jahāra bhūyastrailokyaṃ śakrasyākramya durmatiḥ || tamāhūya raṇe viṣṇustārkṣyapravaravāhanaḥ

द्विधा चकार चक्रेण त्रैलोक्यहितकाम्यया

dvidhā cakāra cakreṇa trailokyahitakāmyayā

एवं हतस्तेन पुरारिमुख्यो महात्मना कालसमप्रभावः ।।. शक्रप्रियार्थं जगतां हितार्थं देवेश्वरेणाप्रतिमेन तेन

evaṃ hatastena purārimukhyo mahātmanā kālasamaprabhāvaḥ ||. śakrapriyārthaṃ jagatāṃ hitārthaṃ deveśvareṇāpratimena tena

176

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शाम्बरायणीवाक्ये प्रथममन्वंतरवर्णनं नाम षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śāmbarāyaṇīvākye prathamamanvaṃtaravarṇanaṃ nāma ṣaṭsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। मनुः स्वारोचिषो नाम बभूव तदनन्तरम ।। यस्यासन्सुमहाभागाः पुत्रा भूमण्डलेश्वराः

śāmbarāyaṇyuvāca || manuḥ svārociṣo nāma babhūva tadanantarama || yasyāsansumahābhāgāḥ putrā bhūmaṇḍaleśvarāḥ

चैत्रः कविरुतश्चैव कृतान्तो विद्युतो रविः ।। बृहद्ग्रहो नभश्चैव महाबलपराक्रमः

caitraḥ kavirutaścaiva kṛtānto vidyuto raviḥ || bṛhadgraho nabhaścaiva mahābalaparākramaḥ

ऊर्जस्तस्य तथा प्राण ऋषभो निश्चलस्तथा ।। दन्तोभिः शाक्वरीवांश्च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

ūrjastasya tathā prāṇa ṛṣabho niścalastathā || dantobhiḥ śākvarīvāṃśca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

भूषिता द्वादश प्रोक्तास्तथा पारावताश्च ये ।। तेषामिन्द्रो विपश्चिच्च महात्मा लोकविश्रुतः

bhūṣitā dvādaśa proktāstathā pārāvatāśca ye || teṣāmindro vipaścicca mahātmā lokaviśrutaḥ

आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ।। तेषामासीत्तदा राजा पुरुकुत्सो बलाधिकः

āsaṃstasyāsurā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ || teṣāmāsīttadā rājā purukutso balādhikaḥ

शक्रस्य विप्रियासक्तो मृगयायै वनङ्गतः ।। व्यधमत्कुञ्जरान्मत्तान्बहुवीर्यसमाश्रयः ।। हस्ती भूपालसचिवः स जघान हरीन्वने

śakrasya vipriyāsakto mṛgayāyai vanaṅgataḥ || vyadhamatkuñjarānmattānbahuvīryasamāśrayaḥ || hastī bhūpālasacivaḥ sa jaghāna harīnvane

जघान सः शैल इवातिवर्ष्मा नीलाञ्जनाभो रचिताग्रहस्तः ।। जघान तं दैत्यवरं प्रसह्य देवासुराणां समरेष्ववध्यम्

jaghāna saḥ śaila ivātivarṣmā nīlāñjanābho racitāgrahastaḥ || jaghāna taṃ daityavaraṃ prasahya devāsurāṇāṃ samareṣvavadhyam

177

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रम्प्रति शाम्बरायण्युपाख्याने द्वितीयमन्वन्तरकथावर्णनन्नाम सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakramprati śāmbarāyaṇyupākhyāne dvitīyamanvantarakathāvarṇanannāma saptasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। ।। औत्तमस्य मनोः पुत्रास्तृतीयस्य निबोध मे ।। अजश्च परशुश्चैव देवदेवो वृधो नयः

śāmbarāyaṇyuvāca || || auttamasya manoḥ putrāstṛtīyasya nibodha me || ajaśca paraśuścaiva devadevo vṛdho nayaḥ

देवावृधश्चाप्रतिमो महोत्साहो गजस्तथा ।। विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः

devāvṛdhaścāpratimo mahotsāho gajastathā || vinītaśca suketuśca sumitraḥ subalaḥ śuciḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि ऋषयः सप्त वै तदा ।। रजोबाहूर्ध्वबाहू च सवनश्चानघश्च यः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi ṛṣayaḥ sapta vai tadā || rajobāhūrdhvabāhū ca savanaścānaghaśca yaḥ

सुतपाः शक्तिरित्येते ऋषयः सप्त कीर्तिताः ।। वशवर्तिनः स्वधासानो वशा सत्यहा मतार्दनाः

sutapāḥ śaktirityete ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ || vaśavartinaḥ svadhāsāno vaśā satyahā matārdanāḥ

पञ्च देवगणाः प्रोक्ताः सर्वे द्वादशकास्तु ते ।। तेषां सुचित्तिर्नामाऽभूच्छक्रः परपुरञ्जयः

pañca devagaṇāḥ proktāḥ sarve dvādaśakāstu te || teṣāṃ sucittirnāmā'bhūcchakraḥ parapurañjayaḥ

आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ।। येषामासीद्बली राजा प्रलम्बो नाम नामतः

āsaṃstasyāsurā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ || yeṣāmāsīdbalī rājā pralambo nāma nāmataḥ

शक्रस्य विप्रियासक्तं तं समुद्राम्बुवाहिनम् ।। मत्स्यरूपधरो विष्णुर्ग्रस्तवान्बलवत्तरम्

śakrasya vipriyāsaktaṃ taṃ samudrāmbuvāhinam || matsyarūpadharo viṣṇurgrastavānbalavattaram

कालानलाभं तु विदेशशत्रुं रूपेण मात्स्येन जगत्प्रचारः ।। जघान तं पर्वतकूटमात्रं समुद्र मध्ये शरदानतृप्तम्

kālānalābhaṃ tu videśaśatruṃ rūpeṇa mātsyena jagatpracāraḥ || jaghāna taṃ parvatakūṭamātraṃ samudra madhye śaradānatṛptam

178

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीयमन्वन्तरवर्णनन्नामाष्टसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tṛtīyamanvantaravarṇanannāmāṣṭasaptatyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। ।। तामसस्य मनोः पुत्रांश्चतुर्थस्य निबोध मे ।। जानुजङ्घः शान्तभयो नरः ख्यातिर्नरस्तथा

śāmbarāyaṇyuvāca || || tāmasasya manoḥ putrāṃścaturthasya nibodha me || jānujaṅghaḥ śāntabhayo naraḥ khyātirnarastathā

प्रियभृत्यो ह्यविक्षिच्च प्रस्थिलश्च दृढेषुधिः ।। कृतश्च कृतगन्धश्च तामसस्य मनोः सुताः

priyabhṛtyo hyavikṣicca prasthilaśca dṛḍheṣudhiḥ || kṛtaśca kṛtagandhaśca tāmasasya manoḥ sutāḥ

ऋषिर्वनः कठीयान्वै गात्रश्चैत्रोऽग्निरेव च ।। ज्योतिर्वासाः पृथुः कार्य ऋषयः सप्त कीर्तिताः

ṛṣirvanaḥ kaṭhīyānvai gātraścaitro'gnireva ca || jyotirvāsāḥ pṛthuḥ kārya ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

सत्याः सुपादाः सुरिहा हरश्चेति प्रकीर्तिताः ।। देवतानां गणा एते चत्वारः पञ्चविंशकाः

satyāḥ supādāḥ surihā haraśceti prakīrtitāḥ || devatānāṃ gaṇā ete catvāraḥ pañcaviṃśakāḥ

सत्यानामपि भेदौ द्वौ सत्या विश्वाश्च कीर्तिताः ।। सत्या द्वादश निर्दिष्टा विश्वा प्रोक्तास्त्रयोदश

satyānāmapi bhedau dvau satyā viśvāśca kīrtitāḥ || satyā dvādaśa nirdiṣṭā viśvā proktāstrayodaśa

तेषामासीन्महातेजा शिबिरिंद्रः प्रतापवान्।। आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः

teṣāmāsīnmahātejā śibiriṃdraḥ pratāpavān|| āsaṃstasyāsurā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ

येषामासीन्महातेजा राजा भीमरथः प्रभुः ।। प्रसाद्य येन ब्रह्माणमवध्यत्वं स्थले वृतम्

yeṣāmāsīnmahātejā rājā bhīmarathaḥ prabhuḥ || prasādya yena brahmāṇamavadhyatvaṃ sthale vṛtam

जलं स वर्जयामास ततः प्रभृति दुर्मतिः ।। स ददर्श मरौ कूर्मं पर्वताकारदर्शनम्

jalaṃ sa varjayāmāsa tataḥ prabhṛti durmatiḥ || sa dadarśa marau kūrmaṃ parvatākāradarśanam

तमारुरोह दुर्बुद्धिः कौतूहलसमन्वितः ।। समारूढं महाकायमादाय भगवान्हरिः

tamāruroha durbuddhiḥ kautūhalasamanvitaḥ || samārūḍhaṃ mahākāyamādāya bhagavānhariḥ

1.179.10

कूर्मरूपधरो वेगात्पातालजलमाविशत् ।। पातालजलमानीय मज्जयित्वा जघान तम् ।। आक्रम्य तं महाकायं महता कूर्मवर्ष्मणा

kūrmarūpadharo vegātpātālajalamāviśat || pātālajalamānīya majjayitvā jaghāna tam || ākramya taṃ mahākāyaṃ mahatā kūrmavarṣmaṇā

एवं स कूर्मेण जले प्रसह्य देवेश्वरस्याप्रतिमस्य शत्रुः ।। निपातितः सर्वसुरप्रधानः सर्वेश्वरेणा प्रतिमेन तेन

evaṃ sa kūrmeṇa jale prasahya deveśvarasyāpratimasya śatruḥ || nipātitaḥ sarvasurapradhānaḥ sarveśvareṇā pratimena tena

179

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्थतामसमन्वन्तरवर्णनन्नामैकोनाशीत्यधिकशततमोऽ ध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturthatāmasamanvantaravarṇanannāmaikonāśītyadhikaśatatamo' dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। रैवतस्य मनोः पुत्रान्पञ्चमस्य निबोध मे ।। महापुराणः सम्भाव्यः प्रत्यङ्गः परहा शुचिः

śāmbarāyaṇyuvāca || raivatasya manoḥ putrānpañcamasya nibodha me || mahāpurāṇaḥ sambhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śuciḥ

चलबिन्दुर्निरामित्रः केतुशृंगो दृढव्रतः ।। रैवतस्य मनोः पुत्रा ऋषयस्तस्य वच्मि ते

calabindurnirāmitraḥ ketuśṛṃgo dṛḍhavrataḥ || raivatasya manoḥ putrā ṛṣayastasya vacmi te

वेदश्रुतिर्वेदबाहुरूर्ध्वबाहुर्यजुस्तथा ।। हिरण्यरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रस्तथैव च

vedaśrutirvedabāhurūrdhvabāhuryajustathā || hiraṇyaromā parjanyaḥ satyanetrastathaiva ca

आभूतराजसश्चैव तथा देवाः सुमेधसः ।। वैकुण्ठाश्चामृताश्चैव चत्वारो देवतागणाः

ābhūtarājasaścaiva tathā devāḥ sumedhasaḥ || vaikuṇṭhāścāmṛtāścaiva catvāro devatāgaṇāḥ

एकैकस्मिन्गणे देवाः कथितास्तु चतुर्दश ।। तेषामिन्द्रो विभुर्नाम लोके विख्यातविक्रमः

ekaikasmingaṇe devāḥ kathitāstu caturdaśa || teṣāmindro vibhurnāma loke vikhyātavikramaḥ

आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ।। तेषामसीन्महातेजाः शंभुर्नाम महेश्वरः

āsaṃstasyāsurā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ || teṣāmasīnmahātejāḥ śaṃbhurnāma maheśvaraḥ

ब्रह्मलोकेन मरणं वृतं येन पितामहात् ।। स कदाचिन्महाकायं समुद्रजलचारिणम्

brahmalokena maraṇaṃ vṛtaṃ yena pitāmahāt || sa kadācinmahākāyaṃ samudrajalacāriṇam

हंसं दृष्ट्वैव जग्राह तञ्चारोहति दुर्मतिः ।। आरूढमात्रमादाय ब्रह्मलोकं जगाम सः ।। हंसरूपेण तत्रैव जघान भगवान्हरिः

haṃsaṃ dṛṣṭvaiva jagrāha tañcārohati durmatiḥ || ārūḍhamātramādāya brahmalokaṃ jagāma saḥ || haṃsarūpeṇa tatraiva jaghāna bhagavānhariḥ

एवं स हंसेन हतो महात्मा सर्वेश्वरेणाप्रतिमेन तेन ।। महाबलः पर्वतमात्रकायः सुरान्तकारी समरेष्वजेयः

evaṃ sa haṃsena hato mahātmā sarveśvareṇāpratimena tena || mahābalaḥ parvatamātrakāyaḥ surāntakārī samareṣvajeyaḥ

180

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्रशाम्बरायणीयसंवादे पञ्चमरैवतमन्वन्तरवर्णनन्नामाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde indraśāmbarāyaṇīyasaṃvāde pañcamaraivatamanvantaravarṇanannāmāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १८१-१८५

शाम्बरायण्युवाच ।। चाक्षुषस्य मनोः पुत्रान्षष्ठस्य शृणु वासव ।। ऊरुः पूरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवान्धृतिः

śāmbarāyaṇyuvāca || cākṣuṣasya manoḥ putrānṣaṣṭhasya śṛṇu vāsava || ūruḥ pūruḥ śatadyumnaḥ tapasvī satyavāndhṛtiḥ

अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्च तथानघ ।। हविष्मानुन्नतः श्रीमान्सुधामा विजयस्तथा

agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśca tathānagha || haviṣmānunnataḥ śrīmānsudhāmā vijayastathā

अभिमानः सहिष्णुश्च मधुश्रीर्ऋषयः स्मृताः ।। आढ्याः प्रसूता भाव्याश्च लेखाश्च पृथुकास्तथा

abhimānaḥ sahiṣṇuśca madhuśrīrṛṣayaḥ smṛtāḥ || āḍhyāḥ prasūtā bhāvyāśca lekhāśca pṛthukāstathā

अष्टकाश्च गणाः पञ्च तदा प्रोक्ता दिवौकसाम् ।। तेषां मनोजवो नाम बभूवेन्द्रः प्रतापवान्

aṣṭakāśca gaṇāḥ pañca tadā proktā divaukasām || teṣāṃ manojavo nāma babhūvendraḥ pratāpavān

आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ।। येषां बभूव नृपतिर्महामालो बलाधिकः

āsaṃstasyāsurā ghorāstadā dāyādabāndhavāḥ || yeṣāṃ babhūva nṛpatirmahāmālo balādhikaḥ

स कदाचिद्वनं यातो मृगयां पापनिश्चयः ।। तत्र चन्द्रांशुसंकाशं ददर्शाश्वं मनोहरम्

sa kadācidvanaṃ yāto mṛgayāṃ pāpaniścayaḥ || tatra candrāṃśusaṃkāśaṃ dadarśāśvaṃ manoharam

तमारुरोह दुर्बुद्धिर्मृगाघातचिकीर्षया ।। तमारूढं समादाय तदा वेगात्तुरङ्गमः

tamāruroha durbuddhirmṛgāghātacikīrṣayā || tamārūḍhaṃ samādāya tadā vegātturaṅgamaḥ

गत्वा पारे समुद्रस्य चिक्षेपोपरि दुर्मतिम् ।। क्षिप्तमात्रः स दुर्बुद्धिः पवनेनापवाहितः

gatvā pāre samudrasya cikṣepopari durmatim || kṣiptamātraḥ sa durbuddhiḥ pavanenāpavāhitaḥ

अनासादिततोयश्च पवनेन स तृह्यते ।। अद्यापि सुमहातेजा लोकालोकस्य बाह्यतः

anāsāditatoyaśca pavanena sa tṛhyate || adyāpi sumahātejā lokālokasya bāhyataḥ

1.181.10

अमृत्युवरदानेन स तु पापः स्वयम्भुवः ।। वायुमार्गं समाश्रित्य न तु प्राणैर्वियुज्यते

amṛtyuvaradānena sa tu pāpaḥ svayambhuvaḥ || vāyumārgaṃ samāśritya na tu prāṇairviyujyate

एवं स घोरो वरदानदर्पादमृत्युरस्तीति कृतापराधः ।। देवद्विजानां हयरूपधारी चिक्षेप विष्णुः पवनप्रवाहे

evaṃ sa ghoro varadānadarpādamṛtyurastīti kṛtāparādhaḥ || devadvijānāṃ hayarūpadhārī cikṣepa viṣṇuḥ pavanapravāhe

181

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे पष्ठचाक्षुषमन्वन्तरवर्णनन्नामैकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde paṣṭhacākṣuṣamanvantaravarṇanannāmaikāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। अथान्यस्य भविष्यस्य मनोवैर्वस्वतस्य च ।। सप्तमस्य प्रवक्ष्यामि तव पुत्रान्यशस्विनः

śāmbarāyaṇyuvāca || athānyasya bhaviṣyasya manovairvasvatasya ca || saptamasya pravakṣyāmi tava putrānyaśasvinaḥ

इक्ष्वाकुरथ नाभागो विष्णुः शर्यातिरेव च ।। अवृध्यतुस्तथा प्रांशुर्महात्मा दिष्ट एव च

ikṣvākuratha nābhāgo viṣṇuḥ śaryātireva ca || avṛdhyatustathā prāṃśurmahātmā diṣṭa eva ca

करूषश्च पृथुध्रश्च सुद्युम्नश्च मनोः सुताः ।। अत्रिर्वसिष्ठो भगवाञ्जमदग्निश्च कश्यपः

karūṣaśca pṛthudhraśca sudyumnaśca manoḥ sutāḥ || atrirvasiṣṭho bhagavāñjamadagniśca kaśyapaḥ

गौतमश्च भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ सप्तमः ।। देवा ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतः परिकीर्तिताः

gautamaśca bharadvājo viśvāmitro'tha saptamaḥ || devā hyekonapañcāśanmarutaḥ parikīrtitāḥ

द्वावश्विनौ विनिर्दिष्टौ विश्वेदेवास्तथा दश ।। दशैवाङ्गिरसो देवा ह्येवं देवगणा नव

dvāvaśvinau vinirdiṣṭau viśvedevāstathā daśa || daśaivāṅgiraso devā hyevaṃ devagaṇā nava

येषां शक्रस्तु मोजंबी नाम्ना शत्रुक्षयङ्करः ।। घोरास्तथापि ये त्वासन्दैत्या दायादबान्धवाः

yeṣāṃ śakrastu mojaṃbī nāmnā śatrukṣayaṅkaraḥ || ghorāstathāpi ye tvāsandaityā dāyādabāndhavāḥ

तेषां बभूव नृपतिर्हिरण्याक्षो महाबलः ।। नृवराहेण वपुषा तं जघान हरिः पुरा

teṣāṃ babhūva nṛpatirhiraṇyākṣo mahābalaḥ || nṛvarāheṇa vapuṣā taṃ jaghāna hariḥ purā

दैत्येश्वरं तं सुरसंघभीमं महाबलं पर्वतमात्रकायम् ।। जघान चक्रेण हरिः प्रसह्य रूपं समास्थाय वराहशीर्षम्

daityeśvaraṃ taṃ surasaṃghabhīmaṃ mahābalaṃ parvatamātrakāyam || jaghāna cakreṇa hariḥ prasahya rūpaṃ samāsthāya varāhaśīrṣam

182

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तमवैवस्वतमन्वन्तरवर्णनन्नाम द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saptamavaivasvatamanvantaravarṇanannāma dvyaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शक्र उवाच ।। अस्मिन्कल्पे महाभागे भविष्या मनवस्तु ये ।। तेषां पुत्रान्नृषीन्देवाञ्छक्र दायादबान्धवान्

śakra uvāca || asminkalpe mahābhāge bhaviṣyā manavastu ye || teṣāṃ putrānnṛṣīndevāñchakra dāyādabāndhavān

तस्य घातं तथा कृष्णात्सर्वमेतत्प्रकीर्तय ।। सर्वज्ञकल्पा भवती दिव्यज्ञाना मता मम

tasya ghātaṃ tathā kṛṣṇātsarvametatprakīrtaya || sarvajñakalpā bhavatī divyajñānā matā mama

शाम्बरायण्युवाच ।। अष्टमस्य भविष्यस्य सावर्णस्य मनोः सुतान् ।। कथयिष्यामि ते शक्र महाबलपराक्रमान्

śāmbarāyaṇyuvāca || aṣṭamasya bhaviṣyasya sāvarṇasya manoḥ sutān || kathayiṣyāmi te śakra mahābalaparākramān

विजयश्चावरीवांश्च निर्दोहस्सत्यवाक्कृतिः ।। चरिष्णुश्चाप्यधृष्णुश्च वाचः समतिरेव च

vijayaścāvarīvāṃśca nirdohassatyavākkṛtiḥ || cariṣṇuścāpyadhṛṣṇuśca vācaḥ samatireva ca

सावर्णस्य मनोः पुत्रानृषींश्चैव निबोध मे ।। अश्वत्थामा कृपो व्यासो गालवो दीप्तिमानथ

sāvarṇasya manoḥ putrānṛṣīṃścaiva nibodha me || aśvatthāmā kṛpo vyāso gālavo dīptimānatha

ऋष्यशृङ्गस्तथा राम ऋषयः परिकीर्तिताः ।। सुतपा अमृताभाश्च आत्रेयाश्च गणास्त्रयः

ṛṣyaśṛṅgastathā rāma ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ || sutapā amṛtābhāśca ātreyāśca gaṇāstrayaḥ

सर्वे विंशतिभिर्देवगणैर्युक्ता महात्मनाम् ।। येषामिन्द्रो भविष्यस्तु बलिर्दानवसत्तमः

sarve viṃśatibhirdevagaṇairyuktā mahātmanām || yeṣāmindro bhaviṣyastu balirdānavasattamaḥ

त्वत्कृते देवदेवेन बद्धो यस्त्रिदशेश्वरः ।। दायादा बान्धवास्तस्य न भविष्यन्ति वासव

tvatkṛte devadevena baddho yastridaśeśvaraḥ || dāyādā bāndhavāstasya na bhaviṣyanti vāsava

शक्रत्वं तेन कर्तव्यं मन्वन्तरमकण्टकम् ।। देवदेवकरन्यस्तं दानमेत न्महासुरः

śakratvaṃ tena kartavyaṃ manvantaramakaṇṭakam || devadevakaranyastaṃ dānameta nmahāsuraḥ

1.183.10

त्रैलोक्यराजा भवति सावर्णस्यान्तरे मनोः ।। ।। तस्मिन्मन्वन्तरे प्राप्ते हिमशैलालयो बली

trailokyarājā bhavati sāvarṇasyāntare manoḥ || || tasminmanvantare prāpte himaśailālayo balī

भविष्यति दुराचारो नानोलो नाम राक्षसः ।। ब्रह्मलब्धवरो रौद्रस्त्रैलोक्योत्सादने रतः

bhaviṣyati durācāro nānolo nāma rākṣasaḥ || brahmalabdhavaro raudrastrailokyotsādane rataḥ

तं वधिष्यति धर्मात्मा विष्णुर्गरुडवाहनः ।। चक्रेण शतधारेण जगतां हितकाम्यया

taṃ vadhiṣyati dharmātmā viṣṇurgaruḍavāhanaḥ || cakreṇa śatadhāreṇa jagatāṃ hitakāmyayā

दंष्ट्राकरालं विकटोग्रवेषं नीलाञ्जनाभं भयदं त्रिलोके ।। चक्रेण देवः प्रविदार्य कर्ता लोकं समग्रं भयविप्रयुक्तम्

daṃṣṭrākarālaṃ vikaṭograveṣaṃ nīlāñjanābhaṃ bhayadaṃ triloke || cakreṇa devaḥ pravidārya kartā lokaṃ samagraṃ bhayaviprayuktam

183

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रशाम्बरायणीसंवादेऽष्टमसावर्णिमन्वन्तरवर्णनन्नाम त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakraśāmbarāyaṇīsaṃvāde'ṣṭamasāvarṇimanvantaravarṇanannāma tryaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शांबरायण्युवाच ।। ब्रह्मपुत्रस्य तु मनोर्नवमस्य सुताञ्छृणु ।। धृतिकेतुर्दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निराकृतिः

śāṃbarāyaṇyuvāca || brahmaputrasya tu manornavamasya sutāñchṛṇu || dhṛtiketurdīptiketuḥ pañcahasto nirākṛtiḥ

पृथुश्रवा बृहद्द्युम्न ऋचीको बृहतां गणः ।। ब्रह्मपुत्रस्य ते पुत्रा ऋषयश्च निबोध मे

pṛthuśravā bṛhaddyumna ṛcīko bṛhatāṃ gaṇaḥ || brahmaputrasya te putrā ṛṣayaśca nibodha me

मेधातिथिर्द्युतिश्चैव सवनो वसुरेव च ।। ज्योतिष्मान्हव्यसत्यौ च ऋषयः परिकीर्तिताः

medhātithirdyutiścaiva savano vasureva ca || jyotiṣmānhavyasatyau ca ṛṣayaḥ parikīrtitāḥ

पारा मरीचिगर्भाश्च स्वधर्माणश्च ते त्रयः ।। गणा द्वादशकाः प्रोक्ता येषामिन्द्रो भविष्यति

pārā marīcigarbhāśca svadharmāṇaśca te trayaḥ || gaṇā dvādaśakāḥ proktā yeṣāmindro bhaviṣyati

विभुर्नाम महातेजाः सर्वदेवेश्वरो वली ।। दायादा बान्धवास्तस्य ये भविष्यन्ति धार्मिकाः

vibhurnāma mahātejāḥ sarvadeveśvaro valī || dāyādā bāndhavāstasya ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ

कालकक्ष इति ख्यातास्तेषां राजा भविष्यति ।। तस्मिन्मन्वन्तरे राजा वसुनाभो भविष्यति

kālakakṣa iti khyātāsteṣāṃ rājā bhaviṣyati || tasminmanvantare rājā vasunābho bhaviṣyati

पुत्रस्तु भावता तस्य वासुदेवो महीपतिः ।। चक्रवर्ती महातेजाः पद्मनाभ इति श्रुतः

putrastu bhāvatā tasya vāsudevo mahīpatiḥ || cakravartī mahātejāḥ padmanābha iti śrutaḥ

देवासुरे तु संग्रामे कालकाक्षं रणोत्कटम् ।। नरवध्यं महातेजाः पद्मनाभो वधिष्यति

devāsure tu saṃgrāme kālakākṣaṃ raṇotkaṭam || naravadhyaṃ mahātejāḥ padmanābho vadhiṣyati

184

शरेण जाम्बूनदभूषितेन ब्रह्मास्त्रयुक्तेन रणप्रचण्डम्।। हत्वासुरं कालसमप्रभावं राजा स लोकस्य भयं निहन्ता ।। ९ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रशाम्बरायणी संवादे नवमब्रह्मपुत्रमनन्वन्तरवर्णनन्नाम चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

śareṇa jāmbūnadabhūṣitena brahmāstrayuktena raṇapracaṇḍam|| hatvāsuraṃ kālasamaprabhāvaṃ rājā sa lokasya bhayaṃ nihantā || 9 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakraśāmbarāyaṇī saṃvāde navamabrahmaputramananvantaravarṇanannāma caturaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। धर्मपुत्रस्य तु मनोर्दशमस्य सुताञ्छृणु ।। सुक्षेत्र उत्तमौजाश्च भूरिशोणश्च वीर्यवान्

śāmbarāyaṇyuvāca || dharmaputrasya tu manordaśamasya sutāñchṛṇu || sukṣetra uttamaujāśca bhūriśoṇaśca vīryavān

शतानीको निमिर्मित्रो वृषसेनो जयद्रथः ।। भूरिद्युम्नः सुवर्मा च धर्मपुत्रमनोः सुताः

śatānīko nimirmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ || bhūridyumnaḥ suvarmā ca dharmaputramanoḥ sutāḥ

आपोमूर्तिर्हविष्मांश्च सृतिकिश्चाव्ययस्तथा ।। नाभागः प्रमितश्चैव सौरभा ऋषयस्तथा

āpomūrtirhaviṣmāṃśca sṛtikiścāvyayastathā || nābhāgaḥ pramitaścaiva saurabhā ṛṣayastathā

प्राणाख्याः शतसंख्याश्च देवतानां गणास्तथा ।। भविता तस्य भविता शान्तिरिन्द्रः प्रतापवान्

prāṇākhyāḥ śatasaṃkhyāśca devatānāṃ gaṇāstathā || bhavitā tasya bhavitā śāntirindraḥ pratāpavān

दायादाबान्धवास्तस्य भविष्यन्त्यसुराश्च ये ।। तेषां च भविता राजा बाली नाम महासुरः

dāyādābāndhavāstasya bhaviṣyantyasurāśca ye || teṣāṃ ca bhavitā rājā bālī nāma mahāsuraḥ

द्योतयिष्यति तं विष्णुर्गदया भीमवेगया ।। देवासुरे तु संग्रामे देवानां हितकाम्यया

dyotayiṣyati taṃ viṣṇurgadayā bhīmavegayā || devāsure tu saṃgrāme devānāṃ hitakāmyayā

गदानिपाताभिहते सुरेन्द्रे महाबले देववरेण तेन ।। त्रैलोक्यमेतद्भविता समग्रं विनष्टदोषं सुरविप्रजुष्टम्

gadānipātābhihate surendre mahābale devavareṇa tena || trailokyametadbhavitā samagraṃ vinaṣṭadoṣaṃ suraviprajuṣṭam

185

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रशाम्बरायणीसंवादे दशमधर्मपुत्रमन्वन्त्ववर्णनं नाम पञ्चाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakraśāmbarāyaṇīsaṃvāde daśamadharmaputramanvantvavarṇanaṃ nāma pañcāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १८६-१९०

शाम्बरायण्युवाच ।। रुद्रपुत्रस्य ते पुत्रान्वक्ष्याम्येकादशस्य तु ।। धर्मनित्यान्महाभागांस्त्रैलोक्यस्य परायणान्

śāmbarāyaṇyuvāca || rudraputrasya te putrānvakṣyāmyekādaśasya tu || dharmanityānmahābhāgāṃstrailokyasya parāyaṇān

सर्वर्तुगः सुशर्मा च सेनानीकः पुरोद्धतः ।। क्षेमधन्वा दृढेन्द्रश्च चादर्शः पुण्ड्रकस्तथा

sarvartugaḥ suśarmā ca senānīkaḥ puroddhataḥ || kṣemadhanvā dṛḍhendraśca cādarśaḥ puṇḍrakastathā

मनुपुत्राः स्मृता ह्येते ऋषयश्च निबोध मे।। हविष्मांश्च वपुष्मांश्च वरुणाब्धिश्च निस्तरः

manuputrāḥ smṛtā hyete ṛṣayaśca nibodha me|| haviṣmāṃśca vapuṣmāṃśca varuṇābdhiśca nistaraḥ

विष्णुश्चैवाग्नितेजाश्च ऋषयः सप्त कीर्तिताः ।। निर्मथ्या रथयश्चैव कामगाश्च गणास्त्रयः

viṣṇuścaivāgnitejāśca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ || nirmathyā rathayaścaiva kāmagāśca gaṇāstrayaḥ

त्रिंशत्त्रिंशत्तथा देवा एकैकस्मिन्गणे स्मृताः ।। तेषामिन्द्रो वृषो नाम भविष्यति महाबलः

triṃśattriṃśattathā devā ekaikasmingaṇe smṛtāḥ || teṣāmindro vṛṣo nāma bhaviṣyati mahābalaḥ

दायादा बान्धवाश्चैव भविष्यन्ति सुराश्च ये ।। तेषां तु भविता राजा दशग्रीवः प्रतापवान्

dāyādā bāndhavāścaiva bhaviṣyanti surāśca ye || teṣāṃ tu bhavitā rājā daśagrīvaḥ pratāpavān

घातयिष्यति तं विष्णुस्त्रैणं रूपमुपाश्रितः ।। शूलाग्रेण विनिर्भिद्य रणे देवाऽसुरे तदा

ghātayiṣyati taṃ viṣṇustraiṇaṃ rūpamupāśritaḥ || śūlāgreṇa vinirbhidya raṇe devā'sure tadā

तमवध्यं दुराधर्षं पुरुषाणां स्वयम्भुवा ।। गतं तपःप्रभावे सा विष्णुस्तं घातयिष्यति

tamavadhyaṃ durādharṣaṃ puruṣāṇāṃ svayambhuvā || gataṃ tapaḥprabhāve sā viṣṇustaṃ ghātayiṣyati

नीलोत्पलाभं तपनीयवर्णं सुवृत्तजानूरुयुगं स्वरूपम् ।। रूपं स्त्रियांश्चारुतरं स कृत्वा सुरारिमुग्रं सहसाऽरिहन्ता

nīlotpalābhaṃ tapanīyavarṇaṃ suvṛttajānūruyugaṃ svarūpam || rūpaṃ striyāṃścārutaraṃ sa kṛtvā surārimugraṃ sahasā'rihantā

186

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथम खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रशाम्बरायणीसंवादे एकादशमन्वन्तरवर्णनन्नाम षडशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathama khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakraśāmbarāyaṇīsaṃvāde ekādaśamanvantaravarṇanannāma ṣaḍaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। मनोस्त्वं दक्षपुत्रस्य द्वादशस्यात्मजाञ्छृणु ।। देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः

śāmbarāyaṇyuvāca || manostvaṃ dakṣaputrasya dvādaśasyātmajāñchṛṇu || devavānupadevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ

मित्रवान्मित्रदेवश्च मित्रसेनश्च वीर्यवान्।। मित्रबाहुः सुवर्चाश्च दक्षपुत्रमनोः सुताः

mitravānmitradevaśca mitrasenaśca vīryavān|| mitrabāhuḥ suvarcāśca dakṣaputramanoḥ sutāḥ

सत्तमो द्यौर्द्युतिश्चैव तपनः सुतपास्तथा ।। तपोरतिस्तपस्वी च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

sattamo dyaurdyutiścaiva tapanaḥ sutapāstathā || taporatistapasvī ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

सुशर्माणः सुतपसो हरिता रोहितास्तथा ।। सुताराख्या गणाः पञ्च प्रत्येकं दशको गुणः

suśarmāṇaḥ sutapaso haritā rohitāstathā || sutārākhyā gaṇāḥ pañca pratyekaṃ daśako guṇaḥ

ऋतधामा च धर्मात्मा तेषामिन्द्रः प्रतापवान् ।। दायादा बान्धवास्तस्य भविष्यन्त्यसुराश्च ये

ṛtadhāmā ca dharmātmā teṣāmindraḥ pratāpavān || dāyādā bāndhavāstasya bhaviṣyantyasurāśca ye

तेषां च भविता राजा नरको नाम नामतः ।। स्त्रीपुंसोः सत्त्ववध्यश्च वरदानात्स्वयम्भुवः

teṣāṃ ca bhavitā rājā narako nāma nāmataḥ || strīpuṃsoḥ sattvavadhyaśca varadānātsvayambhuvaḥ

हरिर्नपुंसको भूत्वा घातयिष्यति तं तदा

harirnapuṃsako bhūtvā ghātayiṣyati taṃ tadā

देवान्तकं कालसमप्रभावं महासुरं क्लीबवपुर्महात्मा ।। निहत्य तं लोकमिदं समग्रं भीत्या विहीनं भगवान्स कर्ता

devāntakaṃ kālasamaprabhāvaṃ mahāsuraṃ klībavapurmahātmā || nihatya taṃ lokamidaṃ samagraṃ bhītyā vihīnaṃ bhagavānsa kartā

187

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वादशस्य दक्षपुत्रस्य मनोर्वंशानुकीर्तनन्नाम सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvādaśasya dakṣaputrasya manorvaṃśānukīrtanannāma saptāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोः पुत्रन्निबोध मे ।। चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मभृतो धृतिः

śāmbarāyaṇyuvāca || trayodaśasya raucyasya manoḥ putrannibodha me || citraseno vicitraśca nayo dharmabhṛto dhṛtiḥ

सुनेत्रो वृक्षवृद्धिश्च सुनयो धर्मयो दृढः ।। रौच्यस्यैते मनोः पुत्राः शृणुष्व ऋषयो मम

sunetro vṛkṣavṛddhiśca sunayo dharmayo dṛḍhaḥ || raucyasyaite manoḥ putrāḥ śṛṇuṣva ṛṣayo mama

धृतिमानव्ययश्चैव निःप्रकोपो निरुत्सुकः ।। निर्माणस्तत्त्वदर्शी च दवयायत कीर्तिताः

dhṛtimānavyayaścaiva niḥprakopo nirutsukaḥ || nirmāṇastattvadarśī ca davayāyata kīrtitāḥ

सुत्रामाणः सुधर्माणः शुभकर्माण एव च ।। एते शक्र तदा प्रोक्ता देवतानां गणास्त्रयः

sutrāmāṇaḥ sudharmāṇaḥ śubhakarmāṇa eva ca || ete śakra tadā proktā devatānāṃ gaṇāstrayaḥ

एकैकस्मिन्गणे देवा एकादश तदा शुभाः।। देवेन्द्रश्च तदा तेषां भविष्यति बृहस्पतिः

ekaikasmingaṇe devā ekādaśa tadā śubhāḥ|| devendraśca tadā teṣāṃ bhaviṣyati bṛhaspatiḥ

दायादा बान्धदास्तस्य ये भविष्यन्ति वासव ।। टिट्टिभो नाम दुष्टात्मा तेषां राजा भविष्यति

dāyādā bāndhadāstasya ye bhaviṣyanti vāsava || ṭiṭṭibho nāma duṣṭātmā teṣāṃ rājā bhaviṣyati

तस्यापि भविता मृत्युर्देवदेवाज्जनार्दनात् ।। मायूरेण च रूपेण सततं पन्नगाशिना

tasyāpi bhavitā mṛtyurdevadevājjanārdanāt || māyūreṇa ca rūpeṇa satataṃ pannagāśinā

स तु देवासुरे युद्धे सर्परूपेण दुर्मतिः ।। युद्धं कृत्वा निरुत्साहान्सर्वान्देवगणांस्तथा

sa tu devāsure yuddhe sarparūpeṇa durmatiḥ || yuddhaṃ kṛtvā nirutsāhānsarvāndevagaṇāṃstathā

निष्प्रयत्नेषु देवेषु मायूरं रूपमाश्रितः।। घातयिष्यति तं दुष्टं देवदेवो जनार्दनः

niṣprayatneṣu deveṣu māyūraṃ rūpamāśritaḥ|| ghātayiṣyati taṃ duṣṭaṃ devadevo janārdanaḥ

1.188.10

महाकलापः सशिखी महात्मा प्रबुद्धनीलोत्पलचारुकण्ठः ।। तं दानवं तत्र रणे प्रसह्य हत्वा त्रिलोकीं मुदितां हि कर्ता

mahākalāpaḥ saśikhī mahātmā prabuddhanīlotpalacārukaṇṭhaḥ || taṃ dānavaṃ tatra raṇe prasahya hatvā trilokīṃ muditāṃ hi kartā

188

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रयोदशरौच्यमन्वन्तरवर्णनो नामाष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde trayodaśaraucyamanvantaravarṇano nāmāṣṭāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

शाम्बरायण्युवाच ।। चतुर्दशस्य भौत्यस्य शृणु पुत्रान्मनोर्मम ।। तरङ्गे भेदभिद्बुध्न्यस्तरस्वानुग्र एव च

śāmbarāyaṇyuvāca || caturdaśasya bhautyasya śṛṇu putrānmanormama || taraṅge bhedabhidbudhnyastarasvānugra eva ca

अभिमानी प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दन स्तथा ।। तेजस्वी सुलभश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः

abhimānī pravīraśca jiṣṇuḥ saṃkrandana stathā || tejasvī sulabhaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ

अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मागधश्च तथा शुचिः ।। अजितो युक्तगोशक्यं ऋषयः सप्त कीर्तिताः

agnīdhraścātibāhuśca māgadhaśca tathā śuciḥ || ajito yuktagośakyaṃ ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

चाक्षुषाश्च कनिष्ठाश्च पवित्रा भजिरास्तथा ।। वयोवृद्धा देवगणाः पञ्च प्रोक्तास्तु सप्तकाः

cākṣuṣāśca kaniṣṭhāśca pavitrā bhajirāstathā || vayovṛddhā devagaṇāḥ pañca proktāstu saptakāḥ

तेषामिन्द्रः शुचिर्नाम तस्य दायादबान्धवाः ।। ये भविष्यन्ति भविता राजा तेषां महासुखः

teṣāmindraḥ śucirnāma tasya dāyādabāndhavāḥ || ye bhaviṣyanti bhavitā rājā teṣāṃ mahāsukhaḥ

दिव्यं वर्षसहस्रं तु युद्धं देवासुरं तदा ।। भविष्यति महाघोरं तस्यान्ते तं महासुरम्

divyaṃ varṣasahasraṃ tu yuddhaṃ devāsuraṃ tadā || bhaviṣyati mahāghoraṃ tasyānte taṃ mahāsuram

आस्थितं तामसीं मायां घातयिष्यति केशवः ।। आरूढः कुञ्जरं दिव्यं चरत्पर्वतसन्निभम्

āsthitaṃ tāmasīṃ māyāṃ ghātayiṣyati keśavaḥ || ārūḍhaḥ kuñjaraṃ divyaṃ caratparvatasannibham

उत्खातपर्वतसमं चक्रेण मधुसूदनः ।। रथस्थं तं महादैत्यं घातयिष्यति दुर्मतिम्

utkhātaparvatasamaṃ cakreṇa madhusūdanaḥ || rathasthaṃ taṃ mahādaityaṃ ghātayiṣyati durmatim

तस्मिन्हते वासवदेवशत्रौ महाबले कालसमप्रभावे ।। त्रैलोक्यमेतद्विरुजं समन्तात्तदा भविष्यत्यमलप्रतापम्

tasminhate vāsavadevaśatrau mahābale kālasamaprabhāve || trailokyametadvirujaṃ samantāttadā bhaviṣyatyamalapratāpam

189

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्दशभौत्यमनुवर्णनन्नाम नवाशीत्यधिक शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturdaśabhautyamanuvarṇanannāma navāśītyadhika śatatamo'dhyāyaḥ

शक्र उवाच ।। अस्मिन्मन्वन्तरे भद्रे गरुडस्य च सम्भवः ।। मया दृष्टमतीतेषु कथं गरुडवाहनः

śakra uvāca || asminmanvantare bhadre garuḍasya ca sambhavaḥ || mayā dṛṣṭamatīteṣu kathaṃ garuḍavāhanaḥ

असुरान्घातयामास भविष्येषु तथैव च ।। गरुडं तु समारुह्य घातयिष्यति तत्कथम्

asurānghātayāmāsa bhaviṣyeṣu tathaiva ca || garuḍaṃ tu samāruhya ghātayiṣyati tatkatham

मन्वन्तरान्ते सर्वेषां क्षयो यस्मात्प्रकीर्तितः ।।। तस्मादेतन्ममाचक्ष्व कुशला ह्यसि धार्मिका

manvantarānte sarveṣāṃ kṣayo yasmātprakīrtitaḥ ||| tasmādetanmamācakṣva kuśalā hyasi dhārmikā

शाम्बरायण्युवाच ।। देवानामसुराणां च प्रतिमन्वन्तरं यथा ।। सम्भवस्त्रिदशश्रेष्ठ गन्धर्वाणां तथा स्मृतः

śāmbarāyaṇyuvāca || devānāmasurāṇāṃ ca pratimanvantaraṃ yathā || sambhavastridaśaśreṣṭha gandharvāṇāṃ tathā smṛtaḥ

नागानां राक्षसानां च यक्षाणामथ पक्षिणाम् ।। सुपर्णानां तथा शक्र प्राणिनामप्यशेषतः

nāgānāṃ rākṣasānāṃ ca yakṣāṇāmatha pakṣiṇām || suparṇānāṃ tathā śakra prāṇināmapyaśeṣataḥ

सुपर्णानां प्रधानस्तु तत्र मन्वन्तरे तदा ।। सदैव राजन्भवति गरुडः पततां वरः

suparṇānāṃ pradhānastu tatra manvantare tadā || sadaiva rājanbhavati garuḍaḥ patatāṃ varaḥ

वाहनत्वे तथा तस्य देवेशस्य प्रपद्यते ।। प्रादुर्भावाण्यथोक्तानि यथा विष्णोर्मया तव

vāhanatve tathā tasya deveśasya prapadyate || prādurbhāvāṇyathoktāni yathā viṣṇormayā tava

तथैव तस्य ज्ञेयानि गरुडस्य महात्मनः ।। देवास्तु कृतकर्माणः शक्र मन्वन्तरक्षये

tathaiva tasya jñeyāni garuḍasya mahātmanaḥ || devāstu kṛtakarmāṇaḥ śakra manvantarakṣaye

त्यक्ताधिकारा गच्छन्ति परलोकमितः प्रभो ।। तल्लिङ्गाश्च तथा मन्त्रास्तैरेव सहिताः सुरैः

tyaktādhikārā gacchanti paralokamitaḥ prabho || talliṅgāśca tathā mantrāstaireva sahitāḥ suraiḥ

1.190.10

समूहश्चैव मन्त्राणां देवस्त्रिदशपूजितः ।। शरीरी ब्रह्मसदने स तु नित्यः प्रकीर्तितः

samūhaścaiva mantrāṇāṃ devastridaśapūjitaḥ || śarīrī brahmasadane sa tu nityaḥ prakīrtitaḥ

यावज्जीवति वै ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः ।। तदा तु पुरुषं ब्रह्मा देवदेवं प्रपद्यते

yāvajjīvati vai brahmā sarvalokanamaskṛtaḥ || tadā tu puruṣaṃ brahmā devadevaṃ prapadyate

त्यक्त्वा शरीरं देवोऽपि पुरुषं प्रतिपद्यते ।। पुरुषोऽपि महासृष्टिं महाभूतगणं तथा

tyaktvā śarīraṃ devo'pi puruṣaṃ pratipadyate || puruṣo'pi mahāsṛṣṭiṃ mahābhūtagaṇaṃ tathā

करोति तद्वदेवेह देवः प्राग्वच्छतक्रतो ।। एवं सर्वमिदं नित्यं त्वनित्यं वा तवेरितम्

karoti tadvadeveha devaḥ prāgvacchatakrato || evaṃ sarvamidaṃ nityaṃ tvanityaṃ vā taveritam

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ || ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam || vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati

तस्याविनाशिनः शक्र सूक्ष्मस्यापि महात्मनः ।। प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः

tasyāvināśinaḥ śakra sūkṣmasyāpi mahātmanaḥ || prādurbhāvasahasrāṇi samatītānyanekaśaḥ

