4. Viṣṇudharmottara Purāṇa (part 4 of 5)

अध्यायाः २२१-२२५

शैलूष उवाच ।। श्रोतुमिच्छाम्यहं तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।। त्रिलोकविजयं ब्रह्मंस्तत्र मे संशयो महान्

śailūṣa uvāca || śrotumicchāmyahaṃ tasya daśagrīvasya rakṣasaḥ || trilokavijayaṃ brahmaṃstatra me saṃśayo mahān

नाडायन उवाच ।। वरप्रदानात्संमत्तो दशग्रीवो निशाचरः ।। देवगन्धर्वदैत्यानां नागेन्द्रोरगरक्षमाम्

nāḍāyana uvāca || varapradānātsaṃmatto daśagrīvo niśācaraḥ || devagandharvadaityānāṃ nāgendroragarakṣamām

आक्रम्याऽक्रम्य रत्नानि स जहार तदा बलात् ।। पत्न्यश्च राजशार्दूल तदा दुहितरः शुभाः

ākramyā'kramya ratnāni sa jahāra tadā balāt || patnyaśca rājaśārdūla tadā duhitaraḥ śubhāḥ

नरेन्द्रान्धर्मसंसक्तान्ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।। अयोध्यावासिनं वीरमनरण्यं च जघ्निवान्

narendrāndharmasaṃsaktānbrāhmaṇāṃśca jighāṃsati || ayodhyāvāsinaṃ vīramanaraṇyaṃ ca jaghnivān

संग्रामे निहतस्तेन दशग्रीवं स शप्तवान् ।। उत्पत्स्यति कुले नीच पुरुषो मम वीर्यवान्

saṃgrāme nihatastena daśagrīvaṃ sa śaptavān || utpatsyati kule nīca puruṣo mama vīryavān

यस्तवादास्यति प्राणान्समरे समरप्रिय ।। युयुधे च तथा राज्ञा मांधात्रा रणशालिना

yastavādāsyati prāṇānsamare samarapriya || yuyudhe ca tathā rājñā māṃdhātrā raṇaśālinā

तत्रैनं वारयामास नारदो मुनिसत्तमः ।। मयूरस्य ततो यज्ञे भक्षयामास वै द्विजान्

tatrainaṃ vārayāmāsa nārado munisattamaḥ || mayūrasya tato yajñe bhakṣayāmāsa vai dvijān

इन्द्रो मयूररूपेण तस्माद्यज्ञादपाक्रमत् ।। मयूरस्य वरं प्रादान्मेघे वर्षति सर्वदा

indro mayūrarūpeṇa tasmādyajñādapākramat || mayūrasya varaṃ prādānmeghe varṣati sarvadā

गमिष्यस्यतुलां प्रीतिं मम नेत्रगणाकृतिम् ।। धारयिष्यसि लोकेऽस्मिन्कलापं सुमनोहरम्

gamiṣyasyatulāṃ prītiṃ mama netragaṇākṛtim || dhārayiṣyasi loke'sminkalāpaṃ sumanoharam

1.221.10

कृकलासस्य रूपेण धनाध्यक्षो व्यपाक्रमत् ।। वर्णं तस्य सुवर्णाभं सद्रव्यं च तथा शिरः

kṛkalāsasya rūpeṇa dhanādhyakṣo vyapākramat || varṇaṃ tasya suvarṇābhaṃ sadravyaṃ ca tathā śiraḥ

प्रादाद्द्वयममेयात्मा राजराजेन दानव ।। वरुणश्च तदा राजन्हंसरूपेण निर्गतः

prādāddvayamameyātmā rājarājena dānava || varuṇaśca tadā rājanhaṃsarūpeṇa nirgataḥ

हंसस्य च वरं प्रादात्तोये रतिमवाप्स्यसि ।। वर्णतश्चन्द्ररश्म्याभो भविष्यसि तथैव च

haṃsasya ca varaṃ prādāttoye ratimavāpsyasi || varṇataścandraraśmyābho bhaviṣyasi tathaiva ca

यमो वायसरूपेण तस्याद्यज्ञादपाकमत् ।। वायसस्य वरं प्रादादमरत्वं विना वधात्

yamo vāyasarūpeṇa tasyādyajñādapākamat || vāyasasya varaṃ prādādamaratvaṃ vinā vadhāt

युष्मद्दत्तेन चान्नेन घोरा मद्विषये स्थिताः ।। परां तृप्तिं गमिष्यन्ति तदा पुण्येन योक्ष्यसे

yuṣmaddattena cānnena ghorā madviṣaye sthitāḥ || parāṃ tṛptiṃ gamiṣyanti tadā puṇyena yokṣyase

वक्ष्यध्वं बलिदातॄणां दिग्देशगतचेष्टितैः ।। शुभाशुभं मनुष्याणां तत्रातिथ्यं भविष्यति

vakṣyadhvaṃ balidātṝṇāṃ digdeśagataceṣṭitaiḥ || śubhāśubhaṃ manuṣyāṇāṃ tatrātithyaṃ bhaviṣyati

वज्रतुण्डाश्च ये काका घोरा मद्विषये स्थिताः ।। बलिपिण्डाँश्च दातॄणां भविष्यन्ति ततः शिवम्

vajratuṇḍāśca ye kākā ghorā madviṣaye sthitāḥ || balipiṇḍām̐śca dātṝṇāṃ bhaviṣyanti tataḥ śivam

मरुत्तयज्ञे वित्रासं जनयित्वा दिवौकसाम् ।। बभ्राम वसुधां राजा राक्षसानां प्रतापवान्

maruttayajñe vitrāsaṃ janayitvā divaukasām || babhrāma vasudhāṃ rājā rākṣasānāṃ pratāpavān

ददर्श स तदा कन्यां तपस्यन्तीं महत्तपः ।। रूपेणाप्रतिमां लोके यौवने प्रथमे स्थिताम्

dadarśa sa tadā kanyāṃ tapasyantīṃ mahattapaḥ || rūpeṇāpratimāṃ loke yauvane prathame sthitām

दशग्रीवः स पप्रच्छ तां कन्यां लोकसुन्दरीम्।। का त्वं किमर्थं सुश्रोणि चास्थिता यौवने तपः

daśagrīvaḥ sa papraccha tāṃ kanyāṃ lokasundarīm|| kā tvaṃ kimarthaṃ suśroṇi cāsthitā yauvane tapaḥ

1.221.20

श्रुत्वा तस्य तु सा कन्या सत्यं वचनमब्रवीत् ।। बृहस्पतिसुतो विद्वान्पिता मम कुशध्वजः

śrutvā tasya tu sā kanyā satyaṃ vacanamabravīt || bṛhaspatisuto vidvānpitā mama kuśadhvajaḥ

वेदाभ्यासप्रवृत्तस्य तस्याहं नृपबान्धवा।। सुतापरा समुत्पन्ना तत्पत्न्या विदिता तथा

vedābhyāsapravṛttasya tasyāhaṃ nṛpabāndhavā|| sutāparā samutpannā tatpatnyā viditā tathā

नाम्ना वेदवतीत्येवं ख्याता लोकेषु राक्षस ।। विष्णोर्मयेयं दातव्या तस्यासीन्मे पितुर्मतिः

nāmnā vedavatītyevaṃ khyātā lokeṣu rākṣasa || viṣṇormayeyaṃ dātavyā tasyāsīnme piturmatiḥ

मद्याचना निरस्तेन दैत्यनाथेन शम्भुना ।। पिता मम हतो रात्रौ तमालिङ्ग्य विभावसुम्

madyācanā nirastena daityanāthena śambhunā || pitā mama hato rātrau tamāliṅgya vibhāvasum

प्रविष्टा जनयित्री मे यथाहं विधृता चिरम् ।। स्वर्गस्थस्य पितुः कामं साहं सत्यमभीप्सती

praviṣṭā janayitrī me yathāhaṃ vidhṛtā ciram || svargasthasya pituḥ kāmaṃ sāhaṃ satyamabhīpsatī

आराधयामि तपसा पत्यर्थं मधुसूदनम् ।। ततस्तामब्रवीद्रक्षो मा त्वं क्लेशे मतिं कृथाः

ārādhayāmi tapasā patyarthaṃ madhusūdanam || tatastāmabravīdrakṣo mā tvaṃ kleśe matiṃ kṛthāḥ

भवस्व मे वरारोहे भार्या त्रैलोक्यसुन्दरी ।। रूपस्य वयसश्चैव नानुरूपं तपस्तव

bhavasva me varārohe bhāryā trailokyasundarī || rūpasya vayasaścaiva nānurūpaṃ tapastava

त्वां कृत्वोपरतो मन्ये रूपं कृत्वा स विश्वकृत् ।। न हि रूपोपमा त्वन्या तथास्ति सदृशी यतः

tvāṃ kṛtvoparato manye rūpaṃ kṛtvā sa viśvakṛt || na hi rūpopamā tvanyā tathāsti sadṛśī yataḥ

संपूर्णकान्तिमत्सौम्यं वदनं ते वरानने ।। सकलंकेन चन्द्रेण कथमोपम्यमर्हति

saṃpūrṇakāntimatsaumyaṃ vadanaṃ te varānane || sakalaṃkena candreṇa kathamopamyamarhati

भव भूषणजातानां भूषणं त्वं शुचिस्मिते ।। वृणुष्व मां वरारोहे पतित्वे वरवर्णिनि

bhava bhūṣaṇajātānāṃ bhūṣaṇaṃ tvaṃ śucismite || vṛṇuṣva māṃ varārohe patitve varavarṇini

1.221.30

आक्रम्याक्रम्य लोकस्य प्रधाना या मया हृताः।। स्त्रियः कुरुष्व सर्वासां तासां स्वाम्यमनिन्दिते

ākramyākramya lokasya pradhānā yā mayā hṛtāḥ|| striyaḥ kuruṣva sarvāsāṃ tāsāṃ svāmyamanindite

जटामालाजिनधरी त्वमेवं रतिवर्धिनी ।। न जाने मण्डनां प्राप्य कथं भीरु भवि ष्यसि

jaṭāmālājinadharī tvamevaṃ rativardhinī || na jāne maṇḍanāṃ prāpya kathaṃ bhīru bhavi ṣyasi

रूपेण वयसा लक्ष्म्या तथैव गुणसम्पदा ।। विक्रमे मे वरारोहे न समो हि जनार्दनः

rūpeṇa vayasā lakṣmyā tathaiva guṇasampadā || vikrame me varārohe na samo hi janārdanaḥ

जन्म तस्य न जानन्ति परेभ्यो ये परे जनाः ।। तेन त्वमकुलीनेन किङ्करिष्यसि सुन्दरि

janma tasya na jānanti parebhyo ye pare janāḥ || tena tvamakulīnena kiṅkariṣyasi sundari

अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती सुराणां हितकाम्यया ।। हता येनानुवृत्तेन योषित्काव्या रणिः पुरा

anindraṃ lokamicchantī surāṇāṃ hitakāmyayā || hatā yenānuvṛttena yoṣitkāvyā raṇiḥ purā

पुराणा ये जगत्यस्मिँस्तेभ्यः पूर्वतराश्च ये ।। तेभ्योऽप्यति पुराणं तं भर्तारं कथमिच्छसि

purāṇā ye jagatyasmim̐stebhyaḥ pūrvatarāśca ye || tebhyo'pyati purāṇaṃ taṃ bhartāraṃ kathamicchasi

ब्रह्मणो वरदानेन यस्त्ववध्यो दिवौकसाम् ।। ते दैत्यनाथाः सबलाश्छद्मना तेन घातिताः

brahmaṇo varadānena yastvavadhyo divaukasām || te daityanāthāḥ sabalāśchadmanā tena ghātitāḥ

तत्प्रताप?निविष्टेन चेतसा रक्षसां श्रियम् ।। यो बिभर्त्यपि तां तेन किं करिष्यति भामिनि

tatpratāpa?niviṣṭena cetasā rakṣasāṃ śriyam || yo bibhartyapi tāṃ tena kiṃ kariṣyati bhāmini

वृद्धेभ्यो न श्रुतं तस्य त्वया रूपमनिन्दिते ।। विदितं सर्वलोकानां विश्वरूपधरस्त्वसौ

vṛddhebhyo na śrutaṃ tasya tvayā rūpamanindite || viditaṃ sarvalokānāṃ viśvarūpadharastvasau

शेषाहिभोगपर्यङ्के तेन त्वं शयिता सह ।। सविषैर्भोगनिश्वासैः परां ग्लानिमुपैष्यसि

śeṣāhibhogaparyaṅke tena tvaṃ śayitā saha || saviṣairbhoganiśvāsaiḥ parāṃ glānimupaiṣyasi

1.221.40

कण्ठग्रहेण निहतौ येन तौ मधुकैटभौ ।। कथं कण्ठग्रहं तस्य समुपैष्यसि सुन्दरि

kaṇṭhagraheṇa nihatau yena tau madhukaiṭabhau || kathaṃ kaṇṭhagrahaṃ tasya samupaiṣyasi sundari

हिरण्यकशिपुर्येन नखैरुत्कान्तजीवितः ।। कथं रत्यन्तरे तस्य नखाघातं सहिष्यसि

hiraṇyakaśipuryena nakhairutkāntajīvitaḥ || kathaṃ ratyantare tasya nakhāghātaṃ sahiṣyasi

तस्माद्भावं समुत्सृज्य चारुगात्रि जनार्दने ।। भजस्व भजमानं मां चिरं प्रीतिमवाप्नुहि ।। ४२ ।। ।। वेदवत्युवाच ।। गुणा एव सुरेशस्य दोषास्ते रजनीचर ।। जगत्प्रकाशका भानोरुलूकस्येव रश्मयः

tasmādbhāvaṃ samutsṛjya cārugātri janārdane || bhajasva bhajamānaṃ māṃ ciraṃ prītimavāpnuhi || 42 || || vedavatyuvāca || guṇā eva sureśasya doṣāste rajanīcara || jagatprakāśakā bhānorulūkasyeva raśmayaḥ

किं त्वया सह वादेन वरणीयः स मे प्रभुः ।। यादृशस्तादृशो वापि पतित्वे रजनीचर

kiṃ tvayā saha vādena varaṇīyaḥ sa me prabhuḥ || yādṛśastādṛśo vāpi patitve rajanīcara

इति वेदवतीवाक्यं श्रुत्वा कोपसमन्वितः ।। कामेन राक्षसेन्द्रन्तां केशपाशे परामृशत

iti vedavatīvākyaṃ śrutvā kopasamanvitaḥ || kāmena rākṣasendrantāṃ keśapāśe parāmṛśata

त्वया संधर्षिता पाप प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।। अयोनिजा भविष्यामि वधार्थं न तथा तव

tvayā saṃdharṣitā pāpa pravekṣyāmi hutāśanam || ayonijā bhaviṣyāmi vadhārthaṃ na tathā tava

एवमुक्त्वा चितां कृत्वा प्रविष्टा जातवेदसम्।। भूय सीता समुत्पन्ना जनकस्य महात्मनः

evamuktvā citāṃ kṛtvā praviṣṭā jātavedasam|| bhūya sītā samutpannā janakasya mahātmanaḥ

अयोनिजा महाभागा कर्षतो यज्ञमेदिनीम् ।। भर्तारं तपसा विष्णुं रामं लब्धवती यथा

ayonijā mahābhāgā karṣato yajñamedinīm || bhartāraṃ tapasā viṣṇuṃ rāmaṃ labdhavatī yathā

यस्या अर्थे स रामेण दशग्रीवो हतो रणे ।। लोकापवादभीतेन दशग्रीवगृहोषिता

yasyā arthe sa rāmeṇa daśagrīvo hato raṇe || lokāpavādabhītena daśagrīvagṛhoṣitā

1.221.50

अतः पत्नी परित्यक्ता सीता भूयो जनेश्वर ।। वाल्मीकेराश्रमे सा तु प्रसूता दारकद्वयम्

ataḥ patnī parityaktā sītā bhūyo janeśvara || vālmīkerāśrame sā tu prasūtā dārakadvayam

कुशं लवं च विक्रान्तौ ययोः सर्वाः क्रियाः कृताः ।। वाल्मीकिना महाभागौ वेदमध्यापिता यथा

kuśaṃ lavaṃ ca vikrāntau yayoḥ sarvāḥ kriyāḥ kṛtāḥ || vālmīkinā mahābhāgau vedamadhyāpitā yathā

प्रकर्षं च धनुर्वेदे पारं नीता तु तौ शिशू ।। वाल्मीकिना तथा कृत्वा रामस्य चरितं शुभम

prakarṣaṃ ca dhanurvede pāraṃ nītā tu tau śiśū || vālmīkinā tathā kṛtvā rāmasya caritaṃ śubhama

अध्यापितो विशालाक्षौ दारकौ प्रियदर्शनौ ।। अगायतां ततस्तौ तु रामयजे कुमाग्का

adhyāpito viśālākṣau dārakau priyadarśanau || agāyatāṃ tatastau tu rāmayaje kumāgkā

रामस्य चरितं कृत्स्नं रामस्य पुरतः स्थितौ ।। तस्मात्काव्यात्तु विज्ञाय पुत्रौ तौ प्रियदर्शनौ

rāmasya caritaṃ kṛtsnaṃ rāmasya purataḥ sthitau || tasmātkāvyāttu vijñāya putrau tau priyadarśanau

यज्ञे तां च तथाभूतामानयामाम सत्वरः ।। उवाच च वरारोहां प्रत्ययं कुरु मे शुभे

yajñe tāṃ ca tathābhūtāmānayāmāma satvaraḥ || uvāca ca varārohāṃ pratyayaṃ kuru me śubhe

रामस्य वचनं श्रुत्वा सीता वचनमब्रवीत ।। यथाऽहं राघवादन्यं मनसापि न कामये

rāmasya vacanaṃ śrutvā sītā vacanamabravīta || yathā'haṃ rāghavādanyaṃ manasāpi na kāmaye

तेन सत्येन मे देवी विवरं संप्रयच्छतु ।। एतस्मिन्नेव काले तु भुवं भित्त्वा समुत्थितम्

tena satyena me devī vivaraṃ saṃprayacchatu || etasminneva kāle tu bhuvaṃ bhittvā samutthitam

धृतं सिंहासनं नागैस्तत्रैनामुपवेशयत् ।। स्वयं वसुमती देवी पातालं सा ततो गता

dhṛtaṃ siṃhāsanaṃ nāgaistatraināmupaveśayat || svayaṃ vasumatī devī pātālaṃ sā tato gatā

अविच्छिन्नेन पतता पुष्पवर्णेन पार्थिव ।। तस्यां भूमिप्रविष्टायां राघवं क्रोधसंयुतम्

avicchinnena patatā puṣpavarṇena pārthiva || tasyāṃ bhūmipraviṣṭāyāṃ rāghavaṃ krodhasaṃyutam

1.221.60

सान्त्वयामास वै ब्रह्मा सर्वलोकनमस्र्कृतः ।। रामोऽपि कृत्वा सौवर्णीं सीतां पत्नीं यशस्विनीम्

sāntvayāmāsa vai brahmā sarvalokanamasrkṛtaḥ || rāmo'pi kṛtvā sauvarṇīṃ sītāṃ patnīṃ yaśasvinīm

ईजे यज्ञैर्बहुविधैः सह भातृभिरच्युतः ।। नापद्भयं न विधवा न च व्यालकृतं भयम

īje yajñairbahuvidhaiḥ saha bhātṛbhiracyutaḥ || nāpadbhayaṃ na vidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayama

न च व्याधिकृतं किञ्चिद्रामे राज्यं प्रशासति ।। आजानुबाहुर्धर्मात्मा सिंहस्कन्धो नरेश्वरः

na ca vyādhikṛtaṃ kiñcidrāme rājyaṃ praśāsati || ājānubāhurdharmātmā siṃhaskandho nareśvaraḥ

पृथ्वी ससागरां रामो धर्मेणान्वशिपत्प्रभुः ।। देवाश्च ऋषयश्चैव गन्धर्वाप्सरसां गणाः

pṛthvī sasāgarāṃ rāmo dharmeṇānvaśipatprabhuḥ || devāśca ṛṣayaścaiva gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

यक्षाश्च भूतानि तथा किन्नराश्चैव राक्षसाः ।। मानुष्याणां दर्शनं ते सौम्याः सन्तो ययुस्सदा

yakṣāśca bhūtāni tathā kinnarāścaiva rākṣasāḥ || mānuṣyāṇāṃ darśanaṃ te saumyāḥ santo yayussadā

यदर्थमेषा चरति गाथा लोके पुरातनी ।। आजानुबाहुः सिंहास्यः कम्बुग्रीवो महाबलः

yadarthameṣā carati gāthā loke purātanī || ājānubāhuḥ siṃhāsyaḥ kambugrīvo mahābalaḥ

सर्वभूतशरण्यश्च विष्णुर्मानुष्यतां गतः ।। सत्यवाननृशंसश्च जातो भक्तजनप्रियः

sarvabhūtaśaraṇyaśca viṣṇurmānuṣyatāṃ gataḥ || satyavānanṛśaṃsaśca jāto bhaktajanapriyaḥ

धृतियुक्तो दयाशीलो धर्मयुक्तो जितेन्द्रियः ।। मितवागपि कार्येषु वक्ता वाचस्पतेः समः

dhṛtiyukto dayāśīlo dharmayukto jitendriyaḥ || mitavāgapi kāryeṣu vaktā vācaspateḥ samaḥ

वीर्यवान्न च वीर्येण महता तेन विस्मितः ।। तेजसा भास्कग्समः क्षमया पृथिवीसमः

vīryavānna ca vīryeṇa mahatā tena vismitaḥ || tejasā bhāskagsamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ

महेश्वरसमः क्रोधे नीतावुशनसा समः ।। एवं सर्वेषु भूतेषु गुणैर्दाशरथिर्बभौ

maheśvarasamaḥ krodhe nītāvuśanasā samaḥ || evaṃ sarveṣu bhūteṣu guṇairdāśarathirbabhau

1.221.70

वर्णानामाश्रमाणां च न साङ्कर्यं नृपोत्तमे ।। धर्मिष्ठाश्च जनाः सर्वे रामे राज्यं प्रशासति

varṇānāmāśramāṇāṃ ca na sāṅkaryaṃ nṛpottame || dharmiṣṭhāśca janāḥ sarve rāme rājyaṃ praśāsati

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थः किञ्चिदस्पृशत ।। नाकालवर्षी पर्जन्यः सर्वसस्यधरा धरा ।। जनानुरागश्च महान्रामस्य विदितात्मनः

nirdasyurabhavalloko nānarthaḥ kiñcidaspṛśata || nākālavarṣī parjanyaḥ sarvasasyadharā dharā || janānurāgaśca mahānrāmasya viditātmanaḥ

न ते क्षमं तेन नरेन्द्रचन्द्र वैरं महात्मा स तु लोकपूज्यः ।। तस्यास्त्रवेगस्य रणे च वेगं सोढुं न शक्तास्त्रिदशाः सशक्राः

na te kṣamaṃ tena narendracandra vairaṃ mahātmā sa tu lokapūjyaḥ || tasyāstravegasya raṇe ca vegaṃ soḍhuṃ na śaktāstridaśāḥ saśakrāḥ

221

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये रावणस्य भूर्लोकविजयं नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye rāvaṇasya bhūrlokavijayaṃ nāmaikaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। वह्निप्रविष्टां संप्रेक्ष्य तदा वेदवतीं द्विज ।। किं चकार महातेजा दशग्रीवः प्रतापवान्

śailūṣa uvāca || vahnipraviṣṭāṃ saṃprekṣya tadā vedavatīṃ dvija || kiṃ cakāra mahātejā daśagrīvaḥ pratāpavān

नाडायन उवाच।। जगाम स तदा लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ।। तत्रस्थं प्रेरयामास दूतं धनपतिः स्वयम्

nāḍāyana uvāca|| jagāma sa tadā laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || tatrasthaṃ prerayāmāsa dūtaṃ dhanapatiḥ svayam

अकार्याद्विनिवर्तस्व सुरैस्ते चिन्त्यते वधः ।। दूतस्य वचनं श्रुत्वा दूतं हत्वा निशाचरः

akāryādvinivartasva suraiste cintyate vadhaḥ || dūtasya vacanaṃ śrutvā dūtaṃ hatvā niśācaraḥ

गत्वा विजिग्ये धनदं विजहाराऽस्य पुष्पकम् ।। पुष्पकेण विमानेन कैलासं स तदा ययौ

gatvā vijigye dhanadaṃ vijahārā'sya puṣpakam || puṣpakeṇa vimānena kailāsaṃ sa tadā yayau

पुष्पकस्य गतिं रुद्धां तत्र वीक्ष्य निशाचरः ।। ददर्श शैलशृङ्गस्थं नन्दिनं वानराकृतिम्

puṣpakasya gatiṃ ruddhāṃ tatra vīkṣya niśācaraḥ || dadarśa śailaśṛṅgasthaṃ nandinaṃ vānarākṛtim

तं दृष्ट्वा मुमुचे हासं नन्दी तं शप्तवांस्ततः ।। गिरावस्मिन्दशग्रीव स्वयं क्रीडति शङ्करः

taṃ dṛṣṭvā mumuce hāsaṃ nandī taṃ śaptavāṃstataḥ || girāvasmindaśagrīva svayaṃ krīḍati śaṅkaraḥ

विमानेन यदा तस्य समीपमुपयास्यसि।। करोषि चावहास्यं मां तस्माच्छप्स्याम्यहं तव

vimānena yadā tasya samīpamupayāsyasi|| karoṣi cāvahāsyaṃ māṃ tasmācchapsyāmyahaṃ tava

मद्वक्त्रसदृशा घोराः पुलहस्य प्रजापतेः ।। उत्पत्स्यन्ति कुले भीमाः क्षयार्थं वानरास्तव

madvaktrasadṛśā ghorāḥ pulahasya prajāpateḥ || utpatsyanti kule bhīmāḥ kṣayārthaṃ vānarāstava

श्रुत्वैनं नन्दिनो वाक्यं सकैलासं त्रिलोचनम् ।। नेतुकामस्तदा लङ्कां भुजाञ्चिक्षेप पर्वते

śrutvainaṃ nandino vākyaṃ sakailāsaṃ trilocanam || netukāmastadā laṅkāṃ bhujāñcikṣepa parvate

1.222.10

पौलस्त्यभुजसंक्षुब्धकैलासचलितासना ।। जग्राह निर्भरं कण्ठे तदोमा त्रिपुरान्तकम्

paulastyabhujasaṃkṣubdhakailāsacalitāsanā || jagrāha nirbharaṃ kaṇṭhe tadomā tripurāntakam

ततो गर्जन्महादेवो देवानां प्रवरो हरः ।। पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया

tato garjanmahādevo devānāṃ pravaro haraḥ || pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां रुजया तथा ।। मुक्तो विरावः सुमहांस्त्रैलोक्यं येन रावितम्

rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ rujayā tathā || mukto virāvaḥ sumahāṃstrailokyaṃ yena rāvitam

मेनिरे वक्त्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षयम् ।। आसनेभ्यः प्रचलिता देवाः शक्रपुरोगमाः

menire vaktraniṣpeṣaṃ tasyāmātyā yugakṣayam || āsanebhyaḥ pracalitā devāḥ śakrapurogamāḥ

तेन शब्देन वित्रस्ता सुतरां पर्वतात्मजा ।। हरस्यालिङ्गनं चक्रे भयलोलेक्षणा भृशम्

tena śabdena vitrastā sutarāṃ parvatātmajā || harasyāliṅganaṃ cakre bhayalolekṣaṇā bhṛśam

अकृत्रिमालिङ्गनजां प्रीतिं प्राप्य तदा हरः ।। मुक्त्वा चास्य भुजान्राजन्प्राह वाक्यं दशाननम्

akṛtrimāliṅganajāṃ prītiṃ prāpya tadā haraḥ || muktvā cāsya bhujānrājanprāha vākyaṃ daśānanam

प्रीतोऽस्मि तव वीर्यैश्च शौण्डीर्यैश्च दशानन ।। यस्मादराक्षसो रावस्त्वया मुक्तो भयङ्करः

prīto'smi tava vīryaiśca śauṇḍīryaiśca daśānana || yasmādarākṣaso rāvastvayā mukto bhayaṅkaraḥ

तस्मात्त्वं रावणो नाम भविष्यसि जगत्त्रये ।। ततः प्रभृति राजेन्द्र रावणो लोकरावणः

tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma bhaviṣyasi jagattraye || tataḥ prabhṛti rājendra rāvaṇo lokarāvaṇaḥ

शातकुम्भमयं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ।। सम्पूजयति राजेन्द्र नित्यं श्रद्धासमन्वितः

śātakumbhamayaṃ liṅgaṃ devadevasya śūlinaḥ || sampūjayati rājendra nityaṃ śraddhāsamanvitaḥ

यत्रयत्र यथा याति तत्रतत्रास्य पार्थिव ।। सौवर्णं तस्य देवस्य लिङ्गं तदनु नीयते

yatrayatra yathā yāti tatratatrāsya pārthiva || sauvarṇaṃ tasya devasya liṅgaṃ tadanu nīyate

1.222.20

ततस्तु रावणो राजा ययौ संयमनीं पुरीम् ।। युयुधे कालपाशेभ्यो यागैश्च सह मृत्युना

tatastu rāvaṇo rājā yayau saṃyamanīṃ purīm || yuyudhe kālapāśebhyo yāgaiśca saha mṛtyunā

जित्वा पितृगणांश्चैव मोक्षयित्वा च नारकान् ।। यमेन युयुधे सार्धं क्रोधाद्वैवस्तस्ततः

jitvā pitṛgaṇāṃścaiva mokṣayitvā ca nārakān || yamena yuyudhe sārdhaṃ krodhādvaivastastataḥ

हन्तुमिच्छन्महीपाल दण्डास्त्रेण निशाचरम्।। वारयामास तं ब्रह्मा वाक्यं चेदमुवाच ह

hantumicchanmahīpāla daṇḍāstreṇa niśācaram|| vārayāmāsa taṃ brahmā vākyaṃ cedamuvāca ha

अमोघस्तव दण्डोयमवध्यश्चैव रावणः ।। एकस्मिन्नपि निष्क्रान्ते भूयामनृतवागहम्

amoghastava daṇḍoyamavadhyaścaiva rāvaṇaḥ || ekasminnapi niṣkrānte bhūyāmanṛtavāgaham

पितामहवचः श्रुत्वा देवस्सोऽन्तर्दधे ततः ।। रावणः सह सैन्येन ययौ कैलासपर्वतम्

pitāmahavacaḥ śrutvā devasso'ntardadhe tataḥ || rāvaṇaḥ saha sainyena yayau kailāsaparvatam

उवास शर्वरीं तत्र योद्धुकामो दिवालयैः ।। स तु चन्द्रोदये रात्रौ भ्रातृपुत्राभिसारिकाम्

uvāsa śarvarīṃ tatra yoddhukāmo divālayaiḥ || sa tu candrodaye rātrau bhrātṛputrābhisārikām

ददर्श रम्भां राजन्तीं मेघस्येव शतह्रदाम् ।। अकामां कामसंतप्तो विध्वंस्य सुरयोषितम्

dadarśa rambhāṃ rājantīṃ meghasyeva śatahradām || akāmāṃ kāmasaṃtapto vidhvaṃsya surayoṣitam

अद्यप्रभृति मूर्धा ते शतधा तु गमिष्यति ।। प्रभातसमये गत्वा सुरसद्म स राक्षसः

adyaprabhṛti mūrdhā te śatadhā tu gamiṣyati || prabhātasamaye gatvā surasadma sa rākṣasaḥ

मेघनादेन सहितः कुम्भकर्णेन रक्षसा ।। देवानां कदनं चक्रे तथान्ये राक्षसोत्तमैः

meghanādena sahitaḥ kumbhakarṇena rakṣasā || devānāṃ kadanaṃ cakre tathānye rākṣasottamaiḥ

तस्मिन्रणमुखे घोरो सावित्रेण तदाऽनघ ।। सुमाली निहतः संख्ये रावणस्यार्भको बलात

tasminraṇamukhe ghoro sāvitreṇa tadā'nagha || sumālī nihataḥ saṃkhye rāvaṇasyārbhako balāta

1.222.30

अजेयान्राक्षसाञ्ज्ञात्वा पुलोमा नाम दानवः ।। जयन्तमिन्द्रतनयं दौहित्रं स्वं रणाजिरात्

ajeyānrākṣasāñjñātvā pulomā nāma dānavaḥ || jayantamindratanayaṃ dauhitraṃ svaṃ raṇājirāt

रक्षार्थमनयच्छ्रीमान्स्वगृहं वसुधातले ।। अपश्यमानं पुत्रं स्वं शक्रं विह्वलचेतसम्

rakṣārthamanayacchrīmānsvagṛhaṃ vasudhātale || apaśyamānaṃ putraṃ svaṃ śakraṃ vihvalacetasam

बबन्ध मेघनादस्तु ब्रह्मलव्धवरः शनैः ।। अनयच्च तथा लङ्कां ततो देवः पितामहः

babandha meghanādastu brahmalavdhavaraḥ śanaiḥ || anayacca tathā laṅkāṃ tato devaḥ pitāmahaḥ

गत्वा तं मोचयामास शक्रं त्रिभुवनेश्वरम् ।। मेघनादस्य चास्त्राणि मायाश्च विविधास्तथा

gatvā taṃ mocayāmāsa śakraṃ tribhuvaneśvaram || meghanādasya cāstrāṇi māyāśca vividhāstathā

अमरत्वं तदा प्रादाद्वह्निकर्मान्तरं विना ।। नाम चक्रे तदा चास्य शक्रजित्त्वं भविष्यसि

amaratvaṃ tadā prādādvahnikarmāntaraṃ vinā || nāma cakre tadā cāsya śakrajittvaṃ bhaviṣyasi

मेघनादं सान्त्वयित्वा मोचयित्वा शतक्रतुम् ।। उवाच भगवान्ब्रह्मा देवं दशशतेक्षणम्

meghanādaṃ sāntvayitvā mocayitvā śatakratum || uvāca bhagavānbrahmā devaṃ daśaśatekṣaṇam

गौतमस्य प्रिया भार्या मनसा निर्मिता मया ।। रूपेणाप्रतिमा शक्र त्वया विध्वंसिता यदा

gautamasya priyā bhāryā manasā nirmitā mayā || rūpeṇāpratimā śakra tvayā vidhvaṃsitā yadā

तदा गौतमशापेन विफलत्वं गतः स्वयम् ।। देवैः कृतस्त्वं सम्भूय शेपस्तम्भः पुरन्दर

tadā gautamaśāpena viphalatvaṃ gataḥ svayam || devaiḥ kṛtastvaṃ sambhūya śepastambhaḥ purandara

अहल्या च तदा शप्ता गौतमेन महात्मना ।। अदृश्या सर्वभूतानां विचरिष्यसि दुःखिता

ahalyā ca tadā śaptā gautamena mahātmanā || adṛśyā sarvabhūtānāṃ vicariṣyasi duḥkhitā

परदाररतश्चासौ द्वे पापं समवाप्स्यति ।। तेन शापेन संयोगा परदारैश्च वासव

paradārarataścāsau dve pāpaṃ samavāpsyati || tena śāpena saṃyogā paradāraiśca vāsava

1.222.40

बन्धनं तत्त्वया प्राप्तं तस्य पापस्य कर्मणः ।। फलात्त्रिभुवनश्रेष्ठ समरेषु पराजयम्

bandhanaṃ tattvayā prāptaṃ tasya pāpasya karmaṇaḥ || phalāttribhuvanaśreṣṭha samareṣu parājayam

तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ त्पालयस्व जगत्त्रयम् ।। धर्मो धारयते लोकान्यतो धर्मस्ततो जयः

tasmāddharmeṇa dharmajña tpālayasva jagattrayam || dharmo dhārayate lokānyato dharmastato jayaḥ

गते स्वलोकं भुवनप्रधानं पद्मोद्भवे दानवपूगहर्ता ।। त्रिविष्टपं प्राप्य शशास राज्यं महानुभावस्त्रिदशाधिनाथः

gate svalokaṃ bhuvanapradhānaṃ padmodbhave dānavapūgahartā || triviṣṭapaṃ prāpya śaśāsa rājyaṃ mahānubhāvastridaśādhināthaḥ

222

इति श्रीविप्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे स्वर्गविजयो नाम द्वाविंशत्युत्तर द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīvipṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde svargavijayo nāma dvāviṃśatyuttara dviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। ।। पातालविजयं तस्य रावणस्य महात्मनः ।। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तत्र कौतूहलं हि मे

śailūṣa uvāca || || pātālavijayaṃ tasya rāvaṇasya mahātmanaḥ || śrotumicchāmi tattvena tatra kautūhalaṃ hi me

नाडायन उवाच ।। ततः स गत्वा पातालं युयुधे दैत्यसत्तमैः ।। कालखञ्जैर्महाभागैः कालकेयैश्च दारुणैः

nāḍāyana uvāca || tataḥ sa gatvā pātālaṃ yuyudhe daityasattamaiḥ || kālakhañjairmahābhāgaiḥ kālakeyaiśca dāruṇaiḥ

निवात कवचैश्चैव संवत्सरमतन्द्रितः ।। पतिं शूर्पणखायास्तु विद्युज्जिह्वं तु दानवम्

nivāta kavacaiścaiva saṃvatsaramatandritaḥ || patiṃ śūrpaṇakhāyāstu vidyujjihvaṃ tu dānavam

अजावक्त्रवतस्तत्र जघान रणगर्वितम् ।। तत्रागम्य तदा ब्रह्मा निवातकवचैः सह

ajāvaktravatastatra jaghāna raṇagarvitam || tatrāgamya tadā brahmā nivātakavacaiḥ saha

चकार सख्यं सर्वात्मा दशग्रीवस्य रक्षसः ।। ततस्तु युयुधे नागैर्घोररूपैर्विषोल्बणैः

cakāra sakhyaṃ sarvātmā daśagrīvasya rakṣasaḥ || tatastu yuyudhe nāgairghorarūpairviṣolbaṇaiḥ

वशी कृत्त्वा ततो नागान्वरुणस्य पुरं ययौ ।। ब्रह्मलोकगते राजन्वरुणे सुमहात्मनि

vaśī kṛttvā tato nāgānvaruṇasya puraṃ yayau || brahmalokagate rājanvaruṇe sumahātmani

पुष्करः प्रददौ युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।। वरुणस्य सुतः श्रीमाञ्जामाता बलिनस्तथा

puṣkaraḥ pradadau yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || varuṇasya sutaḥ śrīmāñjāmātā balinastathā

सोमपुत्र्या महाराज ज्योत्स्नया यः स्वयं वृतः ।। अर्थशास्त्रं विजानाति यः समग्रं महायशाः

somaputryā mahārāja jyotsnayā yaḥ svayaṃ vṛtaḥ || arthaśāstraṃ vijānāti yaḥ samagraṃ mahāyaśāḥ

अस्त्रग्रामं समग्रं च तथा शस्त्राण्यनेकशः ।। रूपदाक्षिण्यलावण्यधर्मचर्यैः समन्विते

astragrāmaṃ samagraṃ ca tathā śastrāṇyanekaśaḥ || rūpadākṣiṇyalāvaṇyadharmacaryaiḥ samanvite

1.223.10

बले शौर्ये तथा दाने तुल्यो यस्य न विद्यते ।। भ्रातृभिर्भ्रातृपुत्रैश्च सैन्येन महता यथा

bale śaurye tathā dāne tulyo yasya na vidyate || bhrātṛbhirbhrātṛputraiśca sainyena mahatā yathā

दत्त्वा युद्धं महाघोरं सान्त्वयामास राक्षसम् ।। ततः स नगरं जित्वा वरुणं सुमहाबलम्

dattvā yuddhaṃ mahāghoraṃ sāntvayāmāsa rākṣasam || tataḥ sa nagaraṃ jitvā varuṇaṃ sumahābalam

सैन्यैर्विश्रवसः पुत्रो मानुष्यं पुनरागतः ।। किष्किन्धां स ततो गत्वा पुरीं वानरपालिताम्

sainyairviśravasaḥ putro mānuṣyaṃ punarāgataḥ || kiṣkindhāṃ sa tato gatvā purīṃ vānarapālitām

पप्रच्छ वानरांश्चैव क्वासौ वाली महाबलः ।। तं जगाद महातेजा तारो गहनगोचरः

papraccha vānarāṃścaiva kvāsau vālī mahābalaḥ || taṃ jagāda mahātejā tāro gahanagocaraḥ

किं स्यात्ते वालिना कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।। रावण उवाच ।। युद्धातिथ्यमहं तस्मात्प्रार्थयामि वलीमुखात

kiṃ syātte vālinā kāryaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ || rāvaṇa uvāca || yuddhātithyamahaṃ tasmātprārthayāmi valīmukhāta

बलवाञ्श्रूयते राजा जिज्ञासा तस्य मे बले ।। तार उवाच ।। जिज्ञासितो यदा वाली त्वत्तोऽन्यैर्बलवत्तरैः

balavāñśrūyate rājā jijñāsā tasya me bale || tāra uvāca || jijñāsito yadā vālī tvatto'nyairbalavattaraiḥ

निहताः शतशस्तेन त्वत्तो वीर्यबलाधिकाः । इदानीमेव निहतो दुन्दुभिस्तेन राक्षसः

nihatāḥ śataśastena tvatto vīryabalādhikāḥ | idānīmeva nihato dundubhistena rākṣasaḥ

प्रविश्य विवरं घोरं मायावी तेन घातितः ।। बिले प्रविष्टस्य तदा राजन्संवत्सरसं गतम्

praviśya vivaraṃ ghoraṃ māyāvī tena ghātitaḥ || bile praviṣṭasya tadā rājansaṃvatsarasaṃ gatam

सुग्रीवेण तदा तस्य द्वारं पिहितमात्मना ।। स तु संवत्सरस्यान्ते हत्वा मायाविनं रणे

sugrīveṇa tadā tasya dvāraṃ pihitamātmanā || sa tu saṃvatsarasyānte hatvā māyāvinaṃ raṇe

ददर्श राजन्सुग्रीवं किष्किन्धायां तदाऽनुजम् ।। स्वपत्न्या रुमया सार्धं वालिपत्न्या च तारया

dadarśa rājansugrīvaṃ kiṣkindhāyāṃ tadā'nujam || svapatnyā rumayā sārdhaṃ vālipatnyā ca tārayā

1.223.20

क्रीडमानं यथा शक्रं क्रोधस्य वशमन्वगात् ।। रुमां तारां तथा हृत्वा तेन निर्वासितस्त्वसौ

krīḍamānaṃ yathā śakraṃ krodhasya vaśamanvagāt || rumāṃ tārāṃ tathā hṛtvā tena nirvāsitastvasau

निर्वासिते तु सुग्रीवे पश्चात्ताप समन्वितः ।। हन्तुकामस्तु सुग्रीवं वाली पर्यचरन्महीम्

nirvāsite tu sugrīve paścāttāpa samanvitaḥ || hantukāmastu sugrīvaṃ vālī paryacaranmahīm

तदा वालिभयत्रस्तः सुग्रीवोऽपि पलायितः ।। न स लेभे सदा त्राणं तदा सस्मार राक्षसम्

tadā vālibhayatrastaḥ sugrīvo'pi palāyitaḥ || na sa lebhe sadā trāṇaṃ tadā sasmāra rākṣasam

मतङ्गशापं राजेन्द्र वालिनः स तथा स्वयम् ।। हत्वा तु दुन्दुभिं वाली पादाडुष्ठेन योजयत्

mataṅgaśāpaṃ rājendra vālinaḥ sa tathā svayam || hatvā tu dundubhiṃ vālī pādāḍuṣṭhena yojayat

चिक्षेप राक्षसश्रेष्ठं मतङ्गस्याश्रमं प्रति ।। मतङ्गस्याश्रमं दृष्ट्वा रुधिरेण समन्वितम्

cikṣepa rākṣasaśreṣṭhaṃ mataṅgasyāśramaṃ prati || mataṅgasyāśramaṃ dṛṣṭvā rudhireṇa samanvitam

शशाप वालिनं रोषात्तस्यास्मिन्मे महद्वने ।। सद्यः प्रविष्टमात्रस्य जीवितं न भविष्यति

śaśāpa vālinaṃ roṣāttasyāsminme mahadvane || sadyaḥ praviṣṭamātrasya jīvitaṃ na bhaviṣyati

अगम्यं वालिनो ज्ञात्वा मतङ्गस्य महद्वनम् ।। चतुर्भिः सचिवैः सार्धं सुग्रीवस्तमुपाश्रितः

agamyaṃ vālino jñātvā mataṅgasya mahadvanam || caturbhiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ sugrīvastamupāśritaḥ

नलेन राजन्नीलेन तारेण च हनूमता ।। हनूमान्सचिवस्तस्य देवानामपि निर्भयः

nalena rājannīlena tāreṇa ca hanūmatā || hanūmānsacivastasya devānāmapi nirbhayaḥ

जातमात्रस्तु यो बाल्ये वीक्ष्य सूर्यं खमाप्लुतः ।। भक्ष्यार्थी तस्य पार्श्वस्थं राहुं दृष्ट्वा निशाचरम्

jātamātrastu yo bālye vīkṣya sūryaṃ khamāplutaḥ || bhakṣyārthī tasya pārśvasthaṃ rāhuṃ dṛṣṭvā niśācaram

सूर्यमुत्सृज्य भक्ष्यार्थी तदा राहुं प्रदुद्रुवे ।। राहुर्जगाम शरणं भयाद्भीतं च वासवम्

sūryamutsṛjya bhakṣyārthī tadā rāhuṃ pradudruve || rāhurjagāma śaraṇaṃ bhayādbhītaṃ ca vāsavam

1.223.30

तस्यानु प्रययावेव स तु बालो महाबलः ।। स ददर्श महाकायं तदा शक्रस्य दन्तिनम्

tasyānu prayayāveva sa tu bālo mahābalaḥ || sa dadarśa mahākāyaṃ tadā śakrasya dantinam

तं प्रदुद्राव भक्ष्यार्थी सशक्रं कुञ्जरोत्तमम् ।। प्राहरत्त्वरया वज्रं ततस्तस्य सुराधिपः

taṃ pradudrāva bhakṣyārthī saśakraṃ kuñjarottamam || prāharattvarayā vajraṃ tatastasya surādhipaḥ

तस्य वज्रप्रहारेण वामो हनुरभज्यत ।। हनुमानिति तेनास्य नाम चक्रे पितामहः

tasya vajraprahāreṇa vāmo hanurabhajyata || hanumāniti tenāsya nāma cakre pitāmahaḥ

क्रुद्धं च जगतां वायुं सान्त्वयित्वा पितामहः ।। वरेण च्छन्दयामास हनुमन्तं महाबलम्

kruddhaṃ ca jagatāṃ vāyuṃ sāntvayitvā pitāmahaḥ || vareṇa cchandayāmāsa hanumantaṃ mahābalam

सर्वैर्देवगणैः सापि लोकानां हितकाम्यया ।। अजरामरतां तस्य अजेयत्वं तथा रणे

sarvairdevagaṇaiḥ sāpi lokānāṃ hitakāmyayā || ajarāmaratāṃ tasya ajeyatvaṃ tathā raṇe

प्रददुर्देवताः सर्वे बलं चाप्रतिमं तथा ।। स्वयं भगवता तस्य सूर्येण सुमहात्मना

pradadurdevatāḥ sarve balaṃ cāpratimaṃ tathā || svayaṃ bhagavatā tasya sūryeṇa sumahātmanā

1.225

------ -- - - - -

... ...विनायकं तु तुष्टाव ततः शम्भुस्त्रिलोकधृक् ।। पुराणां सङ्गमार्थाय अविद्येनेति मानद

... ...vināyakaṃ tu tuṣṭāva tataḥ śambhustrilokadhṛk || purāṇāṃ saṅgamārthāya avidyeneti mānada

शङ्कर उवाच ।। नमस्यामि महाबाहुं देवदेवं गणेश्वरम् ।। हस्तिवक्त्रं महाकायं व्याघ्रचर्माम्बरच्छदम्

śaṅkara uvāca || namasyāmi mahābāhuṃ devadevaṃ gaṇeśvaram || hastivaktraṃ mahākāyaṃ vyāghracarmāmbaracchadam

चन्द्ररश्मिप्रतीकाशं चारुदंष्ट्रोज्वलाननम् ।। भक्तानां विघ्नशमनं सुराद्यं पार्वतीसुतम्

candraraśmipratīkāśaṃ cārudaṃṣṭrojvalānanam || bhaktānāṃ vighnaśamanaṃ surādyaṃ pārvatīsutam

परश्वधधरं वीरमक्षमाला विभूषितम् ।। ब्रह्मण्यं वरदं सौम्यं विघ्नानां पतिमूर्जितम्

paraśvadhadharaṃ vīramakṣamālā vibhūṣitam || brahmaṇyaṃ varadaṃ saumyaṃ vighnānāṃ patimūrjitam

पीनास्यं लम्बजठरं हारभारार्पितोदरम् ।। अष्टमी च चतुर्थी च वृता येन चतुर्दशी

pīnāsyaṃ lambajaṭharaṃ hārabhārārpitodaram || aṣṭamī ca caturthī ca vṛtā yena caturdaśī

कुल्माषोत्क्लोपिकापूपैर्मोदकैरोदनेन च ।। पूजयन्ति जना लोके धूपमाल्याऽनुलेपनैः

kulmāṣotklopikāpūpairmodakairodanena ca || pūjayanti janā loke dhūpamālyā'nulepanaiḥ

स्वस्तिवाचनकैश्चैव तेषां नास्तीह दुर्लभम् ।। पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी धनमुत्तमम्

svastivācanakaiścaiva teṣāṃ nāstīha durlabham || putrārthī labhate putrāndhanārthī dhanamuttamam

व्याधितश्च तथारोग्यं बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। त्वां तु संपूजयित्वा वै वरदं कामरूपिणम्

vyādhitaśca tathārogyaṃ baddho mucyeta bandhanāt || tvāṃ tu saṃpūjayitvā vai varadaṃ kāmarūpiṇam

इष्टान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। यश्चाधीते स्तवमिमं तव नित्यं गणेश्वर

iṣṭānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || yaścādhīte stavamimaṃ tava nityaṃ gaṇeśvara

1.225.10

तस्यापि सर्वकामानां सदा दाता भविष्यसि ।। नाडायन उवाच ।। इत्येवं संस्तुतः श्रीमाञ्शंकरेण विनायकः

tasyāpi sarvakāmānāṃ sadā dātā bhaviṣyasi || nāḍāyana uvāca || ityevaṃ saṃstutaḥ śrīmāñśaṃkareṇa vināyakaḥ

एकस्थानगतं चक्रे विना विघ्नं पुरत्रयम् ।। एकस्थं त्रिपुरं विष्णुः शराग्रस्थो धनुश्च्युतः ।। शंकरप्रेरितः शीघ्रं तदा चक्रे स भस्मसात्

ekasthānagataṃ cakre vinā vighnaṃ puratrayam || ekasthaṃ tripuraṃ viṣṇuḥ śarāgrastho dhanuścyutaḥ || śaṃkarapreritaḥ śīghraṃ tadā cakre sa bhasmasāt

पुरत्रये देववरेण तेन विनिर्मितेऽभूज्जगतां प्रहर्षः ।। जग्मुस्तदा देवगणाः प्रहष्टाः स्थानानि राजेन्द्र तथा स्वकानि

puratraye devavareṇa tena vinirmite'bhūjjagatāṃ praharṣaḥ || jagmustadā devagaṇāḥ prahaṣṭāḥ sthānāni rājendra tathā svakāni

225

इति श्रीविप्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये त्रिपुरदाहवर्णनो नाम पंचविशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīvipṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye tripuradāhavarṇano nāma paṃcaviśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २२६-२३०

नाडायन उवाच ।। ।। तस्यैव देवदेवस्य शृणु कर्मेदमुत्तमम ।। आसीद्दैत्योन्धको नाम भिन्नाञ्जनचयोपमः

nāḍāyana uvāca || || tasyaiva devadevasya śṛṇu karmedamuttamama || āsīddaityondhako nāma bhinnāñjanacayopamaḥ

तपसा महता युक्तस्त्ववध्यश्च दिवौकसाम् ।। स कदाचिन्महादेवं पार्वत्या सहितं प्रभुम्

tapasā mahatā yuktastvavadhyaśca divaukasām || sa kadācinmahādevaṃ pārvatyā sahitaṃ prabhum

क्रीडमानं तदा दृष्ट्वा हर्तुं देवीं प्रचक्रमे ।। तस्य युद्धं तदा घोरमभवत्सह शंभुना

krīḍamānaṃ tadā dṛṣṭvā hartuṃ devīṃ pracakrame || tasya yuddhaṃ tadā ghoramabhavatsaha śaṃbhunā

रुद्रवर्णविनिर्भेदे रुधिरादन्धकस्य तु ।। अंधकाश्च समुत्पन्ना शतशोथ सहस्रशः

rudravarṇavinirbhede rudhirādandhakasya tu || aṃdhakāśca samutpannā śataśotha sahasraśaḥ

तेषां च दार्यमाणानां रुधिरादपरे पुनः

teṣāṃ ca dāryamāṇānāṃ rudhirādapare punaḥ

बभूवुरंधका घोरा यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ।। एवं मायाविनं दृष्ट्वा देवदेवस्तदान्धकम्

babhūvuraṃdhakā ghorā yairvyāptamakhilaṃ jagat || evaṃ māyāvinaṃ dṛṣṭvā devadevastadāndhakam

पानार्थमंधकास्रस्य ससृजे मातरस्तथा ।। माहेश्वरीं तथा ब्राह्मीं कौबेरीं चानलीं तथा

pānārthamaṃdhakāsrasya sasṛje mātarastathā || māheśvarīṃ tathā brāhmīṃ kauberīṃ cānalīṃ tathā

सौपर्णीमथ वा यव्यां शाक्रीं वै नैर्ऋतीं तथा ।। सौरीं सौम्यं शिवां दूतीं चामुंडामथ वारुणीम्

sauparṇīmatha vā yavyāṃ śākrīṃ vai nairṛtīṃ tathā || saurīṃ saumyaṃ śivāṃ dūtīṃ cāmuṃḍāmatha vāruṇīm

वाराहीं नारसिंहीं च वैष्णवीं च ललत्थिकाम् ।। शतानन्दां भगानन्दां पिच्छिलां भगमालिनीम्

vārāhīṃ nārasiṃhīṃ ca vaiṣṇavīṃ ca lalatthikām || śatānandāṃ bhagānandāṃ picchilāṃ bhagamālinīm

1.226.10

बलामतिबलां रक्तां सुरभीं मुखमुण्डिकाम् ।। मातृनन्दां सुनन्दां च विडालीं शाकुनीं तथा

balāmatibalāṃ raktāṃ surabhīṃ mukhamuṇḍikām || mātṛnandāṃ sunandāṃ ca viḍālīṃ śākunīṃ tathā

रेवतीं च महारक्तां तथैव पिलिपिच्छिकाम् ।। जयां च विजयां चैव जयन्तीं चापराजिताम्

revatīṃ ca mahāraktāṃ tathaiva pilipicchikām || jayāṃ ca vijayāṃ caiva jayantīṃ cāparājitām

कालीं चैव महाकालीं कालदूतीं तथैव च ।। सुभगां दुर्भगां चैव करालीं देहनीं तथा

kālīṃ caiva mahākālīṃ kāladūtīṃ tathaiva ca || subhagāṃ durbhagāṃ caiva karālīṃ dehanīṃ tathā

अदितिञ्च दितिञ्चैव मालिनीं मृत्युमेव च ।। कर्णमोटीं तथा याम्यां उलूकीं च घटोदरीम्

aditiñca ditiñcaiva mālinīṃ mṛtyumeva ca || karṇamoṭīṃ tathā yāmyāṃ ulūkīṃ ca ghaṭodarīm

कपालीं वज्रहस्तां च पिशाचीं राक्षसीं तथा ।। भुरुण्डीं हाङ्करीं चण्डां शैवां च कटकीं तथा

kapālīṃ vajrahastāṃ ca piśācīṃ rākṣasīṃ tathā || bhuruṇḍīṃ hāṅkarīṃ caṇḍāṃ śaivāṃ ca kaṭakīṃ tathā

घंटां सुलोचनां धूम्रामेकवालीं कपालिनीम् ।। विशालां दष्टिकां श्यामां त्रिजटीं कुकुहं तथा

ghaṃṭāṃ sulocanāṃ dhūmrāmekavālīṃ kapālinīm || viśālāṃ daṣṭikāṃ śyāmāṃ trijaṭīṃ kukuhaṃ tathā

विनायकीं च वैतालीमुन्मत्तां शुभनां तथा ।। सिद्धिञ्च लेलिहानां च केकरां गर्दभीं तथा

vināyakīṃ ca vaitālīmunmattāṃ śubhanāṃ tathā || siddhiñca lelihānāṃ ca kekarāṃ gardabhīṃ tathā

तर्कटीं बहुपुत्रां च प्रेतयानां विटंपुराम्।। क्रौञ्चीं सूकरमुखीं च विततां सरमां दनुम्

tarkaṭīṃ bahuputrāṃ ca pretayānāṃ viṭaṃpurām|| krauñcīṃ sūkaramukhīṃ ca vitatāṃ saramāṃ danum

उषारंभां पिनाकां च ललितां चित्ररूपिणीम् ।। स्वधाकारां वषट्स्वाहां धृतिं ज्येष्ठां कपर्दिनीम्

uṣāraṃbhāṃ pinākāṃ ca lalitāṃ citrarūpiṇīm || svadhākārāṃ vaṣaṭsvāhāṃ dhṛtiṃ jyeṣṭhāṃ kapardinīm

मायाविचित्ररूपां च कामरूपां वशंगमाम् ।। स्वकंबिलां सिञ्जिकां च महानासां महामुखीम्

māyāvicitrarūpāṃ ca kāmarūpāṃ vaśaṃgamām || svakaṃbilāṃ siñjikāṃ ca mahānāsāṃ mahāmukhīm

1.226.20

कौमारीं रोचनां भीमां सदाहासां मदोद्धताम् ।। आरक्ताक्षीं कालकर्णीं भर्त्तुकर्णीं महास्वनीम्

kaumārīṃ rocanāṃ bhīmāṃ sadāhāsāṃ madoddhatām || āraktākṣīṃ kālakarṇīṃ bharttukarṇīṃ mahāsvanīm

केशिनीं शिखिनीं लम्बां पिंगाक्षीं लोहितामुखीम् ।। घण्टारवां च दंष्ट्रालां लोचनां काचजङ्घिकाम्

keśinīṃ śikhinīṃ lambāṃ piṃgākṣīṃ lohitāmukhīm || ghaṇṭāravāṃ ca daṃṣṭrālāṃ locanāṃ kācajaṅghikām

गोकर्णिकां गोमुखिकां महाग्रीवां महामुखीम्।। उल्कामुखीं धूम्रशिखां कवनां परिकंपिताम्

gokarṇikāṃ gomukhikāṃ mahāgrīvāṃ mahāmukhīm|| ulkāmukhīṃ dhūmraśikhāṃ kavanāṃ parikaṃpitām

मोहिनीं कुण्डिनीं त्वेडां निर्भयां बाहुशालिनीम् ।। शूर्पकर्णीं तथैकाक्षीं विशोकां नन्दिनीं रुचम्

mohinīṃ kuṇḍinīṃ tveḍāṃ nirbhayāṃ bāhuśālinīm || śūrpakarṇīṃ tathaikākṣīṃ viśokāṃ nandinīṃ rucam

ज्योस्रामुखीं वरपरां निकुम्भां रक्तकम्पनाम् ।। अविकारां महाचित्रां चित्रसेनां मनोरमाम्

jyosrāmukhīṃ varaparāṃ nikumbhāṃ raktakampanām || avikārāṃ mahācitrāṃ citrasenāṃ manoramām

सुदर्शनां हरत्पापां मातङ्गीं लंबमेखलाम् ।। सुबालां बालतर्कारीं प्रेमोदां लाङ्गलावतीम्

sudarśanāṃ haratpāpāṃ mātaṅgīṃ laṃbamekhalām || subālāṃ bālatarkārīṃ premodāṃ lāṅgalāvatīm

चित्तां वित्तां जडां कोणां शान्तिकां भसिताशनीम् ।। लंबस्तनीं लंबघण्टां विसतां वामचूडिनीम्

cittāṃ vittāṃ jaḍāṃ koṇāṃ śāntikāṃ bhasitāśanīm || laṃbastanīṃ laṃbaghaṇṭāṃ visatāṃ vāmacūḍinīm

स्वलतिर्दीर्घकेशी च सुलता सुन्दरी समा ।। अधोमुखी कटुमुखी क्रोधनी वसुवाशिनी

svalatirdīrghakeśī ca sulatā sundarī samā || adhomukhī kaṭumukhī krodhanī vasuvāśinī

विराविणी वत्सरुता माषाभाजिनशालिनी ।। कुटुम्बिका शुक्तिका च चण्डिका बलमोहिनी

virāviṇī vatsarutā māṣābhājinaśālinī || kuṭumbikā śuktikā ca caṇḍikā balamohinī

मांसान्यहासिनी लम्बा गोविधारी समागधी ।। एताश्चान्याः स देवेन्द्र ससृजे मातरस्तदा

māṃsānyahāsinī lambā govidhārī samāgadhī || etāścānyāḥ sa devendra sasṛje mātarastadā

1.226.30

अन्धकानां महाघोरं पपुस्तद्रुधिरं तदा ।। ततोन्धकासृजा सर्वाः परां तृप्तिमुपागताः

andhakānāṃ mahāghoraṃ papustadrudhiraṃ tadā || tatondhakāsṛjā sarvāḥ parāṃ tṛptimupāgatāḥ

तास्तु तृप्ताः सुसम्भूता भूय एवांधकास्रजा ।। अर्दितोयैर्महादेवः शूलमुद्गरपट्टिशैः

tāstu tṛptāḥ susambhūtā bhūya evāṃdhakāsrajā || arditoyairmahādevaḥ śūlamudgarapaṭṭiśaiḥ

ततः स शङ्करो देवस्त्वन्धकैर्व्याकुलीकृतः ।। जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्

tataḥ sa śaṅkaro devastvandhakairvyākulīkṛtaḥ || jagāma śaraṇaṃ devaṃ vāsudevamajaṃ vibhum

ततस्तु भगवान्विष्णुः सृष्टवाञ्छुष्करेवतीम् ।। सा पपौ सत्वरं तेषामन्धकानामसृक्क्षणात्

tatastu bhagavānviṣṇuḥ sṛṣṭavāñchuṣkarevatīm || sā papau satvaraṃ teṣāmandhakānāmasṛkkṣaṇāt

यथायथा च रुधिरं पिबत्यन्धकसम्भवम् ।। तथा तथाऽधिकं देवी संशुष्यति जनाधिप

yathāyathā ca rudhiraṃ pibatyandhakasambhavam || tathā tathā'dhikaṃ devī saṃśuṣyati janādhipa

पीयमाने तदा तेषामन्धकानां तथासृजि ।। अन्धकास्तु क्षयं नीता सर्वे ते त्रिपुरारिणा

pīyamāne tadā teṣāmandhakānāṃ tathāsṛji || andhakāstu kṣayaṃ nītā sarve te tripurāriṇā

मूलान्धकं तु विक्रम्य तदा सर्वत्र लोककृत् ।। चकार वेगाञ्छूलाग्रे तदा तुष्टाव शङ्करम्

mūlāndhakaṃ tu vikramya tadā sarvatra lokakṛt || cakāra vegāñchūlāgre tadā tuṣṭāva śaṅkaram

अन्धकः सुमहावीर्यः तस्य तुष्टोऽभवद्भवः ।। सामीप्यं प्रददौ नित्यं गणेशत्वं तथैव च

andhakaḥ sumahāvīryaḥ tasya tuṣṭo'bhavadbhavaḥ || sāmīpyaṃ pradadau nityaṃ gaṇeśatvaṃ tathaiva ca

ततो मातृगणाः सर्वे शङ्करं वाक्यमब्रुवन् ।। भगवन् भक्षयिष्यामः सदेवासुरमानुषम्

tato mātṛgaṇāḥ sarve śaṅkaraṃ vākyamabruvan || bhagavan bhakṣayiṣyāmaḥ sadevāsuramānuṣam

त्वत्प्रसादाज्जगत्सर्वं तदनुज्ञातुमर्हसि ।। शङ्कर उवाच ।। भवतीभिः प्रजाः सर्वा रक्षणीया न संशयः

tvatprasādājjagatsarvaṃ tadanujñātumarhasi || śaṅkara uvāca || bhavatībhiḥ prajāḥ sarvā rakṣaṇīyā na saṃśayaḥ

1.226.40

तस्माद्घोरादभिप्रायान्मनः शीघ्रं निवर्त्यताम् ।। नाडायन उवाच ।। इत्येवं शङ्करेणोक्तं त्वनादृत्य वचस्तु ताः

tasmādghorādabhiprāyānmanaḥ śīghraṃ nivartyatām || nāḍāyana uvāca || ityevaṃ śaṅkareṇoktaṃ tvanādṛtya vacastu tāḥ

क्षोभयामासुऽव्यग्रास्त्रैलोक्यं सचराचरम् । । त्रैलोक्ये भक्ष्यमाणे तु तदा मातृगणैर्नवैः

kṣobhayāmāsu'vyagrāstrailokyaṃ sacarācaram | | trailokye bhakṣyamāṇe tu tadā mātṛgaṇairnavaiḥ

नृसिंहमूर्तिं देवं च प्रदध्यौ भगवाञ्छिवः ।। अनादिनिधनं देवं सर्वलोकभवोद्भवम

nṛsiṃhamūrtiṃ devaṃ ca pradadhyau bhagavāñchivaḥ || anādinidhanaṃ devaṃ sarvalokabhavodbhavama

दैत्येन्द्रवक्षोरुधिरप्रोक्षितोरुमहानखम ।। विद्युज्जिह्वं महादंष्ट्रं स्फुटकेसरसङ्कटम्

daityendravakṣorudhiraprokṣitorumahānakhama || vidyujjihvaṃ mahādaṃṣṭraṃ sphuṭakesarasaṅkaṭam

कल्पान्तमारुतक्षुब्धसप्तार्णव महास्वनम ।। वज्राग्रतीक्ष्णनखरमाकर्णाद्दारिताननम्

kalpāntamārutakṣubdhasaptārṇava mahāsvanama || vajrāgratīkṣṇanakharamākarṇāddāritānanam

मरुशैलप्रतीकाशमुदयार्कसमेक्षणम ।। हिमाद्रिशिखराकारं चारुदंष्ट्रोज्ज्वलाननम्

maruśailapratīkāśamudayārkasamekṣaṇama || himādriśikharākāraṃ cārudaṃṣṭrojjvalānanam

खविनिस्सृतरोमाग्निं ज्वालाकेसरमालिनम् ।। बद्धाङ्गदं सुमुकुटं चारुकेयूरभूषणम

khavinissṛtaromāgniṃ jvālākesaramālinam || baddhāṅgadaṃ sumukuṭaṃ cārukeyūrabhūṣaṇama

श्रोणीसूत्रेण महता काञ्चनेन विराजितम ।। नीलोत्पलदलश्यामं वामोयुगविभूषितम

śroṇīsūtreṇa mahatā kāñcanena virājitama || nīlotpaladalaśyāmaṃ vāmoyugavibhūṣitama

तेजसाक्रान्तसकलं ब्रह्माण्डान्तरमंडपम ।। सादरभ्राम्यमाणानां हुतहव्य घनार्चिषाम्

tejasākrāntasakalaṃ brahmāṇḍāntaramaṃḍapama || sādarabhrāmyamāṇānāṃ hutahavya ghanārciṣām

आवर्त्तैः सदृशाकारैः संयुक्तं दैहलोमजैः ।। सर्वपुप्पविचित्रां च धारयानं महास्रजम

āvarttaiḥ sadṛśākāraiḥ saṃyuktaṃ daihalomajaiḥ || sarvapuppavicitrāṃ ca dhārayānaṃ mahāsrajama

1.226.50

स ध्यातमात्रो भगवान्प्रददौ तस्य दर्शनम् ।। यादृशेनैव रूपेण यातो रुद्रेण भक्तितः

sa dhyātamātro bhagavānpradadau tasya darśanam || yādṛśenaiva rūpeṇa yāto rudreṇa bhaktitaḥ

तादृशेनैव रूपेण दुर्निरीक्ष्येण दैवतैः ।। प्रणिपत्य तु देवेशं तदा तुष्टाव शङ्करः

tādṛśenaiva rūpeṇa durnirīkṣyeṇa daivataiḥ || praṇipatya tu deveśaṃ tadā tuṣṭāva śaṅkaraḥ

शङ्कर उवाच ।। नमस्तेस्तु जगन्नाथ नरसिंहवपुर्धरः ।। दैत्यनाथास्थिसंपूर्ण नखशुक्तिविराजित

śaṅkara uvāca || namastestu jagannātha narasiṃhavapurdharaḥ || daityanāthāsthisaṃpūrṇa nakhaśuktivirājita

तदस्रकणसंलग्नहेमपिङ्गलविग्रहं ।। मेरोः सपद्मरागस्य शोभां धत्से जगद्गुरो

tadasrakaṇasaṃlagnahemapiṅgalavigrahaṃ || meroḥ sapadmarāgasya śobhāṃ dhatse jagadguro

कल्पान्ताम्भोदनिर्घोष सूर्यकोटिसमप्रभ ।। सहस्रयम संक्रोध सहस्रेन्द्रपराक्रम

kalpāntāmbhodanirghoṣa sūryakoṭisamaprabha || sahasrayama saṃkrodha sahasrendraparākrama

सहस्रधनदस्फीत सहस्रवरुणात्मक।। सहस्रकालचरित सहस्रनियतेन्द्रिय

sahasradhanadasphīta sahasravaruṇātmaka|| sahasrakālacarita sahasraniyatendriya

सहस्रभूमिसद्धैर्य सहस्रानन्तमूर्त्तिमत् ।। सहस्रचन्द्रप्रतिम सहस्रहरिविक्रम

sahasrabhūmisaddhairya sahasrānantamūrttimat || sahasracandrapratima sahasraharivikrama

सहस्ररुद्रतेजस्क सहस्रब्रह्मसंस्तुत।। सहस्रवायुवेगोग्र सहस्रज्योतिरीषण

sahasrarudratejaska sahasrabrahmasaṃstuta|| sahasravāyuvegogra sahasrajyotirīṣaṇa

सहस्रयन्त्रमथन सहस्राबाधमोचन ।। अन्धकस्य विनाशाय सृष्टा या मातरो मया

sahasrayantramathana sahasrābādhamocana || andhakasya vināśāya sṛṣṭā yā mātaro mayā

अनादृत्य तु मद्वाक्यं भक्षयंत्यश्च ताः प्रजाः ।। कृत्वा ताश्च न शक्तोऽहं संहन्तुमपराजित

anādṛtya tu madvākyaṃ bhakṣayaṃtyaśca tāḥ prajāḥ || kṛtvā tāśca na śakto'haṃ saṃhantumaparājita

1.226.60

स्वयं कृत्वा कथं तासां विनाशमपि रोचये ।। नाडायन उवाच ।। एवमुक्तः स रुद्रेण नारसिंह वपुर्धरः

svayaṃ kṛtvā kathaṃ tāsāṃ vināśamapi rocaye || nāḍāyana uvāca || evamuktaḥ sa rudreṇa nārasiṃha vapurdharaḥ

ससर्ज देवीं जिह्वातः तदा वागीश्वरीं हरिः ।। हृदयाच्च तथा मायां गुह्याच्च भगमालिनीम्

sasarja devīṃ jihvātaḥ tadā vāgīśvarīṃ hariḥ || hṛdayācca tathā māyāṃ guhyācca bhagamālinīm

अस्थिभ्यश्च तथा काली सृष्टा पूर्वं महात्मना ।। यया तद्रुधिरं पीतमन्धकानां महात्मनाम्

asthibhyaśca tathā kālī sṛṣṭā pūrvaṃ mahātmanā || yayā tadrudhiraṃ pītamandhakānāṃ mahātmanām

या त्वस्मिन्कथिता लोके नामतः शुष्करेवती ।। द्वात्रिंशन्मातरः सृष्टा गात्रेभ्यश्चक्रिणा ततः

yā tvasminkathitā loke nāmataḥ śuṣkarevatī || dvātriṃśanmātaraḥ sṛṣṭā gātrebhyaścakriṇā tataḥ

तासां नामानि वक्ष्यामि तानि मे गदतः शृणु ।। सर्वक्लिष्टा महाभागा कण्ठकर्णी तथैव च

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi tāni me gadataḥ śṛṇu || sarvakliṣṭā mahābhāgā kaṇṭhakarṇī tathaiva ca

त्रैलोक्य मोहिनी पुण्या सर्वसत्त्ववशङ्करी ।। तथा च चक्रहृदया पञ्चमा व्योमचारिणी

trailokya mohinī puṇyā sarvasattvavaśaṅkarī || tathā ca cakrahṛdayā pañcamā vyomacāriṇī

शंखिनी लेखिनी चैव कालसङ्कर्षिणी तथा ।। इति देव्यष्टकं राजन्वागीश्यनुचरं स्मृतम्

śaṃkhinī lekhinī caiva kālasaṅkarṣiṇī tathā || iti devyaṣṭakaṃ rājanvāgīśyanucaraṃ smṛtam

अजिता सूक्ष्महृदया वृक्षावेशाश्मदर्शना ।। नृसिंहभैरवा चिल्ला गरुत्पक्षहृदानया

ajitā sūkṣmahṛdayā vṛkṣāveśāśmadarśanā || nṛsiṃhabhairavā cillā garutpakṣahṛdānayā

भगमालिन्य ऽनुचरा इत्यष्टौ नृप मातरः ।। आकर्षिणी च भारूटी तथैवोत्तरमालिका

bhagamālinya 'nucarā ityaṣṭau nṛpa mātaraḥ || ākarṣiṇī ca bhārūṭī tathaivottaramālikā

ज्वालामुखी भीषणिका कामधेनुश्च बालिका ।। तथा पद्मकरा राजन्रेवत्यनुचराः स्मृताः

jvālāmukhī bhīṣaṇikā kāmadhenuśca bālikā || tathā padmakarā rājanrevatyanucarāḥ smṛtāḥ

1.226.70

अष्टौ महाबलाः सर्वा देवगात्रसमुद्भवाः ।। त्रैलोक्यसृष्टिसंहारसमर्थाः सर्वदेवताः

aṣṭau mahābalāḥ sarvā devagātrasamudbhavāḥ || trailokyasṛṣṭisaṃhārasamarthāḥ sarvadevatāḥ

ताः सृष्टमात्रा देवेन क्रुद्धा मातृगणस्य तु ।। प्रधाविता महाराज क्रोधविस्फूर्जितेक्षणाः

tāḥ sṛṣṭamātrā devena kruddhā mātṛgaṇasya tu || pradhāvitā mahārāja krodhavisphūrjitekṣaṇāḥ

अविषह्यतमं तासां दृष्ट्वा तेजः सुदारुणम् ।। भयेन शरणं प्राप्ता देवेशं पूर्वमातरः

aviṣahyatamaṃ tāsāṃ dṛṣṭvā tejaḥ sudāruṇam || bhayena śaraṇaṃ prāptā deveśaṃ pūrvamātaraḥ

शरणार्थमनुप्राप्ता नृसिंहो वाक्यमब्रवीत् ।। नरसिंह उवाच ।। यथा मनुष्याः पशवः पालयन्ति वराननाः

śaraṇārthamanuprāptā nṛsiṃho vākyamabravīt || narasiṃha uvāca || yathā manuṣyāḥ paśavaḥ pālayanti varānanāḥ

यजन्ति तैश्च पशुभिः तथा वै देवतागणान् ।। भवत्यश्च तथा लोकान्पालयन्तु मयेरिताः

yajanti taiśca paśubhiḥ tathā vai devatāgaṇān || bhavatyaśca tathā lokānpālayantu mayeritāḥ

मनुजैश्च तथा देवं यजध्वं त्रिपुरान्तकम्।। ये च मां संस्मरंतीह ते च रक्ष्या सदा नराः

manujaiśca tathā devaṃ yajadhvaṃ tripurāntakam|| ye ca māṃ saṃsmaraṃtīha te ca rakṣyā sadā narāḥ

बलिकर्म करिष्यंति युष्माकं ये सदा नराः ।। सर्वकामप्रदास्तेषां भविष्यध्वं तथैव च

balikarma kariṣyaṃti yuṣmākaṃ ye sadā narāḥ || sarvakāmapradāsteṣāṃ bhaviṣyadhvaṃ tathaiva ca

तत्सादनादिकं ये च करिष्यंति हरेरितम् ।। ते च रक्ष्या सदा लोके रक्षितव्यं च शासनम्

tatsādanādikaṃ ye ca kariṣyaṃti hareritam || te ca rakṣyā sadā loke rakṣitavyaṃ ca śāsanam

रौद्रां चैव परां मूर्तिं महादेवः प्रदास्यति।। युष्मभ्यं समया सार्धं तेन सार्धं वरस्यथ

raudrāṃ caiva parāṃ mūrtiṃ mahādevaḥ pradāsyati|| yuṣmabhyaṃ samayā sārdhaṃ tena sārdhaṃ varasyatha

मया मातृगणः सृष्टो योयं विगतसाध्वसः ।। एष नित्यं विशालाक्ष्यो मयैव सह रंस्यति

mayā mātṛgaṇaḥ sṛṣṭo yoyaṃ vigatasādhvasaḥ || eṣa nityaṃ viśālākṣyo mayaiva saha raṃsyati

1.226.80

मया सार्धं तथा पूजां वीरेभ्यश्चैव लप्स्यसि ।। पृथक् च पूजितो लोके सर्वान्कामान्प्रदास्यति

mayā sārdhaṃ tathā pūjāṃ vīrebhyaścaiva lapsyasi || pṛthak ca pūjito loke sarvānkāmānpradāsyati

शुष्कां संपूजयिष्यन्ति ये तु पुत्रार्थिनो जनाः।। तेषां पुत्रप्रदा देवी भविष्यति न संशयः

śuṣkāṃ saṃpūjayiṣyanti ye tu putrārthino janāḥ|| teṣāṃ putrapradā devī bhaviṣyati na saṃśayaḥ

नाडायन उवाच।। एतावदुक्त्वा भगवान्सह मातृगणेन च ।। ज्वालामालाकुलवपुस्तत्रैवांतरधीयत

nāḍāyana uvāca|| etāvaduktvā bhagavānsaha mātṛgaṇena ca || jvālāmālākulavapustatraivāṃtaradhīyata

समातृवर्गोपि हरस्य मूर्ति सदा यजंस्तिष्ठति तत्समीपे ।। देवेश्वरस्यापि नृसिंहमूर्तेः पूजां विधत्ते त्रिपुरान्तकारी

samātṛvargopi harasya mūrti sadā yajaṃstiṣṭhati tatsamīpe || deveśvarasyāpi nṛsiṃhamūrteḥ pūjāṃ vidhatte tripurāntakārī

226

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये अन्धकजयवर्णनोनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye andhakajayavarṇanonāma ṣaḍviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। मातृदोषप्रशमनान्महेश्वरमुखोद्गतान् ।। प्रयोगाञ्छ्रोतुमिच्छामि वदतस्ते द्विजोत्तम

śailūṣa uvāca || mātṛdoṣapraśamanānmaheśvaramukhodgatān || prayogāñchrotumicchāmi vadataste dvijottama

नाडायन उवाच ।। चोचकं तु वचा कुष्टं ब्रह्मभूतजटे शुभे ।। कालमञ्जा हरिद्रे द्वे यवचूर्णविमिश्रितम्

nāḍāyana uvāca || cocakaṃ tu vacā kuṣṭaṃ brahmabhūtajaṭe śubhe || kālamañjā haridre dve yavacūrṇavimiśritam

उद्वर्तनमिदं प्रोक्तं मातृदोषविनाशनम् ।। अरिष्टारिष्टपत्राणि तालजीतकयोस्तथा

udvartanamidaṃ proktaṃ mātṛdoṣavināśanam || ariṣṭāriṣṭapatrāṇi tālajītakayostathā

शिंशिपामलकीबिल्वकपित्थानां तथैव च ।। बहुकारत्वचं पूर्वां तथैव च पुनर्नवाम्

śiṃśipāmalakībilvakapitthānāṃ tathaiva ca || bahukāratvacaṃ pūrvāṃ tathaiva ca punarnavām

भार्ङ्गीक्वाथमिदं स्नानं मातृदोषविनाशनम् ।। अरिष्टकं तथा बिल्वं पद्माक्षं फलिनीफलम्

bhārṅgīkvāthamidaṃ snānaṃ mātṛdoṣavināśanam || ariṣṭakaṃ tathā bilvaṃ padmākṣaṃ phalinīphalam

वचा कुष्टं च मुस्तञ्च वालकं रजनीद्वयम् ।। चन्दनं कुंकुमं चैव नागदानं च रोचना

vacā kuṣṭaṃ ca mustañca vālakaṃ rajanīdvayam || candanaṃ kuṃkumaṃ caiva nāgadānaṃ ca rocanā

एतानि सर्वाण्याहृत्य पूर्णकुम्भे विनिक्षिपेत् ।। स्नानमेतत्प्रयोक्तव्यं मातृदोषविनाशनम्

etāni sarvāṇyāhṛtya pūrṇakumbhe vinikṣipet || snānametatprayoktavyaṃ mātṛdoṣavināśanam

कुसुमैः पञ्चवर्णैस्तु धूपैर्निर्यासजैस्तथा ।। कुंकुमागुरुकर्पूरचन्दनैश्च मनोरमैः

kusumaiḥ pañcavarṇaistu dhūpairniryāsajaistathā || kuṃkumāgurukarpūracandanaiśca manoramaiḥ

दीपैर्भक्ष्यैस्तथा क्षीरैः कुल्माषोल्लोपिकागुडैः ।। पायसैर्मधुसंमिश्रैः पललेनोदनेन च

dīpairbhakṣyaistathā kṣīraiḥ kulmāṣollopikāguḍaiḥ || pāyasairmadhusaṃmiśraiḥ palalenodanena ca

1.227.10

बलिः सुविहितो राजन्मातृदोषविनाशनम् ।। दूर्वाप्रवालमञ्जिष्ठानागरं नागकेशरम्

baliḥ suvihito rājanmātṛdoṣavināśanam || dūrvāpravālamañjiṣṭhānāgaraṃ nāgakeśaram

रोचनाकुंकुमं चैव चन्दनं च तथा वचा ।। विलेपनमिदं श्रेष्ठं मातृदोषविनाशनम्

rocanākuṃkumaṃ caiva candanaṃ ca tathā vacā || vilepanamidaṃ śreṣṭhaṃ mātṛdoṣavināśanam

गजाश्वकपिवाराहनखानि च घृतं तथा ।। श्रेष्ठोऽयं कथितो धूपो मातृदोषविनाशनः

gajāśvakapivārāhanakhāni ca ghṛtaṃ tathā || śreṣṭho'yaṃ kathito dhūpo mātṛdoṣavināśanaḥ

सिद्धं घृतं चाप्यथ पञ्चगव्यं पुराणमश्नन्ति हि ये नरेन्द्र ।। तेषां भयं नैव हि मातृजातं भाव्यं कदाचिद्ग्रहसंभवं वा

siddhaṃ ghṛtaṃ cāpyatha pañcagavyaṃ purāṇamaśnanti hi ye narendra || teṣāṃ bhayaṃ naiva hi mātṛjātaṃ bhāvyaṃ kadācidgrahasaṃbhavaṃ vā

227

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथम खण्डे मा० सं० मातृबाधाप्रतिषेधोनाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathama khaṇḍe mā0 saṃ0 mātṛbādhāpratiṣedhonāma saptaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। तस्य देवादिदेवस्य प्रभावमपरं शृणु ।। कथ्यमानं मया राजन्सर्वकल्मषनाशनम्

nāḍāyana uvāca || tasya devādidevasya prabhāvamaparaṃ śṛṇu || kathyamānaṃ mayā rājansarvakalmaṣanāśanam

शङ्करः पार्वती चैव स्पर्धमानौ परस्परम् ।। चक्रतुर्मैथुनं राजन्साग्रं वर्षशतं किल

śaṅkaraḥ pārvatī caiva spardhamānau parasparam || cakraturmaithunaṃ rājansāgraṃ varṣaśataṃ kila

तयोरन्यतरस्यासीद्यदा नैव पराजयः ।। ततस्तु देवता खिन्नाः परस्परमथाब्रुवन्

tayoranyatarasyāsīdyadā naiva parājayaḥ || tatastu devatā khinnāḥ parasparamathābruvan

अत्रोत्पत्स्यति यो गर्भस्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। तेजसा मोहितं तस्य भविष्यति न संशयः

atrotpatsyati yo garbhastrailokyaṃ sacarācaram || tejasā mohitaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तस्मात्त्वमत्र प्रविश देवदेव हुताशन ।। एवमुक्तस्तदा वह्निः प्रविवेश सुरोत्तमम्

tasmāttvamatra praviśa devadeva hutāśana || evamuktastadā vahniḥ praviveśa surottamam

तं दृष्ट्वा संभ्रमादेव समुत्तस्थौ त्रिलोचनः ।। तेजोभिः क्षुभितं तत्र वह्नेरास्यमथाविशत्

taṃ dṛṣṭvā saṃbhramādeva samuttasthau trilocanaḥ || tejobhiḥ kṣubhitaṃ tatra vahnerāsyamathāviśat

शशाप पार्वती देवी भार्यासु स्वासु देवताः ।। नैवावाप्स्यथ पुत्रान्वै मत्कोधकलुषीकृताः

śaśāpa pārvatī devī bhāryāsu svāsu devatāḥ || naivāvāpsyatha putrānvai matkodhakaluṣīkṛtāḥ

हुताशनोपि शर्वस्य दह्यमानो हि तेजसा ।। तत्याज गर्भं गङ्गायां सापि कालेन केनचित्

hutāśanopi śarvasya dahyamāno hi tejasā || tatyāja garbhaṃ gaṅgāyāṃ sāpi kālena kenacit

तत्याज पर्वते श्वेते गर्भं वह्निसमप्रभम् ।। तेन जातेन संवृत्तं सौवर्णं श्वेतपर्वतम्

tatyāja parvate śvete garbhaṃ vahnisamaprabham || tena jātena saṃvṛttaṃ sauvarṇaṃ śvetaparvatam

1.228.10

सुवर्णरेतसस्तस्य शंकरस्य तु तेजसा ।। ददृशुः कृत्तिका बालं संत्यक्तं तत्र गङ्गया

suvarṇaretasastasya śaṃkarasya tu tejasā || dadṛśuḥ kṛttikā bālaṃ saṃtyaktaṃ tatra gaṅgayā

स्तनानि प्रददुस्तस्य कृपया राजसत्तम ।। षडाननस्तदा भूत्वा षण्णामेव स्तनं पपौ

stanāni pradadustasya kṛpayā rājasattama || ṣaḍānanastadā bhūtvā ṣaṇṇāmeva stanaṃ papau

तासां क्षीरेण धर्मात्मा विवृद्धश्चारुतेजसा ।। कृत्तिकानां वरं प्रादाद्यत्तद्वक्ष्यामि ते नृप

tāsāṃ kṣīreṇa dharmātmā vivṛddhaścārutejasā || kṛttikānāṃ varaṃ prādādyattadvakṣyāmi te nṛpa

नाडायन उवाच ।। यदा चन्द्रसमायोगं गमिष्यथ शुभाननाः ।। तदा पूजां करिष्यंति भवतीनां तु ये नराः

nāḍāyana uvāca || yadā candrasamāyogaṃ gamiṣyatha śubhānanāḥ || tadā pūjāṃ kariṣyaṃti bhavatīnāṃ tu ye narāḥ

वह्नेश्चन्द्रमसश्चैव वरुणस्य तथा मम ।। गन्धमाल्यैस्तथा पुप्पैर्धूपैर्दीपैस्तथैव च

vahneścandramasaścaiva varuṇasya tathā mama || gandhamālyaistathā puppairdhūpairdīpaistathaiva ca

गन्धोदकेन पुण्येन लाजाभिर्मधुना सह ।। अपूपैः परमान्नेन दध्ना गव्येन चाप्यथ

gandhodakena puṇyena lājābhirmadhunā saha || apūpaiḥ paramānnena dadhnā gavyena cāpyatha

कुल्माषैः सफलैर्भक्ष्यैर्मोदकैः पानकैस्तथा ।। प्राप्स्यन्त्यभिमतान्कामानिह लोके परत्र च

kulmāṣaiḥ saphalairbhakṣyairmodakaiḥ pānakaistathā || prāpsyantyabhimatānkāmāniha loke paratra ca

नक्ताशनस्तथा भूत्वा युष्मत्पूजापरायणः ।। क्रीडित्वा सुचिरं नाके मानुष्ये तु भविष्यति

naktāśanastathā bhūtvā yuṣmatpūjāparāyaṇaḥ || krīḍitvā suciraṃ nāke mānuṣye tu bhaviṣyati

रूपान्वितः सत्यपरो द्यावान्धर्मे स्थितः सन्बहुभृत्ययुक्तः ।। कुलेन शीलेन समन्वितश्च नारीविशेषात्सुभगा भवित्री

rūpānvitaḥ satyaparo dyāvāndharme sthitaḥ sanbahubhṛtyayuktaḥ || kulena śīlena samanvitaśca nārīviśeṣātsubhagā bhavitrī

228

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कृत्तिकापूजाविधिर्नामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kṛttikāpūjāvidhirnāmāṣṭāviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ततस्तु प्रययौ गङ्गा कुमारो यत्र पावकिः ।। मया त्वं जनितः पुत्र तमुवाच सुरेश्वरम्

nāḍāyana uvāca || tatastu prayayau gaṅgā kumāro yatra pāvakiḥ || mayā tvaṃ janitaḥ putra tamuvāca sureśvaram

असहन्त्या महातेजस्त्वदीयं पर्वतोत्तमे ।। मया स्कन्द परित्यक्तं तदा गर्भगतं मम

asahantyā mahātejastvadīyaṃ parvatottame || mayā skanda parityaktaṃ tadā garbhagataṃ mama

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पावकिर्वाक्यमब्रवीत् ।। ।। स्कन्द उवाच ।। नाहं गृहं ते यास्यामि शम्भुर्मे दैवतं पिता

tasyāstadvacanaṃ śrutvā pāvakirvākyamabravīt || || skanda uvāca || nāhaṃ gṛhaṃ te yāsyāmi śambhurme daivataṃ pitā

अनुग्रहं करिष्यामि तवाहं सुरनिम्नगे ।। वैशाखमासशुक्लस्य तृतीयायां वरानने

anugrahaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ suranimnage || vaiśākhamāsaśuklasya tṛtīyāyāṃ varānane

मानुष्यमवतीर्णासि तदा पूजामवाप्स्यसि ।। तमिन्नहनि यः स्नानमाचरिष्यति ते शुभे

mānuṣyamavatīrṇāsi tadā pūjāmavāpsyasi || taminnahani yaḥ snānamācariṣyati te śubhe

राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलेन स तु योक्ष्यति।। तस्मिन्नहनि यः पूजां यत्र तत्र व्यवस्थितः

rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalena sa tu yokṣyati|| tasminnahani yaḥ pūjāṃ yatra tatra vyavasthitaḥ

गन्धमाल्योपहाराद्यैर्धूपदीपान्नसंपदा ।। कर्ता तव महाभागे त्वत्तोयस्नानजं फलम्

gandhamālyopahārādyairdhūpadīpānnasaṃpadā || kartā tava mahābhāge tvattoyasnānajaṃ phalam

ध्रुवमाप्स्यति धर्मज्ञे नात्र कार्या विचारणा ।। तस्मिन्नहनि यत्किञ्चित्प्रदद्याच्छ्रद्धयान्वितः

dhruvamāpsyati dharmajñe nātra kāryā vicāraṇā || tasminnahani yatkiñcitpradadyācchraddhayānvitaḥ

अक्षयं तत्फलं तस्य भविष्यति न संशयः ।। अक्षया सा तिथिर्ज्ञेया कृत्तिकाभिर्युता यदि

akṣayaṃ tatphalaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ || akṣayā sā tithirjñeyā kṛttikābhiryutā yadi

1.229.10

भविष्यति महाभाग विशेषेण फलप्रदा

bhaviṣyati mahābhāga viśeṣeṇa phalapradā

तस्मिन्दिने ये तव चारुगात्रि पूजां करिष्यंति तथेरितां प्राक् ।। ते नाकलोके सुचिरं निरुप्य लोकान्गमिष्यन्ति जलाधिपस्य

tasmindine ye tava cārugātri pūjāṃ kariṣyaṃti tatheritāṃ prāk || te nākaloke suciraṃ nirupya lokāngamiṣyanti jalādhipasya

229

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवचने अक्षयतृतीयामहालयं नामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavacane akṣayatṛtīyāmahālayaṃ nāmaikonatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ततस्तु जातकर्माद्याः क्रियास्तस्य महात्मनः ।। विश्वामित्रस्तु कृतवान्मङ्गलानि तथैव च

nāḍāyana uvāca || tatastu jātakarmādyāḥ kriyāstasya mahātmanaḥ || viśvāmitrastu kṛtavānmaṅgalāni tathaiva ca

एतस्मिन्नेव काले तु देवनाथाय वज्रिणे ।। श्वेतजातमथाचख्युः कुमारं दीप्ततेजसम्

etasminneva kāle tu devanāthāya vajriṇe || śvetajātamathācakhyuḥ kumāraṃ dīptatejasam

निधनाय मतिं चक्रे तदा तस्य पुरन्दरः ।। दैवतैः पितृभिर्यज्ञैः प्रभुर्दानवराक्षसैः

nidhanāya matiṃ cakre tadā tasya purandaraḥ || daivataiḥ pitṛbhiryajñaiḥ prabhurdānavarākṣasaiḥ

भूतनागपिशाचैश्च पितृगन्धर्वमानुषैः ।। संमन्त्र्य निधने तस्य सृष्टवान्स महाग्रहान्

bhūtanāgapiśācaiśca pitṛgandharvamānuṣaiḥ || saṃmantrya nidhane tasya sṛṣṭavānsa mahāgrahān

देवदैत्यग्रहान्घोरान्पितृदानवराक्षसान् ।। यक्षगन्धर्वनागानां नृणां च पिशिताशिनाम्

devadaityagrahānghorānpitṛdānavarākṣasān || yakṣagandharvanāgānāṃ nṛṇāṃ ca piśitāśinām

ते ग्रहा बहुसाहस्रा नानाप्रहरणोद्यताः ।। अभिजग्मुः श्वेतगिरिं कुमारवधकाम्यया

te grahā bahusāhasrā nānāpraharaṇodyatāḥ || abhijagmuḥ śvetagiriṃ kumāravadhakāmyayā

ते ग्रहा बहुसाहस्रा ग्रहांश्च शतशः शिवः ।। स्कंदो ग्रहान्वै ससृजे पूर्वग्रहनिशाचरान्

te grahā bahusāhasrā grahāṃśca śataśaḥ śivaḥ || skaṃdo grahānvai sasṛje pūrvagrahaniśācarān

महाबलान्महावीर्यान्कामगान्कामरूपिणः ।। अनेकशतसाहस्रान्नानावेशान्मनोजवान्

mahābalānmahāvīryānkāmagānkāmarūpiṇaḥ || anekaśatasāhasrānnānāveśānmanojavān

तेषां प्रधानान्वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।। स्कंदो विशाखश्च तथा नैगमेयस्तथैव च ।। भीमो भीमकरः क्रव्यो निरतः क्रोश एव च

teṣāṃ pradhānānvakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || skaṃdo viśākhaśca tathā naigameyastathaiva ca || bhīmo bhīmakaraḥ kravyo nirataḥ krośa eva ca

1.230.10

क्रव्यादोथ हविर्बुद्धिः कोटिमुद्गरिकः पृथुः ।। कालश्चाप्युपकालश्च सिद्धार्थः पुष्पकस्तथा

kravyādotha havirbuddhiḥ koṭimudgarikaḥ pṛthuḥ || kālaścāpyupakālaśca siddhārthaḥ puṣpakastathā

पुष्पमित्रः कोकिलकः सिद्धो लंबोदरस्तथा ।। खल्यूः कपोतो लम्बोष्ठः तथा नायास एव च

puṣpamitraḥ kokilakaḥ siddho laṃbodarastathā || khalyūḥ kapoto lamboṣṭhaḥ tathā nāyāsa eva ca

यदण्डो गृद्ध्रनासाश्च गृद्ध्रवृत्तुक एव च ।। क्षुद्रकः कालकालश्च कालस्तत्पुरुषस्तथा

yadaṇḍo gṛddhranāsāśca gṛddhravṛttuka eva ca || kṣudrakaḥ kālakālaśca kālastatpuruṣastathā

विद्युद्भूतोऽथ संवर्तो वर्तश्चावर्त एव च ।। शितिकण्ठः कपर्दी च कच्छपः परिकण्टकः

vidyudbhūto'tha saṃvarto vartaścāvarta eva ca || śitikaṇṭhaḥ kapardī ca kacchapaḥ parikaṇṭakaḥ

परिप्रकाशो मत्तश्च मातङ्गवसनस्तथा ।। गदराक्षः पिशाचश्च वीरनाशो वलीमुखः

pariprakāśo mattaśca mātaṅgavasanastathā || gadarākṣaḥ piśācaśca vīranāśo valīmukhaḥ

महाभूतश्च नन्दश्च सोमानन्दः प्रमोदकः ।। आनन्दो व्यवसायश्च निश्चयोऽथ पराक्रमः

mahābhūtaśca nandaśca somānandaḥ pramodakaḥ || ānando vyavasāyaśca niścayo'tha parākramaḥ

जयश्च विजयश्चैव सञ्जयः कल्प एव च ।।। पुष्पदन्तो दन्तवक्रो हेगुण्डिर्भीषणस्तथा

jayaśca vijayaścaiva sañjayaḥ kalpa eva ca ||| puṣpadanto dantavakro heguṇḍirbhīṣaṇastathā

वसुभूतिर्वसुस्त्रातो जीवकस्तापसस्तथा ।। वीरबाहुः सुबाहुश्च सुन्दरो गण्ड एव च

vasubhūtirvasustrāto jīvakastāpasastathā || vīrabāhuḥ subāhuśca sundaro gaṇḍa eva ca

तुण्डा विचेला गोदंतः कलशः कलशोचरः ।। शीर्यग्राहो ललाटस्थो ग्रीवाग्राभरतो ग्रहः

tuṇḍā vicelā godaṃtaḥ kalaśaḥ kalaśocaraḥ || śīryagrāho lalāṭastho grīvāgrābharato grahaḥ

परिलेपकजात्यन्धौ करालः कुञ्जनामनौ ।। अन्येद्युकः सततगस्त्रैतीयकचतुर्थकौ

parilepakajātyandhau karālaḥ kuñjanāmanau || anyedyukaḥ satatagastraitīyakacaturthakau

1.230.20

व्यरोचको नेत्ररोगः कासश्वासानुगस्तथा ।। धूतपापः पापहितः पापाचारस्तथैव च

vyarocako netrarogaḥ kāsaśvāsānugastathā || dhūtapāpaḥ pāpahitaḥ pāpācārastathaiva ca

काण्डो धनञ्जयश्चैव शठो नैष्कृतिकस्तथा ।। वसुधाता वसुमना गौरः शोथो गलग्रहः

kāṇḍo dhanañjayaścaiva śaṭho naiṣkṛtikastathā || vasudhātā vasumanā gauraḥ śotho galagrahaḥ

भ्रमश्च चित्तमोहश्च तथा कार्यविघातकः ।। सर्वकार्यकरश्चैव जृंभकश्चार्यकस्तथा

bhramaśca cittamohaśca tathā kāryavighātakaḥ || sarvakāryakaraścaiva jṛṃbhakaścāryakastathā

एते चान्ये च बलिनः कामरूपा विहङ्गमाः ।। त्रैलोक्यसृष्टिसंहारसमर्था विविधायुधाः

ete cānye ca balinaḥ kāmarūpā vihaṅgamāḥ || trailokyasṛṣṭisaṃhārasamarthā vividhāyudhāḥ

नानारूपधरा वीरा नानाविविधवाससः ।। प्रादुद्रवन्महान्घोरान्पूर्वदेवैर्विसर्जितान्

nānārūpadharā vīrā nānāvividhavāsasaḥ || prādudravanmahānghorānpūrvadevairvisarjitān

अविषह्यतमात्मानो ग्रहाः स्कन्दग्रहास्तथा ।। स्कन्दं देववरं सर्वे तदा शरणमागताः

aviṣahyatamātmāno grahāḥ skandagrahāstathā || skandaṃ devavaraṃ sarve tadā śaraṇamāgatāḥ

तांस्तु वै शरणं प्राप्तान्स्कंदो वचनमब्रवीत् ।। स्कंद उवाच।। शरणं वै प्रपन्नानां वरं दास्यामहं ग्रहाः

tāṃstu vai śaraṇaṃ prāptānskaṃdo vacanamabravīt || skaṃda uvāca|| śaraṇaṃ vai prapannānāṃ varaṃ dāsyāmahaṃ grahāḥ

वरयध्वं यथाकामं पूज्या मे शरणार्थिनः ।। ग्रहा ऊचुः ।। भगवन्भक्षयिष्यामस्त्वत्प्रसादेन मानुषान्

varayadhvaṃ yathākāmaṃ pūjyā me śaraṇārthinaḥ || grahā ūcuḥ || bhagavanbhakṣayiṣyāmastvatprasādena mānuṣān

एतद्वरमभीष्टं नः सर्वेषां दीप्तविग्रह ।। स्कंद उवाच ।। दुराचारांस्तथा लोके गन्धमाल्यानुलेपने

etadvaramabhīṣṭaṃ naḥ sarveṣāṃ dīptavigraha || skaṃda uvāca || durācārāṃstathā loke gandhamālyānulepane

तेषां शरीरे रत्यर्थं वसध्वं नात्र संशयः।। ये भक्तास्त्र्यम्बके देवे तथा देवे जनार्दने

teṣāṃ śarīre ratyarthaṃ vasadhvaṃ nātra saṃśayaḥ|| ye bhaktāstryambake deve tathā deve janārdane

1.230.30

आस्तिकाञ्छ्रद्धधानांश्च वर्जयध्वं प्रयत्नतः ।। वरार्थमपि सङ्गृह्य न्यस्ता कर्मादिभिः क्रमः

āstikāñchraddhadhānāṃśca varjayadhvaṃ prayatnataḥ || varārthamapi saṅgṛhya nyastā karmādibhiḥ kramaḥ

त्यक्षध्वं पुरुषाञ्शीघ्रं मम विज्ञाय शासनम् ।। ।। नाडायन उवाच ।। एवमुक्ता ग्रहाः सर्वे स्वाम्ये चक्रुस्तदा शिशुम्

tyakṣadhvaṃ puruṣāñśīghraṃ mama vijñāya śāsanam || || nāḍāyana uvāca || evamuktā grahāḥ sarve svāmye cakrustadā śiśum

कुमारं शर्वतनयं महाबलपराक्रमम् ।। स्कन्देनैव यथोक्तं तु स्कन्दं स्कन्दग्रहास्तदा

kumāraṃ śarvatanayaṃ mahābalaparākramam || skandenaiva yathoktaṃ tu skandaṃ skandagrahāstadā

समेता सर्वे वचनमिदमुचुर्नराधिप ।। अस्माकमपि देवेश प्रसादं कर्तुमर्हसि

sametā sarve vacanamidamucurnarādhipa || asmākamapi deveśa prasādaṃ kartumarhasi

एवमुक्तोऽथ धर्मात्मा ग्रहा न्स्कन्दस्त्वभाषत ।। यावत्षोडशवर्षाणि मानवानां भवन्त्युत

evamukto'tha dharmātmā grahā nskandastvabhāṣata || yāvatṣoḍaśavarṣāṇi mānavānāṃ bhavantyuta

तावद्भवन्तो बाधन्तु मनुष्याणां तथा प्रजाः ।। तत्रापि बलिकर्माद्यैः क्षेमं तेषां करिष्यथ ।। ततः पूर्वं ग्रहाणां तु पूज्या लोके भविष्यथ

tāvadbhavanto bādhantu manuṣyāṇāṃ tathā prajāḥ || tatrāpi balikarmādyaiḥ kṣemaṃ teṣāṃ kariṣyatha || tataḥ pūrvaṃ grahāṇāṃ tu pūjyā loke bhaviṣyatha

एतावदुक्त्वा भगवान्कुमारो ददौ ग्रहाणामपरं शरीरम् ।। देहान्स्वकान्नायक उग्रसत्त्वो लोकस्य रक्षार्थमतीव हृष्टः

etāvaduktvā bhagavānkumāro dadau grahāṇāmaparaṃ śarīram || dehānsvakānnāyaka ugrasattvo lokasya rakṣārthamatīva hṛṣṭaḥ

230

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये त्रिंश दुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye triṃśa duttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २३१-२३५

शेष उवाच ।। ।। नृणां ग्रहगृहीतानां लक्षणं कथयाशु मे ।। प्रतिषेधं च धर्मज्ञ तत्र मे संशयो महान्

śeṣa uvāca || || nṛṇāṃ grahagṛhītānāṃ lakṣaṇaṃ kathayāśu me || pratiṣedhaṃ ca dharmajña tatra me saṃśayo mahān

नाडायन उवाच ।। ।। देवर्षिपितृभूतानां सततं चावमाननात् ।। गुरुवृद्धद्विजाचार्यसिद्धतापसमर्दनात्

nāḍāyana uvāca || || devarṣipitṛbhūtānāṃ satataṃ cāvamānanāt || guruvṛddhadvijācāryasiddhatāpasamardanāt

बलिमंगलहोमादि नियमाचारवर्जनात् ।। व्रताध्ययनधर्मादिध्यानयोगव्यतिक्रमात्

balimaṃgalahomādi niyamācāravarjanāt || vratādhyayanadharmādidhyānayogavyatikramāt

गुडामिषतिलक्षौद्रमेध्यैरुच्छेषितस्य वा ।। श्मशानायतनाभ्यासविण्मूत्रोत्सर्जनादपि

guḍāmiṣatilakṣaudramedhyairuccheṣitasya vā || śmaśānāyatanābhyāsaviṇmūtrotsarjanādapi

रात्रौ चतुष्पथारण्यशून्यवेश्मनिवेशनात् ।। भोजनाद्भिन्नभाण्डेषु तथा मंत्रच्छलादपि

rātrau catuṣpathāraṇyaśūnyaveśmaniveśanāt || bhojanādbhinnabhāṇḍeṣu tathā maṃtracchalādapi

श्मशानचैत्यवृक्षादि मैथुनादिनिषेवणात् ।। अवमानादभीघातान्मङ्गलानामदर्शनात्

śmaśānacaityavṛkṣādi maithunādiniṣevaṇāt || avamānādabhīghātānmaṅgalānāmadarśanāt

ईर्ष्यया बन्धुशापाच्च रथ्यावस्कन्धसेवनात ।। ऐश्वर्यनाशाच्छोकाच्च दर्पोत्सेकातिहर्षणात्

īrṣyayā bandhuśāpācca rathyāvaskandhasevanāta || aiśvaryanāśācchokācca darpotsekātiharṣaṇāt

निर्लज्जनास्तिकानां हि त्रासितानां विशेषतः ।। गुरुभिः सम्परित्यागात्कार्त्तघ्न्यात्साधुनिन्दनात्

nirlajjanāstikānāṃ hi trāsitānāṃ viśeṣataḥ || gurubhiḥ samparityāgātkārttaghnyātsādhunindanāt

दुःखात्प्रजननात्स्त्रीणां मिथ्या चैव प्रभाषणात् ।। तुषकेशकपालास्थिकार्पासादिष्वधिष्ठितात्

duḥkhātprajananātstrīṇāṃ mithyā caiva prabhāṣaṇāt || tuṣakeśakapālāsthikārpāsādiṣvadhiṣṭhitāt

1.231.10

प्राणिनां सुखदुःखेषु तथा मृतकसूतके ।। अत्यर्थनक्तस्नानेषु ग्रहा गृह्णन्ति मानवान्

prāṇināṃ sukhaduḥkheṣu tathā mṛtakasūtake || atyarthanaktasnāneṣu grahā gṛhṇanti mānavān

बलैश्वर्यविसंयोगाद्देहमाविशति ग्रहः ।। जीवः कुक्षिं यथा दृश्यः प्रविशन्नेव दृश्यते

balaiśvaryavisaṃyogāddehamāviśati grahaḥ || jīvaḥ kukṣiṃ yathā dṛśyaḥ praviśanneva dṛśyate

वनस्पतीन्वा ऋतवो विज्ञेयाश्च तथा ग्रहाः ।। कारणैर्नवभिदेहं ग्रहो गृह्णाति देहिनाम्

vanaspatīnvā ṛtavo vijñeyāśca tathā grahāḥ || kāraṇairnavabhidehaṃ graho gṛhṇāti dehinām

रौद्रस्वभावाद्धिंसार्थी रत्यर्थी बलिकामुकः ।। वित्रासार्थी बलोद्रेकाद्रौद्रात्प्राग्दैहिकाद्भयात्

raudrasvabhāvāddhiṃsārthī ratyarthī balikāmukaḥ || vitrāsārthī balodrekādraudrātprāgdaihikādbhayāt

प्रयुक्तोन्येन मन्त्रैश्च ग्रहो गृह्णाति मानवान् ।। कारणानि तवोक्तानि यद्यप्येतानि पार्थिव

prayuktonyena mantraiśca graho gṛhṇāti mānavān || kāraṇāni tavoktāni yadyapyetāni pārthiva

तथापि त्रय एवात्र विज्ञेयानि विपश्चिता ।। तेषामन्तर्भवन्त्येते यस्मात्पार्थिवसत्तम

tathāpi traya evātra vijñeyāni vipaścitā || teṣāmantarbhavantyete yasmātpārthivasattama

बलिकामस्तु रत्यर्थी हिंसार्थी च तथा ग्रहः ।। असाध्यं बलिकामं तु कृच्छ्रसाध्यं रतिग्रहम्

balikāmastu ratyarthī hiṃsārthī ca tathā grahaḥ || asādhyaṃ balikāmaṃ tu kṛcchrasādhyaṃ ratigraham

हन्तुकाममसाध्यन्तु विना मन्त्रबलं महत् ।। सांत्वपूर्वं ग्रहो विष्टो मधुरं यः प्रजायते

hantukāmamasādhyantu vinā mantrabalaṃ mahat || sāṃtvapūrvaṃ graho viṣṭo madhuraṃ yaḥ prajāyate

ततश्चान्तरमासाद्य विचित्रं याचते बलिम् ।। पानमाल्यानुलेपांश्च वैद्यं दृष्ट्वा नमस्यति

tataścāntaramāsādya vicitraṃ yācate balim || pānamālyānulepāṃśca vaidyaṃ dṛṣṭvā namasyati

बलिकामस्य लिङ्गानि प्रोक्तान्येतानि वै मया ।। रमते नृत्यति शुचिस्तथा हसति गायति

balikāmasya liṅgāni proktānyetāni vai mayā || ramate nṛtyati śucistathā hasati gāyati

1.231.20

गंधमाल्याम्बरस्नानधूपोद्वर्त्तनसेवकः ।। कथा विचित्राः कुरुते मधुरं सम्प्रभाषते

gaṃdhamālyāmbarasnānadhūpodvarttanasevakaḥ || kathā vicitrāḥ kurute madhuraṃ samprabhāṣate

अलंकृतं चाविशति वर्जयत्यनलंकृतम् ।। रतिकामस्य रूपाणि ज्ञेयान्येतानि बुद्धिना

alaṃkṛtaṃ cāviśati varjayatyanalaṃkṛtam || ratikāmasya rūpāṇi jñeyānyetāni buddhinā

यश्चाविष्टो विद्रवति सिंहव्याघ्रतरक्षुपम् ।। युद्धमारभते कर्त्तुं गजादिभिरभीतवत्

yaścāviṣṭo vidravati siṃhavyāghratarakṣupam || yuddhamārabhate karttuṃ gajādibhirabhītavat

भृशं ताडयति स्वाङ्गं पतत्यग्नौ पतङ्गवत् ।। राजद्वेषाणि कुरुते विजने रमतेऽधिकम्

bhṛśaṃ tāḍayati svāṅgaṃ patatyagnau pataṅgavat || rājadveṣāṇi kurute vijane ramate'dhikam

करोति मरणोपायान्हन्तुं कामार्दितो नरः ।। लोमहर्षोङ्गमांद्यं च छायावैकृत्यमेव च

karoti maraṇopāyānhantuṃ kāmārdito naraḥ || lomaharṣoṅgamāṃdyaṃ ca chāyāvaikṛtyameva ca

अमानुषोत्साहबलं विहाराहारचेष्टितम् ।। द्वौ वा त्रयो वा नेत्रेऽस्य संपश्यन्ते कुमारकाः

amānuṣotsāhabalaṃ vihārāhāraceṣṭitam || dvau vā trayo vā netre'sya saṃpaśyante kumārakāḥ

निमीलिताक्षितात्यर्थं रक्तादिवमनं तथा ।। सामान्यमेतदुद्दिष्टं गृहीतस्य तु लक्षणम्

nimīlitākṣitātyarthaṃ raktādivamanaṃ tathā || sāmānyametaduddiṣṭaṃ gṛhītasya tu lakṣaṇam

मुक्तस्य लक्षणं चातः प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। भूमौ विनिपतत्याशु तथा संज्ञां प्रपद्यते

muktasya lakṣaṇaṃ cātaḥ pravakṣyāmi nibodhata || bhūmau vinipatatyāśu tathā saṃjñāṃ prapadyate

परामृशति केशांश्च वासांस्याभरणानि च ।। शुभाशुभं चात्मकार्यं पृच्छति स्म सुहृज्जनम्

parāmṛśati keśāṃśca vāsāṃsyābharaṇāni ca || śubhāśubhaṃ cātmakāryaṃ pṛcchati sma suhṛjjanam

अतः परं प्रवक्ष्यामि देवादिग्रहलक्षणम् ।। चिकित्सितेन संयुक्तं तन्निबोध जनाधिप

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devādigrahalakṣaṇam || cikitsitena saṃyuktaṃ tannibodha janādhipa

1.231.30

नदीकूलाद्रिशिखररुचिः प्रासादमेव च ।। शुचिशील समाचारो ज्ञेयो देवग्रहार्द्दितः

nadīkūlādriśikhararuciḥ prāsādameva ca || śuciśīla samācāro jñeyo devagrahārdditaḥ

देवानां पूजनं तस्य पुष्पधूपफलाक्षतैः ।। गन्धदीपप्रदानैश्च वह्निसन्तर्पणैस्तथा

devānāṃ pūjanaṃ tasya puṣpadhūpaphalākṣataiḥ || gandhadīpapradānaiśca vahnisantarpaṇaistathā

गोरसैश्च स शाल्यन्नैर्ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनैः ।। कर्त्तव्यं विदुषा नित्यं ततः संपद्यते सुखी

gorasaiśca sa śālyannairbrāhmaṇaiḥ svastivācanaiḥ || karttavyaṃ viduṣā nityaṃ tataḥ saṃpadyate sukhī

उच्छिष्टान्भैरवान्रावान्विरसं कुरुतेऽधिकम् ।। तस्मिंस्तथोत्सवान्यक्षान्व्रतानध्ययनानि च

ucchiṣṭānbhairavānrāvānvirasaṃ kurute'dhikam || tasmiṃstathotsavānyakṣānvratānadhyayanāni ca

बहुशो वटुचाश्नाति वस्त्रं पाटयति स्वकम् ।। असुरग्रहदुष्टस्य रूपमेतद्विनिर्द्दिशेत्

bahuśo vaṭucāśnāti vastraṃ pāṭayati svakam || asuragrahaduṣṭasya rūpametadvinirddiśet

दैत्यसंपूजनं तस्य कार्यं मांससुरासवैः ।। रक्तैः पुष्पैर्धूपदीपैस्तथा बीजसमुद्भवैः

daityasaṃpūjanaṃ tasya kāryaṃ māṃsasurāsavaiḥ || raktaiḥ puṣpairdhūpadīpaistathā bījasamudbhavaiḥ

गन्धर्ववाद्यनिर्घोषं श्रुत्वा हृष्टः प्रनृत्यति ।। तीर्थोद्याननदीतीरगन्धमाल्यादिसेवनात्

gandharvavādyanirghoṣaṃ śrutvā hṛṣṭaḥ pranṛtyati || tīrthodyānanadītīragandhamālyādisevanāt

यथाकामं विचरति गन्धर्वोन्मादितो नरः ।। गन्धैर्माल्यैश्च विविधैर्गीतवाद्यैस्तथैव च

yathākāmaṃ vicarati gandharvonmādito naraḥ || gandhairmālyaiśca vividhairgītavādyaistathaiva ca

गन्धर्वपूजनं कार्यं तेन संपद्यते सुखी ।। निद्रालुरलसो दुष्टो दर्वीवत्कुरुते करौ

gandharvapūjanaṃ kāryaṃ tena saṃpadyate sukhī || nidrāluralaso duṣṭo darvīvatkurute karau

गर्भवासगुहासेवी नरोन्मत्तं विदुर्बुधाः ।। नागानां पूजनं तस्य कार्यं कुल्माषपर्पटैः

garbhavāsaguhāsevī naronmattaṃ vidurbudhāḥ || nāgānāṃ pūjanaṃ tasya kāryaṃ kulmāṣaparpaṭaiḥ

1.231.40

पायसोल्लोपिकापूपैः पद्मोत्पलबिसैस्तथा ।। अमत्सरी मृदुर्वीरः प्रियवाग्बहुभोजनः

pāyasollopikāpūpaiḥ padmotpalabisaistathā || amatsarī mṛdurvīraḥ priyavāgbahubhojanaḥ

पृथुविह्वलताम्राक्षः तथा वै गोरसप्रियः ।। भूतोन्मादसमाविष्टो लिङ्गैरेतैर्विनिर्दिशेत्

pṛthuvihvalatāmrākṣaḥ tathā vai gorasapriyaḥ || bhūtonmādasamāviṣṭo liṅgairetairvinirdiśet

कुसुमैर्बहुवर्णैश्च गोरसैर्विविधैस्तथा ।। भूतपूजा तु कर्त्तव्या तेन सम्पद्यते सुखी

kusumairbahuvarṇaiśca gorasairvividhaistathā || bhūtapūjā tu karttavyā tena sampadyate sukhī

शून्यागारश्मशानाद्रिचतुष्पथनिषेवकः ।। रात्रौ चरति योच्छिष्टः पिशाचोन्मादितो नरः

śūnyāgāraśmaśānādricatuṣpathaniṣevakaḥ || rātrau carati yocchiṣṭaḥ piśāconmādito naraḥ

पिशाचयजनं तस्य कर्त्तव्यं पललामिषैः ।। कण्टकीसम्भवैः पुष्पैः कृष्णवर्णैस्तथैव च

piśācayajanaṃ tasya karttavyaṃ palalāmiṣaiḥ || kaṇṭakīsambhavaiḥ puṣpaiḥ kṛṣṇavarṇaistathaiva ca

अव्यक्तभाषी रक्ताक्षो हास्ये चोच्चस्वरस्तथा ।। रौद्रं निरीक्षतेऽत्यर्थं यक्षेनोन्मादितो नरः

avyaktabhāṣī raktākṣo hāsye coccasvarastathā || raudraṃ nirīkṣate'tyarthaṃ yakṣenonmādito naraḥ

कुल्माषघृतपिण्याकपललोल्लोपिकागुडैः ।। यक्षाणां पूजनं तस्य कर्तव्यं दोषशान्तये

kulmāṣaghṛtapiṇyākapalalollopikāguḍaiḥ || yakṣāṇāṃ pūjanaṃ tasya kartavyaṃ doṣaśāntaye

उद्विग्नचेताः शीतश्च नातिशोकपरायणः ।। राक्षसेन गृहीतश्च भवत्योष्ठविलेहकः

udvignacetāḥ śītaśca nātiśokaparāyaṇaḥ || rākṣasena gṛhītaśca bhavatyoṣṭhavilehakaḥ

पक्वामिषेण मांसेन रुधिरेण तथैव च ।। राक्षसानां बलिः कार्यस्तस्य दोषप्रशान्तये

pakvāmiṣeṇa māṃsena rudhireṇa tathaiva ca || rākṣasānāṃ baliḥ kāryastasya doṣapraśāntaye

भस्मपांशुरजोध्वस्तो मलिनो मलिनाम्बरः ।। प्रेतगृहीतो भवति विकृतो ध्वस्तमस्तकः

bhasmapāṃśurajodhvasto malino malināmbaraḥ || pretagṛhīto bhavati vikṛto dhvastamastakaḥ

1.231.50

ओदनं मधुपानीयं सर्पिः क्षीरसमन्वितम्

odanaṃ madhupānīyaṃ sarpiḥ kṣīrasamanvitam

प्रेतानां तत्र दातव्यं तेन संपद्यते सुखी ।। शुचिः शुचिसमाचारः सन्ध्याचारी तिलप्रियः

pretānāṃ tatra dātavyaṃ tena saṃpadyate sukhī || śuciḥ śucisamācāraḥ sandhyācārī tilapriyaḥ

पितृग्रहगृहीतस्य रूपमेतद्विनिर्दिशेत ।। तिलगोरसपुष्पान्नमधुमूलफलैः शुभैः

pitṛgrahagṛhītasya rūpametadvinirdiśeta || tilagorasapuṣpānnamadhumūlaphalaiḥ śubhaiḥ

दीपैर्दानैस्तथा नित्यं प्रणिपातेन चाज्ञया ।। पितॄणां पूजनं तस्य कर्त्तव्यं दोषशान्तये

dīpairdānaistathā nityaṃ praṇipātena cājñayā || pitṝṇāṃ pūjanaṃ tasya karttavyaṃ doṣaśāntaye

अधीते जपते चैव शुचिस्तिष्ठति चाप्यथ ।। योगासक्तस्तथार्षेण गृहीतो मानवो भवेत्

adhīte japate caiva śucistiṣṭhati cāpyatha || yogāsaktastathārṣeṇa gṛhīto mānavo bhavet

हविर्गोरसपुष्पाद्यैस्तथाऽध्ययनसंस्तवैः ।। ऋषीणां पूजनं कार्यं तस्य दोषप्रशान्नये

havirgorasapuṣpādyaistathā'dhyayanasaṃstavaiḥ || ṛṣīṇāṃ pūjanaṃ kāryaṃ tasya doṣapraśānnaye

कर्मप्रसक्तो भवति न निद्रां भजते दिवा ।। पौरुषेण गृहीतस्य लक्षणं समुदाहृतम

karmaprasakto bhavati na nidrāṃ bhajate divā || pauruṣeṇa gṛhītasya lakṣaṇaṃ samudāhṛtama

ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र मिष्टमन्नं सुसंस्कृतम् ।। गन्धमाल्योज्वलान्राजंस्तस्य दोषप्रशान्तये

brāhmaṇānbhojayettatra miṣṭamannaṃ susaṃskṛtam || gandhamālyojvalānrājaṃstasya doṣapraśāntaye

स्कन्दग्रहगृहीतानां बालानां शृणु लक्षणम ।। रोदिति स्तनति ध्याति भूमौ स्वपिति चासकृत्

skandagrahagṛhītānāṃ bālānāṃ śṛṇu lakṣaṇama || roditi stanati dhyāti bhūmau svapiti cāsakṛt

असम्बद्धप्रलापी वा ज्ञेयः स्कन्दग्रहार्द्दितः ।। रक्तैः पुष्पैः फलैर्मूलैः बालक्रीडनकैस्तथा

asambaddhapralāpī vā jñeyaḥ skandagrahārdditaḥ || raktaiḥ puṣpaiḥ phalairmūlaiḥ bālakrīḍanakaistathā

1.231.60

घण्टा च कुक्कुटैः पूजा बलिना विविधेन च ।। पताकाभिश्च कर्त्तव्या कुमारस्य महात्मनः

ghaṇṭā ca kukkuṭaiḥ pūjā balinā vividhena ca || patākābhiśca karttavyā kumārasya mahātmanaḥ

अतः परं लोकहितं तवाद्य सर्वग्रहघ्नान्निपुणान्प्रयोगान् ।। वक्ष्यामि येषां हि निषेवणेन ग्रहैर्विमुच्यन्ति नरा नरेन्द्रान्

ataḥ paraṃ lokahitaṃ tavādya sarvagrahaghnānnipuṇānprayogān || vakṣyāmi yeṣāṃ hi niṣevaṇena grahairvimucyanti narā narendrān

231

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायन वाक्ये ग्रहलिङ्गानि नामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyana vākye grahaliṅgāni nāmaikatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं धूपो रक्षाबलिर्घृतम ।। नेत्राञ्जनं प्रधवनं नवग्रहहराः क्रियाः

nāḍāyana uvāca || abhyaṅgotsādanaṃ snānaṃ dhūpo rakṣābalirghṛtama || netrāñjanaṃ pradhavanaṃ navagrahaharāḥ kriyāḥ

सर्पगन्धा वचा कुष्ठमुस्ताक्षेपणचन्दनैः ।। सक्षीरमूत्रैर्विपचेत्तैलं सर्वग्रहापहम्

sarpagandhā vacā kuṣṭhamustākṣepaṇacandanaiḥ || sakṣīramūtrairvipacettailaṃ sarvagrahāpaham

बिल्वमध्यं ब्रह्मदत्त गवाक्षीबृहतीफलम् ।। उत्सादनमिदं श्रेष्ठं श्लक्ष्णपिष्टं जलेन तु

bilvamadhyaṃ brahmadatta gavākṣībṛhatīphalam || utsādanamidaṃ śreṣṭhaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ jalena tu

उशीरकुष्ठमञ्जिष्ठादेवदारुमनःशिलाः ।। श्रीवेष्टकस्तथा कौन्ती हरितालैलवालुके

uśīrakuṣṭhamañjiṣṭhādevadārumanaḥśilāḥ || śrīveṣṭakastathā kauntī haritālailavāluke

एतच्चूर्णीकृतं सर्वं पञ्चगव्यांशमिश्रितम् ।। सर्वग्रहप्रशमनं स्नानमायुष्यमुत्तमम्

etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ pañcagavyāṃśamiśritam || sarvagrahapraśamanaṃ snānamāyuṣyamuttamam

सर्षपाश्च खुरं कुष्टं घृतं भल्लातकं वचा।। पूतीकमजमोदा च धूपः सर्वग्रहापहः

sarṣapāśca khuraṃ kuṣṭaṃ ghṛtaṃ bhallātakaṃ vacā|| pūtīkamajamodā ca dhūpaḥ sarvagrahāpahaḥ

शस्त्रं वा रोचनं शस्तं सुवर्णं मणिमौक्तिकम् ।। विषं सवत्सां धेनुं च मत्तं छागं तथैव च

śastraṃ vā rocanaṃ śastaṃ suvarṇaṃ maṇimauktikam || viṣaṃ savatsāṃ dhenuṃ ca mattaṃ chāgaṃ tathaiva ca

पूर्णकुम्भं च मंत्राश्च वीणा चन्दनमेव च ।। मयूरपक्षान्रजतं समार्गणगुणं धनुः

pūrṇakumbhaṃ ca maṃtrāśca vīṇā candanameva ca || mayūrapakṣānrajataṃ samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ

भल्लातकानि सर्पिश्च रक्षार्थं धारयेद्गृहे ।। पुष्पैर्धूपैस्तथा गन्धैर्भक्ष्यैर्नानाविधैस्तथा

bhallātakāni sarpiśca rakṣārthaṃ dhārayedgṛhe || puṣpairdhūpaistathā gandhairbhakṣyairnānāvidhaistathā

1.232.10

पूर्णकुम्भैः सकुल्माषैर्गोरसैश्चन्दनेन च ।। धूपैरन्नप्रकारैश्च बलिः कार्यो विजानता

pūrṇakumbhaiḥ sakulmāṣairgorasaiścandanena ca || dhūpairannaprakāraiśca baliḥ kāryo vijānatā

कायस्थां ज टिलां वीरां वयस्थां नकुलीद्वयम् ।। जयां च विजयां चैव मानां पर्पटकम्बरीम्

kāyasthāṃ ja ṭilāṃ vīrāṃ vayasthāṃ nakulīdvayam || jayāṃ ca vijayāṃ caiva mānāṃ parpaṭakambarīm

मर्कटीं सूकरीं छत्रामतिच्छत्रां पलङ्कषाम् ।। रामां पूतनकां केशीं मारटां कटुकां वचाम्

markaṭīṃ sūkarīṃ chatrāmaticchatrāṃ palaṅkaṣām || rāmāṃ pūtanakāṃ keśīṃ māraṭāṃ kaṭukāṃ vacām

चौरकां विष्णुदत्तां च वृष्टिकाण्डीं च चूर्णयेत् ।। पुराणमेभिर्विपचेद्घृतं तोये चतुर्गुणे

caurakāṃ viṣṇudattāṃ ca vṛṣṭikāṇḍīṃ ca cūrṇayet || purāṇamebhirvipacedghṛtaṃ toye caturguṇe

महापैशाचकं नाम सर्वग्रहनिवारणम् ।। रसाञ्जनं त्रिकटुकं मञ्जिष्ठा समनःशिला

mahāpaiśācakaṃ nāma sarvagrahanivāraṇam || rasāñjanaṃ trikaṭukaṃ mañjiṣṭhā samanaḥśilā

समानि च्छागमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तिन्तु कारयेत् ।। छाया शुष्कं तु तं कुर्यादञ्जनं ग्रहनाशनम्

samāni cchāgamūtreṇa piṣṭvā vartintu kārayet || chāyā śuṣkaṃ tu taṃ kuryādañjanaṃ grahanāśanam

श्वेतज्योतिष्मतीं व्योषं वस्त्रसूत्रेण वेष्टितम् ।। छायाशुष्के पुनः पिष्टं ज्ञेयं प्रशमनं हितम्

śvetajyotiṣmatīṃ vyoṣaṃ vastrasūtreṇa veṣṭitam || chāyāśuṣke punaḥ piṣṭaṃ jñeyaṃ praśamanaṃ hitam

संपूजनं देवगुरुद्विजानां भक्तिः परा चक्रगदाधरस्य ।। येषां न तेषां प्रभवन्ति दीपा ग्रहोद्भवा भूमिपतिप्रधान

saṃpūjanaṃ devagurudvijānāṃ bhaktiḥ parā cakragadādharasya || yeṣāṃ na teṣāṃ prabhavanti dīpā grahodbhavā bhūmipatipradhāna

232

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहबाधाप्रतिषेधो नाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde grahabādhāpratiṣedho nāma dvātriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। ।। स्कन्दस्य शरणं प्राप्तान्ग्रहाञ्श्रुत्वा शतक्रतुः ।। यश्चकार महाभाग तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

śailūṣa uvāca || || skandasya śaraṇaṃ prāptāngrahāñśrutvā śatakratuḥ || yaścakāra mahābhāga tanmamācakṣva pṛcchataḥ

नाडायन उवाच ।। स्कन्दस्य शरणं प्राप्ताञ्श्रुत्वा शतमखो ययौ ।। देवदेवगणैः सार्द्धं स्कन्दो यत्र व्यवस्थितः

nāḍāyana uvāca || skandasya śaraṇaṃ prāptāñśrutvā śatamakho yayau || devadevagaṇaiḥ sārddhaṃ skando yatra vyavasthitaḥ

स्कन्दं देवेश्वरो दृष्ट्वा दीप्ततेजःसमद्युतिम् ।। तुष्टाव राजशार्दूल प्रयतः सुसमाहितः

skandaṃ deveśvaro dṛṣṭvā dīptatejaḥsamadyutim || tuṣṭāva rājaśārdūla prayataḥ susamāhitaḥ

शक्र उवाच ।। ।। देवदेवं नमस्यामि कुमारं वरमच्युतम् ।। कार्तिकेयं दुराराध्यं वह्नितेजः समुद्भवम्

śakra uvāca || || devadevaṃ namasyāmi kumāraṃ varamacyutam || kārtikeyaṃ durārādhyaṃ vahnitejaḥ samudbhavam

उमाशङ्करजं भीमं गङ्गया जठरे धृतम् ।। शक्तिहस्तं विशालाक्षं षण्मुखं दीप्ततेजसम्

umāśaṅkarajaṃ bhīmaṃ gaṅgayā jaṭhare dhṛtam || śaktihastaṃ viśālākṣaṃ ṣaṇmukhaṃ dīptatejasam

भक्तानुकम्पिनं दांतं ब्रह्मण्यं वरदं प्रभुम् ।। काकपक्षधरं शांतं शिखण्डकविभूषितम्

bhaktānukampinaṃ dāṃtaṃ brahmaṇyaṃ varadaṃ prabhum || kākapakṣadharaṃ śāṃtaṃ śikhaṇḍakavibhūṣitam

रक्ताम्बरं महाबाहुं मयूरवरगामिनम् ।। घण्टाप्रियं गणाध्यक्षं महाबलपराक्रमम्

raktāmbaraṃ mahābāhuṃ mayūravaragāminam || ghaṇṭāpriyaṃ gaṇādhyakṣaṃ mahābalaparākramam

देवसेनापतिं देवं सर्वलोकहितेप्सया ।। षष्ठ्यान्तु शुक्लपक्षस्य ये च त्वां भौमवासरे

devasenāpatiṃ devaṃ sarvalokahitepsayā || ṣaṣṭhyāntu śuklapakṣasya ye ca tvāṃ bhaumavāsare

कृत्तिकास्वर्चयिष्यन्ति यथालाभं पृथक्पृथक् ।। न तेषां दुर्ल्लभं किञ्चिद्भविष्यति सुरोत्तम

kṛttikāsvarcayiṣyanti yathālābhaṃ pṛthakpṛthak || na teṣāṃ durllabhaṃ kiñcidbhaviṣyati surottama

1.233.10

द्वियोगे द्विगुणं तेषां फलं स्कन्द भविष्यति ।। त्रियोगे पूजनं कृत्वा भवतः सुरसत्तम

dviyoge dviguṇaṃ teṣāṃ phalaṃ skanda bhaviṣyati || triyoge pūjanaṃ kṛtvā bhavataḥ surasattama

अक्षयं फलमाप्स्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ।। वैशाखमासादारभ्य पञ्चम्यां य उपोषितः

akṣayaṃ phalamāpsyanti nātra kāryā vicāraṇā || vaiśākhamāsādārabhya pañcamyāṃ ya upoṣitaḥ

भवन्तं पूजयेत्षष्ठ्यां संवत्सरमतन्द्रितः ।। पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनकामो धनानि च

bhavantaṃ pūjayetṣaṣṭhyāṃ saṃvatsaramatandritaḥ || putrārthī labhate putrāndhanakāmo dhanāni ca

मृतश्च प्राप्नुयात्स्वर्गं त्वयि तुष्टे हरात्मज ।। स्तोत्रेण च मदीयेन ये स्तोष्यन्ति तव प्रभो

mṛtaśca prāpnuyātsvargaṃ tvayi tuṣṭe harātmaja || stotreṇa ca madīyena ye stoṣyanti tava prabho

लोकद्वयेऽपि ते कामान्प्राप्स्यन्ति मनसेप्सितान् ।। ।। स्कन्द उवाच ।। ।। पिता मे दैवतं शक्र महादेवः प्रतापवान्

lokadvaye'pi te kāmānprāpsyanti manasepsitān || || skanda uvāca || || pitā me daivataṃ śakra mahādevaḥ pratāpavān

तस्याज्ञया करिष्यामि यन्मां वक्ष्यति वासव ।। ।। नाडायन उवाच ।। ।। ततः प्रादुरभूत्तत्र देवदेवस्त्रिलोचनः

tasyājñayā kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyati vāsava || || nāḍāyana uvāca || || tataḥ prādurabhūttatra devadevastrilocanaḥ

अभ्यषिञ्चत्कुमारं च ब्रह्मणा सहितः प्रभुः ।। सेनापत्येन देवानां सोऽभिषिक्तस्तदा प्रभो

abhyaṣiñcatkumāraṃ ca brahmaṇā sahitaḥ prabhuḥ || senāpatyena devānāṃ so'bhiṣiktastadā prabho

जघान महिषं नाम दानवं देवकण्टकम् ।। महिषेन समान्वीर्ये जघानायुतशोऽपरान्

jaghāna mahiṣaṃ nāma dānavaṃ devakaṇṭakam || mahiṣena samānvīrye jaghānāyutaśo'parān

बहुत्वाद्दानवान्वीरः स्कन्दः परबलार्द्दनः ।। यदा हन्तुं न शक्नोति तदा देवस्त्रिलोचनः

bahutvāddānavānvīraḥ skandaḥ parabalārddanaḥ || yadā hantuṃ na śaknoti tadā devastrilocanaḥ

जघान मनसा तत्र ततः शूलवरायुधः ।। जघान दानवानन्याञ्शतशोऽथ सहस्रशः

jaghāna manasā tatra tataḥ śūlavarāyudhaḥ || jaghāna dānavānanyāñśataśo'tha sahasraśaḥ

233

भक्ताऽनुकम्पी भगवांस्त्रिनेत्रो देवारिसंघान्विनिपात्य संघे ।। कृत्वा त्रिलोकीं च तदा प्रहृष्टां जगाम कैलासगिरिं महात्मा ।। 1.233.२० ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महिषवधो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

bhaktā'nukampī bhagavāṃstrinetro devārisaṃghānvinipātya saṃghe || kṛtvā trilokīṃ ca tadā prahṛṣṭāṃ jagāma kailāsagiriṃ mahātmā || 1.233.20 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakāṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde mahiṣavadho nāma trayastriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ।। तस्यैव देवदवस्य प्रभावमपरं शृणु ।। यष्टुकामैः सुरैः पूर्वं यज्ञे भागो न कल्पितः

nāḍāyana uvāca || || tasyaiva devadavasya prabhāvamaparaṃ śṛṇu || yaṣṭukāmaiḥ suraiḥ pūrvaṃ yajñe bhāgo na kalpitaḥ

यदा राजंस्त्रिनेत्रस्य तदा क्रुद्धेन शंभुना ।। यज्ञवाटं ततो गत्वा देवा वित्रासिता बलात्

yadā rājaṃstrinetrasya tadā kruddhena śaṃbhunā || yajñavāṭaṃ tato gatvā devā vitrāsitā balāt

पुरोडाशं भक्षयित्वा पूष्णो दन्तानशातयत ।। भगस्य नयनं वामं बभञ्ज परवीरहा

puroḍāśaṃ bhakṣayitvā pūṣṇo dantānaśātayata || bhagasya nayanaṃ vāmaṃ babhañja paravīrahā

क्रुद्धं दृष्ट्वा महादेवं मृगरूपधरस्तदा ।। प्राद्रवत्सहसा यज्ञो नरनारायणाश्रमम्

kruddhaṃ dṛṣṭvā mahādevaṃ mṛgarūpadharastadā || prādravatsahasā yajño naranārāyaṇāśramam

तमन्वयो महातेजा बाणचापधरो हरः ।। यज्ञानुसारिणं प्राप्तं हरं बाणधनुर्धरम्

tamanvayo mahātejā bāṇacāpadharo haraḥ || yajñānusāriṇaṃ prāptaṃ haraṃ bāṇadhanurdharam

नारायणस्तु तं चक्रे विह्वलं कण्ठपीडनात् ।। विह्वले तु महादेवे यज्ञो दिवमथाश्रितः

nārāyaṇastu taṃ cakre vihvalaṃ kaṇṭhapīḍanāt || vihvale tu mahādeve yajño divamathāśritaḥ

हरोऽपि लब्धसंज्ञस्तमन्वयौ दिवि सत्त्वरः ।। न शशाक मृगं वेद्धुं यदा धर्मश्च तेजसा

haro'pi labdhasaṃjñastamanvayau divi sattvaraḥ || na śaśāka mṛgaṃ veddhuṃ yadā dharmaśca tejasā

ततस्तं बोधयामास ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।। भगस्य पूर्णं च तदा प्रसादमकरोत्पुनः

tatastaṃ bodhayāmāsa brahmā śubhacaturmukhaḥ || bhagasya pūrṇaṃ ca tadā prasādamakarotpunaḥ

यज्ञस्य चाभयं दत्त्वा क्रीडयान्वेति तं पुनः ।। तारामृगश्च गगने महादेवानुगः सदा

yajñasya cābhayaṃ dattvā krīḍayānveti taṃ punaḥ || tārāmṛgaśca gagane mahādevānugaḥ sadā

1.234.10

दृश्यते स महाभाग रात्रौ गगनभूषणः

dṛśyate sa mahābhāga rātrau gaganabhūṣaṇaḥ

क्रुद्धेन रुद्रेण सुरा निरस्ताः स्वस्थाः प्रसन्नेन कृताश्च भूयः ।। तस्मात्प्रसन्नास्तु भवाय लोके क्रुद्धश्च लोकान्तकरः प्रदिष्टः

kruddhena rudreṇa surā nirastāḥ svasthāḥ prasannena kṛtāśca bhūyaḥ || tasmātprasannāstu bhavāya loke kruddhaśca lokāntakaraḥ pradiṣṭaḥ

234

इति श्रीविप्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यजविध्वंसनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्याय

iti śrīvipṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yajavidhvaṃsano nāma catustriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāya

नाडायन उवाच ।। तस्यैव देवदेवस्य प्रभावमपरं शृणु ।। तेन विध्वंसितो यज्ञो यदा दक्षस्य धीमतः

nāḍāyana uvāca || tasyaiva devadevasya prabhāvamaparaṃ śṛṇu || tena vidhvaṃsito yajño yadā dakṣasya dhīmataḥ

दक्षस्य यजमानस्य गङ्गाद्वारे पुरा प्रभो ।। अनाह्वाने च शर्वस्य देवीप्रकुपिताऽभवत

dakṣasya yajamānasya gaṅgādvāre purā prabho || anāhvāne ca śarvasya devīprakupitā'bhavata

देव्याः प्रकोपाच्च तथा क्रुद्धः शूलधरस्तदा ।। वीरभद्रेति विख्यातं क्रोधजं सृष्टवान्गणम्

devyāḥ prakopācca tathā kruddhaḥ śūladharastadā || vīrabhadreti vikhyātaṃ krodhajaṃ sṛṣṭavāngaṇam

भद्रकाली स्वकाद्देहात्सृष्टवत्यथ पार्वती ।। गणैरनुगतो राजन्वीरभद्रो महायशाः

bhadrakālī svakāddehātsṛṣṭavatyatha pārvatī || gaṇairanugato rājanvīrabhadro mahāyaśāḥ

भद्रकालीं तथा गत्वा दक्षयज्ञमशातयत् ।। विध्वस्यमानं यज्ञन्तु पार्वत्या सहितः शिवः

bhadrakālīṃ tathā gatvā dakṣayajñamaśātayat || vidhvasyamānaṃ yajñantu pārvatyā sahitaḥ śivaḥ

दृष्टवांस्तत्र राजेन्द्र भद्रकर्णेश्वरः स्थितः ।। विध्वस्यमाने यज्ञे तु दक्षो वचनमब्रवीत्

dṛṣṭavāṃstatra rājendra bhadrakarṇeśvaraḥ sthitaḥ || vidhvasyamāne yajñe tu dakṣo vacanamabravīt

वीरभद्रं महाभागं भद्रकालीं तथैव च ।। कौ भवन्ताविह प्राप्तौ मम यज्ञोपघातकौ

vīrabhadraṃ mahābhāgaṃ bhadrakālīṃ tathaiva ca || kau bhavantāviha prāptau mama yajñopaghātakau

वीरभद्र उवाच ।। क्रुद्धेन शङ्करेणावां भागस्यापरिकल्पनात् ।। यज्ञविध्वंसनार्थाय प्रेषितौ ते परन्तपौ

vīrabhadra uvāca || kruddhena śaṅkareṇāvāṃ bhāgasyāparikalpanāt || yajñavidhvaṃsanārthāya preṣitau te parantapau

भद्रकर्णेश्वरं शर्वं गच्छ शीघ्रं प्रसादय ।। नाडायन उवाच ।। वीरभद्रवचः श्रुत्वा गत्वा तुष्टाव शङ्करम्

bhadrakarṇeśvaraṃ śarvaṃ gaccha śīghraṃ prasādaya || nāḍāyana uvāca || vīrabhadravacaḥ śrutvā gatvā tuṣṭāva śaṅkaram

1.235.10

अश्वमेधसहस्राग्र्यं फलं लेभे त्रिलोचनात् ।। त्रिलोचनस्तदा तुष्टो वीरभद्रमभाषत

aśvamedhasahasrāgryaṃ phalaṃ lebhe trilocanāt || trilocanastadā tuṣṭo vīrabhadramabhāṣata

यत्रस्थेन त्वया यज्ञो दक्षस्याद्य विनाशितः ।। तत्र स्थाने तु सततं सान्निध्यं त्वं करिष्यसि

yatrasthena tvayā yajño dakṣasyādya vināśitaḥ || tatra sthāne tu satataṃ sānnidhyaṃ tvaṃ kariṣyasi

पूजां च विपुलां तत्र प्रास्प्यसे मत्प्रसादजाम् ।। ये च त्वां पूजयिष्यन्ति वीरभद्र गणेश्वर

pūjāṃ ca vipulāṃ tatra prāspyase matprasādajām || ye ca tvāṃ pūjayiṣyanti vīrabhadra gaṇeśvara

ते नाकपृष्ठं यास्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ।। दक्षेण च समाहूता भद्रकर्णेश्वरे त्वया

te nākapṛṣṭhaṃ yāsyanti nātra kāryā vicāraṇā || dakṣeṇa ca samāhūtā bhadrakarṇeśvare tvayā

सरस्वती महाभागा प्रविष्टा जाह्नवीजलम् ।। सङ्गमे च तयोः स्नात्वा पूजां मम करिष्यति

sarasvatī mahābhāgā praviṣṭā jāhnavījalam || saṅgame ca tayoḥ snātvā pūjāṃ mama kariṣyati

यः पुमान्स गणेशत्वं मम प्राप्स्यत्यसंशयम्।। गङ्गाद्वारं कुशावर्तं बिल्वकं नीलपर्वतम्

yaḥ pumānsa gaṇeśatvaṃ mama prāpsyatyasaṃśayam|| gaṅgādvāraṃ kuśāvartaṃ bilvakaṃ nīlaparvatam

तथा कनखलं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् ।। भविष्यति महाभाग तथैव च मनोहरम्

tathā kanakhalaṃ tīrthaṃ sarvapāpapramocanam || bhaviṣyati mahābhāga tathaiva ca manoharam

प्रजापतेर्यज्ञभुवं समासाद्य यतस्ततः ।। मोक्ष्यते पातकं सर्वं त्रिदिवं च गमिष्यति

prajāpateryajñabhuvaṃ samāsādya yatastataḥ || mokṣyate pātakaṃ sarvaṃ tridivaṃ ca gamiṣyati

भूमिष्ठमुद्धृतात्पुण्यं तस्मात्प्रस्रवणोदकम्।। तस्मादपि तथा पुण्यं सारसं परिकीर्तितम् ।। सारसान्नैर्झरं पुण्यं नादेयमपि नैर्झरात्

bhūmiṣṭhamuddhṛtātpuṇyaṃ tasmātprasravaṇodakam|| tasmādapi tathā puṇyaṃ sārasaṃ parikīrtitam || sārasānnairjharaṃ puṇyaṃ nādeyamapi nairjharāt

तस्मादपि च गाङ्गेयं तदिहापि विशेषतः ।। सर्वत्र दुर्लभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

tasmādapi ca gāṅgeyaṃ tadihāpi viśeṣataḥ || sarvatra durlabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā

1.235.20

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे।। गङ्गाद्वारे कुशावर्त्ते बिल्वके नीलपर्वते

gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame|| gaṅgādvāre kuśāvartte bilvake nīlaparvate

स्नात्वा कनखले तीर्थे न पुनर्जन्मभाग्भवेत् ।। तीर्थपञ्चकमेतद्धि यत्रैव गणनायकः

snātvā kanakhale tīrthe na punarjanmabhāgbhavet || tīrthapañcakametaddhi yatraiva gaṇanāyakaḥ

तत्र सन्निहितो ब्रह्मा तत्राहं तत्र केशवः ।। तत्र देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः

tatra sannihito brahmā tatrāhaṃ tatra keśavaḥ || tatra devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

तत्समीपे च ते स्थानं त्विदं दत्तं मया तव ।। तत्र त्वं सततं वत्स लोकात्पूजामवाप्स्यसि

tatsamīpe ca te sthānaṃ tvidaṃ dattaṃ mayā tava || tatra tvaṃ satataṃ vatsa lokātpūjāmavāpsyasi

एवमुक्त्वा महातेजा वीरभद्रं महेश्वरः ।। उवाच वचनं देवो भद्रकालीं महेश्वरः

evamuktvā mahātejā vīrabhadraṃ maheśvaraḥ || uvāca vacanaṃ devo bhadrakālīṃ maheśvaraḥ

महेश्वर उवाच ।। नमोस्तु ते महाभागे वरदे कामरूपिणि ।। अष्टादशभुजे स्वस्ति शूलमुद्गरधारिणि

maheśvara uvāca || namostu te mahābhāge varade kāmarūpiṇi || aṣṭādaśabhuje svasti śūlamudgaradhāriṇi

पीतकौशेयवसने शशाङ्कसदृशानने ।। नीलोत्पलदलश्यामे गजकुम्भोपमस्तनि

pītakauśeyavasane śaśāṅkasadṛśānane || nīlotpaladalaśyāme gajakumbhopamastani

वरदे चारुसर्वाङ्गि सर्वाभरणभूषिते।। कमण्डलुधरे देवि देवारिबलनाशिनि

varade cārusarvāṅgi sarvābharaṇabhūṣite|| kamaṇḍaludhare devi devāribalanāśini

अदितिश्च दितिश्चैव वनिता सिद्धिरेव च।। रात्रिर्निद्रा प्रभा कान्तिर्बुद्धिर्लक्ष्मीः सरस्वती

aditiśca ditiścaiva vanitā siddhireva ca|| rātrirnidrā prabhā kāntirbuddhirlakṣmīḥ sarasvatī

धृतिः कीर्तिः स्वधा स्वाहा त्वमेव वरवर्णिनी ।। त्वां जनाः पूजयिष्यन्ति सर्वकामप्रदां शुभाम्

dhṛtiḥ kīrtiḥ svadhā svāhā tvameva varavarṇinī || tvāṃ janāḥ pūjayiṣyanti sarvakāmapradāṃ śubhām

1.235.30

नवम्यां शुक्लपक्षस्य लोकात्पूजामवाप्स्यसि ।। नवम्यां पूजयिष्यन्ति ये त्वा सम्यगुपोषिताः

navamyāṃ śuklapakṣasya lokātpūjāmavāpsyasi || navamyāṃ pūjayiṣyanti ye tvā samyagupoṣitāḥ

तेषां त्वं काम्यदा सौम्ये भविष्यसि न संशयः ।। कन्दरेषु च शैलानां वनानां गहनेषु च

teṣāṃ tvaṃ kāmyadā saumye bhaviṣyasi na saṃśayaḥ || kandareṣu ca śailānāṃ vanānāṃ gahaneṣu ca

रंस्यसे त्वं विशालाक्षि तदा पूजामवाप्स्यसि ।। ये च त्वां मत्प्रभावज्ञाः पूजयिष्यन्ति मानवाः

raṃsyase tvaṃ viśālākṣi tadā pūjāmavāpsyasi || ye ca tvāṃ matprabhāvajñāḥ pūjayiṣyanti mānavāḥ

न तेषां दुर्लभं किञ्चिदिहलोके परत्र च ।। ये चेदं मत्कृतं स्तोत्रमभिदास्यन्ति भक्तितः

na teṣāṃ durlabhaṃ kiñcidihaloke paratra ca || ye cedaṃ matkṛtaṃ stotramabhidāsyanti bhaktitaḥ

ते सर्वे भयनिर्मुक्ता भविष्यन्ति न संशयः ।। नाडायन उवाच।। एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत

te sarve bhayanirmuktā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || nāḍāyana uvāca|| etāvaduktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata

दक्षोपि च वरं लब्ध्वा मुदं लेभे त्रिलोचनात्

dakṣopi ca varaṃ labdhvā mudaṃ lebhe trilocanāt

एवं प्रभावो वरदः स देवो भक्तानुकम्पी जगतो निवासः ।। कस्यास्य वक्तुं नृपवर्य तस्य गुणान्प्रवक्तुं सकला हि शक्तिः

evaṃ prabhāvo varadaḥ sa devo bhaktānukampī jagato nivāsaḥ || kasyāsya vaktuṃ nṛpavarya tasya guṇānpravaktuṃ sakalā hi śaktiḥ

235

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये दक्षयज्ञविध्वंसनो नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye dakṣayajñavidhvaṃsano nāma pañcatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २३६-२४०

नाडायन उवाच ।। प्रभावमपरं तस्य शृणु देवस्य शूलिनः।। यथा विमोक्षितस्तेन श्वेतो मृत्युवशं गतः

nāḍāyana uvāca || prabhāvamaparaṃ tasya śṛṇu devasya śūlinaḥ|| yathā vimokṣitastena śveto mṛtyuvaśaṃ gataḥ

श्वेतो नाम महातेजा ऋषिः परमधार्म्मिकः ।। पूजयामास सततं लिङ्गं त्रिपुरघातिनः

śveto nāma mahātejā ṛṣiḥ paramadhārmmikaḥ || pūjayāmāsa satataṃ liṅgaṃ tripuraghātinaḥ

तस्य पूजाप्रसक्तस्य कदाचित्पृथिवीपते ।। आजगाम तमुद्देशं कालः परमदारुणः

tasya pūjāprasaktasya kadācitpṛthivīpate || ājagāma tamuddeśaṃ kālaḥ paramadāruṇaḥ

रक्तवृत्तत्रिनयनः सर्पवृश्चिकरोमवान् ।। दंष्ट्राकरालो विकटः चूर्णिताञ्जनसप्रभः

raktavṛttatrinayanaḥ sarpavṛścikaromavān || daṃṣṭrākarālo vikaṭaḥ cūrṇitāñjanasaprabhaḥ

रक्तवासा महाकायः सर्पाभरणभूषितः ।। पाशहस्तस्तथाभ्येत्य श्वेते पाशमथासृजत्

raktavāsā mahākāyaḥ sarpābharaṇabhūṣitaḥ || pāśahastastathābhyetya śvete pāśamathāsṛjat

कण्ठार्पितेन पाशेन श्वेतः कालमथाब्रवीत् ।। क्षणमात्रं प्रतीक्षस्व मम त्रिभुवनान्तक

kaṇṭhārpitena pāśena śvetaḥ kālamathābravīt || kṣaṇamātraṃ pratīkṣasva mama tribhuvanāntaka

निवर्त्तयाम्यहं यावत्पूजनं मन्मथद्विषः ।। तमब्रवीत्तदा कालः प्रहसन्वसुधाधिप

nivarttayāmyahaṃ yāvatpūjanaṃ manmathadviṣaḥ || tamabravīttadā kālaḥ prahasanvasudhādhipa

न श्रुतं तु त्वया मन्ये वृद्धानां श्वेत जल्पितम् ।। श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिके

na śrutaṃ tu tvayā manye vṛddhānāṃ śveta jalpitam || śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇike

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वा स्यान्न वा कृतम् ।। गर्भे वाप्यथ बाल्ये वा यौवने वार्धकेपि वा

na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā syānna vā kṛtam || garbhe vāpyatha bālye vā yauvane vārdhakepi vā

1.236.10

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे लोकोऽयं नीयते मया ।। नौषधानि न मंत्राश्च न होमो न पुनर्जपः

āyuṣye karmaṇi kṣīṇe loko'yaṃ nīyate mayā || nauṣadhāni na maṃtrāśca na homo na punarjapaḥ

त्रायन्ति मृत्युनोपेत्ं जरया वापि मानवम् ।। बहूनीन्द्रसहस्राणि पितामहशतानि च

trāyanti mṛtyunopetṃ jarayā vāpi mānavam || bahūnīndrasahasrāṇi pitāmahaśatāni ca

मया नीतानि कर्त्तव्यो नात्र मन्युस्त्वयानघ ।। विधत्से पूजनं यस्य महादेवस्य शूलिनः

mayā nītāni karttavyo nātra manyustvayānagha || vidhatse pūjanaṃ yasya mahādevasya śūlinaḥ

देहन्यासं स बहुधा मया वै श्वेत कारितः ।। स्वयं प्रभुर्न चैवाहं कर्मायत्ता मतिर्मम

dehanyāsaṃ sa bahudhā mayā vai śveta kāritaḥ || svayaṃ prabhurna caivāhaṃ karmāyattā matirmama

कर्मणां हि तथा नाशं नास्ति भूतस्य कस्यचित् ।। कर्ममार्गानुसारेण धात्राहं संप्रचोदितः

karmaṇāṃ hi tathā nāśaṃ nāsti bhūtasya kasyacit || karmamārgānusāreṇa dhātrāhaṃ saṃpracoditaḥ

नयामि सर्वमाक्रम्य त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। एवमुक्तस्तु कालेन नीयमानस्त्रिलोचनम्

nayāmi sarvamākramya trailokyaṃ sacarācaram || evamuktastu kālena nīyamānastrilocanam

जगाम सर्वभावेन शरणं भक्तवत्सलम् ।। श्वेते तु शरणं प्राप्ते लिङ्गस्य त्रिपुरान्तकः

jagāma sarvabhāvena śaraṇaṃ bhaktavatsalam || śvete tu śaraṇaṃ prāpte liṅgasya tripurāntakaḥ

भूतभव्यभविष्यद्भिः प्रादुर्भावैस्तु शार्ङ्गिणः ।। आत्मनः कवचं कृत्त्वा कृतरक्षो महेश्वरः

bhūtabhavyabhaviṣyadbhiḥ prādurbhāvaistu śārṅgiṇaḥ || ātmanaḥ kavacaṃ kṛttvā kṛtarakṣo maheśvaraḥ

भित्त्वा लिङ्गं समुत्तस्थौ क्रोधविस्फारितेक्षणः ।। तृतीयलोचनज्वालाप्रकाशितजगत्त्रयः

bhittvā liṅgaṃ samuttasthau krodhavisphāritekṣaṇaḥ || tṛtīyalocanajvālāprakāśitajagattrayaḥ