भूयश्चैव भविष्यति नात्र कार्या विचारणा ।। वैवस्वतेऽस्मिन्देवेश यथा मन्वन्तरे शुभे

bhūyaścaiva bhaviṣyati nātra kāryā vicāraṇā || vaivasvate'smindeveśa yathā manvantare śubhe

प्रादुर्भावानि दृष्टानि मया तस्य महात्मनः ।। वराहं वामनं चैव तथा शक्र त्रिविक्रमम्

prādurbhāvāni dṛṣṭāni mayā tasya mahātmanaḥ || varāhaṃ vāmanaṃ caiva tathā śakra trivikramam

नारसिंहं तथा मात्स्यं कूर्मं हंसं तथैव च ।। नृवराहं तथा रामं रामं च सुरसत्तम

nārasiṃhaṃ tathā mātsyaṃ kūrmaṃ haṃsaṃ tathaiva ca || nṛvarāhaṃ tathā rāmaṃ rāmaṃ ca surasattama

1.190.20

मान्धातारं पृथुं चैव कार्तवीर्यार्जुनं तथा ।। धातारं च तथा मित्रं चांशुमर्यमणं तथा

māndhātāraṃ pṛthuṃ caiva kārtavīryārjunaṃ tathā || dhātāraṃ ca tathā mitraṃ cāṃśumaryamaṇaṃ tathā

पूषणं च भवन्तं च वरुणं भगमेव च ।। त्वष्टारं च विवस्वन्तं सवितारं तथैव च

pūṣaṇaṃ ca bhavantaṃ ca varuṇaṃ bhagameva ca || tvaṣṭāraṃ ca vivasvantaṃ savitāraṃ tathaiva ca

विष्णुं चन्द्रमसं रुद्रं ब्रह्माणं यममेव च ।। हुताशनं वैश्रवणं शेषं नागेश्वरं तथा

viṣṇuṃ candramasaṃ rudraṃ brahmāṇaṃ yamameva ca || hutāśanaṃ vaiśravaṇaṃ śeṣaṃ nāgeśvaraṃ tathā

ग्रहमुख्यं बुधं चैव अपः खं पृथिवीं तथा ।। वायुस्तेजश्च देवेश तथैवान्यानि वासव

grahamukhyaṃ budhaṃ caiva apaḥ khaṃ pṛthivīṃ tathā || vāyustejaśca deveśa tathaivānyāni vāsava

प्रादुर्भावसहस्राणि तस्य दृष्टानि यानि ते ।। मन्वन्तरेष्वतीतेषु तस्यातीतान्यनेकशः

prādurbhāvasahasrāṇi tasya dṛṣṭāni yāni te || manvantareṣvatīteṣu tasyātītānyanekaśaḥ

भविष्यन्ति भविष्येषु शतशोऽथ सहस्रशः ।। मन्वन्तरमथासाद्य चैकमेकं तथा तव

bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śataśo'tha sahasraśaḥ || manvantaramathāsādya caikamekaṃ tathā tava

प्रादुर्भावमिदं प्रोक्तं द्विगुणं द्विगुणं यतः ।। प्रादुर्भावान्यशेषेण वासुदेवस्य चक्रिणः ।। कः समर्थो भवेद्वक्तुमिह वर्षशतैरपि

prādurbhāvamidaṃ proktaṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ yataḥ || prādurbhāvānyaśeṣeṇa vāsudevasya cakriṇaḥ || kaḥ samartho bhavedvaktumiha varṣaśatairapi

190

एकः स देवो भुवनस्य गोप्ता परः पुराणः पुरुषो महात्मा ।। तस्यांशमात्रं भुवनं समग्रं भागास्त्रयस्तस्य न वर्णनीयाः ।। २७ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शकशांबरायणीसंवादेऽनेकविष्णुप्रादुर्भाववर्णनं नाम नवत्यधिकशततमोऽध्यायः

ekaḥ sa devo bhuvanasya goptā paraḥ purāṇaḥ puruṣo mahātmā || tasyāṃśamātraṃ bhuvanaṃ samagraṃ bhāgāstrayastasya na varṇanīyāḥ || 27 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakaśāṃbarāyaṇīsaṃvāde'nekaviṣṇuprādurbhāvavarṇanaṃ nāma navatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १९१-१९५

शक्र उवाच ।। ।। केन कर्मविपाकेन स्वर्गता त्वं वरानने ।। दीर्घकालमिहस्थासि तथा चैवाप्यनागतान्

śakra uvāca || || kena karmavipākena svargatā tvaṃ varānane || dīrghakālamihasthāsi tathā caivāpyanāgatān

कथं मन्वन्तरान्वेत्सि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।। त्वत्समा दिवि नैवान्या काचिदस्ति चिरन्तनी

kathaṃ manvantarānvetsi tanmamācakṣva pṛcchataḥ || tvatsamā divi naivānyā kācidasti cirantanī

एकरूपः कथं कर्ता त्वया दृष्टः सुरेश्वरि ।। मन्वन्तराणां जानासि भविष्याणां तथा गतिम्

ekarūpaḥ kathaṃ kartā tvayā dṛṣṭaḥ sureśvari || manvantarāṇāṃ jānāsi bhaviṣyāṇāṃ tathā gatim

शाम्बरायण्युवाच ।। त्रिदिवे सप्तमः कल्पो ममायं त्रिदिवेश्वर।। देवदेवप्रसादेन वसन्त्या वर्ततेऽनघ

śāmbarāyaṇyuvāca || tridive saptamaḥ kalpo mamāyaṃ tridiveśvara|| devadevaprasādena vasantyā vartate'nagha

परार्धश्च तथा ब्राह्म्यो जनलोके गतो मम ।। एकरूपास्तथा कल्पा मया दृष्टाः सुरेश्वर

parārdhaśca tathā brāhmyo janaloke gato mama || ekarūpāstathā kalpā mayā dṛṣṭāḥ sureśvara

मन्वन्तराणां जानामि भविष्याणां तथा गतिम् ।। मया मानुष्यमासाद्य मासनक्षत्रपूजनम

manvantarāṇāṃ jānāmi bhaviṣyāṇāṃ tathā gatim || mayā mānuṣyamāsādya māsanakṣatrapūjanama

प्रतिमासं कृतं विष्णोर्यावज्जीवं सुरेश्वर ।। तेन कर्मविपाकेन त्रिदिवे वसतिश्चिरम् ।। मयेयं समनुप्राप्ता देवदेवप्रसादजा

pratimāsaṃ kṛtaṃ viṣṇoryāvajjīvaṃ sureśvara || tena karmavipākena tridive vasatiściram || mayeyaṃ samanuprāptā devadevaprasādajā

अस्मादपि महाभाग ब्रह्मलोकं नयत्युत

asmādapi mahābhāga brahmalokaṃ nayatyuta

मार्कण्डेय उवाच ।। एतदुक्त्वा महाभाग शक्रं सा शाम्बरायणी ।। जगामादर्शनं राजंस्तत्रैव सुरपूजिता

mārkaṇḍeya uvāca || etaduktvā mahābhāga śakraṃ sā śāmbarāyaṇī || jagāmādarśanaṃ rājaṃstatraiva surapūjitā

1.191.10

मासर्क्षपूजामधिकृत्य विष्णोर्मया तवेदं कथितं समग्रम् ।। तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्रचन्द्र मासर्क्षपूजां प्रयतेत कर्तुम्

māsarkṣapūjāmadhikṛtya viṣṇormayā tavedaṃ kathitaṃ samagram || tasmātprayatnena narendracandra māsarkṣapūjāṃ prayateta kartum

श्रोतव्यमेतत्प्रयतेन वज्र पापापहं धर्मविवृद्धिदं च ।। संवादमग्र्यं त्रिदशेश्वरस्य सिद्धाङ्गनायाश्च परं पवित्रम्

śrotavyametatprayatena vajra pāpāpahaṃ dharmavivṛddhidaṃ ca || saṃvādamagryaṃ tridaśeśvarasya siddhāṅganāyāśca paraṃ pavitram

191

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रशाम्बरायणीकथानकं नामैकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakraśāmbarāyaṇīkathānakaṃ nāmaikanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच।। श्रुतवानस्मि धर्मज्ञ देववेश्मोपलेपने ।। फलं गदति ते ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं पुनः

vajra uvāca|| śrutavānasmi dharmajña devaveśmopalepane || phalaṃ gadati te brahmañchrotumicchāmyahaṃ punaḥ

लेपनादपि यत्स्वर्गफलदं च यथा भवेत् ।। तन्मे कर्म त्वमाचक्ष्व सर्वज्ञोऽसि भृगूत्तम

lepanādapi yatsvargaphaladaṃ ca yathā bhavet || tanme karma tvamācakṣva sarvajño'si bhṛgūttama

मार्कण्डेय उवाच ।। स्तुतिर्लघुतरा तस्य लेपनादपि यादव ।। तथा बहुफला प्रोक्ता तां कुरुष्व यदीच्छसि

mārkaṇḍeya uvāca || stutirlaghutarā tasya lepanādapi yādava || tathā bahuphalā proktā tāṃ kuruṣva yadīcchasi

ये स्तुवन्ति महादेवं शङ्खचक्रगदाधरम् ।। तेषां न दुर्लभं किञ्चिदिह लोके परत्र च

ye stuvanti mahādevaṃ śaṅkhacakragadādharam || teṣāṃ na durlabhaṃ kiñcidiha loke paratra ca

वासुदेवं स्तुवन्मर्त्यः सर्वपापं व्यपोहति ।। स्वर्गं चानन्त्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

vāsudevaṃ stuvanmartyaḥ sarvapāpaṃ vyapohati || svargaṃ cānantyamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चाप्नुयाद्धनम् ।। कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी प्राप्नुयात्प्रजाः

dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cāpnuyāddhanam || kāmānavāpnuyātkāmī prajārthī prāpnuyātprajāḥ

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। भयान्मुच्येत भीतश्च मुच्येदापन्न आपदः

rogārto mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt || bhayānmucyeta bhītaśca mucyedāpanna āpadaḥ

दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।। स्तुवन्मनुजशार्दूल नात्र कार्या विचारणा

durgāṇyatitaratyāśu puruṣaḥ puruṣottamam || stuvanmanujaśārdūla nātra kāryā vicāraṇā

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दिव्यैर्ऋषिकृतैः स्तवैः ।। स्तूयान्नरेन्द्र सततं देवदेवं सुभाषितैः

tasmātsarvaprayatnena divyairṛṣikṛtaiḥ stavaiḥ || stūyānnarendra satataṃ devadevaṃ subhāṣitaiḥ

1.192.10

कमलपत्रशुभामललोचनं हरिमरिघ्नमचिन्त्यपराक्रमम् ।। शरणमेत्य महाभयपीडिता भुवि भवन्ति नरा भयवर्जिताः

kamalapatraśubhāmalalocanaṃ harimarighnamacintyaparākramam || śaraṇametya mahābhayapīḍitā bhuvi bhavanti narā bhayavarjitāḥ

192

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे स्तुतिमाहात्म्यवर्णनो नाम द्विनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde stutimāhātmyavarṇano nāma dvinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।। स्तुतेन देवदेवेन गजेन्द्रस्य तु यत्कृतम्

mārkaṇḍeya uvāca || atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam || stutena devadevena gajendrasya tu yatkṛtam

पुरा वज्र महाबाहू गन्धर्वौ यौ हाहा हूहू ।। गीतैः परस्परं स्पर्धां चक्रतुस्तौ परन्तप

purā vajra mahābāhū gandharvau yau hāhā hūhū || gītaiḥ parasparaṃ spardhāṃ cakratustau parantapa

स्पर्धमानौ परं राजंश्चक्रतुस्तौ परस्परम् ।। आवयोः प्राश्निकः साधुः कोऽस्मिँल्लोके भविष्यति

spardhamānau paraṃ rājaṃścakratustau parasparam || āvayoḥ prāśnikaḥ sādhuḥ ko'smim̐lloke bhaviṣyati

तयोरथाहुर्गन्धर्वा देवलोऽयं भविष्यति ।। एवमुक्तौ ततस्तौ तु नेच्छेतां देवलं मुनिम्

tayorathāhurgandharvā devalo'yaṃ bhaviṣyati || evamuktau tatastau tu necchetāṃ devalaṃ munim

नायं जानाति गीतस्य विशेषमिति मोहितौ ।। तौ शशाप महाक्रुद्धो देवलः सुमहातपाः

nāyaṃ jānāti gītasya viśeṣamiti mohitau || tau śaśāpa mahākruddho devalaḥ sumahātapāḥ

अवज्ञा जानतो यस्माद्भवद्भ्यां मम वै कृता ।। तस्माच्छापं प्रदास्यामि युवयोर्देवगायनौ

avajñā jānato yasmādbhavadbhyāṃ mama vai kṛtā || tasmācchāpaṃ pradāsyāmi yuvayordevagāyanau

हाहा भविष्यति करी हूहू नक्रो भविष्यति ।। नक्रं च देवदेवेशो गजाकर्षणतत्परम्

hāhā bhaviṣyati karī hūhū nakro bhaviṣyati || nakraṃ ca devadeveśo gajākarṣaṇatatparam

नागस्तुतस्तु चक्रेण द्विधा कर्ता तदा युवाम् ।। उभौ स्व लप्स्यथो रूपं शापस्यान्ते तु गायनौ

nāgastutastu cakreṇa dvidhā kartā tadā yuvām || ubhau sva lapsyatho rūpaṃ śāpasyānte tu gāyanau

शापेन तौ तस्य ततस्तु जातौ मया यथोक्तौ तव राजसिंह ।। गजस्तु तेनापि जनार्दनेन सम्मोचितौ तौ द्विजवर्यशापात्

śāpena tau tasya tatastu jātau mayā yathoktau tava rājasiṃha || gajastu tenāpi janārdanena sammocitau tau dvijavaryaśāpāt

1.194

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्वयोर्गजनक्रीकरणं नाम त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १९३

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvayorgajanakrīkaraṇaṃ nāma trinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 193

वज्र उवाच ।। ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् ।। विस्तरेण महाभाग शापान्नक्रस्य चोभयोः

vajra uvāca || || bhagavañchrotumicchāmi gajendrasya vimokṣaṇam || vistareṇa mahābhāga śāpānnakrasya cobhayoḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अस्त्यस्मिञ्छृङ्गवान्नाम जम्बूद्वीपे कुलाचलः ।। महाधातुसमुन्नद्धैर्युतः शृङ्गैर्नभङ्कषैः

mārkaṇḍeya uvāca || astyasmiñchṛṅgavānnāma jambūdvīpe kulācalaḥ || mahādhātusamunnaddhairyutaḥ śṛṅgairnabhaṅkaṣaiḥ

यस्य शृङ्गत्रयं मध्यं भाति राजन्विशेषवत् ।। ब्रह्मार्कसोमनिलयं मनोहारि दिवं गतम्

yasya śṛṅgatrayaṃ madhyaṃ bhāti rājanviśeṣavat || brahmārkasomanilayaṃ manohāri divaṃ gatam

तेषामथैकं सौवर्णमपरं राजतं महत् ।। सर्वरत्नमयं चैकं मध्यमं ब्रह्मणः क्षयम्

teṣāmathaikaṃ sauvarṇamaparaṃ rājataṃ mahat || sarvaratnamayaṃ caikaṃ madhyamaṃ brahmaṇaḥ kṣayam

काञ्चनं सूर्यनिलयं राजतं शशिनः क्षयम् ।। त्रिकूटं शैलराजाभं रत्नपक्षद्रुमैर्युतम्

kāñcanaṃ sūryanilayaṃ rājataṃ śaśinaḥ kṣayam || trikūṭaṃ śailarājābhaṃ ratnapakṣadrumairyutam

न तत्कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ।। नातप्ततपसः केचिन्नैव पापकृतो जनाः

na tatkṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ || nātaptatapasaḥ kecinnaiva pāpakṛto janāḥ

तस्य सानुमतः पृष्ठे सरो व्याकोशपङ्कजम् ।। कारण्डवसमाकीर्णं राजहंसोपशोभितम्

tasya sānumataḥ pṛṣṭhe saro vyākośapaṅkajam || kāraṇḍavasamākīrṇaṃ rājahaṃsopaśobhitam

सच्चित्तमिव गम्भीरं सच्चित्तमिव निर्मलम् ।। बहूपयोग्यं च तथा सतान्निष्कृतिकृन्नृप

saccittamiva gambhīraṃ saccittamiva nirmalam || bahūpayogyaṃ ca tathā satānniṣkṛtikṛnnṛpa

मीनच्छिन्नाभ्रशकलस्फुटकह्लारतारकम् ।। महाकुमुदरात्रीशं द्वितीयमिव चाम्बरम्

mīnacchinnābhraśakalasphuṭakahlāratārakam || mahākumudarātrīśaṃ dvitīyamiva cāmbaram

1.194.10

उत्फुल्लपद्मरजसा मधुपैः परि पिञ्जरैः ।। समन्ताद्व्याप्य सत्पद्मं तपनीयसमैरिव

utphullapadmarajasā madhupaiḥ pari piñjaraiḥ || samantādvyāpya satpadmaṃ tapanīyasamairiva

च्युतेन पद्माद्रजसा हंसैः केशरमन्थनैः ।। वायुना भ्राम्यमाणेन दुर्विभाव्योदकोम्बुजम्

cyutena padmādrajasā haṃsaiḥ keśaramanthanaiḥ || vāyunā bhrāmyamāṇena durvibhāvyodakombujam

महान्तः पद्मिनीपत्रा वायुभ्रस्ताभ्रशीकरैः ।। युक्ता मुक्ताफलाकारैर्यत्र भान्ति सहस्रशः

mahāntaḥ padminīpatrā vāyubhrastābhraśīkaraiḥ || yuktā muktāphalākārairyatra bhānti sahasraśaḥ

नृत्यन्ति कमला यत्र शफरी स्फुरणाहताः ।। भ्रमरोद्गीतसंघोषै रसत्सारसनादिकम्

nṛtyanti kamalā yatra śapharī sphuraṇāhatāḥ || bhramarodgītasaṃghoṣai rasatsārasanādikam

हसन्तमिव हंसौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभि ।। उद्गीथमिव कुर्वाणं कारण्डवरवैः शुभैः

hasantamiva haṃsaughairnṛtyantamiva cormibhi || udgīthamiva kurvāṇaṃ kāraṇḍavaravaiḥ śubhaiḥ

मध्ये त्वगाधं चतुरः प्रतीहारैरिवोद्धतैः ।। उत्सारयन्तं कल्लोलैर्वायुक्षिप्तद्रुमोद्भवान्

madhye tvagādhaṃ caturaḥ pratīhārairivoddhataiḥ || utsārayantaṃ kallolairvāyukṣiptadrumodbhavān

भ्रमरान्तरसंलीनकह्लारकुसुमा्क्षुभिः।। पश्यन्तमिव शैलस्य शृङ्गाणां तन्महोच्छ्रयम्

bhramarāntarasaṃlīnakahlārakusumā्kṣubhiḥ|| paśyantamiva śailasya śṛṅgāṇāṃ tanmahocchrayam

यत्रातिशीतलं तोयं लघु स्वादु सुधानिभम् ।। अन्यच्छ्रङ्गं मनोहारि भृङ्गनाद निनादितम्

yatrātiśītalaṃ toyaṃ laghu svādu sudhānibham || anyacchraṅgaṃ manohāri bhṛṅganāda nināditam

तस्मिन्सरसि दुष्टात्मा विरूपोऽन्तर्जलेशयः ।। हूहूर्जगाम ग्राहत्वं शापाद्वै देवलस्य तु

tasminsarasi duṣṭātmā virūpo'ntarjaleśayaḥ || hūhūrjagāma grāhatvaṃ śāpādvai devalasya tu

तस्मिन्नेव तथा शैले हाहा गन्धर्वसत्तमः ।। बभूव यूथपो हस्ती चलत्पर्वतसन्निभः

tasminneva tathā śaile hāhā gandharvasattamaḥ || babhūva yūthapo hastī calatparvatasannibhaḥ

1.194.20

अथ दन्तोज्ज्वलवपुः कदाचिद्गजयूथपः ।। आजगाम महीपाल चोत्फुल्ल कमलं सरः

atha dantojjvalavapuḥ kadācidgajayūthapaḥ || ājagāma mahīpāla cotphulla kamalaṃ saraḥ

वंशदण्डैः स कलभैर्वृतश्चैव कररेणुभिः ।। वासयन्मदगन्धेन तं त्रिकूटं महीधरम्

vaṃśadaṇḍaiḥ sa kalabhairvṛtaścaiva karareṇubhiḥ || vāsayanmadagandhena taṃ trikūṭaṃ mahīdharam

स गजोऽञ्जनसंकाशो मदाकुञ्चितलोचनः ।। सलीलं पङ्कजवने यूथमध्यगतो व्रजम्

sa gajo'ñjanasaṃkāśo madākuñcitalocanaḥ || salīlaṃ paṅkajavane yūthamadhyagato vrajam

गृहीतस्तेन रौद्रेण ग्राहेणाव्यक्तमूर्तिना ।। पश्यतः सर्वयूथस्य क्रोशतश्चाति दारुणम्

gṛhītastena raudreṇa grāheṇāvyaktamūrtinā || paśyataḥ sarvayūthasya krośataścāti dāruṇam

स चकार महायत्नमात्मनः परिमोक्षणे ।। ग्राहोऽपि यत्नमातिष्ठत्कुञ्जराकर्षणे महान्

sa cakāra mahāyatnamātmanaḥ parimokṣaṇe || grāho'pi yatnamātiṣṭhatkuñjarākarṣaṇe mahān

ग्राहोऽपि बलिनं नागं न शशाक महाम्भसि ।। आक्रष्टुं न च नागोऽपि तथात्मानं विमोक्षितुम्

grāho'pi balinaṃ nāgaṃ na śaśāka mahāmbhasi || ākraṣṭuṃ na ca nāgo'pi tathātmānaṃ vimokṣitum

विस्फूर्ज्य च यथाशक्ति विक्रुष्य च महारवान् ।। व्यथितः स निरुद्योगः पश्चिमामागतो दशाम्

visphūrjya ca yathāśakti vikruṣya ca mahāravān || vyathitaḥ sa nirudyogaḥ paścimāmāgato daśām

स तु नागवरः श्रीमान्नारायणपरायणः ।। जगाम शरणं विष्णुं तुष्टाव च परन्तपः

sa tu nāgavaraḥ śrīmānnārāyaṇaparāyaṇaḥ || jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ tuṣṭāva ca parantapaḥ

गृहीत्वा स कराग्रेण सरसः कमलोत्तमम् ।। निवेद्य भक्त्या कृष्णाय गजः स्तोत्रमुदीरयत्

gṛhītvā sa karāgreṇa sarasaḥ kamalottamam || nivedya bhaktyā kṛṣṇāya gajaḥ stotramudīrayat

गज उवाच ।। नमोनमः कारणवामनाय नारायणायासुरदारणाय ।। श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय

gaja uvāca || namonamaḥ kāraṇavāmanāya nārāyaṇāyāsuradāraṇāya || śrīśārṅgacakrāsigadādharāya namo'stu tasmai puruṣottamāya

1.194.30

आद्याय वेदनिलयाय महोरगाय सिंहाय दैत्यनिलयाय चतुर्भुजाय ।। ब्रह्मेन्द्ररुद्रमुनिचारणसंस्तुताय देवोत्तमाय वरदाय नमोऽच्युताय

ādyāya vedanilayāya mahoragāya siṃhāya daityanilayāya caturbhujāya || brahmendrarudramunicāraṇasaṃstutāya devottamāya varadāya namo'cyutāya

नागेन्द्रभोगशयनासनसुप्रियाय गोक्षीरहेमशुकनीलघनोपमाय ।। पीताम्बराय मधुकैटभनाशनाय भक्तप्रियाय वरदीप्तसुदर्शनाय

nāgendrabhogaśayanāsanasupriyāya gokṣīrahemaśukanīlaghanopamāya || pītāmbarāya madhukaiṭabhanāśanāya bhaktapriyāya varadīptasudarśanāya

नाभिप्रजातकमलस्थचतुर्मुखाय क्षीरोदकार्णवनिकेतयशोधराय ।। नानाविचित्र मुकुटाङ्गदभूषणाय सर्वेश्वराय विजयाय नमो वराय

nābhiprajātakamalasthacaturmukhāya kṣīrodakārṇavaniketayaśodharāya || nānāvicitra mukuṭāṅgadabhūṣaṇāya sarveśvarāya vijayāya namo varāya

(विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविन्दविपुलायतलोचनाय ।। देवेन्द्रभावन परीक्षितपौरुषाय योगीश्वराय विजयाय नमो वराय

(viśvātmane paramakāraṇakāraṇāya phullāravindavipulāyatalocanāya || devendrabhāvana parīkṣitapauruṣāya yogīśvarāya vijayāya namo varāya

लोकायनाय त्रिदशायनाय ब्रह्मायणायात्मगुणायनाय ।। धर्मायणायैकजनायनाय महावराहाय सदा नतोऽस्मि

lokāyanāya tridaśāyanāya brahmāyaṇāyātmaguṇāyanāya || dharmāyaṇāyaikajanāyanāya mahāvarāhāya sadā nato'smi

अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं नारायणं कारणमादिदेवम् ।। युगान्तशेषं पुरुषं पुराणं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

acintyamavyaktamanantarūpaṃ nārāyaṇaṃ kāraṇamādidevam || yugāntaśeṣaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ taṃ vāsudevaṃ śaraṇaṃ prapadye

अदृश्यमच्छेद्यमनादिमध्यं महर्षयो ब्रह्मनिधिं सुरेशम् ।। वदन्ति यं वै पुरुषं सनातनं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

adṛśyamacchedyamanādimadhyaṃ maharṣayo brahmanidhiṃ sureśam || vadanti yaṃ vai puruṣaṃ sanātanaṃ taṃ vāsudevaṃ śaraṇaṃ prapadye

यमक्षरं ब्रह्म वदन्ति सर्वगं निशम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ।। तमीश्वरं दृप्तमनुत्तमैर्गुणैः परायणं विष्णुमुपैति शाश्वतम्

yamakṣaraṃ brahma vadanti sarvagaṃ niśamya yaṃ mṛtyumukhātpramucyate || tamīśvaraṃ dṛptamanuttamairguṇaiḥ parāyaṇaṃ viṣṇumupaiti śāśvatam

कार्यक्रियाकारणमप्रमेयं हिर ण्यनाभं कनकारविन्दम् ।। महाबलं वेदनिधिं सुरोत्तमं व्रजामि विष्णुं शरणं जनार्दनम्

kāryakriyākāraṇamaprameyaṃ hira ṇyanābhaṃ kanakāravindam || mahābalaṃ vedanidhiṃ surottamaṃ vrajāmi viṣṇuṃ śaraṇaṃ janārdanam

विचित्रकेयूरमहार्हनिष्कं रत्नोत्तमालङ्कृतसर्व गात्रम् ।। पीताम्बरं काञ्चनभक्तिचित्रं मालाधरं केशवमभ्युपैमि

vicitrakeyūramahārhaniṣkaṃ ratnottamālaṅkṛtasarva gātram || pītāmbaraṃ kāñcanabhakticitraṃ mālādharaṃ keśavamabhyupaimi

1.194.40

भवोद्भवं वेदविदां वरिष्ठं योगात्मनां साङ्ख्यविदां वरिष्ठम् ।। आदित्यचन्द्राश्विवसुप्रभावं प्रभुं प्रपद्येऽच्युतमात्मभूतम्

bhavodbhavaṃ vedavidāṃ variṣṭhaṃ yogātmanāṃ sāṅkhyavidāṃ variṣṭham || ādityacandrāśvivasuprabhāvaṃ prabhuṃ prapadye'cyutamātmabhūtam

श्रीवत्साङ्कं महादेवं वेदगुह्यमनुत्तमम् ।। प्रपद्ये सूक्ष्ममचलं भक्तानामभयप्रदम्

śrīvatsāṅkaṃ mahādevaṃ vedaguhyamanuttamam || prapadye sūkṣmamacalaṃ bhaktānāmabhayapradam

प्रभवं सर्वलोकानां निर्गुणं च गुणात्मनाम् ।। प्रपद्ये मुक्तसङ्गानां यतीनां परमां गतिम्

prabhavaṃ sarvalokānāṃ nirguṇaṃ ca guṇātmanām || prapadye muktasaṅgānāṃ yatīnāṃ paramāṃ gatim

भगवन्तं सुराध्यक्षमक्षरं पुष्करेक्षणम् ।। शरण्यं शरणं भक्त्या प्रपद्ये ब्राह्मणप्रियम्

bhagavantaṃ surādhyakṣamakṣaraṃ puṣkarekṣaṇam || śaraṇyaṃ śaraṇaṃ bhaktyā prapadye brāhmaṇapriyam

ब्रह्मादेशं त्रिलोकेशमाद्यमेकमनामयम् ।। भूतात्मानं महात्मानं प्रपद्ये मधुसूदनम्

brahmādeśaṃ trilokeśamādyamekamanāmayam || bhūtātmānaṃ mahātmānaṃ prapadye madhusūdanam

क्षेत्रज्ञं पुरुषं विष्णुं त्रिगुणातीतमव्ययम् ।। नारायणमणीयांसं प्रपद्ये शरणं हरिम्

kṣetrajñaṃ puruṣaṃ viṣṇuṃ triguṇātītamavyayam || nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ prapadye śaraṇaṃ harim

एकाय लोकतन्त्राय परतः परमात्मने ।। नमः सहस्रशिरसे अनन्ताय महात्मने

ekāya lokatantrāya parataḥ paramātmane || namaḥ sahasraśirase anantāya mahātmane

वरेण्यमनघं देवमृषयो वेदपारगाः ।। कीर्तयन्त्यभवं सर्वे तं प्रपद्ये सनातनम्

vareṇyamanaghaṃ devamṛṣayo vedapāragāḥ || kīrtayantyabhavaṃ sarve taṃ prapadye sanātanam

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयप्रद ।। सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु त्राहि मां शरणाऽगतम्

namaste puṇḍarīkākṣa bhaktānāmabhayaprada || subrahmaṇya namaste'stu trāhi māṃ śaraṇā'gatam

मार्कण्डेय उवाच ।। भक्तिं तस्य तु सञ्चिन्त्य नागस्याऽमोघसंस्तवः ।। प्रीतिमानभवद्राजन्सद्यश्चक्रगदाधरः

mārkaṇḍeya uvāca || bhaktiṃ tasya tu sañcintya nāgasyā'moghasaṃstavaḥ || prītimānabhavadrājansadyaścakragadādharaḥ

1.194.50

सान्निध्यं कल्पयामास ग्राहं चक्रेण माधवः ।। मोक्षयामास च गजं पाशेभ्यः शरणागतम्

sānnidhyaṃ kalpayāmāsa grāhaṃ cakreṇa mādhavaḥ || mokṣayāmāsa ca gajaṃ pāśebhyaḥ śaraṇāgatam

स हि देवलशापेन हाहा गन्धर्वसत्तमः ।। गजत्वमभवत्त्यक्त्वा मोक्षं प्राप्य दिवं गतः

sa hi devalaśāpena hāhā gandharvasattamaḥ || gajatvamabhavattyaktvā mokṣaṃ prāpya divaṃ gataḥ

ग्राहाद्विमुक्तः सद्यस्तु गजो गन्धर्वतां गतः ।। ग्राहो गन्धर्वतां प्राप्तो यः कृष्णेन निपातितः

grāhādvimuktaḥ sadyastu gajo gandharvatāṃ gataḥ || grāho gandharvatāṃ prāpto yaḥ kṛṣṇena nipātitaḥ

तस्यापि देवलकृतः शापदोषोऽभवत्पुरा ।। प्रीतिमांस्त्रायते विष्णुः सद्यः संसारसागरात्

tasyāpi devalakṛtaḥ śāpadoṣo'bhavatpurā || prītimāṃstrāyate viṣṇuḥ sadyaḥ saṃsārasāgarāt

कुद्धोऽपि निघ्नन्देवत्वमरातीनां प्रयच्छति ।। तौ च स्वं स्वं वपुः प्राप्य प्रणिपत्य जनार्दनम्

kuddho'pi nighnandevatvamarātīnāṃ prayacchati || tau ca svaṃ svaṃ vapuḥ prāpya praṇipatya janārdanam

गन्धर्वाधिपती शीघ्रं परां निर्वृतिमागतौ ।। इदं चैव महाबाहो पुरा देवोऽभ्यभाषत

gandharvādhipatī śīghraṃ parāṃ nirvṛtimāgatau || idaṃ caiva mahābāho purā devo'bhyabhāṣata

दृष्ट्वा मुक्तौ गजग्राहौ भगवान्मधुसूदनः ।। योऽग्रहीन्नागराजं च मां चैव प्रणिधानवान्

dṛṣṭvā muktau gajagrāhau bhagavānmadhusūdanaḥ || yo'grahīnnāgarājaṃ ca māṃ caiva praṇidhānavān

स्मरिष्यति सरश्चेदं युवयोर्मोक्षणं तथा ।। गुल्मं कीचकवेणूनामिमं शैलवरं तथा

smariṣyati saraścedaṃ yuvayormokṣaṇaṃ tathā || gulmaṃ kīcakaveṇūnāmimaṃ śailavaraṃ tathā

अश्वत्थं भास्करं गङ्गां नैमिषारण्यमेव च ।। प्रयागं ब्रह्मतीर्थं च दण्डकारण्यमेव च

aśvatthaṃ bhāskaraṃ gaṅgāṃ naimiṣāraṇyameva ca || prayāgaṃ brahmatīrthaṃ ca daṇḍakāraṇyameva ca

संस्मरिष्यन्ति ये मर्त्या सम्यक्छ्रोष्यन्ति चापि ये ।। न ते दुःस्वप्नपापस्य भोक्तारो मत्परिग्रहात्

saṃsmariṣyanti ye martyā samyakchroṣyanti cāpi ye || na te duḥsvapnapāpasya bhoktāro matparigrahāt

1.194.60

सर्वपापैर्विमोक्ष्यन्ति कल्याणानां च भागिनः ।। भविष्यन्ति तथा पुण्यां गतिं यास्यन्ति मानवाः

sarvapāpairvimokṣyanti kalyāṇānāṃ ca bhāginaḥ || bhaviṣyanti tathā puṇyāṃ gatiṃ yāsyanti mānavāḥ

दुःस्वप्नं च नृणां तेषां सुस्वप्नत्वं प्रयास्यति ।। कौर्म्यं मात्स्यं च वाराहं वामनं तार्क्ष्यमेव च

duḥsvapnaṃ ca nṛṇāṃ teṣāṃ susvapnatvaṃ prayāsyati || kaurmyaṃ mātsyaṃ ca vārāhaṃ vāmanaṃ tārkṣyameva ca

नारसिंहं तथा रूपं सृष्टिप्रलयकारकम् ।। एतानि प्रातरुत्थाय संस्मरिष्यन्ति ये नराः

nārasiṃhaṃ tathā rūpaṃ sṛṣṭipralayakārakam || etāni prātarutthāya saṃsmariṣyanti ye narāḥ

सर्वपापैर्विशुद्धास्ते यास्यन्ति परमां गतिम् ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र देवदेवो जनार्दनः

sarvapāpairviśuddhāste yāsyanti paramāṃ gatim || mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā tu rājendra devadevo janārdanaḥ

अस्पृशद्गजगन्धर्वं ग्राहगन्धर्वमेव च ।। तेन स्पृष्टौ तु तौ सद्यो दिव्यमाल्याम्बरान्वितौ

aspṛśadgajagandharvaṃ grāhagandharvameva ca || tena spṛṣṭau tu tau sadyo divyamālyāmbarānvitau

विमानेऽभिमते प्राप्ते जग्मतुस्त्रिदशालयम् ।। तत्र देवपतिः कृष्णो मोक्षयित्वा गजोत्तमम्

vimāne'bhimate prāpte jagmatustridaśālayam || tatra devapatiḥ kṛṣṇo mokṣayitvā gajottamam

ऋषिभिस्तूयमानस्तु गुह्यैर्वेदपदाक्षरैः ।। गतः स भगवान्विष्णुर्दुर्विज्ञेयगतिर्विभुः

ṛṣibhistūyamānastu guhyairvedapadākṣaraiḥ || gataḥ sa bhagavānviṣṇurdurvijñeyagatirvibhuḥ

गजेन्द्रमोक्षणं दृष्ट्वा सर्वे सेन्द्रपुरोगमाः ।। ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा सर्वे प्राञ्जलयोऽभवन्

gajendramokṣaṇaṃ dṛṣṭvā sarve sendrapurogamāḥ || brāhmaṇānagrataḥ kṛtvā sarve prāñjalayo'bhavan

गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं सर्वपापविमोचनम् ।। श्रावयन्प्रातरुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते

gajendramokṣaṇaṃ puṇyaṃ sarvapāpavimocanam || śrāvayanprātarutthāya sarvapāpaiḥ pramucyate

श्रद्धया हि यदुश्रेष्ठ स्मृतेन कथितेन च ।। गजेन्द्रमोक्षणेनैव दीर्घमायुरवाप्नुयात्

śraddhayā hi yaduśreṣṭha smṛtena kathitena ca || gajendramokṣaṇenaiva dīrghamāyuravāpnuyāt

1.194.70

मया ते कथितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् ।। ( कीर्तयस्व महाबाहो महादुःस्वप्ननाशनम्

mayā te kathitaṃ divyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam || ( kīrtayasva mahābāho mahāduḥsvapnanāśanam

कीर्त्यमानं च विप्रेभ्यः शृणु भक्त्या यथोदितम्

kīrtyamānaṃ ca viprebhyaḥ śṛṇu bhaktyā yathoditam

वरं वरेण्यं वरपद्मनाभं नारायणं पद्मनिधिं सुरेशम् ।। तं देवगुह्यं पुरुषं पुराणं ववन्दिरे ब्रह्मविदां वरिष्ठाः

varaṃ vareṇyaṃ varapadmanābhaṃ nārāyaṇaṃ padmanidhiṃ sureśam || taṃ devaguhyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ vavandire brahmavidāṃ variṣṭhāḥ

एतत्पुण्यं यदुश्रेष्ठ नराणां पापकर्मिणाम् ।। दुःस्वप्नदर्शने घोरे श्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते

etatpuṇyaṃ yaduśreṣṭha narāṇāṃ pāpakarmiṇām || duḥsvapnadarśane ghore śrutvā pāpātpramucyate

भक्तिमान्पुण्डरीकाक्षे गजो दुःखाद्विमोचितः ।। तथा त्वमपि राजेन्द्र प्रपद्य शरणं हरिम्

bhaktimānpuṇḍarīkākṣe gajo duḥkhādvimocitaḥ || tathā tvamapi rājendra prapadya śaraṇaṃ harim

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्स्यसे परमां गतिम्

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpsyase paramāṃ gatim

194

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गजेन्द्रमोक्षणं नाम चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gajendramokṣaṇaṃ nāma caturnavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। भगवन्कीदृशीं रक्षां स चकार द्विजोत्तमः ।। यथा निर्धूतवीर्योऽसौ निस्तरो रजनीचरः

vajra uvāca || bhagavankīdṛśīṃ rakṣāṃ sa cakāra dvijottamaḥ || yathā nirdhūtavīryo'sau nistaro rajanīcaraḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एकाग्रचित्तो गोविन्दे तज्जपँस्तत्परायणः ।। सर्वदुष्टोपशमनं प्रविष्टो विष्णुपञ्जरम्

mārkaṇḍeya uvāca || ekāgracitto govinde tajjapam̐statparāyaṇaḥ || sarvaduṣṭopaśamanaṃ praviṣṭo viṣṇupañjaram

वज्र उवाच ।। विष्णुपञ्जरमिच्छामि श्रोतुं धर्मभृतां वर ।। सदा सर्वभयेभ्यस्तु रक्षायां परमा भवेत्

vajra uvāca || viṣṇupañjaramicchāmi śrotuṃ dharmabhṛtāṃ vara || sadā sarvabhayebhyastu rakṣāyāṃ paramā bhavet

मार्कण्डेय उवाच ।। त्रिपुरं जघ्नुषः पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरम् ।। शङ्करस्य यदुश्रेष्ठ रक्षणाय निरूपितम्

mārkaṇḍeya uvāca || tripuraṃ jaghnuṣaḥ pūrvaṃ brahmaṇā viṣṇupañjaram || śaṅkarasya yaduśreṣṭha rakṣaṇāya nirūpitam

वागीशेन तु शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः ।। तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि तन्निबोध महीपते

vāgīśena tu śakrasya balaṃ hantuṃ prayāsyataḥ || tasya svarūpaṃ vakṣyāmi tannibodha mahīpate

विष्णुः प्राच्यां स्थितश्चक्री विष्णुर्दक्षिणतो गदी ।। प्रतीच्यां शार्ङ्गभृद्विप्णुर्विष्णुः खड्गी ममोत्तरे

viṣṇuḥ prācyāṃ sthitaścakrī viṣṇurdakṣiṇato gadī || pratīcyāṃ śārṅgabhṛdvipṇurviṣṇuḥ khaḍgī mamottare

हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः ।। क्रोडरूपी हरिर्भूमौ हन्तुं प्रेतनिशाचरान्

hṛṣīkeśo vikoṇeṣu tacchidreṣu janārdanaḥ || kroḍarūpī harirbhūmau hantuṃ pretaniśācarān

गदा चेयं सहस्रांशुरुद्वमत्पावकोल्बणा ।। रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनां च शातनी

gadā ceyaṃ sahasrāṃśurudvamatpāvakolbaṇā || rakṣobhūtapiśācānāṃ ḍākinīnāṃ ca śātanī

शार्ङ्गविस्फूर्जितं चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् ।। तिर्यङ्मनुष्यकूष्माण्डप्रेतादीन्हन्त्वशेषतः

śārṅgavisphūrjitaṃ caiva vāsudevasya madripūn || tiryaṅmanuṣyakūṣmāṇḍapretādīnhantvaśeṣataḥ

1.195.10

खड्गधारामलज्योत्स्ना निर्धूता ये समाहिताः ।। ते यान्तु सौम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः

khaḍgadhārāmalajyotsnā nirdhūtā ye samāhitāḥ || te yāntu saumyatāṃ sadyo garuḍeneva pannagāḥ

( ये कूष्माण्डास्तथा यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः ।। प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्बुकाः खगाः

( ye kūṣmāṇḍāstathā yakṣā ye daityā ye niśācarāḥ || pretā vināyakāḥ krūrā manuṣyā jambukāḥ khagāḥ

सिंहादयो ये पशवो दन्दशूकाश्च पन्नगाः ।। सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशार्ङ्गरवाहताः

siṃhādayo ye paśavo dandaśūkāśca pannagāḥ || sarve bhavantu te saumyāḥ kṛṣṇaśārṅgaravāhatāḥ

चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः ।। बलौजसां च हन्तारश्छायाविभ्रंशकाश्च ये

cittavṛttiharā ye me ye janāḥ smṛtihārakāḥ || balaujasāṃ ca hantāraśchāyāvibhraṃśakāśca ye

ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः ।। कूष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररयाहताः

ye copabhogahartāro ye ca lakṣaṇanāśakāḥ || kūṣmāṇḍāste praṇaśyantu viṣṇucakrarayāhatāḥ

बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा ।। ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्

buddhisvāsthyaṃ manaḥsvāsthyaṃ svāsthyamaindriyakaṃ tathā || mamāstu devadevasya vāsudevasya kīrtanāt

पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनो हरिः ।। तमीड्यमीशानमनन्तविक्रमं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति

pṛṣṭhe purastānmama dakṣiṇottare vikoṇataścāstu janārdano hariḥ || tamīḍyamīśānamanantavikramaṃ janārdanaṃ praṇipatito na sīdati

यथा परम्ब्रह्म हरिस्तथा परं जगत्स्वरूपं च स एव केशवः ।। सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात्प्रणाशमेतु त्रिविधं ममाशुभम्

yathā parambrahma haristathā paraṃ jagatsvarūpaṃ ca sa eva keśavaḥ || satyena tenācyutanāmakīrtanātpraṇāśametu trividhaṃ mamāśubham

195

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विष्णुपञ्जरस्तोत्रवर्णनंनाम पञ्चनवनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde viṣṇupañjarastotravarṇanaṃnāma pañcanavanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १९६-२००

वज्र उवाच ।। आत्मरक्षा त्वयोक्ता मे सर्वबाधाविनाशिनी ।। कृपान्वितैः कथं कार्या पररक्षा भृगूत्तम

vajra uvāca || ātmarakṣā tvayoktā me sarvabādhāvināśinī || kṛpānvitaiḥ kathaṃ kāryā pararakṣā bhṛgūttama

एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं विज्ञानमयो निधिः ।। वैष्णवानि रहस्यानि सर्वाणि विदितानि ते

etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ vijñānamayo nidhiḥ || vaiṣṇavāni rahasyāni sarvāṇi viditāni te

मार्कण्डेय उवाच ।। स्तोत्रेणानेन धर्मज्ञ कुशाग्रैर्मार्जयन्नरम् ।। उपस्पृश्य शुचिः कुर्याद्रक्षा पार्थिवसत्तम

mārkaṇḍeya uvāca || stotreṇānena dharmajña kuśāgrairmārjayannaram || upaspṛśya śuciḥ kuryādrakṣā pārthivasattama

सोपवासेन सम्पूज्य देवदेवं जनार्दनम् ।। अमोघैषा भवेद्रक्षा कृता नास्त्यत्र संशयः

sopavāsena sampūjya devadevaṃ janārdanam || amoghaiṣā bhavedrakṣā kṛtā nāstyatra saṃśayaḥ

यथाकथञ्चित्कृत्वैनां नरो मोचयते रुजः ।। आधिव्याधिगृहीतानां रक्षैषा भेषजं परम्

yathākathañcitkṛtvaināṃ naro mocayate rujaḥ || ādhivyādhigṛhītānāṃ rakṣaiṣā bheṣajaṃ param

ॐ नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने

ॐ namaḥ paramārthāya puruṣāya mahātmane

अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने ।। निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यातृपापहराय च

arūpabahurūpāya vyāpine paramātmane || niṣkalmaṣāya śuddhāya dhyātṛpāpaharāya ca

नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः ।। वराहनारसिंहाय वामनाय महात्मने

namaskṛtya pravakṣyāmi yattatsidhyatu me vacaḥ || varāhanārasiṃhāya vāmanāya mahātmane

वक्ष्यामि त्वां नमस्कृत्य यत्तत्सिध्यतु मे वचः ।। त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च

vakṣyāmi tvāṃ namaskṛtya yattatsidhyatu me vacaḥ || trivikramāya rāmāya vaikuṇṭhāya narāya ca