दृष्टमात्रस्तदा तस्य कालो जज्वाल तेजसा ।। स शान्तो भस्मभूतश्च सर्वभूतविधिर्ग्रहः

dṛṣṭamātrastadā tasya kālo jajvāla tejasā || sa śānto bhasmabhūtaśca sarvabhūtavidhirgrahaḥ

1.236.20

श्वेतस्य दत्त्वा सामीप्यं गणेशत्वं तथैव च ।। कृत्वा विधिग्रहं कालं तत्रैवान्तरधीयत

śvetasya dattvā sāmīpyaṃ gaṇeśatvaṃ tathaiva ca || kṛtvā vidhigrahaṃ kālaṃ tatraivāntaradhīyata

ततः प्रभृति राजेन्द्र कालः स कलयन्प्रजाम्।। न कैश्चिद्दृश्यते लोके विदेहत्वाज्जगत्त्रये

tataḥ prabhṛti rājendra kālaḥ sa kalayanprajām|| na kaiściddṛśyate loke videhatvājjagattraye

शैलूष उवाच ।। ।। वैष्णवं कवचं ब्रह्मन्सर्वबाधानिवारणम् ।। त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे संशयो महान्

śailūṣa uvāca || || vaiṣṇavaṃ kavacaṃ brahmansarvabādhānivāraṇam || tvattohaṃ śrotumicchāmi tatra me saṃśayo mahān

नाडायन उवाच ।। अदृश्यमेतत्परमं पवित्रं पूर्वेरितं कल्मषनाशनं च ।। दुःखापहं ते कवचं ब्रवीमि रक्षा कृता येन महेश्वरेण

nāḍāyana uvāca || adṛśyametatparamaṃ pavitraṃ pūrveritaṃ kalmaṣanāśanaṃ ca || duḥkhāpahaṃ te kavacaṃ bravīmi rakṣā kṛtā yena maheśvareṇa

236

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथम खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालदारणो नाम षटत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathama khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kāladāraṇo nāma ṣaṭatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

महेश्वर उवाच ।। ।। प्रणम्याजरमीशानमजं नित्यमनामयम् ।। देवं सर्वेश्वरं विष्णुं सर्वव्यापिनमव्ययम्

maheśvara uvāca || || praṇamyājaramīśānamajaṃ nityamanāmayam || devaṃ sarveśvaraṃ viṣṇuṃ sarvavyāpinamavyayam

बध्नाम्यहं प्रतिसरं नमस्कृत्य जनार्द्दनम् ।। अमोघमप्रतिहतं सर्वदुःष्टनिवारणम्

badhnāmyahaṃ pratisaraṃ namaskṛtya janārddanam || amoghamapratihataṃ sarvaduḥṣṭanivāraṇam

विष्णुर्ममाग्रतः पातु कृष्णो रक्षतु पृष्ठतः ।। हरिर्मे रक्षतु शिरो हृदयं च जनार्द्दनः

viṣṇurmamāgrataḥ pātu kṛṣṇo rakṣatu pṛṣṭhataḥ || harirme rakṣatu śiro hṛdayaṃ ca janārddanaḥ

मनो मम हृषीकेशो जिह्वां रक्षतु केशवः।। पातु नेत्रे वासुदेवः श्रोत्रे संकर्षणस्तथा

mano mama hṛṣīkeśo jihvāṃ rakṣatu keśavaḥ|| pātu netre vāsudevaḥ śrotre saṃkarṣaṇastathā

प्रद्युम्नः पातु मे घ्राणमनिरुद्धो मुखं मम ।। वनमाली गलं पातु श्रीवक्षो रक्षतात्पुरः ।। पार्श्वं तु पातु मे चक्रं वामं दैत्यविदारणम्

pradyumnaḥ pātu me ghrāṇamaniruddho mukhaṃ mama || vanamālī galaṃ pātu śrīvakṣo rakṣatātpuraḥ || pārśvaṃ tu pātu me cakraṃ vāmaṃ daityavidāraṇam

दक्षिणं तु गदा देवी सर्वासुरनिवारिणी ।। उदरं मुसली पातु पृष्ठं पातु च लाङ्गली

dakṣiṇaṃ tu gadā devī sarvāsuranivāriṇī || udaraṃ musalī pātu pṛṣṭhaṃ pātu ca lāṅgalī

ऊरू रक्षतु शार्ङ्गी मे जङ्घे रक्षतु चर्मकी ।। पाणी रक्षतु शंखी च पादौ मे चरणावुभौ ।। सर्वकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पातु मां गरुडध्वजः

ūrū rakṣatu śārṅgī me jaṅghe rakṣatu carmakī || pāṇī rakṣatu śaṃkhī ca pādau me caraṇāvubhau || sarvakāryārthasiddhyarthaṃ pātu māṃ garuḍadhvajaḥ

वराहो रक्षतु जले विषमेषु च वामनः ।। अटव्यां नरसिंहस्तु सर्वतः पातु केशवः

varāho rakṣatu jale viṣameṣu ca vāmanaḥ || aṭavyāṃ narasiṃhastu sarvataḥ pātu keśavaḥ

हिरण्यगर्भो भगवान्हिरण्यं मे प्रयच्छतु ।। सांख्याचार्यस्तु कपिलो धातुसाम्यं करोतु मे

hiraṇyagarbho bhagavānhiraṇyaṃ me prayacchatu || sāṃkhyācāryastu kapilo dhātusāmyaṃ karotu me

1.237.10

श्वेतद्वीपनिवासी च श्वेतद्वीपं नयत्वजः ।। सर्वाञ्शत्रून्सूदयतु मधुकैटभसूदनः

śvetadvīpanivāsī ca śvetadvīpaṃ nayatvajaḥ || sarvāñśatrūnsūdayatu madhukaiṭabhasūdanaḥ

विकर्षतु सदा विष्णुः किल्बिषं मम विग्रहात् ।। हंसो मत्स्यस्तथा कूर्मः पातु मां सर्वतो दिशम्

vikarṣatu sadā viṣṇuḥ kilbiṣaṃ mama vigrahāt || haṃso matsyastathā kūrmaḥ pātu māṃ sarvato diśam

त्रिविक्रमस्तु मे देवः सर्वान्पाशान्निकृन्ततु ।। नरनारायणो देवो बुद्धिं पालयतां मम

trivikramastu me devaḥ sarvānpāśānnikṛntatu || naranārāyaṇo devo buddhiṃ pālayatāṃ mama

शेषो शेषामलज्ञानः करोत्वज्ञाननाशनम् ।। वडवामुखो नाशयतु कल्मषं यन्मया कृतम्

śeṣo śeṣāmalajñānaḥ karotvajñānanāśanam || vaḍavāmukho nāśayatu kalmaṣaṃ yanmayā kṛtam

विद्यां ददातु परमामश्वमूर्द्धा मम प्रभुः ।। दत्तात्रेयः पालयतु सपुत्रपशुबान्धवम्

vidyāṃ dadātu paramāmaśvamūrddhā mama prabhuḥ || dattātreyaḥ pālayatu saputrapaśubāndhavam

सर्वान्रोगान्नाशयतु रामः परशुना मम ।। रक्षोघ्नो मे दाशरथिः पातु नित्यं महाभुजः

sarvānrogānnāśayatu rāmaḥ paraśunā mama || rakṣoghno me dāśarathiḥ pātu nityaṃ mahābhujaḥ

रिपून्हलेन मे हन्याद्रामो यादवनन्दनः ।। प्रलम्बकेशिचाणूरपूतनाकंसनाशनः

ripūnhalena me hanyādrāmo yādavanandanaḥ || pralambakeśicāṇūrapūtanākaṃsanāśanaḥ

कृष्णो यो बालभावेन स मे कामान्प्रयच्छतु ।। अन्धकारं तमो घोरं पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्

kṛṣṇo yo bālabhāvena sa me kāmānprayacchatu || andhakāraṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

पश्यामि भयसंतप्तः पाशहस्तमिवान्तकम्।। ततोऽहं पुण्डरीकाक्षमच्युतं शरणं गतः

paśyāmi bhayasaṃtaptaḥ pāśahastamivāntakam|| tato'haṃ puṇḍarīkākṣamacyutaṃ śaraṇaṃ gataḥ

योगीशमतिरूपस्थं शुभशीतांशुनिर्मलम् ।। धन्योऽहं विजयी नित्यं यस्य मे भगवान्हरिः

yogīśamatirūpasthaṃ śubhaśītāṃśunirmalam || dhanyo'haṃ vijayī nityaṃ yasya me bhagavānhariḥ

1.237.20

स्मृत्वा नारायणं देवं सर्वोपद्रवनाशनम् ।। वैष्णवं कवचं बद्ध्वा विचरामि महीतले

smṛtvā nārāyaṇaṃ devaṃ sarvopadravanāśanam || vaiṣṇavaṃ kavacaṃ baddhvā vicarāmi mahītale

अप्रधृष्योस्मि भूतानां सर्वं विष्णुमयो ह्यहम् ।। स्मरणाद्देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः

apradhṛṣyosmi bhūtānāṃ sarvaṃ viṣṇumayo hyaham || smaraṇāddevadevasya viṣṇoramitatejasaḥ

सिद्धिर्भवतु मे नित्यं तथा मंत्र उदाहृतः ।। यो मां पश्यति चक्षुर्भ्यां यं च पश्यामि चक्षुषा

siddhirbhavatu me nityaṃ tathā maṃtra udāhṛtaḥ || yo māṃ paśyati cakṣurbhyāṃ yaṃ ca paśyāmi cakṣuṣā

सर्वासां समदृष्टीनां विष्णुर्बध्नातु चक्षुषा ।। वासुदेवस्य यच्चक्रं तस्य चक्रस्य ये अराः

sarvāsāṃ samadṛṣṭīnāṃ viṣṇurbadhnātu cakṣuṣā || vāsudevasya yaccakraṃ tasya cakrasya ye arāḥ

ते च च्छिन्दन्तु मे पापं मा मे हिंसन्तु हिंसकाः ।। राक्षसेषु पिशाचेषु कान्तारेष्वटवीषु च

te ca cchindantu me pāpaṃ mā me hiṃsantu hiṃsakāḥ || rākṣaseṣu piśāceṣu kāntāreṣvaṭavīṣu ca

विवादे राजमार्गेषु द्यूतेषु कलहेषु च ।। नदीसन्तरणे घोरे संप्राप्ते प्राणसंशये

vivāde rājamārgeṣu dyūteṣu kalaheṣu ca || nadīsantaraṇe ghore saṃprāpte prāṇasaṃśaye

अग्निचौरनिपाते च सर्वग्रहनिवारणे ।। विद्युत्सर्पविषोद्योगे खातोदे रिपुसङ्कटे

agnicauranipāte ca sarvagrahanivāraṇe || vidyutsarpaviṣodyoge khātode ripusaṅkaṭe

तथ्यमेतज्जपेन्नित्यं शारीरे भय आगते।। अयं भगवतो मन्त्रो मंत्राणां परमो महान्

tathyametajjapennityaṃ śārīre bhaya āgate|| ayaṃ bhagavato mantro maṃtrāṇāṃ paramo mahān

विख्यातं कवचं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।। स्वमायाकृतनिर्माणं कल्पांतगृहलोपकृत् ।। अनाद्यं तज्जगद्बीजं पद्मनाभ नमोस्तु ते

vikhyātaṃ kavacaṃ guhyaṃ sarvapāpapraṇāśanam || svamāyākṛtanirmāṇaṃ kalpāṃtagṛhalopakṛt || anādyaṃ tajjagadbījaṃ padmanābha namostu te

ॐकालाय स्वाहा ।। ॐकालपुरुषाय स्वाहा ।। ॐप्रचण्डाय स्वाहा ।। ॐप्रचण्डपुरुषाय स्वाहा ।। ॐसर्वाय स्वाहा ।। ॐसर्वसर्वाय स्वाहा ।। ॐनमो भुवनेशाय त्रिलोकधाम्ने इतिटिपिरिटि स्वाहा ।। ॐउत्तमेनअघे तु मे वायु तु मे ये सत्त्वाः पापानुचारास्तेषां दैत्यदानव यक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाच कूष्माण्डापस्मारोन्मादनज्वराणां एकाहिक द्वितीयक तार्तीयक चातुर्थिक मौहूर्त्तिक दिनज्वर रात्रिज्वर सततज्वर सन्ध्याज्वर सर्वज्वरादीनामुत्सादन लूताकीटककंटककटपूतनाभुजगस्थावरविषविषमविषादीनामिदं शरीरं ममाप्रधृष्यं भवतु ॐ सुकारे प्रकरोत्कटकविकटद्रंष्ट्रपूर्वतो रक्ष ।। ॐ हैं हैं हैं हैं दिनकरसहस्रकान्तसमोग्रतेजः पश्चिमतो रक्षरक्ष ।। ॐ निरिनिरिप्रदीप्तज्वलन ज्वालाकालमहाकपिलजटिल उत्तरत्तो रक्ष ।। ॐ चिलिचिलि मिलिमिलि चेकडि गौरिगांधारि विषोहनि विषं मां मोहयतु स्वाहा ।। दक्षिणतो रक्ष माममुकस्य सर्वभूतभयोपद्रवेभ्यः स्वाहा ।। जयति विजयदानं जायतां रिपुपुरहासनुनवध्यते भयहृदयभयदोभयेभयं दिशतु ममायमुदारमच्युतः।। यदुदरमखिलं विशन्ति रश्मयः ।। आद्यन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तो ह्यनुशासितारः ।। सर्वज्वरान्घ्नन्तु ममानिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाः

ॐkālāya svāhā || ॐkālapuruṣāya svāhā || ॐpracaṇḍāya svāhā || ॐpracaṇḍapuruṣāya svāhā || ॐsarvāya svāhā || ॐsarvasarvāya svāhā || ॐnamo bhuvaneśāya trilokadhāmne itiṭipiriṭi svāhā || ॐuttamenaaghe tu me vāyu tu me ye sattvāḥ pāpānucārāsteṣāṃ daityadānava yakṣarākṣasabhūtapretapiśāca kūṣmāṇḍāpasmāronmādanajvarāṇāṃ ekāhika dvitīyaka tārtīyaka cāturthika mauhūrttika dinajvara rātrijvara satatajvara sandhyājvara sarvajvarādīnāmutsādana lūtākīṭakakaṃṭakakaṭapūtanābhujagasthāvaraviṣaviṣamaviṣādīnāmidaṃ śarīraṃ mamāpradhṛṣyaṃ bhavatu ॐ sukāre prakarotkaṭakavikaṭadraṃṣṭrapūrvato rakṣa || ॐ haiṃ haiṃ haiṃ haiṃ dinakarasahasrakāntasamogratejaḥ paścimato rakṣarakṣa || ॐ niriniripradīptajvalana jvālākālamahākapilajaṭila uttaratto rakṣa || ॐ cilicili milimili cekaḍi gaurigāṃdhāri viṣohani viṣaṃ māṃ mohayatu svāhā || dakṣiṇato rakṣa māmamukasya sarvabhūtabhayopadravebhyaḥ svāhā || jayati vijayadānaṃ jāyatāṃ ripupurahāsanunavadhyate bhayahṛdayabhayadobhayebhayaṃ diśatu mamāyamudāramacyutaḥ|| yadudaramakhilaṃ viśanti raśmayaḥ || ādyantavantaḥ kavayaḥ purāṇāḥ sūkṣmā bṛhanto hyanuśāsitāraḥ || sarvajvarānghnantu mamāniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇavāsudevāḥ

237

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये विष्णुकवचं नाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0saṃ0 śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye viṣṇukavacaṃ nāma saptatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। श्रुत्वा कालाङ्गदहनं ब्राह्मणेन समीरितम् ।। किं पप्रच्छ तदा ब्रह्मञ्शैलूषो मृत्युचोदितः

vajra uvāca || śrutvā kālāṅgadahanaṃ brāhmaṇena samīritam || kiṃ papraccha tadā brahmañśailūṣo mṛtyucoditaḥ

मार्कण्डेय उवाच।। श्रुत्वा कालाङ्गदहनं ब्राह्मणेन समीरितम् ।। रावणस्यैव चरितं भूयः पप्रच्छ तं तदा

mārkaṇḍeya uvāca|| śrutvā kālāṅgadahanaṃ brāhmaṇena samīritam || rāvaṇasyaiva caritaṃ bhūyaḥ papraccha taṃ tadā

शैलूष उवाच ।। चरितस्यावशेषं यद्दशग्रीवस्य रक्षसः ।। तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे संशयो महान्

śailūṣa uvāca || caritasyāvaśeṣaṃ yaddaśagrīvasya rakṣasaḥ || tadahaṃ śrotumicchāmi tatra me saṃśayo mahān

नाडायन उवाच ।। ततोऽस्य नगरं भूयः परिचक्राम रावणः ।। स ददर्श तदा तत्र प्रासादं सर्वकाञ्चनम्

nāḍāyana uvāca || tato'sya nagaraṃ bhūyaḥ paricakrāma rāvaṇaḥ || sa dadarśa tadā tatra prāsādaṃ sarvakāñcanam

मुक्ताजालपरिक्षिप्तं तथा विद्रुमतारणम् ।। गारुडेन च रक्तेन समन्तात्कृतवेदिकम्

muktājālaparikṣiptaṃ tathā vidrumatāraṇam || gāruḍena ca raktena samantātkṛtavedikam

वैडूर्यरुचिरस्तम्भं पद्मरागप्रभोज्ज्वलम् ।। इन्द्रनीलप्रभाच्छन्नं निर्यूहशतशोभितम्

vaiḍūryarucirastambhaṃ padmarāgaprabhojjvalam || indranīlaprabhācchannaṃ niryūhaśataśobhitam

महाभुवनसंबाधं महोद्यानविभूषितम् ।। सुखारोहणसोपानं दीर्घिकाशतसंकुलम्

mahābhuvanasaṃbādhaṃ mahodyānavibhūṣitam || sukhārohaṇasopānaṃ dīrghikāśatasaṃkulam

सर्वर्तु कुसुमैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् ।। सर्वासनयुतं रम्यं महेन्द्रभवनाधिकम

sarvartu kusumairvṛkṣaiḥ samantādupaśobhitam || sarvāsanayutaṃ ramyaṃ mahendrabhavanādhikama

तन्तु दृष्ट्वा गृहं राजन्प्रहस्तं वाक्यमब्रवीत् ।। प्रहस्त शीघ्रं जानीहि कस्येदं भवनोत्तमम्

tantu dṛṣṭvā gṛhaṃ rājanprahastaṃ vākyamabravīt || prahasta śīghraṃ jānīhi kasyedaṃ bhavanottamam

1.238.10

एवमुक्तः प्रहस्तस्तु प्रविवेश गृहोत्तमम् ।। संप्राप्तायां च कक्षायां भिन्नाञ्जनचयोपमम्

evamuktaḥ prahastastu praviveśa gṛhottamam || saṃprāptāyāṃ ca kakṣāyāṃ bhinnāñjanacayopamam

सर्वाभरणसंवीतं सर्वलक्षणलक्षितम् ।। गृहीत्वा लोहमुसलं द्वारदेशे व्यवस्थितम्

sarvābharaṇasaṃvītaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam || gṛhītvā lohamusalaṃ dvāradeśe vyavasthitam

ददर्श पुरुषं भीमं ज्वालामण्डलदुर्दृशम् ।। तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं स विवेश दशाननः

dadarśa puruṣaṃ bhīmaṃ jvālāmaṇḍaladurdṛśam || taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ sa viveśa daśānanaḥ

समाप्तायां च कक्षायां स ददर्श तमेव हि ।। तमुवाच महातेजा निशाचरगणेश्वरः

samāptāyāṃ ca kakṣāyāṃ sa dadarśa tameva hi || tamuvāca mahātejā niśācaragaṇeśvaraḥ

युद्धार्थ्यहमनुप्राप्तो युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे ।। अथ वा तस्य शंस त्वं गृहे योस्मिन्व्यवस्थितः

yuddhārthyahamanuprāpto yuddhātithyaṃ prayaccha me || atha vā tasya śaṃsa tvaṃ gṛhe yosminvyavasthitaḥ

ततो राक्षसराजस्य पुरुषो वाक्यमब्रवीत् ।। तिष्ठत्यस्मिन्गृहे राजा दानवानां बलिर्बली

tato rākṣasarājasya puruṣo vākyamabravīt || tiṣṭhatyasmingṛhe rājā dānavānāṃ balirbalī

तेन चेद्योत्स्यसे वीर प्रविशेदं गृहोत्तमम् ।। योद्धुं नार्हसि तेन त्वं स महात्मा महाबलः

tena cedyotsyase vīra praviśedaṃ gṛhottamam || yoddhuṃ nārhasi tena tvaṃ sa mahātmā mahābalaḥ

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च शूरः सत्यपराक्रमः ।। वीरो बहुगुणोपेतो बलवान्दृढविक्रमः ।। बालार्क इव तेजस्वी समरेष्वनिवर्त्तकः

brahmaṇyaśca śaraṇyaśca śūraḥ satyaparākramaḥ || vīro bahuguṇopeto balavāndṛḍhavikramaḥ || bālārka iva tejasvī samareṣvanivarttakaḥ

प्रियंवदः संविभागी गूढ साक्ष्याय तत्परः ।। एवमुक्तो दशग्रीवः प्रविवेश गृहोत्तमम्

priyaṃvadaḥ saṃvibhāgī gūḍha sākṣyāya tatparaḥ || evamukto daśagrīvaḥ praviveśa gṛhottamam

अथ संदर्शनादेव बलिना सुमहात्मना ।। शीघ्रमुत्सङ्गमारोप्य पृष्टस्त्वागमनं ततः

atha saṃdarśanādeva balinā sumahātmanā || śīghramutsaṅgamāropya pṛṣṭastvāgamanaṃ tataḥ

1.238.20

तस्योवाच महातेजा रावणो राक्षसाधिपः ।। श्रुतं मया महाभाग बद्धस्त्वं किल विष्णुना

tasyovāca mahātejā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || śrutaṃ mayā mahābhāga baddhastvaṃ kila viṣṇunā

सोऽहं मोचयितुं शक्तो बन्धनात्त्वां न संशयः ।। एवमुक्तस्ततो हासं बलिर्मुक्त्वेदमब्रवीत्

so'haṃ mocayituṃ śakto bandhanāttvāṃ na saṃśayaḥ || evamuktastato hāsaṃ balirmuktvedamabravīt

एते मे कुण्डले दिव्ये महारत्नोपशोभिते ।। अनयोरेकमानीय चात्रोपविश मा चिरम्

ete me kuṇḍale divye mahāratnopaśobhite || anayorekamānīya cātropaviśa mā ciram

अत्रोपविष्टस्य च ते व्याख्यास्ये विष्णुविक्रमम् ।। एवमुक्तो दशग्रीवः कुण्डलानयने ततः

atropaviṣṭasya ca te vyākhyāsye viṣṇuvikramam || evamukto daśagrīvaḥ kuṇḍalānayane tataḥ

चकार परमं यत्नं न शशाक च शत्रुहा ।। यदा चालयितुं स्थानान्न शशाक स कुण्डलम्

cakāra paramaṃ yatnaṃ na śaśāka ca śatruhā || yadā cālayituṃ sthānānna śaśāka sa kuṇḍalam

प्रस्विन्नसर्वगात्रस्तु संदष्टदशनच्छदः ।। भ्रकुटीसंकटमुखः परं विस्मयमागतः

prasvinnasarvagātrastu saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ || bhrakuṭīsaṃkaṭamukhaḥ paraṃ vismayamāgataḥ

उत्सङ्गे तदवस्थे तु बलिः कृत्वेदमब्रवीत् ।। हिरण्यकशिपुर्नामाभवन्मे प्रपितामहः

utsaṅge tadavasthe tu baliḥ kṛtvedamabravīt || hiraṇyakaśipurnāmābhavanme prapitāmahaḥ

यदा बभूव तस्येमे कुण्डले वै बभूवतुः ।। एताभ्यां कुण्डलाभ्यां तु सोऽभूत्पूर्व विभूषितः

yadā babhūva tasyeme kuṇḍale vai babhūvatuḥ || etābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tu so'bhūtpūrva vibhūṣitaḥ

ऊर्वोरारोप्य नखरैः करैस्तेन विदारितः ।। कथमद्य महाभागं तं त्वं जेतुं व्यवस्यसि

ūrvorāropya nakharaiḥ karaistena vidāritaḥ || kathamadya mahābhāgaṃ taṃ tvaṃ jetuṃ vyavasyasi

स एव पुरुषः श्यामो द्वारि तिष्ठति नित्यशः ।। एतेन दानवेन्द्राश्च तथान्ये बलदर्पिताः

sa eva puruṣaḥ śyāmo dvāri tiṣṭhati nityaśaḥ || etena dānavendrāśca tathānye baladarpitāḥ

1.238.30

वशं नीता बलवता पूर्वपूर्वतराश्च ये ।। बद्धश्चाहमनेनैव कालोऽयं दुरतिक्रमः

vaśaṃ nītā balavatā pūrvapūrvatarāśca ye || baddhaścāhamanenaiva kālo'yaṃ duratikramaḥ

क एनं पुरुषं लोके वञ्चयिष्यति राक्षस ।। लोकत्रयस्य सर्वस्य कर्ता हर्ता तथैव च

ka enaṃ puruṣaṃ loke vañcayiṣyati rākṣasa || lokatrayasya sarvasya kartā hartā tathaiva ca

संहरत्येष भूतानि स्थावराणि चराणि च ।। पुनश्च सृजते सर्वमनाद्यन्तो महेश्वरः

saṃharatyeṣa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca || punaśca sṛjate sarvamanādyanto maheśvaraḥ

इष्टं चैव हुतं चैव तपस्तप्तं तथैव च ।। सर्वस्येव हि लोकेशो धाता गोप्ता न संशयः

iṣṭaṃ caiva hutaṃ caiva tapastaptaṃ tathaiva ca || sarvasyeva hi lokeśo dhātā goptā na saṃśayaḥ

सर्वदेवमयश्चैव सर्वभूतमयस्तथा ।। सर्वलोकमयश्चैव सर्वज्ञानमयस्तथा

sarvadevamayaścaiva sarvabhūtamayastathā || sarvalokamayaścaiva sarvajñānamayastathā

सर्वरूपी महारूपी महाबालो महाभुजः ।। स्मृत्वा स्तुत्वा तथेष्ट्वा च सर्वमस्मादवाप्नुयात्

sarvarūpī mahārūpī mahābālo mahābhujaḥ || smṛtvā stutvā tatheṣṭvā ca sarvamasmādavāpnuyāt

एतच्छ्रुत्वा च वचनं रावणो निर्ययौ तदा ।। न च तं पुरुषं तत्र ददर्श रजनीचरः

etacchrutvā ca vacanaṃ rāvaṇo niryayau tadā || na ca taṃ puruṣaṃ tatra dadarśa rajanīcaraḥ

समेत्य रक्षोधिपतिः सहायश्चचार भूयः पृथिवीसमग्राम्।। न चाप्यसौ कञ्चिदपश्यतान्यं लोकेषु धीरं त्रिदशारिमुख्यः

sametya rakṣodhipatiḥ sahāyaścacāra bhūyaḥ pṛthivīsamagrām|| na cāpyasau kañcidapaśyatānyaṃ lokeṣu dhīraṃ tridaśārimukhyaḥ

238

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये बलिरावणसमागमो नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye balirāvaṇasamāgamo nāmāṣṭatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ।। स कदाचिन्महीं सर्वां विचरन्धनदानुजः ।। पश्चिमे सागरद्वीपे ददर्श पुरुषं शुभम्

nāḍāyana uvāca || || sa kadācinmahīṃ sarvāṃ vicarandhanadānujaḥ || paścime sāgaradvīpe dadarśa puruṣaṃ śubham

जांबूनदसमप्रख्यं ज्वलितानलसुप्रभम् ।। विश्वरूपधरं देवं वरदं कामरूपिणम्

jāṃbūnadasamaprakhyaṃ jvalitānalasuprabham || viśvarūpadharaṃ devaṃ varadaṃ kāmarūpiṇam

धर्मस्तस्य तपश्चैव जगतः सिद्धिहेतुके ।। ऊरू चाश्रित्य तस्थाते मन्मथः शिश्नमाश्रितः

dharmastasya tapaścaiva jagataḥ siddhihetuke || ūrū cāśritya tasthāte manmathaḥ śiśnamāśritaḥ

विश्वेदेवाः कटीभागे मरुतो बस्तिशीर्षके ।। पादयोश्च धरादेवी पिशाचाश्च नखाश्रिताः

viśvedevāḥ kaṭībhāge maruto bastiśīrṣake || pādayośca dharādevī piśācāśca nakhāśritāḥ

मध्येष्टौ वसवस्तस्य समुद्राः कुक्षिमाश्रिताः ।। पार्श्वेषु च दिशः सर्वाः सर्वस न्धिषु मारुतः

madhyeṣṭau vasavastasya samudrāḥ kukṣimāśritāḥ || pārśveṣu ca diśaḥ sarvāḥ sarvasa ndhiṣu mārutaḥ

पितरश्चाश्रिताः पृष्ठे हृदये च पितामहः ।। गोदानानि पवित्राणि भूमिदानानि यानि च

pitaraścāśritāḥ pṛṣṭhe hṛdaye ca pitāmahaḥ || godānāni pavitrāṇi bhūmidānāni yāni ca

सुवर्णस्य च दानानि यकृल्लोमान्तराणि च ।। अस्थिभागेषु शैलाश्च शिरासु सरितस्तथा

suvarṇasya ca dānāni yakṛllomāntarāṇi ca || asthibhāgeṣu śailāśca śirāsu saritastathā

मणिवक्षोऽभवत्तस्य शरीरे द्यौरव स्थिता ।। कृकाटिकायां सन्ध्याश्च तलवाहाश्च ये घनाः

maṇivakṣo'bhavattasya śarīre dyaurava sthitā || kṛkāṭikāyāṃ sandhyāśca talavāhāśca ye ghanāḥ

बाहू धाता विधाता च भगः पूषा तथा करौ ।। नागा घोरविषाः सर्वे करजेषु व्यवस्थियताः

bāhū dhātā vidhātā ca bhagaḥ pūṣā tathā karau || nāgā ghoraviṣāḥ sarve karajeṣu vyavasthiyatāḥ

1.239.10

अग्निरास्यमभूत्तस्य स्कन्धौ रुद्रैरधिष्ठितौ ।। दन्ता मासर्तवश्चैव दंष्ट्रास्तस्य तु वत्सरः

agnirāsyamabhūttasya skandhau rudrairadhiṣṭhitau || dantā māsartavaścaiva daṃṣṭrāstasya tu vatsaraḥ

नासायां चाप्यमावस्या तच्छि द्रेषु च वासराः ।। ग्रीवा तस्याभवद्वेदी वाणी चाथ सरस्वती

nāsāyāṃ cāpyamāvasyā tacchi dreṣu ca vāsarāḥ || grīvā tasyābhavadvedī vāṇī cātha sarasvatī

नासत्यौ श्रवणौ चोभौ नेत्रे शशिदिवाकरौ ।। वेदाङ्गानि च यज्ञाश्च तारा रूपाणि यानि च

nāsatyau śravaṇau cobhau netre śaśidivākarau || vedāṅgāni ca yajñāśca tārā rūpāṇi yāni ca

एतानि नररूपस्य तस्य देहाश्रितानि वै ।। तेनातिकायेन तदा राक्षसः पाणिपीडितः

etāni nararūpasya tasya dehāśritāni vai || tenātikāyena tadā rākṣasaḥ pāṇipīḍitaḥ

मुमूर्च्छ सचिवाश्चास्या पलायन्त दिशो दश ।। ऋग्वेदप्रतिमः श्रेष्ठः पद्ममालाविभूषितः

mumūrccha sacivāścāsyā palāyanta diśo daśa || ṛgvedapratimaḥ śreṣṭhaḥ padmamālāvibhūṣitaḥ

क्रमेण च विवेशाथ पातालं गिरिसन्निभः ।। उत्थाय च दशग्रीवश्चाहूय सचिवत्रयम्

krameṇa ca viveśātha pātālaṃ girisannibhaḥ || utthāya ca daśagrīvaścāhūya sacivatrayam

क्व गतः सहसा ब्रूत प्रहस्तशुकसारणाः।। एवमुक्ते राक्षसेन्द्रे राक्षसास्तमथाब्रुवन्

kva gataḥ sahasā brūta prahastaśukasāraṇāḥ|| evamukte rākṣasendre rākṣasāstamathābruvan

प्रविष्टः स नरोत्रैव देवदानवदर्पहा।। तलेन तेनैव ततः प्रविवेश निशाचरः

praviṣṭaḥ sa narotraiva devadānavadarpahā|| talena tenaiva tataḥ praviveśa niśācaraḥ

एक एव महातेजा वरदानात्स्वयंभुवः ।। प्रविश्य ददृशे तत्र सर्वाभरणभूषितान्

eka eva mahātejā varadānātsvayaṃbhuvaḥ || praviśya dadṛśe tatra sarvābharaṇabhūṣitān

नित्यो त्सवाच्छांतभयान्निष्कलान्पावकप्रभान् ।। चतुर्भुजान्महारूपाञ्छ्रीवत्सकृतलाच्छनान्

nityo tsavācchāṃtabhayānniṣkalānpāvakaprabhān || caturbhujānmahārūpāñchrīvatsakṛtalācchanān

1.239.20

एकरूपधरान्यर्वान्रक्तमाल्यानुलेपनान् ।। रागद्वेषविनिर्मुक्तान्सर्वशक्तीञ्जगत्प्रभून्

ekarūpadharānyarvānraktamālyānulepanān || rāgadveṣavinirmuktānsarvaśaktīñjagatprabhūn

नृत्येन गीतवाद्येन सेवमानाञ्जनार्दनम् ।। मानुष्यं पूजनं कृत्वा देवदेवस्य चक्रिणः

nṛtyena gītavādyena sevamānāñjanārdanam || mānuṣyaṃ pūjanaṃ kṛtvā devadevasya cakriṇaḥ

समीपं समनुप्राप्तास्तस्यैव परमेष्ठिनः ।। दृष्टाः कोट्यः सहस्राणां दृष्ट्वा च रजनीचरः

samīpaṃ samanuprāptāstasyaiva parameṣṭhinaḥ || dṛṣṭāḥ koṭyaḥ sahasrāṇāṃ dṛṣṭvā ca rajanīcaraḥ

ऊर्ध्वरोमास्ततस्तस्माद्देशाद्देशमपासरत ।। जगाम ददृशेऽप्यत्राप्यनौपम्यगुणं गृहम्

ūrdhvaromāstatastasmāddeśāddeśamapāsarata || jagāma dadṛśe'pyatrāpyanaupamyaguṇaṃ gṛham

ददर्श च तदा तत्र पुरुषं शयने स्थितम् ।। पाण्डुरेण महार्घेण शयनासनवाससा

dadarśa ca tadā tatra puruṣaṃ śayane sthitam || pāṇḍureṇa mahārgheṇa śayanāsanavāsasā

शेते स पुरुषव्याघ्रः पावकेनावगुण्ठितः ।। दिव्यगन्धानुऽलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः

śete sa puruṣavyāghraḥ pāvakenāvaguṇṭhitaḥ || divyagandhānu'liptāṃgo divyābharaṇabhūṣitaḥ

दिव्याम्बरधरा साध्वी त्रैलोक्यस्यैकभूषणम् ।। बालव्यजन हस्ता वै रूपेणाप्रतिमा भुवि

divyāmbaradharā sādhvī trailokyasyaikabhūṣaṇam || bālavyajana hastā vai rūpeṇāpratimā bhuvi

पादावुत्संग आरोप्य तस्य देवस्य चक्रिणः ।। जिघृक्षुः सहसा साध्वीं राक्षसेभ्योऽपतद्बलात्

pādāvutsaṃga āropya tasya devasya cakriṇaḥ || jighṛkṣuḥ sahasā sādhvīṃ rākṣasebhyo'patadbalāt

अवगुण्ठनमात्रं वै दृष्टं तेन महात्मनः ।। जहासोच्चैस्तदा देवो दृष्ट्वा तं राक्षसेश्वरम्

avaguṇṭhanamātraṃ vai dṛṣṭaṃ tena mahātmanaḥ || jahāsoccaistadā devo dṛṣṭvā taṃ rākṣaseśvaram

तेजसा स तु दैवस्य रावणो लोकरावणः ।। कृन्तमूलो यथा शाखी निपपात महीतले

tejasā sa tu daivasya rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || kṛntamūlo yathā śākhī nipapāta mahītale

1.239.30

पतितं राक्षसेन्द्रं तं देवो वचनमब्रवीत् ।। उत्तिष्ठ मरणं नास्ति साम्प्रतं ते निशाचर

patitaṃ rākṣasendraṃ taṃ devo vacanamabravīt || uttiṣṭha maraṇaṃ nāsti sāmprataṃ te niśācara

प्रजा पतिवरो रक्षो येन जीवसि साम्प्रतम् ।। तमब्रवीत्तदा राजा राक्षसानां तु विह्वलः

prajā pativaro rakṣo yena jīvasi sāmpratam || tamabravīttadā rājā rākṣasānāṃ tu vihvalaḥ

को भवाच्छयने शेते युगान्तानलसन्निभः ।। एवमुक्तः स तेनाथ प्रत्युवाच निशाचरम्

ko bhavācchayane śete yugāntānalasannibhaḥ || evamuktaḥ sa tenātha pratyuvāca niśācaram

कि ते मया दशग्रीव वध्योसि न चिरान्मम ।। एवमेव च मृत्युस्ते भविष्यति दशानन

ki te mayā daśagrīva vadhyosi na cirānmama || evameva ca mṛtyuste bhaviṣyati daśānana

यां जिघृक्षसि मोहात्त्वं भूयश्चैनां हरिष्यसि ।। मानुष्यमहमासाद्य त्वां वधिष्यामि रावण

yāṃ jighṛkṣasi mohāttvaṃ bhūyaścaināṃ hariṣyasi || mānuṣyamahamāsādya tvāṃ vadhiṣyāmi rāvaṇa

अस्याः कृते विशालाक्ष्याः साम्प्रतं गच्छ राक्षस ।। श्रुत्वैतद्वचनं देवाद्रावणो वाक्यमब्रवीत्

asyāḥ kṛte viśālākṣyāḥ sāmprataṃ gaccha rākṣasa || śrutvaitadvacanaṃ devādrāvaṇo vākyamabravīt

नास्ति धन्यतरो लोके मया लोकत्रये विना ।। त्वद्धस्तान्मरणं यस्य भविष्यति जगत्प्रभो

nāsti dhanyataro loke mayā lokatraye vinā || tvaddhastānmaraṇaṃ yasya bhaviṣyati jagatprabho

यशस्यं श्लाघनीयं च त्वद्धस्तान्मरणं मम ।। अथास्य गात्रे संपश्यद्रावणो भीमविक्रमः

yaśasyaṃ ślāghanīyaṃ ca tvaddhastānmaraṇaṃ mama || athāsya gātre saṃpaśyadrāvaṇo bhīmavikramaḥ

त्रैलोक्यं सकलं राजन्विश्वरूपधरस्य तु ।। दृष्ट्वैतद्रावणो राजन्विस्मयोत्फुल्ललोचनः

trailokyaṃ sakalaṃ rājanviśvarūpadharasya tu || dṛṣṭvaitadrāvaṇo rājanvismayotphullalocanaḥ

बहुमेने तथात्मानं निर्जगाम तथैव च ।। देवदेवाभ्यनुज्ञातः स जगाम तदा गृहम्

bahumene tathātmānaṃ nirjagāma tathaiva ca || devadevābhyanujñātaḥ sa jagāma tadā gṛham

1.239.40

तस्य देवो वधार्थाय चतुर्मूर्त्तिर्जनार्दनः ।। मानुष्यमागतं राजंस्तेन मा विग्रहं कृथाः

tasya devo vadhārthāya caturmūrttirjanārdanaḥ || mānuṣyamāgataṃ rājaṃstena mā vigrahaṃ kṛthāḥ

रामो जनार्दनः साक्षात्सीता लक्ष्मीस्तथैव च ।। तथा भरतशत्रुघ्नौ लक्ष्मणोऽपि महायशाः

rāmo janārdanaḥ sākṣātsītā lakṣmīstathaiva ca || tathā bharataśatrughnau lakṣmaṇo'pi mahāyaśāḥ

विष्णोर्भागास्त्वया ज्ञेया विष्णुतुल्यपराक्रमाः ।। शत्रुघ्नेन महत्कर्म लवणस्य वधे कृतम् ।। तस्मादभ्यधिकं मन्ये भरतं धर्मवत्सलम्

viṣṇorbhāgāstvayā jñeyā viṣṇutulyaparākramāḥ || śatrughnena mahatkarma lavaṇasya vadhe kṛtam || tasmādabhyadhikaṃ manye bharataṃ dharmavatsalam

239

न देवसङ्घैर्मनुजैर्न यक्षैर्न राक्षसैर्नागवरैर्न दैत्यैः ।। रणे विजेतुं रघवस्तु शक्या येषां स नाथो हरिरप्रमेयः ।। ४३ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये रावणस्य महापुरुषदर्शनं नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

na devasaṅghairmanujairna yakṣairna rākṣasairnāgavarairna daityaiḥ || raṇe vijetuṃ raghavastu śakyā yeṣāṃ sa nātho hariraprameyaḥ || 43 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye rāvaṇasya mahāpuruṣadarśanaṃ nāmaikonacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

Section 5

शैलूष उवाच ।। ।। लवणस्य वधं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। शत्रुघ्नेन कथं युद्धे लवणो विनिपातितः

śailūṣa uvāca || || lavaṇasya vadhaṃ brahmañśrotumicchāmi tattvataḥ || śatrughnena kathaṃ yuddhe lavaṇo vinipātitaḥ

नाडायन उवाच ।। ।। अयोध्यायामयोध्यायां राजन्दाशरथौ स्थिते ।। अनतीते कदाचित्तु वसन्ते रतिवर्धने

nāḍāyana uvāca || || ayodhyāyāmayodhyāyāṃ rājandāśarathau sthite || anatīte kadācittu vasante rativardhane

नात्युष्णशीते ससुखे सर्वप्राणिमनोहरे ।। उत्फुल्लशाखिसंलीनचारुस्वनशिलीमुखे

nātyuṣṇaśīte sasukhe sarvaprāṇimanohare || utphullaśākhisaṃlīnacārusvanaśilīmukhe

कोकिलारावबहुले सप्रवालवनस्पतौ ।। सुखार्ककिरणे काले विभूषितधरातले

kokilārāvabahule sapravālavanaspatau || sukhārkakiraṇe kāle vibhūṣitadharātale

पत्रचूताग्रशाखास्थपरपुष्टनिनादिते ।। गन्तुकामाः प्रवसिताः पन्था भूयो निवर्तिताः

patracūtāgraśākhāsthaparapuṣṭaninādite || gantukāmāḥ pravasitāḥ panthā bhūyo nivartitāḥ

मञ्जर्यः सहकाराणां यत्र लग्ना शिलीमुखाः ।। कामनामाङ्किता बाणाः कामस्येव शरीरिणाम्

mañjaryaḥ sahakārāṇāṃ yatra lagnā śilīmukhāḥ || kāmanāmāṅkitā bāṇāḥ kāmasyeva śarīriṇām

कामिन्यः कामिनां कामं यत्र त्यजयतो दृढम् ।। समीरणेन दाक्षिण्यं सर्वत्र प्रकटीकृतम्

kāminyaḥ kāmināṃ kāmaṃ yatra tyajayato dṛḍham || samīraṇena dākṣiṇyaṃ sarvatra prakaṭīkṛtam

मृदुप्रवातसंनुन्नप्रसूनयवशालिनी ।। क्ष्वेडपङ्क्तिः सुरुरुचे वहमानेव निम्नगा

mṛdupravātasaṃnunnaprasūnayavaśālinī || kṣveḍapaṅktiḥ sururuce vahamāneva nimnagā

आलिङ्गितास्तु मधुना समन्ताद्वनराजयः ।। फुल्लैः पलाशैः प्रकटं रागं बभ्रुस्तदा स्वयम्

āliṅgitāstu madhunā samantādvanarājayaḥ || phullaiḥ palāśaiḥ prakaṭaṃ rāgaṃ babhrustadā svayam

1.240.10

समीरणेन मृदुना पुष्पपत्रार्चिता मही ।। रात्रौ व्यभ्रस्य नभसः श्रियमूहे सशाद्वला

samīraṇena mṛdunā puṣpapatrārcitā mahī || rātrau vyabhrasya nabhasaḥ śriyamūhe saśādvalā

वञ्चितैर्नवजातानां वत्सानां मृदुभाषिणाम् ।। गोष्ठेषु शोभा महती यस्मिन्गंधर्वसत्तम

vañcitairnavajātānāṃ vatsānāṃ mṛdubhāṣiṇām || goṣṭheṣu śobhā mahatī yasmingaṃdharvasattama

हम्भारवविराविण्यः स्त्वरमाणपदक्रमाः ।। यस्मिन्वत्सोत्सुका गावः प्रविशन्ति दिनक्षये

hambhāravavirāviṇyaḥ stvaramāṇapadakramāḥ || yasminvatsotsukā gāvaḥ praviśanti dinakṣaye

स्तनं पिबद्भिर्मातॄणां वत्सैरुत्क्षिप्तपुच्छकैः ।। मुहुर्मुदं परां यत्र मातृलीढैस्तु गोपिनः

stanaṃ pibadbhirmātṝṇāṃ vatsairutkṣiptapucchakaiḥ || muhurmudaṃ parāṃ yatra mātṛlīḍhaistu gopinaḥ

यत्र पुष्पोच्चयं चक्रुः कामिनीपाणिपल्लवाः ।। पल्लवानां तु सादृश्याद्विज्ञाता नैव कामिभिः

yatra puṣpoccayaṃ cakruḥ kāminīpāṇipallavāḥ || pallavānāṃ tu sādṛśyādvijñātā naiva kāmibhiḥ

ऋतुकोकिलसंगीतौ द्विरेफध्वनिवल्लकीम् ।। श्रुत्वैव ननृतुर्यत्र मृदुवातहता लताः

ṛtukokilasaṃgītau dvirephadhvanivallakīm || śrutvaiva nanṛturyatra mṛduvātahatā latāḥ

तस्मिन्व्यतीते तु मधौ नरेन्द्र संतापयामास जगत्समग्रम् ।। निदाघकालो लवणोपमस्तु संरुद्धमार्गोऽतिबृहत्पलाशः

tasminvyatīte tu madhau narendra saṃtāpayāmāsa jagatsamagram || nidāghakālo lavaṇopamastu saṃruddhamārgo'tibṛhatpalāśaḥ

240

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येष्वयोध्यावसन्त वर्णनं नाम चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣvayodhyāvasanta varṇanaṃ nāma catvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २४१-२४५

नाडायन उवाच ।। वर्तमाने तदा ग्रीष्मे विकसन्मल्लिकाकुले ।। निवृत्तपान्थसंचारे संतप्तसिकतोत्करे

nāḍāyana uvāca || vartamāne tadā grīṣme vikasanmallikākule || nivṛttapānthasaṃcāre saṃtaptasikatotkare

प्रफुल्लदाडिमाक्रान्ते ज्वलिताभवनान्तरे।। चारुचम्पकपुप्पाढ्यवनराजिविराजिते

praphulladāḍimākrānte jvalitābhavanāntare|| cārucampakapuppāḍhyavanarājivirājite

पाटलापुष्पसंलीनद्विरेफगणमण्डिते।। संतप्तमहिषीक्रोडलुठत्पङ्कजभूषणे

pāṭalāpuṣpasaṃlīnadvirephagaṇamaṇḍite|| saṃtaptamahiṣīkroḍaluṭhatpaṅkajabhūṣaṇe

पार्वतोत्तुङ्गमातङ्गविलोडितजलाशये ।। स्वादुगावच सलिले नीहारावृतपर्वते

pārvatottuṅgamātaṅgaviloḍitajalāśaye || svādugāvaca salile nīhārāvṛtaparvate

कर्पूरचन्दनार्द्रांग्यो मृणालवलयाः प्रियाः ।। रमयन्ति प्रियान्यत्र वनमालाकृतस्रजः

karpūracandanārdrāṃgyo mṛṇālavalayāḥ priyāḥ || ramayanti priyānyatra vanamālākṛtasrajaḥ

सेव्याश्चन्द्रांशवो यत्र कामिनां कामवर्धनाः ।। रमणीयप्रदोषाश्च सुतरां यत्र रात्रयः

sevyāścandrāṃśavo yatra kāmināṃ kāmavardhanāḥ || ramaṇīyapradoṣāśca sutarāṃ yatra rātrayaḥ

रात्र्यन्ते शीतलान्वातान्कुसुमाशयगन्धिनः ।। समाघ्रायाभिजायन्ते कामिनस्तु रिरंसवः

rātryante śītalānvātānkusumāśayagandhinaḥ || samāghrāyābhijāyante kāminastu riraṃsavaḥ

रात्रयः शीघ्रगामिन्यो दिवसा मन्दगामिनः ।। मिथुनोपगमाद्भानोः संप्रतप्ता भृशं कराः

rātrayaḥ śīghragāminyo divasā mandagāminaḥ || mithunopagamādbhānoḥ saṃprataptā bhṛśaṃ karāḥ

विलीनहिमतोयौघ फेनपुञ्जसमाकुलाः ।। अत्यर्थशीताः सरितस्तथा हैमेन पर्वताः

vilīnahimatoyaugha phenapuñjasamākulāḥ || atyarthaśītāḥ saritastathā haimena parvatāḥ

1.241.10

तथा बहुलनिर्याससुरभीकृतचन्दनैः ।। वर्धयन्ति तथा कामं कामिनीनां तु कामुकाः

tathā bahulaniryāsasurabhīkṛtacandanaiḥ || vardhayanti tathā kāmaṃ kāminīnāṃ tu kāmukāḥ

रत्यन्तरसमुत्पन्नमायासश्रमजं जलम् ।। कर्पूररजसा यत्र नाशयन्ति स्म कामिनः

ratyantarasamutpannamāyāsaśramajaṃ jalam || karpūrarajasā yatra nāśayanti sma kāminaḥ

यस्मिन्निदाघे सफलाम्रवृक्षे विभूषणाढ्यो नृप वत्सरस्य ।। दिदृक्षवस्तं रघुवृन्द मुख्यं तदा प्रयाता पुनयस्त्वयोध्याम्

yasminnidāghe saphalāmravṛkṣe vibhūṣaṇāḍhyo nṛpa vatsarasya || didṛkṣavastaṃ raghuvṛnda mukhyaṃ tadā prayātā punayastvayodhyām

241

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येष्वयोध्या दर्शने ग्रीष्मवर्णनं नामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣvayodhyā darśane grīṣmavarṇanaṃ nāmaikacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ततः सभागतं रामं द्वाःस्थो वचनमब्रवीत् ।। द्वारि तिष्ठन्ति मुनयो यमुनातीरवासिनः

nāḍāyana uvāca || tataḥ sabhāgataṃ rāmaṃ dvāḥstho vacanamabravīt || dvāri tiṣṭhanti munayo yamunātīravāsinaḥ

भार्गवं तु पुरस्कृत्य च्यवनं दीप्ततेजसम् ।। महानुभावा वरदास्तपसा दग्धकिल्बिषाः

bhārgavaṃ tu puraskṛtya cyavanaṃ dīptatejasam || mahānubhāvā varadāstapasā dagdhakilbiṣāḥ

द्वाःस्थात्तु वचनं श्रुत्वा तदा रामः पुरोधसा ।। सहितस्त्वरया द्रष्टुं तापसाँस्तान्विनिर्गतः

dvāḥsthāttu vacanaṃ śrutvā tadā rāmaḥ purodhasā || sahitastvarayā draṣṭuṃ tāpasām̐stānvinirgataḥ

सोऽभिगम्य महातेजा ऋषिसङ्घांस्तपस्विनः ।। अभिवाद्य प्रणम्यैतान्पुरस्कृत्य तदा गृहम्

so'bhigamya mahātejā ṛṣisaṅghāṃstapasvinaḥ || abhivādya praṇamyaitānpuraskṛtya tadā gṛham

प्रावेशयत्ततस्तेषां पाद्यार्घ्याचमनादिकम् ।। आसनं मधुपर्कं च तथा राज्यं न्यवेदयत्

prāveśayattatasteṣāṃ pādyārghyācamanādikam || āsanaṃ madhuparkaṃ ca tathā rājyaṃ nyavedayat

प्रतिगृह्य तु ते सर्वे राज्यं तस्मै पुनर्ददुः ।। तद्वच्च तीर्थतोयानि फलानि विविधानि च

pratigṛhya tu te sarve rājyaṃ tasmai punardaduḥ || tadvacca tīrthatoyāni phalāni vividhāni ca

प्रतिगृह्य च रामस्तान्पृष्ट्वा कुशलमव्यमम् ।। पप्रच्छ तान्महाभागस्ततस्त्वागमनक्रियाम्

pratigṛhya ca rāmastānpṛṣṭvā kuśalamavyamam || papraccha tānmahābhāgastatastvāgamanakriyām

रामस्य वचनं श्रुत्वा च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।। राक्षसो लवणो नाम राजन्मधुवने वसन्

rāmasya vacanaṃ śrutvā cyavano vākyamabravīt || rākṣaso lavaṇo nāma rājanmadhuvane vasan

लोकांस्तापयते सर्वांस्तस्य यत्नं वधे कुरु ।। दशप्राणिसहस्राणि चाहारस्तस्य नैत्यिकः

lokāṃstāpayate sarvāṃstasya yatnaṃ vadhe kuru || daśaprāṇisahasrāṇi cāhārastasya naityikaḥ

1.242.10

वधार्थं भरतं तस्य शत्रुघ्नं सहलक्ष्मणम् ।। समा दिश महाभाग लोकाः सन्तु निरामयाः

vadhārthaṃ bharataṃ tasya śatrughnaṃ sahalakṣmaṇam || samā diśa mahābhāga lokāḥ santu nirāmayāḥ

तथा मधुवने स्फीते देशं राम निवेशय ।। नगरीञ्च यथा पुण्यां लोकानां हितकाम्यया

tathā madhuvane sphīte deśaṃ rāma niveśaya || nagarīñca yathā puṇyāṃ lokānāṃ hitakāmyayā

त्वया स भाज्यो रक्ष्याश्च मुनिसंघा महामते ।। एवमुक्तस्तदा रामश्चिन्तयामास धर्मवित्

tvayā sa bhājyo rakṣyāśca munisaṃghā mahāmate || evamuktastadā rāmaścintayāmāsa dharmavit

लक्ष्मणेन महत्कर्म कृतं निवसता वने ।। राज्यं पालयता कर्म भरतेन महत्कृतम्

lakṣmaṇena mahatkarma kṛtaṃ nivasatā vane || rājyaṃ pālayatā karma bharatena mahatkṛtam

शत्रुघ्नं प्रेरयाम्यद्य लवणस्य वधेप्सया ।। इत्येवं चिन्तयित्वा तु रामः शत्रुघ्नमब्रवीत्

śatrughnaṃ prerayāmyadya lavaṇasya vadhepsayā || ityevaṃ cintayitvā tu rāmaḥ śatrughnamabravīt

मुनींश्चैतान्पुरस्कत्य गच्छ शत्रुघ्न मा चिरम् ।। घातयस्व दुराचारं लवणं पापकारिणम्

munīṃścaitānpuraskatya gaccha śatrughna mā ciram || ghātayasva durācāraṃ lavaṇaṃ pāpakāriṇam

घातयित्वा च लवणं जनांस्तत्र निवेशय ।। नगरी च तथा तत्र त्वया कार्या मनोरमा

ghātayitvā ca lavaṇaṃ janāṃstatra niveśaya || nagarī ca tathā tatra tvayā kāryā manoramā

तस्यां वस महाभाग पालयँस्त्वं वसुन्धराम् ।। तत्राहमभिषेक्ष्यामि राज्ये त्वामृषिभिः सह

tasyāṃ vasa mahābhāga pālayam̐stvaṃ vasundharām || tatrāhamabhiṣekṣyāmi rājye tvāmṛṣibhiḥ saha

एतावदुक्त्वा रामस्तद्वाक्यं ऋषिगणान्वितम्।। अभिषेकेन दिव्येन योजयामास तं तदा

etāvaduktvā rāmastadvākyaṃ ṛṣigaṇānvitam|| abhiṣekena divyena yojayāmāsa taṃ tadā

उवाच च महातेजा भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।। इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि भवतोऽनघ

uvāca ca mahātejā bhrātaraṃ dīptatejasam || imānyaśvasahasrāṇi catvāri bhavato'nagha

1.242.20

रथानां द्वे सहस्रे च द्विपोत्तमशतं तथा ।। अयुतं च पदातीनां सुवर्णस्य च सञ्चयम्

rathānāṃ dve sahasre ca dvipottamaśataṃ tathā || ayutaṃ ca padātīnāṃ suvarṇasya ca sañcayam

अन्तरापणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः ।। आदाय गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तबलवाहनः

antarāpaṇavīthyaśca nānāpaṇyopaśobhitāḥ || ādāya gaccha śatrughna paryāptabalavāhanaḥ

बलं च सुभृतं वीर तुष्टपुष्टमनुद्धतम् ।। वशं च सान्त्वदानाभ्यां कुरुष्व रघुनन्दन

balaṃ ca subhṛtaṃ vīra tuṣṭapuṣṭamanuddhatam || vaśaṃ ca sāntvadānābhyāṃ kuruṣva raghunandana

न ह्यर्थास्तत्र तिष्ठन्ति न मित्राणि न बान्धवाः ।। सुप्रीतो भृत्यवर्गस्तु यत्र तिष्ठति राघव

na hyarthāstatra tiṣṭhanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ || suprīto bhṛtyavargastu yatra tiṣṭhati rāghava

स त्वं दुष्टजनाकीर्णां संस्थाप्य महतीं चमूम् ।। एक एव धनुष्पाणिर्योधयेथा मधोः सुतम्

sa tvaṃ duṣṭajanākīrṇāṃ saṃsthāpya mahatīṃ camūm || eka eva dhanuṣpāṇiryodhayethā madhoḥ sutam

यथा च त्वां न जानाति गच्छ तं युद्धकाङ्क्षिणम् ।। लवणः स मधोः पुत्रस्तथा निःशङ्कनो व्रज

yathā ca tvāṃ na jānāti gaccha taṃ yuddhakāṅkṣiṇam || lavaṇaḥ sa madhoḥ putrastathā niḥśaṅkano vraja

आख्यातो न च तस्यास्ति कश्चिन्मृत्युभयान्वितः ।। दर्शनं योऽभिगच्छेत हन्यते लवणेन सः

ākhyāto na ca tasyāsti kaścinmṛtyubhayānvitaḥ || darśanaṃ yo'bhigaccheta hanyate lavaṇena saḥ

माहेश्वरेण शूलेन वियुक्तं मृगयागतम् ।। द्वारमावृत्य लवणं युध्यस्व रघुनन्दन

māheśvareṇa śūlena viyuktaṃ mṛgayāgatam || dvāramāvṛtya lavaṇaṃ yudhyasva raghunandana

माहेश्वरममोघं तु शूलं च परिवर्जितम् ।। गृहाणेमं शरं वत्स सर्वायुधविनाशनम्

māheśvaramamoghaṃ tu śūlaṃ ca parivarjitam || gṛhāṇemaṃ śaraṃ vatsa sarvāyudhavināśanam

अनेन लवणं युद्धे घातयिष्यस्यसंशयम् ।। गच्छ त्वं ग्रीष्मशेषेण लवणस्य जिघांसया

anena lavaṇaṃ yuddhe ghātayiṣyasyasaṃśayam || gaccha tvaṃ grīṣmaśeṣeṇa lavaṇasya jighāṃsayā

1.242.30

काले तथा प्रावृषि संप्रवृते विवृद्धतोयासु सरिद्वरासु ।। मद्दत्तबाणेन निशाचरस्य व्यसुं क्षिप्तौ पातय तस्य देहम्

kāle tathā prāvṛṣi saṃpravṛte vivṛddhatoyāsu saridvarāsu || maddattabāṇena niśācarasya vyasuṃ kṣiptau pātaya tasya deham

242

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु लवणवधे शत्रुघ्नं प्रति रामानुशासनं नाम द्विचत्वारिंशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu lavaṇavadhe śatrughnaṃ prati rāmānuśāsanaṃ nāma dvicatvāriṃśaduttara dviśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। संप्राप्य प्रावृषं वत्स भीमतोयदनिःस्वनाम् ।। निषिद्धपान्थसंचारां विद्युत्क्षुभिततोयदाम्

rāma uvāca || saṃprāpya prāvṛṣaṃ vatsa bhīmatoyadaniḥsvanām || niṣiddhapānthasaṃcārāṃ vidyutkṣubhitatoyadām

मेघैस्तोयभरानम्रैः स्थगितार्कनिशाकराम् ।। प्रवर्षणजलाघातविकासितसरोरुहाम्

meghaistoyabharānamraiḥ sthagitārkaniśākarām || pravarṣaṇajalāghātavikāsitasaroruhām

यस्यां घनवरत्रासात्पीनोत्कम्पिपयोधराः ।। कुर्वन्त्यालिङ्गनं कान्ताः कान्तानां मनसः प्रियम्

yasyāṃ ghanavaratrāsātpīnotkampipayodharāḥ || kurvantyāliṅganaṃ kāntāḥ kāntānāṃ manasaḥ priyam

भूमिर्नवतृणच्छन्ना शक्रगोपाद्यभूषिता।। भीमौघनादविस्तीर्णा फेनवत्यश्च निम्नगाः

bhūmirnavatṛṇacchannā śakragopādyabhūṣitā|| bhīmaughanādavistīrṇā phenavatyaśca nimnagāḥ

सतोयतोयदाक्रांतं स्निग्धनीलं नभस्तलम् ।। बलाकाः शोभयन्ति स्म शारदं तारका इव

satoyatoyadākrāṃtaṃ snigdhanīlaṃ nabhastalam || balākāḥ śobhayanti sma śāradaṃ tārakā iva

घना घनागमारूढा धृतवासवकार्मुकाः ।। तोयौघबाणधाराभिः प्रववर्षुर्महीतलम्

ghanā ghanāgamārūḍhā dhṛtavāsavakārmukāḥ || toyaughabāṇadhārābhiḥ pravavarṣurmahītalam

धाराकदम्बबकुलकुटजार्जुनशोभिताः ।। पक्वजम्ब्वाम्रशालिन्यो वनराज्यो मनोहराः

dhārākadambabakulakuṭajārjunaśobhitāḥ || pakvajambvāmraśālinyo vanarājyo manoharāḥ

निदाघतापसंतप्ता नवतोयसमुक्षिता ।। मही विसृजते यस्यां गन्धमाल्यगुणं स्वकम्

nidāghatāpasaṃtaptā navatoyasamukṣitā || mahī visṛjate yasyāṃ gandhamālyaguṇaṃ svakam

गर्जमानेषु मेघेषु मृदङ्गध्वनिसन्निभम् ।। अस्यां मयूरा नृत्यंति विकसत्सत्कलापिनः

garjamāneṣu megheṣu mṛdaṅgadhvanisannibham || asyāṃ mayūrā nṛtyaṃti vikasatsatkalāpinaḥ

1.243.10

समीरणेन मृदुना नुन्नाः खे च पयोधराः ।। महिष्यश्च विसर्पन्ति पयःपूर्णपयोधराः

samīraṇena mṛdunā nunnāḥ khe ca payodharāḥ || mahiṣyaśca visarpanti payaḥpūrṇapayodharāḥ

प्रत्यूषे संचरन्तीनां महिषीणां तदा समम् ।। घण्टानिनादो मधुरः श्रूयते तृणगह्वरे

pratyūṣe saṃcarantīnāṃ mahiṣīṇāṃ tadā samam || ghaṇṭāninādo madhuraḥ śrūyate tṛṇagahvare

स्थलयः कृष्णसारङ्गक्षेत्रैरनिमिषैरिव ।। यस्यां पश्यन्ति शत्रुघ्न जलपूर्णमहीतलम्

sthalayaḥ kṛṣṇasāraṅgakṣetrairanimiṣairiva || yasyāṃ paśyanti śatrughna jalapūrṇamahītalam

मेघपातेन हद्येन पृषतोत्करशालिना ।। कामिन्यः कामिनां सार्धं त्याजिता रघुनन्दन

meghapātena hadyena pṛṣatotkaraśālinā || kāminyaḥ kāmināṃ sārdhaṃ tyājitā raghunandana

अपारगम्याः सरितो राजानो गतविग्रहाः ।। बलाहकगणच्छत्रा द्यौस्तथैव सविग्रहा

apāragamyāḥ sarito rājāno gatavigrahāḥ || balāhakagaṇacchatrā dyaustathaiva savigrahā

न निर्वृतसुखोद्वाहकाम्याकाम्यक्रिया मही ।। प्रहृष्टपौरानुगतैः संवत्सरपुरोहितैः

na nirvṛtasukhodvāhakāmyākāmyakriyā mahī || prahṛṣṭapaurānugataiḥ saṃvatsarapurohitaiḥ

व्यग्रा भवन्ति राजनः शक्रयष्टिप्रवेशने ।। शैलैर्नवतृणच्छन्नैस्तथा नीलाभ्रशेखरैः

vyagrā bhavanti rājanaḥ śakrayaṣṭipraveśane || śailairnavatṛṇacchannaistathā nīlābhraśekharaiḥ

कान्तिमद्भिर्विशेषेण विराजति वसुन्धरा ।। तां प्रावृषं प्राप्य नदत्पयोदप्रनर्तिताशेषशिखण्डिवृन्दाम् ।। द्वारं समाश्रित्य मधोस्तनूजं धनुर्धरस्त्वं जहि राजपुत्र

kāntimadbhirviśeṣeṇa virājati vasundharā || tāṃ prāvṛṣaṃ prāpya nadatpayodapranartitāśeṣaśikhaṇḍivṛndām || dvāraṃ samāśritya madhostanūjaṃ dhanurdharastvaṃ jahi rājaputra

243

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये प्रावृड्वर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye prāvṛḍvarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। हत्वा प्रावृषि तं पापं यमुनातीरगोचरः ।। नय त्वं शारदं कालं यावत्सुप्तो जनार्दनः

rāma uvāca || hatvā prāvṛṣi taṃ pāpaṃ yamunātīragocaraḥ || naya tvaṃ śāradaṃ kālaṃ yāvatsupto janārdanaḥ

रमणीयतरा यत्र नद्यः प्रकटसैकताः ।। सुस्वादुशीतसलिला स्सारसैरुपशोभिताः

ramaṇīyatarā yatra nadyaḥ prakaṭasaikatāḥ || susvāduśītasalilā ssārasairupaśobhitāḥ

बालार्कसदृशैः पद्मैः पद्मिन्यो यत्र भूषिताः ।। सरसां विमलं यत्र तोयं मधुरशीतलम्

bālārkasadṛśaiḥ padmaiḥ padminyo yatra bhūṣitāḥ || sarasāṃ vimalaṃ yatra toyaṃ madhuraśītalam

वरस्त्रीनयनाकारचारुपत्र विभूषणैः ।। पश्यंतीवोत्पलैर्व्योम उत्पलिन्यः सुनिर्मलम्

varastrīnayanākāracārupatra vibhūṣaṇaiḥ || paśyaṃtīvotpalairvyoma utpalinyaḥ sunirmalam

नभःसरसि विस्तीर्णे तारानुगुणचित्रिते ।। शोभते च निशीथेषु हंसवद्विचरञ्शशी

nabhaḥsarasi vistīrṇe tārānuguṇacitrite || śobhate ca niśītheṣu haṃsavadvicarañśaśī

आदधानो महच्चापं संदधानश्च दृश्यते ।। यावत्संपूर इत्येव बाणैर्भूमितलं शरत्

ādadhāno mahaccāpaṃ saṃdadhānaśca dṛśyate || yāvatsaṃpūra ityeva bāṇairbhūmitalaṃ śarat

जातीकुसुमहृद्यासु बन्धुजीवोज्ज्वलासु च।। मनः प्रसादमायाति हृद्यासु वनराजिषु

jātīkusumahṛdyāsu bandhujīvojjvalāsu ca|| manaḥ prasādamāyāti hṛdyāsu vanarājiṣu

पक्वसस्या वसुमती परां धारयति श्रियम् ।। कलविङ्काः प्रहृष्टाश्च पक्वकेदारपङ्क्तिषु

pakvasasyā vasumatī parāṃ dhārayati śriyam || kalaviṅkāḥ prahṛṣṭāśca pakvakedārapaṅktiṣu

निम्नगा काथवसनाश्चक्रवाकयुगस्तनाः ।। सारसारावहासिन्यः सुतरां रतिवर्द्धनाः

nimnagā kāthavasanāścakravākayugastanāḥ || sārasārāvahāsinyaḥ sutarāṃ rativarddhanāḥ

1.244.10

हंसैः संघट्टनोपेतकह्लाररजसोत्करैः ।। सरांसि दुर्विभाव्यानि कुशलैरपि मानवैः

haṃsaiḥ saṃghaṭṭanopetakahlārarajasotkaraiḥ || sarāṃsi durvibhāvyāni kuśalairapi mānavaiḥ

पाण्डुराभ्रकृतन्यासाः सर्व एव शिलोच्चयाः ।। श्रियं विडम्बयंतीव तुषाराद्रेः समुज्ज्वलाम्

pāṇḍurābhrakṛtanyāsāḥ sarva eva śiloccayāḥ || śriyaṃ viḍambayaṃtīva tuṣārādreḥ samujjvalām

शरत्प्रभूतोत्पलचारुपद्मां विपक्वकेदारविभूषितोर्वीम्।। नीत्वा ततः प्राप्य हिमस्य कालं कार्यस्त्वया पत्तनसन्निवेशः

śaratprabhūtotpalacārupadmāṃ vipakvakedāravibhūṣitorvīm|| nītvā tataḥ prāpya himasya kālaṃ kāryastvayā pattanasanniveśaḥ

244

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथम खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु शत्रुघ्नं प्रति रामानुशासने शरद्वर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathama khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu śatrughnaṃ prati rāmānuśāsane śaradvarṇanaṃnāma catuścatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। प्रबुद्धे पुण्डरीकाक्षे हेमन्ते वैष्णवे ऋतौ ।। कार्यः पुरनिवेशस्ते तथा जनपदस्य वा

rāma uvāca || prabuddhe puṇḍarīkākṣe hemante vaiṣṇave ṛtau || kāryaḥ puraniveśaste tathā janapadasya vā

पक्वनारङ्गसुभगे नीहारावृतनिम्नगे ।। प्रलूनधान्यकेदारे गततुन्दशिलीमुखे

pakvanāraṅgasubhage nīhārāvṛtanimnage || pralūnadhānyakedāre gatatundaśilīmukhe

कृतसंग्रहणे काले प्रवृत्तनृपविग्रहे ।। विपङ्कवसुधे रम्ये स्वादुशीतजलाशये

kṛtasaṃgrahaṇe kāle pravṛttanṛpavigrahe || vipaṅkavasudhe ramye svāduśītajalāśaye

विशाला यत्र यामिन्यः सुतरां सुरतक्षमाः ।। भृशं मनोहरा यूनां पीडितालिङ्गनक्षमाः

viśālā yatra yāminyaḥ sutarāṃ suratakṣamāḥ || bhṛśaṃ manoharā yūnāṃ pīḍitāliṅganakṣamāḥ

यत्र शीतापदेशेन मानिनीभिरपि स्वयम् ।। क्रियते त्यक्तमानाभिः प्रियकण्ठग्रहोत्सवः

yatra śītāpadeśena māninībhirapi svayam || kriyate tyaktamānābhiḥ priyakaṇṭhagrahotsavaḥ

सुखोष्णोदकगान्धर्वरम्यप्रस्रवणोदके ।। प्ररूढपवनोद्भूते काले नीलधरातले

sukhoṣṇodakagāndharvaramyaprasravaṇodake || prarūḍhapavanodbhūte kāle nīladharātale

वासोद्गमनसंरुद्धदुर्विभाव्यनदीतटे ।। सारसारावविज्ञेये काले कामिजनप्रिये

vāsodgamanasaṃruddhadurvibhāvyanadītaṭe || sārasārāvavijñeye kāle kāmijanapriye

यत्रेक्षुपीडयन्त्राणां यष्ट्यः पुरुषचोदिताः ।। भाग्यानीव मनुष्याणामुन्नमन्ति नमन्ति च

yatrekṣupīḍayantrāṇāṃ yaṣṭyaḥ puruṣacoditāḥ || bhāgyānīva manuṣyāṇāmunnamanti namanti ca

कृताग्रायणपूजाश्च हुतहव्या द्विजातयः ।। यत्र प्रवेशहृष्टाश्च तथा यत्र च कर्षकाः

kṛtāgrāyaṇapūjāśca hutahavyā dvijātayaḥ || yatra praveśahṛṣṭāśca tathā yatra ca karṣakāḥ

1.245.10

गृहेषु च सुखोष्णेषु गवां निःश्वास मारुतैः ।। स्वाध्यायघोषो विप्राणां नृणां यत्र सुखावहः

gṛheṣu ca sukhoṣṇeṣu gavāṃ niḥśvāsa mārutaiḥ || svādhyāyaghoṣo viprāṇāṃ nṛṇāṃ yatra sukhāvahaḥ

सिताभिः पच्यमानाभिः क्रियमाणैस्तथा गुडैः ।। रम्यः सुशीतलः कालः प्राणिप्रियहुताशनः

sitābhiḥ pacyamānābhiḥ kriyamāṇaistathā guḍaiḥ || ramyaḥ suśītalaḥ kālaḥ prāṇipriyahutāśanaḥ

विचरन्ति नरा यत्र गुरुप्रावरणाम्बराः ।। कुंकुमेनानुलिप्ताङ्गा धनिनः प्रियदर्शिनः

vicaranti narā yatra guruprāvaraṇāmbarāḥ || kuṃkumenānuliptāṅgā dhaninaḥ priyadarśinaḥ

अश्वायामक्षमे काले यत्र यूनां विशेषतः ।। मृगया दयिता वत्स मन्दरश्मौ दिवाकरे

aśvāyāmakṣame kāle yatra yūnāṃ viśeṣataḥ || mṛgayā dayitā vatsa mandaraśmau divākare

रोहिताशनपुष्टानां साधुनारङ्गवासितम् ।। महिषीणां तु मथितं गन्धवर्णरसान्वितम्

rohitāśanapuṣṭānāṃ sādhunāraṅgavāsitam || mahiṣīṇāṃ tu mathitaṃ gandhavarṇarasānvitam

इक्षवश्च विदार्यश्च तथैव मूलकानि च ।। रसवन्ति विशेषेण यत्र पिष्टकृतानि च

ikṣavaśca vidāryaśca tathaiva mūlakāni ca || rasavanti viśeṣeṇa yatra piṣṭakṛtāni ca

प्रवृत्तमेखलाबन्धविवाहादिक्रिये जने ।। प्रबुद्धे पुण्डरीकाक्षे प्रवृत्ते यज्ञसंस्तरे

pravṛttamekhalābandhavivāhādikriye jane || prabuddhe puṇḍarīkākṣe pravṛtte yajñasaṃstare

245

काले प्रहृष्टाश्वकरीन्द्रमुख्ये कार्या त्वया राघव वास्तुपूजा ।। आरम्भणीयं नगरस्य कर्म शिवाय सर्वस्य जनस्य वत्स ।।१७ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु शत्रुघ्नं प्रति रामसमुपदेशे हेमन्तवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

kāle prahṛṣṭāśvakarīndramukhye kāryā tvayā rāghava vāstupūjā || ārambhaṇīyaṃ nagarasya karma śivāya sarvasya janasya vatsa ||17 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu śatrughnaṃ prati rāmasamupadeśe hemantavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २४६-२५०

राम उवाच ।। ततस्तु शैशिरे प्राप्ते काले तपनवल्लभे ।। हिमालीपटलच्छन्नदुर्विभाव्यदिशामुखे

rāma uvāca || tatastu śaiśire prāpte kāle tapanavallabhe || himālīpaṭalacchannadurvibhāvyadiśāmukhe

सुपक्वमातुलुङ्गाढ्यवनराजिसुगन्धिनि ।। प्रफुल्लवृत्तकुसुमचारुरागोज्ज्वलत्विषि

supakvamātuluṅgāḍhyavanarājisugandhini || praphullavṛttakusumacārurāgojjvalatviṣi

हिमप्रयातसञ्जातसर्वरत्नतृणोल्बणे।। अत्यर्थशीतकुसुमे कुङ्कुमागुरुवल्लभे

himaprayātasañjātasarvaratnatṛṇolbaṇe|| atyarthaśītakusume kuṅkumāguruvallabhe

कामिन्यः कुङ्कुमार्द्राङ्ग्यः पीनोन्नवपयोधराः ।। आलिङ्गनेन कान्तानां यत्र शीतभयापहाः

kāminyaḥ kuṅkumārdrāṅgyaḥ pīnonnavapayodharāḥ || āliṅganena kāntānāṃ yatra śītabhayāpahāḥ

पुष्पितैरतसीवाटैर्नीलनीरजनिर्मलैः ।। पूर्णतोयाशयाशङ्का जायते सुधियामपि

puṣpitairatasīvāṭairnīlanīrajanirmalaiḥ || pūrṇatoyāśayāśaṅkā jāyate sudhiyāmapi

माध्यकुन्दकपुष्पाढ्या वनराज्यो मनोहराः ।। सुशीर्णपर्णसरलानमेरुकविभूषणाः

mādhyakundakapuṣpāḍhyā vanarājyo manoharāḥ || suśīrṇaparṇasaralānamerukavibhūṣaṇāḥ

संत्यक्त्वा दक्षिणामाशां व्रजमाने तथोत्तराम ।। सूर्ये मुमोच पवनं निःश्वाममिव दक्षिणा

saṃtyaktvā dakṣiṇāmāśāṃ vrajamāne tathottarāma || sūrye mumoca pavanaṃ niḥśvāmamiva dakṣiṇā

रम्याश्च गंधमंजर्यः शोभयन्ति वनस्थलीः ।। मन्मथस्य शराः कांता कामिमन्मथवर्धनाः

ramyāśca gaṃdhamaṃjaryaḥ śobhayanti vanasthalīḥ || manmathasya śarāḥ kāṃtā kāmimanmathavardhanāḥ

हयानां मधुरः शब्दः श्रूयते दशनोद्भवः ।। शब्दो यवभुजां यत्र स्वामिनां रतिवर्धनः

hayānāṃ madhuraḥ śabdaḥ śrūyate daśanodbhavaḥ || śabdo yavabhujāṃ yatra svāmināṃ rativardhanaḥ

निर्मलानां तु सरसां विनिविष्टा जलेचराः ।। ब्रुवन्तौ मधुरं पांथा जनयन्ति परां मुदम्।।1.246.१

nirmalānāṃ tu sarasāṃ viniviṣṭā jalecarāḥ || bruvantau madhuraṃ pāṃthā janayanti parāṃ mudam||1.246.1

जनयन्ति परां प्रीतिं कामिनीनां तु कामुकाः ।। यत्र मेध्यैर्नवैर्वत्स मातुलुङ्गाधिवासितैः

janayanti parāṃ prītiṃ kāminīnāṃ tu kāmukāḥ || yatra medhyairnavairvatsa mātuluṅgādhivāsitaiḥ

वापीकूपतडागेषु ह्रदप्रस्रवणेषु च ।। यत्र काले रटन्त्यापः कम्पयन्त्यः पुरीं महत्

vāpīkūpataḍāgeṣu hradaprasravaṇeṣu ca || yatra kāle raṭantyāpaḥ kampayantyaḥ purīṃ mahat

तस्मिंस्त्वं शिशिरे काले कृत्वा गृहवरे स्वके ।। प्रावेशयतु विधिना शिल्पिभिर्यन्त्र निर्मितैः

tasmiṃstvaṃ śiśire kāle kṛtvā gṛhavare svake || prāveśayatu vidhinā śilpibhiryantra nirmitaiḥ

धर्मेण पालयन्क्षोणीं वस राजीवलोचन ।। हृदि कार्यस्त्वया धर्मो नित्यमेव नरोत्तम

dharmeṇa pālayankṣoṇīṃ vasa rājīvalocana || hṛdi kāryastvayā dharmo nityameva narottama

246

उत्तिष्ठ शीघ्रं विजयाय गच्छ दीप्तां श्रियं प्राप्नुहि राजपुत्र ।। रक्षन्तु देवास्तव सर्वकालं पदं विधत्स्वारिगणस्य मूर्ध्नि ।। १५ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु शत्रुघ्नं प्रति रामानुशासने लवणं प्रति शत्रुघ्नप्रस्थानं नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

uttiṣṭha śīghraṃ vijayāya gaccha dīptāṃ śriyaṃ prāpnuhi rājaputra || rakṣantu devāstava sarvakālaṃ padaṃ vidhatsvārigaṇasya mūrdhni || 15 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu śatrughnaṃ prati rāmānuśāsane lavaṇaṃ prati śatrughnaprasthānaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

नाडायन उवाच ।। ।। इति रामवचः श्रुत्वा बाढमुक्त्वा स सत्वरः ।। अभिवाद्य वसिष्ठस्य पादौ रामस्य चाप्यथ

nāḍāyana uvāca || || iti rāmavacaḥ śrutvā bāḍhamuktvā sa satvaraḥ || abhivādya vasiṣṭhasya pādau rāmasya cāpyatha

पुरस्कृत्य महाभागान्भार्गवप्रमुखानृषीन् ।। यथोक्तसेन्यानुगतः प्रययौ भीमविक्रमः

puraskṛtya mahābhāgānbhārgavapramukhānṛṣīn || yathoktasenyānugataḥ prayayau bhīmavikramaḥ

वाल्मीकेराश्रमं प्राप्य तामुवास तदा निशाम् ।। पूजयित्वा तु वाल्मीकिमृषिणा प्रतिपूजितः

vālmīkerāśramaṃ prāpya tāmuvāsa tadā niśām || pūjayitvā tu vālmīkimṛṣiṇā pratipūjitaḥ

यस्मिन्नहनि शत्रुघ्नो वाल्मीकेराश्रमं गतः ।। उभौ प्रसूतौ तनयौ तस्मिन्नेवाह्नि जानकी

yasminnahani śatrughno vālmīkerāśramaṃ gataḥ || ubhau prasūtau tanayau tasminnevāhni jānakī

सीताप्रसवसंहृष्टः क्रमेण रघुनन्दनः ।। निदाघशेषेण नदीमुत्ततार स सूर्यजाम्

sītāprasavasaṃhṛṣṭaḥ krameṇa raghunandanaḥ || nidāghaśeṣeṇa nadīmuttatāra sa sūryajām

शिबिरं समवस्थाप्य यथावद्यमुनातटे ।। एक एव धनुष्पाणिः प्रविवेश मधोर्वनम्

śibiraṃ samavasthāpya yathāvadyamunātaṭe || eka eva dhanuṣpāṇiḥ praviveśa madhorvanam

प्रविश्य च युधा तत्र लवणस्य निवेशनम् ।। तस्थौ द्वारमथाश्रित्य वीरो विततकार्मुकः

praviśya ca yudhā tatra lavaṇasya niveśanam || tasthau dvāramathāśritya vīro vitatakārmukaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु मृगान्हत्वा सहस्रशः ।। बहुना मृगभारेण स ददर्श मधोः सुतम्

etasminneva kāle tu mṛgānhatvā sahasraśaḥ || bahunā mṛgabhāreṇa sa dadarśa madhoḥ sutam

वृत्ताक्षमुत्कटं भीमं दन्तोत्कृत्तोत्तरच्छदम् ।। दंष्ट्राकरालवदनं दंतिवत्परुषच्छविम्

vṛttākṣamutkaṭaṃ bhīmaṃ dantotkṛttottaracchadam || daṃṣṭrākarālavadanaṃ daṃtivatparuṣacchavim

1.247.10

स तु दृष्ट्वैव शत्रुघ्नमुवाच परुषं बहु ।। विप्रधावत दुष्टात्मा शत्रुघ्नवधकाम्यया

sa tu dṛṣṭvaiva śatrughnamuvāca paruṣaṃ bahu || vipradhāvata duṣṭātmā śatrughnavadhakāmyayā

त्यक्त्वा मृगसहस्राणि द्रुमविक्षेपतत्परः ।। द्रुमवृष्टिं सुघोरां तां लवणेन विसर्जिताम्

tyaktvā mṛgasahasrāṇi drumavikṣepatatparaḥ || drumavṛṣṭiṃ sughorāṃ tāṃ lavaṇena visarjitām

चिच्छेद बाणैः सौमित्रिः शतशोऽथ सहस्रशः ।। छिन्ने द्रुममहावर्षे लवणः शत्रुतापनः

ciccheda bāṇaiḥ saumitriḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || chinne drumamahāvarṣe lavaṇaḥ śatrutāpanaḥ

जघान सुरशत्रुघ्नं शत्रुघ्नं मुष्टिना भृशम् ।। मुष्टिप्रहारनिश्चेष्टं शत्रुघ्नं लवणस्तदा

jaghāna suraśatrughnaṃ śatrughnaṃ muṣṭinā bhṛśam || muṣṭiprahāraniśceṣṭaṃ śatrughnaṃ lavaṇastadā

न जग्राह च तच्छूलं मृत्युपाशवशङ्गतः ।। प्रवेशयामास गृहं मृगसंघाननेकशः

na jagrāha ca tacchūlaṃ mṛtyupāśavaśaṅgataḥ || praveśayāmāsa gṛhaṃ mṛgasaṃghānanekaśaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु लब्धसंज्ञः स राघवः ।। वितत्य कार्मुकं तस्थौ द्वारमावृत्य वेश्मनः

etasminneva kāle tu labdhasaṃjñaḥ sa rāghavaḥ || vitatya kārmukaṃ tasthau dvāramāvṛtya veśmanaḥ

ततः पादपवर्षेण च्छादयन्तं निशाचरम् ।। चकार विमुखं बाणैश्छित्त्वाश्छित्त्वा महीरुहान्

tataḥ pādapavarṣeṇa cchādayantaṃ niśācaram || cakāra vimukhaṃ bāṇaiśchittvāśchittvā mahīruhān

रामदत्तं ततो बाणं सन्धाय वरकार्मुके ।। निर्बिभेद महातेजा लवणं रघुनन्दनः

rāmadattaṃ tato bāṇaṃ sandhāya varakārmuke || nirbibheda mahātejā lavaṇaṃ raghunandanaḥ

सन्धीयमाने बाणे तु त्रस्तं त्रिभुवनं तदा ।। आश्वासयामास विभुर्ब्रह्मा कमलसम्भवः

sandhīyamāne bāṇe tu trastaṃ tribhuvanaṃ tadā || āśvāsayāmāsa vibhurbrahmā kamalasambhavaḥ

तेन बाणप्रहारेण निर्भिन्नहृदयः क्षितौ ।। व्यसुः पपात मेदिन्यां शैलो वज्राहतो यथा

tena bāṇaprahāreṇa nirbhinnahṛdayaḥ kṣitau || vyasuḥ papāta medinyāṃ śailo vajrāhato yathā

1.247.20

तस्मिन्निपतिते भूमौ दैत्ये देवभयङ्करे ।। त्रैलोक्यं विगतातङ्कं क्षणेन समपद्यत

tasminnipatite bhūmau daitye devabhayaṅkare || trailokyaṃ vigatātaṅkaṃ kṣaṇena samapadyata

तं च देशमथाजग्मुः सुराः सब्रह्मकास्तदा ।। पूजितास्तेन वीरेण शत्रुघ्नं वाक्यमब्रुवन्

taṃ ca deśamathājagmuḥ surāḥ sabrahmakāstadā || pūjitāstena vīreṇa śatrughnaṃ vākyamabruvan

देवा ऊचुः ।। वरं वरय शत्रुघ्न यत्ते मनसि कांक्षितम् ।। अपनीतं त्वयास्माकं भयं शूलवरायुधात्

devā ūcuḥ || varaṃ varaya śatrughna yatte manasi kāṃkṣitam || apanītaṃ tvayāsmākaṃ bhayaṃ śūlavarāyudhāt

त्वया तु निहते तस्मिँल्लवणे पापराक्षसे ।। पश्य शूलवरं यांतमेनं शार्वं विहायसा

tvayā tu nihate tasmim̐llavaṇe pāparākṣase || paśya śūlavaraṃ yāṃtamenaṃ śārvaṃ vihāyasā

शत्रुघ्न उवाच ।। ।। अस्मिन्देशे करिष्यामि पुरीं रामाज्ञया त्वहम् ।। मासे समाप्यतां शीघ्रं वरमेतत्प्रदीयताम्

śatrughna uvāca || || asmindeśe kariṣyāmi purīṃ rāmājñayā tvaham || māse samāpyatāṃ śīghraṃ varametatpradīyatām

देवा ऊचुः ।। ।। निष्पत्तिं यास्यते धीर स्थिरा चैव भविष्यति ।। पुण्या च रमणीया च मथुरा नामतः शुभा

devā ūcuḥ || || niṣpattiṃ yāsyate dhīra sthirā caiva bhaviṣyati || puṇyā ca ramaṇīyā ca mathurā nāmataḥ śubhā

नाडायन उवाच ।। ।। एवमुक्त्वा सुराः सर्वे जग्मुर्नाकमतंद्रिताः ।। आजगाम स तं देशं सैन्येन च्यवनः सह

nāḍāyana uvāca || || evamuktvā surāḥ sarve jagmurnākamataṃdritāḥ || ājagāma sa taṃ deśaṃ sainyena cyavanaḥ saha

संवर्द्धयित्वा शत्रुघ्नं जगामाश्रममंजसा ।। सर्वं रामवचश्चक्रे शत्रुघ्नोऽपि महायशाः

saṃvarddhayitvā śatrughnaṃ jagāmāśramamaṃjasā || sarvaṃ rāmavacaścakre śatrughno'pi mahāyaśāḥ

कृत्वा पुरीनिवेशं च गृहप्रावेशनं तथा ।। उषित्वा द्वादश समाः सम्प्राप्ते सुरकर्मणि

kṛtvā purīniveśaṃ ca gṛhaprāveśanaṃ tathā || uṣitvā dvādaśa samāḥ samprāpte surakarmaṇi

जगाम भ्रातरं द्रष्टुं वाल्मीकेराश्रमं पुनः ।। तत्र शुश्राव धर्मात्मा शुभां रामकथां कृताम्

jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ vālmīkerāśramaṃ punaḥ || tatra śuśrāva dharmātmā śubhāṃ rāmakathāṃ kṛtām

1.247.30

वाल्मीकिना प्रहृष्टेन गीयमानां कुशीलवैः ।। तत्रोष्य रजनीमेकां रामं दृष्ट्वा तथैव च

vālmīkinā prahṛṣṭena gīyamānāṃ kuśīlavaiḥ || tatroṣya rajanīmekāṃ rāmaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca

तत्रोष्य पञ्चरात्रं च भूयो रामविसर्जितः ।। मथुरायां च वसुधां पालयामास धर्मवित्

tatroṣya pañcarātraṃ ca bhūyo rāmavisarjitaḥ || mathurāyāṃ ca vasudhāṃ pālayāmāsa dharmavit

एवंविधः स शत्रुघ्नो भरतोऽप्यधिकस्ततः ।। मा तेन विग्रहं गच्छ भरतेन महात्मना ।। अजेया रघवो येषां सहाया वानरोत्तमाः

evaṃvidhaḥ sa śatrughno bharato'pyadhikastataḥ || mā tena vigrahaṃ gaccha bharatena mahātmanā || ajeyā raghavo yeṣāṃ sahāyā vānarottamāḥ

सुग्रीवनीलाङ्गदवायुपुत्रसुषेणमैन्दद्विविदप्रधानाः ।। महाबलाः पर्वतमात्रकायाः सुरासुरैर्युद्धगता अजेयाः

sugrīvanīlāṅgadavāyuputrasuṣeṇamaindadvividapradhānāḥ || mahābalāḥ parvatamātrakāyāḥ surāsurairyuddhagatā ajeyāḥ

247

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु लवणवधो नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽ ध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu lavaṇavadho nāma saptacatvāriṃśaduttaradviśatatamo' dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। ।। पुलहस्य प्रजासर्गं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। यस्य वंशे समुत्पन्ना वानरा बलदर्पिताः

śailūṣa uvāca || || pulahasya prajāsargaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || yasya vaṃśe samutpannā vānarā baladarpitāḥ

नाडायन उवाच ।। ।। मृगा च मृगमंदा च हरिस्ताम्रा तथा इरा ।। भूता च कपिशा दंष्ट्री सुरसा सरमा तथा

nāḍāyana uvāca || || mṛgā ca mṛgamaṃdā ca haristāmrā tathā irā || bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrī surasā saramā tathā

कश्यपो जनयामास क्रोधात्तु दश कन्यकाः ।। कश्यपेन च ता दत्ताः पुलहाय महात्मने

kaśyapo janayāmāsa krodhāttu daśa kanyakāḥ || kaśyapena ca tā dattāḥ pulahāya mahātmane

प्रजास्तासां प्रवक्ष्यामि सर्वासां त्वं निबोध मे ।। मृगायास्तु मृगा जाता हरिणैणाः शशास्तथा

prajāstāsāṃ pravakṣyāmi sarvāsāṃ tvaṃ nibodha me || mṛgāyāstu mṛgā jātā hariṇaiṇāḥ śaśāstathā

रुरव पृषतश्चैव न्यङ्कवः शशकास्तथा ।। सृमरा मृगमंदाया गवया महिषास्तथा

rurava pṛṣataścaiva nyaṅkavaḥ śaśakāstathā || sṛmarā mṛgamaṃdāyā gavayā mahiṣāstathā

चमरोष्ट्रवराहाश्च खड्गा गौरखरास्तथा ।। हर्याश्च वानरा जाता गोलाङ्गूला सकिन्नराः

camaroṣṭravarāhāśca khaḍgā gaurakharāstathā || haryāśca vānarā jātā golāṅgūlā sakinnarāḥ

मण्डूका नकुलाश्चैव ये चाप्यन्ये बिलेशयाः ।। पञ्च कन्याश्च ताम्रायाः पत्न्यस्ता वरुणस्य च

maṇḍūkā nakulāścaiva ye cāpyanye bileśayāḥ || pañca kanyāśca tāmrāyāḥ patnyastā varuṇasya ca

प्रादाद्धर्मभृतां श्रेष्ठः पुलहस्तपसां निधिः ।। श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा

prādāddharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ pulahastapasāṃ nidhiḥ || śyenī bhāsī tathā krauñcī dhṛtarāṣṭrī śukī tathā

श्येनी तु जनयामास पुत्रं संपातिनं तथा ।। जटायुषं च राजानं गृध्राणां बलदर्पितम्

śyenī tu janayāmāsa putraṃ saṃpātinaṃ tathā || jaṭāyuṣaṃ ca rājānaṃ gṛdhrāṇāṃ baladarpitam

1.248.10

संपाती जनयामास श्येनगृध्रवटांस्तथा ।। भासीपुत्राः स्मृता भाणाः क्रौञ्चाः क्रौञ्चीसुताः स्मृताः

saṃpātī janayāmāsa śyenagṛdhravaṭāṃstathā || bhāsīputrāḥ smṛtā bhāṇāḥ krauñcāḥ krauñcīsutāḥ smṛtāḥ

धृतराष्ट्रीसुता हंसा धार्त्तराष्ट्रास्तथैव च ।। चक्रवाकमुखाश्चान्ये तथा ये जलचारिणः

dhṛtarāṣṭrīsutā haṃsā dhārttarāṣṭrāstathaiva ca || cakravākamukhāścānye tathā ye jalacāriṇaḥ

शुकीपुत्राः शुका ज्ञेयाः पक्षिणश्चापि कीर्तिताः ।। कश्यपस्य तु या पत्नी इरा नाम प्रकीर्तिता

śukīputrāḥ śukā jñeyāḥ pakṣiṇaścāpi kīrtitāḥ || kaśyapasya tu yā patnī irā nāma prakīrtitā

कुञ्जरं जनयामास सुरकार्योद्यतं सदा ।। भूतापुत्रास्तथा भूता महादेवमनुव्रताः

kuñjaraṃ janayāmāsa surakāryodyataṃ sadā || bhūtāputrāstathā bhūtā mahādevamanuvratāḥ

उपवीरोलूखलिका आस्यकर्णा कुषण्डिका ।। पांसवः पाणिपात्राश्च चैतन्यानि पुनस्तथा

upavīrolūkhalikā āsyakarṇā kuṣaṇḍikā || pāṃsavaḥ pāṇipātrāśca caitanyāni punastathā

सूचीमुखा शोषणिकाः कुलान्येतानि षोडश ।। कुलेष्वेतेपु जायन्ते नानाकारविचेष्टिताः

sūcīmukhā śoṣaṇikāḥ kulānyetāni ṣoḍaśa || kuleṣvetepu jāyante nānākāraviceṣṭitāḥ

निष्कुटेषु प्रतोलीषु चत्वरेषु गुहासु च ।। तेषां प्रादात्तदा स्थानमन्तर्धानं प्रतापिताः

niṣkuṭeṣu pratolīṣu catvareṣu guhāsu ca || teṣāṃ prādāttadā sthānamantardhānaṃ pratāpitāḥ

अणिमा लघिमा प्राप्तिर्यत्र कामावसायिता ।। दंष्ट्रीपुत्रास्तथालोके दंष्ट्रिणो ये प्रकीर्तिताः

aṇimā laghimā prāptiryatra kāmāvasāyitā || daṃṣṭrīputrāstathāloke daṃṣṭriṇo ye prakīrtitāḥ

सरमायास्तथा सर्पाः कीटजात्यश्च सर्वशः ।। श्यामश्च धवलश्चैव सारमेयौ तथा शुनौ

saramāyāstathā sarpāḥ kīṭajātyaśca sarvaśaḥ || śyāmaśca dhavalaścaiva sārameyau tathā śunau

यमस्यानुचरौ तौ च महाबलपराक्रमौ ।। इति क्रोधादुहितॄणां प्रजातिः कीर्तिता मया

yamasyānucarau tau ca mahābalaparākramau || iti krodhāduhitṝṇāṃ prajātiḥ kīrtitā mayā

1.248.20

कश्यपस्य तु या पत्नी सुरभिर्नाम विश्रुता ।। कनीयसं तु शूद्राणां तस्यासीद्दुहितृद्वयम्

kaśyapasya tu yā patnī surabhirnāma viśrutā || kanīyasaṃ tu śūdrāṇāṃ tasyāsīdduhitṛdvayam

रोहिणी चैव भद्रं ते गन्धर्वी च महीपते ।। पुलहायैव ते दत्ते कश्यपेन महात्मना

rohiṇī caiva bhadraṃ te gandharvī ca mahīpate || pulahāyaiva te datte kaśyapena mahātmanā

सुरुपा हेमरूपा च सर्वकामदुघा तथा ।। रोहिण्यां जनयामास पुलहः स महातपाः

surupā hemarūpā ca sarvakāmadughā tathā || rohiṇyāṃ janayāmāsa pulahaḥ sa mahātapāḥ

ब्रह्मचर्यव्रतास्तास्तु धेनवो दश कीर्तिताः ।। मानसी तु प्रजा तासां यथासंख्येन मे शृणु

brahmacaryavratāstāstu dhenavo daśa kīrtitāḥ || mānasī tu prajā tāsāṃ yathāsaṃkhyena me śṛṇu

गावश्चैव महिष्यश्च अजाश्चैवावयस्तथा ।। गन्धर्वी जनयामास तुरगान्वातरंहसः

gāvaścaiva mahiṣyaśca ajāścaivāvayastathā || gandharvī janayāmāsa turagānvātaraṃhasaḥ

गरुडी च मयूरी च द्वे तु कन्ये मनोरमे ।। पुलहेन तु ते दत्ते गरुडाय महात्मने

garuḍī ca mayūrī ca dve tu kanye manorame || pulahena tu te datte garuḍāya mahātmane

गरुडी जनयामास सुपर्णान्भीमविक्रमान् ।। मयूरी जनयामास मयूराद्यान्विहङ्गमान्

garuḍī janayāmāsa suparṇānbhīmavikramān || mayūrī janayāmāsa mayūrādyānvihaṅgamān

गरुडान्वयसम्भूताः सर्वे पन्नगभोजिनः ।। पक्षिणस्तु वया ज्ञेयाः सुपर्णान्गरुडाञ्छृणु

garuḍānvayasambhūtāḥ sarve pannagabhojinaḥ || pakṣiṇastu vayā jñeyāḥ suparṇāngaruḍāñchṛṇu

सुवर्णचूडो नागश्च दारुणश्चूडतुण्डकः ।। अनिलश्चानलश्चैव विशालाक्षोऽथ कुण्डली

suvarṇacūḍo nāgaśca dāruṇaścūḍatuṇḍakaḥ || anilaścānalaścaiva viśālākṣo'tha kuṇḍalī

कर्कशो ध्वजविष्कम्भी विनतो वामनस्तथा ।। वातवेगो दिशाचक्षु र्निमिषोऽनिमिषस्तथा

karkaśo dhvajaviṣkambhī vinato vāmanastathā || vātavego diśācakṣu rnimiṣo'nimiṣastathā

1.248.30

त्रिवारः सप्तवारश्च वाल्मीकिर्विपुकिस्तथा ।। दैत्यद्वीपः सरिद्द्वीपः सारसः पद्मकेतनः

trivāraḥ saptavāraśca vālmīkirvipukistathā || daityadvīpaḥ sariddvīpaḥ sārasaḥ padmaketanaḥ

सुमुखश्चित्रकेतुश्च चित्रबर्हस्तथानघ ।। मेघः सत्कुमुदो दक्षः सर्वभुक्सामभोजनः

sumukhaścitraketuśca citrabarhastathānagha || meghaḥ satkumudo dakṣaḥ sarvabhuksāmabhojanaḥ

गुरुभारः कपोतश्च पूर्वनेत्रश्चिरातकः ।। विष्णुगन्धाः कुमारश्च परिबर्हो हरस्तथा

gurubhāraḥ kapotaśca pūrvanetraścirātakaḥ || viṣṇugandhāḥ kumāraśca paribarho harastathā

अश्वाम्बरो मधुपर्कश्च हेमवर्णस्तथैव च ।। मलयो मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरौ

aśvāmbaro madhuparkaśca hemavarṇastathaiva ca || malayo mātariśvā ca niśākaradivākarau

एते प्रदेशमात्रेण मयोक्ता गरुडात्मजाः ।। कुलमेतत्सुपर्णानां धन्यानां नृपसत्तम

ete pradeśamātreṇa mayoktā garuḍātmajāḥ || kulametatsuparṇānāṃ dhanyānāṃ nṛpasattama

सर्व एते श्रिया युक्ताः सर्वे श्रीवत्सलक्षणाः ।। कुलमेतद्धि शैलूष श्लाध्यं विष्णुपरिग्रहम्

sarva ete śriyā yuktāḥ sarve śrīvatsalakṣaṇāḥ || kulametaddhi śailūṣa ślādhyaṃ viṣṇuparigraham

दैवतं विष्णुरेतेषां विष्णुरेव परायणम् ।। हृदि येषां सदा विष्णुर्विष्णुर्येषां परा गतिः

daivataṃ viṣṇureteṣāṃ viṣṇureva parāyaṇam || hṛdi yeṣāṃ sadā viṣṇurviṣṇuryeṣāṃ parā gatiḥ

एतत्तवोक्तं पुलहस्य वंशं पुत्रैः सुताभिश्च समन्वितं यत् ।। वंशे तु सर्वोत्तमवीर्ययुक्ता जाता खगेन्द्रा हरयश्च वीराः

etattavoktaṃ pulahasya vaṃśaṃ putraiḥ sutābhiśca samanvitaṃ yat || vaṃśe tu sarvottamavīryayuktā jātā khagendrā harayaśca vīrāḥ

248

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु पुलहवंशानुकीर्तनं नामाष्टचत्वारिंशदु त्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu pulahavaṃśānukīrtanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśadu ttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। कथाप्रसङ्गैर्बहुभिर्भवता मम कीर्तितम् ।। सम्भवं सर्वभूतानां सर्वकल्मषनाशनम्

vajra uvāca || kathāprasaṅgairbahubhirbhavatā mama kīrtitam || sambhavaṃ sarvabhūtānāṃ sarvakalmaṣanāśanam

तेषां विकारेष्वाचक्ष्व राजानो मम भार्गव ।। पालयन्ति द्विजश्रेष्ठ सकलं ये जगत्त्रयम्

teṣāṃ vikāreṣvācakṣva rājāno mama bhārgava || pālayanti dvijaśreṣṭha sakalaṃ ye jagattrayam

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं प्रजासु सृष्टासु स्वयमेव पितामहः ।। निकायेषुनिकायेषु सोऽभ्यषिंचत पार्थिवान्

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ prajāsu sṛṣṭāsu svayameva pitāmahaḥ || nikāyeṣunikāyeṣu so'bhyaṣiṃcata pārthivān

ओषधीनां द्विजातीनां नक्षत्राणां तथैव च ।। यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभिषेचयत्

oṣadhīnāṃ dvijātīnāṃ nakṣatrāṇāṃ tathaiva ca || yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhiṣecayat

प्रजापतीनां सर्वेषां दक्षं प्राचेतसं यथा ।। वलीमुखानां श्वेतानामृक्षाणां धूम्र एव च

prajāpatīnāṃ sarveṣāṃ dakṣaṃ prācetasaṃ yathā || valīmukhānāṃ śvetānāmṛkṣāṇāṃ dhūmra eva ca

मनः सर्वेन्द्रियाणां च सुरस्त्रीणां च मन्मथम् ।। प्रह्लादं सर्वदैत्यानां पितॄणां च तथा यमम्

manaḥ sarvendriyāṇāṃ ca surastrīṇāṃ ca manmatham || prahlādaṃ sarvadaityānāṃ pitṝṇāṃ ca tathā yamam

अपां तु वरुणं राज्ये तथैव जलवासिनाम ।। यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च

apāṃ tu varuṇaṃ rājye tathaiva jalavāsināma || yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ dhanasya ca

पुत्रं विश्रवसो ज्येष्ठं कुबेरं नरवाहनम्।। विप्रचित्तिं च राजानं दानवानां महाबलम्

putraṃ viśravaso jyeṣṭhaṃ kuberaṃ naravāhanam|| vipracittiṃ ca rājānaṃ dānavānāṃ mahābalam

सर्वभूतपिशाचानां गिरीशं शूलपाणिनम्।। शैलानां हिमवन्तं च निम्नगानां च लावणम्

sarvabhūtapiśācānāṃ girīśaṃ śūlapāṇinam|| śailānāṃ himavantaṃ ca nimnagānāṃ ca lāvaṇam

1.249.10

भारतं सर्ववर्षाणां द्वीपानामथ मध्यमम् ।। स्वादूदकं समुद्राणामश्वत्थं सर्वशाखिनाम्

bhārataṃ sarvavarṣāṇāṃ dvīpānāmatha madhyamam || svādūdakaṃ samudrāṇāmaśvatthaṃ sarvaśākhinām

कर्मणां व्यवसायं च मेरुं सर्वशिलाभृताम् ।। गन्धर्वाणां चित्ररथं गरुडं च पतत्रिणाम्

karmaṇāṃ vyavasāyaṃ ca meruṃ sarvaśilābhṛtām || gandharvāṇāṃ citrarathaṃ garuḍaṃ ca patatriṇām

उच्चैःश्रवसमश्वानां गोवृषं च तथा गवाम् ।। सुवर्णं सर्वरत्नानामोषधीनां तथा यवम्

uccaiḥśravasamaśvānāṃ govṛṣaṃ ca tathā gavām || suvarṇaṃ sarvaratnānāmoṣadhīnāṃ tathā yavam

सत्यलोकं च लोकानां पातालानां रसातलम् ।। शास्त्राणां च यजुर्वेदं सर्वेषामविशेषतः

satyalokaṃ ca lokānāṃ pātālānāṃ rasātalam || śāstrāṇāṃ ca yajurvedaṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ

गायत्रीं सर्वमन्त्राणां छन्दसां च यदूत्तम ।। मृगाणामथ शार्दूलं पन्नगानाञ्च तक्षकम्

gāyatrīṃ sarvamantrāṇāṃ chandasāṃ ca yadūttama || mṛgāṇāmatha śārdūlaṃ pannagānāñca takṣakam

ऐरावतं गजेन्द्राणां धर्मं सर्वसुखस्य च ।। वासुकिं सर्वनागानामृषीणां च तथा भृगुम्

airāvataṃ gajendrāṇāṃ dharmaṃ sarvasukhasya ca || vāsukiṃ sarvanāgānāmṛṣīṇāṃ ca tathā bhṛgum

विद्याधराणां सर्वेषां तथा देवीं सरस्वतीम् ।। उत्पातानां तथा राहुं ग्रहाणां च दिवाकरम्

vidyādharāṇāṃ sarveṣāṃ tathā devīṃ sarasvatīm || utpātānāṃ tathā rāhuṃ grahāṇāṃ ca divākaram

कालस्यावयवञ्चैव कालं संवत्सरं तथा ।। व्याधीनां च ज्वरं राज्ये नृणामर्कनिशाकरौ

kālasyāvayavañcaiva kālaṃ saṃvatsaraṃ tathā || vyādhīnāṃ ca jvaraṃ rājye nṛṇāmarkaniśākarau

अभिषिक्तो नरेन्द्रेन्द्र ब्रह्मणा स्वयमेव हि ।। भारतेऽस्मिन्पुरा वर्षे प्राप्ते वैवस्वतेन्तरे

abhiṣikto narendrendra brahmaṇā svayameva hi || bhārate'sminpurā varṣe prāpte vaivasvatentare

तस्मादद्यापि च तयोरंशजाताश्च पार्थिवाः ।। ततोऽभिषिक्तो देवानां राज्ये देवः शतक्रतुः ।। संभूय राजभिः सर्वैस्त्रैलोक्यपतिरूर्जितः

tasmādadyāpi ca tayoraṃśajātāśca pārthivāḥ || tato'bhiṣikto devānāṃ rājye devaḥ śatakratuḥ || saṃbhūya rājabhiḥ sarvaistrailokyapatirūrjitaḥ

1.249.20

वज्र उवाच ।। राज्येऽभिषिक्तः स कथं महात्मा सम्भूय सर्वैस्त्रिदशारिहर्त्ता ।। एतन्ममाचक्ष्व भृगुप्रधान भक्तिर्ममेयं त्रिदशेन्द्रशत्रौ

vajra uvāca || rājye'bhiṣiktaḥ sa kathaṃ mahātmā sambhūya sarvaistridaśāriharttā || etanmamācakṣva bhṛgupradhāna bhaktirmameyaṃ tridaśendraśatrau

249

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये प्रतिसमूहे राजकीर्तनं नामैकोन ण्ञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0 saṃ0 śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye pratisamūhe rājakīrtanaṃ nāmaikona ṇñcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। सुमेरौ पर्वतश्रेष्ठे नानारत्नोज्वलत्विषि ।। प्रजापतिरथादाय राजसंघान्प्रकीर्तितान्

mārkaṇḍeya uvāca || sumerau parvataśreṣṭhe nānāratnojvalatviṣi || prajāpatirathādāya rājasaṃghānprakīrtitān

अभ्यषिञ्चत देवानां राज्ये कश्यपनन्दनम् ।। तेजस्विनमथादित्यं जज्ञे निर्धूतकल्मषम्

abhyaṣiñcata devānāṃ rājye kaśyapanandanam || tejasvinamathādityaṃ jajñe nirdhūtakalmaṣam

तस्याभिषेके प्रददौ विश्वकर्मा मनोहरम् ।। रत्नोज्ज्वलं भद्रपीठं कामरूपधरं शुभम्

tasyābhiṣeke pradadau viśvakarmā manoharam || ratnojjvalaṃ bhadrapīṭhaṃ kāmarūpadharaṃ śubham

अत्रैवमुपदिश्याथ स्वयं ब्रह्मा जगद्गुरुः ।। अभ्यषिञ्चत देवानामाधिपत्ये शतक्रतुम्

atraivamupadiśyātha svayaṃ brahmā jagadguruḥ || abhyaṣiñcata devānāmādhipatye śatakratum

ब्रह्मा विष्णुश्च शम्भुश्च साध्याश्च समरुद्गणाः।। आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः

brahmā viṣṇuśca śambhuśca sādhyāśca samarudgaṇāḥ|| ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ

भृगवोऽङ्गिरसः साध्या अश्विनौ च भिषग्वरौ ।। ऋषयश्च महाभागास्त्रैकाल्यामलदर्शिनः

bhṛgavo'ṅgirasaḥ sādhyā aśvinau ca bhiṣagvarau || ṛṣayaśca mahābhāgāstraikālyāmaladarśinaḥ

यानि तोयान्युपादाय समुद्रः सरितस्तथा ।। सरांसि च सतीर्थानि गन्धर्वाप्सरसस्तथा

yāni toyānyupādāya samudraḥ saritastathā || sarāṃsi ca satīrthāni gandharvāpsarasastathā

तस्येन्दुमण्डलाकारं छत्रं जग्राह केशवः ।। श्वेतौ च बालव्यजनौ तथा चन्द्रदिवाकरौ

tasyendumaṇḍalākāraṃ chatraṃ jagrāha keśavaḥ || śvetau ca bālavyajanau tathā candradivākarau

भृङ्गारं यादसां भर्ता दण्डं दण्डधरः प्रभुः ।। मेनका चैव रंभा च तालवृन्तौ मनोहरौ

bhṛṅgāraṃ yādasāṃ bhartā daṇḍaṃ daṇḍadharaḥ prabhuḥ || menakā caiva raṃbhā ca tālavṛntau manoharau

1.250.10

विधिवच्च जुहावाग्निं देवाचार्यो बृहस्पतिः ।। ततस्तस्य ददौ प्रीत्या वाहनार्थे मदोत्कटम्

vidhivacca juhāvāgniṃ devācāryo bṛhaspatiḥ || tatastasya dadau prītyā vāhanārthe madotkaṭam

ऐरावणं चतुर्दन्तं नागं च पुलहः स्वयम् ।। पुलहः स्वसुतं प्रादाच्छ्वेतं तुरगमेव च

airāvaṇaṃ caturdantaṃ nāgaṃ ca pulahaḥ svayam || pulahaḥ svasutaṃ prādācchvetaṃ turagameva ca

तुरगाणां सहस्रं च हरीणां वातरंहसाम् ।। श्रिया दत्तं ततः प्रीत्या रथवाहनमुत्तमम्

turagāṇāṃ sahasraṃ ca harīṇāṃ vātaraṃhasām || śriyā dattaṃ tataḥ prītyā rathavāhanamuttamam

तमग्निर्योजयामास काञ्चनेन रथेन च ।। इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरनन्तरम्

tamagniryojayāmāsa kāñcanena rathena ca || indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhiranantaram

वायुस्तं योजयामास ध्वजं नागेन शङ्करः ।। बबन्ध मुकुटं तस्य स्वयं ब्रह्मा जगद्गुरुः

vāyustaṃ yojayāmāsa dhvajaṃ nāgena śaṅkaraḥ || babandha mukuṭaṃ tasya svayaṃ brahmā jagadguruḥ

उपानहौ ददौ तस्य विरूपाक्षस्तथानघ ।। खड्गश्च विमलोदत्तस्तस्य शुक्रेण यादव

upānahau dadau tasya virūpākṣastathānagha || khaḍgaśca vimalodattastasya śukreṇa yādava

चन्दनानि च मुख्यानि गन्धानि विविधानि च ।। हिमालयः स्वयं तस्य प्रादाल्लोकगुरुर्गुरुः

candanāni ca mukhyāni gandhāni vividhāni ca || himālayaḥ svayaṃ tasya prādāllokagururguruḥ

रत्नानि सुविचित्राणि समुद्रः स्वयमेव हि ।। ददुश्च ऋतवस्तस्य पुष्पाणि च फलानि च

ratnāni suvicitrāṇi samudraḥ svayameva hi || daduśca ṛtavastasya puṣpāṇi ca phalāni ca

ननृतुदेवगन्धर्वा जगुश्चाप्सरसां गणाः ।। हृष्टं प्रमुदितं चासीत्त्रैलोक्यं सचराचरम्

nanṛtudevagandharvā jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥ || hṛṣṭaṃ pramuditaṃ cāsīttrailokyaṃ sacarācaram

सर्वगन्धानुपादाय सुरभिर्मारुतो ववौ ।। महता स वरौघेन तर्पयित्वा बृहस्पतिम्

sarvagandhānupādāya surabhirmāruto vavau || mahatā sa varaughena tarpayitvā bṛhaspatim

1.250.20

वरौघैस्तर्पयामास सर्वानेव द्विजोत्तमान् ।। सप्ताहं मानसीं सिद्धिं प्रादात्सर्वेषु जन्तुषु

varaughaistarpayāmāsa sarvāneva dvijottamān || saptāhaṃ mānasīṃ siddhiṃ prādātsarveṣu jantuṣu

व्याधिमृत्युजराशोकविनिवृत्ता जगत्त्रयी ।। सप्ताहं नरकस्थानां नैव सर्वाश्च यातनाः

vyādhimṛtyujarāśokavinivṛttā jagattrayī || saptāhaṃ narakasthānāṃ naiva sarvāśca yātanāḥ

सर्वं मुदितमेवासीत्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। किरीटी स्वनुलिप्ताङ्गः कुण्डलोत्तमभूषितः

sarvaṃ muditamevāsīttrailokyaṃ sacarācaram || kirīṭī svanuliptāṅgaḥ kuṇḍalottamabhūṣitaḥ

कौशेयवसनस्तत्र श्वेतमाल्यविभूषणः ।। श्रियं दधार सोमस्य श्वेतस्थस्य शतक्रतुः

kauśeyavasanastatra śvetamālyavibhūṣaṇaḥ || śriyaṃ dadhāra somasya śvetasthasya śatakratuḥ

भद्रासनगतं शक्रं प्रणेमुः सर्वदेवताः ।। ख्याप्यमानो महाराज तदा देवेन दण्डिना

bhadrāsanagataṃ śakraṃ praṇemuḥ sarvadevatāḥ || khyāpyamāno mahārāja tadā devena daṇḍinā

ऋषयस्तुष्टुवुस्तं च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।। मङ्गलालंभनं चक्रे ततः शक्रः सुरारिहा

ṛṣayastuṣṭuvustaṃ ca gandharvāpsarasastathā || maṅgalālaṃbhanaṃ cakre tataḥ śakraḥ surārihā

पूर्णकुम्भं सुमनसो रत्नान्याज्यं तथा दधि ।। फलानि श्रीफलं चैव उद्भृतानि वसुंधरा

pūrṇakumbhaṃ sumanaso ratnānyājyaṃ tathā dadhi || phalāni śrīphalaṃ caiva udbhṛtāni vasuṃdharā

स्वस्तिकान्रुचिरांश्चैव नन्द्यावर्तांश्च काञ्चनम् ।। कांचनोल्लिखिताश्चैव याश्च मुख्याः सरिद्वराः

svastikānrucirāṃścaiva nandyāvartāṃśca kāñcanam || kāṃcanollikhitāścaiva yāśca mukhyāḥ saridvarāḥ

उदग्दानं तथा दूर्वां दर्पणं चाज्यमेव च ।। धर्मः सत्यं च शूलं च बलं च यदुनन्दन

udagdānaṃ tathā dūrvāṃ darpaṇaṃ cājyameva ca || dharmaḥ satyaṃ ca śūlaṃ ca balaṃ ca yadunandana

उपासन्त महाभागं सशरीराः शतक्रतुम् ।। कांतिर्लक्ष्मीर्धृतिः श्रद्धा पुष्टिर्मेधा क्रिया मतिः

upāsanta mahābhāgaṃ saśarīrāḥ śatakratum || kāṃtirlakṣmīrdhṛtiḥ śraddhā puṣṭirmedhā kriyā matiḥ

1.250.30

बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिरनसूया तथैव च ।। उपासन्त तदा देवं सर्वराजेश्वरं विभुम

buddhirlajjā vapuḥ śāntiranasūyā tathaiva ca || upāsanta tadā devaṃ sarvarājeśvaraṃ vibhuma

ततो ववन्दे पितरं मातरं शङ्करं हरिम् ।। ब्रह्माणं वरदं सौम्यमृषींश्च यदुनन्दन

tato vavande pitaraṃ mātaraṃ śaṅkaraṃ harim || brahmāṇaṃ varadaṃ saumyamṛṣīṃśca yadunandana

ततो रथेन शुक्रेण स तु मातलियंत्रिणा ।। विनाशयामास रणे देवतानामरातयः

tato rathena śukreṇa sa tu mātaliyaṃtriṇā || vināśayāmāsa raṇe devatānāmarātayaḥ

पालयामास सकलं तथैव च जगत्त्रयम् ।। शक्राभिषेकमेतत्ते कथितं यदुनन्दन

pālayāmāsa sakalaṃ tathaiva ca jagattrayam || śakrābhiṣekametatte kathitaṃ yadunandana

श्रोतव्यमभिषेकं तु यात्राकालेषु चाप्यथ ।।। गृहप्रवेशे वैवाह्ये पुण्याहेषु परेषु च

śrotavyamabhiṣekaṃ tu yātrākāleṣu cāpyatha ||| gṛhapraveśe vaivāhye puṇyāheṣu pareṣu ca

एतत्पवित्रं मङ्गल्यं धन्यं श्रुतिसुखावहम् ।। पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं दुःस्वप्नकिल्बिषापहम्

etatpavitraṃ maṅgalyaṃ dhanyaṃ śrutisukhāvaham || pāpmālakṣmīpraśamanaṃ duḥsvapnakilbiṣāpaham

पुण्याहकालेषु नरेन्द्रचन्द्र श्रुत्वाभिषेकं बलसूदनस्य ।। धर्मार्थकामान्पुरुषा लभन्ते व्याधिप्रणाशं च यशस्तथाग्र्यम्

puṇyāhakāleṣu narendracandra śrutvābhiṣekaṃ balasūdanasya || dharmārthakāmānpuruṣā labhante vyādhipraṇāśaṃ ca yaśastathāgryam

250

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्राभिषेको नाम पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakrābhiṣeko nāma pañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २५१-२५५

वज्र उवाच ।। पुलहस्य प्रजासर्गं श्रुत्वा गन्धर्वराट् तदा ।। पप्रच्छ किं तदा भूयस्तत्र नाडायनं द्विजम्

vajra uvāca || pulahasya prajāsargaṃ śrutvā gandharvarāṭ tadā || papraccha kiṃ tadā bhūyastatra nāḍāyanaṃ dvijam

श्रोत्रामृतं कथयतो नन्दस्यापि तवानघ ।। त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैः प्रोच्यसे वेदपारगैः

śrotrāmṛtaṃ kathayato nandasyāpi tavānagha || tvaṃ hi jñānanidhirvipraiḥ procyase vedapāragaiḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। पुलहस्य प्रजासर्गं श्रुत्वा गन्धर्वसत्तमः ।। भूयः पप्रच्छ तं विप्रं गजोत्पत्तिं सविस्तराम्

mārkaṇḍeya uvāca || pulahasya prajāsargaṃ śrutvā gandharvasattamaḥ || bhūyaḥ papraccha taṃ vipraṃ gajotpattiṃ savistarām

शैलूष उवाच ।। कुञ्जराणां समुत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि विस्तरात् ।। कुञ्जरा हि महाभाग भृशं च दयिता मम

śailūṣa uvāca || kuñjarāṇāṃ samutpattiṃ śrotumicchāmi vistarāt || kuñjarā hi mahābhāga bhṛśaṃ ca dayitā mama

नाडायन उवाच ।। यदा प्रसूता मार्त्तण्डमदितिर्भास्करारणिः

nāḍāyana uvāca || yadā prasūtā mārttaṇḍamaditirbhāskarāraṇiḥ

तदा तदण्डमुत्पाद्य दृष्टवान्कश्यपः स्वयम् ।। तेजोऽधिकत्वादंडस्थं नापश्यत यदा शिशुम्

tadā tadaṇḍamutpādya dṛṣṭavānkaśyapaḥ svayam || tejo'dhikatvādaṃḍasthaṃ nāpaśyata yadā śiśum

उवाच देव्या अण्डेऽस्मिन्किमसौ बालको मृतः ।। ततः स भासः सकलं तेजसा भासयज्जगत

uvāca devyā aṇḍe'sminkimasau bālako mṛtaḥ || tataḥ sa bhāsaḥ sakalaṃ tejasā bhāsayajjagata

तेन मार्त्ताण्डताथास्य कथिता द्विज सत्तमैः ।। ततस्त्वण्डकपाले द्वे गृहीत्वा तु प्रजापतिः

tena mārttāṇḍatāthāsya kathitā dvija sattamaiḥ || tatastvaṇḍakapāle dve gṛhītvā tu prajāpatiḥ

पृथक्पृथगवस्थाप्य रथन्तरमगायत ।। मन्दः प्रवेशयामास इरायास्तौ प्रजेप्सया

pṛthakpṛthagavasthāpya rathantaramagāyata || mandaḥ praveśayāmāsa irāyāstau prajepsayā

1.251.10

उदरे पुलहान्तेन जनयामास सा गजान् ।। अष्टौ महावलान्नागांस्तेषां नामानि मे शृणु

udare pulahāntena janayāmāsa sā gajān || aṣṭau mahāvalānnāgāṃsteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

ऐरावणस्तथा पद्मः पुष्पदन्तश्च वामनः ।। सप्रतीकोञ्जनो नीलः कुमुदश्च मतङ्गजः

airāvaṇastathā padmaḥ puṣpadantaśca vāmanaḥ || sapratīkoñjano nīlaḥ kumudaśca mataṅgajaḥ

शक्राद्यानां दिगीशानां यथासंख्येन वाहनाः ।। चत्वारो जातयस्तेषामेकैकस्यान्वये स्मृताः

śakrādyānāṃ digīśānāṃ yathāsaṃkhyena vāhanāḥ || catvāro jātayasteṣāmekaikasyānvaye smṛtāḥ

भद्रा मन्दा मृगा चैव संकीर्णा च जनाधिप ।। भद्रा श्रेष्ठा भवेत्तासां मन्दा मध्या कनीयसी

bhadrā mandā mṛgā caiva saṃkīrṇā ca janādhipa || bhadrā śreṣṭhā bhavettāsāṃ mandā madhyā kanīyasī

मृगा ज्ञेया च बाहुल्यात्सं कीर्णा पार्थिवोत्तम ।। भद्रमन्दमृगाणां च तथा वक्ष्यामि लक्षणम्

mṛgā jñeyā ca bāhulyātsaṃ kīrṇā pārthivottama || bhadramandamṛgāṇāṃ ca tathā vakṣyāmi lakṣaṇam

संकीर्णानां च संकीर्णं लक्षणं भविता तथा ।। गूढोष्ठमस्तकः स्वक्षः पृथ्वायतमुखाङ्गुलिः

saṃkīrṇānāṃ ca saṃkīrṇaṃ lakṣaṇaṃ bhavitā tathā || gūḍhoṣṭhamastakaḥ svakṣaḥ pṛthvāyatamukhāṅguliḥ

उदग्रश्चोग्रसत्त्वश्च समसाध्यो महाकरी ।। ताम्रताल्वीक्षणः स्निग्धः सहिष्णुः स्वासनस्तथा

udagraścograsattvaśca samasādhyo mahākarī || tāmratālvīkṣaṇaḥ snigdhaḥ sahiṣṇuḥ svāsanastathā

अन्वर्थवेदी बलवान्भद्रो ज्ञेयो मतङ्गजः ।। गम्भीरवेदी निःशङ्कस्तीक्ष्णसाध्यो महोदरः

anvarthavedī balavānbhadro jñeyo mataṅgajaḥ || gambhīravedī niḥśaṅkastīkṣṇasādhyo mahodaraḥ

दीर्घमेढ्राङ्गुलिश्चैव सुविभक्तशिरोधरः ।। स्थिरः कचबलस्थूलो दीर्घबालधिपुष्करः

dīrghameḍhrāṅguliścaiva suvibhaktaśirodharaḥ || sthiraḥ kacabalasthūlo dīrghabāladhipuṣkaraḥ

हर्यक्षः सूक्ष्मनाभिश्च मन्दो ज्ञेयो मतङ्गुजः ।। ह्रस्वः शुष्कवटुहनुर्भीर्रुर्बह्वाशनस्तथा

haryakṣaḥ sūkṣmanābhiśca mando jñeyo mataṅgujaḥ || hrasvaḥ śuṣkavaṭuhanurbhīrrurbahvāśanastathā

1.251.20

ह्रस्वोप्तनखी दुर्मेधा यूथस्यानुचरस्तथा ।। दीर्घजिह्वविषाणश्च दीर्घकक्षासनस्तथा

hrasvoptanakhī durmedhā yūthasyānucarastathā || dīrghajihvaviṣāṇaśca dīrghakakṣāsanastathā

क्लेशाक्षमश्च दीर्घाशी मृगो ज्ञेयो मतङ्गजः ।। संकीर्णलक्षणो नागः संकीर्णश्च निगद्यते

kleśākṣamaśca dīrghāśī mṛgo jñeyo mataṅgajaḥ || saṃkīrṇalakṣaṇo nāgaḥ saṃkīrṇaśca nigadyate

अतः परं प्रवक्ष्यामि गजानां ते वनाष्टकम् ।। हिमवत्प्रयागलौहित्य गङ्गामध्ये महद्वनम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gajānāṃ te vanāṣṭakam || himavatprayāgalauhitya gaṅgāmadhye mahadvanam

प्राच्यामे रावणस्योक्तं वनं यत्र मतङ्गजाः ।। किञ्चित्कमलवर्णाभाश्चपलाः पृथुमस्तकाः

prācyāme rāvaṇasyoktaṃ vanaṃ yatra mataṅgajāḥ || kiñcitkamalavarṇābhāścapalāḥ pṛthumastakāḥ

कुनखा रूपवन्तश्च तथा मन्दमदागजाः ।। उन्मत्तगङ्गा स्त्रिपुरी दशार्णं मेकलास्तथा

kunakhā rūpavantaśca tathā mandamadāgajāḥ || unmattagaṅgā stripurī daśārṇaṃ mekalāstathā

तेषां मध्ये करूषाख्यं वनं पद्मस्य कीर्तितम् ।। ह्रस्वाश्चण्डास्तथा श्यामाः शीत्रोदग्रमहास्वनाः

teṣāṃ madhye karūṣākhyaṃ vanaṃ padmasya kīrtitam || hrasvāścaṇḍāstathā śyāmāḥ śītrodagramahāsvanāḥ

सूक्ष्म बिन्दुचितास्तत्र भवन्त्यत्यर्थवेदिनः।। बिल्वशैलं वेत्रवती दशार्णं च महागिरिम्

sūkṣma binducitāstatra bhavantyatyarthavedinaḥ|| bilvaśailaṃ vetravatī daśārṇaṃ ca mahāgirim

तेषां दशार्णकं मध्ये पुष्पदन्तस्य काननम् ।। सवृत्तजघनश्या माः सूक्ष्मबिन्दुविचित्रिताः

teṣāṃ daśārṇakaṃ madhye puṣpadantasya kānanam || savṛttajaghanaśyā māḥ sūkṣmabinduvicitritāḥ

स्थूलहस्तशिरोग्रीवास्तत्र जाता मतङ्गजाः।। पारियात्रकवैदेश्यनर्मदाब्रह्मवर्धनम्

sthūlahastaśirogrīvāstatra jātā mataṅgajāḥ|| pāriyātrakavaideśyanarmadābrahmavardhanam

वामनस्य वनं मध्ये तेषां वै मार्गरेयकम्।। सुप्रमाणाश्च मध्याक्षाः शीघ्रगाश्च सुविग्रहाः

vāmanasya vanaṃ madhye teṣāṃ vai mārgareyakam|| supramāṇāśca madhyākṣāḥ śīghragāśca suvigrahāḥ

1.251.30

करेणुनामधेयाश्च तत्रोक्ताश्च सुगन्धिनः।। विन्ध्यसह्योत्कलानां च दक्षिणस्यार्णवस्य च

kareṇunāmadheyāśca tatroktāśca sugandhinaḥ|| vindhyasahyotkalānāṃ ca dakṣiṇasyārṇavasya ca

वनं च मध्ये कालेशं सुप्रतीकस्य कीर्त्तितम् ।। चापवंशावृतनखाः पीनह्रस्वशिरोधराः

vanaṃ ca madhye kāleśaṃ supratīkasya kīrttitam || cāpavaṃśāvṛtanakhāḥ pīnahrasvaśirodharāḥ

तनुत्वगुत्तरा दीर्घाः पद्माभास्तत्र दन्तिनः।। सेवादेशः समुद्रश्च प्रेमहारं च नर्मदा

tanutvaguttarā dīrghāḥ padmābhāstatra dantinaḥ|| sevādeśaḥ samudraśca premahāraṃ ca narmadā

तेषां मध्येञ्जनाख्यस्य वनं खल्वपरान्तकम् ।। पीनायतविषाणास्या महाकाया बलाधिकाः

teṣāṃ madhyeñjanākhyasya vanaṃ khalvaparāntakam || pīnāyataviṣāṇāsyā mahākāyā balādhikāḥ

रक्तताल्वोष्ठजिह्वाश्च जायन्ते तत्र दन्तिनः ।। कुशस्थली महीपाल अवन्त्यर्बुदनर्मदाः

raktatālvoṣṭhajihvāśca jāyante tatra dantinaḥ || kuśasthalī mahīpāla avantyarbudanarmadāḥ

तेषां मध्ये तु सौराष्ट्रं वनं नीलस्य कीर्त्तितम्।। तस्य वंशे तु जायन्ते चण्डाश्चैवाल्पदेहकाः

teṣāṃ madhye tu saurāṣṭraṃ vanaṃ nīlasya kīrttitam|| tasya vaṃśe tu jāyante caṇḍāścaivālpadehakāḥ

सूक्ष्मरूक्षत्वचो व्यालास्तथा शिक्षात्यजा गजाः ।। हिमवत्कालिकासिन्धकुरुजाङ्गलमेव च

sūkṣmarūkṣatvaco vyālāstathā śikṣātyajā gajāḥ || himavatkālikāsindhakurujāṅgalameva ca

तेषां पञ्चनदं मध्ये कुमुदस्य महद्वनम् ।। स्फुटिताग्रद्विजास्तत्र जायन्ते मलविद्विषः

teṣāṃ pañcanadaṃ madhye kumudasya mahadvanam || sphuṭitāgradvijāstatra jāyante malavidviṣaḥ

दानशीलाश्च भूताश्च दुर्विधेयाश्च वारणाः

dānaśīlāśca bhūtāśca durvidheyāśca vāraṇāḥ

एतत्तवोक्तं तु मतङ्गजानां कुलाष्टकं चैव वनाष्टकं च ।। अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष

etattavoktaṃ tu mataṅgajānāṃ kulāṣṭakaṃ caiva vanāṣṭakaṃ ca || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa

251

इति श्री विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्येषु गजोत्पत्तिर्नामैकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrī viṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākyeṣu gajotpattirnāmaikapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। ।। विस्तरेण समाचक्ष्व वानराणां तु संभवम् ।। अलंकृत इवाभाति यैर्वंशः पुलहस्य च

śailūṣa uvāca || || vistareṇa samācakṣva vānarāṇāṃ tu saṃbhavam || alaṃkṛta ivābhāti yairvaṃśaḥ pulahasya ca

नाडायन उवाच ।। काश्यपेयी हरिर्नाम या भार्या पुलहस्य च ।। पुलहाज्जनयामास श्वेतं नाम वलीमुखम्

nāḍāyana uvāca || kāśyapeyī harirnāma yā bhāryā pulahasya ca || pulahājjanayāmāsa śvetaṃ nāma valīmukham

श्वेतस्तदोर्ध्वदृष्टिं च जनयामास वानरम् ।। ऊर्ध्वदृष्टिस्तथा व्याघ्रं व्याघ्रश्च शरभं तथा

śvetastadordhvadṛṣṭiṃ ca janayāmāsa vānaram || ūrdhvadṛṣṭistathā vyāghraṃ vyāghraśca śarabhaṃ tathā

शरभश्च तथार्क्षं च सिंहमृक्षश्च वानरम् ।। ऋक्षी च जनयामास ऋक्षांश्चैव जनाधिप

śarabhaśca tathārkṣaṃ ca siṃhamṛkṣaśca vānaram || ṛkṣī ca janayāmāsa ṛkṣāṃścaiva janādhipa

वानरांश्च महाका याञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।। येषामन्वयसम्भूता देवपुत्रा महाबलाः

vānarāṃśca mahākā yāñśataśo'tha sahasraśaḥ || yeṣāmanvayasambhūtā devaputrā mahābalāḥ

उत्पन्ना रामसाहाय्ये रावणस्य वधैषिणः ।। ऋक्षस्य भगिनी ऋक्षी प्रजापतिसुतावुभौ

utpannā rāmasāhāyye rāvaṇasya vadhaiṣiṇaḥ || ṛkṣasya bhaginī ṛkṣī prajāpatisutāvubhau

धूम्रं च जाम्बवन्तं च जनयामास ऋक्षजौ ।। जाम्बवाञ्जनयामास मार्जारं भीमविक्रमम्

dhūmraṃ ca jāmbavantaṃ ca janayāmāsa ṛkṣajau || jāmbavāñjanayāmāsa mārjāraṃ bhīmavikramam

मार्जारस्य च मार्जारा कुले जाता महाबलाः ।। ऋक्षस्य वानरेन्द्रस्य दुहितां मानसीं स्वयम्

mārjārasya ca mārjārā kule jātā mahābalāḥ || ṛkṣasya vānarendrasya duhitāṃ mānasīṃ svayam

ददौ प्रजापतिः श्रीमान्रूपयौवनसंयुताम् ।। कामयामास तां शक्रस्ततो वालिरजायत

dadau prajāpatiḥ śrīmānrūpayauvanasaṃyutām || kāmayāmāsa tāṃ śakrastato vālirajāyata

1.252.10

तामेव कामयामास भास्करः स्वयमेव तु ।। सुग्रीवं जनयामास भास्करात्सा सुमध्यमा

tāmeva kāmayāmāsa bhāskaraḥ svayameva tu || sugrīvaṃ janayāmāsa bhāskarātsā sumadhyamā

तत्र वानरराजोऽभूद्वालिर्विक्रान्तपौरुषः ।। यस्तु रामेण निहतः सुग्रीवस्त्वभिषेचितः

tatra vānararājo'bhūdvālirvikrāntapauruṣaḥ || yastu rāmeṇa nihataḥ sugrīvastvabhiṣecitaḥ

तस्यासन्वशगाः सर्वे वानरा देवयोनयः ।। वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम हनुमान्वायुनन्दनः

tasyāsanvaśagāḥ sarve vānarā devayonayaḥ || vāliputro'ṅgado nāma hanumānvāyunandanaḥ

नीलो वह्निसुतः श्रीमान्विश्वकर्मसुतो नलः ।। धर्मपुत्रः सुषेणश्च ऋषभो गरुडात्मजः

nīlo vahnisutaḥ śrīmānviśvakarmasuto nalaḥ || dharmaputraḥ suṣeṇaśca ṛṣabho garuḍātmajaḥ

द्वावश्विन सुतौ वीरौ मैन्दो द्विविद एव च ।। धूम्रश्च जाम्बवांश्चैव वेगदर्शी च वानरः

dvāvaśvina sutau vīrau maindo dvivida eva ca || dhūmraśca jāmbavāṃścaiva vegadarśī ca vānaraḥ

मृत्योः पुत्रा महावीर्या मृत्युतुल्यपराक्रमाः ।। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः

mṛtyoḥ putrā mahāvīryā mṛtyutulyaparākramāḥ || gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

यमस्य तनयाः पञ्च गोलांगूला महाबलाः ।। श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चान्यो भास्करस्यात्मजावुभौ

yamasya tanayāḥ pañca golāṃgūlā mahābalāḥ || śveto jyotirmukhaścānyo bhāskarasyātmajāvubhau

वरुणस्यावरः पुत्रो हेमकूटः प्रतापवान् ।। देवपुत्रास्तथैवान्ये ऋक्षगोपुच्छवानराः

varuṇasyāvaraḥ putro hemakūṭaḥ pratāpavān || devaputrāstathaivānye ṛkṣagopucchavānarāḥ

शतसाहस्रयूथानां राजानो भीमविक्रमाः ।। हिमवन्मेरुनिलयाः श्वेतनीलनिवासिनः

śatasāhasrayūthānāṃ rājāno bhīmavikramāḥ || himavanmerunilayāḥ śvetanīlanivāsinaḥ

शृङ्गवन्माल्यवद्विन्ध्यऋक्षवन्तनिवासिनः ।। ये वसन्ति सदा सह्ये ऋषभे गन्धमादने

śṛṅgavanmālyavadvindhyaṛkṣavantanivāsinaḥ || ye vasanti sadā sahye ṛṣabhe gandhamādane

1.252.20

सागरानूपपर्यन्ते तथा द्वीपेषु सप्तसु ।। ब्रह्मण्या बलवन्त शूरा धर्मपरायणाः

sāgarānūpaparyante tathā dvīpeṣu saptasu || brahmaṇyā balavanta śūrā dharmaparāyaṇāḥ

नीतिशास्त्रेषु कुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः ।। सुनीताः सत्त्ववन्तश्च दृप्ता नीतिग्रहे रताः

nītiśāstreṣu kuśalāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ || sunītāḥ sattvavantaśca dṛptā nītigrahe ratāḥ

सखायो रामभद्रस्य रावणस्य वधैषिणः ।। हस्तिवानरसंग्रामे पुरा रुधिरकर्दमे

sakhāyo rāmabhadrasya rāvaṇasya vadhaiṣiṇaḥ || hastivānarasaṃgrāme purā rudhirakardame

गिरिकूटनिभा नागा विजिता यैः सहस्रशः ।। सहाया रामभद्रस्य ते वीरा भरतस्य च ।। मा गच्छ संयुगं तस्माद्भरतेन महात्मना

girikūṭanibhā nāgā vijitā yaiḥ sahasraśaḥ || sahāyā rāmabhadrasya te vīrā bharatasya ca || mā gaccha saṃyugaṃ tasmādbharatena mahātmanā

सर्वास्त्रविज्ञानविशारदेन संग्रामशौण्डेन जितेन्द्रियेण ।। धर्माच्च रामस्य परायणेन शक्राधिकेन त्वतिपौरुषेण

sarvāstravijñānaviśāradena saṃgrāmaśauṇḍena jitendriyeṇa || dharmācca rāmasya parāyaṇena śakrādhikena tvatipauruṣeṇa

252

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायन वाक्येषु वानरोत्पत्तिर्नाम द्विपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyana vākyeṣu vānarotpattirnāma dvipañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। किंनिमित्तमभूद्वैरं वानराणां तु कुञ्जरैः ।। कीदृशं चाभवद्युद्धं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

śailūṣa uvāca || kiṃnimittamabhūdvairaṃ vānarāṇāṃ tu kuñjaraiḥ || kīdṛśaṃ cābhavadyuddhaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

नाडायन उवाच ।। वनाष्टकं करीन्द्राणां यन्मयोक्तं पुरा तव ।। तदुक्तं भारताद्वर्षाद्भागस्य नवमस्य च

nāḍāyana uvāca || vanāṣṭakaṃ karīndrāṇāṃ yanmayoktaṃ purā tava || taduktaṃ bhāratādvarṣādbhāgasya navamasya ca

द्वीपेषु राजन्सर्वेषु वर्षेषु च पृथक्पृथक् ।। वनेषु निवसन्त्येते करीन्द्रा वानरास्तथा

dvīpeṣu rājansarveṣu varṣeṣu ca pṛthakpṛthak || vaneṣu nivasantyete karīndrā vānarāstathā

रक्षन्ति वानरास्तत्र काननेषु च शाखिनः ।। पातयन्ति द्रुमान्नागा लीलयैव जनाधिप

rakṣanti vānarāstatra kānaneṣu ca śākhinaḥ || pātayanti drumānnāgā līlayaiva janādhipa

द्रुमेषु पात्यमानेषु कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।। वानराः कदनं चकुः क्रोधाविष्टाः पुनः पुनः

drumeṣu pātyamāneṣu kuñjarāṇāṃ tarasvinām || vānarāḥ kadanaṃ cakuḥ krodhāviṣṭāḥ punaḥ punaḥ

हन्यमानेषु नागेषु करीन्द्राश्च वलीमुखान् ।। पातयन्ति महाराज शतशोऽथ सहस्रशः

hanyamāneṣu nāgeṣu karīndrāśca valīmukhān || pātayanti mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ

एवं प्रवृद्धे वैरे तु वानरैः कुञ्जरैस्तथा ।। राज्ञे निवेदितं गत्वा ऋक्षैरावणयोस्तदा

evaṃ pravṛddhe vaire tu vānaraiḥ kuñjaraistathā || rājñe niveditaṃ gatvā ṛkṣairāvaṇayostadā

ततस्तौ पार्थिवौ क्रुद्धौ चक्रतुर्यत्नमुत्तमम् ।। वानरास्तु महाकाया वीराः परमरंहसः

tatastau pārthivau kruddhau cakraturyatnamuttamam || vānarāstu mahākāyā vīrāḥ paramaraṃhasaḥ

ऋक्षाश्चैव सगोपुच्छाः किष्किन्धां पुनरागताः ।। ऐरावणाज्ञां ये नागाः सपक्षाः पर्वतोत्तमाः

ṛkṣāścaiva sagopucchāḥ kiṣkindhāṃ punarāgatāḥ || airāvaṇājñāṃ ye nāgāḥ sapakṣāḥ parvatottamāḥ

1.253.10

प्राच्यां वनमथाजग्मुः सर्वतः पृथिवीपते ।। बलार्णवावुभौ क्षुब्धौ क्रोधाविष्टौ परस्परम्

prācyāṃ vanamathājagmuḥ sarvataḥ pṛthivīpate || balārṇavāvubhau kṣubdhau krodhāviṣṭau parasparam

अन्तर्वेदी तदा तौ तु जग्मतुर्बलदर्पितौ ।। ततः प्रावर्तत रणं घोररूपं भयानकम्

antarvedī tadā tau tu jagmaturbaladarpitau || tataḥ prāvartata raṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam

भूमौ चैवान्तरिक्षे च नागानां सह वानरैः ।। द्रुमप्रहाराभिहताः कुञ्जरा वानरोत्तमैः

bhūmau caivāntarikṣe ca nāgānāṃ saha vānaraiḥ || drumaprahārābhihatāḥ kuñjarā vānarottamaiḥ

पतन्तो गगनाद्भूमिं चालयन्ति मुहुर्मुहुः ।। खुरेषु वानरं गृह्य द्वौ नागौ गगने तथा

patanto gaganādbhūmiṃ cālayanti muhurmuhuḥ || khureṣu vānaraṃ gṛhya dvau nāgau gagane tathā

पातयन्ति महाराज भिन्दन्ति दशनैस्तथा ।। ममन्थुरपरे पादैर्देहेनाताडयँस्तथा

pātayanti mahārāja bhindanti daśanaistathā || mamanthurapare pādairdehenātāḍayam̐stathā

वृक्षान्करैरथोन्मूल्य चुक्षुभुर्येन वानराः ।। ऐरावणेन निहताः कोटिशस्तत्र वानराः

vṛkṣānkarairathonmūlya cukṣubhuryena vānarāḥ || airāvaṇena nihatāḥ koṭiśastatra vānarāḥ

पद्मेन सुप्रतीकेन वामनेनाञ्जनेन च ।। कुमुदेन च नीलेन पुष्पदन्तेन चाप्यथ

padmena supratīkena vāmanenāñjanena ca || kumudena ca nīlena puṣpadantena cāpyatha

तेषामन्वयसम्भूतैस्तथैवान्यैश्च कुञ्जरैः ।। भद्रेण चाथ मन्देन मृगेण च महीपते

teṣāmanvayasambhūtaistathaivānyaiśca kuñjaraiḥ || bhadreṇa cātha mandena mṛgeṇa ca mahīpate

भद्रमन्देन मिश्रेण सार्वभौमेन वेधसा ।। राज्ञा सुमनसा राजंस्तथैव च सुवर्चसा

bhadramandena miśreṇa sārvabhaumena vedhasā || rājñā sumanasā rājaṃstathaiva ca suvarcasā

बलाहकेन मत्तेन भीमेनेन्दीवरेण च ।। हेमकूटेन कूटेन शंखेन निषधेन च

balāhakena mattena bhīmenendīvareṇa ca || hemakūṭena kūṭena śaṃkhena niṣadhena ca

1.253.20

श्वेतेन राजन्रक्तेन काञ्चनेनांङ्ग सुप्रज ।। विरूपाक्षेण चोग्रेण षड्दन्तेनासितेन च

śvetena rājanraktena kāñcanenāṃṅga supraja || virūpākṣeṇa cogreṇa ṣaḍdantenāsitena ca

चतुर्दन्तेन यक्षेण रक्षसा भीममालिना ।। ऋक्षेण वानरेन्द्रेण कोटिशः कुञ्जरा हताः

caturdantena yakṣeṇa rakṣasā bhīmamālinā || ṛkṣeṇa vānarendreṇa koṭiśaḥ kuñjarā hatāḥ

शरभेण गवाक्षेण तथा कनकबिन्दुना।। ऋक्षराजेन धूम्रेण तथा जाम्बवता नृप

śarabheṇa gavākṣeṇa tathā kanakabindunā|| ṛkṣarājena dhūmreṇa tathā jāmbavatā nṛpa

सुषेणदधिवक्त्राभ्यां तथा केसरिणा रणे ।। रणचण्डेन वीरेण वानरेन्द्रेण जानुना

suṣeṇadadhivaktrābhyāṃ tathā kesariṇā raṇe || raṇacaṇḍena vīreṇa vānarendreṇa jānunā

तथा शतबलिर्यश्च तेनापि कदनं कृतम् ।। पनसेन विशालेन गजेन गवयेन च

tathā śatabaliryaśca tenāpi kadanaṃ kṛtam || panasena viśālena gajena gavayena ca

हेमकूटेन विभुना भानुरोम्णा निशाभृता ।। गन्धमादननाम्ना च विजयेन जयेन च

hemakūṭena vibhunā bhānuromṇā niśābhṛtā || gandhamādananāmnā ca vijayena jayena ca

कुमुदेनाथ पद्मेन कनकाक्षेण शम्भुना ।। इत्येवं दृश्यमानेषु वानरेषु गजेषु च

kumudenātha padmena kanakākṣeṇa śambhunā || ityevaṃ dṛśyamāneṣu vānareṣu gajeṣu ca

चचाल मेदिनी राजँस्तस्मिन्काले मुहुर्मुहुः ।। खस्थैर्भूस्थैश्च विक्रान्तैर्वानरैः कुञ्जरैस्तथा

cacāla medinī rājam̐stasminkāle muhurmuhuḥ || khasthairbhūsthaiśca vikrāntairvānaraiḥ kuñjaraistathā

हतैश्च हन्यमानैश्च घोरमायोधनं बभौ ।। शरीरैर्यत्र संरुद्धा स्रवन्तो रुधिरापगाः

hataiśca hanyamānaiśca ghoramāyodhanaṃ babhau || śarīrairyatra saṃruddhā sravanto rudhirāpagāḥ

वानराणां गजानां च महाशैलोपमैर्नृप ।। तस्मिंस्तथाविधे युद्धे गजवानरसंक्षये

vānarāṇāṃ gajānāṃ ca mahāśailopamairnṛpa || tasmiṃstathāvidhe yuddhe gajavānarasaṃkṣaye

1.253.30

आजगामाथ तं देशं स्वयं देवः शतक्रतुः ।। अभ्येत्य वारयामास वानराँश्चैव कुञ्जरान्

ājagāmātha taṃ deśaṃ svayaṃ devaḥ śatakratuḥ || abhyetya vārayāmāsa vānarām̐ścaiva kuñjarān

ततश्च वानराः सर्वे शक्रगौरवयन्त्रिताः ।। संन्यवर्तन्त संग्रामात्प्रह्वाः प्राञ्जलयः स्थिताः

tataśca vānarāḥ sarve śakragauravayantritāḥ || saṃnyavartanta saṃgrāmātprahvāḥ prāñjalayaḥ sthitāḥ

त्यक्तयुद्धान्रणे जघ्नुर्वानरान्कुञ्जरांस्तथा ।। कुद्धस्तेषां महेन्द्रस्तु वज्रेण शतपर्वणा

tyaktayuddhānraṇe jaghnurvānarānkuñjarāṃstathā || kuddhasteṣāṃ mahendrastu vajreṇa śataparvaṇā

पक्षाँश्चिच्छेद नागानां निहता यैर्वलीमुखाः ।। छिन्नपक्षाँस्तदा नागान्वाहनार्थं महीतले

pakṣām̐ściccheda nāgānāṃ nihatā yairvalīmukhāḥ || chinnapakṣām̐stadā nāgānvāhanārthaṃ mahītale

प्रददौ लोमपादाय तदाङ्गेशाय पार्थिव ।। लोमपादोऽपि नृपतिस्तदा तेषां चिकित्सितम्

pradadau lomapādāya tadāṅgeśāya pārthiva || lomapādo'pi nṛpatistadā teṣāṃ cikitsitam

शिक्षां स्वस्त्ययनं चैव चक्रे सूत्रनिबन्धनम् ।। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्वाहनत्वं गता गजाः

śikṣāṃ svastyayanaṃ caiva cakre sūtranibandhanam || tataḥ prabhṛti loke'sminvāhanatvaṃ gatā gajāḥ

गुर्विणीभिर्वनस्थाभिः करिणीभिर्जनेश्वर ।। वने विवर्धिता वंशाः कुञ्जराणां पुनःपुनः

gurviṇībhirvanasthābhiḥ kariṇībhirjaneśvara || vane vivardhitā vaṃśāḥ kuñjarāṇāṃ punaḥpunaḥ

वनेष्वपि तदा जाता विपक्षाः कुञ्जरोत्तमाः ।। छिन्नपक्षेषु जातेषु प्रभावेण शतक्रतोः

vaneṣvapi tadā jātā vipakṣāḥ kuñjarottamāḥ || chinnapakṣeṣu jāteṣu prabhāveṇa śatakratoḥ

वानराश्च जयं लब्ध्वा प्रणिपत्य पुरन्दरम् ।। स्थानानि जग्मुः स्वान्येव राज्ञा ऋक्षेण पूजिताः

vānarāśca jayaṃ labdhvā praṇipatya purandaram || sthānāni jagmuḥ svānyeva rājñā ṛkṣeṇa pūjitāḥ

एवंविधैरभूत्तेषां वानराणां तु कुञ्जरैः ।। युद्धमासीन्महाघोरं विजिता यत्र कुञ्जराः

evaṃvidhairabhūtteṣāṃ vānarāṇāṃ tu kuñjaraiḥ || yuddhamāsīnmahāghoraṃ vijitā yatra kuñjarāḥ

1.253.40

वानराश्च महाभागा वानरेन्द्रप्रमर्दनाः ।। दैवयोगेन विजिते भरतेऽपि यदृच्छया ।। क्षिप्रमेवोद्धरिष्यन्ति त्वां समेत्य सबान्धवम्

vānarāśca mahābhāgā vānarendrapramardanāḥ || daivayogena vijite bharate'pi yadṛcchayā || kṣipramevoddhariṣyanti tvāṃ sametya sabāndhavam

तस्मान्न युद्धं मम रोचते ते रघूद्वहेनाप्रतिमेन राजन् ।। नयात्मना च प्रतिपूरुषेण धर्माभिरामेण जनप्रियेण

tasmānna yuddhaṃ mama rocate te raghūdvahenāpratimena rājan || nayātmanā ca pratipūruṣeṇa dharmābhirāmeṇa janapriyeṇa

253

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषं प्रति नाडायनवाक्ये गजवानरयुद्धवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanavākye gajavānarayuddhavarṇanaṃ nāma tripañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

शैलूष उवाच ।। श्रुतमेतन्मया सर्वं यत्त्वयोक्तं पुनःपुनः ।। प्रणिपातमहं कर्तुं न शक्तो भरताय तु

śailūṣa uvāca || śrutametanmayā sarvaṃ yattvayoktaṃ punaḥpunaḥ || praṇipātamahaṃ kartuṃ na śakto bharatāya tu

उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमश्चैव पौरुषम् ।। अद्य सर्वनिरुद्योगं न नमे चेह कस्यचित्

udyacchedeva na namedudyamaścaiva pauruṣam || adya sarvanirudyogaṃ na name ceha kasyacit

अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च ।। अरेर्वा प्रणिपातेन मास्म तेषु मनः कृथाः

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca || arervā praṇipātena māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ

आज्ञाफलं यदा राज्यं प्रणिपत्य तदा परम् ।। किं नो राज्येन कर्त्तव्यं सामान्यजनधर्मिणा

ājñāphalaṃ yadā rājyaṃ praṇipatya tadā param || kiṃ no rājyena karttavyaṃ sāmānyajanadharmiṇā

प्रणिपत्य नरः शत्रुं मानी शौण्डीर्यवर्जितः ।। कथं शक्नोत्यवस्थातुं भार्यादृग्विषयेष्वपि

praṇipatya naraḥ śatruṃ mānī śauṇḍīryavarjitaḥ || kathaṃ śaknotyavasthātuṃ bhāryādṛgviṣayeṣvapi

अरेर्वा प्रणिपातस्य संग्रामे मरणस्य च ।। यदन्तरं तद्भवति ब्रह्महत्याश्वमेधयोः

arervā praṇipātasya saṃgrāme maraṇasya ca || yadantaraṃ tadbhavati brahmahatyāśvamedhayoḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शैलूषवचनं श्रुत्वा तदा नाडायनो द्विजः ।। जगाम स्वगृहायैव हतं मत्वा जनेश्वरम्

mārkaṇḍeya uvāca || śailūṣavacanaṃ śrutvā tadā nāḍāyano dvijaḥ || jagāma svagṛhāyaiva hataṃ matvā janeśvaram

नाडायने तदा याते राजा गन्धर्वसत्तमान् ।। समाहूयाब्रवीत्काश्चित्काश्चित्तत्र कृताञ्जलीन् ।। अवज्ञाय नरः शत्रुं क्षिप्रमेव विनश्यति

nāḍāyane tadā yāte rājā gandharvasattamān || samāhūyābravītkāścitkāścittatra kṛtāñjalīn || avajñāya naraḥ śatruṃ kṣiprameva vinaśyati

तस्मात्कार्यमवज्ञानं न कदाचिदरातिषु ।। केचिदयोध्यां गच्छन्तु गन्धर्वा बलदर्पिताः

tasmātkāryamavajñānaṃ na kadācidarātiṣu || kecidayodhyāṃ gacchantu gandharvā baladarpitāḥ

1.254.10

आनयन्तु स्त्रियः शीघ्रं तत्र गत्वा च मायया ।। ये मुख्याः सैनिकास्तस्य भरतस्य समत्विषः

ānayantu striyaḥ śīghraṃ tatra gatvā ca māyayā || ye mukhyāḥ sainikāstasya bharatasya samatviṣaḥ

सैनिकानां स्त्रियस्तेषां कृत्वा प्रमुखतो रणम् ।। एवं विमनसां तेषां कर्तास्मि कदनं महत्

sainikānāṃ striyasteṣāṃ kṛtvā pramukhato raṇam || evaṃ vimanasāṃ teṣāṃ kartāsmi kadanaṃ mahat

घातयिष्यामि भरतं हतसैन्यमनन्तरम् ।। शिबिरं चापरे यान्तु भरतस्य सुविद्विषः

ghātayiṣyāmi bharataṃ hatasainyamanantaram || śibiraṃ cāpare yāntu bharatasya suvidviṣaḥ

निघ्नन्तु योधान्संसुप्तान्रात्रौ तस्य सहस्रशः ।। हतसैन्यं हनिष्यामि ततोऽहं भरतं रणे

nighnantu yodhānsaṃsuptānrātrau tasya sahasraśaḥ || hatasainyaṃ haniṣyāmi tato'haṃ bharataṃ raṇe

राज्ञो गृहं तथैवान्ये प्रविशन्तु महाबलाः ।। निघ्नन्तु तत्र संसुप्तान्सैनिकाँस्तु युधाजितः

rājño gṛhaṃ tathaivānye praviśantu mahābalāḥ || nighnantu tatra saṃsuptānsainikām̐stu yudhājitaḥ

हतसैन्यं हनिष्यामि भरतं सयुधाजितम् ।। अदृश्यैर्मायया गत्वा गन्धर्वैर्बलदर्पितैः

hatasainyaṃ haniṣyāmi bharataṃ sayudhājitam || adṛśyairmāyayā gatvā gandharvairbaladarpitaiḥ

यथोक्तमेतत्कर्तव्यं वचनं मम सत्वरैः ।। एवमुक्तास्तु गन्धर्वाः प्रणिपत्य महीपतिम्

yathoktametatkartavyaṃ vacanaṃ mama satvaraiḥ || evamuktāstu gandharvāḥ praṇipatya mahīpatim

राजाज्ञां शिरसाऽऽगृह्य जग्मुस्त्वरितविक्रमाः।। दिनशेषेण संप्राप्य यथोद्दिष्टं महीक्षिता

rājājñāṃ śirasā''gṛhya jagmustvaritavikramāḥ|| dinaśeṣeṇa saṃprāpya yathoddiṣṭaṃ mahīkṣitā

व्यचेष्टन्निशि राजेन्द्र यथाज्ञप्तं चिकीर्षवः ।। विसर्जयित्वा गन्धर्वाञ्शैलूषोऽप्यथ सत्वरः

vyaceṣṭanniśi rājendra yathājñaptaṃ cikīrṣavaḥ || visarjayitvā gandharvāñśailūṣo'pyatha satvaraḥ

आज्ञापयत सैन्यानि श्वो युद्धमिति पार्थिव ।। जगाम चास्तं सविता कमलानि विशीलयन् ।। छादिते तमसा लोके प्रवृत्ता यामिनी तथा

ājñāpayata sainyāni śvo yuddhamiti pārthiva || jagāma cāstaṃ savitā kamalāni viśīlayan || chādite tamasā loke pravṛttā yāminī tathā

1.254.20

गन्धर्वराजोऽपि तदा विजह्रे स्त्रीभिः सहान्तःपुरमेत्य साकम् ।। गन्धर्वपुत्राश्च तथा विजह्रुः श्वो युद्धमित्येव विवृद्धदर्पाः

gandharvarājo'pi tadā vijahre strībhiḥ sahāntaḥpurametya sākam || gandharvaputrāśca tathā vijahruḥ śvo yuddhamityeva vivṛddhadarpāḥ

254

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्वप्रेषणं नाम चतुष्पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvapreṣaṇaṃ nāma catuṣpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। आज्ञप्ता ये त्वयोध्यायां गन्धर्वास्तेन भूभुजा ।। अयोध्यां ते समासेदुर्निशीथे लघुविक्रमाः

mārkaṇḍeya uvāca || ājñaptā ye tvayodhyāyāṃ gandharvāstena bhūbhujā || ayodhyāṃ te samāsedurniśīthe laghuvikramāḥ

मायाच्छन्नशरीराश्च विचेरुस्ते महीपते ।। अयोध्याय महाराज पराञ्च ददृशुः श्रियम्

māyācchannaśarīrāśca viceruste mahīpate || ayodhyāya mahārāja parāñca dadṛśuḥ śriyam

शशाङ्ककन्शुभ्राणि बहुभौमानि यादव ।। ददृशुर्गृहमुख्यानि शतशोऽथ सहस्रशः

śaśāṅkakanśubhrāṇi bahubhaumāni yādava || dadṛśurgṛhamukhyāni śataśo'tha sahasraśaḥ

सर्वरत्नोपपन्नानि शयनासनवन्ति च ।। सुवर्णदामचित्राणि मुक्ताजालचितानि च

sarvaratnopapannāni śayanāsanavanti ca || suvarṇadāmacitrāṇi muktājālacitāni ca

प्रज्वलद्भिर्महादीपैर्दीपितानि समन्ततः ।। बहुमाल्यानि मुख्यानि दीपोद्गारेण पार्थिव

prajvaladbhirmahādīpairdīpitāni samantataḥ || bahumālyāni mukhyāni dīpodgāreṇa pārthiva

प्रविष्टा गृहमुख्येषु ददृशुस्तेषु मानवान् ।। चन्दनागुरुदिग्धाङ्गान्सर्वाभरणभूषितान्

praviṣṭā gṛhamukhyeṣu dadṛśusteṣu mānavān || candanāgurudigdhāṅgānsarvābharaṇabhūṣitān

क्रीडमानान्सह स्त्रीभिर्दिवि देवगणानिव ।। भरतानुगतानाञ्च सैनिकानां गृहेषु च

krīḍamānānsaha strībhirdivi devagaṇāniva || bharatānugatānāñca sainikānāṃ gṛheṣu ca

स्त्रीणां भर्तृविहीनानां ददृशुर्बलचेष्टितम् ।। काचिन्न लेभे शयने निद्रामुद्भ्रान्तलोचना

strīṇāṃ bhartṛvihīnānāṃ dadṛśurbalaceṣṭitam || kācinna lebhe śayane nidrāmudbhrāntalocanā

आकुलं शयनं चक्रे काचिद्भूयो विवर्त्तनैः ।। मृणालशयने काचित्कदलीपर्णसंस्तरे

ākulaṃ śayanaṃ cakre kācidbhūyo vivarttanaiḥ || mṛṇālaśayane kācitkadalīparṇasaṃstare

1.255.10

चन्दनं चन्द्रपादेषु मृणाल वलयेषु च ।। कामाग्निनाशाशक्तेषु काचिच्चक्रे तथा रुषम्

candanaṃ candrapādeṣu mṛṇāla valayeṣu ca || kāmāgnināśāśakteṣu kāciccakre tathā ruṣam

अश्रुधारा निपतिताः कामाग्निपरीदीपिते ।। अम्बरीषे यथा नाशं कस्याश्चिद्याति वक्षसि

aśrudhārā nipatitāḥ kāmāgniparīdīpite || ambarīṣe yathā nāśaṃ kasyāścidyāti vakṣasi

काचिन्मुमोह शयने वर्णयन्ती सखीजने ।। लब्धनिद्रा तदा दैवात्कान्तसम्भोगजं सुखम्

kācinmumoha śayane varṇayantī sakhījane || labdhanidrā tadā daivātkāntasambhogajaṃ sukham

तालवृन्तानिलैः शीतैर्वीज्यमाना सखीजनैः ।। दह्यताभ्यधिकं काचित्स्वनिःश्वासविनिस्सृतैः

tālavṛntānilaiḥ śītairvījyamānā sakhījanaiḥ || dahyatābhyadhikaṃ kācitsvaniḥśvāsavinissṛtaiḥ

स्वप्नेऽपि कान्तसंयोगकारिण्यां हि सखी मम ।। दैवान्मयि हता निद्रा सापि काचिदभाषत

svapne'pi kāntasaṃyogakāriṇyāṃ hi sakhī mama || daivānmayi hatā nidrā sāpi kācidabhāṣata

केयूरस्थानसंप्राप्ता वराङ्गदविभूषणा ।। कामक्षामवपुः काचिज्जगाम सखि शोच्यताम्

keyūrasthānasaṃprāptā varāṅgadavibhūṣaṇā || kāmakṣāmavapuḥ kācijjagāma sakhi śocyatām

दत्तध्यानतया कान्ते शोच्यमाना सखीजनैः ।। अविज्ञानात्तथा काचिन्नाभाषत सखीजनम्

dattadhyānatayā kānte śocyamānā sakhījanaiḥ || avijñānāttathā kācinnābhāṣata sakhījanam

चित्रभित्तिगतं कान्तं काचिच्चानिमिषेक्षणा।। बभूव चित्रन्यस्तेव पश्यन्ती विगतक्रिया

citrabhittigataṃ kāntaṃ kāciccānimiṣekṣaṇā|| babhūva citranyasteva paśyantī vigatakriyā

इति गन्धर्वमुख्यानां पश्यतां रजनीमुखे ।। नासीत्स्त्रीहरणे शक्तिः प्रभावाद्राघवस्य च

iti gandharvamukhyānāṃ paśyatāṃ rajanīmukhe || nāsītstrīharaṇe śaktiḥ prabhāvādrāghavasya ca

255

हितेच्छुरासां स यदा निविष्टो देवेश्वरश्चक्रधरो नृरूपी ।। ततः प्रभावो न बभूव तेषां हर्तुं स्त्रियश्चारुशशाङ्कवक्त्राः ।। १९ ।। ।। इति श्रीविष्णुधमोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विरहिणीवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

hitecchurāsāṃ sa yadā niviṣṭo deveśvaraścakradharo nṛrūpī || tataḥ prabhāvo na babhūva teṣāṃ hartuṃ striyaścāruśaśāṅkavaktrāḥ || 19 || || iti śrīviṣṇudhamottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde virahiṇīvarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २५६-२६०

मार्कण्डेय उवाच ।। गन्धर्वाः कटकं केचिद्विविशुर्भरतस्य तु ।। पुरस्कृत्य नृपस्याज्ञां सैनिकानां वधेप्सवः

mārkaṇḍeya uvāca || gandharvāḥ kaṭakaṃ kecidviviśurbharatasya tu || puraskṛtya nṛpasyājñāṃ sainikānāṃ vadhepsavaḥ

मायाच्छन्नशरीरास्ते ददृशुर्निशि चेष्टितम् ।। प्रातः समरकामानां कान्तोत्कण्ठितचेतसाम्

māyācchannaśarīrāste dadṛśurniśi ceṣṭitam || prātaḥ samarakāmānāṃ kāntotkaṇṭhitacetasām

मनोरथरथारूढः कश्चित्प्राणेश्वरीं व्रजन् ।। न लेभे शयने निद्रां कल्ये रणसमुत्सकः

manoratharathārūḍhaḥ kaścitprāṇeśvarīṃ vrajan || na lebhe śayane nidrāṃ kalye raṇasamutsakaḥ

कश्चिच्चन्द्रकरस्पर्शाद्विशेषपरिपीडितः ।। ददर्श चन्द्रं दिव्याक्षिप्रियावदननिर्जितम्

kaściccandrakarasparśādviśeṣaparipīḍitaḥ || dadarśa candraṃ divyākṣipriyāvadananirjitam

कश्चिच्च चिन्तयन्नेव प्रियां प्राणधनेश्वरीम् ।। उत्तान शयनं चक्रे तारकागणकं दिवि

kaścicca cintayanneva priyāṃ prāṇadhaneśvarīm || uttāna śayanaṃ cakre tārakāgaṇakaṃ divi

पश्यन्नानिष्कृतं दिश्यं पत्रच्छेदं विसर्जितम् ।। प्रियया स्वकृतं कश्चिन्मुदा नयति शर्वरीम्

paśyannāniṣkṛtaṃ diśyaṃ patracchedaṃ visarjitam || priyayā svakṛtaṃ kaścinmudā nayati śarvarīm

निर्वेदमतिरम्येण दह्यते चन्द्ररश्मिभिः ।। कश्चिद्विहीनस्तन्वङ्ग्या शयनीयेऽपि खिद्यते

nirvedamatiramyeṇa dahyate candraraśmibhiḥ || kaścidvihīnastanvaṅgyā śayanīye'pi khidyate

स्वप्नोपलब्धतन्वङ्गिसमागममनोरथः ।। सुप्तोऽनुमितो गन्धर्वैः कश्चिद्रोमाञ्चसम्भवात्

svapnopalabdhatanvaṅgisamāgamamanorathaḥ || supto'numito gandharvaiḥ kaścidromāñcasambhavāt

प्रियां संप्रेषिता प्रेष्य समालापपरायणः ।। न वेद कश्चिद्राजेन्द्र गतामपि विभावरीम्

priyāṃ saṃpreṣitā preṣya samālāpaparāyaṇaḥ || na veda kaścidrājendra gatāmapi vibhāvarīm

1.256.10

ज्वलन्तमनिशं कश्चिच्छरीरे विरहानलम् ।। सहसा शमयामास ध्यायँश्चन्द्रमुखीं प्रियाम्

jvalantamaniśaṃ kaściccharīre virahānalam || sahasā śamayāmāsa dhyāyam̐ścandramukhīṃ priyām

श्यामां विकञ्चुकां तन्वीं यूनां प्राणापहारिणीम् ।। प्रियां च खड्गयष्टिं च कश्चित्स्मरति सूत्सुकः

śyāmāṃ vikañcukāṃ tanvīṃ yūnāṃ prāṇāpahāriṇīm || priyāṃ ca khaḍgayaṣṭiṃ ca kaścitsmarati sūtsukaḥ

सगुणां तनुमध्यां च नवकाञ्चनभूषणाम् ।। सस्मार दयितां कश्चिच्चापयष्टिं तथैव च

saguṇāṃ tanumadhyāṃ ca navakāñcanabhūṣaṇām || sasmāra dayitāṃ kaściccāpayaṣṭiṃ tathaiva ca

विचिन्तानपि गन्धर्वा भरतस्य च सैनिकान् ।। न शेकुराधर्षयितुं भरतस्य समाश्रयात्

vicintānapi gandharvā bharatasya ca sainikān || na śekurādharṣayituṃ bharatasya samāśrayāt

256

अन्येऽपि ये देववरस्य विष्णोः स्मरंति नित्यं यदुनाथपादौ ।। गन्धर्वयक्षासुरराक्षसेभ्यो भयं न तेषां भवतीह किञ्चित् ।। १४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विरहिवर्णनं नाम षट्पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

anye'pi ye devavarasya viṣṇoḥ smaraṃti nityaṃ yadunāthapādau || gandharvayakṣāsurarākṣasebhyo bhayaṃ na teṣāṃ bhavatīha kiñcit || 14 || || iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde virahivarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अथ राजगृहाख्यं तु नगरं ये विसर्जिताः ।। गंधर्वा ददृशुस्तत्र पुरश्रियमनुत्तमाम्

mārkaṇḍeya uvāca || || atha rājagṛhākhyaṃ tu nagaraṃ ye visarjitāḥ || gaṃdharvā dadṛśustatra puraśriyamanuttamām

चन्द्रसापत्न्यभूतानि गृहमुख्यानि सर्वशः ।। ददृशुर्बहुरत्नानि वहुधान्यधनानि च

candrasāpatnyabhūtāni gṛhamukhyāni sarvaśaḥ || dadṛśurbahuratnāni vahudhānyadhanāni ca

पुरोद्यानानि रम्याणि ददृशुश्च समन्ततः ।। अलंकृतानि वापीभिर्द्रुमखण्डैश्च यादव

purodyānāni ramyāṇi dadṛśuśca samantataḥ || alaṃkṛtāni vāpībhirdrumakhaṇḍaiśca yādava

उद्यानेषु विचित्रेषु नरमुख्यानुगामिनाम् ।। पश्यन्ति तत्र सङ्घानि गंधर्वाः पानपायिनाम्

udyāneṣu vicitreṣu naramukhyānugāminām || paśyanti tatra saṅghāni gaṃdharvāḥ pānapāyinām

वल्लकीनां निनादेन गीतेन मधुरेण च ।। एकतामिव संयातं चारुषट्पदशिञ्जितम्

vallakīnāṃ ninādena gītena madhureṇa ca || ekatāmiva saṃyātaṃ cāruṣaṭpadaśiñjitam

वेश्याश्चैवोपनृत्यन्ति क्वचित्तत्र च कामुकान् ।। क्वचित्साभरणाः सुप्ताः कान्तैः सह मदोत्कटाः

veśyāścaivopanṛtyanti kvacittatra ca kāmukān || kvacitsābharaṇāḥ suptāḥ kāntaiḥ saha madotkaṭāḥ

सुप्तानां नरनारीणां गन्धर्वास्तत्र चेष्टितम् ।। ददृशुर्बहुदाराणां मायाच्छादितविग्रहाः

suptānāṃ naranārīṇāṃ gandharvāstatra ceṣṭitam || dadṛśurbahudārāṇāṃ māyācchāditavigrahāḥ

गायन्त्यन्ये रुदन्त्यन्ये हसन्त्यन्ये तथैव च।। आश्लिष्यन्ति तथैवान्ये मदमत्ताः परस्परम्

gāyantyanye rudantyanye hasantyanye tathaiva ca|| āśliṣyanti tathaivānye madamattāḥ parasparam

भाषन्ते केचिदव्यक्तं विह्वलार्ताः पदेपदे ।। शयने भ्रममाणैश्च क्वचिदस्थितदृष्टयः

bhāṣante kecidavyaktaṃ vihvalārtāḥ padepade || śayane bhramamāṇaiśca kvacidasthitadṛṣṭayaḥ

1.257.10

कामिनीस्कन्धविन्यस्तबाहवश्च तथा परे ।। कलहं चक्रिरे चान्ये स्तुवन्त्यन्ये निरर्थकम्

kāminīskandhavinyastabāhavaśca tathā pare || kalahaṃ cakrire cānye stuvantyanye nirarthakam

स्खलमानपदा यान्ति स्थानं हृद्यनवस्थितम् ।। आह्वयन्ति गणान्केचित्प्रणमन्ति तथा परे

skhalamānapadā yānti sthānaṃ hṛdyanavasthitam || āhvayanti gaṇānkecitpraṇamanti tathā pare

एवं सन्तजनाकीर्णे नगरे गीतनादिते ।। ददृशुर्गृहमुख्येषु नरनारीविचेष्टितम्

evaṃ santajanākīrṇe nagare gītanādite || dadṛśurgṛhamukhyeṣu naranārīviceṣṭitam

सञ्चोद्यमाना दूतीभिस्त्वराकृत मृजाः धियः ।। यान्ति कान्तासु सम्भ्रान्ता मदपानसमुत्सुकाः

sañcodyamānā dūtībhistvarākṛta mṛjāḥ dhiyaḥ || yānti kāntāsu sambhrāntā madapānasamutsukāḥ

पपुः काश्चित्प्रियैः सार्धं पानं मदसमीरणम् ।। पाययन्त्यपराः कान्तान्भोजयन्त्यपराः प्रियान्

papuḥ kāścitpriyaiḥ sārdhaṃ pānaṃ madasamīraṇam || pāyayantyaparāḥ kāntānbhojayantyaparāḥ priyān

प्रासादेषु विचित्रेषु तथा वातायनेषु च ।। रतिश्रान्तास्तथा सुप्ताः काश्चित्कान्तैः सह स्त्रियः

prāsādeṣu vicitreṣu tathā vātāyaneṣu ca || ratiśrāntāstathā suptāḥ kāścitkāntaiḥ saha striyaḥ

काचिद्गौरी प्रियं श्याममालिङ्ग्य शयने स्थिता ।। उत्पलस्रगिवाभाति युक्ता जातिस्रजा सह

kācidgaurī priyaṃ śyāmamāliṅgya śayane sthitā || utpalasragivābhāti yuktā jātisrajā saha

गौरीगौरसमाश्लिष्टा काचिदाभाति सुन्दरी।। आलिङ्गिता चन्द्रकरैश्चन्द्रकान्तशिला यथा

gaurīgaurasamāśliṣṭā kācidābhāti sundarī|| āliṅgitā candrakaraiścandrakāntaśilā yathā

श्यामा श्यामसमाश्लिष्टा काचिदाभाति पार्थिव ।। पयोदपङ्क्तिर्गगने यथा पार्थिव सोदका

śyāmā śyāmasamāśliṣṭā kācidābhāti pārthiva || payodapaṅktirgagane yathā pārthiva sodakā

अलीकसुप्तमप्रौढा काचिच्चुम्बयते प्रियम् ।। प्रियेण गाढमाश्लिष्टा विलक्षमुदिताभवत्

alīkasuptamaprauḍhā kāciccumbayate priyam || priyeṇa gāḍhamāśliṣṭā vilakṣamuditābhavat

1.257.20

काचिच्च वनिता प्रौढा कर्पूर रजसा स्वयम् ।। अवाकिरति कान्ताङ्गं रतिस्वेदपरिप्लुतम्

kācicca vanitā prauḍhā karpūra rajasā svayam || avākirati kāntāṅgaṃ ratisvedapariplutam

पश्येमां तारकां चन्द्रो ह्यङ्केनालिङ्ग्य तिष्ठति ।। इत्याह दयितं काचित्प्रौढा रतिसुखार्थिनी

paśyemāṃ tārakāṃ candro hyaṅkenāliṅgya tiṣṭhati || ityāha dayitaṃ kācitprauḍhā ratisukhārthinī

काचिदूरुपरामर्शाद्विदित्वा सुरतार्थिनी ।। कान्तेनालिङ्गिता गाढं मुदितेन रिरंसुना

kācidūruparāmarśādviditvā suratārthinī || kāntenāliṅgitā gāḍhaṃ muditena riraṃsunā

कान्तेन काचिद्दष्टौष्ठी चुम्बनायार्पिते मुखे।। न यास्ये तव विश्वासं भूयश्चेदन्यथाकृथाः

kāntena kāciddaṣṭauṣṭhī cumbanāyārpite mukhe|| na yāsye tava viśvāsaṃ bhūyaścedanyathākṛthāḥ

काचित्प्रसुप्ता कान्तेन परामृष्टा रतार्थिनी ।। कान्तमालिङ्गतात्यर्थं त्यक्तनिद्रा ससम्भ्रमा

kācitprasuptā kāntena parāmṛṣṭā ratārthinī || kāntamāliṅgatātyarthaṃ tyaktanidrā sasambhramā

इत्येवमपि विश्वस्तान्सैनिकाँस्तान्युधाजितः।। हर्तुं न शेकुर्गन्धर्वा भरतस्य समाश्रयात्

ityevamapi viśvastānsainikām̐stānyudhājitaḥ|| hartuṃ na śekurgandharvā bharatasya samāśrayāt

एषां पुरे सन्निहितः स विष्णुर्महानुभावो रघुवंशगोप्ता ।। तेषां पुरे नास्ति भयं नरेन्द्र गन्धर्व यक्षासुरपन्नगेभ्यः

eṣāṃ pure sannihitaḥ sa viṣṇurmahānubhāvo raghuvaṃśagoptā || teṣāṃ pure nāsti bhayaṃ narendra gandharva yakṣāsurapannagebhyaḥ

257

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे निशोपभोगवर्णनो नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽ ध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde niśopabhogavarṇano nāma saptapañcāśaduttaradviśatatamo' dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अयोध्यातस्तदाभ्येत्य गन्धर्वाः शिबिरात्तथा ।। तथा राजगृहात्सर्वे शैलूषाय न्यवेदयन्

mārkaṇḍeya uvāca || ayodhyātastadābhyetya gandharvāḥ śibirāttathā || tathā rājagṛhātsarve śailūṣāya nyavedayan

न विग्रहकथा तत्र न रक्षा काचिदीदृशी ।। केवलं तु प्रभावेण रामस्य भरतस्य च

na vigrahakathā tatra na rakṣā kācidīdṛśī || kevalaṃ tu prabhāveṇa rāmasya bharatasya ca

नास्माभिः किं कृतं राजन्प्रहर्तुं क्वचिदित्यपि ।। यत्तत्र शेषं कर्त्तव्यं तत्करोतु महीपतिः

nāsmābhiḥ kiṃ kṛtaṃ rājanprahartuṃ kvacidityapi || yattatra śeṣaṃ karttavyaṃ tatkarotu mahīpatiḥ

एवमुक्तः स गन्धर्वैर्यामिनीविगमे तदा ।। योगयोगमतिक्षिप्रमाज्ञापयत सत्वरः

evamuktaḥ sa gandharvairyāminīvigame tadā || yogayogamatikṣipramājñāpayata satvaraḥ

भेरी सान्नाहिकी चैव ततः शीघ्रमहन्यत ।। यस्याः शब्देन गन्धर्वा राजद्वारमुपागताः

bherī sānnāhikī caiva tataḥ śīghramahanyata || yasyāḥ śabdena gandharvā rājadvāramupāgatāḥ

गजवारेण महता तुरगाणां बलेन च ।। रथैश्च मेघसन्नादैः पत्तिभिश्च मदोत्कटैः

gajavāreṇa mahatā turagāṇāṃ balena ca || rathaiśca meghasannādaiḥ pattibhiśca madotkaṭaiḥ

क्ष्वेडितास्फोटितरवैः शङ्खभेरीनिनादितैः ।। ह्रादेन गजघण्टानां गजानां चैव बृंहितैः

kṣveḍitāsphoṭitaravaiḥ śaṅkhabherīnināditaiḥ || hrādena gajaghaṇṭānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhitaiḥ

ह्रेषितैस्तुरगाणां तु बभूव तुमलं महत ।। शैलूषोऽपि तदा स्नात्वा हुत्वाग्निं द्विजपूजनम्

hreṣitaisturagāṇāṃ tu babhūva tumalaṃ mahata || śailūṣo'pi tadā snātvā hutvāgniṃ dvijapūjanam

कृत्वा विनिर्ययौ श्रीमान्वरचन्दनभूषितः ।। मौली वपुष्मान्सन्नद्धः स्रग्वी रुचिरभूषणः

kṛtvā viniryayau śrīmānvaracandanabhūṣitaḥ || maulī vapuṣmānsannaddhaḥ sragvī rucirabhūṣaṇaḥ

1.258.10

आमपात्रप्रतीकाशैस्तुरगैर्योजितं रथम् ।। आरुरोह महातेजा विमानं सुकृती यथा

āmapātrapratīkāśaisturagairyojitaṃ ratham || āruroha mahātejā vimānaṃ sukṛtī yathā

यथोक्तस्य रथस्यासीत्पुरो रणविशारदः ।। नरकेतुरिति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

yathoktasya rathasyāsītpuro raṇaviśāradaḥ || naraketuriti khyātastriṣu lokeṣu viśrutaḥ

केतौ तस्य रथे भाति वसन्तो मूर्तिमान्कृतः ।। ततः स सह सैन्येन निर्ययौ नगराद्बहिः

ketau tasya rathe bhāti vasanto mūrtimānkṛtaḥ || tataḥ sa saha sainyena niryayau nagarādbahiḥ

व्यूहं च सर्वतोभद्रं समाधाय बलं तथा ।। कृत्वा प्रत्यैक्षत तदा भरतागमनं रुषा

vyūhaṃ ca sarvatobhadraṃ samādhāya balaṃ tathā || kṛtvā pratyaikṣata tadā bharatāgamanaṃ ruṣā

सैन्येन महता राजन्भास्करस्योदयं प्रति

sainyena mahatā rājanbhāskarasyodayaṃ prati

आत्तायुधाः क्ष्वेडितशङ्खनादैरानन्दयन्तः सुहृदां मनांसि ।। गन्धर्वमुख्या रणचण्डवेगाः प्रतीक्षमाणा भरतस्य तस्थुः

āttāyudhāḥ kṣveḍitaśaṅkhanādairānandayantaḥ suhṛdāṃ manāṃsi || gandharvamukhyā raṇacaṇḍavegāḥ pratīkṣamāṇā bharatasya tasthuḥ

258

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्वसैन्यवर्णनं नामाष्टपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gandharvasainyavarṇanaṃ nāmāṣṭapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। विबुद्धा यामिनीशेषे सर्व एव महीक्षितः ।। निर्ययुर्नगराकारै रथैः संग्रामलालसाः

mārkaṇḍeya uvāca || vibuddhā yāminīśeṣe sarva eva mahīkṣitaḥ || niryayurnagarākārai rathaiḥ saṃgrāmalālasāḥ

बलेन चतुरङ्गेण नानावादित्रवादिना ।। बन्दिभिः स्तूयमानाश्च वन्द्यमानाश्च सैनिकैः

balena caturaṅgeṇa nānāvāditravādinā || bandibhiḥ stūyamānāśca vandyamānāśca sainikaiḥ

पृथक्पृथक्सुसन्नद्धा नगरद्वारमागताः ।। कृत्वा चावश्यकं सर्वं भरतोऽपि महायशाः

pṛthakpṛthaksusannaddhā nagaradvāramāgatāḥ || kṛtvā cāvaśyakaṃ sarvaṃ bharato'pi mahāyaśāḥ

रथेन काञ्चनाङ्गेन निर्ययौ नगराद्बहिः ।। यन्ता रथस्य तस्यासीद्युधाजिन्मातुलः स्वयम्

rathena kāñcanāṅgena niryayau nagarādbahiḥ || yantā rathasya tasyāsīdyudhājinmātulaḥ svayam

विरराज ध्वजं तस्य कोविदारमहाद्रुमम् ।। स तेन रथमुख्येन बहिर्निर्गम्य पार्थिवः

virarāja dhvajaṃ tasya kovidāramahādrumam || sa tena rathamukhyena bahirnirgamya pārthivaḥ

समेत्य पार्थिवैः सर्वैः पूजयित्वा च तान्नृपान् ।। वज्रं कृत्वा महाव्यूहं प्रययौ लघुविक्रमः

sametya pārthivaiḥ sarvaiḥ pūjayitvā ca tānnṛpān || vajraṃ kṛtvā mahāvyūhaṃ prayayau laghuvikramaḥ

प्रयाणे तस्य सैन्यस्य कम्पन्तीव वसुन्धरा ।। शब्देन महता तस्य दीर्यते च नभस्तलम्

prayāṇe tasya sainyasya kampantīva vasundharā || śabdena mahatā tasya dīryate ca nabhastalam

बभूव रजसैवान्यः निशाकालः सुदारुणः।। नृपाभरमाणिक्यतेजसा भुवि राजिता

babhūva rajasaivānyaḥ niśākālaḥ sudāruṇaḥ|| nṛpābharamāṇikyatejasā bhuvi rājitā

रजोन्धकारेऽपि चमूः सा प्रयाति यथासुखम् ।। स गत्वा दूरमध्वानं सूर्यस्योदयनं प्रति

rajondhakāre'pi camūḥ sā prayāti yathāsukham || sa gatvā dūramadhvānaṃ sūryasyodayanaṃ prati

1.259.10

आससाद महत्सैन्यं गन्धर्वाणां दुरत्ययम्

āsasāda mahatsainyaṃ gandharvāṇāṃ duratyayam

तौ सैन्यतोयौघमहादुरन्तौ संहारनागाविव तुल्यरूपौ ।। बलार्णवौ गाढमथ प्रहारं प्रचक्रतुर्मन्युवशानुयातौ

tau sainyatoyaughamahādurantau saṃhāranāgāviva tulyarūpau || balārṇavau gāḍhamatha prahāraṃ pracakraturmanyuvaśānuyātau

259

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतसैन्यनिर्याणं नामैकोनषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharatasainyaniryāṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच।। ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।। शूराणां हर्षजननं भीतानां भयवर्धनम्

mārkaṇḍeya uvāca|| tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam || śūrāṇāṃ harṣajananaṃ bhītānāṃ bhayavardhanam

सेनाविनिर्गमे तत्र रजसाच्छादितं जगत्।। न प्रज्ञायत राजेन्द्र किञ्चिदेव समन्ततः

senāvinirgame tatra rajasācchāditaṃ jagat|| na prajñāyata rājendra kiñcideva samantataḥ

कूजतां धनुषां शब्दः श्रूयते तुमुलो महान्।। शङ्खभेरीनिनादश्च कुञ्जराणां च बृंहितम्

kūjatāṃ dhanuṣāṃ śabdaḥ śrūyate tumulo mahān|| śaṅkhabherīninādaśca kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitam

हयानां ह्रेषमाणानां शूराणां चैव गर्जताम् ।। शस्त्राणां पात्यमानानां योधानां कवचेष्वपि

hayānāṃ hreṣamāṇānāṃ śūrāṇāṃ caiva garjatām || śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ yodhānāṃ kavaceṣvapi

तिष्ठतिष्ठ न मे जीवन्गन्तासि रणमूर्धनि

tiṣṭhatiṣṭha na me jīvangantāsi raṇamūrdhani

स्थितोऽस्मि प्रहरस्वेति किं न जानाति मां भवान्

sthito'smi praharasveti kiṃ na jānāti māṃ bhavān

प्रहरस्व तथा छिन्धि भिन्धि घातय मा चिरम् ।। एवमादीनि वाक्यानि श्रूयन्ते रणमूर्धनि

praharasva tathā chindhi bhindhi ghātaya mā ciram || evamādīni vākyāni śrūyante raṇamūrdhani

तथा तुमुलसंग्रामे वर्तमाने सुदारुणे ।। प्रशशाम रजो भौममुत्थितं रणशोणितैः

tathā tumulasaṃgrāme vartamāne sudāruṇe || praśaśāma rajo bhaumamutthitaṃ raṇaśoṇitaiḥ

पूर्वोत्थितेन रजसा मेघेनेव नभस्तलम् ।। व्याप्तं तद्विरजस्केन तदा राजन्रणाङ्गणे

pūrvotthitena rajasā megheneva nabhastalam || vyāptaṃ tadvirajaskena tadā rājanraṇāṅgaṇe

1.260.10

ततो युयुधिरे वीराः पश्यमाना परस्परम् ।। गोत्रापदाननामानि कीर्तयन्तः पुनःपुनः

tato yuyudhire vīrāḥ paśyamānā parasparam || gotrāpadānanāmāni kīrtayantaḥ punaḥpunaḥ

सेनानां भज्यमानानां सैन्यखण्डैर्बलीयसाम् ।। भूयश्चावर्तमानानां शुश्रवे तमुलः स्वनः

senānāṃ bhajyamānānāṃ sainyakhaṇḍairbalīyasām || bhūyaścāvartamānānāṃ śuśrave tamulaḥ svanaḥ

चित्राणां च ध्वजानां च पताकानां च भूभुजः ।। अदृश्यत समासिक्तं रुधिरं रणमूर्धनि

citrāṇāṃ ca dhvajānāṃ ca patākānāṃ ca bhūbhujaḥ || adṛśyata samāsiktaṃ rudhiraṃ raṇamūrdhani

स्वभ्रे तदा महाराज रजोमेघे क्षयं गते ।। निर्मलासु ततो दिक्षु प्रावर्तत महारणम्

svabhre tadā mahārāja rajomeghe kṣayaṃ gate || nirmalāsu tato dikṣu prāvartata mahāraṇam

तथा प्रवृत्ते संग्रामे देवगन्धर्वदानवैः ।। सिद्धैर्विद्याधरैश्चैव मुनिसंघैः समन्ततः

tathā pravṛtte saṃgrāme devagandharvadānavaiḥ || siddhairvidyādharaiścaiva munisaṃghaiḥ samantataḥ

आवृतं सहसा व्योम वज्रयुद्धकुतूहलैः ।। व्यदृश्यन्त विमानानि तेषां खे विमलान्यपि

āvṛtaṃ sahasā vyoma vajrayuddhakutūhalaiḥ || vyadṛśyanta vimānāni teṣāṃ khe vimalānyapi

किङ्किणीशतघुष्टानि पताकाशोभितानि च ।। शुभं गन्धमथादाय सुरभिर्मारुतो ववौ

kiṅkiṇīśataghuṣṭāni patākāśobhitāni ca || śubhaṃ gandhamathādāya surabhirmāruto vavau

पपात पुष्पवर्षं च योधानां तत्र मूर्धनि ।। तथा प्रवृत्ते तुमुले क्ष्वेडितोत्कृष्टनादिते

papāta puṣpavarṣaṃ ca yodhānāṃ tatra mūrdhani || tathā pravṛtte tumule kṣveḍitotkṛṣṭanādite

पदातयस्तदा जघ्नुः पदातीनि च संयुगे ।। खङ्गधारानिकृत्तानां पदातीनां पदातिभिः

padātayastadā jaghnuḥ padātīni ca saṃyuge || khaṅgadhārānikṛttānāṃ padātīnāṃ padātibhiḥ

द्विधा कृतानि गात्राणि निपतन्ति महीतले ।। गृहीत्वा खङ्गपातानि रेजुः केचिच्च वर्मिणः

dvidhā kṛtāni gātrāṇi nipatanti mahītale || gṛhītvā khaṅgapātāni rejuḥ kecicca varmiṇaḥ

1.260.20

खङ्गमुद्धरतां तेषां चिच्छिदुर्नृप विग्रहान् ।। केचिद्गदाविनिर्भिन्नमस्तका गदिभिः क्षितौ

khaṅgamuddharatāṃ teṣāṃ cicchidurnṛpa vigrahān || kecidgadāvinirbhinnamastakā gadibhiḥ kṣitau

पतितास्तत्र दृश्यन्ते रणे शतसहस्रशः ।। भग्नासिशेषनिक्षेप निहतारातयस्तथा

patitāstatra dṛśyante raṇe śatasahasraśaḥ || bhagnāsiśeṣanikṣepa nihatārātayastathā

सिंहनादरवांश्चक्रुः परसैन्यविदारणान् ।। केशेष्वन्योन्यमाकृष्य खड्गैः केचित्परस्परम्

siṃhanādaravāṃścakruḥ parasainyavidāraṇān || keśeṣvanyonyamākṛṣya khaḍgaiḥ kecitparasparam

आसेदुर्वसुधां कृत्वा गतप्राणास्तथा परे ।। पृष्ठविन्यस्तवर्माणः सन्नद्धांस्तुरगांस्तथा

āsedurvasudhāṃ kṛtvā gataprāṇāstathā pare || pṛṣṭhavinyastavarmāṇaḥ sannaddhāṃsturagāṃstathā

कृत्वा विपादान्समरे निजघ्नुः सादिनां गणम् ।। आरुह्य वर्मिणः केचिद्वेगाच्छत्रुरथान्रणे

kṛtvā vipādānsamare nijaghnuḥ sādināṃ gaṇam || āruhya varmiṇaḥ kecidvegācchatrurathānraṇe

सारथीन्विगतप्राणाँश्चकुर्युद्धविशारदाः ।। चिच्छिदुर्वारणेन्द्राणां करान्केचित्पदातिनः

sārathīnvigataprāṇām̐ścakuryuddhaviśāradāḥ || cicchidurvāraṇendrāṇāṃ karānkecitpadātinaḥ

केचिद्दशनविन्यस्तपादाश्चारुरुहुर्गजान् ।। सादिनश्च तथा केचिद्विशिरस्कान्रणाजिरे

keciddaśanavinyastapādāścāruruhurgajān || sādinaśca tathā kecidviśiraskānraṇājire

चक्रुः पदातिनो ध्माताः खड्गैराकाशसन्निभैः ।। केचिच्च सादिनः प्रासैः पञ्च सप्त तथा शरान्

cakruḥ padātino dhmātāḥ khaḍgairākāśasannibhaiḥ || kecicca sādinaḥ prāsaiḥ pañca sapta tathā śarān

श्रेणीकृतान्वै बिभिदुः शिक्षया रणकोविदाः ।। केचिच्छार्ङ्गधनुर्न्यस्तबाणजालाकुलीकृतान्

śreṇīkṛtānvai bibhiduḥ śikṣayā raṇakovidāḥ || kecicchārṅgadhanurnyastabāṇajālākulīkṛtān

पदातीन्समरे चक्रुर्वायुवेगैस्तुरङ्गमैः ।। सादिनश्च तथैवान्ये सादिभिः सह संगताः

padātīnsamare cakrurvāyuvegaisturaṅgamaiḥ || sādinaśca tathaivānye sādibhiḥ saha saṃgatāḥ

1.260.30

दर्शयन्तो रणे भिक्षां चक्रुर्युद्धमनेकधा ।। केचित्पाशाग्रनिर्भिन्नहतसारथिनायकाः

darśayanto raṇe bhikṣāṃ cakruryuddhamanekadhā || kecitpāśāgranirbhinnahatasārathināyakāḥ

विनेदुरुच्चैः सहसा सिंहनादरवान्वनान् ।। कुञ्जरैराकुलीकृत्य हययानविशारदाः

vineduruccaiḥ sahasā siṃhanādaravānvanān || kuñjarairākulīkṛtya hayayānaviśāradāḥ

विपुच्छहस्तान्समरे चक्रुः सादिगणान्रणे ।। निहतं व शरव्रातैः पादातं बहुधा रणे

vipucchahastānsamare cakruḥ sādigaṇānraṇe || nihataṃ va śaravrātaiḥ pādātaṃ bahudhā raṇe

रथिभिर्भाति भूपाल कमलोत्करसन्निभम् ।। तुरगास्तुरगारोहा रथिभिर्विनिपातिताः

rathibhirbhāti bhūpāla kamalotkarasannibham || turagāsturagārohā rathibhirvinipātitāḥ

आवव्रुर्वसुधां तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ।। रथिनां रथिभिः सार्धं युद्धमासीत्सुदारुणम्

āvavrurvasudhāṃ tatra śataśo'tha sahasraśaḥ || rathināṃ rathibhiḥ sārdhaṃ yuddhamāsītsudāruṇam

बाणतोमरपातैश्च गदाकम्पनमुद्गरैः ।। रथिनां च महद्युद्धमासीत्कुञ्जरधूर्गतैः

bāṇatomarapātaiśca gadākampanamudgaraiḥ || rathināṃ ca mahadyuddhamāsītkuñjaradhūrgataiḥ

प्रासबाणमहापात दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः ।। निहतं बहु पादातं कुञ्जरैस्तत्र दृश्यते

prāsabāṇamahāpāta durnirīkṣyaṃ samantataḥ || nihataṃ bahu pādātaṃ kuñjaraistatra dṛśyate

रणे नृपतिशार्दूल विनिकीर्णं सहस्रधा ।। सादिनां सतुरङ्गाणां सुमहत्कदनं कृतम्

raṇe nṛpatiśārdūla vinikīrṇaṃ sahasradhā || sādināṃ saturaṅgāṇāṃ sumahatkadanaṃ kṛtam

महामात्रप्रमुदितैः कुञ्जरैर्बलदर्पितैः ।। आक्रम्य रथवृन्दानि चूर्णितानि तुरङ्गमैः

mahāmātrapramuditaiḥ kuñjarairbaladarpitaiḥ || ākramya rathavṛndāni cūrṇitāni turaṅgamaiḥ

व्यदृश्यन्त महाराज विप्रकीर्णानि भूतले।। एवं मध्याह्नसमये तीक्ष्णं तपति भास्करे

vyadṛśyanta mahārāja viprakīrṇāni bhūtale|| evaṃ madhyāhnasamaye tīkṣṇaṃ tapati bhāskare

1.260.40

बभूवाकुलसंग्रामं घोरं रुधिरकर्दमम् ।। रथाश्वकुञ्जरैः सार्धं पत्तयश्च समागताः

babhūvākulasaṃgrāmaṃ ghoraṃ rudhirakardamam || rathāśvakuñjaraiḥ sārdhaṃ pattayaśca samāgatāḥ

कुञ्जराश्च महाकाया पत्त्यश्वरथिनस्तथा ।। पत्तिभिश्च पदातीनां सादिनां सह सादिभिः

kuñjarāśca mahākāyā pattyaśvarathinastathā || pattibhiśca padātīnāṃ sādināṃ saha sādibhiḥ

रथिनां रथिभिर्युद्धं कुञ्जराणां च कुञ्जरैः ।। बभूव राजँस्तुमुले संग्रामे शोणितोदके

rathināṃ rathibhiryuddhaṃ kuñjarāṇāṃ ca kuñjaraiḥ || babhūva rājam̐stumule saṃgrāme śoṇitodake

शूराणां रणलुब्धानाममर्षाक्रान्तचेतसाम् ।। पत्तिना निहतः सादी गजेन निहतो नरः

śūrāṇāṃ raṇalubdhānāmamarṣākrāntacetasām || pattinā nihataḥ sādī gajena nihato naraḥ

रथिना निहतो नागः क्वचिदासीदघातितः ।। हताः पदातिभिश्चान्ये व्यदृश्यन्त रणाजिरे

rathinā nihato nāgaḥ kvacidāsīdaghātitaḥ || hatāḥ padātibhiścānye vyadṛśyanta raṇājire

पदातिरथनागाश्च सादिभिर्विनिपातिताः ।। रथनागहया युद्धे निहताश्च पदातिभिः

padātirathanāgāśca sādibhirvinipātitāḥ || rathanāgahayā yuddhe nihatāśca padātibhiḥ

नरेण च हतो हस्ती शूरेण कृतबुद्धिना ।। सादिना च हतो हस्ती सादी चैव पदातिना

nareṇa ca hato hastī śūreṇa kṛtabuddhinā || sādinā ca hato hastī sādī caiva padātinā

रथिना च हतः पत्तिः पत्तिना च हतो रथी ।। रथिना निहतः सादी संग्रामे लोमहर्षणे

rathinā ca hataḥ pattiḥ pattinā ca hato rathī || rathinā nihataḥ sādī saṃgrāme lomaharṣaṇe

रेणुना च दिशो व्याप्तास्तुमुले भृशसंकुले ।। व्यराजन्त महाराज समरे गतजीविताः

reṇunā ca diśo vyāptāstumule bhṛśasaṃkule || vyarājanta mahārāja samare gatajīvitāḥ

पततां बाणजालानां धनुषां चैव कूजताम् ।। मुद्गराणां भुशुण्डीनां तोमराणां तथैव च

patatāṃ bāṇajālānāṃ dhanuṣāṃ caiva kūjatām || mudgarāṇāṃ bhuśuṇḍīnāṃ tomarāṇāṃ tathaiva ca

1.260.50

पट्टिशानां च ऋष्टीनां क्षेपणानां च यादव ।। अयोगुडानां प्रासानां चर्मणामथ वर्मणाम्

paṭṭiśānāṃ ca ṛṣṭīnāṃ kṣepaṇānāṃ ca yādava || ayoguḍānāṃ prāsānāṃ carmaṇāmatha varmaṇām

अनिशं श्रूयते शब्दो घोरस्तस्मिन्रणाजिरे ।। हयैश्च विगतारोहैर्धावमानैरितस्ततः

aniśaṃ śrūyate śabdo ghorastasminraṇājire || hayaiśca vigatārohairdhāvamānairitastataḥ

भग्नेषाकूबराक्षैश्च रथैर्विगतनायकैः ।। छिन्नदन्तैश्च मातङ्गैर्भिन्नकुम्भघटाननैः

bhagneṣākūbarākṣaiśca rathairvigatanāyakaiḥ || chinnadantaiśca mātaṅgairbhinnakumbhaghaṭānanaiḥ

लतावेष्टित वृक्षाभैः शोभां याति रणाजिरम् ।। कुञ्जरैर्विगतारोहैस्त्रासितैर्दृढधन्विभिः

latāveṣṭita vṛkṣābhaiḥ śobhāṃ yāti raṇājiram || kuñjarairvigatārohaistrāsitairdṛḍhadhanvibhiḥ

मर्द्यमानानि सैन्यानि शतशोऽथ सहस्रशः।। भिन्नान्सुदन्तैः पुरुषान्दन्तासक्तांस्तथा गजाः

mardyamānāni sainyāni śataśo'tha sahasraśaḥ|| bhinnānsudantaiḥ puruṣāndantāsaktāṃstathā gajāḥ

वहमाना व्यराजन्त कर्णव्यजनवीजिताः ।। लग्नान्त्रजालैर्दशनैर्दन्तिनः पर्वतोपमाः

vahamānā vyarājanta karṇavyajanavījitāḥ || lagnāntrajālairdaśanairdantinaḥ parvatopamāḥ

लतावेष्टितवृक्षाभैः शोभयन्ति रणाजिरम् ।। तस्मिँस्तथाविधे रौद्रे संग्रामे घोरदर्शने

latāveṣṭitavṛkṣābhaiḥ śobhayanti raṇājiram || tasmim̐stathāvidhe raudre saṃgrāme ghoradarśane

नराश्वनागरुधिरैर्विसस्रुः शोणितापगाः ।। खड्गमीना महाछत्रराजहंसविभूषिताः ।। योधमस्तकपाषाणाः केशशैवालभूषणाः

narāśvanāgarudhirairvisasruḥ śoṇitāpagāḥ || khaḍgamīnā mahāchatrarājahaṃsavibhūṣitāḥ || yodhamastakapāṣāṇāḥ keśaśaivālabhūṣaṇāḥ

महाफेनौघवत्यश्च भीतानां भयवर्धनाः ।। तास्तरन्ति तदा योधाः शूरा जयधनैषिणः

mahāphenaughavatyaśca bhītānāṃ bhayavardhanāḥ || tāstaranti tadā yodhāḥ śūrā jayadhanaiṣiṇaḥ

राजन्वाहननौभिस्ते व्यवसायपरस्पराः ।। छिन्नानि स्वानि गात्राणि न जानन्ति रणे परैः

rājanvāhananaubhiste vyavasāyaparasparāḥ || chinnāni svāni gātrāṇi na jānanti raṇe paraiḥ

1.260.60

तत्र शूरा महाभागास्त्वमर्षाक्रान्तचेतसः ।। आयुधक्षयमासाद्य मुष्टियुद्धानि चक्रिरे

tatra śūrā mahābhāgāstvamarṣākrāntacetasaḥ || āyudhakṣayamāsādya muṣṭiyuddhāni cakrire

केशाकेशि तथा केचिद्दन्तादन्ति नखानखि ।। चक्रुर्युद्धं महाराज ब्रह्मलोकजिगीषवः

keśākeśi tathā keciddantādanti nakhānakhi || cakruryuddhaṃ mahārāja brahmalokajigīṣavaḥ

क्रन्दन्तोऽन्ये पितॄन्पुत्रान्भ्रातॄनन्ये पितामहान् ।। मातुलान्भागिनेयांश्च स्यालान्सम्बन्धिनस्तथा

krandanto'nye pitṝnputrānbhrātṝnanye pitāmahān || mātulānbhāgineyāṃśca syālānsambandhinastathā

पितृव्यानार्यकानन्ये दौहित्रानपरे तथा ।। धावन्त्यन्ये पतन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये जिगीषया

pitṛvyānāryakānanye dauhitrānapare tathā || dhāvantyanye patantyanye garjantyanye jigīṣayā

स्वनन्त्यन्ये पतन्त्यन्ये म्रियन्ते चापरे तथा ।। शोचन्त्यन्ये तथा बन्धूञ्शोच्यास्त्वन्ये तु बन्धुभिः

svanantyanye patantyanye mriyante cāpare tathā || śocantyanye tathā bandhūñśocyāstvanye tu bandhubhiḥ

याचन्तेऽन्ये महाराज तृष्णार्त्ताश्च तथा जलम् ।। वाहनेषु समारोप्य नीयन्त्यन्ये च बन्धुभिः

yācante'nye mahārāja tṛṣṇārttāśca tathā jalam || vāhaneṣu samāropya nīyantyanye ca bandhubhiḥ

शिबिराय महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ।। अन्ये संवृत्य चात्मानं भीता जग्मुरुपह्वरम्

śibirāya mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ || anye saṃvṛtya cātmānaṃ bhītā jagmurupahvaram

जलार्थमन्ये च नरा बान्धवैश्च प्रचोदिताः ।। आगम्य दृष्ट्वा च मृतं भाण्डं भङ्त्वा विचुक्रुशुः

jalārthamanye ca narā bāndhavaiśca pracoditāḥ || āgamya dṛṣṭvā ca mṛtaṃ bhāṇḍaṃ bhaṅtvā vicukruśuḥ

हतबन्धुमनादृत्य स्वामिकार्यैकतत्पराः ।। परानभिमुखानेव तत्रायुध्यन्त मानवाः

hatabandhumanādṛtya svāmikāryaikatatparāḥ || parānabhimukhāneva tatrāyudhyanta mānavāḥ

युध्यतामेव तेषां तु शतशोऽथ सहस्रशः ।। उत्थितानि गणे यानि कबन्धानि महीपते

yudhyatāmeva teṣāṃ tu śataśo'tha sahasraśaḥ || utthitāni gaṇe yāni kabandhāni mahīpate

1.260.70

कश्चिन्ननर्त समरे कबन्धस्तु धनुर्धरः ।। गदापाणिस्तथैवान्यः खड्गचर्मधरोऽपरः

kaścinnanarta samare kabandhastu dhanurdharaḥ || gadāpāṇistathaivānyaḥ khaḍgacarmadharo'paraḥ

परश्वधधरः कश्चित्प्रासपाणिस्तथा परः ।। नृत्यत्कबन्धभूयिष्ठे देवदुन्दुभिनादिते

paraśvadhadharaḥ kaścitprāsapāṇistathā paraḥ || nṛtyatkabandhabhūyiṣṭhe devadundubhinādite

प्रवर्तमाने संग्रामे शूराणां स्वर्गलोकदे।। व्यदृश्यन्त महाराज पिशाचा घोरदर्शनाः

pravartamāne saṃgrāme śūrāṇāṃ svargalokade|| vyadṛśyanta mahārāja piśācā ghoradarśanāḥ

राक्षसाश्च महाकायाः क्रव्यादाश्च तथा परे ।। जगाम चास्तं सविता तदा रक्तवपुर्धरः ।। संग्रामात्सर्वयोधानां पीत्वेव रुधिरं करैः

rākṣasāśca mahākāyāḥ kravyādāśca tathā pare || jagāma cāstaṃ savitā tadā raktavapurdharaḥ || saṃgrāmātsarvayodhānāṃ pītveva rudhiraṃ karaiḥ

ततोऽस्तशैलं भगवत्यथार्के गते जपापुष्पकदम्बकाभे ।। सेनाद्वयं तच्छिबिराय यानं कृत्वावरोहं परबाणतप्तम्

tato'staśailaṃ bhagavatyathārke gate japāpuṣpakadambakābhe || senādvayaṃ tacchibirāya yānaṃ kṛtvāvarohaṃ parabāṇataptam

260

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे संकुलयुद्धो नाम षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saṃkulayuddho nāma ṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २६१-२६५

मार्कण्डेय उवाच ।। निशावसाने गन्धर्वाः कृत्वा व्यूहं सुदुर्जयम् ।। संप्रतीक्ष्यन्त भरतमायान्तं रणकोविदम्

mārkaṇḍeya uvāca || niśāvasāne gandharvāḥ kṛtvā vyūhaṃ sudurjayam || saṃpratīkṣyanta bharatamāyāntaṃ raṇakovidam

भरतोऽपि च रात्र्यन्ते वज्रव्यूहेन दंशितः ।। आससाद महत्सैन्यं गन्धर्वाणां सुदुर्जयम्

bharato'pi ca rātryante vajravyūhena daṃśitaḥ || āsasāda mahatsainyaṃ gandharvāṇāṃ sudurjayam

ततः प्रववृते युद्धं यमराष्ट्रविवर्द्धनम्।। देवासुरसमप्रख्यं त्रैलोक्यभयकारकम

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ yamarāṣṭravivarddhanam|| devāsurasamaprakhyaṃ trailokyabhayakārakama

पत्तीनां पत्तिभिः सार्धं सादिनां चैव सादिभिः ।। रथिनां रथिभिश्चैव कुञ्जराणां च कुञ्जरैः

pattīnāṃ pattibhiḥ sārdhaṃ sādināṃ caiva sādibhiḥ || rathināṃ rathibhiścaiva kuñjarāṇāṃ ca kuñjaraiḥ

भाषतां नामगोत्राणि शूराणां चैव गर्जताम् ।। धनुषां कूजतां चैव शब्दः समभवत्तदा

bhāṣatāṃ nāmagotrāṇi śūrāṇāṃ caiva garjatām || dhanuṣāṃ kūjatāṃ caiva śabdaḥ samabhavattadā

ततः प्रवृत्ते संग्रामे भारतिः पुष्करो रणे ।। आससाद विशालाक्षं गन्धर्वं रणगर्वितम्

tataḥ pravṛtte saṃgrāme bhāratiḥ puṣkaro raṇe || āsasāda viśālākṣaṃ gandharvaṃ raṇagarvitam

तक्षश्च भारतिः श्रीमान्युयुधे वीरबाहुना ।। सेनानीर्विजयः श्रीमान्नमुचिश्च तमागतः

takṣaśca bhāratiḥ śrīmānyuyudhe vīrabāhunā || senānīrvijayaḥ śrīmānnamuciśca tamāgataḥ

भूमन्युः कौरवः श्रीमान्कामपालेन संगतः ।। किरातराजो दमनश्चन्द्रापीडेन संगतः

bhūmanyuḥ kauravaḥ śrīmānkāmapālena saṃgataḥ || kirātarājo damanaścandrāpīḍena saṃgataḥ

प्रभद्रकेण शिबिना तथैवाजिकरो रणे ।। महोदयः मुनिर्देशो हरिकेशेन संगतः

prabhadrakeṇa śibinā tathaivājikaro raṇe || mahodayaḥ munirdeśo harikeśena saṃgataḥ

1.261.10

त्रैगर्तो वसुदानश्च सूर्यरश्मिश्च संगतौ ।। गन्धर्वः कुमुदापीडः कुलूताधिपतिर्जयः

traigarto vasudānaśca sūryaraśmiśca saṃgatau || gandharvaḥ kumudāpīḍaḥ kulūtādhipatirjayaḥ

चक्रतुस्तुमुलं युद्धं देवासुरसमं तदा ।। दाशेरकस्तथा राजा यवनो वाशनः परः

cakratustumulaṃ yuddhaṃ devāsurasamaṃ tadā || dāśerakastathā rājā yavano vāśanaḥ paraḥ

एकलव्यश्च संग्रामे तेनासीत्सुमहात्मना ।। कुमुदः शोणिमा शूरो बलबन्धुः सुयोधनः

ekalavyaśca saṃgrāme tenāsītsumahātmanā || kumudaḥ śoṇimā śūro balabandhuḥ suyodhanaḥ

गन्धर्वैः पञ्चभिः पञ्च पार्वतीयाः समागताः ।। बलाकाबलकाभ्यां तु गदिना मौलिना तथा

gandharvaiḥ pañcabhiḥ pañca pārvatīyāḥ samāgatāḥ || balākābalakābhyāṃ tu gadinā maulinā tathā

कुमुदेन तु वीरेण सदसीष्वनिवर्त्तिना ।। मद्रराजोंऽशुमान्नाम चतुर्भिः संगतो रणे

kumudena tu vīreṇa sadasīṣvanivarttinā || madrarājoṃ'śumānnāma caturbhiḥ saṃgato raṇe

भीमनादमहानादवसुषेणगजाकरैः ।। दार्वः श्रुतञ्जनः श्रीमानभिमानः कृतञ्जयः

bhīmanādamahānādavasuṣeṇagajākaraiḥ || dārvaḥ śrutañjanaḥ śrīmānabhimānaḥ kṛtañjayaḥ

युद्धं तौ चक्रतुर्घोरं सहितौ चन्द्रवर्मणा।। काश्मीरकः सुबाहुश्च गन्धर्वेण सुबाहुना

yuddhaṃ tau cakraturghoraṃ sahitau candravarmaṇā|| kāśmīrakaḥ subāhuśca gandharveṇa subāhunā

चकार तुमुलं युद्धं भीरूणां भयवर्द्धनम् ।। भरतस्यापरं योधा गन्धर्वैभीमविक्रमैः

cakāra tumulaṃ yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavarddhanam || bharatasyāparaṃ yodhā gandharvaibhīmavikramaiḥ

समागतास्तदा युद्धे शतशोऽथ सहस्रशः ।। भरतश्च महातेजाः शैलूषेण समागतः

samāgatāstadā yuddhe śataśo'tha sahasraśaḥ || bharataśca mahātejāḥ śailūṣeṇa samāgataḥ

चकार तुमुलं युद्धं सर्वभूतभयङ्करम् ।। पर्वताभेन नागेन त्रिधा प्रस्रवता मदम्

cakāra tumulaṃ yuddhaṃ sarvabhūtabhayaṅkaram || parvatābhena nāgena tridhā prasravatā madam

1.261.20

बाधमानमरीन्संख्ये महेन्द्रमिव दानवान् ।। विशालो वरयामास रथेनाभ्येत्य पुष्करम्

bādhamānamarīnsaṃkhye mahendramiva dānavān || viśālo varayāmāsa rathenābhyetya puṣkaram

बाणौघेन रणे भित्त्वा वेगं पुष्करदन्तिनः ।। पुष्करं ताडयामास नाराचैर्बहुभिस्तदा

bāṇaughena raṇe bhittvā vegaṃ puṣkaradantinaḥ || puṣkaraṃ tāḍayāmāsa nārācairbahubhistadā

रिपुभिस्ताड्यमानस्तु भारतिर्भीमविक्रमः ।। ववर्ष शरसंघातैर्विशालं सेनया सह

ripubhistāḍyamānastu bhāratirbhīmavikramaḥ || vavarṣa śarasaṃghātairviśālaṃ senayā saha

पुष्करस्य विशालोऽथ मध्ये चिच्छेद कार्मुकम् ।। छिन्नधन्वा विशालस्य स जघानाथ सारथिम्

puṣkarasya viśālo'tha madhye ciccheda kārmukam || chinnadhanvā viśālasya sa jaghānātha sārathim

आक्रम्य योधयामास विशालस्य महारथम् ।। यदा रणे महाराज पुष्करस्य रथोत्तमम्

ākramya yodhayāmāsa viśālasya mahāratham || yadā raṇe mahārāja puṣkarasya rathottamam

हन्तुं स रथमुत्सृज्य विशालोपि महीपतेः ।। गदया योधयामास पुष्करस्य तु वारणम्

hantuṃ sa rathamutsṛjya viśālopi mahīpateḥ || gadayā yodhayāmāsa puṣkarasya tu vāraṇam

पुष्करोऽपि गदापाणिर्विशालाभिमुखं ययौ ।। गदाभिस्तौ ततो वीरौ परस्परजिगीषया

puṣkaro'pi gadāpāṇirviśālābhimukhaṃ yayau || gadābhistau tato vīrau parasparajigīṣayā

सव्यदक्षिणतस्तत्र मण्डलानि विचेरतुः ।। प्रजह्रतुस्तथान्योन्यमन्योन्यस्य वधैषिणौ

savyadakṣiṇatastatra maṇḍalāni viceratuḥ || prajahratustathānyonyamanyonyasya vadhaiṣiṇau

पुष्करेण रणे योगाद्विशालस्य गदा हता ।। मुमोच पावकं तीक्ष्णं सस्फुलिङ्गं महीपते

puṣkareṇa raṇe yogādviśālasya gadā hatā || mumoca pāvakaṃ tīkṣṇaṃ sasphuliṅgaṃ mahīpate

विशालेन ततो युद्धे गदया पुष्करो हतः ।। हिमवत्सन्निकाशस्तु न चचाल पदात्पदम्

viśālena tato yuddhe gadayā puṣkaro hataḥ || himavatsannikāśastu na cacāla padātpadam

1.261.30

पुष्करेण महाराज विशालो गदया हतः ।। ततः शैलूषवचनान्महामात्रप्रचोदितम्

puṣkareṇa mahārāja viśālo gadayā hataḥ || tataḥ śailūṣavacanānmahāmātrapracoditam

आरुरोह महानागं विशालो रणदर्पितः ।। आरुरोह रथं श्रीमान्गन्धर्वस्य च पुष्करः

āruroha mahānāgaṃ viśālo raṇadarpitaḥ || āruroha rathaṃ śrīmāngandharvasya ca puṣkaraḥ

तावेकरथमारूढो तदा राजेन्द्रपुष्करौ ।। निजघ्नतुर्विशालस्य संग्रामे वरवारणम्

tāvekarathamārūḍho tadā rājendrapuṣkarau || nijaghnaturviśālasya saṃgrāme varavāraṇam

यस्यावर्जि तन् स्य कुञ्जरान्निपतिष्यतः ।। चिच्छेदाथ विशालस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम्

yasyāvarji tan sya kuñjarānnipatiṣyataḥ || cicchedātha viśālasya śiro jvalitakuṇḍalam

हत्वा विशालं संग्रामे रथमारुह्य चापरम् ।। छादयामास तत्सैन्यं गन्धर्वाणां शरोत्करैः

hatvā viśālaṃ saṃgrāme rathamāruhya cāparam || chādayāmāsa tatsainyaṃ gandharvāṇāṃ śarotkaraiḥ

विशालं निहतं दृष्ट्वा रुहः परमकोपनः ।। सादी जघान प्रासेन गान्धारं रणगर्वितम्

viśālaṃ nihataṃ dṛṣṭvā ruhaḥ paramakopanaḥ || sādī jaghāna prāsena gāndhāraṃ raṇagarvitam

तस्य चिच्छेद गान्धारः सप्रासं तु भुजद्वयम् ।। शिरश्च सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेण महीपते

tasya ciccheda gāndhāraḥ saprāsaṃ tu bhujadvayam || śiraśca saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇa mahīpate

तक्षो रथेन शुभ्रेण किङ्किणीजालमालिना ।। आससाद महाबाहुं वीरबाहुं रणाजिरे

takṣo rathena śubhreṇa kiṅkiṇījālamālinā || āsasāda mahābāhuṃ vīrabāhuṃ raṇājire

एकच्छाय इवाकाशस्तयोरासीच्छरोत्करैः ।। न वाति पवनस्तत्र न विभ्राजति भास्करः

ekacchāya ivākāśastayorāsīccharotkaraiḥ || na vāti pavanastatra na vibhrājati bhāskaraḥ

तक्षः सपुङ्खमाकृष्य बाणं भास्करप्रभम् ।। चिच्छेद सारथेस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम्

takṣaḥ sapuṅkhamākṛṣya bāṇaṃ bhāskaraprabham || ciccheda sārathestasya śiro jvalitakuṇḍalam

1.261.40

निर्यन्तृणा रथेनासौ समरादपवाहितः ।। तस्मिन्रणाजिरान्नीते तक्षं कुञ्जरधूर्गतः

niryantṛṇā rathenāsau samarādapavāhitaḥ || tasminraṇājirānnīte takṣaṃ kuñjaradhūrgataḥ

आजगाम महाराज गन्धर्वस्तु सुदर्शनः ।। तस्यापतितमात्रस्य शरेण नतपर्वणा

ājagāma mahārāja gandharvastu sudarśanaḥ || tasyāpatitamātrasya śareṇa nataparvaṇā

चिच्छेद नागमूर्धानं भारतिर्भीमविक्रमः ।। सेनानीर्विजयः श्रीमान्नमुचिश्च समागतौ

ciccheda nāgamūrdhānaṃ bhāratirbhīmavikramaḥ || senānīrvijayaḥ śrīmānnamuciśca samāgatau

सारथिं तुरगान्केतुमदृश्यं चक्रतुः शरैः ।। अन्योऽन्यस्य महाराज समरे भीमविक्रमौ

sārathiṃ turagānketumadṛśyaṃ cakratuḥ śaraiḥ || anyo'nyasya mahārāja samare bhīmavikramau

चतुर्भिः सायकैर्हत्वा नमुचेः स तुरङ्गमान् ।। पञ्चमेन शिरः कायाज्जहार रथसारथेः

caturbhiḥ sāyakairhatvā namuceḥ sa turaṅgamān || pañcamena śiraḥ kāyājjahāra rathasāratheḥ

नमुचिर्विरथः खड्गमादाय परवीरहा ।। जगामाभिमुखस्तूर्णं सेनापतिमरिन्दम

namucirvirathaḥ khaḍgamādāya paravīrahā || jagāmābhimukhastūrṇaṃ senāpatimarindama

वेगेनापततस्तस्य चक्रमादाय भास्वरम् ।। विवृत्ताक्षन्तु चिच्छेद तस्य मूर्धानमञ्जसा

vegenāpatatastasya cakramādāya bhāsvaram || vivṛttākṣantu ciccheda tasya mūrdhānamañjasā

भूमन्युः कामपालश्च चक्रतुर्युद्धमुत्तमम ।। यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबली

bhūmanyuḥ kāmapālaśca cakraturyuddhamuttamama || yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalī

तावुभौ कुञ्जरारूढौ परस्पग्वधैषिणौ ।। तोमरैश्चक्रतुर्युद्धं सूर्यांशुसदृशप्रभैः

tāvubhau kuñjarārūḍhau paraspagvadhaiṣiṇau || tomaraiścakraturyuddhaṃ sūryāṃśusadṛśaprabhaiḥ

युध्यतामेव तेषां तु भूमन्युर्वरवारणः ।। पार्श्वे जघान दन्ताभ्यां कामपालस्य वारणम्

yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhūmanyurvaravāraṇaḥ || pārśve jaghāna dantābhyāṃ kāmapālasya vāraṇam

1.261.50

सहितस्तेन नागेन कृत्वा रावं भयानकम्

sahitastena nāgena kṛtvā rāvaṃ bhayānakam

आसीत्पराङ्मुखो युद्धे वर्त्तमानः स्वकं बलम् ।। कामपालं रणे जित्वा भूमन्युर्भीमविक्रमः

āsītparāṅmukho yuddhe varttamānaḥ svakaṃ balam || kāmapālaṃ raṇe jitvā bhūmanyurbhīmavikramaḥ

गन्धर्वसेनां सहसा जघान निशितैः शरैः ।। किरातराजो दमनश्चन्द्रापीडश्च संगतौ

gandharvasenāṃ sahasā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ || kirātarājo damanaścandrāpīḍaśca saṃgatau

चक्रतुस्तुमुलं युद्धं समरे रथधूर्गतो ।। चन्द्रापीडशरव्रातनिहतौ पार्ष्णिसारथी

cakratustumulaṃ yuddhaṃ samare rathadhūrgato || candrāpīḍaśaravrātanihatau pārṣṇisārathī

किरातराजस्तुरगाणां स्वयं रश्मिग्रहोऽभवत् ।। विव्याध स शरव्रातैश्चन्द्रापीडं रणे तदा

kirātarājasturagāṇāṃ svayaṃ raśmigraho'bhavat || vivyādha sa śaravrātaiścandrāpīḍaṃ raṇe tadā

चन्द्रापीडशरव्रातैः कृतापीडो रणाजिरे ।। जघान तुरगास्तस्य दमनस्य महीपतेः

candrāpīḍaśaravrātaiḥ kṛtāpīḍo raṇājire || jaghāna turagāstasya damanasya mahīpateḥ

शक्त्या वेगाच्च विव्याध तदा तं भीमविक्रमम् ।। शक्त्या विभिन्नहृदयः पपात वसुधातले

śaktyā vegācca vivyādha tadā taṃ bhīmavikramam || śaktyā vibhinnahṛdayaḥ papāta vasudhātale

जघान भारतं सैन्यं चन्द्रापीडोऽपि सायकैः ।। आरोप्य स्वरथे वीरं मधुमान्दमनं तथा

jaghāna bhārataṃ sainyaṃ candrāpīḍo'pi sāyakaiḥ || āropya svarathe vīraṃ madhumāndamanaṃ tathā

चकार विरुजं शीघ्रमव्रणं च महौषधैः ।। युयुधे च निकुम्भेन मत्स्यराट् सरथस्तथा

cakāra virujaṃ śīghramavraṇaṃ ca mahauṣadhaiḥ || yuyudhe ca nikumbhena matsyarāṭ sarathastathā

रथस्थितौ महावीरौ वरचापमहाकरौ ।। अन्योऽन्यं शरवर्षेण छादयेतां घनाविव

rathasthitau mahāvīrau varacāpamahākarau || anyo'nyaṃ śaravarṣeṇa chādayetāṃ ghanāviva

1.261.60

सुरथस्तु निकुम्भस्य शरेण नतपर्वणा ।। चापमृष्टौ प्रचिच्छेद भुजदंडं तथाहवे

surathastu nikumbhasya śareṇa nataparvaṇā || cāpamṛṣṭau praciccheda bhujadaṃḍaṃ tathāhave

निकुम्भोऽपि प्रचिच्छेद सुरथस्य तु कार्मुकम् ।। तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा वीरौ परस्परम्

nikumbho'pi praciccheda surathasya tu kārmukam || tāvanye dhanuṣī sajye kṛtvā vīrau parasparam

छादयेतां तथान्योऽन्यं वीरौ सायकवृष्टिभिः ।। अन्योऽन्यस्य हयान्हत्वा चिच्छेद धनुषी ततः

chādayetāṃ tathānyo'nyaṃ vīrau sāyakavṛṣṭibhiḥ || anyo'nyasya hayānhatvā ciccheda dhanuṣī tataḥ

हयान्रथाभ्यां कालस्य निर्जित्यावशमोजसा ।। धनुषो मध्यभागे तु अन्योऽन्यस्य न्यकृन्तताम्

hayānrathābhyāṃ kālasya nirjityāvaśamojasā || dhanuṣo madhyabhāge tu anyo'nyasya nyakṛntatām

विरथावसियुद्धाय चक्रतुर्यत्नमुत्तमम् ।। आदाय विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भास्वरम्

virathāvasiyuddhāya cakraturyatnamuttamam || ādāya vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhāsvaram

आदधाते खङ्गवरावन्योऽन्यवधकांक्षिणौ ।। खड्गमाकाशसदृशमन्योऽन्यं प्रविजघ्नतुः

ādadhāte khaṅgavarāvanyo'nyavadhakāṃkṣiṇau || khaḍgamākāśasadṛśamanyo'nyaṃ pravijaghnatuḥ

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च ।। कैशिकानि तु मार्गाणि दर्शयामासतुस्तदा

maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca || kaiśikāni tu mārgāṇi darśayāmāsatustadā

भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विसृतं सृतम् ।। संपातसमुदीर्णं च खड्गवर्मविदारणम

bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ visṛtaṃ sṛtam || saṃpātasamudīrṇaṃ ca khaḍgavarmavidāraṇama

ईक्षितृप्रीतिजननं युद्धमासीत्तयोस्तदा ।। कृत्वा तौ सुचिरं युद्धं परस्पररणे हतौ

īkṣitṛprītijananaṃ yuddhamāsīttayostadā || kṛtvā tau suciraṃ yuddhaṃ paraspararaṇe hatau

जग्मतुर्वसुधां वेगाच्छक्रचापसमावुभौ ।। ततः स्वरथमारोप्य सुरथो रथिवर्धनः

jagmaturvasudhāṃ vegācchakracāpasamāvubhau || tataḥ svarathamāropya suratho rathivardhanaḥ

1.261.70

तस्माद्देशादपोवाह्य सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।। निकुम्भे चाथ समरे सुरथेन तदा रुषा

tasmāddeśādapovāhya sarvasainyasya paśyataḥ || nikumbhe cātha samare surathena tadā ruṣā

गोवासनेन साल्वेन त्वरमाणः समागतः ।। बाणजालेन समरे चक्रुर्युद्धं सुभैरवम्

govāsanena sālvena tvaramāṇaḥ samāgataḥ || bāṇajālena samare cakruryuddhaṃ subhairavam

तावुभौ रथगौ वीरौ रेजतुर्दिव्यधन्विनौ ।। ततक्षतुः शरव्रातैस्तदान्योऽन्यं तथान्वितौ

tāvubhau rathagau vīrau rejaturdivyadhanvinau || tatakṣatuḥ śaravrātaistadānyo'nyaṃ tathānvitau

अन्योन्यस्य हयान्हत्वा छित्त्वा च धनुषी तथा।। विरथौ चक्रतुर्युद्धं गदाभिरितरेतरम्

anyonyasya hayānhatvā chittvā ca dhanuṣī tathā|| virathau cakraturyuddhaṃ gadābhiritaretaram

विचेरतुस्तौ संग्रामे गदाहस्तौ मदोद्धतौ ।। वासितार्थे वने मत्तौ कुञ्जराविव यूथपौ

viceratustau saṃgrāme gadāhastau madoddhatau || vāsitārthe vane mattau kuñjarāviva yūthapau

सुचिरं तौ तदा युद्धं कृत्वा व्यायामकर्षितौ ।। प्रहारवरसंतप्तौ जग्मतुर्वसुधातलम्

suciraṃ tau tadā yuddhaṃ kṛtvā vyāyāmakarṣitau || prahāravarasaṃtaptau jagmaturvasudhātalam

विह्वलौ रथयोः कृत्वा नीतौ तौ स्वस्वसैनिकैः ।। विरुजौ च कृतौ भूयो रणशीर्षमुपागतौ

vihvalau rathayoḥ kṛtvā nītau tau svasvasainikaiḥ || virujau ca kṛtau bhūyo raṇaśīrṣamupāgatau

प्रभद्रकश्च संग्रामं चकाराजगरेण ह ।। ईक्षितृप्रीतिजननशरसंछादिताम्बरम

prabhadrakaśca saṃgrāmaṃ cakārājagareṇa ha || īkṣitṛprītijananaśarasaṃchāditāmbarama

सुमुखे वर्त्तमानस्य तदा गजाप्रभद्रकः ।। चिच्छेदाजगरस्याजौ शिरो ज्वलितकुण्डलम्

sumukhe varttamānasya tadā gajāprabhadrakaḥ || cicchedājagarasyājau śiro jvalitakuṇḍalam

महोदयः कुणिदेशो हरिकेशस्य संयुगे ।। गजेन पोथयामास सुरथं सरथसारथिम्

mahodayaḥ kuṇideśo harikeśasya saṃyuge || gajena pothayāmāsa surathaṃ sarathasārathim

1.261.80

हताश्वरथमुत्सृज्य गदया सुदृढं रणे ।। हरिकेशं महाबाहुं चकार गतजीवितम्

hatāśvarathamutsṛjya gadayā sudṛḍhaṃ raṇe || harikeśaṃ mahābāhuṃ cakāra gatajīvitam

त्रैगर्तो वसुधानश्च सूर्यरश्मिश्च संगतौ ।। चक्रतुस्तुमुलं युद्धं बलि शक्राविवापरौ

traigarto vasudhānaśca sūryaraśmiśca saṃgatau || cakratustumulaṃ yuddhaṃ bali śakrāvivāparau

कृत्वा तौ सुचिरं युद्धं परस्परसमाहतौ ।। विचेतसौ रथोपस्थे निषेदतुररिन्दमौ

kṛtvā tau suciraṃ yuddhaṃ parasparasamāhatau || vicetasau rathopasthe niṣedaturarindamau

विसंज्ञौ तु तदा नीतौ सारथिभ्यां रणाजिरात् ।। गन्धर्वः कुमुदापीडः कुलूताधिपतिर्जयः

visaṃjñau tu tadā nītau sārathibhyāṃ raṇājirāt || gandharvaḥ kumudāpīḍaḥ kulūtādhipatirjayaḥ

चक्रतुस्तुमुलं युद्धं देवासुरसमं तदा ।। अन्योऽन्यस्य हयान्हत्वा छित्त्वा च धनुषी दृढे

cakratustumulaṃ yuddhaṃ devāsurasamaṃ tadā || anyo'nyasya hayānhatvā chittvā ca dhanuṣī dṛḍhe

खड्गयुद्धं चिरं कृत्वा छिन्नखड्गौ परस्परम् ।। नियुद्धं चक्रतुर्वीरौ बाहुद्रविणशालिनौ

khaḍgayuddhaṃ ciraṃ kṛtvā chinnakhaḍgau parasparam || niyuddhaṃ cakraturvīrau bāhudraviṇaśālinau

नियुद्धस्यावसाने तु कुलूताधिपतिं जयम् ।। गन्धर्वः कुमुदापीडो निष्पिपेष महीतले

niyuddhasyāvasāne tu kulūtādhipatiṃ jayam || gandharvaḥ kumudāpīḍo niṣpipeṣa mahītale

ततः खड्गं रयाद्गृह्य शिरश्छेत्तुं समुद्यतः ।। नृशंसं तं समालोच्य सेनापतिमरिन्दम

tataḥ khaḍgaṃ rayādgṛhya śiraśchettuṃ samudyataḥ || nṛśaṃsaṃ taṃ samālocya senāpatimarindama

विजयस्तस्य मूर्धानं पातयामास भूतले ।। दाशेरकस्तथा राजा यश्च गोवाशनोशनः

vijayastasya mūrdhānaṃ pātayāmāsa bhūtale || dāśerakastathā rājā yaśca govāśanośanaḥ

एकलव्यस्य संग्रामं तैरासीत्सुमहात्मनः ।। तस्यैकलव्यस्तुरगाञ्जघानाथ शिलीमुखैः

ekalavyasya saṃgrāmaṃ tairāsītsumahātmanaḥ || tasyaikalavyasturagāñjaghānātha śilīmukhaiḥ

1.261.90

गदया घातयामास स च तस्य तुरङ्गमान् ।। तयोर्विरथयोर्भृत्यैरुपनीतौ तुरङ्गमौ

gadayā ghātayāmāsa sa ca tasya turaṅgamān || tayorvirathayorbhṛtyairupanītau turaṅgamau

पृष्ठतश्च तथा रूढौ वरप्रासधरावुभौ ।। प्रासविभ्रामणोत्क्षेपपरिवर्त्तविवर्त्तनौ

pṛṣṭhataśca tathā rūḍhau varaprāsadharāvubhau || prāsavibhrāmaṇotkṣepaparivarttavivarttanau

चक्रतुस्तुमुलं युद्धं चित्रं लघु च सुष्ठु च ।। मण्डलानि विचित्राणि तयोश्चक्रुस्तुरङ्गमाः

cakratustumulaṃ yuddhaṃ citraṃ laghu ca suṣṭhu ca || maṇḍalāni vicitrāṇi tayoścakrusturaṅgamāḥ

ईक्षितृप्रीतिजननं चिरं कृत्वा ततो रणम् ।। अन्योन्यवेगाभिहतौ पेततुस्स तुरङ्गमौ

īkṣitṛprītijananaṃ ciraṃ kṛtvā tato raṇam || anyonyavegābhihatau petatussa turaṅgamau

भृत्यैश्च रथमारोप्य समरादपवाहितौ ।। कुमारः श्रेणिमाञ्छूरो बलबन्धुः सुयोधनः

bhṛtyaiśca rathamāropya samarādapavāhitau || kumāraḥ śreṇimāñchūro balabandhuḥ suyodhanaḥ

गन्धर्वैः पञ्चभिः पञ्च पर्वतीयाः समागताः ।। बलाका बलकाभ्यां तु गदिना मालिना तथा

gandharvaiḥ pañcabhiḥ pañca parvatīyāḥ samāgatāḥ || balākā balakābhyāṃ tu gadinā mālinā tathā

कुमुदेन च वीरेण समरेष्वनिवर्त्तिना ।। चतुर्भिः सायकैस्तीक्ष्णैः कुमारो बलदर्पितः

kumudena ca vīreṇa samareṣvanivarttinā || caturbhiḥ sāyakaistīkṣṇaiḥ kumāro baladarpitaḥ

हयाँश्चकार निर्जीवान्बलाकस्य महात्मनः ।। हताश्वरथमुत्सृज्य बलाकाभ्रातुरञ्जसा

hayām̐ścakāra nirjīvānbalākasya mahātmanaḥ || hatāśvarathamutsṛjya balākābhrāturañjasā

आरुरोह रथं श्रीमद्बलाकस्य सुसंयुतम् ।। तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ समरप्रियौ

āruroha rathaṃ śrīmadbalākasya susaṃyutam || tāvekarathamārūḍhau bhrātarau samarapriyau

छादयामास विशिखैः कुमारो बलदर्पितः ।। बलकस्तु कुमारस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम्

chādayāmāsa viśikhaiḥ kumāro baladarpitaḥ || balakastu kumārasya madhye ciccheda kārmukam

1.261.100

स च्छिन्नधन्वा वेगेन गदामादाय वेगवान्।। तामादाय जघानाथ बलाकं समरप्रियम्

sa cchinnadhanvā vegena gadāmādāya vegavān|| tāmādāya jaghānātha balākaṃ samarapriyam

101

बलाकं निहतं दृष्ट्वा रोषादश्रु निवर्तयन् ।। कुमारं प्रति चिक्षेप बलकश्चैव तोमरम्

balākaṃ nihataṃ dṛṣṭvā roṣādaśru nivartayan || kumāraṃ prati cikṣepa balakaścaiva tomaram

102

तोमरेण च निर्भिन्नो रथोपस्थ उपाविशत् ।। तं विसंज्ञमथोवाह सारथिर्हययानवित्

tomareṇa ca nirbhinno rathopastha upāviśat || taṃ visaṃjñamathovāha sārathirhayayānavit

103

श्रोणिमानथ संक्रुद्धो बलकस्य तदा रणे ।। क्षुरपर्यन्तधारेण चक्रेणापहरच्छिरः !

śroṇimānatha saṃkruddho balakasya tadā raṇe || kṣuraparyantadhāreṇa cakreṇāpaharacchiraḥ !

104

निपातितोऽथ तत्रैव शरेण गदया गदी ।। तं निहत्य तदा शूरो मौलिनः सारथिं रणे

nipātito'tha tatraiva śareṇa gadayā gadī || taṃ nihatya tadā śūro maulinaḥ sārathiṃ raṇe

105

गदया पोथयामास मेरुगौरवया तदा ।। कुमुदस्य जघानाथ गदया स तुरङ्गमान्

gadayā pothayāmāsa merugauravayā tadā || kumudasya jaghānātha gadayā sa turaṅgamān

106

हताश्वं रथमुत्सृज्य कुमुदो गदिनो रथम् ।। आरुरोह तदा शीघ्रं खड्गबाणधनुर्धरः

hatāśvaṃ rathamutsṛjya kumudo gadino ratham || āruroha tadā śīghraṃ khaḍgabāṇadhanurdharaḥ

107

रथारूढस्य तस्याथ बलकश्च महारथः ।। जघान चतुरो वाहांश्चतुर्भिस्सायकैस्तदा

rathārūḍhasya tasyātha balakaśca mahārathaḥ || jaghāna caturo vāhāṃścaturbhissāyakaistadā

108

जहार पञ्चमेनाथ शिरस्तस्य सकुण्डलम् ।। सारथिं तु रथात्तस्मान्मौलिनो रथमुत्तमम्

jahāra pañcamenātha śirastasya sakuṇḍalam || sārathiṃ tu rathāttasmānmaulino rathamuttamam

109

हतसारथिनं पूर्वमारुरोह महारणे ।। मौली युद्धाय तस्थौ च महाबलपराक्रमः

hatasārathinaṃ pūrvamāruroha mahāraṇe || maulī yuddhāya tasthau ca mahābalaparākramaḥ

1.261.110

आरुह्य सरथं दिव्यं किङ्किणीजालनादितम् ।। ततः स मौलिनाक्रान्तः सुयोधनरथो रणे

āruhya sarathaṃ divyaṃ kiṅkiṇījālanāditam || tataḥ sa maulinākrāntaḥ suyodhanaratho raṇe

111

अवाकिरदमेयात्मा शरैस्सन्नतपर्वभिः ।। सुयोधनोऽपि विक्रम्य मौलिनं मौलिभूषितम्

avākiradameyātmā śaraissannataparvabhiḥ || suyodhano'pi vikramya maulinaṃ maulibhūṣitam

112

जहार सशिरस्त्राणं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।। मद्रराजोंशुमान्नाम चतुर्भिः सायकोत्तमैः

jahāra saśirastrāṇaṃ śiro jvalitakuṇḍalam || madrarājoṃśumānnāma caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

113

भीमनादमहानादवसुमेषरुजाकरैः ।। चत्वारस्ते महाराज मद्रराजस्य सायकैः

bhīmanādamahānādavasumeṣarujākaraiḥ || catvāraste mahārāja madrarājasya sāyakaiḥ

114

निजघ्नुश्चतुरो वाहान्सारथिं च तथा रणे ।। अंशुमान्रथमुत्सृज्य गदामादाय वीर्यवान्

nijaghnuścaturo vāhānsārathiṃ ca tathā raṇe || aṃśumānrathamutsṛjya gadāmādāya vīryavān

115

जघान चतुरो वाहान्भीमनादस्य संयुगे ।। सारथिं पोथयामास महानादरथांस्तथा

jaghāna caturo vāhānbhīmanādasya saṃyuge || sārathiṃ pothayāmāsa mahānādarathāṃstathā

116

गताश्वं रथमुत्सृज्य गदावेगेन यादव ।। महोदयस्य तं नागं पोथयामास वीर्यवान्

gatāśvaṃ rathamutsṛjya gadāvegena yādava || mahodayasya taṃ nāgaṃ pothayāmāsa vīryavān

117

सारथिर्भीमनादस्य महानादरथं ययौ ।। भीमनादं च गदया निजघानाथ मद्रराट्

sārathirbhīmanādasya mahānādarathaṃ yayau || bhīmanādaṃ ca gadayā nijaghānātha madrarāṭ

118

स मद्रराजो गदया समरे ताडितो भृशम् ।। जगाम त्रिदिवं राजँस्त्यक्त्वा देहं रणप्रियः

sa madrarājo gadayā samare tāḍito bhṛśam || jagāma tridivaṃ rājam̐styaktvā dehaṃ raṇapriyaḥ

119

महानादोऽपि समरे सायकैर्लोमवाहिभिः ।। बिभेद मद्रराजानं शतशोथ सहस्रशः

mahānādo'pi samare sāyakairlomavāhibhiḥ || bibheda madrarājānaṃ śataśotha sahasraśaḥ

1.261.120

स बाध्यमानो नाराचैर्महानादभुजच्युतैः ।। आरुरोह रथं शीघ्रं वसुषेणस्य सत्वरः

sa bādhyamāno nārācairmahānādabhujacyutaiḥ || āruroha rathaṃ śīghraṃ vasuṣeṇasya satvaraḥ

121

रथमारुह्य वेगेन गदया भीमवेगया ।। चकार युद्धे निर्जीवं वसुषेणं समरप्रियम्

rathamāruhya vegena gadayā bhīmavegayā || cakāra yuddhe nirjīvaṃ vasuṣeṇaṃ samarapriyam

122

अवरुह्य रथात्तस्माद्गदया भीमवेगया ।। गजाकरस्य तुरगान्सारथिं चाहनद्भृशम्

avaruhya rathāttasmādgadayā bhīmavegayā || gajākarasya turagānsārathiṃ cāhanadbhṛśam

123

हतेषु तेषु राजेन्द्र तदा वीरो गजाकरः ।। रथं तं तु समारुह्य भूय एव तदंशुमान्

hateṣu teṣu rājendra tadā vīro gajākaraḥ || rathaṃ taṃ tu samāruhya bhūya eva tadaṃśumān

124

चकार युद्धे निर्जीवं गान्धर्वं तं गजाकरम् ।। उत्प्लुत्य तुरगात्तस्मान्महानादरथं गतः

cakāra yuddhe nirjīvaṃ gāndharvaṃ taṃ gajākaram || utplutya turagāttasmānmahānādarathaṃ gataḥ

125

गदया पोथयामास महानादं तदा रणे ।। रोषदीर्घांकुशं कृत्वा कुञ्जरं भरताज्ञया

gadayā pothayāmāsa mahānādaṃ tadā raṇe || roṣadīrghāṃkuśaṃ kṛtvā kuñjaraṃ bharatājñayā

126

आरुह्य निजघानाथ गन्धर्वाञ्शतशो रणे ।। दार्वः श्रुतञ्जयः श्रीमानाभिसारः कृतञ्जयः

āruhya nijaghānātha gandharvāñśataśo raṇe || dārvaḥ śrutañjayaḥ śrīmānābhisāraḥ kṛtañjayaḥ

127

युद्धं तौ चक्रतुर्वीरौ सहितौ चन्द्रवर्मणा ।। चन्द्रवर्मा महातेजाः श्रुतञ्जयरथाद्ध्वजम्

yuddhaṃ tau cakraturvīrau sahitau candravarmaṇā || candravarmā mahātejāḥ śrutañjayarathāddhvajam

128

शरेण पातयामास वटवृक्षमिवोच्छ्रितम् ।। श्रुतञ्जयोपि संकुद्धश्चन्द्रवर्मकरस्थितम्

śareṇa pātayāmāsa vaṭavṛkṣamivocchritam || śrutañjayopi saṃkuddhaścandravarmakarasthitam

129

द्विधा चकार तीक्ष्णेन सायकेन महद्धनुः ।। तं छिन्नधनुषं वीरं शरैः सन्नतपर्वभिः

dvidhā cakāra tīkṣṇena sāyakena mahaddhanuḥ || taṃ chinnadhanuṣaṃ vīraṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

1.261.130

छादयामास समरे पार्वतीयः कृतञ्जयः ।। चन्द्रवर्मा समादाय ततः शक्तिं सुदारुणाम्

chādayāmāsa samare pārvatīyaḥ kṛtañjayaḥ || candravarmā samādāya tataḥ śaktiṃ sudāruṇām

131

बिभेद समरे राजन्राजानं तं कृतञ्जयम् ।। सविभिन्नस्तया शक्त्या रथोपस्थ उपाविशत्

bibheda samare rājanrājānaṃ taṃ kṛtañjayam || savibhinnastayā śaktyā rathopastha upāviśat

132

तं विसंज्ञमपोवाह संग्रामादथ सारथिः ।। कृतञ्जयं महाराज रणे दृष्ट्वा विचेतसम्

taṃ visaṃjñamapovāha saṃgrāmādatha sārathiḥ || kṛtañjayaṃ mahārāja raṇe dṛṣṭvā vicetasam

133

सकुण्डलं समुकुटं चारुचन्द्रसमप्रभम् ।। शिरश्चिच्छेद तीक्ष्णेन सायकेन महात्मना

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ cārucandrasamaprabham || śiraściccheda tīkṣṇena sāyakena mahātmanā

134

समरे यतमानस्य सुभृशं चन्द्रवर्मणा ।। काश्मीरकः सुबाहुश्च गन्धर्वेण सुबाहुना

samare yatamānasya subhṛśaṃ candravarmaṇā || kāśmīrakaḥ subāhuśca gandharveṇa subāhunā

135

चकार तुमुलं युद्धं भीरूणां भयवर्द्धनम् ।। उभौ तौ तरुणौ वीरावुभौ समरदुर्मदौ

cakāra tumulaṃ yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavarddhanam || ubhau tau taruṇau vīrāvubhau samaradurmadau

136

दर्शनीयावुभौ वीरावुभौ बाणधनुर्धरौ ।। तावुभौ सदृशौ वीर्ये शम्बरामरराजयोः

darśanīyāvubhau vīrāvubhau bāṇadhanurdharau || tāvubhau sadṛśau vīrye śambarāmararājayoḥ

137

उभौ प्रकारैश्चलितौ तथोभौ दृढविक्रमौ ।। चिच्छिदुस्ते तथान्योन्यं ध्वजच्छत्रे नराधिप

ubhau prakāraiścalitau tathobhau dṛḍhavikramau || cicchiduste tathānyonyaṃ dhvajacchatre narādhipa

138

अन्योन्यस्य हयान्हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी ।। अन्योन्यं धनुषी छित्त्वा सुदृढे समरप्रिये

anyonyasya hayānhatvā tathobhau pārṣṇisārathī || anyonyaṃ dhanuṣī chittvā sudṛḍhe samarapriye

139

कृते प्रतिकृतं चैव कुर्वाणौ भीमविक्रमौ ।। विरथावसियुद्धाय चक्रतुर्यत्नमुत्तमम्

kṛte pratikṛtaṃ caiva kurvāṇau bhīmavikramau || virathāvasiyuddhāya cakraturyatnamuttamam

1.261.140

असियुद्धं चिरं कृत्वा खड्गमाविध्य सत्वरः ।। पातयामास मूर्धानं गन्धर्वस्य नराधिप

asiyuddhaṃ ciraṃ kṛtvā khaḍgamāvidhya satvaraḥ || pātayāmāsa mūrdhānaṃ gandharvasya narādhipa

141

आरुरोह रथं चान्यं सुशीघ्रं भरताज्ञया ।। तत्रारूढस्स गन्धर्वाञ्जघान शतशो रणे

āruroha rathaṃ cānyaṃ suśīghraṃ bharatājñayā || tatrārūḍhassa gandharvāñjaghāna śataśo raṇe

142

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धः शैलूषः स सहायवान् ।। चकार युधि निर्जीवान्नरनागतुरङ्गमान्

etasminnantare kruddhaḥ śailūṣaḥ sa sahāyavān || cakāra yudhi nirjīvānnaranāgaturaṅgamān

143

बभूव भारती सेना शैलूषेणोपमर्दिता ।। निदाघे पुष्पशबलद्विरदेनेव पद्मिनी

babhūva bhāratī senā śailūṣeṇopamarditā || nidāghe puṣpaśabaladviradeneva padminī

144

एतस्मिन्भारते सैन्ये कश्चिदासीन्महारथः ।। प्रत्युद्ययौ यः समरे शैलूषं रणकर्कशम्

etasminbhārate sainye kaścidāsīnmahārathaḥ || pratyudyayau yaḥ samare śailūṣaṃ raṇakarkaśam

145

शैलूषशरसम्पातरुद्धगोमण्डले रवौ ।। न प्राज्ञायत राजेन्द्र तदा किञ्चिद्रणाजिरे

śailūṣaśarasampātaruddhagomaṇḍale ravau || na prājñāyata rājendra tadā kiñcidraṇājire

146

अश्रूयत महाच्छब्दस्तालानां पततामिव ।। नरनागाश्वकायेभ्यो विसस्रुः शोणितापगाः

aśrūyata mahācchabdastālānāṃ patatāmiva || naranāgāśvakāyebhyo visasruḥ śoṇitāpagāḥ

147

एवं तु भारतं सैन्यं काल्यमानमितस्ततः ।। शैलूषेण महाराज भरतं शरणं ययौ

evaṃ tu bhārataṃ sainyaṃ kālyamānamitastataḥ || śailūṣeṇa mahārāja bharataṃ śaraṇaṃ yayau

148

भरतोऽपि महातेजा दृष्ट्वा शैलूषमागतम ।। प्रत्युद्ययौ रथेनाजौ किङ्किणीजालमालिना

bharato'pi mahātejā dṛṣṭvā śailūṣamāgatama || pratyudyayau rathenājau kiṅkiṇījālamālinā

149

ततस्तौ चक्रतुर्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।। त्रैलोक्यविजयासक्तौ यथोभौ बलिवासवौ

tatastau cakraturyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam || trailokyavijayāsaktau yathobhau balivāsavau

1.261.150

गन्धर्वराट् ततः क्रुद्धः सिंहवद्विनदन्मुहुः ।। भरतस्य रथं तूर्णं शरवर्षैरवाकिरत्

gandharvarāṭ tataḥ kruddhaḥ siṃhavadvinadanmuhuḥ || bharatasya rathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣairavākirat

151

क्रमेण सरथस्तस्य सहयः सह सारथिः ।। शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशितः

krameṇa sarathastasya sahayaḥ saha sārathiḥ || śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśitaḥ

152

युधाजित्खल्वसम्भ्रान्तो धैर्यमासाद्य वीर्यवान् ।। चोदयामास तानश्वान्विभुग्नान्रिपुसायकैः

yudhājitkhalvasambhrānto dhairyamāsādya vīryavān || codayāmāsa tānaśvānvibhugnānripusāyakaiḥ

153

भरतोऽथ धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् ।। शैलूषस्य द्विधा चक्रे क्षुरप्रेण महद्धनुः

bharato'tha dhanurgṛhya divyaṃ jaladaniḥsvanam || śailūṣasya dvidhā cakre kṣurapreṇa mahaddhanuḥ

154

गन्धर्वश्छिन्नधन्वा स पुनरन्यन्महद्धनुः ।। निमेषान्तरमात्रेण सज्जं चक्रे महाबलः

gandharvaśchinnadhanvā sa punaranyanmahaddhanuḥ || nimeṣāntaramātreṇa sajjaṃ cakre mahābalaḥ

155

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां चिक्षेप च ततः शरान् ।। अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद भरतो धनुः

vicakarṣa tato dorbhyāṃ cikṣepa ca tataḥ śarān || athāsya tadapi kruddhaściccheda bharato dhanuḥ

156

तस्य तत्पूजयामास लाघवं त्रिदशाधिपः ।। शैलूषोऽपि ततः क्रुद्धः प्रगृऽह्यान्यन्महद्धनुः

tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ tridaśādhipaḥ || śailūṣo'pi tataḥ kruddhaḥ pragṛ'hyānyanmahaddhanuḥ

157

मुमोच समरे बाणान्भरतस्य रथं प्रति ।। युधाजिन्मातुलस्तस्य सह यानेन लाघवम्

mumoca samare bāṇānbharatasya rathaṃ prati || yudhājinmātulastasya saha yānena lāghavam

158

दर्शयामास समरे मोघान्कुर्वञ्शरव्रजान् ।। तुरगाश्चोद्यमानास्ते मण्डलानीव बभ्रमुः

darśayāmāsa samare moghānkurvañśaravrajān || turagāścodyamānāste maṇḍalānīva babhramuḥ

159

यथायथा शरव्राता मोघा यान्ति महीतलम् ।। भरतोऽपि महातेजा मण्डलीकृतकार्मुकः

yathāyathā śaravrātā moghā yānti mahītalam || bharato'pi mahātejā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ

1.261.160

वीरकेतुं शरव्रातैर्विव्याध रणमूर्धनि ।। ताडितं सारथिं दृष्ट्वा वीरकेतुं तथा सुतम्

vīraketuṃ śaravrātairvivyādha raṇamūrdhani || tāḍitaṃ sārathiṃ dṛṣṭvā vīraketuṃ tathā sutam

161

गन्धर्वस्ताडयामास सायकैस्तु युधाजितम् ।। युधाजिति महाबाहौ समरे भृशविक्षते

gandharvastāḍayāmāsa sāyakaistu yudhājitam || yudhājiti mahābāhau samare bhṛśavikṣate

162

चिच्छेद च्छत्रं बाणेन शैलूषस्य तु राघवः ।। द्वितीयेन तु बाणेन लसन्तं ध्वजमुच्छ्रितम्

ciccheda cchatraṃ bāṇena śailūṣasya tu rāghavaḥ || dvitīyena tu bāṇena lasantaṃ dhvajamucchritam

163

तृतीयेन धनुर्मुष्टौ तथा जलदनिःस्वनम् ।। स च्छिन्नधन्वा वेगेन शक्तिमादाय सत्वरः

tṛtīyena dhanurmuṣṭau tathā jaladaniḥsvanam || sa cchinnadhanvā vegena śaktimādāya satvaraḥ

164

विव्याध भरतं वीरं भुजे वामे नराधिप ।। प्रहारवरभिन्नस्य भरतस्य महात्मनः

vivyādha bharataṃ vīraṃ bhuje vāme narādhipa || prahāravarabhinnasya bharatasya mahātmanaḥ

165

करात्पपात वेगेन चापश्चापधरस्य च ।। अवान्यद्धनुरादाय भरतो रघुनन्दनः

karātpapāta vegena cāpaścāpadharasya ca || avānyaddhanurādāya bharato raghunandanaḥ

166

शरैरनेकसाहस्रैर्गंधर्वं तमवाकिरत् ।। पातयामास च तथा कवचं रत्नभूषितम्

śarairanekasāhasrairgaṃdharvaṃ tamavākirat || pātayāmāsa ca tathā kavacaṃ ratnabhūṣitam

167

आपदं परमां प्राप्तः शैलूषोप्यथ सत्वरः।। आग्नेयमस्त्रं चिक्षेप भरतं प्रति वीर्यवान्

āpadaṃ paramāṃ prāptaḥ śailūṣopyatha satvaraḥ|| āgneyamastraṃ cikṣepa bharataṃ prati vīryavān

168

वारुणेन तदस्त्रं तु शमयामास राघवः ।। वायव्यमस्त्रं शैलूषस्तदा चिक्षेप पार्थिव

vāruṇena tadastraṃ tu śamayāmāsa rāghavaḥ || vāyavyamastraṃ śailūṣastadā cikṣepa pārthiva

169

शैलास्त्रेणाथ भरतः शमयामास तत्पुनः ।। शैलास्त्रमथ चिक्षेप गन्धर्वनृपतिस्तथा

śailāstreṇātha bharataḥ śamayāmāsa tatpunaḥ || śailāstramatha cikṣepa gandharvanṛpatistathā

1.261.170

वज्रेणास्त्रेण तत्क्रुद्धः शमयामास राघवः ।। उत्ससर्ज ततो राजा ब्रह्मास्त्रं प्राणसंशये

vajreṇāstreṇa tatkruddhaḥ śamayāmāsa rāghavaḥ || utsasarja tato rājā brahmāstraṃ prāṇasaṃśaye

171

काकुत्स्थः शमयामास ब्रह्मास्त्रेणैव तत्तदा ।। अस्त्रयुद्धे व्यतिक्रान्ते क्रोधादारक्तलोचनः

kākutsthaḥ śamayāmāsa brahmāstreṇaiva tattadā || astrayuddhe vyatikrānte krodhādāraktalocanaḥ

172

जघान चतुरो वाहान्भरतस्य स सायकैः ।। वीरकेतोश्च चिच्छेद शिरो ज्वलितकुण्डलम्

jaghāna caturo vāhānbharatasya sa sāyakaiḥ || vīraketośca ciccheda śiro jvalitakuṇḍalam

173

तस्य राज्ञश्च चिच्छेद मुकुटं रत्नभूषितम् ।। उवाच भरतश्रेष्ठः शैलूषं प्रहसंस्तदा

tasya rājñaśca ciccheda mukuṭaṃ ratnabhūṣitam || uvāca bharataśreṣṭhaḥ śailūṣaṃ prahasaṃstadā

174

कृतकर्मा रणश्रांतो गच्छाद्य स्वं निवेशनम् ।। तत्र गत्वा ततो यातः पर्वतं गन्धमादनम्

kṛtakarmā raṇaśrāṃto gacchādya svaṃ niveśanam || tatra gatvā tato yātaḥ parvataṃ gandhamādanam

175

अन्यथा श्वो न मे जीवन्गन्तासि रणमूर्धनि ।। अस्तं च सविता याति कृतकर्मा दिनक्षये

anyathā śvo na me jīvangantāsi raṇamūrdhani || astaṃ ca savitā yāti kṛtakarmā dinakṣaye

176

वयञ्च शिबिरायैव गमिष्यामो जनाधिप ।। एतावदुक्त्वा शैलूषं चोत्सृज्य भरतस्तदा ।। कृत्वावहारं प्रययौ शिबिरायैव यादव

vayañca śibirāyaiva gamiṣyāmo janādhipa || etāvaduktvā śailūṣaṃ cotsṛjya bharatastadā || kṛtvāvahāraṃ prayayau śibirāyaiva yādava

177

गन्धर्वराजोऽथ गृहं प्रविश्य निश्चित्य कार्यं मरणाय बुद्धिम् ।। कृत्वा रणायैव मनश्चकार रात्रिं तथोवाह गृहे नरेन्द्रः

gandharvarājo'tha gṛhaṃ praviśya niścitya kāryaṃ maraṇāya buddhim || kṛtvā raṇāyaiva manaścakāra rātriṃ tathovāha gṛhe narendraḥ

261

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०वज्रसंवादे द्वन्द्वयुद्धवर्णनं नामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mā0vajrasaṃvāde dvandvayuddhavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो रजन्यां व्युष्टायां मरणे कृतनिश्चयः ।। सन्नह्यत विना व्यूहं भरतं प्रत्युदैक्षत

mārkaṇḍeya uvāca || tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ maraṇe kṛtaniścayaḥ || sannahyata vinā vyūhaṃ bharataṃ pratyudaikṣata

भरतोऽपि महातेजाः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।। निर्गम्य नगरात्सर्वान्पार्थिवानिदमब्रवीत्

bharato'pi mahātejāḥ kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ || nirgamya nagarātsarvānpārthivānidamabravīt

गन्धर्वैर्भवतां युद्धं मम बुद्ध्या न रोचते ।। एक एव समर्थोऽहं युष्माकं तेजसा नृपाः

gandharvairbhavatāṃ yuddhaṃ mama buddhyā na rocate || eka eva samartho'haṃ yuṣmākaṃ tejasā nṛpāḥ

हन्तुं गन्धर्वसैन्यं तद्भवद्भिः परिपीडितम् ।। युध्यमाना भवन्तश्च रक्षितव्या मया रणे

hantuṃ gandharvasainyaṃ tadbhavadbhiḥ paripīḍitam || yudhyamānā bhavantaśca rakṣitavyā mayā raṇe

सकलत्राँस्ततो भूपानेताञ्शक्नोमि घातितुम्। भवतामार्जवं युद्धे गन्धर्वाः कूटयोधिनः

sakalatrām̐stato bhūpānetāñśaknomi ghātitum| bhavatāmārjavaṃ yuddhe gandharvāḥ kūṭayodhinaḥ

अद्य तान्सायकैः सर्वान्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः ।। घातयिष्यामि भूपालांस्तदनुज्ञातुमर्हथ

adya tānsāyakaiḥ sarvāndivyāstrapratimantritaiḥ || ghātayiṣyāmi bhūpālāṃstadanujñātumarhatha

भरतेनैवमुक्तास्तु राजानो वाक्यमब्रुवन् ।। त्वया कलत्रमस्माकं रक्ष्यं स्वामिन्प्रयत्नतः

bharatenaivamuktāstu rājāno vākyamabruvan || tvayā kalatramasmākaṃ rakṣyaṃ svāminprayatnataḥ

भवतो रक्षणं कार्यं समस्तैर्वसुधाधिपैः ।। पत्रच्छेदे फलच्छेदे वृक्षः शाखावकर्तने

bhavato rakṣaṇaṃ kāryaṃ samastairvasudhādhipaiḥ || patracchede phalacchede vṛkṣaḥ śākhāvakartane

भूयो वृद्धिमवाप्नोति मूलच्छेदे विनश्यति ।। ते वयं भवतां वीर्यं जानन्तोऽपि रघूद्वह

bhūyo vṛddhimavāpnoti mūlacchede vinaśyati || te vayaṃ bhavatāṃ vīryaṃ jānanto'pi raghūdvaha

1.262.10

नैकं संत्यक्तुमिच्छामो भवन्तं रणमूर्धनि ।। एकैकस्य तथास्माकं गन्धर्वाणां महद्बलम्

naikaṃ saṃtyaktumicchāmo bhavantaṃ raṇamūrdhani || ekaikasya tathāsmākaṃ gandharvāṇāṃ mahadbalam

वयं रणे हि पर्याप्ताः किं पुनस्तव पार्थिव ।। किन्तु भृत्येषु तिष्ठत्सु स्वामिनो गर्हितं रणम्

vayaṃ raṇe hi paryāptāḥ kiṃ punastava pārthiva || kintu bhṛtyeṣu tiṣṭhatsu svāmino garhitaṃ raṇam

ते वयं घातयिष्यामो गन्धर्वानद्य सत्वरम् ।। एवमुक्तो महातेजा भरतो नृपसत्तमैः

te vayaṃ ghātayiṣyāmo gandharvānadya satvaram || evamukto mahātejā bharato nṛpasattamaiḥ

वारयामास सान्त्वेन ततस्तु वसुधाधिपान् ।। शापिताः स्थ मम प्राणै राज्ञो रामस्य चाप्यथ

vārayāmāsa sāntvena tatastu vasudhādhipān || śāpitāḥ stha mama prāṇai rājño rāmasya cāpyatha

अद्यैव विनिवर्तध्वं संग्रामात्पृथिवीक्षितः ।। संयतैश्च महद्युद्धं पश्यद्भिर्मम पार्थिवैः

adyaiva vinivartadhvaṃ saṃgrāmātpṛthivīkṣitaḥ || saṃyataiśca mahadyuddhaṃ paśyadbhirmama pārthivaiḥ

इत्येवमुक्ताः कृच्छ्रेण रणं मुक्त्वा नराधिपाः ।। एकान्तस्थाः सुसन्नद्धा ददृशुस्तन्महद्रणम्

ityevamuktāḥ kṛcchreṇa raṇaṃ muktvā narādhipāḥ || ekāntasthāḥ susannaddhā dadṛśustanmahadraṇam

एकस्य च बहूनां च यमराष्ट्रविवर्धनम् ।। रथेन काञ्चनाङ्गेन किङ्किणीजालमालिना

ekasya ca bahūnāṃ ca yamarāṣṭravivardhanam || rathena kāñcanāṅgena kiṅkiṇījālamālinā

युधाजिता गृहीतेन सतोयाम्बुदचारिणा ।। चञ्चद्बहुपताकेन कोविदारध्वजेन च

yudhājitā gṛhītena satoyāmbudacāriṇā || cañcadbahupatākena kovidāradhvajena ca

आससाद रणे यक्षान्गन्धर्वान्रणकर्कशान्। शरैः सञ्छादयामास गभस्तिभिरिवांशुमान्

āsasāda raṇe yakṣāngandharvānraṇakarkaśān| śaraiḥ sañchādayāmāsa gabhastibhirivāṃśumān

एतस्मिन्नेव काले च सहसा गगनच्युता ।। उल्का पपात मध्येन भित्त्वा सूर्यस्य मण्डलम्

etasminneva kāle ca sahasā gaganacyutā || ulkā papāta madhyena bhittvā sūryasya maṇḍalam

1.262.20

आसीद्घोरो महीकम्पः शैलूषाङ्गविदारणः ।। आदित्यमण्डले राजन्कबन्धश्चाप्यदृश्यत

āsīdghoro mahīkampaḥ śailūṣāṅgavidāraṇaḥ || ādityamaṇḍale rājankabandhaścāpyadṛśyata

ववर्ष च तदा देवो गन्धर्वान्रक्तवृष्टिभिः ।। गन्धर्वाणां च दीप्तायां दिश्यवाशन्त पक्षिणः

vavarṣa ca tadā devo gandharvānraktavṛṣṭibhiḥ || gandharvāṇāṃ ca dīptāyāṃ diśyavāśanta pakṣiṇaḥ

मृगाश्च घोरा राजेन्द्र शिवाश्चाशिवनिःस्वनाः।। प्रतिलोमस्तथैवासीद्वायुस्तेषां सुशङ्ककृत्

mṛgāśca ghorā rājendra śivāścāśivaniḥsvanāḥ|| pratilomastathaivāsīdvāyusteṣāṃ suśaṅkakṛt

न्यलीयत तथा गृधः शैलूषस्य ध्वजाग्रतः ।। समे पथि निराबाधे प्रस्खलन्तस्तुरङ्गमाः

nyalīyata tathā gṛdhaḥ śailūṣasya dhvajāgrataḥ || same pathi nirābādhe praskhalantasturaṅgamāḥ

शतपत्राश्च चाषाश्च हंसाश्चैव प्रदक्षिणम् ।। भरतस्य तदा चक्रुः सव्यो बाहुरथास्फुरत्

śatapatrāśca cāṣāśca haṃsāścaiva pradakṣiṇam || bharatasya tadā cakruḥ savyo bāhurathāsphurat

दृष्ट्वा निमित्ताँस्तु शुभान्युधाजित्सुमहायशाः ।। चोदयामास तुरगान्गन्धर्वाणां चमूं प्रति

dṛṣṭvā nimittām̐stu śubhānyudhājitsumahāyaśāḥ || codayāmāsa turagāngandharvāṇāṃ camūṃ prati

भरतोऽपि शरव्रातैर्घातयामास वाहिनीम् ।। गन्धर्वाणामुदीर्णानां घोरैः शतसहस्रशः

bharato'pi śaravrātairghātayāmāsa vāhinīm || gandharvāṇāmudīrṇānāṃ ghoraiḥ śatasahasraśaḥ

वध्यमानास्तु गन्धर्वा भरतेन महात्मना ।। तमेवाभिमुखा जग्मुः शलभाः पावकं यथा

vadhyamānāstu gandharvā bharatena mahātmanā || tamevābhimukhā jagmuḥ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā

तेषामापततामेव शरैः सन्नतपर्वभिः ।। पातयामास शीर्षाणि भरतो वाहिनीपतिः

teṣāmāpatatāmeva śaraiḥ sannataparvabhiḥ || pātayāmāsa śīrṣāṇi bharato vāhinīpatiḥ

भरतं कोष्ठकीकृत्वा गन्धर्वाः सुमहारथाः ।। ववर्षुरायुधैस्तीक्ष्णैर्मेघा वृष्ट्येव पर्वतम्

bharataṃ koṣṭhakīkṛtvā gandharvāḥ sumahārathāḥ || vavarṣurāyudhaistīkṣṇairmeghā vṛṣṭyeva parvatam

1.262.30

तान्यायुधानि मुख्यानि गन्धर्वैर्भरतस्तथा ।। चिच्छेद राजन्नाराचैर्गन्धर्वांश्चावधीद्बली

tānyāyudhāni mukhyāni gandharvairbharatastathā || ciccheda rājannārācairgandharvāṃścāvadhīdbalī

अध्यायाः २६१-२६५ (cont. 2)

मस्तकान्सशिरस्त्राणान्बाहूनपि च साङ्गदान् ।। हस्तिहस्तोपमन्रूरूंश्चिच्छेद भरतो रणे

mastakānsaśirastrāṇānbāhūnapi ca sāṅgadān || hastihastopamanrūrūṃściccheda bharato raṇe

नावधान न सन्धानं न मुञ्चन्तं च सायकान् ।। ददर्श भरतं कश्चिल्लाघवाद्रणमूर्धनि

nāvadhāna na sandhānaṃ na muñcantaṃ ca sāyakān || dadarśa bharataṃ kaścillāghavādraṇamūrdhani

केवलं दृश्यते युद्धे गन्धर्वाणां महाचमूः ।। दह्यमाना शरव्रातैर्युगान्ताग्निरिव ज्वलन्

kevalaṃ dṛśyate yuddhe gandharvāṇāṃ mahācamūḥ || dahyamānā śaravrātairyugāntāgniriva jvalan

बाणगोचरमायातान्भरतस्य विनिघ्नतः ।। शात्रवान्सायकैस्तीक्ष्णैर्जगामास्तं दिवाकरः

bāṇagocaramāyātānbharatasya vinighnataḥ || śātravānsāyakaistīkṣṇairjagāmāstaṃ divākaraḥ

रणे जयं प्राप्य ततो निवृत्तः समागतश्चापि नरेन्द्रमुख्यैः ।। प्रायान्महात्मा शिबिराय राजन्संस्तूयमानस्त्रिदशद्विजेन्द्रैः

raṇe jayaṃ prāpya tato nivṛttaḥ samāgataścāpi narendramukhyaiḥ || prāyānmahātmā śibirāya rājansaṃstūyamānastridaśadvijendraiḥ

262

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीययुद्धदिवसवर्णनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tṛtīyayuddhadivasavarṇanaṃ nāma dviṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।। शैलूषस्तु विनिष्क्रम्य गन्धर्वानिदमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || caturthe'hani saṃprāpte kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ || śailūṣastu viniṣkramya gandharvānidamabravīt

योधयध्वं रणे सर्वे भरतं रिपुमागतम् ।। अहं मध्ये प्रवेक्ष्यामि भरतस्य बलार्णवम्

yodhayadhvaṃ raṇe sarve bharataṃ ripumāgatam || ahaṃ madhye pravekṣyāmi bharatasya balārṇavam

तत्र तान्घातयिष्यामि भरतस्यानुयायिनः ।। एतदुक्ते तथेत्युक्त्वा संप्रतीक्षन्त राघवम्

tatra tānghātayiṣyāmi bharatasyānuyāyinaḥ || etadukte tathetyuktvā saṃpratīkṣanta rāghavam

भरतोऽपि महातेजा रथेनैकेन दृश्यते ।। भरतस्यानुसैन्यं च भूभुजा समपद्यत

bharato'pi mahātejā rathenaikena dṛśyate || bharatasyānusainyaṃ ca bhūbhujā samapadyata

तत्सैन्यं प्राविशदघोरं शैलूषो रणदर्पितः।। चकार कदनं तत्र नरवारणवाजिनाम्

tatsainyaṃ prāviśadaghoraṃ śailūṣo raṇadarpitaḥ|| cakāra kadanaṃ tatra naravāraṇavājinām

गन्धर्वसैन्ये च तथा भरतोऽपि शरोत्करैः ।। चकार कदनं घोरं वैश्वानरसमप्रभैः

gandharvasainye ca tathā bharato'pi śarotkaraiḥ || cakāra kadanaṃ ghoraṃ vaiśvānarasamaprabhaiḥ

राजानं कोष्ठके कृत्वा शैलूषं विविधैः शरैः ।। छादयामासुरव्यग्रा मेघा इव महीधरम्

rājānaṃ koṣṭhake kṛtvā śailūṣaṃ vividhaiḥ śaraiḥ || chādayāmāsuravyagrā meghā iva mahīdharam

गोवासनस्तु सप्तत्या बिभेद समरे शरैः ।। द्विजिह्वश्च त्रिसप्तत्या राजा दाशेरकस्तु यः

govāsanastu saptatyā bibheda samare śaraiḥ || dvijihvaśca trisaptatyā rājā dāśerakastu yaḥ

सुबाहुस्तं चतुष्षष्ट्या दशभिस्तं सुयोधनः ।। कुमारः सप्तसप्तत्या श्रेणिमान्दशभिस्त्रिभिः

subāhustaṃ catuṣṣaṣṭyā daśabhistaṃ suyodhanaḥ || kumāraḥ saptasaptatyā śreṇimāndaśabhistribhiḥ

1.263.10

शूरः षष्ट्या च निर्भिद्य बलबन्धुः शतेन च।। द्वाविंशत्या ततस्तक्षः पुष्करो नवभिः शरैः

śūraḥ ṣaṣṭyā ca nirbhidya balabandhuḥ śatena ca|| dvāviṃśatyā tatastakṣaḥ puṣkaro navabhiḥ śaraiḥ

शतेन विजयश्चैनं जयो जित्वा त्रिभिः शरैः ।। प्रत्यविध्यत तान्सर्वाच्छैलूषो दशभिः शरैः

śatena vijayaścainaṃ jayo jitvā tribhiḥ śaraiḥ || pratyavidhyata tānsarvācchailūṣo daśabhiḥ śaraiḥ

नृत्यन्निव रथोपस्थे महाबलपराक्रमः ।। धनुश्चिच्छेद भल्लेन सुबाहोः सुमहात्मनः

nṛtyanniva rathopasthe mahābalaparākramaḥ || dhanuściccheda bhallena subāhoḥ sumahātmanaḥ

हयाँश्चकार निर्जीवांस्तथैवांशुमतो नृप ।। पद्मं रथस्थं चिच्छेद चिह्नं गोवासनस्य तु

hayām̐ścakāra nirjīvāṃstathaivāṃśumato nṛpa || padmaṃ rathasthaṃ ciccheda cihnaṃ govāsanasya tu

सुयोधनरथात्क्षिप्रं पातयामास सारथिम् ।। बलबन्धोस्तथा छत्रं पातयामास यादव

suyodhanarathātkṣipraṃ pātayāmāsa sārathim || balabandhostathā chatraṃ pātayāmāsa yādava

तथान्यान्विमुखाँश्चक्रे शरैः सन्नतपर्वभिः ।। ततस्तस्य क्षुरप्रेण धनुश्चिच्छेद पुष्करः

tathānyānvimukhām̐ścakre śaraiḥ sannataparvabhiḥ || tatastasya kṣurapreṇa dhanuściccheda puṣkaraḥ

अथान्यं चापमादाय पुष्करस्य रणे रुषा ।। चकार तुरगान्सर्वान्निर्जीवान्समरप्रियः

athānyaṃ cāpamādāya puṣkarasya raṇe ruṣā || cakāra turagānsarvānnirjīvānsamarapriyaḥ

पुष्करश्च समारुह्य तक्षस्य रथमुत्तमम् ।। ववर्ष शरवर्षेण शैलूषरणमूर्धनि

puṣkaraśca samāruhya takṣasya rathamuttamam || vavarṣa śaravarṣeṇa śailūṣaraṇamūrdhani

शैलूषोपि जघानाश्वान्रथात्तक्षस्य यादव ।। विरथौ तौ गदापाणी भ्रातरौ युद्धदुर्मदौ ।। १८ .।। शैलूषेण समारूढौ गदाहस्तौ तरस्विनौ ।। अभ्याशे भ्रातरौ दृष्ट्वा जगामादर्शनं ततः

śailūṣopi jaghānāśvānrathāttakṣasya yādava || virathau tau gadāpāṇī bhrātarau yuddhadurmadau || 18 .|| śailūṣeṇa samārūḍhau gadāhastau tarasvinau || abhyāśe bhrātarau dṛṣṭvā jagāmādarśanaṃ tataḥ

1.263.20

मायावी स तु गन्धर्वो रथमुत्सृज्य यादव ।। शून्यं दृष्ट्वा रथोपस्थं विलक्षौ भ्रातरौ तदा

māyāvī sa tu gandharvo rathamutsṛjya yādava || śūnyaṃ dṛṣṭvā rathopasthaṃ vilakṣau bhrātarau tadā

आदित्येऽस्तमनुप्राप्ते विनिवृत्तौ रणाजिरात् ।। भरतोऽपि तथा कृत्वा गन्धर्वाणां महाहवम् ।। न्यवर्तत महाराज सन्ध्याकाले रणाजिरात्

āditye'stamanuprāpte vinivṛttau raṇājirāt || bharato'pi tathā kṛtvā gandharvāṇāṃ mahāhavam || nyavartata mahārāja sandhyākāle raṇājirāt

गत्वैव राजन्स च राजवेश्म तत्रोष्य रात्रिं रघुवंशनाथः ।। निशावसाने पुनरेव बुद्धश्चकार युद्धं सहितो नृवीरः

gatvaiva rājansa ca rājaveśma tatroṣya rātriṃ raghuvaṃśanāthaḥ || niśāvasāne punareva buddhaścakāra yuddhaṃ sahito nṛvīraḥ

263

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्थदिवसयुद्धवर्णनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturthadivasayuddhavarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ततोऽह्नि पञ्चमे प्राप्ते भरतो युद्धदुर्मदः ।। कल्यमुत्थाय राजेन्द्र कृतपूर्वाह्निकक्रियः

mārkaṇḍeya uvāca || tato'hni pañcame prāpte bharato yuddhadurmadaḥ || kalyamutthāya rājendra kṛtapūrvāhnikakriyaḥ

जगाम हन्तुं गन्धर्वान्बलमुत्सृज्य पृष्ठतः ।। शैलूषोऽपि रणं त्यक्त्वा नरेन्द्रनिधनेप्सया

jagāma hantuṃ gandharvānbalamutsṛjya pṛṣṭhataḥ || śailūṣo'pi raṇaṃ tyaktvā narendranidhanepsayā

जगामैकरथेनैव रणकर्मविशारदः ।। तयोरासीन्महाघोरः संप्रहारः सुदारुणः

jagāmaikarathenaiva raṇakarmaviśāradaḥ || tayorāsīnmahāghoraḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ

देवासुररणप्रख्यः सूर्यस्योदयनं प्रति ।। तयोस्तु युध्यतो राजन्गन्धर्वाणां बलार्णवम्

devāsuraraṇaprakhyaḥ sūryasyodayanaṃ prati || tayostu yudhyato rājangandharvāṇāṃ balārṇavam

छादयामास भरतः शरैः सन्नतपर्वभिः ।। तच्च राज्ञामुदीर्णानां बलं सागरसन्निभम्

chādayāmāsa bharataḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ || tacca rājñāmudīrṇānāṃ balaṃ sāgarasannibham

छादयामास गन्धर्वः शरैराशीविषोपमैः ।। बलमेधे विनिर्याते शरवृष्टिसदारुणे

chādayāmāsa gandharvaḥ śarairāśīviṣopamaiḥ || balamedhe viniryāte śaravṛṣṭisadāruṇe

धारयेतां महाराज शैलूषभरतावुभौ।। अन्तरिक्षे शरव्रातांश्चिच्छिदतुररिन्दमौ

dhārayetāṃ mahārāja śailūṣabharatāvubhau|| antarikṣe śaravrātāṃścicchidaturarindamau

सैन्ययोश्च तथा चक्रुः कदनं घोरदर्शनम्।। तयोश्चापच्युतैर्बाणैर्निपातितहयद्विपैः

sainyayośca tathā cakruḥ kadanaṃ ghoradarśanam|| tayoścāpacyutairbāṇairnipātitahayadvipaiḥ

रणे विसस्रुर्भूपाल स्रवन्त्यो रक्तनिम्नगाः ।। वहन्त्यो नरदेहानि यक्षराक्षसेविताः

raṇe visasrurbhūpāla sravantyo raktanimnagāḥ || vahantyo naradehāni yakṣarākṣasevitāḥ

1.264.10

ताभ्यां मुक्तै शरव्रातैर्गगने सूर्यरश्मयः ।। न प्राकाशन्त राजेन्द्र एकच्छाये नभस्तले ।। सैनिकान्घातयन्तौ तौ रक्षमाणौ च सारथी

tābhyāṃ muktai śaravrātairgagane sūryaraśmayaḥ || na prākāśanta rājendra ekacchāye nabhastale || sainikānghātayantau tau rakṣamāṇau ca sārathī

छिन्दमानौ रणे वीरौ परमुक्ताँस्तथायुधान् ।। जनयामासतुर्वीरौ सुगणामपि विस्मयम्

chindamānau raṇe vīrau paramuktām̐stathāyudhān || janayāmāsaturvīrau sugaṇāmapi vismayam

तद्युद्धं पूजयामास पुष्पवर्षेण वासवः ।। तौ प्रबुद्धौ दिनं सर्वं वरबाणधनुर्धरौ

tadyuddhaṃ pūjayāmāsa puṣpavarṣeṇa vāsavaḥ || tau prabuddhau dinaṃ sarvaṃ varabāṇadhanurdharau

नासीदेकतरस्यपि रणे तस्मिन्त्पराजयः ।। ततोऽस्तं भगवत्यर्के प्रयाते पृथिवीपते ।। परस्परस्यानुमते शिबिरायैव जग्मतुः

nāsīdekatarasyapi raṇe tasmintparājayaḥ || tato'staṃ bhagavatyarke prayāte pṛthivīpate || parasparasyānumate śibirāyaiva jagmatuḥ

अथोष्यरात्रिं गृहयोः प्रविष्टौ रात्र्यन्तमासाद्य तदा रणाय ।। भूयो महेन्द्रोपम संप्रयातौ प्रहर्षयन्तौ स्वबलानि वीरौ

athoṣyarātriṃ gṛhayoḥ praviṣṭau rātryantamāsādya tadā raṇāya || bhūyo mahendropama saṃprayātau praharṣayantau svabalāni vīrau

264

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतशैलूषयुद्धे पञ्चमदिवसयुद्धवर्णनं नाम चतुष्षष्टयुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bharataśailūṣayuddhe pañcamadivasayuddhavarṇanaṃ nāma catuṣṣaṣṭayuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तु षष्ठे संप्राप्ते दिवसे भूरिदक्षिणे ।। चक्रतुः समरं वीरौ शैलूषभरतावुभौ

mārkaṇḍeya uvāca || tatastu ṣaṣṭhe saṃprāpte divase bhūridakṣiṇe || cakratuḥ samaraṃ vīrau śailūṣabharatāvubhau

ससैन्यौ पृथिवीपाल शरैराशीविषोपमैः ।। शैलूषेण समासक्तो भरतो वाहिनीपतिः

sasainyau pṛthivīpāla śarairāśīviṣopamaiḥ || śailūṣeṇa samāsakto bharato vāhinīpatiḥ

सूर्यरश्मेश्शरेणाजौ शिरश्चिच्छेद शत्रुहा ।। सूर्यरश्मिं रणे हत्वा एकलव्यं महारथम्

sūryaraśmeśśareṇājau śiraściccheda śatruhā || sūryaraśmiṃ raṇe hatvā ekalavyaṃ mahāratham

शरेण पातयामास रथोपस्थादरिंदमम् ।। गन्धर्वनृपतिर्दृष्ट्वा प्रधानौ तौ सुतौ हतौ

śareṇa pātayāmāsa rathopasthādariṃdamam || gandharvanṛpatirdṛṣṭvā pradhānau tau sutau hatau

शक्त्या बिभेद विजयं तथा चक्रेण पुष्करम् ।। तोमरेण तथा तक्षं गदया च सुयोधनम्

śaktyā bibheda vijayaṃ tathā cakreṇa puṣkaram || tomareṇa tathā takṣaṃ gadayā ca suyodhanam

विविशुस्ते रथोपस्थं विसंज्ञाः सर्व एव तु ।। नियन्तृभिश्च समरात्सर्व एवापवाहिताः

viviśuste rathopasthaṃ visaṃjñāḥ sarva eva tu || niyantṛbhiśca samarātsarva evāpavāhitāḥ

ततस्तु भरतः क्रुद्धश्चतुर्भिस्तस्य सायकैः ।। चकार युधि निर्जीवांस्तुरगांश्चैव यादव

tatastu bharataḥ kruddhaścaturbhistasya sāyakaiḥ || cakāra yudhi nirjīvāṃsturagāṃścaiva yādava

चकार च शरव्रातैर्विमुखीकृतविक्रमम् ।। ततो धैर्येण संधार्य शरवेगं महात्मनः

cakāra ca śaravrātairvimukhīkṛtavikramam || tato dhairyeṇa saṃdhārya śaravegaṃ mahātmanaḥ

आरुरोह रथं शीघ्रं सुसन्नद्धो महाबलः ।। रथमारुह्य विव्याध शरेणानतपर्वणा

āruroha rathaṃ śīghraṃ susannaddho mahābalaḥ || rathamāruhya vivyādha śareṇānataparvaṇā

1.265.10

भरतो हृदये गाढं मुमोह स च ताडितः ।। एतस्मिन्नन्तरे मुक्तो हाहाकारः सुरासुरैः

bharato hṛdaye gāḍhaṃ mumoha sa ca tāḍitaḥ || etasminnantare mukto hāhākāraḥ surāsuraiḥ

अप्रहृष्टैः प्रहृष्टैश्च विमूढे रघुनन्दने ।। हाहाकारेण महता लब्धसंज्ञः स राघवः

aprahṛṣṭaiḥ prahṛṣṭaiśca vimūḍhe raghunandane || hāhākāreṇa mahatā labdhasaṃjñaḥ sa rāghavaḥ

आकृष्य बलवच्चापं शैलूषस्य महद्धनुः ।। द्विधा चकार राजेन्द्र शैलूषं चाहनद्भृशम्

ākṛṣya balavaccāpaṃ śailūṣasya mahaddhanuḥ || dvidhā cakāra rājendra śailūṣaṃ cāhanadbhṛśam

स च्छिन्नधन्वा वेगेन गदामादाय सत्वरः ।। प्रेषयामास धर्मज्ञ भरतस्य महात्मनः

sa cchinnadhanvā vegena gadāmādāya satvaraḥ || preṣayāmāsa dharmajña bharatasya mahātmanaḥ

आपतन्तीं गदां दृष्ट्वा भरतो रणमूर्धनि ।। द्विधा चकार चक्रेण सर्वसैन्यस्य पश्यतः

āpatantīṃ gadāṃ dṛṣṭvā bharato raṇamūrdhani || dvidhā cakāra cakreṇa sarvasainyasya paśyataḥ

ततः स परिघं शीघ्रं चिक्षेप भरतं प्रति ।। तमापतन्तं चिच्छेद चतुर्भिः सायकैर्दृढम्

tataḥ sa parighaṃ śīghraṃ cikṣepa bharataṃ prati || tamāpatantaṃ ciccheda caturbhiḥ sāyakairdṛḍham

ततोऽन्यद्धनुरादाय सायकानेकविंशतिम् ।। चिक्षेप स महाराज भरतस्य रथं प्रति

tato'nyaddhanurādāya sāyakānekaviṃśatim || cikṣepa sa mahārāja bharatasya rathaṃ prati

छित्त्वा तान्भरतः सर्वान्नवधीत्तस्य सारथिम् ।। तथा च चतुरो वाहाननयद्यमसादनम्

chittvā tānbharataḥ sarvānnavadhīttasya sārathim || tathā ca caturo vāhānanayadyamasādanam

शैलूषं विरथं दृष्ट्वा गन्धर्वाणां महाचमूः ।। ववर्षायुधवर्षेण मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्

śailūṣaṃ virathaṃ dṛṣṭvā gandharvāṇāṃ mahācamūḥ || vavarṣāyudhavarṣeṇa megho vṛṣṭyeva parvatam

स मोहयित्वा भरतं मोक्षयामास पार्थिव ।। मोक्षयित्वा च राजानं गतेऽस्तं रविमण्डले

sa mohayitvā bharataṃ mokṣayāmāsa pārthiva || mokṣayitvā ca rājānaṃ gate'staṃ ravimaṇḍale

1.265.20

कृत्वावहारं तु गतः शिबिराय नराधिपः

kṛtvāvahāraṃ tu gataḥ śibirāya narādhipaḥ

हत्वा रथे नागरथाश्वयोधान्संप्राप्य मध्ये निशितैः पृषत्कैः ।। रघुप्रवीरोऽपि गृहाय यातः संपूज्यमानो भुवि मानवेन्द्रैः

hatvā rathe nāgarathāśvayodhānsaṃprāpya madhye niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ || raghupravīro'pi gṛhāya yātaḥ saṃpūjyamāno bhuvi mānavendraiḥ

265

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्ड मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषभरतयुद्धे षष्ठयुद्धदिवसो नाम पञ्चषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍa mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣabharatayuddhe ṣaṣṭhayuddhadivaso nāma pañcaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २६६-२६९

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तु सप्तमे प्राप्ते दिवसे युद्धदुर्मदौ ।। समीयतुर्महात्मानौ शैलूषभरतावुभौ

mārkaṇḍeya uvāca || tatastu saptame prāpte divase yuddhadurmadau || samīyaturmahātmānau śailūṣabharatāvubhau

ततस्तु भरतः प्राह शैलूषं युद्धदुर्मदम् ।। आवयोः प्रस्तुतं सैन्यं किमेतैस्सैनिकैर्मृतैः

tatastu bharataḥ prāha śailūṣaṃ yuddhadurmadam || āvayoḥ prastutaṃ sainyaṃ kimetaissainikairmṛtaiḥ

निवारयस्व सैन्यं स्वं वारयिष्याम्यहं स्वकम् ।। आवयोर्द्वैरथं युद्धं पश्यन्तु वसुधाधिपाः

nivārayasva sainyaṃ svaṃ vārayiṣyāmyahaṃ svakam || āvayordvairathaṃ yuddhaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ

त्वदीयाः सैनिका ये च सुरनाथाः सहामरैः ।। हते मयि मदीयन्त सैन्यं कामं प्रयुध्यताम्

tvadīyāḥ sainikā ye ca suranāthāḥ sahāmaraiḥ || hate mayi madīyanta sainyaṃ kāmaṃ prayudhyatām

संग्रामं वा करोत्वाजौ त्वदीयन्तु हते त्वयि ।। एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा वारयामास सैनिकान्

saṃgrāmaṃ vā karotvājau tvadīyantu hate tvayi || evamuktastathetyuktvā vārayāmāsa sainikān

गन्धर्वराट् स शैलूषो भरतोऽपि तथा स्वकान् ।। ततः प्रववृते युद्धं तयोर्देवासुरोपमम्

gandharvarāṭ sa śailūṣo bharato'pi tathā svakān || tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayordevāsuropamam

पश्यतां सर्व सैन्यानां देवानामपि पश्यताम् ।। शरजालेन महता छादितार्ककरे रणे

paśyatāṃ sarva sainyānāṃ devānāmapi paśyatām || śarajālena mahatā chāditārkakare raṇe

ततक्षतुस्तावन्योऽन्यं शरैः सन्नतपर्वभिः ।। परस्परशराघात विसरच्छोणितोक्षितौ

tatakṣatustāvanyo'nyaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ || parasparaśarāghāta visaracchoṇitokṣitau

विरेजतुस्तौ राजेन्द्र पुष्पिताविव किंशुकौ ।। उभौ महारथौ वीरौ चोभौ विश्रुतपौरुषौ

virejatustau rājendra puṣpitāviva kiṃśukau || ubhau mahārathau vīrau cobhau viśrutapauruṣau

1.266.10

तथोभौ वरधानुष्कौ चोभौ समरदुर्मदौ ।। काञ्चनाङ्गरथस्थौ तौ चोभौ सद्ध्वजशोभितौ

tathobhau varadhānuṣkau cobhau samaradurmadau || kāñcanāṅgarathasthau tau cobhau saddhvajaśobhitau

वीज्यमानौ तथैवोभौ योधाभ्यां वरचामरैः ।। छत्रयोस्तौ तदाधस्ताच्छुशुभाते महारथौ

vījyamānau tathaivobhau yodhābhyāṃ varacāmaraiḥ || chatrayostau tadādhastācchuśubhāte mahārathau

उभावस्त्रप्रतापेन चक्रतुस्तुमुलं रणम् ।। अस्त्रयुद्धं चिरं कृत्वा शरयुद्धं प्रचक्रतुः

ubhāvastrapratāpena cakratustumulaṃ raṇam || astrayuddhaṃ ciraṃ kṛtvā śarayuddhaṃ pracakratuḥ

शरयुद्धे व्यतिक्रान्ते अस्त्रयुद्धं पुनःपुनः ।। एवं तौ दिवसं कृत्वा युद्धं संश्रान्तवाहनौ

śarayuddhe vyatikrānte astrayuddhaṃ punaḥpunaḥ || evaṃ tau divasaṃ kṛtvā yuddhaṃ saṃśrāntavāhanau

रोपयन्तौ श्रमं राजन्समरेषु जितश्रमौ ।। ततो गन्धर्वराजस्तु लम्बमाने दिवाकरे

ropayantau śramaṃ rājansamareṣu jitaśramau || tato gandharvarājastu lambamāne divākare

चकार तामसीं मायां ययान्धमभवज्जगत् ।। अन्धकारे ततो जाते वाचोऽश्रूयन्त दारुणाः

cakāra tāmasīṃ māyāṃ yayāndhamabhavajjagat || andhakāre tato jāte vāco'śrūyanta dāruṇāḥ

भरतो हन्यतां शीघ्रं भक्ष्यतां पात्यतां तथा ।। अभ्यवर्तन्त भरतं सर्पवृश्चिककर्कटाः

bharato hanyatāṃ śīghraṃ bhakṣyatāṃ pātyatāṃ tathā || abhyavartanta bharataṃ sarpavṛścikakarkaṭāḥ

मर्कटा वानरा घोराः सृगाला द्वीपिनस्तथा ।। सिंहव्याघ्रवराहाश्च क्रव्यादा ये च जातयः

markaṭā vānarā ghorāḥ sṛgālā dvīpinastathā || siṃhavyāghravarāhāśca kravyādā ye ca jātayaḥ

अर्द्यमानः स धर्मात्मा भरतस्तैः सुदुर्मुखैः ।। सौरेणास्त्रेण तां मायां बभञ्ज परवीरहा

ardyamānaḥ sa dharmātmā bharatastaiḥ sudurmukhaiḥ || saureṇāstreṇa tāṃ māyāṃ babhañja paravīrahā

ततस्तु महतीं मायां स चकार महाभुजः ।। उत्तस्थौ सुमहान्मेघश्छादयित्वा नभस्तलम्

tatastu mahatīṃ māyāṃ sa cakāra mahābhujaḥ || uttasthau sumahānmeghaśchādayitvā nabhastalam

1.266.20

प्रववर्ष च घोराणि शस्त्रजालान्यनेकशः ।। नाराचानर्धनाराचाँस्तथैव चषकाननान्

pravavarṣa ca ghorāṇi śastrajālānyanekaśaḥ || nārācānardhanārācām̐stathaiva caṣakānanān

वत्सदन्ताँस्तथा वल्लान्कर्णिनालीकगोमुखान् ।। क्षुरप्रानर्धचन्द्रांश्च वराहवदनांस्तथा

vatsadantām̐stathā vallānkarṇinālīkagomukhān || kṣuraprānardhacandrāṃśca varāhavadanāṃstathā

गदाभुशुण्डीः प्रासांश्च भिण्डिपालान्परश्वधान् ।। हुडान्गुडान्सलगुडाँश्चक्रखड्गांस्तथा परान्

gadābhuśuṇḍīḥ prāsāṃśca bhiṇḍipālānparaśvadhān || huḍānguḍānsalaguḍām̐ścakrakhaḍgāṃstathā parān

एतानन्यांश्च विविधान्ववर्ष परमायुधान्।। पतद्भिरायुधैर्घोरैर्वाध्यमानः स राघवः

etānanyāṃśca vividhānvavarṣa paramāyudhān|| patadbhirāyudhairghorairvādhyamānaḥ sa rāghavaḥ

वायव्यास्त्रेण तां मायां नाशयामास शत्रुहा ।। ततो बभूव राजेन्द्र गन्धर्वः पर्वतो महान्

vāyavyāstreṇa tāṃ māyāṃ nāśayāmāsa śatruhā || tato babhūva rājendra gandharvaḥ parvato mahān

क्षरत्प्रस्रवणो घोरः शिखरैश्च समुच्छ्रितैः ।। मायां तां पार्वतीं श्रीमान्वज्रास्त्रेण रघूद्वहः

kṣaratprasravaṇo ghoraḥ śikharaiśca samucchritaiḥ || māyāṃ tāṃ pārvatīṃ śrīmānvajrāstreṇa raghūdvahaḥ

नाशयामास राजेन्द्र सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।। हन्यमानासु मायासु रूपाँश्चक्रे सुदारुणान्

nāśayāmāsa rājendra sarvasainyasya paśyataḥ || hanyamānāsu māyāsu rūpām̐ścakre sudāruṇān

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां पतत्त्रिणाम् ।। सिंहव्याघ्रतरक्षूणां कुञ्जराणां तथैव च

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ patattriṇām || siṃhavyāghratarakṣūṇāṃ kuñjarāṇāṃ tathaiva ca

बभञ्ज तस्य मायास्ता दिव्यास्त्रैर्भरतो रुषा ।। हन्यमानासु मायासु लाघवाद्भरतं रणे

babhañja tasya māyāstā divyāstrairbharato ruṣā || hanyamānāsu māyāsu lāghavādbharataṃ raṇe

मोहयामास राजेन्द्र शैलूषो रणदर्पितः ।। भरतोऽपि धनुष्कोट्यां शराग्रे च निलीयते

mohayāmāsa rājendra śailūṣo raṇadarpitaḥ || bharato'pi dhanuṣkoṭyāṃ śarāgre ca nilīyate

1.266.30

ध्वजाग्रे च रथाग्रे च तुरगाग्रे पुनः पुनः ।। सायकान्भारताञ्शैघ्र्याद्ध्वंसयामास यादव

dhvajāgre ca rathāgre ca turagāgre punaḥ punaḥ || sāyakānbhāratāñśaighryāddhvaṃsayāmāsa yādava

राघवास्तुतुषुस्तस्य देवदैत्याश्च संघशः ।। असुरा मुमुचुर्घोरमट्टहासं सुदारुणम

rāghavāstutuṣustasya devadaityāśca saṃghaśaḥ || asurā mumucurghoramaṭṭahāsaṃ sudāruṇama

दैत्यानामट्टहासेन भरतः कुपितो भृशम् ।। नारायणास्त्रं संयोज्य शरेणानतपर्वणा

daityānāmaṭṭahāsena bharataḥ kupito bhṛśam || nārāyaṇāstraṃ saṃyojya śareṇānataparvaṇā

इयेष हन्तुं तं क्रोधाद्गन्धर्वं रणगर्वितम् ।। अस्त्रं तत्संहृतं ज्ञात्वा जगाम स्वं रथं त्वरन्

iyeṣa hantuṃ taṃ krodhādgandharvaṃ raṇagarvitam || astraṃ tatsaṃhṛtaṃ jñātvā jagāma svaṃ rathaṃ tvaran

इयेष हन्तुं तं चास्त्रं रुद्रास्त्रेण तु दारुणम्।। एतस्मिन्नेव काले तु मुमोच भरतः शरम्

iyeṣa hantuṃ taṃ cāstraṃ rudrāstreṇa tu dāruṇam|| etasminneva kāle tu mumoca bharataḥ śaram

कालानलसमप्रख्यं सपुङ्खं सफलं तथा ।। राजितं वैनतेयस्य पक्षैः शत्रुविनाशनम्

kālānalasamaprakhyaṃ sapuṅkhaṃ saphalaṃ tathā || rājitaṃ vainateyasya pakṣaiḥ śatruvināśanam

हत्वा रुद्रास्त्रवेगन्तु रथस्थस्य महीपतेः ।। बिभेद हृदयं राजन्वर्म भित्त्वाथ काञ्चनम्

hatvā rudrāstravegantu rathasthasya mahīpateḥ || bibheda hṛdayaṃ rājanvarma bhittvātha kāñcanam

राज्ञश्च हदयं भित्त्वा भित्त्वा च वसुधातलम् ।। स्नात्वा रसातलाम्भःसु तूणं पुनरुपागमत्

rājñaśca hadayaṃ bhittvā bhittvā ca vasudhātalam || snātvā rasātalāmbhaḥsu tūṇaṃ punarupāgamat

गन्धर्वराजोऽभिहतः शरेणा नतपर्वणा ।। रथनीडे धनुस्त्यक्त्वा ममार परवीरहा

gandharvarājo'bhihataḥ śareṇā nataparvaṇā || rathanīḍe dhanustyaktvā mamāra paravīrahā

पितरं निहतं दृष्ट्वा शैलूषतनया रणे ।। क्रोधदुःखपरीतान्ते भरतं रणकर्कशम्

pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śailūṣatanayā raṇe || krodhaduḥkhaparītānte bharataṃ raṇakarkaśam

1.266.40

विव्यधुर्भूपतिश्रेष्ठ बाणैराशीविषोपमैः ।। आयुधैर्विविधाकारैस्तदा ते वै रणाजिरे

vivyadhurbhūpatiśreṣṭha bāṇairāśīviṣopamaiḥ || āyudhairvividhākāraistadā te vai raṇājire

मायाश्च विविधाश्चक्रुर्भरतस्य विपत्तये ।। अन्तरिक्षं च तैर्व्याप्तं नानाहेतिप्रवर्षिभिः

māyāśca vividhāścakrurbharatasya vipattaye || antarikṣaṃ ca tairvyāptaṃ nānāhetipravarṣibhiḥ

अस्त्रैश्च केचिद्भरतं प्रववर्षुर्महारथाः ।। भूरिभावात्स योधानां महास्त्राणां महाबलात्

astraiśca kecidbharataṃ pravavarṣurmahārathāḥ || bhūribhāvātsa yodhānāṃ mahāstrāṇāṃ mahābalāt

प्रतापादस्त्रजालानां संशयं परमं गताः ।। कालास्त्रमथ सांवर्तं मुमोच भरतस्तदा

pratāpādastrajālānāṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ || kālāstramatha sāṃvartaṃ mumoca bharatastadā

तस्मादस्त्रात्सहस्राणि शस्त्राणां निर्ययुस्तदा ।। गन्धर्वसैन्यं सकलमस्त्रैस्तैः प्रत्यहन्यत

tasmādastrātsahasrāṇi śastrāṇāṃ niryayustadā || gandharvasainyaṃ sakalamastraistaiḥ pratyahanyata

शस्त्रैः केचिद्विशिरसः कृत्वा गन्धर्वसत्तमाः ।। विवाहाश्च कृताः कैचित्केचिद्राजन्द्विधा कृताः

śastraiḥ kecidviśirasaḥ kṛtvā gandharvasattamāḥ || vivāhāśca kṛtāḥ kaicitkecidrājandvidhā kṛtāḥ

केचिद्विवाहवश्चैव केचिद्व्यङ्गाश्च यादव ।। गन्धर्वाणां च ताः कोट्यस्तिस्रः संग्रामशालिनाम्

kecidvivāhavaścaiva kecidvyaṅgāśca yādava || gandharvāṇāṃ ca tāḥ koṭyastisraḥ saṃgrāmaśālinām

क्षणेनास्त्रप्रपातेन भरतेन निपा तिताः ।। गन्धर्वसैन्ये निहते प्रववुर्मारुताः शिवाः

kṣaṇenāstraprapātena bharatena nipā titāḥ || gandharvasainye nihate pravavurmārutāḥ śivāḥ

पुष्पवर्षं पपाताथ भरतस्य तु मूर्धनि ।। दिशश्च निर्मलीभूता देवानां विगतं भयम्

puṣpavarṣaṃ papātātha bharatasya tu mūrdhani || diśaśca nirmalībhūtā devānāṃ vigataṃ bhayam

ततो देवः सहस्राक्षः सर्वैः सुरगणैः समम् ।। विमानस्थो बभाषेदं भरतं धर्मवत्सलम्

tato devaḥ sahasrākṣaḥ sarvaiḥ suragaṇaiḥ samam || vimānastho babhāṣedaṃ bharataṃ dharmavatsalam

1.266.50

इन्द्र उवाच ।। ।। पितामहवरोद्रेकादवध्यं देवतागणैः ।। हतवानसि शैलूषं देवब्राह्मणकण्टकम्

indra uvāca || || pitāmahavarodrekādavadhyaṃ devatāgaṇaiḥ || hatavānasi śailūṣaṃ devabrāhmaṇakaṇṭakam

यस्मात्तस्माद्वरं मत्तो गृहाण रघुनन्दन ।। ।। मार्कण्डेय उवाच ।। ।। शतक्रतोर्निशम्यैतद्भरतो वाक्यमब्रवीत्

yasmāttasmādvaraṃ matto gṛhāṇa raghunandana || || mārkaṇḍeya uvāca || || śatakratorniśamyaitadbharato vākyamabravīt

भरत उवाच ।। ।। त्वमीशः सर्वदेवानां तवेदं सकलं जगत् ।। अचिरेणैव मरणं त्वदाज्ञाभङ्गकारणाम

bharata uvāca || || tvamīśaḥ sarvadevānāṃ tavedaṃ sakalaṃ jagat || acireṇaiva maraṇaṃ tvadājñābhaṅgakāraṇāma

भवंतीह सदा लोके निमित्तं मद्विधो जनः ।। प्रजापतिकृतं भेदं को मोक्तुं जगति क्षमः

bhavaṃtīha sadā loke nimittaṃ madvidho janaḥ || prajāpatikṛtaṃ bhedaṃ ko moktuṃ jagati kṣamaḥ

वरश्च यदि मे देयस्त्वया देव प्रदीयताम ।। सिन्धोरुभयकूलेषु करिष्यामि पुरद्वयम्

varaśca yadi me deyastvayā deva pradīyatāma || sindhorubhayakūleṣu kariṣyāmi puradvayam

गंधर्वरक्षिते देशे पुत्रयोरुभयोः कृते ।। निर्वेशं तदवाप्नोतु प्रसादेन शतक्रतो

gaṃdharvarakṣite deśe putrayorubhayoḥ kṛte || nirveśaṃ tadavāpnotu prasādena śatakrato

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवमस्त्वित्यथोक्त्वैव स्वर्लोकं वासवो ययौ ।। वासवे तु गते नाकं राजा चित्ररथस्ततः

mārkaṇḍeya uvāca || || evamastvityathoktvaiva svarlokaṃ vāsavo yayau || vāsave tu gate nākaṃ rājā citrarathastataḥ

गंधर्वाणां महातेजा भरतं वाक्यमब्रवीत् ।। ।। चित्ररथ उवाच ।। ।। गंधर्वा निहता वीरा मदाज्ञाभङ्गकारिणः

gaṃdharvāṇāṃ mahātejā bharataṃ vākyamabravīt || || citraratha uvāca || || gaṃdharvā nihatā vīrā madājñābhaṅgakāriṇaḥ

त्वया ते धर्मनित्येन देवब्राह्मणकण्टकाः ।। तन्मे समुद्धृतं शल्यं देवानाञ्च प्रियं कृतम्

tvayā te dharmanityena devabrāhmaṇakaṇṭakāḥ || tanme samuddhṛtaṃ śalyaṃ devānāñca priyaṃ kṛtam

तस्मात्सभाजयित्वा त्वां यास्यामि त्रिदिवं पुनः ।। ।। मार्कण्डेय उवाच ।। ।। भरतस्तमुवाचाथ गन्धर्वा निहता मया

tasmātsabhājayitvā tvāṃ yāsyāmi tridivaṃ punaḥ || || mārkaṇḍeya uvāca || || bharatastamuvācātha gandharvā nihatā mayā

1.266.60

तत एनं जनं तेषां स्त्रियश्च परिपालय ।। गन्धर्वाः परिपाल्यास्ते तेषां त्वं परिपालकः

tata enaṃ janaṃ teṣāṃ striyaśca paripālaya || gandharvāḥ paripālyāste teṣāṃ tvaṃ paripālakaḥ

मदीयेनानुरोधेन विशेषात्कर्तुमर्हसि ।। सर्वेषाञ्च तथा स्थानं पर्वते गन्धमादने

madīyenānurodhena viśeṣātkartumarhasi || sarveṣāñca tathā sthānaṃ parvate gandhamādane

प्रयातास्तव तत्रस्थाः पालयिष्यन्ति शासनम् ।। एवं करिष्य इत्युक्त्वा परिष्वज्य च पीडितम्

prayātāstava tatrasthāḥ pālayiṣyanti śāsanam || evaṃ kariṣya ityuktvā pariṣvajya ca pīḍitam

सर्वज्ञं भरतं श्रीमान्गन्धर्वस्त्रिदिवं ययौ

sarvajñaṃ bharataṃ śrīmāngandharvastridivaṃ yayau

रघुप्रवीरोऽपि रणे मघोनः शत्रून्निहत्वा वरदानयुक्तम ।। विराजमानो यशसा परेण जगाम राजन्स्वपुरं प्रहृष्टः

raghupravīro'pi raṇe maghonaḥ śatrūnnihatvā varadānayuktama || virājamāno yaśasā pareṇa jagāma rājansvapuraṃ prahṛṣṭaḥ