1.196.10

वक्ष्यामि त्वां नमस्कृत्य यत्तत्सिध्यतु मे वचः

vakṣyāmi tvāṃ namaskṛtya yattatsidhyatu me vacaḥ

वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम

varāha narasiṃheśa vāmaneśa trivikrama

हयग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराऽशुभम् ।। अपराजित चक्राद्यैश्चतुर्भिः परमायुधैः

hayagrīveśa sarveśa hṛṣīkeśa harā'śubham || aparājita cakrādyaiścaturbhiḥ paramāyudhaiḥ

अखण्डितानुभावैस्त्वं सर्वदुःखहरो भव ।। हराऽमुकस्य दुरितं दुष्कृतं दुरुपोषितम्

akhaṇḍitānubhāvaistvaṃ sarvaduḥkhaharo bhava || harā'mukasya duritaṃ duṣkṛtaṃ durupoṣitam

मृत्युबन्धातिभयदं दुरिष्टस्य च यत्फलम् ।। परापध्यानसहितं प्रयुक्तं चाभिचारिकम्

mṛtyubandhātibhayadaṃ duriṣṭasya ca yatphalam || parāpadhyānasahitaṃ prayuktaṃ cābhicārikam

गरस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरयाजर ।। ॐनमो वासुदेवाय नमः कृष्णाय शार्ङ्गिणे

garasparśamahārogaprayogaṃ jarayājara || ॐnamo vāsudevāya namaḥ kṛṣṇāya śārṅgiṇe

नमः पुष्करनेत्राय केशवायादिचक्रिणे ।। नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे

namaḥ puṣkaranetrāya keśavāyādicakriṇe || namaḥ kamalakiñjalkapītanirmalavāsase

महाहवरिपुस्कन्धपृष्ठचक्राय चक्रिणे ।। दंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते त्रयीमूर्तिमते नमः

mahāhavaripuskandhapṛṣṭhacakrāya cakriṇe || daṃṣṭroddhṛtakṣitibhṛte trayīmūrtimate namaḥ

महायज्ञवराहाय शेषभोगोरुशायिने ।। तप्तहाटककेशाय ज्वलत्पावकलोचन

mahāyajñavarāhāya śeṣabhogoruśāyine || taptahāṭakakeśāya jvalatpāvakalocana

वज्राधिकनखस्पर्श दिव्यसिंह नमोऽस्तु ते ।। काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामरूपिणे

vajrādhikanakhasparśa divyasiṃha namo'stu te || kāśyapāyātihrasvāya ṛgyajuḥsāmarūpiṇe

1.196.20

तुभ्यं वामनरूपाय क्रमते गां नमोनमः ।। वराहाऽशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै

tubhyaṃ vāmanarūpāya kramate gāṃ namonamaḥ || varāhā'śeṣaduṣṭāni sarvapāpaphalāni vai

मर्दमर्द महादंष्ट मर्दमर्द च यत्फलम् ।। नरसिंह करालास्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल

mardamarda mahādaṃṣṭa mardamarda ca yatphalam || narasiṃha karālāsya dantaprāntānalojjvala

भञ्जभञ्ज निनादेन दुष्टान्भक्तार्तिनाशन ।। ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिर्वामनरूपधृक्

bhañjabhañja ninādena duṣṭānbhaktārtināśana || ṛgyajuḥsāmagarbhābhirvāgbhirvāmanarūpadhṛk

प्रशमं सर्वदुःखानि नयैतस्य जनार्दन ।। एकाह्निकं द्व्यह्निकं च तथा त्रिदिवसज्वरम्

praśamaṃ sarvaduḥkhāni nayaitasya janārdana || ekāhnikaṃ dvyahnikaṃ ca tathā tridivasajvaram

चातुर्थिकं तथात्युग्रं तथैव सततज्वरम् ।। दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैवागन्तुकं ज्वरम्

cāturthikaṃ tathātyugraṃ tathaiva satatajvaram || doṣotthaṃ sannipātotthaṃ tathaivāgantukaṃ jvaram

शमं नयतु गोविन्दश्छित्त्वा छित्त्वास्य वेदनाम् ।। नेत्रदुःखं शिरोदुःखं दुःखं चोदरसम्भवम्

śamaṃ nayatu govindaśchittvā chittvāsya vedanām || netraduḥkhaṃ śiroduḥkhaṃ duḥkhaṃ codarasambhavam

अनुच्छ्वासमतिश्वासं परितापं च वेपथुम् ।। गुदघ्राणादिरोगांश्च कुष्ठरोगं तथा क्षयम्

anucchvāsamatiśvāsaṃ paritāpaṃ ca vepathum || gudaghrāṇādirogāṃśca kuṣṭharogaṃ tathā kṣayam

कामलादींस्तथा रोगान्प्रमेहांश्चातिदारुणान् ।। भगन्दरातिसारांश्च मुखरोगं सवल्गुलिम्

kāmalādīṃstathā rogānpramehāṃścātidāruṇān || bhagandarātisārāṃśca mukharogaṃ savalgulim

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रांश्च रोगानन्यांश्च दारुणान् ।। ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः

aśmarīmūtrakṛcchrāṃśca rogānanyāṃśca dāruṇān || ye vātaprabhavā rogā ye ca pittasamudbhavāḥ

कफोद्भवाश्च ये केचिद्ये केचित्सान्निपातिकाः ।। आगन्तवश्च ये रोगा लूताविस्फोटकादयः

kaphodbhavāśca ye kecidye kecitsānnipātikāḥ || āgantavaśca ye rogā lūtāvisphoṭakādayaḥ

1.196.30

ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः ।। विलयं यान्तु ते सर्वे विष्णोरुच्चारणेन च

te sarve praśamaṃ yāntu vāsudevāpamārjitāḥ || vilayaṃ yāntu te sarve viṣṇoruccāraṇena ca

क्षयं गच्छन्तु चाशेषास्ते चक्राभिहता हरेः।। अस्तुतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात्

kṣayaṃ gacchantu cāśeṣāste cakrābhihatā hareḥ|| astutānantagovindanāmoccāraṇabheṣajāt

नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यंसत्यं वदाम्यहम् ।। स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम्

naśyanti sakalā rogāḥ satyaṃsatyaṃ vadāmyaham || sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam

दन्तोद्भवं नखभवमाकाशप्रभवं विषम्।। लूतादिप्रभवं यच्च विषमत्यन्तदुःखदम्

dantodbhavaṃ nakhabhavamākāśaprabhavaṃ viṣam|| lūtādiprabhavaṃ yacca viṣamatyantaduḥkhadam

शमं नयतु तत्सर्वं कीर्तितो हि जनार्दनः ।। ग्रहान्प्रेतग्रहांश्चैव तथा चैवार्यकग्रहान्

śamaṃ nayatu tatsarvaṃ kīrtito hi janārdanaḥ || grahānpretagrahāṃścaiva tathā caivāryakagrahān

मुखमण्डलिकान्क्रूरान्रेवतीं वृद्धरेवतीम् ।। वृद्धिकाख्यान्ग्रहांश्चोग्रांस्तथा मातृग्रहानपि

mukhamaṇḍalikānkrūrānrevatīṃ vṛddharevatīm || vṛddhikākhyāngrahāṃścogrāṃstathā mātṛgrahānapi

बालस्य विष्णोश्चरितं हन्तु बालग्रहानिमान् ।। वृद्धानां ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित्

bālasya viṣṇoścaritaṃ hantu bālagrahānimān || vṛddhānāṃ ye grahāḥ kecidye ca bālagrahāḥ kvacit

नरसिंहस्य दृष्ट्या ते दग्धा ये चापि यौवने ।। सटाकरालवदनो नरसिंहो महारवः

narasiṃhasya dṛṣṭyā te dagdhā ye cāpi yauvane || saṭākarālavadano narasiṃho mahāravaḥ

ग्रहानशेषान्निःशेषान्करोतु जगतो हितः ।। नरसिंह महासिंह जिह्वाज्वालोज्ज्वलानन

grahānaśeṣānniḥśeṣānkarotu jagato hitaḥ || narasiṃha mahāsiṃha jihvājvālojjvalānana

ग्रहानशेषान्सर्वेश खादखादाग्निलोचन ।। ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः

grahānaśeṣānsarveśa khādakhādāgnilocana || ye rogā ye mahotpātā yadviṣaṃ ye mahāgrahāḥ

1.196.40

यानि च क्रूरभूतानि ग्रहपीडाश्च दारुणाः ।। शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभिकादयः

yāni ca krūrabhūtāni grahapīḍāśca dāruṇāḥ || śastrakṣateṣu ye doṣā jvālāgardabhikādayaḥ

तानि सर्वाणि सर्वात्मन्परमात्मञ्जनार्दन ।। कञ्चिद्रूपं समास्थाय वासुदेवाशु नाशय

tāni sarvāṇi sarvātmanparamātmañjanārdana || kañcidrūpaṃ samāsthāya vāsudevāśu nāśaya

क्षिप्त्वा सुदर्शनं चक्रं ज्वालामालाविभीषणम् ।। सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराऽच्युत

kṣiptvā sudarśanaṃ cakraṃ jvālāmālāvibhīṣaṇam || sarvaduṣṭopaśamanaṃ kuru devavarā'cyuta

सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धिच्छिन्धि च मारय ।। सर्वाणि दुष्टरक्षांसि क्षपयाऽतिविभीषण

sudarśana mahājvāla cchindhicchindhi ca māraya || sarvāṇi duṣṭarakṣāṃsi kṣapayā'tivibhīṣaṇa

प्राच्यां प्रतीच्यां दिशि दक्षिणोत्तरतस्तथा ।। रक्षां करोतु सर्वस्मान्नरसिंहः स्वगर्जितैः

prācyāṃ pratīcyāṃ diśi dakṣiṇottaratastathā || rakṣāṃ karotu sarvasmānnarasiṃhaḥ svagarjitaiḥ

भुव्यन्तरिक्षे च दिवि पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः ।। रक्षां करोतु भगवान्बहुरूपी जनार्दनः

bhuvyantarikṣe ca divi pārśvataḥ pṛṣṭhato'grataḥ || rakṣāṃ karotu bhagavānbahurūpī janārdanaḥ

यस्माद्विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।। तेन सत्येन दुष्टानि शममस्य व्रजन्तु वै

yasmādviṣṇurjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam || tena satyena duṣṭāni śamamasya vrajantu vai

यथा विष्णुस्मृतौ सद्यः संक्षयं याति पातकम् ।। सत्येन तेन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

yathā viṣṇusmṛtau sadyaḥ saṃkṣayaṃ yāti pātakam || satyena tena sakalaṃ duṣṭamasya praśāmyatu

परमात्मा यथा विष्णुर्वेदान्तेष्वभिगीयते ।। तेन सत्येन सकलं यन्मयोक्तं तथाऽस्तु तत्

paramātmā yathā viṣṇurvedānteṣvabhigīyate || tena satyena sakalaṃ yanmayoktaṃ tathā'stu tat

शान्तिरस्तु शिवं चास्तु प्रणश्यत्वसुखं च यत् ।। वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैः संमार्जितो मया

śāntirastu śivaṃ cāstu praṇaśyatvasukhaṃ ca yat || vāsudevaśarīrotthaiḥ kuśaiḥ saṃmārjito mayā

1.196.50

अपामार्जति गोविन्दो नरो नारायणस्तथा ।। तथास्तु सर्वदुःखानां प्रशमो वचनाद्धरेः

apāmārjati govindo naro nārāyaṇastathā || tathāstu sarvaduḥkhānāṃ praśamo vacanāddhareḥ

शान्ताः समग्ररोगास्ते ग्रहाः सर्वे विषाणि च ।। भूतानि च प्रशान्तानि संस्मृते मधुसूदने

śāntāḥ samagrarogāste grahāḥ sarve viṣāṇi ca || bhūtāni ca praśāntāni saṃsmṛte madhusūdane

एतत्समस्तरोगेषु सर्वभूतभयेषु च ।। अपामार्जनकं शस्त्रं विष्णुनामाऽभिमन्त्रितम्

etatsamastarogeṣu sarvabhūtabhayeṣu ca || apāmārjanakaṃ śastraṃ viṣṇunāmā'bhimantritam

शान्तिरस्तु शिवं चास्तु दुष्टमस्य प्रशाम्यतु ।। यदस्य दुरितं किञ्चित्तत्क्षिप्तं लवणाम्भसि

śāntirastu śivaṃ cāstu duṣṭamasya praśāmyatu || yadasya duritaṃ kiñcittatkṣiptaṃ lavaṇāmbhasi

स्वास्थ्यमस्य सदैवाऽस्तु हृषीकेशस्य कीर्तनात् ।। यत एवाऽऽगतं पापं तत्रैव प्रतिगच्छतु

svāsthyamasya sadaivā'stu hṛṣīkeśasya kīrtanāt || yata evā''gataṃ pāpaṃ tatraiva pratigacchatu

एतद्रोगादिपीडासु जन्तूनां हितमिच्छता ।। विष्णुभक्तेन कर्तव्यमपामार्जनकं परम्

etadrogādipīḍāsu jantūnāṃ hitamicchatā || viṣṇubhaktena kartavyamapāmārjanakaṃ param

अनेन सर्वदुःखानि प्रशमं यान्त्यसंशयम् ।। सर्वभूतहितार्थाय कुर्यात्तम्मात्सदैव हि

anena sarvaduḥkhāni praśamaṃ yāntyasaṃśayam || sarvabhūtahitārthāya kuryāttammātsadaiva hi

नाद्यन्तवन्तः कवयः पुराणास्सूक्ष्मा बृहन्तो ह्यनुशासितारः ।। सर्वज्वरान्द्यन्तु तवानिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाः

nādyantavantaḥ kavayaḥ purāṇāssūkṣmā bṛhanto hyanuśāsitāraḥ || sarvajvarāndyantu tavāniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇavāsudevāḥ

एते कुशा विष्णुशरीरसम्भवा जनार्दनोऽहं स्वयमेव चागतः ।। हतं मया दुष्टमशेषमस्य स्वस्थो भवत्वेष यथा वचो हरेः

ete kuśā viṣṇuśarīrasambhavā janārdano'haṃ svayameva cāgataḥ || hataṃ mayā duṣṭamaśeṣamasya svastho bhavatveṣa yathā vaco hareḥ

196

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सत्त्वबाधाप्रशमनं नाम षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sattvabādhāpraśamanaṃ nāma ṣaṇṇavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। जगत्सष्टिप्रसंगेन चोर्वशीसम्भवस्त्वया ।। कथितस्तु महाभाग तत्प्रसङ्गेन चापराः

vajra uvāca || jagatsaṣṭiprasaṃgena corvaśīsambhavastvayā || kathitastu mahābhāga tatprasaṅgena cāparāḥ

कथिताश्च कथा ब्रह्मन्धर्मयुक्ता मनोहराः ।। विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्ताः सर्वपापभयापहाः

kathitāśca kathā brahmandharmayuktā manoharāḥ || viṣṇormāhātmyasaṃyuktāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ

कश्यपस्य तु या पत्नी खशानाम्नी त्वयेरिता।। यस्याः पुत्रौ महात्मानौ कथितौ यक्षराक्षसौ

kaśyapasya tu yā patnī khaśānāmnī tvayeritā|| yasyāḥ putrau mahātmānau kathitau yakṣarākṣasau

तयोरुत्पत्तिमिच्छामि श्रोतुं वंशं तथैव च ।। प्रस्तुता जगदुत्पत्तिं निखिलेन प्रकीर्तय

tayorutpattimicchāmi śrotuṃ vaṃśaṃ tathaiva ca || prastutā jagadutpattiṃ nikhilena prakīrtaya

मार्कण्डेय उवाच ।। राक्षसं पूर्वसन्ध्यायां जनयामास सा खशा ।। दंष्ट्राकरालवदनं पिङ्गलोद्बद्धलोचनम्

mārkaṇḍeya uvāca || rākṣasaṃ pūrvasandhyāyāṃ janayāmāsa sā khaśā || daṃṣṭrākarālavadanaṃ piṅgalodbaddhalocanam

आकर्णदारिताऽस्यं च स्थूलनासाग्रमुल्बणम् ।। विकचं विकटाटोपं शङ्कुकर्णं विभीषणम्

ākarṇadāritā'syaṃ ca sthūlanāsāgramulbaṇam || vikacaṃ vikaṭāṭopaṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇam

तथैवापरसन्ध्यायां सैव यक्षं व्यजायत ।। तादृशेनैव रूपेण यादृशेनैव राक्ष सम्

tathaivāparasandhyāyāṃ saiva yakṣaṃ vyajāyata || tādṛśenaiva rūpeṇa yādṛśenaiva rākṣa sam

क्षिणोमि मातरं यक्षः क्षुभितस्तामभाषत ।। रक्षेति मातरं तां तु यक्षं वै राक्षसोऽब्रवीत्

kṣiṇomi mātaraṃ yakṣaḥ kṣubhitastāmabhāṣata || rakṣeti mātaraṃ tāṃ tu yakṣaṃ vai rākṣaso'bravīt

रक्षणाद्राक्षसः प्रोक्तः क्षणाद्यक्षः स उच्यते ।। भार्या बभूव यक्षस्य देवरामा कृतस्थला

rakṣaṇādrākṣasaḥ proktaḥ kṣaṇādyakṣaḥ sa ucyate || bhāryā babhūva yakṣasya devarāmā kṛtasthalā

1.197.10

यक्षो राजतनाभाख्यस्तस्यास्तस्य सुतः स्मृतः ।। अनुर्ह्रादसुता भार्या तस्यासीन्नृप गुह्यका

yakṣo rājatanābhākhyastasyāstasya sutaḥ smṛtaḥ || anurhrādasutā bhāryā tasyāsīnnṛpa guhyakā

वीरो मणिचरश्चैव वीरभद्रस्तथैव च।। तस्याः पुत्रावुभौ ख्यातौ देवतुल्यौ मनीषिणौ

vīro maṇicaraścaiva vīrabhadrastathaiva ca|| tasyāḥ putrāvubhau khyātau devatulyau manīṣiṇau

ककुत्स्थतनये भार्ये तयोरास्तां नराधिप।।। राजन्पुण्यजनीनाम प्रथमस्य बभूव सा

kakutsthatanaye bhārye tayorāstāṃ narādhipa||| rājanpuṇyajanīnāma prathamasya babhūva sā

तथा देवजनीनाम द्वितीयस्याऽपि यादव ।। तस्याः पुण्यजना यक्षा देव देवजनास्तथा ।। कथिता बहुसाहस्रा महाबलपराक्रमाः

tathā devajanīnāma dvitīyasyā'pi yādava || tasyāḥ puṇyajanā yakṣā deva devajanāstathā || kathitā bahusāhasrā mahābalaparākramāḥ

शुभैर्विवाहैर्नृप यक्षवंशैर्यक्षास्तु जाता बहुशीलयुक्ताः ।। धर्मस्थिताः सत्यपरा विनीता महानुभावा वरदा वरेण्याः

śubhairvivāhairnṛpa yakṣavaṃśairyakṣāstu jātā bahuśīlayuktāḥ || dharmasthitāḥ satyaparā vinītā mahānubhāvā varadā vareṇyāḥ

197

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यक्षोत्पत्तिर्नाम सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yakṣotpattirnāma saptanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अजः षण्डः पिशाचौ द्वौ भूपाल कपिशासुतौ ।। पिशाची ब्रह्मधानाख्या तत्राजस्य सुता मता

mārkaṇḍeya uvāca || ajaḥ ṣaṇḍaḥ piśācau dvau bhūpāla kapiśāsutau || piśācī brahmadhānākhyā tatrājasya sutā matā

पिशाची यातुधानाख्या षण्डस्य तनया मता ।। अजश्च राजषण्डश्च निशीथे क्षुधितावुभौ

piśācī yātudhānākhyā ṣaṇḍasya tanayā matā || ajaśca rājaṣaṇḍaśca niśīthe kṣudhitāvubhau

बहिर्भृत्यौ तु सहितौ दृष्टवन्तौ नरेश्वर ।। राक्षसं क्षुधिताकारं पतन्तं क्षुधितं निशि

bahirbhṛtyau tu sahitau dṛṣṭavantau nareśvara || rākṣasaṃ kṣudhitākāraṃ patantaṃ kṣudhitaṃ niśi

गृहीतः स पिशाचाभ्यां क्षुधिताभ्यां यदा बली ।। पृष्टः स ताभ्यां यत्नेन दृष्ट्वा तस्य तदा बलम्

gṛhītaḥ sa piśācābhyāṃ kṣudhitābhyāṃ yadā balī || pṛṣṭaḥ sa tābhyāṃ yatnena dṛṣṭvā tasya tadā balam

जगाद भूमिपश्रेष्ठ चोभयोर्जन्मकारणम् ।। जन्म कर्म च तौ तस्य श्रुत्वा पिशितभोजनौ

jagāda bhūmipaśreṣṭha cobhayorjanmakāraṇam || janma karma ca tau tasya śrutvā piśitabhojanau

ददतुः कन्यके तस्य राक्षसस्य नराशिनः ।। भार्याद्वयस्य वंशौ द्वौ राक्षसस्य प्रकीर्तितौ

dadatuḥ kanyake tasya rākṣasasya narāśinaḥ || bhāryādvayasya vaṃśau dvau rākṣasasya prakīrtitau

ब्रह्मधानान्वये तस्य ब्रह्मधाना निशाचराः ।। यातुधानान्वये तस्य यातुधानाः प्रकीर्तिताः

brahmadhānānvaye tasya brahmadhānā niśācarāḥ || yātudhānānvaye tasya yātudhānāḥ prakīrtitāḥ

ब्रह्मधानान्वये जातानादौ वक्ष्यामि राक्षसान् ।। यज्ञहा निर्धनिक्षेपा ब्रह्मपूतोऽथ निघ्नवान्

brahmadhānānvaye jātānādau vakṣyāmi rākṣasān || yajñahā nirdhanikṣepā brahmapūto'tha nighnavān

श्वानकृत्कुन्तलः सर्पो ब्रह्मधानात्मजाः स्मृताः ।। तेषामन्वयसम्भूताः शतशोऽथ सहस्रशः

śvānakṛtkuntalaḥ sarpo brahmadhānātmajāḥ smṛtāḥ || teṣāmanvayasambhūtāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

1.198.10

श्लेष्मातकवनस्थानाः कथिता ब्रह्मराक्षसाः ।। हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषादो वधस्तथा

śleṣmātakavanasthānāḥ kathitā brahmarākṣasāḥ || hetiḥ prahetirugraśca pauruṣādo vadhastathā

विद्युत्स्फूर्जश्च वातश्च नसो व्याघ्रस्तथैव च ।। सुसकृच्च करालश्च यातुधानात्मजा दश

vidyutsphūrjaśca vātaśca naso vyāghrastathaiva ca || susakṛcca karālaśca yātudhānātmajā daśa

सूर्यस्यानुचरा ह्येते सह तेन भ्रमन्ति वै ।। तेषामन्वयसम्भूता यातुधानाः प्रकीर्तिताः

sūryasyānucarā hyete saha tena bhramanti vai || teṣāmanvayasambhūtā yātudhānāḥ prakīrtitāḥ

हेतिप्रहेतिवंशौ द्वौ तव वक्ष्यामि यादव ।। हेतिपुत्रः स्मृतो लङ्कुर्यस्य सालकटङ्कटाः

hetiprahetivaṃśau dvau tava vakṣyāmi yādava || hetiputraḥ smṛto laṅkuryasya sālakaṭaṅkaṭāḥ

सन्ध्यासुता स्मृता भार्या सुकेशस्तत्सुतः स्मृतः ।। माली सुमाली च तथा माल्यवांश्च महाबलः

sandhyāsutā smṛtā bhāryā sukeśastatsutaḥ smṛtaḥ || mālī sumālī ca tathā mālyavāṃśca mahābalaḥ

सुकेशतनया ह्येते देवासुरभयङ्कराः ।। तपसा तैः समाराध्य देवदेवं जनार्दनम्

sukeśatanayā hyete devāsurabhayaṅkarāḥ || tapasā taiḥ samārādhya devadevaṃ janārdanam

वीर्यमप्रतिमं प्राप्तं लङ्का चैव महापुरी ।। सुमालितनया तत्र कैकसी नाम राक्षसी

vīryamapratimaṃ prāptaṃ laṅkā caiva mahāpurī || sumālitanayā tatra kaikasī nāma rākṣasī

भार्या विश्रवसः पुत्रो यस्या रावणसंज्ञकः ।। त्रिलोकविजयी तस्य रावणस्य दुरात्मनः

bhāryā viśravasaḥ putro yasyā rāvaṇasaṃjñakaḥ || trilokavijayī tasya rāvaṇasya durātmanaḥ

सुमाली वसुना युद्धे धरेण विनिपातितः ।। माली च देवदेवेन केशवेन निपातितः

sumālī vasunā yuddhe dhareṇa vinipātitaḥ || mālī ca devadevena keśavena nipātitaḥ

माल्यवांस्तत्र वर्षात्मा जीवत्यद्यापि यादव ।। श्रावितौ भ्रातरौ येन पुरा देवरणोत्सुकौ

mālyavāṃstatra varṣātmā jīvatyadyāpi yādava || śrāvitau bhrātarau yena purā devaraṇotsukau

1.198.20

हितं धर्म्यं शुभं वाक्यं न च तातस्य चक्रतुः ।। तेन तौ निधनं प्राप्तौ राक्षसौ समरद्वये

hitaṃ dharmyaṃ śubhaṃ vākyaṃ na ca tātasya cakratuḥ || tena tau nidhanaṃ prāptau rākṣasau samaradvaye

संश्रावितस्तेन तथैव वाक्यं स रावणो नाम विरोधकाले ।। उल्लंघ्य वाक्यं निधनं जगाम धर्मे स्थितस्या प्रतिमप्रभावः

saṃśrāvitastena tathaiva vākyaṃ sa rāvaṇo nāma virodhakāle || ullaṃghya vākyaṃ nidhanaṃ jagāma dharme sthitasyā pratimaprabhāvaḥ

198

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हेतिवंशवर्णनं नामाष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde hetivaṃśavarṇanaṃ nāmāṣṭanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रहेतितनयो राजन्पुलोमा नाम विश्रुतः ।। क्रोधदृष्ट्या तु यः शीघ्रं च्यवनेन विनाशितः

mārkaṇḍeya uvāca || prahetitanayo rājanpulomā nāma viśrutaḥ || krodhadṛṣṭyā tu yaḥ śīghraṃ cyavanena vināśitaḥ

वज्र उवाच ।। च्यवनेन किमर्थं वै पुलोमा राक्षसो हतः ।। कथं च भृगुशार्दूल तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || cyavanena kimarthaṃ vai pulomā rākṣaso hataḥ || kathaṃ ca bhṛguśārdūla tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। पुलोम्नो दानवेन्द्रस्य द्वे कन्ये भुवि विश्रुते।। पुलोमा भृगवे दत्ता शची दत्ता च वासवे

mārkaṇḍeya uvāca || pulomno dānavendrasya dve kanye bhuvi viśrute|| pulomā bhṛgave dattā śacī dattā ca vāsave

कन्याभावे रुदन्तीं तु कदाचिद्यदुनन्दन ।। पुलोमामुक्तवान्राजन्पुलोमा दानवेश्वरः

kanyābhāve rudantīṃ tu kadācidyadunandana || pulomāmuktavānrājanpulomā dānaveśvaraḥ

हे रक्षः कन्यकामेतां गृह्णीष्व रुदतीं बलात् ।। एतस्मिन्नेव काले तु पुलोम्नो भवनाजिरे

he rakṣaḥ kanyakāmetāṃ gṛhṇīṣva rudatīṃ balāt || etasminneva kāle tu pulomno bhavanājire

छिद्रान्वेषी दुराचारः पुलोमा स व्यतिष्ठत ।। अनुसृत्य च जग्राह तां कन्यां चारुलोचनाम्

chidrānveṣī durācāraḥ pulomā sa vyatiṣṭhata || anusṛtya ca jagrāha tāṃ kanyāṃ cārulocanām

निर्भर्त्स्य तं दुराचारं पुलोमा दानवोत्तमः ।। कालेन प्रददौ कन्यां भृगवे तां सुमध्यमाम्

nirbhartsya taṃ durācāraṃ pulomā dānavottamaḥ || kālena pradadau kanyāṃ bhṛgave tāṃ sumadhyamām

अन्तर्वत्नीं तु रहितां भृगुणा तामनिन्दिताम् ।। अग्निहोत्रगतां दृष्ट्वा पुलोमाग्निमथाब्रवीत्

antarvatnīṃ tu rahitāṃ bhṛguṇā tāmaninditām || agnihotragatāṃ dṛṣṭvā pulomāgnimathābravīt

पौलोमी यदि मत्पूर्वा सेयं पावक शंस मे ।। तामग्निरब्रवीत्तस्य सेयं पत्नी भृगोः शुभा

paulomī yadi matpūrvā seyaṃ pāvaka śaṃsa me || tāmagnirabravīttasya seyaṃ patnī bhṛgoḥ śubhā

1.199.10

एवमग्नेर्भृगोः श्रुत्वा तां जहार स राक्षसः ।। तस्यां तु दृश्यमानायां गर्भः कुक्षेस्तदा च्युतः

evamagnerbhṛgoḥ śrutvā tāṃ jahāra sa rākṣasaḥ || tasyāṃ tu dṛśyamānāyāṃ garbhaḥ kukṣestadā cyutaḥ

च्यवनाच्च्यवनो नाम बभूव स महातपाः ।। दृष्टमात्रस्तु तेनाऽसौ पुलोमा भस्मसाद्गतः

cyavanāccyavano nāma babhūva sa mahātapāḥ || dṛṣṭamātrastu tenā'sau pulomā bhasmasādgataḥ

पुलोमाश्रुनिपातेन नदी जाता वधूवरा ।। वह्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं भृगुशापादुपागतः

pulomāśrunipātena nadī jātā vadhūvarā || vahniśca sarvabhakṣyatvaṃ bhṛguśāpādupāgataḥ

हुताशनस्तु संकुद्धश्शापं प्राप्य द्विजोत्तमात् ।। लोककार्यरतिर्ब्रह्मा स्वयं वचनमब्रवीत्

hutāśanastu saṃkuddhaśśāpaṃ prāpya dvijottamāt || lokakāryaratirbrahmā svayaṃ vacanamabravīt

वह्ने तवार्चिभिः स्पृष्टं शुचि सर्वं भविष्यति ।। शुचिभूतं ततः पश्चाद्भक्षयिष्यत्यसंशयम्

vahne tavārcibhiḥ spṛṣṭaṃ śuci sarvaṃ bhaviṣyati || śucibhūtaṃ tataḥ paścādbhakṣayiṣyatyasaṃśayam

एतत्तवोक्तं च्यवनस्य जन्म नाशस्तथा राक्षसपुङ्गवस्य ।। वह्नेः शुचित्वं च तथार्चिषां वै वंशं पुलोम्नोऽथ निबोध राजन्

etattavoktaṃ cyavanasya janma nāśastathā rākṣasapuṅgavasya || vahneḥ śucitvaṃ ca tathārciṣāṃ vai vaṃśaṃ pulomno'tha nibodha rājan

199

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे च्यवनोत्पत्तिवर्णनो नाम नवनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde cyavanotpattivarṇano nāma navanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। पुलोम्नस्तनयः श्रीमान्मधुर्नाम निशाचरः ।। विनिष्कृष्य स्वकाच्छूलाच्छूलं प्रादाद्वृषध्वजः

mārkaṇḍeya uvāca || || pulomnastanayaḥ śrīmānmadhurnāma niśācaraḥ || viniṣkṛṣya svakācchūlācchūlaṃ prādādvṛṣadhvajaḥ

तपसा तोषितो यस्य सपुत्रस्य महात्मनः ।। त्रैलोक्यविजयासक्ते तेन राजेन्द्र रावणे

tapasā toṣito yasya saputrasya mahātmanaḥ || trailokyavijayāsakte tena rājendra rāvaṇe

दीक्षिते मेघनादे च तथा याते निकुम्भिलाम् ।। अन्तर्जलगते वीरे तथैव च विभीषणे

dīkṣite meghanāde ca tathā yāte nikumbhilām || antarjalagate vīre tathaiva ca vibhīṣaṇe

निद्रावशगते राजन्कुम्भकर्णे सुरद्विषि ।। मालिनस्तनया तेन रावणस्य स्वसा हृता

nidrāvaśagate rājankumbhakarṇe suradviṣi || mālinastanayā tena rāvaṇasya svasā hṛtā

कुम्भीलसी महाभागा रूपद्रविणसंयुता ।। यस्यामस्य सुतो जज्ञे लवणो नाम राक्षसः

kumbhīlasī mahābhāgā rūpadraviṇasaṃyutā || yasyāmasya suto jajñe lavaṇo nāma rākṣasaḥ

येन शूलप्रभावेण मान्धाता विनिपातितः ।। न तस्य पुत्रो भार्या वा बभूवातिदुरात्मनः

yena śūlaprabhāveṇa māndhātā vinipātitaḥ || na tasya putro bhāryā vā babhūvātidurātmanaḥ

प्राणिनां पुरुषाद्यानां सहस्रैर्दशभिर्नृप ।। आहारमाह्निकं तस्य भवत्यौदरिकस्य तु

prāṇināṃ puruṣādyānāṃ sahasrairdaśabhirnṛpa || āhāramāhnikaṃ tasya bhavatyaudarikasya tu

रामाज्ञया तस्य बभूव राजन्रामानुजो मृत्युरदीनसत्त्वः।। शत्रुघ्ननामा भुवनस्य वीरो महान्तरस्थो हरिरप्रमेयः

rāmājñayā tasya babhūva rājanrāmānujo mṛtyuradīnasattvaḥ|| śatrughnanāmā bhuvanasya vīro mahāntarastho hariraprameyaḥ

200

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रहेतिवंशानुकीर्तनं नाम द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prahetivaṃśānukīrtanaṃ nāma dviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २०१-२०५

मार्कण्डेय उवाच ।। यक्षे राक्षसे जाते ततः कालेन केनचित् ।। एषा सुषाव गन्धर्वं शैलूषमिति विश्रुतम्

mārkaṇḍeya uvāca || yakṣe rākṣase jāte tataḥ kālena kenacit || eṣā suṣāva gandharvaṃ śailūṣamiti viśrutam

कोट्यस्तिस्रस्तु पुत्राणां तस्यासन्सुदुरात्मनः ।। एतस्मिन्नेव काले तु विसृष्टासु प्रजासु च

koṭyastisrastu putrāṇāṃ tasyāsansudurātmanaḥ || etasminneva kāle tu visṛṣṭāsu prajāsu ca

ब्रह्मादिदेश राज्यानि जात्यां जात्यां यथाक्रमम् ।। गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा

brahmādideśa rājyāni jātyāṃ jātyāṃ yathākramam || gandharvāṇāmadhipatiṃ cakre citrarathaṃ tathā

शैलूषपुत्रा गन्धर्वा संघशः कृतनिश्चयाः ।। शासनेनैव तिष्ठन्ति तस्य चित्ररथस्य तु

śailūṣaputrā gandharvā saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ || śāsanenaiva tiṣṭhanti tasya citrarathasya tu

सिन्धोरुभयकूलेषु देशमुत्साद्य ते तदा ।। हत्वा च मनुजांस्तत्र निवसन्ति गतव्यथाः

sindhorubhayakūleṣu deśamutsādya te tadā || hatvā ca manujāṃstatra nivasanti gatavyathāḥ

उत्सादयन्तो राष्ट्राणि राज्ञां विप्रियकारकाः ।। ताञ्शशाप स गन्धर्वराजश्चित्ररथः प्रभुः

utsādayanto rāṣṭrāṇi rājñāṃ vipriyakārakāḥ || tāñśaśāpa sa gandharvarājaścitrarathaḥ prabhuḥ

अधर्मनिरताः सर्वे मानुषाद्वधमाप्स्यथ

adharmaniratāḥ sarve mānuṣādvadhamāpsyatha

शापेन तस्याप्रतिमेन राजन्गन्धर्वराजाति बलस्य संख्ये ।। बभूव मृत्युर्भरतस्तु तेषां देहान्तरस्थो हरिरप्रमेयः

śāpena tasyāpratimena rājangandharvarājāti balasya saṃkhye || babhūva mṛtyurbharatastu teṣāṃ dehāntarastho hariraprameyaḥ

201

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषवंशवर्णनं नामैकाधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣavaṃśavarṇanaṃ nāmaikādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। शैलूषपुत्रा गन्धर्वा भरतेन कथं हताः।। किमर्थं तु महाभाग तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || śailūṣaputrā gandharvā bharatena kathaṃ hatāḥ|| kimarthaṃ tu mahābhāga tanmamācakṣva pṛcchataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अयोध्यायामयोध्यायां रामे दशरथात्मजे ।। कैकेयाधिपतिः श्रीमान्युधाजिन्नाम पार्थिवः

mārkaṇḍeya uvāca || ayodhyāyāmayodhyāyāṃ rāme daśarathātmaje || kaikeyādhipatiḥ śrīmānyudhājinnāma pārthivaḥ

रामाय प्रेषयामास दूतं भरत मातुलः ।। वृद्धं पुरोहितं गार्ग्यं येन कार्येण तच्छृणु

rāmāya preṣayāmāsa dūtaṃ bharata mātulaḥ || vṛddhaṃ purohitaṃ gārgyaṃ yena kāryeṇa tacchṛṇu

सिन्धोरुभयकूलेषु रामदेशो मनोहरः ।। हत्वा रणे मनुष्येन्द्रान्गन्धर्वैर्विनिवेशित

sindhorubhayakūleṣu rāmadeśo manoharaḥ || hatvā raṇe manuṣyendrāngandharvairviniveśita

गन्धर्वास्ते च राजेन्द्र राज्ञां विप्रियकारकाः ।। लक्ष्मणं भरतं वापि शत्रुघ्नमथवा नृप

gandharvāste ca rājendra rājñāṃ vipriyakārakāḥ || lakṣmaṇaṃ bharataṃ vāpi śatrughnamathavā nṛpa

विसर्जयित्वा गन्धर्वांस्तान्विनाशय राघव ।। राजानो निर्भयाः सन्तु देशश्चास्तु तथा तव

visarjayitvā gandharvāṃstānvināśaya rāghava || rājāno nirbhayāḥ santu deśaścāstu tathā tava

दूतस्य वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास राघवः ।। मेघनादवधे कर्म लक्ष्मणेन महत्कृतम्

dūtasya vacanaṃ śrutvā cintayāmāsa rāghavaḥ || meghanādavadhe karma lakṣmaṇena mahatkṛtam

शत्रुघ्नेन कृतं कर्म लवणं च विनिघ्नता।। प्रेषयिष्यामि भरतं गन्धर्वस्य च निग्रहे

śatrughnena kṛtaṃ karma lavaṇaṃ ca vinighnatā|| preṣayiṣyāmi bharataṃ gandharvasya ca nigrahe

इत्येवं मनसि ध्यात्वा रामो भरतमब्रवीत् ।। गच्छ गार्ग्यं पुरस्कृत्य वत्स राजगृहं स्वयम्

ityevaṃ manasi dhyātvā rāmo bharatamabravīt || gaccha gārgyaṃ puraskṛtya vatsa rājagṛhaṃ svayam

1.202.10

मातुलेन समायुक्तः कैकयेन्द्रगृहात्ततः ।। जहि शैलूषतनयान्गन्धर्वान्पापनिश्चयान्

mātulena samāyuktaḥ kaikayendragṛhāttataḥ || jahi śailūṣatanayāngandharvānpāpaniścayān

एवमुक्तः स धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।। रामस्य पादौ शिरसा चाभिवन्द्य कृताञ्जलिः

evamuktaḥ sa dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ || rāmasya pādau śirasā cābhivandya kṛtāñjaliḥ

गृहं गत्वा चकाराथ सर्वं प्रास्थानिकं विधिम् ।। ओषधीनां कषायेण तदोत्प्लावितविग्रहः

gṛhaṃ gatvā cakārātha sarvaṃ prāsthānikaṃ vidhim || oṣadhīnāṃ kaṣāyeṇa tadotplāvitavigrahaḥ

गौरसर्षपकल्केन प्रसादितशिरोरुहः ।। तीर्थसारसनादेयैः सलिलैश्च स सागरैः

gaurasarṣapakalkena prasāditaśiroruhaḥ || tīrthasārasanādeyaiḥ salilaiśca sa sāgaraiḥ

चन्दनस्रावसम्मिश्रैः कुंकुमाक्षोदसंयुतैः ।। सर्वौषधिसमायुक्तैः सर्वगन्धसमन्वितैः

candanasrāvasammiśraiḥ kuṃkumākṣodasaṃyutaiḥ || sarvauṣadhisamāyuktaiḥ sarvagandhasamanvitaiḥ

मन्त्रपूतैर्महातेजाः सस्नौ राघववर्धनः ।। शङ्खभेरी निनादेन पणवानां स्वनेन च

mantrapūtairmahātejāḥ sasnau rāghavavardhanaḥ || śaṅkhabherī ninādena paṇavānāṃ svanena ca

आनकानां च शब्देन निस्वनेन च बन्दिनाम् ।। सूतमागधशब्देन जयकारैस्तथैव च

ānakānāṃ ca śabdena nisvanena ca bandinām || sūtamāgadhaśabdena jayakāraistathaiva ca

तुष्टवुः स्नानकाले तं स्तवैर्मङ्गलपाठकाः ।। तथोपतस्थुर्गीतेन गन्धर्वाप्सरसां गणाः

tuṣṭavuḥ snānakāle taṃ stavairmaṅgalapāṭhakāḥ || tathopatasthurgītena gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

स्नातः स भरतो लक्ष्म्या युवराजाभिरूपया ।। विलिप्य चारुसर्वाङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना

snātaḥ sa bharato lakṣmyā yuvarājābhirūpayā || vilipya cārusarvāṅgaṃ candanena sugandhinā

अहताम्बरसंवीतः श्वेतमाल्यविभूषणः ।। कुण्डली साङ्गदी मौली सर्वरत्नविभूषितः

ahatāmbarasaṃvītaḥ śvetamālyavibhūṣaṇaḥ || kuṇḍalī sāṅgadī maulī sarvaratnavibhūṣitaḥ

1.202.20

अन्तस्थं पूजयामास देवदेवं त्रिविक्रमम् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपादिकर्मणा

antasthaṃ pūjayāmāsa devadevaṃ trivikramam || gandhamālyanamaskāradhūpadīpādikarmaṇā

पूजयित्वा जगन्नाथमुपतस्थे हुताशनम् ।। सुहुतं ब्राह्मणेन्द्रेण राघवाणां पुरोधसा

pūjayitvā jagannāthamupatasthe hutāśanam || suhutaṃ brāhmaṇendreṇa rāghavāṇāṃ purodhasā

गोभिर्वस्त्रैर्हिरण्यैश्च तुरङ्गकरिपुङ्गवैः ।। मोदकैः सफलैर्दध्ना गन्धैर्माल्यैस्तथाक्षतैः

gobhirvastrairhiraṇyaiśca turaṅgakaripuṅgavaiḥ || modakaiḥ saphalairdadhnā gandhairmālyaistathākṣataiḥ

स्वस्तिवाद्यांस्तथा विप्रान्महात्मा भूरिदक्षिणः ।। व्याघ्रचर्मोत्तरे रम्ये सूपविष्टो वरासने

svastivādyāṃstathā viprānmahātmā bhūridakṣiṇaḥ || vyāghracarmottare ramye sūpaviṣṭo varāsane

आयुधानन्तरं चक्रे ध्वजच्छत्राभिपूजनम् ।। स्वस्तिकान्वर्धमानांश्च नन्द्यावर्तास्तथैव च

āyudhānantaraṃ cakre dhvajacchatrābhipūjanam || svastikānvardhamānāṃśca nandyāvartāstathaiva ca

नद्यः काञ्चनविन्यस्ताः शङ्खः सत्कमलाञ्जनम् ।। पूर्णकुम्भं गजमदं दूर्वाः सार्द्रं च गोमयम्

nadyaḥ kāñcanavinyastāḥ śaṅkhaḥ satkamalāñjanam || pūrṇakumbhaṃ gajamadaṃ dūrvāḥ sārdraṃ ca gomayam

रत्नान्यादाय बिल्वं च चापमादाय सत्वरः ।। सशरं राघवश्रेष्ठः पदद्वात्रिंशकं ययौ

ratnānyādāya bilvaṃ ca cāpamādāya satvaraḥ || saśaraṃ rāghavaśreṣṭhaḥ padadvātriṃśakaṃ yayau

श्रेष्ठमश्वं सुचन्द्राभं हेमभाण्डपरिच्छदम् ।। आरुह्य निर्ययौ श्रीमाञ्जयकाराभिपूजितः

śreṣṭhamaśvaṃ sucandrābhaṃ hemabhāṇḍaparicchadam || āruhya niryayau śrīmāñjayakārābhipūjitaḥ

पौरजानपदामात्यैर्वाद्यघोषेण भूरिणा ।। ह्रादेन गजघण्टानां बृंहितेन पुनःपुनः

paurajānapadāmātyairvādyaghoṣeṇa bhūriṇā || hrādena gajaghaṇṭānāṃ bṛṃhitena punaḥpunaḥ

हेषितेन तुरङ्गाणां नराणां क्ष्वेडितेन च ।। द्विजपुण्याहघोषेण प्रयातो भूरिदक्षिणः

heṣitena turaṅgāṇāṃ narāṇāṃ kṣveḍitena ca || dvijapuṇyāhaghoṣeṇa prayāto bhūridakṣiṇaḥ

1.202.30

भरतस्य प्रयाणे तु देवाः शक्रपुरोगमाः ।। मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वाच ऊचुः शुभास्तथा

bharatasya prayāṇe tu devāḥ śakrapurogamāḥ || mumucuḥ puṣpavarṣāṇi vāca ūcuḥ śubhāstathā

एष विग्रहवान्धर्म एष सत्यवतां वरः ।। एष वीर्यवतां श्रेष्ठो रूपेणाप्रतिमो भुवि

eṣa vigrahavāndharma eṣa satyavatāṃ varaḥ || eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho rūpeṇāpratimo bhuvi

अनेन यत्कृतं कर्म रामे वनमुपागते ।। न तस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्दिवि वा विद्यते क्वचित्

anena yatkṛtaṃ karma rāme vanamupāgate || na tasya kartā loke'smindivi vā vidyate kvacit

अनेन राज्यं सन्त्यक्तं गृहं दग्धमिवाग्निना ।। अनेन दुःखशय्यासु शयितं समहात्मना

anena rājyaṃ santyaktaṃ gṛhaṃ dagdhamivāgninā || anena duḥkhaśayyāsu śayitaṃ samahātmanā

नित्यमासन्नभोगेन जटावल्कलधारिणा ।। फलमूलाशिनानेन रामराज्यं हि पालितम्

nityamāsannabhogena jaṭāvalkaladhāriṇā || phalamūlāśinānena rāmarājyaṃ hi pālitam

शृण्वन्सुवाक्यानि सुरेरितानि रामानुजो रामगृहं जगाम ।। शूरार्यविद्वत्पुरुषोपकीर्णं रत्नैर्यथा सागरमप्रमेयम्

śṛṇvansuvākyāni sureritāni rāmānujo rāmagṛhaṃ jagāma || śūrāryavidvatpuruṣopakīrṇaṃ ratnairyathā sāgaramaprameyam

202

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतप्रस्थानवर्णनं नाम द्व्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharataprasthānavarṇanaṃ nāma dvyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। गृहात्प्रयाते भरते प्रस्थानार्थिनि यादव ।। प्रागेव लक्ष्मणं रामो नित्योद्युक्तमभाषत

mārkaṇḍeya uvāca || gṛhātprayāte bharate prasthānārthini yādava || prāgeva lakṣmaṇaṃ rāmo nityodyuktamabhāṣata

अनुयानं कुमारस्य भरतस्य महात्मनः ।। प्रेषयाश्वसहस्राणां शतानि त्रीणि राघव

anuyānaṃ kumārasya bharatasya mahātmanaḥ || preṣayāśvasahasrāṇāṃ śatāni trīṇi rāghava

दश दन्तिसहस्राणि रथानां षड्गुणानि च ।। कोट्यः पञ्च पदातीनां समरेष्वनिवर्तिनाम्

daśa dantisahasrāṇi rathānāṃ ṣaḍguṇāni ca || koṭyaḥ pañca padātīnāṃ samareṣvanivartinām

धनाध्यक्षास्तथा वत्समनुगच्छन्तु लक्ष्मण ।। गोरथैश्च तथा पुष्टैर्गोभिरुष्ट्रैस्तथैव च

dhanādhyakṣāstathā vatsamanugacchantu lakṣmaṇa || gorathaiśca tathā puṣṭairgobhiruṣṭraistathaiva ca

व्यायतैः पुरुषैरश्वैर्गर्दभैश्च तथा वरैः ।। वस्त्ररूप्यसुवर्णानां मणीनामपि भागशः

vyāyataiḥ puruṣairaśvairgardabhaiśca tathā varaiḥ || vastrarūpyasuvarṇānāṃ maṇīnāmapi bhāgaśaḥ

विसर्गाय कुमारस्य परिपूर्णा यथासुखम् ।। ब्राह्मणाः कथया मुख्यास्तथैव नटवर्तकाः

visargāya kumārasya paripūrṇā yathāsukham || brāhmaṇāḥ kathayā mukhyāstathaiva naṭavartakāḥ

गीते नृत्ते तथा लास्ये प्रवीणाश्च वराङ्गनाः ।। प्रास्थानिकाश्च ये केचित्पानविक्रयिणश्च ये

gīte nṛtte tathā lāsye pravīṇāśca varāṅganāḥ || prāsthānikāśca ye kecitpānavikrayiṇaśca ye

रूपाजीवाश्च वणिजो नानापण्योपजीविनः ।। नानारूपमुपादाय बहुपण्यं व्रजन्तु वै

rūpājīvāśca vaṇijo nānāpaṇyopajīvinaḥ || nānārūpamupādāya bahupaṇyaṃ vrajantu vai

विषवैद्याः शल्यवैद्यास्तथा कायचिकित्सकाः ।। कर्मन्तिका स्थपतयो मार्गिणो वृक्षरोपकाः

viṣavaidyāḥ śalyavaidyāstathā kāyacikitsakāḥ || karmantikā sthapatayo mārgiṇo vṛkṣaropakāḥ

1.203.10

कूपकाराः सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा ।। वाणिक्काराश्च ये केचित्कूर्चकाराश्च शोभनाः

kūpakārāḥ sudhākārā vaṃśakarmakṛtastathā || vāṇikkārāśca ye kecitkūrcakārāśca śobhanāḥ

परिकर्मकृतश्चैव तथा वस्त्रोपजीविनः ।। मायूरिकास्तैत्तिरिकाश्चेतका भेदकाश्च ये

parikarmakṛtaścaiva tathā vastropajīvinaḥ || māyūrikāstaittirikāścetakā bhedakāśca ye

रञ्जका दन्तकाराश्च तथा दन्तोपजीविनः ।। एरण्डवेत्रकाराश्च कटकाराश्च शोभनाः

rañjakā dantakārāśca tathā dantopajīvinaḥ || eraṇḍavetrakārāśca kaṭakārāśca śobhanāḥ

आरकूटकृतश्चैव तात्रकूटास्तथैव च ।। भूर्जकूटाः खड्गकारा गुडसीधुप्रपाचकाः

ārakūṭakṛtaścaiva tātrakūṭāstathaiva ca || bhūrjakūṭāḥ khaḍgakārā guḍasīdhuprapācakāḥ

औरभ्रका माहिषकास्तुन्नवायाश्च लक्ष्मण ।। ये चाभिष्टावकाः केचित्सूतमागधबन्दिनः

aurabhrakā māhiṣakāstunnavāyāśca lakṣmaṇa || ye cābhiṣṭāvakāḥ kecitsūtamāgadhabandinaḥ

चैलनिर्णेजकाश्चैव चर्मकारास्तथैव च ।। अङ्गारकोराश्च तथा लुब्धका ये च धीवराः

cailanirṇejakāścaiva carmakārāstathaiva ca || aṅgārakorāśca tathā lubdhakā ye ca dhīvarāḥ

कबन्धधारिणो ये च ये च काष्ठप्रपाटकाः ।। वस्त्रसीवनसक्ताश्च गृहकाराश्च ये नराः

kabandhadhāriṇo ye ca ye ca kāṣṭhaprapāṭakāḥ || vastrasīvanasaktāśca gṛhakārāśca ye narāḥ

कुम्भकाराश्च ये केचिच्छ्मश्रुवर्धकिनश्च ये ।। लेखका गणका ये च तथा तन्दुलकारकाः

kumbhakārāśca ye kecicchmaśruvardhakinaśca ye || lekhakā gaṇakā ye ca tathā tandulakārakāḥ

सक्तुकाराश्च ये केचिच्छाकपण्योपजीविनः ।। तैलिका गान्धिकाश्चैव तीर्थसंशुद्धिकारकाः

saktukārāśca ye kecicchākapaṇyopajīvinaḥ || tailikā gāndhikāścaiva tīrthasaṃśuddhikārakāḥ

चित्रकर्मविदो ये च ये च लाङ्गूलिका जनाः ।। सूताः पौरोगवाश्चैव सौविदल्लाश्च लक्ष्मण

citrakarmavido ye ca ye ca lāṅgūlikā janāḥ || sūtāḥ paurogavāścaiva sauvidallāśca lakṣmaṇa

1.203.20

गोपा वनचरा ये च नदीतीरविचारणाः ।। गोसंघैर्महिषीसंघैस्तेऽनुयान्तु यथासुखम्

gopā vanacarā ye ca nadītīravicāraṇāḥ || gosaṃghairmahiṣīsaṃghaiste'nuyāntu yathāsukham

श्रेणीमहत्तरा ये च ग्रामघोषमहत्तराः ।। तथैवाटविका ये च ये च शैलविचारिणः

śreṇīmahattarā ye ca grāmaghoṣamahattarāḥ || tathaivāṭavikā ye ca ye ca śailavicāriṇaḥ

सौमित्रे सर्व एवैते सुभृताश्च सुपूजिताः ।। अनुयान्तु कुमारं मे भरतं भ्रातृवत्सलम्

saumitre sarva evaite subhṛtāśca supūjitāḥ || anuyāntu kumāraṃ me bharataṃ bhrātṛvatsalam

इत्येवमुक्तः स तु तान्समस्तानाज्ञापयामास नरेन्द्रवाक्यात् ।। आमन्त्र्य रामं शिरसा च सर्वे विनिर्ययुस्ते नगरात्प्रहृष्टाः

ityevamuktaḥ sa tu tānsamastānājñāpayāmāsa narendravākyāt || āmantrya rāmaṃ śirasā ca sarve viniryayuste nagarātprahṛṣṭāḥ

203

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आनुयात्रिकवर्णनन्नाम त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ānuyātrikavarṇanannāma tryadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एतस्मिन्नेव काले तु रामः शुश्राव तन्महत्।। शङ्खवाद्यरवोन्मिश्रं भरतस्यानुयात्रिकम्

mārkaṇḍeya uvāca || etasminneva kāle tu rāmaḥ śuśrāva tanmahat|| śaṅkhavādyaravonmiśraṃ bharatasyānuyātrikam

राजद्वारमुपागत्य भरतोऽपि महायशाः ।। पदभ्यां जगाम राजानमवतीर्य तुरङ्गमात्

rājadvāramupāgatya bharato'pi mahāyaśāḥ || padabhyāṃ jagāma rājānamavatīrya turaṅgamāt

स ददर्श तदा रामं रत्नसिंहासनस्थितम्।। अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना

sa dadarśa tadā rāmaṃ ratnasiṃhāsanasthitam|| anuliptaṃ parārdhyena candanena sugandhinā

सूक्ष्मं वसानं वसनं सर्वाभरणभूषितम।। तेजसा भास्कराकारं सौन्दर्येणोडुपोपमम्

sūkṣmaṃ vasānaṃ vasanaṃ sarvābharaṇabhūṣitama|| tejasā bhāskarākāraṃ saundaryeṇoḍupopamam

क्षमया पृथिवीतुल्यं क्रोधे कालानलोपमम् ।। बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विष्णुतुल्यं पराक्रमे

kṣamayā pṛthivītulyaṃ krodhe kālānalopamam || bṛhaspatisamaṃ buddhyā viṣṇutulyaṃ parākrame

सत्ये दानेऽप्यनौपम्यं दमे शीले च राघवम् ।। पुरोहितैरमात्यैश्च युतं प्रकृतिभिस्तथा

satye dāne'pyanaupamyaṃ dame śīle ca rāghavam || purohitairamātyaiśca yutaṃ prakṛtibhistathā

दृष्ट्वा तं भरतः श्रीमाञ्जगाम शिरसा महीम् ।। भरतं युवराजानं रामाय विदितात्मने

dṛṣṭvā taṃ bharataḥ śrīmāñjagāma śirasā mahīm || bharataṃ yuvarājānaṃ rāmāya viditātmane

न्यवेदयत धर्मात्मा प्रतीहारः सलक्ष्मणम् ।। उत्थाय कण्ठे जग्राह रामोऽपि भरतं तदा

nyavedayata dharmātmā pratīhāraḥ salakṣmaṇam || utthāya kaṇṭhe jagrāha rāmo'pi bharataṃ tadā

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय आदिदेशास्य शासनम् ।। भरतं तु सुखासीनं रामो वचनमब्रवीत्

mūrdhni cainamupāghrāya ādideśāsya śāsanam || bharataṃ tu sukhāsīnaṃ rāmo vacanamabravīt

1.204.10

गन्धर्वपुत्रांस्तान्हत्वा कर्तव्यं नगरद्वयम् ।। सिन्धो रुभयपार्श्वे तु पुत्रयोरुभयोः कृते

gandharvaputrāṃstānhatvā kartavyaṃ nagaradvayam || sindho rubhayapārśve tu putrayorubhayoḥ kṛte

अभिषिच्य तदा वत्स पुत्रौ नगरयोस्तयोः ।। युधाजिति परीधाय क्षिप्रमागन्तुमर्हसि

abhiṣicya tadā vatsa putrau nagarayostayoḥ || yudhājiti parīdhāya kṣipramāgantumarhasi

त्वया विना नरव्याघ्र नाहं जीवितुमुत्सहे ।। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य तत्र त्वं प्रेषितो मया

tvayā vinā naravyāghra nāhaṃ jīvitumutsahe || kṣatradharmaṃ puraskṛtya tatra tvaṃ preṣito mayā

स त्वं गच्छ महाभाग मा ते कालात्ययो भवेत् ।। स्वस्त्यस्तु तेन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च गच्छतः

sa tvaṃ gaccha mahābhāga mā te kālātyayo bhavet || svastyastu tentarikṣebhyaḥ pārthivebhyaśca gacchataḥ

दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यः समरे च तथानघ

divyebhyaścaiva bhūtebhyaḥ samare ca tathānagha

स्वांस्वां दिशमधिष्ठाय दिक्पाला दीप्ततेजसः ।। पालयन्तु सदा तुभ्यं दीप्तविग्रहधारिणः

svāṃsvāṃ diśamadhiṣṭhāya dikpālā dīptatejasaḥ || pālayantu sadā tubhyaṃ dīptavigrahadhāriṇaḥ

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च साध्याश्च समरुद्गणाः ।। आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च भिषग्वरौ

brahmā viṣṇuśca rudraśca sādhyāśca samarudgaṇāḥ || ādityā vasavo rudrā aśvinau ca bhiṣagvarau

भृगवोङ्गिरसश्चैव कालस्यावयवास्तथा ।। सरितः सागराः शैलाः समुद्राश्च सरांसि च

bhṛgavoṅgirasaścaiva kālasyāvayavāstathā || saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ samudrāśca sarāṃsi ca

दैत्यदानवगन्धर्वा पिशाचोरगराक्षसाः ।। देवपत्न्यस्तथा सर्वा देवमातर एव च

daityadānavagandharvā piśācoragarākṣasāḥ || devapatnyastathā sarvā devamātara eva ca

शस्त्राण्यस्त्राणि शास्त्राणि मङ्गलाय भवन्तु ते ।। विजयं दीर्घमायुश्च भोगांश्चान्यान्दिशन्तु ते

śastrāṇyastrāṇi śāstrāṇi maṅgalāya bhavantu te || vijayaṃ dīrghamāyuśca bhogāṃścānyāndiśantu te

1.204.20

इति स्वस्त्ययनं श्रुत्वा राज्ञा स समुदीरितम् ।। रामस्य पादौ शिरसा त्वभिवन्द्य धनुर्धरः

iti svastyayanaṃ śrutvā rājñā sa samudīritam || rāmasya pādau śirasā tvabhivandya dhanurdharaḥ

निर्गत्य राजभवनाद्रामाज्ञाकल्पितं जगत ।। हिमाद्रिकूटसंकाशं चारुदंष्ट्रोज्ज्वलाननम्

nirgatya rājabhavanādrāmājñākalpitaṃ jagata || himādrikūṭasaṃkāśaṃ cārudaṃṣṭrojjvalānanam

मदेन सिञ्चमानं च नृपवेश्माजिरं नृप ।। समाक्रान्तकटं चापि पानलुब्धशिलीमुखैः

madena siñcamānaṃ ca nṛpaveśmājiraṃ nṛpa || samākrāntakaṭaṃ cāpi pānalubdhaśilīmukhaiḥ

स्तब्धचारुमहाकर्णं मधुपकृपयैव तु ।। दीर्घाग्रमध्वक्षकृतं कृतशृङ्गावतंसकम्

stabdhacārumahākarṇaṃ madhupakṛpayaiva tu || dīrghāgramadhvakṣakṛtaṃ kṛtaśṛṅgāvataṃsakam

स्वासनं व्यूढकुम्भं च तथोदग्रं महाबलम् ।। नक्षत्रमालां शिरसा धारयानं तु काञ्चनीम्

svāsanaṃ vyūḍhakumbhaṃ ca tathodagraṃ mahābalam || nakṣatramālāṃ śirasā dhārayānaṃ tu kāñcanīm

पटुस्वने तथा घण्टे दर्शनीये मनोहरे ।। कुथं विचित्रं रम्यं च कोविदारं महाध्वजं

paṭusvane tathā ghaṇṭe darśanīye manohare || kuthaṃ vicitraṃ ramyaṃ ca kovidāraṃ mahādhvajaṃ

वैजयन्त्यः पताकाश्च किङ्किणीजालमालिताः ।। समारूढं नयविदा महामात्रेण धीमता

vaijayantyaḥ patākāśca kiṅkiṇījālamālitāḥ || samārūḍhaṃ nayavidā mahāmātreṇa dhīmatā

वैडूर्यदण्डतीक्ष्णाग्र काञ्चनाङ्कुशधारिणा ।। जघनस्थेन चान्येन वरतोमरधारिणा

vaiḍūryadaṇḍatīkṣṇāgra kāñcanāṅkuśadhāriṇā || jaghanasthena cānyena varatomaradhāriṇā

तथा वैजयिकैर्मन्त्रैर्देवज्ञेनाभिमन्त्रितम् ।। आरुरोह महातेजा जयत्काराभिनन्दिनः

tathā vaijayikairmantrairdevajñenābhimantritam || āruroha mahātejā jayatkārābhinandinaḥ

पूर्णेन्दुमण्डलाकारं रुक्मदण्डं मनोहरम् ।। छत्रमादाय तं प्रेम्णा चारुरोह स लक्ष्मणः

pūrṇendumaṇḍalākāraṃ rukmadaṇḍaṃ manoharam || chatramādāya taṃ premṇā cāruroha sa lakṣmaṇaḥ

1.204.30

चामरौ द्वौ समादाय चन्द्ररश्मिसमप्रभौ ।। आरूढं योषितोर्युग्मं रूपेणाऽप्रतिमं भुवि

cāmarau dvau samādāya candraraśmisamaprabhau || ārūḍhaṃ yoṣitoryugmaṃ rūpeṇā'pratimaṃ bhuvi

तं समारुह्य नागेन्द्रं मदलेखाभिगामिनम् ।। जगाम सह गार्ग्येण रथारूढेन यादव

taṃ samāruhya nāgendraṃ madalekhābhigāminam || jagāma saha gārgyeṇa rathārūḍhena yādava

तमन्वयौ महाभाग चतुरङ्गमहाबलम् ।। पताकाध्वजसम्बाधं कल्पयन्तं वसुन्धराम्

tamanvayau mahābhāga caturaṅgamahābalam || patākādhvajasambādhaṃ kalpayantaṃ vasundharām

श्येनाः काकवहाः कङ्काः पिशाचा यक्षराक्षसाः ।। ययुः पुरःसरास्तस्य भरतस्य महात्मनः

śyenāḥ kākavahāḥ kaṅkāḥ piśācā yakṣarākṣasāḥ || yayuḥ puraḥsarāstasya bharatasya mahātmanaḥ

गन्धर्वपुत्रमांसानां लुब्धा मांसोपजीविनः ।। तूर्यघोषेण महता बन्दिनां निःस्वनेन च

gandharvaputramāṃsānāṃ lubdhā māṃsopajīvinaḥ || tūryaghoṣeṇa mahatā bandināṃ niḥsvanena ca

वायुना चानुलोमेन सेव्यमानः सुगन्धिना ।। । मङ्गलानां च मुख्यानां दर्शनाद्धृष्टमानसः

vāyunā cānulomena sevyamānaḥ sugandhinā || | maṅgalānāṃ ca mukhyānāṃ darśanāddhṛṣṭamānasaḥ

निर्ययौ राजमार्गेण जनसम्बाधशालिना ।। तेजस्विनां च तेजांसि हृदयानि च योषि ताम्

niryayau rājamārgeṇa janasambādhaśālinā || tejasvināṃ ca tejāṃsi hṛdayāni ca yoṣi tām

आददानो महातेजा नगरात्स विनिर्ययौ ।। क्रोशमात्रं ततो गत्वा समे देशे च सोदके

ādadāno mahātejā nagarātsa viniryayau || krośamātraṃ tato gatvā same deśe ca sodake

प्रशस्तद्रुमसंकीर्णे शिबिरं प्राङ्निषेवितम् ।। सेनाध्यक्षैः सुनिपुणैर्विवेश भरतस्तदा

praśastadrumasaṃkīrṇe śibiraṃ prāṅniṣevitam || senādhyakṣaiḥ sunipuṇairviveśa bharatastadā

स प्रविश्य महातेजाः शिबिरं स्वं निवेशनम् ।। मङ्गलालम्भनं कृत्वा वरासनगतः प्रभुः

sa praviśya mahātejāḥ śibiraṃ svaṃ niveśanam || maṅgalālambhanaṃ kṛtvā varāsanagataḥ prabhuḥ

1.204.40

पौरजानपदं सर्वं प्रेषयामास यादव ।। परिष्वज्य ततः पश्चाल्लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

paurajānapadaṃ sarvaṃ preṣayāmāsa yādava || pariṣvajya tataḥ paścāllakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

मूर्ध्नि चैवमुपाघ्राय प्रेषयामास धर्मवित् ।। प्रायाणकं च श्वोभूते दुन्दुभिस्ताड्यतां मम

mūrdhni caivamupāghrāya preṣayāmāsa dharmavit || prāyāṇakaṃ ca śvobhūte dundubhistāḍyatāṃ mama

दैशिकाः पुरतो यान्तु ये च वृक्षावरोहकाः ।। आज्ञाप्य सकलं चैव शिबिरं च तथाविधम्

daiśikāḥ purato yāntu ye ca vṛkṣāvarohakāḥ || ājñāpya sakalaṃ caiva śibiraṃ ca tathāvidham

अवृक्षेषु तु देशेषु रोपयन्तु द्रुमाञ्जनाः ।। द्रुमाः कण्टकिनश्चैव ये च मार्गप्ररोधकाः

avṛkṣeṣu tu deśeṣu ropayantu drumāñjanāḥ || drumāḥ kaṇṭakinaścaiva ye ca mārgaprarodhakāḥ

छिन्दन्तु गत्वा तानद्य तीक्ष्णैः शीघ्रं परश्वधैः ।। तोयहीनेषु देशेषु कूपान्कुर्वन्तु मे तथा

chindantu gatvā tānadya tīkṣṇaiḥ śīghraṃ paraśvadhaiḥ || toyahīneṣu deśeṣu kūpānkurvantu me tathā

विषमांश्च तथा देशान्समान्कुर्वन्तु मे पथि ।। तीराणि सरितां चैव कुर्वन्तु पुलिनानि च

viṣamāṃśca tathā deśānsamānkurvantu me pathi || tīrāṇi saritāṃ caiva kurvantu pulināni ca

न भवेद्येन संघट्टो जनस्य पथि यास्यतः ।। पुरः प्रयान्तु सैन्येन विजये रतिवर्धनाः

na bhavedyena saṃghaṭṭo janasya pathi yāsyataḥ || puraḥ prayāntu sainyena vijaye rativardhanāḥ

नीलश्च नक्रदेवश्च वसुमान्मुनयस्तथा ।। मध्यप्रयाणे गान्धारो जयनाभो रणोत्कटः

nīlaśca nakradevaśca vasumānmunayastathā || madhyaprayāṇe gāndhāro jayanābho raṇotkaṭaḥ

सुशीलः कामपालश्च यान्तु सैन्येन दंशिताः ।। जघनं कटकस्याहं पालयानो यथासुखम्

suśīlaḥ kāmapālaśca yāntu sainyena daṃśitāḥ || jaghanaṃ kaṭakasyāhaṃ pālayāno yathāsukham

सैन्येन सह यास्यामि विजयाय नृपस्य तु ।। पश्यन्तु दैशिकाः स्थानं प्रभूतयवसेन्धनम्

sainyena saha yāsyāmi vijayāya nṛpasya tu || paśyantu daiśikāḥ sthānaṃ prabhūtayavasendhanam

1.204.50

सोदकं च समं यत्र सेनावासो भवेन्मम ।। एवमाज्ञाप्य भरतो विजहार यथासुखम्

sodakaṃ ca samaṃ yatra senāvāso bhavenmama || evamājñāpya bharato vijahāra yathāsukham

सुष्वाप च निशां तत्र घर्मकाले मनोहराम्

suṣvāpa ca niśāṃ tatra gharmakāle manoharām

सुप्तस्य सा तत्र रघूद्वहस्य पुण्या ययौ रात्रिरदीनसत्त्वा ।। सम्पूर्णचन्द्राभरणा प्रतीता ज्येष्ठस्य मासस्य रणोत्सुकस्य

suptasya sā tatra raghūdvahasya puṇyā yayau rātriradīnasattvā || sampūrṇacandrābharaṇā pratītā jyeṣṭhasya māsasya raṇotsukasya

204

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतनिर्याणवर्णनं नाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharataniryāṇavarṇanaṃ nāma caturadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। प्रभातायां तु शर्वर्यां दुन्दुभिः समहन्यत ।। प्रयाणिको महाराज भरतस्य महास्वनः

mārkaṇḍeya uvāca || || prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ dundubhiḥ samahanyata || prayāṇiko mahārāja bharatasya mahāsvanaḥ

तस्य शब्देन महता विबुद्धः कटके जनः ।। अवश्यकरणीयानि कृत्वा राजंस्त्वरान्विताः

tasya śabdena mahatā vibuddhaḥ kaṭake janaḥ || avaśyakaraṇīyāni kṛtvā rājaṃstvarānvitāḥ

त्वरिता गमनार्थाय समाहूयेतरेतरम् ।। पटवेश्मानि रम्याणि सहन्तुमुपचक्रमुः

tvaritā gamanārthāya samāhūyetaretaram || paṭaveśmāni ramyāṇi sahantumupacakramuḥ

महान्ति सुमनोज्ञानि वर्तितोर्णाकृतानि च ।। चक्रुस्तानि च राजेन्द्र सुखवाह्यान्ययत्नतः

mahānti sumanojñāni vartitorṇākṛtāni ca || cakrustāni ca rājendra sukhavāhyānyayatnataḥ

ततस्त्वारोपयाञ्चक्रुः करभेषु खरेषु च ।। गोरथेषु तु मुख्येषु तथा दन्तिषु सत्वराः

tatastvāropayāñcakruḥ karabheṣu khareṣu ca || goratheṣu tu mukhyeṣu tathā dantiṣu satvarāḥ

भाण्डमुच्चावचं चैव शयनानि मृदूनि च ।। आसनानि च मुख्यानि भाण्डं यच्च महानसे

bhāṇḍamuccāvacaṃ caiva śayanāni mṛdūni ca || āsanāni ca mukhyāni bhāṇḍaṃ yacca mahānase

पेयं च यवसं चैव शस्त्राणि विविधानि च ।। कवचानि तुरङ्गाणां शिल्पभाण्डानि यानि च

peyaṃ ca yavasaṃ caiva śastrāṇi vividhāni ca || kavacāni turaṅgāṇāṃ śilpabhāṇḍāni yāni ca

धनं च विविधं राजन्सर्वोप करणानि च ।। आरोप्यमाणे भाण्डे तु करभाणां विकृष्यताम्

dhanaṃ ca vividhaṃ rājansarvopa karaṇāni ca || āropyamāṇe bhāṇḍe tu karabhāṇāṃ vikṛṣyatām

शुश्रुवे तुमुलः शब्दः खराणां च खरस्वनः ।। गजानां युज्यमानानां तुरङ्गाणां रथैः सह

śuśruve tumulaḥ śabdaḥ kharāṇāṃ ca kharasvanaḥ || gajānāṃ yujyamānānāṃ turaṅgāṇāṃ rathaiḥ saha

1.205.10

वाद्यानां हन्यमानानां शुश्रुवे तुमुलं स्वनम् ।। नादेन गजघण्टानां बृंहितेन च पार्थिव

vādyānāṃ hanyamānānāṃ śuśruve tumulaṃ svanam || nādena gajaghaṇṭānāṃ bṛṃhitena ca pārthiva

ह्रेषितेन तुरङ्गाणां बभूव तुमुलः स्वनः ।। प्रायाणिकमुपादाय ताडयन्नेव दुन्दुभिम्

hreṣitena turaṅgāṇāṃ babhūva tumulaḥ svanaḥ || prāyāṇikamupādāya tāḍayanneva dundubhim

अग्रे प्रयाणमान्येन ययौ दुन्दुभिभिः सह ।। पण्यानि च समादाय वणिजस्त्वरिता ययुः

agre prayāṇamānyena yayau dundubhibhiḥ saha || paṇyāni ca samādāya vaṇijastvaritā yayuḥ

ग्रहीतुकामाश्चान्यानि सोदकानि समानि च ।। स्थानानि वरमुख्यानां ययुश्चाग्रेसरा नराः

grahītukāmāścānyāni sodakāni samāni ca || sthānāni varamukhyānāṃ yayuścāgresarā narāḥ

महानसिकमुख्यास्तु त्वरिताश्च तथा ययुः ।। सुखयानासु रम्यासु तथैवाश्वतरीषु च

mahānasikamukhyāstu tvaritāśca tathā yayuḥ || sukhayānāsu ramyāsu tathaivāśvatarīṣu ca

आरोप्य योषितो जग्मुः प्रत्यूषे मुदिता जनाः ।। आरूढाश्चापरा नार्यः सवितानाः करेणवः

āropya yoṣito jagmuḥ pratyūṣe muditā janāḥ || ārūḍhāścāparā nāryaḥ savitānāḥ kareṇavaḥ

कञ्चुकोष्णीषिभिर्गुप्ता गुप्ता वर्षवरैस्तथा ।। ययुः ससैन्या राजेन्द्र गीतवाद्य पुरस्सराः

kañcukoṣṇīṣibhirguptā guptā varṣavaraistathā || yayuḥ sasainyā rājendra gītavādya purassarāḥ

दीनान्धकृपणानाथांस्तर्पयन्त्यो धनेन ताः ।। नरेन्द्रयोषितो राज्ञां दिव्यालङ्गारभूषिताः

dīnāndhakṛpaṇānāthāṃstarpayantyo dhanena tāḥ || narendrayoṣito rājñāṃ divyālaṅgārabhūṣitāḥ

तथान्ये बद्धनिस्त्रिंशाः पुरुषाश्च कलापिनः ।। आदीप्य तृणवेश्मानि जग्मुस्त्वरितमानसाः

tathānye baddhanistriṃśāḥ puruṣāśca kalāpinaḥ || ādīpya tṛṇaveśmāni jagmustvaritamānasāḥ

भरतोऽपि समारुह्य शिबिकां रत्नभूषिताम् ।। विनिर्ययौ महातेजा स्तूर्यघोषपुरःसरः

bharato'pi samāruhya śibikāṃ ratnabhūṣitām || viniryayau mahātejā stūryaghoṣapuraḥsaraḥ

1.205.20

शून्यं च शिबिरस्थानं गृध्रमण्डलसंकुलम् ।। बहुक्रव्यादसङ्कीर्णं क्षणेन समपद्यत

śūnyaṃ ca śibirasthānaṃ gṛdhramaṇḍalasaṃkulam || bahukravyādasaṅkīrṇaṃ kṣaṇena samapadyata

गजोष्ट्रगर्दभाश्वानां शरीरावयवैर्युतम्।। भग्नभाण्डसमाकीर्णं शरीरावयवैर्युतम्

gajoṣṭragardabhāśvānāṃ śarīrāvayavairyutam|| bhagnabhāṇḍasamākīrṇaṃ śarīrāvayavairyutam

बहुक्रव्यादसङ्कीर्णं करीषोत्करसंयुतम् ।। खातैर्महानसस्थानैर्दग्धमृत्तिकया युतैः

bahukravyādasaṅkīrṇaṃ karīṣotkarasaṃyutam || khātairmahānasasthānairdagdhamṛttikayā yutaiḥ

समण्डकर्दमोपेतैर्मक्षिकासहितैर्युतम् ।। संत्यज्य निर्ययुः सर्वे भरतस्य तु सैनिकाः

samaṇḍakardamopetairmakṣikāsahitairyutam || saṃtyajya niryayuḥ sarve bharatasya tu sainikāḥ

प्रयाणे तस्य सैन्यस्य बलीवर्दाञ्छ्रमान्वितान् ।। नागानुत्थापयामासुरुपविष्टान्प्रयत्नतः

prayāṇe tasya sainyasya balīvardāñchramānvitān || nāgānutthāpayāmāsurupaviṣṭānprayatnataḥ

केचिदुष्ट्रपरित्रस्तातान्गार्दभेन निपातितान् ।। भाण्डमारोपयाञ्चक्रुर्भूय एव नरोत्तमाः

keciduṣṭraparitrastātāngārdabhena nipātitān || bhāṇḍamāropayāñcakrurbhūya eva narottamāḥ

नद्युत्तारेषु महिषान्केचित्सूर्यांशुतापितान् ।। निषण्णान्सह भारेण ताडयाञ्चक्रिरे जनाः

nadyuttāreṣu mahiṣānkecitsūryāṃśutāpitān || niṣaṇṇānsaha bhāreṇa tāḍayāñcakrire janāḥ

केचिदश्वतरांस्त्रस्तान्नागबृंहितनिस्वनैः ।। आरूढयोषितो यत्नाज्जगृहुर्नृप रश्मिषु

kecidaśvatarāṃstrastānnāgabṛṃhitanisvanaiḥ || ārūḍhayoṣito yatnājjagṛhurnṛpa raśmiṣu

केचिदश्वैर्गजत्रस्तैराक्षिप्ता भुवि मानवाः ।। जानुविश्रमणार्थाय वाजिग्रीवकृताङघ्रयः

kecidaśvairgajatrastairākṣiptā bhuvi mānavāḥ || jānuviśramaṇārthāya vājigrīvakṛtāṅaghrayaḥ

तुरङ्गांश्च तदोद्भ्रान्तान्स्रस्तचर्माश्च सादिनः ।। केचिदाक्रम्य वेगेन जगृहुस्तत्र यादव

turaṅgāṃśca tadodbhrāntānsrastacarmāśca sādinaḥ || kecidākramya vegena jagṛhustatra yādava

1.205.30

विशश्रमुस्तथा केचिद्वृक्षच्छायासु मानवाः ।। केचिच्चोदकतीरेषु चक्रिरे भोजनक्रियाम्

viśaśramustathā kecidvṛkṣacchāyāsu mānavāḥ || keciccodakatīreṣu cakrire bhojanakriyām

केचित्सन्त्रस्ततुरगसन्निकृष्टसमुत्थितैः ।। द्रुतान्कापिञ्जलैर्यत्नाज्जगृहुस्तांस्तुरङ्गमान्

kecitsantrastaturagasannikṛṣṭasamutthitaiḥ || drutānkāpiñjalairyatnājjagṛhustāṃsturaṅgamān

केचित्कटकसंत्रस्तान्मृगयूथान्प्रधावतः ।। वेगेनाक्रम्य विशिखैर्जघ्नुर्यदुकुलोद्वह

kecitkaṭakasaṃtrastānmṛgayūthānpradhāvataḥ || vegenākramya viśikhairjaghnuryadukulodvaha

केचिच्च यवसं चक्रुः केचिच्चक्रुरथेन्धनम् ।। तथान्यैर्द्विगुणीभूतं तथा दुन्दुभिनिस्वनम्

kecicca yavasaṃ cakruḥ keciccakrurathendhanam || tathānyairdviguṇībhūtaṃ tathā dundubhinisvanam

प्रायाणिकं जहुः शीघ्रं श्रमं यदुकुलोद्वह ।। केचिदापणवीथ्यग्रमहावंशसमुच्छ्रितम्

prāyāṇikaṃ jahuḥ śīghraṃ śramaṃ yadukulodvaha || kecidāpaṇavīthyagramahāvaṃśasamucchritam

सपताकं नरा दृष्ट्वा प्राप्ताः स्म इति मेनिरे ।। चक्रुः केचिच्च च्छन्दांसि सहायानां पुनःपुनः

sapatākaṃ narā dṛṣṭvā prāptāḥ sma iti menire || cakruḥ kecicca cchandāṃsi sahāyānāṃ punaḥpunaḥ

पुरोगतानां राजेन्द्र स्थानलब्धिचिकीर्षया ।। केचित्पटकुटीं दृष्ट्वा स्वकीयां त्वरिता ययुः

purogatānāṃ rājendra sthānalabdhicikīrṣayā || kecitpaṭakuṭīṃ dṛṣṭvā svakīyāṃ tvaritā yayuḥ

वर्तितोर्णाकृतं दृष्ट्वा गृहांश्चान्ये ययुर्द्रुतम् ।। केषाञ्चित्तत्र वेश्मानि तीर्णानि नृपसत्तम

vartitorṇākṛtaṃ dṛṣṭvā gṛhāṃścānye yayurdrutam || keṣāñcittatra veśmāni tīrṇāni nṛpasattama

कृतानि क्रियमाणानि ददृशुस्तत्र मानवाः ।। द्रुमैर्विश्राम्यमाणैश्च क्रियमाणैस्तथा कटैः

kṛtāni kriyamāṇāni dadṛśustatra mānavāḥ || drumairviśrāmyamāṇaiśca kriyamāṇaistathā kaṭaiḥ

गृहैरारोप्यमाणैश्च पटोर्णातृणसंस्कृतैः ।। शुशुभे तन्महाराज कटकं शुभकर्मणः

gṛhairāropyamāṇaiśca paṭorṇātṛṇasaṃskṛtaiḥ || śuśubhe tanmahārāja kaṭakaṃ śubhakarmaṇaḥ

1.205.40

शस्त्रेण संशोधयतां भुवं भूमिपते नृणाम् ।। राजसाक्रान्तवपुषामप्रकाशं वपुर्बभौ

śastreṇa saṃśodhayatāṃ bhuvaṃ bhūmipate nṛṇām || rājasākrāntavapuṣāmaprakāśaṃ vapurbabhau

पार्श्वस्थतोयसम्पूर्णदृतयश्च तथा जनाः ।। धावमानाः प्रदृश्यन्ते वर्धिता गृहशोधने

pārśvasthatoyasampūrṇadṛtayaśca tathā janāḥ || dhāvamānāḥ pradṛśyante vardhitā gṛhaśodhane

अभ्युक्षयन्ति चाप्यन्ये तृणवेश्मानि पार्थिव ।। तप्तानां शीतकामानां दृतिवक्त्रोद्गतैर्जलैः

abhyukṣayanti cāpyanye tṛṇaveśmāni pārthiva || taptānāṃ śītakāmānāṃ dṛtivaktrodgatairjalaiḥ

अभिश्रयेण धूपेन समन्तादाकुलीकृतम् ।। बभूव तस्य कटकं नीहारेणैव संयुतम्

abhiśrayeṇa dhūpena samantādākulīkṛtam || babhūva tasya kaṭakaṃ nīhāreṇaiva saṃyutam

अवरोपितभाण्डानां दान्तानां यदुनन्दन ।। पृष्ठान्यभ्युक्षयामासुर्गोमयेन जलेन च

avaropitabhāṇḍānāṃ dāntānāṃ yadunandana || pṛṣṭhānyabhyukṣayāmāsurgomayena jalena ca

खरोष्ट्रसबलीवर्द चरणार्थे विनिर्गतम्

kharoṣṭrasabalīvarda caraṇārthe vinirgatam

ददृशे बहुसाहस्रं कटके भरतस्य तु ।। रथेभ्यस्तुरगानन्ये विमुच्य हयकोविदाः

dadṛśe bahusāhasraṃ kaṭake bharatasya tu || rathebhyasturagānanye vimucya hayakovidāḥ

अवरोपितभाण्डानि सान्त्वयाञ्चक्रिरे शनैः ।। समुत्थाय रजो भौमं तुरङ्गपरिवर्तनैः

avaropitabhāṇḍāni sāntvayāñcakrire śanaiḥ || samutthāya rajo bhaumaṃ turaṅgaparivartanaiḥ

खमारुरोह राजेन्द्र कपोतारुणपाण्डुरम् ।। स्थापयाञ्चक्रिरे चान्ये जलस्थाने च वाजिनः

khamāruroha rājendra kapotāruṇapāṇḍuram || sthāpayāñcakrire cānye jalasthāne ca vājinaḥ

श्रेणी चक्रुस्तथैवान्ये कटच्छायासु पार्थिव ।। वितानाधस्तथा केचित्स्थापयाञ्चक्रिरे हयान्

śreṇī cakrustathaivānye kaṭacchāyāsu pārthiva || vitānādhastathā kecitsthāpayāñcakrire hayān

1.205.50

हयेभ्यो यवसं दत्त्वा केचिद्बुभुजिरे जनाः ।। कटच्छायाश्च नागानां चक्रुश्चान्ये सहस्रशः

hayebhyo yavasaṃ dattvā kecidbubhujire janāḥ || kaṭacchāyāśca nāgānāṃ cakruścānye sahasraśaḥ

वितानानि च मुख्यानि सूर्यतापप्रशान्तये ।। स्नाताञ्जलाशये नागाँल्लब्धतोयाञ्जनाधिप

vitānāni ca mukhyāni sūryatāpapraśāntaye || snātāñjalāśaye nāgām̐llabdhatoyāñjanādhipa

सच्छन्नान्स्वपरीधानकुम्भान्निन्युः स्वमालयम् ।। कटकाद्दूरतश्चक्रुरालानं नृपदन्तिनाम्

sacchannānsvaparīdhānakumbhānninyuḥ svamālayam || kaṭakāddūrataścakrurālānaṃ nṛpadantinām

आलानानि महाराज महावृक्षेषु मानवाः ।। आदाय गोपिनस्तत्र कटकाच्च विदूरतः

ālānāni mahārāja mahāvṛkṣeṣu mānavāḥ || ādāya gopinastatra kaṭakācca vidūrataḥ

गोसङ्घान्महिषीसङ्घांश्चक्रुर्व्यस्तान्यथासुखम् ।। कटके च तथा निन्युर्गोरसानि नराधिप

gosaṅghānmahiṣīsaṅghāṃścakrurvyastānyathāsukham || kaṭake ca tathā ninyurgorasāni narādhipa

कटकापण्यवीथीं च सर्वपण्यविभूषिताम् ।। ददृशुः पुरुषास्तत्र अयोध्यामिव चापराम्

kaṭakāpaṇyavīthīṃ ca sarvapaṇyavibhūṣitām || dadṛśuḥ puruṣāstatra ayodhyāmiva cāparām

स्थानानि सर्ववैद्यानांसध्वजानि नराधिप।। सागदानि च दृश्यन्ते कटके भरतस्य तु

sthānāni sarvavaidyānāṃsadhvajāni narādhipa|| sāgadāni ca dṛśyante kaṭake bharatasya tu

सेनाध्यक्षेण वीरेण विजयेन महात्मना।। कृतं शास्त्रानुसारेण स्कन्धावारनिवेशनम्

senādhyakṣeṇa vīreṇa vijayena mahātmanā|| kṛtaṃ śāstrānusāreṇa skandhāvāraniveśanam

विवेश भरतः श्रीमांश्चतुरङ्गबलान्वितः ।। अन्वीयमानो वीराभ्यां पुत्राभ्यां यदुनन्दन

viveśa bharataḥ śrīmāṃścaturaṅgabalānvitaḥ || anvīyamāno vīrābhyāṃ putrābhyāṃ yadunandana

पुष्करेण च वीरेण तक्षेण सुमहात्मना ।। बलमुख्यैस्तथैवान्यैः सूतमागधबन्दिभिः

puṣkareṇa ca vīreṇa takṣeṇa sumahātmanā || balamukhyaistathaivānyaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

1.205.60

शङ्खवादित्रशब्देन पटहानां स्वनेन च ।। भरतस्य गृहद्वारतोरणान्तिकमागताः

śaṅkhavāditraśabdena paṭahānāṃ svanena ca || bharatasya gṛhadvāratoraṇāntikamāgatāḥ

बभूबुर्बलमुख्यास्ते दिक्षु ये यदुनन्दन ।। सन्त्यज्य मध्यमां वीथीं प्रवेशाय महामनाः

babhūburbalamukhyāste dikṣu ye yadunandana || santyajya madhyamāṃ vīthīṃ praveśāya mahāmanāḥ

बन्दिभिः ख्याप्यमानांस्तान्नामकर्मावदानतः ।। शिरःकम्पेन भरतः प्रैरयत्स्वान्निवेशनान्

bandibhiḥ khyāpyamānāṃstānnāmakarmāvadānataḥ || śiraḥkampena bharataḥ prairayatsvānniveśanān

बलमुख्यान्विवेशाथ स्वगृहं सर्वऋद्धिमत् ।। द्वियोजनाध्वना श्रान्ता भरतस्य तु सैनिकाः

balamukhyānviveśātha svagṛhaṃ sarvaṛddhimat || dviyojanādhvanā śrāntā bharatasya tu sainikāḥ

विविशुर्भवनान्स्वान्स्वान्भेजिरे शयनानि च ।। प्रविश्य वेश्मप्रवरं भरतोऽपि यथासुखम्

viviśurbhavanānsvānsvānbhejire śayanāni ca || praviśya veśmapravaraṃ bharato'pi yathāsukham

विजहार महाराज देवराजसमद्युतिः ।। क्रमेणानेन धर्मात्मा भूमिपाल दिनेदिने ।। आससाद व्रजन्नेव गङ्गां त्रिपथगां नदीम्

vijahāra mahārāja devarājasamadyutiḥ || krameṇānena dharmātmā bhūmipāla dinedine || āsasāda vrajanneva gaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm

सुराङ्गनापीनपयोधरस्थसच्चन्दनक्षालनलब्धलक्ष्मीम् ।। ग्रीष्मार्कतापाद्विगलत्तुषारविवृद्धशीतोदपटोत्तरीयाम्

surāṅganāpīnapayodharasthasaccandanakṣālanalabdhalakṣmīm || grīṣmārkatāpādvigalattuṣāravivṛddhaśītodapaṭottarīyām

205

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रयाणवर्णनो नाम पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prayāṇavarṇano nāma pañcādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २०६-२१०

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। निवेशमकरोद्राजन् गङ्गातीरे स राघवः ।। भरतस्य तदा चक्रुर्गङ्गायां जलमण्डपान्

mārkaṇḍeya uvāca || || niveśamakarodrājan gaṅgātīre sa rāghavaḥ || bharatasya tadā cakrurgaṅgāyāṃ jalamaṇḍapān

तथैव बलमुख्यानां प्राधान्येन नराधिप ।। सैनिकश्च जनस्तस्य प्राप्य तां सुरनिम्नगाम्

tathaiva balamukhyānāṃ prādhānyena narādhipa || sainikaśca janastasya prāpya tāṃ suranimnagām

साफल्यं जन्मनो मेने तत्याज च तथा क्लमम् ।। सस्नौ पपौ पयः कामं हर्षेण महता युतः

sāphalyaṃ janmano mene tatyāja ca tathā klamam || sasnau papau payaḥ kāmaṃ harṣeṇa mahatā yutaḥ

स्नापयाञ्चक्रिरे तत्र तुरगांस्तुरगप्रियाः ।। कुञ्जरान्स्नापयमासुर्महामात्रास्तथैव च

snāpayāñcakrire tatra turagāṃsturagapriyāḥ || kuñjarānsnāpayamāsurmahāmātrāstathaiva ca

मज्जद्भिर्बहुसाहस्रैः कुञ्जरैर्जाह्नवी नदी ।। किरातविषयैः सैव विरराज यथोपलैः

majjadbhirbahusāhasraiḥ kuñjarairjāhnavī nadī || kirātaviṣayaiḥ saiva virarāja yathopalaiḥ