266

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलूषवधो नाम षट्षट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣavadho nāma ṣaṭṣaṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। आदित्येऽस्तमनुप्राप्ते सन्ध्याकाले सुदारुणे ।। निवर्तयामास रथं युधाजिद्भरतस्य च

mārkaṇḍeya uvāca || āditye'stamanuprāpte sandhyākāle sudāruṇe || nivartayāmāsa rathaṃ yudhājidbharatasya ca

निवर्तयानश्च रथं भरतं वाक्यमब्रवीत् ।। संग्राममेदिनीं पश्य स्वकृतां रघुनन्दन

nivartayānaśca rathaṃ bharataṃ vākyamabravīt || saṃgrāmamedinīṃ paśya svakṛtāṃ raghunandana

गन्धर्वाङ्गसमाकीर्णां हतकुञ्जरभूषणाम ।। तुरङ्गमगणाकीर्णां वरायुधधरां धराम्

gandharvāṅgasamākīrṇāṃ hatakuñjarabhūṣaṇāma || turaṅgamagaṇākīrṇāṃ varāyudhadharāṃ dharām

संपूर्णचन्द्रप्रतिमैर्दष्टोष्ठै श्चारुकुण्डलैः ।। भृकुटीतटदुष्प्रेक्ष्यैर्मस्तकैर्भाति मेदिनी

saṃpūrṇacandrapratimairdaṣṭoṣṭhai ścārukuṇḍalaiḥ || bhṛkuṭītaṭaduṣprekṣyairmastakairbhāti medinī

पञ्चशीर्षोरगाकारैर्वराङ्गदविभूषणैः ।। बाहुभिर्भाति शूराणां वसुधा वसुधाधिप

pañcaśīrṣoragākārairvarāṅgadavibhūṣaṇaiḥ || bāhubhirbhāti śūrāṇāṃ vasudhā vasudhādhipa

पद्मपत्रदलाकारैर्गेन्धर्वाणां तथा करैः ।। भाति सायकविच्छिन्नैः सपद्मेव वसुन्धरा

padmapatradalākārairgendharvāṇāṃ tathā karaiḥ || bhāti sāyakavicchinnaiḥ sapadmeva vasundharā

हस्तिहस्तसमाकारैर्गन्धर्वाणां तथा करैः ।। विभाति वसुधाकीर्णा वरचन्दनभूषितैः

hastihastasamākārairgandharvāṇāṃ tathā karaiḥ || vibhāti vasudhākīrṇā varacandanabhūṣitaiḥ

त्वदेकशरनिर्भिन्नैर्गण्डशैलोपमैर्गजैः ।। उद्भ्रान्तजीवितैः पश्य विनिकीर्णधरातलम्

tvadekaśaranirbhinnairgaṇḍaśailopamairgajaiḥ || udbhrāntajīvitaiḥ paśya vinikīrṇadharātalam

आविष्कृतरदैश्चाश्वैर्विवृताक्षैस्तथैव च ।। पतितैरावृता पश्य तुरङ्गैर्मेदिनी रणे

āviṣkṛtaradaiścāśvairvivṛtākṣaistathaiva ca || patitairāvṛtā paśya turaṅgairmedinī raṇe

1.267.10

आतपत्रेः शशाङ्काभैश्चामरैश्च विराजिताम्।। योक्त्रैः खलीनैः पल्याणैः कुथाभिः कम्बुभिस्तथा

ātapatreḥ śaśāṅkābhaiścāmaraiśca virājitām|| yoktraiḥ khalīnaiḥ palyāṇaiḥ kuthābhiḥ kambubhistathā

केशैर्दण्डैस्तथा चापैः प्रासैः खडगैः परश्वधैः ।। शरैर्नानाप्रकारैश्च नानानामाङ्कितैः शुभैः

keśairdaṇḍaistathā cāpaiḥ prāsaiḥ khaḍagaiḥ paraśvadhaiḥ || śarairnānāprakāraiśca nānānāmāṅkitaiḥ śubhaiḥ

मुकुटैरङ्गदैर्हारैः कुण्डलैरपि शोभिताम् ।। रघुनाथ भुवं पश्य कारुण्येऽपि मनोहराम्

mukuṭairaṅgadairhāraiḥ kuṇḍalairapi śobhitām || raghunātha bhuvaṃ paśya kāruṇye'pi manoharām

गन्धर्वान्भक्ष्यमाणांश्च क्रव्याद्भिर्मृगपक्षिभिः ।। पश्य त्वं चारुसर्वाङ्गं सर्वाभरणभूषितम

gandharvānbhakṣyamāṇāṃśca kravyādbhirmṛgapakṣibhiḥ || paśya tvaṃ cārusarvāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitama

आकृष्यमाणं निम्नेषु क्रव्याद्भिः कुणवद्रणे ।। गात्रैश्चलद्भिर्दृश्यन्ते जीवन्तैरिव पार्थिव

ākṛṣyamāṇaṃ nimneṣu kravyādbhiḥ kuṇavadraṇe || gātraiścaladbhirdṛśyante jīvantairiva pārthiva

सन्निधानं तु योधानां विद्रुतं करपङ्कजम् ।। धनुर्ग्राहाज्जातकिणं भक्षितेन पतत्रिभिः

sannidhānaṃ tu yodhānāṃ vidrutaṃ karapaṅkajam || dhanurgrāhājjātakiṇaṃ bhakṣitena patatribhiḥ

अर्धसम्भक्षितैर्वक्त्रैस्तथा सम्पूर्णभक्षितैः ।। दुर्वृत्तान्पश्य गन्धर्वाञ्शापादिव महीक्षिताम

ardhasambhakṣitairvaktraistathā sampūrṇabhakṣitaiḥ || durvṛttānpaśya gandharvāñśāpādiva mahīkṣitāma

अनागसां नरेन्द्राणां गन्धर्वैर्यत्पुरा कृतम् ।। भूयस्तदेव समरे गन्धर्वाणां त्वया कृतम् ।। रणाजिरे पिशाचानां गन्धर्वान्पश्य राघव

anāgasāṃ narendrāṇāṃ gandharvairyatpurā kṛtam || bhūyastadeva samare gandharvāṇāṃ tvayā kṛtam || raṇājire piśācānāṃ gandharvānpaśya rāghava

यक्षाणां राक्षसानां च शतशोऽथ सहस्रशः ।। गन्धर्वमांसलुब्धानां सततं क्षतजाशिनाम्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca śataśo'tha sahasraśaḥ || gandharvamāṃsalubdhānāṃ satataṃ kṣatajāśinām

समुद्रदाराः सम्प्राप्ताः क्रव्यादाः क्षुधिता भृशम् ।। त्वयैतेषां परा तृप्तिः कृताद्य रणमूर्धनि

samudradārāḥ samprāptāḥ kravyādāḥ kṣudhitā bhṛśam || tvayaiteṣāṃ parā tṛptiḥ kṛtādya raṇamūrdhani

1.267.20

नानाविधानि रूपाणि पश्य क्रव्यभुजां रणे ।। केचित्स्थूलाः कृशाः केचित्प्रांशवो लघवोऽपरे

nānāvidhāni rūpāṇi paśya kravyabhujāṃ raṇe || kecitsthūlāḥ kṛśāḥ kecitprāṃśavo laghavo'pare

लम्बभ्रूजठराः केचित्तथा चिपिटनासिकाः ।। वृत्ताक्षाः केकराक्षाश्च दन्तुराः सुविभीषणाः

lambabhrūjaṭharāḥ kecittathā cipiṭanāsikāḥ || vṛttākṣāḥ kekarākṣāśca danturāḥ suvibhīṣaṇāḥ

तथा चैवोर्ध्वरोमाणो महादंष्ट्रा महामुखाः ।। पुरस्तात्पार्श्वयोर्घोराः पश्चादङ्गदयोः परे

tathā caivordhvaromāṇo mahādaṃṣṭrā mahāmukhāḥ || purastātpārśvayorghorāḥ paścādaṅgadayoḥ pare

नानाविधानां सत्त्वानां सदृशैश्च तथाननैः ।। नानावेशधरा रौद्रा नानाविकृतदर्शनाः

nānāvidhānāṃ sattvānāṃ sadṛśaiśca tathānanaiḥ || nānāveśadharā raudrā nānāvikṛtadarśanāḥ

सिंहचर्माम्बरधरा व्याघ्रचर्माम्बरास्तथा ।। आहूयन्ते दशन्त्यन्ये हरन्त्यन्येऽसृगुत्तमम्

siṃhacarmāmbaradharā vyāghracarmāmbarāstathā || āhūyante daśantyanye harantyanye'sṛguttamam

अन्ये स्कन्दं समारोप्य मांसं रक्तं तदागमन् ।। रक्तापगासु क्रीडन्ति त्वत्कृतासु यथासुखम्

anye skandaṃ samāropya māṃsaṃ raktaṃ tadāgaman || raktāpagāsu krīḍanti tvatkṛtāsu yathāsukham

स्नपयन्ति रुधिरैश्चान्ये पाययन्ति परेऽ सृजम् ।। रक्तं कृत्वा कपालेषु कृत्वोत्सङ्गे पुनःपुनः

snapayanti rudhiraiścānye pāyayanti pare' sṛjam || raktaṃ kṛtvā kapāleṣu kṛtvotsaṅge punaḥpunaḥ

भार्याभिश्च सहैवान्ये पिबन्ति रुधिरं रणे ।। पाययन्ति तथैवान्ये रामा रामानुजः स्वयम्

bhāryābhiśca sahaivānye pibanti rudhiraṃ raṇe || pāyayanti tathaivānye rāmā rāmānujaḥ svayam

भार्याकरधृतेष्वन्ये कपालेषु पिबन्त्यसृक् ।। कौञ्जरेषु कपालेषु पिबन्त्यन्येऽसृगुल्बणाः

bhāryākaradhṛteṣvanye kapāleṣu pibantyasṛk || kauñjareṣu kapāleṣu pibantyanye'sṛgulbaṇāḥ

शिशून्स्कन्धगतान्कृत्वा तृप्ता नृत्यन्ति चापरे ।। हस्तमादाय पत्नीनां नृत्यन्त्यन्ये तथैव च

śiśūnskandhagatānkṛtvā tṛptā nṛtyanti cāpare || hastamādāya patnīnāṃ nṛtyantyanye tathaiva ca

1.267.30

नृत्यन्त्यन्ये हसन्त्यन्ये विकृतैश्च तथा स्वरैः ।। गायन्त्यन्ये स्वपन्त्यन्ये कलहायन्ति चापरे

nṛtyantyanye hasantyanye vikṛtaiśca tathā svaraiḥ || gāyantyanye svapantyanye kalahāyanti cāpare

कुणपाँश्च तथैवान्ये त्यजन्त्यन्ये महीतले ।। अन्यांश्चादातुमिच्छन्ति गृह्णन्ति च तथापरान्

kuṇapām̐śca tathaivānye tyajantyanye mahītale || anyāṃścādātumicchanti gṛhṇanti ca tathāparān

कुर्वन्ति कलहाँश्चान्ये कुणपार्थाय कुत्सिताः ।। उत्कृत्य मांसान्यश्नन्ति केचिद्गात्रैर्विभूषिताः

kurvanti kalahām̐ścānye kuṇapārthāya kutsitāḥ || utkṛtya māṃsānyaśnanti kecidgātrairvibhūṣitāḥ

भुक्त्वा चास्थीनि मज्जाश्च केचिदश्नन्ति राघव ।। भरतस्य प्रसादेन तृप्ताः स्म इति चापरे

bhuktvā cāsthīni majjāśca kecidaśnanti rāghava || bharatasya prasādena tṛptāḥ sma iti cāpare

परस्परञ्च भाषन्ते परं हर्षमुपागताः ।। नित्यं भवतु राज्ञाञ्च युद्धं वैरं नृशंसता

parasparañca bhāṣante paraṃ harṣamupāgatāḥ || nityaṃ bhavatu rājñāñca yuddhaṃ vairaṃ nṛśaṃsatā

बलं सहायाः पुष्टिश्च येन तृप्यामहे वयम् ।। एवमेते वदन्तश्च स्वरैश्च विविधैर्जगुः

balaṃ sahāyāḥ puṣṭiśca yena tṛpyāmahe vayam || evamete vadantaśca svaraiśca vividhairjaguḥ

रथं तथान्ये वीक्षन्ते सस्नेहा भृशदुर्दृशाः ।। एवं स भरतः श्रीमान्मातुलेन प्रदर्शितम्

rathaṃ tathānye vīkṣante sasnehā bhṛśadurdṛśāḥ || evaṃ sa bharataḥ śrīmānmātulena pradarśitam

पश्यन्रणाजिरं प्रायाद्येन राजगृहं पुनः ।। सोऽपश्यन्नगराभ्याशे वायव्यास्त्रविमोहितम्

paśyanraṇājiraṃ prāyādyena rājagṛhaṃ punaḥ || so'paśyannagarābhyāśe vāyavyāstravimohitam

सैन्यं तत्पार्थिवेन्द्राणां व्रजन्तं समरादिमम् ।। दृष्ट्वा ते भरतं सर्वे रणरेणुसमुक्षितम

sainyaṃ tatpārthivendrāṇāṃ vrajantaṃ samarādimam || dṛṣṭvā te bharataṃ sarve raṇareṇusamukṣitama

संग्रामे जयिनं वीरमभ्यनन्दन्त पार्थिवाः ।। स समेत्य महाभागैः परिष्वज्य च पार्थिवान् ।। सान्त्वयित्वा च धर्मात्मा शिबिराणि व्यसर्जयत्

saṃgrāme jayinaṃ vīramabhyanandanta pārthivāḥ || sa sametya mahābhāgaiḥ pariṣvajya ca pārthivān || sāntvayitvā ca dharmātmā śibirāṇi vyasarjayat

1.267.40

ततः स तां मातुलराजधानीं प्रहृष्टयोधार्यजनाभिरामाम् ।। विवेश रात्रौ रघुवंशनाथः संस्तूयमानः स्तुतिभिर्नृसिंहैः

tataḥ sa tāṃ mātularājadhānīṃ prahṛṣṭayodhāryajanābhirāmām || viveśa rātrau raghuvaṃśanāthaḥ saṃstūyamānaḥ stutibhirnṛsiṃhaiḥ

267

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे रणभूमिवर्णनो नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमौऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde raṇabhūmivarṇano nāma saptaṣaṣṭyuttaradviśatatamau'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां गन्धर्वनगराज्जनाः ।। गन्धर्वपुत्रदाराश्च राजपत्न्यस्तथैव च

mārkaṇḍeya uvāca || tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ gandharvanagarājjanāḥ || gandharvaputradārāśca rājapatnyastathaiva ca

रणाजिरं तु संप्राप्य रुरुदुर्भृशदुःखिताः ।। अहो कृतान्तो बलवान्येन नो बलदर्पिताः

raṇājiraṃ tu saṃprāpya rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ || aho kṛtānto balavānyena no baladarpitāḥ

अजेयाः सुरसंघानां संग्रामे विनिपातिताः ।। नातिभारोऽस्ति दैवस्य नाशक्यं तस्य विद्यते

ajeyāḥ surasaṃghānāṃ saṃgrāme vinipātitāḥ || nātibhāro'sti daivasya nāśakyaṃ tasya vidyate

येन नागायुतप्राणा गन्धर्वतनया हताः ।। ये पुरा शयनीयेषु परार्ध्येषु मदोत्कटाः

yena nāgāyutaprāṇā gandharvatanayā hatāḥ || ye purā śayanīyeṣu parārdhyeṣu madotkaṭāḥ

न निद्रामभिगच्छन्ति शेरते तेऽद्य भूतले ।। तालवृन्तानिलैर्ये त वरस्त्रीभिश्च वीजिताः

na nidrāmabhigacchanti śerate te'dya bhūtale || tālavṛntānilairye ta varastrībhiśca vījitāḥ

वीज्यन्ते पतितास्तेऽद्य गृध्रपत्रैर्महीतले ।। परार्ध्यचन्दनाक्ताङ्गा ये विरेजुः समागताः

vījyante patitāste'dya gṛdhrapatrairmahītale || parārdhyacandanāktāṅgā ye virejuḥ samāgatāḥ

न राजन्तेऽद्य ते सर्वे शोणिताक्ता महातले ।। आलिंग्य सुषुपुः पूर्वं वरोरुजघनाः स्त्रियः

na rājante'dya te sarve śoṇitāktā mahātale || āliṃgya suṣupuḥ pūrvaṃ varorujaghanāḥ striyaḥ

ये तेऽद्यभूमिमालिङ्ग्य दुःखशय्यासु शेरते ।। हा राजन्देवदर्पघ्न हा राजन्भृत्यवत्सल

ye te'dyabhūmimāliṅgya duḥkhaśayyāsu śerate || hā rājandevadarpaghna hā rājanbhṛtyavatsala

हा राजँश्चारु सर्वाङ्ग हा राजन्सूतवत्सल ।। बाहुच्छायामुपाश्रित्य वयं कस्य जनेश्वर

hā rājam̐ścāru sarvāṅga hā rājansūtavatsala || bāhucchāyāmupāśritya vayaṃ kasya janeśvara

1.268.10

निर्भया देवदैत्यानां निवत्स्यामो यथासुखम ।। संपूर्णचन्द्रवदनं पुत्र कोटिभिरावृतम्

nirbhayā devadaityānāṃ nivatsyāmo yathāsukhama || saṃpūrṇacandravadanaṃ putra koṭibhirāvṛtam

विषमस्थमितो दृष्ट्वा यास्यामो यमसादनम् ।। सभास्थं त्वामपश्यन्तो यास्यामो यमसादनम

viṣamasthamito dṛṣṭvā yāsyāmo yamasādanam || sabhāsthaṃ tvāmapaśyanto yāsyāmo yamasādanama

एवं जने तु शोकार्ते करुणं विलपत्यथ ।। गन्धर्वराजपुत्राणां पत्न्यस्ताः सुमनोहराः

evaṃ jane tu śokārte karuṇaṃ vilapatyatha || gandharvarājaputrāṇāṃ patnyastāḥ sumanoharāḥ

ततस्ता दुःखशोकार्ताः कारुण्ये महति स्थिताः ।। भर्तारं शिरसा हीनं काचिद्बाहुविनाकृतम्

tatastā duḥkhaśokārtāḥ kāruṇye mahati sthitāḥ || bhartāraṃ śirasā hīnaṃ kācidbāhuvinākṛtam

द्विधा कृतं तथैवान्या काचित्क्रव्यादभक्षितम् ।। दृष्ट्वा रुरोद दुःखार्ता काचिन्नासादयत्यपि

dvidhā kṛtaṃ tathaivānyā kācitkravyādabhakṣitam || dṛṣṭvā ruroda duḥkhārtā kācinnāsādayatyapi

कुणपेषु स्खलन्त्यस्ता बभ्रमुस्तत्र दुःखिताः ।। उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यो लूनयन्त्यः शिरोरुहान्

kuṇapeṣu skhalantyastā babhramustatra duḥkhitāḥ || urāṃsi pāṇibhirghnantyo lūnayantyaḥ śiroruhān

नावाप यासां भवने पुरा सूर्योऽपि दर्शनम् ।। दुःखिता मुक्तकेशास्ता जनः सर्वोऽथ पश्यति

nāvāpa yāsāṃ bhavane purā sūryo'pi darśanam || duḥkhitā muktakeśāstā janaḥ sarvo'tha paśyati

पतन्त्युपरि भर्तॄणां समालिङ्गन्ति चापराः ।। रुदन्त्यन्यास्तथा राजन्नुत्कृत्यमधुरस्वराः

patantyupari bhartṝṇāṃ samāliṅganti cāparāḥ || rudantyanyāstathā rājannutkṛtyamadhurasvarāḥ

रुदन्तीनां तथा तासां राजपत्न्यः सुदुःखिताः ।। रुरुदुः करुणं राजन्विप्रकीर्णशिरोरुहाः

rudantīnāṃ tathā tāsāṃ rājapatnyaḥ suduḥkhitāḥ || ruruduḥ karuṇaṃ rājanviprakīrṇaśiroruhāḥ

हा कान्त हा महाराज हा महाजनवल्लभ ।। हा सुरेश्वरदर्पघ्न हा शशाङ्कनिभानन

hā kānta hā mahārāja hā mahājanavallabha || hā sureśvaradarpaghna hā śaśāṅkanibhānana

1.268.20

हे भर्तः केन ते बुद्धिर्मरणं प्रति गाहिता ।। हा राजँस्त्वमिमां भूमिं समालिङ्य प्रियामिव

he bhartaḥ kena te buddhirmaraṇaṃ prati gāhitā || hā rājam̐stvamimāṃ bhūmiṃ samāliṅya priyāmiva

वसुधां प्रियबाहुभ्यां समाजे किं न लज्जसे ।। किं शेषे पुरतोऽस्माकं विशेषेण रजस्वलाम्

vasudhāṃ priyabāhubhyāṃ samāje kiṃ na lajjase || kiṃ śeṣe purato'smākaṃ viśeṣeṇa rajasvalām

खेचरस्यापि ते राजन्सततं वसुधा प्रिया

khecarasyāpi te rājansatataṃ vasudhā priyā

नाडायनवचस्तद्धि त्वयानर्थाय न श्रुतम् ।। प्रिया ते यद्यपि मही तथाप्यस्मासु पार्थिव।। युक्तं हि कर्तुं दाक्षिण्यं यतस्त्वं मत्कुलोद्भवः

nāḍāyanavacastaddhi tvayānarthāya na śrutam || priyā te yadyapi mahī tathāpyasmāsu pārthiva|| yuktaṃ hi kartuṃ dākṣiṇyaṃ yatastvaṃ matkulodbhavaḥ

अतर्कितप्रयाणेन त्वया स्म परिपीडिताः ।। वाङ्मात्रेण कुरुष्वास्मान्सान्त्वनं रिपुसूदन

atarkitaprayāṇena tvayā sma paripīḍitāḥ || vāṅmātreṇa kuruṣvāsmānsāntvanaṃ ripusūdana

राज्ञो न युक्तं शयनं विवृते वसुधातले ।। तस्मादुत्तिष्ठ राजेन्द्र शयनं भज मा चिरम्

rājño na yuktaṃ śayanaṃ vivṛte vasudhātale || tasmāduttiṣṭha rājendra śayanaṃ bhaja mā ciram

नुन्ना वयं महाराज मदनेन मदेन च ।। कण्ठे नु कं गृहीष्यामस्त्वया हीना जनेश्वर

nunnā vayaṃ mahārāja madanena madena ca || kaṇṭhe nu kaṃ gṛhīṣyāmastvayā hīnā janeśvara

कृतान्तो बलवान्राजन्येनाकृष्याद्य नीयसे ।। नाडायनस्य वचनं त्वया यदि कृतं भवेत्

kṛtānto balavānrājanyenākṛṣyādya nīyase || nāḍāyanasya vacanaṃ tvayā yadi kṛtaṃ bhavet

नाभविष्यद्वियोगस्तु त्वयास्माकं जनाधिप ।। निश्चेष्टाङ्गः कथं त्वद्य राजन्स्वपिषि भूतले

nābhaviṣyadviyogastu tvayāsmākaṃ janādhipa || niśceṣṭāṅgaḥ kathaṃ tvadya rājansvapiṣi bhūtale

उत्थाय वीर चास्माकं परिष्वज्य न चुम्बसे ।। विजित्य समरे वीरान्हत्वा च वसुधाधिपान्

utthāya vīra cāsmākaṃ pariṣvajya na cumbase || vijitya samare vīrānhatvā ca vasudhādhipān

1.268.30

कथमेकेन युद्धे त्वं मानुषेण निपातितः ।। क्व ते वपुः क्व ते तेजः क्व सा लक्ष्मीः क्व ते बलम्

kathamekena yuddhe tvaṃ mānuṣeṇa nipātitaḥ || kva te vapuḥ kva te tejaḥ kva sā lakṣmīḥ kva te balam

क्व ते तद्विमलं छत्रं क्व च ते वरचामरम् ।। क्व तत्पीठञ्च शृङ्गारं क्व च ते तनया विभो

kva te tadvimalaṃ chatraṃ kva ca te varacāmaram || kva tatpīṭhañca śṛṅgāraṃ kva ca te tanayā vibho

क्व सा लीला क्व सा लक्ष्मीः क्व च ते वरवन्दिनः ।। वरचामरधारिण्यः क्व च ताः परमाङ्गनाः

kva sā līlā kva sā lakṣmīḥ kva ca te varavandinaḥ || varacāmaradhāriṇyaḥ kva ca tāḥ paramāṅganāḥ

अद्यैवस्मस्त्वया हीना अद्यैव स्पृहयामहे।। अद्यैव स्मरणीयस्त्वं गतोऽसिजनवल्लभ

adyaivasmastvayā hīnā adyaiva spṛhayāmahe|| adyaiva smaraṇīyastvaṃ gato'sijanavallabha

नूनं कान्ततरः स्वर्गे राजेन्द्र प्रमदाजनः ।। यत्त्यक्त्वा स्वजनं तस्य रतिर्बद्धा त्वयानघ

nūnaṃ kāntataraḥ svarge rājendra pramadājanaḥ || yattyaktvā svajanaṃ tasya ratirbaddhā tvayānagha

स्वच्छन्दचारिणा केन मतिः शूरनिषेविता ।। त्वया प्रार्थयता लोके युद्धश्रद्धा विवर्द्धिता

svacchandacāriṇā kena matiḥ śūraniṣevitā || tvayā prārthayatā loke yuddhaśraddhā vivarddhitā

वल्लभस्य जनस्यास्य लालितस्य तथा त्वया ।। दीर्घप्रयाणे कर्तव्यो वाङ्मात्रेणाप्यनुग्रहः

vallabhasya janasyāsya lālitasya tathā tvayā || dīrghaprayāṇe kartavyo vāṅmātreṇāpyanugrahaḥ

विसर्जय जनं राजन्क्रीडामः सहितास्त्वया ।। उद्यानेषु विचित्रेषु वनेषूपवनेषु च

visarjaya janaṃ rājankrīḍāmaḥ sahitāstvayā || udyāneṣu vicitreṣu vaneṣūpavaneṣu ca

वयमीर्ष्यां न कुरुमः सर्वलोकस्य पश्यतः ।। वज्रसारमिदं नूनं हृदयं सुदृढं कृतम्

vayamīrṣyāṃ na kurumaḥ sarvalokasya paśyataḥ || vajrasāramidaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ kṛtam

गतासुमपि दृष्ट्वा त्वां शतधा यन्न दीर्यते।। कर्पूरचन्दनार्द्राङ्ग महार्हशयनोचित

gatāsumapi dṛṣṭvā tvāṃ śatadhā yanna dīryate|| karpūracandanārdrāṅga mahārhaśayanocita

1.268.40

विराजसे न राजेन्द्र रुधिराक्तो महीतले ।। क्व ते भिन्नघटा नागास्तुरगाः क्व च ते गजाः

virājase na rājendra rudhirākto mahītale || kva te bhinnaghaṭā nāgāsturagāḥ kva ca te gajāḥ

क्व ते योधा गता राजञ्शक्रविस्पर्धिनो रणे ।। सैन्ये महति तिष्ठन्तं खड्ग बाणधनुर्धरम्

kva te yodhā gatā rājañśakravispardhino raṇe || sainye mahati tiṣṭhantaṃ khaḍga bāṇadhanurdharam

कथं त्वामनयद्राजन्परलोकाय राघवः ।। कृतान्तसमदृष्ट्यैव वेपथुस्ते जनेश्वर

kathaṃ tvāmanayadrājanparalokāya rāghavaḥ || kṛtāntasamadṛṣṭyaiva vepathuste janeśvara

स कथं मानुषेणाद्य संग्रामे विनिपातितः ।। तद्वयं किं करिष्यामो निराशास्तव जीविते

sa kathaṃ mānuṣeṇādya saṃgrāme vinipātitaḥ || tadvayaṃ kiṃ kariṣyāmo nirāśāstava jīvite

न मेस्ति कल्पो दृष्टिर्वा मे नसोर्दृष्टिसङ्गतिः ।। एवं विलपमानास्ता. शैलूषस्य तु योषितः

na mesti kalpo dṛṣṭirvā me nasordṛṣṭisaṅgatiḥ || evaṃ vilapamānāstā. śailūṣasya tu yoṣitaḥ

आलिङ्ग्यालिङ्ग्य तं राजन्निपतन्ति महीतले ।। शिरांसि च विनिघ्नन्ति ताडयन्ति भुजास्तथा

āliṅgyāliṅgya taṃ rājannipatanti mahītale || śirāṃsi ca vinighnanti tāḍayanti bhujāstathā

पश्यन्ति भूयस्तं वीरं भूमावुत्क्रान्तजीवितम् ।। दृष्ट्वा भूयश्च निःसंज्ञा निपतन्ति महीतले

paśyanti bhūyastaṃ vīraṃ bhūmāvutkrāntajīvitam || dṛṣṭvā bhūyaśca niḥsaṃjñā nipatanti mahītale

तासां रोदनशब्देन समाक्रान्तमहीतलम् ।। तासामाश्वासनं चक्रे विद्वान्नाडायनो द्विजः

tāsāṃ rodanaśabdena samākrāntamahītalam || tāsāmāśvāsanaṃ cakre vidvānnāḍāyano dvijaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु तं देशमपराजितः ।। गन्धर्वेन्द्रः समभ्यागाद्भरतेन प्रचोदितः

etasminneva kāle tu taṃ deśamaparājitaḥ || gandharvendraḥ samabhyāgādbharatena pracoditaḥ

स तत्स्थानमथाभ्येत्य जनं सर्वं यथाविधि ।। आश्वासयामास तदा राजा चित्ररथः शनैः

sa tatsthānamathābhyetya janaṃ sarvaṃ yathāvidhi || āśvāsayāmāsa tadā rājā citrarathaḥ śanaiḥ

1.268.50

सत्कारं लम्भयामास शैलूषं तनयैः सह ।। राज्ञा चित्ररथेनाथ गन्धर्वास्ते प्रचोदिताः

satkāraṃ lambhayāmāsa śailūṣaṃ tanayaiḥ saha || rājñā citrarathenātha gandharvāste pracoditāḥ

राज्ञश्चक्रुश्चितां काष्ठैः सुशुष्कैर्बहुभिस्तदा ।। पुत्राणामस्य सर्वेषां योधानामप्यशेषतः ।। चन्दनागुरुकाष्ठैस्ते तथा कालीयकस्य तु

rājñaścakruścitāṃ kāṣṭhaiḥ suśuṣkairbahubhistadā || putrāṇāmasya sarveṣāṃ yodhānāmapyaśeṣataḥ || candanāgurukāṣṭhaiste tathā kālīyakasya tu

चितां गन्धैश्च तैलैश्च प्रज्वाल्य च घृतेन ते ।। संस्कारयित्वा तान्सर्वान्नगराय प्रवव्रजुः

citāṃ gandhaiśca tailaiśca prajvālya ca ghṛtena te || saṃskārayitvā tānsarvānnagarāya pravavrajuḥ

गन्धर्वराजवचसा ततः सर्वो महाजनः ।। नाडायनं पुरस्कृत्य प्रययौ गन्धमादनम्

gandharvarājavacasā tataḥ sarvo mahājanaḥ || nāḍāyanaṃ puraskṛtya prayayau gandhamādanam

निवेशं कृतवांस्तत्र रामपर्वतरोधसि ।। कृत्वा निवेशनं तत्र सर्वे चित्ररथाज्ञया ।। सुखमूषुर्महाराज पाल्यमाना महात्मना

niveśaṃ kṛtavāṃstatra rāmaparvatarodhasi || kṛtvā niveśanaṃ tatra sarve citrarathājñayā || sukhamūṣurmahārāja pālyamānā mahātmanā

बभूव तत्रापि पुरप्रधाने शैलूषपौत्रस्तु जनस्य राजन् ।। गन्धर्वराजस्तु चकार तस्य संरक्षणं राघवमुख्यवाक्यात

babhūva tatrāpi purapradhāne śailūṣapautrastu janasya rājan || gandharvarājastu cakāra tasya saṃrakṣaṇaṃ rāghavamukhyavākyāta

268

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे गन्धर्वस्त्रीविलापो नामाष्टषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde gandharvastrīvilāpo nāmāṣṭaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अथाषाढस्य मासस्य शुक्लपक्षावसानिकम् ।। उत्सवं त्रिदशेन्द्राणां समाप्तं दिनपञ्चकम

mārkaṇḍeya uvāca || athāṣāḍhasya māsasya śuklapakṣāvasānikam || utsavaṃ tridaśendrāṇāṃ samāptaṃ dinapañcakama

क्षीरोदथेषशयनं भगवान्मधुसूदनः ।। योगनिद्रां तदा भेजे लोकानां हितकाम्यया

kṣīrodatheṣaśayanaṃ bhagavānmadhusūdanaḥ || yoganidrāṃ tadā bheje lokānāṃ hitakāmyayā

भरतोऽप्युत्सवं कृत्वा पूजयित्वा जनार्दनम् ।। महीदानं तथा कृत्वा नक्ताशी दिनपञ्चकम्

bharato'pyutsavaṃ kṛtvā pūjayitvā janārdanam || mahīdānaṃ tathā kṛtvā naktāśī dinapañcakam

चातुर्मास्ये निवृत्ते च मधुमांसस्य भक्षणात् ।। विसर्जयामास गृहात्पूजयित्वा महीपतीन्

cāturmāsye nivṛtte ca madhumāṃsasya bhakṣaṇāt || visarjayāmāsa gṛhātpūjayitvā mahīpatīn

उक्त्वा बहुविधैः सान्त्वैः परिष्वज्य सुपीडितम् ।। गन्धर्वनगरावाप्तैर्विभज्य धन संचयैः

uktvā bahuvidhaiḥ sāntvaiḥ pariṣvajya supīḍitam || gandharvanagarāvāptairvibhajya dhana saṃcayaiḥ

संपूज्य वर्षारात्रौ तु स्वकीयं सैनिकं जनम ।। संमंत्र्य प्रेषयामास सोत्कण्ठं दयिताजने

saṃpūjya varṣārātrau tu svakīyaṃ sainikaṃ janama || saṃmaṃtrya preṣayāmāsa sotkaṇṭhaṃ dayitājane

प्रेषयित्वा जनं प्रायात्किञ्चिछेषं स्वसैनिकैः ।। उवास मातुलगृहं भरतां देवराजवत

preṣayitvā janaṃ prāyātkiñcicheṣaṃ svasainikaiḥ || uvāsa mātulagṛhaṃ bharatāṃ devarājavata

अवसच्चतुरोमासान्प्रीत्या राघवसत्तमः ।। ततः कार्तिकमासाद्य शुक्लपक्षावसानिकम्

avasaccaturomāsānprītyā rāghavasattamaḥ || tataḥ kārtikamāsādya śuklapakṣāvasānikam

उत्सवं विपुलं चक्रे संप्राप्य दिनपञ्चकम ।। प्रबोधं देवदेवस्य त्रिदशानां महोत्सवे

utsavaṃ vipulaṃ cakre saṃprāpya dinapañcakama || prabodhaṃ devadevasya tridaśānāṃ mahotsave

1.269.10

तेषु दत्त्वा महादानं कार्तिक्यां च विशेषतः ।। पूजयित्वा जगन्नाथं शङ्खचक्रगदाधरम्

teṣu dattvā mahādānaṃ kārtikyāṃ ca viśeṣataḥ || pūjayitvā jagannāthaṃ śaṅkhacakragadādharam

शुभे दिने सुनक्षत्रे पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ।। सांवत्सरं पुरस्कृत्य स्थपतींश्च स राघवः

śubhe dine sunakṣatre pūjayitvā dvijottamān || sāṃvatsaraṃ puraskṛtya sthapatīṃśca sa rāghavaḥ

सिंधोरुभयपार्श्वे तु स चकार पुरद्वयम ।। पुष्करं पुष्करावत्यां तक्षं तक्षशिलां प्रति

siṃdhorubhayapārśve tu sa cakāra puradvayama || puṣkaraṃ puṣkarāvatyāṃ takṣaṃ takṣaśilāṃ prati

आरम्भं पुरयोः कृत्वा सोभिषिच्य सुतावुभौ ।। पुरद्वये महाराज विधिवद्भूरिदक्षिणः

ārambhaṃ purayoḥ kṛtvā sobhiṣicya sutāvubhau || puradvaye mahārāja vidhivadbhūridakṣiṇaḥ

पुष्करे पुष्करं पुत्रं तदा तक्षं च यादव ।। पुरुद्वये समाकीर्णे वणिग्भिर्ब्राह्मणैस्तथा

puṣkare puṣkaraṃ putraṃ tadā takṣaṃ ca yādava || purudvaye samākīrṇe vaṇigbhirbrāhmaṇaistathā

शिल्पिभिश्च महाराज नानाशिल्पोपजीविभिः ।। गृहपुञ्जसमाकीर्णे देवायतनभूषणे

śilpibhiśca mahārāja nānāśilpopajīvibhiḥ || gṛhapuñjasamākīrṇe devāyatanabhūṣaṇe

प्रतिष्ठिते तदा राज्ये पुत्रयोर्भरतस्तदा ।। धनरत्नाश्वनागैश्च विभज्य तनयावुभौ

pratiṣṭhite tadā rājye putrayorbharatastadā || dhanaratnāśvanāgaiśca vibhajya tanayāvubhau

युधाजिति परीदाय गते संवत्सरे तदा ।। अतीते कार्तिके मासे नक्षत्रे तु गुणान्विते

yudhājiti parīdāya gate saṃvatsare tadā || atīte kārtike māse nakṣatre tu guṇānvite

जगाम भरतः श्रीमान्रामं द्रष्टुं नराधिप ।। सोनुयातः सुतैर्वीरो मातुलेन युधाजिता

jagāma bharataḥ śrīmānrāmaṃ draṣṭuṃ narādhipa || sonuyātaḥ sutairvīro mātulena yudhājitā

तीरे स्वधाम्नस्तौ पुत्रौ मातुलं तु युधाजितम् ।। । विसर्जयामास गृहान्परिष्वज्य च पीडितम्

tīre svadhāmnastau putrau mātulaṃ tu yudhājitam || | visarjayāmāsa gṛhānpariṣvajya ca pīḍitam

1.269.20

भरतः साश्रुनयनो बलेन चतुरङ्गिणा ।। स्तोकेन काञ्चनाङ्गेन रथेन च तथा ययौ

bharataḥ sāśrunayano balena caturaṅgiṇā || stokena kāñcanāṅgena rathena ca tathā yayau

संरुध्य च रथात्ते तु गच्छन्तं भरतं तदा ।। ददृशुर्दीनमनसः किंचिदागतविभ्रमाः

saṃrudhya ca rathātte tu gacchantaṃ bharataṃ tadā || dadṛśurdīnamanasaḥ kiṃcidāgatavibhramāḥ

मुहुर्मुहुः परावृत्य भरतः कथमप्यगात् ।। परस्परमपश्यन्तो त्वरावन्तस्तथा गताः

muhurmuhuḥ parāvṛtya bharataḥ kathamapyagāt || parasparamapaśyanto tvarāvantastathā gatāḥ

भरतोपि तथा देशान्सरांसि सरितस्तथा ।। ग्रामपत्तनसंगाद्यान्व्यतिक्रम्य पुरीं ययौ

bharatopi tathā deśānsarāṃsi saritastathā || grāmapattanasaṃgādyānvyatikramya purīṃ yayau

अथाससाद चायोध्यां दीर्घकालप्रवासकः ।। प्रविश्य नगरं तत्र पताकाध्वजसङ्कुलम्

athāsasāda cāyodhyāṃ dīrghakālapravāsakaḥ || praviśya nagaraṃ tatra patākādhvajasaṅkulam

सुधावदातभवनं सिक्तं चन्दनवारिणा ।। कृतं रामाज्ञया सर्वं पूजितामरबालकम

sudhāvadātabhavanaṃ siktaṃ candanavāriṇā || kṛtaṃ rāmājñayā sarvaṃ pūjitāmarabālakama

निर्ययौ पुरतस्तस्य चतुरङ्गबलान्वितः ।। रामाज्ञया महातेजा नागरैः सह लक्ष्मणः

niryayau puratastasya caturaṅgabalānvitaḥ || rāmājñayā mahātejā nāgaraiḥ saha lakṣmaṇaḥ

भरतं लक्ष्मणो दृष्ट्वा चिरकालप्रवासकम् ।। अभ्यवादयत प्रीत्या शिरः कृत्वा महीतले

bharataṃ lakṣmaṇo dṛṣṭvā cirakālapravāsakam || abhyavādayata prītyā śiraḥ kṛtvā mahītale

भरतो मूर्ध्न्युपाघ्राय सम्परिष्वज्य पीडितम् ।। सर्वत्र कुशलप्रश्नं तत्र कृत्वा यथाविधि

bharato mūrdhnyupāghrāya sampariṣvajya pīḍitam || sarvatra kuśalapraśnaṃ tatra kṛtvā yathāvidhi

यथार्हं पूजयामास जनं नगरवासिनम् ।। कुशलप्रश्नयोगेन स्मितपूर्वाभिभाषिता

yathārhaṃ pūjayāmāsa janaṃ nagaravāsinam || kuśalapraśnayogena smitapūrvābhibhāṣitā

1.269.30

स तेन जनवृन्देन पूज्यमानो मुहुर्मुहुः ।। विवेश नगरं श्रीमान्भरतो नागधूर्गतः

sa tena janavṛndena pūjyamāno muhurmuhuḥ || viveśa nagaraṃ śrīmānbharato nāgadhūrgataḥ

विमानहर्म्यप्रासादगवाक्षकगतेन तु ।। स्त्रीजनेन महातेजा वीक्ष्यमाणस्तु सस्पृहम्

vimānaharmyaprāsādagavākṣakagatena tu || strījanena mahātejā vīkṣyamāṇastu saspṛham

आससाद महातेजा नरेन्द्रद्वारमायतम् ।। तत्र वादित्रनादोऽभून्महान्कलकलस्तथा

āsasāda mahātejā narendradvāramāyatam || tatra vāditranādo'bhūnmahānkalakalastathā

राजद्वारमथासाद्य सोवरुह्य गजोत्तमात् ।। आदाय लक्ष्मणं पाणौ प्रविवेश तदा सभाम्

rājadvāramathāsādya sovaruhya gajottamāt || ādāya lakṣmaṇaṃ pāṇau praviveśa tadā sabhām

तत्र सिंहासने रामं स ददर्श महाभुजम् ।। चन्दनेनानुलिप्ताङ्गं सर्वाभरणभूषितम्

tatra siṃhāsane rāmaṃ sa dadarśa mahābhujam || candanenānuliptāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

संपूर्णचन्द्रवदनं नीलोत्पलदलेक्षणम् ।। दृष्ट्वैव रामं भरतः कृत्वा भूमिगतं शिरः

saṃpūrṇacandravadanaṃ nīlotpaladalekṣaṇam || dṛṣṭvaiva rāmaṃ bharataḥ kṛtvā bhūmigataṃ śiraḥ

निपपात महातेजा लक्ष्मणेन विशेषतः ।। रामोपि भरतं दृष्ट्वा समुत्थाप्य महाभुजम्

nipapāta mahātejā lakṣmaṇena viśeṣataḥ || rāmopi bharataṃ dṛṣṭvā samutthāpya mahābhujam

अध्यायाः २६६-२६९ (cont. 2)

जग्राह पीडितं कण्ठे मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ।। आदिदेशासनं तस्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्

jagrāha pīḍitaṃ kaṇṭhe mūrdhnyupāghrāya cāsakṛt || ādideśāsanaṃ tasya pṛṣṭvā kuśalamavyayam

निवेद्य रत्नमुख्यानि गन्धर्वाणां स राघवः ।। रामाय धर्मनित्याय यथा भेजे वरासनम्

nivedya ratnamukhyāni gandharvāṇāṃ sa rāghavaḥ || rāmāya dharmanityāya yathā bheje varāsanam

पृष्टस्स रामेण निवेदयित्वा वृत्तं यथावत्पुरुषप्रवीरः ।। विसर्जितस्तेन गृहाय गत्वा संपूजयामास तदा स विष्णुम्

pṛṣṭassa rāmeṇa nivedayitvā vṛttaṃ yathāvatpuruṣapravīraḥ || visarjitastena gṛhāya gatvā saṃpūjayāmāsa tadā sa viṣṇum

1.269.40

स्वप्ने तथोवास स रामपादौ चासाद्य वीरः समरेष्वजेयः ।। रामोपि राज्यं सहितस्तु तेन चकार सम्यङ्निहतारिपक्षः

svapne tathovāsa sa rāmapādau cāsādya vīraḥ samareṣvajeyaḥ || rāmopi rājyaṃ sahitastu tena cakāra samyaṅnihatāripakṣaḥ

ततश्चतुर्थे परिवत्सरे तु शुश्राव रामः पुरयोः प्रतापम् ।। कृत्वा सुताभ्यां भरतस्य विष्णोर्मुदञ्च लेभे परमां प्रहृष्टः

tataścaturthe parivatsare tu śuśrāva rāmaḥ purayoḥ pratāpam || kṛtvā sutābhyāṃ bharatasya viṣṇormudañca lebhe paramāṃ prahṛṣṭaḥ

एषोऽद्य प्रोक्तो विजयो मया ते रणाजिरे राघवनंदनस्य ।। श्रोतव्यमेतन्नियमेन पुंसा विज्ञानधर्मार्थयशोभिरामम्

eṣo'dya prokto vijayo mayā te raṇājire rāghavanaṃdanasya || śrotavyametanniyamena puṃsā vijñānadharmārthayaśobhirāmam

अध्यायाः ००१-००५

श्रीगणेशाय नमः ।। वज्र उवाच ।। आदौ भगवता प्रोक्तो विजयो भरतस्य मे ।। यच्छ्रुत्वा वेद्मि चात्मानं ब्रह्मन्विगतकल्मषम्

śrīgaṇeśāya namaḥ || vajra uvāca || ādau bhagavatā prokto vijayo bharatasya me || yacchrutvā vedmi cātmānaṃ brahmanvigatakalmaṣam

सुखश्राव्यश्च हृद्यश्च कथासारस्तु भार्गव ।। कथाश्च विविधाः प्रोक्तास्तत्प्रसङ्गात्त्वयानघ

sukhaśrāvyaśca hṛdyaśca kathāsārastu bhārgava || kathāśca vividhāḥ proktāstatprasaṅgāttvayānagha

रसवत्यश्च धर्मज्ञ सर्वपापक्षयङ्कराः ।। यास्ता ब्रह्मन्प्रसङ्गेन मयापहृतचेतसा

rasavatyaśca dharmajña sarvapāpakṣayaṅkarāḥ || yāstā brahmanprasaṅgena mayāpahṛtacetasā

प्रस्तुतास्ताः कथास्त्यक्तास्ता एव कथस्व मे ।। भगवन्सर्वधर्मज्ञ प्रत्यक्षामलदर्थन ।। कथानां तु प्रसङ्गेन प्रस्तुता याः कथाः पुरा

prastutāstāḥ kathāstyaktāstā eva kathasva me || bhagavansarvadharmajña pratyakṣāmaladarthana || kathānāṃ tu prasaṅgena prastutā yāḥ kathāḥ purā

सुदूरमन्तरीभूत्वा रामस्य विदितात्मनः ।। ता एव श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो भृगुकुलोद्वह

sudūramantarībhūtvā rāmasya viditātmanaḥ || tā eva śrotumicchāmi tvatto bhṛgukulodvaha

लोकं वारुणमासाद्य रामो भृगुकुलोद्वहः ।। श्रुतवान्देवदेवेशान्किन्नु भूयः प्रचेतसः

lokaṃ vāruṇamāsādya rāmo bhṛgukulodvahaḥ || śrutavāndevadeveśānkinnu bhūyaḥ pracetasaḥ

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व तत्र मे संशयो महान् ।। मार्कण्डेय उवाच ।। कालस्य संख्यां तां श्रुत्वा रामप्रोक्तां प्रचेतसा

etanme sarvamācakṣva tatra me saṃśayo mahān || mārkaṇḍeya uvāca || kālasya saṃkhyāṃ tāṃ śrutvā rāmaproktāṃ pracetasā

पप्रच्छ वरुणं देवं राजधर्मानतः परम् ।। पृष्टस्तु जामदग्न्येन रामं प्राह जलेश्वरः

papraccha varuṇaṃ devaṃ rājadharmānataḥ param || pṛṣṭastu jāmadagnyena rāmaṃ prāha jaleśvaraḥ

राजधर्माञ्छृणुष्वार्य पुष्करात्तनयान्मम ।। राजधर्माः श्रुतास्तेन देवाद्दशशतेक्षणान्

rājadharmāñchṛṇuṣvārya puṣkarāttanayānmama || rājadharmāḥ śrutāstena devāddaśaśatekṣaṇān

स यथावद्विजानाति राजधर्मान्द्विजोत्तम ।। एवमुक्त्वा तदा राममानाय्य च तथा सुतम्

sa yathāvadvijānāti rājadharmāndvijottama || evamuktvā tadā rāmamānāyya ca tathā sutam

उवाच भार्गवस्यास्य धर्मान्कथय पुत्रक ।। यत्रयत्रास्य सन्देहो भविष्यति महात्मनः

uvāca bhārgavasyāsya dharmānkathaya putraka || yatrayatrāsya sandeho bhaviṣyati mahātmanaḥ

तदुपानुद भद्रन्ते मम वाक्येन पुत्रक ।। एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा गृहान्निन्ये भृगूत्तमम् ।। तत्रास्य कथयामास राजधर्मान्महोदयान्

tadupānuda bhadrante mama vākyena putraka || evamuktastathetyuktvā gṛhānninye bhṛgūttamam || tatrāsya kathayāmāsa rājadharmānmahodayān

रामेण पृष्टो वरुणस्य पुत्रो जगाद धर्मान्नृपसत्तमानाम् ।। द्रव्यान्महार्थान्भुवि पालनाय लोकस्य सर्वस्य नरेन्द्रचन्द्र

rāmeṇa pṛṣṭo varuṇasya putro jagāda dharmānnṛpasattamānām || dravyānmahārthānbhuvi pālanāya lokasya sarvasya narendracandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामस्य पुष्करगृहगमनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmasya puṣkaragṛhagamanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। सुखासीनो नरश्रेष्ठः पुष्करस्य निवेशने ।। पप्रच्छ पुष्करं रामो धर्मनित्यो जितेन्द्रियः

mārkaṇḍeya uvāca || sukhāsīno naraśreṣṭhaḥ puṣkarasya niveśane || papraccha puṣkaraṃ rāmo dharmanityo jitendriyaḥ

राम उवाच ।। राष्ट्रस्य किं कृत्यतमं तन्माचक्ष्व पृच्छतः ।। आदावेव महाभाग यादोगणनृपात्मज

rāma uvāca || rāṣṭrasya kiṃ kṛtyatamaṃ tanmācakṣva pṛcchataḥ || ādāveva mahābhāga yādogaṇanṛpātmaja

पुष्कर उवाच ।। राष्ट्रस्य कृत्यं धर्मज्ञ राज्ञ एवाभिषेचनम् ।। अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत

puṣkara uvāca || rāṣṭrasya kṛtyaṃ dharmajña rājña evābhiṣecanam || anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavantyuta

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मावस्था न विद्यते ।। वर्णानामाश्रमाणां च व्यवस्थानं च भार्गव

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmāvasthā na vidyate || varṇānāmāśramāṇāṃ ca vyavasthānaṃ ca bhārgava

अराजकेषु राष्ट्रेषु नैव कन्या प्रदीयते ।। विद्यते मम ता नैव तथा वित्तेषु कस्यचित्

arājakeṣu rāṣṭreṣu naiva kanyā pradīyate || vidyate mama tā naiva tathā vitteṣu kasyacit

स्वात्म्यो न्यायः प्रवर्तेत विश्वलोपस्तथैव च ।। लोके न कश्चिद्विद्येत गुरोर्वचनकारकः

svātmyo nyāyaḥ pravarteta viśvalopastathaiva ca || loke na kaścidvidyeta gurorvacanakārakaḥ

नाधीयीरँस्त्रयीं विद्यां त्रयो वर्णा द्विजातयः ।। देवानां यजनं न स्यादनावृष्टिस्ततो भवेत्

nādhīyīram̐strayīṃ vidyāṃ trayo varṇā dvijātayaḥ || devānāṃ yajanaṃ na syādanāvṛṣṭistato bhavet

नृलोकसुरलोकौ च स्यातां संशयितावुभौ ।।। जनमारी भवेद्घोरा यदि राजा न पालयेत्

nṛlokasuralokau ca syātāṃ saṃśayitāvubhau ||| janamārī bhavedghorā yadi rājā na pālayet

प्रजानां रक्षणार्थाय विष्णुतेजोपबृंहितः ।। मानुष्ये जायते राजा देवसत्त्ववपुर्धरः

prajānāṃ rakṣaṇārthāya viṣṇutejopabṛṃhitaḥ || mānuṣye jāyate rājā devasattvavapurdharaḥ

यस्मिन्प्रसन्ने देवस्य प्रसादस्तूपजायते ।। यस्मिन्क्रुद्धे जनस्यास्य क्रोधः समुपजायते

yasminprasanne devasya prasādastūpajāyate || yasminkruddhe janasyāsya krodhaḥ samupajāyate

महद्भिः पुण्यसम्भारैः पार्थिवो राम जायते ।। यस्यैकस्य जगत्सर्वं वचने राम तिष्ठति

mahadbhiḥ puṇyasambhāraiḥ pārthivo rāma jāyate || yasyaikasya jagatsarvaṃ vacane rāma tiṣṭhati

चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं तेषु देशेषु जायते ।। येषु देशेषु राजेन्द्र राजा भवति धार्मिकः

cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ teṣu deśeṣu jāyate || yeṣu deśeṣu rājendra rājā bhavati dhārmikaḥ

(मारकं न च दुर्भिक्षं नाग्निचौरभयं तथा ।। न च व्यालभयं तेषां येषां धर्मपरो नृपः)

(mārakaṃ na ca durbhikṣaṃ nāgnicaurabhayaṃ tathā || na ca vyālabhayaṃ teṣāṃ yeṣāṃ dharmaparo nṛpaḥ)

आदौ विन्देत नृपतिं ततो भार्यां ततो धनम् ।। कुराजनि जनस्यास्य कुतो भार्या कुतो धनम्

ādau vindeta nṛpatiṃ tato bhāryāṃ tato dhanam || kurājani janasyāsya kuto bhāryā kuto dhanam

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रमुख्ये नरेश्वरः ।। परीक्ष्य पूर्वैः कर्तव्यो धार्मिकः सत्य सङ्गरः

tasmātsarvaprayatnena rāṣṭramukhye nareśvaraḥ || parīkṣya pūrvaiḥ kartavyo dhārmikaḥ satya saṅgaraḥ

येषां हि राजा भुवि धर्मनित्यस्तेषां न लोके भयमस्ति किञ्चित् ।। तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्र कार्यो राष्ट्रप्रधानैर्नृपतिर्विनीतः

yeṣāṃ hi rājā bhuvi dharmanityasteṣāṃ na loke bhayamasti kiñcit || tasmātprayatnena narendra kāryo rāṣṭrapradhānairnṛpatirvinītaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये राजप्रशंसा नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaravākye rājapraśaṃsā nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। सर्वलक्षणलक्षण्यो विनीतः प्रियदर्शनः ।। अदीर्घसूत्री धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः

puṣkara uvāca || sarvalakṣaṇalakṣaṇyo vinītaḥ priyadarśanaḥ || adīrghasūtrī dharmātmā jitakrodho jitendriyaḥ

स्थूललक्षो महोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषकः ।। सुरूपः कुलसंपन्नः क्षिप्रकारी महाबलः

sthūlalakṣo mahotsāhaḥ smitapūrvābhibhāṣakaḥ || surūpaḥ kulasaṃpannaḥ kṣiprakārī mahābalaḥ

ब्रह्मण्यश्चाविसंवादी दृढभक्तिः प्रियंवदः ।। अलोलुपस्संयतवाग्गंभीरः प्रियदर्शनः

brahmaṇyaścāvisaṃvādī dṛḍhabhaktiḥ priyaṃvadaḥ || alolupassaṃyatavāggaṃbhīraḥ priyadarśanaḥ

नातिदण्डो न निर्दण्डः चारचक्षुरजिह्मगः ।। व्यवहारे समः प्राप्ते पुत्रस्य रिपुणा सह

nātidaṇḍo na nirdaṇḍaḥ cāracakṣurajihmagaḥ || vyavahāre samaḥ prāpte putrasya ripuṇā saha

रथे गजेऽश्वे धनुषि व्यायामे च कृतश्रमः ।। उपवासतपःशीलो यज्ञयाजी गुरुप्रियः

rathe gaje'śve dhanuṣi vyāyāme ca kṛtaśramaḥ || upavāsatapaḥśīlo yajñayājī gurupriyaḥ

मन्त्रिसांवत्सराधीनः समरेष्वनिवर्तकः ।। कालज्ञश्च कृतज्ञश्च नृविशेषज्ञ एव च

mantrisāṃvatsarādhīnaḥ samareṣvanivartakaḥ || kālajñaśca kṛtajñaśca nṛviśeṣajña eva ca

पूज्यं पूजयिता नित्यं दण्ड्यं दण्डयिता तथा ।। षाड्गुण्यस्य प्रयोक्ता च शक्त्युपेतस्तथैव च

pūjyaṃ pūjayitā nityaṃ daṇḍyaṃ daṇḍayitā tathā || ṣāḍguṇyasya prayoktā ca śaktyupetastathaiva ca

उक्तैरनुक्तैस्तु गुणैरनेकैरलङ्कृतो भूमिपतिश्च कार्यः ।। सम्भूय राष्ट्रप्रवरैर्यथावद्राष्ट्रस्य रक्षार्थमदीनसत्त्वः

uktairanuktaistu guṇairanekairalaṅkṛto bhūmipatiśca kāryaḥ || sambhūya rāṣṭrapravarairyathāvadrāṣṭrasya rakṣārthamadīnasattvaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये राजलक्षणं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaravākye rājalakṣaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। एवं गुणगणाकीर्णं वरयेयुर्नराधिपम् ।। सम्भूय राष्ट्रप्रवराः क्षत्रियं तु कुलोद्गतम्

puṣkara uvāca || evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ varayeyurnarādhipam || sambhūya rāṣṭrapravarāḥ kṣatriyaṃ tu kulodgatam

वृतश्च तैर्व्रतं राजा गृह्णीयाद्विजितेन्द्रियः ।। पालयिष्यामि वः सर्वान्धर्मस्थान्नात्र संशयः

vṛtaśca tairvrataṃ rājā gṛhṇīyādvijitendriyaḥ || pālayiṣyāmi vaḥ sarvāndharmasthānnātra saṃśayaḥ

व्रतं गृहीत्वा राज्यार्थी वृणुयाद्ब्राह्मणोत्तमम् ।। सांवत्सरं सुखायास्य सर्वस्य जगतो नृपः

vrataṃ gṛhītvā rājyārthī vṛṇuyādbrāhmaṇottamam || sāṃvatsaraṃ sukhāyāsya sarvasya jagato nṛpaḥ

सर्वलक्षणलक्षण्यं विनीतं प्रियदर्शनम् ।। सुरूपं वेशसंपन्नं नित्यमूर्जितदर्शनम

sarvalakṣaṇalakṣaṇyaṃ vinītaṃ priyadarśanam || surūpaṃ veśasaṃpannaṃ nityamūrjitadarśanama

अदीनवादिनं धीरं धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ।। अव्यङ्गं नाधिकाङ्गं च वेदवेदाङ्गपारगम्

adīnavādinaṃ dhīraṃ dharmanityaṃ jitendriyam || avyaṅgaṃ nādhikāṅgaṃ ca vedavedāṅgapāragam

चतुःषष्ट्यङ्गतत्त्वज्ञमूहापोहविशारदम् ।। भूतभव्यभविष्यज्ञं गणितज्ञं विशेषतः

catuḥṣaṣṭyaṅgatattvajñamūhāpohaviśāradam || bhūtabhavyabhaviṣyajñaṃ gaṇitajñaṃ viśeṣataḥ

विचन्द्रा शर्वरी यद्वन्मुकुटं च च्युतोपलम् ।। गणितेन तथा हीनं ज्योतिषं नृपसत्तम

vicandrā śarvarī yadvanmukuṭaṃ ca cyutopalam || gaṇitena tathā hīnaṃ jyotiṣaṃ nṛpasattama

आस्तिकं श्रद्दधानं च अनुकूलं महीपतेः ।। सांवत्सरं नृपो गत्वा वरयेत्प्रयतः शुचिः

āstikaṃ śraddadhānaṃ ca anukūlaṃ mahīpateḥ || sāṃvatsaraṃ nṛpo gatvā varayetprayataḥ śuciḥ

येनाभिषिक्तो नृपतिर्विनष्टस्तु नराधिप ।। सांवत्सरं न तं विद्वान्वरयेन्नृपसत्तम

yenābhiṣikto nṛpatirvinaṣṭastu narādhipa || sāṃvatsaraṃ na taṃ vidvānvarayennṛpasattama

न हीनाङ्गं न वाचालं न च निष्प्रतिभं नृपः ।। कुवेशमलिनं मुण्डं नास्तिकं पापनिश्चयम्

na hīnāṅgaṃ na vācālaṃ na ca niṣpratibhaṃ nṛpaḥ || kuveśamalinaṃ muṇḍaṃ nāstikaṃ pāpaniścayam

भिन्नवृत्तिं च वरयेद्वरयेत्सद्गुणं सदा ।। वरयित्वा तु वक्तव्याः स्वयमेव महीभुजा

bhinnavṛttiṃ ca varayedvarayetsadguṇaṃ sadā || varayitvā tu vaktavyāḥ svayameva mahībhujā

यथैवाग्निमुखा देवास्तथा राजमुखाः प्रजाः ।। यथैवाग्निमुखा मन्त्रा राज्ञां सांवत्सरास्तथा

yathaivāgnimukhā devāstathā rājamukhāḥ prajāḥ || yathaivāgnimukhā mantrā rājñāṃ sāṃvatsarāstathā

त्वं मे माता पिता चैव देशिकश्च गुरुस्तथा ।। दैवं पुरुषकारश्च ज्ञातव्यौ सततं त्वया

tvaṃ me mātā pitā caiva deśikaśca gurustathā || daivaṃ puruṣakāraśca jñātavyau satataṃ tvayā

समधर्मज्ञ भद्रं ते राज्यं साधारणं हि नौ ।। समानेयः शुभो देवस्त्वयैव मम सत्तम

samadharmajña bhadraṃ te rājyaṃ sādhāraṇaṃ hi nau || samāneyaḥ śubho devastvayaiva mama sattama

पौरुषेण पदं कार्यं समरं च तथा मया ।। स चेत्तदभिमन्येत पार्थिवस्य महागुणम्

pauruṣeṇa padaṃ kāryaṃ samaraṃ ca tathā mayā || sa cettadabhimanyeta pārthivasya mahāguṇam

अथवा गुणदोषेण प्रज्ञया चाशु यो नृणाम् ।। दैवोपघातसमरे विज्ञानं पौरुषस्य च

athavā guṇadoṣeṇa prajñayā cāśu yo nṛṇām || daivopaghātasamare vijñānaṃ pauruṣasya ca

वाडवं न च प्राज्ञस्तु तस्यैवानुमते तदा ।। तेनोद्दिष्टौ तु वरयेद्राजा मन्त्रिपुरोहितौ

vāḍavaṃ na ca prājñastu tasyaivānumate tadā || tenoddiṣṭau tu varayedrājā mantripurohitau

तेनोद्दिष्टां च वरयेन्महिषीं नृपसत्तमः ।। ततोऽभिषेकसम्भाराँस्तस्य कुर्यात्स दैववित्

tenoddiṣṭāṃ ca varayenmahiṣīṃ nṛpasattamaḥ || tato'bhiṣekasambhārām̐stasya kuryātsa daivavit

कुञ्जरं तुरगं कुर्यात्तस्य राज्ञः परीक्षितौ ।। भद्रासनं च च्छत्रं च वालव्यजनमेव च

kuñjaraṃ turagaṃ kuryāttasya rājñaḥ parīkṣitau || bhadrāsanaṃ ca cchatraṃ ca vālavyajanameva ca

खड्गरत्नं तथा चापं रत्नानि विविधानि च ।। राज्ञो मृतस्य ये त्वासन्सर्वाणि तु नराधिप

khaḍgaratnaṃ tathā cāpaṃ ratnāni vividhāni ca || rājño mṛtasya ye tvāsansarvāṇi tu narādhipa

ते न कार्या नरेन्द्रस्य तेन दैवविदा तथा ।। कामं संवत्सरं कार्या अलाभेऽन्यस्य भूभुजा

te na kāryā narendrasya tena daivavidā tathā || kāmaṃ saṃvatsaraṃ kāryā alābhe'nyasya bhūbhujā

गुणाधिकस्य नो कार्या येऽन्यत्राभिहिता मया

guṇādhikasya no kāryā ye'nyatrābhihitā mayā

न तत्र नागाः सुभृता न योधा राज्ञो न माता न पिता न बन्धुः ।। यत्रास्य साध्यं भवतीह विद्वान्सांवत्सरो धर्मविदः प्रमत्तः

na tatra nāgāḥ subhṛtā na yodhā rājño na mātā na pitā na bandhuḥ || yatrāsya sādhyaṃ bhavatīha vidvānsāṃvatsaro dharmavidaḥ pramattaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करकथासु सांवत्सरिक लक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkarakathāsu sāṃvatsarika lakṣaṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। राज्ञा पुरोहितः कार्यस्तथा मन्त्री च कीदृशः ।। महिषी च तथा ज्येष्ठा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || rājñā purohitaḥ kāryastathā mantrī ca kīdṛśaḥ || mahiṣī ca tathā jyeṣṭhā tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। अव्यङ्गं लक्षणोपेतमनुकूलं प्रियंवदम् ।। अथर्ववेदविद्वांसं यजुर्वेदविशारदम्

puṣkara uvāca || avyaṅgaṃ lakṣaṇopetamanukūlaṃ priyaṃvadam || atharvavedavidvāṃsaṃ yajurvedaviśāradam

द्विवेदं ब्राह्मणं राजा पुरोहितमथर्वणम् ।। पञ्चकल्पविधानज्ञं वरयेत सुदर्शनम्

dvivedaṃ brāhmaṇaṃ rājā purohitamatharvaṇam || pañcakalpavidhānajñaṃ varayeta sudarśanam

नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः ।। चतुर्थोङ्गिरसां कल्पः शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः

nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ || caturthoṅgirasāṃ kalpaḥ śāntikalpastu pañcamaḥ

पञ्चकल्पविधानज्ञमाचार्यं प्राप्य भूपतिः ।। सर्वोत्पातप्रशान्तात्मा भुनक्ति वसुधां चिरम्

pañcakalpavidhānajñamācāryaṃ prāpya bhūpatiḥ || sarvotpātapraśāntātmā bhunakti vasudhāṃ ciram

स च राज्ञस्तथा कुर्यान्नित्यं कर्म सदैव तु ।। नैमित्तिकं तथा काम्यं दैवज्ञवचने रतः

sa ca rājñastathā kuryānnityaṃ karma sadaiva tu || naimittikaṃ tathā kāmyaṃ daivajñavacane rataḥ

न त्याज्यस्तु भवेद्राजा दैवज्ञेन पुरोधसा ।। पतितस्तु भवेत्त्याज्यो नात्र कार्या विचारणा

na tyājyastu bhavedrājā daivajñena purodhasā || patitastu bhavettyājyo nātra kāryā vicāraṇā

तथैव पतितौ राम न त्याज्यौ तौ महीभुजा ।। तयोस्त्यागेन राजेन्द्र राज्यभ्रंशो विनिर्दिशेत

tathaiva patitau rāma na tyājyau tau mahībhujā || tayostyāgena rājendra rājyabhraṃśo vinirdiśeta

दुर्गतिः परलोके च बहुकालमसंशयम् ।। सांवत्सरविरुद्धस्तु त्याज्यो राज्ञा पुरोहितः ।। पुरोहितोऽन्यथा राज्ञो यथा माता यथा पिता ।। अनिष्टमस्य व्यसनं हन्याद्दैवोपघातजम्

durgatiḥ paraloke ca bahukālamasaṃśayam || sāṃvatsaraviruddhastu tyājyo rājñā purohitaḥ || purohito'nyathā rājño yathā mātā yathā pitā || aniṣṭamasya vyasanaṃ hanyāddaivopaghātajam

ब्राह्मणो निष्कृतिस्तस्य कुत्र शक्या महीभुजा ।। यावन्न राज्ञा विद्वांसौ सांवत्सरपुरोहितौ

brāhmaṇo niṣkṛtistasya kutra śakyā mahībhujā || yāvanna rājñā vidvāṃsau sāṃvatsarapurohitau

वृत्तिच्छेदे तयो राज्ञः कुलं त्रिपुरुषं व्रजेत् ।। नरकं वर्जयेत्तस्माद्वृतच्छेदं तयोः सदा

vṛtticchede tayo rājñaḥ kulaṃ tripuruṣaṃ vrajet || narakaṃ varjayettasmādvṛtacchedaṃ tayoḥ sadā

स्थावरेण विभागश्च तयोः कार्यो विशेषतः ।। अनुरूपेण धर्मज्ञ सांवत्सरपुरोहितौ

sthāvareṇa vibhāgaśca tayoḥ kāryo viśeṣataḥ || anurūpeṇa dharmajña sāṃvatsarapurohitau

भाव्यं सदा भार्गववंशचन्द्र पुरोहितस्यात्मसमस्य राज्ञा ।। राज्ञो यथापि स्वजनेन भाव्यो विद्वान्प्रभुः स्यान्नृपतेः पुरोधाः ।। १४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरोहितलक्षणं नाम पञ्चमोऽध्यायः

bhāvyaṃ sadā bhārgavavaṃśacandra purohitasyātmasamasya rājñā || rājño yathāpi svajanena bhāvyo vidvānprabhuḥ syānnṛpateḥ purodhāḥ || 14 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde purohitalakṣaṇaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ००६-०१०

पुष्कर उवाच ।। ।। सर्वलक्षणलक्षण्यो मन्त्री राज्ञस्तथैव च ।। ब्राह्मणो वेदतत्त्वज्ञो विनीतः प्रियदर्शनः

puṣkara uvāca || || sarvalakṣaṇalakṣaṇyo mantrī rājñastathaiva ca || brāhmaṇo vedatattvajño vinītaḥ priyadarśanaḥ

स्थूललक्षो महोत्साहः स्वामिभक्तः प्रियंवदः ।। बृहस्पत्युशनः प्रोक्तां नीतिं जानाति सर्वतः

sthūlalakṣo mahotsāhaḥ svāmibhaktaḥ priyaṃvadaḥ || bṛhaspatyuśanaḥ proktāṃ nītiṃ jānāti sarvataḥ

रागद्वेषेण यत्कार्यं न वदन्ति महीक्षितः ।। लोकापवादाद्राजार्थे भयं यस्य न जायते

rāgadveṣeṇa yatkāryaṃ na vadanti mahīkṣitaḥ || lokāpavādādrājārthe bhayaṃ yasya na jāyate

क्लेशक्षमस्तथा यश्च विजितात्मा जितेन्द्रियः ।। गूढमन्त्रश्च दक्षश्च प्राज्ञो भक्तजनप्रियः

kleśakṣamastathā yaśca vijitātmā jitendriyaḥ || gūḍhamantraśca dakṣaśca prājño bhaktajanapriyaḥ

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञ ऊहापोहविशारदः ।। शूरश्च कृतविद्यश्च न च मानी विमत्सरः

iṅgitākāratattvajña ūhāpohaviśāradaḥ || śūraśca kṛtavidyaśca na ca mānī vimatsaraḥ

चारप्रचारकुशलः प्रणिधिप्रणयात्मवान् ।। षाड्गुण्यविधितत्त्वज्ञ उपायकुशलस्तथा

cārapracārakuśalaḥ praṇidhipraṇayātmavān || ṣāḍguṇyavidhitattvajña upāyakuśalastathā

वक्ता विधाता कार्याणां नैव कार्यातिपातिता ।। समश्च राजभृत्यानां तथैव च गुणप्रियः

vaktā vidhātā kāryāṇāṃ naiva kāryātipātitā || samaśca rājabhṛtyānāṃ tathaiva ca guṇapriyaḥ

कालज्ञः समयज्ञश्च कृतज्ञश्च जनप्रियः ।। कृतानामकृतानाञ्च कर्मणां चान्ववेक्षिता

kālajñaḥ samayajñaśca kṛtajñaśca janapriyaḥ || kṛtānāmakṛtānāñca karmaṇāṃ cānvavekṣitā

यथानुरूपमर्हाणां पुरुषाणां नियोजिता ।। राज्ञः परोक्षे कार्याणि सम्पराये भृगूत्तम

yathānurūpamarhāṇāṃ puruṣāṇāṃ niyojitā || rājñaḥ parokṣe kāryāṇi samparāye bhṛgūttama

कृत्वा निवेदिता राजन्कर्मणां गुरुलाघवम् ।। शत्रुमित्रविभागज्ञो विग्रहास्पदतत्त्ववित्

kṛtvā niveditā rājankarmaṇāṃ gurulāghavam || śatrumitravibhāgajño vigrahāspadatattvavit

स राज्ञः सर्वकार्याणि कुर्याद्भृगुकुलोद्वह ।। विदितानि यथा कुर्यान्नाज्ञातानि महीक्षिता

sa rājñaḥ sarvakāryāṇi kuryādbhṛgukulodvaha || viditāni yathā kuryānnājñātāni mahīkṣitā

अज्ञातानि नरेन्द्रस्य कृत्वा कार्याणि भार्गव ।। अचिरेणापि विद्वेषं स मन्त्री त्वधिगच्छति

ajñātāni narendrasya kṛtvā kāryāṇi bhārgava || acireṇāpi vidveṣaṃ sa mantrī tvadhigacchati

करोति यस्तु कार्याणि विविधानि महीपते ।। भेदो नो तस्य भवति कदाचिदपि भूभुजा

karoti yastu kāryāṇi vividhāni mahīpate || bhedo no tasya bhavati kadācidapi bhūbhujā

एवंगुणो यस्य भवेच्च मन्त्री वाक्ये च तस्याभिरतस्य राज्ञः ।। राज्यं स्थिरं स्याद्विपुला च लक्ष्मीर्वंशश्च दीप्तो भुवनत्रयेऽपि ।। १४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मत्रिलक्षणं नाम षष्ठोऽध्यायः

evaṃguṇo yasya bhavecca mantrī vākye ca tasyābhiratasya rājñaḥ || rājyaṃ sthiraṃ syādvipulā ca lakṣmīrvaṃśaśca dīpto bhuvanatraye'pi || 14 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde matrilakṣaṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। राज्ञाग्र्यमहिषी कार्या सर्वलक्षणपूजिता ।। विनीता गुरुभक्ता च ईर्षाक्रोधविवर्जिता

puṣkara uvāca || || rājñāgryamahiṣī kāryā sarvalakṣaṇapūjitā || vinītā gurubhaktā ca īrṣākrodhavivarjitā

राज्ञः प्रियहितासक्ता चारुवेशा प्रियंवदा ।। भृताभृतजनज्ञा च भृतानामनुवेक्षिणी

rājñaḥ priyahitāsaktā cāruveśā priyaṃvadā || bhṛtābhṛtajanajñā ca bhṛtānāmanuvekṣiṇī

अभृतानां जनानां च भृतिकर्मप्रवर्तिनी ।। रागद्वेषवियुक्ता च सपत्नीनां सदैव या

abhṛtānāṃ janānāṃ ca bhṛtikarmapravartinī || rāgadveṣaviyuktā ca sapatnīnāṃ sadaiva yā

भोजनासनपानेन सर्वेषामनुवेक्षिणी ।। सपत्निपुत्रेष्वपि या पुत्रवत्परिवर्तते

bhojanāsanapānena sarveṣāmanuvekṣiṇī || sapatniputreṣvapi yā putravatparivartate

मन्त्रिसंवत्सरामात्यान्या च पूजयते सदा ।। ब्रह्मण्या च दयायुक्ता सर्वभूतानुकम्पिनी

mantrisaṃvatsarāmātyānyā ca pūjayate sadā || brahmaṇyā ca dayāyuktā sarvabhūtānukampinī

कृताकृतज्ञा राज्ञश्च विदिता मण्डलेष्वपि ।। परराजकलत्रषु प्रीयमाणा मुदा युता

kṛtākṛtajñā rājñaśca viditā maṇḍaleṣvapi || pararājakalatraṣu prīyamāṇā mudā yutā

दूतादिप्रेषणकरी राजद्वारेषु सर्वदा ।। तद्द्वारेण नरेद्राणां कार्यज्ञा च विशेषतः

dūtādipreṣaṇakarī rājadvāreṣu sarvadā || taddvāreṇa naredrāṇāṃ kāryajñā ca viśeṣataḥ

एवंगुणगणोपेता नरेन्द्रेण सहानघा ।। अभिषेच्या भवेद्राज्ये राज्यस्थेन नृपेण वा

evaṃguṇagaṇopetā narendreṇa sahānaghā || abhiṣecyā bhavedrājye rājyasthena nṛpeṇa vā

एवं यदा यस्य भवेच्च पत्नी नरेन्द्रचन्द्रस्य महानुभावा ।। वृद्धिं व्रजेत्तस्य नृपस्य राष्ट्रं सचारकं नात्र विचारणास्ति

evaṃ yadā yasya bhavecca patnī narendracandrasya mahānubhāvā || vṛddhiṃ vrajettasya nṛpasya rāṣṭraṃ sacārakaṃ nātra vicāraṇāsti

2.8

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अग्र्यमहिषीलक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde agryamahiṣīlakṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7

राम उवाच ।। पुरुषाणां तथा स्त्रीणां गजानां तुरगैस्सह ।। वालव्यजनच्छत्राणां तथा भद्रासनस्य च

rāma uvāca || puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ gajānāṃ turagaissaha || vālavyajanacchatrāṇāṃ tathā bhadrāsanasya ca

रत्नानां धनुषां चैव खड्गस्य च सुरात्मज ।। लक्षणं श्रोतुमिच्छामि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

ratnānāṃ dhanuṣāṃ caiva khaḍgasya ca surātmaja || lakṣaṇaṃ śrotumicchāmi tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। आदावेव प्रवक्ष्यामि पुरुषाणां तु लक्षणम् ।। निबोध तन्मे गदतो भृगुवंशाविवर्धन

puṣkara uvāca || ādāveva pravakṣyāmi puruṣāṇāṃ tu lakṣaṇam || nibodha tanme gadato bhṛguvaṃśāvivardhana

एकाधिको द्विशुक्लश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यस्तथा ।। त्रिवलीवाँस्त्रिविनतः त्रिकालज्ञश्च भार्गव

ekādhiko dviśuklaśca tribhirvyāpnoti yastathā || trivalīvām̐strivinataḥ trikālajñaśca bhārgava

पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश्च तथा त्रिषु ।। चतुर्लेखस्तथा यश्च तथैव च चतुःसमः

puruṣaḥ syātsulakṣaṇyo vipulaśca tathā triṣu || caturlekhastathā yaśca tathaiva ca catuḥsamaḥ

चतुष्किष्कुश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुष्कृष्णस्तथैव च ।। चतुर्गंधश्चतुर्ह्रस्वः पञ्चसूक्ष्मस्तथैव च

catuṣkiṣkuścaturdaṃṣṭraścatuṣkṛṣṇastathaiva ca || caturgaṃdhaścaturhrasvaḥ pañcasūkṣmastathaiva ca

पञ्चदीर्घो भृगुश्रेष्ठ तथैव च षडुन्नतः ।। सप्तस्नेहोऽष्टवंशश्च नव स्थानामलस्तथा

pañcadīrgho bhṛguśreṣṭha tathaiva ca ṣaḍunnataḥ || saptasneho'ṣṭavaṃśaśca nava sthānāmalastathā

दशपद्मो दशबृहन्न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाख्यश्च शस्यते

daśapadmo daśabṛhannyagrodhaparimaṇḍalaḥ || caturdaśasamadvandvaḥ ṣoḍaśākhyaśca śasyate

राम उवाच ।। एकाधिकाद्या ये प्रोक्ताः पुरुषस्य त्वया गुणाः ।। तानहं श्रोतुमिच्छामि यथावद्वरुणत्मज

rāma uvāca || ekādhikādyā ye proktāḥ puruṣasya tvayā guṇāḥ || tānahaṃ śrotumicchāmi yathāvadvaruṇatmaja

पुष्कर उवाच ।। धर्मे चार्थे च कामे च जनः सर्वोऽभिषज्यते ।। एकाधिकस्तु विज्ञेयो यस्तु धर्मे विशेषतः ।। १

puṣkara uvāca || dharme cārthe ca kāme ca janaḥ sarvo'bhiṣajyate || ekādhikastu vijñeyo yastu dharme viśeṣataḥ || 1

तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्लाश्च दशनास्तथा ।। द्वात्रिंशद्राम यस्य स्युर्द्विशुक्लः स तु कीर्तितः

tārakābhyāṃ vinā netre śuklāśca daśanāstathā || dvātriṃśadrāma yasya syurdviśuklaḥ sa tu kīrtitaḥ

उरो नाभिस्तथा सक्थिर्गंभीरा यस्य देहिनः ।। प्रोच्यते स तु धर्मज्ञ त्रिगम्भीरो नरोत्तमः ।। अनसूया दया क्षान्तिस्त्रिकमेकं प्रकीर्तितम्

uro nābhistathā sakthirgaṃbhīrā yasya dehinaḥ || procyate sa tu dharmajña trigambhīro narottamaḥ || anasūyā dayā kṣāntistrikamekaṃ prakīrtitam

मङ्गलाचारसंस्पर्शः शौचं चेत्यपरं त्रयम् ।। अनायासमकार्पण्यमैश्वर्यं च त्रयस्त्रिकाः।। त्रिप्रलम्बो भुजाभ्यां तु वृषणेन च कीर्त्यते ।। दिग्देशजातिसर्गैश्च तेजसा यशसा श्रिया

maṅgalācārasaṃsparśaḥ śaucaṃ cetyaparaṃ trayam || anāyāsamakārpaṇyamaiśvaryaṃ ca trayastrikāḥ|| tripralambo bhujābhyāṃ tu vṛṣaṇena ca kīrtyate || digdeśajātisargaiśca tejasā yaśasā śriyā

व्याप्नोति यो भृगुश्रेष्ठ त्रिभिर्व्याप्नोत्यसौ स्मृतः ।। उदरे वलयस्तिस्रो गम्भीरा यस्य देहिनः

vyāpnoti yo bhṛguśreṣṭha tribhirvyāpnotyasau smṛtaḥ || udare valayastisro gambhīrā yasya dehinaḥ

स उच्यते भृगुश्रेष्ठ त्रिवलीवान्नरोत्तमः ।। देवतानां द्विजानां च गुरूणां च तथा नतः

sa ucyate bhṛguśreṣṭha trivalīvānnarottamaḥ || devatānāṃ dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca tathā nataḥ

पुरुषो भार्गवश्रेष्ठ प्रोक्तस्त्रिविनतः सदा ।। धर्मस्यार्थस्य कामस्य संपत्कालविभागवित्

puruṣo bhārgavaśreṣṭha proktastrivinataḥ sadā || dharmasyārthasya kāmasya saṃpatkālavibhāgavit

सेवते यश्च धर्मज्ञः प्रोच्यते स त्रिकालवित् ।। उरौ ललाटं वक्त्रं च विस्तीर्णं यस्य देहिनः

sevate yaśca dharmajñaḥ procyate sa trikālavit || urau lalāṭaṃ vaktraṃ ca vistīrṇaṃ yasya dehinaḥ

कथितः स भृगुश्रेष्ठ विपुलस्त्रिषु मानवः ।। द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ

kathitaḥ sa bhṛguśreṣṭha vipulastriṣu mānavaḥ || dvau pāṇī dvau tathā pādau dhvajacchatrādibhiryutau

लेखाभिर्यस्य निर्दिष्टश्चतुर्लेखः स मानवः ।। अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिर्यस्य तथा समाः

lekhābhiryasya nirdiṣṭaścaturlekhaḥ sa mānavaḥ || aṅgulyo hṛdayaṃ pṛṣṭhaṃ kaṭiryasya tathā samāḥ

पुरुषः स भृगुश्रेष्ठ चतुस्सम उदाहृतः ।। षष्णवत्यङ्गुलोत्सेधश्चतुष्किष्कुः प्रमाणतः

puruṣaḥ sa bhṛguśreṣṭha catussama udāhṛtaḥ || ṣaṣṇavatyaṅgulotsedhaścatuṣkiṣkuḥ pramāṇataḥ

प्रमाणयोगाद्धर्मज्ञ चतुकिष्कुः स कीर्तितः ।। दंष्ट्राश्चतस्रश्चन्द्राभा दशनेभ्यः समुन्नताः

pramāṇayogāddharmajña catukiṣkuḥ sa kīrtitaḥ || daṃṣṭrāścatasraścandrābhā daśanebhyaḥ samunnatāḥ

किञ्चिद्यस्य स धर्मज्ञ चतुर्दंष्ट्रः प्रकीर्तितः ।। नेत्रतारे भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च

kiñcidyasya sa dharmajña caturdaṃṣṭraḥ prakīrtitaḥ || netratāre bhruvau śmaśruḥ kṛṣṇāḥ keśāstathaiva ca

यस्येह स चतुष्कृष्णः प्रोच्यते मनुजोत्तमः ।। नासायां वदने स्वेदे कक्ष्यासु च नरोत्तम

yasyeha sa catuṣkṛṣṇaḥ procyate manujottamaḥ || nāsāyāṃ vadane svede kakṣyāsu ca narottama

289

गन्धस्तु सुरभिर्यस्य चतुर्गन्धः स कीर्तितः ।। बाहू जानूरुगण्डश्च चत्वार्यस्य समानि तु

gandhastu surabhiryasya caturgandhaḥ sa kīrtitaḥ || bāhū jānūrugaṇḍaśca catvāryasya samāni tu

पुरुषस्य भृगुश्रेष्ठ चतुस्सम उदाहृतः ।। आस्यासृङ्मध्यपद्मानां तुल्यो गन्धस्तु यस्य वै

puruṣasya bhṛguśreṣṭha catussama udāhṛtaḥ || āsyāsṛṅmadhyapadmānāṃ tulyo gandhastu yasya vai

कथितः स भृगुश्रेष्ठ चतुर्गन्ध इति द्विजैः ।। ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जंघे ह्रस्वे तु देहिनः

kathitaḥ sa bhṛguśreṣṭha caturgandha iti dvijaiḥ || hrasvaṃ liṅgaṃ tathā grīvā jaṃghe hrasve tu dehinaḥ

यस्य भार्गवशार्दूल चतुर्ह्रस्वः स कीर्तितः ।। अङ्गुलीनां तु पर्वाणि नखकेशद्विजत्वचम् ।। सूक्ष्मणि यस्य तं राम पञ्च सूक्ष्मं प्रचक्षते

yasya bhārgavaśārdūla caturhrasvaḥ sa kīrtitaḥ || aṅgulīnāṃ tu parvāṇi nakhakeśadvijatvacam || sūkṣmaṇi yasya taṃ rāma pañca sūkṣmaṃ pracakṣate

हनू नेत्रे ललाटं च नासा चैव स्तनान्तरम् ।। दीर्घाणि यस्य तं राम पञ्चदीर्घं विदुर्बुधाः

hanū netre lalāṭaṃ ca nāsā caiva stanāntaram || dīrghāṇi yasya taṃ rāma pañcadīrghaṃ vidurbudhāḥ

वक्षः कक्षौ नखा नासा मुखं चैव कृकाटिका ।। षडुन्नतानि यस्येह तं वदंति षडुन्नतम

vakṣaḥ kakṣau nakhā nāsā mukhaṃ caiva kṛkāṭikā || ṣaḍunnatāni yasyeha taṃ vadaṃti ṣaḍunnatama

त्वक्केशलोमदंताश्च दृष्टिर्वाणी नखास्तथा ।। स्निग्धा यस्येह तं प्राहुः सप्त स्निग्धं बहुश्रुताः

tvakkeśalomadaṃtāśca dṛṣṭirvāṇī nakhāstathā || snigdhā yasyeha taṃ prāhuḥ sapta snigdhaṃ bahuśrutāḥ

जानुवंशावुभौ राम भुजवंशौ तथाप्युभौ ।। ऊरुवंशद्वयं चैव पृष्ठवंशं च भार्गव

jānuvaṃśāvubhau rāma bhujavaṃśau tathāpyubhau || ūruvaṃśadvayaṃ caiva pṛṣṭhavaṃśaṃ ca bhārgava

नासावंशः समो यस्य सोऽष्टवंशः प्रकीर्तितः ।। नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रपायू मुखं तथा

nāsāvaṃśaḥ samo yasya so'ṣṭavaṃśaḥ prakīrtitaḥ || netre nāsāpuṭau karṇau meḍhrapāyū mukhaṃ tathā

छिद्रा नवैते विमला यस्य तं तु नवामलम् ।। जिह्वोष्ठतालु नेत्रान्तर्हस्तपादनखाः स्तनौ

chidrā navaite vimalā yasya taṃ tu navāmalam || jihvoṣṭhatālu netrāntarhastapādanakhāḥ stanau

शिश्नाग्रवक्षो यस्यैते पद्माभा दश देहिनाम् ।। पाणी पादौ मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः

śiśnāgravakṣo yasyaite padmābhā daśa dehinām || pāṇī pādau mukhaṃ grīvā śravaṇe hṛdayaṃ śiraḥ

ललाटमुदरं पृष्ठं बृहन्तः पूजिता दश ।। प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रत्वयांतरात्

lalāṭamudaraṃ pṛṣṭhaṃ bṛhantaḥ pūjitā daśa || prasāritabhujasyeha madhyamāgratvayāṃtarāt

उच्छ्रायेण समो यः स न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। कथितः स नृपश्रेष्ठः सर्वलक्षणपूजितः

ucchrāyeṇa samo yaḥ sa nyagrodhaparimaṇḍalaḥ || kathitaḥ sa nṛpaśreṣṭhaḥ sarvalakṣaṇapūjitaḥ

पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वृषणावक्षिणौ हनू ।। कर्णोष्ठसक्थिनी जंघे हस्तौ बाहू तथा भ्रुवौ

pādau gulphau sphicau pārśvau vṛṣaṇāvakṣiṇau hanū || karṇoṣṭhasakthinī jaṃghe hastau bāhū tathā bhruvau

द्वन्द्वान्येतानि यस्य स्युः समानि तु चतुर्दश ।। चतुर्दशसमद्वन्द्वः कथितः स नृपोत्तमः

dvandvānyetāni yasya syuḥ samāni tu caturdaśa || caturdaśasamadvandvaḥ kathitaḥ sa nṛpottamaḥ

विद्यास्थानानि यानीह कथितानि चतुर्दश ।। प्रपश्यति च यो राम नेत्राभ्यां च नरोत्तमः

vidyāsthānāni yānīha kathitāni caturdaśa || prapaśyati ca yo rāma netrābhyāṃ ca narottamaḥ

सम्यक्स कथितो लोके षोडशाक्षो भृगूत्तम ।। रूक्षं शिराततं गात्रं तथा मांसविवर्जितम ।। दुर्गन्धि चाशुभं सर्वं विपरीतं च शस्यते

samyaksa kathito loke ṣoḍaśākṣo bhṛgūttama || rūkṣaṃ śirātataṃ gātraṃ tathā māṃsavivarjitama || durgandhi cāśubhaṃ sarvaṃ viparītaṃ ca śasyate

दृष्टिः प्रसन्ना मधुरा च वाणी मत्तेभतुल्या च गतिः प्रशस्ता ।। एकैककूपप्रभवाश्च रोमा सत्त्वं प्लुतं हासमनुल्बणं च

dṛṣṭiḥ prasannā madhurā ca vāṇī mattebhatulyā ca gatiḥ praśastā || ekaikakūpaprabhavāśca romā sattvaṃ plutaṃ hāsamanulbaṇaṃ ca

श्रान्तस्य यानमशनं च बुभुक्षितस्य पानं तृषा परिगतस्य परेषु रक्षा ।। एतानि यस्य पुरुषस्य भवंति काले तं धन्यमाहुरधिभूमि नरं द्विजेन्द्राः ।। ४३ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरुषलक्षणं नामाष्टमोऽध्यायः

śrāntasya yānamaśanaṃ ca bubhukṣitasya pānaṃ tṛṣā parigatasya pareṣu rakṣā || etāni yasya puruṣasya bhavaṃti kāle taṃ dhanyamāhuradhibhūmi naraṃ dvijendrāḥ || 43 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde puruṣalakṣaṇaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी ।। गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा

puṣkara uvāca || śastā strī cārusarvāṅgī mattamātaṅgagāminī || gurūrujaghanā yā ca mattapārāvatekṣaṇā

सुनीलकेशी तन्वङ्गी परपुष्टनिनादिनी ।। तनुमध्या विलोमाङ्गी स्निग्धवर्णा मनोहरा

sunīlakeśī tanvaṅgī parapuṣṭaninādinī || tanumadhyā vilomāṅgī snigdhavarṇā manoharā

समग्रभूस्पृशौ यस्याश्चरणौ कमलोपमौ ।। नाभिः प्रदक्षिणावर्ता संहतौ च तथा स्तनौ

samagrabhūspṛśau yasyāścaraṇau kamalopamau || nābhiḥ pradakṣiṇāvartā saṃhatau ca tathā stanau

विभक्तमधरोष्ठं च दर्शनं मधुरं तथा ।। गुह्यं प्रदक्षिणावर्तमश्वत्थदलसन्निभम्

vibhaktamadharoṣṭhaṃ ca darśanaṃ madhuraṃ tathā || guhyaṃ pradakṣiṇāvartamaśvatthadalasannibham

गुल्फौ निगूढौ गूढे च तथा यस्याः ककुन्दरे।। मध्यनाभेश्च यस्याः स्याद्धस्तांगुष्ठप्रमाणतः

gulphau nigūḍhau gūḍhe ca tathā yasyāḥ kakundare|| madhyanābheśca yasyāḥ syāddhastāṃguṣṭhapramāṇataḥ

पिण्डिके च न सन्नद्धे न लम्बा च तथा कटिः ।। जठरं च प्रलंबं च नयने च न केकरे

piṇḍike ca na sannaddhe na lambā ca tathā kaṭiḥ || jaṭharaṃ ca pralaṃbaṃ ca nayane ca na kekare

कचाश्च कपिशा केशाः केशा रूक्षास्तथैव च ।। न च वृक्षनदीनाम्नी न देवगिरिनामिका

kacāśca kapiśā keśāḥ keśā rūkṣāstathaiva ca || na ca vṛkṣanadīnāmnī na devagirināmikā

न चैवोरगगन्धर्वभूतप्रेतसनामिका ।। न वाचाला न लुब्धा च न शठा कलहप्रिया

na caivoragagandharvabhūtapretasanāmikā || na vācālā na lubdhā ca na śaṭhā kalahapriyā

न लोलुपा न दुर्भावा न वा कुण्ठकपालिका ।। देवद्विजातिसिद्धानां साधूनां पूजने रता

na lolupā na durbhāvā na vā kuṇṭhakapālikā || devadvijātisiddhānāṃ sādhūnāṃ pūjane ratā

शीलोपेता गुणोपेता न शिराला न लोमशा

śīlopetā guṇopetā na śirālā na lomaśā

गण्डैर्मधूकपुष्पाभैः स्निग्धैश्च दशनच्छदैः ।। न संहतभ्रूः संश्लिष्टचरणांगुलिकुड्मला

gaṇḍairmadhūkapuṣpābhaiḥ snigdhaiśca daśanacchadaiḥ || na saṃhatabhrūḥ saṃśliṣṭacaraṇāṃgulikuḍmalā

पतिप्रिया पतिप्राणा या नारी पतिदेवता ।। अलक्षणापि संज्ञेया सर्वलक्षणसंयुता

patipriyā patiprāṇā yā nārī patidevatā || alakṣaṇāpi saṃjñeyā sarvalakṣaṇasaṃyutā

भ्रुवं कनीनिका यस्या न स्पृशेत कथंचन ।। न तां कुर्वीत भार्यार्थं मृत्युः सा कथिता बुधैः

bhruvaṃ kanīnikā yasyā na spṛśeta kathaṃcana || na tāṃ kurvīta bhāryārthaṃ mṛtyuḥ sā kathitā budhaiḥ

सरोममुत्तरोष्ठं च गण्डौ यस्याः सकूपकौ।। अतिदीर्घा कषाया च चलन्मांसचया तथा

saromamuttaroṣṭhaṃ ca gaṇḍau yasyāḥ sakūpakau|| atidīrghā kaṣāyā ca calanmāṃsacayā tathā

सा विवर्ज्या विशेषेण नरेण हितमिच्छता

sā vivarjyā viśeṣeṇa nareṇa hitamicchatā

संक्षेपतस्ते कथितं मयैतत्स्याल्लक्षणं चारु नितम्बिनीनाम् ।। रहस्यमेतत्कथितं तु तत्र यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति

saṃkṣepataste kathitaṃ mayaitatsyāllakṣaṇaṃ cāru nitambinīnām || rahasyametatkathitaṃ tu tatra yatrākṛtistatra guṇā vasanti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे स्त्रीलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde strīlakṣaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। नागाः प्रशस्ता धर्मज्ञ प्रमाणेनाधिकास्तु ये ।। दीर्घहस्ता महोच्छ्वासा स्वासनाश्च विशेषतः

puṣkara uvāca || nāgāḥ praśastā dharmajña pramāṇenādhikāstu ye || dīrghahastā mahocchvāsā svāsanāśca viśeṣataḥ

निगूढवंशा मध्वाक्षा मूढा मूढोष्ठमस्तकाः ।। विंशत्यष्टाधिकनखाः शीतकालमदाश्च ये

nigūḍhavaṃśā madhvākṣā mūḍhā mūḍhoṣṭhamastakāḥ || viṃśatyaṣṭādhikanakhāḥ śītakālamadāśca ye

येषां चैव कराः पादा दीर्घा लाङ्गूलमेव च।। दक्षिणं चोन्नतं दीप्तं बृंहितं जलदोपमम्

yeṣāṃ caiva karāḥ pādā dīrghā lāṅgūlameva ca|| dakṣiṇaṃ connataṃ dīptaṃ bṛṃhitaṃ jaladopamam

अत्यर्थवेदना ये च शूराः शब्दसहिष्णवः ।। कर्णौ च विपुलौ येषां सूक्ष्मबिन्दुयुतत्वचः

atyarthavedanā ye ca śūrāḥ śabdasahiṣṇavaḥ || karṇau ca vipulau yeṣāṃ sūkṣmabinduyutatvacaḥ

ते प्रशस्ता महाभाग ये तथा सप्तसुस्थिताः ।। दन्तच्छदेषु दृश्यन्ते येषां स्वस्तिकलक्षणाः

te praśastā mahābhāga ye tathā saptasusthitāḥ || dantacchadeṣu dṛśyante yeṣāṃ svastikalakṣaṇāḥ

शृङ्गारवालव्यजनं वर्द्धमानाङ्कुशास्तथा ।। ते धार्या न तथा धार्या वामना मत्कुणादयः

śṛṅgāravālavyajanaṃ varddhamānāṅkuśāstathā || te dhāryā na tathā dhāryā vāmanā matkuṇādayaḥ

हस्तिन्यो याश्च गर्भिण्यो ये च मूढा मतङ्गजाः ।। अपाकलाश्च कुब्जाश्च सद्दन्ता ये च भार्गव

hastinyo yāśca garbhiṇyo ye ca mūḍhā mataṅgajāḥ || apākalāśca kubjāśca saddantā ye ca bhārgava

कुदन्ताश्च तथा वर्ज्या वामकूटाश्च यत्नतः ।। अस्रुस्पृशश्च कूटाश्च शठाश्च विकटाश्च य

kudantāśca tathā varjyā vāmakūṭāśca yatnataḥ || asruspṛśaśca kūṭāśca śaṭhāśca vikaṭāśca ya

राम उवाच ।। वामनाद्यश्च ये नागाः प्रोक्ता निन्दितलक्षणाः ।। तेषां तु श्रोतुमिच्छामि लक्षणं वरुणात्मज

rāma uvāca || vāmanādyaśca ye nāgāḥ proktā ninditalakṣaṇāḥ || teṣāṃ tu śrotumicchāmi lakṣaṇaṃ varuṇātmaja

पुष्कर उवाच ।। आयामेन न संपूर्णो योतिह्रस्वो भवेद्गजः ।। वामनस्तु समाख्यातो मत्कुणो दन्तवर्जितः

puṣkara uvāca || āyāmena na saṃpūrṇo yotihrasvo bhavedgajaḥ || vāmanastu samākhyāto matkuṇo dantavarjitaḥ

दशां चतुर्थीं संप्राप्य वर्धते यस्य न द्विजौ ।। स्थूलावनायतौ स्यातां स मूढाख्यो गजाधमः

daśāṃ caturthīṃ saṃprāpya vardhate yasya na dvijau || sthūlāvanāyatau syātāṃ sa mūḍhākhyo gajādhamaḥ

अपाकलो विशालेन दन्तेनैकेन वारणः ।। संक्षिप्तवक्षोजघनः पृष्ठमध्यसमुन्नतः

apākalo viśālena dantenaikena vāraṇaḥ || saṃkṣiptavakṣojaghanaḥ pṛṣṭhamadhyasamunnataḥ

प्रमाणहीनतन्नाभिः स कुब्जो वारणाधमः ।। अत्युन्नतांसः सद्दन्तः कुदन्तः स्यान्नतो बहिः

pramāṇahīnatannābhiḥ sa kubjo vāraṇādhamaḥ || atyunnatāṃsaḥ saddantaḥ kudantaḥ syānnato bahiḥ

वामदन्तोन्नतो नागो वामकूटश्च कथ्यते ।। दन्तौ वक्त्रस्पृशौ यस्य सोऽस्रुस्पृक्कथितो गजः

vāmadantonnato nāgo vāmakūṭaśca kathyate || dantau vaktraspṛśau yasya so'sruspṛkkathito gajaḥ

एकदन्तस्तथा नागः कूट इत्यभिधीयते ।। पादयोः सन्निकर्षः स्याद्यस्य नागस्य गच्छतः

ekadantastathā nāgaḥ kūṭa ityabhidhīyate || pādayoḥ sannikarṣaḥ syādyasya nāgasya gacchataḥ

स शठोध्वनि युद्धे च लक्षणज्ञैर्न्न पूजितः ।। अरत्न्यभ्यधिकं यस्य विस्तरेण स्तनान्तरम्

sa śaṭhodhvani yuddhe ca lakṣaṇajñairnna pūjitaḥ || aratnyabhyadhikaṃ yasya vistareṇa stanāntaram

विकटः स विनिर्दिष्टो दुर्गतिर्निन्दितो गजः ।। राम उवाच ।। श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ कुञ्जरं सप्तसुस्थितम्

vikaṭaḥ sa vinirdiṣṭo durgatirnindito gajaḥ || rāma uvāca || śrotumicchāmi dharmajña kuñjaraṃ saptasusthitam

यं प्राप्य किल राजानो जयन्ति वसुधां नृपाः ।। ।। पुष्कर उवाच ।। वर्णं सत्त्वं बलं रूपं कान्तिस्संहननं जवम् ।। सप्तैतानि सदा यस्य स गजः सप्तसुस्थितः

yaṃ prāpya kila rājāno jayanti vasudhāṃ nṛpāḥ || || puṣkara uvāca || varṇaṃ sattvaṃ balaṃ rūpaṃ kāntissaṃhananaṃ javam || saptaitāni sadā yasya sa gajaḥ saptasusthitaḥ

येषां भवेद्दक्षिणपार्श्वभागे रोम्णां च पुंजः पिटकोऽथवापि ।। ते नागमुख्या विजयाय युद्धे भवन्ति राज्ञां न हि संशयोऽत्र

yeṣāṃ bhaveddakṣiṇapārśvabhāge romṇāṃ ca puṃjaḥ piṭako'thavāpi || te nāgamukhyā vijayāya yuddhe bhavanti rājñāṃ na hi saṃśayo'tra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे हस्तिलक्षणं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde hastilakṣaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०११-०१५

पुष्कर उवाच ।। अश्वानामृषिभिः प्रोक्ता महादोषा भृगूत्तम ।। यैरन्विता परित्याज्यास्तन्मे निगदतः शृणु

puṣkara uvāca || aśvānāmṛṣibhiḥ proktā mahādoṣā bhṛgūttama || yairanvitā parityājyāstanme nigadataḥ śṛṇu

हीनदन्तो द्विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ।। कृष्णजिह्वश्च यमजो जातमुष्कश्च यस्तथा

hīnadanto dvidantaśca karālī kṛṣṇatālukaḥ || kṛṣṇajihvaśca yamajo jātamuṣkaśca yastathā

द्विशफश्च तथा शृङ्गी नृवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।। खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी

dviśaphaśca tathā śṛṅgī nṛvarṇo vyāghravarṇakaḥ || kharavarṇo bhasmavarṇo jātavarṇaśca kākudī

श्वित्री च काकसादी च खरशारस्तथैव च ।। वानराख्यः कृष्णसटः कृष्णमुष्कस्तथैव च

śvitrī ca kākasādī ca kharaśārastathaiva ca || vānarākhyaḥ kṛṣṇasaṭaḥ kṛṣṇamuṣkastathaiva ca

कृष्णप्रोथश्च मूकश्च यश्च तित्तिरसन्निभः ।। विषमश्वेतपादश्च ध्रुवावर्तविवर्जितः

kṛṣṇaprothaśca mūkaśca yaśca tittirasannibhaḥ || viṣamaśvetapādaśca dhruvāvartavivarjitaḥ

अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।। ।। राम उवाच ।। वाजिनः के ध्रुवावर्ताः केषु स्थानेषु शोभनाः ।। वाजिनः के तदा शस्तास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

aśubhāvartasaṃyukto varjanīyasturaṅgamaḥ || || rāma uvāca || vājinaḥ ke dhruvāvartāḥ keṣu sthāneṣu śobhanāḥ || vājinaḥ ke tadā śastāstanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौद्वौ द्वौद्वौ मस्तकवक्षसोः ।। प्रमाणे च ललाटे च ध्रुवावर्ता दश स्मृतः

puṣkara uvāca || randhroparandhrayordvaudvau dvaudvau mastakavakṣasoḥ || pramāṇe ca lalāṭe ca dhruvāvartā daśa smṛtaḥ

एकोपि न भवेद्यस्य धुवावर्तस्तु वाजिनः ।। न तं शंसन्ति धर्मज्ञ तस्मात्तं परिवर्जयेत

ekopi na bhavedyasya dhuvāvartastu vājinaḥ || na taṃ śaṃsanti dharmajña tasmāttaṃ parivarjayeta

उत्तरोष्ठे भृगुश्रेष्ठ प्रमाणस्य तथोपरि ।। नासापुटे तथा प्रोथे गण्डप्रोथाक्षिमध्यगः

uttaroṣṭhe bhṛguśreṣṭha pramāṇasya tathopari || nāsāpuṭe tathā prothe gaṇḍaprothākṣimadhyagaḥ

कथयोरश्रुपातेन भ्रुवोः कण्ठाग्रयोस्तथा ।। नाभ्यां हनुबला कक्षास्कन्धोपस्कन्धसन्धिषु

kathayoraśrupātena bhruvoḥ kaṇṭhāgrayostathā || nābhyāṃ hanubalā kakṣāskandhopaskandhasandhiṣu

विदो बाहुप्रदेशे च गलमध्ये तथैव च ।। आसने ककुदे प्रोथे जानुजंघासु भार्गव

vido bāhupradeśe ca galamadhye tathaiva ca || āsane kakude prothe jānujaṃghāsu bhārgava

कुष्टिकानाभिकक्षासु मुष्कयोर्मूत्रदेशजः ।। त्रिके च मूलपुच्छे च उपरि स्थूणयोस्तथा

kuṣṭikānābhikakṣāsu muṣkayormūtradeśajaḥ || trike ca mūlapucche ca upari sthūṇayostathā

पिण्डयोर्जठरे चैव सीवनीयोपकुक्षिषु ।। आवर्त्तैर्वर्जनीयाः स्युः प्रयत्नेन तुरङ्गमाः

piṇḍayorjaṭhare caiva sīvanīyopakukṣiṣu || āvarttairvarjanīyāḥ syuḥ prayatnena turaṅgamāḥ

ककुदे कर्णयोश्चैव यस्यावर्तः कुवाजिनः ।। अत्यन्तमप्रशस्तं तं राजा राष्ट्राद्विवासयेत्

kakude karṇayoścaiva yasyāvartaḥ kuvājinaḥ || atyantamapraśastaṃ taṃ rājā rāṣṭrādvivāsayet

हस्तिदेवमणिः सर्वं पूर्वकायेषु लक्षणः ।। सुव्यक्तो रोचमानो वा न तु काकुदिनं क्वचित

hastidevamaṇiḥ sarvaṃ pūrvakāyeṣu lakṣaṇaḥ || suvyakto rocamāno vā na tu kākudinaṃ kvacita

मेखला वाप्यधःकायाद्धन्यादावर्तसम्भवम् ।। दोषान्सर्वांस्तुरङ्गस्य न हन्यात्काकसादिनम्

mekhalā vāpyadhaḥkāyāddhanyādāvartasambhavam || doṣānsarvāṃsturaṅgasya na hanyātkākasādinam

अतः परं प्रवक्ष्यामि शुभमावर्तलक्षणम् ।। सृक्किण्योश्च ललाटे च तथा श्रवणमूलयोः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śubhamāvartalakṣaṇam || sṛkkiṇyośca lalāṭe ca tathā śravaṇamūlayoḥ

निगाले च तथा कण्ठे स्तुतकेशान्तयोस्तथा ।। बाहुमूले तथा शस्ता रोमजातास्तुरङ्गमाः

nigāle ca tathā kaṇṭhe stutakeśāntayostathā || bāhumūle tathā śastā romajātāsturaṅgamāḥ

आवर्तस्तु निगालस्थो ज्ञेयो देवमणिः शुभः ।। कण्ठजो रोचमानश्च सर्वावर्त्तो जनाधिपः

āvartastu nigālastho jñeyo devamaṇiḥ śubhaḥ || kaṇṭhajo rocamānaśca sarvāvartto janādhipaḥ

अर्केन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायस सन्निभाः ।। सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यन्ते सदैव ते

arkendragopacandrābhā ye ca vāyasa sannibhāḥ || suvarṇavarṇāḥ snigdhāśca praśasyante sadaiva te

दीर्घग्रीवाक्षकूटाश्च ह्रस्ववर्णाश्च ये तथा ।। ह्रस्वप्रोथाश्च शस्यन्ते मेघौघसदृश स्वनाः ।। पृथूरुपादजवना मुखपुण्ड्राश्च वै हयाः

dīrghagrīvākṣakūṭāśca hrasvavarṇāśca ye tathā || hrasvaprothāśca śasyante meghaughasadṛśa svanāḥ || pṛthūrupādajavanā mukhapuṇḍrāśca vai hayāḥ

चन्द्रांशुशुक्लास्तुरगाः प्रशस्ताः कर्णान्तकेशैर्गवलालिवर्णैः ।। ये रक्तवर्णाश्च समग्रपादैः शुक्लाश्च वर्णैश्च महानुभावाः

candrāṃśuśuklāsturagāḥ praśastāḥ karṇāntakeśairgavalālivarṇaiḥ || ye raktavarṇāśca samagrapādaiḥ śuklāśca varṇaiśca mahānubhāvāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अश्वलक्षणं नामेकादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aśvalakṣaṇaṃ nāmekādaśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। चमरीबालसम्भूताः शशाङ्कांशुसमप्रभाः ।। संहताः स्निग्धदीर्घाश्च तथा स्थालिनिबन्धनाः

puṣkara uvāca || camarībālasambhūtāḥ śaśāṅkāṃśusamaprabhāḥ || saṃhatāḥ snigdhadīrghāśca tathā sthālinibandhanāḥ

दण्डश्च चामरे कार्यो रुक्मरूप्यमयस्तथा ।। प्रवालवैडूर्यमयस्तथैव कनकान्वितः

daṇḍaśca cāmare kāryo rukmarūpyamayastathā || pravālavaiḍūryamayastathaiva kanakānvitaḥ

क्षीरवृक्षस्य वा कार्यो रुक्मरूप्यनिबन्धनः ।। रत्नैः प्रशस्तैश्चित्रो वा काञ्चनस्य प्रशस्यते

kṣīravṛkṣasya vā kāryo rukmarūpyanibandhanaḥ || ratnaiḥ praśastaiścitro vā kāñcanasya praśasyate

चन्दनस्याथ दन्तस्य शार्ङ्गः कार्यो यथा भवेत ।। अर्धहस्तान्न चाप्यूनो मध्यर्धान्न तथाधिकः

candanasyātha dantasya śārṅgaḥ kāryo yathā bhaveta || ardhahastānna cāpyūno madhyardhānna tathādhikaḥ

कर्तव्यं चामरं राज्ञा न च भार्गव रञ्जितम

kartavyaṃ cāmaraṃ rājñā na ca bhārgava rañjitama

आपीतवर्णं तु भवेत्प्रशस्तं सांवत्सरामात्यपुरोहितानाम् ।। नरेन्द्रपत्नीयुवराजसैन्यस्यालस्य शेषस्य जनस्य कृष्णः

āpītavarṇaṃ tu bhavetpraśastaṃ sāṃvatsarāmātyapurohitānām || narendrapatnīyuvarājasainyasyālasya śeṣasya janasya kṛṣṇaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चामरलक्षणं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde cāmaralakṣaṇaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। हंसपक्षैर्विरचितं मयूरस्य शुकस्य च ।। पक्षैरथ बलच्छाया च्छत्रं राज्ञः प्रशस्यते

puṣkara uvāca || haṃsapakṣairviracitaṃ mayūrasya śukasya ca || pakṣairatha balacchāyā cchatraṃ rājñaḥ praśasyate

मित्रपक्षं न कर्तव्यं हीनं परिमितं तथा ।। चतुरस्रं तु कर्तव्यं ब्राह्मणस्य भृगूत्तम

mitrapakṣaṃ na kartavyaṃ hīnaṃ parimitaṃ tathā || caturasraṃ tu kartavyaṃ brāhmaṇasya bhṛgūttama

वृत्तं राज्ञां प्रशस्तं स्याच्छुक्लवस्त्रविभूषितम् ।। सितं दूकूलसंछन्नं पताकाभिर्विभूषितम्

vṛttaṃ rājñāṃ praśastaṃ syācchuklavastravibhūṣitam || sitaṃ dūkūlasaṃchannaṃ patākābhirvibhūṣitam

एतस्मिन्दिग्विभागे तु कार्याश्चन्द्रांशुनिर्मलाः ।। चतस्रस्तस्य धर्मज्ञ पताका रुक्मभूषिताः

etasmindigvibhāge tu kāryāścandrāṃśunirmalāḥ || catasrastasya dharmajña patākā rukmabhūṣitāḥ

दण्डं चामरवत्कार्यं वैणवं च प्रशस्यते।। त्रिचतुःपञ्चषड्सप्तचाष्टपर्वः प्रशस्यते

daṇḍaṃ cāmaravatkāryaṃ vaiṇavaṃ ca praśasyate|| tricatuḥpañcaṣaḍsaptacāṣṭaparvaḥ praśasyate

दशद्वादशभिर्वापि शेषैस्तु परिवर्जयेत् ।। छत्रं दण्डोग्रपर्वाणं दण्डः सर्वत्र शस्यते

daśadvādaśabhirvāpi śeṣaistu parivarjayet || chatraṃ daṇḍograparvāṇaṃ daṇḍaḥ sarvatra śasyate

धारयन्ति च दण्डं वै वैणवं गृहमेधिनः ।। राज्ञां प्रशस्तं षड्ढस्तं छत्रदण्डं भृगूत्तम

dhārayanti ca daṇḍaṃ vai vaiṇavaṃ gṛhamedhinaḥ || rājñāṃ praśastaṃ ṣaḍḍhastaṃ chatradaṇḍaṃ bhṛgūttama

अथ पञ्चोनहस्तं तु महिषीयुवराजयोः ।। सेनापतिसुराध्यक्षसांवत्सरपुरोहितैः

atha pañconahastaṃ tu mahiṣīyuvarājayoḥ || senāpatisurādhyakṣasāṃvatsarapurohitaiḥ

पञ्चहस्तस्तु कर्तव्यश्छत्रदण्डो भृगूत्तम ।। चतुर्हस्तस्तु कर्तव्यो मया येऽत्र न कीर्तिताः

pañcahastastu kartavyaśchatradaṇḍo bhṛgūttama || caturhastastu kartavyo mayā ye'tra na kīrtitāḥ

व्यासो दण्डार्धमानेन सदा छत्रस्य शस्यते ।। छत्रं विभूषयेद्राज्ञां त्वर्धचन्द्रदिवाकरैः

vyāso daṇḍārdhamānena sadā chatrasya śasyate || chatraṃ vibhūṣayedrājñāṃ tvardhacandradivākaraiḥ

वज्रेन्द्रनीलैः स्फटिकैश्च राम वैदूर्यमुक्ताफलसत्प्रवालैः ।। विभूषितं रश्मियुतं प्रशस्तं सदातपत्रं तु महीपतीनाम्

vajrendranīlaiḥ sphaṭikaiśca rāma vaidūryamuktāphalasatpravālaiḥ || vibhūṣitaṃ raśmiyutaṃ praśastaṃ sadātapatraṃ tu mahīpatīnām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे छत्रलक्षणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde chatralakṣaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। भद्रासनं नरेन्द्रस्य क्षीरवृक्षेण कारयेत् ।। उच्छ्रायश्च तथा तस्य अध्यर्धं तु समं भवेत्

puṣkara uvāca || bhadrāsanaṃ narendrasya kṣīravṛkṣeṇa kārayet || ucchrāyaśca tathā tasya adhyardhaṃ tu samaṃ bhavet

हस्तत्रयं तथा विष्टं विस्तरेण तु कारयेत् ।। आयामश्चास्य कर्तव्यो विस्तरेणार्धसम्मितः

hastatrayaṃ tathā viṣṭaṃ vistareṇa tu kārayet || āyāmaścāsya kartavyo vistareṇārdhasammitaḥ

चतुरस्रं तु कर्तव्यं राज्ञो भद्रासनं शुभम्।। नाष्टास्रं न तथा वृत्तं न च दीर्घं भृगूत्तम

caturasraṃ tu kartavyaṃ rājño bhadrāsanaṃ śubham|| nāṣṭāsraṃ na tathā vṛttaṃ na ca dīrghaṃ bhṛgūttama

सुवर्णरूप्यताम्रैश्च चित्रं कार्यं विशेषतः ।। रत्नैः प्रशस्तैर्न तथा न रत्नप्रतिरूपकैः

suvarṇarūpyatāmraiśca citraṃ kāryaṃ viśeṣataḥ || ratnaiḥ praśastairna tathā na ratnapratirūpakaiḥ

चत्वारः पुरुषास्तत्र विन्यस्ता भृगुनन्दन ।। द्विगुणाश्च तथा सिंहास्तेभ्यस्तु द्विगुणास्तथा

catvāraḥ puruṣāstatra vinyastā bhṛgunandana || dviguṇāśca tathā siṃhāstebhyastu dviguṇāstathā

भद्रासनं तत्र भवेन्नृपस्य तलेन पूर्णं ससुखं परार्ध्यम् ।। वैयाघ्रचर्मास्तरणं सुखार्थं वरासनं तस्य समामनन्ति

bhadrāsanaṃ tatra bhavennṛpasya talena pūrṇaṃ sasukhaṃ parārdhyam || vaiyāghracarmāstaraṇaṃ sukhārthaṃ varāsanaṃ tasya samāmananti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भद्रासनलक्षणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhadrāsanalakṣaṇaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। वज्रं मरकतं चैव पद्मरागं च मौक्तिकम् ।। इन्द्रनीलं महानीलं वैडूर्यमथ सस्यकम्

puṣkara uvāca || vajraṃ marakataṃ caiva padmarāgaṃ ca mauktikam || indranīlaṃ mahānīlaṃ vaiḍūryamatha sasyakam

इन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ।। कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज

indrakāntaṃ sūryakāntaṃ sphaṭikaṃ pulakaṃ tathā || karketanaṃ puṣparāgaṃ tathā jyotīrasaṃ dvija

स्फटिकं राजवर्तं च तथा राजमयं शुभम् ।। सौगंधिकं तथा सख्यं शङ्खब्रह्ममयं तथा

sphaṭikaṃ rājavartaṃ ca tathā rājamayaṃ śubham || saugaṃdhikaṃ tathā sakhyaṃ śaṅkhabrahmamayaṃ tathā

गोमेधं रुधिराक्षं च तथा बल्लातकं द्विज ।। धूलीमरकतं चैव तुत्तूकं शेषमेव च

gomedhaṃ rudhirākṣaṃ ca tathā ballātakaṃ dvija || dhūlīmarakataṃ caiva tuttūkaṃ śeṣameva ca

पलुं प्रवालकं चैव गिरिवज्रं च भार्गव ।। भुजगेशमणिं चैव तथा वज्रमणिं शुभम्

paluṃ pravālakaṃ caiva girivajraṃ ca bhārgava || bhujageśamaṇiṃ caiva tathā vajramaṇiṃ śubham

टीटिभं च तु तापिच्छं भ्रामरं च तथोत्पलम् ।। रत्नान्येतानि धार्याणि सर्वाण्येव महीक्षिता

ṭīṭibhaṃ ca tu tāpicchaṃ bhrāmaraṃ ca tathotpalam || ratnānyetāni dhāryāṇi sarvāṇyeva mahīkṣitā

सुवर्ण प्रतिबद्धानि जयारोग्यसमृद्धये ।। तेषां गुरुत्वं रागश्च स्वच्छत्वं रश्मिमालिता

suvarṇa pratibaddhāni jayārogyasamṛddhaye || teṣāṃ gurutvaṃ rāgaśca svacchatvaṃ raśmimālitā

सुजातता मसृणता सुसंस्थानत्वमेव च ।। गुणवन्तो विनिर्दिष्टा धार्यास्ते गुणसंयुताः

sujātatā masṛṇatā susaṃsthānatvameva ca || guṇavanto vinirdiṣṭā dhāryāste guṇasaṃyutāḥ

खंडास्सशर्करा ये च निष्प्रभा मलिनास्तथा ।। न ते धार्या नरेन्द्राणां जयश्रीजीवितैषिणाम्

khaṃḍāssaśarkarā ye ca niṣprabhā malināstathā || na te dhāryā narendrāṇāṃ jayaśrījīvitaiṣiṇām

समस्तरत्नवर्गेऽपि वज्रधारणमिष्यते ।। अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत्

samastaratnavarge'pi vajradhāraṇamiṣyate || ambhastarati yadvajramabhedyaṃ vimalaṃ ca yat

तथा च शुद्धं षट्कोणं लघु भार्गवनन्दन ।। प्रभा च शक्रवापाभा यस्यार्काभिमुखी भवेत्

tathā ca śuddhaṃ ṣaṭkoṇaṃ laghu bhārgavanandana || prabhā ca śakravāpābhā yasyārkābhimukhī bhavet

तं वज्रं धारयन्राजा सर्वाञ्जयति शात्रवान् ।। शुक्लपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस्तथा

taṃ vajraṃ dhārayanrājā sarvāñjayati śātravān || śuklapakṣanibhaḥ snigdhaḥ kāntimānvimalastathā

सुवर्णचूर्णसंकाशैः सूक्ष्मैर्बिन्दुभिरन्वितः ।। शस्तो मरकतो राम गम्भीरश्चोन्नतस्तथा

suvarṇacūrṇasaṃkāśaiḥ sūkṣmairbindubhiranvitaḥ || śasto marakato rāma gambhīraśconnatastathā

धार्यश्च पृथिवीशानां सर्वोपद्रवनाशनः ।। कुरुविन्दाद्भवेज्जन्म तथा सौगन्धिकाद्द्विज

dhāryaśca pṛthivīśānāṃ sarvopadravanāśanaḥ || kuruvindādbhavejjanma tathā saugandhikāddvija

स्फटिकात्पद्मरागाणां श्रेष्ठास्ते ह्युत्तरोत्तरम् ।। जहरङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दभवाश्च ये

sphaṭikātpadmarāgāṇāṃ śreṣṭhāste hyuttarottaram || jaharaṅgā bhavantīha kuruvindabhavāśca ye

कषायरङ्गा निर्दिष्टा ये च सौगन्धिकोद्भवाः ।। स्वच्छाश्च रागवन्तश्च विज्ञेयाः स्फटिकोद्भवाः

kaṣāyaraṅgā nirdiṣṭā ye ca saugandhikodbhavāḥ || svacchāśca rāgavantaśca vijñeyāḥ sphaṭikodbhavāḥ

मुक्ताफलाः शुक्तिभव बहवो मत्स्यजास्तथा ।। उत्कृष्टा न तथा तेभ्यो ये तु शङ्खोद्भवा द्विज

muktāphalāḥ śuktibhava bahavo matsyajāstathā || utkṛṣṭā na tathā tebhyo ye tu śaṅkhodbhavā dvija

तेभ्यः प्रशस्ता विज्ञेया नागकुम्भसमुद्भवाः ।। निष्प्रभास्ते समुद्दिष्टाः श्रेष्ठाः क्रोडिभवा द्विज

tebhyaḥ praśastā vijñeyā nāgakumbhasamudbhavāḥ || niṣprabhāste samuddiṣṭāḥ śreṣṭhāḥ kroḍibhavā dvija

तेभ्यो वेणुदलाः श्रेष्ठास्तेभ्यो भुजङ्गसम्भवाः ।। तेभ्योऽपि भुविदुष्प्राप्यं मौक्तिकं मेघसम्भवम्

tebhyo veṇudalāḥ śreṣṭhāstebhyo bhujaṅgasambhavāḥ || tebhyo'pi bhuviduṣprāpyaṃ mauktikaṃ meghasambhavam

धारणात्तस्य नृपतेः सर्वसिद्धिः प्रकीर्तिता ।। मौक्तिकानां तु सर्वेषां वृत्तत्वं गुण उच्यते

dhāraṇāttasya nṛpateḥ sarvasiddhiḥ prakīrtitā || mauktikānāṃ tu sarveṣāṃ vṛttatvaṃ guṇa ucyate

सुष्ठुता च सुशुक्लत्वं महत्त्वं च भृगूत्तम ।। इन्द्रनीलस्तु यः क्षीरं राजते भाजने स्थितम्

suṣṭhutā ca suśuklatvaṃ mahattvaṃ ca bhṛgūttama || indranīlastu yaḥ kṣīraṃ rājate bhājane sthitam

रञ्जयेत्स्वप्रभावेन तममूल्यं विनिर्दिशेत् ।। नीलरक्तं तु वैडूर्यं सर्वतः श्रेष्ठमुच्यते

rañjayetsvaprabhāvena tamamūlyaṃ vinirdiśet || nīlaraktaṃ tu vaiḍūryaṃ sarvataḥ śreṣṭhamucyate

सर्वेषामेव रत्नानां धार्यं कर्केतनं स्मृतम् ।। पुष्परागास्तथा राम ये चान्ये कीर्तिता मया

sarveṣāmeva ratnānāṃ dhāryaṃ karketanaṃ smṛtam || puṣparāgāstathā rāma ye cānye kīrtitā mayā

प्रशस्तरत्नैर्भूपानां मुकुटान्यङ्गदानि च ।। हाराणि राम कार्याणि केयूराभरणानि च

praśastaratnairbhūpānāṃ mukuṭānyaṅgadāni ca || hārāṇi rāma kāryāṇi keyūrābharaṇāni ca

अप्रशस्तानि रत्नानि वर्जनीयानि दूरतः ।। सर्वरत्नोत्तमं राजा विवर्णं मलिनं तथा

apraśastāni ratnāni varjanīyāni dūrataḥ || sarvaratnottamaṃ rājā vivarṇaṃ malinaṃ tathā

न धारयेत धर्मज्ञः सुशुद्धं धारयेत्सदा ।। धृतिः प्रशस्ता भृगुवंशचन्द्र रत्नोत्तमानां सततं नृपाणाम् ।। रत्नांशुदग्धं तु नरस्य देहादनर्थमाशु प्रशमं प्रयाति

na dhārayeta dharmajñaḥ suśuddhaṃ dhārayetsadā || dhṛtiḥ praśastā bhṛguvaṃśacandra ratnottamānāṃ satataṃ nṛpāṇām || ratnāṃśudagdhaṃ tu narasya dehādanarthamāśu praśamaṃ prayāti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रत्नलक्षणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ratnalakṣaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०१६-०२०

पुष्कर उवाच ।। ।। धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं चारु च भार्गव ।। ज्याद्रव्यत्रितयं चर्म वंशभंगं त्वचस्तथा

puṣkara uvāca || || dhanurdravyatrayaṃ lohaṃ śṛṅgaṃ cāru ca bhārgava || jyādravyatritayaṃ carma vaṃśabhaṃgaṃ tvacastathā

वंशत्वग्वंशचापं तु कर्तव्यं भृगुनन्दन ।। अन्येषु राम चापेषु शेषद्रव्यमिदं भवेत

vaṃśatvagvaṃśacāpaṃ tu kartavyaṃ bhṛgunandana || anyeṣu rāma cāpeṣu śeṣadravyamidaṃ bhaveta

प्रमाणं नात्र निर्दिष्टं चापयोः शार्ङ्गलोहयोः ।। दारुचापप्रमाणं तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयम्

pramāṇaṃ nātra nirdiṣṭaṃ cāpayoḥ śārṅgalohayoḥ || dārucāpapramāṇaṃ tu śreṣṭhaṃ hastacatuṣṭayam

तदर्धसमहीने तु प्रोक्ते मध्यकनीयसी ।। मुष्टिग्राह्याणि वृत्तानि मध्ये सर्वाणि कारयेत्

tadardhasamahīne tu prokte madhyakanīyasī || muṣṭigrāhyāṇi vṛttāni madhye sarvāṇi kārayet

स्वल्पा कोटिस्तु वार्क्षाणां शार्ङ्गलौहमयी द्विज ।। कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंस्कृता

svalpā koṭistu vārkṣāṇāṃ śārṅgalauhamayī dvija || kāminībhrūlatākārā koṭiḥ kāryā susaṃskṛtā

पृथग्वा दारुमिश्रो वा लोहशार्ङ्गे तु कारयेत् ।। शार्ङ्गं स्नायुचितं कार्यं रुक्मबिन्दुविभूषितम्

pṛthagvā dārumiśro vā lohaśārṅge tu kārayet || śārṅgaṃ snāyucitaṃ kāryaṃ rukmabinduvibhūṣitam

कुटिलस्फुटितं चापं सच्छिद्रं च न शस्यते ।। हस्तिभग्ना द्रुमा ये च विद्युद्दग्धास्तथा च ये

kuṭilasphuṭitaṃ cāpaṃ sacchidraṃ ca na śasyate || hastibhagnā drumā ye ca vidyuddagdhāstathā ca ye

आरामदेवतावेश्मतापसाश्रमसंभवाः ।। श्मशानसंभवा ये च न ते कार्याः कथंचन

ārāmadevatāveśmatāpasāśramasaṃbhavāḥ || śmaśānasaṃbhavā ye ca na te kāryāḥ kathaṃcana

प्राणिनां यः सजात्येन शृङ्गी युधि निपातितः ।। तच्छृङ्गं वर्जयेच्चापं नित्यं शार्ङ्गे विचक्षणः

prāṇināṃ yaḥ sajātyena śṛṅgī yudhi nipātitaḥ || tacchṛṅgaṃ varjayeccāpaṃ nityaṃ śārṅge vicakṣaṇaḥ

लोहानि राम चत्वारि शस्यन्ते चापकर्मणि ।। सुवर्णं रजतं ताम्रं तथा कृष्णायसं द्विज

lohāni rāma catvāri śasyante cāpakarmaṇi || suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ tathā kṛṣṇāyasaṃ dvija

काञ्चनं चापरत्नं तु सरत्नमपि कारयेत् ।। माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहीजं चापि कारयेत्

kāñcanaṃ cāparatnaṃ tu saratnamapi kārayet || māhiṣaṃ śārabhaṃ śārṅgaṃ rauhījaṃ cāpi kārayet

वार्क्षं चन्दनजं श्रेष्ठं वैतसं धान्वतं तथा ।। सालशाल्मलिकाशानां ककुभस्याञ्जनस्य च

vārkṣaṃ candanajaṃ śreṣṭhaṃ vaitasaṃ dhānvataṃ tathā || sālaśālmalikāśānāṃ kakubhasyāñjanasya ca

वंशस्य च महाभाग सर्वश्रेष्ठतमं विदुः ।। शरद्गृहीतैः काष्ठैस्तु चापं कार्यं प्रयत्नतः

vaṃśasya ca mahābhāga sarvaśreṣṭhatamaṃ viduḥ || śaradgṛhītaiḥ kāṣṭhaistu cāpaṃ kāryaṃ prayatnataḥ

वंशानामपि तच्छ्रेष्ठं यत्र गङ्गा महानदी ।। सालानामपि तच्छ्रेष्ठं गोमती यत्र भार्गव

vaṃśānāmapi tacchreṣṭhaṃ yatra gaṅgā mahānadī || sālānāmapi tacchreṣṭhaṃ gomatī yatra bhārgava

वितस्ताकूलजं श्रेष्ठं वेतसीनां तथैव व ।। एवं द्रव्यमयं कार्यं चापं लक्षणसंयुतम्

vitastākūlajaṃ śreṣṭhaṃ vetasīnāṃ tathaiva va || evaṃ dravyamayaṃ kāryaṃ cāpaṃ lakṣaṇasaṃyutam

ग्रहण लक्षणं चास्य भविष्यति च खड्गवत् ।। सुखग्राहं दृष्टिकान्तं शरमोक्षमुखं तथा

grahaṇa lakṣaṇaṃ cāsya bhaviṣyati ca khaḍgavat || sukhagrāhaṃ dṛṣṭikāntaṃ śaramokṣamukhaṃ tathā

श्लक्ष्णं श्लिष्टं सुसंस्थानं सारवन्तं सुसंहतम् ।। अवनामसुखं नित्यं पुंनामनवलोत्कटम्

ślakṣṇaṃ śliṣṭaṃ susaṃsthānaṃ sāravantaṃ susaṃhatam || avanāmasukhaṃ nityaṃ puṃnāmanavalotkaṭam

एतदीदृशकं श्रेष्ठं चापरत्नं विदुर्बुधाः ।। राज्ञा चापस्य कर्तव्या पूजा बाणवरस्य च

etadīdṛśakaṃ śreṣṭhaṃ cāparatnaṃ vidurbudhāḥ || rājñā cāpasya kartavyā pūjā bāṇavarasya ca

नित्यं देवकुले राम खड्गस्य च विशेषतः ।। अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याथ शरो भवेत्

nityaṃ devakule rāma khaḍgasya ca viśeṣataḥ || ayasaścātha vaṃśasya śarasyātha śaro bhavet

शरवंशौ ग्रहीतव्यौ शरत्काले भृगूत्तम ।। शराः किरातजाः श्रेष्ठाः काञ्चीपुरसमीपतः

śaravaṃśau grahītavyau śaratkāle bhṛgūttama || śarāḥ kirātajāḥ śreṣṭhāḥ kāñcīpurasamīpataḥ

तेभ्योऽपि ते श्रेष्ठतमाः स्कन्दजन्ममहीभवाः ।। स्निग्धा निमग्नपर्वाणः सारवन्तः समाहिताः

tebhyo'pi te śreṣṭhatamāḥ skandajanmamahībhavāḥ || snigdhā nimagnaparvāṇaḥ sāravantaḥ samāhitāḥ

ऋजवो मधुवर्णाभाः सुजाताः शारदा दृढाः ।। स्नायुश्लिष्टाः सुनेत्राश्च सुपुङ्खाः कलवाससः

ṛjavo madhuvarṇābhāḥ sujātāḥ śāradā dṛḍhāḥ || snāyuśliṣṭāḥ sunetrāśca supuṅkhāḥ kalavāsasaḥ

तैलधौताश्च कर्तव्या रुक्मपुङ्खविभूषणाः ।। तथा विषमपर्वाणः फलैश्च व्रणवर्जितैः

tailadhautāśca kartavyā rukmapuṅkhavibhūṣaṇāḥ || tathā viṣamaparvāṇaḥ phalaiśca vraṇavarjitaiḥ

एक त्रिपुङ्खं कर्तव्यं राजहंसच्छदोत्तरम् ।। रुक्मपुङ्खसुवर्णाग्रमयःफलमनुत्तमम्

eka tripuṅkhaṃ kartavyaṃ rājahaṃsacchadottaram || rukmapuṅkhasuvarṇāgramayaḥphalamanuttamam

स्नायुबद्धं बलं तस्य रुक्मबन्धं तु कारयेत् ।। वज्रैश्च लक्षणोपेतैश्चित्रितं तं तु कारयेत्

snāyubaddhaṃ balaṃ tasya rukmabandhaṃ tu kārayet || vajraiśca lakṣaṇopetaiścitritaṃ taṃ tu kārayet

ग्रहणं तस्य कर्तव्यं सांवत्सरकरान्नृपैः ।। तस्य पूजा सदा कार्या साभिषेकसमा भवेत्

grahaṇaṃ tasya kartavyaṃ sāṃvatsarakarānnṛpaiḥ || tasya pūjā sadā kāryā sābhiṣekasamā bhavet

यात्रायामभिषेके च मङ्गलेषु च कर्मसु ।। सपताके तु तं चापं सपताकं तु कारयेत् ।। मङ्गल्यं तन्नरेन्द्राणां कथितं भृगुनन्दन

yātrāyāmabhiṣeke ca maṅgaleṣu ca karmasu || sapatāke tu taṃ cāpaṃ sapatākaṃ tu kārayet || maṅgalyaṃ tannarendrāṇāṃ kathitaṃ bhṛgunandana

ये चापरत्नं विनतं तु भूपाः सुवर्णरत्नोपचितं सदैव ।। बाणेन साकं परिपूजयन्ति भवन्ति ते राम विपन्नदुःखाः

ye cāparatnaṃ vinataṃ tu bhūpāḥ suvarṇaratnopacitaṃ sadaiva || bāṇena sākaṃ paripūjayanti bhavanti te rāma vipannaduḥkhāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चापशरलक्षणं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde cāpaśaralakṣaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। पुरा सुमेरुशिखरे काञ्चने रत्नपर्वते ।। स्वर्गङ्गायास्तटे ब्रह्मा यज्ञं यजति भार्गव

puṣkara uvāca || purā sumeruśikhare kāñcane ratnaparvate || svargaṅgāyāstaṭe brahmā yajñaṃ yajati bhārgava

तस्मिन्यज्ञे स ददृशे विघ्नं खे लोहदानवम् ।। विघ्नस्य शमनं तस्य चिन्तयामास तत्त्ववित्

tasminyajñe sa dadṛśe vighnaṃ khe lohadānavam || vighnasya śamanaṃ tasya cintayāmāsa tattvavit

तदा चिन्तयतस्तस्य पुरुषः पावकाद्बभौ ।। नीलोत्पलदलश्यामः स्वरुचा वञ्चितेक्षणः

tadā cintayatastasya puruṣaḥ pāvakādbabhau || nīlotpaladalaśyāmaḥ svarucā vañcitekṣaṇaḥ

प्रांशुः सुवदनः श्रीमान्बलेनाप्रतिमो भुवि ।। स ववन्दे तदा गत्वा देवं कमलसम्भवम्

prāṃśuḥ suvadanaḥ śrīmānbalenāpratimo bhuvi || sa vavande tadā gatvā devaṃ kamalasambhavam

अभ्यनन्दन्त जातेन तेन देवास्सवासवाः ।। तस्मात्स नन्दको नाम खङ्गरत्नमभूत्तदा

abhyanandanta jātena tena devāssavāsavāḥ || tasmātsa nandako nāma khaṅgaratnamabhūttadā

तं दृष्ट्वा भगवान्ब्रह्मा केशवं वाक्यमब्रवीत् ।। खड्गं गृह्णीष्व गोप्तारं धर्मस्य जगतां पते

taṃ dṛṣṭvā bhagavānbrahmā keśavaṃ vākyamabravīt || khaḍgaṃ gṛhṇīṣva goptāraṃ dharmasya jagatāṃ pate

यज्ञविघ्नकरं हत्वा खड्गेनानेन केशव ।। निपातय महाबाहो बलिनं लोहदानवम्

yajñavighnakaraṃ hatvā khaḍgenānena keśava || nipātaya mahābāho balinaṃ lohadānavam

इत्येवमुक्तो जग्राह ग्रीवया तं जनार्दनः ।। गृहीतमात्रे देवेन विकोशः समपद्यत

ityevamukto jagrāha grīvayā taṃ janārdanaḥ || gṛhītamātre devena vikośaḥ samapadyata

खड्गः कमलपत्राक्षो नीलोत्पलसमद्युतिः ।। रत्नमुष्टिर्महान्राम निर्मलाकाशसन्निभः

khaḍgaḥ kamalapatrākṣo nīlotpalasamadyutiḥ || ratnamuṣṭirmahānrāma nirmalākāśasannibhaḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्यदृश्यत तदा महान् ।। करालः कृष्णवदनः शतबाहुर्महोदरः

etasminnantare tatra vyadṛśyata tadā mahān || karālaḥ kṛṣṇavadanaḥ śatabāhurmahodaraḥ

प्रांशुः सुवृत्तदंष्ट्राग्रो बलवाँल्लौहदानवः ।। यज्ञविघ्नार्थिनं प्राप्तं स दृष्ट्वा लोहदानवम्

prāṃśuḥ suvṛttadaṃṣṭrāgro balavām̐llauhadānavaḥ || yajñavighnārthinaṃ prāptaṃ sa dṛṣṭvā lohadānavam

खड्गमादाय वेगेन ययौ तं प्रति केशवः ।। स केशवमनादृत्य देवाञ्छक्रपुरोगमान्

khaḍgamādāya vegena yayau taṃ prati keśavaḥ || sa keśavamanādṛtya devāñchakrapurogamān

विद्रावयामास तदा गदया भीमवेगया ।। तदा भग्नेषु देवेषु युद्धं कृत्वा हरिश्चिरम्

vidrāvayāmāsa tadā gadayā bhīmavegayā || tadā bhagneṣu deveṣu yuddhaṃ kṛtvā hariściram

खड्गेन तस्य गात्राणि चिच्छेद मधुहा रणे ।। खड्गच्छिन्नानि गात्राणि नानादेशेषु भूतले

khaḍgena tasya gātrāṇi ciccheda madhuhā raṇe || khaḍgacchinnāni gātrāṇi nānādeśeṣu bhūtale

निपेतुस्तस्य धर्मज्ञ शतशोऽथ सहस्रशः ।। नन्दकस्य तु संस्पर्शात्तानि गात्राणि भार्गव

nipetustasya dharmajña śataśo'tha sahasraśaḥ || nandakasya tu saṃsparśāttāni gātrāṇi bhārgava

लोहीभूतानि सर्वाणि प्रसादात्केशवस्य तु ।। हतायास्मै वरं प्रादाद्भगवान्मधुसूदनः

lohībhūtāni sarvāṇi prasādātkeśavasya tu || hatāyāsmai varaṃ prādādbhagavānmadhusūdanaḥ

त्वदङ्गानि पवित्राणि भविष्यन्ति महीतले ।। आयुधानि च तैर्लोके करिष्यन्तीह मानवाः

tvadaṅgāni pavitrāṇi bhaviṣyanti mahītale || āyudhāni ca tairloke kariṣyantīha mānavāḥ

एवमुक्त्वा हरिर्देवो ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। विना विघ्नं मखमिदं कुरु शीघ्रं जगद्गुरो

evamuktvā harirdevo brāhmaṇaṃ vākyamabravīt || vinā vighnaṃ makhamidaṃ kuru śīghraṃ jagadguro

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा यज्ञेन मधुसूदनम् ।। आत्मना पूजयामास सुसमिद्धमनोरथः

evamuktastadā brahmā yajñena madhusūdanam || ātmanā pūjayāmāsa susamiddhamanorathaḥ

उत्पत्तिरुक्ता खड्गस्य लोहस्य च मया तव ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि खड्गलक्षणमुत्तमम्

utpattiruktā khaḍgasya lohasya ca mayā tava || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi khaḍgalakṣaṇamuttamam

प्रधानदेहसंभूतैर्दैत्यास्थिभिररिन्दम ।। लोहं प्रधानं खड्गार्थे प्रशस्तं तद्विशेषतः

pradhānadehasaṃbhūtairdaityāsthibhirarindama || lohaṃ pradhānaṃ khaḍgārthe praśastaṃ tadviśeṣataḥ

कटीकदूरऋषिकं वङ्गे शूर्पाकरेषु च ।। विदेहेषु तथाङ्गेषु मध्यमं ग्रामचेदिषु

kaṭīkadūraṛṣikaṃ vaṅge śūrpākareṣu ca || videheṣu tathāṅgeṣu madhyamaṃ grāmacediṣu

सहग्रामेषु नीपेषु तथा कालञ्जरेपि च ।। लौहं प्रधानं तज्जानां खड्गानां शृणु लक्षणम्

sahagrāmeṣu nīpeṣu tathā kālañjarepi ca || lauhaṃ pradhānaṃ tajjānāṃ khaḍgānāṃ śṛṇu lakṣaṇam

कटीकदूरजाता ये दर्शनीयास्तु ते स्मृताः ।। कायच्छिन्नास्तु ऋषिका मर्मघ्ना गुरवस्तथा

kaṭīkadūrajātā ye darśanīyāstu te smṛtāḥ || kāyacchinnāstu ṛṣikā marmaghnā guravastathā

तीक्ष्णाश्छेदसहा वाङ्गा दृढा शूर्पारिकोद्भवाः ।। सुहस्ताश्चैव विज्ञेया प्रभावन्तो विदेहजाः

tīkṣṇāśchedasahā vāṅgā dṛḍhā śūrpārikodbhavāḥ || suhastāścaiva vijñeyā prabhāvanto videhajāḥ

अंगदेशोद्भवास्तीक्ष्णाश्चेदि देशसमुद्भवाः ।। कालिञ्जरा भारसहास्तथा वक्ष्यामि लक्षणम्

aṃgadeśodbhavāstīkṣṇāścedi deśasamudbhavāḥ || kāliñjarā bhārasahāstathā vakṣyāmi lakṣaṇam

सुप्रमाणांगुलास्ते तु श्रेष्ठा खड्गाः प्रमाणतः ।। प्रमाणं तत्र विज्ञाय ततो हीनं न धारयेत्

supramāṇāṃgulāste tu śreṣṭhā khaḍgāḥ pramāṇataḥ || pramāṇaṃ tatra vijñāya tato hīnaṃ na dhārayet

प्रमाणाभ्यधिकं चैव च्छिन्नवंशं तथैव च ।। शीघ्रः सुमधुरः शब्दो यस्य खड्गस्य भार्गव

pramāṇābhyadhikaṃ caiva cchinnavaṃśaṃ tathaiva ca || śīghraḥ sumadhuraḥ śabdo yasya khaḍgasya bhārgava

किङ्किणी सदृशस्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते ।। खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश्च शस्यते

kiṅkiṇī sadṛśastasya dhāraṇaṃ śreṣṭhamucyate || khaḍgaḥ padmapalāśāgro maṇḍalāgraśca śasyate

करवीरपलाशाग्रसदृशस्य विशेषतः ।। महीघृतसुगन्धश्च पद्मोत्पलसुगन्धिकः

karavīrapalāśāgrasadṛśasya viśeṣataḥ || mahīghṛtasugandhaśca padmotpalasugandhikaḥ

वर्णतश्चोत्पलाकारः सवर्णो णगनस्य च ।। समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खड्गेषु भार्गव

varṇataścotpalākāraḥ savarṇo ṇaganasya ca || samāṅgulasthāḥ śasyante vraṇāḥ khaḍgeṣu bhārgava

श्रीवृक्षपर्वता कारवंशपद्मनिभाश्च ये ।। मङ्गल्यानां तथान्येषां सदृशा ये च भार्गव

śrīvṛkṣaparvatā kāravaṃśapadmanibhāśca ye || maṅgalyānāṃ tathānyeṣāṃ sadṛśā ye ca bhārgava

काकोलूककबन्धाभा विषमाङ्गुलसंस्थिताः ।। वंशानुगाः प्रभूताश्च न शस्तास्ते कदाचन

kākolūkakabandhābhā viṣamāṅgulasaṃsthitāḥ || vaṃśānugāḥ prabhūtāśca na śastāste kadācana

न खड्गे वदनं पश्येद्वृथा विवृणुयान्न च । उच्छिष्टो न स्पृशेत्खड्गं निशि कुर्याच्च शीर्षके ।। दिवा च पूजयेदेनं गन्धमाल्यानुसंपदा

na khaḍge vadanaṃ paśyedvṛthā vivṛṇuyānna ca | ucchiṣṭo na spṛśetkhaḍgaṃ niśi kuryācca śīrṣake || divā ca pūjayedenaṃ gandhamālyānusaṃpadā

खड्गं प्रशस्तं मणिहेमचित्रं कोशे सदा चन्दनचूर्णयुक्ते ।। संस्थापयेद्भूमिपतिः प्रयत्नाद्रक्षेत्तथैनं स्वशरीरवच्च

khaḍgaṃ praśastaṃ maṇihemacitraṃ kośe sadā candanacūrṇayukte || saṃsthāpayedbhūmipatiḥ prayatnādrakṣettathainaṃ svaśarīravacca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे खड्गलक्षणं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde khaḍgalakṣaṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। इति सम्भृतसम्भारो राज्ञस्सांवत्सरस्तथा ।। कालेऽभिषेचनं कुर्यात्तं कालं कथयामि ते

puṣkara uvāca || iti sambhṛtasambhāro rājñassāṃvatsarastathā || kāle'bhiṣecanaṃ kuryāttaṃ kālaṃ kathayāmi te

मृते राज्ञि न कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ।। तत्रास्य स्नपनं कार्यं विधिवत्तिलसर्षपैः

mṛte rājñi na kālasya niyamo'tra vidhīyate || tatrāsya snapanaṃ kāryaṃ vidhivattilasarṣapaiḥ

घोषयित्वा जयं चास्य सांवत्सरपुरोहितौ ।। अन्यासनोपविष्टस्य दर्शयेतां जनं शनैः

ghoṣayitvā jayaṃ cāsya sāṃvatsarapurohitau || anyāsanopaviṣṭasya darśayetāṃ janaṃ śanaiḥ

स सान्त्वयित्वा स्वजनं भुक्त्वा बन्धनगांस्तथा ।। अभयं घोषयित्वा च कालाकांक्षी तथा भवेत्

sa sāntvayitvā svajanaṃ bhuktvā bandhanagāṃstathā || abhayaṃ ghoṣayitvā ca kālākāṃkṣī tathā bhavet

नाभिषेच्यो नृपश्चैत्रे नाधिमासे च भार्गव ।। न प्रसुप्ते तथा विष्णौ विशेषात्प्रावृषि द्विज

nābhiṣecyo nṛpaścaitre nādhimāse ca bhārgava || na prasupte tathā viṣṇau viśeṣātprāvṛṣi dvija

न च भौमदिने राम चतुर्थ्यां न तथैव च ।। नवम्यां नाभिषेक्तव्यः चतुर्दश्यां च भार्गव

na ca bhaumadine rāma caturthyāṃ na tathaiva ca || navamyāṃ nābhiṣektavyaḥ caturdaśyāṃ ca bhārgava

ध्रुवाणि वैष्णवं शाक्रं हस्तपुष्ये तथैव च ।। नक्षत्राणि प्रशस्यन्ते भूमिपालाभिषेचने

dhruvāṇi vaiṣṇavaṃ śākraṃ hastapuṣye tathaiva ca || nakṣatrāṇi praśasyante bhūmipālābhiṣecane

नागश्चतुष्पदं विष्टिः किंस्तुघ्नः शकुनिस्तथा ।। करणानि न शस्यन्ते व्यतीपातदिनं तधा

nāgaścatuṣpadaṃ viṣṭiḥ kiṃstughnaḥ śakunistathā || karaṇāni na śasyante vyatīpātadinaṃ tadhā

नक्षत्रमुल्काभिहतमुत्पाताभिहतं तथा ।। सौरसूर्यकुजाक्रान्तं परिविष्टिञ्च भार्गव

nakṣatramulkābhihatamutpātābhihataṃ tathā || saurasūryakujākrāntaṃ pariviṣṭiñca bhārgava

मुहूर्ताश्चोक्तनक्षत्राः सतां मानहितप्रदाः ।। कुजहोरा तथा नेष्टा सर्वत्र कुलिकस्तथा

muhūrtāścoktanakṣatrāḥ satāṃ mānahitapradāḥ || kujahorā tathā neṣṭā sarvatra kulikastathā

वृषोऽथ कीटसिंहौ च कुम्भो लग्ने च शस्यते ।। एतेषां जन्मलग्नाभ्यां यः स्यादुपचयस्थितः

vṛṣo'tha kīṭasiṃhau ca kumbho lagne ca śasyate || eteṣāṃ janmalagnābhyāṃ yaḥ syādupacayasthitaḥ

तारा द्वितीया षष्ठी च चतुर्थी चाष्टमी च या ।। नवमी च तथा शस्ता अनुकूलश्च चन्द्रमाः

tārā dvitīyā ṣaṣṭhī ca caturthī cāṣṭamī ca yā || navamī ca tathā śastā anukūlaśca candramāḥ

सौम्याः केन्द्रगता लग्ना शुभाश्चैव त्रिकोणयोः ।। पापाश्चोपचय स्थाने शस्तो लग्ने दिवाकरः

saumyāḥ kendragatā lagnā śubhāścaiva trikoṇayoḥ || pāpāścopacaya sthāne śasto lagne divākaraḥ

लग्ने नवांशः क्षितिजस्य वर्ज्यो वर्गस्तथा तस्य महानुभाव ।। सूर्यस्य वर्गः सकलः प्रशस्तो राज्ञोऽभिषेके सग्रहो नृपाणाम् ।। १४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽअभिषेककालनिर्णयं नामाष्टादशो ऽध्यायः

lagne navāṃśaḥ kṣitijasya varjyo vargastathā tasya mahānubhāva || sūryasya vargaḥ sakalaḥ praśasto rājño'bhiṣeke sagraho nṛpāṇām || 14 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'abhiṣekakālanirṇayaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। कार्या पौरन्दरी शांतिः प्रागेवास्य पुरोधसा ।। प्राप्तेभिषेकदिवसे सोपवासः पुरोहितः

puṣkara uvāca || kāryā paurandarī śāṃtiḥ prāgevāsya purodhasā || prāptebhiṣekadivase sopavāsaḥ purohitaḥ

सोष्णीषः श्वेतवसनः सितचन्दनभूषितः ।। सितमाल्योपवीतश्च सर्वाभरणभूषितः

soṣṇīṣaḥ śvetavasanaḥ sitacandanabhūṣitaḥ || sitamālyopavītaśca sarvābharaṇabhūṣitaḥ

वेदिमुल्लिख्य यत्नेन कृत्वा च विधिवत्ततः ।। जुहुयाद्वैष्णवान्मन्त्रांस्तथा शाक्रान्विचक्षणः

vedimullikhya yatnena kṛtvā ca vidhivattataḥ || juhuyādvaiṣṇavānmantrāṃstathā śākrānvicakṣaṇaḥ

सावित्रान्वैश्वदेवांश्च सौम्यां च विधिवत्ततः ।। शर्मवर्मगणं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम्

sāvitrānvaiśvadevāṃśca saumyāṃ ca vidhivattataḥ || śarmavarmagaṇaṃ caiva tathā svastyayanaṃ gaṇam

आयुष्यमभयं चैव तथा चैवापराजितम् ।। सपातवन्तं कलशं तथा कुर्याच्च काञ्चनम्

āyuṣyamabhayaṃ caiva tathā caivāparājitam || sapātavantaṃ kalaśaṃ tathā kuryācca kāñcanam

वह्नेर्दक्षिणपार्श्वस्थः श्वेतचन्दनभूषितः ।। श्वेतानुलेपनः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः

vahnerdakṣiṇapārśvasthaḥ śvetacandanabhūṣitaḥ || śvetānulepanaḥ sragvī sarvābharaṇabhūṣitaḥ

आसनस्थमुखं पश्येन्निमित्तानि हुताशने

āsanasthamukhaṃ paśyennimittāni hutāśane

पश्येयुरन्ये च तथा नृसिंह दैवज्ञवाक्यान्निपुणं स्वरूपम् ।। सांवत्सरस्याथ सदस्यमुख्याः सदस्यमुख्याश्च पुरोहितस्य ।। ८ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरंदरशांतिर्नामैकोनविंशतितमोऽध्यायः

paśyeyuranye ca tathā nṛsiṃha daivajñavākyānnipuṇaṃ svarūpam || sāṃvatsarasyātha sadasyamukhyāḥ sadasyamukhyāśca purohitasya || 8 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde puraṃdaraśāṃtirnāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः ।। रथौघमेवनिर्घोषो विधूमश्च हुताशनः

puṣkara uvāca || pradakṣiṇāvartaśikhastaptajāmbūnadaprabhaḥ || rathaughamevanirghoṣo vidhūmaśca hutāśanaḥ

अनुलोमसुगन्धश्च स्वस्तिकाकारसन्निभः ।। वर्धमानाकृतिश्चैव नन्द्यावर्तनिभस्तथा

anulomasugandhaśca svastikākārasannibhaḥ || vardhamānākṛtiścaiva nandyāvartanibhastathā

प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः ।। स्वाहावमाने ज्वलनः स्वयं देवमुखं हविः

prasannārcirmahājvālaḥ sphuliṅgarahito hitaḥ || svāhāvamāne jvalanaḥ svayaṃ devamukhaṃ haviḥ

यदा भुङ्क्ते महाभाग तदा राज्ञो हितं भवेत् ।। हविषस्तु यदा वह्नेर्नस्यात्सिमिसिमायितम्

yadā bhuṅkte mahābhāga tadā rājño hitaṃ bhavet || haviṣastu yadā vahnernasyātsimisimāyitam

न वर्जेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः ।। पिपीलकाश्च धर्मज्ञ तदा भूयाज्जयी नृपः

na varjeyuśca madhyena mārjāramṛgapakṣiṇaḥ || pipīlakāśca dharmajña tadā bhūyājjayī nṛpaḥ

मुक्ताहारमृणालाभे वह्नौ राज्ञां जयो भवेत् ।। तथैव च जयं ब्रूयात्प्रस्तरस्य प्रदायिनि

muktāhāramṛṇālābhe vahnau rājñāṃ jayo bhavet || tathaiva ca jayaṃ brūyātprastarasya pradāyini

संक्षेपतस्तेऽभिहितं मयाद्य यल्लक्षणं चारु हुताशनस्य ।। सर्वाग्निकर्मस्वथ तेन विद्वान्भूयात्त्रिलोके तु जयी द्विजेन्द्र

saṃkṣepataste'bhihitaṃ mayādya yallakṣaṇaṃ cāru hutāśanasya || sarvāgnikarmasvatha tena vidvānbhūyāttriloke tu jayī dvijendra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वह्निलक्षणं नाम विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vahnilakṣaṇaṃ nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०२१-०२५

पुष्कर उवाच ।। ।। स्नानं समाचरेद्राज्ञो होमकाले पुरोहितः ।। आदौ तु स्वेच्छया स्नातः पुनर्मृद्भिः समाचरेत्

puṣkara uvāca || || snānaṃ samācaredrājño homakāle purohitaḥ || ādau tu svecchayā snātaḥ punarmṛdbhiḥ samācaret

पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधयेन्नृपः ।। वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ चन्दनैः केशबालकान्

parvatāgramṛdā tāvanmūrdhānaṃ śodhayennṛpaḥ || valmīkāgramṛdā karṇau candanaiḥ keśabālakān

चन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयं तु नृपाजिरात् ।। करिदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणं तु तथा भुजम्

candrālayamṛdā grīvāṃ hṛdayaṃ tu nṛpājirāt || karidantoddhṛtamṛdā dakṣiṇaṃ tu tathā bhujam

वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामं चैव तदा भुजम्

vṛṣaśṛṅgoddhṛtamṛdā vāmaṃ caiva tadā bhujam

सरोमृदा तथा पृष्ठं चोदरं साङ्गमे मृदा ।। नदीकूलद्वयमृदा पार्श्वे संशोधयेत्तथा

saromṛdā tathā pṛṣṭhaṃ codaraṃ sāṅgame mṛdā || nadīkūladvayamṛdā pārśve saṃśodhayettathā

अश्वस्थानात्तथा जंघे राजा संशोधयेद्बुधः ।। रथचक्रोद्धृतमृदा तथैव च करद्वयम्

aśvasthānāttathā jaṃghe rājā saṃśodhayedbudhaḥ || rathacakroddhṛtamṛdā tathaiva ca karadvayam

मृत्स्नातः स्नपनीयः स्यात्पञ्चगव्यजलेन तु ।। ततो भद्रासनगतं मुख्यामात्यचतुष्टयम्

mṛtsnātaḥ snapanīyaḥ syātpañcagavyajalena tu || tato bhadrāsanagataṃ mukhyāmātyacatuṣṭayam

वर्णप्रधानं भूपालमभिषिञ्चेद्यथाविधि ।। पूर्वतो हेभकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्राह्मणः

varṇapradhānaṃ bhūpālamabhiṣiñcedyathāvidhi || pūrvato hebhakumbhena ghṛtapūrṇena brāhmaṇaḥ

रूप्यकुम्भेन याम्येन क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः ।। दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमतो द्विज

rūpyakumbhena yāmyena kṣīrapūrṇena kṣatriyaḥ || dadhnā ca tāmrakumbhena vaiśyaḥ paścimato dvija

माहेयेन जलेनो दक्शूद्रामात्योऽभिषेचयेत् ।। ततोऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृचप्रवरो द्विजः

māheyena jaleno dakśūdrāmātyo'bhiṣecayet || tato'bhiṣekaṃ nṛpaterbahvṛcapravaro dvijaḥ

कुर्वीत मधुना राम च्छन्दोगश्च कुशोदकैः ।। सम्पातवन्तं कलशं तथा नुत्वा पुरोहितः

kurvīta madhunā rāma cchandogaśca kuśodakaiḥ || sampātavantaṃ kalaśaṃ tathā nutvā purohitaḥ

विधाय वह्निरक्षां तु सदस्येषु यथाविधि ।। राजसूयाभिषेके तु ये मन्त्राः परिकीर्तिताः

vidhāya vahnirakṣāṃ tu sadasyeṣu yathāvidhi || rājasūyābhiṣeke tu ye mantrāḥ parikīrtitāḥ

तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वनेन तु ।। ततः पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूलं तदैव तु

taistu dadyānmahābhāga brāhmaṇānāṃ svanena tu || tataḥ purohito gacchedvedimūlaṃ tadaiva tu

विभूषितं तु राजानं सर्वतोभद्र आसने ।। शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेन यथाविधि

vibhūṣitaṃ tu rājānaṃ sarvatobhadra āsane || śatacchidreṇa pātreṇa sauvarṇena yathāvidhi

अभिषिञ्चति धर्मज्ञ यजुर्वेदविशारदः ।। या ओषधीरौषधीभिः सर्वाभिः सुसमाहितः

abhiṣiñcati dharmajña yajurvedaviśāradaḥ || yā oṣadhīrauṣadhībhiḥ sarvābhiḥ susamāhitaḥ

रथे अक्षेति गन्धैश्च आब्रह्मन्ब्रह्मणेति च ।। बीजैः पुष्पैस्तथा चैनं राम पुष्पवतीति च

rathe akṣeti gandhaiśca ābrahmanbrahmaṇeti ca || bījaiḥ puṣpaistathā cainaṃ rāma puṣpavatīti ca

तेनैव चाभिमन्त्रेण फलैस्तमभिषेचयेत् ।। आशुः शिशान इत्येव सर्वरत्नैश्च भार्गव

tenaiva cābhimantreṇa phalaistamabhiṣecayet || āśuḥ śiśāna ityeva sarvaratnaiśca bhārgava

ये देवाः पुरस्सदेति कुशाभिः परिमार्जयेत् ।। ऋग्वेदक्रतुतो राज्ञे रोचनाया यथाविधि

ye devāḥ purassadeti kuśābhiḥ parimārjayet || ṛgvedakratuto rājñe rocanāyā yathāvidhi

मूर्धानं च तथा कण्ठे गन्धद्वारेति संस्पृशेत् ।। ततो ब्राह्मणमुख्याश्च क्षत्त्रियाश्च विशस्तथा

mūrdhānaṃ ca tathā kaṇṭhe gandhadvāreti saṃspṛśet || tato brāhmaṇamukhyāśca kṣattriyāśca viśastathā

शूद्राश्च वारमुख्याश्च नानातीर्थसमुद्भवैः ।। नादेयैः सारसैः कौपैर्नानाकलशसंस्थितैः

śūdrāśca vāramukhyāśca nānātīrthasamudbhavaiḥ || nādeyaiḥ sārasaiḥ kaupairnānākalaśasaṃsthitaiḥ

चतुस्सागरजैर्लाभादलाभाद्द्विजकल्पितैः ।। गङ्गायमुनयोश्चैव निर्झरैश्च तथोद्भिजैः

catussāgarajairlābhādalābhāddvijakalpitaiḥ || gaṅgāyamunayoścaiva nirjharaiśca tathodbhijaiḥ

छत्रपाणिर्भवेत्कश्चित्केचिश्चामरपाणयः ।। अमात्यमुख्यास्तं कालं केचिद्वेत्रकरास्तथा

chatrapāṇirbhavetkaścitkeciścāmarapāṇayaḥ || amātyamukhyāstaṃ kālaṃ kecidvetrakarāstathā

शंखभेरीनिनादेन बन्दीनां निस्वनेन च ।। गीतवादित्रघोषेण द्विजकोलाहलेन च

śaṃkhabherīninādena bandīnāṃ nisvanena ca || gītavāditraghoṣeṇa dvijakolāhalena ca

राजानमभिषिञ्चेयुस्समेत्य सहिता जनाः ।। सर्वैः स्तुतोऽभिषिक्तश्च संमिश्रजलमिश्रितम्

rājānamabhiṣiñceyussametya sahitā janāḥ || sarvaiḥ stuto'bhiṣiktaśca saṃmiśrajalamiśritam

सर्वौषधियुतं पुण्यं सर्वगन्धयुतं तथा ।। रत्नबीजसमायुक्तं फलबीजयुतं तथा

sarvauṣadhiyutaṃ puṇyaṃ sarvagandhayutaṃ tathā || ratnabījasamāyuktaṃ phalabījayutaṃ tathā

ऊर्जितं सितसूत्रेण वेष्टितग्रीवमेव च ।। श्वेतवस्त्राम्रपत्रैश्च संवीतं सुविभूषितम्

ūrjitaṃ sitasūtreṇa veṣṭitagrīvameva ca || śvetavastrāmrapatraiśca saṃvītaṃ suvibhūṣitam

क्षीरवृक्षलताछत्रं सुदृढं कांचनं नवम् ।। आदाय कलशं राज्ञा स्वयं सांवत्सरस्तथा

kṣīravṛkṣalatāchatraṃ sudṛḍhaṃ kāṃcanaṃ navam || ādāya kalaśaṃ rājñā svayaṃ sāṃvatsarastathā

मन्त्रावसाने कलशं दद्याद्भृगुकुलोद्वह ।। ततः पश्येन्मुखं राजा दर्पणे चाथ सर्पिषि

mantrāvasāne kalaśaṃ dadyādbhṛgukulodvaha || tataḥ paśyenmukhaṃ rājā darpaṇe cātha sarpiṣi

सोष्णीषः सितवस्त्रश्च मङ्गलालम्भनं ततः ।। कृत्वा सम्पूजयेद्विष्णुं ब्रह्माणं शङ्करं तथा

soṣṇīṣaḥ sitavastraśca maṅgalālambhanaṃ tataḥ || kṛtvā sampūjayedviṣṇuṃ brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ tathā

लोकपालान्ग्रहांश्चैव नक्षत्राणि च भार्गव ।। ततः स्वपूजां कुर्वीत शयनीयं ततो व्रजेत्

lokapālāngrahāṃścaiva nakṣatrāṇi ca bhārgava || tataḥ svapūjāṃ kurvīta śayanīyaṃ tato vrajet

व्याघ्रचर्मोत्तरं रम्यं सितवस्त्रोत्तरच्छदम् ।। पुरोधा मधुपर्केण तत्रस्थं तं समर्चयेत्

vyāghracarmottaraṃ ramyaṃ sitavastrottaracchadam || purodhā madhuparkeṇa tatrasthaṃ taṃ samarcayet

राजा चैवार्चयेत्तत्र सांवत्सरपुरोहितौ ।। मधुपर्केण धर्मज्ञस्ततस्तस्य सदैव हि

rājā caivārcayettatra sāṃvatsarapurohitau || madhuparkeṇa dharmajñastatastasya sadaiva hi

पट्टबन्धं प्रकुर्वीत मुकुटस्य च बन्धनम् ।। ततः स बद्धमुकुटः काले पूर्वं मयेरितम्

paṭṭabandhaṃ prakurvīta mukuṭasya ca bandhanam || tataḥ sa baddhamukuṭaḥ kāle pūrvaṃ mayeritam

परार्ध्यास्तरणोपेते पञ्चचर्मोत्तरच्छदे ।। ध्रुवा द्यौ इति मन्त्रेण सोपवेश्य पुरोधसा

parārdhyāstaraṇopete pañcacarmottaracchade || dhruvā dyau iti mantreṇa sopaveśya purodhasā

वृकस्य वृषदंशस्य द्वीपिनश्च भृगूत्तम ।। तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम्

vṛkasya vṛṣadaṃśasya dvīpinaśca bhṛgūttama || teṣāmupari siṃhasya vyāghrasya ca tataḥ param

तत्रोपविष्टस्य ततः प्रतीहारः प्रदर्शयेत् ।। अमात्यांश्च तथा पौरान्नैगमांश्च वणिग्वरान्

tatropaviṣṭasya tataḥ pratīhāraḥ pradarśayet || amātyāṃśca tathā paurānnaigamāṃśca vaṇigvarān

ततः प्रकृतयश्चान्या यथावदनुपूर्वशः ।। ततो ग्रहावरास्त्रेभतुरङ्गकनकोत्तमैः

tataḥ prakṛtayaścānyā yathāvadanupūrvaśaḥ || tato grahāvarāstrebhaturaṅgakanakottamaiḥ

गोजाविग्रहदानैश्च सांवत्सरपुरोहितौ ।। पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणत्रयम्

gojāvigrahadānaiśca sāṃvatsarapurohitau || pūjayitvā tataḥ paścātpūjayedbrāhmaṇatrayam

अनेनैव विधानेन येन राजाभिषेचितः ।। ततस्त्वमात्यान्संपूज्य सांवत्सरपुरोधसः

anenaiva vidhānena yena rājābhiṣecitaḥ || tatastvamātyānsaṃpūjya sāṃvatsarapurodhasaḥ

ततो ब्राह्मणमुख्यानां पूजनं तु समाचरेत् ।। गोवस्त्रतिलरूप्यान्नफलकाञ्चनगोरसैः

tato brāhmaṇamukhyānāṃ pūjanaṃ tu samācaret || govastratilarūpyānnaphalakāñcanagorasaiḥ

मोदकाक्षतपुष्पैश्च महीदानैश्च पार्थिवः ।। मङ्गलालम्भनं कृत्वा गृहीत्वा सशरं धनुः

modakākṣatapuṣpaiśca mahīdānaiśca pārthivaḥ || maṅgalālambhanaṃ kṛtvā gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य तथा गुरुम् ।। पृष्ठतो वृषमालभ्य गां सवत्सां च पार्थिव

vahniṃ pradakṣiṇīkṛtya praṇipatya tathā gurum || pṛṣṭhato vṛṣamālabhya gāṃ savatsāṃ ca pārthiva

पूजयित्वा च तुरगं मन्त्रितं चाभिषेचितम् ।। मन्त्रितं दक्षिणे कर्णे स्वयं वेदविदा ततः

pūjayitvā ca turagaṃ mantritaṃ cābhiṣecitam || mantritaṃ dakṣiṇe karṇe svayaṃ vedavidā tataḥ

आरुह्य राजमार्गेण स्वपुरं तु परिभ्रमेत् ।। मुख्यामात्यैश्च सामन्तैः सांवत्सरपुरोहितैः

āruhya rājamārgeṇa svapuraṃ tu paribhramet || mukhyāmātyaiśca sāmantaiḥ sāṃvatsarapurohitaiḥ

सहितः कुञ्जरारूढैरभिगच्छेच्च देवताः ।। तासां संपूजनं कृत्वा नगरे या निवेशिताः

sahitaḥ kuñjarārūḍhairabhigacchecca devatāḥ || tāsāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā nagare yā niveśitāḥ

प्रविशेत गृहं राजा प्रहृष्टनरवाहनः ।। दानमानानि सत्कारैर्गृह्णीयात्प्रकृतीस्ततः

praviśeta gṛhaṃ rājā prahṛṣṭanaravāhanaḥ || dānamānāni satkārairgṛhṇīyātprakṛtīstataḥ

संपूजितास्तास्तु विसर्जयित्वा गृहे स्वके स्यान्मुदितो महात्मा ।। विधानमेतत्समवाप्य राजा कृत्स्नां स पृथ्वीं वशगां हि कुर्यात्

saṃpūjitāstāstu visarjayitvā gṛhe svake syānmudito mahātmā || vidhānametatsamavāpya rājā kṛtsnāṃ sa pṛthvīṃ vaśagāṃ hi kuryāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे राज्याभिषेकविधिर्नामैकविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rājyābhiṣekavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। मंत्रेण येन धर्मज्ञ कुर्याद्राज्ञोऽभिषेचनम् ।। तमहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो वरुणनन्दन

rāma uvāca || maṃtreṇa yena dharmajña kuryādrājño'bhiṣecanam || tamahaṃ śrotumicchāmi tvatto varuṇanandana

पुष्कर उवाच ।। शृणुष्वाव हितो मन्त्रं राम कल्मषनाशनम् ।। येनाभिषिक्तो नृपतिश्चिरं यशसि तिष्ठति

puṣkara uvāca || śṛṇuṣvāva hito mantraṃ rāma kalmaṣanāśanam || yenābhiṣikto nṛpatiściraṃ yaśasi tiṣṭhati

राज्ञोऽभिषेकशब्दान्ते दैववित्कुशवारिणा ।। कुम्भादभ्युक्षणं कुर्यान्मन्त्रान्ते सकलं न्यसेत्

rājño'bhiṣekaśabdānte daivavitkuśavāriṇā || kumbhādabhyukṣaṇaṃ kuryānmantrānte sakalaṃ nyaset

सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्षणो विभुः

surāstvāmabhiṣiñcantu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || vāsudevo jagannāthastathā saṅkarṣaṇo vibhuḥ

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धस्तु भवन्तु विजयाय ते ।। आखण्डलोग्निर्भगवान्यमो वै नैर्ऋतिस्तथा

pradyumnaścāniruddhastu bhavantu vijayāya te || ākhaṇḍalognirbhagavānyamo vai nairṛtistathā

वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः ।। ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु ते सदा

varuṇaḥ pavanaścaiva dhanādhyakṣastathā śivaḥ || brahmaṇā sahitaḥ śeṣo dikpālāḥ pāntu te sadā

भद्रो धर्मो मनुर्दक्षो रुचिः श्रद्धा च पार्थिव ।। भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च सनकश्च सनन्दनः

bhadro dharmo manurdakṣo ruciḥ śraddhā ca pārthiva || bhṛguratrirvasiṣṭhaśca sanakaśca sanandanaḥ

सनत्कुमारश्च तथा भगवानपि चाङ्गिरा ।। पुलहश्च पुलस्त्यश्च मरीचिः कश्यपः प्रभुः

sanatkumāraśca tathā bhagavānapi cāṅgirā || pulahaśca pulastyaśca marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ

एते त्वामभिषिञ्चन्तु प्रजाध्यक्षाः समागताः ।। प्रभासुरा बर्हिषदो ह्यग्निष्वात्तास्तथैव च

ete tvāmabhiṣiñcantu prajādhyakṣāḥ samāgatāḥ || prabhāsurā barhiṣado hyagniṣvāttāstathaiva ca

क्रव्यादाश्चोपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु पितरश्चाग्निभिः सह

kravyādāścopahūtāśca ājyapāśca sukālinaḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu pitaraścāgnibhiḥ saha

लक्ष्मीर्देवी सती ख्यातिरनसूया तथा स्मृतिः ।। संभूतिस्सन्नतिश्चैव क्षमा प्रीतिस्तथैव च

lakṣmīrdevī satī khyātiranasūyā tathā smṛtiḥ || saṃbhūtissannatiścaiva kṣamā prītistathaiva ca

स्वाहा स्वधा च त्वा राजन्नभिषिञ्चन्तु मातरः ।। कीर्तिलक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया तथा

svāhā svadhā ca tvā rājannabhiṣiñcantu mātaraḥ || kīrtilakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā

बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः सिद्धिश्च पार्थिव ।। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्यः समागताः

buddhirlajjā vapuḥ śāntistuṣṭiḥ siddhiśca pārthiva || etāstvāmabhiṣiñcantu dharmapatnyaḥ samāgatāḥ

अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती ।। संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वास्तथैव च

arundhatī vasurjāmī lambā bhānurmarutvatī || saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvāstathaiva ca

धर्मपत्न्यस्तथान्यास्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ।। अदितिश्च दितिस्ताम्रा ह्यरिष्टा सुरसा मुनिः

dharmapatnyastathānyāstvāmabhiṣiñcantu pārthiva || aditiśca ditistāmrā hyariṣṭā surasā muniḥ

कद्रूः क्रोधवशा प्राधा विनता सुरभिस्त्रिभिः ।। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु कश्यपस्य प्रियाः स्त्रियः

kadrūḥ krodhavaśā prādhā vinatā surabhistribhiḥ || etāstvāmabhiṣiñcantu kaśyapasya priyāḥ striyaḥ

पत्नी ते बहुपुत्रस्य सुप्रभा या च भामिनी ।। समायात्वभिषेकाय विजयाय च पार्थिव

patnī te bahuputrasya suprabhā yā ca bhāminī || samāyātvabhiṣekāya vijayāya ca pārthiva

कृशाश्वपत्नी च तथा सुप्रभा च जया तथा ।। अस्त्रग्रामस्तयोः पुत्रो विजयं विदधातु ते

kṛśāśvapatnī ca tathā suprabhā ca jayā tathā || astragrāmastayoḥ putro vijayaṃ vidadhātu te

मनोरमा भानुमती विशाला या च बाहुदा ।। अरिष्टनेमी पत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव

manoramā bhānumatī viśālā yā ca bāhudā || ariṣṭanemī patnyastvāmabhiṣiñcantu pārthiva

कृत्तिका रोहिणी दैवी इल्वला बाहुरेव च ।। पुनर्वसुश्च तिष्यश्च तथाश्लेषा च पार्थिव

kṛttikā rohiṇī daivī ilvalā bāhureva ca || punarvasuśca tiṣyaśca tathāśleṣā ca pārthiva

मघा च फाल्गुनी पूर्वा तथैवोत्तरफाल्गुनी ।। हस्तश्चित्रा तथा स्वातिर्विशाखा च नराधिप

maghā ca phālgunī pūrvā tathaivottaraphālgunī || hastaścitrā tathā svātirviśākhā ca narādhipa

अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूलं च वसुधाधिप ।। आषाढा च तथा पूर्वा तथैव नृप चोत्तरा

anurādhā tathā jyeṣṭhā mūlaṃ ca vasudhādhipa || āṣāḍhā ca tathā pūrvā tathaiva nṛpa cottarā

अभिजिच्च तथाश्वत्थो धनिष्ठा च नराधिप ।। तथा शतभिषक्चैव पूर्वाभाद्रपदा च या

abhijicca tathāśvattho dhaniṣṭhā ca narādhipa || tathā śatabhiṣakcaiva pūrvābhādrapadā ca yā

उत्तरा रेवती राजन्नश्विनी भरणी तथा ।। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु सोमपत्न्यः समागताः

uttarā revatī rājannaśvinī bharaṇī tathā || etāstvāmabhiṣiñcantu somapatnyaḥ samāgatāḥ

मृगी च मृगमन्दा च श्वेता भद्रासना हरिः ।। भूता च कपिशा दंष्ट्री सुरसा सरमा तथा

mṛgī ca mṛgamandā ca śvetā bhadrāsanā hariḥ || bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrī surasā saramā tathā

एताः पुलहपत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ।। श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा

etāḥ pulahapatnyastvāmabhiṣiñcantu pārthiva || śyenī bhāsī tathā krauñcī dhṛtarāṣṭrī śukī tathā

पत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु अरुणस्यार्कसारथेः ।। आयतिर्नियतिश्चैव रात्रिर्निद्रा तथैव च

patnyastvāmabhiṣiñcantu aruṇasyārkasāratheḥ || āyatirniyatiścaiva rātrirnidrā tathaiva ca

एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु लोकसंस्थानहेतवः ।। उमा मेना शची चैव घ्रूम्रोर्णा निवृतिस्तथा

etāstvāmabhiṣiñcantu lokasaṃsthānahetavaḥ || umā menā śacī caiva ghrūmrorṇā nivṛtistathā

गौरी शिवा च सिद्धिश्च वेला चैवाथ नड्वला ।। असिक्नी च तथा ज्योत्स्ना या च देवी वनस्पतेः

gaurī śivā ca siddhiśca velā caivātha naḍvalā || asiknī ca tathā jyotsnā yā ca devī vanaspateḥ

एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु देवपत्न्यः समागताः ।। महाकल्पश्च कल्पश्च मन्वन्तरयुगानि च

etāstvāmabhiṣiñcantu devapatnyaḥ samāgatāḥ || mahākalpaśca kalpaśca manvantarayugāni ca

संवत्सराणि सर्वाणि तथा चैवायनद्वयम् ।। ऋतवश्च तथा मासाः पक्षौ रात्र्यहनी तथा

saṃvatsarāṇi sarvāṇi tathā caivāyanadvayam || ṛtavaśca tathā māsāḥ pakṣau rātryahanī tathā

संध्याश्च तिथयश्चैव मुहूर्ताः करणानि च ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु कालस्यावयवाः शुभाः

saṃdhyāśca tithayaścaiva muhūrtāḥ karaṇāni ca || ete tvāmabhiṣiñcantu kālasyāvayavāḥ śubhāḥ

आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधो जीवः सितार्कजौ ।। ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुकेतू च पार्थिव

ādityaścandramā bhaumo budho jīvaḥ sitārkajau || grahāstvāmabhiṣiñcantu rāhuketū ca pārthiva

स्वायम्भुवो मनुः पूर्वमनुः स्वारोचिषस्तथा ।। औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

svāyambhuvo manuḥ pūrvamanuḥ svārociṣastathā || auttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

वैवस्वतो यथाकर्णो दक्षो ब्रह्मसुतावुभौ ।। धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो रोच्यो भौत्यश्च यो मनुः

vaivasvato yathākarṇo dakṣo brahmasutāvubhau || dharmaputro rudraputro rocyo bhautyaśca yo manuḥ

एते त्वामभिषिञ्चन्तु मनवश्च चतुर्दश ।। विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुशान्तिश्च शिखी विभुः

ete tvāmabhiṣiñcantu manavaśca caturdaśa || viśvabhukca vipaścicca suśāntiśca śikhī vibhuḥ

मनोजवस्तथोजस्वी बहिरद्भुतशान्तिकौ ।। वृषश्च ऋतधामा च दिवस्पाच्छुचिरेव च

manojavastathojasvī bahiradbhutaśāntikau || vṛṣaśca ṛtadhāmā ca divaspācchucireva ca

एते त्वामभिषिञ्चन्तु देवनाथाश्चतुर्दश ।। रैवतश्च कुमारश्च तथा वर्चाविनायकः

ete tvāmabhiṣiñcantu devanāthāścaturdaśa || raivataśca kumāraśca tathā varcāvināyakaḥ

वीरभद्रश्च नन्दी च विश्वकर्मा मनोजवः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु सुरमुख्याः समागताः

vīrabhadraśca nandī ca viśvakarmā manojavaḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu suramukhyāḥ samāgatāḥ

आत्मा चायुर्मनोदक्षो ह्यापः प्राणस्तथैव च।। हविष्मांश्च गविष्ठश्च ऋतः सत्यश्च पार्थिव

ātmā cāyurmanodakṣo hyāpaḥ prāṇastathaiva ca|| haviṣmāṃśca gaviṣṭhaśca ṛtaḥ satyaśca pārthiva

अभिषिञ्चन्तु राजंस्त्वां देवा ह्याङ्गिरसा दश ।। क्रतुर्दक्षो वसुस्सत्यः कालः कामो मुनिस्तथा

abhiṣiñcantu rājaṃstvāṃ devā hyāṅgirasā daśa || kraturdakṣo vasussatyaḥ kālaḥ kāmo munistathā

कुरवोन्मनुजश्चैव रोचमानस्तथैव च ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु विश्वेदेवास्तथा दश

kuravonmanujaścaiva rocamānastathaiva ca || ete tvāmabhiṣiñcantu viśvedevāstathā daśa

अङ्गारकस्तथा सर्पो निर्ऋतिश्च तथा घसः ।। अजैकपादहिर्बुध्न्यो धूमकेतुस्तथा द्विजः

aṅgārakastathā sarpo nirṛtiśca tathā ghasaḥ || ajaikapādahirbudhnyo dhūmaketustathā dvijaḥ

भरतश्च तथा मृत्युः कापालिरथ किङ्किणिः ।। एकादशैते रुद्रास्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव

bharataśca tathā mṛtyuḥ kāpāliratha kiṅkiṇiḥ || ekādaśaite rudrāstvāmabhiṣiñcantu pārthiva

भुवनो भावनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ।। क्रतुः सर्वश्च मूर्धा च त्याज्यश्चैव स्तुतस्तथा

bhuvano bhāvanaścaiva sujanyaḥ sujanastathā || kratuḥ sarvaśca mūrdhā ca tyājyaścaiva stutastathā

प्रसवश्चाव्ययश्चैव दक्षश्च मनुजाधिप ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु भृगवो नाम देवताः

prasavaścāvyayaścaiva dakṣaśca manujādhipa || ete tvāmabhiṣiñcantu bhṛgavo nāma devatāḥ

मनो मन्ता च प्राणश्च नरोऽपानश्च वीर्यवान् ।। विनिर्भयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा

mano mantā ca prāṇaśca naro'pānaśca vīryavān || vinirbhayo nayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā

विभुश्चापि प्रभुश्चापि देवश्रेष्ठा जगद्धिताः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु साध्या द्वादश पार्थिव

vibhuścāpi prabhuścāpi devaśreṣṭhā jagaddhitāḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu sādhyā dvādaśa pārthiva

धाता मित्रोऽर्यमा पूषा शक्रेशौ वरुणो भगः ।। त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादशमस्तथा

dhātā mitro'ryamā pūṣā śakreśau varuṇo bhagaḥ || tvaṣṭā vivasvānsavitā viṣṇurdvādaśamastathā

एते त्वामभिषिञ्चन्तु कश्यपादितिसम्भवाः ।। एकज्योतिश्च द्विज्योतिस्त्रिचतुर्ज्योतिरेव च

ete tvāmabhiṣiñcantu kaśyapāditisambhavāḥ || ekajyotiśca dvijyotistricaturjyotireva ca

एकशक्रो द्विशक्रश्च त्रिशक्रश्च महाबलः ।। इन्द्राश्च गत्या दृश्यन्ते ततः प्रतिसकृत्तया

ekaśakro dviśakraśca triśakraśca mahābalaḥ || indrāśca gatyā dṛśyante tataḥ pratisakṛttayā

मितश्च सम्मितश्चैव अमितश्च महाबलः ।। ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणः सत्यजित्तथा

mitaśca sammitaścaiva amitaśca mahābalaḥ || ṛtajitsatyajiccaiva suṣeṇaḥ satyajittathā

अतिमित्रो नमित्रश्च पुरुमित्रः पुरानितः ।। ऋतश्च ऋतधाता च विधाता धारणो ध्रुवः

atimitro namitraśca purumitraḥ purānitaḥ || ṛtaśca ṛtadhātā ca vidhātā dhāraṇo dhruvaḥ

विधारणो महातेजा वासवस्य परः सखा ।। ईदृक्षश्चाप्यदृक्षश्च एतादृगमिताशनः

vidhāraṇo mahātejā vāsavasya paraḥ sakhā || īdṛkṣaścāpyadṛkṣaśca etādṛgamitāśanaḥ

क्रीतिनः प्रसदृक्षश्च सरभश्च महा यशाः ।। धातुरुग्रोध्वनिर्भीमो ह्यतियुक्तः क्षिपः सहः

krītinaḥ prasadṛkṣaśca sarabhaśca mahā yaśāḥ || dhāturugrodhvanirbhīmo hyatiyuktaḥ kṣipaḥ sahaḥ

द्युतिर्वपुरनाधृष्यो वासः कामो जयो विराट् ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु मरुतस्ते समा गताः

dyutirvapuranādhṛṣyo vāsaḥ kāmo jayo virāṭ || ete tvāmabhiṣiñcantu marutaste samā gatāḥ

देवा एकोनपञ्चाशन्महाबलपराक्रमाः ।। चित्राङ्गदश्चित्ररथश्चित्रसेनश्च वीर्यवान्

devā ekonapañcāśanmahābalaparākramāḥ || citrāṅgadaścitrarathaścitrasenaśca vīryavān

ऊर्णायुरनघश्चैव उग्रसेनश्च वीर्यवान् ।। धृतराष्ट्रश्च गोपश्च सूर्यावर्तस्तथैव च

ūrṇāyuranaghaścaiva ugrasenaśca vīryavān || dhṛtarāṣṭraśca gopaśca sūryāvartastathaiva ca

युगपस्त्रणयः कार्ष्णिर्नंदश्चित्रस्तथैव च ।। कलिः शालिः शिरा राजन्पर्जन्यो नारदस्तथा

yugapastraṇayaḥ kārṣṇirnaṃdaścitrastathaiva ca || kaliḥ śāliḥ śirā rājanparjanyo nāradastathā

वृषपर्वा च हंसश्च तथा चैव हहा हूहूः ।। विश्वावसुस्तुम्बुरुश्च तथा च सुरुचिश्च यः

vṛṣaparvā ca haṃsaśca tathā caiva hahā hūhūḥ || viśvāvasustumburuśca tathā ca suruciśca yaḥ

एते त्वामभिषिञ्चन्तु गन्धर्वाः पृथिवीपते ।। आहुत्यस्ता भवत्यश्च वर्गवत्यस्तथैव च

ete tvāmabhiṣiñcantu gandharvāḥ pṛthivīpate || āhutyastā bhavatyaśca vargavatyastathaiva ca

आयुर्वत्यस्तथोर्जाश्च तथा वै कुरवाः स्तवाः ।। बह्वायुश्चामृतायुश्च भुवश्चैव रुचस्तथा

āyurvatyastathorjāśca tathā vai kuravāḥ stavāḥ || bahvāyuścāmṛtāyuśca bhuvaścaiva rucastathā

भीरवः शोभयंत्यश्च दिव्या याश्चाप्सरोगणाः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु समागत्य महीपते

bhīravaḥ śobhayaṃtyaśca divyā yāścāpsarogaṇāḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu samāgatya mahīpate

अनवद्या सत्यकामा चानूना वरुणा प्रिया ।। अनूपा सुभगा चैव सुकेशा च मनोवती

anavadyā satyakāmā cānūnā varuṇā priyā || anūpā subhagā caiva sukeśā ca manovatī

मेनका सहजन्या च पर्णाशा पुञ्जिकस्थला ।। कृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्यपि

menakā sahajanyā ca parṇāśā puñjikasthalā || kṛtasthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacityapi

प्रम्लोचा चाप्यनुम्लोचा रंभा चैवोर्वशी तथा ।। पञ्चचूडा सानुमती चित्रलेखा च पार्थिव

pramlocā cāpyanumlocā raṃbhā caivorvaśī tathā || pañcacūḍā sānumatī citralekhā ca pārthiva

मिश्रकेशी मरीचिश्च विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ।। अद्रिका लक्ष्मणा क्षेपा असिता रुचिका तथा

miśrakeśī marīciśca vidyutparṇā tilottamā || adrikā lakṣmaṇā kṣepā asitā rucikā tathā

सुहेमा चाथ हेमा च शाड्वली च वपुस्तथा ।। सुव्रता च सुबाहुश्च सुगन्धा सुवपुस्तथा

suhemā cātha hemā ca śāḍvalī ca vapustathā || suvratā ca subāhuśca sugandhā suvapustathā

पुण्डरीका सुदाना चासुदाना सुरसा तथा ।। हेमा शारद्वती चैव सूनृता कमलालया

puṇḍarīkā sudānā cāsudānā surasā tathā || hemā śāradvatī caiva sūnṛtā kamalālayā

सुमुखी हंसपादी च वारुणी रतिलालसा ।। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु राजन्नप्सरसः शुभाः

sumukhī haṃsapādī ca vāruṇī ratilālasā || etāstvāmabhiṣiñcantu rājannapsarasaḥ śubhāḥ

प्रह्लादश्च महातेजास्तथा राजन्विरोचनः ।। बलिर्बाणस्तथान्ये च दितिपुत्राः समागताः।।।।। अभिषिञ्चन्तु दैत्यास्त्वां दिव्येनाप्यम्भसा स्वयम् ।। विप्रचित्तिमुखाः सर्वे दानवास्त्वां समागताः

prahlādaśca mahātejāstathā rājanvirocanaḥ || balirbāṇastathānye ca ditiputrāḥ samāgatāḥ||||| abhiṣiñcantu daityāstvāṃ divyenāpyambhasā svayam || vipracittimukhāḥ sarve dānavāstvāṃ samāgatāḥ

अभिषिञ्चन्तु राजेन्द्र राजराज्येन सत्वराः ।। हेतिश्चैव प्रहेतिश्च माली शङ्कुस्तथैव च

abhiṣiñcantu rājendra rājarājyena satvarāḥ || hetiścaiva prahetiśca mālī śaṅkustathaiva ca

सुकेशी पौरुषेयश्च यज्ञहा पुरुषाधमः ।। विद्युत्स्फूर्जस्तथा व्याघ्रो वधश्च रसनस्तथा

sukeśī pauruṣeyaśca yajñahā puruṣādhamaḥ || vidyutsphūrjastathā vyāghro vadhaśca rasanastathā

एते त्वामभिषिञ्चन्तु समागम्याद्य राक्षसाः ।। सिद्धार्थो मणिभद्रश्च सुमनो नन्दनस्तथा

ete tvāmabhiṣiñcantu samāgamyādya rākṣasāḥ || siddhārtho maṇibhadraśca sumano nandanastathā

काण्डभिः पञ्चमश्चैव मणिमानुयमाँस्तथा ।। सर्वानुभूतः शंखश्च पिङ्गाक्षश्चस्तरस्तथा

kāṇḍabhiḥ pañcamaścaiva maṇimānuyamām̐stathā || sarvānubhūtaḥ śaṃkhaśca piṅgākṣaścastarastathā

यशो मन्दरशोभी च पद्मचन्द्रप्रभङ्कराः ।। मेघवर्णः सुभद्रश्च प्रद्योतश्च महाघसः

yaśo mandaraśobhī ca padmacandraprabhaṅkarāḥ || meghavarṇaḥ subhadraśca pradyotaśca mahāghasaḥ

द्युतिमान्केतुमांश्चैव मौलिमांश्च सुदर्शनः ।। श्वेतश्च विपुलश्चैव पुष्पदन्तो जयावहः

dyutimānketumāṃścaiva maulimāṃśca sudarśanaḥ || śvetaśca vipulaścaiva puṣpadanto jayāvahaḥ

पद्मवर्णो बलाकश्च कुमुदश्च बलाहकः ।। पद्मनाभः सुगन्धश्च प्रवीरो विजयः कृतिः

padmavarṇo balākaśca kumudaśca balāhakaḥ || padmanābhaḥ sugandhaśca pravīro vijayaḥ kṛtiḥ

पूर्णमासो हिरण्याक्षः शतजिह्वश्च वीर्यवान् ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु राजन्यक्षेन्द्र सत्तमाः

pūrṇamāso hiraṇyākṣaḥ śatajihvaśca vīryavān || ete tvāmabhiṣiñcantu rājanyakṣendra sattamāḥ

शंखपद्मस्तु राजेन्द्र मकरः कच्छपस्तथा ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु निधयस्तु समागताः

śaṃkhapadmastu rājendra makaraḥ kacchapastathā || ete tvāmabhiṣiñcantu nidhayastu samāgatāḥ

पलगाश्चैव वक्राश्च ये च सूचीमुखा नृप ।। दुःपूरणा विषादाश्च ज्वलनाङ्गारकास्तथा

palagāścaiva vakrāśca ye ca sūcīmukhā nṛpa || duḥpūraṇā viṣādāśca jvalanāṅgārakāstathā

कुम्भपाताः प्रतुण्डाश्च तपवीरा उलूखलाः ।। अकर्णाश्च कुषण्डाश्च तथा ये पात्र पाणयः

kumbhapātāḥ pratuṇḍāśca tapavīrā ulūkhalāḥ || akarṇāśca kuṣaṇḍāśca tathā ye pātra pāṇayaḥ

पांसवश्च वितुण्डाश्च निपुणाः स्कन्दनास्तथा ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु पिशाचानाञ्च जातयः

pāṃsavaśca vituṇḍāśca nipuṇāḥ skandanāstathā || ete tvāmabhiṣiñcantu piśācānāñca jātayaḥ

ब्रह्मचर्ये स्थिता दान्ताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।। नानाप्रकारवदना नानाबाहुशिरोधराः

brahmacarye sthitā dāntāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ || nānāprakāravadanā nānābāhuśirodharāḥ

चतुष्पथपुराट्टालशून्यालयनिकेतनाः ।। मधुरत्वे भवेदेवं ये गता मनुजेश्वराः

catuṣpathapurāṭṭālaśūnyālayaniketanāḥ || madhuratve bhavedevaṃ ye gatā manujeśvarāḥ

ते त्वामद्याभिषिञ्चन्तु भूता भूतपतेः स्वयम् ।। महाकालं पुरस्कृत्य नरसिंहं च मातरः

te tvāmadyābhiṣiñcantu bhūtā bhūtapateḥ svayam || mahākālaṃ puraskṛtya narasiṃhaṃ ca mātaraḥ

सर्वास्त्वामभिषिञ्चन्तु राजराज्ये नराधिप ।। गुहः स्कन्दो विशाखश्च नैगमेयस्तथैव च

sarvāstvāmabhiṣiñcantu rājarājye narādhipa || guhaḥ skando viśākhaśca naigameyastathaiva ca

अभिषिञ्चन्तु राजँस्त्वां सर्वे स्कन्दग्रहाः शुभाः ।। डाकिन्यो याश्च योगिन्यः खेचरीभूचरीश्च याः

abhiṣiñcantu rājam̐stvāṃ sarve skandagrahāḥ śubhāḥ || ḍākinyo yāśca yoginyaḥ khecarībhūcarīśca yāḥ

सर्वास्त्वामभिषिञ्चन्तु समेत्य मनुजेश्वर ।। गरुडश्चारुणश्चैव आरुणिश्च महाखगः

sarvāstvāmabhiṣiñcantu sametya manujeśvara || garuḍaścāruṇaścaiva āruṇiśca mahākhagaḥ

संपाती विनतश्चैव विष्णुगन्धः कुमारकः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु सुपर्णाः पृथिवीपते

saṃpātī vinataścaiva viṣṇugandhaḥ kumārakaḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu suparṇāḥ pṛthivīpate

अनन्तश्च महानागः शेषो वासुकितक्षकौ ।। सपर्णीरश्च कुम्भश्च वामनश्चाञ्जनस्तथा

anantaśca mahānāgaḥ śeṣo vāsukitakṣakau || saparṇīraśca kumbhaśca vāmanaścāñjanastathā

ऐरावतो महानागः कम्बलाश्वतरावुभौ ।। ऐलमन्त्रश्च शंखश्च कर्कोटकधनञ्जयौ

airāvato mahānāgaḥ kambalāśvatarāvubhau || ailamantraśca śaṃkhaśca karkoṭakadhanañjayau

महाकर्णमहानीलौ धृतराष्ट्रबलाहकौ ।। कुमारः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा

mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau || kumāraḥ puṣpadantaśca sumukho durmukhastathā

सूचीमुखो दधिमुखः कालियः शालिपिण्डकः ।। बिल्वपादः पाण्डुरको नागश्चापूरणस्तथा

sūcīmukho dadhimukhaḥ kāliyaḥ śālipiṇḍakaḥ || bilvapādaḥ pāṇḍurako nāgaścāpūraṇastathā

कपिलश्चाम्बरीषश्च कुमारश्चाथ कश्यपः ।। प्रह्रादः पुष्पदन्तश्च गन्धर्वश्च मनस्विकः

kapilaścāmbarīṣaśca kumāraścātha kaśyapaḥ || prahrādaḥ puṣpadantaśca gandharvaśca manasvikaḥ

नहुषः खररोमा च शंखपालस्तथैव च ।। पद्मश्च कुलिकश्चैव पाणिरित्येवमादयः

nahuṣaḥ khararomā ca śaṃkhapālastathaiva ca || padmaśca kulikaścaiva pāṇirityevamādayaḥ

नागास्त्वामभिषिञ्चन्तु राजराज्येन पार्थिव ।। कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्प दन्तोऽथ वामनः

nāgāstvāmabhiṣiñcantu rājarājyena pārthiva || kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpa danto'tha vāmanaḥ

सुप्रतीकोञ्जनो नीलः पान्तु त्वां सर्वतः सदा ।। चक्रं त्रिशूलं वज्रश्च नन्दकोस्त्राणि चाप्यथ

supratīkoñjano nīlaḥ pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā || cakraṃ triśūlaṃ vajraśca nandakostrāṇi cāpyatha

100

पैतामहास्तथा हंसा वृषभः शङ्करस्य च ।। दुर्गासिंहश्च पान्तु त्वां यमस्य महिषस्तथा

paitāmahāstathā haṃsā vṛṣabhaḥ śaṅkarasya ca || durgāsiṃhaśca pāntu tvāṃ yamasya mahiṣastathā

101

उच्चैःश्रवाश्चाश्वपतिस्तथा धन्वन्तरिर्नृप ।। कौस्तुभः शंखराजश्च पान्तु त्वां सर्वतः सदा

uccaiḥśravāścāśvapatistathā dhanvantarirnṛpa || kaustubhaḥ śaṃkharājaśca pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā

102

सर्वेऽभिषेकं दत्त्वा ते दिशन्तु विजयं धुवम् ।। धर्मश्च व्यवसायश्च सत्यो दानं तपस्तथा

sarve'bhiṣekaṃ dattvā te diśantu vijayaṃ dhuvam || dharmaśca vyavasāyaśca satyo dānaṃ tapastathā

103

यमो यज्ञस्तथा वायुर्ब्रह्मचर्य दमः शमः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु चित्रगुप्तश्च पार्थिव

yamo yajñastathā vāyurbrahmacarya damaḥ śamaḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu citraguptaśca pārthiva

104

दण्डश्च पिङ्गलश्चैव मृत्युकालावुभौ तथा ।। वालखिल्यास्तथा सर्वे भवन्तु विजयाय ते

daṇḍaśca piṅgalaścaiva mṛtyukālāvubhau tathā || vālakhilyāstathā sarve bhavantu vijayāya te

105

दिग्धेनवश्चतस्रस्त्वां सुराभिश्च तथा नृप ।। अभिषिञ्चन्तु सर्वाभिर्गोभिः सार्धं नरेश्वर

digdhenavaścatasrastvāṃ surābhiśca tathā nṛpa || abhiṣiñcantu sarvābhirgobhiḥ sārdhaṃ nareśvara

106

वेदव्यासश्च वाल्मीकिः कमठोऽथ पराशरः ।। देवलः पर्वतश्चैव दुर्वासाश्च तथा मुनिः

vedavyāsaśca vālmīkiḥ kamaṭho'tha parāśaraḥ || devalaḥ parvataścaiva durvāsāśca tathā muniḥ

107

याज्ञवल्क्यश्च जाबालिः जमदग्निः शुचिश्रवाः ।। विश्वामित्रः स्थूलशिराश्च्यवनोऽत्रिर्विदूरथः

yājñavalkyaśca jābāliḥ jamadagniḥ śuciśravāḥ || viśvāmitraḥ sthūlaśirāścyavano'trirvidūrathaḥ

108

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो गौतमगालवौ ।। शाण्डिल्यश्च भरद्वाजो मौद्गल्यो वेदवाहनः

ekataśca dvitaścaiva trito gautamagālavau || śāṇḍilyaśca bharadvājo maudgalyo vedavāhanaḥ

109

बृहदश्वः कुटिशठो जटाजानुर्घटोदरः ।। यवक्रीतोऽर्थरैत्यश्च आत्मवानथ जैमिनिः

bṛhadaśvaḥ kuṭiśaṭho jaṭājānurghaṭodaraḥ || yavakrīto'rtharaityaśca ātmavānatha jaiminiḥ

110

ऋषिः शार्ङ्गरवश्चैव तथागस्त्यो महातपाः ।। उन्मुवुर्मुमुवुश्चैव इध्मबाहुर्महोदयः

ṛṣiḥ śārṅgaravaścaiva tathāgastyo mahātapāḥ || unmuvurmumuvuścaiva idhmabāhurmahodayaḥ

111

कात्यायनश्च कण्वश्च वल्वकाम्बोरुनन्दनः ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु ऋषयः पार्थिवोत्तम

kātyāyanaśca kaṇvaśca valvakāmborunandanaḥ || ete tvāmabhiṣiñcantu ṛṣayaḥ pārthivottama

112

पृथुर्दिलीपो भरतो दुष्यन्तः शत्रुजिद्बली ।। मनुः ककुत्स्थश्चानेना युवनाश्वो जयद्रथः

pṛthurdilīpo bharato duṣyantaḥ śatrujidbalī || manuḥ kakutsthaścānenā yuvanāśvo jayadrathaḥ

113

मान्धाता मुचुकुन्दश्च तथा राजा पुरूरवाः ।। आयुश्च नहुषश्चैव ययातिरपराजितः

māndhātā mucukundaśca tathā rājā purūravāḥ || āyuśca nahuṣaścaiva yayātiraparājitaḥ

114

इक्ष्वाकुश्च यदुश्चैव पुनर्भूरिश्रवास्तथा ।। अम्बरीषश्च नाभागो बृहदश्वो महाहनुः

ikṣvākuśca yaduścaiva punarbhūriśravāstathā || ambarīṣaśca nābhāgo bṛhadaśvo mahāhanuḥ

115

प्रद्युम्नश्चाथ सुद्युम्नो भूरिद्युम्नश्च सृञ्जयः ।। एते चान्ये च राजानस्तव राजन्दिवङ्गताः

pradyumnaścātha sudyumno bhūridyumnaśca sṛñjayaḥ || ete cānye ca rājānastava rājandivaṅgatāḥ

116

समायान्त्वभिषेकाय विजयाय तथा श्रिये ।। पर्जन्याद्यास्तथा सर्वे वास्तुदेवास्समासतः

samāyāntvabhiṣekāya vijayāya tathā śriye || parjanyādyāstathā sarve vāstudevāssamāsataḥ

117

द्रुमाश्चौषधयो रत्नबीजानि विविधानि च ।। सर्वे त्वामभिषिञ्चन्तु राजन्राज्येन सत्वराः

drumāścauṣadhayo ratnabījāni vividhāni ca || sarve tvāmabhiṣiñcantu rājanrājyena satvarāḥ

118

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा महाभूतानि यानि च ।। पृथिवीवायुराकाशमापो ज्योतिस्तथैव च

puruṣaścāprameyātmā mahābhūtāni yāni ca || pṛthivīvāyurākāśamāpo jyotistathaiva ca

119

मनोबुद्धिस्तथैवात्मा अव्यक्तश्च महीपते ।। एते त्वामभिषिञ्चन्तु समेता वसुधाधिप

manobuddhistathaivātmā avyaktaśca mahīpate || ete tvāmabhiṣiñcantu sametā vasudhādhipa

120

रुक्मभौमः शिलाभौमः पातालो नीलमृत्तिकः ।। पीतो रक्तक्षितिश्चैव श्वेतभौमस्तथैव च

rukmabhaumaḥ śilābhaumaḥ pātālo nīlamṛttikaḥ || pīto raktakṣitiścaiva śvetabhaumastathaiva ca

121

एते त्वामभिषिञ्चन्तु विजयाय महीपते ।। भूलोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महज्जनः

ete tvāmabhiṣiñcantu vijayāya mahīpate || bhūloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahajjanaḥ

122

तपः सत्यश्च राजेन्द्र विजयाय भवन्तु ते ।। जम्बूशाककुशक्रौञ्चाः शाल्मलिद्वीप एव च

tapaḥ satyaśca rājendra vijayāya bhavantu te || jambūśākakuśakrauñcāḥ śālmalidvīpa eva ca

123

गोमेधः पुष्करश्चैव स्वसाम्यं प्रदिशन्तु ते ।। उत्तराः कुरवः पुण्या रम्या हैरण्वतस्तथा

gomedhaḥ puṣkaraścaiva svasāmyaṃ pradiśantu te || uttarāḥ kuravaḥ puṇyā ramyā hairaṇvatastathā

124

भद्राश्वः केतुमालश्च वर्षश्चैव इलावृतः ।। हरिवर्षः किंपुरुषो वर्षो भारतसंज्ञिकः

bhadrāśvaḥ ketumālaśca varṣaścaiva ilāvṛtaḥ || harivarṣaḥ kiṃpuruṣo varṣo bhāratasaṃjñikaḥ

125

एते त्वामभिषिञ्चन्तु समेत्य वसुधाधिप ।। इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान्

ete tvāmabhiṣiñcantu sametya vasudhādhipa || indradvīpaḥ kaśeruśca tāmravarṇo gabhastimān

126

नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ।। अयं चरुवसस्तेषां स्वसाम्यं प्रदिशन्तु ते

nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā || ayaṃ caruvasasteṣāṃ svasāmyaṃ pradiśantu te

127

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नीलपर्वतः ।। श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्माल्यवान्गन्धमादनः

himavānhemakūṭaśca niṣadho nīlaparvataḥ || śvetaśca śṛṅgavānmerurmālyavāngandhamādanaḥ

128

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवांस्तथा ।। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सर्व एव महीधराः

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavāṃstathā || vindhyaśca pāriyātraśca sarva eva mahīdharāḥ

129

समागम्याभिषिञ्चन्तु त्वामद्य वसुधाधिप! ।। ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदस्तथैव च

samāgamyābhiṣiñcantu tvāmadya vasudhādhipa! || ṛgvedo'tha yajurvedaḥ sāmavedastathaiva ca

130

अथर्ववेदो वेदास्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ।। इतिहासो धनुर्वेदो गन्धर्वश्चायुस्संज्ञितः

atharvavedo vedāstvāmabhiṣiñcantu pārthiva || itihāso dhanurvedo gandharvaścāyussaṃjñitaḥ

131

वेदोपवेदाश्च तथा विजयाय भवन्तु ते ।। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः

vedopavedāśca tathā vijayāya bhavantu te || śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣāṅgatiḥ

132

छन्दोविचितिषष्ठानि विजयं प्रदिशन्तु ते ।। अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

chandovicitiṣaṣṭhāni vijayaṃ pradiśantu te || aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

133

धर्मशास्त्रं पुराणञ्च विद्या एताश्चतुर्दश ।। सांख्ययोगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा

dharmaśāstraṃ purāṇañca vidyā etāścaturdaśa || sāṃkhyayogaḥ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā

134

कृतान्नपञ्चकं ह्येतच्छास्त्राणि विविधानि च ।। गायत्री पापशमनी दुर्गा देवी महाशिवा

kṛtānnapañcakaṃ hyetacchāstrāṇi vividhāni ca || gāyatrī pāpaśamanī durgā devī mahāśivā

135

गन्धारी च तथा विद्या विजयं प्रदिशन्तु ते ।। देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः

gandhārī ca tathā vidyā vijayaṃ pradiśantu te || devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ

136

ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ।। देवपत्न्यो द्रुमा नागाः दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः

ṛṣayo manavo gāvo devamātara eva ca || devapatnyo drumā nāgāḥ daityāścāpsarasāṅgaṇāḥ

137

शस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च ।। औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवास्तथा

śastrāṇi sarvaśāstrāṇi rājāno vāhanāni ca || auṣadhāni ca ratnāni kālasyāvayavāstathā

138

स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि च ।। जीमूतानि च सर्वाणि तद्विकाराश्च ये तथा

sthānāni ca samastāni puṇyānyāyatanāni ca || jīmūtāni ca sarvāṇi tadvikārāśca ye tathā

139

उक्तानि चाप्यऽनुक्तानि विजयाय भवन्तु ते ।। लवणः क्षारतोयश्च घृतमण्डोदकस्तथा

uktāni cāpya'nuktāni vijayāya bhavantu te || lavaṇaḥ kṣāratoyaśca ghṛtamaṇḍodakastathā

140

दधिमण्डोदकश्चैव सुरोदश्च नराधिप ।। तथैवेक्षुरसोदश्च तथा स्वादूदकश्च यः

dadhimaṇḍodakaścaiva surodaśca narādhipa || tathaivekṣurasodaśca tathā svādūdakaśca yaḥ

141

गर्भोदश्च स्वतोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ।। चत्वारस्सागराश्चैव स्वेन तोयेन पार्थिव

garbhodaśca svatoyaistvāmabhiṣiñcantu pārthiva || catvārassāgarāścaiva svena toyena pārthiva

142

समागम्याभिषिञ्चन्तु विजयं प्रदिशन्तु ते ।। पुष्करश्च प्रयागश्च प्रभासो नैमिषस्तथा

samāgamyābhiṣiñcantu vijayaṃ pradiśantu te || puṣkaraśca prayāgaśca prabhāso naimiṣastathā

143

तथा ब्रह्मसरः पुण्यं गयाशीर्षं च पार्थिव ।। कालोदको नन्दिकुण्डः तथैवोत्तरमानसः

tathā brahmasaraḥ puṇyaṃ gayāśīrṣaṃ ca pārthiva || kālodako nandikuṇḍaḥ tathaivottaramānasaḥ

144

स्वर्गमार्गप्रदश्चैव तथा पञ्चनदश्च यः ।। भृगुतीर्थं चौजसश्च तथैवामरकण्टकः

svargamārgapradaścaiva tathā pañcanadaśca yaḥ || bhṛgutīrthaṃ caujasaśca tathaivāmarakaṇṭakaḥ

145

आश्रमः कालिकायाश्च तृणबिन्दोस्तथाश्रमः।। गोपतीर्थं चापतीर्थं विमलः स्वर्ग एव च

āśramaḥ kālikāyāśca tṛṇabindostathāśramaḥ|| gopatīrthaṃ cāpatīrthaṃ vimalaḥ svarga eva ca

146

जम्बूमार्गश्च राजेन्द्र पुण्यस्तण्डुलिकाश्रमः ।। कपिलस्य तथा तीर्थं तीर्थे वाटिकषण्डिके

jambūmārgaśca rājendra puṇyastaṇḍulikāśramaḥ || kapilasya tathā tīrthaṃ tīrthe vāṭikaṣaṇḍike

147

महासरस्तथागस्त्यः कुमारी तीर्थ एव च ।। गङ्गातीरः कुशावर्तो बिल्वको नीलपर्वतः

mahāsarastathāgastyaḥ kumārī tīrtha eva ca || gaṅgātīraḥ kuśāvarto bilvako nīlaparvataḥ

148

वराहपर्वतश्चैव तीर्थः कनखलस्तथा ।। स्वर्गन्धा वशकुम्भा च तथा शाकम्भरी च या

varāhaparvataścaiva tīrthaḥ kanakhalastathā || svargandhā vaśakumbhā ca tathā śākambharī ca yā

149

भृगुतुङ्गः सकुब्जाम्रः कपिलस्य तथाश्रमम्

bhṛgutuṅgaḥ sakubjāmraḥ kapilasya tathāśramam

150

चमसोद्भेदनः पुण्यस्तथा विनशनः शुभः ।। अजतुङ्गश्च सोमश्च अजोगन्धश्च पार्थिव ।। कालिञ्जरश्च केदारो रुद्रकोटिस्तथैव च

camasodbhedanaḥ puṇyastathā vinaśanaḥ śubhaḥ || ajatuṅgaśca somaśca ajogandhaśca pārthiva || kāliñjaraśca kedāro rudrakoṭistathaiva ca

151

महालग्नश्च राजेन्द्र वदनाश्रम एव च ।। नन्दा च सूर्यतीर्थं च सोमतीर्थं शतक्रतोः

mahālagnaśca rājendra vadanāśrama eva ca || nandā ca sūryatīrthaṃ ca somatīrthaṃ śatakratoḥ

152

अश्विनोर्वरुणस्यापि वायोवैर्श्रवणस्य च ।। ब्रह्मणश्चैव शर्वस्य यमस्य च्यवनस्य च

aśvinorvaruṇasyāpi vāyovairśravaṇasya ca || brahmaṇaścaiva śarvasya yamasya cyavanasya ca

153

विरूपाक्षस्य धर्मस्य तथा चाप्सरसां नृप ।। ऋषीणां च वसूनां च साध्यानां मरुतां तथा

virūpākṣasya dharmasya tathā cāpsarasāṃ nṛpa || ṛṣīṇāṃ ca vasūnāṃ ca sādhyānāṃ marutāṃ tathā

154

आदित्यानां च रुद्राणां तथा चाङ्गिरसां नृप ।। विश्वेदेवभृगूणां च गन्धर्वाणां च मानद

ādityānāṃ ca rudrāṇāṃ tathā cāṅgirasāṃ nṛpa || viśvedevabhṛgūṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca mānada

155

प्लक्षप्रस्रवणश्चैव सुषेणश्च नराधिप ।। शालिग्रामसरश्चैव वाराहो वामनस्तथा

plakṣaprasravaṇaścaiva suṣeṇaśca narādhipa || śāligrāmasaraścaiva vārāho vāmanastathā

156

कामश्रमस्त्रिकूटश्च चित्रकूटस्तथैव च ।। सप्तर्चः क्रतुसारश्च तथा विष्णुपदं सरः

kāmaśramastrikūṭaśca citrakūṭastathaiva ca || saptarcaḥ kratusāraśca tathā viṣṇupadaṃ saraḥ

अध्यायाः ०२१-०२५ (cont. 2)

157

कपिलस्य तथा तीर्थं वासुकेस्तीर्थमेव च ।। सिन्धूत्तमं तपो दानं तथा शूर्पाकरः शुभः

kapilasya tathā tīrthaṃ vāsukestīrthameva ca || sindhūttamaṃ tapo dānaṃ tathā śūrpākaraḥ śubhaḥ

158

पौण्डीरकश्च राजेन्द्र गङ्गासागरसङ्गमः ।। सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमः सुमनोहरः

pauṇḍīrakaśca rājendra gaṅgāsāgarasaṅgamaḥ || sindhusāgarayoścaiva saṅgamaḥ sumanoharaḥ

159

तथा कुन्दावसुन्धश्च मानसं च महत्सरः ।। तथा बिन्दुसरः पुण्यं सरश्चाच्छोदकं तथा

tathā kundāvasundhaśca mānasaṃ ca mahatsaraḥ || tathā bindusaraḥ puṇyaṃ saraścācchodakaṃ tathā

160

धर्मारण्यं फल्गुतीर्थं सविमुक्तं तथैव च ।। लौहित्यश्च तथा पुण्यो बदरीपावनः शिवः

dharmāraṇyaṃ phalgutīrthaṃ savimuktaṃ tathaiva ca || lauhityaśca tathā puṇyo badarīpāvanaḥ śivaḥ

161

तीर्थं सप्तऋषीणां च वह्नितीर्थं च पार्थिव ।। वस्त्रापथस्ततो मेषश्छागलेशश्च पार्थिव

tīrthaṃ saptaṛṣīṇāṃ ca vahnitīrthaṃ ca pārthiva || vastrāpathastato meṣaśchāgaleśaśca pārthiva

162

पुष्पन्यासस्सकामेशस्तीर्थो हंसपदस्तथा ।। अश्वशीर्षः स कृष्णाख्यो मणिभद्रस्तथैव च

puṣpanyāsassakāmeśastīrtho haṃsapadastathā || aśvaśīrṣaḥ sa kṛṣṇākhyo maṇibhadrastathaiva ca

163

देविका सिन्धुमार्गश्च स्वर्णबिन्दुस्तथैव च ।। आहल्यकस्तथा तीर्थस्तीर्थश्चैरावतस्तथा

devikā sindhumārgaśca svarṇabindustathaiva ca || āhalyakastathā tīrthastīrthaścairāvatastathā

164

ऐरावतिसमुद्भेदे तीर्थं भोगयशस्तथा ।। करवीराश्रमश्चैव नागमोदानिकस्तथा

airāvatisamudbhede tīrthaṃ bhogayaśastathā || karavīrāśramaścaiva nāgamodānikastathā

165

पापमोचनिकश्चैव ऋणमोचनिकस्तथा ।। उद्वेजनस्तथा पुण्यः पुण्यश्च हरिशेश्वरः

pāpamocanikaścaiva ṛṇamocanikastathā || udvejanastathā puṇyaḥ puṇyaśca hariśeśvaraḥ

166

देवब्रह्मसरः पुण्यं सर्पिर्दर्वी च पार्थिव ।। एते चान्ये च बहवः पुण्यसङ्कीर्तनाः शुभाः

devabrahmasaraḥ puṇyaṃ sarpirdarvī ca pārthiva || ete cānye ca bahavaḥ puṇyasaṅkīrtanāḥ śubhāḥ

167

तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वपातकनाशनैः ।। गङ्गा महानदी पुण्या ह्रादिनी ह्लादिनी तथा

toyaistvāmabhiṣiñcantu sarvapātakanāśanaiḥ || gaṅgā mahānadī puṇyā hrādinī hlādinī tathā

168

पावनी च तथा सीता चक्षुः सिन्धुश्च नर्मदा ।। सुप्रभा कातराक्षी च शिथिला मानसी ह्रदा

pāvanī ca tathā sītā cakṣuḥ sindhuśca narmadā || suprabhā kātarākṣī ca śithilā mānasī hradā

169

सरस्वत्योघनादा च सुवेणुर्विमलोदका ।। सिप्रा शोणः शतद्रुश्च सरयूर्गण्डकी तथा

sarasvatyoghanādā ca suveṇurvimalodakā || siprā śoṇaḥ śatadruśca sarayūrgaṇḍakī tathā

170

अच्छोदा च विपाशा च चन्द्रभागा इरावती ।। वितस्ता देविका रम्भा पीता देवह्रदा शिवा

acchodā ca vipāśā ca candrabhāgā irāvatī || vitastā devikā rambhā pītā devahradā śivā

171

तथैवेक्षुमती पुण्या कौशिकी यमुना तथा ।। गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती

tathaivekṣumatī puṇyā kauśikī yamunā tathā || gomatī dhūtapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī

172

निःशीरा च तृतीया च लौहित्यश्च महानदः ।। वेदस्मृतिर्वेदसिनी वेत्रघ्नी वरदा तथा

niḥśīrā ca tṛtīyā ca lauhityaśca mahānadaḥ || vedasmṛtirvedasinī vetraghnī varadā tathā

173

वर्णा मा चन्दना चैव बहुनीरा कुमुद्वती ।। पारा चर्मण्वती रूपा विदिशा वेणुवत्यपि

varṇā mā candanā caiva bahunīrā kumudvatī || pārā carmaṇvatī rūpā vidiśā veṇuvatyapi

174

अवन्ती च तथा कुन्ती सुरसा च पलाशिनी ।। मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा दृषद्वती

avantī ca tathā kuntī surasā ca palāśinī || mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā dṛṣadvatī

175

तमसा पिप्पला सेनी करमोदा पिशाचिका ।। चित्रोपला चित्त्रवर्णा मंजुला वालुकावती

tamasā pippalā senī karamodā piśācikā || citropalā cittravarṇā maṃjulā vālukāvatī

176

शुक्तीमती सिली रन्ध्रा सङ्कुणात्ययकाप्ततः ।। तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सिता च निषधावती

śuktīmatī silī randhrā saṅkuṇātyayakāptataḥ || tāpī payoṣṇī nirvindhyā sitā ca niṣadhāvatī

177

वेणा वैतरणी भीमा चर्मा रामा तथा कुहुः ।। तोया चैव महागौरी दुर्गा मतुशिला तथा

veṇā vaitaraṇī bhīmā carmā rāmā tathā kuhuḥ || toyā caiva mahāgaurī durgā matuśilā tathā

178

गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा च वंजुला ।। तुङ्गभद्रा सुप्रकारा बाह्या कावेरिरेव च

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā veṇā ca vaṃjulā || tuṅgabhadrā suprakārā bāhyā kāverireva ca

179

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा ह्युत्पलावती ।। त्रिसमा ऋषिकुल्या च पृथुका त्रिदिवालया

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajā hyutpalāvatī || trisamā ṛṣikulyā ca pṛthukā tridivālayā

180

लाङ्गूलिनी वंशधरा सुकुमारा कुलावती ।। ऋषिका करिवेगा च मन्दगा मन्दवाहिनी

lāṅgūlinī vaṃśadharā sukumārā kulāvatī || ṛṣikā karivegā ca mandagā mandavāhinī

181

कृपी दर्वी दया व्योमा परोष्णी कोलवाहिनी ।। कम्पना च विशल्या च करतोयांशुवाहिनी

kṛpī darvī dayā vyomā paroṣṇī kolavāhinī || kampanā ca viśalyā ca karatoyāṃśuvāhinī

182

ताम्रारुणा वेत्रवती गोमती चाथ नद्यपि ।। अद्रिणी त्रिकसा चैव सुप्रकारा हिरण्वती

tāmrāruṇā vetravatī gomatī cātha nadyapi || adriṇī trikasā caiva suprakārā hiraṇvatī

183

आपगा चालका भासी सन्ध्या च मडवा नदी ।। नन्दा चालकनन्दा च शुद्धा च वसुवाहिनी

āpagā cālakā bhāsī sandhyā ca maḍavā nadī || nandā cālakanandā ca śuddhā ca vasuvāhinī

184

एताश्चान्याश्च राजेन्द्र नद्यस्त्वां विमलोदकाः ।। सर्वपापप्रशमनास्सर्वलोकस्य मातरः ।। स्वतोयपूर्णैः कलशैरभिषिञ्चन्तु पार्थिव

etāścānyāśca rājendra nadyastvāṃ vimalodakāḥ || sarvapāpapraśamanāssarvalokasya mātaraḥ || svatoyapūrṇaiḥ kalaśairabhiṣiñcantu pārthiva

185

एतैर्यथोक्तैर्नृप राजराज्ये दत्ताभिषेकः पृथिवीं समग्राम् ।। ससागरां भुंक्ष्व चिरं च जीव धर्मे च ते बुद्धिरतीव चास्तु

etairyathoktairnṛpa rājarājye dattābhiṣekaḥ pṛthivīṃ samagrām || sasāgarāṃ bhuṃkṣva ciraṃ ca jīva dharme ca te buddhiratīva cāstu

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० भार्गवरामं प्रति पुष्करव्याख्यानेऽभिषेकमन्त्रो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 bhārgavarāmaṃ prati puṣkaravyākhyāne'bhiṣekamantro nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। मन्त्रा ये कीर्तिता राम मयास्मिंस्तव भार्गव ।। तेषां संकीर्तनं धन्यं सर्वपापप्रणाशनम्

puṣkara uvāca || mantrā ye kīrtitā rāma mayāsmiṃstava bhārgava || teṣāṃ saṃkīrtanaṃ dhanyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

ऐतेषां कल्यमुत्थाय यः कुर्यात्कीर्तनं नरः ।। सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

aiteṣāṃ kalyamutthāya yaḥ kuryātkīrtanaṃ naraḥ || sarvapāpavinirmuktaḥ svargalokamavāpnuyāt

तिर्यग्योनिं न गच्छेत्तु नरकं संकराणि च ।। न च दुःखं न च भयं मरणं न स च मुह्यति

tiryagyoniṃ na gacchettu narakaṃ saṃkarāṇi ca || na ca duḥkhaṃ na ca bhayaṃ maraṇaṃ na sa ca muhyati

एतेषां च नमस्कारं यः कुर्यात्प्रयतो नरः ।।। न तस्य तिष्ठते पापमब्बिन्दुरिव पुष्करे

eteṣāṃ ca namaskāraṃ yaḥ kuryātprayato naraḥ ||| na tasya tiṣṭhate pāpamabbinduriva puṣkare

एतेषां तर्पणं कृत्वा स्नातः प्रयतमानसः ।। महापातकयुक्तोऽपि त्वचेवाहिर्विमुच्यते

eteṣāṃ tarpaṇaṃ kṛtvā snātaḥ prayatamānasaḥ || mahāpātakayukto'pi tvacevāhirvimucyate

एतेषां पुष्पदानेन महतीं श्रियमश्नुते ।। एतेषां चार्घ्यदानेन पूज्यो भवति मानवः

eteṣāṃ puṣpadānena mahatīṃ śriyamaśnute || eteṣāṃ cārghyadānena pūjyo bhavati mānavaḥ

एतेषां दीपदानेन भ्राजन्ते चन्द्रवद्दिवि ।। एतेषामाहुतिं दत्त्वा कामानाप्नोति पुष्कलान्

eteṣāṃ dīpadānena bhrājante candravaddivi || eteṣāmāhutiṃ dattvā kāmānāpnoti puṣkalān

नैवेद्यं च बलिं दत्त्वा भोगान्प्राप्नोत्यनुत्तमान ।। एतानुद्दिश्य विप्रेषु दत्त्वा भार्गव भोजनम्

naivedyaṃ ca baliṃ dattvā bhogānprāpnotyanuttamāna || etānuddiśya vipreṣu dattvā bhārgava bhojanam

संतर्प्य दक्षिणाभिश्च त्रिदिवं प्राप्नुयाच्चिरम् ।। अभिषेकदिने राज्ञां पुष्पस्नाने तथैव च

saṃtarpya dakṣiṇābhiśca tridivaṃ prāpnuyācciram || abhiṣekadine rājñāṃ puṣpasnāne tathaiva ca

तथा संवत्सरग्रन्थौ सर्वे पूज्या हितैषिणा ।। यानि तीर्थानि चोक्तानि सरितश्च समासतः

tathā saṃvatsaragranthau sarve pūjyā hitaiṣiṇā || yāni tīrthāni coktāni saritaśca samāsataḥ

तेषां गमेन पूज्यन्ते येऽपि पातकिनो जनाः ।। स्नानं महाफलं तेषां तपः श्राद्ध क्रियास्तथा

teṣāṃ gamena pūjyante ye'pi pātakino janāḥ || snānaṃ mahāphalaṃ teṣāṃ tapaḥ śrāddha kriyāstathā

दानं बहुफलं प्रोक्तं दर्शनं पापनाशनम् ।। कीर्तनं भार्गवश्रेष्ठ न मे चास्ति विचारणा

dānaṃ bahuphalaṃ proktaṃ darśanaṃ pāpanāśanam || kīrtanaṃ bhārgavaśreṣṭha na me cāsti vicāraṇā

तीर्थेष्वथैतेषु भृगुप्रधान स्नाता नरा यान्ति नरेन्द्र सद्यः।। तीर्थानि गम्यानि ततः प्रयत्नात्पुण्याश्च सर्वास्सरितश्च राम

tīrtheṣvathaiteṣu bhṛgupradhāna snātā narā yānti narendra sadyaḥ|| tīrthāni gamyāni tataḥ prayatnātpuṇyāśca sarvāssaritaśca rāma

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तीर्थफलवर्णनो नाम त्रयोविंशतितमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tīrthaphalavarṇano nāma trayoviṃśatitamodhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। राज्ञोऽभिषिक्तमात्रस्य किन्नु कृत्यतमं भवेत् ।। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वं वेत्ति यतो भवान्

rāma uvāca || || rājño'bhiṣiktamātrasya kinnu kṛtyatamaṃ bhavet || etanme sarvamācakṣva sarvaṃ vetti yato bhavān

पुष्कर उवाच ।। - अभिषेकार्द्रशिरसा राज्ञा राजीवलोचन ।। सहायवरणं कार्यं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम्

puṣkara uvāca || - abhiṣekārdraśirasā rājñā rājīvalocana || sahāyavaraṇaṃ kāryaṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam

यदप्यल्पतरं कर्म तदथैकेन दुष्करम् ।। पुरुषेणासहायेन किन्नु राज्यं महत्पदम्

yadapyalpataraṃ karma tadathaikena duṣkaram || puruṣeṇāsahāyena kinnu rājyaṃ mahatpadam

तस्मात्सहायान्वरयेत्कुलीनान्नृपतिः स्वयम् ।। शूरानुत्तमजातीयान्बलयुक्ताञ्छ्रुतान्वितान्

tasmātsahāyānvarayetkulīnānnṛpatiḥ svayam || śūrānuttamajātīyānbalayuktāñchrutānvitān

रूपसत्वगुणौदार्यसंयुक्तान्क्षमया युतान्।। क्लेशक्षमान्महोत्साहान्धर्मज्ञांश्च प्रियंवदान्

rūpasatvaguṇaudāryasaṃyuktānkṣamayā yutān|| kleśakṣamānmahotsāhāndharmajñāṃśca priyaṃvadān

हितोपदेशिकान्प्राज्ञान्स्वामिभक्तान्यशोर्थिनः ।। एवं विधान्सहायांस्तु शुभ कर्मणि योजयेत्

hitopadeśikānprājñānsvāmibhaktānyaśorthinaḥ || evaṃ vidhānsahāyāṃstu śubha karmaṇi yojayet

गुणहीनानपि तथा विज्ञाय नृपतिः स्वयम् ।। कर्मस्वेव नियुञ्जीत यथायोग्येषु भार्गव

guṇahīnānapi tathā vijñāya nṛpatiḥ svayam || karmasveva niyuñjīta yathāyogyeṣu bhārgava

कुलीनाः शीलसंपन्ना धनुर्वेदविशारदाः ।। हस्तिशिक्षाश्वशिक्षासु कुशलाश्श्लक्ष्णभाषितैः

kulīnāḥ śīlasaṃpannā dhanurvedaviśāradāḥ || hastiśikṣāśvaśikṣāsu kuśalāśślakṣṇabhāṣitaiḥ

निमित्ते शकुनज्ञाने वित्तवैद्यचिकित्सके ।। पुरुषान्तरविज्ञाने षाड्गुण्येन विनिश्चिताः

nimitte śakunajñāne vittavaidyacikitsake || puruṣāntaravijñāne ṣāḍguṇyena viniścitāḥ

कृतज्ञाः कर्मणां शूरास्तथा क्लेशसहा ऋजुः ।। व्यूहतत्त्वविधानज्ञः फल्गुसारविशेषवित्

kṛtajñāḥ karmaṇāṃ śūrāstathā kleśasahā ṛjuḥ || vyūhatattvavidhānajñaḥ phalgusāraviśeṣavit

राज्ञां सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथवा ।। प्रांशुः सुरूपो दक्षश्च प्रियवादी न चोद्धतः

rājñāṃ senāpatiḥ kāryo brāhmaṇaḥ kṣatriyo'thavā || prāṃśuḥ surūpo dakṣaśca priyavādī na coddhataḥ

चित्तग्राहश्च सर्वेषां प्रतीहारो विधीयते ।। यथोक्तवादी धूर्त्तः स्याद्देशभाषाविशारदः

cittagrāhaśca sarveṣāṃ pratīhāro vidhīyate || yathoktavādī dhūrttaḥ syāddeśabhāṣāviśāradaḥ

शाब्दः क्लेशसहो वाग्मी देशकालविभाषिता ।। विज्ञाय देशं कालं वा हितं यत्स्यान्महीक्षितः

śābdaḥ kleśasaho vāgmī deśakālavibhāṣitā || vijñāya deśaṃ kālaṃ vā hitaṃ yatsyānmahīkṣitaḥ

वक्तापि तस्यः यः काले स दूतो नृपतिर्भवेत् ।। प्रांशवो व्यायताः शूरा दृढभक्ता निराकुलाः

vaktāpi tasyaḥ yaḥ kāle sa dūto nṛpatirbhavet || prāṃśavo vyāyatāḥ śūrā dṛḍhabhaktā nirākulāḥ

राज्ञा तु रक्षिणः कार्यास्तदा क्लेशसहा हिताः ।। अहार्याश्चानृशंसाश्च दृढभक्ताश्च पार्थिवे

rājñā tu rakṣiṇaḥ kāryāstadā kleśasahā hitāḥ || ahāryāścānṛśaṃsāśca dṛḍhabhaktāśca pārthive

ताम्बूलधारी भवति नारी चाप्यथ तद्गुणा ।। षाड्गुण्यविधि तत्त्वज्ञो देशभाषाविशारदः

tāmbūladhārī bhavati nārī cāpyatha tadguṇā || ṣāḍguṇyavidhi tattvajño deśabhāṣāviśāradaḥ

सन्धिविग्रहकः कार्यो राज्ञा नयविशारदः ।। आयव्ययज्ञो लोकज्ञो देशोत्पत्तिविशारदः

sandhivigrahakaḥ kāryo rājñā nayaviśāradaḥ || āyavyayajño lokajño deśotpattiviśāradaḥ

कृताकृतज्ञो भृत्यानां ज्ञेयः स्याद्दक्षरक्षिता ।। सुरूपस्तरुणः शूरो दृढभक्तः कुलोचितः

kṛtākṛtajño bhṛtyānāṃ jñeyaḥ syāddakṣarakṣitā || surūpastaruṇaḥ śūro dṛḍhabhaktaḥ kulocitaḥ

शूरः क्लेशसहश्चैव खड्गधारी प्रकीर्तितः ।। शूरश्च बहुयुक्तश्च गजाश्वरथकोविदः

śūraḥ kleśasahaścaiva khaḍgadhārī prakīrtitaḥ || śūraśca bahuyuktaśca gajāśvarathakovidaḥ

कोशधारी भवेद्राज्ञः सदा क्लेशसहश्च यः ।। निमित्तशकुनज्ञानहयशिक्षाविशारदः

kośadhārī bhavedrājñaḥ sadā kleśasahaśca yaḥ || nimittaśakunajñānahayaśikṣāviśāradaḥ

हयायुर्वेदतत्त्वज्ञो भूमिभागविशेषवित् ।। बलाबलज्ञो रथिनां स्थिरदृष्टिर्विशारदः

hayāyurvedatattvajño bhūmibhāgaviśeṣavit || balābalajño rathināṃ sthiradṛṣṭirviśāradaḥ

शूरश्च कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्तितः ।। अनाहार्यः शुचिर्दक्षः चिकित्सकवचोरतः

śūraśca kṛtavidyaśca sārathiḥ parikīrtitaḥ || anāhāryaḥ śucirdakṣaḥ cikitsakavacorataḥ

सूदशास्त्रविधानाज्ञः सूदाध्यक्षः प्रशस्यते ।। सूदशास्त्रविधानज्ञाः पराभेद्याः कुलोद्गताः

sūdaśāstravidhānājñaḥ sūdādhyakṣaḥ praśasyate || sūdaśāstravidhānajñāḥ parābhedyāḥ kulodgatāḥ

सर्वे महानसे कार्या नीचकेशनखा जनाः ।। समः शत्रौ च मित्रे च धर्मशास्त्रविशारदः

sarve mahānase kāryā nīcakeśanakhā janāḥ || samaḥ śatrau ca mitre ca dharmaśāstraviśāradaḥ

विप्रमुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत् ।। कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः

vipramukhyaḥ kulīnaśca dharmādhikaraṇo bhavet || kāryāstathāvidhāstatra dvijamukhyāḥ sabhāsadaḥ

सर्वदेशाक्षराभिज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः ।। लेखकाः कथिता राम सर्वाधिकरणेषु वै

sarvadeśākṣarābhijñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ || lekhakāḥ kathitā rāma sarvādhikaraṇeṣu vai

शीर्षोपेतान्सुसंपूर्णान्समद्रोणीगतान्समान् ।। अक्षरान्विलिखेद्यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः

śīrṣopetānsusaṃpūrṇānsamadroṇīgatānsamān || akṣarānvilikhedyastu lekhakaḥ sa varaḥ smṛtaḥ

उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ।। बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्याद्भृगूत्तम

upāyavākyakuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || bahvarthavaktā cālpena lekhakaḥ syādbhṛgūttama

पुरुषान्तरतत्त्वज्ञाः प्रांशवश्चाप्यलोलुपाः ।। धर्माधिकरणे कार्या जनाह्वानकरा नराः

puruṣāntaratattvajñāḥ prāṃśavaścāpyalolupāḥ || dharmādhikaraṇe kāryā janāhvānakarā narāḥ

एवंविधास्तथा कार्या राज्ञो दौवारिका जनाः ।। लोहवस्त्रादिधातूनां रत्नानां च विभागवित्

evaṃvidhāstathā kāryā rājño dauvārikā janāḥ || lohavastrādidhātūnāṃ ratnānāṃ ca vibhāgavit

विज्ञाता फल्गुसाराणां त्वनाहार्यः शुचिस्सदा ।। निपुणश्चाप्रमत्तश्च धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः

vijñātā phalgusārāṇāṃ tvanāhāryaḥ śucissadā || nipuṇaścāpramattaśca dhanādhyakṣaḥ prakīrtitaḥ

आयद्वारेषु सर्वेषु धनाध्यक्षसमा नराः ।। व्ययद्वारेषु सर्वेषु कर्तव्याः पृथिवीक्षिता

āyadvāreṣu sarveṣu dhanādhyakṣasamā narāḥ || vyayadvāreṣu sarveṣu kartavyāḥ pṛthivīkṣitā

परं पारं गतो यः स्यादष्टाङ्गेषु चिकित्सिते ।। अनाहार्यस्स वैद्यः स्याद्धर्मात्मा च कुलोद्गतः

paraṃ pāraṃ gato yaḥ syādaṣṭāṅgeṣu cikitsite || anāhāryassa vaidyaḥ syāddharmātmā ca kulodgataḥ

प्राणाचार्यस्स विज्ञेयो वचनं तस्य भूभुजा ।। राम स्नेहात्सदा कार्यं यथा कार्यं पृथग्जनैः

prāṇācāryassa vijñeyo vacanaṃ tasya bhūbhujā || rāma snehātsadā kāryaṃ yathā kāryaṃ pṛthagjanaiḥ

हस्तिशिक्षाविधानज्ञो वनजातिविशारदः ।। क्लेशक्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रशस्यते

hastiśikṣāvidhānajño vanajātiviśāradaḥ || kleśakṣamastathā rājño gajādhyakṣaḥ praśasyate

एतैरेव गुणैर्युक्तो स्वाधीनश्च विशेषतः ।। गजारोहो नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते

etaireva guṇairyukto svādhīnaśca viśeṣataḥ || gajāroho narendrasya sarvakarmasu śasyate

हयशिक्षाविधानज्ञ स्तच्चिकित्सितपारगः ।। अश्वाध्यक्षो महीभर्त्तुः स्वासनश्च प्रशस्यते

hayaśikṣāvidhānajña staccikitsitapāragaḥ || aśvādhyakṣo mahībharttuḥ svāsanaśca praśasyate

अनाहार्यश्च शूरश्च तथा प्राज्ञः कुलोद्गतः ।। दुर्गाध्यक्षः स्मृतो राम उद्युक्तः सर्वकर्मसु

anāhāryaśca śūraśca tathā prājñaḥ kulodgataḥ || durgādhyakṣaḥ smṛto rāma udyuktaḥ sarvakarmasu

वास्तुविद्याविधानज्ञो लग्नहस्तो जितश्रमः ।। दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपतिः परिकीर्तितः

vāstuvidyāvidhānajño lagnahasto jitaśramaḥ || dīrghadarśī ca śūraśca sthapatiḥ parikīrtitaḥ

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते ।। अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलश्च तथेष्यते

yantramukte pāṇimukte amukte muktadhārite || astrācāryo niyuddhe ca kuśalaśca tatheṣyate

पञ्चाशदधिका नार्यः पुरुषाः सप्ततिस्तथा ।। अन्तःपुरचराः कार्या राज्ञा सर्वेषु कर्मसु

pañcāśadadhikā nāryaḥ puruṣāḥ saptatistathā || antaḥpuracarāḥ kāryā rājñā sarveṣu karmasu

स्थविरा जातितत्त्वज्ञाः सततं प्रतिजाग्रतः ।। राज्ञः स्यादायुधागारे दक्षः कर्मसु चोद्यतः

sthavirā jātitattvajñāḥ satataṃ pratijāgrataḥ || rājñaḥ syādāyudhāgāre dakṣaḥ karmasu codyataḥ

कर्माण्यपरिमेयानि राज्ञां भृगुकुलोद्वह ।। उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिव

karmāṇyaparimeyāni rājñāṃ bhṛgukulodvaha || uttamādhamamadhyāni buddhvā karmāṇi pārthiva

उत्तमाधममध्याँस्तु पुरुषान्विनियोजयेत ।। न कर्मणि विपर्यासाद्राजा नाशमवाप्नुयात्

uttamādhamamadhyām̐stu puruṣānviniyojayeta || na karmaṇi viparyāsādrājā nāśamavāpnuyāt

नियुक्तपुरुषे भक्तिं श्रुतं शौर्यं बलं कुलम् ।। ज्ञात्वा वृत्तिर्विधातव्या पुरुषाणां महीक्षिता

niyuktapuruṣe bhaktiṃ śrutaṃ śauryaṃ balaṃ kulam || jñātvā vṛttirvidhātavyā puruṣāṇāṃ mahīkṣitā

पुरुषान्तरविज्ञाने तत्त्वमात्रनिबन्धनाः ।। नरेन्द्रलक्ष्या धर्मज्ञास्तत्रायत्तो भवेन्नृपः

puruṣāntaravijñāne tattvamātranibandhanāḥ || narendralakṣyā dharmajñāstatrāyatto bhavennṛpaḥ

स्वभृत्याश्च तथा पुष्टास्सततं प्रतिमानिताः ।। राज्ञा सहायाः कर्तव्याः पृथिवीं जेतुमिच्छता

svabhṛtyāśca tathā puṣṭāssatataṃ pratimānitāḥ || rājñā sahāyāḥ kartavyāḥ pṛthivīṃ jetumicchatā

यथार्हं चाथ सुभृतान्राजा कर्मसु योजयेत ।। धर्मिष्ठान्धर्मकार्येषु शूरान्संग्रामकर्मणि

yathārhaṃ cātha subhṛtānrājā karmasu yojayeta || dharmiṣṭhāndharmakāryeṣu śūrānsaṃgrāmakarmaṇi

निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन् ।। स्त्रीषु षण्ढान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान्दारुणकर्मसु

nipuṇānarthakṛtyeṣu sarvatra ca tathā śucīn || strīṣu ṣaṇḍhānniyuñjīta tīkṣṇāndāruṇakarmasu

धर्मे चार्थे च कामे च भये च भृगुनन्दन ।। राजा यथार्हं कुर्यात्तान्ह्युपधाभिः परीक्षितान्

dharme cārthe ca kāme ca bhaye ca bhṛgunandana || rājā yathārhaṃ kuryāttānhyupadhābhiḥ parīkṣitān

समतीतो यथार्हायां कुर्याद्धस्तिवने चरान् ।। उत्पादान्वेषणं यत्तानध्यक्षाँस्तत्र कारयेत्

samatīto yathārhāyāṃ kuryāddhastivane carān || utpādānveṣaṇaṃ yattānadhyakṣām̐statra kārayet

एवमादीनि कर्माणि यत्नैः कार्याणि भार्गव ।। सर्वथा नेष्यते राज्ञस्तीक्ष्णोपकरणक्षयः

evamādīni karmāṇi yatnaiḥ kāryāṇi bhārgava || sarvathā neṣyate rājñastīkṣṇopakaraṇakṣayaḥ

पापसाध्यानि कर्माणि यानि राज्ञां भृगूत्तम ।। सन्तस्तानि न कुर्वन्ति तस्मात्तान्बिभृयान्नृपः

pāpasādhyāni karmāṇi yāni rājñāṃ bhṛgūttama || santastāni na kurvanti tasmāttānbibhṛyānnṛpaḥ

नेष्यते पृथिवीशानां तीक्ष्णोपकरणक्षयः ।। यस्मिन्कर्मणि यस्य स्याद्विशेषेण च कौशलम्

neṣyate pṛthivīśānāṃ tīkṣṇopakaraṇakṣayaḥ || yasminkarmaṇi yasya syādviśeṣeṇa ca kauśalam

तस्मिन्कर्मणि तं राजा परीक्ष्य विनियोजयेत् ।। पितृपैतामहान्भृत्यान्सर्वकर्मसु योजयेत्

tasminkarmaṇi taṃ rājā parīkṣya viniyojayet || pitṛpaitāmahānbhṛtyānsarvakarmasu yojayet

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समासतः ।। राजा दायादकृत्येषु परीक्ष्य स्वकृतान्नरान्

vinā dāyādakṛtyeṣu tatra te hi samāsataḥ || rājā dāyādakṛtyeṣu parīkṣya svakṛtānnarān

नियुञ्जीत महाभागः तस्य ते हितकारिणः ।। परराजगृहान्प्राप्ताञ्जनसंग्रहकाम्यया

niyuñjīta mahābhāgaḥ tasya te hitakāriṇaḥ || pararājagṛhānprāptāñjanasaṃgrahakāmyayā

उष्टान्वाप्यथ वा दुष्टान्संश्रयेत प्रयत्नतः ।। दुष्टं विज्ञाय विश्वासं न कुर्यात्तत्र भूमिपः

uṣṭānvāpyatha vā duṣṭānsaṃśrayeta prayatnataḥ || duṣṭaṃ vijñāya viśvāsaṃ na kuryāttatra bhūmipaḥ

वृत्तिं तस्यापि वर्त्तेत जनसंग्रहकाम्यया ।। राजा देशान्तरप्राप्तं पुरुषं पूजयेद्भृशम्

vṛttiṃ tasyāpi vartteta janasaṃgrahakāmyayā || rājā deśāntaraprāptaṃ puruṣaṃ pūjayedbhṛśam

सहायं देशसंप्राप्तं बहुमानेन चिन्तयेत ।। कामं भृत्यार्जनं राजा नैव कुर्याद्भृगूत्तम

sahāyaṃ deśasaṃprāptaṃ bahumānena cintayeta || kāmaṃ bhṛtyārjanaṃ rājā naiva kuryādbhṛgūttama

न वै वासं विभक्तं तु भृत्यं कुर्यात्कथञ्चन ।। शस्त्रमग्निं विषं सर्पान्निस्त्रिंशमपि चैकतः

na vai vāsaṃ vibhaktaṃ tu bhṛtyaṃ kuryātkathañcana || śastramagniṃ viṣaṃ sarpānnistriṃśamapi caikataḥ

भृत्या मनुजशार्दूल कुभृत्याश्च तथैकतः ।। तेषां चारेण विज्ञानं राज्ञा विज्ञाय नित्यशः

bhṛtyā manujaśārdūla kubhṛtyāśca tathaikataḥ || teṣāṃ cāreṇa vijñānaṃ rājñā vijñāya nityaśaḥ

गुणिनां पूजनं कुर्यान्निर्गुणानां च शासनम् ।। कथिताः सततं राम राजानश्चारचक्षुषः

guṇināṃ pūjanaṃ kuryānnirguṇānāṃ ca śāsanam || kathitāḥ satataṃ rāma rājānaścāracakṣuṣaḥ

स्वदेशे परदेशे च जातिशीलान्विचक्षणान् ।। अनाहार्यान्क्लेशसहान्नियुञ्जीत सदा चरान्

svadeśe paradeśe ca jātiśīlānvicakṣaṇān || anāhāryānkleśasahānniyuñjīta sadā carān

जनस्याविततान्सौम्यांस्तथा ज्ञातान्परस्परम् ।। वणिजो मन्त्रकुशलान्सांवत्सरचिकित्सितान्

janasyāvitatānsaumyāṃstathā jñātānparasparam || vaṇijo mantrakuśalānsāṃvatsaracikitsitān

तथा प्रव्रजिताकारान्राजा चारान्नियोजयेत ।। नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्चारस्यापि च भाषितम्

tathā pravrajitākārānrājā cārānniyojayeta || naikasya rājā śraddadhyāccārasyāpi ca bhāṣitam

द्वयोस्संवादमाज्ञाय सन्दध्यान्नृपतिस्ततः ।। परस्परस्याविदितौ यदि स्यातां न तावुभौ

dvayossaṃvādamājñāya sandadhyānnṛpatistataḥ || parasparasyāviditau yadi syātāṃ na tāvubhau

तस्माद्राजा प्रयत्नेन गूढांश्चारान्प्रयोजयेत ।। राज्यस्य मूलमेतावद्यद्राज्ञश्चारदृष्टिता

tasmādrājā prayatnena gūḍhāṃścārānprayojayeta || rājyasya mūlametāvadyadrājñaścāradṛṣṭitā

चाराणामपि यत्नेन राज्ञा कार्यं परीक्षणम् ।। रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान्

cārāṇāmapi yatnena rājñā kāryaṃ parīkṣaṇam || rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān

शुभानामशुभानां च विज्ञानं राम कर्मणाम् ।। सर्वं राज्ञां चरायत्तं तेष्वायत्तस्सदा भवेत्

śubhānāmaśubhānāṃ ca vijñānaṃ rāma karmaṇām || sarvaṃ rājñāṃ carāyattaṃ teṣvāyattassadā bhavet

कर्मणा केन मे लोके जनस्सर्वोऽनुरज्यते ।। विरज्यते तथा केन विज्ञेयं तन्महीक्षिता ।। विरागजननं सर्वं वर्जनीयं प्रयत्नतः

karmaṇā kena me loke janassarvo'nurajyate || virajyate tathā kena vijñeyaṃ tanmahīkṣitā || virāgajananaṃ sarvaṃ varjanīyaṃ prayatnataḥ

जनानुरागप्रभवो हि लक्ष्यो राज्ञां यतो भार्गववंशचन्द्र ।। तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्रमुख्यैः कार्योऽनुरागो भुवि मानवेषु

janānurāgaprabhavo hi lakṣyo rājñāṃ yato bhārgavavaṃśacandra || tasmātprayatnena narendramukhyaiḥ kāryo'nurāgo bhuvi mānaveṣu

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सहायसम्पत्तिर्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sahāyasampattirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। यथानुवर्तितव्यं स्याद्राम राजोपजीविभिः ।। तथा ते कथयिष्यामि निबोध गदतो मम

puṣkara uvāca|| yathānuvartitavyaṃ syādrāma rājopajīvibhiḥ || tathā te kathayiṣyāmi nibodha gadato mama

आज्ञा सर्वात्मना कार्या स्वशक्त्या भृगुनन्दन ।। आक्षिप्य वचनं तस्य न वक्तव्यं तथा वचः

ājñā sarvātmanā kāryā svaśaktyā bhṛgunandana || ākṣipya vacanaṃ tasya na vaktavyaṃ tathā vacaḥ

अनुकूलं प्रियं तस्य वक्तव्यं जनसन्निधौ ।। रहोगतस्य वक्तव्यमप्रियं यद्धितं भवेत्

anukūlaṃ priyaṃ tasya vaktavyaṃ janasannidhau || rahogatasya vaktavyamapriyaṃ yaddhitaṃ bhavet

परार्थमथ वक्तव्यं स्वस्थे चेतसि भार्गव ।। स्वास्थ्यं सुहृद्भिर्वक्तव्यं न स्वयं तु कथंचन

parārthamatha vaktavyaṃ svasthe cetasi bhārgava || svāsthyaṃ suhṛdbhirvaktavyaṃ na svayaṃ tu kathaṃcana

कार्यातिपातकं कार्यै रक्षितव्यं प्रयत्नतः ।। न च हिंस्यधनं किञ्चिन्नियुक्तेन च कर्मणि

kāryātipātakaṃ kāryai rakṣitavyaṃ prayatnataḥ || na ca hiṃsyadhanaṃ kiñcinniyuktena ca karmaṇi

नोपेक्ष्यं तस्य मानं च तथा राज्ञा प्रियो भवेत् ।। राज्ञश्च न तथा कार्यं वेशभाषितचेष्टितम्

nopekṣyaṃ tasya mānaṃ ca tathā rājñā priyo bhavet || rājñaśca na tathā kāryaṃ veśabhāṣitaceṣṭitam

राजलीला न कर्तव्या तद्दिष्टं च विवर्जयेत् ।। राज्ञस्समाधिकौ वेशौ न तु कार्यौ विजानता

rājalīlā na kartavyā taddiṣṭaṃ ca vivarjayet || rājñassamādhikau veśau na tu kāryau vijānatā

द्यूतादिषु तथैवास्य कौशलं तु प्रदर्शयेत् ।। प्रदर्श्य कौशलं चास्य राजानं न विशेषयेत्

dyūtādiṣu tathaivāsya kauśalaṃ tu pradarśayet || pradarśya kauśalaṃ cāsya rājānaṃ na viśeṣayet

अन्तःपुरधनाध्यक्षैर्वैरिदूतैर्निराकृतैः ।। संसर्गं न व्रजेद्राम विना पार्थिवशासनम्

antaḥpuradhanādhyakṣairvairidūtairnirākṛtaiḥ || saṃsargaṃ na vrajedrāma vinā pārthivaśāsanam

निम्नेहतां चावमानं तत्प्रयुक्तं च गोपयेत् ।। यच्च गुह्यं भवेद्राज्ञस्तन्न लोके प्रकाशयेत्

nimnehatāṃ cāvamānaṃ tatprayuktaṃ ca gopayet || yacca guhyaṃ bhavedrājñastanna loke prakāśayet

नृपेण श्रावितं यत्स्याद्गुह्याद्गुह्यं भृगूत्तम ।। न तत्संश्रावयेल्लोके तथा राज्ञः प्रियो भवेत्

nṛpeṇa śrāvitaṃ yatsyādguhyādguhyaṃ bhṛgūttama || na tatsaṃśrāvayelloke tathā rājñaḥ priyo bhavet

आज्ञप्यमाने चान्यस्मिन्समुत्थाय त्वरान्वितः ।। अहं किङ्करवाणीति वाच्यो राजा विजानता

ājñapyamāne cānyasminsamutthāya tvarānvitaḥ || ahaṃ kiṅkaravāṇīti vācyo rājā vijānatā

कार्यावस्थां च विज्ञाय कार्यमेतत्तथा भवेत् ।। सततं क्रियमाणेस्मिँल्लाघवं तु व्रजेद्बुधः

kāryāvasthāṃ ca vijñāya kāryametattathā bhavet || satataṃ kriyamāṇesmim̐llāghavaṃ tu vrajedbudhaḥ

राज्ञः प्रियाणि वाक्यानि न चात्यर्थं पुनःपुनः ।। न हास्यशीलश्च भवेन्न चापि भृकुटीमुखः

rājñaḥ priyāṇi vākyāni na cātyarthaṃ punaḥpunaḥ || na hāsyaśīlaśca bhavenna cāpi bhṛkuṭīmukhaḥ

नातिवक्ता न निर्वक्ता न च मात्सरिकस्तथा ।। आत्मसम्भावितश्चैव न भवेत्तु कथञ्चन

nātivaktā na nirvaktā na ca mātsarikastathā || ātmasambhāvitaścaiva na bhavettu kathañcana

दुष्कृतानि नरेन्द्रस्य न च संकीर्तयेत्क्वचित् ।। वस्त्रं पत्रमलङ्कारं राज्ञा दत्तं तु धारयेत्

duṣkṛtāni narendrasya na ca saṃkīrtayetkvacit || vastraṃ patramalaṅkāraṃ rājñā dattaṃ tu dhārayet

औदार्येण न तद्देयमन्यस्मिन्भूतिमिच्छता ।। न चैवाध्यशनं राज्ञः स्वपनं चापि कारयेत्

audāryeṇa na taddeyamanyasminbhūtimicchatā || na caivādhyaśanaṃ rājñaḥ svapanaṃ cāpi kārayet

नानिर्दिष्टे तथा द्वारे प्रविशेत कथञ्चन ।। न च पश्येत राजानमयोग्यासु च भूमिषु

nānirdiṣṭe tathā dvāre praviśeta kathañcana || na ca paśyeta rājānamayogyāsu ca bhūmiṣu

राज्ञस्तु दक्षिणे पार्श्वे वामे चोपविशेत्तदा ।। पुरस्तात्तु यथा पश्चादासनं तु विगर्हितम्

rājñastu dakṣiṇe pārśve vāme copaviśettadā || purastāttu yathā paścādāsanaṃ tu vigarhitam

जृम्भा निष्ठीवनं कामं कोपं पर्यंकिकाश्रयम्।। मुकुटं वातमुद्गारं तत्समीपे विवर्जयेत्।। स्वयं तथा न कुर्वीत स्वगुणाख्यापनं बुधः।। स्वगुणाख्यापने कुर्यात्परानेव प्रयोजकान्

jṛmbhā niṣṭhīvanaṃ kāmaṃ kopaṃ paryaṃkikāśrayam|| mukuṭaṃ vātamudgāraṃ tatsamīpe vivarjayet|| svayaṃ tathā na kurvīta svaguṇākhyāpanaṃ budhaḥ|| svaguṇākhyāpane kuryātparāneva prayojakān

हृदयं निर्मलं कृत्वा परं भक्तिमुपाश्रितैः ।। अनुजीविगणैर्भाव्यं नित्यं राज्ञामतन्द्रितैः

hṛdayaṃ nirmalaṃ kṛtvā paraṃ bhaktimupāśritaiḥ || anujīvigaṇairbhāvyaṃ nityaṃ rājñāmatandritaiḥ

शाठ्यं लौल्यमपैशुन्यं नास्तिक्यं क्षुद्रतां तथा ।। चापल्यं च परित्याज्यं नित्यं राजानुजीविना

śāṭhyaṃ laulyamapaiśunyaṃ nāstikyaṃ kṣudratāṃ tathā || cāpalyaṃ ca parityājyaṃ nityaṃ rājānujīvinā

श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना ।। राजसेवां ततः कुर्याद्भूतये भीतिवर्धनः

śrutena vidyāśilpaiśca saṃyojyātmānamātmanā || rājasevāṃ tataḥ kuryādbhūtaye bhītivardhanaḥ

नमस्कार्यास्सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः ।। सचिवैश्चास्य विश्वासं न तु कार्यं कथञ्चन

namaskāryāssadā cāsya putravallabhamantriṇaḥ || sacivaiścāsya viśvāsaṃ na tu kāryaṃ kathañcana

अपृष्टश्चास्य न ब्रूयात्कामं ब्रूयात्तथापदि ।। हितं पथ्यं च वचनं हितैस्सह सुनिश्चितम्

apṛṣṭaścāsya na brūyātkāmaṃ brūyāttathāpadi || hitaṃ pathyaṃ ca vacanaṃ hitaissaha suniścitam

चित्तं चैवास्य विज्ञेयं नित्यमेवानुजीविना ।। भर्तुराराधनं कुर्याच्चित्तज्ञो मानवः सुखम् ।। २७ ।। । रागापरागौ चैवास्य विज्ञेयौ भूतिमिच्छता ।। त्यजेद्विरक्तं नृपतिं रक्ताद्वृत्तिं तु कामयेत्

cittaṃ caivāsya vijñeyaṃ nityamevānujīvinā || bharturārādhanaṃ kuryāccittajño mānavaḥ sukham || 27 || | rāgāparāgau caivāsya vijñeyau bhūtimicchatā || tyajedviraktaṃ nṛpatiṃ raktādvṛttiṃ tu kāmayet

कर्मोपकारयोर्नाशं विपक्षाभ्युदयं तथा ।। आशासंवर्धनं कृत्वा फलनाशं करोति च

karmopakārayornāśaṃ vipakṣābhyudayaṃ tathā || āśāsaṃvardhanaṃ kṛtvā phalanāśaṃ karoti ca

अकोपोपि प्रकोपाभः प्रसन्नोपि च निष्फलः ।। वाक्यं समन्दं वदति वृत्तिच्छेदं करोति च

akopopi prakopābhaḥ prasannopi ca niṣphalaḥ || vākyaṃ samandaṃ vadati vṛtticchedaṃ karoti ca

प्रवेशवाक्यानुदितौ न संभावयतीत्यथ ।। आराधनासु सर्वासु सुप्तवच्च विचेष्टते

praveśavākyānuditau na saṃbhāvayatītyatha || ārādhanāsu sarvāsu suptavacca viceṣṭate

052

कथासु दोषैः क्षिपति वाक्यच्छेदं करोति च ।। लक्ष्यते विमुखश्चैव गुणसङ्कीर्तने कृते

kathāsu doṣaiḥ kṣipati vākyacchedaṃ karoti ca || lakṣyate vimukhaścaiva guṇasaṅkīrtane kṛte

दृष्टिं क्षिपत्यथान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि ।। विरक्तलक्षणं श्रुत्वा शृणु रक्तस्य लक्षणम्

dṛṣṭiṃ kṣipatyathānyatra kriyamāṇe ca karmaṇi || viraktalakṣaṇaṃ śrutvā śṛṇu raktasya lakṣaṇam

दृष्ट्वा प्रसन्नो भवति वाक्यं गृह्णाति चादरात् ।। कुशलादिपरिप्रश्ने संप्रयच्छति चासनम्

dṛṣṭvā prasanno bhavati vākyaṃ gṛhṇāti cādarāt || kuśalādiparipraśne saṃprayacchati cāsanam

विविक्तदर्शने चास्य रहस्ये न च शङ्कते ।। जायते हृष्टवदनः श्रुत्वा तस्य तु सङ्कथाम्

viviktadarśane cāsya rahasye na ca śaṅkate || jāyate hṛṣṭavadanaḥ śrutvā tasya tu saṅkathām

अप्रियाण्यपि वाक्यानि तदुक्तान्यभिनन्दति ।। उपायनं च गृह्णाति स्तोकमप्यादरात्तथा

apriyāṇyapi vākyāni taduktānyabhinandati || upāyanaṃ ca gṛhṇāti stokamapyādarāttathā

कथान्तरेषु सरति प्रहष्टवदनस्तथा ।। इति रक्तस्य कर्तव्या सेवा भृगुकुलोद्वह ।। आपत्सु न त्यजेत्पूर्वं विरक्तमपि सेवितम्

kathāntareṣu sarati prahaṣṭavadanastathā || iti raktasya kartavyā sevā bhṛgukulodvaha || āpatsu na tyajetpūrvaṃ viraktamapi sevitam

मित्रं न चापत्सु तथा न भृत्यं व्रजन्ति ये निर्गुणमप्रमेयम् ।। प्रभुं विशेषेण च ते व्रजन्ति सुरेन्द्रधामासुरवृन्द जुष्टम् ।। ३८ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अनुजीविवृत्तं नाम पञ्चविंशोध्यायः

mitraṃ na cāpatsu tathā na bhṛtyaṃ vrajanti ye nirguṇamaprameyam || prabhuṃ viśeṣeṇa ca te vrajanti surendradhāmāsuravṛnda juṣṭam || 38 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde anujīvivṛttaṃ nāma pañcaviṃśodhyāyaḥ

अध्यायाः ०२६-०३०

पुष्कर उवाच ।। ।। राजा सहायसंयुक्तः प्रभूतयवसेन्धनम् ।। रम्यमानतसामन्तः पशव्यं देशमावसेत्

puṣkara uvāca || || rājā sahāyasaṃyuktaḥ prabhūtayavasendhanam || ramyamānatasāmantaḥ paśavyaṃ deśamāvaset

वैश्यशूद्रजनप्रायमनाहार्यं तथा परैः ।। किञ्चिद्ब्राह्मणसंयुक्तं बहुकर्मकरं तथा

vaiśyaśūdrajanaprāyamanāhāryaṃ tathā paraiḥ || kiñcidbrāhmaṇasaṃyuktaṃ bahukarmakaraṃ tathā

अदेवमातृकं कर्मस्वनुरक्तजनाचितम् ।। करैरपीडितं चापि बहुपुष्पं फलं तथा

adevamātṛkaṃ karmasvanuraktajanācitam || karairapīḍitaṃ cāpi bahupuṣpaṃ phalaṃ tathā

अगम्यं परचक्राणां तद्वादसहमापदि ।। समदुःखसुखं राज्ञः सततं च प्रिये स्थितम्

agamyaṃ paracakrāṇāṃ tadvādasahamāpadi || samaduḥkhasukhaṃ rājñaḥ satataṃ ca priye sthitam

सरीसृपविहीनं च व्याधितस्करवर्जितम् ।। एवंविधं यथालाभं राजा विषयमावसेत

sarīsṛpavihīnaṃ ca vyādhitaskaravarjitam || evaṃvidhaṃ yathālābhaṃ rājā viṣayamāvaseta

तत्र दुर्गं नृपः कुर्यात्षण्णामेकतमं बुधः ।। धन्वदुर्गं महीदुर्गं नरदुर्गं तथैव च

tatra durgaṃ nṛpaḥ kuryātṣaṇṇāmekatamaṃ budhaḥ || dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ naradurgaṃ tathaiva ca

वार्क्षं चेवांबुदुर्गं च गिरिदुर्गं च भार्गव ।। सर्वेषामेव दुर्गाणां गिरिदुर्गं प्रशस्यते

vārkṣaṃ cevāṃbudurgaṃ ca giridurgaṃ ca bhārgava || sarveṣāmeva durgāṇāṃ giridurgaṃ praśasyate

दुर्गं च परिखोपेतं नृपाट्टालकसंयुतम् ।। शतघ्नीयन्त्रमुख्यैश्च शतशश्च तथा युतम्

durgaṃ ca parikhopetaṃ nṛpāṭṭālakasaṃyutam || śataghnīyantramukhyaiśca śataśaśca tathā yutam

गोपुरं सङ्कपाटं च तत्र स्यात्सुमनोहरम् ।। सपताकगजारूढो येन राजा विशेत्पुरम्

gopuraṃ saṅkapāṭaṃ ca tatra syātsumanoharam || sapatākagajārūḍho yena rājā viśetpuram

चतस्रश्च तथा तत्र कार्याश्चापणवीथयः ।। एकस्मिँस्तत्र वीथ्यग्रे देववेश्म भवेद्दृढम्

catasraśca tathā tatra kāryāścāpaṇavīthayaḥ || ekasmim̐statra vīthyagre devaveśma bhaveddṛḍham

वीथ्यग्रे च द्वितीये वै राजवेश्माभिधीयते ।। धर्माधिकरणं कार्यं वीथ्यग्रे च तृतीयके

vīthyagre ca dvitīye vai rājaveśmābhidhīyate || dharmādhikaraṇaṃ kāryaṃ vīthyagre ca tṛtīyake

चतुर्थे चैव वीथ्यग्रे गोपुरं च विधीयते ।। आयतं चतुरस्रं वा वृत्तं चाकारयेत्पुरम्

caturthe caiva vīthyagre gopuraṃ ca vidhīyate || āyataṃ caturasraṃ vā vṛttaṃ cākārayetpuram

मुक्तिहीनं त्रिकोणं च यवमध्यं तथैव च ।। अर्धचन्द्रप्रकारं च वज्राकारं च वर्जयेत्

muktihīnaṃ trikoṇaṃ ca yavamadhyaṃ tathaiva ca || ardhacandraprakāraṃ ca vajrākāraṃ ca varjayet

अर्धचन्द्रं प्रशंसन्ति नदीतीरं तु तद्वशात् ।। अन्यत्र तन्न कर्तव्यं प्रयत्नेन विजानता

ardhacandraṃ praśaṃsanti nadītīraṃ tu tadvaśāt || anyatra tanna kartavyaṃ prayatnena vijānatā

राज्ञः कोशगृहं कार्यं दक्षिणे राजवेश्मनः ।। तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थानं विधीयते

rājñaḥ kośagṛhaṃ kāryaṃ dakṣiṇe rājaveśmanaḥ || tasyāpi dakṣiṇe bhāge gajasthānaṃ vidhīyate

गजानां प्राङ्मुखी शाला कर्तव्या चाप्युदङ्मुखी ।। आग्नेये च तथा भागे आयुधागार इष्यते

gajānāṃ prāṅmukhī śālā kartavyā cāpyudaṅmukhī || āgneye ca tathā bhāge āyudhāgāra iṣyate

महानसं च धर्मज्ञः कर्मशालास्तथापराः ।। गृहं पुरोधसः कार्यं वामतो राजवेश्मनः

mahānasaṃ ca dharmajñaḥ karmaśālāstathāparāḥ || gṛhaṃ purodhasaḥ kāryaṃ vāmato rājaveśmanaḥ

मन्त्रिदैवविदां चैव चिकित्साकर्तुरेव च ।। तत्रैव च तथा भागे कोष्ठागारं विधीयते

mantridaivavidāṃ caiva cikitsākartureva ca || tatraiva ca tathā bhāge koṣṭhāgāraṃ vidhīyate

गवां स्थानं तु कर्त्तव्यं तुरगाणां तथैव च ।। उत्तराभिमुखी श्रेणी तुरगाणां विधीयते

gavāṃ sthānaṃ tu karttavyaṃ turagāṇāṃ tathaiva ca || uttarābhimukhī śreṇī turagāṇāṃ vidhīyate

प्राङ्मुखी चापि धर्मज्ञ परिशेषा विगर्हिता ।। तुरगाश्च तथा धार्या प्रशस्तैः सार्वरात्रिकैः

prāṅmukhī cāpi dharmajña pariśeṣā vigarhitā || turagāśca tathā dhāryā praśastaiḥ sārvarātrikaiḥ

कुक्कुटान्वानरांश्चैव मर्कटांश्च नराधिप ।। धारयेदथ शालासु सवत्सां धेनुमेव च

kukkuṭānvānarāṃścaiva markaṭāṃśca narādhipa || dhārayedatha śālāsu savatsāṃ dhenumeva ca

अजाश्च धार्या यत्नेन तुरगाणां हितैषिणा ।। गोगजाश्वविशालासु तत्पुरीषस्य निष्क्रमम्

ajāśca dhāryā yatnena turagāṇāṃ hitaiṣiṇā || gogajāśvaviśālāsu tatpurīṣasya niṣkramam

अस्तङ्गते न कर्तव्यं देवदेवे दिवाकरे ।। ततस्तत्र यथान्यायं राजा विज्ञाय सारवित्

astaṅgate na kartavyaṃ devadeve divākare || tatastatra yathānyāyaṃ rājā vijñāya sāravit

दद्यादावसथस्थानं सर्वेषामनुपूर्वशः ।। योधानां शिल्पिनां चैव सर्वेषामविशेषतः

dadyādāvasathasthānaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ || yodhānāṃ śilpināṃ caiva sarveṣāmaviśeṣataḥ

दद्यादावसथान्दुर्गे मन्त्रकालविदां सताम ।। गोवैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव च

dadyādāvasathāndurge mantrakālavidāṃ satāma || govaidyānaśvavaidyāṃśca gajavaidyāṃstathaiva ca

205

आहरेत भृशं राजा दुर्गे परबलारुजः ।। कुशीलवानां विप्राणां दुर्गे स्थानं विधीयते

āhareta bhṛśaṃ rājā durge parabalārujaḥ || kuśīlavānāṃ viprāṇāṃ durge sthānaṃ vidhīyate

न बहूनां न तैर्दुर्गं विना कार्यं तथा भवेत् ।। दुर्गे च यन्त्राः कर्तव्या नानाप्रहरणान्विताः

na bahūnāṃ na tairdurgaṃ vinā kāryaṃ tathā bhavet || durge ca yantrāḥ kartavyā nānāpraharaṇānvitāḥ

सहस्रघातिनो राम तैस्तु रक्षा विधीयते ।। दुर्गे द्वाराणि गुप्तानि कार्याण्यपि च भूभुजा

sahasraghātino rāma taistu rakṣā vidhīyate || durge dvārāṇi guptāni kāryāṇyapi ca bhūbhujā

सञ्चयश्चात्र सर्वेषां चायुधानां प्रशस्यते ।। धनुषां क्षेपणीयानां तोमराणां च भार्गव

sañcayaścātra sarveṣāṃ cāyudhānāṃ praśasyate || dhanuṣāṃ kṣepaṇīyānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārgava

शराणामथ खड्गानां खनकानां तथैव च ।। लगुडानां गुडानां च हुडानां परिघैः सह

śarāṇāmatha khaḍgānāṃ khanakānāṃ tathaiva ca || laguḍānāṃ guḍānāṃ ca huḍānāṃ parighaiḥ saha

अश्मनां च प्रभूतानां मुद्गराणां तथैव च ।। कणियानां त्रिशूलानां पट्टिशानां च भार्गव

aśmanāṃ ca prabhūtānāṃ mudgarāṇāṃ tathaiva ca || kaṇiyānāṃ triśūlānāṃ paṭṭiśānāṃ ca bhārgava

प्रासानां च त्सरूणां च शक्तीनां च नरोत्तम ।। परश्वधानां चक्राणां चर्मणां चर्मभिः सह

prāsānāṃ ca tsarūṇāṃ ca śaktīnāṃ ca narottama || paraśvadhānāṃ cakrāṇāṃ carmaṇāṃ carmabhiḥ saha

कुद्दालरज्जुवेत्राणां पिटिकानां तथैव च ।। ह्रस्वकानां च पात्राणामगरस्य च संश्रयम

kuddālarajjuvetrāṇāṃ piṭikānāṃ tathaiva ca || hrasvakānāṃ ca pātrāṇāmagarasya ca saṃśrayama

384

सर्वेषां चित्रभाण्डानां सञ्चयश्चात्र इष्यते ।। वादित्राणां च सर्वेषामौषधानां तथैव च

sarveṣāṃ citrabhāṇḍānāṃ sañcayaścātra iṣyate || vāditrāṇāṃ ca sarveṣāmauṣadhānāṃ tathaiva ca

यवसानां प्रभूतानां चेन्धनस्य च सञ्चयम् ।। गुडस्य सर्वशैलानां गोरसानां तथैव च

yavasānāṃ prabhūtānāṃ cendhanasya ca sañcayam || guḍasya sarvaśailānāṃ gorasānāṃ tathaiva ca

चर्मणां च ससज्जानां स्नायूनामस्थिभिः सह ।। गोरसस्य पटानां च धान्यानां सर्वतस्तथा

carmaṇāṃ ca sasajjānāṃ snāyūnāmasthibhiḥ saha || gorasasya paṭānāṃ ca dhānyānāṃ sarvatastathā

तथैव प्रपटानां च यवगोधूमयोरपि ।। रत्नानां सर्ववस्त्राणां लोहानां चाप्यशेषतः

tathaiva prapaṭānāṃ ca yavagodhūmayorapi || ratnānāṃ sarvavastrāṇāṃ lohānāṃ cāpyaśeṣataḥ

388

कलायमुद्गमाषाणां चणकानां तिलैः सह ।। तथा च सर्वसस्यानां पांशुगोमययोरपि

kalāyamudgamāṣāṇāṃ caṇakānāṃ tilaiḥ saha || tathā ca sarvasasyānāṃ pāṃśugomayayorapi

सणसर्जरसं भूर्जजतुलाक्षाकटंकटाम् ।। राजा सञ्चिनुयाद्दुर्गे यच्चान्यदपि किञ्चन

saṇasarjarasaṃ bhūrjajatulākṣākaṭaṃkaṭām || rājā sañcinuyāddurge yaccānyadapi kiñcana

कुम्भाः साषीविषा धार्या व्याघ्रसिंहादयस्तथा ।। मृगाश्च पक्षिणश्चैव पशवश्च पृथग्विधाः ।।४

kumbhāḥ sāṣīviṣā dhāryā vyāghrasiṃhādayastathā || mṛgāśca pakṣiṇaścaiva paśavaśca pṛthagvidhāḥ ||4

सञ्चेयानि विरुद्धानां सुगुप्तानि पृथक्पृथक ।। कर्तव्यानि महाभाग यत्नेन पृथिवीक्षिता

sañceyāni viruddhānāṃ suguptāni pṛthakpṛthaka || kartavyāni mahābhāga yatnena pṛthivīkṣitā

उक्तानि चाप्यनुक्तानि राजद्रव्याण्यशेषतः ।। सुगुप्तानि पुरे कुर्याज्जनानां हित काम्यया

uktāni cāpyanuktāni rājadravyāṇyaśeṣataḥ || suguptāni pure kuryājjanānāṃ hita kāmyayā

जीवकर्षभकाकोलीरामलक्यः परूषकम् ।। शालिपर्णी पृश्निपर्णी मुद्गपर्णी तथैव च

jīvakarṣabhakākolīrāmalakyaḥ parūṣakam || śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī tathaiva ca

माषपर्णी तथा चैव सारिवे द्वे बलाभयम ।। वीराश्वगन्धा वृथ्वीका बृहती कण्टकारिका

māṣaparṇī tathā caiva sārive dve balābhayama || vīrāśvagandhā vṛthvīkā bṛhatī kaṇṭakārikā

शृङ्गाटिका रोद्रगोधी वर्षाभूदर्भगुन्द्रका ।। मधुपर्णीविदार्यौ द्वे महादुर्गा महा तथा

śṛṅgāṭikā rodragodhī varṣābhūdarbhagundrakā || madhuparṇīvidāryau dve mahādurgā mahā tathā

धन्वना महऋग्व्याह्या त्रिकोटी रण्डकं विषम् ।। पर्णासनाह्वी मृद्वीका फल्गुः खर्जूरयष्टिका

dhanvanā mahaṛgvyāhyā trikoṭī raṇḍakaṃ viṣam || parṇāsanāhvī mṛdvīkā phalguḥ kharjūrayaṣṭikā

शुक्रातिशुक्रकाश्मर्यश्छत्रातिच्छत्रवीरणा ।। इक्षुरिक्षुविकारश्च फाणिताद्याश्च भार्गव

śukrātiśukrakāśmaryaśchatrāticchatravīraṇā || ikṣurikṣuvikāraśca phāṇitādyāśca bhārgava

सहाश्च सहदेवाश्च विश्वेदेवाढरूपकम् ।। मधूकपुष्पं हंसाख्या शतपुष्पमधूलिका

sahāśca sahadevāśca viśvedevāḍharūpakam || madhūkapuṣpaṃ haṃsākhyā śatapuṣpamadhūlikā

शतावरी मधूकं च प्रियालं तालमेव च ।। आत्मगुप्ता कट्फलाख्या दरदा राजसेरुका

śatāvarī madhūkaṃ ca priyālaṃ tālameva ca || ātmaguptā kaṭphalākhyā daradā rājaserukā

राजर्षभकधानक्या ऋष्यप्रोक्ता तथोत्कटा ।। कटंकटा पद्मबीजं गोवल्ली मधुवल्लिका

rājarṣabhakadhānakyā ṛṣyaproktā tathotkaṭā || kaṭaṃkaṭā padmabījaṃ govallī madhuvallikā

शीतपाकी कुलिङ्गाक्षी काकजिह्वोरुपत्रिका ।। एर्वारुम्रपसौ चोभौ मुञ्जातकपुनर्नवा

śītapākī kuliṅgākṣī kākajihvorupatrikā || ervārumrapasau cobhau muñjātakapunarnavā

काशेरुका तुगाक्षीरा बिल्वेशालूककेसरम् ।। शूकधान्यानि सर्वाणि शम्बीधान्यानि यानि च

kāśerukā tugākṣīrā bilveśālūkakesaram || śūkadhānyāni sarvāṇi śambīdhānyāni yāni ca

क्षीरं क्षौद्रं तथा शुक्लं मज्जा तैलं वसा घृतम ।। निकोचाभिषुकाक्षोटं वातापं सोरुखाणकम्

kṣīraṃ kṣaudraṃ tathā śuklaṃ majjā tailaṃ vasā ghṛtama || nikocābhiṣukākṣoṭaṃ vātāpaṃ sorukhāṇakam

एवमादीनि चान्यानि विज्ञेयो मधुरो गणः ।। राजा सञ्चिनुयात्सर्वं पुरे निरवशेषतः

evamādīni cānyāni vijñeyo madhuro gaṇaḥ || rājā sañcinuyātsarvaṃ pure niravaśeṣataḥ

दाडिमांम्रातकां लीनं तितन्तिडीकाम्लवेतसम् ।। भव्यकः कण्डलीकश्च मकरन्दकरूपकम्

dāḍimāṃmrātakāṃ līnaṃ titantiḍīkāmlavetasam || bhavyakaḥ kaṇḍalīkaśca makarandakarūpakam

बीजपूरककाण्डीरमालती राजधन्वना ।। कोलकद्वयपर्णानि द्वयोरल्लीकयोरपि

bījapūrakakāṇḍīramālatī rājadhanvanā || kolakadvayaparṇāni dvayorallīkayorapi

पालेवतं भागरिकं प्राचीनारूकमेव च ।। कपित्थामलकं चुक्रं कलिन्दं च शठस्य च

pālevataṃ bhāgarikaṃ prācīnārūkameva ca || kapitthāmalakaṃ cukraṃ kalindaṃ ca śaṭhasya ca

जाम्बवं नवनीतं च सौवीरकतुपोचके ।। सुरासवं च मद्यानि मण्डं तक्रदधीनि च

jāmbavaṃ navanītaṃ ca sauvīrakatupocake || surāsavaṃ ca madyāni maṇḍaṃ takradadhīni ca

शुक्लानि चैव सर्वाणि ज्ञेयान्यम्लगणानि वै ।। सैन्धवोद्भेदनादेयपाक्यसामुद्ररोचसम् ।। कूप्यसौवर्चलविडं वालकैलोपबाहुकम्

śuklāni caiva sarvāṇi jñeyānyamlagaṇāni vai || saindhavodbhedanādeyapākyasāmudrarocasam || kūpyasauvarcalaviḍaṃ vālakailopabāhukam

ऊषक्षारं कालभस्म विज्ञेयौ लावणो गणः ।। एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे

ūṣakṣāraṃ kālabhasma vijñeyau lāvaṇo gaṇaḥ || evamādīni cānyāni rājā sañcinuyātpure

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् ।। कुठेरकं समरिचं शिग्रुं भल्लात दुर्गं सुगुप्तं नृपतिस्सदैव

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram || kuṭherakaṃ samaricaṃ śigruṃ bhallāta durgaṃ suguptaṃ nṛpatissadaiva

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्कराख्याने दुर्गसम्पत्तिर्नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkarākhyāne durgasampattirnāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। रक्षोघ्नानि विषघ्नानि यानि कार्याणि भूभुजा ।। अगदानि समाचक्ष्व तानि धर्मभृतां वर

rāma uvāca || rakṣoghnāni viṣaghnāni yāni kāryāṇi bhūbhujā || agadāni samācakṣva tāni dharmabhṛtāṃ vara

पुष्कर उवाच ।। बिल्वाढकी यवक्षारपाटलीबाह्लिकोषणाः ।। श्रीपर्णी सल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणं परम्

puṣkara uvāca || bilvāḍhakī yavakṣārapāṭalībāhlikoṣaṇāḥ || śrīparṇī sallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaṃ param

सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विषः ।। यवसैन्धवपानीयवसुशय्यासनौदनम्

saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirviṣaḥ || yavasaindhavapānīyavasuśayyāsanaudanam

कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनमेव च ।। शैलूपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवाः

kavacābharaṇacchatrabālavyajanameva ca || śailūpāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavāḥ

ससङ्गावृक्षमूलत्वक्कपित्थं वृक्षशोणितम् ।। सहदन्तशठं तद्वत्प्रोक्षिणं विषनाशनम्

sasaṅgāvṛkṣamūlatvakkapitthaṃ vṛkṣaśoṇitam || sahadantaśaṭhaṃ tadvatprokṣiṇaṃ viṣanāśanam

लाक्षा प्रियङुमञ्जिष्ठासमङ्गा सहरेणुका ।। सयष्ट्याह्वमधूपेता बभ्रुपित्तेन कल्किताः

lākṣā priyaṅumañjiṣṭhāsamaṅgā sahareṇukā || sayaṣṭyāhvamadhūpetā babhrupittena kalkitāḥ

निखनेद्गोविषाणस्था सप्तरात्रं महीतले ।। ततः कृत्वा मणिं हेम्ना बद्धं हस्तेन धारयेत्

nikhanedgoviṣāṇasthā saptarātraṃ mahītale || tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet

संस्पृष्टस्सविषस्तेन सद्यो भवति निर्विषः ।। मनोह्वालशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः

saṃspṛṣṭassaviṣastena sadyo bhavati nirviṣaḥ || manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ

कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः ।। धनोगवः कपिल्लायाः सौम्याख्योऽयं पुरो गदः

kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ || dhanogavaḥ kapillāyāḥ saumyākhyo'yaṃ puro gadaḥ

विषजित्परमः प्रोक्तो मणिरत्र च पूर्ववत् ।। मूषकाजिरका चापि हस्ते बद्ध्वा विषापहा

viṣajitparamaḥ prokto maṇiratra ca pūrvavat || mūṣakājirakā cāpi haste baddhvā viṣāpahā

हरेणुमासी मंजिष्ठा रजनीमधुकं मधु ।। अक्षत्वक्सुरसं.... ..श्वपित्तं पूर्ववर्मणि

hareṇumāsī maṃjiṣṭhā rajanīmadhukaṃ madhu || akṣatvaksurasaṃ.... ..śvapittaṃ pūrvavarmaṇi

वादित्राणि पताकाश्च विष्टैरेतैः प्रलेपिता ।। श्रुत्वा दृष्ट्वा समाधाय सद्यो भवति निर्विषः

vāditrāṇi patākāśca viṣṭairetaiḥ pralepitā || śrutvā dṛṣṭvā samādhāya sadyo bhavati nirviṣaḥ

तत्पूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठारजनीद्वयम् ।। सूक्ष्मैला त्रिवृतापत्रं विरुङ्गानींद्रवारुणी

tatpūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhārajanīdvayam || sūkṣmailā trivṛtāpatraṃ viruṅgānīṃdravāruṇī

मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणैर्निधापयेत् ।। तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्रागुक्तां योजयेत्तथा

madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇairnidhāpayet || tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāguktāṃ yojayettathā

विषं भुक्तं जरां याति निर्विषोपि न दोषकृत् ।। संतुसर्जरसोशीरसर्षपापत्रवालुकैः

viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣopi na doṣakṛt || saṃtusarjarasośīrasarṣapāpatravālukaiḥ

सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च।। धूपोवासो गृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्

savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca|| dhūpovāso gṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam

न तत्र कीटा न विषा दर्दुरा न सरीसृपाः ।। न कृत्याः कर्म नाऽन्यच्च धूपोयं यत्र दह्यते

na tatra kīṭā na viṣā dardurā na sarīsṛpāḥ || na kṛtyāḥ karma nā'nyacca dhūpoyaṃ yatra dahyate

कल्कितैश्चन्दनक्षीरपलाशद्रुमवल्कलैः ।। पूर्वैलवालुसुरसानाकुलीतण्डुलीयकैः

kalkitaiścandanakṣīrapalāśadrumavalkalaiḥ || pūrvailavālusurasānākulītaṇḍulīyakaiḥ

क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीजलैर्वृतः ।। रोचनापत्र नैपालीकुंकुमैस्तिलकं वहन्

kvāthaḥ sarvodakāryeṣu kākamācījalairvṛtaḥ || rocanāpatra naipālīkuṃkumaistilakaṃ vahan

विषं न बाधते स्याच्च नरनारीनृपप्रियः ।। चूर्णैर्हरिद्रामंजिष्ठाकिणिहीकणनिम्बकैः

viṣaṃ na bādhate syācca naranārīnṛpapriyaḥ || cūrṇairharidrāmaṃjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbakaiḥ

जिघ्रं न्निर्विषतामेति गात्रं सर्वविषार्दितम् ।। शिरीषस्य फलं पत्रं पुष्पं त्वङ्मलमेव च

jighraṃ nnirviṣatāmeti gātraṃ sarvaviṣārditam || śirīṣasya phalaṃ patraṃ puṣpaṃ tvaṅmalameva ca

गोमूत्रपिष्टो ह्यगदः सर्वकर्मकरः स्मृतः ।। एता वीरमहौषध्यः शृणु चातः परं द्विज

gomūtrapiṣṭo hyagadaḥ sarvakarmakaraḥ smṛtaḥ || etā vīramahauṣadhyaḥ śṛṇu cātaḥ paraṃ dvija

वन्ध्या कर्कोटकी राम विष्णुक्रान्ता तथोत्कटा ।। शतमूला शतानन्दा बलास्फोटा पटोलिका

vandhyā karkoṭakī rāma viṣṇukrāntā tathotkaṭā || śatamūlā śatānandā balāsphoṭā paṭolikā

सोमा पिण्डा निशा चैव तथा दग्धरुहा जया ।। स्थले कमलिनी या च पिंगली शृङ्गमूलिका

somā piṇḍā niśā caiva tathā dagdharuhā jayā || sthale kamalinī yā ca piṃgalī śṛṅgamūlikā

चण्डाली हस्तिचण्डाली गोचण्डाली कवन्धिका ।। रक्ता चैव महारक्ता तथा बर्हिशिखा च या

caṇḍālī hasticaṇḍālī gocaṇḍālī kavandhikā || raktā caiva mahāraktā tathā barhiśikhā ca yā

कोशातकी नक्रमालं पियालं च स्वलक्षणा ।। चारणा च सुगन्धा च तथा वै गन्धनाकुली

kośātakī nakramālaṃ piyālaṃ ca svalakṣaṇā || cāraṇā ca sugandhā ca tathā vai gandhanākulī

ईश्वरी च सलिङ्गी च सोमली वंशनालिका ।। जतुकारी तथा श्वेता श्वेता च मधुयष्टिका

īśvarī ca saliṅgī ca somalī vaṃśanālikā || jatukārī tathā śvetā śvetā ca madhuyaṣṭikā

वज्जटः पारिभद्रश्च तथा वै सिन्धुवारिका ।। जीवानन्दी वसुमती न तं नागकटं कटम्

vajjaṭaḥ pāribhadraśca tathā vai sindhuvārikā || jīvānandī vasumatī na taṃ nāgakaṭaṃ kaṭam

तालना जालपातालं तथा च वटपत्रिका ।।। करक्षीरा महानीली कह्लारं हंसपादिका

tālanā jālapātālaṃ tathā ca vaṭapatrikā ||| karakṣīrā mahānīlī kahlāraṃ haṃsapādikā

मण्डूकपर्णी वाराही द्वे तथा तण्डुलीयके ।। सर्पाक्षी लवणा ब्राह्मी विश्वरूपा सुखंकरी

maṇḍūkaparṇī vārāhī dve tathā taṇḍulīyake || sarpākṣī lavaṇā brāhmī viśvarūpā sukhaṃkarī

रुजापहा शुद्धिकरी तथा शल्यापहा च या ।। पत्रिका रोहिणी चैव रक्तला च महौषधी

rujāpahā śuddhikarī tathā śalyāpahā ca yā || patrikā rohiṇī caiva raktalā ca mahauṣadhī

तथामलकवन्दारु यावचित्रा पटोलिका ।। काकोली क्षीरकाकोली पीलुपर्णी मनोवती

tathāmalakavandāru yāvacitrā paṭolikā || kākolī kṣīrakākolī pīluparṇī manovatī

केशनी वृश्चिका काली महानागा शतावरी ।। तथा गरुडवेगा च स्थलेकुमुदिनी च या

keśanī vṛścikā kālī mahānāgā śatāvarī || tathā garuḍavegā ca sthalekumudinī ca yā

स्थले चोत्पलिनी या च महाभूमिलता च या ।। उन्मादिनी सोमराजी सर्वरत्नानि भार्गव

sthale cotpalinī yā ca mahābhūmilatā ca yā || unmādinī somarājī sarvaratnāni bhārgava

विशोषामरकतं तत्र कीटपक्षं विशेषतः ।। जीवजाताश्च मणयस्सर्वे धार्या विशेषतः

viśoṣāmarakataṃ tatra kīṭapakṣaṃ viśeṣataḥ || jīvajātāśca maṇayassarve dhāryā viśeṣataḥ

रक्षोघ्नाश्च यशस्याश्च कृत्या वेतालनाशिनः ।। विशेषान्तरनागाश्च गोखरोष्ट्रसमुद्भवाः

rakṣoghnāśca yaśasyāśca kṛtyā vetālanāśinaḥ || viśeṣāntaranāgāśca gokharoṣṭrasamudbhavāḥ

सर्पतित्तिरगोमायुबभ्रुमण्डूकजाश्च ये ।। सिंहव्याघ्रर्क्षमार्जारद्वीपवानरसम्भवाः

sarpatittiragomāyubabhrumaṇḍūkajāśca ye || siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpavānarasambhavāḥ

कपिञ्जलाजगोधाविमहिषैणभवाश्च ये

kapiñjalājagodhāvimahiṣaiṇabhavāśca ye

इत्येवमेतैस्सकलैरुपेतं द्रव्यैः पुरं रक्षितसञ्चयं च ।। राजा वसेत्तत्र गृहं च शुभ्रं गुणान्वितं लक्षणसंप्रयुक्तम्

ityevametaissakalairupetaṃ dravyaiḥ puraṃ rakṣitasañcayaṃ ca || rājā vasettatra gṛhaṃ ca śubhraṃ guṇānvitaṃ lakṣaṇasaṃprayuktam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा०सं० द्वितीयखण्डे अगदङ्कराध्यायो नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare mā0saṃ0 dvitīyakhaṇḍe agadaṅkarādhyāyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। राजरक्षारहस्यानि यानि दुर्गे निधापयेत् ।। कारयेद्वा महीभर्ता कथयस्वाशु तानि मे

rāma uvāca || rājarakṣārahasyāni yāni durge nidhāpayet || kārayedvā mahībhartā kathayasvāśu tāni me

पुष्कर उवाच ।। शिरीषोदुम्बरशमीबीजपूरं घृतप्लुतम् ।। क्षुद्योगः कथितो राम मासार्धस्य पुरातनैः

puṣkara uvāca || śirīṣodumbaraśamībījapūraṃ ghṛtaplutam || kṣudyogaḥ kathito rāma māsārdhasya purātanaiḥ

कषेरूत्पलमूलानि इक्षुमूलं तथा विमम् ।। दूर्वाक्षीरघृतैर्मण्डः सिद्धोऽयं मासिकः परम्

kaṣerūtpalamūlāni ikṣumūlaṃ tathā vimam || dūrvākṣīraghṛtairmaṇḍaḥ siddho'yaṃ māsikaḥ param

शूलप्रोतं नरं प्राप्य तस्यास्थ्नामरणी भवेत् ।। कल्माषवीणुना तत्र जनयेत्तु विभावसुम्

śūlaprotaṃ naraṃ prāpya tasyāsthnāmaraṇī bhavet || kalmāṣavīṇunā tatra janayettu vibhāvasum

गृहे त्रिरपसव्यं तत्क्रियते यत्र भार्गव ।। नान्योग्निर्ज्वलते तत्र नात्र कार्या विचारणा

gṛhe trirapasavyaṃ tatkriyate yatra bhārgava || nānyognirjvalate tatra nātra kāryā vicāraṇā

कर्पासास्थि भुजङ्गस्य तथा निर्मोचनं परम् ।। सर्पनिर्वासने धूपः प्रशस्तः सततं गृहे

karpāsāsthi bhujaṅgasya tathā nirmocanaṃ param || sarpanirvāsane dhūpaḥ praśastaḥ satataṃ gṛhe

सान्द्रसत्त्वा च वयसा विद्युद्दग्धा च मृत्तिका ।। तयानुलिप्तं यद्वेश्म नाग्निना दह्यते द्विज

sāndrasattvā ca vayasā vidyuddagdhā ca mṛttikā || tayānuliptaṃ yadveśma nāgninā dahyate dvija

दिवा च दुर्गे रक्षोऽग्निर्वाति वाते विशेषतः ।। विषाच्च रक्ष्यो नृपतिस्तत्र युक्तिं निबोध मे

divā ca durge rakṣo'gnirvāti vāte viśeṣataḥ || viṣācca rakṣyo nṛpatistatra yuktiṃ nibodha me

क्रीडानिमित्तं नृपतेर्धार्याः स्युर्मृगपक्षिणः ।। अन्नं च प्राक्प्ररीक्षेत वह्नावथ नरेषु च

krīḍānimittaṃ nṛpaterdhāryāḥ syurmṛgapakṣiṇaḥ || annaṃ ca prākprarīkṣeta vahnāvatha nareṣu ca

वस्त्रं पत्रमलङ्कारं भोजनाच्छादने तथा ।। नापरीक्षितपूर्वं तु स्पृशेदपि महीपतिः

vastraṃ patramalaṅkāraṃ bhojanācchādane tathā || nāparīkṣitapūrvaṃ tu spṛśedapi mahīpatiḥ

श्यावास्यवक्त्रः सन्तप्तः सोद्वेगं च परीक्षते ।। विषदेन विषं दत्तं यत्र तत्र निरीक्षते

śyāvāsyavaktraḥ santaptaḥ sodvegaṃ ca parīkṣate || viṣadena viṣaṃ dattaṃ yatra tatra nirīkṣate

स्रस्तोत्तरीयो विमनाः स्तम्भकुण्ड्यादिभिस्तथा ।। प्रच्छादयति चात्मानं खिद्यते लज्जते तथा

srastottarīyo vimanāḥ stambhakuṇḍyādibhistathā || pracchādayati cātmānaṃ khidyate lajjate tathā

भुवं विलिखते ग्रीवां तथा चालयते द्विज ।। कण्डूयति च मूर्धानं परिलेढ्यधरं तथा

bhuvaṃ vilikhate grīvāṃ tathā cālayate dvija || kaṇḍūyati ca mūrdhānaṃ parileḍhyadharaṃ tathā

क्रियासु त्वरते राम विपरीतास्वपि ध्रुवम् ।। एवमादीनि चिह्नानि विषदस्य परीक्षयेत्

kriyāsu tvarate rāma viparītāsvapi dhruvam || evamādīni cihnāni viṣadasya parīkṣayet

ततो विचायेदग्नौ तदन्नं त्वरयान्वितः ।। इन्द्रायुधसवर्णस्तु वृक्षस्फोटसमन्वितः

tato vicāyedagnau tadannaṃ tvarayānvitaḥ || indrāyudhasavarṇastu vṛkṣasphoṭasamanvitaḥ

एकावर्तोऽथ दुर्गन्धी भृशं चटचटायते ।। तद्धूमसेवनाज्जन्तोः शिरोरोगश्च जायते

ekāvarto'tha durgandhī bhṛśaṃ caṭacaṭāyate || taddhūmasevanājjantoḥ śirorogaśca jāyate

सविषेऽन्ने निलीयन्ते न च भार्गव मक्षिकाः ।। निलीनाश्च विपद्यन्ते दृष्टे च सविषे तथा

saviṣe'nne nilīyante na ca bhārgava makṣikāḥ || nilīnāśca vipadyante dṛṣṭe ca saviṣe tathā

विरज्यति चकोरस्य दृष्टिर्भार्गवसत्तम ।। विकृतिं च स्वरो याति कोकिलस्य तथा द्विज

virajyati cakorasya dṛṣṭirbhārgavasattama || vikṛtiṃ ca svaro yāti kokilasya tathā dvija

गतिः स्खलति हंसस्य भृङ्गराजश्च कूजति ।। क्रौंचो मदमथाभ्येति कृकवाकुर्विरौति च

gatiḥ skhalati haṃsasya bhṛṅgarājaśca kūjati || krauṃco madamathābhyeti kṛkavākurvirauti ca

विक्रोशति चकोरश्च शारिका वाशते तथा ।। चामीकरोऽन्यतो याति मृत्युं कारण्डवस्तथा

vikrośati cakoraśca śārikā vāśate tathā || cāmīkaro'nyato yāti mṛtyuṃ kāraṇḍavastathā

मेहते वानरो राम ग्लायते जीवजीवकः ।। हृष्टरोमा भवेद्बभ्रुः पृषतश्चैव रोदिति

mehate vānaro rāma glāyate jīvajīvakaḥ || hṛṣṭaromā bhavedbabhruḥ pṛṣataścaiva roditi

हर्षमायाति च शिखी सविषे दर्शने द्विज ।। अन्नं च सविषं राम चिरेण च विपच्यते

harṣamāyāti ca śikhī saviṣe darśane dvija || annaṃ ca saviṣaṃ rāma cireṇa ca vipacyate

तथा भवत्यतिस्रावं पक्वं पर्युषितोपमम् ।। व्यापन्नरसगन्धं च चन्द्रिकाभिस्तथा युतम्

tathā bhavatyatisrāvaṃ pakvaṃ paryuṣitopamam || vyāpannarasagandhaṃ ca candrikābhistathā yutam

व्यञ्जनानां च शुष्कत्वं द्रवाणां बुद्बुदोद्भवः ।। ससैन्धवानां द्रव्याणां जायते फेनमालिका

vyañjanānāṃ ca śuṣkatvaṃ dravāṇāṃ budbudodbhavaḥ || sasaindhavānāṃ dravyāṇāṃ jāyate phenamālikā

रसस्य राजी नीला स्यात्ताम्रा च पयसस्तथा ।। कोकिलाभा च सध्यस्य तोयस्य च भृगूत्तम

rasasya rājī nīlā syāttāmrā ca payasastathā || kokilābhā ca sadhyasya toyasya ca bhṛgūttama

धान्याम्लस्य तथा कृष्णा कपिला कोद्रवस्य च ।। मधुश्यावा च तक्रस्य नीला पीता तथैव च

dhānyāmlasya tathā kṛṣṇā kapilā kodravasya ca || madhuśyāvā ca takrasya nīlā pītā tathaiva ca

घृतस्योदकसंकाशा कपोताभा च मस्तुनः ।। हरिता साक्षिकस्यापि तैलस्य च तथारुणा

ghṛtasyodakasaṃkāśā kapotābhā ca mastunaḥ || haritā sākṣikasyāpi tailasya ca tathāruṇā

फलानामप्यपक्वानां पाकः क्षिप्रं प्रजायते ।। प्रकोपश्चैव पक्वानां माल्यानां म्लानता तथा

phalānāmapyapakvānāṃ pākaḥ kṣipraṃ prajāyate || prakopaścaiva pakvānāṃ mālyānāṃ mlānatā tathā

मृदुता कठिनानां स्यान्मृदूनां च विपर्ययः ।। सूक्ष्मतन्तूपसदनं तथा चैवातिरोमता

mṛdutā kaṭhinānāṃ syānmṛdūnāṃ ca viparyayaḥ || sūkṣmatantūpasadanaṃ tathā caivātiromatā

श्याममण्डलता चैव वस्त्राणामविशेषतः ।। लोहानां च मणीनां च मलपङ्कोपदिग्धता

śyāmamaṇḍalatā caiva vastrāṇāmaviśeṣataḥ || lohānāṃ ca maṇīnāṃ ca malapaṅkopadigdhatā

अनुलेपनगन्धानां स्नानानां च भृगूत्तम ।। विगन्धता च विज्ञेया पर्णानां म्लानता तथा

anulepanagandhānāṃ snānānāṃ ca bhṛgūttama || vigandhatā ca vijñeyā parṇānāṃ mlānatā tathā

पीता नीला सिता ज्ञेया तथा रामाञ्जनस्य च ।। दन्तकाष्ठत्वचः शान्तास्तन्तुसत्त्वं तथैव च

pītā nīlā sitā jñeyā tathā rāmāñjanasya ca || dantakāṣṭhatvacaḥ śāntāstantusattvaṃ tathaiva ca

एवमादीनि चिह्नानि विज्ञेयानि भृगूत्तम ।। तस्माद्राजा सदा तिष्ठेन्मणिमन्त्रौषधीगणैः

evamādīni cihnāni vijñeyāni bhṛgūttama || tasmādrājā sadā tiṣṭhenmaṇimantrauṣadhīgaṇaiḥ

आप्तैः संरक्षितो राम प्रमाद परिवर्जकैः

āptaiḥ saṃrakṣito rāma pramāda parivarjakaiḥ

प्रजातरोर्मूलमिहावनीशस्तद्रक्षणाद्वृत्तिमुपैति राष्ट्रम् ।। तस्मात्प्रयत्नेन नृपस्य रक्षा सर्वेण कार्या भृगुवंशचन्द्र

prajātarormūlamihāvanīśastadrakṣaṇādvṛttimupaiti rāṣṭram || tasmātprayatnena nṛpasya rakṣā sarveṇa kāryā bhṛguvaṃśacandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० राजरक्षावर्णनन्नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rājarakṣāvarṇanannāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। वास्तुविद्यां समाचक्ष्व यादोगणनृपात्मज ।।। हिताय मानवेन्द्राणां तथान्येषां च मानद

rāma uvāca || || vāstuvidyāṃ samācakṣva yādogaṇanṛpātmaja ||| hitāya mānavendrāṇāṃ tathānyeṣāṃ ca mānada

पुष्कर उवाच ।। ।। भूमिमादौ परीक्षेत शुभलक्षणलक्षिताम् ।। पूर्वोदक्प्रवणां धन्यां तथा वै दक्षिणोन्नताम्

puṣkara uvāca || || bhūmimādau parīkṣeta śubhalakṣaṇalakṣitām || pūrvodakpravaṇāṃ dhanyāṃ tathā vai dakṣiṇonnatām

न तथा शिकटच्छिन्नां नान्यत्तोयपरिप्लुताम् ।। वल्मीकमूषिकावासश्वभ्रकण्टकितैर्द्रुमैः

na tathā śikaṭacchinnāṃ nānyattoyapariplutām || valmīkamūṣikāvāsaśvabhrakaṇṭakitairdrumaiḥ

विहीनां मृदुसंस्पर्शां कठिनां चाप्यनूषराम् ।। न तथा यवसंस्थानां नेभवज्रोपमां तथा

vihīnāṃ mṛdusaṃsparśāṃ kaṭhināṃ cāpyanūṣarām || na tathā yavasaṃsthānāṃ nebhavajropamāṃ tathā

न शूर्पकूर्मसंस्थानां शक्तिहीनां तथैव च।। सम्पूर्यमाणां कृमिभिस्तथाधिकमृदं शुभाम्

na śūrpakūrmasaṃsthānāṃ śaktihīnāṃ tathaiva ca|| sampūryamāṇāṃ kṛmibhistathādhikamṛdaṃ śubhām

गर्भे च कुसुमं यस्यां न म्लानिमुपगच्छति ।। न निर्वाणमवाप्नोति यस्यां दीपश्च भार्गव

garbhe ca kusumaṃ yasyāṃ na mlānimupagacchati || na nirvāṇamavāpnoti yasyāṃ dīpaśca bhārgava

उदकं च तथा यस्यां शीघ्रं राम न जीर्यते ।। सा प्रशस्ता क्षितिस्तस्यां निवेशं कारयेद्बुधः

udakaṃ ca tathā yasyāṃ śīghraṃ rāma na jīryate || sā praśastā kṣitistasyāṃ niveśaṃ kārayedbudhaḥ

श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम्।। विप्रादीनां प्रशस्ता स्यान्मृत्तिका च ततो द्विज

śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā caiva yathākramam|| viprādīnāṃ praśastā syānmṛttikā ca tato dvija

घृतासृगन्नमद्यानां तुल्यगन्धा तथैव च ।। मधुरा च कषाया च अम्लोषणरसा तथा

ghṛtāsṛgannamadyānāṃ tulyagandhā tathaiva ca || madhurā ca kaṣāyā ca amloṣaṇarasā tathā

कुशैः शरैस्तथा काशैर्दूर्वाभिर्या च सम्भृता ।। परीक्ष्य यत्नतो भूमिं तिथिनक्षत्रसम्पदा

kuśaiḥ śaraistathā kāśairdūrvābhiryā ca sambhṛtā || parīkṣya yatnato bhūmiṃ tithinakṣatrasampadā

सम्पूज्य ब्राह्मणान्पूर्वं निश्शल्यां तां तु कारयेत्।। खातपूर्वां ततः कृत्वा देवभागांश्च कल्पयेत्

sampūjya brāhmaṇānpūrvaṃ niśśalyāṃ tāṃ tu kārayet|| khātapūrvāṃ tataḥ kṛtvā devabhāgāṃśca kalpayet

चतुःषष्टिपदं कृत्वा वास्तुपूर्वं यथाविधि ।। चतुःषष्टिविभागेन कल्पयित्वा समन्ततः

catuḥṣaṣṭipadaṃ kṛtvā vāstupūrvaṃ yathāvidhi || catuḥṣaṣṭivibhāgena kalpayitvā samantataḥ

एकैकं तु गृहं तत्र तथैव परिकल्पयेत् ।। यस्मात्पुरविभागेन द्वारन्यासः प्रकीर्तितः

ekaikaṃ tu gṛhaṃ tatra tathaiva parikalpayet || yasmātpuravibhāgena dvāranyāsaḥ prakīrtitaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि देवभागान्यथाविधि।। मध्ये चतुष्पदः स्वामी ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।। १४.।। प्राक्तथा निग्रहः स्वामी कथितश्च तथार्यमा ।। दक्षिणेन विवस्वांश्च मित्रः पश्चिमतः स्थितः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devabhāgānyathāvidhi|| madhye catuṣpadaḥ svāmī brahmā śubhacaturmukhaḥ || 14.|| prāktathā nigrahaḥ svāmī kathitaśca tathāryamā || dakṣiṇena vivasvāṃśca mitraḥ paścimataḥ sthitaḥ

उदक्पृथ्वीधरश्चैव विकोणेष्वथ मे शृणु ।। विकोणे शिवदैवत्ये कामपक्षावुभौ सुरौ

udakpṛthvīdharaścaiva vikoṇeṣvatha me śṛṇu || vikoṇe śivadaivatye kāmapakṣāvubhau surau

सावित्रीसवितारौ तु तथाग्नेये प्रकीर्तितौ ।। तथा नैर्ऋतकोणे तु जयेन्द्रौ राम कीर्तितौ

sāvitrīsavitārau tu tathāgneye prakīrtitau || tathā nairṛtakoṇe tu jayendrau rāma kīrtitau

भद्रव्याधी तु वायव्ये कथितौ भृगुनंदन ।। देवतानां तथैतासां भूयो बाह्ये तु मण्डले

bhadravyādhī tu vāyavye kathitau bhṛgunaṃdana || devatānāṃ tathaitāsāṃ bhūyo bāhye tu maṇḍale

पूर्वादिषु यथा दिक्षु देवतास्तान्निबोध मे ।। महेन्द्रश्च रविस्सत्यो भृशः प्राग्राम कीर्तिताः

pūrvādiṣu yathā dikṣu devatāstānnibodha me || mahendraśca ravissatyo bhṛśaḥ prāgrāma kīrtitāḥ

गृहक्षितो यमो भृङ्गो गन्धर्वश्चैव याम्यतः ।। भल्लाटश्च तथा सोम अदितिर्धनदस्तथा

gṛhakṣito yamo bhṛṅgo gandharvaścaiva yāmyataḥ || bhallāṭaśca tathā soma aditirdhanadastathā

उत्तरेण स्मृता देवा विकोणेष्वथ मे शृणु ।। दितिरीशौ मेघजयौ शिवकोणे प्रकीर्तितौ

uttareṇa smṛtā devā vikoṇeṣvatha me śṛṇu || ditirīśau meghajayau śivakoṇe prakīrtitau

व्योमाग्नी पूषवितथौ शिखिकोणे च भार्गव ।। मृगपित्रीशदौवारिसुग्रीवाश्चैव नैर्ऋते

vyomāgnī pūṣavitathau śikhikoṇe ca bhārgava || mṛgapitrīśadauvārisugrīvāścaiva nairṛte

रोगानायुश्च नागश्च मुख्याश्वानिलदिक्स्थिताः ।। ततोऽपि बाह्यतश्चाष्टौ शृणुष्व गदतो मम

rogānāyuśca nāgaśca mukhyāśvāniladiksthitāḥ || tato'pi bāhyataścāṣṭau śṛṇuṣva gadato mama