समुत्थितमहामात्रान्दृष्ट्वाभ्युक्षणछद्मना ।। चिक्रीडुर्दृतिभिः केचिद्विविशुर्बाहुभिस्तथा

samutthitamahāmātrāndṛṣṭvābhyukṣaṇachadmanā || cikrīḍurdṛtibhiḥ kecidviviśurbāhubhistathā

गङ्गामासाद्य संहृष्टा भरतस्य तु सैनिकाः ।। भरतोऽपि तथा स्नातः कृतदैवतपूजनः

gaṅgāmāsādya saṃhṛṣṭā bharatasya tu sainikāḥ || bharato'pi tathā snātaḥ kṛtadaivatapūjanaḥ

श्राद्धं चक्रे महातेजा ददौ दानं तथैव च ।। दत्त्वा तत्र महादानानाज्ञापयति यादव

śrāddhaṃ cakre mahātejā dadau dānaṃ tathaiva ca || dattvā tatra mahādānānājñāpayati yādava

शिल्पिनो मम कुर्वन्तु कूटागारान्मनोरमान् ।। रात्रौ दीपनिवेशार्थं शतशोऽथ सहस्रशः

śilpino mama kurvantu kūṭāgārānmanoramān || rātrau dīpaniveśārthaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

1.206.10

आनीयन्तां तथा नावः सैन्यस्य तरणाय मे ।। क्रियन्तां चर्मनावश्च प्लवाश्च शतशस्तथा

ānīyantāṃ tathā nāvaḥ sainyasya taraṇāya me || kriyantāṃ carmanāvaśca plavāśca śataśastathā

उत्तरं पारमासाद्य निवेशः क्रियतां तथा ।। परं पारं जना यान्तु उदयास्तमयान्तरे

uttaraṃ pāramāsādya niveśaḥ kriyatāṃ tathā || paraṃ pāraṃ janā yāntu udayāstamayāntare

एवमाज्ञाय भरतो विजहार यथासुखम् ।। प्रसारितकरो राजन्सर्वत्रैव दिवाकरः

evamājñāya bharato vijahāra yathāsukham || prasāritakaro rājansarvatraiva divākaraḥ

ययावदर्शनं तत्र भरतस्यैव लज्जया ।। पद्मपत्रदलाग्राभा प्रतीची चाभवत्क्षणात्

yayāvadarśanaṃ tatra bharatasyaiva lajjayā || padmapatradalāgrābhā pratīcī cābhavatkṣaṇāt

आदित्येस्तमनुप्राप्ते सन्ध्यारागानुरञ्जिता ।। ततस्तु तमसा व्याप्ते न प्राज्ञायत किञ्चन

ādityestamanuprāpte sandhyārāgānurañjitā || tatastu tamasā vyāpte na prājñāyata kiñcana

भरताज्ञाकृतान्पूर्वं कूटागारान्सदीपकान् ।। ध्वजमालापरिक्षिप्तांश्चिक्षिपुर्जाह्नवीजले

bharatājñākṛtānpūrvaṃ kūṭāgārānsadīpakān || dhvajamālāparikṣiptāṃścikṣipurjāhnavījale

सैनिकैश्च तथा मुख्यैर्भरतस्य पृथक्पृथक् । गङ्गाम्भसि परिक्षिप्ता दीपवृक्षाः सहस्रशः

sainikaiśca tathā mukhyairbharatasya pṛthakpṛthak | gaṅgāmbhasi parikṣiptā dīpavṛkṣāḥ sahasraśaḥ

सा दीपमालिनी गङ्गा तीरद्योतितविग्रही ।। जहास फेनहासेन जिह्वेव गगनप्रिया

sā dīpamālinī gaṅgā tīradyotitavigrahī || jahāsa phenahāsena jihveva gaganapriyā

जलान्तरागतै र्दीपैर्दीपवृक्षैर्मनोहरैः ।। तथा कल्लोलसंक्रान्तैर्गङ्गा दीप्तेव लक्ष्यते

jalāntarāgatai rdīpairdīpavṛkṣairmanoharaiḥ || tathā kallolasaṃkrāntairgaṅgā dīpteva lakṣyate

एवं हि क्रीडतां तत्र गङ्गातीरे तथा नृणाम् ।। रात्रावेवाञ्जसा जग्मुर्नावो बहुविधा नृप

evaṃ hi krīḍatāṃ tatra gaṅgātīre tathā nṛṇām || rātrāvevāñjasā jagmurnāvo bahuvidhā nṛpa

1.206.20

शशाङ्कराजहंसेन दृष्ट्वा खसरसीं जनाः ।। आक्रम्यमाणा सुषुपुर्निशीथे निद्रयान्विताः

śaśāṅkarājahaṃsena dṛṣṭvā khasarasīṃ janāḥ || ākramyamāṇā suṣupurniśīthe nidrayānvitāḥ

शशाङ्कोदयसंसुप्तबलं पद्मवनोपमम् ।। निबोधयामास तथा दिवाकरकरोत्करम्

śaśāṅkodayasaṃsuptabalaṃ padmavanopamam || nibodhayāmāsa tathā divākarakarotkaram

चकृषुस्ते तदा नावः कर्णधारा यथा स्वकाः ।। बलं च सकलं पारं तारया ञ्चक्रिरे तदा

cakṛṣuste tadā nāvaḥ karṇadhārā yathā svakāḥ || balaṃ ca sakalaṃ pāraṃ tārayā ñcakrire tadā

नावस्तां किङ्किणीजालैः पताकाभिश्च राजिता ।। निन्युर्बलं परं पारं कर्णधारस्फिगाहताः

nāvastāṃ kiṅkiṇījālaiḥ patākābhiśca rājitā || ninyurbalaṃ paraṃ pāraṃ karṇadhārasphigāhatāḥ

भाण्डैः पूर्णास्तथा काश्चित्काश्चित्पूर्णा जनेन च ।। तुरङ्गमैस्तथा पूर्णा गोखरोष्ट्रैस्तथा पराः

bhāṇḍaiḥ pūrṇāstathā kāścitkāścitpūrṇā janena ca || turaṅgamaistathā pūrṇā gokharoṣṭraistathā parāḥ

काश्चित्सकुञ्जरा नावो ययुः पारं तदा परम् ।। तथा पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां नावश्च पूरिताः

kāścitsakuñjarā nāvo yayuḥ pāraṃ tadā param || tathā padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ nāvaśca pūritāḥ

विमानाभाः प्रदृश्यन्ते गङ्गाम्भसि नरेश्वर ।। कर्णधारवरोपेता दण्डिभिः पुरुषैर्वृताः

vimānābhāḥ pradṛśyante gaṅgāmbhasi nareśvara || karṇadhāravaropetā daṇḍibhiḥ puruṣairvṛtāḥ

लोकसन्तारणार्थाय भूयो जग्मुस्तथा पराः ।। चर्मनौभिस्तथा केचित्प्लवैः केचित्सुयन्त्रितैः

lokasantāraṇārthāya bhūyo jagmustathā parāḥ || carmanaubhistathā kecitplavaiḥ kecitsuyantritaiḥ

जग्मुरादाय भाण्डानि दृतिभिश्च तथा क्वचित् ।। नरैर्दृतिसमारूढैः कृष्यमाणास्तुरङ्गमाः

jagmurādāya bhāṇḍāni dṛtibhiśca tathā kvacit || narairdṛtisamārūḍhaiḥ kṛṣyamāṇāsturaṅgamāḥ

जग्मुः केचित्परं पारं बाहुभिर्मनुजेश्वर ।। जग्मुरन्ये परं पारं संगृहीताश्च रश्मिभिः

jagmuḥ kecitparaṃ pāraṃ bāhubhirmanujeśvara || jagmuranye paraṃ pāraṃ saṃgṛhītāśca raśmibhiḥ

1.206.30

नौस्थैरेव परैः शीघ्रं तुरगा नृपबाहुभिः ।। महिषीणां च सङ्घानि गवां च यदुनन्दन

nausthaireva paraiḥ śīghraṃ turagā nṛpabāhubhiḥ || mahiṣīṇāṃ ca saṅghāni gavāṃ ca yadunandana

जग्मुर्गोपालकैः सार्धं परं पारं च बाहुभिः ।। उष्ट्रगर्दभसंघानि तार्यमाणानि बाहुभिः

jagmurgopālakaiḥ sārdhaṃ paraṃ pāraṃ ca bāhubhiḥ || uṣṭragardabhasaṃghāni tāryamāṇāni bāhubhiḥ

भूयोभूयो न्यवर्तन्त तत्र रावो महानभूत् ।। तीर्णस्य तार्यमाणस्य नरस्य यदुसत्तम

bhūyobhūyo nyavartanta tatra rāvo mahānabhūt || tīrṇasya tāryamāṇasya narasya yadusattama

आसीत्कोलाहलो घोरस्तीरयोरुभयोरपि ।। भरतोऽपि महातेजाः स्नातो हुतहुताशनः

āsītkolāhalo ghorastīrayorubhayorapi || bharato'pi mahātejāḥ snāto hutahutāśanaḥ

मत्स्यरूपधरं विष्णुं पटे सम्पूज्य यादव ।। स्वस्तिवाच्यांस्ततो विप्रान्गोभिर्वस्त्रैर्धनेन च

matsyarūpadharaṃ viṣṇuṃ paṭe sampūjya yādava || svastivācyāṃstato viprāngobhirvastrairdhanena ca

सम्पूज्य जाह्नवीं देवीं गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। सम्पूजयामास तदा भूय एव द्विजोत्तमान्

sampūjya jāhnavīṃ devīṃ gandhamālyānulepanaiḥ || sampūjayāmāsa tadā bhūya eva dvijottamān

गोभिरश्वैस्तथा निष्कैर्वस्त्रैर्गन्धैस्तथैव च ।। आरुरोह तदा नावं पाण्डुकम्बलसंवृताम्

gobhiraśvaistathā niṣkairvastrairgandhaistathaiva ca || āruroha tadā nāvaṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām

किङ्किणीजालविततां पताकाध्वजमालिनीम् ।। भरते तु समारूढे कर्णधारस्फिगाहता

kiṅkiṇījālavitatāṃ patākādhvajamālinīm || bharate tu samārūḍhe karṇadhārasphigāhatā

जगाम सा परं पारं नौर्विमानोपमा नृप ।। सम्प्राप्य स परं पारं सम्पूर्णकटकस्तदा ।। उवास राजंस्तत्रैव दिवि देवेश्वरो यथा

jagāma sā paraṃ pāraṃ naurvimānopamā nṛpa || samprāpya sa paraṃ pāraṃ sampūrṇakaṭakastadā || uvāsa rājaṃstatraiva divi deveśvaro yathā

देवीं महादेवजटातटस्थां शशाङ्कसंसर्गविवृद्ध शीताम् ।। उत्तीर्य राजा भरतः स चैनां निन्ये क्षयं शक्रसमप्रभावः

devīṃ mahādevajaṭātaṭasthāṃ śaśāṅkasaṃsargavivṛddha śītām || uttīrya rājā bharataḥ sa caināṃ ninye kṣayaṃ śakrasamaprabhāvaḥ

206

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गङ्गावतरण वर्णनो नाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gaṅgāvataraṇa varṇano nāma ṣaḍuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। भरते तु समुत्तीर्णे गङ्गां गगनमेखलाम् ।। विवेश कटकं तस्य तमन्यः कौरवो नृप

mārkaṇḍeya uvāca || bharate tu samuttīrṇe gaṅgāṃ gaganamekhalām || viveśa kaṭakaṃ tasya tamanyaḥ kauravo nṛpa

बलेन चतुरङ्गेण समुद्राभेन संयुतः ।। ईश्वरश्च किरातानां दमनो नाम पार्थिवः

balena caturaṅgeṇa samudrābhena saṃyutaḥ || īśvaraśca kirātānāṃ damano nāma pārthivaḥ

गन्धिनां बहुसाहस्रैर्बलैर्युक्तो व्यदृश्यत ।। यथार्हं पूजयित्वा तं भरतो धर्मवत्सलः

gandhināṃ bahusāhasrairbalairyukto vyadṛśyata || yathārhaṃ pūjayitvā taṃ bharato dharmavatsalaḥ

आससादार्कतनयां यमुनां पापनाशिनीम् ।। यमस्य भगिनीं पुण्यां नीलमालां मनोहराम्

āsasādārkatanayāṃ yamunāṃ pāpanāśinīm || yamasya bhaginīṃ puṇyāṃ nīlamālāṃ manoharām

यत्र क्वचन नद्यां हि कृत्वा श्राद्धन्नराधिप ।। अक्षयं फलमाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते

yatra kvacana nadyāṃ hi kṛtvā śrāddhannarādhipa || akṣayaṃ phalamāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate

यत्र कृष्णचतुर्दश्यां स्नातः सम्पूज्य भानुजाम् ।। मुच्यते पातकैः सर्वैर्नाकलोकं स गच्छति

yatra kṛṣṇacaturdaśyāṃ snātaḥ sampūjya bhānujām || mucyate pātakaiḥ sarvairnākalokaṃ sa gacchati

अनर्काभ्युदिते काले माघकृष्णचतुर्दशीम् ।। यस्यां स्नातस्तु सम्पूज्य धर्मराजं तिलांभसा

anarkābhyudite kāle māghakṛṣṇacaturdaśīm || yasyāṃ snātastu sampūjya dharmarājaṃ tilāṃbhasā

न दुर्गतिमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।। यत्र क्वचन नद्यां हि माघकृष्णचतुर्दशीम्

na durgatimavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || yatra kvacana nadyāṃ hi māghakṛṣṇacaturdaśīm

नादेयाम्भसि सर्वस्मिन्स्नातः पापैर्विमुच्यते ।। यमुना तु विशेषेण यमस्य भगिनीति सा

nādeyāmbhasi sarvasminsnātaḥ pāpairvimucyate || yamunā tu viśeṣeṇa yamasya bhaginīti sā

1.207.10

स्नातश्च यामुने तोये सन्तर्प्य पितृदेवताः ।। न दुर्गतिमवाप्नोति नाकलोकं च गच्छति

snātaśca yāmune toye santarpya pitṛdevatāḥ || na durgatimavāpnoti nākalokaṃ ca gacchati

तां समासाद्य यमुनां यथा गङ्गाजलं तथा ।। विहृत्य भरतस्तद्वदुत्ततार महानदीम्

tāṃ samāsādya yamunāṃ yathā gaṅgājalaṃ tathā || vihṛtya bharatastadvaduttatāra mahānadīm

समुत्तीर्णस्य यमुनां भरतस्य महात्मनः ।। विवेश कटकं राजा मत्स्यानां सुरथस्तदा

samuttīrṇasya yamunāṃ bharatasya mahātmanaḥ || viveśa kaṭakaṃ rājā matsyānāṃ surathastadā

गोरसेनश्च साल्वानां शिबीनां च प्रभद्रकः ।। स तैर्नृपतिभिः सार्धं कुरुक्षेत्रमुपाययौ

gorasenaśca sālvānāṃ śibīnāṃ ca prabhadrakaḥ || sa tairnṛpatibhiḥ sārdhaṃ kurukṣetramupāyayau

यदर्थमेषा चरति लोके गाथा पुरातनी ।। पांसवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना सममीरिताः

yadarthameṣā carati loke gāthā purātanī || pāṃsavo'pi kurukṣetre vāyunā samamīritāḥ

अपि दुष्कृतकर्माणो नयन्ति परमां गतिम् ।। समन्तपञ्चके पुण्ये ये मृता मनुजेश्वर

api duṣkṛtakarmāṇo nayanti paramāṃ gatim || samantapañcake puṇye ye mṛtā manujeśvara

ते सर्वे नाकमासाद्य राजन्ते दिवि देववत् ।। सन्नीतिर्यत्र राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

te sarve nākamāsādya rājante divi devavat || sannītiryatra rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam

तीर्थसन्नयनादेव सन्नीतिरिति विश्रुतम् ।। पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च

tīrthasannayanādeva sannītiriti viśrutam || pṛthivyāṃ yāni tīrthāni āsamudrasarāṃsi ca

मासान्ते सततं तत्र नित्यमायान्ति यादव ।। तत्र श्राद्धं तु यः कुर्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे

māsānte satataṃ tatra nityamāyānti yādava || tatra śrāddhaṃ tu yaḥ kuryādrāhugraste divākare

अश्वमेधशतस्याग्रं फलं विन्दति मानवः ।। भरतस्तु समासाद्य तत्रोवास सुखी तदा

aśvamedhaśatasyāgraṃ phalaṃ vindati mānavaḥ || bharatastu samāsādya tatrovāsa sukhī tadā

1.207.20

पप्रच्छ ब्राह्मणांस्तत्र तीर्थसन्नीतिकारणम् ।। पृष्टस्तु भरतेनाथ ब्राह्मणस्तु घटोदरः

papraccha brāhmaṇāṃstatra tīrthasannītikāraṇam || pṛṣṭastu bharatenātha brāhmaṇastu ghaṭodaraḥ

उवाच भरतं तत्र कथां पापप्रणाशिनीम् ।। घटोदर उवाच ।। शक्रे वृत्रवधाक्रान्ते त्रैलोक्ये दैत्यसाद्गते

uvāca bharataṃ tatra kathāṃ pāpapraṇāśinīm || ghaṭodara uvāca || śakre vṛtravadhākrānte trailokye daityasādgate

सब्रह्मकाः सुराः सर्वे विष्णुं शरणमाययुः ।। तानुवाच हरिर्देवश्च्यवनस्यात्मसम्भवः

sabrahmakāḥ surāḥ sarve viṣṇuṃ śaraṇamāyayuḥ || tānuvāca harirdevaścyavanasyātmasambhavaḥ

भार्गवो ब्राह्मणः श्रीमान्दधीच इति विश्रुतः ।। अस्थिभिः क्रियतां तस्य देवेन्द्रस्य वरायुधम्

bhārgavo brāhmaṇaḥ śrīmāndadhīca iti viśrutaḥ || asthibhiḥ kriyatāṃ tasya devendrasya varāyudham

प्रविश्य देवांस्तत्राहं हन्ता वृत्रमसंशयम् ।। एवमुक्ताः सुराः सर्वे दधीचस्याश्रमं ययुः

praviśya devāṃstatrāhaṃ hantā vṛtramasaṃśayam || evamuktāḥ surāḥ sarve dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ

ददृशुश्च महाभागं दधीचं तपसां निधिम् ।। पूजयित्वा महाभागं तमूचुः संहताः सुरा.

dadṛśuśca mahābhāgaṃ dadhīcaṃ tapasāṃ nidhim || pūjayitvā mahābhāgaṃ tamūcuḥ saṃhatāḥ surā.

त्वदस्थिभिः करिष्यामो वज्रं दैत्यनिबर्हणम् ।। अन्यानि च तथास्त्राणि सुरकार्यार्थसिद्धये

tvadasthibhiḥ kariṣyāmo vajraṃ daityanibarhaṇam || anyāni ca tathāstrāṇi surakāryārthasiddhaye

तत्र त्वं देवकार्यार्थं संन्यासं द्विज रोचय ।। एवमुक्तो दधीचस्तु प्रत्युवाच स तान्सुरान्

tatra tvaṃ devakāryārthaṃ saṃnyāsaṃ dvija rocaya || evamukto dadhīcastu pratyuvāca sa tānsurān

तीर्थयात्रा प्रतिज्ञाता सर्वतीर्थेषु वै मया ।। तां तु कृत्वा करिष्यामि देहन्यासं सुरोत्तमाः

tīrthayātrā pratijñātā sarvatīrtheṣu vai mayā || tāṃ tu kṛtvā kariṣyāmi dehanyāsaṃ surottamāḥ

देवा ऊचुः ।। शक्तस्त्वं सर्वतीर्थानामाह्वाने द्विजपुङ्गव ।। इहाद्यैव समायान्तु सर्वतीर्थानि तेऽनघ

devā ūcuḥ || śaktastvaṃ sarvatīrthānāmāhvāne dvijapuṅgava || ihādyaiva samāyāntu sarvatīrthāni te'nagha

1.207.30

तेजसा च त्वदीयेन तथास्माकं च भार्गव ।। घटोदर उवाच ।। एवमुक्तः सुरैः सर्वैस्तीर्थानि सरितस्तथा

tejasā ca tvadīyena tathāsmākaṃ ca bhārgava || ghaṭodara uvāca || evamuktaḥ suraiḥ sarvaistīrthāni saritastathā

सरांसि च समुद्राश्च तत्राजग्मुर्नराधिप ।। काम्येन महता राजन्योगेन परमेण च

sarāṃsi ca samudrāśca tatrājagmurnarādhipa || kāmyena mahatā rājanyogena parameṇa ca

ज्ञात्वा च तेषां सान्निध्यं तत्र स्नातो द्विजोत्तमः ।। तर्पणं च तथा कृत्वा सुराणां पितृभिः सह

jñātvā ca teṣāṃ sānnidhyaṃ tatra snāto dvijottamaḥ || tarpaṇaṃ ca tathā kṛtvā surāṇāṃ pitṛbhiḥ saha

उवाच देवांस्तत्रस्थानिदं वचनमर्थवत् ।। दधीच उवाच ।। अद्य प्रभृति मासान्ते भवद्भिः सततं सुराः

uvāca devāṃstatrasthānidaṃ vacanamarthavat || dadhīca uvāca || adya prabhṛti māsānte bhavadbhiḥ satataṃ surāḥ

सान्निध्यमिह कर्तव्यं तीर्थैश्चैव यथागतैः ।। घटोदर उवाच ।। एवमुक्तैस्तथेत्युक्तो देवैस्तीर्थैश्च स त्वथ

sānnidhyamiha kartavyaṃ tīrthaiścaiva yathāgataiḥ || ghaṭodara uvāca || evamuktaistathetyukto devaistīrthaiśca sa tvatha

त्यक्त्वा देहं दिवं यातो दधीचः स्वेन तेजसा ।। विश्वकर्मा च तस्यास्थ्नां भागैर्वज्रमथा करोत्

tyaktvā dehaṃ divaṃ yāto dadhīcaḥ svena tejasā || viśvakarmā ca tasyāsthnāṃ bhāgairvajramathā karot

आयुधानि च देवानां तथैव च पृथक्पृथक् ।। तेन वज्रेण महता वृत्रं हत्वा महासुरम्

āyudhāni ca devānāṃ tathaiva ca pṛthakpṛthak || tena vajreṇa mahatā vṛtraṃ hatvā mahāsuram

जघान दैत्यमुख्यानां नवतिर्नवतिस्तथा ।। ततः प्रभृति मासान्ते नित्यमेव रघूद्वह

jaghāna daityamukhyānāṃ navatirnavatistathā || tataḥ prabhṛti māsānte nityameva raghūdvaha

सान्निध्यमिह तीर्थानां देवतानां च कल्पितम् ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा महातेजा दत्त्वा दानानि राघवः

sānnidhyamiha tīrthānāṃ devatānāṃ ca kalpitam || mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā mahātejā dattvā dānāni rāghavaḥ

ययौ सैन्येन महता भरतोऽमरकण्टकम् ।। तत्र विष्णुपदं प्राप्य पूजयित्वा च राघवः

yayau sainyena mahatā bharato'marakaṇṭakam || tatra viṣṇupadaṃ prāpya pūjayitvā ca rāghavaḥ

1.207.40

आससाद नदीं गौरीं पुण्यां पापभयापहाम् ।। विश्वामित्राज्ञया रक्षः प्रविवेश पुरा नृपम्

āsasāda nadīṃ gaurīṃ puṇyāṃ pāpabhayāpahām || viśvāmitrājñayā rakṣaḥ praviveśa purā nṛpam

कशाहतेन मार्गस्थं शप्तं भूपाल शक्तिना ।। सौदासं स प्रविष्टस्तु भक्षयामास शक्तिनम्

kaśāhatena mārgasthaṃ śaptaṃ bhūpāla śaktinā || saudāsaṃ sa praviṣṭastu bhakṣayāmāsa śaktinam

ततः पुत्रशतं राजन्वसिष्ठस्यैव सत्वरः ।। हृते पुत्रशते दुखाद्वसिष्ठो भगवानृषिः

tataḥ putraśataṃ rājanvasiṣṭhasyaiva satvaraḥ || hṛte putraśate dukhādvasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

विवेश निम्नगां गौरीं प्राणत्यागचिकीर्षया ।। विप्रस्य भूप यातस्य विद्रुता सा तदाभवत्

viveśa nimnagāṃ gaurīṃ prāṇatyāgacikīrṣayā || viprasya bhūpa yātasya vidrutā sā tadābhavat

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्छतद्रुरिति शब्दिता ।। शतद्रु सर्वपापप्रशमनी सर्वकल्याणकारिणी

tataḥ prabhṛti loke'smiñchatadruriti śabditā || śatadru sarvapāpapraśamanī sarvakalyāṇakāriṇī

स्नातानां च तथा राजन्दशधेनुफलप्रदा ।। तां समासाद्य तत्रापि दत्त्वा दानं स राघवः

snātānāṃ ca tathā rājandaśadhenuphalapradā || tāṃ samāsādya tatrāpi dattvā dānaṃ sa rāghavaḥ

उत्तीर्य तां ययौ तत्र सा चान्त्या यत्र निम्नगा ।। यस्यां स्नात्वा विमुच्यन्ते सर्वपापभयैर्नराः

uttīrya tāṃ yayau tatra sā cāntyā yatra nimnagā || yasyāṃ snātvā vimucyante sarvapāpabhayairnarāḥ

यस्यां स्नानादवाप्नोति दशगोदानजं फलम् ।। आषाढे च तथा कृत्वा गोसहस्रफलं लभेत्

yasyāṃ snānādavāpnoti daśagodānajaṃ phalam || āṣāḍhe ca tathā kṛtvā gosahasraphalaṃ labhet

गौरीतोयाद्विनिर्मुक्तो वसिष्ठो भगवानृषिः ।। पाशबन्धभरैर्यस्यां पपात सहसा नृप

gaurītoyādvinirmukto vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || pāśabandhabharairyasyāṃ papāta sahasā nṛpa

विपाशश्च तथा देव्या कृत्वा तीरे विसर्जितः ।। विपाशा शक्तिपुत्रं ततो दृष्ट्वा वसिष्ठोऽपि पराशरम्

vipāśaśca tathā devyā kṛtvā tīre visarjitaḥ || vipāśā śaktiputraṃ tato dṛṣṭvā vasiṣṭho'pi parāśaram

1.207.50

अस्ति सन्तानमित्युक्त्वा मरणाद्विनिवर्तत ।। सा चान्त्या च तथा लोके विपाशेत्यभिधीयते

asti santānamityuktvā maraṇādvinivartata || sā cāntyā ca tathā loke vipāśetyabhidhīyate

विपाशां च समुत्तीर्णे भरते धर्मवत्सले ।। विवेश कटकं तस्य कुणिदेशो महोदयः

vipāśāṃ ca samuttīrṇe bharate dharmavatsale || viveśa kaṭakaṃ tasya kuṇideśo mahodayaḥ

त्रैगर्तो वसुधानश्च कुलूताधिपतिर्जयः ।। दाशेरकस्तथा राजा गोवाशन इति श्रुतः

traigarto vasudhānaśca kulūtādhipatirjayaḥ || dāśerakastathā rājā govāśana iti śrutaḥ

इरावतीं शीघ्रगमां भरतोऽपि तदा ययौ ।। दशधेनुफलं यत्र स्नात एव समश्नुते

irāvatīṃ śīghragamāṃ bharato'pi tadā yayau || daśadhenuphalaṃ yatra snāta eva samaśnute

षष्टितीर्थसहस्राणि वहत्येका इरावती ।। अष्टम्यां तु विशेषेण यत्र युज्येत रेवती

ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi vahatyekā irāvatī || aṣṭamyāṃ tu viśeṣeṇa yatra yujyeta revatī

तत्र दत्त्वा बहुविधं दानं रघुकुलोद्वहः ।। उत्तीर्य तां ययौ शीघ्रं देविकां पापनाशिनीम्

tatra dattvā bahuvidhaṃ dānaṃ raghukulodvahaḥ || uttīrya tāṃ yayau śīghraṃ devikāṃ pāpanāśinīm

दृष्टमात्रैव या देवी सर्वकल्मषनाशिनी ।। शरीरबहुला सा तु हरस्य दयिता उमा

dṛṣṭamātraiva yā devī sarvakalmaṣanāśinī || śarīrabahulā sā tu harasya dayitā umā

तत्रापि दत्त्वा दानानि पूजयामास शङ्करम् ।। भरते चाथ तत्रस्थे विविशुः पञ्च पार्थिवाः

tatrāpi dattvā dānāni pūjayāmāsa śaṅkaram || bharate cātha tatrasthe viviśuḥ pañca pārthivāḥ

पार्वतीया महाराज पदातिगणसङ्कुलाः ।। कुमारः श्रेणिमाञ्छूरो बलबन्धुः सुयोधनः

pārvatīyā mahārāja padātigaṇasaṅkulāḥ || kumāraḥ śreṇimāñchūro balabandhuḥ suyodhanaḥ

मद्रराजोंऽशुमांश्चैव तथैव च महाबलः ।। पूजितो मद्रराजेन शाकलेन नरोत्तमः

madrarājoṃ'śumāṃścaiva tathaiva ca mahābalaḥ || pūjito madrarājena śākalena narottamaḥ

1.207.60

त्रिरात्रमुषितः श्रीमांश्चन्द्रभागां नदीं ययौ ।। चन्द्रांशुशीतलजलां सर्वपापप्रणाशिनीम्

trirātramuṣitaḥ śrīmāṃścandrabhāgāṃ nadīṃ yayau || candrāṃśuśītalajalāṃ sarvapāpapraṇāśinīm

बहुतीर्थसमायुक्तां स्नानात्सर्वप्रदां नृणाम् ।। । विशेषेण महाराज माघपुष्यत्रयोदशीम्

bahutīrthasamāyuktāṃ snānātsarvapradāṃ nṛṇām || | viśeṣeṇa mahārāja māghapuṣyatrayodaśīm

भरते तां समुत्तीर्णे विवेश कटकं ततः ।। एतच्छ्रुतञ्जयः श्रीमानभिचारः कृतञ्जयः ।। ६२ ।। । काश्मीरकश्च धर्मात्मा सुबाहुरिति विश्रुतः ।। आससाद स तैः सार्द्धं वितस्तां तु महानदीम्

bharate tāṃ samuttīrṇe viveśa kaṭakaṃ tataḥ || etacchrutañjayaḥ śrīmānabhicāraḥ kṛtañjayaḥ || 62 || | kāśmīrakaśca dharmātmā subāhuriti viśrutaḥ || āsasāda sa taiḥ sārddhaṃ vitastāṃ tu mahānadīm

स्वर्गलोकप्रदां स्नाने सर्वकल्मषनाशिनीम् ।। प्रोष्ठपादस्य मासस्य शुक्लपक्षत्रयोदशीम्

svargalokapradāṃ snāne sarvakalmaṣanāśinīm || proṣṭhapādasya māsasya śuklapakṣatrayodaśīm

विशेषेण महाराज पुण्यां परमपावनीम् ।। भरतस्तां समुत्तीर्य सुदामां चैव निम्नगाम्

viśeṣeṇa mahārāja puṇyāṃ paramapāvanīm || bharatastāṃ samuttīrya sudāmāṃ caiva nimnagām

आससाद महातेजाः कैकेयान्यदुनन्दन ।। बलेन चतुरङ्गेण युधाजित्कैकयाधिपः

āsasāda mahātejāḥ kaikeyānyadunandana || balena caturaṅgeṇa yudhājitkaikayādhipaḥ

निर्ययौ भरतं प्राप्तं श्रुत्वा भरतमातुलः ।। नागराश्च तथा मुख्या राजगृहनिवासिनः

niryayau bharataṃ prāptaṃ śrutvā bharatamātulaḥ || nāgarāśca tathā mukhyā rājagṛhanivāsinaḥ

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्या ये च वर्णवरा जनाः ।। यानैरुच्चावचैः सर्वै नगरात्तु विनिर्गताः

brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyā ye ca varṇavarā janāḥ || yānairuccāvacaiḥ sarvai nagarāttu vinirgatāḥ

वादित्रान्पुरतः कृत्वा गणिकाश्च विनिर्गताः ।। प्रतिग्रहनिमित्तं तु राघवस्य महात्मनः

vāditrānpurataḥ kṛtvā gaṇikāśca vinirgatāḥ || pratigrahanimittaṃ tu rāghavasya mahātmanaḥ

1.207.70

भरतोऽपि महातेजाः स समेत्य युधाजिता ।। अभ्यधावत तत्प्रीत्या मातुलं कैकयाधिपम्

bharato'pi mahātejāḥ sa sametya yudhājitā || abhyadhāvata tatprītyā mātulaṃ kaikayādhipam

कण्ठे गृहीत्वा भरतं मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ।। भरतोऽपि समादाय राजगेहमुपागमत्।।७१।। ।। समे मनोरमे देशे प्रभूतयवसेन्धने ।। शिबिरं भरतश्चक्रे नगरस्याविदूरतः

kaṇṭhe gṛhītvā bharataṃ mūrdhnyupāghrāya cāsakṛt || bharato'pi samādāya rājagehamupāgamat||71|| || same manorame deśe prabhūtayavasendhane || śibiraṃ bharataścakre nagarasyāvidūrataḥ

पृथक्पृथक्तदा चक्रुः स्कन्दावारनिवेशनम् ।। मनःप्रियेषु देशेषु नानादेश्या नराधिपाः

pṛthakpṛthaktadā cakruḥ skandāvāraniveśanam || manaḥpriyeṣu deśeṣu nānādeśyā narādhipāḥ

कृत्वा निवेशान्मनुजेश्वराणामादिश्य भोगान्सकलान्स तेषाम् ।। विवेश नागेन स मातुलस्य पुरं प्रहृष्टो रघुवंशचन्द्रः

kṛtvā niveśānmanujeśvarāṇāmādiśya bhogānsakalānsa teṣām || viveśa nāgena sa mātulasya puraṃ prahṛṣṭo raghuvaṃśacandraḥ

207

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे राजगृहगमनो नाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rājagṛhagamano nāma saptottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः स्वल्पपरीवारो भरतो धर्मवत्सलः ।। अभ्यधाय ततः प्रीत्या मातुलः केकयाधिपः

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ svalpaparīvāro bharato dharmavatsalaḥ || abhyadhāya tataḥ prītyā mātulaḥ kekayādhipaḥ

कण्ठे गृहीत्वा भरतं मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ।। भरतोऽपि समादाय राजन् गृहमुपागतम्

kaṇṭhe gṛhītvā bharataṃ mūrdhnyupāghrāya cāsakṛt || bharato'pi samādāya rājan gṛhamupāgatam

प्रविवेश पुरं हृष्टो मातुलस्य युधाजितः ।। पताकाध्वजसंबाधं सिक्तं चन्दनवारिणा

praviveśa puraṃ hṛṣṭo mātulasya yudhājitaḥ || patākādhvajasaṃbādhaṃ siktaṃ candanavāriṇā

धूपेनाऽगुरुसाराणां समन्तादाकुलीकृतम् ।। कृतोपहारं सर्वत्र कुसुमैः पञ्चवर्णकैः

dhūpenā'gurusārāṇāṃ samantādākulīkṛtam || kṛtopahāraṃ sarvatra kusumaiḥ pañcavarṇakaiḥ

सर्वपण्यविसंयुक्तं समालंकृतबालकम् ।। खमुल्लिखद्भिः प्रासादैः श्वेतमेघगणैर्युतम्

sarvapaṇyavisaṃyuktaṃ samālaṃkṛtabālakam || khamullikhadbhiḥ prāsādaiḥ śvetameghagaṇairyutam

विन्यस्तबलिपूजञ्च देवतायतनेषु च ।। महावादित्रघोषेण समन्तात्कृतनिःस्वनम्

vinyastabalipūjañca devatāyataneṣu ca || mahāvāditraghoṣeṇa samantātkṛtaniḥsvanam

पौरैर्दिदृश्रुभिः सवैर्राकीर्णापणवीथिकम् ।। राजमार्गे महाराज पिण्डीकृतमहाजनम्

paurairdidṛśrubhiḥ savairrākīrṇāpaṇavīthikam || rājamārge mahārāja piṇḍīkṛtamahājanam

राजमार्गादपाकृष्टशून्यसर्वनिवेशनम् ।। योषिद्वृन्दसमाक्रान्त राजमार्गमहागृहम्

rājamārgādapākṛṣṭaśūnyasarvaniveśanam || yoṣidvṛndasamākrānta rājamārgamahāgṛham

प्रविवेश पुरं श्रीमान्भरतो नागधूर्गतः ।। तस्य कामाभवपुषः प्रवेशे भरतस्य तुं

praviveśa puraṃ śrīmānbharato nāgadhūrgataḥ || tasya kāmābhavapuṣaḥ praveśe bharatasya tuṃ

1.208.10

गृहकार्याणि संत्यज्य ययुर्नार्यो गवाक्षकान् ।। काश्चिदर्धानुलिप्तांग्यः काश्चिदेकाञ्जितेक्षणाः

gṛhakāryāṇi saṃtyajya yayurnāryo gavākṣakān || kāścidardhānuliptāṃgyaḥ kāścidekāñjitekṣaṇāḥ

केशैः संयमितैकार्धैः काश्चिदर्धनिवेशितैः ।। एकस्मिंश्चरणे काश्चिद्गृहीत्वा काष्ठपादुकाः

keśaiḥ saṃyamitaikārdhaiḥ kāścidardhaniveśitaiḥ || ekasmiṃścaraṇe kāścidgṛhītvā kāṣṭhapādukāḥ

त्वरिताशा ययुर्नार्यो द्वितीये चर्मपादुकाः ।। तथा पराः समाक्षिप्य पूर्वाक्रान्तगवाक्षकाः

tvaritāśā yayurnāryo dvitīye carmapādukāḥ || tathā parāḥ samākṣipya pūrvākrāntagavākṣakāḥ

व्रजन्तीषु तथान्यासु काश्चिन्नार्यो गवाक्षकात् ।। वेगवत्यो ययुः शीघ्रं संत्यक्त्वा चर्मपादुकाः

vrajantīṣu tathānyāsu kāścinnāryo gavākṣakāt || vegavatyo yayuḥ śīghraṃ saṃtyaktvā carmapādukāḥ

नार्यः स्ववदनैश्चक्रुः सुवक्त्राँस्तान्गवाक्षकान् ।। अर्धप्रविष्टसत्कम्बुपाणिवारिजकुड्मलाः

nāryaḥ svavadanaiścakruḥ suvaktrām̐stāngavākṣakān || ardhapraviṣṭasatkambupāṇivārijakuḍmalāḥ

द्वितीयपाणिसंदर्शसमाक्रान्तैर्ययुः करैः ।। नीवीबन्धनविश्लेषसमाकुलितचेतनाः

dvitīyapāṇisaṃdarśasamākrāntairyayuḥ karaiḥ || nīvībandhanaviśleṣasamākulitacetanāḥ

ययुरेवापरास्तत्र पाणिसंश्लिष्टनीवयः ।। कुसुमप्रकरं काश्चिदूहमानाः शिरोगतैः

yayurevāparāstatra pāṇisaṃśliṣṭanīvayaḥ || kusumaprakaraṃ kāścidūhamānāḥ śirogataiḥ

ययुरेवांशुकैदीर्घैस्त्वरमाणा गवाक्षकान् ।। सितासितेन रामाणां रमणीयेन राघवः

yayurevāṃśukaidīrghaistvaramāṇā gavākṣakān || sitāsitena rāmāṇāṃ ramaṇīyena rāghavaḥ

ययौ दृष्टिनिपातेन रज्यमान इवांशुमान् ।। स चकर्ष तदा तासां पतितैर्नेत्ररश्मिभिः

yayau dṛṣṭinipātena rajyamāna ivāṃśumān || sa cakarṣa tadā tāsāṃ patitairnetraraśmibhiḥ

हृदयान्निगृहीत्वेव गच्छमानः स राघवः ।। स तु दृग्विषये यासां यासां तस्मात्परागतः

hṛdayānnigṛhītveva gacchamānaḥ sa rāghavaḥ || sa tu dṛgviṣaye yāsāṃ yāsāṃ tasmātparāgataḥ

1.208.20

न ता बुबुधिरे काञ्चित्क्रियां चित्रगता इव ।। भरते दूरयातेऽपि निश्चेष्टाः काश्चिदेव ताः

na tā bubudhire kāñcitkriyāṃ citragatā iva || bharate dūrayāte'pi niśceṣṭāḥ kāścideva tāḥ

आकृष्टास्ता ययुः क्षोणीं प्रेर्यमाणैः सखीजनैः ।। प्रद्युम्नांशसमुत्पन्नः प्रद्युम्नसमदर्शनः

ākṛṣṭāstā yayuḥ kṣoṇīṃ preryamāṇaiḥ sakhījanaiḥ || pradyumnāṃśasamutpannaḥ pradyumnasamadarśanaḥ

आदाय तासां चेतांसि ययौ गजगृहं द्रुतम् ।। तस्मिन्राजगृहे राजन्राघवो राजमन्दिरम्

ādāya tāsāṃ cetāṃsi yayau gajagṛhaṃ drutam || tasminrājagṛhe rājanrāghavo rājamandiram

आससाद महातेजाः कैलासमिव चापरम् ।। प्रविश्य स गृहं मुख्यं प्रेषयामास भूभुजम्

āsasāda mahātejāḥ kailāsamiva cāparam || praviśya sa gṛhaṃ mukhyaṃ preṣayāmāsa bhūbhujam

पानभोजनवासांसि सैनिकानां च यादव ।। उवास स सुखं तत्र पूजितश्च युधाजिता ।। जगाम चास्तं सविता जपापुष्पोत्करप्रभः

pānabhojanavāsāṃsi sainikānāṃ ca yādava || uvāsa sa sukhaṃ tatra pūjitaśca yudhājitā || jagāma cāstaṃ savitā japāpuṣpotkaraprabhaḥ

जाम्बूनदे रत्नसहस्रचित्रे स राजपुत्रः शयने विचित्रे ।। सुष्वाप रात्रौ भवने विचित्रे निदाघरात्रिं पवने विचित्रे

jāmbūnade ratnasahasracitre sa rājaputraḥ śayane vicitre || suṣvāpa rātrau bhavane vicitre nidāgharātriṃ pavane vicitre

208

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतस्य राजगृहप्रवेशवर्णनो नामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharatasya rājagṛhapraveśavarṇano nāmāṣṭottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। तस्मिन्रात्र्यवसाने तु भूमिपानां पृथक्पृथक् ।। कटकेष्वभ्यहन्यन्त संज्ञातूर्याणि यादव

mārkaṇḍeya uvāca || tasminrātryavasāne tu bhūmipānāṃ pṛthakpṛthak || kaṭakeṣvabhyahanyanta saṃjñātūryāṇi yādava

बहूनां बलमुख्यानां नानालिङ्गानि भागशः ।। तेषां कोलाहलः शब्दो बभूव गगनङ्गमः

bahūnāṃ balamukhyānāṃ nānāliṅgāni bhāgaśaḥ || teṣāṃ kolāhalaḥ śabdo babhūva gaganaṅgamaḥ

विविशुर्भरतस्यापि ततः प्राबोधिका जनाः।। वेणिका गायना मुख्या वंशवाद्यविदश्च ये

viviśurbharatasyāpi tataḥ prābodhikā janāḥ|| veṇikā gāyanā mukhyā vaṃśavādyavidaśca ye

मार्दङ्गिका पाणविकाः शङ्खवादनकाश्च ये ।। रक्तकण्ठाः सुमधुरा ये च मङ्गलपाठकाः

mārdaṅgikā pāṇavikāḥ śaṅkhavādanakāśca ye || raktakaṇṭhāḥ sumadhurā ye ca maṅgalapāṭhakāḥ

सूतमागधमुख्याश्च बन्दिनश्च नराधिप ।। तुष्टुवुर्भरतं वीरं सुखसुप्तं महामतिम्

sūtamāgadhamukhyāśca bandinaśca narādhipa || tuṣṭuvurbharataṃ vīraṃ sukhasuptaṃ mahāmatim

सुप्रभातं समुत्तिष्ठ प्रभाता रजनी शुभा ।। दिक्प्राची रघुशार्दूल वर्ततेऽरुणरञ्जिता

suprabhātaṃ samuttiṣṭha prabhātā rajanī śubhā || dikprācī raghuśārdūla vartate'ruṇarañjitā

नूनमस्यां हि वेलायां मातलिस्त्रिदशाधिपम् ।। विबोधयति राजेन्द्र सुखाय जगतां विभुम्

nūnamasyāṃ hi velāyāṃ mātalistridaśādhipam || vibodhayati rājendra sukhāya jagatāṃ vibhum

त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तं विबुद्धे च सुखान्वितम् ।। तस्मादुत्तिष्ठ लोकानां शिवाय रघुनन्दन

tvayi supte jagatsuptaṃ vibuddhe ca sukhānvitam || tasmāduttiṣṭha lokānāṃ śivāya raghunandana

त्वं हि सर्वगुणारामो यथा रामो महीपतिः ।। गुणैः शशाङ्करश्म्याभैस्त्वया वै रञ्जितं जगत्

tvaṃ hi sarvaguṇārāmo yathā rāmo mahīpatiḥ || guṇaiḥ śaśāṅkaraśmyābhaistvayā vai rañjitaṃ jagat

1.209.10

अत्याश्चर्यं महाबाहो यशसा सुसितेन ते ।। मुखान्यरातिवृन्दानां क्रियन्ते मलिनानि यत्

atyāścaryaṃ mahābāho yaśasā susitena te || mukhānyarātivṛndānāṃ kriyante malināni yat

कृपाणधारापानीयं दृष्ट्वाऽरातिगणस्तव ।। तृष्णयैव भवत्याशु रञ्जितानिलयो भयात्

kṛpāṇadhārāpānīyaṃ dṛṣṭvā'rātigaṇastava || tṛṣṇayaiva bhavatyāśu rañjitānilayo bhayāt

अक्षोभ्यश्चातिगम्भीरो भवान्रत्नाकरस्तथा ।।।।। अग्राह्यत्वात्समुद्रेण न समः प्रतिभाति नः

akṣobhyaścātigambhīro bhavānratnākarastathā ||||| agrāhyatvātsamudreṇa na samaḥ pratibhāti naḥ

सौम्यः कलावाँल्लक्ष्मीवान्नयनानन्दकारकः ।। (दोषाकरेण क्षयिणा नौपम्यं ते नराधिप)

saumyaḥ kalāvām̐llakṣmīvānnayanānandakārakaḥ || (doṣākareṇa kṣayiṇā naupamyaṃ te narādhipa)

बाहुभोज्यातिविस्तीर्णा सर्वाश्रयवती दृढा ।। नौपम्यं याति ते सम्यक् क्षोणी विन्ध्येन कम्पिना

bāhubhojyātivistīrṇā sarvāśrayavatī dṛḍhā || naupamyaṃ yāti te samyak kṣoṇī vindhyena kampinā

यत्तेऽस्ति तदवश्यं त्वं ददासि रिपुसूदन।। अविद्यमाना भीर्दत्ता भवतारिगणे कुतः

yatte'sti tadavaśyaṃ tvaṃ dadāsi ripusūdana|| avidyamānā bhīrdattā bhavatārigaṇe kutaḥ

निमेषमपि यो दृष्टस्त्वयापाङ्गनिरीक्षणैः ।। समग्रदृष्ट्या य दृष्टो नित्यमेवेक्षणैः श्रियः

nimeṣamapi yo dṛṣṭastvayāpāṅganirīkṣaṇaiḥ || samagradṛṣṭyā ya dṛṣṭo nityamevekṣaṇaiḥ śriyaḥ

क्षुरपर्यन्तधारेण चक्रेणारिगणस्य ते ।। शिरांस्यपहरत्याजौ देवदेवो जनार्दनः

kṣuraparyantadhāreṇa cakreṇārigaṇasya te || śirāṃsyapaharatyājau devadevo janārdanaḥ

कपालमाली खट्वाङ्गी शशाङ्ककृतभूषणः ।।। वामार्धदयिताकारः शङ्करः शं करोतु ते

kapālamālī khaṭvāṅgī śaśāṅkakṛtabhūṣaṇaḥ ||| vāmārdhadayitākāraḥ śaṅkaraḥ śaṃ karotu te

पद्मासनः पद्मजन्मा सर्वलोकपितामहः ।। ऋद्धिं मेधां धृतिं लक्ष्मीं बलं च विदधातु ते

padmāsanaḥ padmajanmā sarvalokapitāmahaḥ || ṛddhiṃ medhāṃ dhṛtiṃ lakṣmīṃ balaṃ ca vidadhātu te

1.209.20

नभश्चरोऽम्बुजो देवो दिग्वधूकरपूरकः ।। ब्रह्माण्डमण्डपे दीपः सुप्रभातं करोतु ते

nabhaścaro'mbujo devo digvadhūkarapūrakaḥ || brahmāṇḍamaṇḍape dīpaḥ suprabhātaṃ karotu te

केशयक्षेशदेवेशप्रेतेश्वरनिशाचराः ।। सर्वदेवगणैः सार्धं सुप्रभातं दिशन्तु ते

keśayakṣeśadeveśapreteśvaraniśācarāḥ || sarvadevagaṇaiḥ sārdhaṃ suprabhātaṃ diśantu te

ऋषयः सरितः शैलाः सागराश्च दिशो दश ।। कालस्यावयवाश्चैव सुप्रभातं दिशन्तु ते

ṛṣayaḥ saritaḥ śailāḥ sāgarāśca diśo daśa || kālasyāvayavāścaiva suprabhātaṃ diśantu te

इति शृण्वन्गिरं पुण्यामेषां मङ्गलवादिनाम् ।। महापुण्याहघोषेण तत्याज शयनं तदा

iti śṛṇvangiraṃ puṇyāmeṣāṃ maṅgalavādinām || mahāpuṇyāhaghoṣeṇa tatyāja śayanaṃ tadā

आयव्ययं स शुश्राव लेखकैर्गणकैः सह ।। वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा ययौ स्नानगृहं शुभम्

āyavyayaṃ sa śuśrāva lekhakairgaṇakaiḥ saha || vegotsargaṃ tataḥ kṛtvā yayau snānagṛhaṃ śubham

स्नानारम्भं ततश्चक्रे दन्तधावनपूर्वकम् ।। उत्सादितः कषायेण बलवद्भिर्नरैस्तदा

snānārambhaṃ tataścakre dantadhāvanapūrvakam || utsāditaḥ kaṣāyeṇa balavadbhirnaraistadā

सुखं भद्रासनासीनः सूक्ष्माम्बरधरः प्रभुः ।। सस्नौ स विविधैस्तोयैर्नदीसागरजैः शुभैः

sukhaṃ bhadrāsanāsīnaḥ sūkṣmāmbaradharaḥ prabhuḥ || sasnau sa vividhaistoyairnadīsāgarajaiḥ śubhaiḥ

कुम्भैः सुवर्णमाहेयैस्ताम्रै रौप्यमयैस्तथा ।। शताधिकैर्महाराज सर्वौषधि समन्वितैः

kumbhaiḥ suvarṇamāheyaistāmrai raupyamayaistathā || śatādhikairmahārāja sarvauṣadhi samanvitaiḥ

क्षीरप्रवाहसंयुक्तैर्माल्यकण्ठैः सुपूजितैः ।। आवर्जितैर्महीपाल सुस्नातालङ्कृतैर्नरैः

kṣīrapravāhasaṃyuktairmālyakaṇṭhaiḥ supūjitaiḥ || āvarjitairmahīpāla susnātālaṅkṛtairnaraiḥ

चन्दनस्रावसम्पूर्णैर्द्विजमन्त्रानुमन्त्रितैः ।। बभार वसनं चारु स्नानतोयौघसङ्कुलम्

candanasrāvasampūrṇairdvijamantrānumantritaiḥ || babhāra vasanaṃ cāru snānatoyaughasaṅkulam

1.209.30

शशाङ्कमण्डलं पूर्णं तन्वभ्रैरिव संवृतम् ।। वाद्यपुण्याहघोषेण तथा गीतस्वनेन च

śaśāṅkamaṇḍalaṃ pūrṇaṃ tanvabhrairiva saṃvṛtam || vādyapuṇyāhaghoṣeṇa tathā gītasvanena ca

स्नात्वोपस्पृश्य विधिवत्पूर्वां सन्ध्यां समाहितः ।। ददर्श वदनं चारु दर्पणे चाथ सर्पिषि

snātvopaspṛśya vidhivatpūrvāṃ sandhyāṃ samāhitaḥ || dadarśa vadanaṃ cāru darpaṇe cātha sarpiṣi

स सुवर्णे महाराज दैवज्ञेनाभिमन्त्रिते ।। दिनेशं तिथिनक्षत्रं ततः शुश्राव राघवः

sa suvarṇe mahārāja daivajñenābhimantrite || dineśaṃ tithinakṣatraṃ tataḥ śuśrāva rāghavaḥ

सांवत्सरमुखोद्गीर्णं कलिदुःस्वप्ननाशनम् ।। चकाराभ्यर्चनं चाथ देवदेवस्य चक्रिणः

sāṃvatsaramukhodgīrṇaṃ kaliduḥsvapnanāśanam || cakārābhyarcanaṃ cātha devadevasya cakriṇaḥ

गन्धमाल्यनमस्कारधूपूदीपान्नसम्पदा ।। स्तवैर्बलिप्रदानैश्च गीतवाद्यस्वनेन च

gandhamālyanamaskāradhūpūdīpānnasampadā || stavairbalipradānaiśca gītavādyasvanena ca

संपूज्य देवदेवेशं विवेशाग्निगृहं शुभम् ।। तत्राग्निं समुपस्थाय हुतं पूर्वं पुरोधसा

saṃpūjya devadeveśaṃ viveśāgnigṛhaṃ śubham || tatrāgniṃ samupasthāya hutaṃ pūrvaṃ purodhasā

दुःस्वप्ननाशनं कर्म सिद्धिवृद्धिजयप्रदम् ।। प्रागेव तस्य कृतवान्विद्वान्नृपपुरोहितः

duḥsvapnanāśanaṃ karma siddhivṛddhijayapradam || prāgeva tasya kṛtavānvidvānnṛpapurohitaḥ

(ततस्त्वौपसमे वह्नौ भरतः प्रीतमानसः ।।) श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं जुहाव प्रयतस्तदा

(tatastvaupasame vahnau bharataḥ prītamānasaḥ ||) śrīsūktaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ juhāva prayatastadā

आज्येन मन्त्रपूतेन विधिना सुसमाहितः ।। दत्त्वा पूर्णाहुतिं चाग्नौ कृतजप्यो महामतिः

ājyena mantrapūtena vidhinā susamāhitaḥ || dattvā pūrṇāhutiṃ cāgnau kṛtajapyo mahāmatiḥ

उदकेनार्चनं चक्रे देवानां पितृभिः सह ।। ततः स निर्ययौ तस्माद्भरतो वह्निवेश्मनः

udakenārcanaṃ cakre devānāṃ pitṛbhiḥ saha || tataḥ sa niryayau tasmādbharato vahniveśmanaḥ

1.209.40

निष्क्रम्य पूजयामास ब्राह्मणान्वसुना तदा ।। गोभिरश्वैः सुवर्णेन दधिपुष्पफलान्वितैः

niṣkramya pūjayāmāsa brāhmaṇānvasunā tadā || gobhiraśvaiḥ suvarṇena dadhipuṣpaphalānvitaiḥ

मोदकैश्च तथा रत्नैर्वस्त्रैश्च रघुनन्दनः ।। पूजितानां द्विजेन्द्राणां भरतेन महात्मना

modakaiśca tathā ratnairvastraiśca raghunandanaḥ || pūjitānāṃ dvijendrāṇāṃ bharatena mahātmanā

पुण्याहघोषस्त्रिदिवं जगाम मधुरस्वरः ।। स पूजयित्वा विप्रेन्द्रान्प्रविश्य च तथा गृहम्

puṇyāhaghoṣastridivaṃ jagāma madhurasvaraḥ || sa pūjayitvā viprendrānpraviśya ca tathā gṛham

नित्यकर्म च कृत्वेदं चन्दनेन सुगन्धिना ।। सूक्ष्मशुक्लपरीधानो वरधूपेन धूपितः

nityakarma ca kṛtvedaṃ candanena sugandhinā || sūkṣmaśuklaparīdhāno varadhūpena dhūpitaḥ

आभूष्य सर्वगात्राणां भूषणानि रघूद्वहः ।। शुक्लं सुगन्धि माल्यं च स्रजश्च विविधास्तथा

ābhūṣya sarvagātrāṇāṃ bhūṣaṇāni raghūdvahaḥ || śuklaṃ sugandhi mālyaṃ ca srajaśca vividhāstathā

मङ्गलालम्भनं कृत्वा निश्चक्राम सभागृहम् ।। क्लृप्तं शय्यासनं तत्र वररत्नविभूषितम्

maṅgalālambhanaṃ kṛtvā niścakrāma sabhāgṛham || klṛptaṃ śayyāsanaṃ tatra vararatnavibhūṣitam

महार्घतोरणोपेतं सोत्तरच्छदमृद्धिमत् ।। वितानञ्च तथा दत्तं तस्योपरि महर्द्धिमत्

mahārghatoraṇopetaṃ sottaracchadamṛddhimat || vitānañca tathā dattaṃ tasyopari maharddhimat

आसीनमासने तस्न्निभरतं सत्यसंगरम् ।। प्रांशवो बद्धनिस्त्रिंशाः कवचोत्तमभूषिताः

āsīnamāsane tasnnibharataṃ satyasaṃgaram || prāṃśavo baddhanistriṃśāḥ kavacottamabhūṣitāḥ

रक्ताम्बरधरा वीरा ररक्षुः पृष्ठसंस्थिताः ।। तथैवोभयपार्श्वस्थाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः

raktāmbaradharā vīrā rarakṣuḥ pṛṣṭhasaṃsthitāḥ || tathaivobhayapārśvasthāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ

वारमुख्याः सुवेशास्तमुपासांचक्रिरे तदा ।। बालव्यजनधारिण्यस्तालवृन्तकराः पराः

vāramukhyāḥ suveśāstamupāsāṃcakrire tadā || bālavyajanadhāriṇyastālavṛntakarāḥ parāḥ

1.209.50

ताम्बूलभाण्डधारिण्यो नीलनीरजलोचनाः ।। कुण्डली बद्धनिस्त्रिंशो दण्डपाणिः सुवेशवान्

tāmbūlabhāṇḍadhāriṇyo nīlanīrajalocanāḥ || kuṇḍalī baddhanistriṃśo daṇḍapāṇiḥ suveśavān

उवाच भरतं क्षत्ता भूमिविन्यस्तजानुकः।। दिदृक्षवस्ते संप्राप्ता ब्राह्मणाः संशयच्छिदः

uvāca bharataṃ kṣattā bhūmivinyastajānukaḥ|| didṛkṣavaste saṃprāptā brāhmaṇāḥ saṃśayacchidaḥ

श्रेणीमहत्तरा ये च बलमुख्यास्तथैव च ।। प्रवेशयैनानित्युक्तो द्वास्थान्क्षत्ता ततोऽब्रवीत

śreṇīmahattarā ye ca balamukhyāstathaiva ca || praveśayainānityukto dvāsthānkṣattā tato'bravīta

ब्राह्मणान्बलमुख्यांश्च प्रवेशयत सत्वरम् ।। आशीर्भिरभिनन्द्यैनं संप्रविष्टा द्विजोत्तमाः

brāhmaṇānbalamukhyāṃśca praveśayata satvaram || āśīrbhirabhinandyainaṃ saṃpraviṣṭā dvijottamāḥ

बृसीषु दन्तपीठेषु विविशुश्च यथासुखम् ।। ततस्तु बलमुख्यानां नमतां भरतं तदा

bṛsīṣu dantapīṭheṣu viviśuśca yathāsukham || tatastu balamukhyānāṃ namatāṃ bharataṃ tadā

क्षत्ता जग्राह नामानि कण्ठारक्तस्वरान्वितः ।। ततस्तेषूपविष्टेषु द्वारेषु विवृतेषु च

kṣattā jagrāha nāmāni kaṇṭhāraktasvarānvitaḥ || tatasteṣūpaviṣṭeṣu dvāreṣu vivṛteṣu ca

प्रविवेश जनः सर्वो न न्यवार्येत कश्चन ।। एतस्मिन्नेव काले तु शुश्रुवे तुमुलो ध्वनिः

praviveśa janaḥ sarvo na nyavāryeta kaścana || etasminneva kāle tu śuśruve tumulo dhvaniḥ

भरतं द्रष्टुकामानां भूमिपानां महात्मनाम् ।। ह्रादेन गजघण्टानां बृंहितेन तथैव च

bharataṃ draṣṭukāmānāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām || hrādena gajaghaṇṭānāṃ bṛṃhitena tathaiva ca

ह्रेषितेन तुरङ्गाणां रथनेमिस्वनेन च ।। नामभिः कीर्त्यमानैश्च बन्दिभिः पृथिवीक्षिताम्

hreṣitena turaṅgāṇāṃ rathanemisvanena ca || nāmabhiḥ kīrtyamānaiśca bandibhiḥ pṛthivīkṣitām

शङ्खवादित्रघोषेण पटहानां स्वनेन च ।। ( आजग्मुर्भरतं द्रष्टुं नरेन्द्राः प्रियदर्शनाः

śaṅkhavāditraghoṣeṇa paṭahānāṃ svanena ca || ( ājagmurbharataṃ draṣṭuṃ narendrāḥ priyadarśanāḥ

1.209.60

तोरणादवतीर्यैव वाहनेभ्यो महीक्षितः) ।। सर्वे स्वल्पपरीवारा विविशुस्ते सभां शुभाम्

toraṇādavatīryaiva vāhanebhyo mahīkṣitaḥ) || sarve svalpaparīvārā viviśuste sabhāṃ śubhām

अध्यायाः २०६-२१० (cont. 2)

शिरःकम्पेन भरतं नमस्कृत्य निवेदिताः ।। प्रतीहारेण दक्षेण तेन चकुर्वरासनम्

śiraḥkampena bharataṃ namaskṛtya niveditāḥ || pratīhāreṇa dakṣeṇa tena cakurvarāsanam

सिंहासनस्थान्नृपतीन्भरतस्त्वनुरूपयन् ।। गिरा पप्रच्छ कुशलं पूजयामास चाप्यथ

siṃhāsanasthānnṛpatīnbharatastvanurūpayan || girā papraccha kuśalaṃ pūjayāmāsa cāpyatha

तुष्टुवुर्वन्दिनस्तत्र नानादेश्यान्नराधिपान् ।। निवेदयन्तः स्तुत्यन्ते भरताय महात्मने

tuṣṭuvurvandinastatra nānādeśyānnarādhipān || nivedayantaḥ stutyante bharatāya mahātmane

स्तुवतां भरतं तत्र बन्दिनां स महास्वनः ।। प्रासादभोगसंरुद्धो विपुलः समपद्यत

stuvatāṃ bharataṃ tatra bandināṃ sa mahāsvanaḥ || prāsādabhogasaṃruddho vipulaḥ samapadyata

क्ष्मापालमौलिमाणिक्यमरीचिविकटोज्ज्वलम् ।। बालातपांशुच्छुरितं बभूव च सभागृहम्

kṣmāpālamaulimāṇikyamarīcivikaṭojjvalam || bālātapāṃśucchuritaṃ babhūva ca sabhāgṛham

ततः स भरतः श्रीमान्विससर्ज नराधिपान् ।। स्वहस्तदत्तताम्बूलान्प्रतीहारनिवेदितान्

tataḥ sa bharataḥ śrīmānvisasarja narādhipān || svahastadattatāmbūlānpratīhāraniveditān

ततः समुत्थाय ययौ द्वितीयगृहमुत्तमम् ।। तत्र चक्रे तदा मन्त्रं मातुलेन युधाजिता

tataḥ samutthāya yayau dvitīyagṛhamuttamam || tatra cakre tadā mantraṃ mātulena yudhājitā

पुरोधसा च गार्ग्येण स्वेन कालविदा तथा ।। युधाजिदुवाच ।। काले त्वमीप्सिते प्राप्तो गन्धर्वाणां वधेच्छया

purodhasā ca gārgyeṇa svena kālavidā tathā || yudhājiduvāca || kāle tvamīpsite prāpto gandharvāṇāṃ vadhecchayā

तत्र यावन्न जानन्ति गन्धर्वास्ते त्वदागमम् ।। अवस्कन्देन तानद्य तावद्रात्रौ जहि प्रभो

tatra yāvanna jānanti gandharvāste tvadāgamam || avaskandena tānadya tāvadrātrau jahi prabho

1.209.70

अवस्कन्देन निधनं सुखं तेषां भविष्यति ।। कालविदुवाच ।। सुप्ते प्रमत्ते विश्वस्ते तथा राजञ्च्छ्रमा न्विते

avaskandena nidhanaṃ sukhaṃ teṣāṃ bhaviṣyati || kālaviduvāca || supte pramatte viśvaste tathā rājañcchramā nvite

अवतीर्णे बले चैव सरितं वहतीं तथा ।। रात्रौ जागरणश्रान्ते छद्मयुद्धं विधीयते

avatīrṇe bale caiva saritaṃ vahatīṃ tathā || rātrau jāgaraṇaśrānte chadmayuddhaṃ vidhīyate

रात्रौ विहारशीलास्ते गन्धर्वाः सततं प्रभो ।। न तेऽवस्कन्दमर्हन्ति रात्रौ कैकेयिनन्दन

rātrau vihāraśīlāste gandharvāḥ satataṃ prabho || na te'vaskandamarhanti rātrau kaikeyinandana

विजयश्च दिवा युद्धे भरतस्य प्रदृश्यते ।। गार्ग्य उवाच ।। आदौ दूतेन वक्तव्यं गन्धर्वाणां प्रयोजनम्

vijayaśca divā yuddhe bharatasya pradṛśyate || gārgya uvāca || ādau dūtena vaktavyaṃ gandharvāṇāṃ prayojanam

यथा देशमिमं त्यक्त्वा व्रजध्वं तुहिनाचलम् ।। गन्धर्वाणां निवासस्तु हिमवत्यचलोत्तमे

yathā deśamimaṃ tyaktvā vrajadhvaṃ tuhinācalam || gandharvāṇāṃ nivāsastu himavatyacalottame

पूर्वमेव कृतस्तेन येनेदं निर्मितं जगत् ।। स्थानमेतन्मनुष्याणां त्यक्तुमर्हथ मा चिरम्

pūrvameva kṛtastena yenedaṃ nirmitaṃ jagat || sthānametanmanuṣyāṇāṃ tyaktumarhatha mā ciram

ते च दूतवचः श्रुत्वा स्थानं दद्युर्नराधिप ।। असंशयमुपारुह्य चैतन्मम मतं भवेत्

te ca dūtavacaḥ śrutvā sthānaṃ dadyurnarādhipa || asaṃśayamupāruhya caitanmama mataṃ bhavet

भरत उवाच ।। राघवाः सत्यसन्धास्तु कूटयुद्धं न शिक्षिताः ।। तस्मात्तेषां वधः कार्यः सुयुद्धेन मया नृप

bharata uvāca || rāghavāḥ satyasandhāstu kūṭayuddhaṃ na śikṣitāḥ || tasmātteṣāṃ vadhaḥ kāryaḥ suyuddhena mayā nṛpa

गार्ग्यवाक्यं तथा बुद्ध्या रोचतेऽतिशयेन मे।। प्रयातु तेषां दौत्येन गार्ग्य एव महायशाः

gārgyavākyaṃ tathā buddhyā rocate'tiśayena me|| prayātu teṣāṃ dautyena gārgya eva mahāyaśāḥ

युधाजिदुवाच ।। गच्छ गार्ग्य महाभाग गन्धर्वाधिपतिं प्रति ।। तं च श्रावय वाक्यानि त्वयोक्तानीह यानि मे

yudhājiduvāca || gaccha gārgya mahābhāga gandharvādhipatiṃ prati || taṃ ca śrāvaya vākyāni tvayoktānīha yāni me

1.209.80

अक्रियायां तथा तेषां श्रावयाऽग्र्याणि मा चिरम् ।। अस्यैव नाम्ना धर्मज्ञ भरतस्य महात्मनः

akriyāyāṃ tathā teṣāṃ śrāvayā'gryāṇi mā ciram || asyaiva nāmnā dharmajña bharatasya mahātmanaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमस्त्वित्यथोक्तोऽसौ ययौ गार्ग्यो महायशाः ।। रथेन काञ्चनाङ्गेन गन्धर्वनगरं प्रति

mārkaṇḍeya uvāca || evamastvityathokto'sau yayau gārgyo mahāyaśāḥ || rathena kāñcanāṅgena gandharvanagaraṃ prati

गते पुरोहिते गार्ग्ये भरतोऽपि महाशयाः ।। हस्तिपृष्ठे रथे चाश्वे शस्त्रे शास्त्रे तथैव च

gate purohite gārgye bharato'pi mahāśayāḥ || hastipṛṣṭhe rathe cāśve śastre śāstre tathaiva ca

व्यायामं च तथा चक्रे नियुद्धे च यदूत्तम ।। उत्सारितस्तथा पदभ्यां धावद्भिः कुशलैर्जनैः

vyāyāmaṃ ca tathā cakre niyuddhe ca yadūttama || utsāritastathā padabhyāṃ dhāvadbhiḥ kuśalairjanaiḥ

स्नातैः संपूजितो विष्णुर्विधिवत्सात्त्वतोत्तमैः ।। नमस्कृत्य तथैवाग्निं हुतं सुष्ठु पुरोधसा

snātaiḥ saṃpūjito viṣṇurvidhivatsāttvatottamaiḥ || namaskṛtya tathaivāgniṃ hutaṃ suṣṭhu purodhasā

तथा भुक्तवतां श्रुत्वा पूजितानां द्विजन्मनाम् ।। पुण्याहघोषं वित्तेन भूमिपाल विसर्ज्य तान्

tathā bhuktavatāṃ śrutvā pūjitānāṃ dvijanmanām || puṇyāhaghoṣaṃ vittena bhūmipāla visarjya tān

परार्ध्यचन्दनाक्ताङ्गस्तनुचारुसिताम्बरः ।। सर्वालङ्करणोपेतः स्रग्वी धूपेन धूपितः

parārdhyacandanāktāṅgastanucārusitāmbaraḥ || sarvālaṅkaraṇopetaḥ sragvī dhūpena dhūpitaḥ

आसीनस्त्वासने दिव्ये बुभुजे स्वजनैर्युतः ।। मातुलस्य महार्घाणि शुचीनि गुणवन्ति च

āsīnastvāsane divye bubhuje svajanairyutaḥ || mātulasya mahārghāṇi śucīni guṇavanti ca

अपरीक्षितपूर्वाणि पुरुषैराप्तकारिभिः ।। नरपक्षिमृगाणान्तु लिङ्गैर्वह्नौ तथैव च

aparīkṣitapūrvāṇi puruṣairāptakāribhiḥ || narapakṣimṛgāṇāntu liṅgairvahnau tathaiva ca

भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च पेयं चोष्यं तथैव च ।। पात्रेषु रुक्मरौप्येषु तथा मणिमयेषु च

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca lehyaṃ ca peyaṃ coṣyaṃ tathaiva ca || pātreṣu rukmaraupyeṣu tathā maṇimayeṣu ca

1.209.90

भुक्त्वान्नं गीतशब्देन चाप्तैः कतिपयैः सह ।। तथोपस्पृश्य धर्मात्मा दन्तधावनपूर्वकम्

bhuktvānnaṃ gītaśabdena cāptaiḥ katipayaiḥ saha || tathopaspṛśya dharmātmā dantadhāvanapūrvakam

चक्रस्य शयनं भेजे वामपार्श्वेन शत्रुहा ।। इतिहासं स शुश्राव तत्रस्थः पुरुषोत्तमः

cakrasya śayanaṃ bheje vāmapārśvena śatruhā || itihāsaṃ sa śuśrāva tatrasthaḥ puruṣottamaḥ

ततः स शयनं त्यक्त्वा शास्त्राभ्यासं महायशाः ।। चकार रघुशार्दूलः सतां मार्गमनुव्रजन्

tataḥ sa śayanaṃ tyaktvā śāstrābhyāsaṃ mahāyaśāḥ || cakāra raghuśārdūlaḥ satāṃ mārgamanuvrajan

एतस्मिन्नेव काले तु सह गार्ग्यो युधाजिता ।। विवेश भरतं द्रष्टुं रथरेणुपरिप्लुतः

etasminneva kāle tu saha gārgyo yudhājitā || viveśa bharataṃ draṣṭuṃ rathareṇupariplutaḥ

सुखासीनश्च भरतं वाक्यमेतत्ततोऽब्रवीत् ।। गार्ग्य उवाच ।। ततो वाक्यानि सर्वाणि शैलूषः श्रावितो मया

sukhāsīnaśca bharataṃ vākyametattato'bravīt || gārgya uvāca || tato vākyāni sarvāṇi śailūṣaḥ śrāvito mayā

न तानि तस्य रोचन्ते संग्रामस्तस्य रोचते ।। भरतेन समागम्य श्वोभूते द्विजपुङ्गव

na tāni tasya rocante saṃgrāmastasya rocate || bharatena samāgamya śvobhūte dvijapuṅgava

भरतं नाशयिष्यामि नीहारं चन्द्रमा यथा ।। इत्युक्त्वा स तु मां राजा प्रेषयामास सत्वरः

bharataṃ nāśayiṣyāmi nīhāraṃ candramā yathā || ityuktvā sa tu māṃ rājā preṣayāmāsa satvaraḥ

आह्वानदुन्दुभिस्तत्र निष्क्रान्ते मयि चाहतः ।। एतज्ज्ञात्वा स युद्धाय प्रातः सज्जो भवेत्तव

āhvānadundubhistatra niṣkrānte mayi cāhataḥ || etajjñātvā sa yuddhāya prātaḥ sajjo bhavettava

मार्कण्डेय उवाच ।। इति गार्ग्यवचः श्रुत्वा भरतो गार्ग्यमब्रवीत्।। गच्छ शीघ्रं गृहं ब्रह्मञ्छ्रान्तो रथबलाध्वतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti gārgyavacaḥ śrutvā bharato gārgyamabravīt|| gaccha śīghraṃ gṛhaṃ brahmañchrānto rathabalādhvataḥ

अहमाज्ञापयिष्यामि सर्वं सांग्रामिकं विधिम् ।। एतावदुक्त्वा विजयं सेनाध्यक्षमथाऽब्रवीत्

ahamājñāpayiṣyāmi sarvaṃ sāṃgrāmikaṃ vidhim || etāvaduktvā vijayaṃ senādhyakṣamathā'bravīt

1.209.100

ममोष्ट्रवाहिभिः शीघ्रं शिबिरेषु मही्क्षिताम् ।। योधानाज्ञापयत्वद्य श्वोभूताय रणाय वै

mamoṣṭravāhibhiḥ śīghraṃ śibireṣu mahī्kṣitām || yodhānājñāpayatvadya śvobhūtāya raṇāya vai

101

युद्धावधानिकं सर्वं कर्तव्यं च तथा त्वया ।। एवमाज्ञाप्य नागानां तुरगाणां तथैव च

yuddhāvadhānikaṃ sarvaṃ kartavyaṃ ca tathā tvayā || evamājñāpya nāgānāṃ turagāṇāṃ tathaiva ca

102

प्रत्यावेक्षां ततः कृत्वा सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।। रहोगतः स शुश्राव नराणां मूढभाषितम्

pratyāvekṣāṃ tataḥ kṛtvā sandhyāmanvāsya paścimām || rahogataḥ sa śuśrāva narāṇāṃ mūḍhabhāṣitam

103

आरुरोह तदा श्रुत्वा प्रासादं हिमपाण्डुरम् ।। कैलासशिखराकारं निर्वातं रजनीमुखे

āruroha tadā śrutvā prāsādaṃ himapāṇḍuram || kailāsaśikharākāraṃ nirvātaṃ rajanīmukhe

104

ततस्तु सैनिकः कश्चिच्छिबिरे भरतस्य तु ।। तलं तलेनाभ्यहनत्पवनार्थं यदृच्छया

tatastu sainikaḥ kaścicchibire bharatasya tu || talaṃ talenābhyahanatpavanārthaṃ yadṛcchayā

105

ततस्तु सैनिकैः सर्वैस्तलतालैर्महास्वनम् ।। चक्रिरे पुरुषव्याघ्र तस्मिन्काले दिवं गतम्

tatastu sainikaiḥ sarvaistalatālairmahāsvanam || cakrire puruṣavyāghra tasminkāle divaṃ gatam

106

प्रववौ च तदानीतो वायुर्मनुजपुङ्गव ।। एतस्मिन्नेव काले तु मद्रराजस्तदांशुमान्

pravavau ca tadānīto vāyurmanujapuṅgava || etasminneva kāle tu madrarājastadāṃśumān

107

प्रासादवरमारूढो ज्ञातवान्भरतं तदा ।। दीपालोकेन लक्ष्म्या च प्रासादस्य विवृद्धया

prāsādavaramārūḍho jñātavānbharataṃ tadā || dīpālokena lakṣmyā ca prāsādasya vivṛddhayā

108

स जगाम तदा राजा प्रहसन्सैनिकं जनम् ।। भरतस्य प्रदास्यामि युक्त्यैव बलदर्शनम्

sa jagāma tadā rājā prahasansainikaṃ janam || bharatasya pradāsyāmi yuktyaiva baladarśanam

109

तृणमुष्टिमुपादीप्य सर्वोऽपि कटके जनः ।। पाणावादाय मुदितः क्ष्वेडाशब्दं करोतु वै

tṛṇamuṣṭimupādīpya sarvo'pi kaṭake janaḥ || pāṇāvādāya muditaḥ kṣveḍāśabdaṃ karotu vai

1.209.110

पार्थिवेनैवमुक्ते तु कटके तस्य धीमतः ।। सोल्काहस्तो जनः सर्वः क्षणेन समपद्यत

pārthivenaivamukte tu kaṭake tasya dhīmataḥ || solkāhasto janaḥ sarvaḥ kṣaṇena samapadyata

111

शिबिरं मद्रराज्ञस्तु द्वितीयमिव चाम्बरम् ।। बभूव तारकाचित्रमुल्काहस्तैस्तदा नरैः

śibiraṃ madrarājñastu dvitīyamiva cāmbaram || babhūva tārakācitramulkāhastaistadā naraiḥ

112

तद्बलौघमपर्यन्तं सोल्काहस्तैर्जनैर्वृतम् ।। दृष्ट्वा जगाम धर्मात्मा परां प्रीतिं रघूद्वहः

tadbalaughamaparyantaṃ solkāhastairjanairvṛtam || dṛṣṭvā jagāma dharmātmā parāṃ prītiṃ raghūdvahaḥ

113

क्ष्वेडाः किलकिलाश्चैव श्रुत्वा हर्षमुपागतः ।। तस्मिन्प्रशान्ते ज्वलने मन्दीभूते च निस्वने

kṣveḍāḥ kilakilāścaiva śrutvā harṣamupāgataḥ || tasminpraśānte jvalane mandībhūte ca nisvane

114

अभ्यहन्यन्त भूपानां शिबिरेषु पृथक्पृथक् ।। संज्ञातूर्याणि रम्याणि नानालिङ्गानि चाप्यथ

abhyahanyanta bhūpānāṃ śibireṣu pṛthakpṛthak || saṃjñātūryāṇi ramyāṇi nānāliṅgāni cāpyatha

115

सुबहूनि महाराज तेन कोलाहलं महत् ।। बभूव प्रीतिजननं भरतस्य महात्मनः

subahūni mahārāja tena kolāhalaṃ mahat || babhūva prītijananaṃ bharatasya mahātmanaḥ

116

मन्त्रयित्वा ततः श्रीमान्क्षणमात्रं युधाजिता।। तेनैव सह भुक्त्वा च सुष्वाप शयनोत्तमे ।। मधुरेण सुगीतेन वीणावेणुरवेण च

mantrayitvā tataḥ śrīmānkṣaṇamātraṃ yudhājitā|| tenaiva saha bhuktvā ca suṣvāpa śayanottame || madhureṇa sugītena vīṇāveṇuraveṇa ca

117

हिमावदाते वरमाल्यचित्रे वितानकाधोविहिते मनोज्ञे ।। सुष्वाप रात्रिं स महानुभावो भोगीन्द्रभोगे मधुजिद्यथैव

himāvadāte varamālyacitre vitānakādhovihite manojñe || suṣvāpa rātriṃ sa mahānubhāvo bhogīndrabhoge madhujidyathaiva

209

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे युद्धप्रसङ्गवर्णनोनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yuddhaprasaṅgavarṇanonāma navottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। आह्वानदुन्दुभिं श्रुत्वा शैलूषतनयास्ततः ।। आसेदुः पार्थिवं सर्वे शैलूषं तं समागताः

mārkaṇḍeya uvāca || āhvānadundubhiṃ śrutvā śailūṣatanayāstataḥ || āseduḥ pārthivaṃ sarve śailūṣaṃ taṃ samāgatāḥ

नमुचिः कामपालश्च गवेषणसुदर्शनौ ।। वीरबाहुः सुबाहुश्च वायुवेगसुवर्चसौ

namuciḥ kāmapālaśca gaveṣaṇasudarśanau || vīrabāhuḥ subāhuśca vāyuvegasuvarcasau

निकुम्भः कुम्भनामा च बलाको बलकस्तथा ।। हरिकेशो महोजाश्च सूर्यरश्मिप्रभङ्करः

nikumbhaḥ kumbhanāmā ca balāko balakastathā || harikeśo mahojāśca sūryaraśmiprabhaṅkaraḥ

वृन्दारको ज्यौतिषिको दृढस्युरपराजितः ।। कुमुदः कुमुदापीडो वसुनाथः सुलोचनः

vṛndārako jyautiṣiko dṛḍhasyuraparājitaḥ || kumudaḥ kumudāpīḍo vasunāthaḥ sulocanaḥ

चन्द्रापीडो गदी मौली किन्नरोऽजगरो रुहः ।। केसरी वरवाणश्च भानुरागावहो रयिः

candrāpīḍo gadī maulī kinnaro'jagaro ruhaḥ || kesarī varavāṇaśca bhānurāgāvaho rayiḥ

एकलव्यो विशालश्च कलविङ्कः कलाप्रियः ।। भीमनादो महानादो वासुकिः पनसो गदः

ekalavyo viśālaśca kalaviṅkaḥ kalāpriyaḥ || bhīmanādo mahānādo vāsukiḥ panaso gadaḥ

चन्द्रवर्मा महावर्मा वसुषेणोऽग्रजारकः ।। एते चान्ये च गन्धर्वाः शैलूषस्य सुताः प्रभोः

candravarmā mahāvarmā vasuṣeṇo'grajārakaḥ || ete cānye ca gandharvāḥ śailūṣasya sutāḥ prabhoḥ

दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यचन्दनभूषिताः ।। आसनेषु महार्हेषु सभायां विविशुस्तदा

divyamālyāmbaradharā divyacandanabhūṣitāḥ || āsaneṣu mahārheṣu sabhāyāṃ viviśustadā

शैलूषस्य सुतैर्गुप्ता सभा सा रत्नचित्रिता ।। रराज तारका चित्रा निशेव नृप शारदी

śailūṣasya sutairguptā sabhā sā ratnacitritā || rarāja tārakā citrā niśeva nṛpa śāradī

1.210.10

तेषां समुपविष्टानां शैलूषस्तानथाब्रवीत् ।। गार्ग्यस्य वचनं सर्वमनुमानं तथा स्वकम्

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ śailūṣastānathābravīt || gārgyasya vacanaṃ sarvamanumānaṃ tathā svakam

तेऽभियोगं तदा श्रुत्वा मानुषान्मनुजेश्वर ।। चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टा मन्युना क्रोधचेतसः

te'bhiyogaṃ tadā śrutvā mānuṣānmanujeśvara || cakrurnānāvidhāśceṣṭā manyunā krodhacetasaḥ

गन्धर्वराजपुत्रास्ते क्रोधादश्रुप्रवर्षिणः ।। रेजुर्युगान्तमेघाभा अचिराभासदृग्दृशा

gandharvarājaputrāste krodhādaśrupravarṣiṇaḥ || rejuryugāntameghābhā acirābhāsadṛgdṛśā

बभार नमुचिर्वक्त्रं क्रोधरागानुरञ्जितम् ।। दिक्सौम्येव दिशादाहं महासंग्रामसूचकम्

babhāra namucirvaktraṃ krodharāgānurañjitam || diksaumyeva diśādāhaṃ mahāsaṃgrāmasūcakam

कामपालललाटस्था त्रिशिखा भ्रुकुटी बभौ ।। त्रिभिः प्रपातैर्गङ्गेव निपतन्ती हिमाचलम्

kāmapālalalāṭasthā triśikhā bhrukuṭī babhau || tribhiḥ prapātairgaṅgeva nipatantī himācalam

कृष्णे स शुक्लपर्यन्ते क्रोधरागानुरञ्जिते।। कुमुदापीडनेत्रे तु सन्ध्या ताम्रे बभूवतुः

kṛṣṇe sa śuklaparyante krodharāgānurañjite|| kumudāpīḍanetre tu sandhyā tāmre babhūvatuḥ

क्रोधाक्रान्तेन वपुषा कुमुदः कुमुदप्रभः ।। रक्तोत्पलनिभाकारः क्षणेन समपद्यत

krodhākrāntena vapuṣā kumudaḥ kumudaprabhaḥ || raktotpalanibhākāraḥ kṣaṇena samapadyata

चन्द्रापीडमुखं चारु क्रोधधूम्रानुकारितम् ।। बभार रूपं तन्वभ्रसंभृतस्य निशाभृतः

candrāpīḍamukhaṃ cāru krodhadhūmrānukāritam || babhāra rūpaṃ tanvabhrasaṃbhṛtasya niśābhṛtaḥ

क्रोधनिश्वासधूमेन भानोर्वक्त्रमथावृतम् ।। बभूव भानोः सदृशमुपरागे यदूत्तम

krodhaniśvāsadhūmena bhānorvaktramathāvṛtam || babhūva bhānoḥ sadṛśamuparāge yadūttama

करनिष्पेषसंजातधूमधूम्रमुखाङ्गकः ।। अन्वर्थनामतामाप तस्मिन्काले सुदर्शनः

karaniṣpeṣasaṃjātadhūmadhūmramukhāṅgakaḥ || anvarthanāmatāmāpa tasminkāle sudarśanaḥ

1.210.20

गवेषणप्रवेगेन वह्निगर्भोज्ज्वलात्मना ।। ताराभिवर्षणेनैव सूचितो भूपतिक्षयः

gaveṣaṇapravegena vahnigarbhojjvalātmanā || tārābhivarṣaṇenaiva sūcito bhūpatikṣayaḥ

वीरबाहुभुजाघातरत्ननिष्पेषरेणुना ।। विजृम्भितमथास्थाने क्रोधेनेव वपुष्मता

vīrabāhubhujāghātaratnaniṣpeṣareṇunā || vijṛmbhitamathāsthāne krodheneva vapuṣmatā

सुबाहुबाहुनिष्पेषो बभूवाशनिनिस्वनः ।। निर्घात इव गम्भीरो राज्ञां निधनसूचकः

subāhubāhuniṣpeṣo babhūvāśaninisvanaḥ || nirghāta iva gambhīro rājñāṃ nidhanasūcakaḥ

वायुवेगमहावेगचरणोल्लिखिता क्षितिः ।। विदद्रे पृथिवीपाल विनाशभयशंसिनी

vāyuvegamahāvegacaraṇollikhitā kṣitiḥ || vidadre pṛthivīpāla vināśabhayaśaṃsinī

आयासजातसंस्वेदपुलकोद्गमभूषितम् ।। सुवर्चा धारयामास ललाटतटपट्टकम्

āyāsajātasaṃsvedapulakodgamabhūṣitam || suvarcā dhārayāmāsa lalāṭataṭapaṭṭakam

प्रस्विन्नगात्रसंक्रान्तकाञ्चनस्तम्भपिङ्गलः ।। बभूव कुम्भनाभस्तु क्रोधो विग्रहवानिव

prasvinnagātrasaṃkrāntakāñcanastambhapiṅgalaḥ || babhūva kumbhanābhastu krodho vigrahavāniva

सुविनिःसृतरोमाग्निज्वालाकेसरमालिना ।। नृसिंहवपुषश्चक्रे रविणानुकृतिर्हरेः

suviniḥsṛtaromāgnijvālākesaramālinā || nṛsiṃhavapuṣaścakre raviṇānukṛtirhareḥ

प्रस्वित्रगात्रसंक्रान्तसर्वगन्धर्वमण्डलः ।। विश्वरूपधरं मौलः प्रजहास जनार्दनम्

prasvitragātrasaṃkrāntasarvagandharvamaṇḍalaḥ || viśvarūpadharaṃ maulaḥ prajahāsa janārdanam

गन्धर्वराजपुत्रास्ते मन्युना हृतचेतसः ।। तदा बभूवुर्भूपाल सर्व एव विशेषतः

gandharvarājaputrāste manyunā hṛtacetasaḥ || tadā babhūvurbhūpāla sarva eva viśeṣataḥ

इत्थं सुतानां प्रसमीक्ष्य कोपं संस्मृत्य वाक्यानि पुरोहितस्य ।। जगाम मन्युं सुतरां स राजा सन्दष्टदन्तच्छदभीमवक्त्रः

itthaṃ sutānāṃ prasamīkṣya kopaṃ saṃsmṛtya vākyāni purohitasya || jagāma manyuṃ sutarāṃ sa rājā sandaṣṭadantacchadabhīmavaktraḥ

210

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्वसभाक्षोभवर्णनो नाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvasabhākṣobhavarṇano nāma daśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २११-२१५

मार्कण्डेय उवाच ।। दृष्ट्वा गन्धर्वराजस्य क्रोधेनाकुलितं मनः ।। तमूचुर्नृप गन्धर्वाः स्वबाहुबलदर्पिताः

mārkaṇḍeya uvāca || dṛṣṭvā gandharvarājasya krodhenākulitaṃ manaḥ || tamūcurnṛpa gandharvāḥ svabāhubaladarpitāḥ

अपराजित उवाच ।। सर्वमालभते राजन्नशोकः शूरबाहुषु ।। तस्माच्छौर्येण निधनं रघूणां मम रोचते

aparājita uvāca || sarvamālabhate rājannaśokaḥ śūrabāhuṣu || tasmācchauryeṇa nidhanaṃ raghūṇāṃ mama rocate

निकुम्भ उवाच ।। योऽयं मन्युः समुद्भूतः काकुत्स्थान्प्रति मे प्रभो ।। अविनाशि जगत्कृत्स्नं विनाशं समुपैष्यति

nikumbha uvāca || yo'yaṃ manyuḥ samudbhūtaḥ kākutsthānprati me prabho || avināśi jagatkṛtsnaṃ vināśaṃ samupaiṣyati

किन्नर उवाच ।। या लक्ष्मीरनुलिप्ताङ्गी वैरिशोणितकुङ्कुमैः।। कान्तापि सरसां प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनाम्

kinnara uvāca || yā lakṣmīranuliptāṅgī vairiśoṇitakuṅkumaiḥ|| kāntāpi sarasāṃ prītiṃ na sā dhatte manasvinām

वसुनाभ उवाच ।। कृपाणधाराविध्वस्तशत्रुसङ्घसमुद्भवा ।। न या श्रीः किं तया कार्यं राजन्सत्त्ववतां नृणाम्

vasunābha uvāca || kṛpāṇadhārāvidhvastaśatrusaṅghasamudbhavā || na yā śrīḥ kiṃ tayā kāryaṃ rājansattvavatāṃ nṛṇām

अजगर उवाच ।। अजितारिगणोपान्तसम्पदो भूषणक्रिया ।। विपद्वरीयसी ताभिर्या न सम्पद्विभूषणा

ajagara uvāca || ajitārigaṇopāntasampado bhūṣaṇakriyā || vipadvarīyasī tābhiryā na sampadvibhūṣaṇā

रुह उवाच ।। शोभन्ते कर्कशाः शूराः स्तना इव समुन्नताः ।। शूराणां च स्तनानां च परावज्ञाकरी रतिः

ruha uvāca || śobhante karkaśāḥ śūrāḥ stanā iva samunnatāḥ || śūrāṇāṃ ca stanānāṃ ca parāvajñākarī ratiḥ

केश उवाच ।। तेजस्विनामभ्युदयं वन्दनीयं जगत्त्रये ।। यथा भास्करमुद्यन्तं जनः सर्वोऽभिनन्दति

keśa uvāca || tejasvināmabhyudayaṃ vandanīyaṃ jagattraye || yathā bhāskaramudyantaṃ janaḥ sarvo'bhinandati

परवारण उवाच ।। सत्त्वाधिकस्य सिंहस्य लीलोन्मथितपादपाः ।। न शक्ताः पुरतः स्थातुं शैलकूटोपमा गजाः

paravāraṇa uvāca || sattvādhikasya siṃhasya līlonmathitapādapāḥ || na śaktāḥ purataḥ sthātuṃ śailakūṭopamā gajāḥ