अष्टावष्टौ विनिर्दिष्टा देवा दिक्षु विदिक्षु च ।। आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावथ ग्रहेश्वरौ। पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः ।। महेन्द्ररविसत्याश्च भृशोऽथ गमनस्ततः

aṣṭāvaṣṭau vinirdiṣṭā devā dikṣu vidikṣu ca || ādyantau tu tayordevau proktāvatha graheśvarau| parjanyaḥ prathamo devo dvitīyaśca karagrahaḥ || mahendraravisatyāśca bhṛśo'tha gamanastataḥ

पवनश्च महाभागाः पूर्वेणैते प्रकीर्तिताः ।। पुष्योऽथ त्रितुदश्चैव तथैव च ग्रहर्क्षतः

pavanaśca mahābhāgāḥ pūrveṇaite prakīrtitāḥ || puṣyo'tha tritudaścaiva tathaiva ca graharkṣataḥ

यमो भृशश्च गन्धर्वो मृगोऽथ पितरस्तथा ।। दक्षिणेन विनिर्दिष्टा देवा भृगुकुलोद्वह

yamo bhṛśaśca gandharvo mṛgo'tha pitarastathā || dakṣiṇena vinirdiṣṭā devā bhṛgukulodvaha

दौवारिकश्च सुग्रीवः पुष्पदंतस्तथा सुरः ।। वरुणस्तु तथा यक्षो रोगः शोषस्तथैव च

dauvārikaśca sugrīvaḥ puṣpadaṃtastathā suraḥ || varuṇastu tathā yakṣo rogaḥ śoṣastathaiva ca

पश्चिमेन विनिर्दिष्टा देवा दानवनाशनाः ।। नागराजस्तथा मुख्यो भल्लाटश्च तथा शशी

paścimena vinirdiṣṭā devā dānavanāśanāḥ || nāgarājastathā mukhyo bhallāṭaśca tathā śaśī

अदितिश्च कुबेरश्च नागश्चाथ हुताशनः ।। एते देवा विनिर्दिष्टास्तथा चोत्तरतो द्विज

aditiśca kuberaśca nāgaścātha hutāśanaḥ || ete devā vinirdiṣṭāstathā cottarato dvija

एतेषामेव देवानां भागे द्वाराणि कारयेत् ।। शुभानि तेषु वक्ष्यामि शेषाणि परिवर्जयेत्

eteṣāmeva devānāṃ bhāge dvārāṇi kārayet || śubhāni teṣu vakṣyāmi śeṣāṇi parivarjayet

महेन्द्रसोमदैवत्यौ पूर्वतः शुभदौ स्मृतौ ।। गृहर्क्षतश्च पुष्पश्च तथा दक्षिणतः शुभौ

mahendrasomadaivatyau pūrvataḥ śubhadau smṛtau || gṛharkṣataśca puṣpaśca tathā dakṣiṇataḥ śubhau

सुग्रीवः पुष्पदन्तश्च शुभौ पश्चिमतो द्विज ।। भल्लाटः सोमदेवश्च द्वारे श्रेष्ठौ तथा ह्युदक्

sugrīvaḥ puṣpadantaśca śubhau paścimato dvija || bhallāṭaḥ somadevaśca dvāre śreṣṭhau tathā hyudak

द्वात्रिंशच्च बहिर्देवास्तथान्तर्द्वादश स्मृताः ।। मध्ये ब्रह्मा तथा प्रोक्त एवं ते पिण्डदेवताः

dvātriṃśacca bahirdevāstathāntardvādaśa smṛtāḥ || madhye brahmā tathā prokta evaṃ te piṇḍadevatāḥ

चत्वारिंशद्विनिर्दिष्टास्तथा पञ्च च भार्गव ।। विन्यस्याजिरमेवादौ चतुष्षष्टिपदं द्विज

catvāriṃśadvinirdiṣṭāstathā pañca ca bhārgava || vinyasyājiramevādau catuṣṣaṣṭipadaṃ dvija

तत्र देवविभागेन गृहकर्म विधीयते ।। चन्द्रसुग्रीवपर्जन्यसत्येन्द्रार्यमवारुणे

tatra devavibhāgena gṛhakarma vidhīyate || candrasugrīvaparjanyasatyendrāryamavāruṇe

भगवत्संग्रहं कुर्याद्यथासंस्थानतो द्विज ।। सूर्यान्तरिक्षसत्याग्निभागेषु च महानसम्

bhagavatsaṃgrahaṃ kuryādyathāsaṃsthānato dvija || sūryāntarikṣasatyāgnibhāgeṣu ca mahānasam

वाय्वन्तरिक्षसुग्रीवभल्लाटपितृदैवते ।। गंधर्वपुष्पदन्ताख्ये भागे कूपं तु कारयेत्

vāyvantarikṣasugrīvabhallāṭapitṛdaivate || gaṃdharvapuṣpadantākhye bhāge kūpaṃ tu kārayet

एकवृक्षाधिकं तत्र तथा कुर्याद्द्विजोत्तम ।। अथवा दिग्विभागेन गृहकर्म विधीयते

ekavṛkṣādhikaṃ tatra tathā kuryāddvijottama || athavā digvibhāgena gṛhakarma vidhīyate

ऐशान्यां देवतावेश्म तथाग्नेय्यां महानसम् ।। अग्न्यागारं च तत्रैव भ्रमं नैर्ऋतके तथा

aiśānyāṃ devatāveśma tathāgneyyāṃ mahānasam || agnyāgāraṃ ca tatraiva bhramaṃ nairṛtake tathā

कोष्ठागारायुधागारौ वायव्यां च तथा स्मृतौ ।। कूपादिस्थोदकं शस्तं दिक्षु चैवोत्तरासु च

koṣṭhāgārāyudhāgārau vāyavyāṃ ca tathā smṛtau || kūpādisthodakaṃ śastaṃ dikṣu caivottarāsu ca

अन्यासु गर्हितं राम प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। पुराणं नवमिश्रं तु दारुवेश्मनि वर्जयेत्

anyāsu garhitaṃ rāma prayatnena vivarjayet || purāṇaṃ navamiśraṃ tu dāruveśmani varjayet

सकुड्यं परकुड्यं च नैव कार्यं विजानता ।। विनार्कचन्द्रग्रहणं द्वारसम्परिवर्तनम्

sakuḍyaṃ parakuḍyaṃ ca naiva kāryaṃ vijānatā || vinārkacandragrahaṇaṃ dvārasamparivartanam

वृद्धिक्षयौ न कर्तव्यौ भूयः कर्मणि वेश्मनः ।। प्रागुत्तरेऽथवा कार्यौ ब्राह्मणानुमते तथा ।। ब्रह्मस्थानं शुचिर्नित्यं कार्यं भवति भार्गव

vṛddhikṣayau na kartavyau bhūyaḥ karmaṇi veśmanaḥ || prāguttare'thavā kāryau brāhmaṇānumate tathā || brahmasthānaṃ śucirnityaṃ kāryaṃ bhavati bhārgava

न पीडनीयं च तथा नागदन्तादिभिर्भवेत् ।। मर्माणि राम जानीयाद्देवतापदसन्धिषु

na pīḍanīyaṃ ca tathā nāgadantādibhirbhavet || marmāṇi rāma jānīyāddevatāpadasandhiṣu

न पीडयेत्तथा तानि नागदन्तादिभिर्द्विज ।। ये द्रुमा वटसंसिक्तास्तथा ये च सकोटराः

na pīḍayettathā tāni nāgadantādibhirdvija || ye drumā vaṭasaṃsiktāstathā ye ca sakoṭarāḥ

हस्तिविद्युद्धता ये च देवतावेश्मजाश्च ये ।। वह्निस्पृष्टाः श्मशाने च ये च जाताश्चतुष्पथे

hastividyuddhatā ye ca devatāveśmajāśca ye || vahnispṛṣṭāḥ śmaśāne ca ye ca jātāścatuṣpathe

रोकवृक्षाश्च ये केचिन्न ते शस्ताः कथञ्चन ।। वृक्षस्य महतीं पूजां कृत्वा तद्वासकस्य च

rokavṛkṣāśca ye kecinna te śastāḥ kathañcana || vṛkṣasya mahatīṃ pūjāṃ kṛtvā tadvāsakasya ca

मध्वाज्यदिग्धेन तथा छिन्द्यात्परशुना द्विजः ।। पूर्वोत्तरेण पतनं प्रशस्तं परिकीर्तितम्

madhvājyadigdhena tathā chindyātparaśunā dvijaḥ || pūrvottareṇa patanaṃ praśastaṃ parikīrtitam

शेषासु पतनं दिक्षु गर्हितं द्विजसत्तम ।। वटाश्वत्थौ च निर्गुण्डी कोविदारविभीतकौ

śeṣāsu patanaṃ dikṣu garhitaṃ dvijasattama || vaṭāśvatthau ca nirguṇḍī kovidāravibhītakau

पुष्यकं शाल्मलिश्चैव पलाशं च विवर्जयेत ।। विस्तारद्द्विगुणोच्छ्रायं द्वारं कार्यं तथा गृहे

puṣyakaṃ śālmaliścaiva palāśaṃ ca vivarjayeta || vistāraddviguṇocchrāyaṃ dvāraṃ kāryaṃ tathā gṛhe

निधिप्रथमको नागहंससारसचित्रितम् ।। द्वारको नेत्रमद्वाभ्र चतुष्पथसुरालयैः

nidhiprathamako nāgahaṃsasārasacitritam || dvārako netramadvābhra catuṣpathasurālayaiḥ

कूपैकवृक्षरथ्याभिर्विद्धं द्वारं विवर्जयेत्।। द्विगुणात्तु गृहोच्छायाद्भूमिं त्यक्त्वा न दोषभाक्

kūpaikavṛkṣarathyābhirviddhaṃ dvāraṃ vivarjayet|| dviguṇāttu gṛhocchāyādbhūmiṃ tyaktvā na doṣabhāk

आध्मातं सकटं राम तथाम्बुप्लवि यद्भवेत्।। द्वारं न तत्प्रशंसन्ति तस्मात्तु परिवर्जयेत्

ādhmātaṃ sakaṭaṃ rāma tathāmbuplavi yadbhavet|| dvāraṃ na tatpraśaṃsanti tasmāttu parivarjayet

पुरद्वाराधिकं श्रीदं भागेषु च तथा भ्रमम्।। धनदस्य तथा भागैर्धनवेश्म विधीयते

puradvārādhikaṃ śrīdaṃ bhāgeṣu ca tathā bhramam|| dhanadasya tathā bhāgairdhanaveśma vidhīyate

इन्द्रसत्येन्द्रसुग्रीवद्वारमन्यत्र कारयेत् ।। स्तम्भं तु नवधा कृत्वा पीठे भागं तु कारयेत्

indrasatyendrasugrīvadvāramanyatra kārayet || stambhaṃ tu navadhā kṛtvā pīṭhe bhāgaṃ tu kārayet

भागे कुम्भस्तथा कार्यो भागे पद्मं निवेशयेत् ।। स्तम्भं भागत्रये कार्यमष्टास्रमथ वर्तुलम्

bhāge kumbhastathā kāryo bhāge padmaṃ niveśayet || stambhaṃ bhāgatraye kāryamaṣṭāsramatha vartulam

तस्योपरि तथा भागे भवत्यामलसारकम् ।। भागदोषे तुला कार्या भागे कार्या तथा तुला

tasyopari tathā bhāge bhavatyāmalasārakam || bhāgadoṣe tulā kāryā bhāge kāryā tathā tulā

एकशालचतुश्शालौ कर्तव्यौ स्वेच्छया सदा ।। पूर्वोत्तराभिः शालाभिर्हीनं कार्यं द्विशालकम्

ekaśālacatuśśālau kartavyau svecchayā sadā || pūrvottarābhiḥ śālābhirhīnaṃ kāryaṃ dviśālakam

अन्यथा गर्हितं राम सुतार्थक्षयदं मतम् ।। अष्टहस्तोच्छ्रयादूर्ध्वं भूमिकां तु न कारयेत्

anyathā garhitaṃ rāma sutārthakṣayadaṃ matam || aṣṭahastocchrayādūrdhvaṃ bhūmikāṃ tu na kārayet

वास्तूच्छ्रायं न कर्तव्यं तथा हस्तशताधिकम् ।। आरम्भं सशिलान्यासं द्वारस्तम्भोच्छ्रयावुभौ

vāstūcchrāyaṃ na kartavyaṃ tathā hastaśatādhikam || ārambhaṃ saśilānyāsaṃ dvārastambhocchrayāvubhau

तथारोहणनिष्पत्ती तथा वास्तुप्रवेशनम् ।। सर्वाण्येतानि कार्याणि दिवसे राम पूजिते

tathārohaṇaniṣpattī tathā vāstupraveśanam || sarvāṇyetāni kāryāṇi divase rāma pūjite

शेषेष्वेतेषु कर्तव्यं देवब्राह्मणपूजनम् ।। कालज्ञपूजनं चैव स्थपतीनां च भार्गव

śeṣeṣveteṣu kartavyaṃ devabrāhmaṇapūjanam || kālajñapūjanaṃ caiva sthapatīnāṃ ca bhārgava

प्रावृट्काले न कर्तव्यं वास्तुकर्म विजानता।। कृष्णपक्षत्रिभागान्ते शुक्लाद्ये च भृगूत्तम

prāvṛṭkāle na kartavyaṃ vāstukarma vijānatā|| kṛṣṇapakṣatribhāgānte śuklādye ca bhṛgūttama

तिथिं चतुर्थी नवमीं वर्जयेच्च चतुर्दशीम् ।। अङ्गारकदिनं राम करणं विष्टिसंज्ञितम्

tithiṃ caturthī navamīṃ varjayecca caturdaśīm || aṅgārakadinaṃ rāma karaṇaṃ viṣṭisaṃjñitam

अध्यायाः ०२६-०३० (cont. 2)

दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैर्भं च पीडितम् ।। ग्रहोपस्पृष्टं च तथा व्यतीपातहतं च यत्

divyāntarikṣakṣitijairutpātairbhaṃ ca pīḍitam || grahopaspṛṣṭaṃ ca tathā vyatīpātahataṃ ca yat

चन्द्रतारानुकूले भे वास्तुकार्यं विजानता ।। ध्रुवाणि तानि शस्तानि शाक्रं वै नैर्ऋतं तथा

candratārānukūle bhe vāstukāryaṃ vijānatā || dhruvāṇi tāni śastāni śākraṃ vai nairṛtaṃ tathā

सौम्यं च वैष्णवं पुष्यं पौष्णं सावित्रमेव च ।। स्थिरलग्ने स्थिरांशे च कर्तुश्चोपचयात्मके

saumyaṃ ca vaiṣṇavaṃ puṣyaṃ pauṣṇaṃ sāvitrameva ca || sthiralagne sthirāṃśe ca kartuścopacayātmake

यस्य सौम्यग्रहाः केन्द्रे त्रिकोणे चापि भार्गव ।। पापाश्चोपचयस्थाने तस्मिन्कार्यं प्रवेशनम्

yasya saumyagrahāḥ kendre trikoṇe cāpi bhārgava || pāpāścopacayasthāne tasminkāryaṃ praveśanam

केन्द्रस्थं वर्जयेत्पापं सर्वयत्नेन कर्मसु ।। केन्द्रं सौम्ययुतं देवं न तु शून्यं कदाचन

kendrasthaṃ varjayetpāpaṃ sarvayatnena karmasu || kendraṃ saumyayutaṃ devaṃ na tu śūnyaṃ kadācana

अतः परं प्रवक्ष्यामि शिलान्यासविधिं तव ।। चतुःषष्टिपदं कृत्वा समे स्थाने तु मण्डलम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śilānyāsavidhiṃ tava || catuḥṣaṣṭipadaṃ kṛtvā same sthāne tu maṇḍalam

कृत्वा तु देवतान्यासं तत्र मण्डलके द्विज ।। श्रियः सम्पूजनं कृत्वा वासुदेवस्य चाप्यथ

kṛtvā tu devatānyāsaṃ tatra maṇḍalake dvija || śriyaḥ sampūjanaṃ kṛtvā vāsudevasya cāpyatha

पूजनं मण्डले कार्यं वास्तुदेवगणस्य च ।। गन्धार्धपुष्प नैवेद्यधूपदीपैर्भृगूत्तम

pūjanaṃ maṇḍale kāryaṃ vāstudevagaṇasya ca || gandhārdhapuṣpa naivedyadhūpadīpairbhṛgūttama

तेषां सम्पूजनं कृत्वा समादाय हुताशनम् ।। ओंकारपूर्वमाज्यं तु जुहुयाच्छ्रीधरस्य तु

teṣāṃ sampūjanaṃ kṛtvā samādāya hutāśanam || oṃkārapūrvamājyaṃ tu juhuyācchrīdharasya tu

श्रियः कृत्वा ततो होमं ब्रह्मणः कारयेत्ततः ।। ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य वास्तुदेवगणस्य च

śriyaḥ kṛtvā tato homaṃ brahmaṇaḥ kārayettataḥ || brahmāṇaṃ tu puraskṛtya vāstudevagaṇasya ca

होतव्यमाज्यं धर्मज्ञ यस्य देवस्य हूयते ।। तत्कालमाशु भजते लक्षणेग्नौ द्विजोत्तम

hotavyamājyaṃ dharmajña yasya devasya hūyate || tatkālamāśu bhajate lakṣaṇegnau dvijottama

तस्य देवस्य यत्स्थानं तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ।। शल्यस्योद्धरणं कार्यं राम यत्नेन जानता

tasya devasya yatsthānaṃ tatra śalyaṃ vinirdiśet || śalyasyoddharaṇaṃ kāryaṃ rāma yatnena jānatā

मध्ये शैलमयं कुम्भं शंकुं च स्थापयेद्बुधः ।। ऐशाने च ततः कोणे शिलां पूर्वं प्रतिष्ठयेत्

madhye śailamayaṃ kumbhaṃ śaṃkuṃ ca sthāpayedbudhaḥ || aiśāne ca tataḥ koṇe śilāṃ pūrvaṃ pratiṣṭhayet

प्रदक्षिणं ततो राम शिलान्यासं विधीयते ।। कुम्भस्य च शिलानां च ततः स्नानं विधीयते

pradakṣiṇaṃ tato rāma śilānyāsaṃ vidhīyate || kumbhasya ca śilānāṃ ca tataḥ snānaṃ vidhīyate

वटाश्वत्थकषायेण सर्वौषधिजलैस्ततः ।। ततोऽनुलेपनं कार्यं चन्दनेन सुगन्धिना

vaṭāśvatthakaṣāyeṇa sarvauṣadhijalaistataḥ || tato'nulepanaṃ kāryaṃ candanena sugandhinā

आच्छादनं ततः कार्यं वासोभिः कुसुमैः शुभैः ।। धूपं प्रदीपं नैवेद्यं तेषां राम निवेदयेत्

ācchādanaṃ tataḥ kāryaṃ vāsobhiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ || dhūpaṃ pradīpaṃ naivedyaṃ teṣāṃ rāma nivedayet

दक्षिणाभिर्द्विजेन्द्राणां ततः पूजा विधीयते ।। कालवित्स्थपती पूज्यौ ततो राम विजानता

dakṣiṇābhirdvijendrāṇāṃ tataḥ pūjā vidhīyate || kālavitsthapatī pūjyau tato rāma vijānatā

ततो मन्त्रं जपेत्कर्ता कालज्ञः स्थपतिः स्वयम् ।। गृहं पुष्टिकरं राम मुनिवक्त्राद्विनिस्सृतम्

tato mantraṃ japetkartā kālajñaḥ sthapatiḥ svayam || gṛhaṃ puṣṭikaraṃ rāma munivaktrādvinissṛtam

नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह ।। जये जयावहे देवि प्रजानां जयमावह

nande nandaya vāsiṣṭhe vasubhiḥ prajayā saha || jaye jayāvahe devi prajānāṃ jayamāvaha

पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व माम ।। भद्रे कश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम

pūrṇe'ṅgirasadāyāde pūrṇakāmaṃ kuruṣva māma || bhadre kaśyapadāyāde kuru bhadrāṃ matiṃ mama

सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर्वृते ।। रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह

sarvabījasamāyukte sarvaratnauṣadhairvṛte || rucire nandane nande vāsiṣṭhe ramyatāmiha

प्रजापतिसुते देवि चतुरग्रे महीमये ।। सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे काश्यपि रम्यताम्

prajāpatisute devi caturagre mahīmaye || subhage suvrate bhadre gṛhe kāśyapi ramyatām

पूजिते परमाचायैर्गन्धमाल्यैरलंकृते ।। भवभूतिकरी देवि गृहं भार्गवि रम्यताम्

pūjite paramācāyairgandhamālyairalaṃkṛte || bhavabhūtikarī devi gṛhaṃ bhārgavi ramyatām

अव्यङ्गे चाकृते पूर्णे सुनेत्र्यङ्गिरसः सुते ।। इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कामयाम्यहम्

avyaṅge cākṛte pūrṇe sunetryaṅgirasaḥ sute || iṣṭake tvaṃ prayaccheṣṭaṃ pratiṣṭhāṃ kāmayāmyaham

देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिगृहे वस ।। मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव

deśasvāmipurasvāmigṛhasvāmigṛhe vasa || manuṣyadhanahastyaśvapaśuvṛddhikarī bhava

गृहप्रवेशेऽपि तथा शिलान्याससमो विधिः ।। कर्तव्यः सकलो राम शिलान्यासविवर्जितः

gṛhapraveśe'pi tathā śilānyāsasamo vidhiḥ || kartavyaḥ sakalo rāma śilānyāsavivarjitaḥ

पूजितापरलक्ष्मीकं हुत्वाग्निं चाप्यलंकृतम् ।। पञ्चरङ्गेन सूत्रेण बद्धप्रतिसरं तथा

pūjitāparalakṣmīkaṃ hutvāgniṃ cāpyalaṃkṛtam || pañcaraṅgena sūtreṇa baddhapratisaraṃ tathā

सफलेषु च बाणेषु दिशासु विदिशासु च ।। गवाक्षकेषु कर्तव्याश्चक्रा रक्षोहणास्तथा

saphaleṣu ca bāṇeṣu diśāsu vidiśāsu ca || gavākṣakeṣu kartavyāścakrā rakṣohaṇāstathā

सर्वस्यास्य तथा न्यासं मन्त्रै रक्षोहणैर्भवेत् ।। गोपृष्ठविन्यस्तकरः प्रविशेच्च गृही गृहम्

sarvasyāsya tathā nyāsaṃ mantrai rakṣohaṇairbhavet || gopṛṣṭhavinyastakaraḥ praviśecca gṛhī gṛham

स्वऽनुलिप्तस्सुखी स्रग्वी सपत्नीकस्तथैव च ।। द्विजपुण्याहघोषेण वीणावेणुरवेण च ।। बन्दिनां च निनादेन पटहानां स्वनेन च

sva'nuliptassukhī sragvī sapatnīkastathaiva ca || dvijapuṇyāhaghoṣeṇa vīṇāveṇuraveṇa ca || bandināṃ ca ninādena paṭahānāṃ svanena ca

काले शुभे कालविदा प्रदिष्टे सतोरणं पूर्णघटाभिरामम् ।। प्रविश्य कालज्ञसमर्चितानां कृत्वार्चनं तत्र सुरोत्तमानाम्

kāle śubhe kālavidā pradiṣṭe satoraṇaṃ pūrṇaghaṭābhirāmam || praviśya kālajñasamarcitānāṃ kṛtvārcanaṃ tatra surottamānām

सम्पूज्य वह्निं द्विजपुङ्गवांश्च माङ्गल्यमालभ्य च भोजयित्वा ।। विप्रान्मधुक्षीरघृतोत्कटान्नैः सदक्षिणांस्तांश्च तथा विसर्ज्य

sampūjya vahniṃ dvijapuṅgavāṃśca māṅgalyamālabhya ca bhojayitvā || viprānmadhukṣīraghṛtotkaṭānnaiḥ sadakṣiṇāṃstāṃśca tathā visarjya

सप्ताहमग्निं परिचर्य तत्र सम्पूज्य विप्रान्विधिवच्च राम ।। गृहे वसेत्पूजितदेवविप्रे शुचौ सदा सर्वगुणोपपन्ने

saptāhamagniṃ paricarya tatra sampūjya viprānvidhivacca rāma || gṛhe vasetpūjitadevavipre śucau sadā sarvaguṇopapanne

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करकथासु वास्तुविद्यावर्णनन्नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkarakathāsu vāstuvidyāvarṇanannāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राग्भार्गवोत्तम ।। उदुम्बरश्च याम्येन सौम्येनाश्वत्थ एव च

puṣkara uvāca || || uttareṇa śubhaḥ plakṣo vaṭaḥ prāgbhārgavottama || udumbaraśca yāmyena saumyenāśvattha eva ca

एते क्रमेण नेष्यन्ति दक्षिणादिसमुद्भवाः ।। समीपजाताश्च तथा वर्ज्याः कण्टकिनो द्रुमाः

ete krameṇa neṣyanti dakṣiṇādisamudbhavāḥ || samīpajātāśca tathā varjyāḥ kaṇṭakino drumāḥ

वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासगृहाच्छुभम् ।। वापयेत्प्राक्तिलांस्तत्र मृन्दीयात्तांश्च पुष्पितान्

vāmabhāge tathodyānaṃ kuryādvāsagṛhācchubham || vāpayetprāktilāṃstatra mṛndīyāttāṃśca puṣpitān

ततस्तु रोपयेद्वृक्षान्प्रयतः सुसमाहितः ।। स्नातो द्रुममथाभ्यर्च्य ब्राह्मणांश्च शिवं तथा

tatastu ropayedvṛkṣānprayataḥ susamāhitaḥ || snāto drumamathābhyarcya brāhmaṇāṃśca śivaṃ tathā

ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तः पुष्यः सवैष्णवः ।। नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यते द्रुमरोपणे

dhruvāṇi pañca vāyavyaṃ hastaḥ puṣyaḥ savaiṣṇavaḥ || nakṣatrāṇi tathā mūlaṃ śasyate drumaropaṇe

उद्यानं सजलं राम नाभिरामं यदा तदा ।। प्रवेशयेन्न विपट (कुरुहान् )पुष्करिण्यश्च कारयेत्

udyānaṃ sajalaṃ rāma nābhirāmaṃ yadā tadā || praveśayenna vipaṭa (kuruhān )puṣkariṇyaśca kārayet

संस्कार्यमुद्भिदं तोयं कूपाः कार्याः प्रयत्नतः ।। हस्तं मघा तथा मैत्रं सौम्यं पुष्यं च वासवम्

saṃskāryamudbhidaṃ toyaṃ kūpāḥ kāryāḥ prayatnataḥ || hastaṃ maghā tathā maitraṃ saumyaṃ puṣyaṃ ca vāsavam

उत्तरात्रितयं राम तथा पूर्वा च फल्गुनी ।। जलाशयसमारंभे प्रशस्ते वारुणं तथा

uttarātritayaṃ rāma tathā pūrvā ca phalgunī || jalāśayasamāraṃbhe praśaste vāruṇaṃ tathā

सम्पूज्य वरुणं देवं विष्णुं पर्जन्यमेव च ।। तर्पयित्वा द्विजान्कामैस्तदारंभकरो भवेत्

sampūjya varuṇaṃ devaṃ viṣṇuṃ parjanyameva ca || tarpayitvā dvijānkāmaistadāraṃbhakaro bhavet

अथोद्याने प्रवक्ष्यामि प्रशस्तान्पादपान्द्विज ।। अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाम्रप्रियङ्गवः

athodyāne pravakṣyāmi praśastānpādapāndvija || ariṣṭāśokapunnāgaśirīṣāmrapriyaṅgavaḥ

पनसाशोकदचलीजम्बूलकुचदाडिमाः ।। माङ्गल्याः पूर्वमारामे रोपणीया गृहेषु वा

panasāśokadacalījambūlakucadāḍimāḥ || māṅgalyāḥ pūrvamārāme ropaṇīyā gṛheṣu vā

कृत्वा बहुत्वमेतेषां रोप्यास्सर्वे ह्यनन्तरम् ।। शाल्मलिं कोविदारं च वर्जयित्वा विभीतकम्

kṛtvā bahutvameteṣāṃ ropyāssarve hyanantaram || śālmaliṃ kovidāraṃ ca varjayitvā vibhītakam

असनं देवदारुं च पलाशं पुष्करं तथा ।। न विवर्ज्यस्तथा कश्चिद्देवोद्यानेषु जानता

asanaṃ devadāruṃ ca palāśaṃ puṣkaraṃ tathā || na vivarjyastathā kaściddevodyāneṣu jānatā

तत्रापि बहुता कार्या माङ्गल्यानां द्विजोत्तम ।। सायं प्रातस्तु घर्मान्ते शीतकाले दिनान्तरे

tatrāpi bahutā kāryā māṅgalyānāṃ dvijottama || sāyaṃ prātastu gharmānte śītakāle dināntare

वर्षाकाले भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ।। उत्तमं विंशतिर्हस्तं मध्यमं षोडशांतरम्

varṣākāle bhuvaḥ śoṣe sektavyā ropitā drumāḥ || uttamaṃ viṃśatirhastaṃ madhyamaṃ ṣoḍaśāṃtaram

स्थानात्स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ।। अभ्याशजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम्

sthānātsthānāntaraṃ kāryaṃ vṛkṣāṇāṃ dvādaśāvaram || abhyāśajātāstaravaḥ saṃspṛśantaḥ parasparam

अव्यक्तमिश्रमूलत्वाद्भवन्ति विफला द्विज ।। तेषां व्याधिसमुत्पत्तौ शृणु राम चिकित्सितम्

avyaktamiśramūlatvādbhavanti viphalā dvija || teṣāṃ vyādhisamutpattau śṛṇu rāma cikitsitam

आदौ संशोधनं तेषां किञ्चिच्छस्त्रेण कारयेत् ।। विडङ्गघृतपङ्काक्तान्सेचयेच्छीतवारिणा

ādau saṃśodhanaṃ teṣāṃ kiñcicchastreṇa kārayet || viḍaṅgaghṛtapaṅkāktānsecayecchītavāriṇā

फलनाशे कुलुत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवेः ।। श्रितशीतपयस्सेकः फलपुष्पाय सर्वदा

phalanāśe kulutthaiśca māṣairmudgaistilairyaveḥ || śritaśītapayassekaḥ phalapuṣpāya sarvadā

आविकाजशकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च ।। गोमांसमुदकं चेति सप्तरात्रं निधापयेत्

āvikājaśakṛccūrṇaṃ yavacūrṇaṃ tilāni ca || gomāṃsamudakaṃ ceti saptarātraṃ nidhāpayet

उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदम् ।। रंगतोयोषितं बीजं रंगतोयाभिषेचितम्

utsekaṃ sarvavṛkṣāṇāṃ phalapuṣpādivṛddhidam || raṃgatoyoṣitaṃ bījaṃ raṃgatoyābhiṣecitam

उदग्रपुष्पं भवति यौवने नात्र संशयः ।। मत्स्याम्भसा तु सिक्तेन वृद्धिर्भवति शाखिनाम्

udagrapuṣpaṃ bhavati yauvane nātra saṃśayaḥ || matsyāmbhasā tu siktena vṛddhirbhavati śākhinām

ततः प्रधानतो वक्ष्ये द्रुमाणां दोहदान्यहम् ।। मत्स्योदकेन शीतेन चाम्राणां सेक इष्यते

tataḥ pradhānato vakṣye drumāṇāṃ dohadānyaham || matsyodakena śītena cāmrāṇāṃ seka iṣyate

मृद्वीकानां तथा कार्यस्तेनैवं रिपुसूदन ।। पक्वासृग्रुधिरं चैव दाडिमानां प्रशस्यते

mṛdvīkānāṃ tathā kāryastenaivaṃ ripusūdana || pakvāsṛgrudhiraṃ caiva dāḍimānāṃ praśasyate

तुषं देयं च भव्यानां मद्यं च बकुलद्रुमे ।। विशेषात्कामिनीवक्त्रसंसर्गात्तु गुणं च यत्

tuṣaṃ deyaṃ ca bhavyānāṃ madyaṃ ca bakuladrume || viśeṣātkāminīvaktrasaṃsargāttu guṇaṃ ca yat

प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनम् ।। सृगालमांसतोयं च नारङ्गाक्षोटयोर्हितम्

praśastaṃ cāpyaśokānāṃ kāminīpādatāḍanam || sṛgālamāṃsatoyaṃ ca nāraṅgākṣoṭayorhitam

मधुयष्ट्युदकं चैव बदराणां प्रशस्यते ।। गन्धोदकं च गोमांसं कतकानां प्रशस्यते

madhuyaṣṭyudakaṃ caiva badarāṇāṃ praśasyate || gandhodakaṃ ca gomāṃsaṃ katakānāṃ praśasyate

क्षीरसेकेन भवति सप्तपर्णो मनोहरः ।। मांसपूतो वसामज्जासेकः कुरबके हितः

kṣīrasekena bhavati saptaparṇo manoharaḥ || māṃsapūto vasāmajjāsekaḥ kurabake hitaḥ

पूतिमत्स्यघृतं पूतिकर्पासाफलमेव च ।। अरिमेदस्य सेकोऽयं पाटलेषु च शस्यते

pūtimatsyaghṛtaṃ pūtikarpāsāphalameva ca || arimedasya seko'yaṃ pāṭaleṣu ca śasyate

कपित्थबिल्वयोः सेकं गुडतोयेन कारयेत् ।। जातीनां मल्लिकायाश्च गन्धतोयं परं हितम्

kapitthabilvayoḥ sekaṃ guḍatoyena kārayet || jātīnāṃ mallikāyāśca gandhatoyaṃ paraṃ hitam

तथा कुब्जकजातीनां कूर्ममांसं प्रशस्यते ।। खर्जूरनारिकेराणां वंशस्य कदलस्य च

tathā kubjakajātīnāṃ kūrmamāṃsaṃ praśasyate || kharjūranārikerāṇāṃ vaṃśasya kadalasya ca

लवणेन सतोयेन सेको वृद्धिकरः स्मृतः ।। विडङ्गः तण्डुलोपेतं मत्स्यमांसं भृगूत्तम ।। सर्वेषामविशेषेण दोहदं परिकल्पयेत

lavaṇena satoyena seko vṛddhikaraḥ smṛtaḥ || viḍaṅgaḥ taṇḍulopetaṃ matsyamāṃsaṃ bhṛgūttama || sarveṣāmaviśeṣeṇa dohadaṃ parikalpayeta

एवङ्कृते चारुपलाशपुष्पाः सुगन्धिनो व्याधिविवर्जिताश्च ।। भवन्ति नित्यं तरवः सरस्याश्चिरायुषः साधुफलान्विताश्च ।। ३३ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वृक्षायुर्वेदवर्णनं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः

evaṅkṛte cārupalāśapuṣpāḥ sugandhino vyādhivivarjitāśca || bhavanti nityaṃ taravaḥ sarasyāścirāyuṣaḥ sādhuphalānvitāśca || 33 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vṛkṣāyurvedavarṇanaṃ nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०३१-०३५

पुष्कर उवाच ।। दुर्गे सर्वगुणोपेते वास्तुलक्षणसंयुते ।। वसन्विवर्धयेत्कोशं धर्मेण पृथिवीपतिः

puṣkara uvāca || durge sarvaguṇopete vāstulakṣaṇasaṃyute || vasanvivardhayetkośaṃ dharmeṇa pṛthivīpatiḥ

प्रजानां पालनं कार्यं तत्र स्थाने महीक्षिता ।। स्वदेशे देवतायाश्च कृता राज्ञः पुरातनैः

prajānāṃ pālanaṃ kāryaṃ tatra sthāne mahīkṣitā || svadeśe devatāyāśca kṛtā rājñaḥ purātanaiḥ

दायं वित्तं जनं तासां प्रयत्नेन च पालयेत् ।। देवद्रव्यापहारेण राजा नरकमृच्छति

dāyaṃ vittaṃ janaṃ tāsāṃ prayatnena ca pālayet || devadravyāpahāreṇa rājā narakamṛcchati

अस्मिन्नपि तथा लोके प्राप्नोति च पराभवम् ।। पालयन्ति महीं देवाः पूजिताः पृथिवीक्षिता

asminnapi tathā loke prāpnoti ca parābhavam || pālayanti mahīṃ devāḥ pūjitāḥ pṛthivīkṣitā

दैवायत्तमिदं सर्वं भूतलं द्विजपुङ्गव ।। धूपदीपनमस्कारपुष्पमाल्यानुलेपनैः

daivāyattamidaṃ sarvaṃ bhūtalaṃ dvijapuṅgava || dhūpadīpanamaskārapuṣpamālyānulepanaiḥ

रत्नानुसम्प्रदानैश्च पूजनीयाः सुरोत्तमाः ।। पूजिताः पूजयन्त्येते चायुषा यशसा श्रिया

ratnānusampradānaiśca pūjanīyāḥ surottamāḥ || pūjitāḥ pūjayantyete cāyuṣā yaśasā śriyā

प्राप्यते देवताभक्त्या चानुष्ठाने महत्पदम् ।। पूजिताः संप्रयच्छन्ति कामान्नृणामभीप्सितान्

prāpyate devatābhaktyā cānuṣṭhāne mahatpadam || pūjitāḥ saṃprayacchanti kāmānnṛṇāmabhīpsitān

एकमप्याश्रितो देवं राजा भार्गवनन्दन ।। सर्वासां पूजनं कुर्याद्देवतानामसंशयम्

ekamapyāśrito devaṃ rājā bhārgavanandana || sarvāsāṃ pūjanaṃ kuryāddevatānāmasaṃśayam

देवतानां न चोच्छिन्द्यात्पूर्वदायं कथञ्चन ।। प्राक्स्थितं तन्न चोच्छिंद्यान्न च च्छिंद्यात्तथा नवम्

devatānāṃ na cocchindyātpūrvadāyaṃ kathañcana || prāksthitaṃ tanna cocchiṃdyānna ca cchiṃdyāttathā navam

तच्छेत्ता नरकं याति सह पूर्वैः पितामहैः ।। अपि स्वल्पं न हर्तव्यं देवद्रव्यं विजानता

tacchettā narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ || api svalpaṃ na hartavyaṃ devadravyaṃ vijānatā

स्वल्पस्यापि फलं घोरं यस्माज्जन्मान्तरे भवेत् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

svalpasyāpi phalaṃ ghoraṃ yasmājjanmāntare bhavet || ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca

देवद्रव्यापहरणान्नरकं प्रतिपद्यते ।। सन्तीह देवताः सौम्याः सन्त्युग्राश्चापि भार्गव

devadravyāpaharaṇānnarakaṃ pratipadyate || santīha devatāḥ saumyāḥ santyugrāścāpi bhārgava

दर्शयन्ति रुषं सौम्य राज्यभ्रंशादिभिर्नृणाम् ।। अस्मिँल्लोके रुषं क्रूरां नैव कुर्वन्ति देवताः

darśayanti ruṣaṃ saumya rājyabhraṃśādibhirnṛṇām || asmim̐lloke ruṣaṃ krūrāṃ naiva kurvanti devatāḥ

तासां वित्तापहरणाद्राजा नरकमृच्छति ।। पूर्वैः पितामहैस्सार्धं प्रागुक्तं फलमेव तु

tāsāṃ vittāpaharaṇādrājā narakamṛcchati || pūrvaiḥ pitāmahaissārdhaṃ prāguktaṃ phalameva tu

देवद्रव्यापहरणं नैव जातु भवेद्वृथा ।। सर्वस्वरहितान्कृत्वा देवद्रव्यापहारिणः

devadravyāpaharaṇaṃ naiva jātu bhavedvṛthā || sarvasvarahitānkṛtvā devadravyāpahāriṇaḥ

अङ्कयित्वा द्विजश्रेष्ठ स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् ।। त्रैविद्या वणिजो वैश्या लिङ्गिनो देवपालकाः

aṅkayitvā dvijaśreṣṭha svarāṣṭrādvipravāsayet || traividyā vaṇijo vaiśyā liṅgino devapālakāḥ

तथा तत्प्रतिबद्धाश्च न कुर्युः कलहं मिथः ।। तेषां सहायकः स्वामी निग्रहानुग्रही भवेत्

tathā tatpratibaddhāśca na kuryuḥ kalahaṃ mithaḥ || teṣāṃ sahāyakaḥ svāmī nigrahānugrahī bhavet

रागद्वेषवियुक्तस्तु विवास्यश्चान्यथा भवेत् ।। दण्डं च देवतागामि देवद्रव्यस्य सूचकम्

rāgadveṣaviyuktastu vivāsyaścānyathā bhavet || daṇḍaṃ ca devatāgāmi devadravyasya sūcakam

सर्वान्विवासयेद्राजा धार्मिको धर्मकारणात् ।। राज्ञा सर्वप्रयत्नेन पालनीयाः सुरालयाः

sarvānvivāsayedrājā dhārmiko dharmakāraṇāt || rājñā sarvaprayatnena pālanīyāḥ surālayāḥ

कर्तव्याश्च महाभाग सुरलोकमभीप्सता ।। देवतास्तु प्रतिष्ठाप्य तल्लोकं ध्रुवमाप्नुयात

kartavyāśca mahābhāga suralokamabhīpsatā || devatāstu pratiṣṭhāpya tallokaṃ dhruvamāpnuyāta

कृत्वा देवगृहं शुभ्रं स्वर्गमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। तदा भोगप्रमाणेन लक्ष्मीस्तत्रापि भार्गव

kṛtvā devagṛhaṃ śubhraṃ svargamāpnotyanuttamam || tadā bhogapramāṇena lakṣmīstatrāpi bhārgava

मृत्प्रासादाद्दशगुणं स्थूलदारुकृते भवेत् ।। फलं दशगुणं तस्मात्तथा पक्वेष्टकाकृते

mṛtprāsādāddaśaguṇaṃ sthūladārukṛte bhavet || phalaṃ daśaguṇaṃ tasmāttathā pakveṣṭakākṛte

तस्माद्दशगुणं शैले नात्र कार्या विचारणा ।। यावत्संख्यं नरः कुर्याद्देववेश्म सुधासितम्

tasmāddaśaguṇaṃ śaile nātra kāryā vicāraṇā || yāvatsaṃkhyaṃ naraḥ kuryāddevaveśma sudhāsitam

तावज्जन्मान्तराणीह यशसा स विराजते ।। कृत्वा च चित्रविन्यासं गन्धर्वैः सह मोदते

tāvajjanmāntarāṇīha yaśasā sa virājate || kṛtvā ca citravinyāsaṃ gandharvaiḥ saha modate

कृत्वा संशोधनं तत्र विरोगः समपद्यते ।। प्रोक्षयित्वा मनस्तापान्मानवः प्रतिमुच्यते

kṛtvā saṃśodhanaṃ tatra virogaḥ samapadyate || prokṣayitvā manastāpānmānavaḥ pratimucyate

कृत्वोपलेपनं राम नाकमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। गान्धर्वलोकमाप्नोति कृत्वा वर्णकरञ्जितम्

kṛtvopalepanaṃ rāma nākamāpnotyanuttamam || gāndharvalokamāpnoti kṛtvā varṇakarañjitam

गन्धैः समुक्षितं कृत्वा गन्धर्वैस्सह मोदते ।। उपकारप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम्

gandhaiḥ samukṣitaṃ kṛtvā gandharvaissaha modate || upakārapradānena śriyamāpnotyanuttamām

गीतवाद्यप्रदानेन सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। प्रेक्षणीयप्रदानेन रूपवानभिजायते

gītavādyapradānena sukhamāpnotyanuttamam || prekṣaṇīyapradānena rūpavānabhijāyate

तथा औज्ज्वल्यमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ।। स्नापयित्वा घृतेनार्चां सर्वपापैः प्रमुच्यते

tathā aujjvalyamāpnoti yatrayatrābhijāyate || snāpayitvā ghṛtenārcāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

स्नापयित्वा च तैलेन विरोगः समपद्यत ।। अम्बुना स्नापयित्वा तु सौभाग्यमधिगच्छति

snāpayitvā ca tailena virogaḥ samapadyata || ambunā snāpayitvā tu saubhāgyamadhigacchati

विरूक्षयित्वा तां राम पापं जहति मानवाः ।। अनुलेपनदानेन रूपमाप्नोत्यनुत्तमम्

virūkṣayitvā tāṃ rāma pāpaṃ jahati mānavāḥ || anulepanadānena rūpamāpnotyanuttamam

तथा पुष्पप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। धूपदानेन धर्मज्ञ रतिमाप्नोति शोभनाम्

tathā puṣpapradānena śriyamāpnotyanuttamām || dhūpadānena dharmajña ratimāpnoti śobhanām

तथा दीपप्रदानेन चक्षुष्मानभिजायते ।। अन्नदः सर्वमाप्नोति यत्किंचिन्मनसेच्छति

tathā dīpapradānena cakṣuṣmānabhijāyate || annadaḥ sarvamāpnoti yatkiṃcinmanasecchati

पानकानां प्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम ।। वसुदो रूपमाप्नोति रूपमाप्नोति रूप्यदः

pānakānāṃ pradānena tṛptimāpnotyanuttamāma || vasudo rūpamāpnoti rūpamāpnoti rūpyadaḥ

रुक्मदस्सर्वमाप्नोति श्रियमाप्नोति सर्वदः ।। छत्रदः स्वर्गमाप्नोति तालवृन्तप्रदो दिवम्

rukmadassarvamāpnoti śriyamāpnoti sarvadaḥ || chatradaḥ svargamāpnoti tālavṛntaprado divam

चामराणां प्रदानेन राजा भवति धार्मिकः ।। पताकायाः प्रदानेन सर्वपापान्व्यपोहति

cāmarāṇāṃ pradānena rājā bhavati dhārmikaḥ || patākāyāḥ pradānena sarvapāpānvyapohati

ध्वजदानेन लोकेऽस्मिन्ध्वजभूतो भवेन्नरः ।। नानाविधानां भोगानां तथा राम प्रदायकः

dhvajadānena loke'smindhvajabhūto bhavennaraḥ || nānāvidhānāṃ bhogānāṃ tathā rāma pradāyakaḥ

तानेव भोगानाप्नोति सर्वमाप्नोति भूमिदः ।। देवमाल्यापनयनाद्गोदानफलमाप्नुयात्

tāneva bhogānāpnoti sarvamāpnoti bhūmidaḥ || devamālyāpanayanādgodānaphalamāpnuyāt

तदाहुतिप्रदानेन तल्लोकमभिपद्यते ।। नमस्कारप्रणामाभ्यामेनोभिः प्रतिमुच्यते

tadāhutipradānena tallokamabhipadyate || namaskārapraṇāmābhyāmenobhiḥ pratimucyate

प्रदक्षिणं तथा कृत्वा भवत्याचारवारन्नरः ।। स्तुत्वा च देवतां राम मनोदुःखात्प्रमुच्यते

pradakṣiṇaṃ tathā kṛtvā bhavatyācāravārannaraḥ || stutvā ca devatāṃ rāma manoduḥkhātpramucyate

सन्तर्पयित्वा तोयेन तृप्तिं समधिगच्छति ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विशुद्धेनान्तराप्मना

santarpayitvā toyena tṛptiṃ samadhigacchati || tasmātsarvaprayatnena viśuddhenāntarāpmanā

अर्चास्थाः पूजयेत्सर्वा देवता भूरिदर्शन ।। तदाश्रितांश्च युञ्जीत तदा तद्विधिपारगान्

arcāsthāḥ pūjayetsarvā devatā bhūridarśana || tadāśritāṃśca yuñjīta tadā tadvidhipāragān

तत्पूजने तथा राम तांश्च सम्पूजयेत्सदा ।। ब्राह्मणाश्च नियोक्तव्या वेदोक्तसुरपूजने

tatpūjane tathā rāma tāṃśca sampūjayetsadā || brāhmaṇāśca niyoktavyā vedoktasurapūjane

यस्य राज्ञस्तु विषये देववेश्म विशीर्यते ।। तस्य सीदति तद्राष्ट्रं देववेश्म यथा तथा

yasya rājñastu viṣaye devaveśma viśīryate || tasya sīdati tadrāṣṭraṃ devaveśma yathā tathā

संस्कारं लम्भयेद्यस्तु देववेश्म पुरातनम् ।। स च सौख्यमवाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

saṃskāraṃ lambhayedyastu devaveśma purātanam || sa ca saukhyamavāpnoti yatrayatrābhijāyate

वापीकूपतडागानां सदा त्रिदशवेश्मनाम् ।। भूयः संस्कारकर्ता च लभते मुक्तिजं फलम्

vāpīkūpataḍāgānāṃ sadā tridaśaveśmanām || bhūyaḥ saṃskārakartā ca labhate muktijaṃ phalam

देवसम्पूजनाद्राम वृद्धिं समुपगच्छति ।। राज्ञस्तु विषये यस्य पूज्यन्ते सततं सुराः

devasampūjanādrāma vṛddhiṃ samupagacchati || rājñastu viṣaye yasya pūjyante satataṃ surāḥ

अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः ।। राक्षसाश्च पिशाचाश्च रिपवश्च सुदारुणाः

ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣakāḥ śalabhāḥ śukāḥ || rākṣasāśca piśācāśca ripavaśca sudāruṇāḥ

ईतयश्च तथैवान्या न भवन्ति द्विजोत्तम

ītayaśca tathaivānyā na bhavanti dvijottama

तस्मात्प्रयत्नेन सदा नरेन्द्रैः पूजा विधेया विषये सुराणाम्।। सुरार्चनात्पूतसमस्तपापास्स्वर्गं क्षितीशाश्चिरमाप्नुवन्ति

tasmātprayatnena sadā narendraiḥ pūjā vidheyā viṣaye surāṇām|| surārcanātpūtasamastapāpāssvargaṃ kṣitīśāściramāpnuvanti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०सुरपूजामाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0surapūjāmāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ब्राह्मणान्पूजयेद्राजा ब्राह्मणान्पालयेत्सदा ।। ब्राह्मणा हि महाभाग देवानामपि दैवतम्

puṣkara uvāca || brāhmaṇānpūjayedrājā brāhmaṇānpālayetsadā || brāhmaṇā hi mahābhāga devānāmapi daivatam

ब्राह्मणानां क्षितिं दद्याद्भोगानन्यांश्च पार्थिवः ।। ब्राह्मणेषु तु यद्दत्तं निधिस्तत्पारलौकिकम्

brāhmaṇānāṃ kṣitiṃ dadyādbhogānanyāṃśca pārthivaḥ || brāhmaṇeṣu tu yaddattaṃ nidhistatpāralaukikam

वेदलाङ्गलकृष्टेषु द्विजक्षेत्रेषु भारत ।। उप्तस्य दानबीजस्य फलस्यान्तो न विद्यते

vedalāṅgalakṛṣṭeṣu dvijakṣetreṣu bhārata || uptasya dānabījasya phalasyānto na vidyate

ब्रह्मस्वं चैव नादद्याद्ब्रह्मस्वं पालयेत्तथा ।। ब्रह्मस्वहरणाद्राम नरकं पश्यते नरः

brahmasvaṃ caiva nādadyādbrahmasvaṃ pālayettathā || brahmasvaharaṇādrāma narakaṃ paśyate naraḥ

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यतै ।। विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं सप्तपूरुषम्

na viṣaṃ viṣamityāhurbrahmasvaṃ viṣamucyatai || viṣamekākinaṃ hanti brahmasvaṃ saptapūruṣam

ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं हिनस्त्यासप्तमं कुलम् ।। द्रोहाद्भुक्तं तदेवेह कुलानां पातयेच्छतम्

brahmasvaṃ praṇayādbhuktaṃ hinastyāsaptamaṃ kulam || drohādbhuktaṃ tadeveha kulānāṃ pātayecchatam

सुवर्णमेकं गामेकां भूमेरप्येकमङ्गुलम्। ।। हरन्नरकमाप्नोति यावदाभूतसम्प्लवम्

suvarṇamekaṃ gāmekāṃ bhūmerapyekamaṅgulam| || harannarakamāpnoti yāvadābhūtasamplavam

दृष्ट्वा विटं दुराचारं ब्राह्मणं न द्विषेत्क्वचित् ।। ब्राह्मणानां परीवादान्नाशमाप्नोति मानवः

dṛṣṭvā viṭaṃ durācāraṃ brāhmaṇaṃ na dviṣetkvacit || brāhmaṇānāṃ parīvādānnāśamāpnoti mānavaḥ

न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्ववस्थितम् ।। नैवास्ति ब्राह्मणवधात्पापं गुरुतरं क्वचित्

na jātu brāhmaṇaṃ hanyātsarvapāpeṣvavasthitam || naivāsti brāhmaṇavadhātpāpaṃ gurutaraṃ kvacit

ब्रह्महा नरकं याति यावदाभूतसम्प्लवम् ।। वर्षाणामयुतं राम पच्यते स्नायुपूरिते

brahmahā narakaṃ yāti yāvadābhūtasamplavam || varṣāṇāmayutaṃ rāma pacyate snāyupūrite

शोणितं यावतः पांशून्गृह्णातीह द्विजन्मनाम् ।। कर्ता तावन्ति वर्षाणि कृतकृन्नरके वसेत्

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃśūngṛhṇātīha dvijanmanām || kartā tāvanti varṣāṇi kṛtakṛnnarake vaset

उपद्रुतो द्विजो येन त्यजेज्जीवितमात्मनः ।। ब्रह्महत्या भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा

upadruto dvijo yena tyajejjīvitamātmanaḥ || brahmahatyā bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā

देहत्यागाच्च नरकं ब्राह्मणोऽपि प्रपद्यते ।। तेन चाधिकमाप्नोति राम पापं नराधमः

dehatyāgācca narakaṃ brāhmaṇo'pi prapadyate || tena cādhikamāpnoti rāma pāpaṃ narādhamaḥ

अदैवं दैवतं कुर्युः कुर्युर्दैवमदैवतम् ।। ब्राह्मणाश्च महाभागा नमस्यास्ते सदैव हि

adaivaṃ daivataṃ kuryuḥ kuryurdaivamadaivatam || brāhmaṇāśca mahābhāgā namasyāste sadaiva hi

ब्राह्मणानां तथा कार्यं यत्नात्कुर्वीत पार्थिवः ।। कालातिपातं च तथा विप्रकार्ये न कारयेत्

brāhmaṇānāṃ tathā kāryaṃ yatnātkurvīta pārthivaḥ || kālātipātaṃ ca tathā viprakārye na kārayet

निष्पीडितस्तूपवसेद्येन विद्वान्निशां जनः ।। स राम नरकं याति वर्षाणां तु दशायुतम्

niṣpīḍitastūpavasedyena vidvānniśāṃ janaḥ || sa rāma narakaṃ yāti varṣāṇāṃ tu daśāyutam

ब्राह्मणी रुदती हन्ति कुलं रोदायते ध्रुवम् ।। तदश्रुवह्निर्दहति कुलं त्रिपुरुषं ध्रुवम्

brāhmaṇī rudatī hanti kulaṃ rodāyate dhruvam || tadaśruvahnirdahati kulaṃ tripuruṣaṃ dhruvam

विद्वानप्यथवाविद्वान्ब्राह्मणो मानमर्हति ।। प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्द्विजपुङ्गव

vidvānapyathavāvidvānbrāhmaṇo mānamarhati || praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdvijapuṅgava

प्रतिष्ठां प्राप्नुवन्तीह सुरा विप्रप्रतिष्ठिताः

pratiṣṭhāṃ prāpnuvantīha surā viprapratiṣṭhitāḥ

तन्मुखे तु तथाश्नन्ति देवाश्च पितृभिः सह ।। वह्नौ हुताच्छ्रेष्ठतमं हुतं विप्रमुखाग्निषु

tanmukhe tu tathāśnanti devāśca pitṛbhiḥ saha || vahnau hutācchreṣṭhatamaṃ hutaṃ vipramukhāgniṣu

अस्कन्दमविरुद्धं च प्रायश्चित्तैर्विवर्जितम् ।। यावतो ग्रसते ग्रासान्विद्वान्विप्रः सुसंस्कृतः

askandamaviruddhaṃ ca prāyaścittairvivarjitam || yāvato grasate grāsānvidvānvipraḥ susaṃskṛtaḥ

अन्नप्रदस्य तावन्तः क्रतवः परिकीर्तिताः ।। ब्राह्मणानां करान्मुक्तं तोयं शिरसि धारयेत्

annapradasya tāvantaḥ kratavaḥ parikīrtitāḥ || brāhmaṇānāṃ karānmuktaṃ toyaṃ śirasi dhārayet

ब्राह्मणस्य करे यस्मात्सर्वतीर्थसमागमः ।। ब्राह्मणेभ्यः समुत्पन्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्

brāhmaṇasya kare yasmātsarvatīrthasamāgamaḥ || brāhmaṇebhyaḥ samutpannaṃ trailokyaṃ sacarācaram

अमोघशापा धर्मज्ञ कथितास्ते जगत्त्रये ।। आशीर्वादममोघं च ब्राह्मणानां प्रकीर्तितम्

amoghaśāpā dharmajña kathitāste jagattraye || āśīrvādamamoghaṃ ca brāhmaṇānāṃ prakīrtitam

आशीर्वादपराः कार्यास्तस्माद्राज्ञा द्विजोत्तमाः ।। यैः कृतः सर्वभक्ष्योग्निरपेयश्च महोदधिः

āśīrvādaparāḥ kāryāstasmādrājñā dvijottamāḥ || yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣyognirapeyaśca mahodadhiḥ

क्षयी सोमोऽजवृषणस्तथैव च शतक्रतुः ।। येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति

kṣayī somo'javṛṣaṇastathaiva ca śatakratuḥ || yeṣāṃ kopāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati

विपुलश्च तथा येषां प्रसादो भृगुनन्दन ।। येषां प्रसादात्क्षीणोऽपि वृद्धिमिच्छति चन्द्रमाः

vipulaśca tathā yeṣāṃ prasādo bhṛgunandana || yeṣāṃ prasādātkṣīṇo'pi vṛddhimicchati candramāḥ

येषां प्रसादाद्रक्षोभिर्नाभिभूयेत भास्करः ।। येषां प्रसादाद्विपुलां कार्तवीर्यः श्रियं गतः

yeṣāṃ prasādādrakṣobhirnābhibhūyeta bhāskaraḥ || yeṣāṃ prasādādvipulāṃ kārtavīryaḥ śriyaṃ gataḥ

येषां प्रसादाद्धनदो धनाध्यक्षत्वमागतः ।। अस्नातः स्नानमाप्नोति व्रतमाप्नोत्यथाव्रती

yeṣāṃ prasādāddhanado dhanādhyakṣatvamāgataḥ || asnātaḥ snānamāpnoti vratamāpnotyathāvratī

येषां वचनमात्रेण किम्भूतमधिकं ततः ।। भोगं राज्यं तथा स्वर्गं येषां वाक्येन लभ्यते

yeṣāṃ vacanamātreṇa kimbhūtamadhikaṃ tataḥ || bhogaṃ rājyaṃ tathā svargaṃ yeṣāṃ vākyena labhyate

अपावनकरः क्रोधो येषां राम सदा स्थितः ।। ते पूज्यास्ते च सत्कार्यास्तेषां दाराणि दापयेत्

apāvanakaraḥ krodho yeṣāṃ rāma sadā sthitaḥ || te pūjyāste ca satkāryāsteṣāṃ dārāṇi dāpayet

धारयन्ति जगत्सर्वं ब्राह्मणा वेदपारगाः।। देवानाप्याययन्तीह ब्राह्मणा भृगुनन्दन

dhārayanti jagatsarvaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ|| devānāpyāyayantīha brāhmaṇā bhṛgunandana

ते तृप्तास्तर्पयन्तीह भुवनं सकलं सुराः ।। ब्राह्मणेनाहुतिर्दत्ता वह्नौ भृगुकुलोद्वह

te tṛptāstarpayantīha bhuvanaṃ sakalaṃ surāḥ || brāhmaṇenāhutirdattā vahnau bhṛgukulodvaha

आदित्यमाप्नोत्यादित्याद्वृष्टिर्भवति भूतले ।। अन्नस्य च तथोत्पत्तिरन्नाद्भूतोद्भवः स्मृतः

ādityamāpnotyādityādvṛṣṭirbhavati bhūtale || annasya ca tathotpattirannādbhūtodbhavaḥ smṛtaḥ

तस्मात्त्रिभुवनं सर्वं ब्राह्मणैरेव धार्यते ।। ब्राह्मणप्रभवा भूमिर्ब्राह्मणप्रभवो दिवः

tasmāttribhuvanaṃ sarvaṃ brāhmaṇaireva dhāryate || brāhmaṇaprabhavā bhūmirbrāhmaṇaprabhavo divaḥ

ब्राह्मणानामिमे लोकाः परलोकास्तथैव च ।। इज्यास्वाध्यायतपसामुपरोधाद्यदा द्विजाः

brāhmaṇānāmime lokāḥ paralokāstathaiva ca || ijyāsvādhyāyatapasāmuparodhādyadā dvijāḥ

स्वाम्यं भुवि न विन्दन्ति क्षत्त्रियास्तु तदा कृताः ।। ब्राह्मणानां वचः कार्यं राजभिः सततोत्थितैः

svāmyaṃ bhuvi na vindanti kṣattriyāstu tadā kṛtāḥ || brāhmaṇānāṃ vacaḥ kāryaṃ rājabhiḥ satatotthitaiḥ

धर्ममर्थं च कामं च तेषां वाचि प्रतिष्ठितम् ।। ब्राह्मणानां तु वाक्येन निग्रहानुग्रहावुभौ

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca teṣāṃ vāci pratiṣṭhitam || brāhmaṇānāṃ tu vākyena nigrahānugrahāvubhau

लोके कार्यौ भूमिभृता भूतिकामेन नित्यदा ।। राजा ब्राह्मणवाक्येन यः कुर्याच्छासनादिकम्

loke kāryau bhūmibhṛtā bhūtikāmena nityadā || rājā brāhmaṇavākyena yaḥ kuryācchāsanādikam

सम्यग्वाप्यथवासम्यक्तेन नाके महीयते ।। उल्लंघ्य शास्त्रं नृपतिर्यो यथारुचि वर्तते

samyagvāpyathavāsamyaktena nāke mahīyate || ullaṃghya śāstraṃ nṛpatiryo yathāruci vartate

स राम नरकं याति सुकृतेनापि कर्मणा ।। यत्र ब्राह्मणवाक्यानि न करोतीह यो नरः

sa rāma narakaṃ yāti sukṛtenāpi karmaṇā || yatra brāhmaṇavākyāni na karotīha yo naraḥ

न तत्र दोषवान्विप्रो राजा दोषेण लिप्यते ।। ब्राह्मणं दशवर्षं च शतवर्षं च भूमिपम्

na tatra doṣavānvipro rājā doṣeṇa lipyate || brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ ca śatavarṣaṃ ca bhūmipam

पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता ।। यस्य राज्ञस्तु विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा ।। तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः

pitāputrau vijānīyādbrāhmaṇastu tayoḥ pitā || yasya rājñastu viṣaye brāhmaṇaḥ sīdati kṣudhā || tasya sīdati tadrāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ

तस्मात्पूज्या नमस्कार्यास्सं विभाज्यास्तथा द्विजाः ।। राज्ञा सर्वप्रयत्नेन लोकद्वयमभीप्सता

tasmātpūjyā namaskāryāssaṃ vibhājyāstathā dvijāḥ || rājñā sarvaprayatnena lokadvayamabhīpsatā

यद्ब्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति ।। तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः

yadbrāhmaṇāstuṣṭatamā vadanti taddevatāḥ pratyabhinandayanti || tuṣṭeṣu tuṣṭāḥ satataṃ bhavanti pratyakṣadeveṣu parokṣadevāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वि०खण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करवाक्ये ब्राह्मणप्रशंसावर्णनंनाम द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvi0khaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaravākye brāhmaṇapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। साध्वीनां पालनं कुर्यात्पूजनं च महीपतिः ।। एकपत्न्यः स्त्रियः सर्वा धारयन्ति जगत्त्रयम्

puṣkara uvāca || sādhvīnāṃ pālanaṃ kuryātpūjanaṃ ca mahīpatiḥ || ekapatnyaḥ striyaḥ sarvā dhārayanti jagattrayam

भर्तृव्रता भर्तृपरा भर्तृपूजनतत्परा ।। या तु स्त्री सा दिवं याति सह भर्त्रा द्विजोत्तम

bhartṛvratā bhartṛparā bhartṛpūjanatatparā || yā tu strī sā divaṃ yāti saha bhartrā dvijottama

एकपत्न्यस्तु यद्दुःखं सहन्ते द्विज सानुगाः ।। तेन ताः स्वर्गमासाद्य सुखमायन्त्यनेकधा

ekapatnyastu yadduḥkhaṃ sahante dvija sānugāḥ || tena tāḥ svargamāsādya sukhamāyantyanekadhā

तासां प्रभावो हि महांस्तेजश्चैवातिदुःसहम ।।। न कोपनीया नोपेक्ष्या नैव ताश्च विमानयेत्

tāsāṃ prabhāvo hi mahāṃstejaścaivātiduḥsahama ||| na kopanīyā nopekṣyā naiva tāśca vimānayet

नाहूयेदपराधेषु दण्ड्यस्तासां पतिर्भवेत् ।। पुत्रो वाप्यथवा नीतौ नैव राजा प्रभुः क्वचित

nāhūyedaparādheṣu daṇḍyastāsāṃ patirbhavet || putro vāpyathavā nītau naiva rājā prabhuḥ kvacita

नैव साध्वी विनिर्दिष्टा केवलोपस्थरक्षणात् ।। विप्रियं नाचरेत्किञ्चित्पत्युः साध्वीति सा स्मृता

naiva sādhvī vinirdiṣṭā kevalopastharakṣaṇāt || vipriyaṃ nācaretkiñcitpatyuḥ sādhvīti sā smṛtā

कर्मणा मनसा वाचा भर्तुः प्रियहितैषिणी ।। या नारी सा स्मृता साध्वी पतिपूजनतत्परा

karmaṇā manasā vācā bhartuḥ priyahitaiṣiṇī || yā nārī sā smṛtā sādhvī patipūjanatatparā

नमस्कार्याश्च पूज्याश्च वन्दनीयाश्च भार्गव ।। राज्ञा सर्वप्रयत्नेन तथा लोकैश्च सर्वशः

namaskāryāśca pūjyāśca vandanīyāśca bhārgava || rājñā sarvaprayatnena tathā lokaiśca sarvaśaḥ

अनाथां च तथा साध्वीं बिभृयात्पार्थिवोत्तमः ।। तस्यै यद्दीयते दानं तदनन्तं प्रकीर्तितम्

anāthāṃ ca tathā sādhvīṃ bibhṛyātpārthivottamaḥ || tasyai yaddīyate dānaṃ tadanantaṃ prakīrtitam

साध्वीनामपमानेन कुलं दहति पूरुषः ।। तासां सम्पूजनाद्राम स्वकुलं चोन्नतिं नयेत्

sādhvīnāmapamānena kulaṃ dahati pūruṣaḥ || tāsāṃ sampūjanādrāma svakulaṃ connatiṃ nayet

न धनेन न धान्येन न शीलेन न बन्धुभिः ।। न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्नाधीतेन तथैव च

na dhanena na dhānyena na śīlena na bandhubhiḥ || na yajñairdakṣiṇāvadbhirnādhītena tathaiva ca

अकुलानि कुलान्याहुः किन्तु स्त्रीणां विचेष्टितैः ।। येषु साध्व्यः स्त्रियो राम कुलेषु कुलधूर्वहाः

akulāni kulānyāhuḥ kintu strīṇāṃ viceṣṭitaiḥ || yeṣu sādhvyaḥ striyo rāma kuleṣu kuladhūrvahāḥ

महाकुलानि तानीह कृशान्यपि धनैर्यदि ।। पुत्राणामपि तत्पुत्रं साध्वी यस्यारणिर्भवेत्

mahākulāni tānīha kṛśānyapi dhanairyadi || putrāṇāmapi tatputraṃ sādhvī yasyāraṇirbhavet

हव्येषु साध्वीतनयं तथा कव्यषु योजयेत् ।। तत्राल्पस्यापि दानस्य महत्पुण्यं प्रकीर्तितम्

havyeṣu sādhvītanayaṃ tathā kavyaṣu yojayet || tatrālpasyāpi dānasya mahatpuṇyaṃ prakīrtitam

गायत्री तु यथा राम यथा गङ्गा सरिद्वरा ।। पावनी कीर्तनादेव तथा साध्वी वराङ्गना

gāyatrī tu yathā rāma yathā gaṅgā saridvarā || pāvanī kīrtanādeva tathā sādhvī varāṅganā

रामास्तु भृगुशार्दूल न प्रदुष्यन्ति कर्हिचित् ।। मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति

rāmāstu bhṛguśārdūla na praduṣyanti karhicit || māsimāsi rajastāsāṃ duṣkṛtānyapakarṣati

सोमस्तासां ददौ शौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम् ।। अग्निश्च सर्वमेध्यत्वं तस्मान्निष्कल्मषाः स्त्रियः

somastāsāṃ dadau śaucaṃ gandharvaḥ śikṣitāṃ giram || agniśca sarvamedhyatvaṃ tasmānniṣkalmaṣāḥ striyaḥ

ब्राह्मणाः पादतो मेध्या गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः ।। अजाश्वौ मुखतो मेध्यौ स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः

brāhmaṇāḥ pādato medhyā gāvo medhyāstu pṛṣṭhataḥ || ajāśvau mukhato medhyau striyo medhyāstu sarvataḥ

यामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ।। तानि कृत्याह तानीव विनश्यन्ति समन्ततः

yāmayo yāni gehāni śapantyapratipūjitāḥ || tāni kṛtyāha tānīva vinaśyanti samantataḥ

स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयाः सदा स्त्रियः

striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo'sti kaścana || tasmātsarvaprayatnena pūjanīyāḥ sadā striyaḥ

मिथ्या न साध्वी भवतीह लोके भवत्यथास्मिन्नपरे च राम ।। साध्व्यस्तथा पूज्यतमा प्रदिष्टा लोकेषु सर्वेषु चराचरेषु ।। २१ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे साध्वीमाहात्म्यं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

mithyā na sādhvī bhavatīha loke bhavatyathāsminnapare ca rāma || sādhvyastathā pūjyatamā pradiṣṭā lokeṣu sarveṣu carācareṣu || 21 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sādhvīmāhātmyaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। साध्वीनां श्रोतुमिच्छामि देव धर्मानशेषतः ।। साध्व्यो हि नार्यो लोकानामाधार इह कीर्तितः

rāma uvāca || || sādhvīnāṃ śrotumicchāmi deva dharmānaśeṣataḥ || sādhvyo hi nāryo lokānāmādhāra iha kīrtitaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। एतदेव परं राम रामाणां धर्मकारणम् ।। यदासां सर्वकार्येषु नित्यं हि परतन्त्रता

puṣkara uvāca || || etadeva paraṃ rāma rāmāṇāṃ dharmakāraṇam || yadāsāṃ sarvakāryeṣu nityaṃ hi paratantratā

बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत्पाणिग्राहस्य यौवने ।। पुत्राणां भर्तरि प्रेते न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

bālye piturvaśe tiṣṭhetpāṇigrāhasya yauvane || putrāṇāṃ bhartari prete na strī svātantryamarhati

पित्रा भर्त्रा सुतेनेह नेच्छेद्विरहमात्मनः ।। तेषां च विरहेण स्त्री गर्ह्ये कुर्यादुभे कुले

pitrā bhartrā suteneha necchedvirahamātmanaḥ || teṣāṃ ca viraheṇa strī garhye kuryādubhe kule

सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्ये च दक्षया ।। सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया

sadā prahṛṣṭayā bhāvyaṃ gṛhakārye ca dakṣayā || susaṃskṛtopaskarayā vyaye cāmuktahastayā

यः प्रदद्यात्पिता त्वेनां तदभावेपि कारकः ।। तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं न तु लंघयेत्

yaḥ pradadyātpitā tvenāṃ tadabhāvepi kārakaḥ || taṃ śuśrūṣeta jīvantaṃ saṃsthitaṃ na tu laṃghayet

मङ्गलार्थं स्वस्त्ययनं यज्ञश्चासां प्रजायते ।। प्रयुज्यते विवाहेषु प्रदानं स्वामिकारितम्

maṅgalārthaṃ svastyayanaṃ yajñaścāsāṃ prajāyate || prayujyate vivāheṣu pradānaṃ svāmikāritam

अनृतावृतुकालोक्ते मन्त्रसंस्कारकृत्पतिः ।। सुखं नित्यं ददातीह परलोके च योषितः

anṛtāvṛtukālokte mantrasaṃskārakṛtpatiḥ || sukhaṃ nityaṃ dadātīha paraloke ca yoṣitaḥ

विशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः ।। उपचर्यः स्त्रिया साध्व्या सततं देववत्पतिः

viśīlaḥ kāmavṛtto vā guṇairvā parivarjitaḥ || upacaryaḥ striyā sādhvyā satataṃ devavatpatiḥ

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषितम् ।। पतिं शुश्रूषते यत्तु तेन स्वर्गे महीयते

nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣitam || patiṃ śuśrūṣate yattu tena svarge mahīyate

पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा ।। पतिलोकमभीप्सन्ती नाचरेत्किञ्चिदप्रियम्

pāṇigrāhasya sādhvī strī jīvato vā mṛtasya vā || patilokamabhīpsantī nācaretkiñcidapriyam

कामं तु क्षपयेद्देहं पुष्पमूलफलैः शुभैः ।। न तु नामापि गृह्णीयात्पत्यौ प्रेते परस्य तु

kāmaṃ tu kṣapayeddehaṃ puṣpamūlaphalaiḥ śubhaiḥ || na tu nāmāpi gṛhṇīyātpatyau prete parasya tu

आसीतामरणात्क्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी ।। यो धर्म एकपत्नीनां काङ्क्षन्ती तमनुत्तमम्

āsītāmaraṇātkṣāntā niyatā brahmacāriṇī || yo dharma ekapatnīnāṃ kāṅkṣantī tamanuttamam

अनेकानि सहस्राणि सुमुग्धब्रह्मचारिणाम् ।। दिवङ्गतानां विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम्

anekāni sahasrāṇi sumugdhabrahmacāriṇām || divaṅgatānāṃ viprāṇāmakṛtvā kulasantatim

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता।। स्वर्गं गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिणः

mṛte bhartari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā|| svargaṃ gacchatyaputrāpi yathā te brahmacāriṇaḥ

अपत्यलोभाद्या तु स्त्री भर्तारमतिवर्त्तते ।। सेह निन्दामवाप्नोति परलोकाच्च हीयते

apatyalobhādyā tu strī bhartāramativarttate || seha nindāmavāpnoti paralokācca hīyate

नान्योत्पन्ना प्रजास्तीह न चाप्यन्यपरिग्रहा ।। न द्वितीयश्च साध्वीनां कश्चिद्भर्तोपदिश्यते

nānyotpannā prajāstīha na cāpyanyaparigrahā || na dvitīyaśca sādhvīnāṃ kaścidbhartopadiśyate

पतिं हित्वा निकृष्टं स्वं चोत्कृष्टं या निषेवते।। निन्द्यैव लोके भवति परपूर्वेति चोच्यते

patiṃ hitvā nikṛṣṭaṃ svaṃ cotkṛṣṭaṃ yā niṣevate|| nindyaiva loke bhavati parapūrveti cocyate

व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोकान्प्राप्नोति निन्दितान् ।। शृगालयोनिं चाप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते

vyabhicārāttu bhartuḥ strī lokānprāpnoti ninditān || śṛgālayoniṃ cāpnoti pāparogaiśca pīḍyate

पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता ।। इहाग्र्यां कीर्त्तिमाप्नोति परलोके च शस्यते

patiṃ yā nābhicarati manovāgdehasaṃyatā || ihāgryāṃ kīrttimāpnoti paraloke ca śasyate

पत्युरभ्यधिकं नारी नोपवासव्रतं चरेत् ।। अनायुष्यं द्विजश्रेष्ठ पत्युस्तस्यास्तदुच्यते

patyurabhyadhikaṃ nārī nopavāsavrataṃ caret || anāyuṣyaṃ dvijaśreṣṭha patyustasyāstaducyate

देवताराधनं कुर्यात्कामं वा ब्राह्मणोत्तम ।। नारी पतिव्रता राम प्राप्तानुज्ञां तु भर्त्तृतः

devatārādhanaṃ kuryātkāmaṃ vā brāhmaṇottama || nārī pativratā rāma prāptānujñāṃ tu bharttṛtaḥ

नारी खल्वननुज्ञाता पित्रा भर्त्रा सुतेन वा ।। विफलं तद्भवेत्तस्या यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम्

nārī khalvananujñātā pitrā bhartrā sutena vā || viphalaṃ tadbhavettasyā yatkarotyaurdhvadaihikam

स्त्रीणां पूज्यतमा लोके देवतागृहवासिनाम् ।। या स्ताः सम्पूजनीयाः स्युस्तासामेव यथाविधि

strīṇāṃ pūjyatamā loke devatāgṛhavāsinām || yā stāḥ sampūjanīyāḥ syustāsāmeva yathāvidhi

तासां च पूजनं कार्यं विदितं स्वामिनस्तथा ।। अन्यथा चेत्प्रवर्त्तेत निर्ग्राह्या सा प्रकीर्तिता

tāsāṃ ca pūjanaṃ kāryaṃ viditaṃ svāminastathā || anyathā cetpravartteta nirgrāhyā sā prakīrtitā

गत्वान्यपुरुषं नारी नरकं प्रतिपद्यते ।। कूटशाल्मलिमित्युक्तं यावदाभूतसम्प्लवम्

gatvānyapuruṣaṃ nārī narakaṃ pratipadyate || kūṭaśālmalimityuktaṃ yāvadābhūtasamplavam

गर्हिता च तथा पत्युर्नरकं याति भार्गव ।। दशवर्षसहस्राणि तथैवाप्रियवादिनी

garhitā ca tathā patyurnarakaṃ yāti bhārgava || daśavarṣasahasrāṇi tathaivāpriyavādinī

सर्वावस्थास्वपि स्त्रीषु न वधो विद्यते द्विज ।। परेण शङ्कितामेनां संयतां वासयेद्गृहे

sarvāvasthāsvapi strīṣu na vadho vidyate dvija || pareṇa śaṅkitāmenāṃ saṃyatāṃ vāsayedgṛhe

हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ।। परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्

hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm || paribhūtāmadhaḥśayyāṃ vāsayedvyabhicāriṇīm

मूलकर्म न कर्त्तव्यं कथञ्चिदपि योषिता ।। मूलकर्मरता नारी कल्पं नरकमावसेत

mūlakarma na karttavyaṃ kathañcidapi yoṣitā || mūlakarmaratā nārī kalpaṃ narakamāvaseta

दौर्भाग्यं महदाप्नोति तत्र यत्राभिजायते ।। या च नारी सपत्नीनां कुर्याद्दौर्भाग्यकारणम्

daurbhāgyaṃ mahadāpnoti tatra yatrābhijāyate || yā ca nārī sapatnīnāṃ kuryāddaurbhāgyakāraṇam

कुहकैः पश्यति सापि कल्पानां नरके द्विज ।। पुंस्त्वमूलं तथा लक्ष्मों पत्युर्हिंसति सा तथा

kuhakaiḥ paśyati sāpi kalpānāṃ narake dvija || puṃstvamūlaṃ tathā lakṣmoṃ patyurhiṃsati sā tathā

यक्षरक्षःपिशाचानां मूलकर्मरता सदा ।। वश्यो भवति लोकेषु भर्ता तस्यास्तथैव च

yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ mūlakarmaratā sadā || vaśyo bhavati lokeṣu bhartā tasyāstathaiva ca

नारी कृत्वा पतिं वश्यं सततं मूलकर्मणा ।। लभतेन्ते तु दौर्भाग्यं भूतैर्वा भक्ष्यते ध्रुवम्

nārī kṛtvā patiṃ vaśyaṃ satataṃ mūlakarmaṇā || labhatente tu daurbhāgyaṃ bhūtairvā bhakṣyate dhruvam

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मूलकर्म विवर्जयेत् ।। आत्मानमथ भर्तारं नाशयेन्मूलकर्मणा

tasmātsarvaprayatnena mūlakarma vivarjayet || ātmānamatha bhartāraṃ nāśayenmūlakarmaṇā

ब्राह्मणी न पिबेन्मद्यं न च विट्क्षत्रियस्त्रियः ।। सुरां पिबेयुर्धर्मज्ञ तत्पानान्नाशमाप्नुयुः

brāhmaṇī na pibenmadyaṃ na ca viṭkṣatriyastriyaḥ || surāṃ pibeyurdharmajña tatpānānnāśamāpnuyuḥ

ततो भवति धर्मज्ञ जलौका रक्तपायिका ।। कल्पावशेषं सकलं तेन घोरेण कर्मणा

tato bhavati dharmajña jalaukā raktapāyikā || kalpāvaśeṣaṃ sakalaṃ tena ghoreṇa karmaṇā

परवेश्मरुचिर्न स्यान्न स्यात्कलहशालिनी ।। न च तिष्ठेत्तथा द्वारि न च राम गवाक्षके

paraveśmarucirna syānna syātkalahaśālinī || na ca tiṣṭhettathā dvāri na ca rāma gavākṣake

मण्डनं वर्जयेन्नारी तथा प्रोषित भर्तृका ।। देवताराधनपरा भवेद्भर्तृहिते रता

maṇḍanaṃ varjayennārī tathā proṣita bhartṛkā || devatārādhanaparā bhavedbhartṛhite ratā

धारयेन्मङ्गलार्थाय किञ्चिदाभरणं तथा ।। न जातु विधवा वेषं कदाचिदपि कारयेत्

dhārayenmaṅgalārthāya kiñcidābharaṇaṃ tathā || na jātu vidhavā veṣaṃ kadācidapi kārayet

पतिव्रता तु या नारी सह भर्त्रा दिवङ्गता ।। कल्पावशेषं मुदिता पूज्यते त्रिदशालये

pativratā tu yā nārī saha bhartrā divaṅgatā || kalpāvaśeṣaṃ muditā pūjyate tridaśālaye

पतिव्रतां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्वमारिणीम ।। दाहयेदग्निहोत्रेण यज्ञपात्रैश्च धर्मवित्

pativratāṃ savarṇāṃ strīṃ dvijātiḥ pūrvamāriṇīma || dāhayedagnihotreṇa yajñapātraiśca dharmavit

भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्त्वाग्नीनन्त्यकर्मणि ।। पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च

bhāryāyai pūrvamāriṇyai dattvāgnīnantyakarmaṇi || punardārakriyāṃ kuryātpunarādhānameva ca

मृते भर्तरि या साध्वी पुत्रमाश्रित्य भार्गव ।। तपसा शातयेद्देहं तेन स्वर्गे महीयते

mṛte bhartari yā sādhvī putramāśritya bhārgava || tapasā śātayeddehaṃ tena svarge mahīyate

पतिपक्षे नरं कञ्चित्पुत्राभावे समाश्रयेत् ।। बिभृयाद्धि स चाप्येनां भोजनाच्छादनैः सदा

patipakṣe naraṃ kañcitputrābhāve samāśrayet || bibhṛyāddhi sa cāpyenāṃ bhojanācchādanaiḥ sadā

पतिपक्षे समुच्छिन्ने पितृपक्षः प्रभुः स्त्रियः ।। विषमस्थापि भर्तव्या पितृपक्षे स्वबन्धुभिः

patipakṣe samucchinne pitṛpakṣaḥ prabhuḥ striyaḥ || viṣamasthāpi bhartavyā pitṛpakṣe svabandhubhiḥ

मृतं भर्तारमादाय यदि वाथ पतिव्रता ।। प्रविशेद्द्विजशार्दूल ज्वलितं जातवेदसम्

mṛtaṃ bhartāramādāya yadi vātha pativratā || praviśeddvijaśārdūla jvalitaṃ jātavedasam

तिस्रः कोट्योर्द्धकोटी च यानि लोमानि मानवे ।। तावन्त्येव शताब्दानि स्वर्गलोके महीयते

tisraḥ koṭyorddhakoṭī ca yāni lomāni mānave || tāvantyeva śatābdāni svargaloke mahīyate

व्यालग्राही यथा सर्पं बिलादुद्धरते बलात् ।। एवं भर्त्तारमादाय सह तेनैव गच्छति

vyālagrāhī yathā sarpaṃ bilāduddharate balāt || evaṃ bharttāramādāya saha tenaiva gacchati

सद्वृत्तमध्यापयितुं गतानां स्त्रीणां वियोगक्षतकातराणाम् ।। तासां मृते जीवितवल्लभे हि नाग्निप्रवेशादपरो हि धर्म

sadvṛttamadhyāpayituṃ gatānāṃ strīṇāṃ viyogakṣatakātarāṇām || tāsāṃ mṛte jīvitavallabhe hi nāgnipraveśādaparo hi dharma

इति विष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने स्त्रीधर्मो नाम चतुस्त्रिंशत्तमोध्यायः

iti viṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne strīdharmo nāma catustriṃśattamodhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। स्त्रीणां पूज्यतमा लोके देवतास्त्वं प्रकीर्तय ।। तासां कालं विधानं च फलं पूजनतस्तथा

rāma uvāca || || strīṇāṃ pūjyatamā loke devatāstvaṃ prakīrtaya || tāsāṃ kālaṃ vidhānaṃ ca phalaṃ pūjanatastathā

पुष्कर उवाच ।। श्रियः सम्पूजनं कार्यं स्त्रीभिस्तु सततं गृहे ।। पुप्पार्घमाल्यनैवेद्यधूपदीपानुलेपनैः

puṣkara uvāca || śriyaḥ sampūjanaṃ kāryaṃ strībhistu satataṃ gṛhe || puppārghamālyanaivedyadhūpadīpānulepanaiḥ

गृहसम्मार्जनं राम तथा तस्योपलेपनम् ।। पुष्पोपहारकरणं सुधाशुक्लत्वमेव च

gṛhasammārjanaṃ rāma tathā tasyopalepanam || puṣpopahārakaraṇaṃ sudhāśuklatvameva ca

सर्वमेतद्विजानीयाच्छ्रियः सम्पूजनं द्विज ।। स्नानानुलेपनं यच्च गन्धवर्णावधारणम्

sarvametadvijānīyācchriyaḥ sampūjanaṃ dvija || snānānulepanaṃ yacca gandhavarṇāvadhāraṇam

सुवर्णता च नारीणां श्रियः सम्पूजनाद्भवेत् ।।। अष्टमीषु च सर्वासु पूजनीयाप्यशोकिका

suvarṇatā ca nārīṇāṃ śriyaḥ sampūjanādbhavet ||| aṣṭamīṣu ca sarvāsu pūjanīyāpyaśokikā

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपादिभिस्तथा ।। तस्मिन्नहनि या भुङ्क्ते नक्तं तैलविवर्जितम्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpādibhistathā || tasminnahani yā bhuṅkte naktaṃ tailavivarjitam

भवत्यथ विशोका सा यत्रयत्राभिजायते ।। अष्टमीषु च सर्वासु न चेच्छक्नोति भार्गव

bhavatyatha viśokā sā yatrayatrābhijāyate || aṣṭamīṣu ca sarvāsu na cecchaknoti bhārgava

प्रोष्ठपद्यां व्यतीतायां या स्यात्कृष्णाष्टमी द्विज ।। तस्यामवश्यं कर्त्तव्या देव्याः पूजा यथाविधि

proṣṭhapadyāṃ vyatītāyāṃ yā syātkṛṣṇāṣṭamī dvija || tasyāmavaśyaṃ karttavyā devyāḥ pūjā yathāvidhi

अपामिव त्रिलोकेषु प्रकृतिः स्त्रीषु चोच्यते ।। या प्रेरयति कर्माणि लोकेषु द्विजसत्तम

apāmiva trilokeṣu prakṛtiḥ strīṣu cocyate || yā prerayati karmāṇi lokeṣu dvijasattama

तस्यां सम्पूजनं कार्यं शुक्लां पञ्चदशीं तथा ।। माल्यानुलेपनैः शुक्लैर्धूपेन च सुगन्धिना

tasyāṃ sampūjanaṃ kāryaṃ śuklāṃ pañcadaśīṃ tathā || mālyānulepanaiḥ śuklairdhūpena ca sugandhinā

रक्तवस्त्रप्रदानेन दीपदानेन चाप्यथ ।। वैदलैश्च तथा भक्ष्यैर्भोज्यैश्चोष्यैस्तथैव च

raktavastrapradānena dīpadānena cāpyatha || vaidalaiśca tathā bhakṣyairbhojyaiścoṣyaistathaiva ca

पूजयित्वा च तां देवीं भोक्तव्यं निशि भार्गव ।। यदि पञ्चदशीं सर्वां न शक्नोति कदाचन

pūjayitvā ca tāṃ devīṃ bhoktavyaṃ niśi bhārgava || yadi pañcadaśīṃ sarvāṃ na śaknoti kadācana

देव्याः सम्पूजनं कार्यमवश्यमपि कार्तिके ।। उपार्तिं पूजयेद्या तु सा तु नारी पतिव्रता

devyāḥ sampūjanaṃ kāryamavaśyamapi kārtike || upārtiṃ pūjayedyā tu sā tu nārī pativratā

सदा धर्मरता साध्वी लोके भवति भार्गव ।। नाशुभे च मतिस्तस्याः कदाचिदपि जायते

sadā dharmaratā sādhvī loke bhavati bhārgava || nāśubhe ca matistasyāḥ kadācidapi jāyate

एकादशीं तथा कृष्णां फाल्गुने मासि भार्गव।। शुद्धे देवस्य कर्त्तव्या पूजा धर्मभृतां वर

ekādaśīṃ tathā kṛṣṇāṃ phālgune māsi bhārgava|| śuddhe devasya karttavyā pūjā dharmabhṛtāṃ vara

पूजनाच्छन्दोदेवस्य तनयं गुणवर्जितम् ।। न प्राप्नोति तथाऽप्नोति गुणवन्तमसंशयम्

pūjanācchandodevasya tanayaṃ guṇavarjitam || na prāpnoti tathā'pnoti guṇavantamasaṃśayam

गन्धमाल्यादिभिर्भक्त्या तथा वै वास्तुदेवताम् ।। एकादशीं तथा प्राप्य चैत्रशुक्लस्य पूजयेत्

gandhamālyādibhirbhaktyā tathā vai vāstudevatām || ekādaśīṃ tathā prāpya caitraśuklasya pūjayet

संपूज्य तां महाभाग गृहभङ्गो न जायते ।। शुक्लाष्टमीं तु सम्प्राप्य मासि भाद्रपदे तथा

saṃpūjya tāṃ mahābhāga gṛhabhaṅgo na jāyate || śuklāṣṭamīṃ tu samprāpya māsi bhādrapade tathā

दूर्वाप्रतानं लुप्पेत्तदुत्तराशाभिगामिनम् ।। पूजयेद्गृहमानीय गन्धमाल्यानुलेपनैः

dūrvāpratānaṃ luppettaduttarāśābhigāminam || pūjayedgṛhamānīya gandhamālyānulepanaiḥ

फलमूलैस्तथा राम धूपदीपौ विवर्जयेत् ।। अग्निपक्वं तथा सर्वं न निवेद्यं कथञ्चन

phalamūlaistathā rāma dhūpadīpau vivarjayet || agnipakvaṃ tathā sarvaṃ na nivedyaṃ kathañcana

भोक्तव्यं च तथा राम वह्निपाकविवर्जितम् ।। दूर्वांकुरस्थां सम्पूज्य विधिना यौवनश्रियम्

bhoktavyaṃ ca tathā rāma vahnipākavivarjitam || dūrvāṃkurasthāṃ sampūjya vidhinā yauvanaśriyam

यौवनं स्थिरमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ।। सोपवासा तु या नारी कृष्णपक्षस्य कार्तिके

yauvanaṃ sthiramāpnoti yatrayatrābhijāyate || sopavāsā tu yā nārī kṛṣṇapakṣasya kārtike

द्वादश्यां पूजयेद्विष्णुं गां सवत्सामनन्तरम् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

dvādaśyāṃ pūjayedviṣṇuṃ gāṃ savatsāmanantaram || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

नैवेद्यं गोरसं सर्वं वर्जनीयं प्रयत्नतः ।। भोक्तव्यं च न धर्मज्ञ दोग्धव्या नैव चार्जुने

naivedyaṃ gorasaṃ sarvaṃ varjanīyaṃ prayatnataḥ || bhoktavyaṃ ca na dharmajña dogdhavyā naiva cārjune

गावः प्राप्नोति कृत्वैवं नात्र कार्या विचारणा ।। धेनुं तां यदि विप्राय प्रददाति यथाविधि

gāvaḥ prāpnoti kṛtvaivaṃ nātra kāryā vicāraṇā || dhenuṃ tāṃ yadi viprāya pradadāti yathāvidhi

स्वर्गलोकमथासाद्य न ततो विनिवर्तते ।। कार्तिके च तथा मासि कृत्तिकायां च पूजनम्

svargalokamathāsādya na tato vinivartate || kārtike ca tathā māsi kṛttikāyāṃ ca pūjanam

कर्तव्यं गन्धकलशैर्गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। भक्ष्यैश्च परमान्नैश्च कुल्माषैः पर्पटैस्तथा

kartavyaṃ gandhakalaśairgandhamālyānulepanaiḥ || bhakṣyaiśca paramānnaiśca kulmāṣaiḥ parpaṭaistathā

शक्त्या वस्त्रैश्च धर्मज्ञ महारञ्जनरञ्जनैः ।। गुडेन मधुना चैव सितया लवणेन च

śaktyā vastraiśca dharmajña mahārañjanarañjanaiḥ || guḍena madhunā caiva sitayā lavaṇena ca

आर्द्रकेणेक्षुणा चैव तथा कालोद्भवैः फलैः।। सर्वैश्च विविधैरन्नैर्गन्धैर्नानाविधैस्तथा

ārdrakeṇekṣuṇā caiva tathā kālodbhavaiḥ phalaiḥ|| sarvaiśca vividhairannairgandhairnānāvidhaistathā

अध्यायाः ०३१-०३५ (cont. 2)

पानकैश्च तथा हृद्यैः पूजनीयाश्च कृत्तिकाः ।। सह चन्द्रमसा राम तेन सौभाग्यमश्नुते

pānakaiśca tathā hṛdyaiḥ pūjanīyāśca kṛttikāḥ || saha candramasā rāma tena saubhāgyamaśnute

नारी च रूपलावण्ये धर्मे चाग्र्यां तथा मतिम् ।। अवैधव्यं च धर्मज्ञ यत्रयत्राभिजायते

nārī ca rūpalāvaṇye dharme cāgryāṃ tathā matim || avaidhavyaṃ ca dharmajña yatrayatrābhijāyate

लवणस्य तुलां कृत्वा महारञ्जनरंजिते ।। ।।। वस्त्रे वस्त्रेण तेनाथ सालङ्कारां सितच्छविम्

lavaṇasya tulāṃ kṛtvā mahārañjanaraṃjite || ||| vastre vastreṇa tenātha sālaṅkārāṃ sitacchavim

कृत्वा पिण्डं हरिद्राक्तं कृत्तिकानां निवेदयेत् ।। ग्राहयेद्ब्राह्मणं तां च प्राप्ते चन्द्रोदये तथा

kṛtvā piṇḍaṃ haridrāktaṃ kṛttikānāṃ nivedayet || grāhayedbrāhmaṇaṃ tāṃ ca prāpte candrodaye tathā

अनेन कर्मणा नारी सौभाग्यं महदश्नुते ।। पुरुषोऽप्यथ वै शुद्धो सौभाग्यं महदश्नुते ।। कृत्तिकाप्रतिपादे तु तासां कृत्वैव पूजनम्।।३४।। । या भुङ्क्ते गोरसप्रायं कृत्वा ब्राह्मणपूजनम् ।। सप्त जन्मान्तराण्येव सौभाग्यं रूपमेव च

anena karmaṇā nārī saubhāgyaṃ mahadaśnute || puruṣo'pyatha vai śuddho saubhāgyaṃ mahadaśnute || kṛttikāpratipāde tu tāsāṃ kṛtvaiva pūjanam||34|| | yā bhuṅkte gorasaprāyaṃ kṛtvā brāhmaṇapūjanam || sapta janmāntarāṇyeva saubhāgyaṃ rūpameva ca

स्वर्गे तु भोगानाप्नोति सह भर्त्रा तु सा शुभा

svarge tu bhogānāpnoti saha bhartrā tu sā śubhā

प्राप्य पञ्चदशीं राम तथा शुक्लां च कार्तिकीम् ।। कार्तिकं कार्तिकीं राम गृहभित्तौ समालिखेत्

prāpya pañcadaśīṃ rāma tathā śuklāṃ ca kārtikīm || kārtikaṃ kārtikīṃ rāma gṛhabhittau samālikhet

उपद्वारं गृहाद्बाह्यं नानावर्णैस्तु वर्णकैः ।। गृहोपकरणं शक्त्या तयोश्चैवाभितो लिखेत्

upadvāraṃ gṛhādbāhyaṃ nānāvarṇaistu varṇakaiḥ || gṛhopakaraṇaṃ śaktyā tayoścaivābhito likhet

पीठखड्गासनाद्यत्र शकटोलूखलादिकम् ।। ततस्तौ पूजयेन्नारी नानाभक्तिपरा शुचिः

pīṭhakhaḍgāsanādyatra śakaṭolūkhalādikam || tatastau pūjayennārī nānābhaktiparā śuciḥ

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। इक्षुणेक्षुविकारैर्वा विशेषेण च पूजयेत्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || ikṣuṇekṣuvikārairvā viśeṣeṇa ca pūjayet

तयोस्तु पूजनं कृत्वा मत्स्यं च सिकतायुतम् ।। ।। शुक्तिनेत्रं न्यसेत्क्षीरे तच्च दद्याद्द्विजातये

tayostu pūjanaṃ kṛtvā matsyaṃ ca sikatāyutam || || śuktinetraṃ nyasetkṣīre tacca dadyāddvijātaye

ततश्च नक्तं भुञ्जीत तिलतैलविवर्जितम् ।। अनयोः पूजनाद्राम गृहभङ्गं न चाप्नुयात्

tataśca naktaṃ bhuñjīta tilatailavivarjitam || anayoḥ pūjanādrāma gṛhabhaṅgaṃ na cāpnuyāt

पतिव्रता महाभाग दीर्घमाप्नोति जीवितम् ।। कार्तिके च तथा मासि सार्धं चन्द्रमसा सदा

pativratā mahābhāga dīrghamāpnoti jīvitam || kārtike ca tathā māsi sārdhaṃ candramasā sadā

रोहिण्यां रोहिणीपूजा कर्तव्या विधिना द्विज ।। सर्वैरविधवाचिह्नैर्लवणेन च भूरिणा

rohiṇyāṃ rohiṇīpūjā kartavyā vidhinā dvija || sarvairavidhavācihnairlavaṇena ca bhūriṇā

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। तथा कुंकुमरक्तेन शक्त्या भार्गव वाससा

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || tathā kuṃkumaraktena śaktyā bhārgava vāsasā

सौभाग्यं परमाप्नोति कृत्वैतत्परमाङ्गना ।। शुक्लपक्षत्रयोदश्यां या च नारी पतिव्रता

saubhāgyaṃ paramāpnoti kṛtvaitatparamāṅganā || śuklapakṣatrayodaśyāṃ yā ca nārī pativratā

पूजयेत्सोपवासा च कामदेवमतन्द्रिता ।। पट्टवर्णकविन्यासं तस्य भार्या तथा पतिम्

pūjayetsopavāsā ca kāmadevamatandritā || paṭṭavarṇakavinyāsaṃ tasya bhāryā tathā patim

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। गुडेन मधुना चैव सितया चार्द्रकेण च

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || guḍena madhunā caiva sitayā cārdrakeṇa ca

लवणेन रसैश्चान्यैर्गन्धैः सस्यैः पृथक्पृथक् ।। भक्ष्यैर्नाविधैश्चैव कुंकुमार्द्रेण वाससा

lavaṇena rasaiścānyairgandhaiḥ sasyaiḥ pṛthakpṛthak || bhakṣyairnāvidhaiścaiva kuṃkumārdreṇa vāsasā

गन्धतोयाम्बुपूर्णेन द्रुमपल्लवशालिना ।। पूर्णकुम्भेन भव्येन माल्यकण्ठेन भार्गव

gandhatoyāmbupūrṇena drumapallavaśālinā || pūrṇakumbhena bhavyena mālyakaṇṭhena bhārgava

कामदेवाय नो दद्याद्यदम्लं किञ्चिदेव तु ।। ततश्च पश्चाद्धोक्तव्यं सर्वमम्लविवर्जितम्

kāmadevāya no dadyādyadamlaṃ kiñcideva tu || tataśca paścāddhoktavyaṃ sarvamamlavivarjitam

सर्वान्कामानवाप्नोति कामपूजाविधायिनी ।। अथ चेन्नैव शक्नोति सर्वां राम त्रयोदशीम्

sarvānkāmānavāpnoti kāmapūjāvidhāyinī || atha cennaiva śaknoti sarvāṃ rāma trayodaśīm

चैत्रशुक्लेन सर्वासां फलमाप्नोत्यसंशयम्।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चैत्रशुक्लत्रयोदशीम्

caitraśuklena sarvāsāṃ phalamāpnotyasaṃśayam|| tasmātsarvaprayatnena caitraśuklatrayodaśīm

कामस्य पूजा कर्तव्या सर्वकामप्रदायिनी ।। कामदेवं समभ्यर्च्य कार्यमात्माभिपूजनम्

kāmasya pūjā kartavyā sarvakāmapradāyinī || kāmadevaṃ samabhyarcya kāryamātmābhipūjanam

कुंकुमाङ्कैस्तथा वस्त्रैर्गन्धमाल्यविभूषणैः ।। भर्तारं पूजयेत्पश्चान्नारी तु कृतमण्डना

kuṃkumāṅkaistathā vastrairgandhamālyavibhūṣaṇaiḥ || bhartāraṃ pūjayetpaścānnārī tu kṛtamaṇḍanā

कुकुमांकेन वस्त्रेण गन्धमाल्यैर्मनोहरैः ।। पुरुषोऽपि समभ्यर्च्य कामदेवमसंशयम्

kukumāṃkena vastreṇa gandhamālyairmanoharaiḥ || puruṣo'pi samabhyarcya kāmadevamasaṃśayam

सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। तथा शुक्लचतुर्थीषु गौरीपूजा सदा भवेत्

sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || tathā śuklacaturthīṣu gaurīpūjā sadā bhavet

स्नाताभिः सोपवासाभिः सूर्यस्योदयनं प्रति ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

snātābhiḥ sopavāsābhiḥ sūryasyodayanaṃ prati || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

गुडेन सितया चापि मधुना चार्द्रकेण च ।। सर्वैश्चाविधवाचिह्नैर्लवणेन च भूरिणा

guḍena sitayā cāpi madhunā cārdrakeṇa ca || sarvaiścāvidhavācihnairlavaṇena ca bhūriṇā

चतुर्थीद्वितये पूज्या सर्वशक्त्या विशेषतः ।। आषाढेऽप्यथवा मासि माघे चाप्यथवा द्विज

caturthīdvitaye pūjyā sarvaśaktyā viśeṣataḥ || āṣāḍhe'pyathavā māsi māghe cāpyathavā dvija

चतुर्णामपि कुण्डानां मध्ये सूर्यांशुसेविनी ।। आषाढे सोपवासा तु तृतीयायां तथा वसेत्

caturṇāmapi kuṇḍānāṃ madhye sūryāṃśusevinī || āṣāḍhe sopavāsā tu tṛtīyāyāṃ tathā vaset

न तस्या दुर्लभं लोके किञ्चिद्भवति भार्गव ।। माघेऽप्युपोषिता मासि रात्र्यन्ते तुहिनोत्करैः

na tasyā durlabhaṃ loke kiñcidbhavati bhārgava || māghe'pyupoṣitā māsi rātryante tuhinotkaraiḥ

शुक्लीकृत्याखिलान्यङ्गान्यध्यास्ते शयनं यया ।। ततश्च शीततोयेन पश्चात्स्नानं समाचरेत्

śuklīkṛtyākhilānyaṅgānyadhyāste śayanaṃ yayā || tataśca śītatoyena paścātsnānaṃ samācaret

सापि कामानवाप्नोति यान्राम मनसेच्छति।। पतिव्रता सदा लोला सुभगा रूपसंयुता

sāpi kāmānavāpnoti yānrāma manasecchati|| pativratā sadā lolā subhagā rūpasaṃyutā

धर्मप्रिया च भवति गौरीपूजनतत्परा ।। आषाढे दाडिमं पुष्पं मधौ कर्पाससम्भवम्

dharmapriyā ca bhavati gaurīpūjanatatparā || āṣāḍhe dāḍimaṃ puṣpaṃ madhau karpāsasambhavam

निवेद्य सर्वमार्यायै सौभाग्यं महदश्नुते ।। शक्राणी च तथा पूज्या मासि भाद्रपदे भवेत्

nivedya sarvamāryāyai saubhāgyaṃ mahadaśnute || śakrāṇī ca tathā pūjyā māsi bhādrapade bhavet

स्त्रीणां गौरीविधानेन सर्वकामप्रदा हि सा ।। प्रोष्ठपदस्य मासस्य चतुर्थ्यां द्विजसत्तम

strīṇāṃ gaurīvidhānena sarvakāmapradā hi sā || proṣṭhapadasya māsasya caturthyāṃ dvijasattama

शक्राणीपूजनं कृत्वा नाकपृष्ठे महीयते ।। पूजातिथिषु सर्वासु राम ब्राह्मणपूजनम्

śakrāṇīpūjanaṃ kṛtvā nākapṛṣṭhe mahīyate || pūjātithiṣu sarvāsu rāma brāhmaṇapūjanam

कर्तव्यं यच्च नैवेद्यं देयं तत्सुभगासु च ।। अनभ्यर्च्य तथा गौरीं गौरीदीपं प्रपश्यति

kartavyaṃ yacca naivedyaṃ deyaṃ tatsubhagāsu ca || anabhyarcya tathā gaurīṃ gaurīdīpaṃ prapaśyati

दौर्भाग्यं महदाप्नोति वर्जितं तस्य दर्शनम् ।। गौरीपूजनकामा स्त्री तस्मिन्नहनि या द्विज

daurbhāgyaṃ mahadāpnoti varjitaṃ tasya darśanam || gaurīpūjanakāmā strī tasminnahani yā dvija

स्नानमुष्णाम्बुना कुर्यात्सापि सौभाग्यमश्नुते ।। सम्पूज्य विधिना गौरीं यत्रयत्राभिजायते

snānamuṣṇāmbunā kuryātsāpi saubhāgyamaśnute || sampūjya vidhinā gaurīṃ yatrayatrābhijāyate

रूपलावण्यसौभाग्ययुक्ता भवति चाप्यथ ।। नित्यं चाविधवा राम तथैव च पतिव्रता

rūpalāvaṇyasaubhāgyayuktā bhavati cāpyatha || nityaṃ cāvidhavā rāma tathaiva ca pativratā

एताः पूज्यतमा स्त्रीषु दैवतास्ताः प्रकीर्तिताः ।। अतः परं तु या कुर्यात्सतीमार्गविवर्जनम्

etāḥ pūjyatamā strīṣu daivatāstāḥ prakīrtitāḥ || ataḥ paraṃ tu yā kuryātsatīmārgavivarjanam

हिंसात्मकमनिर्दिष्टमशुद्धं वा द्विजोत्तम ।। देवताराधनं सा तु चिरं नरकमृच्छति

hiṃsātmakamanirdiṣṭamaśuddhaṃ vā dvijottama || devatārādhanaṃ sā tu ciraṃ narakamṛcchati

ततस्तु चाप्यनायुष्यं ग्रहभूतविवर्धनम् ।। हिंसात्मका तु या नारी देवताराधने रता

tatastu cāpyanāyuṣyaṃ grahabhūtavivardhanam || hiṃsātmakā tu yā nārī devatārādhane ratā

मूलकर्मरता भर्त्रा सा विवाह्या भृगूत्तम ।। पौंश्चल्यादपि नारीणां राम हिंसा विवर्जिता

mūlakarmaratā bhartrā sā vivāhyā bhṛgūttama || pauṃścalyādapi nārīṇāṃ rāma hiṃsā vivarjitā

स्त्रीस्वभावं शुभं राम सौम्यत्वं मार्दवं दया ।। निर्दया राक्षसी राम पिशाची वा द्विजोत्तम

strīsvabhāvaṃ śubhaṃ rāma saumyatvaṃ mārdavaṃ dayā || nirdayā rākṣasī rāma piśācī vā dvijottama

अथवा सर्वमुत्सृज्य पतिपूजनतत्परा ।। केशवाराधनं कुर्याच्छ्रियश्च पुरुषर्षभ

athavā sarvamutsṛjya patipūjanatatparā || keśavārādhanaṃ kuryācchriyaśca puruṣarṣabha

तेनैव सर्वमाप्नोति यत्किञ्चित्परमृच्छति ।। अफलं सर्वमेव स्याद्भर्त्रनुज्ञां विना कृतम्

tenaiva sarvamāpnoti yatkiñcitparamṛcchati || aphalaṃ sarvameva syādbhartranujñāṃ vinā kṛtam

केशवाराधनं राम तथापि सफलं स्त्रियः ।। सर्वभूतानि गोविन्दो भर्ता नान्यस्तु योषितः ।। भर्त्रनुज्ञां विना तस्मात्ततः पूजा विधीयते

keśavārādhanaṃ rāma tathāpi saphalaṃ striyaḥ || sarvabhūtāni govindo bhartā nānyastu yoṣitaḥ || bhartranujñāṃ vinā tasmāttataḥ pūjā vidhīyate

नारायणः पूज्यतमो हि लोके नारायणः सर्वगतः प्रधानः ।। नारायणाराधनतत्परा स्त्री कामानवाप्नोति न संशयोऽत्र

nārāyaṇaḥ pūjyatamo hi loke nārāyaṇaḥ sarvagataḥ pradhānaḥ || nārāyaṇārādhanatatparā strī kāmānavāpnoti na saṃśayo'tra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये स्त्रीदेवतापूजननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaravākye strīdevatāpūjananirūpaṇaṃ nāma pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०३६-०४०

पुष्कर उवाच ।। वैलोम्यं धर्मराजोऽपि नाचरत्यथ योषिताम् ।। पतिव्रतानां धर्मज्ञ पूज्यास्तस्यापि तास्सदा

puṣkara uvāca || vailomyaṃ dharmarājo'pi nācaratyatha yoṣitām || pativratānāṃ dharmajña pūjyāstasyāpi tāssadā

अत्र ते वर्णयिष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।। यथा विमोक्षितो भर्ता मृत्युपाशावृतः स्त्रिया

atra te varṇayiṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm || yathā vimokṣito bhartā mṛtyupāśāvṛtaḥ striyā

मद्रेषु शाकले राजा बभूवाऽश्वपतिः पुरा ।। अपुत्रस्तप्यमानोऽसौ पुत्रार्थे सर्वकामदम्

madreṣu śākale rājā babhūvā'śvapatiḥ purā || aputrastapyamāno'sau putrārthe sarvakāmadam

सावित्र्याः कारयामास लक्षहोमं द्विजोत्तमैः ।। सिद्धार्थकैर्हूयमाना सावित्री प्रत्यहं द्विज

sāvitryāḥ kārayāmāsa lakṣahomaṃ dvijottamaiḥ || siddhārthakairhūyamānā sāvitrī pratyahaṃ dvija

शतसंख्यैश्चतुर्थ्यां तु मासाद्दशदिने गते ।। काले तु दर्शयामास स्वां तनुं मनुजेश्वरे

śatasaṃkhyaiścaturthyāṃ tu māsāddaśadine gate || kāle tu darśayāmāsa svāṃ tanuṃ manujeśvare

सावित्र्युवाच ।। राजन्भक्तोऽसि मे नित्यं प्राप्स्यसे तनयां शुभाम् ।। मद्दत्तां यत्प्रसादाच्च पुत्रान्प्राप्स्यसि शोभनान्

sāvitryuvāca || rājanbhakto'si me nityaṃ prāpsyase tanayāṃ śubhām || maddattāṃ yatprasādācca putrānprāpsyasi śobhanān

पुष्कर उवाच ।। एतावदुक्त्वा सा राज्ञः प्रणतस्यैव भार्गव ।। जगामादर्शनं देवी खे यथा राम चञ्चला

puṣkara uvāca || etāvaduktvā sā rājñaḥ praṇatasyaiva bhārgava || jagāmādarśanaṃ devī khe yathā rāma cañcalā

मालव्या नाम तस्यास्ति राज्ञः पत्नी पतिव्रता ।। सुषाव तनयां काले सावित्रीमेव रूपतः

mālavyā nāma tasyāsti rājñaḥ patnī pativratā || suṣāva tanayāṃ kāle sāvitrīmeva rūpataḥ

सावित्र्या हुतया दत्ता तद्रूपसदृशा ततः ।। सावित्र्येव भवेदेषा जगाद नृपतिर्द्विजान् ।। ।। कालेन यौवनं प्राप्तां ददौ सत्यवते पिता ।। नारदस्तु ततः प्राह राजानं दीप्ततेजसम्

sāvitryā hutayā dattā tadrūpasadṛśā tataḥ || sāvitryeva bhavedeṣā jagāda nṛpatirdvijān || || kālena yauvanaṃ prāptāṃ dadau satyavate pitā || nāradastu tataḥ prāha rājānaṃ dīptatejasam

क्षीणायुरेष वर्षेण भविष्यति नृपात्मजः ।। प्रदीयते सकृत्कन्या चिन्तयित्वा नराधिपः

kṣīṇāyureṣa varṣeṇa bhaviṣyati nṛpātmajaḥ || pradīyate sakṛtkanyā cintayitvā narādhipaḥ

तथापि प्रददौ कन्यां द्युमत्सेनात्मजे शुभाम ।। सावित्र्यपि च भर्तारमासाद्य नृपनन्दनम्

tathāpi pradadau kanyāṃ dyumatsenātmaje śubhāma || sāvitryapi ca bhartāramāsādya nṛpanandanam

नारदस्य तु वाक्येन दूयमानेन चेतसा ।। शुश्रूषां परमां चक्रे भर्तृश्वशुरयोर्वने

nāradasya tu vākyena dūyamānena cetasā || śuśrūṣāṃ paramāṃ cakre bhartṛśvaśurayorvane

राज्यभ्रष्टस्सभार्यस्तु नष्टचक्षुर्नराधिपः ।। तुतोष तां समासाद्य राजपुत्रीं तदा स्नुषाम्

rājyabhraṣṭassabhāryastu naṣṭacakṣurnarādhipaḥ || tutoṣa tāṃ samāsādya rājaputrīṃ tadā snuṣām

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यं यदा सत्यवता द्विज ।। श्वशुरेणाभ्यनुज्ञाता तदा राज्ञा तु सा स्नुषा

caturthe'hani martavyaṃ yadā satyavatā dvija || śvaśureṇābhyanujñātā tadā rājñā tu sā snuṣā

चक्रे त्रिरात्रं धर्मज्ञ प्राप्ते तस्मिंस्तदा दिने ।। चारुपुष्पफलाहारं सत्यवान्प्रययौ वनम्

cakre trirātraṃ dharmajña prāpte tasmiṃstadā dine || cārupuṣpaphalāhāraṃ satyavānprayayau vanam

श्वशुरेणाभ्यनुज्ञाता याचनाभङ्गभीरुणा ।। सावित्र्यपि जगामाशु सह भर्त्रा महद्वनम्

śvaśureṇābhyanujñātā yācanābhaṅgabhīruṇā || sāvitryapi jagāmāśu saha bhartrā mahadvanam

चेतसा दूयमानेन गूहमाना च तद्भयम् ।। वने पप्रच्छ भर्तारं द्रुमांश्च समृगांस्तथा

cetasā dūyamānena gūhamānā ca tadbhayam || vane papraccha bhartāraṃ drumāṃśca samṛgāṃstathā

आश्वासयामास स राजपुत्रीं क्लान्तां वने पद्मपलाशनेत्राम् ।। सन्दर्शनेनाथ मृगद्विजानां तथा द्रुमाणां विपिने नृवीरः।। १९ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सावित्र्युपाख्याने वनप्रवेशो नाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

āśvāsayāmāsa sa rājaputrīṃ klāntāṃ vane padmapalāśanetrām || sandarśanenātha mṛgadvijānāṃ tathā drumāṇāṃ vipine nṛvīraḥ|| 19 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sāvitryupākhyāne vanapraveśo nāma ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ

सत्यवानुवाच ।। ।। वनेऽस्मिन्षट्पदाकीर्णं सहकारं मनोहरम् ।। श्रोत्रघ्राणमुखं पश्य वसन्ते रतिवर्धनम्

satyavānuvāca || || vane'sminṣaṭpadākīrṇaṃ sahakāraṃ manoharam || śrotraghrāṇamukhaṃ paśya vasante rativardhanam

वने सपुष्पं दृष्ट्वैषा रक्ता श्लोकं मनोहरम् ।। हसतीव मनः सेर्ष्यं त्वामिवायतलोचने

vane sapuṣpaṃ dṛṣṭvaiṣā raktā ślokaṃ manoharam || hasatīva manaḥ serṣyaṃ tvāmivāyatalocane

दक्षिणे दक्षिणेनैतां पश्य रम्यां वनस्थलीम् ।। पुष्पितैः किंशुकैर्युक्तां ज्वलितामिव सप्रभैः

dakṣiṇe dakṣiṇenaitāṃ paśya ramyāṃ vanasthalīm || puṣpitaiḥ kiṃśukairyuktāṃ jvalitāmiva saprabhaiḥ

सुगन्धिकुसुमामोदी वनराजिविनिर्गतः। । करोति वायुर्दाक्षिण्यादावयोः क्लमनाशनम्

sugandhikusumāmodī vanarājivinirgataḥ| | karoti vāyurdākṣiṇyādāvayoḥ klamanāśanam

अप्युत्पलविशालाक्षि कर्णिकारैः सुपुष्पितैः ।। काञ्चनैरिव भात्येषा वनराजी मनोहरा

apyutpalaviśālākṣi karṇikāraiḥ supuṣpitaiḥ || kāñcanairiva bhātyeṣā vanarājī manoharā

अतिमुक्तलताजालरुद्धमार्गवनस्थलीः ।। पश्योच्चैश्चारुसर्वाङ्गि कुसुमोत्कर भूषणा

atimuktalatājālaruddhamārgavanasthalīḥ || paśyoccaiścārusarvāṅgi kusumotkara bhūṣaṇā

मधुमत्तालिझाङ्कारव्याजेन वरवर्णिनि ।। चापयष्टिं करोतीव कामः पान्थजिघांसया

madhumattālijhāṅkāravyājena varavarṇini || cāpayaṣṭiṃ karotīva kāmaḥ pānthajighāṃsayā

फुल्लचंपकसद्वक्त्रा पुंस्कोकिलविनादिनी ।। विभाति चारुतिलका त्वमिवैषा वनस्थली

phullacaṃpakasadvaktrā puṃskokilavinādinī || vibhāti cārutilakā tvamivaiṣā vanasthalī

कोकिलश्चूतशिखरे मञ्जरीरेणुपिञ्जरः ।। गदितैर्व्यक्ततामेति कुलीनश्चेष्टितैरिव

kokilaścūtaśikhare mañjarīreṇupiñjaraḥ || gaditairvyaktatāmeti kulīnaśceṣṭitairiva

पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गः प्रियामनुसरन्वने ।। कुसुमात्कुसुमं याति कूजन्कामी शिलीमुखः

puṣpareṇvanuliptāṅgaḥ priyāmanusaranvane || kusumātkusumaṃ yāti kūjankāmī śilīmukhaḥ

मञ्जरीं सहकारस्य कान्ताचञ्च्वग्रखण्डिताम् ।। स्वादयत्यतिपुष्पेऽपि पुंस्कोकिलयुवा द्रुमे

mañjarīṃ sahakārasya kāntācañcvagrakhaṇḍitām || svādayatyatipuṣpe'pi puṃskokilayuvā drume

काकः प्रसूतां वृक्षाग्रे सामिषाग्रेण चञ्चुना ।। काकीं सम्पाययत्येष पक्षाच्छादित पुत्रकाम्

kākaḥ prasūtāṃ vṛkṣāgre sāmiṣāgreṇa cañcunā || kākīṃ sampāyayatyeṣa pakṣācchādita putrakām

भूभागं निम्नमासाद्य दयितासहितो युवा ।। नाहारमपि चादत्ते कामी कामं कपिञ्जलः

bhūbhāgaṃ nimnamāsādya dayitāsahito yuvā || nāhāramapi cādatte kāmī kāmaṃ kapiñjalaḥ

कलविङ्कस्तु विरुतैः सप्रियो विटपे स्थितः ।। मुहुर्मुहुर्विशालाक्षि उत्कण्ठयति कामिनः

kalaviṅkastu virutaiḥ sapriyo viṭape sthitaḥ || muhurmuhurviśālākṣi utkaṇṭhayati kāminaḥ

क्षुद्रशाखां समारूढः शुकोऽयं कान्तया सह ।। भारेण नमयञ्शाखां करोति सफलामिव

kṣudraśākhāṃ samārūḍhaḥ śuko'yaṃ kāntayā saha || bhāreṇa namayañśākhāṃ karoti saphalāmiva

वनेभपिशितास्वादतृप्तो निद्रामुपागतः ।। शेते सिंहयुवा कान्ताचरणावरणाननः

vanebhapiśitāsvādatṛpto nidrāmupāgataḥ || śete siṃhayuvā kāntācaraṇāvaraṇānanaḥ

व्याघ्रयोर्मिधुनं पश्य शैलकन्दर संस्थितम् ।। ययोर्नेत्रप्रभालोकैर्गुहा भिन्नेव लक्ष्यते

vyāghrayormidhunaṃ paśya śailakandara saṃsthitam || yayornetraprabhālokairguhā bhinneva lakṣyate

अय द्वीपी प्रियां लेढि जिह्वाग्रेण पुनःपुनः ।। प्रीतिमायाति महतीं लिह्यमानश्च कान्त्या

aya dvīpī priyāṃ leḍhi jihvāgreṇa punaḥpunaḥ || prītimāyāti mahatīṃ lihyamānaśca kāntyā

उत्सङ्गकृतमूर्धानं निद्रापहृतचेतसम् ।। जन्तूद्धरणतः कान्तं सुखयत्येव वानरी

utsaṅgakṛtamūrdhānaṃ nidrāpahṛtacetasam || jantūddharaṇataḥ kāntaṃ sukhayatyeva vānarī

भूमौ निपतिता कान्तं मार्जारी दर्शितोदरा ।। नखैर्दन्तैस्तुदत्येषा न च पीडयते तथा

bhūmau nipatitā kāntaṃ mārjārī darśitodarā || nakhairdantaistudatyeṣā na ca pīḍayate tathā

शशकः शशिका चोभे संसुप्ते पीडिते इमे ।। सँल्लीनगात्रचरणे कर्णैर्व्यक्तिमुपागते

śaśakaḥ śaśikā cobhe saṃsupte pīḍite ime || sam̐llīnagātracaraṇe karṇairvyaktimupāgate

स्नातं सरसि पद्माढ्ये वारणं मदमन्थरम् ।। सम्भावयति तन्वङ्गि मृणालशकलैर्वशा

snātaṃ sarasi padmāḍhye vāraṇaṃ madamantharam || sambhāvayati tanvaṅgi mṛṇālaśakalairvaśā

कान्तपोत्रसमुत्खातैः कान्ता मार्गानुसारिणी ।। करोति कवलं मुस्तैर्वराही पोतकानने

kāntapotrasamutkhātaiḥ kāntā mārgānusāriṇī || karoti kavalaṃ mustairvarāhī potakānane

दृढाङ्गसन्धिर्महिषः कर्दमार्द्रतनुर्वने ।। अनुव्रजति धावन्तीं प्रियां बद्धचतुष्ककः

dṛḍhāṅgasandhirmahiṣaḥ kardamārdratanurvane || anuvrajati dhāvantīṃ priyāṃ baddhacatuṣkakaḥ

पश्य चार्वङ्गि सारङ्गः त्वत्कटाक्षनिभं वने ।। सभार्यां मां तु पश्यन्तं कौतूहलसमन्वितम्

paśya cārvaṅgi sāraṅgaḥ tvatkaṭākṣanibhaṃ vane || sabhāryāṃ māṃ tu paśyantaṃ kautūhalasamanvitam

पश्य पश्चिमपादेन रोही कण्डूयते मुखम् ।। स्नेहार्द्रभावः कषति भर्ता शृङ्गाग्रकोटिना

paśya paścimapādena rohī kaṇḍūyate mukham || snehārdrabhāvaḥ kaṣati bhartā śṛṅgāgrakoṭinā

दाडिमे चमरीं पश्य सितवालामगच्छतीम् ।। अन्वास्ते चमरः कामी वीक्षते मां च गर्वितः

dāḍime camarīṃ paśya sitavālāmagacchatīm || anvāste camaraḥ kāmī vīkṣate māṃ ca garvitaḥ

आतपे गवयः पश्य निविष्टो भार्यया सह ।। रोमन्थमास्ये कुर्वाणः काकं ककुदि धारयन्

ātape gavayaḥ paśya niviṣṭo bhāryayā saha || romanthamāsye kurvāṇaḥ kākaṃ kakudi dhārayan

पश्याजं भार्यया सार्धं न्यस्ताग्रचरणद्वयम् ।। विपुले बदरीस्कन्धे तच्छदग्रासकाम्यया

paśyājaṃ bhāryayā sārdhaṃ nyastāgracaraṇadvayam || vipule badarīskandhe tacchadagrāsakāmyayā

हंसं सभार्यं सरसि विचरन्तं सुनिर्मले ।। सुशुक्लस्येन्दुबिम्बस्य पश्यैनं सदृश श्रियम्

haṃsaṃ sabhāryaṃ sarasi vicarantaṃ sunirmale || suśuklasyendubimbasya paśyainaṃ sadṛśa śriyam

सभार्यश्चक्रवाकोऽयं कमलाकरमध्यगः ।। करोति पद्मिनीं कान्तां सपुष्पामिव सुन्दरि

sabhāryaścakravāko'yaṃ kamalākaramadhyagaḥ || karoti padminīṃ kāntāṃ sapuṣpāmiva sundari

मया फलोच्चयः सुभ्रु त्वया पुष्पोच्चयः कृतः ।। इन्धनं न कृतं किञ्चित्तत्करिष्यामि सांप्रतम्

mayā phaloccayaḥ subhru tvayā puṣpoccayaḥ kṛtaḥ || indhanaṃ na kṛtaṃ kiñcittatkariṣyāmi sāṃpratam

त्वमस्य सरसस्तीरे द्रुमच्छायामुपाश्रिता ।। क्षणमात्रं प्रतीक्षस्व विश्रमस्व च भामिनि

tvamasya sarasastīre drumacchāyāmupāśritā || kṣaṇamātraṃ pratīkṣasva viśramasva ca bhāmini

सावित्र्युवाच ।। ।। एवमेतत्करिष्यामि मम दृष्टिपथात्त्वया ।। दूरे कान्त न गन्तव्यं बिभेमि गहने वने

sāvitryuvāca || || evametatkariṣyāmi mama dṛṣṭipathāttvayā || dūre kānta na gantavyaṃ bibhemi gahane vane

पुष्कर उवाच ।। ।। तस्य पातयतः काष्ठं जज्ञे शिरसि वेदना ।। स वेदनार्त्तः सङ्गम्य भार्यां वचनमब्रवीत्

puṣkara uvāca || || tasya pātayataḥ kāṣṭhaṃ jajñe śirasi vedanā || sa vedanārttaḥ saṅgamya bhāryāṃ vacanamabravīt

सत्यवानुवाच ।। ।। आयासेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ।। तमश्च प्रविशामीव न च जानामि किञ्चन

satyavānuvāca || || āyāsena mamānena jātā śirasi vedanā || tamaśca praviśāmīva na ca jānāmi kiñcana

त्वदुत्सङ्गे शिरः कृत्वा निद्रोपहतलोचनः ।। पुष्कर उवाच ।। तदुत्सङ्गे शिरः कृत्वा सुष्वाप गतचेतनः

tvadutsaṅge śiraḥ kṛtvā nidropahatalocanaḥ || puṣkara uvāca || tadutsaṅge śiraḥ kṛtvā suṣvāpa gatacetanaḥ

पतिव्रता महाभागा ततस्सा राजकन्यका ।। ददर्श धर्मराजं तु स्वयं तं देशमागतम्

pativratā mahābhāgā tatassā rājakanyakā || dadarśa dharmarājaṃ tu svayaṃ taṃ deśamāgatam

नीलोत्पलदलश्यामं पीताम्बरधरं प्रभुम् ।। विद्युल्लतानिबद्धाङ्गं सतोयमिव तोयदम्

nīlotpaladalaśyāmaṃ pītāmbaradharaṃ prabhum || vidyullatānibaddhāṅgaṃ satoyamiva toyadam

किरीटेनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजितम् ।। हारभारार्पितोरस्कं तथाङ्गदविभूषितम्

kirīṭenārkavarṇena kuṇḍalābhyāṃ virājitam || hārabhārārpitoraskaṃ tathāṅgadavibhūṣitam

तथानुगम्यमानं च कालेन सह मृत्युना ।। स तु संप्राप्य तं देशं देहात्सत्यवतस्तदा

tathānugamyamānaṃ ca kālena saha mṛtyunā || sa tu saṃprāpya taṃ deśaṃ dehātsatyavatastadā

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं पाशबद्धं वशङ्गतम् ।। आकृष्य दक्षिणामाशां प्रययौ सत्वरं तदा

aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ pāśabaddhaṃ vaśaṅgatam || ākṛṣya dakṣiṇāmāśāṃ prayayau satvaraṃ tadā

सावित्र्यपि वरारोहा त्यक्त्वा तं गतजीवितम् ।। अनुवव्राज गच्छन्तं धर्मराजमतन्द्रिता

sāvitryapi varārohā tyaktvā taṃ gatajīvitam || anuvavrāja gacchantaṃ dharmarājamatandritā

तामुवाच यमो गच्छ यथागतमनिन्दिते ।। और्ध्वदैहिककार्येषु युक्ता भर्तुः समाचर

tāmuvāca yamo gaccha yathāgatamanindite || aurdhvadaihikakāryeṣu yuktā bhartuḥ samācara

नानुगन्तुमसौ शक्यस्त्वया लोकान्तरं गतः ।। पतिव्रतासि तेन त्वं मुहूर्तमनुपश्यसि

nānugantumasau śakyastvayā lokāntaraṃ gataḥ || pativratāsi tena tvaṃ muhūrtamanupaśyasi

गुरुशुश्रूषणाद्भद्रे तथा सत्यवतो महत् ।। पुण्यं समर्जितं येन नयाम्येनमहं स्वयम्

guruśuśrūṣaṇādbhadre tathā satyavato mahat || puṇyaṃ samarjitaṃ yena nayāmyenamahaṃ svayam

एतावदेव कर्तव्यं पुरुषस्य विजानतः ।। मातुः पितुश्च शुश्रूषा गुरोश्च वरवर्णिनि

etāvadeva kartavyaṃ puruṣasya vijānataḥ || mātuḥ pituśca śuśrūṣā gurośca varavarṇini

गुरुत्रितयमेतच्च सदा सत्यवता वने

gurutritayametacca sadā satyavatā vane

पूजितं पूजितस्स्वर्गस्तदानेन चिरं शुभे ।। तपसा ब्रह्मचर्येण त्वग्निशुश्रूषया तथा

pūjitaṃ pūjitassvargastadānena ciraṃ śubhe || tapasā brahmacaryeṇa tvagniśuśrūṣayā tathā

पुरुषाः स्वर्गमायान्ति गुरुशुश्रूषणेन च ।। आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः

puruṣāḥ svargamāyānti guruśuśrūṣaṇena ca || ācāryaśca pitā caiva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ

नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः ।। आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः

nārtenāpyavamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ || ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ

माता पृथिव्या मूर्तिश्च भ्राता वै मूर्तिरात्मनः ।। यन्मातापितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम्

mātā pṛthivyā mūrtiśca bhrātā vai mūrtirātmanaḥ || yanmātāpitarau kleśaṃ sahete sambhave nṛṇām

न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ।। तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा

na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi || tayornityaṃ priyaṃ kuryādācāryasya ca sarvadā

तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सत्यं समाप्यते ।। तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते

teṣveva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ satyaṃ samāpyate || teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate

न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत ।। त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः

na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ samācareta || ta eva hi trayo lokāsta eva traya āśramāḥ

त एव च त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः ।। पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः

ta eva ca trayo vedāsta evoktāstrayo'gnayaḥ || pitā vai gārhapatyo'gnirmātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ

गुरुराहवनीयस्तु अग्नित्रेता गरीयसी ।। त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रींल्लोकाञ्जयते गृही

gururāhavanīyastu agnitretā garīyasī || triṣvapramādyanneteṣu trīṃllokāñjayate gṛhī

स हि दिव्येन वपुषा देववद्दिवि मोदते ।। इमं लोकं मातृभक्तः पितृभक्तस्तु मध्यमम्

sa hi divyena vapuṣā devavaddivi modate || imaṃ lokaṃ mātṛbhaktaḥ pitṛbhaktastu madhyamam

गुरुशुश्रूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते ।। सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः

guruśuśrūṣayā tvevaṃ brahmalokaṃ samaśnute || sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ

अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ।। यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यत्समाचरेत्

anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ || yāvattrayaste jīveyustāvannānyatsamācaret

तनुं निवेदयेत्तेभ्यो मनो वचनकर्मभिः ।। त्रिष्वेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते

tanuṃ nivedayettebhyo mano vacanakarmabhiḥ || triṣveteṣvitikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate

एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते ।। गुरुपूजारतिर्भर्ता त्वं च साध्वी पतिव्रता

eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣādupadharmo'nya ucyate || gurupūjāratirbhartā tvaṃ ca sādhvī pativratā

विनिवर्तस्व धर्मज्ञे ग्लानिर्भवति तेऽधुना ।। सावित्र्युवाच ।। पतिर्हि दैवतं स्त्रीणां पतिरेव परायणम्

vinivartasva dharmajñe glānirbhavati te'dhunā || sāvitryuvāca || patirhi daivataṃ strīṇāṃ patireva parāyaṇam

अनुगम्यः स्त्रिया साध्व्या पतिः प्राणधनेश्वरः ।। मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः

anugamyaḥ striyā sādhvyā patiḥ prāṇadhaneśvaraḥ || mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ

अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत ।। नीयते यत्र भर्ता मे स्वयं वा यत्र गच्छति

amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayeta || nīyate yatra bhartā me svayaṃ vā yatra gacchati

मयापि तत्र गन्तव्यं यथाशक्ति सुरोत्तम ।। पतिमादाय गच्छन्तमनुगन्तुमहं यदा

mayāpi tatra gantavyaṃ yathāśakti surottama || patimādāya gacchantamanugantumahaṃ yadā

त्वां देव न हि शक्ष्यामि तदा त्यक्ष्यामि जीवितम् ।। मनस्विनी तथा का च वैधव्याक्षरदूषिता

tvāṃ deva na hi śakṣyāmi tadā tyakṣyāmi jīvitam || manasvinī tathā kā ca vaidhavyākṣaradūṣitā

मुहूर्तमपि जीवेत मण्डनार्हाप्यमण्डिता ।। यम उवाच ।। पतिव्रते महाभागे परितुष्टोऽस्मि ते शुभे

muhūrtamapi jīveta maṇḍanārhāpyamaṇḍitā || yama uvāca || pativrate mahābhāge parituṣṭo'smi te śubhe

विना सत्यवतः प्राणान्वरं वरय मा चिरम् ।। सावित्र्युवाच ।। विनष्टचक्षुषो राज्यं चक्षुषा सह कामये ।। च्युतराज्यस्य धर्मज्ञ श्वशुरस्य महात्मनः

vinā satyavataḥ prāṇānvaraṃ varaya mā ciram || sāvitryuvāca || vinaṣṭacakṣuṣo rājyaṃ cakṣuṣā saha kāmaye || cyutarājyasya dharmajña śvaśurasya mahātmanaḥ

यम उवाच ।। कृतेन कामेन निवर्त भद्रे भविष्यतीदं सकलं त्वयोक्तम् ।। ममोपरोधस्तव च क्लमः स्यात्तथाध्वना तेन तव ब्रवीमि

yama uvāca || kṛtena kāmena nivarta bhadre bhaviṣyatīdaṃ sakalaṃ tvayoktam || mamoparodhastava ca klamaḥ syāttathādhvanā tena tava bravīmi

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० सावित्र्युपाख्याने सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 sāvitryupākhyāne saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ

सावित्त्र्युवाच।। कुतः क्लमः कुतो दुःखं सद्भिः सह समागमे ।। सतां तस्मान्न मे ग्लानिस्त्वत्समीपे सुरोत्तम

sāvittryuvāca|| kutaḥ klamaḥ kuto duḥkhaṃ sadbhiḥ saha samāgame || satāṃ tasmānna me glānistvatsamīpe surottama

साधूनां वाप्यसाधूनां सन्त एव परा गतिः ।। नैवासतां नैव सतामसन्तो नैव चात्मनः

sādhūnāṃ vāpyasādhūnāṃ santa eva parā gatiḥ || naivāsatāṃ naiva satāmasanto naiva cātmanaḥ

विषाग्निसर्पशस्त्रेभ्यो न तथा जायते भयम् ।। अकारणजगद्वैरिखलेभ्यो जायते यथा

viṣāgnisarpaśastrebhyo na tathā jāyate bhayam || akāraṇajagadvairikhalebhyo jāyate yathā

सन्तः प्राणानपि त्यक्त्वा परार्थं कुर्वते यथा ।। तथाऽसन्तोऽपि मनुजाः परपीडासु तत्पराः

santaḥ prāṇānapi tyaktvā parārthaṃ kurvate yathā || tathā'santo'pi manujāḥ parapīḍāsu tatparāḥ

त्यजत्यसूनयं लोकस्तृणवद्यस्य कारणात्।। परोपधानसक्तास्ते परलोकं तथा सता

tyajatyasūnayaṃ lokastṛṇavadyasya kāraṇāt|| paropadhānasaktāste paralokaṃ tathā satā

निकायेषुनिकायेषु पुरा ब्रह्मा जगद्गुरुः ।। असतामुपघाताय राजानः कृतवान्स्वयम्

nikāyeṣunikāyeṣu purā brahmā jagadguruḥ || asatāmupaghātāya rājānaḥ kṛtavānsvayam

चारैः परीक्षयेद्राजा धूर्तान्सम्मार्जयेत्सदा ।। निग्रहं चासतां कुर्यात्स तु लोकजिदुत्तमः

cāraiḥ parīkṣayedrājā dhūrtānsammārjayetsadā || nigrahaṃ cāsatāṃ kuryātsa tu lokajiduttamaḥ

धान्यसंरक्षणार्थाय निर्मार्ष्टा कक्षमुद्धरन् ।। यथा वर्धयते धान्यं वर्द्धनीयास्तथा प्रजाः

dhānyasaṃrakṣaṇārthāya nirmārṣṭā kakṣamuddharan || yathā vardhayate dhānyaṃ varddhanīyāstathā prajāḥ

निग्रहेणा सतां राज्ञा सतां च परिपालनैः ।। एतावदेव कर्तव्यं राज्ञा स्वर्गमभीप्सता

nigraheṇā satāṃ rājñā satāṃ ca paripālanaiḥ || etāvadeva kartavyaṃ rājñā svargamabhīpsatā

राजकृत्यं हि लोकेषु नास्त्यन्यज्जगतीपते ।। असतां निग्रहादेव सतां च परिपालनात्

rājakṛtyaṃ hi lokeṣu nāstyanyajjagatīpate || asatāṃ nigrahādeva satāṃ ca paripālanāt

राजानुशासिता तेषामसतां शासिता भवान् ।। तेन त्वमधिको देव देवेभ्यः प्रतिभासि मे

rājānuśāsitā teṣāmasatāṃ śāsitā bhavān || tena tvamadhiko deva devebhyaḥ pratibhāsi me

जगत्तु धार्यते सद्भिः सतामग्र्यस्तथा भवान् ।। तेन त्वामभियान्त्या मे क्लमो देव न विद्यते

jagattu dhāryate sadbhiḥ satāmagryastathā bhavān || tena tvāmabhiyāntyā me klamo deva na vidyate

यम उवाच ।। तुष्टोस्मि ते विशालाक्षि वचनैर्धर्मसंहितैः ।। विना सत्यवतः प्राणान्वरं वरय मा चिरम्

yama uvāca || tuṣṭosmi te viśālākṣi vacanairdharmasaṃhitaiḥ || vinā satyavataḥ prāṇānvaraṃ varaya mā ciram

सावित्र्युवाच ।। सहोदराणां भ्रातॄणां कामयामि शतं विभो ।। अनपत्यः पिता प्रीतिं पुत्रलाभात्प्रयातु मे

sāvitryuvāca || sahodarāṇāṃ bhrātṝṇāṃ kāmayāmi śataṃ vibho || anapatyaḥ pitā prītiṃ putralābhātprayātu me

यम उवाच ।। कृतेन कामेन निवर्त भद्रे भविष्यतीदं सकलं तवोक्तम् ।। ममोपरोधस्तव च क्लमः स्यात्तथाधुना तेन तव ब्रवीमि

yama uvāca || kṛtena kāmena nivarta bhadre bhaviṣyatīdaṃ sakalaṃ tavoktam || mamoparodhastava ca klamaḥ syāttathādhunā tena tava bravīmi

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० स० सावित्र्युपाख्याने द्वितीयवरलाभो नामाष्टत्रिंशत्तमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 sa0 sāvitryupākhyāne dvitīyavaralābho nāmāṣṭatriṃśattamodhyāyaḥ

सावित्र्युवाच ।। धर्मो हि दैवतं स्त्रीणां पतिरेव परायणम् ।। अनुगम्यः स्त्रिया साध्व्या पतिः प्राणधनेश्वरः

sāvitryuvāca || dharmo hi daivataṃ strīṇāṃ patireva parāyaṇam || anugamyaḥ striyā sādhvyā patiḥ prāṇadhaneśvaraḥ

धर्मार्जने सुरश्रेष्ठ कुतो ग्लानिः कुतः क्लमः।। त्वत्पादमूलमेवेदं परमं धर्मकारणम्

dharmārjane suraśreṣṭha kuto glāniḥ kutaḥ klamaḥ|| tvatpādamūlamevedaṃ paramaṃ dharmakāraṇam

धर्मार्जनं सदा कार्यं पुरुषेण विजानता ।। तल्लाभः सर्वलाभेभ्यो यतो देव विशिष्यते

dharmārjanaṃ sadā kāryaṃ puruṣeṇa vijānatā || tallābhaḥ sarvalābhebhyo yato deva viśiṣyate

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गं जीवतः फलम् ।। धर्महीनस्य कामार्थौ वन्ध्यासुतसमावुभौ

dharmaścārthaśca kāmaśca trivargaṃ jīvataḥ phalam || dharmahīnasya kāmārthau vandhyāsutasamāvubhau

धर्मादर्थस्तथा कामो धर्माल्लोकद्वयं तथा ।। धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र कुत्र च गामिनम्

dharmādarthastathā kāmo dharmāllokadvayaṃ tathā || dharma eko'nuyātyenaṃ yatra kutra ca gāminam

शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति ।। एको हि जायते जन्तुरेक एव विपद्यते

śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvamanyaddhi gacchati || eko hi jāyate jantureka eva vipadyate

धर्मस्तमनुयात्येको न सुहृन्न च बान्धवाः ।। रूपसौभाग्यलावण्यं सम्पद्धर्मेण लभ्यते

dharmastamanuyātyeko na suhṛnna ca bāndhavāḥ || rūpasaubhāgyalāvaṇyaṃ sampaddharmeṇa labhyate

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रशर्वेन्द्रयमार्काग्न्यनिलाम्भसाम् ।। वस्वश्विधनदाद्यानां ये लोकाः सर्वकामदाः

brahmendropendraśarvendrayamārkāgnyanilāmbhasām || vasvaśvidhanadādyānāṃ ye lokāḥ sarvakāmadāḥ

धर्मेण तानवाप्नोति पुरुषः पुरुषान्तक ।। मनोहराणि द्वीपानि वर्षाणि सुमुखानि च

dharmeṇa tānavāpnoti puruṣaḥ puruṣāntaka || manoharāṇi dvīpāni varṣāṇi sumukhāni ca

प्रयान्ति धर्मेण नरास्तथैवामरतामिताः ।। नन्दनादीनि मुख्यानि देवोद्यानानि यानि च

prayānti dharmeṇa narāstathaivāmaratāmitāḥ || nandanādīni mukhyāni devodyānāni yāni ca

तानि पुण्येन लभ्यन्ते नाकपृष्ठं तथा नरैः ।। विमानानि विचित्राणि तथैवाप्सरसः शुभाः

tāni puṇyena labhyante nākapṛṣṭhaṃ tathā naraiḥ || vimānāni vicitrāṇi tathaivāpsarasaḥ śubhāḥ

तैजसानि शरीराणि सदा पुण्यवतां फलम ।। राज्यं नृपतिपूजा च कामसिद्धिस्तथेप्सिता

taijasāni śarīrāṇi sadā puṇyavatāṃ phalama || rājyaṃ nṛpatipūjā ca kāmasiddhistathepsitā

उपस्कराणि मुख्यानि फलं पुण्यस्य दृश्यते ।। रुक्मवैडूर्यदण्डानि चन्द्रांशुसदृशानि च

upaskarāṇi mukhyāni phalaṃ puṇyasya dṛśyate || rukmavaiḍūryadaṇḍāni candrāṃśusadṛśāni ca

चामराणि सुराध्यक्ष भवन्ति शुभकर्मणाम् ।। ( पूर्णेन्दुमण्डलाभेन रक्तांशुकमितेन च

cāmarāṇi surādhyakṣa bhavanti śubhakarmaṇām || ( pūrṇendumaṇḍalābhena raktāṃśukamitena ca

धार्यतां यान्ति छत्रेण नरः पुण्येन कर्मणा ।।) जयशङ्खस्वनादेव सूतमागधनिःस्वनम

dhāryatāṃ yānti chatreṇa naraḥ puṇyena karmaṇā ||) jayaśaṅkhasvanādeva sūtamāgadhaniḥsvanama

वरासनं सभृङ्गारं फलं पुण्या कर्मणः ।। वरान्नपानं गीतं च नृत्यमाल्यानुलेपनम्

varāsanaṃ sabhṛṅgāraṃ phalaṃ puṇyā karmaṇaḥ || varānnapānaṃ gītaṃ ca nṛtyamālyānulepanam

रत्नवस्त्राणि मुख्यानि फलं पुण्यस्य कर्मणः ।। रूपौदार्यगुणोपेताः स्त्रियश्चातिनोहराः

ratnavastrāṇi mukhyāni phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ || rūpaudāryaguṇopetāḥ striyaścātinoharāḥ

वासः प्रासादपृष्ठेषु भवन्ति शुभकर्मणाम् ।। सुवर्णकिंकिणी मिश्रचामराः पीठधारिणः

vāsaḥ prāsādapṛṣṭheṣu bhavanti śubhakarmaṇām || suvarṇakiṃkiṇī miśracāmarāḥ pīṭhadhāriṇaḥ

वहन्ति तुरगा देव नरं पुण्येन कर्मणा ।। हेमकक्षैः समातङ्गैश्चलत्पर्वतसन्निभैः

vahanti turagā deva naraṃ puṇyena karmaṇā || hemakakṣaiḥ samātaṅgaiścalatparvatasannibhaiḥ

खेलांघ्रिपदविन्यासैर्यान्ति पुण्येन कर्मणा ।। सर्वकामप्रदे देवे सर्वापद्दुरितापहे

khelāṃghripadavinyāsairyānti puṇyena karmaṇā || sarvakāmaprade deve sarvāpadduritāpahe

वहन्ति भक्तिं पुरुषास्सदा पुण्येन कर्मणा ।। तस्य द्वाराणि यजनं तपो दानं दया क्षमा

vahanti bhaktiṃ puruṣāssadā puṇyena karmaṇā || tasya dvārāṇi yajanaṃ tapo dānaṃ dayā kṣamā

ब्रह्मचर्यं च सत्यं च तीर्थानुसरणं शुभे ।। स्वाध्यायसेवा साधूनां सहवासः सुरार्चनम्

brahmacaryaṃ ca satyaṃ ca tīrthānusaraṇaṃ śubhe || svādhyāyasevā sādhūnāṃ sahavāsaḥ surārcanam

गुरूणां चैव शुश्रूषा ब्राह्मणानां च पूजनम् ।। इन्द्रियाणां जयश्चैव मार्दवं ह्रीरमत्सरम्

gurūṇāṃ caiva śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca pūjanam || indriyāṇāṃ jayaścaiva mārdavaṃ hrīramatsaram

तस्माद्धर्मः सदा कार्यो नित्यमेव विजानता ।। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम्

tasmāddharmaḥ sadā kāryo nityameva vijānatā || na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtamasya na vā kṛtam

बाल एवाचरेद्धर्ममनित्यं देव जीवितम् ।। को हि जानाति कस्याद्य मृत्युः केन भविष्यति

bāla evācareddharmamanityaṃ deva jīvitam || ko hi jānāti kasyādya mṛtyuḥ kena bhaviṣyati

पश्यतोऽप्यस्य लोकस्य मरणं पुरतः स्थितम् ।। अमरस्येव चरितमत्याश्चर्यं सुरोत्तम

paśyato'pyasya lokasya maraṇaṃ purataḥ sthitam || amarasyeva caritamatyāścaryaṃ surottama

युवत्वापेक्षया बालो वृद्धत्वापेक्षया युवा ।। मृत्योरुत्सङ्गमारूढः स्थविरः किमपेक्षते

yuvatvāpekṣayā bālo vṛddhatvāpekṣayā yuvā || mṛtyorutsaṅgamārūḍhaḥ sthaviraḥ kimapekṣate

भुवः शैलं समारूढः ततो वृक्षाग्रमाश्रितः ।। तत्राप्यविन्दतस्त्राणं मृत्योद्भीतस्य का गतिः

bhuvaḥ śailaṃ samārūḍhaḥ tato vṛkṣāgramāśritaḥ || tatrāpyavindatastrāṇaṃ mṛtyodbhītasya kā gatiḥ

न भयं मरणादेव प्राणिनामधिकं क्वचित ।। तत्रापि निर्भयाः सन्तः सदा सुकृतकारिणः

na bhayaṃ maraṇādeva prāṇināmadhikaṃ kvacita || tatrāpi nirbhayāḥ santaḥ sadā sukṛtakāriṇaḥ

यम उवाच ।। तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वचनैर्धर्मसङ्गतैः ।। विना सत्यवतः प्राणान्वरं वरय मा चिरम्

yama uvāca || tuṣṭo'smi te viśālākṣi vacanairdharmasaṅgataiḥ || vinā satyavataḥ prāṇānvaraṃ varaya mā ciram

सावित्र्युवाच ।। वरयामि त्वया दत्तं पुत्राणां शतमौरसम् ।। अनपत्यस्य लोकेषु गतिः किल न विद्यते

sāvitryuvāca || varayāmi tvayā dattaṃ putrāṇāṃ śatamaurasam || anapatyasya lokeṣu gatiḥ kila na vidyate

यम उवाच ।। कृतेन कामेन निवर्त भद्रे भविष्यतीदं सकलं त्वयोक्तम् ।। ममोपरोधश्च तव क्लमः स्यात्तथाधुना तेन तव ब्रवीमि

yama uvāca || kṛtena kāmena nivarta bhadre bhaviṣyatīdaṃ sakalaṃ tvayoktam || mamoparodhaśca tava klamaḥ syāttathādhunā tena tava bravīmi

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० सावित्र्युपाख्याने तृतीयवरलाभो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 sāvitryupākhyāne tṛtīyavaralābho nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

सावित्र्युवाच ।। सर्वधर्मविधानज्ञः सर्वधर्मप्रवर्तकः ।। त्वमेव जगतां नाथः प्रजासंयमनो यमः

sāvitryuvāca || sarvadharmavidhānajñaḥ sarvadharmapravartakaḥ || tvameva jagatāṃ nāthaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ

कर्मणामानुरूप्येण यस्माद्यमयसि प्रजाः ।।। तस्मात्त्वमुच्यसे देव यम इत्येव नामतः

karmaṇāmānurūpyeṇa yasmādyamayasi prajāḥ ||| tasmāttvamucyase deva yama ityeva nāmataḥ

धर्मेणेमाः प्रजाः सर्वा यथा रञ्जयसे प्रभो ।। तस्मात्ते धर्मराजेति नाम सत्यं निगद्यते

dharmeṇemāḥ prajāḥ sarvā yathā rañjayase prabho || tasmātte dharmarājeti nāma satyaṃ nigadyate

सुकृतं दुष्कृतं चोभे पुरोधाय यथा जनाः ।। त्वत्सकाशमथायान्ति तस्मात्त्वं मृत्युरुच्यसे

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhe purodhāya yathā janāḥ || tvatsakāśamathāyānti tasmāttvaṃ mṛtyurucyase

सर्वेषामथ भूतानां यस्मादन्तकरो भवान् ।।।। तस्मात्वमन्तकः प्रोक्तः सर्वदेवैर्महाद्युते

sarveṣāmatha bhūtānāṃ yasmādantakaro bhavān |||| tasmātvamantakaḥ proktaḥ sarvadevairmahādyute

विवस्वतस्त्वं तनयः प्रथमः परिकीर्तितः ।। तस्माद्वैवस्वतो नाम्ना सर्वदेवेषु कथ्यसे

vivasvatastvaṃ tanayaḥ prathamaḥ parikīrtitaḥ || tasmādvaivasvato nāmnā sarvadeveṣu kathyase

कालं कलाद्यं कलयन्सर्वेषां त्वं हि तिष्ठसि ।। तस्मात्कालेति ते नाम प्रोच्यते तत्सुदर्शिभिः

kālaṃ kalādyaṃ kalayansarveṣāṃ tvaṃ hi tiṣṭhasi || tasmātkāleti te nāma procyate tatsudarśibhiḥ

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे गृह्णासि प्रसभं जनम् ।।।।। तस्मात्त्वं कथ्यसे लोके सर्वप्राणहरेति वै

āyuṣye karmaṇi kṣīṇe gṛhṇāsi prasabhaṃ janam ||||| tasmāttvaṃ kathyase loke sarvaprāṇahareti vai

तव प्रसादाद्देवेश धर्मे तिष्ठन्ति जन्तवः ।। तव प्रसादाद्देवेश सङ्करो नैव जायते

tava prasādāddeveśa dharme tiṣṭhanti jantavaḥ || tava prasādāddeveśa saṅkaro naiva jāyate

सतां सदा गतिर्देव त्वमेव परिकीर्तितः ।। जगतोऽस्य जगन्नाथ मर्यादापरिपालकः

satāṃ sadā gatirdeva tvameva parikīrtitaḥ || jagato'sya jagannātha maryādāparipālakaḥ

पाहि मां त्रिदशश्रेष्ठ दुःखितां शरणागताम् ।। पितरौ च तथैवास्य राजपुत्रस्य दुःखितौ

pāhi māṃ tridaśaśreṣṭha duḥkhitāṃ śaraṇāgatām || pitarau ca tathaivāsya rājaputrasya duḥkhitau

यम उवाच ।। स्तुतेन भक्त्या धर्मज्ञे मया तुष्टेन सत्यवान् ।। तव भर्ता विमुक्तोऽयं लब्धकामा व्रजाबले

yama uvāca || stutena bhaktyā dharmajñe mayā tuṣṭena satyavān || tava bhartā vimukto'yaṃ labdhakāmā vrajābale

राज्यं कृत्वा त्वया सार्धं वत्सराशीतिपञ्चकम् ।। नाकपृष्ठमथारुह्य त्रिदशैस्सह रंस्यते

rājyaṃ kṛtvā tvayā sārdhaṃ vatsarāśītipañcakam || nākapṛṣṭhamathāruhya tridaśaissaha raṃsyate

स्तोत्रेणानेन धर्मज्ञे कल्यमुत्थाय यश्च माम् ।। कीर्तयिष्यति तस्यापि दीर्घमायुर्भविष्यति

stotreṇānena dharmajñe kalyamutthāya yaśca mām || kīrtayiṣyati tasyāpi dīrghamāyurbhaviṣyati

पुष्कर उवाच ।। एतावदुक्त्वा भगवान्यमस्तु विमुच्य तं राजसुतं महात्मा ।। अदर्शनं तत्र जगाम राम कालेन सार्धं सह मृत्युना च

puṣkara uvāca || etāvaduktvā bhagavānyamastu vimucya taṃ rājasutaṃ mahātmā || adarśanaṃ tatra jagāma rāma kālena sārdhaṃ saha mṛtyunā ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० सावित्र्युपाख्याने चत्त्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 sāvitryupākhyāne cattvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०४१-०४५

पुष्कर उवाच ।। सावित्री च ततः साध्वी जगाम वरवर्णिनी ।। यथायथागतेनैव यत्रासौ सत्यवान्मृतः

puṣkara uvāca || sāvitrī ca tataḥ sādhvī jagāma varavarṇinī || yathāyathāgatenaiva yatrāsau satyavānmṛtaḥ

सा समासाद्य भर्तारं तस्योत्सङ्गगतं शिरः ।। कृत्वा विवेश तन्वङ्गी लम्बमाने दिवाकरे

sā samāsādya bhartāraṃ tasyotsaṅgagataṃ śiraḥ || kṛtvā viveśa tanvaṅgī lambamāne divākare

सत्यवानपि निर्मुक्तो धर्मराज्ञा शनैः शनैः ।। उन्मीलयति ते नेत्रे प्रस्यन्दत च भार्गव

satyavānapi nirmukto dharmarājñā śanaiḥ śanaiḥ || unmīlayati te netre prasyandata ca bhārgava

ततः प्रत्यागतप्राणः प्रियां वचनमब्रवीत् ।। क्वाऽसौ प्रयातः पुरुषो यो मामाकृष्य गच्छति

tataḥ pratyāgataprāṇaḥ priyāṃ vacanamabravīt || kvā'sau prayātaḥ puruṣo yo māmākṛṣya gacchati