1.211.10

आभावह उवाच ।। न जातु शमनं यस्य तेजस्तेजसि तेजसाम् ।। वृथा जातेन किं तेन मातुर्वार्द्धक्य कारिणा

ābhāvaha uvāca || na jātu śamanaṃ yasya tejastejasi tejasām || vṛthā jātena kiṃ tena māturvārddhakya kāriṇā

एकलव्य उवाच ।। नाम्नि संकीर्तिते यस्य न भवन्त्यरयो भयात् ।। विवर्णवदनच्छायाः का दया तस्य जीवने

ekalavya uvāca || nāmni saṃkīrtite yasya na bhavantyarayo bhayāt || vivarṇavadanacchāyāḥ kā dayā tasya jīvane

विशाल उवाच ।। लक्ष्मीसङ्गमलुब्धानां शूराणां च रणोद्भवा ।। कीर्तिर्भवति सैवाशु संयोगकरणा सखी

viśāla uvāca || lakṣmīsaṅgamalubdhānāṃ śūrāṇāṃ ca raṇodbhavā || kīrtirbhavati saivāśu saṃyogakaraṇā sakhī

कलिप्रिय उवाच ।। रिपुरक्तपरा सिक्ता रिपुस्त्रीनेत्रवारिणा ।। न यस्य सिञ्चिता कीर्तिः का स्पृहा तस्य जीवने

kalipriya uvāca || ripuraktaparā siktā ripustrīnetravāriṇā || na yasya siñcitā kīrtiḥ kā spṛhā tasya jīvane

भीमनाद उवाच ।। तेजसैव समाक्रान्तसमस्तभुवनो रविः ।। करोति पदविन्यासं सर्वेषामेव मूर्धसु

bhīmanāda uvāca || tejasaiva samākrāntasamastabhuvano raviḥ || karoti padavinyāsaṃ sarveṣāmeva mūrdhasu

महाधर्म उवाच ।। शत्रुमस्तकविन्यस्तपदक्रमविलासिनी ।। कविदत्तकरालम्बा कीर्तिर्यातु दिवं तव

mahādharma uvāca || śatrumastakavinyastapadakramavilāsinī || kavidattakarālambā kīrtiryātu divaṃ tava

वासुकिरुवाच ।। मायानिहतमातङ्गमध्यद्वीपविदारिताम् ।। क्षितिं भित्त्वाविशत्कन्या कीर्तितो वसुधातलम्

vāsukiruvāca || māyānihatamātaṅgamadhyadvīpavidāritām || kṣitiṃ bhittvāviśatkanyā kīrtito vasudhātalam

पनस उवाच ।। हतारिलक्ष्मीसंयोगविकसद्वदनस्य ते ।। प्रयातु त्वरिता कीर्तिः क्रोधनेव दिशो दश

panasa uvāca || hatārilakṣmīsaṃyogavikasadvadanasya te || prayātu tvaritā kīrtiḥ krodhaneva diśo daśa

गद उवाच।।। सतोयतोयदाकारैर्नागैर्दानप्रवर्षिभिः ।। आक्रान्तदिङ्मुखे युद्धे विद्युत्त्वम्मे करोत्वसिः

gada uvāca||| satoyatoyadākārairnāgairdānapravarṣibhiḥ || ākrāntadiṅmukhe yuddhe vidyuttvamme karotvasiḥ

महानाद उवाच ।। मदीयसिंहनादेन वित्रासितगजाकुलम् ।। बलं निपातयारीणां शरैः सन्नतपर्वभिः

mahānāda uvāca || madīyasiṃhanādena vitrāsitagajākulam || balaṃ nipātayārīṇāṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

1.211.20

वसुरुवाच ।। गजाश्वरथपादातचरणोल्लिखितं रजः ।। द्रष्टासि प्रशमं यातं परितस्त्वरिशोणितैः

vasuruvāca || gajāśvarathapādātacaraṇollikhitaṃ rajaḥ || draṣṭāsi praśamaṃ yātaṃ paritastvariśoṇitaiḥ

वृन्दारक उवाच ।। गजकुम्भसमुद्रस्थमुक्ताफलविकासिषु ।। तिष्ठत्सु राजन्खड्गेषु कः सहेत पराभवम्

vṛndāraka uvāca || gajakumbhasamudrasthamuktāphalavikāsiṣu || tiṣṭhatsu rājankhaḍgeṣu kaḥ saheta parābhavam

ज्योतिषिक उवाच ।। कापिशभ्रूलताभङ्गकुटिलद्वयकोटिषु ।। विद्यमानेषु चापेषु कः सहेत पराभवम्

jyotiṣika uvāca || kāpiśabhrūlatābhaṅgakuṭiladvayakoṭiṣu || vidyamāneṣu cāpeṣu kaḥ saheta parābhavam

दृढस्युरुवाच ।। राजंस्तीक्ष्णाः सन्ति यस्य विशिखाः पञ्च मानिनः ।। किमन्यैस्तस्य कर्तव्यं पक्षपातिभिराहवे

dṛḍhasyuruvāca || rājaṃstīkṣṇāḥ santi yasya viśikhāḥ pañca māninaḥ || kimanyaistasya kartavyaṃ pakṣapātibhirāhave

चन्द्रापीड उवाच ।। किमायुधैः सत्त्ववतां चारुदोर्दण्ड शालिनाम् ।। सद्यः सञ्जातमन्यूनां युद्धव्याक्षेपकारकैः

candrāpīḍa uvāca || kimāyudhaiḥ sattvavatāṃ cārudordaṇḍa śālinām || sadyaḥ sañjātamanyūnāṃ yuddhavyākṣepakārakaiḥ

गद्युरुवाच ।। खड्गास्तिष्ठन्तु मे तुच्छा भुक्तभङ्गाट्टहासिनः ।। एकदोर्दण्डशेषोऽपि कः सहेत पराभवम्

gadyuruvāca || khaḍgāstiṣṭhantu me tucchā bhuktabhaṅgāṭṭahāsinaḥ || ekadordaṇḍaśeṣo'pi kaḥ saheta parābhavam

कलविङ्क उवाच ।। मद्बाहुमन्दरक्षुब्धवैरिसैन्यमहार्णवात् ।। भुङ्क्ष्व लक्ष्मीं समुत्पन्नां चिराय जगतीपते

kalaviṅka uvāca || madbāhumandarakṣubdhavairisainyamahārṇavāt || bhuṅkṣva lakṣmīṃ samutpannāṃ cirāya jagatīpate

गज उवाच ।। किमायुधैः सत्त्ववतां कुपुंसां च किमायुधैः ।। अरातिशस्त्राण्येकेषामन्येषामफलानि हि

gaja uvāca || kimāyudhaiḥ sattvavatāṃ kupuṃsāṃ ca kimāyudhaiḥ || arātiśastrāṇyekeṣāmanyeṣāmaphalāni hi

बलक उवाच ।। दुर्बलोत्खात शक्रेभदशनाभिहते हरौ ।। मयाद्य सुरराडस्तु भवांस्त्रिभुवनेश्वरः ।। २८ ।। ।। प्रनष्टदेवतापूजं बलिहीनं सुदुर्दशम् ।। मया कृतमथाद्यास्तु त्रैलोक्यमपि सुप्रभो

balaka uvāca || durbalotkhāta śakrebhadaśanābhihate harau || mayādya surarāḍastu bhavāṃstribhuvaneśvaraḥ || 28 || || pranaṣṭadevatāpūjaṃ balihīnaṃ sudurdaśam || mayā kṛtamathādyāstu trailokyamapi suprabho

1.211.30

हरिक उवाच ।। कीनाशमहिषेणाद्य हरस्य वृषभेण तु ।। अयोध्यां वाहयिष्यामि शेषाहेर्लाङ्गलेन च

harika uvāca || kīnāśamahiṣeṇādya harasya vṛṣabheṇa tu || ayodhyāṃ vāhayiṣyāmi śeṣāherlāṅgalena ca

महोदर उवाच ।। निरस्तमयमार्तण्डे मया लोके चराचरे ।। यमस्य महिषं पश्य क्रमन्तं सूर्यवाजिषु

mahodara uvāca || nirastamayamārtaṇḍe mayā loke carācare || yamasya mahiṣaṃ paśya kramantaṃ sūryavājiṣu

सूर्य उवाच ।। निःशेषदेवतासंघे मया लोकत्रये कृते ।। दुर्गासिंहविनिर्भिन्नं पश्याद्य मघवद्गजम्

sūrya uvāca || niḥśeṣadevatāsaṃghe mayā lokatraye kṛte || durgāsiṃhavinirbhinnaṃ paśyādya maghavadgajam

प्रभस उवाच ।। निरस्ताम्बुपिपासेन समाकृष्ट धनेश्वराः ।। प्रणमन्तु तवाद्यैव देवसंघा हतत्विषः

prabhasa uvāca || nirastāmbupipāsena samākṛṣṭa dhaneśvarāḥ || praṇamantu tavādyaiva devasaṃghā hatatviṣaḥ

भद्रक उवाच ।। स्कन्दशङ्करशून्येऽस्मिन्मया त्रिभुवने कृते ।। शिखी संभक्षयत्वद्य शर्वाभरणपन्नगान्

bhadraka uvāca || skandaśaṅkaraśūnye'sminmayā tribhuvane kṛte || śikhī saṃbhakṣayatvadya śarvābharaṇapannagān

मार्कण्डेय उवाच ।। क्रोधान्धकारकलुषीकृतचारुवक्त्रान्गन्धर्वराजतनयान्प्रसमीक्षमाणः ।। जगाद राजानमदीन सत्त्वो नाडायनाख्यस्तु तदा पुरोधाः

mārkaṇḍeya uvāca || krodhāndhakārakaluṣīkṛtacāruvaktrāngandharvarājatanayānprasamīkṣamāṇaḥ || jagāda rājānamadīna sattvo nāḍāyanākhyastu tadā purodhāḥ

211

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्वगर्जनं नामैकादशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvagarjanaṃ nāmaikādaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ।। एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशीकुरु ।। पञ्च जित्वा विजित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव

nāḍāyana uvāca || || ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśīkuru || pañca jitvā vijitvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava

एकया प्रज्ञया राजन्कार्याकार्यद्वयं नरः ।। विनिश्चित्य तु यः कुर्यात्कार्यं तत्र स पण्डितः

ekayā prajñayā rājankāryākāryadvayaṃ naraḥ || viniścitya tu yaḥ kuryātkāryaṃ tatra sa paṇḍitaḥ

मध्यस्थं यदि वा मित्रं शत्रुं वा कार्यगौरवात् ।। ज्ञात्वा देशं च कालं च ह्युपायैरभ्युपक्रमेत्

madhyasthaṃ yadi vā mitraṃ śatruṃ vā kāryagauravāt || jñātvā deśaṃ ca kālaṃ ca hyupāyairabhyupakramet

सामभेदप्रदानाश्च उपायाः परिकीर्तिताः ।। उपायश्च चतुर्थो ऽत्र दण्डस्त्वगतिका गतिः

sāmabhedapradānāśca upāyāḥ parikīrtitāḥ || upāyaśca caturtho 'tra daṇḍastvagatikā gatiḥ

पञ्चेन्द्रियजयो येन कृत आदौ जिगीषुणा ।। त्रिलोकविजयं तस्य न दूरे प्रतिभाति मे

pañcendriyajayo yena kṛta ādau jigīṣuṇā || trilokavijayaṃ tasya na dūre pratibhāti me

पञ्चेन्द्रिय जयं कृत्वा गुणषट्कमुपाश्रयेत् ।। बुद्ध्वा बलाबलं सम्यगात्मनश्चापरस्य च

pañcendriya jayaṃ kṛtvā guṇaṣaṭkamupāśrayet || buddhvā balābalaṃ samyagātmanaścāparasya ca

राजदोषाः परित्यक्ता येन सप्त नराधिप ।। सिद्धिं तस्य समायान्ति यथाकालं गुणा नृप

rājadoṣāḥ parityaktā yena sapta narādhipa || siddhiṃ tasya samāyānti yathākālaṃ guṇā nṛpa

मृगयायानमुख्याश्च स्त्रियश्च पुरुषा गिरः ।। अर्थसन्दूषणं चैव दण्डपारुष्यमेव च

mṛgayāyānamukhyāśca striyaśca puruṣā giraḥ || arthasandūṣaṇaṃ caiva daṇḍapāruṣyameva ca

राजदोषैः परित्यक्ता राघवास्तत्र पार्थिव ।। गुणाश्रयविभागज्ञा विग्रहस्तैर्न रोचते

rājadoṣaiḥ parityaktā rāghavāstatra pārthiva || guṇāśrayavibhāgajñā vigrahastairna rocate

1.212.10

भरतेन वयं साम्ना बले महति तिष्ठता ।। प्रथमं समुपाक्रान्तं तदेव तव रोचताम्

bharatena vayaṃ sāmnā bale mahati tiṣṭhatā || prathamaṃ samupākrāntaṃ tadeva tava rocatām

भरतस्य वयं साम्ना यदि गच्छेम पर्वतम् ।। हितं तत्स्यान्महाभाग सकुलस्य तवाऽनघ

bharatasya vayaṃ sāmnā yadi gacchema parvatam || hitaṃ tatsyānmahābhāga sakulasya tavā'nagha

त्वया कृत्वा समुच्छेदं राज्ञां जननिवासिनाम् ।। अकारणान्महद्वैरं कृतं भूपतिभिः सह

tvayā kṛtvā samucchedaṃ rājñāṃ jananivāsinām || akāraṇānmahadvairaṃ kṛtaṃ bhūpatibhiḥ saha

जने निवासादस्माकं केवलं लघुता भवेत् ।। मानुषैः संगमश्चैव विग्रहश्च पुनःपुनः

jane nivāsādasmākaṃ kevalaṃ laghutā bhavet || mānuṣaiḥ saṃgamaścaiva vigrahaśca punaḥpunaḥ

न कृषिर्न च वाणिज्यं जनोऽस्माकं प्रयोजनम् ।। ते वयं सजनां भूमिं त्यक्त्वा यामः शिलोच्चयम्

na kṛṣirna ca vāṇijyaṃ jano'smākaṃ prayojanam || te vayaṃ sajanāṃ bhūmiṃ tyaktvā yāmaḥ śiloccayam

अपेक्ष्य देशकालौ च संधिं विग्रहमेव च ।। फलं च बुद्ध्वा यः कुर्यात्स राजन्पण्डितो नरः

apekṣya deśakālau ca saṃdhiṃ vigrahameva ca || phalaṃ ca buddhvā yaḥ kuryātsa rājanpaṇḍito naraḥ

भूमिर्हिरण्यं मित्रं च त्रिविधं विग्रहास्पदम् ।। स्वयंग्राहो यदस्माकं मेरुः कनकपर्वतः

bhūmirhiraṇyaṃ mitraṃ ca trividhaṃ vigrahāspadam || svayaṃgrāho yadasmākaṃ meruḥ kanakaparvataḥ

हिरण्येन तदा कार्यं न नोऽस्ति रिपुसूदन ।। कृषिर्नास्ति यतोऽस्माकं ततो भूर्निष्प्रयोजना

hiraṇyena tadā kāryaṃ na no'sti ripusūdana || kṛṣirnāsti yato'smākaṃ tato bhūrniṣprayojanā

तस्माद्भरतमन्विच्छ मित्रं साम्ना नराधिप ।। मित्रं रघुकुलं कृत्वा निवासस्तु हिमाचले

tasmādbharatamanviccha mitraṃ sāmnā narādhipa || mitraṃ raghukulaṃ kṛtvā nivāsastu himācale

अदृश्यं देवसैन्यानां सुखं चिरमवाप्नुहि ।। न मानुषोऽयमित्येवं भरतं मन्तुमर्हसि

adṛśyaṃ devasainyānāṃ sukhaṃ ciramavāpnuhi || na mānuṣo'yamityevaṃ bharataṃ mantumarhasi

1.212.20

दुष्टानां निग्रहार्थाय चतुर्मूर्तिर्जनार्दनः ।। जातो रघुकुले राजन्पुत्रो दशरथस्य तु

duṣṭānāṃ nigrahārthāya caturmūrtirjanārdanaḥ || jāto raghukule rājanputro daśarathasya tu

अंशेन वासुदेवस्य जातो रामो महायशाः ।। संकर्षणस्य चांशेन लक्ष्मणः परवीरहा

aṃśena vāsudevasya jāto rāmo mahāyaśāḥ || saṃkarṣaṇasya cāṃśena lakṣmaṇaḥ paravīrahā

प्रद्युम्नस्य तथांशेन भरतो धर्मवत्सलः ।। अनिरुद्धस्य चांशेन शत्रुघ्नः सुमहाबलः

pradyumnasya tathāṃśena bharato dharmavatsalaḥ || aniruddhasya cāṃśena śatrughnaḥ sumahābalaḥ

तत्र राघवसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।। रावणोऽभिहतः संख्ये सर्वसत्त्वभयङ्करः

tatra rāghavasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || rāvaṇo'bhihataḥ saṃkhye sarvasattvabhayaṅkaraḥ

मेघनादो निरस्तश्च संग्रामे लक्ष्मणेन च ।। शत्रुघ्नेन निरस्तश्च लवणो दुष्टराक्षसः

meghanādo nirastaśca saṃgrāme lakṣmaṇena ca || śatrughnena nirastaśca lavaṇo duṣṭarākṣasaḥ

मन्ये विशिष्टभावत्वं भरतस्य महात्मनः ।। येन माली हतः पूर्वं लङ्कावासी स राक्षसः

manye viśiṣṭabhāvatvaṃ bharatasya mahātmanaḥ || yena mālī hataḥ pūrvaṃ laṅkāvāsī sa rākṣasaḥ

स एष भरतो विष्णुरस्ति ते तु रणंगमः

sa eṣa bharato viṣṇurasti te tu raṇaṃgamaḥ

हिते स्थितो यः सततं सुराणां दैत्येन्द्रनाशाय निविष्टबुद्धिः ।। तेनाऽप्रमेयेण जनार्दनेन समं व्रजस्वाशु महानुभाव

hite sthito yaḥ satataṃ surāṇāṃ daityendranāśāya niviṣṭabuddhiḥ || tenā'prameyeṇa janārdanena samaṃ vrajasvāśu mahānubhāva

212

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नाडायनवाक्ये शैलूषं प्रति नाडायनानुशासनवर्णनो नाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nāḍāyanavākye śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsanavarṇano nāma dvādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। सुमाली विष्णुना पूर्वं कथं युद्धे निपातितः ।। एतन्मे संशयं छिन्धि श्रूयते स महाबलः

śailūṣa uvāca || sumālī viṣṇunā pūrvaṃ kathaṃ yuddhe nipātitaḥ || etanme saṃśayaṃ chindhi śrūyate sa mahābalaḥ

नाडायन उवाच ।। कथेयं राजशार्दूल पुरागस्त्येन धीमता ।। रामाय कथिता वीर तां मे निगदतः शृणु

nāḍāyana uvāca || katheyaṃ rājaśārdūla purāgastyena dhīmatā || rāmāya kathitā vīra tāṃ me nigadataḥ śṛṇu

पुरा विनिहते वृत्रे दैत्या विगतनायकाः ।। अब्दुर्गं सागरं कृत्वा रात्रौ निघ्नन्ति वै प्रजाः

purā vinihate vṛtre daityā vigatanāyakāḥ || abdurgaṃ sāgaraṃ kṛtvā rātrau nighnanti vai prajāḥ

सुरैः सर्वैः समागम्य तथाऽयं न परैर्वधम् ।। समुद्रोदकपानाय अगस्त्यश्चोदितस्तदा

suraiḥ sarvaiḥ samāgamya tathā'yaṃ na parairvadham || samudrodakapānāya agastyaścoditastadā

देवकर्मप्रमुदितस्तदागस्त्यमुनिर्नृप ।। पीत्वा चकार राजेन्द्र निस्तोयं सलिलाशयम्

devakarmapramuditastadāgastyamunirnṛpa || pītvā cakāra rājendra nistoyaṃ salilāśayam

देवैश्च निहता दैत्या निस्तोये सलिलाशये ।। ततः कदाचिद्विन्ध्यस्तु जगादार्कनिशाकरौ

devaiśca nihatā daityā nistoye salilāśaye || tataḥ kadācidvindhyastu jagādārkaniśākarau

मेरुं त्यक्त्वा महाभागौ मम यात प्रदक्षिणम् ।। ऊचतुस्तौ तदा विन्ध्यमावयोस्तु वशं गिरे

meruṃ tyaktvā mahābhāgau mama yāta pradakṣiṇam || ūcatustau tadā vindhyamāvayostu vaśaṃ gire

तेन पन्थाः कृतोऽस्माकं येनेदं निर्मितं जगत् ।। एतच्छ्रुत्वा तु विध्न्यस्तु तपस्तप्त्वा पितामहात्

tena panthāḥ kṛto'smākaṃ yenedaṃ nirmitaṃ jagat || etacchrutvā tu vidhnyastu tapastaptvā pitāmahāt

इषुपातमथोच्छ्रायं प्रत्यहं समवाप्तवान् ।। ततः कतिपयाहेन दिशमावृत्य दक्षिणाम्

iṣupātamathocchrāyaṃ pratyahaṃ samavāptavān || tataḥ katipayāhena diśamāvṛtya dakṣiṇām

1.213.10

आवृत्य तस्थौ पन्थानं दिवाकरनिशाभृतोः ।। ततोऽन्धमभवत्सर्वो भूर्लोकः पार्थिवोत्तम

āvṛtya tasthau panthānaṃ divākaraniśābhṛtoḥ || tato'ndhamabhavatsarvo bhūrlokaḥ pārthivottama

प्रेरितो देववाक्येन ततोऽगस्त्यो महातपाः ।। गत्वोवाच तदा विन्ध्यं तीर्थयात्रां करोम्यहम्

prerito devavākyena tato'gastyo mahātapāḥ || gatvovāca tadā vindhyaṃ tīrthayātrāṃ karomyaham

मत्कृते ह्रस्वतां गच्छ येन यास्याम्यहं सुखी ।। ज्ञात्वा ततः प्रभावं तु सोऽगस्त्यस्य महागिरिः

matkṛte hrasvatāṃ gaccha yena yāsyāmyahaṃ sukhī || jñātvā tataḥ prabhāvaṃ tu so'gastyasya mahāgiriḥ

जगाम ह्रस्वतां शीघ्रमगस्त्योऽपि तदा ययौ ।। दक्षिणाशां परित्यज्य न यावदहमागतः

jagāma hrasvatāṃ śīghramagastyo'pi tadā yayau || dakṣiṇāśāṃ parityajya na yāvadahamāgataḥ

सपुत्रदारस्तावत्त्वं ह्रस्व एव भवाऽचल ।। एवमुक्त्वा स विन्ध्यन्तु सदारापत्यबान्धवम्

saputradārastāvattvaṃ hrasva eva bhavā'cala || evamuktvā sa vindhyantu sadārāpatyabāndhavam

जगाम दक्षिणामाशां तमुवाच पितामहः ।। देवकार्यं महद्ब्रह्मंस्त्वया कृतमिदं शुभम्

jagāma dakṣiṇāmāśāṃ tamuvāca pitāmahaḥ || devakāryaṃ mahadbrahmaṃstvayā kṛtamidaṃ śubham

तस्मात्स्थानं च ते दद्मि वैश्वानरपथाद्बहिः ।। दिव्यदेहो भवांस्तत्र विमानवरमास्थितः

tasmātsthānaṃ ca te dadmi vaiśvānarapathādbahiḥ || divyadeho bhavāṃstatra vimānavaramāsthitaḥ

दक्षिणां भूषय दिशमस्तोदयसमन्वितः ।। प्रसादमम्भसां शैत्यं निर्विषत्वं तवोदये

dakṣiṇāṃ bhūṣaya diśamastodayasamanvitaḥ || prasādamambhasāṃ śaityaṃ nirviṣatvaṃ tavodaye

भविष्यत्यमलप्रज्ञ मत्प्रसादात्तवैव तु ।। शरत्सु मुदितो वसन्तेस्तमयं व्रज

bhaviṣyatyamalaprajña matprasādāttavaiva tu || śaratsu mudito vasantestamayaṃ vraja

प्राकाम्ययुक्तश्च तथा समग्रां वसुधां चर ।। प्रधानमूर्तिर्यावत्त्वं सदारापत्यबान्धवः

prākāmyayuktaśca tathā samagrāṃ vasudhāṃ cara || pradhānamūrtiryāvattvaṃ sadārāpatyabāndhavaḥ

1.213.20

नाक्रमिष्यति वै विन्ध्यं तावद्विन्ध्याचलः स्थितः ।। प्राकाम्यमूर्तियुक्ते तु यत्र क्वचन संस्थिते

nākramiṣyati vai vindhyaṃ tāvadvindhyācalaḥ sthitaḥ || prākāmyamūrtiyukte tu yatra kvacana saṃsthite

त्वयि विन्ध्यो महाशैलो वृद्धिं न स गमिष्यति ।। इल्वलश्चापि दुर्मेधा भ्रात्रा वै मेषरूपिणा

tvayi vindhyo mahāśailo vṛddhiṃ na sa gamiṣyati || ilvalaścāpi durmedhā bhrātrā vai meṣarūpiṇā

यदा भोजयते विप्रान्भुक्तवत्सु द्विजातिषु ।। कुक्षिभेदन्तु वातापी कृत्वा निर्गच्छते पुनः

yadā bhojayate viprānbhuktavatsu dvijātiṣu || kukṣibhedantu vātāpī kṛtvā nirgacchate punaḥ

एवं विनिघ्नतस्तस्य ब्राह्मणान्यत्त्वया कृतम् ।। शरणं तेन तुष्टोऽस्मि विन्ध्यसंस्तम्भनेन च

evaṃ vinighnatastasya brāhmaṇānyattvayā kṛtam || śaraṇaṃ tena tuṣṭo'smi vindhyasaṃstambhanena ca

शरत्समयमासाद्य यस्माद्विप्र नवोदये ।। पूजां त्वमाप्स्यसे लोके मत्प्रसादाद्द्विजोत्तम

śaratsamayamāsādya yasmādvipra navodaye || pūjāṃ tvamāpsyase loke matprasādāddvijottama

ये च त्वां पूजयिष्यन्ति गन्धमाल्यफलाक्षतैः ।। दधिकाञ्चनरत्नैश्च परमान्नेन भूरिणा

ye ca tvāṃ pūjayiṣyanti gandhamālyaphalākṣataiḥ || dadhikāñcanaratnaiśca paramānnena bhūriṇā

पूर्णकुम्भैः सकूष्माण्डैश्छत्रोपानहयष्टिभिः ।। धेन्वा वृषेण भक्ष्यैश्च वासोभिः कनकेन च

pūrṇakumbhaiḥ sakūṣmāṇḍaiśchatropānahayaṣṭibhiḥ || dhenvā vṛṣeṇa bhakṣyaiśca vāsobhiḥ kanakena ca

संवत्सरं च त्यागेन फलस्यैकस्य चाप्यथ ।। पूजनैर्ब्राह्मणेन्द्राणां त्वत्कर्मपरिकीर्तनैः

saṃvatsaraṃ ca tyāgena phalasyaikasya cāpyatha || pūjanairbrāhmaṇendrāṇāṃ tvatkarmaparikīrtanaiḥ

ते प्राप्स्यन्ति सदा पुत्रान्धनमारोग्यमेव च ।। आयुरग्र्यं तथा लोके शत्रुभिश्चापराजयम्

te prāpsyanti sadā putrāndhanamārogyameva ca || āyuragryaṃ tathā loke śatrubhiścāparājayam

सौभाग्यं विपुलान्कामान्धर्मवृद्धिं तथैव च ।। एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत

saubhāgyaṃ vipulānkāmāndharmavṛddhiṃ tathaiva ca || evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata

1.213.30

आससाद तथा स्थानमगस्त्योऽपि महातपाः ।। येन क्रतुशतैरिष्टं तपस्तप्तं तथा महत्

āsasāda tathā sthānamagastyo'pi mahātapāḥ || yena kratuśatairiṣṭaṃ tapastaptaṃ tathā mahat

तेन स्वतपसा सृष्टा लोपामुद्रा प्रियंवदा ।। विदर्भराजतनया धर्मपत्नी तथात्मनः

tena svatapasā sṛṣṭā lopāmudrā priyaṃvadā || vidarbharājatanayā dharmapatnī tathātmanaḥ

दृढस्युस्तनयस्तस्य तपस्वी च महातपाः ।। प्रमुचुर्मुमुचुश्चैव तन्मुचुश्च महातपाः

dṛḍhasyustanayastasya tapasvī ca mahātapāḥ || pramucurmumucuścaiva tanmucuśca mahātapāḥ

स्वस्त्यात्रेयस्तथा विद्वांस्तस्य शिष्यो महात्मनः ।। अभेद्यं कवचं दत्तं तथाऽक्षय्ये महेषुधी

svastyātreyastathā vidvāṃstasya śiṣyo mahātmanaḥ || abhedyaṃ kavacaṃ dattaṃ tathā'kṣayye maheṣudhī

रामलक्ष्मणयोस्तेन धनुषी च महाबले ।। घोरेणाप्यथ संयुक्तः स च वैष्णवतेजसा

rāmalakṣmaṇayostena dhanuṣī ca mahābale || ghoreṇāpyatha saṃyuktaḥ sa ca vaiṣṇavatejasā

कर्मणा कीर्तनं यस्य नरो वर्षशतैरपि ।। कर्तुं शक्तो न सहते प्राकाम्ये चैव रावणे

karmaṇā kīrtanaṃ yasya naro varṣaśatairapi || kartuṃ śakto na sahate prākāmye caiva rāvaṇe

अयोध्यां राघवं द्रष्टुं जगाम त्वरितो मुनिः ।। तमागतमभिप्रेक्ष्य पूजयामास राघवः

ayodhyāṃ rāghavaṃ draṣṭuṃ jagāma tvarito muniḥ || tamāgatamabhiprekṣya pūjayāmāsa rāghavaḥ

पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः सर्वै राज्यनिवेदनैः ।। संपूजितस्तदा तेन तत्र चक्रे कथाः शुभाः

pādyārghyācamanīyādyaiḥ sarvai rājyanivedanaiḥ || saṃpūjitastadā tena tatra cakre kathāḥ śubhāḥ

ततः कथान्ते कस्मिंश्चित्तमपृच्छत्तु राघवः ।। विष्णुना मालिनिधनं तेनोक्तं तस्य तच्छ्रृणु

tataḥ kathānte kasmiṃścittamapṛcchattu rāghavaḥ || viṣṇunā mālinidhanaṃ tenoktaṃ tasya tacchrṛṇu

यदुक्तवान्राघवनन्दनस्य चन्द्रार्कवह्निप्रतिमप्रभावः ।। रक्षोगणेशस्य वधं सुघोरं मुनिर्महात्मा तदिदं निबोध

yaduktavānrāghavanandanasya candrārkavahnipratimaprabhāvaḥ || rakṣogaṇeśasya vadhaṃ sughoraṃ munirmahātmā tadidaṃ nibodha

213

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नाडायनवाक्ये शैलूषं प्रति नाडायनोक्तागस्त्यमाहात्म्यवर्णनो नाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nāḍāyanavākye śailūṣaṃ prati nāḍāyanoktāgastyamāhātmyavarṇano nāma trayodaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अगस्त्य उवाच ।। माली सुमाली राजेन्द्र माल्यवांश्च रणोत्कटः ।। लङ्कादुर्गमथासाद्य चित्रमूषुः परस्परम्

agastya uvāca || mālī sumālī rājendra mālyavāṃśca raṇotkaṭaḥ || laṅkādurgamathāsādya citramūṣuḥ parasparam

माली सुमाली दुर्वृत्तौ पीडयन्तौ च देवताः ।। वार्यमाणावपि सदा तेन माल्यवता नृप

mālī sumālī durvṛttau pīḍayantau ca devatāḥ || vāryamāṇāvapi sadā tena mālyavatā nṛpa

तयोर्भीतैः सुरैर्ब्रह्मा ज्ञापितः सप्रयोजनम् ।। ब्रह्मणा सहितैर्गत्वा ज्ञापितस्त्रिपुरान्तकः

tayorbhītaiḥ surairbrahmā jñāpitaḥ saprayojanam || brahmaṇā sahitairgatvā jñāpitastripurāntakaḥ

ब्रह्मेशसहिता देवा विष्णुं शरणमीयुषः ।। जग्मुर्लवणतोयस्थं विज्ञापयितुमच्युतम्

brahmeśasahitā devā viṣṇuṃ śaraṇamīyuṣaḥ || jagmurlavaṇatoyasthaṃ vijñāpayitumacyutam

ददृशुश्च रघुश्रेष्ठ समुद्रं पीतमम्भसाम् ।। ऊर्मिवर्गैः प्रनृत्यद्भिर्वल्गन्तमिव वायुना

dadṛśuśca raghuśreṣṭha samudraṃ pītamambhasām || ūrmivargaiḥ pranṛtyadbhirvalgantamiva vāyunā

हसन्तमिव फेनौघैः स्खलन्तं कन्दरासु च ।। अपारमिव गर्जन्तं नानायादोगणावृतम्

hasantamiva phenaughaiḥ skhalantaṃ kandarāsu ca || apāramiva garjantaṃ nānāyādogaṇāvṛtam

वीचिहस्तैः प्रचलितैराह्वयानमिवाऽमराद् ।। फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च संहताश्च समुच्छ्रिताः

vīcihastaiḥ pracalitairāhvayānamivā'marād || phenavatyaḥ prakīrṇāśca saṃhatāśca samucchritāḥ

ऊर्मयश्चास्य दृश्यन्ते चलन्त इव पर्वताः ।। तिमिङ्गिलाः कच्छपाश्च तथा तिमि तिमिङ्गिलाः

ūrmayaścāsya dṛśyante calanta iva parvatāḥ || timiṅgilāḥ kacchapāśca tathā timi timiṅgilāḥ

मकराश्चापि दृश्यन्ते जले मग्ना इवाद्रयः ।। शङ्खानां च सहस्राणि मग्नान्यप्सु समन्ततः

makarāścāpi dṛśyante jale magnā ivādrayaḥ || śaṅkhānāṃ ca sahasrāṇi magnānyapsu samantataḥ

1.214.10

दृश्यन्ते स्म यथा रात्रौ तारास्तन्वभ्रसंवृताः ।। क्वचित्सुप्तः क्वचिद्गर्जन्क्वचिद्घूर्णन्क्वचित्स्खलन्

dṛśyante sma yathā rātrau tārāstanvabhrasaṃvṛtāḥ || kvacitsuptaḥ kvacidgarjankvacidghūrṇankvacitskhalan

क्षीबोपमं तं ददृशुः समुद्रं त्रिदशाधिपाः ।। क्वचिच्चावासितैर्दैत्यैः क्वचिद्दैत्यारिणा तथा

kṣībopamaṃ taṃ dadṛśuḥ samudraṃ tridaśādhipāḥ || kvaciccāvāsitairdaityaiḥ kvaciddaityāriṇā tathā

क्वचिच्च भुजगैर्भीमैर्महागाम्भीर्यसंयुतम् ।। विष्णोर्वराहवपुषा विक्षोभितजलाविलम्

kvacicca bhujagairbhīmairmahāgāmbhīryasaṃyutam || viṣṇorvarāhavapuṣā vikṣobhitajalāvilam

अनासादितबाधं च वर्षाणां शतपत्रिणा ।। तेन देवातिदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना

anāsāditabādhaṃ ca varṣāṇāṃ śatapatriṇā || tena devātidevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā

नित्यमन्तरसंस्थेन निर्मलीकृतविग्रहम् ।। शक्रवज्रभयत्रस्यमानशैलशता कुलम्

nityamantarasaṃsthena nirmalīkṛtavigraham || śakravajrabhayatrasyamānaśailaśatā kulam

विद्रुमाम्बरमाप्लुष्टसदृशाकारविद्रुमम् ।। पूर्णचन्द्रकलङ्कस्य क्षालनेप्सुरिवोद्धतैः

vidrumāmbaramāpluṣṭasadṛśākāravidrumam || pūrṇacandrakalaṅkasya kṣālanepsurivoddhataiḥ

खमाक्रमति कल्लोलैः पौर्णमासीषु यः सदा ।। असंख्यातं तरङ्गौघैः संक्रान्तशशिमण्डलम्

khamākramati kallolaiḥ paurṇamāsīṣu yaḥ sadā || asaṃkhyātaṃ taraṅgaughaiḥ saṃkrāntaśaśimaṇḍalam

हसन्तं वान्तरिक्षस्य श्रियमेवेन्दुधारिणः ।। दिग्भागदानकालेषु युक्तश्चन्दनवा रिणा ।। सुप्यते च यथा यत्र सततं दानवारिणा

hasantaṃ vāntarikṣasya śriyamevendudhāriṇaḥ || digbhāgadānakāleṣu yuktaścandanavā riṇā || supyate ca yathā yatra satataṃ dānavāriṇā

तमन्तरिक्षप्रतिमं विशाललोलोर्मिमालाकुलदिग्विभागम् ।। समुद्रमासाद्य दिवौकसस्त मातस्थुरुग्रं तपसोग्रसत्त्वाः

tamantarikṣapratimaṃ viśālalolormimālākuladigvibhāgam || samudramāsādya divaukasasta mātasthurugraṃ tapasograsattvāḥ

214

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये समुद्रवर्णनो नाम चतुर्दशो त्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye samudravarṇano nāma caturdaśo ttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अगस्त्य उवाच ।। तपसा तोषितो देवैर्देवदेवो जनार्दनः ।। महोदवासं संत्यज्य सुराणां दर्शनं ददौ

agastya uvāca || tapasā toṣito devairdevadevo janārdanaḥ || mahodavāsaṃ saṃtyajya surāṇāṃ darśanaṃ dadau

ते च तं विबुधारिघ्नं धरणीपातपांसुलैः ।। जानुपाणिललाटान्तैः प्रणेमुर्मुदिता हरिम्

te ca taṃ vibudhārighnaṃ dharaṇīpātapāṃsulaiḥ || jānupāṇilalāṭāntaiḥ praṇemurmuditā harim

तुष्टुवुश्च तथा वाग्भिरथोचुः स्वप्रयोजनम् ।। वधार्थं देवदेवस्य सुकेशतनयान्प्रति

tuṣṭuvuśca tathā vāgbhirathocuḥ svaprayojanam || vadhārthaṃ devadevasya sukeśatanayānprati

प्रतिजज्ञे तदा तेषां देवो मालिवधं हरिः ।। यूयं सुमालिनिधने शक्ताः स्थ सुरसत्तमाः

pratijajñe tadā teṣāṃ devo mālivadhaṃ hariḥ || yūyaṃ sumālinidhane śaktāḥ stha surasattamāḥ

माल्यवानप्यवध्योऽसौ सततं धर्मवत्सलः ।। एवमुक्त्वा ततस्तार्क्ष्यमाह्वयामास केशवः

mālyavānapyavadhyo'sau satataṃ dharmavatsalaḥ || evamuktvā tatastārkṣyamāhvayāmāsa keśavaḥ

तमारुरोह सर्वात्मा काञ्चनं विनतासुतम् ।। शंखचक्रगदापद्मलाच्छितो मधुसूदनः

tamāruroha sarvātmā kāñcanaṃ vinatāsutam || śaṃkhacakragadāpadmalācchito madhusūdanaḥ

अतसीकुसुमश्यामः काञ्चने खगमे स्थितः ।। श्रियमूहे सतोयस्य तोयदस्य सविद्युतः

atasīkusumaśyāmaḥ kāñcane khagame sthitaḥ || śriyamūhe satoyasya toyadasya savidyutaḥ

किरीटकौस्तुभधरं वरभूषणभूषितम् ।। विहङ्ग वरमारूढमनुजग्मुर्दिवौकसः

kirīṭakaustubhadharaṃ varabhūṣaṇabhūṣitam || vihaṅga varamārūḍhamanujagmurdivaukasaḥ

सुधावदातसत्पक्षैर्वितताम्बरधाविभिः ।। हंसैस्तमन्वयाद्ब्रह्मा जटामण्डलदुर्दृशः

sudhāvadātasatpakṣairvitatāmbaradhāvibhiḥ || haṃsaistamanvayādbrahmā jaṭāmaṇḍaladurdṛśaḥ

1.215.10

चन्द्ररश्मिप्रतीकाशनिबिडाङ्गककुद्मिकः ।। हरस्तृतीयनेत्रार्चिर्विदारितनभो ययौ

candraraśmipratīkāśanibiḍāṅgakakudmikaḥ || harastṛtīyanetrārcirvidāritanabho yayau

महेन्द्रनेत्रसंकाशकलापाटोपरोधिना ।। स्कन्दस्तमन्वयौ तस्मा न्मयूरेण षडाननः

mahendranetrasaṃkāśakalāpāṭoparodhinā || skandastamanvayau tasmā nmayūreṇa ṣaḍānanaḥ

विनायकान्कर्तुमना राक्षसेन्द्रान्विनायकः ।। वायुमण्डलमारूढः प्रययावनुमाधवम्

vināyakānkartumanā rākṣasendrānvināyakaḥ || vāyumaṇḍalamārūḍhaḥ prayayāvanumādhavam

वह्रिज्वालावली पुञ्जसमकेसरमालिना ।। सिंहेनानुययौ देवी भद्रकाली जनार्दनम्

vahrijvālāvalī puñjasamakesaramālinā || siṃhenānuyayau devī bhadrakālī janārdanam

वरस्त्रीकुचसंकाशकुम्भैरावणपृष्टगः ।। किरीटी वज्रपाणिस्तमन्वयौ त्रिदशाधिपः

varastrīkucasaṃkāśakumbhairāvaṇapṛṣṭagaḥ || kirīṭī vajrapāṇistamanvayau tridaśādhipaḥ

वह्निस्तमन्वयौ देवं शुकयानेन पार्थिव ।। सेन्द्रगोपगणाकीर्णशाद्वलस्थलशोभिना

vahnistamanvayau devaṃ śukayānena pārthiva || sendragopagaṇākīrṇaśādvalasthalaśobhinā

गिरिकूटसमाकारं शृङ्ग भूषितमस्तकम् ।। वैवस्वतोऽपि महिषमारुह्यानुययौ हरिम्

girikūṭasamākāraṃ śṛṅga bhūṣitamastakam || vaivasvato'pi mahiṣamāruhyānuyayau harim

शङ्कुकर्णो महाग्रीवो वरेभस्कन्धसंस्थितः ।। पश्चादनुययौ देवं विरूपाक्षो महाबलः

śaṅkukarṇo mahāgrīvo varebhaskandhasaṃsthitaḥ || paścādanuyayau devaṃ virūpākṣo mahābalaḥ

महायानेन रम्येण मनोमारुतरंहसा ।। वरुणोऽनुययौ पश्चात्स्निग्धवैदूर्यसन्निभः

mahāyānena ramyeṇa manomārutaraṃhasā || varuṇo'nuyayau paścātsnigdhavaidūryasannibhaḥ

मनःशीघ्रगतिर्देवो वायु मण्डलमध्यगः ।। वायुश्चानुययौ पश्चाद्वायुपूर्णशुभांशुकः

manaḥśīghragatirdevo vāyu maṇḍalamadhyagaḥ || vāyuścānuyayau paścādvāyupūrṇaśubhāṃśukaḥ

1.215.20

धनदो नरयानेन सर्वरत्नोज्वलात्मना ।। गोविन्दमनुवव्राज श्रिया परमया युतः

dhanado narayānena sarvaratnojvalātmanā || govindamanuvavrāja śriyā paramayā yutaḥ

सप्ताश्वमेकचक्रं च रथमारुह्य भानुमान् ।। तथैवानुययौ देवं प्रभामण्डलदुर्दृशः

saptāśvamekacakraṃ ca rathamāruhya bhānumān || tathaivānuyayau devaṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ

चन्द्रश्चण्डप्रभावारो दशभिस्तुरगो त्तमैः ।। मनोजवेन च तथा रथेनानुययौ हरिम्

candraścaṇḍaprabhāvāro daśabhisturago ttamaiḥ || manojavena ca tathā rathenānuyayau harim

तुरङ्गवरमारुह्य भास्करप्रतिमाकृतिः ।। तमन्वयौ तदा राजन्प्रचण्डो रविनन्दनः

turaṅgavaramāruhya bhāskarapratimākṛtiḥ || tamanvayau tadā rājanpracaṇḍo ravinandanaḥ

चतुर्भिः कुञ्जरैर्युक्तं रथमास्थाय सत्वरा ।। तमन्वयौ धरादेवी देवं त्रिदशपूजितम्

caturbhiḥ kuñjarairyuktaṃ rathamāsthāya satvarā || tamanvayau dharādevī devaṃ tridaśapūjitam

सङ्कल्परथमारुह्य व्यवसाय पुरःसरः ।। मनोरथेनानुययौ कामदेवोऽपि केशवम्

saṅkalparathamāruhya vyavasāya puraḥsaraḥ || manorathenānuyayau kāmadevo'pi keśavam

पुष्पेषोरपि यस्याज्ञां बिभर्ति सकलं जगत् ।। अनालस्यं समारूढा तथा देवी सरस्वती

puṣpeṣorapi yasyājñāṃ bibharti sakalaṃ jagat || anālasyaṃ samārūḍhā tathā devī sarasvatī

अन्यया पुण्डरीकाक्षं शरणागतवत्सलम ।। भौमज्ञजीवशुक्राश्च राहुः केतूः शनैश्चरः

anyayā puṇḍarīkākṣaṃ śaraṇāgatavatsalama || bhaumajñajīvaśukrāśca rāhuḥ ketūḥ śanaiścaraḥ

वाजियुक्तै रथैः शीघ्ररमन्वयुः पुरुषो त्तमम्।। देवाश्चैकोनपञ्चाशन्मरुतश्चारुमण्डलाः

vājiyuktai rathaiḥ śīghraramanvayuḥ puruṣo ttamam|| devāścaikonapañcāśanmarutaścārumaṇḍalāḥ

अनुजग्मुः सुराः कृष्णं वायुमण्डलमध्यगाः ।। अनुजग्मुस्तमादित्या रथैः काञ्चन सुप्रभैः

anujagmuḥ surāḥ kṛṣṇaṃ vāyumaṇḍalamadhyagāḥ || anujagmustamādityā rathaiḥ kāñcana suprabhaiḥ

1.215.30

वसवोऽङ्गिरसः साध्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ ।। भृगवश्चाश्वसंयुक्तै रथैस्तं देवमन्वयुः

vasavo'ṅgirasaḥ sādhyā viśvedevāstathāśvinau || bhṛgavaścāśvasaṃyuktai rathaistaṃ devamanvayuḥ