जानामि न वरारोहे कश्चासौ पुरुषः शुभे ।। वनेऽस्मिँश्चारुसर्वाङ्गि सुप्तस्य च चिरं गतम्

jānāmi na varārohe kaścāsau puruṣaḥ śubhe || vane'smim̐ścārusarvāṅgi suptasya ca ciraṃ gatam

उपवासपरिक्लान्ता कर्षिता भवती मया ।। अस्माद्दुर्हृदयेनाद्य पितरौ दुःखितौ तथा

upavāsapariklāntā karṣitā bhavatī mayā || asmāddurhṛdayenādya pitarau duḥkhitau tathā

द्रष्टुमिच्छाम्यहं सुभ्रु गमने त्वरिता भव ।। सावित्र्युवाच ।। आदित्योऽस्तमनुप्राप्तो यदि ते रुचितं प्रभो

draṣṭumicchāmyahaṃ subhru gamane tvaritā bhava || sāvitryuvāca || ādityo'stamanuprāpto yadi te rucitaṃ prabho

आश्रमन्तु प्रयास्यावः श्वशुरौ तप्यतो मम ।। यथावृत्तं च तत्रैव तव वक्ष्याम्यथाश्रमे

āśramantu prayāsyāvaḥ śvaśurau tapyato mama || yathāvṛttaṃ ca tatraiva tava vakṣyāmyathāśrame

पुष्कर उवाच ।। एतावदुक्त्वा भर्तारं सह भर्त्रा ययौ तदा ।। आससादाश्रमं चैव सह भर्त्रा नृपात्मजा

puṣkara uvāca || etāvaduktvā bhartāraṃ saha bhartrā yayau tadā || āsasādāśramaṃ caiva saha bhartrā nṛpātmajā

2.41.10

एतस्मिन्नवकाशे तु लब्धचक्षुर्महीपतिः ।। द्युमत्सेनः सभार्यस्तु पर्यतप्यत भार्गव

etasminnavakāśe tu labdhacakṣurmahīpatiḥ || dyumatsenaḥ sabhāryastu paryatapyata bhārgava

सावित्र्यपि वरारोहा सह सत्यवता तदा ।। ववन्दे तत्र राजानं सभार्यं भृगुनन्दन

sāvitryapi varārohā saha satyavatā tadā || vavande tatra rājānaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandana

परिष्वक्तस्तदा पित्रा सत्यवान्राजनन्दनः ।। अभिवाद्य ततः सर्वान्वने तस्मिँस्तपोधनान्

pariṣvaktastadā pitrā satyavānrājanandanaḥ || abhivādya tataḥ sarvānvane tasmim̐stapodhanān

उवास तां तदा रात्रिमृषिभिः सह धर्मवित् ।। सावित्र्यपि जगादाथ यथा वृत्तमनिन्दिता

uvāsa tāṃ tadā rātrimṛṣibhiḥ saha dharmavit || sāvitryapi jagādātha yathā vṛttamaninditā

व्रतं समापयामास तस्यामेव तदा निशि ।। ततस्तु राम रात्र्यन्ते शाल्वेभ्यस्तस्य भूपतेः

vrataṃ samāpayāmāsa tasyāmeva tadā niśi || tatastu rāma rātryante śālvebhyastasya bhūpateḥ

आजगाम जनः सर्वो राज्यार्थाय निमन्त्रणे ।। आज्ञापयामास तदा तथा प्रकृतिशासनम्

ājagāma janaḥ sarvo rājyārthāya nimantraṇe || ājñāpayāmāsa tadā tathā prakṛtiśāsanam

विचक्षुषस्ते नृपते येन राज्यं पुरा हृतम् ।। अमात्यैः सह भोक्तव्यं राज्यमस्तु पुरे नृप

vicakṣuṣaste nṛpate yena rājyaṃ purā hṛtam || amātyaiḥ saha bhoktavyaṃ rājyamastu pure nṛpa

एतच्छ्रुत्वा ययौ तत्र बलेन चतुरङ्गिणा ।। लेभे च सकलं वाक्यं धर्मराज्ञो महात्मनः

etacchrutvā yayau tatra balena caturaṅgiṇā || lebhe ca sakalaṃ vākyaṃ dharmarājño mahātmanaḥ

भ्रातॄणां च शतं लेभे सावित्र्यपि वराङ्गना ।। एवं पतिव्रता साध्वी पितृपक्षं नृपात्मजा

bhrātṝṇāṃ ca śataṃ lebhe sāvitryapi varāṅganā || evaṃ pativratā sādhvī pitṛpakṣaṃ nṛpātmajā

उज्जहार वरारोहा भर्तृपक्षं तथैव च ।। मोचयामास भर्तारं मृत्युपाशवशीकृतम्

ujjahāra varārohā bhartṛpakṣaṃ tathaiva ca || mocayāmāsa bhartāraṃ mṛtyupāśavaśīkṛtam

2.41.20

तस्मात्साध्व्यः स्त्रियः पूज्याः सततं देववज्जनैः ।। तासां राम प्रसादेन धार्यते वै जगत्त्रयम्

tasmātsādhvyaḥ striyaḥ pūjyāḥ satataṃ devavajjanaiḥ || tāsāṃ rāma prasādena dhāryate vai jagattrayam

तासां न वाक्यं भवतीह मिथ्या न जातु लोकेषु चराचरेषु ।। तस्मात्सदा ताः परिपूजनीयाः कामान्समग्रानभिकामयानैः

tāsāṃ na vākyaṃ bhavatīha mithyā na jātu lokeṣu carācareṣu || tasmātsadā tāḥ paripūjanīyāḥ kāmānsamagrānabhikāmayānaiḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सावित्र्युपाख्याने एकचत्वारिंशात्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāvitryupākhyāne ekacatvāriṃśāttamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। गवां हि पालनं राज्ञा कर्तव्यं भृगुनन्दन ।। गावः पवित्राः संगत्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

puṣkara uvāca || gavāṃ hi pālanaṃ rājñā kartavyaṃ bhṛgunandana || gāvaḥ pavitrāḥ saṃgatyā goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

गावो वितन्वते यज्ञं गावो विश्वस्य मातरः ।। शकृन्मूत्रं परं तासामलक्ष्मीनाशनं स्मृतम्

gāvo vitanvate yajñaṃ gāvo viśvasya mātaraḥ || śakṛnmūtraṃ paraṃ tāsāmalakṣmīnāśanaṃ smṛtam

तद्धि सेव्यं प्रयत्नेन तत्र लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ।। उद्वेगं च न गन्तव्यं शकृन्मूत्रस्य जानता

taddhi sevyaṃ prayatnena tatra lakṣmīḥ pratiṣṭhitā || udvegaṃ ca na gantavyaṃ śakṛnmūtrasya jānatā

गवां मूत्रपुरीषेषु ष्ठीवनाद्यं न सन्त्यजेत् ।। गोरजः परमं पुण्यमलक्ष्मीविघ्ननाशनम्

gavāṃ mūtrapurīṣeṣu ṣṭhīvanādyaṃ na santyajet || gorajaḥ paramaṃ puṇyamalakṣmīvighnanāśanam

गवां कण्डूयनं चैव सर्वकल्मषनाशनम् ।। तासां शृङ्गोदकश्चैव जाह्नवीजलसन्निभम्

gavāṃ kaṇḍūyanaṃ caiva sarvakalmaṣanāśanam || tāsāṃ śṛṅgodakaścaiva jāhnavījalasannibham

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिश्च रोचनम् ।। षडङ्गमेतन्माङ्गल्यं पवित्रं तु पृथक्पृथक्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiśca rocanam || ṣaḍaṅgametanmāṅgalyaṃ pavitraṃ tu pṛthakpṛthak

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। पवित्रं परमं ज्ञेयं स्नाने पाने च भार्गव

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam || pavitraṃ paramaṃ jñeyaṃ snāne pāne ca bhārgava

रक्षोघ्नमेतन्माङ्गल्यं कलिदुःखप्रणाशनम् ।। रोचना च तथा धन्या रक्षोरगगदापहा ।। यस्तु कल्ये समुत्थाय मुखमाज्ये निरीक्षते ।। तस्यालक्ष्मीः क्षयं याति वर्धते न तु किल्बिषम्

rakṣoghnametanmāṅgalyaṃ kaliduḥkhapraṇāśanam || rocanā ca tathā dhanyā rakṣoragagadāpahā || yastu kalye samutthāya mukhamājye nirīkṣate || tasyālakṣmīḥ kṣayaṃ yāti vardhate na tu kilbiṣam

2.42.10

गवां ग्रासप्रदानेन पुण्यं सुमहदश्नुते ।। यावत्यः शक्नुयाद्गावः सुखं धारयितुं गृहे

gavāṃ grāsapradānena puṇyaṃ sumahadaśnute || yāvatyaḥ śaknuyādgāvaḥ sukhaṃ dhārayituṃ gṛhe

धारयेत्तावतीर्नित्यं क्षुधितास्तु न धारयेत् ।। दुःखिता धेनवो यस्य वसन्ति द्विज मन्दिरे

dhārayettāvatīrnityaṃ kṣudhitāstu na dhārayet || duḥkhitā dhenavo yasya vasanti dvija mandire

नरकं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। दत्त्वा परगवे ग्रासं पुण्यं सुमहदश्नुते

narakaṃ samavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || dattvā paragave grāsaṃ puṇyaṃ sumahadaśnute

शैशिरं सकलं कालं ग्रासं परगवे तथा ।। दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति संवत्सरशतानि षट्

śaiśiraṃ sakalaṃ kālaṃ grāsaṃ paragave tathā || dattvā svargamavāpnoti saṃvatsaraśatāni ṣaṭ

अग्रभक्तं नरो दत्त्वा नित्यमेव तथा गवाम् ।। मासषट्केन लभते नाकलोकं समायुतम्

agrabhaktaṃ naro dattvā nityameva tathā gavām || māsaṣaṭkena labhate nākalokaṃ samāyutam

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।। तत्रैवमशनं दत्त्वा गवां नित्यमतन्द्रितः

sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam || tatraivamaśanaṃ dattvā gavāṃ nityamatandritaḥ

द्वितीयं यः समश्नाति तेन संवत्सरान्नरः ।। गवां लोकमवाप्नोति यावन्मन्वन्तरं द्विज

dvitīyaṃ yaḥ samaśnāti tena saṃvatsarānnaraḥ || gavāṃ lokamavāpnoti yāvanmanvantaraṃ dvija

गवां प्रचारे पानीयं दत्त्वा पुरुषसत्तमः ।। वारुणं लोकमासाद्य क्रीडत्यब्दगणायुतम् ।। परां तृप्तिमवाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

gavāṃ pracāre pānīyaṃ dattvā puruṣasattamaḥ || vāruṇaṃ lokamāsādya krīḍatyabdagaṇāyutam || parāṃ tṛptimavāpnoti yatrayatrābhijāyate

गवां प्रचारभूमिं तु वाहयित्वा हलादिना ।। नरकं महदाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश

gavāṃ pracārabhūmiṃ tu vāhayitvā halādinā || narakaṃ mahadāpnoti yāvadindrāścaturdaśa

गवां पानप्रवृतानां यस्तु विघ्नं समाचरेत ।। ब्रह्महत्या कृता तेन घोरा भवति भार्गव ।। सिंहव्याघ्रभयत्रस्तां पङ्कमग्नां जले गताम्

gavāṃ pānapravṛtānāṃ yastu vighnaṃ samācareta || brahmahatyā kṛtā tena ghorā bhavati bhārgava || siṃhavyāghrabhayatrastāṃ paṅkamagnāṃ jale gatām

2.42.20

गामुद्धृत्य नरः स्वर्गे कल्पभोगानुपाश्नुते ।। गवां यवसदानेन रूपवानभिजायते

gāmuddhṛtya naraḥ svarge kalpabhogānupāśnute || gavāṃ yavasadānena rūpavānabhijāyate

सौभाग्यं महदाप्नोति लावण्यं च द्विजोत्तम ।। औषधं च तथा दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते

saubhāgyaṃ mahadāpnoti lāvaṇyaṃ ca dvijottama || auṣadhaṃ ca tathā dattvā virogastvabhijāyate

औषधं लवणं तोयमाहारं च प्रयच्छतः ।। विपत्तौ पातकं नास्य भवत्युद्बन्धनादिकम

auṣadhaṃ lavaṇaṃ toyamāhāraṃ ca prayacchataḥ || vipattau pātakaṃ nāsya bhavatyudbandhanādikama

वक्तव्यता दिवापाले रात्रौ स्वामी न तद्गृहे ।। तत्रापि तन्नियुक्तश्च कश्चिदन्यो न चेद्भवेत्

vaktavyatā divāpāle rātrau svāmī na tadgṛhe || tatrāpi tanniyuktaśca kaścidanyo na cedbhavet

तासां चेदविरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने ।। यामुत्पत्य वृको हन्यान्नपालस्तत्र किल्बिषी

tāsāṃ cedaviruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane || yāmutpatya vṛko hanyānnapālastatra kilbiṣī

संरुद्धासु तथैवासु वृकः पाले त्वनायति ।। यामुत्पत्य वृको हन्यात्पाले तत्किल्बिषं भवेत

saṃruddhāsu tathaivāsu vṛkaḥ pāle tvanāyati || yāmutpatya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhaveta

गोवधेन नरो याति नरकानेकविंशतिम् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं तासां तु पालनम्

govadhena naro yāti narakānekaviṃśatim || tasmātsarvaprayatnena kāryaṃ tāsāṃ tu pālanam

विक्रयाच्च गवां राम न भद्रं प्रतिपद्यते ।। तासां च कीर्तनादेव नरः पापाद्विमुच्यते

vikrayācca gavāṃ rāma na bhadraṃ pratipadyate || tāsāṃ ca kīrtanādeva naraḥ pāpādvimucyate

तासां संस्पर्शनं धन्यं सर्वकल्मषनाशनम् ।। दानेन च तथा तासां कुलान्यपि समुद्धरेत्

tāsāṃ saṃsparśanaṃ dhanyaṃ sarvakalmaṣanāśanam || dānena ca tathā tāsāṃ kulānyapi samuddharet

उदक्या सूतिको दोषो नैव तत्र गृहे भवेत् ।। भूमिदोषास्तथान्येऽपि यत्रैका वसते तु गौः

udakyā sūtiko doṣo naiva tatra gṛhe bhavet || bhūmidoṣāstathānye'pi yatraikā vasate tu gauḥ

2.42.30

गवां निश्वासवातेन परा शान्तिर्गृहे भवेत ।। नीराजनं तत्परमं सर्वस्थानेषु कीर्तितम्

gavāṃ niśvāsavātena parā śāntirgṛhe bhaveta || nīrājanaṃ tatparamaṃ sarvasthāneṣu kīrtitam

गवां संस्पर्शनाद्राम क्षीयते किल्बिषं नृणाम् ।। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

gavāṃ saṃsparśanādrāma kṣīyate kilbiṣaṃ nṛṇām || gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

एकरात्रोपवासं च श्वपाकमपि शोधयेत् ।। पृथक्त्वप्रत्ययाभ्यस्तमतिसन्तपनं स्मृतम्

ekarātropavāsaṃ ca śvapākamapi śodhayet || pṛthaktvapratyayābhyastamatisantapanaṃ smṛtam

सर्वाशुभविमोक्षाय पुरा चरितमीश्वरेः ।। प्रत्येकं च त्र्यहाभ्यस्तं चातिसांतपनं स्मृतम्

sarvāśubhavimokṣāya purā caritamīśvareḥ || pratyekaṃ ca tryahābhyastaṃ cātisāṃtapanaṃ smṛtam

सर्वकामप्रदं राम सर्वाशुभविनाशनम् ।। कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिम्

sarvakāmapradaṃ rāma sarvāśubhavināśanam || kṛcchrātikṛcchraṃ payasā divasānekaviṃśatim

निर्मलास्तेन चीर्णेन भवन्ति पुरुषोत्तमाः ।। त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिबेत्

nirmalāstena cīrṇena bhavanti puruṣottamāḥ || tryahamuṣṇaṃ pibenmūtraṃ tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pibet

त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम् ।। तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं सर्वाशुभविनाशनम्

tryahamuṣṇaṃ payaḥ pītvā vāyubhakṣaḥ paraṃ tryaham || taptakṛcchramidaṃ proktaṃ sarvāśubhavināśanam

शीतकृच्छ्रस्तथैवैष क्रमाच्छीतैः प्रकीर्तितः ।। सर्वाशुभविनाशाय निर्मितो ब्रह्मणा स्वयम्

śītakṛcchrastathaivaiṣa kramācchītaiḥ prakīrtitaḥ || sarvāśubhavināśāya nirmito brahmaṇā svayam

गोमूत्रेण चरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्यात्तु गोरसैः ।। उत्थितामुत्थितस्तिष्ठेदुपविष्टासु ना स्थितः

gomūtreṇa caretsnānaṃ vṛttiṃ kuryāttu gorasaiḥ || utthitāmutthitastiṣṭhedupaviṣṭāsu nā sthitaḥ

अभुक्तवत्सु नाश्नीयादपीतासु च नो पिबेत् ।। त्राणं तु रामाकृत्वैव तथा देवे प्रवर्षति

abhuktavatsu nāśnīyādapītāsu ca no pibet || trāṇaṃ tu rāmākṛtvaiva tathā deve pravarṣati

2.42.40

त्राणं नैवात्मनः कार्यं भया र्त्ताश्च समुद्धरेत् ।। आत्मानमपि सन्त्यज्य गोव्रतं तत्प्रकीर्तितम्

trāṇaṃ naivātmanaḥ kāryaṃ bhayā rttāśca samuddharet || ātmānamapi santyajya govrataṃ tatprakīrtitam

सर्वपापप्रशमनं मासेनैकेन भार्गव ।। व्रतेनानेन चीर्णेन गोलोकं पुरुषो व्रजेत्

sarvapāpapraśamanaṃ māsenaikena bhārgava || vratenānena cīrṇena golokaṃ puruṣo vrajet

अभीष्टमथ वा राम यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। गवां निर्हारनिर्मुक्तानश्नन्प्रतिदिनं यवान्

abhīṣṭamatha vā rāma yāvadindrāścaturdaśa || gavāṃ nirhāranirmuktānaśnanpratidinaṃ yavān

मासेन तदवाप्नोति यत्कि ञ्चिन्मनसेच्छति ।। गोमतीं च तथा विद्यां सायं प्रातस्तथा जपन्

māsena tadavāpnoti yatki ñcinmanasecchati || gomatīṃ ca tathā vidyāṃ sāyaṃ prātastathā japan

गोलोकमाप्नोति नरो नात्र कार्या विचारणा ।। उपर्युपरि सर्वेषां गवां लोकः प्रकीर्तितः

golokamāpnoti naro nātra kāryā vicāraṇā || uparyupari sarveṣāṃ gavāṃ lokaḥ prakīrtitaḥ

निवसन्ति सदा यत्र गावस्त्वाकाशगा दिवि ।। विमानेषु विचित्रेषु वृतेष्वप्सरसां गणैः

nivasanti sadā yatra gāvastvākāśagā divi || vimāneṣu vicitreṣu vṛteṣvapsarasāṃ gaṇaiḥ

किङ्किणी जालचित्रेषु वीणामुरजनादिषु ।। सदा कामजला नद्यः क्षीरपायसकर्दमाः

kiṅkiṇī jālacitreṣu vīṇāmurajanādiṣu || sadā kāmajalā nadyaḥ kṣīrapāyasakardamāḥ

शीतलामलपानीयाः सुवर्णसिकतास्तथा ।। पुष्करिण्यः शुभास्तत्र वैडूर्यकमलोत्पलाः

śītalāmalapānīyāḥ suvarṇasikatāstathā || puṣkariṇyaḥ śubhāstatra vaiḍūryakamalotpalāḥ

मानसी च तथा सिद्धिः तत्र लोके भृगूत्तम ।। तञ्च लोकं नरा यान्ति गवां भक्त्या न संशयः

mānasī ca tathā siddhiḥ tatra loke bhṛgūttama || tañca lokaṃ narā yānti gavāṃ bhaktyā na saṃśayaḥ

गोमतीं कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।। तां तु मे वदतो विप्र शृणुष्व सुसमाहितः

gomatīṃ kīrtayiṣyāmi sarvapāpapraṇāśinīm || tāṃ tu me vadato vipra śṛṇuṣva susamāhitaḥ

2.42.50

गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गु लुगन्धिकाः।।। गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परम्

gāvaḥ surabhayo nityaṃ gāvo guggu lugandhikāḥ||| gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ param

अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम् ।। पावनं सर्वभूतानां रक्षन्ति च वहन्ति च

annameva paraṃ gāvo devānāṃ haviruttamam || pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ rakṣanti ca vahanti ca

हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमरान्दिवि ।। ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमे प्रयोजिताः

haviṣā mantrapūtena tarpayantyamarāndivi || ṛṣīṇāmagnihotreṣu gāvo home prayojitāḥ

सर्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमम् ।। गावः पवित्रं परमं गावो मङ्गलमुत्तमम्

sarveṣāmeva bhūtānāṃ gāvaḥ śaraṇamuttamam || gāvaḥ pavitraṃ paramaṃ gāvo maṅgalamuttamam

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्यास्सनातनाः ।। ॐ नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च

gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvo dhanyāssanātanāḥ || ॐ namo gobhyaḥ śrīmatībhyaḥ saurabheyībhya eva ca

नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमोनमः ।। ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा स्थितम्

namo brahmasutābhyaśca pavitrābhyo namonamaḥ || brāhmaṇāścaiva gāvaśca kulamekaṃ dvidhā sthitam

एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति ।। देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत्

ekatra mantrāstiṣṭhanti havirekatra tiṣṭhati || devabrāhmaṇagosādhusādhvībhiḥ sakalaṃ jagat

धार्यते वै सदा तस्मात्सर्वे पूज्यतमा सदा ।। यत्र तीर्थे सदा गावः पिबन्ति तृषि ता जलम् ।। उत्तरन्ति पथा येन स्थिता तत्र सरस्वती

dhāryate vai sadā tasmātsarve pūjyatamā sadā || yatra tīrthe sadā gāvaḥ pibanti tṛṣi tā jalam || uttaranti pathā yena sthitā tatra sarasvatī

गवां हि तीर्थे वसतीह गङ्गा पुष्टिस्तथा तद्रजसि प्रवृद्धा ।। लक्ष्मीः करीषे प्रणतौ च धर्मस्तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ।। ५८ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० गोमाहात्म्ये गोमतीविद्या नाम द्विचत्वारिं शत्तमोऽध्यायः

gavāṃ hi tīrthe vasatīha gaṅgā puṣṭistathā tadrajasi pravṛddhā || lakṣmīḥ karīṣe praṇatau ca dharmastāsāṃ praṇāmaṃ satataṃ ca kuryāt || 58 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 gomāhātmye gomatīvidyā nāma dvicatvāriṃ śattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि तव राम चिकित्सितम् ।। संक्षेपेण गवां पुण्यं सारभूतं शृणुष्व तत्

puṣkara uvāca || || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava rāma cikitsitam || saṃkṣepeṇa gavāṃ puṇyaṃ sārabhūtaṃ śṛṇuṣva tat

शृङ्गमूलेषु धेनूनां तैलं दद्यात्ससैन्धवम् ।। शृङ्गीवीरबलामांसीकल्कसिद्धं समाक्षिकम्

śṛṅgamūleṣu dhenūnāṃ tailaṃ dadyātsasaindhavam || śṛṅgīvīrabalāmāṃsīkalkasiddhaṃ samākṣikam

सिमिचूर्णयुतं देयमथवापि तथा घृतम् ।। कर्णमूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः

simicūrṇayutaṃ deyamathavāpi tathā ghṛtam || karṇamūleṣu sarveṣu mañjiṣṭhāhiṅgusaindhavaiḥ

सिद्धं तैलं प्रदातव्यं गोरसो वाथवा पुनः ।। माक्षिकं सैन्धवं शंखं तगरीं पिप्पलीं सिहाम्

siddhaṃ tailaṃ pradātavyaṃ goraso vāthavā punaḥ || mākṣikaṃ saindhavaṃ śaṃkhaṃ tagarīṃ pippalīṃ sihām

अजाक्षीरेण संपेष्य गुलिकां कारयेद्भिषक् ।। एतन्नेत्राञ्जनं श्रेष्ठं घृतमाक्षिकसंयुतम्

ajākṣīreṇa saṃpeṣya gulikāṃ kārayedbhiṣak || etannetrāñjanaṃ śreṣṭhaṃ ghṛtamākṣikasaṃyutam

बिल्वमूलमपामार्गं धातकीं च सपाटलाम् ।। कुटजं दन्तमूलेषु लेपं तच्छूलनाशनम्

bilvamūlamapāmārgaṃ dhātakīṃ ca sapāṭalām || kuṭajaṃ dantamūleṣu lepaṃ tacchūlanāśanam

दन्तशूलहरैर्द्रव्यैर्घृतं राम विपाचितम् ।। मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवम्

dantaśūlaharairdravyairghṛtaṃ rāma vipācitam || mukharogaharaṃ jñeyaṃ jihvārogeṣu saindhavam

शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफलां च गलग्रहे ।। शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे वल्कलं कुटजस्य च

śṛṅgaveraṃ haridre dve triphalāṃ ca galagrahe || śṛṅgaveraṃ haridre dve valkalaṃ kuṭajasya ca

अपामार्गविडंगांश्च लवणेन विमिश्रितम् ।। औषधं मुखरोगघ्नं ज्वरदाहविनाशनम्

apāmārgaviḍaṃgāṃśca lavaṇena vimiśritam || auṣadhaṃ mukharogaghnaṃ jvaradāhavināśanam

2.43.10

हृच्छूले बस्तिशूले च वातरोगे क्षते तथा ।। त्रिफलाघृतसमिश्रं गवां पानं प्रशस्यते

hṛcchūle bastiśūle ca vātaroge kṣate tathā || triphalāghṛtasamiśraṃ gavāṃ pānaṃ praśasyate

शतपुष्पायुतं पक्वं तैलं कुटजचित्रकैः ।। गवां राम प्रदातव्यं सर्वहृद्रोगनाशनम्

śatapuṣpāyutaṃ pakvaṃ tailaṃ kuṭajacitrakaiḥ || gavāṃ rāma pradātavyaṃ sarvahṛdroganāśanam

अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठां चैव प्रदापयेत् ।। आनाहे घृतसंयुक्तां दापयेत्पद्मचारिणीम्

atīsāre haridre dve pāṭhāṃ caiva pradāpayet || ānāhe ghṛtasaṃyuktāṃ dāpayetpadmacāriṇīm

सर्वेषु कुष्ठरोगेषु तथा शाखागदेषु च ।। शृङ्गवेरं च दार्वीं च कासे श्वासे प्रदापयेत्

sarveṣu kuṣṭharogeṣu tathā śākhāgadeṣu ca || śṛṅgaveraṃ ca dārvīṃ ca kāse śvāse pradāpayet

दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लवणान्विता । वातरोगेषु सर्वेषु शतपुष्पाविपाचितम्

dātavyā bhagnasandhāne priyaṅgurlavaṇānvitā | vātarogeṣu sarveṣu śatapuṣpāvipācitam

गवां तैलं प्रदातव्यं सर्ववातगदापहम् ।। यूषणं मधुसंमिश्रं कफरोगेषु दापयेत्

gavāṃ tailaṃ pradātavyaṃ sarvavātagadāpaham || yūṣaṇaṃ madhusaṃmiśraṃ kapharogeṣu dāpayet

पित्त रोगेषु सर्वेषु मधुयष्टिविपाचितम् ।। गव्यमाज्यं प्रदातव्यं सर्वपित्तगदापहम्

pitta rogeṣu sarveṣu madhuyaṣṭivipācitam || gavyamājyaṃ pradātavyaṃ sarvapittagadāpaham

शाखोटकरमापानं रक्तपित्ते प्रशस्यते ।। गोधूमानां च चूर्णानि माषाश्चैव ससर्षपाः

śākhoṭakaramāpānaṃ raktapitte praśasyate || godhūmānāṃ ca cūrṇāni māṣāścaiva sasarṣapāḥ

पयसा च समालोड्य गुरुमिश्राः प्रदापयेत् ।। रक्तस्रावेषु कृच्छ्रेषु गवामेतत्प्रशस्यते

payasā ca samāloḍya gurumiśrāḥ pradāpayet || raktasrāveṣu kṛcchreṣu gavāmetatpraśasyate

तिलाम्भकरुहांश्चैव हरितालं घृतं तथा ।। भग्नक्षतानां धेनूनां लेपने तत्प्रशस्यते

tilāmbhakaruhāṃścaiva haritālaṃ ghṛtaṃ tathā || bhagnakṣatānāṃ dhenūnāṃ lepane tatpraśasyate

2.43.20

वत्सानां च सरोगाणां पाठां तक्रेण पाययेत् ।। हरिद्रां क्षीरसंयुक्तामथवा रोगशान्तये

vatsānāṃ ca sarogāṇāṃ pāṭhāṃ takreṇa pāyayet || haridrāṃ kṣīrasaṃyuktāmathavā rogaśāntaye

माषास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा ।। एषां पिण्डाः प्रदातव्या लवणेन सुसँस्कृताः।। पुष्टिप्रदा तु वत्सानां वृषभाणां बलप्रदा

māṣāstilāḥ sagodhūmāḥ paśukṣīraṃ ghṛtaṃ tathā || eṣāṃ piṇḍāḥ pradātavyā lavaṇena susam̐skṛtāḥ|| puṣṭipradā tu vatsānāṃ vṛṣabhāṇāṃ balapradā

देवदारुवचामांसीगुग्गुलुर्हिङ्गुसर्षपाः ।। एष धूपः प्रदातव्यः किञ्चिद्घृतपरिप्लुतः

devadāruvacāmāṃsīguggulurhiṅgusarṣapāḥ || eṣa dhūpaḥ pradātavyaḥ kiñcidghṛtapariplutaḥ

सर्वग्रह विनाशाय पलङ्कशयुतः शुभः ।। घण्टा चापि गवां कार्या धूपेनानेन धूपिता

sarvagraha vināśāya palaṅkaśayutaḥ śubhaḥ || ghaṇṭā cāpi gavāṃ kāryā dhūpenānena dhūpitā

अश्वगन्धा तिलं चुक्रं वस्तियोगे प्रशस्यते ।। अश्वगन्धायुतं तक्रं तिलान्वस्ति प्रशस्यते ।। भवति क्षीरिणी तेन धेनुर्भृगुकुलोद्भव

aśvagandhā tilaṃ cukraṃ vastiyoge praśasyate || aśvagandhāyutaṃ takraṃ tilānvasti praśasyate || bhavati kṣīriṇī tena dhenurbhṛgukulodbhava

पिण्याकमेव निर्दिष्टं गवां राम रसायनम् ।। शीतोदपानमार्द्रञ्च यवसं च विवर्जयेत्

piṇyākameva nirdiṣṭaṃ gavāṃ rāma rasāyanam || śītodapānamārdrañca yavasaṃ ca vivarjayet

जरान्विता तथा स्थानं तच्च शीतं द्विजोत्तम ।। धार्यं चैव गवां मध्ये मत्तोजः सर्वथा भवेत्

jarānvitā tathā sthānaṃ tacca śītaṃ dvijottama || dhāryaṃ caiva gavāṃ madhye mattojaḥ sarvathā bhavet

गवां वेश्मनि दीपास्तु दातव्या राम रात्रिकाः

gavāṃ veśmani dīpāstu dātavyā rāma rātrikāḥ

गवां हि रोगोपशमाय शस्तं गतेऽर्धमासे लवणं सदैव ।। आनाहशूलारुचिनाशनं तदजाविकस्यापि तथा प्रशस्तम्

gavāṃ hi rogopaśamāya śastaṃ gate'rdhamāse lavaṇaṃ sadaiva || ānāhaśūlārucināśanaṃ tadajāvikasyāpi tathā praśastam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०- रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गोचिकित्सितं नाम त्रिच त्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0- rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gocikitsitaṃ nāma trica tvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि शान्तिकर्म गवां तव ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं तथा पुष्टिविवर्धनम् ।। ऽ ।। पञ्चमीषु च शुक्लासु श्रियः पूजा विधीयते ।। गवां पुरीषे धर्मज्ञ धूपदीपान्नसम्पदा

puṣkara uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śāntikarma gavāṃ tava || nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ tathā puṣṭivivardhanam || ' || pañcamīṣu ca śuklāsu śriyaḥ pūjā vidhīyate || gavāṃ purīṣe dharmajña dhūpadīpānnasampadā

वन्यैः सुकुसुमैर्भक्त्या ब्राह्मणानां च पूजनम् ।। तत्रैवाहनि कर्तव्यं वासुदेवस्य पूजनम्

vanyaiḥ sukusumairbhaktyā brāhmaṇānāṃ ca pūjanam || tatraivāhani kartavyaṃ vāsudevasya pūjanam

स हि सर्वगतो देवः क्षीरोदधिनिकेतनः ।। त्रैलोक्याधारभूतानां विशेषेण तथा गवाम्

sa hi sarvagato devaḥ kṣīrodadhiniketanaḥ || trailokyādhārabhūtānāṃ viśeṣeṇa tathā gavām

आश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां भृगूत्तम ।। वृत्रान्तकस्य कर्तव्यस्तदा यागस्तु गोमता ।। '

āśvayukśuklapakṣasya pañcadaśyāṃ bhṛgūttama || vṛtrāntakasya kartavyastadā yāgastu gomatā || '

गन्धधूपनमस्कारपुष्पदीपान्नसम्पदा ।। इह प्रजायाः साम्राधः पृषदश्वा तथैव च

gandhadhūpanamaskārapuṣpadīpānnasampadā || iha prajāyāḥ sāmrādhaḥ pṛṣadaśvā tathaiva ca

घृतप्रतीकश्च तथा रौद्रीभिश्च भृगूत्तम ।। नित्याभिश्च तथा वह्निं घृतेन जुहुयाद्बुधः

ghṛtapratīkaśca tathā raudrībhiśca bhṛgūttama || nityābhiśca tathā vahniṃ ghṛtena juhuyādbudhaḥ

अम्भस्थेति च मन्त्रेण लवणं चाभिमन्त्रयेत् ।। दध्ना संप्राशनं कार्यं दधिक्राव्णेत्यनन्तरम्

ambhastheti ca mantreṇa lavaṇaṃ cābhimantrayet || dadhnā saṃprāśanaṃ kāryaṃ dadhikrāvṇetyanantaram

यजमानेन देया च धेनुः स्याच्छतधेनुना ।। तदूनवित्तो दद्याच्च होत्रे शक्त्यैव दक्षिणाम्

yajamānena deyā ca dhenuḥ syācchatadhenunā || tadūnavitto dadyācca hotre śaktyaiva dakṣiṇām

2.44.10

गावः स्वलंकृताः पश्चाद्गन्धमाल्यफलादिभिः ।। स्वाशिता मुक्तवत्साश्च कुर्युर्वह्निं प्रदक्षिणम्

gāvaḥ svalaṃkṛtāḥ paścādgandhamālyaphalādibhiḥ || svāśitā muktavatsāśca kuryurvahniṃ pradakṣiṇam

क्ष्वेडाकिलकिलाशब्दैः शङखवाद्यरवैस्तथा ।। वृषाणां योजयेद्युद्धं गोपालानां तथैव च

kṣveḍākilakilāśabdaiḥ śaṅakhavādyaravaistathā || vṛṣāṇāṃ yojayedyuddhaṃ gopālānāṃ tathaiva ca

द्वितीयेऽहनि धेनूनां वृषाणां सह वत्सकैः ।। लवणं तत्प्रदातव्यं ब्राह्मणेनाभिमन्त्रितम

dvitīye'hani dhenūnāṃ vṛṣāṇāṃ saha vatsakaiḥ || lavaṇaṃ tatpradātavyaṃ brāhmaṇenābhimantritama

भोजनं गोरसप्रायं ब्राह्मणांश्चात्र भोजयेत् ।। स्वस्ति वाच्यं ततः पश्चाद्दत्तदायान्विसर्जयेत ।। १

bhojanaṃ gorasaprāyaṃ brāhmaṇāṃścātra bhojayet || svasti vācyaṃ tataḥ paścāddattadāyānvisarjayeta || 1

नित्यमेतत्तु वो दिष्टं शान्तिकर्म शुभं गवाम् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि कर्म नैमित्तिकं तव

nityametattu vo diṣṭaṃ śāntikarma śubhaṃ gavām || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karma naimittikaṃ tava

धेनूनां मारके प्राप्ते तथा रोगाऽद्युपद्रवे ।। क्षीरक्षये तथान्यस्मिन्प्रकृतेस्तु विपर्यये

dhenūnāṃ mārake prāpte tathā rogā'dyupadrave || kṣīrakṣaye tathānyasminprakṛtestu viparyaye

त्रिरात्रोपोषितो विद्वानेकरात्रोषितोऽथ वा ।। गवां मध्ये शुभे देशे स्थण्डिलं परिकल्पयेत

trirātropoṣito vidvānekarātroṣito'tha vā || gavāṃ madhye śubhe deśe sthaṇḍilaṃ parikalpayeta

अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं कर्णिकाकेसरान्वितम् ।। पूजयेत्कर्णिकामध्ये वासुदेवं श्रिया सह

aṣṭapatraṃ likhetpadmaṃ karṇikākesarānvitam || pūjayetkarṇikāmadhye vāsudevaṃ śriyā saha

कृसरैः पूजन कार्यं देवतानां यथाक्रमम् ।। यासां तासां प्रवक्ष्यामि तव नामानि भार्गव

kṛsaraiḥ pūjana kāryaṃ devatānāṃ yathākramam || yāsāṃ tāsāṃ pravakṣyāmi tava nāmāni bhārgava

सुभद्रां नाम दिग्धेनुं पूर्वभागे समर्चयेत् ।। पूजनीयस्ततो ब्रह्मा सुरभिस्तदनन्तरम्

subhadrāṃ nāma digdhenuṃ pūrvabhāge samarcayet || pūjanīyastato brahmā surabhistadanantaram

2.44.20

ततः सूर्यस्ततो धेनुर्बहुरूपा द्विजोत्तम ।। ततस्तु पृथिवीं देवीं ततोऽनन्तं प्रपूजयेत्

tataḥ sūryastato dhenurbahurūpā dvijottama || tatastu pṛthivīṃ devīṃ tato'nantaṃ prapūjayet

ततश्च विश्वरूपाक्षं दिग्धेनुं तदनन्तरम् ।। ततः सिद्धिं ततो ऋद्धिं ततः शान्तिं समर्चयेत्

tataśca viśvarūpākṣaṃ digdhenuṃ tadanantaram || tataḥ siddhiṃ tato ṛddhiṃ tataḥ śāntiṃ samarcayet

रोहिणी नाम दिग्धेनुस्ततः पूज्या द्विजोत्तम ।। ततश्चन्द्रमसं देवं महादेववृषं ततः

rohiṇī nāma digdhenustataḥ pūjyā dvijottama || tataścandramasaṃ devaṃ mahādevavṛṣaṃ tataḥ

महादेवं ततो देवं पूजयेत्तदनन्तरम् ।। इत्येता देवताः प्रोक्ताः कृसरे तव षोडश

mahādevaṃ tato devaṃ pūjayettadanantaram || ityetā devatāḥ proktāḥ kṛsare tava ṣoḍaśa

पत्रेषु पूजनीयाश्च दिक्पालाश्च यथादिशम् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

patreṣu pūjanīyāśca dikpālāśca yathādiśam || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

प्रत्येकां पूजयेद्राम देवतां प्रयतो द्विजः ।। पूर्णकुम्भानि सर्वाणि प्रत्येकं विनिवेदयेत

pratyekāṃ pūjayedrāma devatāṃ prayato dvijaḥ || pūrṇakumbhāni sarvāṇi pratyekaṃ vinivedayeta

भक्त्यास्थगितवक्त्राणि वर्धमानैस्सतण्डुलैः ।। सहिरण्यैर्यथाशक्ति ततो होमं समारभेत्

bhaktyāsthagitavaktrāṇi vardhamānaissataṇḍulaiḥ || sahiraṇyairyathāśakti tato homaṃ samārabhet

वेदिं कृत्वा यथशास्त्रं समिध्य च हुताशनम् ।। एकैकं दैवतं राम समुद्दिश्य यथाविधि

vediṃ kṛtvā yathaśāstraṃ samidhya ca hutāśanam || ekaikaṃ daivataṃ rāma samuddiśya yathāvidhi

चतुर्थ्यन्तेन धर्मज्ञ नाम्ना तु प्रणवादिना ।। होमद्रव्यैस्तथैकैकं शतसंख्यं तु होमयेत्

caturthyantena dharmajña nāmnā tu praṇavādinā || homadravyaistathaikaikaṃ śatasaṃkhyaṃ tu homayet

समिधः क्षीरवृक्षस्य अक्षतानि तिलाँस्तथा ।। सिद्धार्थकान्यथाज्यं च प्रत्येकं जुहुयात्क्रमात्

samidhaḥ kṣīravṛkṣasya akṣatāni tilām̐stathā || siddhārthakānyathājyaṃ ca pratyekaṃ juhuyātkramāt

2.44.30

ततो रक्षोहणैर्मन्त्रैर्जुहुयाद्गौरसर्षपान् ।। ततः समापयेद्विद्वानग्निकर्म यथाविधि

tato rakṣohaṇairmantrairjuhuyādgaurasarṣapān || tataḥ samāpayedvidvānagnikarma yathāvidhi

सुवर्णं च तथा कांस्यं धेनुं वस्त्रयुगं तथा ।। कर्तुर्देयमुपस्रष्टुर्वस्त्रयुग्मं गुरोस्तथा

suvarṇaṃ ca tathā kāṃsyaṃ dhenuṃ vastrayugaṃ tathā || karturdeyamupasraṣṭurvastrayugmaṃ gurostathā

भोजनं गोरसप्रायं ब्राह्मणांश्चात्र भोजयेत् ।। स्वस्ति वाच्यं ततः पश्चाद्दत्तदाया द्विजोत्तमाः

bhojanaṃ gorasaprāyaṃ brāhmaṇāṃścātra bhojayet || svasti vācyaṃ tataḥ paścāddattadāyā dvijottamāḥ

रक्षोहणैस्तथा मन्त्रैः कुर्युरभ्युक्षणं गवाम् ।। गवां च पूजा कर्तव्या गन्धमाल्यानुलेपनैः

rakṣohaṇaistathā mantraiḥ kuryurabhyukṣaṇaṃ gavām || gavāṃ ca pūjā kartavyā gandhamālyānulepanaiḥ

मोक्तव्याश्च तदा वत्सा यथाकामं द्विजोत्तम ।। शान्तिकर्म गवामेतत्सर्वोत्पातप्रशान्तये

moktavyāśca tadā vatsā yathākāmaṃ dvijottama || śāntikarma gavāmetatsarvotpātapraśāntaye

कर्तव्यं भृगुशार्दूल परमं कर्म दारुणम् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि काम्यं कर्म तवानघ

kartavyaṃ bhṛguśārdūla paramaṃ karma dāruṇam || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāmyaṃ karma tavānagha

कर्ता तूपवसेत्तत्र कारकैश्च तथैव च ।। पूर्वभाद्रपदायोगमाहिर्बुध्न्यगते तथा

kartā tūpavasettatra kārakaiśca tathaiva ca || pūrvabhādrapadāyogamāhirbudhnyagate tathā

स्नानं निशाकरे कुर्याद्द्वितीयेऽहनि शास्त्रवित् ।। उदुम्बरस्य पत्राणि पञ्चगव्यं कुशोदकम्

snānaṃ niśākare kuryāddvitīye'hani śāstravit || udumbarasya patrāṇi pañcagavyaṃ kuśodakam

रोचनां च समंगां च क्षिपेत्कुम्भद्वये ततः ।। कुम्भद्वयं बुधः कुर्याद्गन्धमाल्योज्ज्वलं दृढम्

rocanāṃ ca samaṃgāṃ ca kṣipetkumbhadvaye tataḥ || kumbhadvayaṃ budhaḥ kuryādgandhamālyojjvalaṃ dṛḍham

अकालमूलं संस्थाप्य कर्ता तेन तदा भवेत् ।। स्नात्वा गोवालचीराणि परिधाय समाहितः

akālamūlaṃ saṃsthāpya kartā tena tadā bhavet || snātvā govālacīrāṇi paridhāya samāhitaḥ

2.44.40

पूजयेच्चाप्यहिर्बुध्न्यमादित्यं च तथैव च ।। वरुणं च शशाङ्कं च गन्धमाल्यान्नसम्पदा

pūjayeccāpyahirbudhnyamādityaṃ ca tathaiva ca || varuṇaṃ ca śaśāṅkaṃ ca gandhamālyānnasampadā

धूपदीपनमस्कारैस्तथैव बलिकर्मणा ।। अक्षतानां च पात्राणि ततो राम चतुर्दश

dhūpadīpanamaskāraistathaiva balikarmaṇā || akṣatānāṃ ca pātrāṇi tato rāma caturdaśa

अहिर्बुध्न्याय रुद्राय सफलांश्च निवेदयेत्।। खट्वांगेन तु दातव्यं तथा धूपं द्विजोत्तम

ahirbudhnyāya rudrāya saphalāṃśca nivedayet|| khaṭvāṃgena tu dātavyaṃ tathā dhūpaṃ dvijottama

ततस्तु पूजा कर्तव्या देवदेवस्य चक्रिणः ।। ॐकारपूर्वमाज्यं च सर्वासां जुहुयात्ततः

tatastu pūjā kartavyā devadevasya cakriṇaḥ || ॐkārapūrvamājyaṃ ca sarvāsāṃ juhuyāttataḥ

देवतानां यथोक्तानामेकैकस्य शतंशतम् ।। गोवालशफशृङ्गैश्च त्रिवृतं कारयेन्मणिम्

devatānāṃ yathoktānāmekaikasya śataṃśatam || govālaśaphaśṛṅgaiśca trivṛtaṃ kārayenmaṇim

धारणं तस्य कर्तव्यं कण्ठे मूर्ध्न्यथवा भुजे ।। कर्त्रे चैवोपद्रष्ट्रे च शक्त्या देया च दक्षिणा

dhāraṇaṃ tasya kartavyaṃ kaṇṭhe mūrdhnyathavā bhuje || kartre caivopadraṣṭre ca śaktyā deyā ca dakṣiṇā

ब्राह्मणानां च सर्वेषां यथावदनुपूर्वशः ।। अलंघयन्भद्रपदामथान्त्यां करोति यः स्नानमिदं सदैव ।। भवन्ति तस्यायुतशश्च गावः परामवाप्नोति तथैव वृद्धिम्

brāhmaṇānāṃ ca sarveṣāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ || alaṃghayanbhadrapadāmathāntyāṃ karoti yaḥ snānamidaṃ sadaiva || bhavanti tasyāyutaśaśca gāvaḥ parāmavāpnoti tathaiva vṛddhim

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गवां शान्तिकर्म नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gavāṃ śāntikarma nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। राज्ञां तुरङ्गमायत्तो विजयो भृगुनन्दन ।। तस्मात्सर्वं प्रयत्नेन तुरङ्गाणां समर्जनम्

puṣkara uvāca || rājñāṃ turaṅgamāyatto vijayo bhṛgunandana || tasmātsarvaṃ prayatnena turaṅgāṇāṃ samarjanam

राज्ञा यत्नवता भाव्यं पालने च विशेषतः ।। तावन्तस्तुरगा धार्या यावतां पोषणं सुखम्

rājñā yatnavatā bhāvyaṃ pālane ca viśeṣataḥ || tāvantasturagā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham

कर्तुं शक्यं न धार्यास्ते दुःखिताः क्षुधितास्तथा ।। दुःखितास्ते श्रियं लोके विनिघ्नन्ति जयं तथा

kartuṃ śakyaṃ na dhāryāste duḥkhitāḥ kṣudhitāstathā || duḥkhitāste śriyaṃ loke vinighnanti jayaṃ tathā

धारणीयाः सुविहिता विधिना यवसादिताः।। विधृतास्ते तथा कुर्युर्लोकद्वयजयं तथा

dhāraṇīyāḥ suvihitā vidhinā yavasāditāḥ|| vidhṛtāste tathā kuryurlokadvayajayaṃ tathā

मङ्गल्यास्ते पवित्रास्ते रजस्तेषां तथैव च ।। कैवल्यस्यैव ते भक्ता देवस्य परमेष्ठिनः

maṅgalyāste pavitrāste rajasteṣāṃ tathaiva ca || kaivalyasyaiva te bhaktā devasya parameṣṭhinaḥ

अन्ति मध्ये तथा तेन नानुज्ञाता दिवौकसाम् ।। ततोऽश्वमेधतुरगस्तस्यैवैकस्य हूयते

anti madhye tathā tena nānujñātā divaukasām || tato'śvamedhaturagastasyaivaikasya hūyate

सर्वरत्नाधिको जातस्तुरगोऽमृतमन्थनात् ।। उच्चैःश्रवास्तेन हयः सर्वरत्नोत्तमः स्मृतः

sarvaratnādhiko jātasturago'mṛtamanthanāt || uccaiḥśravāstena hayaḥ sarvaratnottamaḥ smṛtaḥ

सपक्षा देववाह्यास्ते मनुष्याणामपक्षकाः ।। पद्मना शालिहोत्रेण वाहनार्थं पुरा कृताः

sapakṣā devavāhyāste manuṣyāṇāmapakṣakāḥ || padmanā śālihotreṇa vāhanārthaṃ purā kṛtāḥ

नीराजयन्ति ते देशान्ह्रेषितैर्बलशालिनः ।। गन्धर्वास्ते विनिर्दिष्टाः श्रियः पुत्रा जितश्रमाः

nīrājayanti te deśānhreṣitairbalaśālinaḥ || gandharvāste vinirdiṣṭāḥ śriyaḥ putrā jitaśramāḥ

2.45.10

प्रधानमंगं सैन्यस्य शोभा च परमा हयाः ।। सुदूरगमने युद्धे यानश्रेष्ठास्तुरङ्गमाः

pradhānamaṃgaṃ sainyasya śobhā ca paramā hayāḥ || sudūragamane yuddhe yānaśreṣṭhāsturaṅgamāḥ

वल्गन्तमुच्चैस्तुरगं चामरापीडधारिणम् ।। आरुह्य या भवेत्तुष्टिर्न सा राम त्रिविष्टपे

valgantamuccaisturagaṃ cāmarāpīḍadhāriṇam || āruhya yā bhavettuṣṭirna sā rāma triviṣṭape

सन्नद्धपुरुषारूढैः सुसन्नद्धैस्तुरङ्गमैः ।। दृष्टैरेवारिसैन्यस्य पतन्ति हृदयान्यलम्

sannaddhapuruṣārūḍhaiḥ susannaddhaisturaṅgamaiḥ || dṛṣṭairevārisainyasya patanti hṛdayānyalam

तुरङ्गपादोद्धृतधूलिदण्डं यस्यातपत्रानुकृतिं करोति ।। नभः समग्रा वसुधा तु तस्य शैलावतंसा भवतीह वश्या

turaṅgapādoddhṛtadhūlidaṇḍaṃ yasyātapatrānukṛtiṃ karoti || nabhaḥ samagrā vasudhā tu tasya śailāvataṃsā bhavatīha vaśyā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अश्वप्रशंसा नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aśvapraśaṃsā nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०४६-०५०

पुष्कर उवाच ।। ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु तेषां चिकित्सितम् ।। वृषो निम्ब बृहत्यौ च गुडूची च समांसिका

puṣkara uvāca || || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śṛṇu teṣāṃ cikitsitam || vṛṣo nimba bṛhatyau ca guḍūcī ca samāṃsikā

शिङ्घाणकहरापिण्डी स्वेदस्य शिरसस्तथा ।। यावशूकं समदनं पिप्पली विश्वभेषजम्

śiṅghāṇakaharāpiṇḍī svedasya śirasastathā || yāvaśūkaṃ samadanaṃ pippalī viśvabheṣajam

सर्षपा गृहधूमश्च निर्गुण्डी सुरसा वचा ।। निम्बपत्रयुता पायौ वर्तिः शूलविनाशिनी

sarṣapā gṛhadhūmaśca nirguṇḍī surasā vacā || nimbapatrayutā pāyau vartiḥ śūlavināśinī

हिङ्गु पुष्करमूलं च नागरं साम्लवेतसम् ।। पिप्पली सैन्धवयुतं शूलघ्नं तूष्णवारिणा

hiṅgu puṣkaramūlaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam || pippalī saindhavayutaṃ śūlaghnaṃ tūṣṇavāriṇā

नागरातिविषौ मुस्ता सानन्ता बिल्वमालका ।। क्वाथो मासं पिबेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम्

nāgarātiviṣau mustā sānantā bilvamālakā || kvātho māsaṃ pibedvājī sarvātīsāranāśanam

प्रियंगुशारिवाभ्यां च युक्तमाजं शृतं पयः ।। पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाज्यवमुच्यते

priyaṃguśārivābhyāṃ ca yuktamājaṃ śṛtaṃ payaḥ || paryāptaśarkaraṃ pītvā śramādvājyavamucyate

द्रोणिकायां तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।। कोष्ठजाश्च शिरा वेध्यास्तेन तस्य सुखं भवेत्

droṇikāyāṃ tu dātavyā tailavastisturaṅgame || koṣṭhajāśca śirā vedhyāstena tasya sukhaṃ bhavet

दाडिमं त्रिफलां व्योषं गुडं च समभागिकम् ।। पिण्डमेतत्प्रदातव्यमश्वानां कासनाशनम्

dāḍimaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ guḍaṃ ca samabhāgikam || piṇḍametatpradātavyamaśvānāṃ kāsanāśanam

प्रियङ्गुरोध्रमधुभिः पिबन्ति स्म रसं हयाः ।। क्षीरं वामं च कालोड्यं कश्मलाद्विप्रमुच्यते

priyaṅgurodhramadhubhiḥ pibanti sma rasaṃ hayāḥ || kṣīraṃ vāmaṃ ca kāloḍyaṃ kaśmalādvipramucyate

2.46.10

प्रस्कन्नेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोषणम् ।। अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नेहनस्यवर्तिक्रमस्ततः

praskanneṣu ca sarveṣu śreya ādau viśoṣaṇam || abhyaṅgodvartanasnehanasyavartikramastataḥ

प्रस्कन्नं प्रशमं याति यदि नानेन कर्मणा ।। उरस्युपान्तपार्श्वे च ततो विस्रावयेच्छिराम्

praskannaṃ praśamaṃ yāti yadi nānena karmaṇā || urasyupāntapārśve ca tato visrāvayecchirām

ज्वलितानां तुरङ्गाणामयमेव क्रियाक्रमः ।। नस्यमेकं विना राम सर्वमेतत्प्रशस्यते

jvalitānāṃ turaṅgāṇāmayameva kriyākramaḥ || nasyamekaṃ vinā rāma sarvametatpraśasyate

रोध्रकरञ्जयोर्मूलं मातुलुङ्गाग्निनागराः ।। कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोऽयं शोफनाशनः

rodhrakarañjayormūlaṃ mātuluṅgāgnināgarāḥ || kuṣṭhahiṅguvacārāsnālepo'yaṃ śophanāśanaḥ

समासेन शिरां विध्याद्देया वापि जलौकसः ।। त्र्यहेत्र्यहे वा धर्मज्ञ नस्यकर्म समाचरेत्

samāsena śirāṃ vidhyāddeyā vāpi jalaukasaḥ || tryahetryahe vā dharmajña nasyakarma samācaret

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षा बृहत्यौ रक्तचन्दनम् ।। त्रपुसीबीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣā bṛhatyau raktacandanam || trapusībījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam

अजापयः शृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितम्।। पीत्वा निरशनो वाजी रक्तमेहात्प्रमुच्यते

ajāpayaḥ śṛtamidaṃ suśītaṃ śarkarānvitam|| pītvā niraśano vājī raktamehātpramucyate

मन्याहनुनिगालस्थः शिरःशोफो गलग्रह ।। अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते

manyāhanunigālasthaḥ śiraḥśopho galagraha || abhyaṅgaḥ kaṭutailena tatra teṣveva śasyate

यवैः स्निग्धकुलत्थैश्च ततः स्वेदं प्रयोजयेत् ।। मृदूकृते ततः शोफे नस्यकर्म समाचरेत्

yavaiḥ snigdhakulatthaiśca tataḥ svedaṃ prayojayet || mṛdūkṛte tataḥ śophe nasyakarma samācaret

वचा- - - - सैन्धवं स्वरसो रसः ।। कृष्णाहिङुयुतैरेभिः कृत्वा नस्यं न सीदति

vacā- - - - saindhavaṃ svaraso rasaḥ || kṛṣṇāhiṅuyutairebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sīdati

2.46.20

निशा ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठा वचा मधु ।। जिह्वास्तम्भे च लेपोऽयं गुडमूत्रयुतो हितः

niśā jyotiṣmatī pāṭhā kṛṣṇā kuṣṭhā vacā madhu || jihvāstambhe ca lepo'yaṃ guḍamūtrayuto hitaḥ

तिलैर्युक्ता रजन्या च निम्बपत्रैश्च योजिता ।। क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपिणी

tilairyuktā rajanyā ca nimbapatraiśca yojitā || kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropiṇī

अभिघातेन खञ्जन्ति येनाश्वास्तीव्रवेदनाः ।। परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा

abhighātena khañjanti yenāśvāstīvravedanāḥ || pariṣekakriyā teṣāṃ tailenāśu rujāpahā

दोषकोपाभिघाताभ्यां तिलजे जृम्भते सदा ।। शान्तिर्मध्वाज्यबन्धाभ्यां पक्वम्भिन्ने व्रणे क्रमः

doṣakopābhighātābhyāṃ tilaje jṛmbhate sadā || śāntirmadhvājyabandhābhyāṃ pakvambhinne vraṇe kramaḥ

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्ककैः।। प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णो व्रणशोधनः

aśvatthodumbaraplakṣamadhūkavaṭakalkakaiḥ|| prabhūtasalilaḥ kvāthaḥ sukhoṣṇo vraṇaśodhanaḥ

शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः ।। देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः

śatāhvā nāgaraṃ rāsnā mañjiṣṭhākuṣṭhasaindhavaiḥ || devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ

तैलं सिद्धं कषायेण गुडूच्या पयसा सह ।। प्रक्षीणे वस्तिनस्ये च योज्यं सर्वत्र लंघने

tailaṃ siddhaṃ kaṣāyeṇa guḍūcyā payasā saha || prakṣīṇe vastinasye ca yojyaṃ sarvatra laṃghane

रक्तस्रावो जलौकाभिर्नेत्रान्ते नेत्ररोगिणः ।। खदिरोदुम्बराश्वत्थकषायेण च धावनम्

raktasrāvo jalaukābhirnetrānte netrarogiṇaḥ || khadirodumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca dhāvanam

धात्रीदुरालभातिक्ता प्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः ।। गुडूच्या कृतकः कल्को हितमुष्णावलम्बिते

dhātrīdurālabhātiktā priyaṅgukuṅkumaiḥ samaiḥ || guḍūcyā kṛtakaḥ kalko hitamuṣṇāvalambite

उपान्ते च शिरास्रावे मुष्कशोफे तथैव च ।। क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो वेधनमिष्यते

upānte ca śirāsrāve muṣkaśophe tathaiva ca || kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyo vedhanamiṣyate

2.46.30

गोशकृत्सर्जिकाकुष्ठरजनीतिलसर्षपैः ।। गवां मूत्रेण पिष्टैश्च मर्दनं कण्डुनाशनम्

gośakṛtsarjikākuṣṭharajanītilasarṣapaiḥ || gavāṃ mūtreṇa piṣṭaiśca mardanaṃ kaṇḍunāśanam

सितामधुयुतः क्वाथो वाशिकायाः सशर्करः ।। रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णात्तथैव च

sitāmadhuyutaḥ kvātho vāśikāyāḥ saśarkaraḥ || raktapittaharaḥ pānādaśvakarṇāttathaiva ca

आमे परिणते पक्वं पक्वमांसे जरां गते ।। पक्वमांसयुतं नेष्टं सर्वं जीर्णं प्रशस्यते

āme pariṇate pakvaṃ pakvamāṃse jarāṃ gate || pakvamāṃsayutaṃ neṣṭaṃ sarvaṃ jīrṇaṃ praśasyate

सप्तमेसप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने ।। तथा भुक्तवतां देया परिपाने तु वारुणी

saptamesaptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine || tathā bhuktavatāṃ deyā paripāne tu vāruṇī

जीवनीयैः सुमधुरैर्मृद्वीकाशर्करायुतैः ।। सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिमानं सपद्मकम्

jīvanīyaiḥ sumadhurairmṛdvīkāśarkarāyutaiḥ || sapippalīkaiḥ śaradi pratimānaṃ sapadmakam

विडङ्गपिप्पलीधान्याशताह्वा रोध्रसैन्धवैः ।। सावित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे

viḍaṅgapippalīdhānyāśatāhvā rodhrasaindhavaiḥ || sāvitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame

रोध्रं प्रियङ्गुका रास्ना पिप्पलीविश्वभेषजैः ।। सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम्

rodhraṃ priyaṅgukā rāsnā pippalīviśvabheṣajaiḥ || sakṣaudraiḥ pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam

प्रियङ्गुपिप्पलीरौद्रयष्ट्याह्वैः समहौषधैः ।। निदाघे सगुडा देया मदिराप्रतिपानके

priyaṅgupippalīraudrayaṣṭyāhvaiḥ samahauṣadhaiḥ || nidāghe saguḍā deyā madirāpratipānake

भद्रकाष्ठा सलवणं पिप्पल्या विश्वभेषजम् ।। भवेत्तैलयुतैरेभिः प्रतिपानं घनागमे

bhadrakāṣṭhā salavaṇaṃ pippalyā viśvabheṣajam || bhavettailayutairebhiḥ pratipānaṃ ghanāgame

निदाघावृतपित्तानां क्षरन्मदोष्णशोणिताः ।। प्रावृड्भिन्नपुरीषाश्च पिबेयुर्वाजिनो घृतम्

nidāghāvṛtapittānāṃ kṣaranmadoṣṇaśoṇitāḥ || prāvṛḍbhinnapurīṣāśca pibeyurvājino ghṛtam

2.46.40

पिबेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। स्नेहव्यापद्भवेद्येषां तेषां कार्यं विरूक्षणम्

pibeyurvājinastailaṃ kaphavāyvadhikāstu ye || snehavyāpadbhavedyeṣāṃ teṣāṃ kāryaṃ virūkṣaṇam

त्र्यहं यवागू रूक्षा स्यात्सुरा च लवणान्विता ।। भोजने तक्रसंयुक्तं ह्येष वै रूक्षणे विधिः

tryahaṃ yavāgū rūkṣā syātsurā ca lavaṇānvitā || bhojane takrasaṃyuktaṃ hyeṣa vai rūkṣaṇe vidhiḥ

प्रायोगिकस्तथा देयो वस्तिस्तस्य निरत्ययः ।। ये पिबन्ति हयाः स्नेहं तेषां वस्तिं न दापयेत्

prāyogikastathā deyo vastistasya niratyayaḥ || ye pibanti hayāḥ snehaṃ teṣāṃ vastiṃ na dāpayet

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः ।। वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ देयमिहेष्यते

śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ || varṣāsu śiśire caiva vastau deyamiheṣyate

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामः स्नानमातपम् ।। पायुर्वस्तं च वाहस्य स्नेहपीडस्य वर्जितम्

gurvabhiṣyandibhaktāni vyāyāmaḥ snānamātapam || pāyurvastaṃ ca vāhasya snehapīḍasya varjitam

स्नानं पानं सकृद्दृष्टमश्वानां सलिलागमे ।। अत्यर्थदुर्दिने काले स्नानमेकं प्रशस्यते

snānaṃ pānaṃ sakṛddṛṣṭamaśvānāṃ salilāgame || atyarthadurdine kāle snānamekaṃ praśasyate

युक्तशीतातपे काले द्विः पानं लवणं सकृत् ।। ग्रीष्मे त्रिः स्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम्

yuktaśītātape kāle dviḥ pānaṃ lavaṇaṃ sakṛt || grīṣme triḥ snānapānaṃ syācciraṃ tasyāvagāhanam

निस्तुषाणां प्रदातव्यं यवानां चतुराढकम् ।। ववर्णव्रीहिमौदालाकलनां वापि दापयेत्

nistuṣāṇāṃ pradātavyaṃ yavānāṃ caturāḍhakam || vavarṇavrīhimaudālākalanāṃ vāpi dāpayet

अहोरात्रेण चान्द्रस्य यवसस्य तुला दश ।। अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश्चतस्रोऽथ बुसस्य वा

ahorātreṇa cāndrasya yavasasya tulā daśa || aṣṭau śuṣkasya dātavyāścatasro'tha busasya vā

दूर्वा पित्तं बुसः कार्श्यं तद्बुसः श्लेष्मसञ्चयम् ।। नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा माषो बलक्षयम्

dūrvā pittaṃ busaḥ kārśyaṃ tadbusaḥ śleṣmasañcayam || nāśayatyarjunaḥ śvāsaṃ tathā māṣo balakṣayam

2.46.50

वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः ।। न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारं तुरङ्गमम्

vātikāḥ paittikāścaiva śleṣmajāḥ sānnipātikāḥ || na rogāḥ pīḍayiṣyanti dūrvāhāraṃ turaṅgamam

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि ।। पश्चाद्बन्धश्च कर्तव्यो हरकीलव्यपाश्रयः

dvau rajjubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi || paścādbandhaśca kartavyo harakīlavyapāśrayaḥ

केशानुरूपमास्यस्य केशपुच्छप्रकल्पनम् ।। छेदः खुरप्रवृद्धौ च वर्जयेत्तु कनीनिकाम्

keśānurūpamāsyasya keśapucchaprakalpanam || chedaḥ khurapravṛddhau ca varjayettu kanīnikām

यत्नोपन्यस्तयवसः कृतधूपनभूमयः ।। वसेयुः सम्भृते स्थाने प्रदीपैः सार्वरात्रिकैः

yatnopanyastayavasaḥ kṛtadhūpanabhūmayaḥ || vaseyuḥ sambhṛte sthāne pradīpaiḥ sārvarātrikaiḥ

2.47

शाखामृगोजाः कृकवाकवश्च धार्याश्च शालासु तथैव धेनुः ।। कुर्युर्निशीथे पुरुषाः सशस्त्राः संरक्षणं राम तुरङ्गमाणाम् ।। ५४ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अश्वचिकित्सा नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४६ ।। ।। छ

śākhāmṛgojāḥ kṛkavākavaśca dhāryāśca śālāsu tathaiva dhenuḥ || kuryurniśīthe puruṣāḥ saśastrāḥ saṃrakṣaṇaṃ rāma turaṅgamāṇām || 54 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aśvacikitsā nāma ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 46 || || cha

पुष्कर उवाच ।। ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकर्म निबोध मे ।। पञ्चमीषु च सर्वासु श्रीधरं पूजयेद्भृशम्

puṣkara uvāca || || nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ śāntikarma nibodha me || pañcamīṣu ca sarvāsu śrīdharaṃ pūjayedbhṛśam

श्रियश्च पूजनं कार्यं हयराज्ञस्तथैव व ।। रामोच्चैःश्रवसो नित्यं गन्धमाल्यानुलेपनैः

śriyaśca pūjanaṃ kāryaṃ hayarājñastathaiva va || rāmoccaiḥśravaso nityaṃ gandhamālyānulepanaiḥ

धूपदीपनमस्कारैस्तथा चैवान्नसम्पदा ।। शरद्वसन्तयोः कार्यमेकदन्तस्य पूजनम्

dhūpadīpanamaskāraistathā caivānnasampadā || śaradvasantayoḥ kāryamekadantasya pūjanam

प्रतिपत्पञ्चमी षष्ठी सप्तमी द्वादशी तथा ।। प्रशस्तास्तिथयो राम सूर्यवारो विशेषतः

pratipatpañcamī ṣaṣṭhī saptamī dvādaśī tathā || praśastāstithayo rāma sūryavāro viśeṣataḥ

कृत्तिकां रोहिणीं भाग्यं चार्यम्णमश्विनीं तथा ।। त्वाष्ट्रं सावित्रमादित्यं वायव्यं च भृगूत्तम

kṛttikāṃ rohiṇīṃ bhāgyaṃ cāryamṇamaśvinīṃ tathā || tvāṣṭraṃ sāvitramādityaṃ vāyavyaṃ ca bhṛgūttama

नक्षत्राणि प्रशस्तानि शुक्लपक्षस्तथैव च ।। उद्यानेषु विचित्रेषु नदीनां पुलिनेषु च

nakṣatrāṇi praśastāni śuklapakṣastathaiva ca || udyāneṣu vicitreṣu nadīnāṃ pulineṣu ca

देवतायतनं राम पूजनं तस्य कारयेत् ।। अर्घधूपनमस्कारदीपपुष्पान्नसम्पदा

devatāyatanaṃ rāma pūjanaṃ tasya kārayet || arghadhūpanamaskāradīpapuṣpānnasampadā

कुल्माषोल्लोपिकाभक्ष्यमद्यमांससुरासवैः ।। ओदनैः परमान्नेन फलैः कालोद्भवैः शुभैः

kulmāṣollopikābhakṣyamadyamāṃsasurāsavaiḥ || odanaiḥ paramānnena phalaiḥ kālodbhavaiḥ śubhaiḥ

नृत्य गीतेन वाद्येन शङ्खशब्दैस्तथैव च ।। सावित्रैश्च तथैवाज्यं जुहुयाज्जातवेदसि

nṛtya gītena vādyena śaṅkhaśabdaistathaiva ca || sāvitraiśca tathaivājyaṃ juhuyājjātavedasi

2.47.10

ॐकारपूर्वं च तथा रेवन्ताय पुनःपुनः ।। द्विजातिपूजनं कार्यं माल्यमोदकचन्दनैः

ॐkārapūrvaṃ ca tathā revantāya punaḥpunaḥ || dvijātipūjanaṃ kāryaṃ mālyamodakacandanaiḥ

दक्षिणाभिश्च धर्मज्ञ यथावदनुपूर्वशः ।। नारीषु वर्जयेत्सर्वं रेवन्तस्य निवेदितम्

dakṣiṇābhiśca dharmajña yathāvadanupūrvaśaḥ || nārīṣu varjayetsarvaṃ revantasya niveditam

एवं सम्पूजितो दद्यात्तुरङ्गमशतान्यपि ।। बलं तेजस्तथारोग्यं तुरङ्गाणां च भार्गव

evaṃ sampūjito dadyātturaṅgamaśatānyapi || balaṃ tejastathārogyaṃ turaṅgāṇāṃ ca bhārgava

अश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां नरोत्तम ।। तुरङ्गमाणां कर्तव्यं शान्तिकं तन्निबोध मे

aśvayukśuklapakṣasya pañcadaśyāṃ narottama || turaṅgamāṇāṃ kartavyaṃ śāntikaṃ tannibodha me

दिगीशानीं विनिष्कृष्य ग्रामाद्देशे मनोरमे।। प्रागुदक्प्रवणे राम स्थण्डिलं परिकल्पयेत्

digīśānīṃ viniṣkṛṣya grāmāddeśe manorame|| prāgudakpravaṇe rāma sthaṇḍilaṃ parikalpayet

नासत्यौ वरुणं देवं तथैवाश्वयुजे द्विज ।। पूजयेत्प्रयतो विद्वान्गन्धमाल्यानुलेपनैः

nāsatyau varuṇaṃ devaṃ tathaivāśvayuje dvija || pūjayetprayato vidvāngandhamālyānulepanaiḥ

धूपैर्दीपैर्नमस्कारैस्तथा चान्नेन भूरिणा ।। समुल्लिख्य ततो वेदिं शाखाभिः परिवारयेत्

dhūpairdīpairnamaskāraistathā cānnena bhūriṇā || samullikhya tato vediṃ śākhābhiḥ parivārayet

समन्ततस्तथार्द्राभिर्वस्त्रैश्चाप्यहतैस्तथा ।। घटान्सर्वरसैः पूर्णान्दिक्षु दद्याद्यथाविधि

samantatastathārdrābhirvastraiścāpyahataistathā || ghaṭānsarvarasaiḥ pūrṇāndikṣu dadyādyathāvidhi

विदिक्षु च तथा दद्याद्ध्वजच्छत्राणि बुद्धिमान् ।। ततः समुपधायाग्निं जयप्रभृतिभिः पुनः

vidikṣu ca tathā dadyāddhvajacchatrāṇi buddhimān || tataḥ samupadhāyāgniṃ jayaprabhṛtibhiḥ punaḥ

हुत्वोक्तदेवतालिङ्गैर्मन्त्रैश्च जुहुयाद्घृतम् ।। ततः सम्पूजनीयास्तु गन्धमाल्यैस्तुरङ्गमा

hutvoktadevatāliṅgairmantraiśca juhuyādghṛtam || tataḥ sampūjanīyāstu gandhamālyaisturaṅgamā

2.47.20

सन्नद्धपुरुषारूढाः सुसन्नद्धास्तुरङ्गमाः ।। सायुधैः पुरुषैः सार्धं वह्निं कुर्युः प्रदक्षिणम्

sannaddhapuruṣārūḍhāḥ susannaddhāsturaṅgamāḥ || sāyudhaiḥ puruṣaiḥ sārdhaṃ vahniṃ kuryuḥ pradakṣiṇam

त्रिः परिक्रामतो वह्निं क्ष्वेडोत्कृष्टनिनादितैः ।। शङ्खवाद्यरवोन्मिश्रैर्नेतव्याः स्वगृहं ततः

triḥ parikrāmato vahniṃ kṣveḍotkṛṣṭanināditaiḥ || śaṅkhavādyaravonmiśrairnetavyāḥ svagṛhaṃ tataḥ

रसानि तानि वासांसि गौः कांस्यं कनकं तथा ।। दक्षिणायै प्रदातव्यं कर्तुर्द्विजवरोत्तम

rasāni tāni vāsāṃsi gauḥ kāṃsyaṃ kanakaṃ tathā || dakṣiṇāyai pradātavyaṃ karturdvijavarottama

कर्मणानेन भवति प्रभूतं राम वाहनम् ।। हृष्टपुष्टं च धर्मज्ञ गदामयविवर्जितम्

karmaṇānena bhavati prabhūtaṃ rāma vāhanam || hṛṣṭapuṣṭaṃ ca dharmajña gadāmayavivarjitam

नित्यमेतत्तवोद्दिष्टं शृणु नैमित्तिकं तथा ।। अश्वानां मारके प्राप्ते व्याधौ वाप्यतिदारुणे

nityametattavoddiṣṭaṃ śṛṇu naimittikaṃ tathā || aśvānāṃ mārake prāpte vyādhau vāpyatidāruṇe

प्रकृतेश्च विपर्यासे तथा भृगुकुलोद्भव ।। हयचारे शुभे देशे स्थण्डिलं परिकल्पयेत्

prakṛteśca viparyāse tathā bhṛgukulodbhava || hayacāre śubhe deśe sthaṇḍilaṃ parikalpayet

विन्यसेत्कमलं तत्र तन्मध्ये पूजयेद्धरिम् ।। श्रियं च देवीं तत्रैव केसरेषु च देवताः

vinyasetkamalaṃ tatra tanmadhye pūjayeddharim || śriyaṃ ca devīṃ tatraiva kesareṣu ca devatāḥ

ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यं च तथाश्विनौ ।। रेवन्तमुच्चैःश्रवसं दिक्पालाँश्च दलेष्वपि

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ somamādityaṃ ca tathāśvinau || revantamuccaiḥśravasaṃ dikpālām̐śca daleṣvapi

सर्वेषां पूजनं कार्यं गन्धधूपान्नसम्पदा ।। दीपमाल्यनमस्कारपुष्पैर्मूलैः सगोरसैः

sarveṣāṃ pūjanaṃ kāryaṃ gandhadhūpānnasampadā || dīpamālyanamaskārapuṣpairmūlaiḥ sagorasaiḥ

प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश्च गन्धमाल्याद्यलङ्कृतैः ।। तथा पिशितवस्त्रैश्च वर्धमानैः सतण्डुलैः

pratyekaṃ pūrṇakumbhaiśca gandhamālyādyalaṅkṛtaiḥ || tathā piśitavastraiśca vardhamānaiḥ sataṇḍulaiḥ

2.47.30

तथा प्रतिसरासूत्रैः पताकाभिश्च भार्गव ।। तस्यै वोत्तरतो वेदिं कल्पयित्वा यथाविधि

tathā pratisarāsūtraiḥ patākābhiśca bhārgava || tasyai vottarato vediṃ kalpayitvā yathāvidhi

ततः समुपधायाग्निं यथोक्तानां पृथक्पृथक् ।। ततोऽग्निहवनस्यानु कांस्यं गां काञ्चनं तथा

tataḥ samupadhāyāgniṃ yathoktānāṃ pṛthakpṛthak || tato'gnihavanasyānu kāṃsyaṃ gāṃ kāñcanaṃ tathā

देयं वस्त्रयुगं कर्त्रे कारयित्रे तथैव च ।। कर्मैतत्सर्वरोगघ्नं सर्वबाधाविनाशनम्

deyaṃ vastrayugaṃ kartre kārayitre tathaiva ca || karmaitatsarvarogaghnaṃ sarvabādhāvināśanam

उपोषितेन कर्तव्यं ब्राह्मणेन यथाविधि ।। उपोषितस्तदा तिष्ठेद्यजमानोऽपि भार्गव

upoṣitena kartavyaṃ brāhmaṇena yathāvidhi || upoṣitastadā tiṣṭhedyajamāno'pi bhārgava

अतः परं प्रवक्ष्यामि काम्यं कर्म तवानघ ।। उपोषितौ सदा पौष्णे यजमानपुरोहितौ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāmyaṃ karma tavānagha || upoṣitau sadā pauṣṇe yajamānapurohitau

अश्विनर्क्षे सदा स्नानं कुर्युर्यन्मे निबोधत ।। अकालमूलौ द्वौ कुम्भौ मधूककुसुमोत्कटौ

aśvinarkṣe sadā snānaṃ kuryuryanme nibodhata || akālamūlau dvau kumbhau madhūkakusumotkaṭau

अश्वगन्धायुतौ कृत्वा स्नाप्यस्ताभ्यां तदा भवेत् ।। उत्तमं पूजयेद्विद्वान्नासत्यौ शशिनं तथा

aśvagandhāyutau kṛtvā snāpyastābhyāṃ tadā bhavet || uttamaṃ pūjayedvidvānnāsatyau śaśinaṃ tathā

अश्विनौ वरुणं चैव शुक्लवासास्तथा हरिम् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

aśvinau varuṇaṃ caiva śuklavāsāstathā harim || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

ततोऽश्वमिथुनं कार्यं सर्वौषधियुतं मृदा ।। प्रणतेन ततो विद्वान्नासत्याभ्यां निवेदयेत्

tato'śvamithunaṃ kāryaṃ sarvauṣadhiyutaṃ mṛdā || praṇatena tato vidvānnāsatyābhyāṃ nivedayet

धूपमश्वशफं दद्याद्दैवतानां तथैव च ।। यथोक्तानां द्विजश्रेष्ठ जुहुयाच्च पृथक्पृथक्

dhūpamaśvaśaphaṃ dadyāddaivatānāṃ tathaiva ca || yathoktānāṃ dvijaśreṣṭha juhuyācca pṛthakpṛthak

2.47.40

चतुर्थ्यन्तेन नाम्ना तु प्रणवाद्येन भार्गव ।। स्वाहान्तेनाथ शतशो मन्त्रपूतं घृतं द्विज

caturthyantena nāmnā tu praṇavādyena bhārgava || svāhāntenātha śataśo mantrapūtaṃ ghṛtaṃ dvija

अश्वलोम तथा धार्यं फलमूले तथैव च ।। एकत्र त्रिवृतं कृत्वा मणिर्धार्यस्तु पूर्ववत्

aśvaloma tathā dhāryaṃ phalamūle tathaiva ca || ekatra trivṛtaṃ kṛtvā maṇirdhāryastu pūrvavat

अलंघयन्नश्विनतिं सदैव स्नानं च कुर्यात्प्रयता मनुष्यः ।। अश्वानवाप्नोति सहस्रसंख्यान्कुलोद्भवान्वीर्यबलोपपन्नान्

alaṃghayannaśvinatiṃ sadaiva snānaṃ ca kuryātprayatā manuṣyaḥ || aśvānavāpnoti sahasrasaṃkhyānkulodbhavānvīryabalopapannān

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अश्वानां शान्तिकर्मविधानन्नाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aśvānāṃ śāntikarmavidhānannāma saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। कुञ्जराः परमा शोभा शिबिरस्य बलस्य च।। आयाति कुञ्जरेष्वेव विजयः पृथिवीक्षिताम्

puṣkara uvāca || kuñjarāḥ paramā śobhā śibirasya balasya ca|| āyāti kuñjareṣveva vijayaḥ pṛthivīkṣitām

तेषां संमार्जने यत्नं पालने च भृगूत्तम ।। यथावन्नृपतिः कुर्याद्गन्धर्वाः कुञ्जरा मताः

teṣāṃ saṃmārjane yatnaṃ pālane ca bhṛgūttama || yathāvannṛpatiḥ kuryādgandharvāḥ kuñjarā matāḥ

जयन्ताश्च तथा धार्या यावतां पोषणं सुखम् ।। कर्तुं शक्यं न धार्यास्ते क्षुधिता दुःखितास्तथा

jayantāśca tathā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham || kartuṃ śakyaṃ na dhāryāste kṣudhitā duḥkhitāstathā

दुःखितास्ते नृणां हन्युः कुलानि च भृगूत्तम ।। तस्मात्तेषां सुखं कार्यं यशःश्रीविजयप्रदम्

duḥkhitāste nṛṇāṃ hanyuḥ kulāni ca bhṛgūttama || tasmātteṣāṃ sukhaṃ kāryaṃ yaśaḥśrīvijayapradam

सन्नद्धपुरुषारूढैः सुसन्नद्धैस्तुरङ्गमैः ।। अनल्पैरपि यद्युक्तं बलं परबलप्रणुत्

sannaddhapuruṣārūḍhaiḥ susannaddhaisturaṅgamaiḥ || analpairapi yadyuktaṃ balaṃ parabalapraṇut

तदैकस्यापि समरे कुञ्जरस्य सवर्मणः ।। न शक्यं प्रमुखे स्थातुं वेगादापततो द्विज

tadaikasyāpi samare kuñjarasya savarmaṇaḥ || na śakyaṃ pramukhe sthātuṃ vegādāpatato dvija

अभिन्नानां तु संघानां संहृतानां च भेदनम् ।। एकः क्रुद्धो रणे कुर्यात्कुञ्जरः साधु चोदितः

abhinnānāṃ tu saṃghānāṃ saṃhṛtānāṃ ca bhedanam || ekaḥ kruddho raṇe kuryātkuñjaraḥ sādhu coditaḥ

मदक्लिन्नकपोलस्य किञ्चिदञ्चितचक्षुषः ।। बृहदाभोगशुण्डस्य कः शोभां कथितुं क्षमः

madaklinnakapolasya kiñcidañcitacakṣuṣaḥ || bṛhadābhogaśuṇḍasya kaḥ śobhāṃ kathituṃ kṣamaḥ

वेगेन धावमानस्य प्रसारितकरस्य च ।। कः समर्थः पुरः स्थातुं स्तब्धकर्णस्य दन्तिनः

vegena dhāvamānasya prasāritakarasya ca || kaḥ samarthaḥ puraḥ sthātuṃ stabdhakarṇasya dantinaḥ

2.48.10

यस्य फूत्कारमात्रेण तुरङ्गमशतान्यपि।। स्वारूढान्यपि वेगेन विद्रवन्ति दिशो दश

yasya phūtkāramātreṇa turaṅgamaśatānyapi|| svārūḍhānyapi vegena vidravanti diśo daśa

तत्सैन्यं कुञ्जरा यत्र स नृपो यस्य कुञ्जराः । मूर्तिमान्विजयो राम कुञ्जरा मदगर्विताः

tatsainyaṃ kuñjarā yatra sa nṛpo yasya kuñjarāḥ | mūrtimānvijayo rāma kuñjarā madagarvitāḥ

सपक्षा देववाह्यास्ते मनुजानां त्वपक्षकाः ।। वाहनार्थं कृता राम स्वयमेव तु वेधसा

sapakṣā devavāhyāste manujānāṃ tvapakṣakāḥ || vāhanārthaṃ kṛtā rāma svayameva tu vedhasā

दृष्ट्वा पताकाभिरलंकृतं तु नागेन्द्रसैन्यं प्रबलं यथाद्रिम्।। पतन्ति शीघ्रं हृदयान्यरीणां तस्मात्प्रधानाः सततं गजेन्द्राः

dṛṣṭvā patākābhiralaṃkṛtaṃ tu nāgendrasainyaṃ prabalaṃ yathādrim|| patanti śīghraṃ hṛdayānyarīṇāṃ tasmātpradhānāḥ satataṃ gajendrāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० गजप्रशंसा नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 gajapraśaṃsā nāmāṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि कुञ्जराणां चिकित्सितम् ।। पाकलेषु तु सर्वेषु कर्तव्यमनुवासरम्

puṣkara uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kuñjarāṇāṃ cikitsitam || pākaleṣu tu sarveṣu kartavyamanuvāsaram

घृततैलपरीषेकः स्थानं वातविवर्जितम् ।। स्कन्धेषु च तथा कार्या क्रिया पाकलवद्द्विज

ghṛtatailaparīṣekaḥ sthānaṃ vātavivarjitam || skandheṣu ca tathā kāryā kriyā pākalavaddvija

गोमूत्रं पाण्डुरोगे तु रजनीभिर्युतं हितम् ।। आनाहे तैलसिक्तस्य निवातस्थं प्रशस्यते

gomūtraṃ pāṇḍuroge tu rajanībhiryutaṃ hitam || ānāhe tailasiktasya nivātasthaṃ praśasyate

लवणैः पञ्चभिर्मिश्रा प्रतिपानाय वारुणी ।। विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलाः कृताः

lavaṇaiḥ pañcabhirmiśrā pratipānāya vāruṇī || viḍaṅgatriphalāvyoṣasaindhavaiḥ kavalāḥ kṛtāḥ

मूर्च्छास्वभोजयेन्नागं क्षौद्रतोयं तु पाययेत् ।। अभ्यङ्गः शिरसः कार्यो नस्यश्चैव प्रशस्यते

mūrcchāsvabhojayennāgaṃ kṣaudratoyaṃ tu pāyayet || abhyaṅgaḥ śirasaḥ kāryo nasyaścaiva praśasyate

नागानां स्नेहकटुकैः पादरोगानुपक्रमेत् ।। पञ्चकल्ककषायेण शोधनं च विधीयते

nāgānāṃ snehakaṭukaiḥ pādarogānupakramet || pañcakalkakaṣāyeṇa śodhanaṃ ca vidhīyate

.......मन्दनं कार्यं मृदुस्निग्धं च भोजयेत् ।। शिखितित्तिरलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः

.......mandanaṃ kāryaṃ mṛdusnigdhaṃ ca bhojayet || śikhitittiralāvānāṃ pippalīmaricānvitaiḥ

रसैः सम्भोजयेन्नागं वेपधुर्यस्य जायते ।। बालबिल्वं तथा रोध्रं धातुकीं वितुषा सह

rasaiḥ sambhojayennāgaṃ vepadhuryasya jāyate || bālabilvaṃ tathā rodhraṃ dhātukīṃ vituṣā saha

अतीसारविनाशाय पिण्डं भुञ्जीत कुञ्जरः।। नस्यं करग्रहे देयं घृतं लवणसंयुतम्

atīsāravināśāya piṇḍaṃ bhuñjīta kuñjaraḥ|| nasyaṃ karagrahe deyaṃ ghṛtaṃ lavaṇasaṃyutam

2.49.10

मागधी मरिचाढ्या च यवागुर्मस्तुसाधितः।। तत्कर्णके च दातव्यं वाराहं च तथा रसम्

māgadhī maricāḍhyā ca yavāgurmastusādhitaḥ|| tatkarṇake ca dātavyaṃ vārāhaṃ ca tathā rasam

दशमूलकुलत्थाम्ल काकमाची विपाचितम्।। तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम्

daśamūlakulatthāmla kākamācī vipācitam|| tailamūṣaṇasaṃyuktaṃ galagrahagadāpaham

अष्टभिर्लवणैः पिष्टैः प्रसन्नां पाययेद्युताम् ।। मूत्रसंघेऽथवा बीजं क्वथितं त्रपुसस्य च

aṣṭabhirlavaṇaiḥ piṣṭaiḥ prasannāṃ pāyayedyutām || mūtrasaṃghe'thavā bījaṃ kvathitaṃ trapusasya ca

त्वग्दोषेषु पिबेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः ।। गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिदोषेषु शस्यते

tvagdoṣeṣu pibennimbaṃ vṛṣaṃ vā kvathitaṃ dvipaḥ || gavāṃ mūtraṃ viḍaṅgāni kṛmidoṣeṣu śasyate

शृङ्गबेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः ।। क्षतक्षयहरं पानात्तथा मांसरसः शुभः

śṛṅgaberakaṇādrākṣāśarkarābhiḥ śṛtaṃ payaḥ || kṣatakṣayaharaṃ pānāttathā māṃsarasaḥ śubhaḥ

मुद्गोदनं व्योषयुतं ह्यरुचौ च प्रशस्यते ।। द्रोणिकाशान्तये यूषं पटोलीनिम्बदुर्गजम्

mudgodanaṃ vyoṣayutaṃ hyarucau ca praśasyate || droṇikāśāntaye yūṣaṃ paṭolīnimbadurgajam

त्रिवृद्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामक्षीरेभपिप्पली ।। एष गुल्महरः स्नेहः कृतश्चैव तथासवः

trivṛdyoṣāgnidantyarkaśyāmakṣīrebhapippalī || eṣa gulmaharaḥ snehaḥ kṛtaścaiva tathāsavaḥ

क्षीरवृक्षनदीजम्बुमल्लकीनां त्वचः शुभाः ।। हृद्रोगशान्तये देया विदार्यश्च रसोदनात्

kṣīravṛkṣanadījambumallakīnāṃ tvacaḥ śubhāḥ || hṛdrogaśāntaye deyā vidāryaśca rasodanāt

भेदनश्रावाणभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः ।। सर्वानेव समुत्पन्नान्विद्रवेत्समुपाचरेत्

bhedanaśrāvāṇabhyaṅgasnehapānānuvāsanaiḥ || sarvāneva samutpannānvidravetsamupācaret

यष्टिकं मुद्गयूषेण शारदेषु तथा पिबेत् ।। बालबिल्वैस्तथा लेपः कटिरोगेषु शस्यते

yaṣṭikaṃ mudgayūṣeṇa śāradeṣu tathā pibet || bālabilvaistathā lepaḥ kaṭirogeṣu śasyate

2.49.20

विडंगेन्द्रयवा हिङ्गुसरलं रजनीद्वयम् ।। पूर्वाह्णे दापयेत्पिण्डं सर्वशूलोपशान्तये

viḍaṃgendrayavā hiṅgusaralaṃ rajanīdvayam || pūrvāhṇe dāpayetpiṇḍaṃ sarvaśūlopaśāntaye

भारेण चलितं दन्तं कुञ्जरस्य समुद्धरेत् ।। प्रधाना भोजने तेषां यष्टिकाव्रीहिशालयः

bhāreṇa calitaṃ dantaṃ kuñjarasya samuddharet || pradhānā bhojane teṣāṃ yaṣṭikāvrīhiśālayaḥ

मध्यमौ यवगोधूमौ शेषाः प्रत्यवराः स्मृताः ।। विधौ योगे प्रयत्नेन दग्धिकां तु विवर्जयेत्

madhyamau yavagodhūmau śeṣāḥ pratyavarāḥ smṛtāḥ || vidhau yoge prayatnena dagdhikāṃ tu vivarjayet

यवसेषु तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनम् ।। नागानां यवसं शुष्कं कफवातप्रकोपनम्

yavaseṣu tathaivekṣurnāgānāṃ balavardhanam || nāgānāṃ yavasaṃ śuṣkaṃ kaphavātaprakopanam

मदक्षीणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते ।। जीवनीयैस्तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः

madakṣīṇasya nāgasya payaḥpānaṃ praśasyate || jīvanīyaistathā dravyaiḥ śṛto māṃsarasaḥ śubhaḥ

मदवृद्धिकरान्योगान्वक्ष्याम्यहमतः परम् ।। रणकाले समापन्ने यान्राजा संप्रयोजयेत्

madavṛddhikarānyogānvakṣyāmyahamataḥ param || raṇakāle samāpanne yānrājā saṃprayojayet

वायसः कुरवश्चोभौ काकोली नाकुली हरिः ।। भवेत्क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डः सद्यः प्रभेदनः

vāyasaḥ kuravaścobhau kākolī nākulī hariḥ || bhavetkṣaudreṇa saṃyuktaḥ piṇḍaḥ sadyaḥ prabhedanaḥ

जातिभंगं समूलश्च कपोतत्वक्तथेङ्गुदी ।। अश्वसारकभङ्गश्च पिण्डोऽयमपरस्तथा

jātibhaṃgaṃ samūlaśca kapotatvaktatheṅgudī || aśvasārakabhaṅgaśca piṇḍo'yamaparastathā

अजशृङ्ग्यर्कमूलाभ्यां सकुञ्जमधुसंयुतः ।। मधुमिश्रोप्ययं पिण्डः पुष्पमूलफलान्वितः

ajaśṛṅgyarkamūlābhyāṃ sakuñjamadhusaṃyutaḥ || madhumiśropyayaṃ piṇḍaḥ puṣpamūlaphalānvitaḥ

युद्धकालेऽत्र नागस्य कर्तव्या मदवर्धिनी ।। कटुमत्स्या विडङ्गानि क्षारः कोशातकी पयः

yuddhakāle'tra nāgasya kartavyā madavardhinī || kaṭumatsyā viḍaṅgāni kṣāraḥ kośātakī payaḥ

2.49.30

हरिद्रा चेति धूपोऽयं कुञ्जरस्य जयावहः ।। पिप्पल्यः श्वेतलशुनं हरितालं मनःशिला

haridrā ceti dhūpo'yaṃ kuñjarasya jayāvahaḥ || pippalyaḥ śvetalaśunaṃ haritālaṃ manaḥśilā

अश्वमूत्रोषितो धूपः स्यात्सूर्यपरिशोषितः ।। मार्द्वीकं कटुमत्स्याश्च तथा कटुकरोहिणी

aśvamūtroṣito dhūpaḥ syātsūryapariśoṣitaḥ || mārdvīkaṃ kaṭumatsyāśca tathā kaṭukarohiṇī

आभयं च त्रयः शैलं धूपोऽयमपरः शुभः ।। अग्निकः सर्ववर्णश्च पीलुरित्येष दीपनः

ābhayaṃ ca trayaḥ śailaṃ dhūpo'yamaparaḥ śubhaḥ || agnikaḥ sarvavarṇaśca pīlurityeṣa dīpanaḥ

प्रदेयः कवलो युद्धे मनुष्यास्थिप्रधूपितः ।। जीर्णे विधानो देयः स्यात्पिण्डश्च तृट्क्षयङ्करः

pradeyaḥ kavalo yuddhe manuṣyāsthipradhūpitaḥ || jīrṇe vidhāno deyaḥ syātpiṇḍaśca tṛṭkṣayaṅkaraḥ

पिप्पली तण्डुलस्तैलं मार्द्वीकं माक्षिकं तथा ।। नेत्रयोः परिषेकोऽयं दीपनीयः प्रशस्यते

pippalī taṇḍulastailaṃ mārdvīkaṃ mākṣikaṃ tathā || netrayoḥ pariṣeko'yaṃ dīpanīyaḥ praśasyate

पुरीषं वृश्चिकायाश्च तथा पारावतस्य च ।। क्षीरवृक्षकरीराश्च प्रपन्नाविष्टमञ्जनम्

purīṣaṃ vṛścikāyāśca tathā pārāvatasya ca || kṣīravṛkṣakarīrāśca prapannāviṣṭamañjanam

अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे ।। उत्पलानि च नीलानि मुस्तं तगरमेव च

anenāñjitanetrastu karoti kadanaṃ raṇe || utpalāni ca nīlāni mustaṃ tagarameva ca

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापणं परम् ।। प्रवृद्धये नदीजानां पञ्चमेऽब्दे वनौकसाम्

taṇḍulodakapiṣṭāni netranirvāpaṇaṃ param || pravṛddhaye nadījānāṃ pañcame'bde vanaukasām

दन्तमूलपरीणाहाद्विगुणात्कल्पयेत्परम् ।। वनेवृद्धैर्न्नवे च्छेदः कर्तव्यश्च तदा भवेत्

dantamūlaparīṇāhādviguṇātkalpayetparam || vanevṛddhairnnave cchedaḥ kartavyaśca tadā bhavet

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांसुभिस्तथा ।। तैलावसेकः शीते स्यान्मासिमासि तथैव च

śayyāsthānaṃ bhaveccāsya karīṣaiḥ pāṃsubhistathā || tailāvasekaḥ śīte syānmāsimāsi tathaiva ca

2.49.40

शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते ।। राज्यद्विपादभ्यधिकां तु शोभां नागस्य चान्यस्य न जातु कुर्यात् ।। शोभाविधानं त्वधिकं सदैव राज्यद्विपस्यैव नृपस्तु कुर्यात्

śarannidāghayoḥ sekaḥ sarpiṣā ca tatheṣyate || rājyadvipādabhyadhikāṃ tu śobhāṃ nāgasya cānyasya na jātu kuryāt || śobhāvidhānaṃ tvadhikaṃ sadaiva rājyadvipasyaiva nṛpastu kuryāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने हस्तिचिकित्सा नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne hasticikitsā nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। अतः परं तु नागानां शान्तिकर्म निबोध मे ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यथावदनुपूर्वशः

puṣkara uvāca || ataḥ paraṃ tu nāgānāṃ śāntikarma nibodha me || nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ

पञ्चमीषु च शुक्लासु वासुदेवस्य पूजनम् ।। श्रियश्च राम कर्तव्यं नागस्यैरावणस्य च

pañcamīṣu ca śuklāsu vāsudevasya pūjanam || śriyaśca rāma kartavyaṃ nāgasyairāvaṇasya ca

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। तथा च कृष्णपक्षान्ते मासिमासि द्विजोत्तम

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || tathā ca kṛṣṇapakṣānte māsimāsi dvijottama

भूतेज्या सततं कार्या तिलमांसपयोगुडैः ।। मत्स्यैः पक्वामिषैर्भक्ष्यैः सुमनोभिश्च भार्गव

bhūtejyā satataṃ kāryā tilamāṃsapayoguḍaiḥ || matsyaiḥ pakvāmiṣairbhakṣyaiḥ sumanobhiśca bhārgava

चतुष्पथेषु रथ्यासु तथा शून्यगृहेषु च ।। एक वृक्षश्मशानेषु गोपुराट्टालकेषु च

catuṣpatheṣu rathyāsu tathā śūnyagṛheṣu ca || eka vṛkṣaśmaśāneṣu gopurāṭṭālakeṣu ca

सङ्गमेषु नदीनां च पर्वतानां गुहासु च ।। त्रिकण्टकेषु मुख्येषु शून्यदेवगृहेषु च

saṅgameṣu nadīnāṃ ca parvatānāṃ guhāsu ca || trikaṇṭakeṣu mukhyeṣu śūnyadevagṛheṣu ca

शुक्लपक्षावसानेषु देवतेज्या विधीयते ।। गजस्थानोत्तरे भागे प्रागुदक्प्रवणे शुभे

śuklapakṣāvasāneṣu devatejyā vidhīyate || gajasthānottare bhāge prāgudakpravaṇe śubhe

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्रवणं यमम् ।। चन्द्रार्कौ वरुणं वायुं त्वग्निं पृथ्वीं तथा खगम्

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ viṣṇuṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam || candrārkau varuṇaṃ vāyuṃ tvagniṃ pṛthvīṃ tathā khagam

शेषं च नागराजं तु भूधराँश्चैव कुञ्जरान् ।। विरूपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसं तथा

śeṣaṃ ca nāgarājaṃ tu bhūdharām̐ścaiva kuñjarān || virūpākṣaṃ mahāpadmaṃ bhadraṃ sumanasaṃ tathā

2.50.10

अष्टौ च दिग्गजा ये वै ते स्मृता देवयोनयः ।। कुमदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः

aṣṭau ca diggajā ye vai te smṛtā devayonayaḥ || kumadairāvaṇau padmaḥ puṣpadanto'tha vāmanaḥ

सुप्रतीकाञ्जनौ नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ।। यथोक्तानां सुकर्तव्यं पूजनं वै पृथक्पृथक्

supratīkāñjanau nīla ete'ṣṭau devayonayaḥ || yathoktānāṃ sukartavyaṃ pūjanaṃ vai pṛthakpṛthak

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। ॐकारपूतेनाज्येन तथाग्निहवनं भवेत्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || ॐkārapūtenājyena tathāgnihavanaṃ bhavet

पृथक्पृथक् च सर्वेषां चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः ।। दक्षिणाभिस्ततो राम ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयेत्

pṛthakpṛthak ca sarveṣāṃ caturthyantaiśca nāmabhiḥ || dakṣiṇābhistato rāma brāhmaṇānsvasti vācayet

ततः शान्त्युदकं कृत्वा मन्त्रै रक्षोहणैर्द्विपान् ।। अभ्युक्षयेत्कुशाग्रेण पूज्यास्ते च तथा तदा

tataḥ śāntyudakaṃ kṛtvā mantrai rakṣohaṇairdvipān || abhyukṣayetkuśāgreṇa pūjyāste ca tathā tadā

अतः परं प्रवक्ष्यामि कर्म नैमित्तिकं तव ।। गजानां मरणे प्राप्ते तथा व्याधौ च दारुणे

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karma naimittikaṃ tava || gajānāṃ maraṇe prāpte tathā vyādhau ca dāruṇe

दन्तच्छेदाशुभोत्पत्तौ मृते गजद्विपे तथा ।। दन्तभङ्गे तथा जाते वा सुपक्षमृते गजे

dantacchedāśubhotpattau mṛte gajadvipe tathā || dantabhaṅge tathā jāte vā supakṣamṛte gaje

कृष्णपक्षे मृते नागे वह्निपृष्ठे मृते तथा ।। दारुणासु च वेलासु दक्षिणापरमूर्धनि

kṛṣṇapakṣe mṛte nāge vahnipṛṣṭhe mṛte tathā || dāruṇāsu ca velāsu dakṣiṇāparamūrdhani

हस्तिन्याथ मदे जाते प्रकृतेश्च विपर्यये ।। पूर्वोत्तरे च दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे

hastinyātha made jāte prakṛteśca viparyaye || pūrvottare ca digbhāge nagarātsumanohare

स्निग्धप्राशन तोयेषु द्रुमवीतवनस्पतौ ।। प्रागुदक्प्रवणं राम स्थण्डिलं परिकल्पयेत्

snigdhaprāśana toyeṣu drumavītavanaspatau || prāgudakpravaṇaṃ rāma sthaṇḍilaṃ parikalpayet

2.50.20

कमलं विन्यसेत्तत्र कर्णिकाकमले हरिम् ।। श्रियं च विन्यसेत्तत्र केसरेषु च विन्यसेत्

kamalaṃ vinyasettatra karṇikākamale harim || śriyaṃ ca vinyasettatra kesareṣu ca vinyaset

ब्रह्माणं भार्गवं पृथ्वीं तथा स्कन्दं च भार्गव ।। अनन्तं खं शिवं सोमं सर्वाण्येतानि भार्गव

brahmāṇaṃ bhārgavaṃ pṛthvīṃ tathā skandaṃ ca bhārgava || anantaṃ khaṃ śivaṃ somaṃ sarvāṇyetāni bhārgava

दलेषु तत्र दिक्पालान्विन्यसेत्सह कुञ्जरैः ।। पत्रान्तरेषु चास्त्राणि यथावदनुपूर्वशः

daleṣu tatra dikpālānvinyasetsaha kuñjaraiḥ || patrāntareṣu cāstrāṇi yathāvadanupūrvaśaḥ

वज्रं तु विन्यसेद्धीमान्शक्रपत्रादनन्तरम् ।। ततश्चक्रं ततो दण्डं तोरणं तदनन्तरम्

vajraṃ tu vinyaseddhīmānśakrapatrādanantaram || tataścakraṃ tato daṇḍaṃ toraṇaṃ tadanantaram

ततश्च विन्यसेत्पाशं तोमरं सशरं धनुः ।। ततो गदां महाभाग ततः शूलं च विन्यसेत्

tataśca vinyasetpāśaṃ tomaraṃ saśaraṃ dhanuḥ || tato gadāṃ mahābhāga tataḥ śūlaṃ ca vinyaset

पद्मञ्च सान्तरदलं वृत्तया लेखया भजेत् ।। आदित्यैः सह नासत्यौ ततः पूर्वेण विन्यसेत्

padmañca sāntaradalaṃ vṛttayā lekhayā bhajet || ādityaiḥ saha nāsatyau tataḥ pūrveṇa vinyaset

वसूनग्निदिशाभागे साध्यान्याम्ये च विन्यसेत ।। तथा च नैर्ऋते भागे देवानङ्गिरसो न्यसेत्

vasūnagnidiśābhāge sādhyānyāmye ca vinyaseta || tathā ca nairṛte bhāge devānaṅgiraso nyaset

पश्चिमे भृगवो भागे वायव्ये मरुतस्तथा ।। विश्वेदेवास्तथोदक् च रुद्राञ्शिवदिशि न्यसेत्

paścime bhṛgavo bhāge vāyavye marutastathā || viśvedevāstathodak ca rudrāñśivadiśi nyaset

कृत्वैतद्देवतान्यासं वृत्तया रेखया भजेत् ।। बाह्येन विन्यसेत्तस्याः सूत्रकारानॄषीन्द्विज

kṛtvaitaddevatānyāsaṃ vṛttayā rekhayā bhajet || bāhyena vinyasettasyāḥ sūtrakārānṝṣīndvija

पूर्वेण राम याम्येन तथा देवीं सरस्वतीम् ।। नदीः पश्चिमतः शैलांस्तथोदग्भृगुनन्दन

pūrveṇa rāma yāmyena tathā devīṃ sarasvatīm || nadīḥ paścimataḥ śailāṃstathodagbhṛgunandana

2.50.30

महाभूतानि वेदीषु कोणहस्तगतानि तु।। पद्मं चक्रं गदां शङ्खमीशान्यादिषु विन्यसेत्

mahābhūtāni vedīṣu koṇahastagatāni tu|| padmaṃ cakraṃ gadāṃ śaṅkhamīśānyādiṣu vinyaset

चतुरस्रं तथा कार्यं चतुर्द्वारं च मण्डलम् ।। प्रमाणं मण्डलस्यात्र भवेद्भूमिवशात्तथा ।। विदिक्षु पूर्णकलशान्पूर्णपात्रयुतान्न्यसेत

caturasraṃ tathā kāryaṃ caturdvāraṃ ca maṇḍalam || pramāṇaṃ maṇḍalasyātra bhavedbhūmivaśāttathā || vidikṣu pūrṇakalaśānpūrṇapātrayutānnyaseta

सप्तहस्तेषु दण्डेषु पताकाश्च तथा न्यसेत् ।। सिता रक्ताः सिताः पीता यथावदनुपूर्वशः ।। दिक्षु तोरणविन्यासं तोरणानां च वेष्टनम्

saptahasteṣu daṇḍeṣu patākāśca tathā nyaset || sitā raktāḥ sitāḥ pītā yathāvadanupūrvaśaḥ || dikṣu toraṇavinyāsaṃ toraṇānāṃ ca veṣṭanam

क्षीरवृक्षद्रुमदलैः कुसुमैः सफलैर्भवेत् ।। तोरणस्य प्रमाणं च षड्ढस्तं परिकीर्तितम्

kṣīravṛkṣadrumadalaiḥ kusumaiḥ saphalairbhavet || toraṇasya pramāṇaṃ ca ṣaḍḍhastaṃ parikīrtitam

उच्छ्रायेण तथा यामाज्ज्ञेयं राम समद्वयम् ।। तार्क्ष्यं तालं च मकरं ऋष्यं चैवानुपूर्वशः

ucchrāyeṇa tathā yāmājjñeyaṃ rāma samadvayam || tārkṣyaṃ tālaṃ ca makaraṃ ṛṣyaṃ caivānupūrvaśaḥ

तोरणोपरि मध्ये तु दानवान्विनिवेशयेत् ।। कर्णकैर्लक्षणोपेतान्विन्यसेद्देवतागणान्

toraṇopari madhye tu dānavānviniveśayet || karṇakairlakṣaṇopetānvinyaseddevatāgaṇān

सायुधान्सपताकाँश्च सातपत्रं शतक्रतुम् ।। दिग्गजानां च विन्यासमोषधीभिः प्रकल्पयेत्

sāyudhānsapatākām̐śca sātapatraṃ śatakratum || diggajānāṃ ca vinyāsamoṣadhībhiḥ prakalpayet

ऐरावणं दले शक्रे लाजाभिर्विन्यसेद्बुधः ।। नागं पुष्पमयं पद्ममाग्नेये विन्यसेद्दले

airāvaṇaṃ dale śakre lājābhirvinyasedbudhaḥ || nāgaṃ puṣpamayaṃ padmamāgneye vinyaseddale

पुष्पदन्तस्तथा याम्ये नागः कार्यः प्रियंगुभिः ।। तथा च नैर्ऋते भागे नागः पुष्पेण वामनः

puṣpadantastathā yāmye nāgaḥ kāryaḥ priyaṃgubhiḥ || tathā ca nairṛte bhāge nāgaḥ puṣpeṇa vāmanaḥ

वायव्ये चाञ्जनं पत्रे माषैः कुर्याद्विचक्षणः ।। नीलश्च पत्रे कौबेरे शतपुष्पामयो भवेत्

vāyavye cāñjanaṃ patre māṣaiḥ kuryādvicakṣaṇaḥ || nīlaśca patre kaubere śatapuṣpāmayo bhavet

2.50.40

ऐशान्ये कुमुदं कुर्यान्नागेन्द्रं सिततन्दुलैः ।। ततस्तु पूजनं कार्यं सोपवासेन भार्गव

aiśānye kumudaṃ kuryānnāgendraṃ sitatandulaiḥ || tatastu pūjanaṃ kāryaṃ sopavāsena bhārgava

जितेन्द्रियेण दान्तेन शिरःस्नातेन चाप्यथ ।। शुक्लवस्त्रावृतेनापि सोष्णीषेण तथैव च

jitendriyeṇa dāntena śiraḥsnātena cāpyatha || śuklavastrāvṛtenāpi soṣṇīṣeṇa tathaiva ca

काञ्चनालंकृतेनापि सपवित्रेण भार्गव ।। सर्वासां पूजनं कुर्याद्देवतानां पृथक्पृथक

kāñcanālaṃkṛtenāpi sapavitreṇa bhārgava || sarvāsāṃ pūjanaṃ kuryāddevatānāṃ pṛthakpṛthaka

अस्त्राणां कुञ्जराणां च पद्मादीनां तथैव च ।। तोरणे तु निविष्टानां तार्क्ष्यादीनां पृथक्पृथक्

astrāṇāṃ kuñjarāṇāṃ ca padmādīnāṃ tathaiva ca || toraṇe tu niviṣṭānāṃ tārkṣyādīnāṃ pṛthakpṛthak

सागराणां तु कुम्भेषु गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। धूपैर्दीपैर्नमस्कारैर्वासोभिश्च पृथक्पृथक्

sāgarāṇāṃ tu kumbheṣu gandhamālyānulepanaiḥ || dhūpairdīpairnamaskārairvāsobhiśca pṛthakpṛthak

तथा प्रतिसराभिश्च भूषणैश्च पृथक्पृथक् ।। भूरिणा च तथान्नेन पानैश्च विविधैस्तथा

tathā pratisarābhiśca bhūṣaṇaiśca pṛthakpṛthak || bhūriṇā ca tathānnena pānaiśca vividhaistathā

अध्यायाः ०४६-०५० (cont. 2)

कुल्माषपरमान्नाभ्यां पूज्यास्ते कृसरेण च ।। भूदकोल्लोपिकाभक्ष्यैः सितया गुडफाणितैः

kulmāṣaparamānnābhyāṃ pūjyāste kṛsareṇa ca || bhūdakollopikābhakṣyaiḥ sitayā guḍaphāṇitaiḥ

मासौदनपयःक्षौद्रदधिपायससक्तुभिः ।। अपूपफलमूलान्नरागखण्डवकैर्दलैः

māsaudanapayaḥkṣaudradadhipāyasasaktubhiḥ || apūpaphalamūlānnarāgakhaṇḍavakairdalaiḥ

एवं सम्पूजनं कृत्त्वा शङ्खवाद्यरवैर्द्विज ।। गीतेन च महाभाग सुभगानर्तितेन च

evaṃ sampūjanaṃ kṛttvā śaṅkhavādyaravairdvija || gītena ca mahābhāga subhagānartitena ca

ततस्तु पूजनं कृत्वा पूजास्थानात्तथाप्युदक्।। आहिताग्निकुलादग्निं वेदिमुल्लिख्य बोधयेत्

tatastu pūjanaṃ kṛtvā pūjāsthānāttathāpyudak|| āhitāgnikulādagniṃ vedimullikhya bodhayet

2.50.50

देवतानां तु सर्वासामेकैकं तु पृथक्पृथक् ।। चतुर्थ्यन्तेन नाम्ना तु प्रणवाद्येन भार्गव

devatānāṃ tu sarvāsāmekaikaṃ tu pṛthakpṛthak || caturthyantena nāmnā tu praṇavādyena bhārgava

शतमाज्येन जुहयान्महाव्याहृतयस्तथा ।। ततस्तु पूजिता नागा वह्निं देवगणान्द्विजान्

śatamājyena juhayānmahāvyāhṛtayastathā || tatastu pūjitā nāgā vahniṃ devagaṇāndvijān

कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे व्रजेयुः स्वगृहाणि ते ।। उपद्रष्ट्रे तथा कर्त्रे सर्वं तत्र निवेदयेत्

kṛtvā pradakṣiṇaṃ sarve vrajeyuḥ svagṛhāṇi te || upadraṣṭre tathā kartre sarvaṃ tatra nivedayet

भवेन्निष्कं च निष्कं च धेनुधेनुं भुवंभुवम् ।। अश्वमश्वं तथान्या च दक्षिणा शक्तितो भवेत्

bhavenniṣkaṃ ca niṣkaṃ ca dhenudhenuṃ bhuvaṃbhuvam || aśvamaśvaṃ tathānyā ca dakṣiṇā śaktito bhavet

न भवेत्सा महाद्रोणा कथञ्चिदपि कस्यचित् ।। तथा च हस्तिभिषजा प्रवृत्तेन च भूरिणा

na bhavetsā mahādroṇā kathañcidapi kasyacit || tathā ca hastibhiṣajā pravṛttena ca bhūriṇā

पूजनीयौ तथैवात्र सांवत्सर पुरोहितौ ।। हस्तिन्यां मदमत्तायां शान्तिकेऽस्मिन्द्विजोत्तम

pūjanīyau tathaivātra sāṃvatsara purohitau || hastinyāṃ madamattāyāṃ śāntike'smindvijottama

राष्ट्रान्निर्वास्य तां कुर्याच्छान्तिमेतां द्विजोत्तम ।। नागराज्ञि मृते कृत्वा तत्रैवान्यं मतङ्गजम्

rāṣṭrānnirvāsya tāṃ kuryācchāntimetāṃ dvijottama || nāgarājñi mṛte kṛtvā tatraivānyaṃ mataṅgajam

स्नातं सर्वौषधैर्नागं सर्वगन्धैस्तथैव च ।। सर्वबीजैश्च रत्नैश्च सर्वतीर्थजलैस्तथा

snātaṃ sarvauṣadhairnāgaṃ sarvagandhaistathaiva ca || sarvabījaiśca ratnaiśca sarvatīrthajalaistathā

आहताम्बरसंवीतदर्शनं श्वेतलक्षणम् ।। काञ्चनापीडिते वाद्यगीतपुण्याहनिस्वनैः

āhatāmbarasaṃvītadarśanaṃ śvetalakṣaṇam || kāñcanāpīḍite vādyagītapuṇyāhanisvanaiḥ

अर्चितं दैवतो वह्निं कृतविप्रप्रदक्षिणम् ।। करिणीं तु समारुह्य वदेत्कर्णे तु कालवित्

arcitaṃ daivato vahniṃ kṛtaviprapradakṣiṇam || kariṇīṃ tu samāruhya vadetkarṇe tu kālavit

2.50.60

श्रीगजस्त्वत्कृते राजा भवस्वास्य गजाग्रणीः ।। गन्धमाल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः

śrīgajastvatkṛte rājā bhavasvāsya gajāgraṇīḥ || gandhamālyāgrabhaktaistvāṃ pūjayiṣyati pārthivaḥ

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तथानघ ।। पालनीयस्त्वया राजा घोरयुद्धे तथाहवे

lokastadājñayā pūjāṃ kariṣyati tathānagha || pālanīyastvayā rājā ghorayuddhe tathāhave

तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर ।। देवासुराणां युद्धे च श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः

tiryagbhāvaṃ samutsṛjya divyaṃ bhāvamanusmara || devāsurāṇāṃ yuddhe ca śrīgajastridaśaiḥ kṛtaḥ

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम रावणः ।। श्रीगजानां तु तत्तेजः सर्वमेवात्र तिष्ठति

airāvaṇasutaḥ śrīmānariṣṭo nāma rāvaṇaḥ || śrīgajānāṃ tu tattejaḥ sarvamevātra tiṣṭhati

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभागसमन्वितम् ।। उपतिष्ठतु भद्रं ते रक्ष राजानमाहवे

tattejastava nāgendra divyabhāgasamanvitam || upatiṣṭhatu bhadraṃ te rakṣa rājānamāhave

इत्येवमभिषिक्त्वेन शुभेऽहनि नराधिपः ।। नित्यं चैवास्य कर्तव्यं ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनम्

ityevamabhiṣiktvena śubhe'hani narādhipaḥ || nityaṃ caivāsya kartavyaṃ brāhmaṇaiḥ svastivācanam

तस्यानुगमनं कुर्युः शस्त्रहस्ताश्च मानवाः ।। सितवर्णश्च कर्तव्यो राज्ञः पुण्याहकर्मसु

tasyānugamanaṃ kuryuḥ śastrahastāśca mānavāḥ || sitavarṇaśca kartavyo rājñaḥ puṇyāhakarmasu

एतत्ते सर्वमाख्यातं गजानां शान्तिकर्मसु ।। नक्षत्राणि प्रशस्तानि तिथयश्च तथा शृणु

etatte sarvamākhyātaṃ gajānāṃ śāntikarmasu || nakṣatrāṇi praśastāni tithayaśca tathā śṛṇu

चतुर्दशीं चतुर्थीं च नवमीं च विवर्जयेत् ।। अङ्गारकदिने राम दिनं भास्करजस्य च

caturdaśīṃ caturthīṃ ca navamīṃ ca vivarjayet || aṅgārakadine rāma dinaṃ bhāskarajasya ca

ऋक्षाणि वैष्णवं त्वाष्ट्रं शस्यते शक्रदैवतम् ।। नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च एत एव महाबल

ṛkṣāṇi vaiṣṇavaṃ tvāṣṭraṃ śasyate śakradaivatam || nakṣatrāṇi muhūrtāśca eta eva mahābala

2.50.70

देशकालोपसम्पन्नं विधिना च तथा कृतम् ।। शान्तिकर्म गजेन्द्राणां सर्वबाधाविनाशनम्

deśakālopasampannaṃ vidhinā ca tathā kṛtam || śāntikarma gajendrāṇāṃ sarvabādhāvināśanam

धन्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयावहम् ।। भार्गवश्च्यवनः क्रुद्धो यथा शक्रस्य भार्गव

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ rājñāṃ ca vijayāvaham || bhārgavaścyavanaḥ kruddho yathā śakrasya bhārgava

मदो नाम समुत्पन्नस्तथा दैत्यः सुदारुणः ।। इन्द्रनाशाय शक्रार्थी ततः पश्चात्प्रसादितः

mado nāma samutpannastathā daityaḥ sudāruṇaḥ || indranāśāya śakrārthī tataḥ paścātprasāditaḥ

मदं स बहुधा चक्रे प्रजापतिसमो द्विज ।। स्त्रीष्वक्षेषु तथा पाने मृगयायां धने तथा

madaṃ sa bahudhā cakre prajāpatisamo dvija || strīṣvakṣeṣu tathā pāne mṛgayāyāṃ dhane tathā

विद्यासु चैव सर्वासु सर्वशिल्पेषु चाप्यथ ।। जीवेषु राम सर्वेषु तथा रूपे बले कुले

vidyāsu caiva sarvāsu sarvaśilpeṣu cāpyatha || jīveṣu rāma sarveṣu tathā rūpe bale kule

एकोऽस्य धारणे शक्तो न कश्चिदितिचिन्तयन् ।। यथोक्तेष्वधिकं भागं किञ्चित्पाने निवेशयेत्

eko'sya dhāraṇe śakto na kaściditicintayan || yathokteṣvadhikaṃ bhāgaṃ kiñcitpāne niveśayet

प्राणिनामथ सर्वेषां नागेष्वभ्यधिकं तथा ।। मदो यदा समभ्येति नागं ब्राह्मणसत्तम

prāṇināmatha sarveṣāṃ nāgeṣvabhyadhikaṃ tathā || mado yadā samabhyeti nāgaṃ brāhmaṇasattama

राम शान्तिस्तदा कार्या यादृशी तां निबोध मे ।। शालाप्रागुत्तरे भागे स्थण्डिलं कल्पयेद्बुधः

rāma śāntistadā kāryā yādṛśī tāṃ nibodha me || śālāprāguttare bhāge sthaṇḍilaṃ kalpayedbudhaḥ

स्थण्डिले कमलं कृत्वा दिक्पत्रेषु तथेश्वरान् ।। केसरं च्यवनं नागान्भुवं कं च सरस्वतीम्

sthaṇḍile kamalaṃ kṛtvā dikpatreṣu tatheśvarān || kesaraṃ cyavanaṃ nāgānbhuvaṃ kaṃ ca sarasvatīm

पूजयेड्डिण्डिमं मध्ये गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। धूपदीपनमस्कारैर्वासोभिश्च पृथक्पृथक्

pūjayeḍḍiṇḍimaṃ madhye gandhamālyānulepanaiḥ || dhūpadīpanamaskārairvāsobhiśca pṛthakpṛthak

2.50.80

सर्वासां पूजनं कृत्वा पाद्याद्यनुरतो द्विज ।। देवतानां घृतं हुत्वा यथाश्रद्धमनिन्दितम्

sarvāsāṃ pūjanaṃ kṛtvā pādyādyanurato dvija || devatānāṃ ghṛtaṃ hutvā yathāśraddhamaninditam

रसपूर्णो घटो देयो दक्षिणार्थे च काञ्चनम् ।। दत्त्वा वासांसि नागस्य गजाध्यक्षं च पूजयेत्

rasapūrṇo ghaṭo deyo dakṣiṇārthe ca kāñcanam || dattvā vāsāṃsi nāgasya gajādhyakṣaṃ ca pūjayet

हस्तिपं कर्मिणश्चान्यान्दक्षिणाभिर्द्विजोत्तमान् ।। सांवत्सरे च वित्तेन यतः सांवत्सरः स्वयम्

hastipaṃ karmiṇaścānyāndakṣiṇābhirdvijottamān || sāṃvatsare ca vittena yataḥ sāṃvatsaraḥ svayam

गजाध्यक्षाय तं दद्याद्दिण्डिमं प्रयतः स्वयम्।। प्राङ्मुखश्च गजाध्यक्षो वादयेत्तं यथाविधि

gajādhyakṣāya taṃ dadyāddiṇḍimaṃ prayataḥ svayam|| prāṅmukhaśca gajādhyakṣo vādayettaṃ yathāvidhi

उच्चैर्गम्भीरनिर्घोषे डिण्डिमे तु शुभं वदेत् ।। अन्तरा पातिते तस्मिँस्तथैवाप्यशुभं वदेत्

uccairgambhīranirghoṣe ḍiṇḍime tu śubhaṃ vadet || antarā pātite tasmim̐stathaivāpyaśubhaṃ vadet

डिण्डिमे सम्यगादत्ते शुभमेव विनिर्दिशेत् ।। तदा प्रभृति मत्तस्य तदा नागस्य वै नृप

ḍiṇḍime samyagādatte śubhameva vinirdiśet || tadā prabhṛti mattasya tadā nāgasya vai nṛpa

अशुभे लक्षणे जाते भूयस्तत्कर्म चाचरेत् ।। शुभे तु लक्षणे जाते गजाध्यक्षस्य डिण्डिमम्

aśubhe lakṣaṇe jāte bhūyastatkarma cācaret || śubhe tu lakṣaṇe jāte gajādhyakṣasya ḍiṇḍimam

जये संस्थाप्य नन्दाद्याग्रजपाय..........................सर्वबाधाविनाशनम्

jaye saṃsthāpya nandādyāgrajapāya..........................sarvabādhāvināśanam

अतः परं प्रवक्ष्यामि काम्यं कर्म तवानघ ।। उपोषितस्तथा याम्ये यजमाने पुरोहितः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāmyaṃ karma tavānagha || upoṣitastathā yāmye yajamāne purohitaḥ

शुभप्रदमिदं स्नानं यजमानस्य कारयेत् ।। न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधुकोदकसंयुतैः

śubhapradamidaṃ snānaṃ yajamānasya kārayet || nyagrodhodumbarāśvatthamadhukodakasaṃyutaiḥ

2.50.90

अकालमूलैः कलशैः पञ्चभिर्गजलक्षणैः ।। स्नातः शुक्लाम्बरो विष्णुं चन्द्रार्कौ वरुणं तथा

akālamūlaiḥ kalaśaiḥ pañcabhirgajalakṣaṇaiḥ || snātaḥ śuklāmbaro viṣṇuṃ candrārkau varuṇaṃ tathā

हस्तिनं पूजयेद्विद्वान्गन्धमाल्यान्नसम्पदा ।। धूपदीपनमस्कारैर्वासोभिश्च तथैव च

hastinaṃ pūjayedvidvāngandhamālyānnasampadā || dhūpadīpanamaskārairvāsobhiśca tathaiva ca

हस्तिदन्तेन सूर्याय दत्त्वा धूपमतः परम् ।। चतुर्थ्यन्तेन वै नाम्ना प्रणवाद्येन भार्गव ।। सहस्रशो गजाश्चात्र दक्षिणा काञ्चनं तथा

hastidantena sūryāya dattvā dhūpamataḥ param || caturthyantena vai nāmnā praṇavādyena bhārgava || sahasraśo gajāścātra dakṣiṇā kāñcanaṃ tathā

यः स्वासते स्नानमिदं प्रकुर्वन्गजेन्द्रमुख्यान्गिरिसन्निकाशान् ।। बहूनवाप्नोति तथास्य नागा भवन्त्यरोगा विनिमुक्तदोषाः

yaḥ svāsate snānamidaṃ prakurvangajendramukhyāngirisannikāśān || bahūnavāpnoti tathāsya nāgā bhavantyarogā vinimuktadoṣāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गजानां शान्तिकर्मविधानं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gajānāṃ śāntikarmavidhānaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०५१-०५५

पुष्कर उवाच ।। दुर्गमायुधसंघातं कुञ्जरास्तुरगास्तथा ।। पुरुषैश्च विना राम सर्वमेतदपार्थकम्

puṣkara uvāca || durgamāyudhasaṃghātaṃ kuñjarāsturagāstathā || puruṣaiśca vinā rāma sarvametadapārthakam

तस्मात्प्रयत्नं कुर्वीत पुरुषाणां समर्जने ।। तेषां चैवान्तरज्ञाने मूलमेतद्यतः श्रियः

tasmātprayatnaṃ kurvīta puruṣāṇāṃ samarjane || teṣāṃ caivāntarajñāne mūlametadyataḥ śriyaḥ

सुसहायार्थसम्पन्न बलं यस्य महीपतेः ।। संग्रामे तुमुले राम नूनं तस्य जयो भवेत्

susahāyārthasampanna balaṃ yasya mahīpateḥ || saṃgrāme tumule rāma nūnaṃ tasya jayo bhavet

सकृद्येन कृतं पापं तस्य राजा न विश्वसेत् ।। पापं तु सुकरं तस्य सुकृतश्चास्य दुष्करम्

sakṛdyena kṛtaṃ pāpaṃ tasya rājā na viśvaset || pāpaṃ tu sukaraṃ tasya sukṛtaścāsya duṣkaram

यथा हि मलिनैर्वस्त्रैर्यत्र तत्रोपविश्यते ।। तथा चलितवृत्तस्तु वृत्तशेषं न रक्षति

yathā hi malinairvastrairyatra tatropaviśyate || tathā calitavṛttastu vṛttaśeṣaṃ na rakṣati

राजा न वेशयेत्कार्ये जनो यो नास्तिको भवेत् ।। आस्तिका अपि तत्सङ्गात्प्राप्नुयुः संशयं द्विज

rājā na veśayetkārye jano yo nāstiko bhavet || āstikā api tatsaṅgātprāpnuyuḥ saṃśayaṃ dvija

अनाहार्यप्रभस्यापि त्रैलोक्योद्भासितात्मनः ।। कृष्णता राहुसंसर्गात्किन्न सूर्यस्य वा भवेत्

anāhāryaprabhasyāpi trailokyodbhāsitātmanaḥ || kṛṣṇatā rāhusaṃsargātkinna sūryasya vā bhavet

अकार्यमित्यकार्याणि कुर्यात्कार्यवशेन यः ।। विचिकित्सुर्ध्रुवं राम पश्चादपि निवर्तते

akāryamityakāryāṇi kuryātkāryavaśena yaḥ || vicikitsurdhruvaṃ rāma paścādapi nivartate

कार्यं बुद्ध्वा त्वकार्याणि यः करोति नराधमः ।। अकार्यकरणे श्रद्धा तस्य भूयोभिवर्धते

kāryaṃ buddhvā tvakāryāṇi yaḥ karoti narādhamaḥ || akāryakaraṇe śraddhā tasya bhūyobhivardhate

2.51.10

लोकः सर्वो महाभाग परलोकनिबन्धनः ।। निरपेक्षस्य तत्रान्या का गतिः स्यान्निबन्धने

lokaḥ sarvo mahābhāga paralokanibandhanaḥ || nirapekṣasya tatrānyā kā gatiḥ syānnibandhane

महापातकिनो येऽपि तेभ्योऽपि च महत्तरः ।। पापकृन्नास्तिको लोकस्तस्मात्तं परिवर्जयेत्

mahāpātakino ye'pi tebhyo'pi ca mahattaraḥ || pāpakṛnnāstiko lokastasmāttaṃ parivarjayet

आस्तिकानां च साधूनां संग्रहः शस्यते सदा ।। ते सहाया नरेन्द्राणां तथा ये राम पण्डिताः

āstikānāṃ ca sādhūnāṃ saṃgrahaḥ śasyate sadā || te sahāyā narendrāṇāṃ tathā ye rāma paṇḍitāḥ

न पण्डितो मतो राम बहुपुस्तकधारणात् ।। परलोकभयं यस्य तमाहुः पण्डितं बुधाः

na paṇḍito mato rāma bahupustakadhāraṇāt || paralokabhayaṃ yasya tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ

अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् ।। रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम्

agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam || ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam

शीलोपपन्नो नृपतिः सहायैः शरैस्तथाल्पैरपि सम्प्रयुक्तः ।। प्रभूतनागाश्वबलोत्कटानां करोत्यरीणां कदनं रणेषु ।। १५ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुरुषप्रशंसा नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

śīlopapanno nṛpatiḥ sahāyaiḥ śaraistathālpairapi samprayuktaḥ || prabhūtanāgāśvabalotkaṭānāṃ karotyarīṇāṃ kadanaṃ raṇeṣu || 15 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne puruṣapraśaṃsā nāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि नराणां ते चिकित्सितम् ।। तत्राप्यादौ तथा स्त्रीणां यन्मूलं प्रजनं यतः

puṣkara uvāca || || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi narāṇāṃ te cikitsitam || tatrāpyādau tathā strīṇāṃ yanmūlaṃ prajanaṃ yataḥ

महाजम्बूद्वयं रोध्रं मधुकं मधु शर्करा ।। तण्डुलोदकसंयुक्तं शोणितप्रदरे पिबेत्

mahājambūdvayaṃ rodhraṃ madhukaṃ madhu śarkarā || taṇḍulodakasaṃyuktaṃ śoṇitapradare pibet

ऊर्ध्वं संवत्सरान्नारीं रक्तगुल्मे विरेचयेत् ।। स्निग्धस्विन्नशरीराञ्च राम तीक्ष्णौर्विरेचनैः

ūrdhvaṃ saṃvatsarānnārīṃ raktagulme virecayet || snigdhasvinnaśarīrāñca rāma tīkṣṇaurvirecanaiḥ

ज्वरेण च पलाशस्य संसिद्धं यावकं पिबेत् ।। अग्निसन्धुक्षणं चान्यास्तथा कार्यं प्रयत्नतः

jvareṇa ca palāśasya saṃsiddhaṃ yāvakaṃ pibet || agnisandhukṣaṇaṃ cānyāstathā kāryaṃ prayatnataḥ

प्रस्थं वृषकमूलस्य तैलं प्रस्थं विपाचयेत् ।। योनीनां परिकोपेषु वेदनामपकर्षति

prasthaṃ vṛṣakamūlasya tailaṃ prasthaṃ vipācayet || yonīnāṃ parikopeṣu vedanāmapakarṣati

सौराष्ट्री रोचना रोध्रं मधूकं त्रिफला मधु ।। भद्रमुस्तानि चूर्णानि वाजीकरणमुत्तम्

saurāṣṭrī rocanā rodhraṃ madhūkaṃ triphalā madhu || bhadramustāni cūrṇāni vājīkaraṇamuttam

अश्वगन्धाविपक्वेन वराहस्य तु मेदसा ।। ग्रन्थीकरणमभ्यङ्गं योषितां परिकीर्तितम्

aśvagandhāvipakvena varāhasya tu medasā || granthīkaraṇamabhyaṅgaṃ yoṣitāṃ parikīrtitam

एकमामलकं काले सलिलांजलिना पिबेत् ।। सृष्टं कृष्णायसे भाण्डे तेन शातोदरी भवेत्

ekamāmalakaṃ kāle salilāṃjalinā pibet || sṛṣṭaṃ kṛṣṇāyase bhāṇḍe tena śātodarī bhavet

त्रिफलां चित्रकं शुण्ठीं मधुना तु लिहेत्सदा ।। स्थूलानां वरनारीणां कृषीकरणमुत्तमम्

triphalāṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ madhunā tu lihetsadā || sthūlānāṃ varanārīṇāṃ kṛṣīkaraṇamuttamam

2.52.10

अश्वगन्धां पयस्यां च संसृज्य पयसा पिबेत् ।। मासमेतत्प्रयुञ्जाना कृशा भवति मांसला

aśvagandhāṃ payasyāṃ ca saṃsṛjya payasā pibet || māsametatprayuñjānā kṛśā bhavati māṃsalā

वराहवसया कार्यमश्वगन्धाविपक्वया ।। स्तनानां मर्दनं तेन नारी पीनस्तनी भवेत्

varāhavasayā kāryamaśvagandhāvipakvayā || stanānāṃ mardanaṃ tena nārī pīnastanī bhavet

मूलकस्य च्युतं बीजं तथैव तगरस्य च ।। सप्तरात्रं तु गोमूत्रे सिध्मनाशनमुत्तमम्

mūlakasya cyutaṃ bījaṃ tathaiva tagarasya ca || saptarātraṃ tu gomūtre sidhmanāśanamuttamam

क्षारेण हस्तिपिण्डस्य अवल्गुजरसेन च ।। एतेन प्रोक्षितं श्वित्रं त्रिरात्रेण विनश्यति

kṣāreṇa hastipiṇḍasya avalgujarasena ca || etena prokṣitaṃ śvitraṃ trirātreṇa vinaśyati

गुञ्जायाः सफलं मूलं चित्रकं तगरं तथा ।। भल्लातकानां च फलं मूलं चैवाश्वमारकम्

guñjāyāḥ saphalaṃ mūlaṃ citrakaṃ tagaraṃ tathā || bhallātakānāṃ ca phalaṃ mūlaṃ caivāśvamārakam

अर्कक्षीरसमं तैलं द्रव्यैरेतैर्विपाचयेत् ।। प्रोक्षणेन विनिर्दिष्टं रोमशातनमुत्तमम्

arkakṣīrasamaṃ tailaṃ dravyairetairvipācayet || prokṣaṇena vinirdiṣṭaṃ romaśātanamuttamam

हस्तिदन्तमयीं पिष्ट्वा पयसा लेपयेच्छिरः ।। अजातेष्वपि केशेषु रोमसञ्जननं परम्

hastidantamayīṃ piṣṭvā payasā lepayecchiraḥ || ajāteṣvapi keśeṣu romasañjananaṃ param

भृङ्गराजरसैस्तैलं सिद्धमभ्यञ्जनाद्द्रुतम् ।। दृढमूलानि केशानि कुर्यात्कृष्णासितानि च

bhṛṅgarājarasaistailaṃ siddhamabhyañjanāddrutam || dṛḍhamūlāni keśāni kuryātkṛṣṇāsitāni ca

कटुकं दन्तकाष्ठं तु गोमूत्रपरिभावितम् ।। भुक्त्वा तैलेन गण्डूषं वक्त्रगन्धहरं परम्

kaṭukaṃ dantakāṣṭhaṃ tu gomūtraparibhāvitam || bhuktvā tailena gaṇḍūṣaṃ vaktragandhaharaṃ param

इन्दीवराणि शुष्काणि प्राश्यानि तण्डुलैस्सह ।। सर्वरात्रं मुखे वाति सुगन्धिविशदं शुचि

indīvarāṇi śuṣkāṇi prāśyāni taṇḍulaissaha || sarvarātraṃ mukhe vāti sugandhiviśadaṃ śuci

2.52.20

सर्षपोन्मथितं कृत्वा शाल्मलीनां तु कण्टकैः ।। पयःपिष्टैर्मुखे लेपान्मुखं स्यात्कमलोपमम्

sarṣaponmathitaṃ kṛtvā śālmalīnāṃ tu kaṇṭakaiḥ || payaḥpiṣṭairmukhe lepānmukhaṃ syātkamalopamam

व्यङ्गानां तिलकानां च शमनं तत्प्रकीर्तितम् ।। यौवने पिटकानां च ये च दोषा मुखे स्मृताः

vyaṅgānāṃ tilakānāṃ ca śamanaṃ tatprakīrtitam || yauvane piṭakānāṃ ca ye ca doṣā mukhe smṛtāḥ

कषायकल्कसिद्धेन शतावर्या घृतेन च ।। अभ्यङ्गपानैर्भवति नारी वर्णयुता परम्

kaṣāyakalkasiddhena śatāvaryā ghṛtena ca || abhyaṅgapānairbhavati nārī varṇayutā param

षोडशर्तुनिशाः स्त्रीणामाद्यास्तिस्रस्तु निन्दिताः ।। अस्पृश्या तासु नारी स्यात्स्पृष्ट्वा तां स्नानमाचरेत्

ṣoḍaśartuniśāḥ strīṇāmādyāstisrastu ninditāḥ || aspṛśyā tāsu nārī syātspṛṣṭvā tāṃ snānamācaret

दिनत्रयं तु तन्नारी स्नानाभ्यङ्गौ विवर्जयेत् ।। आहारं गोरसानां च पुष्पालङ्कारधारणम्

dinatrayaṃ tu tannārī snānābhyaṅgau vivarjayet || āhāraṃ gorasānāṃ ca puṣpālaṅkāradhāraṇam

अञ्जनं कङ्कणं गन्धाः पीतं शय्याधिरोहणम् ।। मृल्लोहभाण्डवर्ज्येषु तथा भाण्डेषु भोजनम्

añjanaṃ kaṅkaṇaṃ gandhāḥ pītaṃ śayyādhirohaṇam || mṛllohabhāṇḍavarjyeṣu tathā bhāṇḍeṣu bhojanam

अग्निसंस्पर्शनं चैव वर्जयेत्तु दिनत्रयम् ।। चतुर्थेऽहनि कुर्वीत स्नानं सा तु यथाविधि

agnisaṃsparśanaṃ caiva varjayettu dinatrayam || caturthe'hani kurvīta snānaṃ sā tu yathāvidhi

अभिषेकोदिताभिश्च मृद्धिरद्भिश्च मानसैः ।। ओषध्यश्च तथा कुम्भे निक्षिप्य स्नापयेत्तु ताम्

abhiṣekoditābhiśca mṛddhiradbhiśca mānasaiḥ || oṣadhyaśca tathā kumbhe nikṣipya snāpayettu tām

ज्योतिष्मतीं त्रायमाणामभयामपराजिताम् ।। जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समङ्गां विजयां तथा

jyotiṣmatīṃ trāyamāṇāmabhayāmaparājitām || jīvāṃ viśveśvarīṃ pāṭhāṃ samaṅgāṃ vijayāṃ tathā

सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम् ।। अरिष्टां शिवां भद्रां गोलोमीं विजयप्रदाम्

sahāṃ ca sahadevīṃ ca pūrṇakośāṃ śatāvarīm || ariṣṭāṃ śivāṃ bhadrāṃ golomīṃ vijayapradām

2.52.30

ब्राह्मीं क्षेत्रामजां चैव सर्वबीजानि चाञ्जनम् ।। बिल्वं गन्धानि रत्नानि पञ्चगव्यं तथैव च

brāhmīṃ kṣetrāmajāṃ caiva sarvabījāni cāñjanam || bilvaṃ gandhāni ratnāni pañcagavyaṃ tathaiva ca

कुम्भे निक्षिप्य कुम्भं च गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। पूजयित्वा ततो देवं तस्यात्र शुभवर्धनम्

kumbhe nikṣipya kumbhaṃ ca gandhamālyānulepanaiḥ || pūjayitvā tato devaṃ tasyātra śubhavardhanam

मन्त्रं राजाभिषेकोक्तं पठेदत्र च कालवित् ।। वस्त्रच्छन्नमुखी स्नाता स्नापके च विनिर्गते

mantraṃ rājābhiṣekoktaṃ paṭhedatra ca kālavit || vastracchannamukhī snātā snāpake ca vinirgate

पश्येत्तदेव प्रतिमां वासुदेवस्य रूपिणः ।। अथवा राम भर्तारं नान्यं कंचन सत्वरम्

paśyettadeva pratimāṃ vāsudevasya rūpiṇaḥ || athavā rāma bhartāraṃ nānyaṃ kaṃcana satvaram

तत्काले वदनं तस्य पश्यत्यथ यथा विधि ।। सा प्रसूते सुतं राम शुभं वाऽप्यथवा शुचिम्

tatkāle vadanaṃ tasya paśyatyatha yathā vidhi || sā prasūte sutaṃ rāma śubhaṃ vā'pyathavā śucim

पूजनं वासुदेवस्य सा कृत्वात्मन एव च ।। मण्डनं च यथान्यायं शुक्लवस्त्रोत्तरच्छदा

pūjanaṃ vāsudevasya sā kṛtvātmana eva ca || maṇḍanaṃ ca yathānyāyaṃ śuklavastrottaracchadā

षष्टिकान्नं तु पयसा समश्नीयाद् घृतेन सा ।। घृतस्य पीत्वा प्रसृतिं नागपुष्पावचूर्णितम्

ṣaṣṭikānnaṃ tu payasā samaśnīyād ghṛtena sā || ghṛtasya pītvā prasṛtiṃ nāgapuṣpāvacūrṇitam

ऋतुकाले समाप्नोति नारी गर्भं द्विजोत्तम ।। उपोषितेन शुचिना शुक्लपक्षे समुद्धृतम्

ṛtukāle samāpnoti nārī garbhaṃ dvijottama || upoṣitena śucinā śuklapakṣe samuddhṛtam

पुष्येण बृहतीमूलमुत्तरां वा मुखे नयेत ।। श्वेतपुष्पा तु बृहती द्रुमूलस्यैष निश्चयः

puṣyeṇa bṛhatīmūlamuttarāṃ vā mukhe nayeta || śvetapuṣpā tu bṛhatī drumūlasyaiṣa niścayaḥ

नस्या देयाश्च चत्वार उन्मूला द्रुमबिन्दवः ।। तस्मिन्नहनि सा तेन गर्भं धत्ते वरांगना

nasyā deyāśca catvāra unmūlā drumabindavaḥ || tasminnahani sā tena garbhaṃ dhatte varāṃganā

2.52.40

एवमप्यभवन्ती तु पुत्रीयां राम सप्तमीम् ।। पुत्रीयमथवा स्नानं केशवाराधनं व्रतम्

evamapyabhavantī tu putrīyāṃ rāma saptamīm || putrīyamathavā snānaṃ keśavārādhanaṃ vratam

पुत्रीयमेव वा कुर्यात्केशवाराधनं प्रिया ।। स्नातानुलिप्ता भर्तारं हृष्टैर्बृंहितमेव च

putrīyameva vā kuryātkeśavārādhanaṃ priyā || snātānuliptā bhartāraṃ hṛṣṭairbṛṃhitameva ca

यायाद्रात्रौ तथा नारी गन्धधूपादिवासिता ।। आत्तगर्भां चिकित्सेत ततस्तामपराजित

yāyādrātrau tathā nārī gandhadhūpādivāsitā || āttagarbhāṃ cikitseta tatastāmaparājita

मधुरौषधिसिद्धेन पयसा सर्पिषा तथा ।। इच्छाविमानगाः काश्चिन्नास्याः कार्या कथञ्चन

madhurauṣadhisiddhena payasā sarpiṣā tathā || icchāvimānagāḥ kāścinnāsyāḥ kāryā kathañcana

कटुतिक्तकषायाणि चात्युष्णलवणानि च ।। आयासं च व्यवायं च गर्भिणी वर्जयेत्सदा

kaṭutiktakaṣāyāṇi cātyuṣṇalavaṇāni ca || āyāsaṃ ca vyavāyaṃ ca garbhiṇī varjayetsadā

विना कर्म न तिष्ठेत तथा सा राहुदर्शने ।। प्रादुर्भावाणि वेदेस्य विष्णोरमिततेजसः

vinā karma na tiṣṭheta tathā sā rāhudarśane || prādurbhāvāṇi vedesya viṣṇoramitatejasaḥ

शृणुयात्तन्मना भूत्वा चरितं च महात्मनः ।। पुन्नाम्नि नामनक्षत्रे ह्यासन्नप्रसवा गृहम्

śṛṇuyāttanmanā bhūtvā caritaṃ ca mahātmanaḥ || punnāmni nāmanakṣatre hyāsannaprasavā gṛham

प्रविशेत्सूतिकासंज्ञं कृतरक्षं समन्ततः ।। सुभूमौ निर्मितं रम्यं वास्तुविद्याविशारदैः

praviśetsūtikāsaṃjñaṃ kṛtarakṣaṃ samantataḥ || subhūmau nirmitaṃ ramyaṃ vāstuvidyāviśāradaiḥ

प्राग्द्वारमुत्तरद्वारमथवा सुदृढं शुभम् ।। देवानां ब्राह्मणानां च गवां कृत्वा च पूजनम्

prāgdvāramuttaradvāramathavā sudṛḍhaṃ śubham || devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca gavāṃ kṛtvā ca pūjanam

विप्र पुण्याहघोषेण शंखवाद्यरवेण च ।। प्रसूता बहुशस्तत्र तथा क्लेशक्षमाश्च याः

vipra puṇyāhaghoṣeṇa śaṃkhavādyaraveṇa ca || prasūtā bahuśastatra tathā kleśakṣamāśca yāḥ

2.52.50

हृद्या विश्वसनीयाश्च परिचरेयुः स्त्रियश्च ताम् ।। वातानुलोमनैर्हृद्यैस्तत्रैनामुपचारयेत्

hṛdyā viśvasanīyāśca paricareyuḥ striyaśca tām || vātānulomanairhṛdyaistatraināmupacārayet

आहारैश्च विहारैश्च प्रसवाय सुखं द्विज ।। एरण्डमूलमिश्रेण सघृतेन तथैव ताम्

āhāraiśca vihāraiśca prasavāya sukhaṃ dvija || eraṇḍamūlamiśreṇa saghṛtena tathaiva tām

सुखप्रसवनार्थाय पश्चात्काये तु म्रक्षयेत् ।। बलाकल्ककषायेण सिद्धं क्षीरं चतुर्गुणम्

sukhaprasavanārthāya paścātkāye tu mrakṣayet || balākalkakaṣāyeṇa siddhaṃ kṣīraṃ caturguṇam

तैलमभ्यञ्जनार्थाय सूतायामुपकल्पयेत् ।। अथ जातान्न पानेच्छां पञ्चकोलप्रसादिताम्

tailamabhyañjanārthāya sūtāyāmupakalpayet || atha jātānna pānecchāṃ pañcakolaprasāditām

पिबेद्यवागूं सस्नेहां तथा वै नीलकुञ्चिकाम् ।। दशाहं सूतिकागारं चायुधैश्च विशेषतः

pibedyavāgūṃ sasnehāṃ tathā vai nīlakuñcikām || daśāhaṃ sūtikāgāraṃ cāyudhaiśca viśeṣataḥ

वह्नि कातिन्दुकालातैः पूर्णकुम्भैः प्रदीपकैः ।। मुसलेन तथा द्वारि वर्णकैश्चित्रितेन च

vahni kātindukālātaiḥ pūrṇakumbhaiḥ pradīpakaiḥ || musalena tathā dvāri varṇakaiścitritena ca

रक्षणीया तथा षष्ठी निशा तत्र विशेषतः ।। राम जागरणं कार्यं जन्मदानां तथार्चनम्

rakṣaṇīyā tathā ṣaṣṭhī niśā tatra viśeṣataḥ || rāma jāgaraṇaṃ kāryaṃ janmadānāṃ tathārcanam

पुरुषाः शस्त्रहस्ताश्च नृत्यगीतैश्च योषितः ।। रात्रौ जागरणं कुर्युर्दशमेऽहनि सूतिका

puruṣāḥ śastrahastāśca nṛtyagītaiśca yoṣitaḥ || rātrau jāgaraṇaṃ kuryurdaśame'hani sūtikā

स्नाता पूर्वविधानेन रक्षणीया समीरणात् ।। बालस्य जातमात्रस्य नाभिं छित्त्वा यथाविधि

snātā pūrvavidhānena rakṣaṇīyā samīraṇāt || bālasya jātamātrasya nābhiṃ chittvā yathāvidhi

तालुमुत्तापयेन्नारी पिचुना शोधयेन्मुखम् ।। ब्राह्मी सुवर्चला सोमं सैन्धवं पिप्पली वचा

tālumuttāpayennārī picunā śodhayenmukham || brāhmī suvarcalā somaṃ saindhavaṃ pippalī vacā

2.52.60

कनकं सर्पिषा दद्याल्लेह्यमेतद्द्विजोत्तम ।। लेह्येनानेन मेधावी शूरः पण्डित एव च

kanakaṃ sarpiṣā dadyāllehyametaddvijottama || lehyenānena medhāvī śūraḥ paṇḍita eva ca

दर्शनीयो यशस्वी च सुभगः स भविष्यति ।। बिभीतकास्थि क्षौद्रेण घृष्टं श्रेष्ठमथाञ्जनम्

darśanīyo yaśasvī ca subhagaḥ sa bhaviṣyati || bibhītakāsthi kṣaudreṇa ghṛṣṭaṃ śreṣṭhamathāñjanam

नेत्ररोगेषु बालानां सहरिद्रं च गोरसम् ।। शारिवा चन्दनं कुष्ठं समभागानि कारयेत्

netrarogeṣu bālānāṃ saharidraṃ ca gorasam || śārivā candanaṃ kuṣṭhaṃ samabhāgāni kārayet

शिरोलेपमिदं दद्यादक्षिरोगविनाशनम् ।। आम्रास्थि सैन्धवं लाजा मधुना सह लेहयेत्

śirolepamidaṃ dadyādakṣirogavināśanam || āmrāsthi saindhavaṃ lājā madhunā saha lehayet

एष लेहवरः श्रेष्ठश्छर्दिप्रशमनः शुभः ।। अपामार्गविडङ्गानि पिप्पली मरिचं तथा

eṣa lehavaraḥ śreṣṭhaśchardipraśamanaḥ śubhaḥ || apāmārgaviḍaṅgāni pippalī maricaṃ tathā

सैन्धवं तण्डुलं चैव मधुसर्पिःसमन्वितम् ।। व्याघ्रीरसेन लेहोऽयं हिक्काश्वासविनाशनः

saindhavaṃ taṇḍulaṃ caiva madhusarpiḥsamanvitam || vyāghrīrasena leho'yaṃ hikkāśvāsavināśanaḥ

बिभीतकत्वचा श्रेष्ठं हरितालं मनःशिला ।। एतत्तैलं पचेद्दद्रुपामाकिटिभनाशनम्

bibhītakatvacā śreṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā || etattailaṃ paceddadrupāmākiṭibhanāśanam

क्षौद्रेण लेह्या तुवरा पिप्पल्यतिविषापहा ।। श्लेष्मरोगेषु सर्वेषु बालानां भेषजं परम्

kṣaudreṇa lehyā tuvarā pippalyativiṣāpahā || śleṣmarogeṣu sarveṣu bālānāṃ bheṣajaṃ param

रोध्रत्वङ्मधुना सार्धमतीसारविनाशिनी ।। सप्त पर्णत्वक् च दूर्वा तथा कटुकरोहिणी

rodhratvaṅmadhunā sārdhamatīsāravināśinī || sapta parṇatvak ca dūrvā tathā kaṭukarohiṇī

एतदुद्वर्तनं श्रेष्ठं सर्वग्रहविनाशनम् ।। भङ्गां वचां शङ्खपुष्पीमेरण्डसप्तपर्णकम्

etadudvartanaṃ śreṣṭhaṃ sarvagrahavināśanam || bhaṅgāṃ vacāṃ śaṅkhapuṣpīmeraṇḍasaptaparṇakam

2.52.70

समन्तपुष्पीसंयुक्तमपामार्गं च पुष्करम् ।। क्वाथयित्वा च दातव्यं स्नानं सद्यः सुखावहम्

samantapuṣpīsaṃyuktamapāmārgaṃ ca puṣkaram || kvāthayitvā ca dātavyaṃ snānaṃ sadyaḥ sukhāvaham

सर्पिषा निम्बपत्राणि गोविषाणं घृतं मधु ।। एतेन धूपितो बालो ग्रहदोषैर्विमुच्यते

sarpiṣā nimbapatrāṇi goviṣāṇaṃ ghṛtaṃ madhu || etena dhūpito bālo grahadoṣairvimucyate

अपामार्गस्य बीजानि बिल्वमूलफलानि च ।। अगुरुं चन्दनं चैव सप्तपर्णस्य वल्कलम्

apāmārgasya bījāni bilvamūlaphalāni ca || aguruṃ candanaṃ caiva saptaparṇasya valkalam

एतदालेपनं कुर्यात्सर्वग्रहविनाशनम् ।। मातरश्च ग्रहाश्चैव बालं तु बलिकर्मणा

etadālepanaṃ kuryātsarvagrahavināśanam || mātaraśca grahāścaiva bālaṃ tu balikarmaṇā

क्षिप्रमेव प्रमुञ्चन्ति तस्माद्यत्नेन कारयेत् ।। तरक्ष्वर्क्ष वराहाणां दंष्ट्रा गोरोचना वचा

kṣiprameva pramuñcanti tasmādyatnena kārayet || tarakṣvarkṣa varāhāṇāṃ daṃṣṭrā gorocanā vacā

रत्नान्ययस्तथा कृष्णं वस्त्रं धार्यं तु बालकैः ।। जातस्य राम बालस्य हेमन्ते प्रथमेऽथवा

ratnānyayastathā kṛṣṇaṃ vastraṃ dhāryaṃ tu bālakaiḥ || jātasya rāma bālasya hemante prathame'thavā

शिशिरे वापि कर्तव्यं कर्णवेधं तथा शृणु ।। ग्रहाणां तत्र सर्वेषां दिनवारः प्रशस्यते

śiśire vāpi kartavyaṃ karṇavedhaṃ tathā śṛṇu || grahāṇāṃ tatra sarveṣāṃ dinavāraḥ praśasyate

तिथिं चतुर्थीं नवमीं वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।। सावित्रं वैष्णवं त्वाष्ट्रमादित्यं पौष्णमाश्विनम्

tithiṃ caturthīṃ navamīṃ varjayitvā caturdaśīm || sāvitraṃ vaiṣṇavaṃ tvāṣṭramādityaṃ pauṣṇamāśvinam

कर्णवेधे प्रशस्यन्ते सोमदेवं तथैव च ।। पूर्वाह्णे पूजनं कृत्वा केशवस्य हरस्य च

karṇavedhe praśasyante somadevaṃ tathaiva ca || pūrvāhṇe pūjanaṃ kṛtvā keśavasya harasya ca

ब्रह्मणश्चन्द्रसूर्याभ्यां दिगीशानां तथैव च ।। नासत्ययोः सरस्वत्या ब्राह्मणानां गवां तथा

brahmaṇaścandrasūryābhyāṃ digīśānāṃ tathaiva ca || nāsatyayoḥ sarasvatyā brāhmaṇānāṃ gavāṃ tathā

2.52.80

गुरूणां मण्डलं कृत्वा तत्र दत्त्वा सुखासनम् ।। दत्त्वोपवेशयेत्तत्र धात्रीं शुक्लाम्बरां तथा

gurūṇāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tatra dattvā sukhāsanam || dattvopaveśayettatra dhātrīṃ śuklāmbarāṃ tathā

स्वलंकृतां तदुत्संगे बालं कृत्वा तु सान्त्वितम् ।। धृतस्य निश्चलं सम्यग्गले कुकरसांकिते

svalaṃkṛtāṃ tadutsaṃge bālaṃ kṛtvā tu sāntvitam || dhṛtasya niścalaṃ samyaggale kukarasāṃkite

विध्येद्दैवकृते छिद्रे सकृदेव तु लाघवात् ।। प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः ।। स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्रं वानुनिधापयेत्

vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdeva tu lāghavāt || prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ || snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtraṃ vānunidhāpayet