रुद्राश्चानुययुर्देवं बलोदग्रैः ककुद्मिभिः ।। तथैवान्ये बलोदग्रा देवा देवानुयायिनः

rudrāścānuyayurdevaṃ balodagraiḥ kakudmibhiḥ || tathaivānye balodagrā devā devānuyāyinaḥ

गर्दभैः शिशुमारैश्च महोष्ट्रैर्महिषोरगैः ।। सिंहव्याघ्रतरक्ष्वृक्षगजवानर मर्कटैः

gardabhaiḥ śiśumāraiśca mahoṣṭrairmahiṣoragaiḥ || siṃhavyāghratarakṣvṛkṣagajavānara markaṭaiḥ

चमरैः सृमरैश्चैव गोधामार्जारशल्लकैः ।। विविधैः पक्षियानैश्च तेऽनुजग्मुर्जनार्दनम्

camaraiḥ sṛmaraiścaiva godhāmārjāraśallakaiḥ || vividhaiḥ pakṣiyānaiśca te'nujagmurjanārdanam

सिद्धमार्गेण सिद्धाश्च प्रययुर्मुनयस्तथा ।। स्तुवन्तः पुण्डरीकाक्षं देवसंघभयापहम्

siddhamārgeṇa siddhāśca prayayurmunayastathā || stuvantaḥ puṇḍarīkākṣaṃ devasaṃghabhayāpaham

गीतवाद्यैः सुमधुरैः सेवमाना जनार्दनम् ।। प्रहृष्टाः प्रययुस्तत्र गन्धर्वाप्सरसां गणाः

gītavādyaiḥ sumadhuraiḥ sevamānā janārdanam || prahṛṣṭāḥ prayayustatra gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

तपः सत्यं क्षमा दानं व्रतानि विविधानि च ।। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि कालस्यावयवास्तथा

tapaḥ satyaṃ kṣamā dānaṃ vratāni vividhāni ca || yajñāṅgāni ca sarvāṇi kālasyāvayavāstathā

संवत्सरास्तथा मासाः पक्षौ च करणैः सह ।। युगायनमुहूर्ताश्च शास्त्राणि विविधानि च

saṃvatsarāstathā māsāḥ pakṣau ca karaṇaiḥ saha || yugāyanamuhūrtāśca śāstrāṇi vividhāni ca

मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि शस्त्राणि च जगत्पतेः ।। समुद्रपथतद्द्वीपशाखिनां विग्रहाणि च

mūrtimanti tathāstrāṇi śastrāṇi ca jagatpateḥ || samudrapathataddvīpaśākhināṃ vigrahāṇi ca

वर्षाणां च शरीराणि पितॄणां च तथा गणाः ।। नक्षत्राणि दिशश्चैव विदिशश्च महीपते

varṣāṇāṃ ca śarīrāṇi pitṝṇāṃ ca tathā gaṇāḥ || nakṣatrāṇi diśaścaiva vidiśaśca mahīpate

1.215.40

देवा वनस्पतिश्चैव याश्च लोकस्य मातरः ।। देवदैत्यगणा ये च तथा पितृगणाश्च ये

devā vanaspatiścaiva yāśca lokasya mātaraḥ || devadaityagaṇā ye ca tathā pitṛgaṇāśca ye

गन्धर्वयक्षनागानां गणा ये च नरेश्वर ।। घोरा व्याधिगणाश्चैव कालपाशैः सुदारुणैः

gandharvayakṣanāgānāṃ gaṇā ye ca nareśvara || ghorā vyādhigaṇāścaiva kālapāśaiḥ sudāruṇaiḥ

मृत्युर्दण्डस्तथा क्रोधो जरा च मनुजेश्वर ।। अन्वयुः पुण्डरीकाक्षं रक्षोगणवधैषिणम्

mṛtyurdaṇḍastathā krodho jarā ca manujeśvara || anvayuḥ puṇḍarīkākṣaṃ rakṣogaṇavadhaiṣiṇam

जयश्रीरग्रतस्तस्य प्रयाति रघुनन्दन ।। सरितश्च तथा यानैः सर्वलोकस्य मातरः

jayaśrīragratastasya prayāti raghunandana || saritaśca tathā yānaiḥ sarvalokasya mātaraḥ

मकरेण ययौ गङ्गा कालिन्दी कच्छपेन तु।। सारसेनापि सरयूः शिशुमारेण गोमती

makareṇa yayau gaṅgā kālindī kacchapena tu|| sārasenāpi sarayūḥ śiśumāreṇa gomatī

गोदावरी च खड्गेन मयूरेण सरस्वती ।। ककुद्मिना शतद्रुश्च विपाशा तुरगेण च

godāvarī ca khaḍgena mayūreṇa sarasvatī || kakudminā śatadruśca vipāśā turageṇa ca

चन्द्रभागा च सिंहेन दन्तिनेरावती तथा ।। सिन्धुर्व्याघ्रेण मत्स्येन वितस्ता च तथा ययौ

candrabhāgā ca siṃhena dantinerāvatī tathā || sindhurvyāghreṇa matsyena vitastā ca tathā yayau

देविका चैव हंसेन पुरुषेण च गण्डकी ।। महिषेण पयोष्णी च कावेरी वृषभेण तु

devikā caiva haṃsena puruṣeṇa ca gaṇḍakī || mahiṣeṇa payoṣṇī ca kāverī vṛṣabheṇa tu

हिरण्वती सुपर्णेन चक्रेणेक्षुमती नदी ।। भुजगेन च पार्णाशा वराहेण च कौशिकी

hiraṇvatī suparṇena cakreṇekṣumatī nadī || bhujagena ca pārṇāśā varāheṇa ca kauśikī

वेदस्मृतिर्मयूरेण सारङ्गेण च नर्मदा ।। जीवजीवकमारूढा सीतापि प्रययौ नदी

vedasmṛtirmayūreṇa sāraṅgeṇa ca narmadā || jīvajīvakamārūḍhā sītāpi prayayau nadī

1.215.50

ह्रादिनी च सरोरूढा सृमरेण च पावनी ।। शशकेनापि लौहित्या नदी सिन्धुर्गजेन च

hrādinī ca sarorūḍhā sṛmareṇa ca pāvanī || śaśakenāpi lauhityā nadī sindhurgajena ca

उरभ्रेण तथा चक्षुः सीता चाजेन राघव ।। गौतमी कुक्कुटेनापि चाषेण च दृषद्वती

urabhreṇa tathā cakṣuḥ sītā cājena rāghava || gautamī kukkuṭenāpi cāṣeṇa ca dṛṣadvatī

स्वैः स्वैर्यानैस्तथैवान्याः प्रययुर्निम्नगा हरिम ।। देवानुयात्राघोषेण वादित्राणां रवेण च

svaiḥ svairyānaistathaivānyāḥ prayayurnimnagā harima || devānuyātrāghoṣeṇa vāditrāṇāṃ raveṇa ca

स्तूयमानो द्विजाग्र्यैश्च प्रययौ कमलेक्षणः ।। तद्बलो यमपर्यन्तं देवगन्धर्वसंकुलम्

stūyamāno dvijāgryaiśca prayayau kamalekṣaṇaḥ || tadbalo yamaparyantaṃ devagandharvasaṃkulam

आतपत्रैः पताकाभिः स्वचिह्नैश्च विराजितम् ।। किङ्किणीशतसंघोषं प्रययावनुकेशवम्

ātapatraiḥ patākābhiḥ svacihnaiśca virājitam || kiṅkiṇīśatasaṃghoṣaṃ prayayāvanukeśavam

रश्म्युत्करैर्देवविभूषणानां प्रदीप्यमानं कलनकादिचित्रम्।। बलं ययौ तत्त्रिदशोत्तमानां नारायणेनाऽप्रतिमेन गुप्तम्

raśmyutkarairdevavibhūṣaṇānāṃ pradīpyamānaṃ kalanakādicitram|| balaṃ yayau tattridaśottamānāṃ nārāyaṇenā'pratimena guptam

215

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तर पुराणे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे देवप्रयाणवर्णनो नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottara purāṇe prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde devaprayāṇavarṇano nāma pañcadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २१६-२२०

अगस्त्य उवाच ।। देवतानां समुद्योगं श्रुत्वा मालिसुमालिनौ ।। चक्रतुः पृतनां घोरां त्रिदशैर्युद्धकाङ्क्षिणौ

agastya uvāca || devatānāṃ samudyogaṃ śrutvā mālisumālinau || cakratuḥ pṛtanāṃ ghorāṃ tridaśairyuddhakāṅkṣiṇau

तौ क्रुद्धौ भ्रातरौ श्रीमान्माल्यवान्वाक्यमब्रवीत् ।। आश्रयस्त्रिदशेन्द्राणां सर्वात्मा मधुसूदनः

tau kruddhau bhrātarau śrīmānmālyavānvākyamabravīt || āśrayastridaśendrāṇāṃ sarvātmā madhusūdanaḥ

तेन युद्धं न कर्तव्यं स तु पूज्यो जगत्पतिः ।। अग्रे तु प्रणिपातेन तं यजामो जगत्पतिम्

tena yuddhaṃ na kartavyaṃ sa tu pūjyo jagatpatiḥ || agre tu praṇipātena taṃ yajāmo jagatpatim

प्रणिपातप्रसन्नो हि कामान्दास्यति केशवः ।। विष्णुर्हि मलिने चित्तेऽत्वस्माकं नृप दुर्जयः

praṇipātaprasanno hi kāmāndāsyati keśavaḥ || viṣṇurhi maline citte'tvasmākaṃ nṛpa durjayaḥ

जीवेम सुचिरं कालं स्थिता देवस्य शासने ।। प्रसीद राजन्मा युद्धं व्रज देवेन विष्णुना

jīvema suciraṃ kālaṃ sthitā devasya śāsane || prasīda rājanmā yuddhaṃ vraja devena viṣṇunā

यक्षाणां राक्षसानां च कुरु श्रेयस्तथात्मनः ।। एतदुक्तं हितं भ्रात्रा रुरुचे न च तस्य तत्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca kuru śreyastathātmanaḥ || etaduktaṃ hitaṃ bhrātrā ruruce na ca tasya tat

महता च स सैन्येन प्रययौ येन केशवः ।। तमन्वयौ महातेजा सुमाली राक्षसाधिपः

mahatā ca sa sainyena prayayau yena keśavaḥ || tamanvayau mahātejā sumālī rākṣasādhipaḥ

पितृतुल्यश्च साधूनां ज्येष्ठभ्राता गुरुर्मतः।। आदौ वाच्यं हितं तस्य कार्यं तदनुचेष्टितम्

pitṛtulyaśca sādhūnāṃ jyeṣṭhabhrātā gururmataḥ|| ādau vācyaṃ hitaṃ tasya kāryaṃ tadanuceṣṭitam

एतां बुद्धिं समास्थाय निर्यातो माल्यवानपि।। ते राक्षसा सह भ्रात्रा भीमनेत्राग्निभूषणाः

etāṃ buddhiṃ samāsthāya niryāto mālyavānapi|| te rākṣasā saha bhrātrā bhīmanetrāgnibhūṣaṇāḥ

1.216.10

कोटीशतेन मुख्यानां राक्षसानां विनिर्गताः ।। नानाविधोग्रवसना नानाप्रहरणायुधाः

koṭīśatena mukhyānāṃ rākṣasānāṃ vinirgatāḥ || nānāvidhogravasanā nānāpraharaṇāyudhāḥ

नानावादित्रघोषेण प्रयाता राक्षसाधिपाः ।। नानाप्रकारैर्विविधैः प्राणिभिर्बलवत्तरैः

nānāvāditraghoṣeṇa prayātā rākṣasādhipāḥ || nānāprakārairvividhaiḥ prāṇibhirbalavattaraiḥ

वाहनैः प्रययुर्घोरा राक्षसास्त्रिदशाधिपम् ।। गच्छतस्तु बलौघस्य तदा तस्योत्तरां दिशम ।। बभूवाऽभिमुखं घोरं वनं त्रिदशपालितम्

vāhanaiḥ prayayurghorā rākṣasāstridaśādhipam || gacchatastu balaughasya tadā tasyottarāṃ diśama || babhūvā'bhimukhaṃ ghoraṃ vanaṃ tridaśapālitam

हिमाचलस्योत्तरदिग्विभागे खस्थे बले ते पुरुषौ प्रवीर ।। जयार्थमभ्युद्यतचापदण्डौ प्रचक्रतुर्युद्धमदीनसत्त्वौ

himācalasyottaradigvibhāge khasthe bale te puruṣau pravīra || jayārthamabhyudyatacāpadaṇḍau pracakraturyuddhamadīnasattvau

216

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनानुशासने राक्षससेनानिर्याणवर्णनो नाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsane rākṣasasenāniryāṇavarṇano nāma ṣoḍaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अगस्त्य उवाच ।। ततः प्रावर्तत रणं खस्थयोर्बलयोस्तयोः ।। नानाप्रहरणोदग्रभुजयोर्जयमिच्छतोः

agastya uvāca || tataḥ prāvartata raṇaṃ khasthayorbalayostayoḥ || nānāpraharaṇodagrabhujayorjayamicchatoḥ

तदा बलाभ्रसंच्छन्ने गगने खड्गविद्युति ।। तस्मिन्नेव क्षणे जातो भानुमान्नृप विद्यतिः

tadā balābhrasaṃcchanne gagane khaḍgavidyuti || tasminneva kṣaṇe jāto bhānumānnṛpa vidyatiḥ

चलत्खड्गलताविद्युत्समुद्योतितविग्रहात् ।। रक्तवृष्टिः पपातोर्व्यां बलमेघानुविग्रहात्

calatkhaḍgalatāvidyutsamudyotitavigrahāt || raktavṛṣṭiḥ papātorvyāṃ balameghānuvigrahāt

ततः शोणितवर्षेण सिच्यमाने महीतले ।। ग्राववृष्टिर्महत्यासीच्छादितं भूतलं यया

tataḥ śoṇitavarṣeṇa sicyamāne mahītale || grāvavṛṣṭirmahatyāsīcchāditaṃ bhūtalaṃ yayā

आसीदगम्या वसुधा शोणितौघपरिप्लुता ।। रजस्वलेव युवतिस्तदा तत्र नराधिप

āsīdagamyā vasudhā śoṇitaughapariplutā || rajasvaleva yuvatistadā tatra narādhipa

स्फुरमाणा विदृश्यन्ते बाहवश्चन्दनोक्षिताः ।। खड्गप्रहारपतिताः पञ्चशीर्षा इवोरगाः

sphuramāṇā vidṛśyante bāhavaścandanokṣitāḥ || khaḍgaprahārapatitāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ

मुखानि दन्त पूराणि तथा सरुधिराणि च ।। ( विरेजुर्दाडिमानीव पाकप्रस्फुरितानि वा

mukhāni danta pūrāṇi tathā sarudhirāṇi ca || ( virejurdāḍimānīva pākaprasphuritāni vā

निपतद्भिस्तथा छत्रैश्चामरैर्व्यजनैस्तथा ।। विच्छिन्नवाहनाङ्गैश्च खमासीत्संकुलं तथा

nipatadbhistathā chatraiścāmarairvyajanaistathā || vicchinnavāhanāṅgaiśca khamāsītsaṃkulaṃ tathā

किरीटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैरङ्गदैस्तथा ।। पात्यमानैः खमभवद्रश्मिपुञ्जविराजितम्

kirīṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūrairaṅgadaistathā || pātyamānaiḥ khamabhavadraśmipuñjavirājitam

1.217.10

क्षुरप्रविनिकृत्तानि रुधिराक्ते महीतले ।। लुठन्ति नागहस्तानि भोगिभोगनिभानि च

kṣurapravinikṛttāni rudhirākte mahītale || luṭhanti nāgahastāni bhogibhoganibhāni ca

अदृष्ट्वा पतितानीह शिरांसि वसुधातले ।। हत्वा वंशान्खमाजग्मुरन्वेषन्त इवासवः

adṛṣṭvā patitānīha śirāṃsi vasudhātale || hatvā vaṃśānkhamājagmuranveṣanta ivāsavaḥ

शरीरैर्भूतलं प्राप्ता दिवं प्राप्ता शरीरिभिः ।। अन्तरिक्षे विनिहिता लोकत्रयजिगीषवः।। छिन्नराक्षसमूर्धानो गलद्रुधिरबिन्दवः ।। न्यपतन्नुत्तरादेव श्येनैरुपहृताशयात्

śarīrairbhūtalaṃ prāptā divaṃ prāptā śarīribhiḥ || antarikṣe vinihitā lokatrayajigīṣavaḥ|| chinnarākṣasamūrdhāno galadrudhirabindavaḥ || nyapatannuttarādeva śyenairupahṛtāśayāt

श्येनानां भ्रमतां तत्र राक्षसामिषलिप्सया ।। बभूव सदृशं रूपं शीर्षाणां भ्रमतां तथा

śyenānāṃ bhramatāṃ tatra rākṣasāmiṣalipsayā || babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śīrṣāṇāṃ bhramatāṃ tathā

निकृत्ताङ्गनिपातेन पतिता बहवस्तदा ।। सुषुपुर्गां समालिङ्ग्य क्रव्यादा रुधिराविलाः

nikṛttāṅganipātena patitā bahavastadā || suṣupurgāṃ samāliṅgya kravyādā rudhirāvilāḥ

निपतन्मत्तमातङप्रस्फुरत्कुम्भनिर्गता ।। मुक्ताफलैर्जहासोर्वी शूरालिङ्गननिर्वृता

nipatanmattamātaṅaprasphuratkumbhanirgatā || muktāphalairjahāsorvī śūrāliṅgananirvṛtā

हृतकुञ्जरदंताग्रविनग्नाङ्गास्तुरङ्गमाः ।। आसेदुः सुचिरेणोर्वी नभस्येव गतासवः

hṛtakuñjaradaṃtāgravinagnāṅgāsturaṅgamāḥ || āseduḥ sucireṇorvī nabhasyeva gatāsavaḥ

संप्राप्तरुधिरां भूमिं रक्तास्यास्तु निशाचराः ।। ययुः शरीरैर्निहताः समरे रुधिरप्रियाः

saṃprāptarudhirāṃ bhūmiṃ raktāsyāstu niśācarāḥ || yayuḥ śarīrairnihatāḥ samare rudhirapriyāḥ

वर्तमाने तथा भीमे युद्धे भीरुभयंकरे ।। लोकपालशरव्रातनिर्भिन्ना रजनीचराः

vartamāne tathā bhīme yuddhe bhīrubhayaṃkare || lokapālaśaravrātanirbhinnā rajanīcarāḥ

1.217.20

दुद्रुवुर्भयसंविग्नास्तदा राम दिशो दश ।। विप्रद्रुतं बलं दृष्ट्वा राक्षसानां दिवौकसैः

dudruvurbhayasaṃvignāstadā rāma diśo daśa || vipradrutaṃ balaṃ dṛṣṭvā rākṣasānāṃ divaukasaiḥ

सुमालिर्माल्यवद्गुप्तो माली देवानथाब्रवीत् ।। किरञ्छरौघैर्विमलैस्तैलधौतैः शिलाशितैः

sumālirmālyavadgupto mālī devānathābravīt || kirañcharaughairvimalaistailadhautaiḥ śilāśitaiḥ

सानुजेन रणे मुक्ता शरवृष्टिर्दुरासदा ।। संछादयामास दिशः प्रदिशश्च दिवौकसाम्

sānujena raṇe muktā śaravṛṣṭirdurāsadā || saṃchādayāmāsa diśaḥ pradiśaśca divaukasām

यथाशक्तिशरव्रातान्वारयन्तोऽपि देवताः ।। राक्षसेन्द्रशरैर्भिन्नाः केशवं शरणं ययुः

yathāśaktiśaravrātānvārayanto'pi devatāḥ || rākṣasendraśarairbhinnāḥ keśavaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

स निवार्य तदा सर्वं देवसैन्यं पतत्रिणा ।। प्रत्युद्ययौ युगे योधान्धनुषा सपतत्रिणा

sa nivārya tadā sarvaṃ devasainyaṃ patatriṇā || pratyudyayau yuge yodhāndhanuṣā sapatatriṇā

एतस्मिन्नेव काले तु रक्षसां पीनवक्षसाम् ।। विनिवृत्तं बलं सर्वममरैः समरोत्सुकम्

etasminneva kāle tu rakṣasāṃ pīnavakṣasām || vinivṛttaṃ balaṃ sarvamamaraiḥ samarotsukam

तद्बलं सकलं चक्रे शरैः शार्ङ्गप्रचोदितैः ।। छादयामास समरे गोभिः सूर्य इवानिशम्

tadbalaṃ sakalaṃ cakre śaraiḥ śārṅgapracoditaiḥ || chādayāmāsa samare gobhiḥ sūrya ivāniśam

नानाप्रहरणोदग्रगर्जमानो जनार्दनम् ।। संछादयां तदा चक्रुः सर्वैः प्रहरणोत्करैः

nānāpraharaṇodagragarjamāno janārdanam || saṃchādayāṃ tadā cakruḥ sarvaiḥ praharaṇotkaraiḥ

संछाद्यमानैस्तैर्घोरैः केशवो रजनीचरैः ।। जहार शीर्षाणि तदा तेषां सन्नतपर्वभिः

saṃchādyamānaistairghoraiḥ keśavo rajanīcaraiḥ || jahāra śīrṣāṇi tadā teṣāṃ sannataparvabhiḥ

रथनीडे धनुर्न्यस्य माली राक्षसपुङ्गवः ।। सुपर्णं ताडयामास गदया भीमवेगया

rathanīḍe dhanurnyasya mālī rākṣasapuṅgavaḥ || suparṇaṃ tāḍayāmāsa gadayā bhīmavegayā

1.217.30

गदाप्रहाराभिहतस्तार्क्ष्यः परपुरञ्जय ।। पराङ्मुखं रणाच्चक्रे वेदनार्तो जनार्दनम्

gadāprahārābhihatastārkṣyaḥ parapurañjaya || parāṅmukhaṃ raṇāccakre vedanārto janārdanam

पराङ्मुखे तदा तार्क्ष्ये परिवृत्ताननो हरिः ।। शीर्षं जहार चक्रेण राक्षसेन्द्रस्य मालिनः

parāṅmukhe tadā tārkṣye parivṛttānano hariḥ || śīrṣaṃ jahāra cakreṇa rākṣasendrasya mālinaḥ

सकुण्डलं चारुकिरीटजुष्टं निशाचरेशस्य शिरः पृथिव्याम् ।। निपातितं वीक्ष्य मुदान्वितान्ता नार्यो बभूबुस्त्रिदशोत्तमानाम्

sakuṇḍalaṃ cārukirīṭajuṣṭaṃ niśācareśasya śiraḥ pṛthivyām || nipātitaṃ vīkṣya mudānvitāntā nāryo babhūbustridaśottamānām

217

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनानुशासने मालिराक्षसवधवर्णनो नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsane mālirākṣasavadhavarṇano nāma saptadaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अगस्त्य उवाच ।। हते मालिनि दैवेन सान्त्वितः पक्षिराडसौ ।। जहार पक्षवातेन निवृत्तो रक्षसां बलम्

agastya uvāca || hate mālini daivena sāntvitaḥ pakṣirāḍasau || jahāra pakṣavātena nivṛtto rakṣasāṃ balam

ते तार्क्ष्यपक्षवातेन शुष्कपर्णचयो यथा ।। द्रुता राक्षसशार्दूलास्तदा राम दिशो दश

te tārkṣyapakṣavātena śuṣkaparṇacayo yathā || drutā rākṣasaśārdūlāstadā rāma diśo daśa

अविन्दमानास्ते शर्म वासुदेवभयार्दिताः ।। पातालतलमासेदुः सर्व एव पृथक्पृथक्

avindamānāste śarma vāsudevabhayārditāḥ || pātālatalamāseduḥ sarva eva pṛthakpṛthak

त्रिदशान्त्सान्त्वयित्वा च विष्णुस्त्रिदशपूजितः ।। अन्तर्धानं ययौ तत्र सर्वेषामेव पश्यताम्

tridaśāntsāntvayitvā ca viṣṇustridaśapūjitaḥ || antardhānaṃ yayau tatra sarveṣāmeva paśyatām

लङ्कापि शून्या राजेन्द्र दत्ता वैश्रवणाय सा ।। स्वयं विश्रवसस्तस्यः रावणेन हृता बलात्

laṅkāpi śūnyā rājendra dattā vaiśravaṇāya sā || svayaṃ viśravasastasyaḥ rāvaṇena hṛtā balāt

विभीषणाय सा दत्ता त्वया हत्वा च रावणम् ।। राम विष्णुः समुत्पन्नस्त्वं वधायेह रक्षसाम्

vibhīṣaṇāya sā dattā tvayā hatvā ca rāvaṇam || rāma viṣṇuḥ samutpannastvaṃ vadhāyeha rakṣasām

त्वयैव युद्धे निहता ये तु मातुलसङ्कटाः ।। पौलस्त्यराक्षसा ये तु ते हताः सम्मतं त्वया

tvayaiva yuddhe nihatā ye tu mātulasaṅkaṭāḥ || paulastyarākṣasā ye tu te hatāḥ sammataṃ tvayā

हन्ता न विद्यते राम रक्षसां केशवं विना ।।। दृष्टोऽस्मि भाषितश्चेति प्रययौ स यथागतम्

hantā na vidyate rāma rakṣasāṃ keśavaṃ vinā ||| dṛṣṭo'smi bhāṣitaśceti prayayau sa yathāgatam

नाडायन उवाच ।। एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो यथागतमरिन्दम ।। तस्माद्युद्धं न मे राजन्नद्य वै तव रोचते

nāḍāyana uvāca || evamuktvā tato'gastyo yathāgatamarindama || tasmādyuddhaṃ na me rājannadya vai tava rocate

1.218.10

उत्साहशक्त्या सम्पन्नो मन्त्रशक्त्या च राघवः ।। प्रभुशक्त्या तथा युक्तो देवशक्त्या तथैव च

utsāhaśaktyā sampanno mantraśaktyā ca rāghavaḥ || prabhuśaktyā tathā yukto devaśaktyā tathaiva ca

साधुसाध्येषु कार्येषु कः कुर्याद्विग्रहं बुधः ।। केवलं कोपमास्थाय विग्रहं नृपदोषदम्

sādhusādhyeṣu kāryeṣu kaḥ kuryādvigrahaṃ budhaḥ || kevalaṃ kopamāsthāya vigrahaṃ nṛpadoṣadam

कामक्रोधौ जितौ येन तेनात्मा विजितस्तथा ।। येनात्मा विजितस्तेन विजितेयं वसुन्धरा

kāmakrodhau jitau yena tenātmā vijitastathā || yenātmā vijitastena vijiteyaṃ vasundharā

राज्ञोऽविजितचित्तस्य परचक्रजयः कुतः।। न चकस्य जयं कर्तुं शक्नोत्यविजितेन्द्रियः

rājño'vijitacittasya paracakrajayaḥ kutaḥ|| na cakasya jayaṃ kartuṃ śaknotyavijitendriyaḥ

नावज्ञा कस्यचित्कार्याऽबलो वा बहुमन्यते ।। नित्यं लोके हि दृश्यन्ते शक्तेभ्यः शक्तिमत्तराः

nāvajñā kasyacitkāryā'balo vā bahumanyate || nityaṃ loke hi dṛśyante śaktebhyaḥ śaktimattarāḥ

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते ।। न कश्चिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate || na kaścidavamanyante narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ ।। यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau || yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ

द्वाविमौ पुरुषौ लोके स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः ।। प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्

dvāvimau puruṣau loke svargasyopari tiṣṭhataḥ || prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān

कः कुर्याद्दुर्बले क्रोधं स्वभावादेव निर्जिते ।। बलवत्यपि कः क्रोधं कुर्यात्प्राणहरं नरः

kaḥ kuryāddurbale krodhaṃ svabhāvādeva nirjite || balavatyapi kaḥ krodhaṃ kuryātprāṇaharaṃ naraḥ

अपहारप्रवृत्तस्य कोपस्तेजस्वितोच्यते ।। यस्मात्तस्माद्बुधैः कोपः कोपं कृत्वा विनिर्जितः

apahārapravṛttasya kopastejasvitocyate || yasmāttasmādbudhaiḥ kopaḥ kopaṃ kṛtvā vinirjitaḥ

1.218.20

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।। कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ || kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet

अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।। उत्थानमात्मनश्चैव ततः कर्मसमारभेत्

anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām || utthānamātmanaścaiva tataḥ karmasamārabhet

न राज्यं लब्धमित्येवं वर्तितव्यं च साम्प्रतम् ।। श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरारूपमिवोत्तमम्

na rājyaṃ labdhamityevaṃ vartitavyaṃ ca sāmpratam || śriyaṃ hyavinayo hanti jarārūpamivottamam

त्यक्त्वा जनपदे वासं याहि राजन्हिमाचलम् ।। अविषह्यतमं हत्वा रावणं लोकरावणम् ।। लङ्कां त्यक्त्वा धनाध्यक्षं पश्य कैलासमाश्रितम्

tyaktvā janapade vāsaṃ yāhi rājanhimācalam || aviṣahyatamaṃ hatvā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || laṅkāṃ tyaktvā dhanādhyakṣaṃ paśya kailāsamāśritam

स रावणो राघवसायकार्त्तस्त्यक्त्वा श्रियं भूमिपते विपन्नः ।। धनाधिपोऽद्यापि विशाल कीर्तिः करोति राज्यं क्षणदाचराणाम्

sa rāvaṇo rāghavasāyakārttastyaktvā śriyaṃ bhūmipate vipannaḥ || dhanādhipo'dyāpi viśāla kīrtiḥ karoti rājyaṃ kṣaṇadācarāṇām

218

इति श्रीविष्णु० प्रथ० मा०सं० राक्षसपातालप्रवेशवर्णनो नामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu0 pratha0 mā0saṃ0 rākṣasapātālapraveśavarṇano nāmāṣṭādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। ।। कथं वैश्रवणे दत्ता पुरा लङ्का द्विजोत्तम ।। कथं चापहता तस्य रावणेन महात्मना

śailūṣa uvāca || || kathaṃ vaiśravaṇe dattā purā laṅkā dvijottama || kathaṃ cāpahatā tasya rāvaṇena mahātmanā

चरितं रावणस्याहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। त्रैलोक्यं विजितं येन तपसा पौरुषेण च

caritaṃ rāvaṇasyāhaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || trailokyaṃ vijitaṃ yena tapasā pauruṣeṇa ca

नाडायन उवाच ।। ।। ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्यो विदितस्तथा ।। तस्यासीद्विश्रवा नाम पुत्रस्त्रैलोक्यविश्रुतः

nāḍāyana uvāca || || brahmaṇo mānasaḥ putraḥ pulastyo viditastathā || tasyāsīdviśravā nāma putrastrailokyaviśrutaḥ

पौत्री बृहस्पतेः पत्नी भरद्वाजसुता शुभा ।। बभूव तस्य राजेन्द्र नाम्ना वै देववर्णिनी

pautrī bṛhaspateḥ patnī bharadvājasutā śubhā || babhūva tasya rājendra nāmnā vai devavarṇinī

तस्यां स जनयामास पुत्रं वैश्रवणं प्रभुम् ।। आराधितः सुतपसा प्रादात्तस्य पितामहः

tasyāṃ sa janayāmāsa putraṃ vaiśravaṇaṃ prabhum || ārādhitaḥ sutapasā prādāttasya pitāmahaḥ

यक्षेशत्वं धनेशत्वं लोकपालत्वमेव च ।। पुष्पकं च तथा यानं कामगं कामरूपिणम्

yakṣeśatvaṃ dhaneśatvaṃ lokapālatvameva ca || puṣpakaṃ ca tathā yānaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam

पुत्रं लब्धवरं राजन्विश्रवा अभ्यभाषत ।। त्रिकूटे पर्वतश्रेष्ठे निर्मिता विश्वकर्मणा

putraṃ labdhavaraṃ rājanviśravā abhyabhāṣata || trikūṭe parvataśreṣṭhe nirmitā viśvakarmaṇā

लङ्का नाम पुरी रम्या देवराजकृते पुरा ।। हृत्वा तां देवराजस्य सुकेशतनयैः पुरा

laṅkā nāma purī ramyā devarājakṛte purā || hṛtvā tāṃ devarājasya sukeśatanayaiḥ purā

आयासिता महाराज तेषां ज्येष्ठं तु मालिनम् ।। निपात्य वासुदेवेन ते तु विद्रावितास्ततः

āyāsitā mahārāja teṣāṃ jyeṣṭhaṃ tu mālinam || nipātya vāsudevena te tu vidrāvitāstataḥ

1.219.10

पातालतलमाश्रित्य ते वसन्तीह निर्भयाः

pātālatalamāśritya te vasantīha nirbhayāḥ

तां त्वं लङ्कां समासाद्य वस यक्षसमन्वितः ।। धर्मेण पालयन्राज्यं सततं राक्षसेश्वर

tāṃ tvaṃ laṅkāṃ samāsādya vasa yakṣasamanvitaḥ || dharmeṇa pālayanrājyaṃ satataṃ rākṣaseśvara

धर्मे ते दीयतां बुद्धिः सर्वावस्थस्य सर्वदा ।। धर्मादर्थश्च कामश्च धर्ममूलमिदं जगत्

dharme te dīyatāṃ buddhiḥ sarvāvasthasya sarvadā || dharmādarthaśca kāmaśca dharmamūlamidaṃ jagat

श्रुत्वा पितुर्वाक्यमदीनसत्त्वो लङ्कां समासाद्य धनाधिनाथः ।। धर्मेण लोकं स तु रञ्जयानश्चकार राज्यं क्षणदाचराणाम्

śrutvā piturvākyamadīnasattvo laṅkāṃ samāsādya dhanādhināthaḥ || dharmeṇa lokaṃ sa tu rañjayānaścakāra rājyaṃ kṣaṇadācarāṇām

219

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनानुशासने लङ्काकथायां वैश्रवणाख्यानं वर्णनो नामैकोनविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsane laṅkākathāyāṃ vaiśravaṇākhyānaṃ varṇano nāmaikonaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ।। एतस्मिन्नेव काले तु सुमाली वसुधातलम् ।। चचारादाय तनयां कैकसीं नाम नामतः

nāḍāyana uvāca || || etasminneva kāle tu sumālī vasudhātalam || cacārādāya tanayāṃ kaikasīṃ nāma nāmataḥ

चरन्स वसुधां स्फीतां ददर्शाथ नराधिपम् ।। पुष्पकं यानमारूढं श्रिया परमया युतम्

caransa vasudhāṃ sphītāṃ dadarśātha narādhipam || puṣpakaṃ yānamārūḍhaṃ śriyā paramayā yutam

तं दृष्ट्वा कैकसीं वाक्यं चोवाच रजनीचरः ।। पुत्रि प्रदानकालस्ते न कश्चित्त्वां वृणोति माम्

taṃ dṛṣṭvā kaikasīṃ vākyaṃ covāca rajanīcaraḥ || putri pradānakālaste na kaścittvāṃ vṛṇoti mām

अप्रार्थितप्रदानं च धर्षणाभयशङ्कया ।। न करोमि विशालाक्षि तवार्थं वरवर्णिनि

aprārthitapradānaṃ ca dharṣaṇābhayaśaṅkayā || na karomi viśālākṣi tavārthaṃ varavarṇini

कष्टं कन्यापितृत्वं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् ।। ध्रुवं कन्यापितृत्वं हि शक्रस्यापि प्रधर्षणम्

kaṣṭaṃ kanyāpitṛtvaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām || dhruvaṃ kanyāpitṛtvaṃ hi śakrasyāpi pradharṣaṇam

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र कन्या प्रदीयते ।। कुलत्रयं संशयितं कन्या कृत्वेह तिष्ठति

mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra kanyā pradīyate || kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kanyā kṛtveha tiṣṭhati

तेनाहं त्वां न दास्यामि सा त्वं गच्छ स्वयं शुभे ।। भर्तारं वरयस्वाशु मुनिं विश्रवसं विभुम्

tenāhaṃ tvāṃ na dāsyāmi sā tvaṃ gaccha svayaṃ śubhe || bhartāraṃ varayasvāśu muniṃ viśravasaṃ vibhum

यतः सोऽयं धनाध्यक्षः श्रिया परमया युतः ।। तादृशं तनयं तस्माज्जनयिष्यसि भामिनि

yataḥ so'yaṃ dhanādhyakṣaḥ śriyā paramayā yutaḥ || tādṛśaṃ tanayaṃ tasmājjanayiṣyasi bhāmini

जगाम कैकसी राजंस्ततो विश्रवसं मुनिम् ।। रौद्रे मुहूर्ते संप्राप्ते सन्ध्यायां नृपसत्तम

jagāma kaikasī rājaṃstato viśravasaṃ munim || raudre muhūrte saṃprāpte sandhyāyāṃ nṛpasattama

1.220.10

साभिवन्द्य ततः पादौ तस्य विश्रवसो मुनेः ।। बभूव पुरतस्तन्वी व्रीडमानेव लज्जया

sābhivandya tataḥ pādau tasya viśravaso muneḥ || babhūva puratastanvī vrīḍamāneva lajjayā

उवाच तां मुनिः प्रह्वां कैकसीं चारुहासिनीम् ।। विज्ञातस्त्वदभिप्रायो मयाद्य वरवर्णिनि

uvāca tāṃ muniḥ prahvāṃ kaikasīṃ cāruhāsinīm || vijñātastvadabhiprāyo mayādya varavarṇini

पुत्रार्थं त्वमनुप्राप्ता मत्समीपमनिन्दिते ।। रौद्रे काले यथा प्राप्ता तादृशं जनयिष्यसि

putrārthaṃ tvamanuprāptā matsamīpamanindite || raudre kāle yathā prāptā tādṛśaṃ janayiṣyasi

एवमस्त्वित्यथोक्ता सा तत्रोवास सुखं तदा ।। ततः कालेन सा पुत्रं जनयामास भामिनी

evamastvityathoktā sā tatrovāsa sukhaṃ tadā || tataḥ kālena sā putraṃ janayāmāsa bhāminī

दशास्यं विंशतिभुजमेकदेहं महाबलम् ।। नाम तस्य पिता चक्रे दशग्रीवेति बुद्धिमान्

daśāsyaṃ viṃśatibhujamekadehaṃ mahābalam || nāma tasya pitā cakre daśagrīveti buddhimān

ततो द्वितीयं तनयं महाकायं सुषाव सा ।। कुम्भकर्णेति तस्यापि नाम चक्रे तदा पिता

tato dvitīyaṃ tanayaṃ mahākāyaṃ suṣāva sā || kumbhakarṇeti tasyāpi nāma cakre tadā pitā

तत्र शूर्पणखां कन्यां जनयामास सा तदा ।। ततः कदाचित्सा पुत्रं कैकसी ज्येष्ठमब्रवीत्

tatra śūrpaṇakhāṃ kanyāṃ janayāmāsa sā tadā || tataḥ kadācitsā putraṃ kaikasī jyeṣṭhamabravīt

दर्शयन्ती धनाध्यक्षं सव्रीडेव परन्तप ।। पश्य स्वीयाग्रजस्यास्य श्रियं भ्रातुर्दशानन

darśayantī dhanādhyakṣaṃ savrīḍeva parantapa || paśya svīyāgrajasyāsya śriyaṃ bhrāturdaśānana

स त्वं यत्नमथास्थाय भव वैश्रवणोपमः ।। एवमुक्तस्तु गोकर्णं प्रययौ भ्रातृभिः सह

sa tvaṃ yatnamathāsthāya bhava vaiśravaṇopamaḥ || evamuktastu gokarṇaṃ prayayau bhrātṛbhiḥ saha

शीर्णपर्णाशनस्तत्र चकार सुमहत्तपः ।। पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्छित्वा दशाननः

śīrṇaparṇāśanastatra cakāra sumahattapaḥ || pūrṇe varṣasahasre tu śiraśchitvā daśānanaḥ

1.220.20

जुहावाग्नौ महाभाग एकैकं तपसा कृशः ।। ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशशायिकः

juhāvāgnau mahābhāga ekaikaṃ tapasā kṛśaḥ || grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśaśāyikaḥ

आर्द्रवासश्च शिशिरे कुम्भकर्णोऽप्यतप्यत ।। विभीषणस्ततः काले षष्ठे षष्ठे फलाशनः

ārdravāsaśca śiśire kumbhakarṇo'pyatapyata || vibhīṣaṇastataḥ kāle ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe phalāśanaḥ

परिचर्यां तदा तेषां चक्रे शूर्पणखा स्वसा ।। दशवर्षसहस्रान्ते तदा काले दशाननः

paricaryāṃ tadā teṣāṃ cakre śūrpaṇakhā svasā || daśavarṣasahasrānte tadā kāle daśānanaḥ

दशमं मस्तकं वह्नौ जुहूषति यदा प्रभो ।। ततस्तं देशमागम्य ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

daśamaṃ mastakaṃ vahnau juhūṣati yadā prabho || tatastaṃ deśamāgamya brahmā vacanamabravīt

ब्रह्मोवाच ।। वरं वरय भद्रन्ते परितुष्टोऽस्मि पुत्रक ।। तपसा ते सुतप्तेन सत्त्वेन विपुलेन च

brahmovāca || varaṃ varaya bhadrante parituṣṭo'smi putraka || tapasā te sutaptena sattvena vipulena ca

नाडायन उवाच ।। देवादीनि स भूतानि कीर्तयामास राक्षसः ।। सर्वाण्येवाविशेषेण वर्जयित्वा तु मानुषम्

nāḍāyana uvāca || devādīni sa bhūtāni kīrtayāmāsa rākṣasaḥ || sarvāṇyevāviśeṣeṇa varjayitvā tu mānuṣam

संकीर्त्य तेभ्योऽवध्यत्वं वरयामास भूमिप ।। त्रैलोक्यविषयं चैव तच्च तस्य ददौ प्रभुः

saṃkīrtya tebhyo'vadhyatvaṃ varayāmāsa bhūmipa || trailokyaviṣayaṃ caiva tacca tasya dadau prabhuḥ

छन्दयित्वा वरेणाऽथ दशग्रीवं निशाचरम् ।। न्यस्त्वा सरस्वतीं वक्त्रे कुम्भकर्णं स राक्षसम्

chandayitvā vareṇā'tha daśagrīvaṃ niśācaram || nyastvā sarasvatīṃ vaktre kumbhakarṇaṃ sa rākṣasam

वरेणच्छन्दयामास तदागत्य विभीषणम् ।। स वव्रे नित्यकालं तु मतिं धर्मे सनातनीम्

vareṇacchandayāmāsa tadāgatya vibhīṣaṇam || sa vavre nityakālaṃ tu matiṃ dharme sanātanīm

तेन तस्य तदा तुष्टस्त्वमरत्वं ददौ प्रभुः ।। वरेणच्छन्दयित्वा तान्ब्रह्मा स्वभवनं गतः

tena tasya tadā tuṣṭastvamaratvaṃ dadau prabhuḥ || vareṇacchandayitvā tānbrahmā svabhavanaṃ gataḥ

1.220.30

वरलब्धं दशग्रीवं ज्ञात्वा रक्षोगणस्तदा ।। पातालात्तु विनिष्क्रम्य महाराज्येऽभ्यषेचयत्

varalabdhaṃ daśagrīvaṃ jñātvā rakṣogaṇastadā || pātālāttu viniṣkramya mahārājye'bhyaṣecayat

स तु राज्यं तदा लब्ध्वा प्रेषयामास राक्षसान् ।। कुबेराय तदा दूतं प्रहस्त नाम नामतः

sa tu rājyaṃ tadā labdhvā preṣayāmāsa rākṣasān || kuberāya tadā dūtaṃ prahasta nāma nāmataḥ

राक्षसानामधीवासो लङ्केयं निर्मिता पुरा ।। तां त्यजस्व धनाध्यक्ष साम्नैव मम मा चिरम्

rākṣasānāmadhīvāso laṅkeyaṃ nirmitā purā || tāṃ tyajasva dhanādhyakṣa sāmnaiva mama mā ciram

प्रहस्तवचनं श्रुत्वा धनाध्यक्षो महामतिः ।। दशग्रीवं वरोन्मत्तं ज्ञात्वा तत्याज तां पुरीम्

prahastavacanaṃ śrutvā dhanādhyakṣo mahāmatiḥ || daśagrīvaṃ varonmattaṃ jñātvā tatyāja tāṃ purīm

कैलासं पर्वतं गत्वा तदा चक्रे पुरीं शुभाम् ।। अलकां नाम राजेन्द्र यत्रास्ते स सुखी सदा

kailāsaṃ parvataṃ gatvā tadā cakre purīṃ śubhām || alakāṃ nāma rājendra yatrāste sa sukhī sadā

दशग्रीवो महाराज त्रिलोकविजयं तथा ।। चक्रे लङ्कामथासाद्य वरदानात्स्वयम्भुवः

daśagrīvo mahārāja trilokavijayaṃ tathā || cakre laṅkāmathāsādya varadānātsvayambhuvaḥ

मन्दोदरीं नाम भार्यां तदा लेभे मयात्मजाम् ।। तस्यां स जनयामास मेघनादं तथा सुतम्

mandodarīṃ nāma bhāryāṃ tadā lebhe mayātmajām || tasyāṃ sa janayāmāsa meghanādaṃ tathā sutam

त्रिलोकविजयी श्रीमान्देवब्राह्मणकण्टकः ।। निहतः स तु कालेन विष्णुना नररूपिणा

trilokavijayī śrīmāndevabrāhmaṇakaṇṭakaḥ || nihataḥ sa tu kālena viṣṇunā nararūpiṇā

राघवेण महाराज रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।। लङ्कां त्यक्त्वा धनाध्यक्षः कैलासे पर्वतोत्तमे

rāghaveṇa mahārāja rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || laṅkāṃ tyaktvā dhanādhyakṣaḥ kailāse parvatottame

अद्यापि पालयन्नास्ते राज्यं निहतकण्टकम्।। तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र त्यक्त्वा देशमिमं स्वयम्।। हिमवन्तमथासाद्य वस वैश्रवणोपमः

adyāpi pālayannāste rājyaṃ nihatakaṇṭakam|| tasmāttvamapi rājendra tyaktvā deśamimaṃ svayam|| himavantamathāsādya vasa vaiśravaṇopamaḥ

1.220.40

तस्मान्न कार्यं भरतेन वैरं महाबलास्त्रा रघवः प्रतीताः।। प्रसीद जीवन्तु सपुत्रपौत्राः पुत्रास्तवेमे तुहिनाद्रिसंस्थाः

tasmānna kāryaṃ bharatena vairaṃ mahābalāstrā raghavaḥ pratītāḥ|| prasīda jīvantu saputrapautrāḥ putrāstaveme tuhinādrisaṃsthāḥ

220

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रावणवरप्राप्तिवर्णनो नाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāvaṇavaraprāptivarṇano nāma viṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