तैलाभ्यक्ते ततः कर्णे कार्यमाभरणं भवेत् ।। कर्णवेधदिने विप्रं सांवत्सरचिकित्सकौ ।। पूज्याश्चाविधवा नार्यः सुहृदश्च तथा द्विजाः

tailābhyakte tataḥ karṇe kāryamābharaṇaṃ bhavet || karṇavedhadine vipraṃ sāṃvatsaracikitsakau || pūjyāścāvidhavā nāryaḥ suhṛdaśca tathā dvijāḥ

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ।। सौरभौमदिनं चैव तिथिं रिक्तां च वर्जयेत्

caturthe māsi kartavyaṃ śiśorniṣkramaṇaṃ gṛhāt || saurabhaumadinaṃ caiva tithiṃ riktāṃ ca varjayet

चतुर्थीं नवमीं चैव रिक्तां चैव चतुर्दशीम् ।। आर्यम्णं वैष्णवं हस्तमादित्यं पौषमश्विनम्

caturthīṃ navamīṃ caiva riktāṃ caiva caturdaśīm || āryamṇaṃ vaiṣṇavaṃ hastamādityaṃ pauṣamaśvinam

भाग्यं त्वाष्ट्रं च पुष्यं च तत्र कर्मणि शस्यते ।। दिगीशानां दिशं तत्र तथा चन्द्रार्कयोर्द्विज

bhāgyaṃ tvāṣṭraṃ ca puṣyaṃ ca tatra karmaṇi śasyate || digīśānāṃ diśaṃ tatra tathā candrārkayordvija

पूजनं वासुदेवस्य गगनस्य च कारयेत् ।। तत्र स्वलंकृता धात्री बालमादाय पूजितम्

pūjanaṃ vāsudevasya gaganasya ca kārayet || tatra svalaṃkṛtā dhātrī bālamādāya pūjitam

बहिर्निष्क्रामयेद्गेहाच्छङ्खपुण्याहनिस्वनैः ।। ततस्तत्र पठेन्मंत्रं यं तु राम निबोध मे

bahirniṣkrāmayedgehācchaṅkhapuṇyāhanisvanaiḥ || tatastatra paṭhenmaṃtraṃ yaṃ tu rāma nibodha me

चन्द्रार्कयोर्दिगीशानां दिशां च गगनस्य च ।। निक्षेपार्थमिदं दद्मि ते मे रक्षन्तु सर्वदा

candrārkayordigīśānāṃ diśāṃ ca gaganasya ca || nikṣepārthamidaṃ dadmi te me rakṣantu sarvadā

2.52.90

अप्रमत्तं प्रमत्तं वा दिवा रात्रावथापि वा ।। रक्षन्तु सर्वतः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः

apramattaṃ pramattaṃ vā divā rātrāvathāpi vā || rakṣantu sarvataḥ sarve devāḥ śakrapurogamāḥ

स्त्रीणामविधवानां तु द्विजानां सुहृदां तथा ।। तदा तु पूजा कर्तव्या गीतनृत्यैस्तथोत्सवैः

strīṇāmavidhavānāṃ tu dvijānāṃ suhṛdāṃ tathā || tadā tu pūjā kartavyā gītanṛtyaistathotsavaiḥ

पञ्चमे च तथा मासि भूमौ तमुपवेशयेत् ।। तत्र सर्वे ग्रहाः शस्ता भौमो राम विशेषतः

pañcame ca tathā māsi bhūmau tamupaveśayet || tatra sarve grahāḥ śastā bhaumo rāma viśeṣataḥ

तिथिं च वर्जयेद्रिक्तामृक्षाणि शृणु भार्गव ।। उत्तरात्रितयं सौम्यं चाश्वत्थं शक्रदैवतम्

tithiṃ ca varjayedriktāmṛkṣāṇi śṛṇu bhārgava || uttarātritayaṃ saumyaṃ cāśvatthaṃ śakradaivatam

प्राजापत्यं च हस्तं च शस्तमाश्विनदैवतम् ।। वराहं पूजयेद्देवं पृथिवीं च द्विजोत्तम

prājāpatyaṃ ca hastaṃ ca śastamāśvinadaivatam || varāhaṃ pūjayeddevaṃ pṛthivīṃ ca dvijottama

पूजनं सर्वतः कृत्वा गुरुदेवद्विजन्मनाम् ।। भूभागमुपलिप्याथ कृत्वा तत्र तु मण्डलम्

pūjanaṃ sarvataḥ kṛtvā gurudevadvijanmanām || bhūbhāgamupalipyātha kṛtvā tatra tu maṇḍalam

शङ्खपुण्याहशब्देन भूमौ तमुपवेशयेत् ।। मन्त्रश्चात्र भवेद्राम तन्मे निगदतः शृणु

śaṅkhapuṇyāhaśabdena bhūmau tamupaveśayet || mantraścātra bhavedrāma tanme nigadataḥ śṛṇu

रक्षणं वसुधे देवि सदा सर्वगतं शुभे ।। आयुःप्रमाणं सकलं निक्षेपस्ते हरिप्रिये

rakṣaṇaṃ vasudhe devi sadā sarvagataṃ śubhe || āyuḥpramāṇaṃ sakalaṃ nikṣepaste haripriye

अन्तरादायुषस्तस्य ये केचित्परिपन्थिनः ।। जीवितारोग्यवित्तेषु निर्दहस्वाचिरेण तान्

antarādāyuṣastasya ye kecitparipanthinaḥ || jīvitārogyavitteṣu nirdahasvācireṇa tān

वरेण्याशेषभूतानां माता त्वमसि कामधुक् ।। अजरा चाप्रमेया च सर्वभूतनमस्कृता

vareṇyāśeṣabhūtānāṃ mātā tvamasi kāmadhuk || ajarā cāprameyā ca sarvabhūtanamaskṛtā

2.52.100

चराचराणां भूतानां प्रतिष्ठा त्वं त्वर्हमसि ।। कुमारं पाहि मातस्त्वं बालं तदनुमन्यताम्

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā tvaṃ tvarhamasi || kumāraṃ pāhi mātastvaṃ bālaṃ tadanumanyatām

101

तस्योपवेशनं कृत्वा भूमौ ब्राह्मणभोजनम् ।। शक्त्या कृत्वा ततः कार्यश्चोत्सवः पूर्ववद्द्विज

tasyopaveśanaṃ kṛtvā bhūmau brāhmaṇabhojanam || śaktyā kṛtvā tataḥ kāryaścotsavaḥ pūrvavaddvija

102

षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि कर्तव्यं भौमवर्जिते ।। दिनवारे तिथिं रिक्तां वर्जनीया तथैव च

ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi kartavyaṃ bhaumavarjite || dinavāre tithiṃ riktāṃ varjanīyā tathaiva ca

103

नक्षत्राणि तथैवात्र दारुणोग्राणि वर्जयेत् ।। साधारणे तथा राम ज्येष्ठान्तेष्वपि शस्यते

nakṣatrāṇi tathaivātra dāruṇogrāṇi varjayet || sādhāraṇe tathā rāma jyeṣṭhānteṣvapi śasyate

104

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं चन्द्रार्कौ च दिगीश्वरान् ।। भुवं दिशश्च सम्पूज्य हुत्वा वह्नौ तथा चरुम्

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ viṣṇuṃ candrārkau ca digīśvarān || bhuvaṃ diśaśca sampūjya hutvā vahnau tathā carum

105

एतेषामेव देवानां कृत्वा ब्राह्मणपूजनम् ।। देवतापुरतस्तस्य धात्र्युत्सङ्गगतस्य च

eteṣāmeva devānāṃ kṛtvā brāhmaṇapūjanam || devatāpuratastasya dhātryutsaṅgagatasya ca

106

अलंकृतस्य दातव्यं वीर कांस्ये तु काञ्चने ।। मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत्पायसं ततः

alaṃkṛtasya dātavyaṃ vīra kāṃsye tu kāñcane || madhvājyakanakopetaṃ prāśayetpāyasaṃ tataḥ

107

ततस्त्वन्नपते राम मन्त्रश्चात्र विधीयते ।। कृतप्राशं तदोत्सङ्गाद्धात्री बालं तु विन्यसेत्

tatastvannapate rāma mantraścātra vidhīyate || kṛtaprāśaṃ tadotsaṅgāddhātrī bālaṃ tu vinyaset

105

देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभण्डानि सर्वशः ।। शस्त्राणि चैव शास्त्राणि ततः पश्येत लक्षणम्

devāgrato'tha vinyasya śilpabhaṇḍāni sarvaśaḥ || śastrāṇi caiva śāstrāṇi tataḥ paśyeta lakṣaṇam

109

प्रथमं यं स्पृशेद्बालः शिल्पभाण्डं स्वयं तथा ।। जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति

prathamaṃ yaṃ spṛśedbālaḥ śilpabhāṇḍaṃ svayaṃ tathā || jīvikā tasya bālasya tenaiva tu bhaviṣyati

2.52.110

दन्त जन्मनि बालानां तेनैव तु भविष्यति ।। दन्तजन्मनि बालानां लक्षणं तु निबोध मे

danta janmani bālānāṃ tenaiva tu bhaviṣyati || dantajanmani bālānāṃ lakṣaṇaṃ tu nibodha me

111

उपरि प्रथमं यस्य जायन्ते च शिशोर्द्विजाः ।। दन्तैर्वा सह यस्य स्याज्जन्म भार्गव जायते

upari prathamaṃ yasya jāyante ca śiśordvijāḥ || dantairvā saha yasya syājjanma bhārgava jāyate

112

मातरं पितरं वापि खादेदात्मानमेव च.।। तत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

mātaraṃ pitaraṃ vāpi khādedātmānameva ca.|| tatra śāntiṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

113

गजपृष्ठगतं बालं नौस्थं वा स्थापयेद्द्विज ।। तदभावे तु धर्मज्ञ काञ्चने तु वरासने

gajapṛṣṭhagataṃ bālaṃ nausthaṃ vā sthāpayeddvija || tadabhāve tu dharmajña kāñcane tu varāsane

114

सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्बीजैः पुष्पैः फलैस्तथा ।। पञ्चगव्ये तु रत्नैश्च पताकाभिश्च भार्गव

sarvauṣadhaiḥ sarvagandhairbījaiḥ puṣpaiḥ phalaistathā || pañcagavye tu ratnaiśca patākābhiśca bhārgava

115

स्थालीपाकेन धातारं पूजयेत्तदनन्तरम् ।। सप्ताहं चात्र कर्तव्यं तथा ब्राह्मणभोजनम्

sthālīpākena dhātāraṃ pūjayettadanantaram || saptāhaṃ cātra kartavyaṃ tathā brāhmaṇabhojanam

116

अष्टमेऽहनि विप्राणां तथा देया च दक्षिणा ।। काञ्चनं रजतं गाश्च भुवं चात्मानमेव वा

aṣṭame'hani viprāṇāṃ tathā deyā ca dakṣiṇā || kāñcanaṃ rajataṃ gāśca bhuvaṃ cātmānameva vā

117

दन्तजन्मनि मासान्यसम्भवे सप्तमादपि ।। अष्टमेऽहनि विप्राणां शृणु स्नानमतः परम्

dantajanmani māsānyasambhave saptamādapi || aṣṭame'hani viprāṇāṃ śṛṇu snānamataḥ param

118

भद्रासने निवेश्यैनं मृद्भिर्मूलैः फलैस्तथा ।। सर्वौषधैः सर्वगन्धैः सर्वबीजैस्तथैव च

bhadrāsane niveśyainaṃ mṛdbhirmūlaiḥ phalaistathā || sarvauṣadhaiḥ sarvagandhaiḥ sarvabījaistathaiva ca

119

स्नापयेत्पूजयेच्चात्र वह्निं सोमं समीरणम् ।। पूर्वतश्च तथा ख्यातान्देवदेवं च केशवम्

snāpayetpūjayeccātra vahniṃ somaṃ samīraṇam || pūrvataśca tathā khyātāndevadevaṃ ca keśavam

2.52.120

एतेषामेव जुहुयाद्घृतमग्नौ यथाविधि ।। ब्राह्मणानां च दातव्या ततः पूजा च दक्षिणा

eteṣāmeva juhuyādghṛtamagnau yathāvidhi || brāhmaṇānāṃ ca dātavyā tataḥ pūjā ca dakṣiṇā

121

ततस्त्वलंकृतं बालं चासने तूपवेशयेत् ।। आसनं छत्रमूर्धानं बीजैस्तं स्नापयेत्ततः

tatastvalaṃkṛtaṃ bālaṃ cāsane tūpaveśayet || āsanaṃ chatramūrdhānaṃ bījaistaṃ snāpayettataḥ

122

सुस्विन्नैर्बालकानां च तैश्च कार्यं च पूजनम् ।। पूज्याश्चाविधवा नार्यो ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा

susvinnairbālakānāṃ ca taiśca kāryaṃ ca pūjanam || pūjyāścāvidhavā nāryo brāhmaṇāḥ suhṛdastathā

123

प्राप्तेऽथ पञ्चमे वर्षे त्वप्रसुप्ते जनार्दने ।। प्रतिपदां तथा षष्ठीं वर्जयित्वा तथाष्टमीम्

prāpte'tha pañcame varṣe tvaprasupte janārdane || pratipadāṃ tathā ṣaṣṭhīṃ varjayitvā tathāṣṭamīm

124

रिक्तां पञ्चदशीं चैव सौरभौमदिने तथा ।। धुवाणि याम्यं च तथा नक्षत्राणि विवर्जयेत्

riktāṃ pañcadaśīṃ caiva saurabhaumadine tathā || dhuvāṇi yāmyaṃ ca tathā nakṣatrāṇi vivarjayet

125

सौम्यवर्गश्चरे लग्ने हिते तत्र नवांशके ।। त्रिकोणकेन्द्रगाः सौम्याः पापाश्चोपचये शुभाः

saumyavargaścare lagne hite tatra navāṃśake || trikoṇakendragāḥ saumyāḥ pāpāścopacaye śubhāḥ

126

नक्षत्राणां विवर्ज्यानां मुहूर्ताश्च विवर्जयेत् ।। एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भं च कारयेत्

nakṣatrāṇāṃ vivarjyānāṃ muhūrtāśca vivarjayet || evaṃ suniścite kāle vidyārambhaṃ ca kārayet

127

पूजयित्वा हरिं लक्ष्मीं तथा देवीं सरस्वतीम् ।। सुविद्यां सूत्रकाराँश्च स्वां विद्यां च विशेषतः

pūjayitvā hariṃ lakṣmīṃ tathā devīṃ sarasvatīm || suvidyāṃ sūtrakārām̐śca svāṃ vidyāṃ ca viśeṣataḥ

128

एतेषामेव देवानां नाम्ना तु जुहुयाद्घृतम् ।। दक्षिणाभिर्द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं चात्र पूजनम्

eteṣāmeva devānāṃ nāmnā tu juhuyādghṛtam || dakṣiṇābhirdvijendrāṇāṃ kartavyaṃ cātra pūjanam

129

धात्र्युत्सङ्गादथादाय बालं तु कृतवापनम् ।। स्वलंकृतं प्रदातव्यमुत्सङ्गे तु तदा गुरोः

dhātryutsaṅgādathādāya bālaṃ tu kṛtavāpanam || svalaṃkṛtaṃ pradātavyamutsaṅge tu tadā guroḥ

2.52.130

गुरुश्चात्र भवेद्विद्वान्स्नातः शुक्लाम्बरः शुचिः ।। प्रगृह्य तं तु निक्षेपं गुरुरप्यथ भार्गव

guruścātra bhavedvidvānsnātaḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ || pragṛhya taṃ tu nikṣepaṃ gururapyatha bhārgava

131

प्राङ्मुखः सुमुखासीनो वारुणाशामुखं शिशुम् ।। अध्यापयेत्तु प्रथमं कुर्याद्बालोऽपि वन्दनम्

prāṅmukhaḥ sumukhāsīno vāruṇāśāmukhaṃ śiśum || adhyāpayettu prathamaṃ kuryādbālo'pi vandanam

132

ब्राह्मणानां गुरूणां च देवतानामनन्तरम् ।। ततस्तु पूज्या वित्तेन धात्री राम गुरुस्तथा

brāhmaṇānāṃ gurūṇāṃ ca devatānāmanantaram || tatastu pūjyā vittena dhātrī rāma gurustathā

133

दक्षिणाभिर्द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं तर्पणं तथा ।। ततः प्रभृत्यनध्यायान्वर्जनीयान्विवर्जयेत्

dakṣiṇābhirdvijendrāṇāṃ kartavyaṃ tarpaṇaṃ tathā || tataḥ prabhṛtyanadhyāyānvarjanīyānvivarjayet

134

अष्टमीद्वितयं राम पक्षान्ते च दिनद्वयम् ।। अशौचमिन्द्रयात्रां च भूकम्पं राहुदर्शनम्

aṣṭamīdvitayaṃ rāma pakṣānte ca dinadvayam || aśaucamindrayātrāṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam

135

व्यतीतं चाप्यहोरात्रमुल्कापातं च भार्गव ।। अकालस्तनितं चैव निर्ज्योतिषमथाम्बरम्

vyatītaṃ cāpyahorātramulkāpātaṃ ca bhārgava || akālastanitaṃ caiva nirjyotiṣamathāmbaram

136

तथा काले प्रचण्डश्च यदा वायुस्तदा भवेत् ।। प्रदोषे चाप्यसंश्रद्धे चैत्यवृक्षचतुष्पथे

tathā kāle pracaṇḍaśca yadā vāyustadā bhavet || pradoṣe cāpyasaṃśraddhe caityavṛkṣacatuṣpathe

137

गोयाने कुञ्जरे चाश्वे न च नावि तथा भवेत् ।। श्वशृगालरवे घोरे तथा च खरनिस्वने

goyāne kuñjare cāśve na ca nāvi tathā bhavet || śvaśṛgālarave ghore tathā ca kharanisvane

138

तथा वादित्रशब्दे च तथैव नगरोत्सवे

tathā vāditraśabde ca tathaiva nagarotsave

139

कालेषु देशेषु मयोदितेषु पठन्ति ये नाम न तेषु विद्या ।। फलं प्रयच्छेत्यथवाऽरिशत्रोर्लोके परे वा यदि वाऽपि चास्मिन्

kāleṣu deśeṣu mayoditeṣu paṭhanti ye nāma na teṣu vidyā || phalaṃ prayacchetyathavā'riśatrorloke pare vā yadi vā'pi cāsmin

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने बालतन्त्रो नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bālatantro nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ

श्रीपरशुराम उवाच ।। पुत्रीयं भगवन्स्नानं पुत्रीयमथ सप्तमीम् ।। पुत्रीयं च समाचक्ष्व तथा वै केशवव्रतम्

śrīparaśurāma uvāca || putrīyaṃ bhagavansnānaṃ putrīyamatha saptamīm || putrīyaṃ ca samācakṣva tathā vai keśavavratam

पुष्कर उवाच ।। उपोषितौ कृत्तिकासु यजमानपुरोहितौ ।। रोहिण्यां स्नपनं कुर्युर्यजमानस्य भार्गव

puṣkara uvāca || upoṣitau kṛttikāsu yajamānapurohitau || rohiṇyāṃ snapanaṃ kuryuryajamānasya bhārgava

क्षीरवृक्षप्ररोहाभ्यां सितमाल्यविभूषितम्।। प्रियङ्गुचन्दनोपेतान्पञ्च कुम्भान्प्रपूजयेत्

kṣīravṛkṣaprarohābhyāṃ sitamālyavibhūṣitam|| priyaṅgucandanopetānpañca kumbhānprapūjayet

प्राङ्मुखं व्रीहिराशिस्थं कुम्भैस्तैरभिषेचयेत् ।। विष्णुं शशाङ्कं वरुणं रोहिणीं च प्रजापतिम्

prāṅmukhaṃ vrīhirāśisthaṃ kumbhaistairabhiṣecayet || viṣṇuṃ śaśāṅkaṃ varuṇaṃ rohiṇīṃ ca prajāpatim

पूजयेत्प्रयतः श्रद्धी गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। धूपः प्रजापतेर्देयस्तथैव शटकेशयाः

pūjayetprayataḥ śraddhī gandhamālyānulepanaiḥ || dhūpaḥ prajāpaterdeyastathaiva śaṭakeśayāḥ

पञ्चपृष्ठवृषान्दिग्धान्दध्ना च विनिवेदयेत् ।। प्रजाध्यक्षाय होमञ्च देवतानां तु कारयेत्

pañcapṛṣṭhavṛṣāndigdhāndadhnā ca vinivedayet || prajādhyakṣāya homañca devatānāṃ tu kārayet

घृतेन सर्वबीजैश्च शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।। दक्षिणां गुरवे देयात्काम्यं गौर्वाससी शुभे

ghṛtena sarvabījaiśca śuklavāsā jitendriyaḥ || dakṣiṇāṃ gurave deyātkāmyaṃ gaurvāsasī śubhe

सुवर्णं च महाभाग विप्राणामथ शक्तितः ।। शुक्ला च गौर्वृषः शुक्लस्तयोर्लोम शफं तथा

suvarṇaṃ ca mahābhāga viprāṇāmatha śaktitaḥ || śuklā ca gaurvṛṣaḥ śuklastayorloma śaphaṃ tathā

शृङ्गाणि त्रिवृतं कृत्वा मणिर्धार्यस्ततो भवेत्

śṛṅgāṇi trivṛtaṃ kṛtvā maṇirdhāryastato bhavet

2.53.10

अलंकृतं केशमिदं सदैव स्नानं तु कुर्वन्पुरुषोऽथवा स्त्री ।। पुत्रानवाप्नोति तथेष्टतां च पुष्टिं तथाग्र्यां विपुलां च कीर्तिम्

alaṃkṛtaṃ keśamidaṃ sadaiva snānaṃ tu kurvanpuruṣo'thavā strī || putrānavāpnoti tatheṣṭatāṃ ca puṣṭiṃ tathāgryāṃ vipulāṃ ca kīrtim

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुत्रीयरोहिणीस्नानवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne putrīyarohiṇīsnānavarṇanaṃnāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। मार्गशीर्षे शुभे मासि शुक्लपक्षे द्विजोत्तम ।। पुत्रीयां सप्तमीं राम गृह्णीयात्प्रयतः शुचिः

puṣkara uvāca || mārgaśīrṣe śubhe māsi śuklapakṣe dvijottama || putrīyāṃ saptamīṃ rāma gṛhṇīyātprayataḥ śuciḥ

अथवा पुत्रकामा स्त्री विधिना येन तच्छृणु ।। हविष्याशी शिरःस्नातः कृत्वा ब्राह्मणपूजनम्

athavā putrakāmā strī vidhinā yena tacchṛṇu || haviṣyāśī śiraḥsnātaḥ kṛtvā brāhmaṇapūjanam

अधःशायी द्वितीयेऽह्नि गोविषाणोदकेन च ।। स्नात्वोपविश्य च तथा शुभे देशे तु मण्डलम्

adhaḥśāyī dvitīye'hni goviṣāṇodakena ca || snātvopaviśya ca tathā śubhe deśe tu maṇḍalam

तत्राष्टपत्रं कमलं विन्यसेद्वर्णकैः शुभैः ।। तस्यैव कर्णिकामध्ये भास्करं चन्दनेन तु

tatrāṣṭapatraṃ kamalaṃ vinyasedvarṇakaiḥ śubhaiḥ || tasyaiva karṇikāmadhye bhāskaraṃ candanena tu

रक्तेन पूजयेद्देवं गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा पेयैर्धूपैर्दीपैस्तथैव च

raktena pūjayeddevaṃ gandhamālyānulepanaiḥ || bhakṣyairbhojyaistathā peyairdhūpairdīpaistathaiva ca

एवं संपूजनं कृत्वा सर्वकामप्रदस्य तु ।। नक्तं भुञ्जीत धर्मज्ञ सर्वकर्मविवर्जितः

evaṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā sarvakāmapradasya tu || naktaṃ bhuñjīta dharmajña sarvakarmavivarjitaḥ

दन्तोलूखलको भूत्वा कृत्वा संवत्सरव्रतम् ।। व्रतावसाने दातव्या शक्त्या ब्राह्मणदक्षिणा

dantolūkhalako bhūtvā kṛtvā saṃvatsaravratam || vratāvasāne dātavyā śaktyā brāhmaṇadakṣiṇā

तथात्रिमधुरप्रायं कर्तव्यं द्विजभोजनम् ।। अधःशाय्यनिशं तां च भूय एव तथा भवेत्

tathātrimadhuraprāyaṃ kartavyaṃ dvijabhojanam || adhaḥśāyyaniśaṃ tāṃ ca bhūya eva tathā bhavet

पुत्रीयमेतद्व्रतमुत्तमं ते मयोदितं कल्मषनाशकारि ।। आराधनं देववरस्य राम सर्वामयघ्नं च तथैतदुक्तम्

putrīyametadvratamuttamaṃ te mayoditaṃ kalmaṣanāśakāri || ārādhanaṃ devavarasya rāma sarvāmayaghnaṃ ca tathaitaduktam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुत्रीयासप्तमीव्रतं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne putrīyāsaptamīvrataṃ nāma catuṣpañcāśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। प्रोष्ठपद्यामतीतायां कृष्णपक्षाष्टमी तु या ।। सोपवासो नरस्तस्यां योषिद्वा तनयार्थिनी

puṣkara uvāca || proṣṭhapadyāmatītāyāṃ kṛṣṇapakṣāṣṭamī tu yā || sopavāso narastasyāṃ yoṣidvā tanayārthinī

स्नाता सरसि धर्मज्ञ तोये चाप्यथ सारसे ।। पूजनं वासुदेवस्य यथा कुर्यात्तथा शृणु

snātā sarasi dharmajña toye cāpyatha sārase || pūjanaṃ vāsudevasya yathā kuryāttathā śṛṇu

घृतप्रस्थेन गोविन्दं स्नापयित्वा जगद्गुरुम् ।। क्षौद्रेण च ततः पश्चाद्दध्ना च स्नपयेत्ततः

ghṛtaprasthena govindaṃ snāpayitvā jagadgurum || kṣaudreṇa ca tataḥ paścāddadhnā ca snapayettataḥ

क्षीरेण स्नपनं कृत्वा ततः पश्चाद्विवक्षितम् ।। सर्वौषधैश्च गन्धैश्च सर्वबीजफलैस्तथा

kṣīreṇa snapanaṃ kṛtvā tataḥ paścādvivakṣitam || sarvauṣadhaiśca gandhaiśca sarvabījaphalaistathā

स्नापयित्वानुलिप्येत चन्दनागुरुकुङ्कुमैः ।। कर्पूरेण तथा राम तथा जातीफलैः शुभैः

snāpayitvānulipyeta candanāgurukuṅkumaiḥ || karpūreṇa tathā rāma tathā jātīphalaiḥ śubhaiḥ

ततः कालोद्भवैः पुष्पैः पूजयित्वा जनार्दनम् ।। धूपं चागुरुणा दत्त्वा कृत्वा नैवेद्यमुत्तमम्

tataḥ kālodbhavaiḥ puṣpaiḥ pūjayitvā janārdanam || dhūpaṃ cāguruṇā dattvā kṛtvā naivedyamuttamam

विशेषाद्गोरसप्रायं पुन्नागैरन्वितैः फलैः ।। पौरुषेण च सूक्तेन हुत्वा चानन्तरं घृतम्

viśeṣādgorasaprāyaṃ punnāgairanvitaiḥ phalaiḥ || pauruṣeṇa ca sūktena hutvā cānantaraṃ ghṛtam

शूद्रो वाप्यथवा नारी नाम्ना हुत्वा जगद्गुरुम् ।। यवपात्राणि दद्यात्तु फल्गुनि कनकं तथा

śūdro vāpyathavā nārī nāmnā hutvā jagadgurum || yavapātrāṇi dadyāttu phalguni kanakaṃ tathā

पुत्रार्थं प्राशनं कुर्यात्फलैः पुन्नामभिः शुभैः ।। स्त्रीनामभिश्च कन्यार्थी ततो भुक्त्वा यथेप्सितम्

putrārthaṃ prāśanaṃ kuryātphalaiḥ punnāmabhiḥ śubhaiḥ || strīnāmabhiśca kanyārthī tato bhuktvā yathepsitam

2.55.10

पुत्रकामानवाप्नोति तथा सर्वमभीप्सितम् ।। हविष्यं देवदेवस्य भूमिशोभां तु कारयेत्

putrakāmānavāpnoti tathā sarvamabhīpsitam || haviṣyaṃ devadevasya bhūmiśobhāṃ tu kārayet

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतमाप्नोत्यभीप्सितम् ।। पुत्रकामानवाप्नोति तथा सर्वानभीप्सितान्

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vratamāpnotyabhīpsitam || putrakāmānavāpnoti tathā sarvānabhīpsitān

पुत्रीयमेतद्व्रतमुत्तमं ते मयेरितं यद्यपि धर्मनित्यम् ।। तथाप्यनेनैव समस्त कामान्कृतेन लोके पुरुषा लभन्ते

putrīyametadvratamuttamaṃ te mayeritaṃ yadyapi dharmanityam || tathāpyanenaiva samasta kāmānkṛtena loke puruṣā labhante

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुत्रीयाष्टमीव्रतं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne putrīyāṣṭamīvrataṃ nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०५६-०६०

श्रीपरशुराम उवाच ।। भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि पुरुषाणां चिकित्सितम् ।। तन्ममाचक्ष्व देवेश तत्र मे संशयो महान्

śrīparaśurāma uvāca || bhagavañcchrotumicchāmi puruṣāṇāṃ cikitsitam || tanmamācakṣva deveśa tatra me saṃśayo mahān

पुष्कर उवाच ।। रक्षन्बलं महाभाग लङ्घयेज्ज्वरितं नरम् ।। सविश्वं लाजमण्डं तु लंघितं तत्तु भोजयेत्

puṣkara uvāca || rakṣanbalaṃ mahābhāga laṅghayejjvaritaṃ naram || saviśvaṃ lājamaṇḍaṃ tu laṃghitaṃ tattu bhojayet

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोद्दीप्यनागरैः ।। घृतं शीतं पयश्चात्र दातव्यं तृट्प्रशान्तये

mustaparpaṭakośīracandanoddīpyanāgaraiḥ || ghṛtaṃ śītaṃ payaścātra dātavyaṃ tṛṭpraśāntaye

षडहे च व्यतिक्रान्ते तिक्तकं पाययेद्रसम् ।। स्नेहयेत्पाकदोषं च ततस्तं च विरेचयेत्

ṣaḍahe ca vyatikrānte tiktakaṃ pāyayedrasam || snehayetpākadoṣaṃ ca tatastaṃ ca virecayet

जीर्णषष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः ।। तद्विधाश्चतुरः श्रेष्ठाः यवानां विकृतिस्तथा

jīrṇaṣaṣṭikanīvāraraktaśālipramodakāḥ || tadvidhāścaturaḥ śreṣṭhāḥ yavānāṃ vikṛtistathā

मुद्गा मसूराश्चणकाः कुलत्थाः समकुण्ठकाः ।। आढकी च फलं मूले यूषार्थं ज्वरिणां हितम्

mudgā masūrāścaṇakāḥ kulatthāḥ samakuṇṭhakāḥ || āḍhakī ca phalaṃ mūle yūṣārthaṃ jvariṇāṃ hitam

कृष्णशुक्लकवन्तीर्कतित्तिरैणकपिञ्जलाः ।। लावाद्या जाङ्गलश्रेष्ठाः ज्वरिणां तद्विधाश्च ये

kṛṣṇaśuklakavantīrkatittiraiṇakapiñjalāḥ || lāvādyā jāṅgalaśreṣṭhāḥ jvariṇāṃ tadvidhāśca ye

पटोलं सफलं निम्बं कर्कोटककटिल्लकम् ।। शाकं पर्पटकं चाद्यादम्लार्थे दाडिमं हितम्

paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ karkoṭakakaṭillakam || śākaṃ parpaṭakaṃ cādyādamlārthe dāḍimaṃ hitam

अयोगे वमनं शस्तमूर्द्धगे च विरेचनम् ।। रक्तपित्ते तथा पाने षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्

ayoge vamanaṃ śastamūrddhage ca virecanam || raktapitte tathā pāne ṣaḍaṅgaṃ śuṇṭhivarjitam

2.56.10

लाजा सिञ्चति कामं तु यवगोधूमशालयः ।। मसूरमुद्गचणकाः खण्डिताः समकुष्ठिकाः

lājā siñcati kāmaṃ tu yavagodhūmaśālayaḥ || masūramudgacaṇakāḥ khaṇḍitāḥ samakuṣṭhikāḥ

हृद्या गोधूमिका भक्ष्या घृतक्षीरोपसाधिताः ।। सक्षौद्रशर्करोपेतास्तथा वृषरसो हितः

hṛdyā godhūmikā bhakṣyā ghṛtakṣīropasādhitāḥ || sakṣaudraśarkaropetāstathā vṛṣaraso hitaḥ

अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितम् ।। अनभिष्यदि वा चान्यद्रौद्रवत्सकसंयुतम्

atīsāre purāṇānāṃ śālīnāṃ bhakṣaṇaṃ hitam || anabhiṣyadi vā cānyadraudravatsakasaṃyutam

मारुतानां जये यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा ।। वाट्यक्षीरेण चाश्नीयाद्वस्तुकं घृतसाधितम्

mārutānāṃ jaye yatnaḥ kāryo gulmeṣu sarvathā || vāṭyakṣīreṇa cāśnīyādvastukaṃ ghṛtasādhitam

कुक्कुटा बर्हिणः श्रेष्ठास्तिक्ता गोधूमशालयः ।। हिता जठरिणां भोज्ये यवगोधूमशालयः

kukkuṭā barhiṇaḥ śreṣṭhāstiktā godhūmaśālayaḥ || hitā jaṭhariṇāṃ bhojye yavagodhūmaśālayaḥ

मुद्गाः कुलत्थाः कौलानि जाङ्गला मृगपक्षिणः ।। पटोलनिम्बधान्यास्तु शुष्कमूलकसैन्धवैः

mudgāḥ kulatthāḥ kaulāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ || paṭolanimbadhānyāstu śuṣkamūlakasaindhavaiḥ

मातुलुङ्गरसा जातिहिङ्गुवृक्षाम्लवेतसैः ।। आहारं जठरे युक्त्या यथादोषं प्रकल्पयेत्

mātuluṅgarasā jātihiṅguvṛkṣāmlavetasaiḥ || āhāraṃ jaṭhare yuktyā yathādoṣaṃ prakalpayet

कुष्ठिनां च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकम्।। मसूरमुद्गौ यूषार्थे भोज्ये जीर्णाश्च शालयः

kuṣṭhināṃ ca tathā śastaṃ pānārthe khadirodakam|| masūramudgau yūṣārthe bhojye jīrṇāśca śālayaḥ

निम्बपर्पटकौ शाकौ छागलानां तथा रसः ।। विडङ्गं मरिचं शुण्ठी कुष्ठं रोध्रं ससर्जिकम्

nimbaparpaṭakau śākau chāgalānāṃ tathā rasaḥ || viḍaṅgaṃ maricaṃ śuṇṭhī kuṣṭhaṃ rodhraṃ sasarjikam

मनःशिलैः कृतो लेपः कुष्ठहा मूत्रपेषितः ।। अपूपसक्तुकुल्माषवाज्याद्या मेहिनां हिताः

manaḥśilaiḥ kṛto lepaḥ kuṣṭhahā mūtrapeṣitaḥ || apūpasaktukulmāṣavājyādyā mehināṃ hitāḥ

2.56.20

यवान्नविकृतिर्मुद्गाः कुलत्थाजीर्णशालयः ।। तिक्तरूक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च

yavānnavikṛtirmudgāḥ kulatthājīrṇaśālayaḥ || tiktarūkṣāṇi śākāni tiktāni haritāni ca

तिलानि तिलशिग्रुर्वा बिभीतेङ्गुदजानि तु ।। अनभिष्यन्दि यच्चान्यद्भोजने तत्प्रशस्यते

tilāni tilaśigrurvā bibhīteṅgudajāni tu || anabhiṣyandi yaccānyadbhojane tatpraśasyate

मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थितं च यत् ।। जाङ्गालस्वरसः प्रोक्तो भोजने राजयक्ष्मिणाम्

mudgāḥ sayavagodhūmā dhānyaṃ varṣasthitaṃ ca yat || jāṅgālasvarasaḥ prokto bhojane rājayakṣmiṇām

कुलत्थमुद्गकालाबुशुष्कमूलकजाङ्गलैः. ।। यूषैर्वा वाष्किरैः स्निग्धैर्दधिदाडिमसाधितैः

kulatthamudgakālābuśuṣkamūlakajāṅgalaiḥ. || yūṣairvā vāṣkiraiḥ snigdhairdadhidāḍimasādhitaiḥ

मातुलुङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः ।। यवगोधूमशाल्यन्नैर्भोजयेच्छावसं परम्

mātuluṅgarasakṣaudradrākṣāvyoṣādisaṃskṛtaiḥ || yavagodhūmaśālyannairbhojayecchāvasaṃ param

दशमूलफलारास्नाकुलत्थैरुपसाधितैः ।। पयोव्यूषरसक्वाथः श्वासहिक्कानिवारणः

daśamūlaphalārāsnākulatthairupasādhitaiḥ || payovyūṣarasakvāthaḥ śvāsahikkānivāraṇaḥ

शुष्कमूलककौलत्थमौद्गजांगलजै रसैः ।। यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णाशोंऽशं समाचरेत्

śuṣkamūlakakaulatthamaudgajāṃgalajai rasaiḥ || yavagodhūmaśālyannaṃ jīrṇāśoṃ'śaṃ samācaret

जीर्ण पक्वरसं शीधुमार्द्वीकाँस्त्वथ वा पिबेत् ।। शोथवान्सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडलावनम्

jīrṇa pakvarasaṃ śīdhumārdvīkām̐stvatha vā pibet || śothavānsaguḍāṃ pathyāṃ khādedvā guḍalāvanam

चित्रं विचित्रकं चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ ।। पुराणयवगोधूमशालयो जाङ्गलं रसम्

citraṃ vicitrakaṃ cobhau grahaṇīroganāśanau || purāṇayavagodhūmaśālayo jāṅgalaṃ rasam

मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकाबदराणि च ।। मधुसर्पिःपयस्तक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम्

mudgāmalakakharjūramṛdvīkābadarāṇi ca || madhusarpiḥpayastakraṃ nimbaparpaṭakau vṛṣam

2.56.30

तक्रवृद्ध्यानुशस्यन्ते सततं वातरोगिणाम् ।। हृद्रोगिणे प्रदातव्यं प्रयत्नेन विरेचनम्

takravṛddhyānuśasyante satataṃ vātarogiṇām || hṛdrogiṇe pradātavyaṃ prayatnena virecanam

पिप्पलीनां प्रयोगश्च प्रमृते धर्मिणस्तथा ।। चकार नाडी शीधूनि युक्ता च शिशिराम्भसा

pippalīnāṃ prayogaśca pramṛte dharmiṇastathā || cakāra nāḍī śīdhūni yuktā ca śiśirāmbhasā

युक्तसौवर्चलाजाक्षिमथ शस्तं मदात्यये ।। सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिबेत क्षतवान्नरः

yuktasauvarcalājākṣimatha śastaṃ madātyaye || sakṣaudrapayasā lākṣāṃ pibeta kṣatavānnaraḥ

क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् ।। शालयो भोजने शक्ता नीवारकलमादयः

kṣayaṃ māṃsarasāhāro vahnisaṃrakṣaṇājjayet || śālayo bhojane śaktā nīvārakalamādayaḥ

यवान्नविकृतिर्मांसं शाकं सौवर्चलं सुधीः ।। पथ्यं तथैव तासां च मण्डं तक्रं च वारुणी

yavānnavikṛtirmāṃsaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ sudhīḥ || pathyaṃ tathaiva tāsāṃ ca maṇḍaṃ takraṃ ca vāruṇī

मुस्ताभ्यासस्तथा लेपः चित्रकेण हरिद्रया ।। यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तुकी च सुवर्चलम्

mustābhyāsastathā lepaḥ citrakeṇa haridrayā || yavānnavikṛtiḥ śālirvāstukī ca suvarcalam

त्रपुसी चारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः ।। मूत्रकृच्छे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः .

trapusī cārugodhūmāḥ kṣīrekṣughṛtasaṃyutāḥ || mūtrakṛcche ca śastāḥ syuḥ pāne maṇḍasurādayaḥ .

लाजा सक्तु तथा क्षौद्रं शाल्यं मांसपरूषकम् ।। वृन्ताकालाबुशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च

lājā saktu tathā kṣaudraṃ śālyaṃ māṃsaparūṣakam || vṛntākālābuśikhinaśchardighnāḥ pānakāni ca

शाल्यन्नं तोयपयसी केवलोष्णश्रितेऽपि वा ।। तृष्णाघ्ना मुस्तगुडयोर्गुलिका वा मुखे धृता

śālyannaṃ toyapayasī kevaloṣṇaśrite'pi vā || tṛṣṇāghnā mustaguḍayorgulikā vā mukhe dhṛtā

यवान्नविकृतिर्यूषं शुष्कमूलकजं तथा ।। शाकं पटोलवेत्राश्रमूरुस्तम्भविनाशनम्

yavānnavikṛtiryūṣaṃ śuṣkamūlakajaṃ tathā || śākaṃ paṭolavetrāśramūrustambhavināśanam

2.56.40

मुक्ताढकमसूराणामतीरैर्जाङ्गलैस्तथा ।। ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलकोलजैः

muktāḍhakamasūrāṇāmatīrairjāṅgalaistathā || sasaindhavaghṛtadrākṣāśuṇṭhyāmalakolajaiḥ

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् ।। विसर्पं ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदरः

yūṣaiḥ purāṇagodhūmayavaśālyannamabhyaset || visarpaṃ sasitākṣaudramṛdvīkādāḍimodaraḥ

रक्तषष्टिकगोधूमयवमुद्गादिवल्लघु ।। काचमाची च वेत्राग्रं वास्तुकं च सुवर्चला

raktaṣaṣṭikagodhūmayavamudgādivallaghu || kācamācī ca vetrāgraṃ vāstukaṃ ca suvarcalā

वातशोषितनाशाय तोयं शस्तं सिता मधु ।। नासारोगे च सहितं घृतदूर्वाप्रसाधितम्

vātaśoṣitanāśāya toyaṃ śastaṃ sitā madhu || nāsāroge ca sahitaṃ ghṛtadūrvāprasādhitam

भृङ्गराजरसे सिद्धे तैलं धात्रीरसोऽपि वा ।। न स्यात्सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजत्रूद्भवेष्वथ

bhṛṅgarājarase siddhe tailaṃ dhātrīraso'pi vā || na syātsarvāmayeṣviṣṭaṃ mūrdhajatrūdbhaveṣvatha

शीततोयान्वपतनं तिलानां राम भक्षणम् ।। द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा पुष्टिकरं शुभम्

śītatoyānvapatanaṃ tilānāṃ rāma bhakṣaṇam || dvijadārḍhyakaraṃ proktaṃ tathā puṣṭikaraṃ śubham

गण्डूषस्तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरः परः ।। विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशनम्

gaṇḍūṣastilatailena dvijadārḍhyakaraḥ paraḥ || viḍaṅgacūrṇaṃ gomūtraṃ sarvatra kṛmināśanam

धात्रीफलान्यथाज्यं च शिरोलेपनमुत्तमम्।। शिरोरोगविनाशाय स्निग्धशीतं च भोजनम्

dhātrīphalānyathājyaṃ ca śirolepanamuttamam|| śirorogavināśāya snigdhaśītaṃ ca bhojanam

तैलं वा वस्ति मूत्रं वा कर्णपूरणमुत्तमम् ।। कर्णशूलविनाशाय शुद्धं तैलं निषेचयेत्

tailaṃ vā vasti mūtraṃ vā karṇapūraṇamuttamam || karṇaśūlavināśāya śuddhaṃ tailaṃ niṣecayet

गिरिभृच्चन्दनं माल्यं मालतीकालिकास्तथा ।। संयोज्य याकृतावर्तिः क्षतचक्रहरीतुसा

giribhṛccandanaṃ mālyaṃ mālatīkālikāstathā || saṃyojya yākṛtāvartiḥ kṣatacakraharītusā

2.56.50

व्योषं त्रिफलयायुक्तं सुरूकं च रसाञ्जनम् ।। सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनम्

vyoṣaṃ triphalayāyuktaṃ surūkaṃ ca rasāñjanam || sarvākṣirogaśamanaṃ tathā caiva rasāñjanam

आज्यभृष्टं शिलापिष्टरोथकाञ्जिकसैन्धवैः ।। आश्च्योतनविनाशाय सर्वरोगामयेषु च

ājyabhṛṣṭaṃ śilāpiṣṭarothakāñjikasaindhavaiḥ || āścyotanavināśāya sarvarogāmayeṣu ca

गिरिभृच्चन्दनैर्लेपो बहिर्लेपस्य शस्यते ।। नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत्सदा

giribhṛccandanairlepo bahirlepasya śasyate || netrāmayavighātārthaṃ triphalāṃ śīlayetsadā

रात्रौ तु मधुसर्पिभ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः ।। शतावरे रसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ

rātrau tu madhusarpibhyāṃ dīrghamāyurjijīviṣuḥ || śatāvare rase siddhau vṛṣyau kṣīraghṛtau smṛtau

कलविङ्कानि माषाश्च वृषौ क्षीरं घृतं तथा ।। आयुष्या त्रिफला चैव पूर्ववन्मधुकान्विता

kalaviṅkāni māṣāśca vṛṣau kṣīraṃ ghṛtaṃ tathā || āyuṣyā triphalā caiva pūrvavanmadhukānvitā

मधुकायोरजोपेता वलीपलितनाशिनी ।। वचसिद्धं घृतं राम तदा भूतविनाशनम्

madhukāyorajopetā valīpalitanāśinī || vacasiddhaṃ ghṛtaṃ rāma tadā bhūtavināśanam

कण्ठे बुद्धिप्रदं चैव तथा सर्वार्थसाधकम् ।। वल्गकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जनं हितम्

kaṇṭhe buddhipradaṃ caiva tathā sarvārthasādhakam || valgakalkakaṣāyeṇa siddhamabhyañjanaṃ hitam

रास्ना सहचरैर्वापि तैलं वातविकारिणाम् ।। अनभिष्यन्दि यच्चान्यत्तद्व्रणेषु प्रशस्यते

rāsnā sahacarairvāpi tailaṃ vātavikāriṇām || anabhiṣyandi yaccānyattadvraṇeṣu praśasyate

पक्वस्य च तथा भेदं निम्बशीलं च रोपणे ।। तथा तस्योपचारश्च बलिकर्मार्थिशेषतः

pakvasya ca tathā bhedaṃ nimbaśīlaṃ ca ropaṇe || tathā tasyopacāraśca balikarmārthiśeṣataḥ

सूतिका च तथा रक्षा व्रणिनां तु सदा हिता ।। जङ्गमे विषदंशे तु दातव्यं स्थावरं विषम्

sūtikā ca tathā rakṣā vraṇināṃ tu sadā hitā || jaṅgame viṣadaṃśe tu dātavyaṃ sthāvaraṃ viṣam

2.56.60

स्थावरे सर्पदष्टस्य हितं मांसस्य भक्षणम् ।। भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम्

sthāvare sarpadaṣṭasya hitaṃ māṃsasya bhakṣaṇam || bhakṣaṇaṃ nimbapatrāṇāṃ sarpadaṣṭasya bheṣajam

वन्ध्याकार्कोटजं मूलं छागमूत्राभिभावितम् ।। नस्यं काञ्चिकसंपिष्टं विषवेगविनाशनम्

vandhyākārkoṭajaṃ mūlaṃ chāgamūtrābhibhāvitam || nasyaṃ kāñcikasaṃpiṣṭaṃ viṣavegavināśanam

बन्धनाद्दूषणं छेददाहस्रावाः प्रकीर्तिताः ।। पूर्वदष्टस्य पाने च हृदयावरण घृतम्

bandhanāddūṣaṇaṃ chedadāhasrāvāḥ prakīrtitāḥ || pūrvadaṣṭasya pāne ca hṛdayāvaraṇa ghṛtam

तालनिम्बदलं केशा जीर्णचैलं यवा घृतम् ।। धूपो वृश्चिकविद्धस्य शिखिपत्रं घृतेन वा

tālanimbadalaṃ keśā jīrṇacailaṃ yavā ghṛtam || dhūpo vṛścikaviddhasya śikhipatraṃ ghṛtena vā

अर्कक्षीरेण संपिष्टं लेपबीजं पलाशजम्।। वृश्चिकार्त्तस्य कृष्णा वा शिरीषफलसंयुता

arkakṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ lepabījaṃ palāśajam|| vṛścikārttasya kṛṣṇā vā śirīṣaphalasaṃyutā

तिलकास्फोटयोर्दूनं गिरिकर्ण्यास्तिलस्य च ।। शर्करामधुसर्पींषि पानमाखुविषापहम्

tilakāsphoṭayordūnaṃ girikarṇyāstilasya ca || śarkarāmadhusarpīṃṣi pānamākhuviṣāpaham

आर्कक्षीरं तिलास्तैलं पललं च गुरु समम् ।। पानाज्जयति दुर्वारमविषं शीघ्रमेव च

ārkakṣīraṃ tilāstailaṃ palalaṃ ca guru samam || pānājjayati durvāramaviṣaṃ śīghrameva ca

पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा।। सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि

pītvā mūlaṃ trivṛttulyaṃ taṇḍulīyasya sarpiṣā|| sarpakīṭaviṣāṇyāśu jayatyatibalānyapi

चन्दनं पद्मकं कुष्ठं नताम्बूशीरपाटलाः ।। निर्गुण्डीशाखिशैलूषलूताविषहरोऽगदः

candanaṃ padmakaṃ kuṣṭhaṃ natāmbūśīrapāṭalāḥ || nirguṇḍīśākhiśailūṣalūtāviṣaharo'gadaḥ

शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज ।। नस्यकर्मणि वस्तौ च तथा भृङ्गे च भार्गव

śirovirecanaṃ śastaṃ guḍanāgarakaṃ dvija || nasyakarmaṇi vastau ca tathā bhṛṅge ca bhārgava

2.56.70

तैलमेव परं विद्यात्स्नेहपाने तथा घृतम् ।। स्वेदनीयः परो वह्निः सिताम्भःस्तम्भनं परम्

tailameva paraṃ vidyātsnehapāne tathā ghṛtam || svedanīyaḥ paro vahniḥ sitāmbhaḥstambhanaṃ param

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा ।। वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस्तथा मधु

trivṛddhi recane śreṣṭhā vamane madanaṃ tathā || vastirvireko vamanaṃ tailaṃ sarpistathā madhu

रक्तपित्ते बला रास्ना क्रमेण परमौषधम् ।। शारीरमानसाग्रं तु सहजा व्याधयो मताः

raktapitte balā rāsnā krameṇa paramauṣadham || śārīramānasāgraṃ tu sahajā vyādhayo matāḥ

शारीरज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ।। आगन्तवोऽभिघातोत्थाः सहजाः क्षुत्तृषादयः

śārīrajvarakuṣṭhādyāḥ krodhādyā mānasā matāḥ || āgantavo'bhighātotthāḥ sahajāḥ kṣuttṛṣādayaḥ

शारीरागन्तुनाशाय सततं सूर्यवासरे ।। गुडाज्यलवणोपेतं सहिरण्यं द्विजातये

śārīrāgantunāśāya satataṃ sūryavāsare || guḍājyalavaṇopetaṃ sahiraṇyaṃ dvijātaye

दद्याच्च धूपं धर्मज्ञ प्रीणयेच्च दिवाकरम् ।। आरोग्यमेतेनाप्नोति कामाँश्च मनसेप्सितान्

dadyācca dhūpaṃ dharmajña prīṇayecca divākaram || ārogyametenāpnoti kāmām̐śca manasepsitān

सततं दिवसे चान्द्रे स्नानमभ्यङ्गपूर्वकन् ।। यः प्रयच्छति विप्राय सोऽपि रोगैर्विमुच्यते

satataṃ divase cāndre snānamabhyaṅgapūrvakan || yaḥ prayacchati viprāya so'pi rogairvimucyate

शनैश्चरदिने दत्त्वा तैलं विप्रेषु शक्तितः।। नित्यमेव महाभाग रोगनाशनमाप्नुयात्

śanaiścaradine dattvā tailaṃ vipreṣu śaktitaḥ|| nityameva mahābhāga roganāśanamāpnuyāt

आश्विनं सकलं मासं प्रत्यहं गोरसैर्द्विजान् ।। भोजयित्वा महाभाग रोगनाशनमाप्नुयात्

āśvinaṃ sakalaṃ māsaṃ pratyahaṃ gorasairdvijān || bhojayitvā mahābhāga roganāśanamāpnuyāt

स्नापयित्वा तथा लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ।। घृतेन पयसा चैव सर्वरोगैर्विमुच्यते

snāpayitvā tathā liṅgaṃ devadevasya śūlinaḥ || ghṛtena payasā caiva sarvarogairvimucyate

2.56.80

गायत्र्यावाहयेद्विद्वान्दूर्वां त्रिमधुनाप्लुताम् ।। पूतश्च ब्राह्मणाशीर्भिः सर्वरोगैर्विमुच्यते

gāyatryāvāhayedvidvāndūrvāṃ trimadhunāplutām || pūtaśca brāhmaṇāśīrbhiḥ sarvarogairvimucyate

यस्मिन्भे व्याधिमाप्नोति कृत्वा तस्य बलिक्रियाम् ।। भपूजाविधिना राम तस्माद्रोगाद्विमुच्यते

yasminbhe vyādhimāpnoti kṛtvā tasya balikriyām || bhapūjāvidhinā rāma tasmādrogādvimucyate

कर्तव्यमथवा स्नानं तथारोग्यविवर्धनम् ।। आरोग्यदां द्वितीयां वा प्रतिपद्वा भृगूत्तम

kartavyamathavā snānaṃ tathārogyavivardhanam || ārogyadāṃ dvitīyāṃ vā pratipadvā bhṛgūttama

कर्तव्यं वैष्णवं वापि व्रतमारोग्यकारकम् ।। मानसानां निजानां च तथा चैवाविपत्तये

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ vāpi vratamārogyakārakam || mānasānāṃ nijānāṃ ca tathā caivāvipattaye

शरणं देवदेवेशं व्रजेत मधुसूदनम् ।। सर्वगं तं जगन्नाथमजेयं पुरुषोत्तमम्

śaraṇaṃ devadeveśaṃ vrajeta madhusūdanam || sarvagaṃ taṃ jagannāthamajeyaṃ puruṣottamam

स्तुवन्नामसहस्रेण व्याधीन्सर्वान्व्यपोहति ।। दोषधातुमलाधारं शरीरं प्राणिनां द्विज

stuvannāmasahasreṇa vyādhīnsarvānvyapohati || doṣadhātumalādhāraṃ śarīraṃ prāṇināṃ dvija

वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा शृणु ।। भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति भृगूत्तम

vātapittakaphā doṣā dhātavaśca tathā śṛṇu || bhuktaṃ pakvāśayādannaṃ dvidhā yāti bhṛgūttama

अंशेनैकेन किट्टत्वं रसतां चापरेण च ।। किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषकः

aṃśenaikena kiṭṭatvaṃ rasatāṃ cāpareṇa ca || kiṭṭabhāgo malastatra viṇmūtrasvedadūṣakaḥ

नासामलं देहमलं तथा कर्णमलं च यत् ।। रसभागे रसं तत्र सम्यक्शोणिततां व्रजेत्

nāsāmalaṃ dehamalaṃ tathā karṇamalaṃ ca yat || rasabhāge rasaṃ tatra samyakśoṇitatāṃ vrajet

मांसं रक्तन्ततो मेदो मेदसोस्थ्नां च सम्भवः ।। अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्राम ततो रसः

māṃsaṃ raktantato medo medasosthnāṃ ca sambhavaḥ || asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādrāma tato rasaḥ

2.56.90

सर्वेषामेव धातूनां सारमोजः प्रकीर्तितम् ।। देशं सात्म्यं च यां शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

sarveṣāmeva dhātūnāṃ sāramojaḥ prakīrtitam || deśaṃ sātmyaṃ ca yāṃ śaktiṃ kālaṃ prakṛtimeva ca

ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् ।। तिथिं रिक्तां दिनेशं च तथैव च कुजार्कजौ

jñātvā cikitsitaṃ kuryādbheṣajasya tathā balam || tithiṃ riktāṃ dineśaṃ ca tathaiva ca kujārkajau

दारुणोग्राणि चर्क्षाणि वर्जयेद्भेषजे सदा ।। हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुराग्नीन्प्रतिपूज्य च

dāruṇogrāṇi carkṣāṇi varjayedbheṣaje sadā || harigodvijacandrārkasurāgnīnpratipūjya ca

श्रुत्वा मन्त्रमिमं विद्वान्भेषजारम्भमाचरेत् ।। ब्रह्मत्र्यक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कनलानिलाः

śrutvā mantramimaṃ vidvānbheṣajārambhamācaret || brahmatryakṣāśvirudrendrabhūcandrārkanalānilāḥ

ऋषय ओषधिग्रामा भूतसर्गाश्च पान्तु ते।। रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा

ṛṣaya oṣadhigrāmā bhūtasargāśca pāntu te|| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā

स्वधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमश्नुते ।। वातश्लेष्मात्मको देशो बहुवृक्षो बहूदकः

svadhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamaśnute || vātaśleṣmātmako deśo bahuvṛkṣo bahūdakaḥ

अनूप इति विख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः ।। किंञ्चिद्वृक्षाधिको देशस्तथा साधारणः स्मृतः

anūpa iti vikhyāto jāṅgalastadvivarjitaḥ || kiṃñcidvṛkṣādhiko deśastathā sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणो मतः।। रूक्षशीतश्चलो वातः पित्तमुष्णकटुद्रवम्

jāṅgalaḥ pittabahulo madhyaḥ sādhāraṇo mataḥ|| rūkṣaśītaścalo vātaḥ pittamuṣṇakaṭudravam

स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलासं च प्रचक्षते ।। वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः

sthirāmlasnigdhamadhuraṃ balāsaṃ ca pracakṣate || vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ

समाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ।। कटुतिक्तकषायाश्च वातलाः श्लेष्मनाशनाः

samāḥ svādvamlalavaṇāḥ śleṣmalā vāyunāśanāḥ || kaṭutiktakaṣāyāśca vātalāḥ śleṣmanāśanāḥ

2.56.100

कट्वम्ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्धनाः ।। तिक्ताः स्वादुकषायाश्च तथा पित्तविनाशनाः

kaṭvamlalavaṇā jñeyāstathā pittavivardhanāḥ || tiktāḥ svādukaṣāyāśca tathā pittavināśanāḥ

101

स्वभावतस्तथा कर्म ते च कुर्वन्ति भार्गव ।। शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात्

svabhāvatastathā karma te ca kurvanti bhārgava || śiśire ca vasante ca nidāghe ca tathā kramāt

102

चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्तिताः ।। निदाघे वारिदा रात्रे तथा शरदि भार्गव

cayaprakopapraśamāstathā pittasya kīrtitāḥ || nidāghe vāridā rātre tathā śaradi bhārgava

103

चयप्रकोपप्रशमास्तथा वातस्य कीर्तिताः ।। चयप्रकोपप्रशमाः श्लेष्मणश्च प्रकीर्तिताः

cayaprakopapraśamāstathā vātasya kīrtitāḥ || cayaprakopapraśamāḥ śleṣmaṇaśca prakīrtitāḥ

104

संवत्सरो द्वादशाङ्गो मासभेदेन कीर्तितः ।। द्विधा तु मतभेदेन भूय एव प्रकीर्तितः

saṃvatsaro dvādaśāṅgo māsabhedena kīrtitaḥ || dvidhā tu matabhedena bhūya eva prakīrtitaḥ

105

आदानश्च विसर्गश्च तत्रापि परिकीर्तितौ ।। वर्षादयो विसर्गाश्च हेमन्ताद्याः स्मृतास्त्रयः

ādānaśca visargaśca tatrāpi parikīrtitau || varṣādayo visargāśca hemantādyāḥ smṛtāstrayaḥ

106

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् ।। चयप्रकोपप्रशमस्तथा पित्तस्य कीर्तितः

meghakāle ca śaradi hemante ca yathākramāt || cayaprakopapraśamastathā pittasya kīrtitaḥ

107

शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ।। सौम्यो विसर्गस्त्वादानं चाग्नेयं परिकीर्तितम्

śiśirādyāstathādānaṃ grīṣmāntā ṛtavastrayaḥ || saumyo visargastvādānaṃ cāgneyaṃ parikīrtitam

108

वर्षादीन्स्त्रीनृतून्राम चतुःपर्यायगोरसान् ।। विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान्क्रमात्

varṣādīnstrīnṛtūnrāma catuḥparyāyagorasān || vivardhayettathā tiktakaṣāyakaṭukānkramāt

109

यथा रजन्यो वर्धन्ते बलमेवं विवर्धते ।। क्रमशोऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते

yathā rajanyo vardhante balamevaṃ vivardhate || kramaśo'tha manuṣyāṇāṃ hīyamānāsu hīyate

2.56.110

रात्रिभुक्तं दिनान्ते तु दिवसस्य तथैव च ।। आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः

rātribhuktaṃ dinānte tu divasasya tathaiva ca || ādimadhyāvasāneṣu kaphapittasamīraṇāḥ

111

प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले येषां चयः स्मृतः ।। प्रकोपान्तरजे काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः

prakopaṃ yānti kopādau kāle yeṣāṃ cayaḥ smṛtaḥ || prakopāntaraje kāle śamasteṣāṃ prakīrtitaḥ

112

अतिभोजनतो राम तथा चाभोजनेन च ।। सर्वेऽपि रोगा जायन्ते वेगोदीरणधारणैः

atibhojanato rāma tathā cābhojanena ca || sarve'pi rogā jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ

113

अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत् ।। आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत

annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet || āśrayaṃ pavanādīnāṃ tathaikamavaśeṣayeta

114

व्याधेर्निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम् ।। कर्तव्यमेतदेवात्र मया सार्धं प्रकीर्तितम्

vyādhernidānasya tathā viparītamathauṣadham || kartavyametadevātra mayā sārdhaṃ prakīrtitam

115

नाभेरूर्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ।। बलासपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितम्

nābherūrdhvamadhaścaiva gudaśroṇyostathaiva ca || balāsapittavātānāṃ dehe sthānaṃ prakīrtitam

116

तथापि सर्वगा एते देहे वायुर्विशेषतः ।। देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्

tathāpi sarvagā ete dehe vāyurviśeṣataḥ || dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam

117

कृशोल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विषमानलः ।। व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते

kṛśolpakeśaścapalo bahuvāgviṣamānalaḥ || vyomagaśca tathā svapne vātaprakṛtirucyate

118

अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ।। स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते

akālapalitaḥ krodhī prasvedī madhurapriyaḥ || svapne ca dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate

119

दृढाङ्गः स्थिरचित्तश्च सुप्रजः स्थिरमूर्धजः ।। शुक्लाम्बुदर्शौ स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः

dṛḍhāṅgaḥ sthiracittaśca suprajaḥ sthiramūrdhajaḥ || śuklāmbudarśau svapne ca kaphaprakṛtiko naraḥ

2.56.120

तामसा राजसाश्चैव सात्त्विकाश्च तथा स्मृताः ।। मानुषा भृगुशार्दूल वातपित्तकफाधिकाः

tāmasā rājasāścaiva sāttvikāśca tathā smṛtāḥ || mānuṣā bhṛguśārdūla vātapittakaphādhikāḥ

121

रूक्षशीतव्यवायाध्वगुरु कर्म प्रवर्तते ।। कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति

rūkṣaśītavyavāyādhvaguru karma pravartate || kadannabhojanādvāyurdehe śokācca kupyati

122

विदाहिनां तथोष्णानामुच्चैरध्वनिषेविणाम् ।। पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज

vidāhināṃ tathoṣṇānāmuccairadhvaniṣeviṇām || pittaṃ prakopamāyāti bhayena ca tathā dvija

123

अत्यंबुपानविषमभोजिनां भुवि शायिनाम् ।। श्लेष्मा प्रकोपमायाति तथा ये चाल्पभोजनाः

atyaṃbupānaviṣamabhojināṃ bhuvi śāyinām || śleṣmā prakopamāyāti tathā ye cālpabhojanāḥ

124

वातपित्तकफोत्थानि सर्वरोगाणि देहिनाम् ।। लक्षयेल्लक्षणं विद्वाञ्शमयेत्तदनन्तरम्

vātapittakaphotthāni sarvarogāṇi dehinām || lakṣayellakṣaṇaṃ vidvāñśamayettadanantaram

125

अस्थिभङ्गः कषायित्वमास्ये शुष्कास्यता तथा ।। जृंभणं लोमहर्षश्च वातिकव्याधिलक्षणम्

asthibhaṅgaḥ kaṣāyitvamāsye śuṣkāsyatā tathā || jṛṃbhaṇaṃ lomaharṣaśca vātikavyādhilakṣaṇam

126

नखनेत्रशिराणां च पीतता कटुता मुखे ।।। तृष्णा दाहोऽम्लता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

nakhanetraśirāṇāṃ ca pītatā kaṭutā mukhe ||| tṛṣṇā dāho'mlatā caiva pittavyādhinidarśanam

127

आलस्यं च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता ।। उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकं व्याधि लक्षणम्

ālasyaṃ ca prasekaśca gurutā madhurāsyatā || uṣṇābhilāṣitā ceti ślaiṣmikaṃ vyādhi lakṣaṇam

128

स्निग्धोष्णमन्नं ससुखा च शय्या मनोऽनुकूलाः सुहृदः कथाश्च ।। अभ्यञ्जनं चाप्यतितैलपानं वातप्रकोपप्रशमाय दृष्टम्

snigdhoṣṇamannaṃ sasukhā ca śayyā mano'nukūlāḥ suhṛdaḥ kathāśca || abhyañjanaṃ cāpyatitailapānaṃ vātaprakopapraśamāya dṛṣṭam

129

सरांसि वाप्यः सरितः सुशीताश्चन्द्रांशवश्चन्दनपङ्कलेपाः ।। संसेवितेनाशु शमं प्रयाति विलासमग्र्यं मनसः प्रहर्षात्

sarāṃsi vāpyaḥ saritaḥ suśītāścandrāṃśavaścandanapaṅkalepāḥ || saṃsevitenāśu śamaṃ prayāti vilāsamagryaṃ manasaḥ praharṣāt

सर्वामयार्तिप्रशमार्थमेकां त्वमोषधीं राम निबोध गुह्याम्।। भक्तिः प्रभोर्देववरस्य विष्णोर्या सर्वकामैः पुरुषं युनक्ति ।। 2.56.१३० ।। ।। इति श्रीविष्णुधमोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० पुरुषचिकित्सानाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

sarvāmayārtipraśamārthamekāṃ tvamoṣadhīṃ rāma nibodha guhyām|| bhaktiḥ prabhordevavarasya viṣṇoryā sarvakāmaiḥ puruṣaṃ yunakti || 2.56.130 || || iti śrīviṣṇudhamottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 puruṣacikitsānāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। आरोग्यकरणं नाम द्वितीया प्रतिपत्तथा ।। आरोग्यदं व्रतं चैव वैष्णवं कथयस्व मे

rāma uvāca || || ārogyakaraṇaṃ nāma dvitīyā pratipattathā || ārogyadaṃ vrataṃ caiva vaiṣṇavaṃ kathayasva me

पुष्कर उवाच ।। ।। धनिष्ठासु महाभाग यजमानपुरोहितौ ।।। उपोष्य वारुणं स्नानं यजमानस्य कारयेत्

puṣkara uvāca || || dhaniṣṭhāsu mahābhāga yajamānapurohitau ||| upoṣya vāruṇaṃ snānaṃ yajamānasya kārayet

कृत्वा कुम्भशतं साग्रं शंखमुक्ताफलोदकैः ।। भद्रासनोपविष्टस्तैः स्नातश्चैवाहताम्बरः

kṛtvā kumbhaśataṃ sāgraṃ śaṃkhamuktāphalodakaiḥ || bhadrāsanopaviṣṭastaiḥ snātaścaivāhatāmbaraḥ

केशवं वारुणं चन्द्रं नक्षत्रं वारुणं तथा ।। पूजयेत्प्रयतो राम गन्धमाल्यानुलेपनैः

keśavaṃ vāruṇaṃ candraṃ nakṣatraṃ vāruṇaṃ tathā || pūjayetprayato rāma gandhamālyānulepanaiḥ

धूपदीपनमस्कारैस्तथा चैवान्नसम्पदा ।। देवतानां यथोक्तानां कुर्वीत हवनं तथा

dhūpadīpanamaskāraistathā caivānnasampadā || devatānāṃ yathoktānāṃ kurvīta havanaṃ tathā

सर्वौषधैस्तथाज्येन यथाशक्ति विधानतः ।। गुरवे वाससी देये रसकुम्भं च काञ्चनम्

sarvauṣadhaistathājyena yathāśakti vidhānataḥ || gurave vāsasī deye rasakumbhaṃ ca kāñcanam

ब्राह्मणानां प्रदातव्या वित्तशक्त्या च दक्षिणा ।। शमीशाल्मलिजैः पत्रैवंशाग्रेण तथैव च

brāhmaṇānāṃ pradātavyā vittaśaktyā ca dakṣiṇā || śamīśālmalijaiḥ patraivaṃśāgreṇa tathaiva ca

त्रिवृतस्तु बलिः कार्यः सर्वरोगविनाशनः ।। शाकानि हरितं माल्यं सर्वसस्यानि वाससी ।। वरुणायाशु निक्षिप्य गन्धैर्धूपैर्निवेदयेत्

trivṛtastu baliḥ kāryaḥ sarvarogavināśanaḥ || śākāni haritaṃ mālyaṃ sarvasasyāni vāsasī || varuṇāyāśu nikṣipya gandhairdhūpairnivedayet

अलङ्घ्यमानस्य हि वारुणं तं स्नानेन दानेन कृतेन सम्यक् ।। रोगाः समस्ताः प्रशमं प्रयान्ति बद्धस्तथा मोक्षमवाप्नुयाच्च ।। ९ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शतभिषास्नानवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

alaṅghyamānasya hi vāruṇaṃ taṃ snānena dānena kṛtena samyak || rogāḥ samastāḥ praśamaṃ prayānti baddhastathā mokṣamavāpnuyācca || 9 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śatabhiṣāsnānavarṇanaṃ nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। पौषशुक्लद्वितीयायां गवां शृङ्गोदकेन तु ।। स्नात्वा शुक्लाम्बरो भूत्वा सूर्येस्तं समुपागते

puṣkara uvāca || || pauṣaśukladvitīyāyāṃ gavāṃ śṛṅgodakena tu || snātvā śuklāmbaro bhūtvā sūryestaṃ samupāgate

बालेन्दोः पूजनं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। धूपदीपनमस्कारैस्तथा चैवान्नसम्पदा

bālendoḥ pūjanaṃ kṛtvā gandhamālyānulepanaiḥ || dhūpadīpanamaskāraistathā caivānnasampadā

दध्ना च परमान्नेन गुडेन लवणेन च ।। पूजनैर्ब्राह्मणानां च पूजयित्वा निशाकरम्

dadhnā ca paramānnena guḍena lavaṇena ca || pūjanairbrāhmaṇānāṃ ca pūjayitvā niśākaram

यावदस्तं न यातीन्दुस्तावदेव समाचरेत् ।। आहारं गोरसप्रायमधःशायी निशं नयेत्

yāvadastaṃ na yātīndustāvadeva samācaret || āhāraṃ gorasaprāyamadhaḥśāyī niśaṃ nayet

ततः संवत्सरे पूर्णे सौम्यमासे द्विजोत्तम ।। बालेन्दोः पूजनं कृत्वा ब्राह्मणानां च पूजनम्

tataḥ saṃvatsare pūrṇe saumyamāse dvijottama || bālendoḥ pūjanaṃ kṛtvā brāhmaṇānāṃ ca pūjanam

वाससी रसकुम्भं च काञ्चनं च द्विजातये ।। दत्त्वा च पूजयित्वा च व्रतपारङ्गतो भवेत्

vāsasī rasakumbhaṃ ca kāñcanaṃ ca dvijātaye || dattvā ca pūjayitvā ca vratapāraṅgato bhavet

व्रतेनानेन धर्मज्ञ रोगमेवं व्यपोहति ।। सर्वसौख्यं तथा द्रव्यं पुष्टिं च मनुजोत्तम

vratenānena dharmajña rogamevaṃ vyapohati || sarvasaukhyaṃ tathā dravyaṃ puṣṭiṃ ca manujottama

कामं समाप्नोत्यथवैकमिष्टं येन व्रतेनाथ समस्तधर्मम् ।। अभ्यासतस्तस्य समस्तकामान्नरः समाप्नोति किमत्र चित्रम् ।। ८ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोयद्वितीयानामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

kāmaṃ samāpnotyathavaikamiṣṭaṃ yena vratenātha samastadharmam || abhyāsatastasya samastakāmānnaraḥ samāpnoti kimatra citram || 8 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne āroyadvitīyānāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ।। संवत्सरावसाने तु पञ्चदश्यामुपोषितः ।। पूजयेद्भास्करं देवं वर्णकैः कमले कृते

puṣkara uvāca || || saṃvatsarāvasāne tu pañcadaśyāmupoṣitaḥ || pūjayedbhāskaraṃ devaṃ varṇakaiḥ kamale kṛte

शुक्लेन गन्धमाल्येन चन्दनेन सितेन च ।। तथा कूर्मेण धूपेन घृतदीपेन भार्गव

śuklena gandhamālyena candanena sitena ca || tathā kūrmeṇa dhūpena ghṛtadīpena bhārgava

अपूपैः सैकतैर्दध्ना परमान्नेन भूरिणा ।। ओदनेन च शुक्लेन सितालवणसर्पिषा

apūpaiḥ saikatairdadhnā paramānnena bhūriṇā || odanena ca śuklena sitālavaṇasarpiṣā

क्षीरेण च फलैः शुक्लैर्वह्निब्राह्मणतर्पणैः ।। पूजयित्वा जगद्धाम दिनभागे चतुर्थके

kṣīreṇa ca phalaiḥ śuklairvahnibrāhmaṇatarpaṇaiḥ || pūjayitvā jagaddhāma dinabhāge caturthake

आहारं प्रथमं कुर्यात्सघृतं मनुजोत्तमः ।। रसं च मनुजश्रेष्ठ घृतहीनं विवर्जयेत्

āhāraṃ prathamaṃ kuryātsaghṛtaṃ manujottamaḥ || rasaṃ ca manujaśreṣṭha ghṛtahīnaṃ vivarjayet

भुक्त्वा च सकृदेवान्नं नाहारं समुपाचरेत् ।। पानीयपानं कुर्वीत ब्राह्मणानुमते पुनः

bhuktvā ca sakṛdevānnaṃ nāhāraṃ samupācaret || pānīyapānaṃ kurvīta brāhmaṇānumate punaḥ

संवत्सरमिदं कृत्वा ततः कृत्वा त्रयोदशम् ।। पूजनं देवदेवस्य तस्मिन्नहनि भार्गव

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā tataḥ kṛtvā trayodaśam || pūjanaṃ devadevasya tasminnahani bhārgava

समापयेद्व्रतं पुण्यं राम कुम्भं द्विजातये ।। सहिरण्यं सवस्त्रं च तथा दद्याद्द्विजोत्तम

samāpayedvrataṃ puṇyaṃ rāma kumbhaṃ dvijātaye || sahiraṇyaṃ savastraṃ ca tathā dadyāddvijottama

व्रतेनानेन धर्मज्ञ रोगमेव व्यपोहति ।। आरोग्यमाप्नोति गतिं तथाग्र्यां यशस्तथाग्र्यं विपुलांश्च भोगान् ।। व्रतेन सम्यक्पुरुषो धनार्थी सम्पूजयेद्यश्च जगत्प्रधानम्

vratenānena dharmajña rogameva vyapohati || ārogyamāpnoti gatiṃ tathāgryāṃ yaśastathāgryaṃ vipulāṃśca bhogān || vratena samyakpuruṣo dhanārthī sampūjayedyaśca jagatpradhānam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अरोग्यप्रतिपन्नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne arogyapratipannāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। शुक्लपक्षावसाने तु यद्राम दिनपञ्चकम् ।। तत्र सम्पूजयेद्विष्णुं विधिना येन तं शृणु

puṣkara uvāca || śuklapakṣāvasāne tu yadrāma dinapañcakam || tatra sampūjayedviṣṇuṃ vidhinā yena taṃ śṛṇu

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिस्तथैव च । एकैकेन चरेत्स्नानमेकादश्यादिषु क्रमात

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhisarpistathaiva ca | ekaikena caretsnānamekādaśyādiṣu kramāta

कौपताडागनादेयैः पद्मिनीसारसैर्जलैः ।। कर्तव्यं क्रमशः स्नानं स्नातः सम्पूजयेद्धरिम्

kaupatāḍāganādeyaiḥ padminīsārasairjalaiḥ || kartavyaṃ kramaśaḥ snānaṃ snātaḥ sampūjayeddharim

तैलमिक्षुरसं क्षौद्रं क्षीरं सर्पिश्च भार्गव ।। स्नपयेद्देवदेवस्य कर्तव्यं स्याद्दिनक्रमात्

tailamikṣurasaṃ kṣaudraṃ kṣīraṃ sarpiśca bhārgava || snapayeddevadevasya kartavyaṃ syāddinakramāt

कालागुरुमुशीरं च तथा जातीफलं द्विज ।। कर्पूरं चन्दनं चैव कल्पयेदनुलेपने

kālāgurumuśīraṃ ca tathā jātīphalaṃ dvija || karpūraṃ candanaṃ caiva kalpayedanulepane

कुसुमेष्वम्बुजातेषु गन्धवत्सु सितेषु च ।। एकैकं कल्पयेज्जातिं श्रद्धया दिवसक्रमात्

kusumeṣvambujāteṣu gandhavatsu siteṣu ca || ekaikaṃ kalpayejjātiṃ śraddhayā divasakramāt

कृष्णा गौरी तथा ताम्रा कपिला च सिता तथा।। ।। या धेनुस्तद्घृतं देयं दीपार्थं दिवसक्रमात्

kṛṣṇā gaurī tathā tāmrā kapilā ca sitā tathā|| || yā dhenustadghṛtaṃ deyaṃ dīpārthaṃ divasakramāt

माषमुद्गकलापानां चणकस्य तिलस्य च ।। भक्ष्याणि विनिवेद्यानि तथैव दिवसक्रमात्

māṣamudgakalāpānāṃ caṇakasya tilasya ca || bhakṣyāṇi vinivedyāni tathaiva divasakramāt

फाणितं च गुडं चैव तथा मत्स्यण्डिका शुभा ।। खण्डं च शर्करां चैव क्रमशो विनिवेदयेत्

phāṇitaṃ ca guḍaṃ caiva tathā matsyaṇḍikā śubhā || khaṇḍaṃ ca śarkarāṃ caiva kramaśo vinivedayet

2.60.10

क्षीरवृक्षस्य समिधस्तथा दूर्वास्तिलानपि ।।। सिद्धार्थकान्यथाज्यं च भावयेद्दिवसक्रमात्

kṣīravṛkṣasya samidhastathā dūrvāstilānapi ||| siddhārthakānyathājyaṃ ca bhāvayeddivasakramāt

अनिरुद्धाय देवाय प्रद्युम्नाय तथैव च ।। संकर्षणाय देवाय वासुदेवाय चाप्यथ

aniruddhāya devāya pradyumnāya tathaiva ca || saṃkarṣaṇāya devāya vāsudevāya cāpyatha

नाम्ना तु जुहुयाद्वह्निं प्रणवेनान्तिमेऽहनि ।। अयः सीसं तथा ताम्रं रजतं कनकं तथा

nāmnā tu juhuyādvahniṃ praṇavenāntime'hani || ayaḥ sīsaṃ tathā tāmraṃ rajataṃ kanakaṃ tathā

दक्षिणार्थं प्रदातव्यं द्विजेभ्यो दिवसक्रमात् ।। नक्तं च गोरसप्रायं भोक्तव्यं तैलवर्जितम्

dakṣiṇārthaṃ pradātavyaṃ dvijebhyo divasakramāt || naktaṃ ca gorasaprāyaṃ bhoktavyaṃ tailavarjitam

भूशोधनं च कर्तव्यं देवस्य पुरतस्तथा ।। गीतवाद्यस्तवैश्चैव पूजयेद्दिनपञ्चकम्

bhūśodhanaṃ ca kartavyaṃ devasya puratastathā || gītavādyastavaiścaiva pūjayeddinapañcakam

एवं संवत्सरं कृत्वा सर्वान्रोगान्व्यपोहति ।। ग्रहणे च व्रतस्यास्य न कालनियमः स्मृतः

evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā sarvānrogānvyapohati || grahaṇe ca vratasyāsya na kālaniyamaḥ smṛtaḥ

नित्याभ्यासेन चैवास्य विष्णुलोके महीयते।। व्रतं श्रेष्ठमिदं प्रोक्तं मया ते भृगुनन्दन

nityābhyāsena caivāsya viṣṇuloke mahīyate|| vrataṃ śreṣṭhamidaṃ proktaṃ mayā te bhṛgunandana

धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि सौभाग्यदं पापहरं पवित्रम् ।। आयुष्यमग्र्यं सुगतिप्रदं च व्रतोत्तमं विघ्नविनाशनं च

dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśakāri saubhāgyadaṃ pāpaharaṃ pavitram || āyuṣyamagryaṃ sugatipradaṃ ca vratottamaṃ vighnavināśanaṃ ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यव्रतन्नाम षष्टितमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ārogyavratannāma ṣaṣṭitamodhyāyaḥ

अध्यायाः ०६१-०६५

पुष्कर उवाच ।। राजधर्मव्रतं श्रेष्ठं कृत्वा पुरुषविग्रहम् ।। पूरुषान्विनियुञ्जीत चोत्तमाधमकर्मसु

puṣkara uvāca || rājadharmavrataṃ śreṣṭhaṃ kṛtvā puruṣavigraham || pūruṣānviniyuñjīta cottamādhamakarmasu

ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं तथा ।। शतग्रामाधिपं चापि तथैव विषयेश्वरम्

grāmasyādhipatiṃ kuryāddaśagrāmādhipaṃ tathā || śatagrāmādhipaṃ cāpi tathaiva viṣayeśvaram

तेषां भागविभागश्च भवेत्कर्मानुरूपतः ।। नित्यमेव तथा कार्यं तेषां चारैः परीक्षयेत्

teṣāṃ bhāgavibhāgaśca bhavetkarmānurūpataḥ || nityameva tathā kāryaṃ teṣāṃ cāraiḥ parīkṣayet

ग्रामदोषान्समुत्पन्नान्ग्रामेशः प्रशमं नयेन् ।। अशक्तौ देशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्

grāmadoṣānsamutpannāngrāmeśaḥ praśamaṃ nayen || aśaktau deśapālasya sa tu gatvā nivedayet

श्रुत्वा तु देशपालोपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् ।। सोप्यशक्तः शतेशाय यथावद्विनिवेदयेत्

śrutvā tu deśapālopi tatra yuktimupācaret || sopyaśaktaḥ śateśāya yathāvadvinivedayet

शतेशो विषयेशाय सोपि राज्ञे निवेदयेत् ।। अशक्तौ शक्तिमान् राम स्वयं युक्तिमुपाचरेत्

śateśo viṣayeśāya sopi rājñe nivedayet || aśaktau śaktimān rāma svayaṃ yuktimupācaret

राजा सर्वात्मना कुर्याद्विषये राम रक्षणम् ।। वित्तमाप्नोति धर्मज्ञ विषयाच्च सुरक्षितात्

rājā sarvātmanā kuryādviṣaye rāma rakṣaṇam || vittamāpnoti dharmajña viṣayācca surakṣitāt

रिपुघातसमर्थः स्याद्वित्तवानेव पार्थिवः ।। परचक्रोपमर्देषु वित्तवानेव मुच्यते

ripughātasamarthaḥ syādvittavāneva pārthivaḥ || paracakropamardeṣu vittavāneva mucyate

वित्तवानेव सहति सुदीर्घमपि विग्रहम् ।। बहुदण्डानपि परांस्तथा भिन्द्याद्धनाधिपः

vittavāneva sahati sudīrghamapi vigraham || bahudaṇḍānapi parāṃstathā bhindyāddhanādhipaḥ

2.61.10

अन्ने प्राणाः प्रजाः सर्वा धने तच्च प्रतिष्ठितम् ।। धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान्काममश्नुते

anne prāṇāḥ prajāḥ sarvā dhane tacca pratiṣṭhitam || dhanavāndharmamāpnoti dhanavānkāmamaśnute

यस्यार्थस्तस्य मित्राणि यस्यार्थस्तस्य बन्धवाः ।। यस्यार्थः स पुमाँल्लोके यस्यार्थः सोपि पण्डितः

yasyārthastasya mitrāṇi yasyārthastasya bandhavāḥ || yasyārthaḥ sa pumām̐lloke yasyārthaḥ sopi paṇḍitaḥ

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।। विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ || vicchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च ।। पतितानां न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति

viśeṣo nāsti lokeṣu patitasyādhanasya ca || patitānāṃ na gṛhṇanti daridro na prayacchati

धनहीनस्य भार्यापि नैव स्याद्वशवर्तिनी ।। गुणौघमपि चैवास्य नैव कश्चित्प्रकाशयेत्

dhanahīnasya bhāryāpi naiva syādvaśavartinī || guṇaughamapi caivāsya naiva kaścitprakāśayet

बान्धवा विनिवर्तन्ते धनहीनात्तथा नरात् ।। यथा पुष्पफलैर्हीनाच्छकुन्ता द्विज पादपात्

bāndhavā vinivartante dhanahīnāttathā narāt || yathā puṣpaphalairhīnācchakuntā dvija pādapāt

दारिद्र्यमरणे चोभे केषांचित्सदृशे मते ।। सत्यं हासाद्दरिद्रस्य मृतः श्रेयान्मते मम

dāridryamaraṇe cobhe keṣāṃcitsadṛśe mate || satyaṃ hāsāddaridrasya mṛtaḥ śreyānmate mama

कोशं राज्यतरोर्मूलं तस्माद्यत्नं तदर्जने ।। धर्मेणैव ततः कुर्यान्नाधर्मेण कथंचन

kośaṃ rājyatarormūlaṃ tasmādyatnaṃ tadarjane || dharmeṇaiva tataḥ kuryānnādharmeṇa kathaṃcana

धनैरधर्मसम्प्राप्तैर्यद्दृढं हि पिधीयते ।। तदेव याति विस्तारं विनाशाय दुरात्मनाम्

dhanairadharmasamprāptairyaddṛḍhaṃ hi pidhīyate || tadeva yāti vistāraṃ vināśāya durātmanām

सुकृतस्य पुराणस्य बलेन बलिनां वर ।। यद्यधर्मात्फलं शीघ्रं नाप्नुवन्ति दुरात्मनः

sukṛtasya purāṇasya balena balināṃ vara || yadyadharmātphalaṃ śīghraṃ nāpnuvanti durātmanaḥ

2.61.20

तथापि पूर्वकर्मान्ते तेन पापेन कर्मणा ।। विनश्यन्ति समूलास्ते सपुत्रधनबान्धवाः

tathāpi pūrvakarmānte tena pāpena karmaṇā || vinaśyanti samūlāste saputradhanabāndhavāḥ

नरकेषु तथा तेषां यातना विविधाः स्मृताः ।। बहून्यब्दसहस्राणि ये नृपा राष्ट्रपीडकाः

narakeṣu tathā teṣāṃ yātanā vividhāḥ smṛtāḥ || bahūnyabdasahasrāṇi ye nṛpā rāṣṭrapīḍakāḥ

नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणीसहधर्मिणा ।। यथा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्

nityaṃ rājñā tathā bhāvyaṃ garbhiṇīsahadharmiṇā || yathā svaṃ sukhamutsṛjya garbhasya sukhamāvahet

गर्भिणी तद्वदेवेह भाव्यं भूपतिना सदा ।। प्रजासुखं तु कर्तव्यं सुखमुद्दिश्य चात्मनः

garbhiṇī tadvadeveha bhāvyaṃ bhūpatinā sadā || prajāsukhaṃ tu kartavyaṃ sukhamuddiśya cātmanaḥ

किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य सुरक्षिताः ।। सुरक्षिताः प्रजास्तस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः

kiṃ yajñaistapasā tasya prajā yasya surakṣitāḥ || surakṣitāḥ prajāstasya svargastasya gṛhopamaḥ

अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ।। राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि

arakṣitāḥ prajā yasya narakaṃ tasya mandiram || rājā ṣaḍbhāgamādatte sukṛtādduṣkṛtādapi

धर्मो नाम महाभाग सम्पद्रक्षण तत्परः ।। अरक्षितस्तथा सर्वं पापमाप्नोति भार्गव

dharmo nāma mahābhāga sampadrakṣaṇa tatparaḥ || arakṣitastathā sarvaṃ pāpamāpnoti bhārgava

नैव किञ्चिदवाप्नोति पुण्यभाक्पृथिवीपतिः ।। आपन्नमपि धर्मिष्ठं प्रजा रक्षत्यथापदि

naiva kiñcidavāpnoti puṇyabhākpṛthivīpatiḥ || āpannamapi dharmiṣṭhaṃ prajā rakṣatyathāpadi

तस्माद्धर्मार्थकामेन प्रजा रक्ष्या महीक्षिता ।। सुभगैश्चाथ दुर्वृत्तराजवल्लभतस्करैः

tasmāddharmārthakāmena prajā rakṣyā mahīkṣitā || subhagaiścātha durvṛttarājavallabhataskaraiḥ

भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्या कायस्थैश्च विशेषतः ।। रक्षितास्तद्भयेभ्यस्तु प्रजा राज्ञां भवन्ति ताः

bhakṣyamāṇāḥ prajā rakṣyā kāyasthaiśca viśeṣataḥ || rakṣitāstadbhayebhyastu prajā rājñāṃ bhavanti tāḥ

2.61.30

अरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनम् ।। साधुसंरक्षणार्थाय राजा दुष्ट निबर्हणम्

arakṣitā sā bhavati teṣāmeveha bhojanam || sādhusaṃrakṣaṇārthāya rājā duṣṭa nibarhaṇam

तृणानामिव निर्माता सदा कुर्याज्जितेन्द्रियः ।। शास्त्रोक्तं बलिमादद्याद्धर्मं तत्तस्य जीवितम्

tṛṇānāmiva nirmātā sadā kuryājjitendriyaḥ || śāstroktaṃ balimādadyāddharmaṃ tattasya jīvitam

तस्य सन्त्यजनं राजा न समृद्धोपि कारयेत् ।। आकाराणि च सर्वाणि शुल्कं शास्त्रोदितो बलिः

tasya santyajanaṃ rājā na samṛddhopi kārayet || ākārāṇi ca sarvāṇi śulkaṃ śāstrodito baliḥ

दण्डं विनयनाद्राज्ञो धर्म्यं तत्तस्य जीवितम् ।। धर्ता कराणां सर्वेषां प्रभुरुक्तो महीपतिः

daṇḍaṃ vinayanādrājño dharmyaṃ tattasya jīvitam || dhartā karāṇāṃ sarveṣāṃ prabhurukto mahīpatiḥ

निधिं पुराणं संप्राप्य केशवं तु प्रवेशयेत् ।। अर्थं ब्राह्मणसात्कुर्याद्धर्मकामो महीपतिः

nidhiṃ purāṇaṃ saṃprāpya keśavaṃ tu praveśayet || arthaṃ brāhmaṇasātkuryāddharmakāmo mahīpatiḥ

निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ।। जगतोस्य समग्रस्य प्रभुरुक्तो द्विजोत्तमः

nidhiṃ dvijottamaḥ prāpya gṛhṇīyātsakalaṃ tathā || jagatosya samagrasya prabhurukto dvijottamaḥ

निधिं ज्ञात्वा पुराणं तु क्षत्रविट्शूद्रयोनयः ।। निवेदयेयुर्भूपाय राजा लब्ध्वापि तं निधिम्

nidhiṃ jñātvā purāṇaṃ tu kṣatraviṭśūdrayonayaḥ || nivedayeyurbhūpāya rājā labdhvāpi taṃ nidhim

चतुर्थमष्टमं चांशं तथा षोडशमं द्विज ।। वर्णक्रमेण विसृजेदाख्यातं धर्म कारणम्

caturthamaṣṭamaṃ cāṃśaṃ tathā ṣoḍaśamaṃ dvija || varṇakrameṇa visṛjedākhyātaṃ dharma kāraṇam

तेऽपि लब्ध्वा तदा तेन संविभज्य द्विजोत्तमान् ।। शेषेण कुर्युः कामार्थौ विदितौ पृथिवीपतेः

te'pi labdhvā tadā tena saṃvibhajya dvijottamān || śeṣeṇa kuryuḥ kāmārthau viditau pṛthivīpateḥ

प्रकाशविभवो लोके यस्य राज्ञः स भूपतिः ।। अप्रकाशधनो यस्तु नरकं तस्य मन्दिरम्

prakāśavibhavo loke yasya rājñaḥ sa bhūpatiḥ || aprakāśadhano yastu narakaṃ tasya mandiram

2.61.40

ममेदमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ।। तस्याददीत नृपतिर्भागमब्राह्मणस्य तु

mamedamiti yo brūyānnidhiṃ satyena mānavaḥ || tasyādadīta nṛpatirbhāgamabrāhmaṇasya tu

चतुर्विंशतिकं राम द्वादशं षष्ठमेव च ।। क्षत्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्राश्च भृगुनन्दन

caturviṃśatikaṃ rāma dvādaśaṃ ṣaṣṭhameva ca || kṣatriyāśca tathā vaiśyāḥ śūdrāśca bhṛgunandana

अनृतं च वदन्दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टकम् ।। प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत्

anṛtaṃ ca vadandaṇḍyaḥ svavittasyāṃśamaṣṭakam || praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet

अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ।। ममेदमिति यो ब्रूयादनुयुक्तो यथाविधि

arvāktryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet || mamedamiti yo brūyādanuyukto yathāvidhi

संपाद्य रूपं द्रव्यादीन्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति ।। अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः

saṃpādya rūpaṃ dravyādīnsvāmī taddravyamarhati || avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ

वर्णरूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ।। निधिवद्भागमादद्यात्प्रनष्टाधिगतान्नृपः

varṇarūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍamarhati || nidhivadbhāgamādadyātpranaṣṭādhigatānnṛpaḥ

बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजा तु पालयेत् ।। यावत्स स्यात्समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः

bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvadrājā tu pālayet || yāvatsa syātsamāvṛtto yāvadvātītaśaiśavaḥ

बालपुत्रेषु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।। पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च

bālaputreṣu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca || pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca

जीवन्तीनां तु तासां ये धारयेयुः स्वबान्धवाः ।। ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye dhārayeyuḥ svabāndhavāḥ || tāñchiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

सर्वेषामेव वर्णानां चौरैरपहृतं धनम् ।। तत्प्रमाणं स्वकात्कोशाद्दातव्यमविधारयन्

sarveṣāmeva varṇānāṃ caurairapahṛtaṃ dhanam || tatpramāṇaṃ svakātkośāddātavyamavidhārayan

2.61.50

ततस्तु पश्चात्कर्तव्यं चौरान्वेषणमञ्जसा ।। चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि तदवाप्नुयात्

tatastu paścātkartavyaṃ caurānveṣaṇamañjasā || caurarakṣādhikāribhyo rājāpi tadavāpnuyāt

अहृते च तथा वित्ते हृतमित्येव वादिनम् ।। निर्धनं पार्थिवः कृत्वा विषयात्स्वाद्विवासयेत्

ahṛte ca tathā vitte hṛtamityeva vādinam || nirdhanaṃ pārthivaḥ kṛtvā viṣayātsvādvivāsayet

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यत्परिचारकैः ।। प्रचरद्भिर्हृतं द्रव्यं कार्यं तत्रान्ववेक्षणम्

na tadrājñā pradātavyaṃ gṛhe yatparicārakaiḥ || pracaradbhirhṛtaṃ dravyaṃ kāryaṃ tatrānvavekṣaṇam

स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।। शुल्कांशं परदेशाच्च निबोध गदतो मम

svarāṣṭrapaṇyādādadyādrājā viṃśatimaṃ dvija || śulkāṃśaṃ paradeśācca nibodha gadato mama

क्षयव्ययप्रवासांश्च यथायामं द्विजोत्तम! ।। ज्ञात्वा तु कल्पयेत्तत्र शुल्कांशं पृथवीपतिः

kṣayavyayapravāsāṃśca yathāyāmaṃ dvijottama! || jñātvā tu kalpayettatra śulkāṃśaṃ pṛthavīpatiḥ

तथा कार्यं यथा लाभं वणिजः समवाप्नुयुः ।। पुण्यच्छेदश्च नैव स्यात्स्वदेशे पृथवीपतेः

tathā kāryaṃ yathā lābhaṃ vaṇijaḥ samavāpnuyuḥ || puṇyacchedaśca naiva syātsvadeśe pṛthavīpateḥ

व्ययं शुल्कप्रवासादि लङ्घयित्वा तथा द्विज ।। विंशांशभागमादद्युर्दण्डनीया अतोन्यथा

vyayaṃ śulkapravāsādi laṅghayitvā tathā dvija || viṃśāṃśabhāgamādadyurdaṇḍanīyā atonyathā

दिशि दिश्येकमेव स्याच्छुल्कस्थानं नृपस्य तु ।। तदतिक्रमतो द्रव्यं राजगामि विधीयते

diśi diśyekameva syācchulkasthānaṃ nṛpasya tu || tadatikramato dravyaṃ rājagāmi vidhīyate

दूतानां ब्राह्मणानां च राजाज्ञागामिनां तथा ।। स्त्रीणां प्रव्रजितानां च तारशुल्कं विवर्जयेत्

dūtānāṃ brāhmaṇānāṃ ca rājājñāgāmināṃ tathā || strīṇāṃ pravrajitānāṃ ca tāraśulkaṃ vivarjayet

भिन्नकर्षापणं शुल्कं न ग्राह्यं पृथिवीक्षिता ।। तारेषु दाशदोषेण नष्टं दाशात्प्रदापयेत्

bhinnakarṣāpaṇaṃ śulkaṃ na grāhyaṃ pṛthivīkṣitā || tāreṣu dāśadoṣeṇa naṣṭaṃ dāśātpradāpayet

2.61.60

दैवदोषविनष्टं च नष्टं यस्यैव तस्य तत् ।। शूकधान्येषु षड्भागं शिंबिधान्येष्वथाष्टकम्

daivadoṣavinaṣṭaṃ ca naṣṭaṃ yasyaiva tasya tat || śūkadhānyeṣu ṣaḍbhāgaṃ śiṃbidhānyeṣvathāṣṭakam

राजा बल्यर्थमादद्याद्देशकालानुरूपकम् ।। राजांशभागमादद्याद्राजा पशुहिरण्ययोः

rājā balyarthamādadyāddeśakālānurūpakam || rājāṃśabhāgamādadyādrājā paśuhiraṇyayoḥ

गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ।। पत्रशाकतृणानां च वत्सरेण च चर्मणाम्

gandhauṣadhirasānāṃ ca puṣpamūlaphalasya ca || patraśākatṛṇānāṃ ca vatsareṇa ca carmaṇām

वैदलानां च भांडानां सर्वस्याश्ममयस्य च ।। षड्भागमेव चादद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा करम्

vaidalānāṃ ca bhāṃḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca || ṣaḍbhāgameva cādadyādbrāhmaṇebhyastathā karam

तेभ्यस्तद्धर्मलाभेन राज्ञो लाभः परं भवेत् ।। न च क्षुधावसीदेत श्रोत्रियो विषये वसन्

tebhyastaddharmalābhena rājño lābhaḥ paraṃ bhavet || na ca kṣudhāvasīdeta śrotriyo viṣaye vasan

यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।। तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः

yasya rājñastu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā || tasya sīdati tadrāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ

श्रुतवृत्ते तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ।। रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसम्

śrutavṛtte tu vijñāya vṛttiṃ tasya prakalpayet || rakṣecca sarvatastvenaṃ pitā putramivaurasam

संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्म संग्रहम् ।। तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च

saṃrakṣyamāṇo rājñā yaḥ kurute dharma saṃgraham || tenāyurvarddhate rājño draviṇaṃ rāṣṭrameva ca

कर्म कुर्युर्नरेन्द्रस्य मासेनैकं च शिल्पिनः ।। भक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीविनः

karma kuryurnarendrasya māsenaikaṃ ca śilpinaḥ || bhaktamātreṇa ye cānye svaśarīropajīvinaḥ

स्नातानुलिप्ताश्च विभूषिताश्च वेश्याङ्गनावारविवर्तितेन ।। संवीतगात्रः पृथिवीश्वरस्य सदाभ्युपासां परितस्त्रिकुर्युः

snātānuliptāśca vibhūṣitāśca veśyāṅganāvāravivartitena || saṃvītagātraḥ pṛthivīśvarasya sadābhyupāsāṃ paritastrikuryuḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा०सं० द्वितीयखण्डे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने राजधर्मवर्णनोनामैकषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare mā0saṃ0 dvitīyakhaṇḍe rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne rājadharmavarṇanonāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। धर्मश्चार्थश्च कामश्च पुरुषार्थः परः स्मृतः ।। अन्योन्यरक्षणात्तेषां सेवा कार्या महीक्षिता

puṣkara uvāca || dharmaścārthaśca kāmaśca puruṣārthaḥ paraḥ smṛtaḥ || anyonyarakṣaṇātteṣāṃ sevā kāryā mahīkṣitā

धर्ममूलोर्थविटपस्तथा कामफलो महान् ।। त्रिवर्गपादपस्तस्य रक्षणात्फलभाग्भवेत्

dharmamūlorthaviṭapastathā kāmaphalo mahān || trivargapādapastasya rakṣaṇātphalabhāgbhavet

धर्माविरोधिनी कार्या कामसेवा सदैव तु ।। मूलच्छेदे भवेन्नाशो विटपस्य फलस्य च

dharmāvirodhinī kāryā kāmasevā sadaiva tu || mūlacchede bhavennāśo viṭapasya phalasya ca

कामसेवाविहीनस्य धर्मार्थावपि निष्फलौ ।। ओषधीनां फलार्थाय कीनाशो यत्नवांस्तथा

kāmasevāvihīnasya dharmārthāvapi niṣphalau || oṣadhīnāṃ phalārthāya kīnāśo yatnavāṃstathā

कामार्थी यत्नवानेवं लोभो धर्मार्थयोर्द्विज ।। कामस्यापि परं नार्यो धर्मरागमदोत्कटाः

kāmārthī yatnavānevaṃ lobho dharmārthayordvija || kāmasyāpi paraṃ nāryo dharmarāgamadotkaṭāḥ

तदर्थं रत्ननिधयो विभवाश्च तथा परे ।। गीतं वाद्यं सुमधुरं भोज्यं पानं स्रजिस्तथा

tadarthaṃ ratnanidhayo vibhavāśca tathā pare || gītaṃ vādyaṃ sumadhuraṃ bhojyaṃ pānaṃ srajistathā

भूषणानि सुगन्धीनि तदर्थं सर्वमेव हि ।। तपश्चापि तपस्यन्ति दुःखं परमुपाश्रिताः

bhūṣaṇāni sugandhīni tadarthaṃ sarvameva hi || tapaścāpi tapasyanti duḥkhaṃ paramupāśritāḥ

दुर्गमाणि च तीर्थानि व्रजन्ति पुरुषास्तथा ।। त्यजन्ति समरे प्राणान्प्राणेभ्योऽप्यधिकं धनम्

durgamāṇi ca tīrthāni vrajanti puruṣāstathā || tyajanti samare prāṇānprāṇebhyo'pyadhikaṃ dhanam

त्यजन्ति ब्रह्मणादिभ्यस्तथा स्वर्गेप्सवो जनाः ।। स्वर्गस्यापि धनं राम कारणं विद्धि भार्गव

tyajanti brahmaṇādibhyastathā svargepsavo janāḥ || svargasyāpi dhanaṃ rāma kāraṇaṃ viddhi bhārgava

2.62.10

ता एव चपलापाङ्गविक्षेपविजिताः प्रजाः ।। क्षयमेव क्षयं तस्य यस्य नाध्यसितं सदा

tā eva capalāpāṅgavikṣepavijitāḥ prajāḥ || kṣayameva kṣayaṃ tasya yasya nādhyasitaṃ sadā

अधः कृत्वेन्दुबिम्बाग्रवदनाभिः पुरन्ध्रिभिः ।। तस्यैकं सफलं जन्म सम्पदश्च मनोरथाः

adhaḥ kṛtvendubimbāgravadanābhiḥ purandhribhiḥ || tasyaikaṃ saphalaṃ janma sampadaśca manorathāḥ

यस्यैताश्चञ्चलापाङ्ग्यस्तरुण्यो वशमागताः ।। सेव्यास्ता नातिसेव्याश्च भूभुजा विजिगीषुणा

yasyaitāścañcalāpāṅgyastaruṇyo vaśamāgatāḥ || sevyāstā nātisevyāśca bhūbhujā vijigīṣuṇā

असेवनाद्वृथा जन्म दोषग्रामोऽतिसेवनात् ।। ऊरुस्तम्भत्रयं प्रोक्तं शरीरेषु शरीरिणाम्

asevanādvṛthā janma doṣagrāmo'tisevanāt || ūrustambhatrayaṃ proktaṃ śarīreṣu śarīriṇām

आहारं मैथुनं निद्रा यैर्वृतं सकलं जगत् ।। असेवनादथैतस्य तथैवात्यन्तसेवनात्

āhāraṃ maithunaṃ nidrā yairvṛtaṃ sakalaṃ jagat || asevanādathaitasya tathaivātyantasevanāt

रोगग्रामो नृणां देहे सम्भवत्यतिदारुणः ।। विश्वासमतिसक्तिं च तीक्ष्णतां स्त्रीषु वर्जयेत्

rogagrāmo nṛṇāṃ dehe sambhavatyatidāruṇaḥ || viśvāsamatisaktiṃ ca tīkṣṇatāṃ strīṣu varjayet

न चाधिकारे कर्तव्या भूषणाच्छादनाशनैः ।। सुविभक्ताश्च कर्तव्या लालनीयास्तथैव च

na cādhikāre kartavyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ || suvibhaktāśca kartavyā lālanīyāstathaiva ca

ज्ञेयौ रागापरागौ च तथा तासां विशेषतः ।। नारी रागवते लोके नानृतेन विशिष्यते

jñeyau rāgāparāgau ca tathā tāsāṃ viśeṣataḥ || nārī rāgavate loke nānṛtena viśiṣyate

विरक्ताभिर्महीपाल छद्मना बहवो हताः ।। द्विष्टान्याचरते या तु नाभिनन्दति तत्कथाम्

viraktābhirmahīpāla chadmanā bahavo hatāḥ || dviṣṭānyācarate yā tu nābhinandati tatkathām

ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता ।। चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तं न बहुमन्यते

aikyaṃ dviṣadbhirvrajati garvaṃ vahati coddhatā || cumbitā mārṣṭi vadanaṃ dattaṃ na bahumanyate

2.62.20

स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यति ।। स्पृष्ट्वा धुनोति गात्राणि कान्तं चैव रुणद्धि या

svapityādau prasuptāpi tathā paścādvibudhyati || spṛṣṭvā dhunoti gātrāṇi kāntaṃ caiva ruṇaddhi yā

ईषत्स्मितेन वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी ।। नयत्यश्रुतवद्या तु जघनं च विगूहति

īṣatsmitena vākyāni priyāṇyapi parāṅmukhī || nayatyaśrutavadyā tu jaghanaṃ ca vigūhati

दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वपि पराङ्मुखी ।। तत्कामितासु च स्त्रीषु मध्यस्थैव च लक्ष्यते

dṛṣṭe vivarṇavadanā mitreṣvapi parāṅmukhī || tatkāmitāsu ca strīṣu madhyasthaiva ca lakṣyate

ज्ञातमङ्गलकालापि न करोति च मण्डनम् ।। या सा विरक्ता रक्ता च निबोध गदतो मम

jñātamaṅgalakālāpi na karoti ca maṇḍanam || yā sā viraktā raktā ca nibodha gadato mama

दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षते च पराङ्मुखम् ।। दृश्यमाना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलाम्

dṛṣṭvaiva hṛṣṭā bhavati vīkṣate ca parāṅmukham || dṛśyamānā tathānyatra dṛṣṭiṃ kṣipati cañcalām

तथाप्यपावर्तयति नैव शक्नोत्यशेषतः ।। विवृणोति तथाङ्गानि सुगुह्यान्यपि भार्गव

tathāpyapāvartayati naiva śaknotyaśeṣataḥ || vivṛṇoti tathāṅgāni suguhyānyapi bhārgava

गर्हितं च तथैवांगं प्रयत्नेन विगूहते ।। तद्दर्शनेन कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनम्

garhitaṃ ca tathaivāṃgaṃ prayatnena vigūhate || taddarśanena kurute bālāliṅganacumbanam

आभाष्यमाणा भवति सन्नवाक्या तथैव च।। स्पृष्ट्वा पुलकितैरंगैः सखे दैर्वापि भज्यते

ābhāṣyamāṇā bhavati sannavākyā tathaiva ca|| spṛṣṭvā pulakitairaṃgaiḥ sakhe dairvāpi bhajyate

करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनम् ।। ततः स्वल्पमपि प्राप्य प्रयाति परमां मुदम्

karoti ca tathā rāma sulabhadravyayācanam || tataḥ svalpamapi prāpya prayāti paramāṃ mudam

नाम संकीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते ।। करजाङ्काकितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि

nāma saṃkīrtanādeva muditā bahu manyate || karajāṅkākitānyasya phalāni preṣayatyapi

2.62.30

तत्प्रेषितानि हृदये विन्यस्यत्यपि चादरात् ।। आलिङ्गनैश्च गात्राणि लिम्पन्तीवामृतेन च

tatpreṣitāni hṛdaye vinyasyatyapi cādarāt || āliṅganaiśca gātrāṇi limpantīvāmṛtena ca

सुप्ते स्वपित्यथादौ तु तथा तस्य विबुध्यते ।। ऊरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तं चैनं विचुम्बते

supte svapityathādau tu tathā tasya vibudhyate || ūrū spṛśati cātyarthaṃ suptaṃ cainaṃ vicumbate

एवं रक्तां तु विज्ञाय कामयेतात्मवान्नरः ।। कामं च भोजनं सख्यं ज्ञेयाः कृत्रिमपुत्रिकाः

evaṃ raktāṃ tu vijñāya kāmayetātmavānnaraḥ || kāmaṃ ca bhojanaṃ sakhyaṃ jñeyāḥ kṛtrimaputrikāḥ

स्वीकर्तुमिच्छन्बालायाः क्रीडनादिस्तथैव च ।। गन्धमाल्यप्रदानेन यौवनस्थां वशं नयेत्

svīkartumicchanbālāyāḥ krīḍanādistathaiva ca || gandhamālyapradānena yauvanasthāṃ vaśaṃ nayet

वस्त्रभूषणदानेन तया यौवनविच्युताम् ।। क्रीडासाधुप्रिया बाला तथा यौवनविच्युता

vastrabhūṣaṇadānena tayā yauvanavicyutām || krīḍāsādhupriyā bālā tathā yauvanavicyutā

रतिप्रिया तु विज्ञेया तरुणी चोभयप्रिया ।। आत्मसंभावना स्त्रीषु न कर्तव्या कथंचन

ratipriyā tu vijñeyā taruṇī cobhayapriyā || ātmasaṃbhāvanā strīṣu na kartavyā kathaṃcana

असूया जायतेऽत्यर्थमात्मसंभाविते नरे ।। न चासां दर्शनं देयं न चात्यन्तमदर्शनम्

asūyā jāyate'tyarthamātmasaṃbhāvite nare || na cāsāṃ darśanaṃ deyaṃ na cātyantamadarśanam

उभयेनाप्यथैतासामुत्कण्ठा तु विहन्यते ।। हृद्यैः सुविहितैर्भोगैर्गन्धयुक्तैश्च कौशलैः ।। कार्यमाराधनं स्त्रीणां रतिकामैः सदैव तु

ubhayenāpyathaitāsāmutkaṇṭhā tu vihanyate || hṛdyaiḥ suvihitairbhogairgandhayuktaiśca kauśalaiḥ || kāryamārādhanaṃ strīṇāṃ ratikāmaiḥ sadaiva tu

एवं सदा यस्तु करोति राम स्त्रीचेतसां स्वीकरणं मनुष्यः ।। तस्यान्तराया न भवन्ति किञ्चित्स्त्रीद्वारमासाद्य सदासपत्नः

evaṃ sadā yastu karoti rāma strīcetasāṃ svīkaraṇaṃ manuṣyaḥ || tasyāntarāyā na bhavanti kiñcitstrīdvāramāsādya sadāsapatnaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अन्तःपुरचिन्ता नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne antaḥpuracintā nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। कल्पना भोजनीयानां गन्धानां या च कल्पना ।। तानहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो धर्मभृतां वर

rāma uvāca || kalpanā bhojanīyānāṃ gandhānāṃ yā ca kalpanā || tānahaṃ śrotumicchāmi tvatto dharmabhṛtāṃ vara

पुष्कर उवाच ।। भोज्यं भक्ष्यं तथा लेह्यं चोष्यं पानं तथैव च ।। कल्पना पञ्चधा राम भोज्यस्यैषा प्रकीर्तिता

puṣkara uvāca || bhojyaṃ bhakṣyaṃ tathā lehyaṃ coṣyaṃ pānaṃ tathaiva ca || kalpanā pañcadhā rāma bhojyasyaiṣā prakīrtitā

अभ्यासगम्या चाप्येषा वक्तव्यं तत्र मे शृणु ।। कटुतोयोदकं क्वाथं शोधितानामसंशयम्

abhyāsagamyā cāpyeṣā vaktavyaṃ tatra me śṛṇu || kaṭutoyodakaṃ kvāthaṃ śodhitānāmasaṃśayam

पुराणधान्यजातीनां गन्धमाशु विनश्यति ।। श्रेष्ठं सार्षपकं तैलं शाकानां परिशोधने

purāṇadhānyajātīnāṃ gandhamāśu vinaśyati || śreṣṭhaṃ sārṣapakaṃ tailaṃ śākānāṃ pariśodhane

मांसं काठिन्यमायाति कौमल्यं चार्द्रकाम्बुना ।। वरुणक्षारसंयोगान्मत्स्यस्यास्थि विलीयते

māṃsaṃ kāṭhinyamāyāti kaumalyaṃ cārdrakāmbunā || varuṇakṣārasaṃyogānmatsyasyāsthi vilīyate

गण्डिकाभिः पलाशस्य क्षीरमायाति पक्वताम् ।। कपित्थचूर्णयोगेन तथा चैव सुजातकैः

gaṇḍikābhiḥ palāśasya kṣīramāyāti pakvatām || kapitthacūrṇayogena tathā caiva sujātakaiḥ

घृतैः सुगन्धी भवति दग्धैः क्षिप्तैस्तथा यवैः ।। पद्मवारिणि योगेन काञ्जिकस्याम्लता भवेत्

ghṛtaiḥ sugandhī bhavati dagdhaiḥ kṣiptaistathā yavaiḥ || padmavāriṇi yogena kāñjikasyāmlatā bhavet

गुडाद्यं शुद्धिमाप्नोति क्षीरेण च तथा युतम् ।। पद्मरागसमं वर्णं चांशुमत्याः प्रजायते

guḍādyaṃ śuddhimāpnoti kṣīreṇa ca tathā yutam || padmarāgasamaṃ varṇaṃ cāṃśumatyāḥ prajāyate

पानकानां महाभाग यस्याप्यन्यस्य चेच्छति ।। क्षारयोगेन चाम्लस्य तथाम्लत्वं विनश्यति

pānakānāṃ mahābhāga yasyāpyanyasya cecchati || kṣārayogena cāmlasya tathāmlatvaṃ vinaśyati

2.63.10

लवणाधिकविक्षेपं संजातविरसं ध्रुवम् ।। सिकतापिण्डिकाक्षेपैः सुरसत्वमवाप्नुयात्

lavaṇādhikavikṣepaṃ saṃjātavirasaṃ dhruvam || sikatāpiṇḍikākṣepaiḥ surasatvamavāpnuyāt

चणकक्षारयोगेन पुष्पाणि च फलानि च ।। सर्वाणि द्रुतिमायान्ति द्रुतानां कल्पना भवेत्

caṇakakṣārayogena puṣpāṇi ca phalāni ca || sarvāṇi drutimāyānti drutānāṃ kalpanā bhavet

गन्धवर्णरसाधानं पानकादिषु सर्वतः ।। यथाकालं यथादेशं यथासात्म्यं च कारयेत्

gandhavarṇarasādhānaṃ pānakādiṣu sarvataḥ || yathākālaṃ yathādeśaṃ yathāsātmyaṃ ca kārayet

नात्यर्थदीप्तेन हुताशनेन नात्यन्तमन्देन च साध्यमन्नम्।। रसं न चाप्यत्र भवेत्प्रभूतं नात्यल्पमेतत्कथितं मया ते

nātyarthadīptena hutāśanena nātyantamandena ca sādhyamannam|| rasaṃ na cāpyatra bhavetprabhūtaṃ nātyalpametatkathitaṃ mayā te

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० श्रीपरशुरामं प्रति पुष्करोपाख्याने भोज्यकल्पनो नाम त्रिषष्टितमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 śrīparaśurāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhojyakalpano nāma triṣaṣṭitamodhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। शोधनं वसनं चैव तथैव च विरेचनम् ।। भावना चैव पाकश्च बोधनं धूपनं तथा

puṣkara uvāca|| śodhanaṃ vasanaṃ caiva tathaiva ca virecanam || bhāvanā caiva pākaśca bodhanaṃ dhūpanaṃ tathā

वासनं चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं शुभम् ।। कपित्थबिल्वजम्बाम्रबीजपूरकपल्लवैः

vāsanaṃ caiva nirdiṣṭaṃ karmāṣṭakamidaṃ śubham || kapitthabilvajambāmrabījapūrakapallavaiḥ

कृत्वोदकं तु यद्द्रव्यं शोधितं शौचितं तु तत् ।। तेषामभावे शौचं तु मृतदर्शाम्भसा भवेत्

kṛtvodakaṃ tu yaddravyaṃ śodhitaṃ śaucitaṃ tu tat || teṣāmabhāve śaucaṃ tu mṛtadarśāmbhasā bhavet

तदभावे तु कर्तव्यं तदा मुस्ताम्भसा द्विज।।। शुष्कं शुष्कं पुनर्द्रव्यं पञ्चपल्लववारिणा

tadabhāve tu kartavyaṃ tadā mustāmbhasā dvija||| śuṣkaṃ śuṣkaṃ punardravyaṃ pañcapallavavāriṇā

प्रक्षालितं चाप्यसकृद्वमितं तत्प्रकीर्तितम् ।। पञ्चपल्लवतोयेन क्वाथयित्वा पुनःपुनः

prakṣālitaṃ cāpyasakṛdvamitaṃ tatprakīrtitam || pañcapallavatoyena kvāthayitvā punaḥpunaḥ

द्रव्यं संशोषितं कृत्वा चूर्णं तस्य तु कारयेत् ।। हरीतकीं ततः पिष्ट्वा पञ्चपल्लववारिणा

dravyaṃ saṃśoṣitaṃ kṛtvā cūrṇaṃ tasya tu kārayet || harītakīṃ tataḥ piṣṭvā pañcapallavavāriṇā

तेन पथ्याकषायेण तच्चूर्णं भावयेत्सकृत् ।। शोषितं शोधयेदेतद्विरेकं तत्प्रकीर्तितम्

tena pathyākaṣāyeṇa taccūrṇaṃ bhāvayetsakṛt || śoṣitaṃ śodhayedetadvirekaṃ tatprakīrtitam

ततस्तु गन्धद्रव्येण यथेष्टं कुङ्कुमादिना ।। भावयेत्तेन तद्द्रव्यं भावना सा प्रकीर्तिता

tatastu gandhadravyeṇa yatheṣṭaṃ kuṅkumādinā || bhāvayettena taddravyaṃ bhāvanā sā prakīrtitā

तेनैव भावयेद्द्रव्यं पञ्चपल्लववारिणा ।। आश्वत्थेनैव तेनाथ द्रव्यं राम तथास्तु तत्

tenaiva bhāvayeddravyaṃ pañcapallavavāriṇā || āśvatthenaiva tenātha dravyaṃ rāma tathāstu tat

2.64.10

मृदा पिहितसत्त्वो तु मृण्मये भाजनद्वये।। विपचेत्तु विधूमाग्नावर्तधूमः पुनःपुनः

mṛdā pihitasattvo tu mṛṇmaye bhājanadvaye|| vipacettu vidhūmāgnāvartadhūmaḥ punaḥpunaḥ

तावेव क्वाथयेत्तावत्तत्रैवानुगतो रसः ।। एतत्पाकविधानं ते पञ्चमं परिकीर्तितम्

tāveva kvāthayettāvattatraivānugato rasaḥ || etatpākavidhānaṃ te pañcamaṃ parikīrtitam

ततस्तु भावनाद्रव्यं कल्कपिष्टं नियोजयेत् ।। कल्कपिष्टे तथा द्रव्ये बोधनं परिकीर्तितम्

tatastu bhāvanādravyaṃ kalkapiṣṭaṃ niyojayet || kalkapiṣṭe tathā dravye bodhanaṃ parikīrtitam

ततस्तु पूजयेद्द्रव्यं पूर्वमेव तु पथ्यया ।। ततस्तु गुरुशुक्तिभ्यां चन्दनागरुभिस्ततः

tatastu pūjayeddravyaṃ pūrvameva tu pathyayā || tatastu guruśuktibhyāṃ candanāgarubhistataḥ

कर्पूरमृगदर्पाभ्यां ततश्चैनं प्रधूपयेत् ।। इत्येतद्वासनं राम कर्म तेऽभिहितं मया

karpūramṛgadarpābhyāṃ tataścainaṃ pradhūpayet || ityetadvāsanaṃ rāma karma te'bhihitaṃ mayā

ततस्तु गुलिकां कृत्वा यथाकाममतन्द्रितः ।। पुष्पैर्बकुलजातीनां तथान्येषां सुगन्धिभिः

tatastu gulikāṃ kṛtvā yathākāmamatandritaḥ || puṣpairbakulajātīnāṃ tathānyeṣāṃ sugandhibhiḥ

छायासु शोष्यमाणस्य वासना क्रियते तु या ।। वासना सा विनिर्दिष्टा कर्मैतच्चाष्टमं शुभम्

chāyāsu śoṣyamāṇasya vāsanā kriyate tu yā || vāsanā sā vinirdiṣṭā karmaitaccāṣṭamaṃ śubham

कर्माष्टकमिदं कृत्वा वचां पिण्डनिभां तथा ।। मुस्तं शैलेयकं वापि सेव्यं वा द्विजसत्तम

karmāṣṭakamidaṃ kṛtvā vacāṃ piṇḍanibhāṃ tathā || mustaṃ śaileyakaṃ vāpi sevyaṃ vā dvijasattama

शोधयेद्गान्धिको विद्याद्यथान्यत्कर्मसेत्स्यति ।। निर्यासानां च पुष्पाणां कर्माष्टकमिदं शुभम्

śodhayedgāndhiko vidyādyathānyatkarmasetsyati || niryāsānāṃ ca puṣpāṇāṃ karmāṣṭakamidaṃ śubham

विदुषा नैव कर्तव्यं कार्यमन्यत्र भार्गव ।। अशोधितैस्तथा धूपाः कार्या द्रव्यैर्यथाविधि

viduṣā naiva kartavyaṃ kāryamanyatra bhārgava || aśodhitaistathā dhūpāḥ kāryā dravyairyathāvidhi

2.64.20

अतः परं तु ते योगान्कांश्चिद्वक्ष्यामि ताञ्छृणु ।। नखं कुष्ठं धनं मांसीस्पृक्त्वा शैलेयकं जलम्

ataḥ paraṃ tu te yogānkāṃścidvakṣyāmi tāñchṛṇu || nakhaṃ kuṣṭhaṃ dhanaṃ māṃsīspṛktvā śaileyakaṃ jalam

तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुणी नतम् ।। सरला देवकाष्ठं च कर्पूरं कार्तया सह

tathaiva kuṅkumaṃ lākṣā candanāguruṇī natam || saralā devakāṣṭhaṃ ca karpūraṃ kārtayā saha

बोलं कन्दुरकश्चैव गुग्गुलः श्रीनिवासकः ।। सह सर्जरसेनेयं धूपद्रव्यैकविंशतिः

bolaṃ kandurakaścaiva guggulaḥ śrīnivāsakaḥ || saha sarjaraseneyaṃ dhūpadravyaikaviṃśatiḥ

धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया ।। द्वेद्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागे नियोजयेत्

dhūpadravyagaṇādasmādekaviṃśādyathecchayā || dvedve dravye samādāya sarjabhāge niyojayet

नवे पिण्याकवलयैः संयोज्य मधुना तथा ।। धूपयोग्या भवन्तीह यथावत्स्वेच्छया कृताः

nave piṇyākavalayaiḥ saṃyojya madhunā tathā || dhūpayogyā bhavantīha yathāvatsvecchayā kṛtāḥ

त्वचं जातीफलं तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थिपर्णकम् ।। शैलेयं तगरं काष्ठं ताम्बूलं तगरं तथा

tvacaṃ jātīphalaṃ tailaṃ kuṅkumaṃ granthiparṇakam || śaileyaṃ tagaraṃ kāṣṭhaṃ tāmbūlaṃ tagaraṃ tathā

मांसीसरावकुष्ठं च नव द्रव्याणि निर्दिशेत्।। एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यं तत्र यथेच्छया

māṃsīsarāvakuṣṭhaṃ ca nava dravyāṇi nirdiśet|| etebhyastu samādāya dravyaṃ tatra yathecchayā

मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनम् ।। द्रुक्सुरानलदैस्तुल्यैर्वान्यकारसमायुतैः

mṛgadarpayutaṃ snānaṃ kāryaṃ kandarpavardhanam || druksurānaladaistulyairvānyakārasamāyutaiḥ

528

स्नानमुत्पलगन्धि स्यात्सतैलं कुङ्कुमैर्युतम् ।। जातीपुष्पसुगन्धि स्यात्तगरार्धेन योजितम्

snānamutpalagandhi syātsatailaṃ kuṅkumairyutam || jātīpuṣpasugandhi syāttagarārdhena yojitam

बालकाञ्चनसंयुक्तं पाटलाकुसुमायते ।। सव्यापकं स्याद्बकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरम्

bālakāñcanasaṃyuktaṃ pāṭalākusumāyate || savyāpakaṃ syādbakulaistulyagandhi manoharam

2.64.30

नालिकावंशसहितं कुट्टिपादेन चार्यकम् ।। द्विकेसरं वेणुपादं कुन्दपुष्पायते तथा

nālikāvaṃśasahitaṃ kuṭṭipādena cāryakam || dvikesaraṃ veṇupādaṃ kundapuṣpāyate tathā

शैलपादार्थसंयुक्तं व्यक्तं मदनकं भवेत् ।। मञ्जिष्ठा तगरं बालं द्वयं व्याघ्रनखं नखम्

śailapādārthasaṃyuktaṃ vyaktaṃ madanakaṃ bhavet || mañjiṣṭhā tagaraṃ bālaṃ dvayaṃ vyāghranakhaṃ nakham

गन्धपत्रं च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभम् ।। तैलं निष्पीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः

gandhapatraṃ ca vinyasya gandhatailaṃ bhavecchubham || tailaṃ niṣpīḍitaṃ rāma tilaiḥ puṣpādhivāsitaiḥ

वासनापुष्पसदृशं गन्धने तु भवेद्द्रुतम् ।। पूर्ववच्छोधयित्वा तु मुस्तं सेव्यं वचां निशाम्

vāsanāpuṣpasadṛśaṃ gandhane tu bhaveddrutam || pūrvavacchodhayitvā tu mustaṃ sevyaṃ vacāṃ niśām

अभीष्टमन्यत्कलुषं यथावदनुलेपयेत् ।। उद्धृत्य चन्दनादिं च शोधनं वमनं तथा

abhīṣṭamanyatkaluṣaṃ yathāvadanulepayet || uddhṛtya candanādiṃ ca śodhanaṃ vamanaṃ tathā

वर्जयित्वा विरेकं च शेषकर्माणि कारयेत् ।। तद्वा भवति धर्मज्ञ वर्णकं त्रिदिवप्रियम्

varjayitvā virekaṃ ca śeṣakarmāṇi kārayet || tadvā bhavati dharmajña varṇakaṃ tridivapriyam

पटवासांसि कार्याणि वर्णकैः श्लक्ष्णचूर्णितैः ।। एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः

paṭavāsāṃsi kāryāṇi varṇakaiḥ ślakṣṇacūrṇitaiḥ || elālavaṅgakakkolajātīphalaniśākarāḥ

जातिपत्रिकया सार्द्धं स्वतन्त्रं मुखवासकम् ।। कर्पूरं कुङ्कुमं कान्तं मृगदर्पं हरेणुकम्

jātipatrikayā sārddhaṃ svatantraṃ mukhavāsakam || karpūraṃ kuṅkumaṃ kāntaṃ mṛgadarpaṃ hareṇukam

कक्कोलैलालवङ्गं च जाती कोशकमेव च ।। द्रुक्पत्रं त्रुटिमुस्तं च लताकस्तूरिकं तथा

kakkolailālavaṅgaṃ ca jātī kośakameva ca || drukpatraṃ truṭimustaṃ ca latākastūrikaṃ tathā

कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रैश्च जातितः ।। कटुकं च फलं राम कर्षिकाण्डां प्रकल्पयेत्

kaṇṭakāni lavaṅgasya phalapatraiśca jātitaḥ || kaṭukaṃ ca phalaṃ rāma karṣikāṇḍāṃ prakalpayet

2.64.40

तच्चूर्णे खादिरं सारं दद्यात्तुल्यतुलार्पितम् ।। सहकण्यारसेनास्य कर्तव्या गुलिकाः शुभाः

taccūrṇe khādiraṃ sāraṃ dadyāttulyatulārpitam || sahakaṇyārasenāsya kartavyā gulikāḥ śubhāḥ

मुखे न्यस्ताः सुगंधास्ता मुखरोगविनाशनाः ।। पूर्वं प्रक्षालितं सम्यक्पद्यपल्लववारिणा

mukhe nyastāḥ sugaṃdhāstā mukharogavināśanāḥ || pūrvaṃ prakṣālitaṃ samyakpadyapallavavāriṇā

शक्त्या तु गुलिकद्रव्यैर्वासिकं मुखवासकम् ।। कटुकं दन्तकाष्ठं च गोमूत्रे वासितं त्र्यहम्

śaktyā tu gulikadravyairvāsikaṃ mukhavāsakam || kaṭukaṃ dantakāṣṭhaṃ ca gomūtre vāsitaṃ tryaham

कृतं च पूगवद्राम मुखसौगन्ध्यकारकम् ।। त्वक्पथ्ययोः समावंशौ सितभागार्धसंयुतौ

kṛtaṃ ca pūgavadrāma mukhasaugandhyakārakam || tvakpathyayoḥ samāvaṃśau sitabhāgārdhasaṃyutau

नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः

nāgavallīsamo bhāti mukhavāso manoharaḥ

कटुकफलनताम्बुत्वक्त्रुटिव्याधिपत्त्रैर्नलदनतसुराभिस्तुल्यभागान्वितानि ।। द्विगुणितकृतमात्राप्रातिकक्कोलसैम्यैः शशिरसरसमोऽयं गन्धपत्रं विदध्यात्

kaṭukaphalanatāmbutvaktruṭivyādhipattrairnaladanatasurābhistulyabhāgānvitāni || dviguṇitakṛtamātrāprātikakkolasaimyaiḥ śaśirasarasamo'yaṃ gandhapatraṃ vidadhyāt

निहितमिदमनर्घं कर्णपत्रं युवत्याः शमयति विविधानि श्रोत्रपालीगदानि ।। अपरमपि च यावत्काममामोदमत्तुं भ्रमदलिपटलेन व्याप्यते वक्त्रभागः

nihitamidamanarghaṃ karṇapatraṃ yuvatyāḥ śamayati vividhāni śrotrapālīgadāni || aparamapi ca yāvatkāmamāmodamattuṃ bhramadalipaṭalena vyāpyate vaktrabhāgaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गन्धयुक्तिर्नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṃḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gandhayuktirnāma catuṣṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। एवं कुर्यात्सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः ।। न चेमां विश्वसेज्जातु पुत्रमात्राविशेषतः

puṣkara uvāca || evaṃ kuryātsadā strīṇāṃ rakṣaṇaṃ pṛthivīpatiḥ || na cemāṃ viśvasejjātu putramātrāviśeṣataḥ

न स्वपेत्स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासं कृत्रिमं भजेत् ।। राजपुत्रस्य रक्षां च कर्तव्या पृथिवीक्षिता

na svapetstrīgṛhe rātrau viśvāsaṃ kṛtrimaṃ bhajet || rājaputrasya rakṣāṃ ca kartavyā pṛthivīkṣitā

आचार्यैश्चास्य कर्तव्यं नित्यं युक्त्यैव रक्षणम् ।। धर्मार्थकाममोक्षाणां धनुर्वेदं च शिक्षयेत्

ācāryaiścāsya kartavyaṃ nityaṃ yuktyaiva rakṣaṇam || dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dhanurvedaṃ ca śikṣayet

रथेऽश्वे कुञ्जरे चैनं व्यायामं कारयेत्सदा ।। शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर्मिथ्या प्रियंवदैः

rathe'śve kuñjare cainaṃ vyāyāmaṃ kārayetsadā || śilpāni śikṣayeccaivamāptairmithyā priyaṃvadaiḥ

शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ।। न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः

śarīrarakṣāvyājena rakṣiṇo'sya niyojayet || na cāsya saṅgo dātavyaḥ kruddhalubdhavimānitaiḥ

तथा च विनयेदेनं यथायौवनगं सुखे ।। विषयैर्यैर्न कृष्येत सतां मार्गात्सुदुर्गमात्

tathā ca vinayedenaṃ yathāyauvanagaṃ sukhe || viṣayairyairna kṛṣyeta satāṃ mārgātsudurgamāt

गुणाधानं न शक्यं तु यस्य कर्तुं स्वभावतः ।। बन्धनं तस्य कर्तव्यं गुप्तदेशे सुखान्वितम्

guṇādhānaṃ na śakyaṃ tu yasya kartuṃ svabhāvataḥ || bandhanaṃ tasya kartavyaṃ guptadeśe sukhānvitam

अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ।। अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत्

avinītakumāraṃ hi kulamāśu viśīryate || adhikāreṣu sarveṣu vinītaṃ viniyojayet

आदौ स्वल्पे ततः पश्चात्क्रमेणाथ महत्स्वपि ।। मृगयापानमक्षांश्च वर्जयेच्च महीपतिः

ādau svalpe tataḥ paścātkrameṇātha mahatsvapi || mṛgayāpānamakṣāṃśca varjayecca mahīpatiḥ

2.65.10

एतान्संसेवमानास्तु विनष्टाः पृथिवीक्षितः ।। बहवो भृगुशार्दूल येषां संख्या न विद्यते

etānsaṃsevamānāstu vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ || bahavo bhṛguśārdūla yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

दिवास्वापं वृथावादं विशेषेण विवर्जयेत ।। वाक्पारुष्यं न कर्तव्यं दण्डपारुष्यमेव च

divāsvāpaṃ vṛthāvādaṃ viśeṣeṇa vivarjayeta || vākpāruṣyaṃ na kartavyaṃ daṇḍapāruṣyameva ca

परोक्षनिन्दा च तथा वर्जनीया महीक्षिता ।। अर्थस्य दूषणं राम द्विप्रकारं विवर्जयेत्

parokṣanindā ca tathā varjanīyā mahīkṣitā || arthasya dūṣaṇaṃ rāma dviprakāraṃ vivarjayet

अर्थानां दूषणं चैकं तथा चार्थेन दूषणम् ।। प्राकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनां समक्रिया

arthānāṃ dūṣaṇaṃ caikaṃ tathā cārthena dūṣaṇam || prākārāṇāṃ samucchedo durgādīnāṃ samakriyā

अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ।। अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च

arthānāṃ dūṣaṇaṃ proktaṃ viprakīrṇatvameva ca || adeśakāle yaddānamapātre dānameva ca

अर्थैस्तु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनम् ।। कामः क्रोधो मदो मानं लोभो हर्षस्तथैव च

arthaistu dūṣaṇaṃ proktamasatkarmapravartanam || kāmaḥ krodho mado mānaṃ lobho harṣastathaiva ca

जेतव्यमरिषड्वर्गमाहुस्तु पृथिवीक्षिताम् ।। एतेषां विजयं कृत्वा कार्यो भृत्यजयस्ततः

jetavyamariṣaḍvargamāhustu pṛthivīkṣitām || eteṣāṃ vijayaṃ kṛtvā kāryo bhṛtyajayastataḥ

कृत्वा भृत्यजयं राजा पौरजानपादाञ्जयेत् ।। कृत्वा च विजयं तेषां शत्रून्बाह्यांस्ततो जयेत्

kṛtvā bhṛtyajayaṃ rājā paurajānapādāñjayet || kṛtvā ca vijayaṃ teṣāṃ śatrūnbāhyāṃstato jayet

बाह्याश्च त्रिविधा ज्ञेयास्तुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।। गुरवस्ते यथापूर्वं तेषु यत्नः सदा भवेत्

bāhyāśca trividhā jñeyāstulyānantarakṛtrimāḥ || guravaste yathāpūrvaṃ teṣu yatnaḥ sadā bhavet

पितृपैतामहं मित्रमाश्रितञ्च तथा रिपोः ।। कृत्रिमं च महाभाग मित्रं त्रिविधमुच्यते

pitṛpaitāmahaṃ mitramāśritañca tathā ripoḥ || kṛtrimaṃ ca mahābhāga mitraṃ trividhamucyate

2.65.20

तथापि च गुरुः पूर्वं भवेत्तत्रापि चाश्रितम् ।। स्वाम्यमात्यजनपदा बलं दुर्गं तथैव च

tathāpi ca guruḥ pūrvaṃ bhavettatrāpi cāśritam || svāmyamātyajanapadā balaṃ durgaṃ tathaiva ca

कोशो मित्रं च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकीर्तितः

kośo mitraṃ ca dharmajña saptāṅgaṃ rājyamucyate || saptāṅgasyāpi rājyasya mūlaṃ svāmī prakīrtitaḥ

तन्मूलत्वात्तथाङ्गानां स तु रक्ष्यः प्रयत्नतः ।। षडङ्गरक्षा कर्तव्या तेन चापि प्रयत्नतः ।। २२ ।। ।। अङ्गेभ्यो यस्त्वथैकस्य द्रोहमाचरतेऽल्पधीः ।। वधस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता

tanmūlatvāttathāṅgānāṃ sa tu rakṣyaḥ prayatnataḥ || ṣaḍaṅgarakṣā kartavyā tena cāpi prayatnataḥ || 22 || || aṅgebhyo yastvathaikasya drohamācarate'lpadhīḥ || vadhastasya tu kartavyaḥ śīghrameva mahīkṣitā

न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते ।। न भाव्यं दारुणेनापि तीक्ष्णादुद्विजते जनः

na rājñā mṛdunā bhāvyaṃ mṛdurhi paribhūyate || na bhāvyaṃ dāruṇenāpi tīkṣṇādudvijate janaḥ

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।। राजा लोकद्वयापेक्षी तस्य लोकद्वयं भवेत्

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ || rājā lokadvayāpekṣī tasya lokadvayaṃ bhavet

भृत्यैः सह महीपालः परिहासं विवर्जयेत् ।। भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षलसत्कथम्

bhṛtyaiḥ saha mahīpālaḥ parihāsaṃ vivarjayet || bhṛtyāḥ paribhavantīha nṛpaṃ harṣalasatkatham

व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् ।। लोकसंग्रहणार्थाय कृतकव्यसनी भवेत्

vyasanāni ca sarvāṇi bhūpatiḥ parivarjayet || lokasaṃgrahaṇārthāya kṛtakavyasanī bhavet

अध्यायाः ०६१-०६५ (cont. 2)

शौण्डीर्यस्य नरेन्द्रस्य नित्यमुत्क्षिप्तचेतसः ।। जनो विरागमायाति सदा दुःसेव्यभावतः

śauṇḍīryasya narendrasya nityamutkṣiptacetasaḥ || jano virāgamāyāti sadā duḥsevyabhāvataḥ

स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सर्वस्यैव महीपतिः ।। मध्येष्वपि महाभागः भ्रुकुटिं न समाचरेत्

smitapūrvābhibhāṣī syātsarvasyaiva mahīpatiḥ || madhyeṣvapi mahābhāgaḥ bhrukuṭiṃ na samācaret

2.65.30

भाव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थूललक्ष्येण भूभुजा ।। स्थूललक्ष्यस्य वशगा सर्वा भवति मेदिनी

bhāvyaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthūlalakṣyeṇa bhūbhujā || sthūlalakṣyasya vaśagā sarvā bhavati medinī

अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः ।। दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत्

adīrghasūtraśca bhavetsarvakarmasu pārthivaḥ || dīrghasūtrasya nṛpateḥ karmahānirdhruvaṃ bhavet

रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।। अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते

rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi || apriye caiva vaktavye dīrghasūtraḥ praśasyate

राज्ञा संवृतमन्त्रेण संभाव्यं द्विजसत्तम ।। तस्यासंवृतमन्त्रस्य ज्ञेयाः सर्वापदो ध्रुवाः

rājñā saṃvṛtamantreṇa saṃbhāvyaṃ dvijasattama || tasyāsaṃvṛtamantrasya jñeyāḥ sarvāpado dhruvāḥ

कृतान्येव हि कर्माणि ज्ञायन्ते यस्य भूपतेः. ।। नारब्धानि महाभाग तस्य स्याद्वसुधा वशे

kṛtānyeva hi karmāṇi jñāyante yasya bhūpateḥ. || nārabdhāni mahābhāga tasya syādvasudhā vaśe

मन्त्रमूलं सदा राज्यं तस्मान्मन्त्रः सुरक्षितः ।। कर्तव्यः पृथिवीपालैर्मन्त्रभेदभयात्सदा

mantramūlaṃ sadā rājyaṃ tasmānmantraḥ surakṣitaḥ || kartavyaḥ pṛthivīpālairmantrabhedabhayātsadā

मन्त्रवित्साधितो मन्त्रः संयतानां सुखावहः ।। मन्त्रभेदेन बहवो विनष्टाः पृथिवीक्षितः

mantravitsādhito mantraḥ saṃyatānāṃ sukhāvahaḥ || mantrabhedena bahavo vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।। नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायतेऽन्तर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca || netravaktravikāraiśca jñāyate'ntargataṃ manaḥ

न यस्य कुशलैस्तस्य वशे सर्वा वसुन्धरा ।। भवतीह महीभर्तुः सदा भार्गवनन्दन

na yasya kuśalaistasya vaśe sarvā vasundharā || bhavatīha mahībhartuḥ sadā bhārgavanandana

नैकस्तु मन्त्रयेन्मन्त्रं न राजा बहुभिः सह ।। बहुभिर्मन्त्रयेत्कामं राजा मन्त्रान्पृथक्पृथक्

naikastu mantrayenmantraṃ na rājā bahubhiḥ saha || bahubhirmantrayetkāmaṃ rājā mantrānpṛthakpṛthak

2.65.40

मन्त्रिणामपि नो कुर्यान्मन्त्री मन्त्रप्रकाशनम् ।। क्वचित्कश्चिच्च विश्वास्यो भवतीह सदा नृणाम्

mantriṇāmapi no kuryānmantrī mantraprakāśanam || kvacitkaścicca viśvāsyo bhavatīha sadā nṛṇām

निश्चयश्च तथा मन्त्री कार्य एकेन सूरिणा ।। भवेद्वा निश्चयावाप्तिः परबुद्ध्युपजीवनात्

niścayaśca tathā mantrī kārya ekena sūriṇā || bhavedvā niścayāvāptiḥ parabuddhyupajīvanāt

एकस्यैव महीभर्तुर्भूयः कार्ये सुनिश्चिते ।। ब्राह्मणान्पर्युपासीत त्रय्यां राम मुनींश्च तान्

ekasyaiva mahībharturbhūyaḥ kārye suniścite || brāhmaṇānparyupāsīta trayyāṃ rāma munīṃśca tān

नासच्छास्त्ररतान्मूढांस्ते हि लोकस्य कण्टकाः ।। वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान्वेदविदः शुचीन्

nāsacchāstraratānmūḍhāṃste hi lokasya kaṇṭakāḥ || vṛddhāṃśca nityaṃ seveta viprānvedavidaḥ śucīn

तेभ्यो हि शिक्षेद्विनयं विनीतात्मा हि नित्यशः ।। समग्रां वशगां कुर्यात्पृथिवीं नात्र संशयः

tebhyo hi śikṣedvinayaṃ vinītātmā hi nityaśaḥ || samagrāṃ vaśagāṃ kuryātpṛthivīṃ nātra saṃśayaḥ

बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः ।। वनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे

bahavo'vinayānnaṣṭā rājānaḥ saparicchadāḥ || vanasthāścaiva rājyāni vinayātpratipedire

त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्याद्दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।। आन्वीक्षिकीं चात्मविद्यां वार्तारम्भं च लोकतः

traividyebhyastrayīṃ vidyāddaṇḍanītiṃ ca śāśvatīm || ānvīkṣikīṃ cātmavidyāṃ vārtārambhaṃ ca lokataḥ

इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् ।। जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः

indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭheddivāniśam || jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ

यजेत राजा क्रतुभिर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।। धर्मार्थं चैव विप्रेभ्यो दद्याद्भोगान्धनानि च

yajeta rājā kratubhirbahubhiścāptadakṣiṇaiḥ || dharmārthaṃ caiva viprebhyo dadyādbhogāndhanāni ca

सांवत्सरिकैराप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद्बलिम् ।। स्याच्चाम्नायपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु

sāṃvatsarikairāptaiśca rāṣṭrādāhārayedbalim || syāccāmnāyaparo loke varteta pitṛvannṛṣu

2.65.50

आवृतानां गुरुकुलाद्द्विजानां पूजनं भवेत्।। नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्ब्राह्मो विधीयते

āvṛtānāṃ gurukulāddvijānāṃ pūjanaṃ bhavet|| nṛpāṇāmakṣayo hyeṣa nidhirbrāhmo vidhīyate

न तं स्तेना नाप्यमित्रा हरन्ति न च नश्यति।। तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः

na taṃ stenā nāpyamitrā haranti na ca naśyati|| tasmādrājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣvakṣayo nidhiḥ

समोत्तमाधमै राजा ह्याहूताः पालयन्प्रजाः ।। न निवर्तेत संग्रामात्क्षात्रं व्रतमनुस्मरन्

samottamādhamai rājā hyāhūtāḥ pālayanprajāḥ || na nivarteta saṃgrāmātkṣātraṃ vratamanusmaran

संग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनम् ।। शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां निश्रेयसं परम्

saṃgrāmeṣvanivartitvaṃ prajānāṃ paripālanam || śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca rājñāṃ niśreyasaṃ param

कृपणानां च वृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।। योगं क्षेमं च वृत्तिं च तथैव परिकल्पयेत्

kṛpaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām || yogaṃ kṣemaṃ ca vṛttiṃ ca tathaiva parikalpayet

वर्णाश्रमव्यवस्था तु तथा कार्या विशेषतः ।। स्वधर्मप्रच्युतान्राजा स्वधर्मे विनियोजयेत्

varṇāśramavyavasthā tu tathā kāryā viśeṣataḥ || svadharmapracyutānrājā svadharme viniyojayet

आश्रमेषु यथाकालं तैलभाजनभोजनम् ।। स्वयमेव नयेद्राजा सत्कृतान्नवमन्य च

āśrameṣu yathākālaṃ tailabhājanabhojanam || svayameva nayedrājā satkṛtānnavamanya ca

तापसे सर्वकार्याणि राज्यमात्मानमेव च ।। निवेदयेत्प्रयत्नेन देववच्चैनमर्चयेत्

tāpase sarvakāryāṇi rājyamātmānameva ca || nivedayetprayatnena devavaccainamarcayet

द्वे प्रज्ञे वेदितव्ये च ऋज्वी वक्रा च मानवैः ।। शठाञ्ज्ञात्वा न सेवेत प्रतिबोधं तदा गतान्

dve prajñe veditavye ca ṛjvī vakrā ca mānavaiḥ || śaṭhāñjñātvā na seveta pratibodhaṃ tadā gatān

नास्यच्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।। गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nāsyacchidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu || gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

2.65.60

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।। विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset || viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

विश्वासयेच्चापि परं तत्त्वभूतेन हेतुना ।। बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत्

viśvāsayeccāpi paraṃ tattvabhūtena hetunā || bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākramet

बकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ।। दृढप्रहारी च भवेत्तथा सूकरवन्नृपः

bakavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet || dṛḍhaprahārī ca bhavettathā sūkaravannṛpaḥ

चित्राकारश्च शिखिवद्दृढभक्तस्तथान्धवत् ।। भवेच्च मधुराभाषी शुककोकिलवन्नृपः

citrākāraśca śikhivaddṛḍhabhaktastathāndhavat || bhavecca madhurābhāṣī śukakokilavannṛpaḥ

काकशंकी भवेन्नित्यमज्ञातवसतिं वसेत् ।। नापरीक्षितपूर्वं च भोजनं शयनं स्पृशेत्

kākaśaṃkī bhavennityamajñātavasatiṃ vaset || nāparīkṣitapūrvaṃ ca bhojanaṃ śayanaṃ spṛśet

वस्त्रं पुष्पमलङ्कारं यच्चान्यन्मनुजोत्तम ।। न गाहेज्जनसंबाधं न चाज्ञातं जलाशयम्

vastraṃ puṣpamalaṅkāraṃ yaccānyanmanujottama || na gāhejjanasaṃbādhaṃ na cājñātaṃ jalāśayam

नापरीक्षितपूर्वैस्तु पुरुषैराप्तकारिभिः ।। नारोहेत्कुञ्जरं व्यालं नादान्तं तुरगं तथा

nāparīkṣitapūrvaistu puruṣairāptakāribhiḥ || nārohetkuñjaraṃ vyālaṃ nādāntaṃ turagaṃ tathā

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नैव चाशुभवाससम् ।। नारोहेद्विषमां नावं नापरीक्षितनाविकाम्

nāvijñātāṃ striyaṃ gacchennaiva cāśubhavāsasam || nārohedviṣamāṃ nāvaṃ nāparīkṣitanāvikām

ये चास्य भूमिं जयतो भवेयुः परिपन्थिनः ।। तानानयेद्वशं सर्वान्सामादिभिरुपक्रमैः

ye cāsya bhūmiṃ jayato bhaveyuḥ paripanthinaḥ || tānānayedvaśaṃ sarvānsāmādibhirupakramaiḥ

यथा न स्यात्कृशीभावः प्रजानामनवेक्षया ।। तथा राज्ञा विधातव्यं स्वराष्ट्रं परिरक्षता

yathā na syātkṛśībhāvaḥ prajānāmanavekṣayā || tathā rājñā vidhātavyaṃ svarāṣṭraṃ parirakṣatā

2.65.70

मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यत्कर्षयत्यनवेक्षया ।। सोऽचिराद्भ्रंशते राज्याज्जीविताच्च सबान्धवः

mohādrājā svarāṣṭraṃ yatkarṣayatyanavekṣayā || so'cirādbhraṃśate rājyājjīvitācca sabāndhavaḥ

भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् ।। तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्ममहद्भवेत्

bhṛto vatso jātabalaḥ karmayogyo yathā bhavet || tathā rāṣṭraṃ mahābhāga bhṛtaṃ karmamahadbhavet

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति राजा सुपरिरक्षति ।। तं प्रजाश्चोपजीवन्ति विन्दते सुमहत्फलम्

yo rāṣṭramanugṛhṇāti rājā suparirakṣati || taṃ prajāścopajīvanti vindate sumahatphalam

दुह्याद्धिरण्यं धान्यं च मही राज्ञा सुरक्षिता ।। नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च यथा माता यथा पिता

duhyāddhiraṇyaṃ dhānyaṃ ca mahī rājñā surakṣitā || nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca yathā mātā yathā pitā

गोपिनो हि सदा कार्यः संविभागः प्रियाणि च ।। अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं तेभ्यस्तथैव च

gopino hi sadā kāryaḥ saṃvibhāgaḥ priyāṇi ca || ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ tebhyastathaiva ca

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधानं चैव पौरुषम् ।। तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया

sarvaṃ karmedamāyattaṃ vidhānaṃ caiva pauruṣam || tayordaivamacintyaṃ hi pauruṣe vidyate kriyā

एवं महीं पालयतोऽस्य भर्तुर्लोकानुरागः परमो भवेत्तु।। लोकानुरागप्रभवा हि लक्ष्मीर्लक्ष्म्या भवेच्चैव परश्च लोकः

evaṃ mahīṃ pālayato'sya bharturlokānurāgaḥ paramo bhavettu|| lokānurāgaprabhavā hi lakṣmīrlakṣmyā bhaveccaiva paraśca lokaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०राम पुष्करसंवादे राजधर्मवर्णनन्नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāma puṣkarasaṃvāde rājadharmavarṇanannāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०६६-०७०

राम उवाच ।। दैवे पुरुषकारे च किं ज्यायस्तद्वदस्व मे।। अत्र मे संशयो देव संशयच्छिद्भवाँस्तथा

rāma uvāca || daive puruṣakāre ca kiṃ jyāyastadvadasva me|| atra me saṃśayo deva saṃśayacchidbhavām̐stathā

पुष्कर उवाच ।। स्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितम् ।। तस्मात्पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

puṣkara uvāca || svameva karma daivākhyaṃ viddhi dehāntarārjitam || tasmātpauruṣameveha śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते।। मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यमुत्थानशालिनाम्

pratikūlaṃ tathā daivaṃ pauruṣeṇa vihanyate|| maṅgalācārayuktānāṃ nityamutthānaśālinām

येषां पूर्वकृतं कर्म सात्त्विकं मनुजोत्तम ।। पौरुषेण विना तेषां केषाञ्चिद्दृश्यते फलम्

yeṣāṃ pūrvakṛtaṃ karma sāttvikaṃ manujottama || pauruṣeṇa vinā teṣāṃ keṣāñciddṛśyate phalam

कर्मणा प्राप्यते लोके राजन्सम्यक्तथा फलम् ।। पौरुषेणाप्यते राम मार्गितव्यं फलं नरैः

karmaṇā prāpyate loke rājansamyaktathā phalam || pauruṣeṇāpyate rāma mārgitavyaṃ phalaṃ naraiḥ

दैवमेव न जानाति नरः पौरुषवर्जितः ।। तस्मात्सत्कार्ययुक्तस्य दैवं तु सफलं भवेत्

daivameva na jānāti naraḥ pauruṣavarjitaḥ || tasmātsatkāryayuktasya daivaṃ tu saphalaṃ bhavet

पौरुषं चैव सम्पत्त्या काले फलति भार्गव ।। दैवं पुरुषकारश्च कालश्च मनुजोत्तम

pauruṣaṃ caiva sampattyā kāle phalati bhārgava || daivaṃ puruṣakāraśca kālaśca manujottama

त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलावहम् ।। कृषिवृष्टिसमायोगाद्दृश्यन्ते फलसिद्धयः

trayametanmanuṣyasya piṇḍitaṃ syātphalāvaham || kṛṣivṛṣṭisamāyogāddṛśyante phalasiddhayaḥ

तास्तु कालेन दृश्यन्ते नैवाकाले कथञ्चन ।। तस्मात्सदैव कर्तव्यं सधर्मं पौरुषं नृभिः

tāstu kālena dṛśyante naivākāle kathañcana || tasmātsadaiva kartavyaṃ sadharmaṃ pauruṣaṃ nṛbhiḥ

विपत्तावपि यस्येह परलोके फलं धुवम् ।। नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न च दैवपरायणाः ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पौरुषे यत्नमाचरेत् ।।2.66.१

vipattāvapi yasyeha paraloke phalaṃ dhuvam || nālasāḥ prāpnuvantyarthānna ca daivaparāyaṇāḥ || tasmātsarvaprayatnena pauruṣe yatnamācaret ||2.66.1

त्यक्तालसान्दैवपरान्मनुष्यानुत्थानयुक्तान्पुरुषान्हि लक्ष्मीः।। अन्विष्य यत्नाद्वृणुते द्विजेन्द्र तस्मात्समुत्थानवता हि भाव्यम्

tyaktālasāndaivaparānmanuṣyānutthānayuktānpuruṣānhi lakṣmīḥ|| anviṣya yatnādvṛṇute dvijendra tasmātsamutthānavatā hi bhāvyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामपुष्करसंवादे पुरुषकाराध्यायो नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmapuṣkarasaṃvāde puruṣakārādhyāyo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। उपायांस्त्वं समाचक्ष्व सामपूर्वान्महाद्युते ।। लक्षणं च तथा तेषां प्रयोगं वरुणात्मज

rāma uvāca || upāyāṃstvaṃ samācakṣva sāmapūrvānmahādyute || lakṣaṇaṃ ca tathā teṣāṃ prayogaṃ varuṇātmaja

पुष्कर उवाच ।। सामभेदौ तथा राम दण्डं च मनुजोत्तम ।। उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालञ्च भार्गव

puṣkara uvāca || sāmabhedau tathā rāma daṇḍaṃ ca manujottama || upekṣā ca tathā māyā indrajālañca bhārgava

प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्मे निगदतः शृणु ।। द्विविधं कथितं साम तथ्यं चातथ्यमेव च

prayogāḥ kathitāḥ sapta tanme nigadataḥ śṛṇu || dvividhaṃ kathitaṃ sāma tathyaṃ cātathyameva ca

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते ।। तच्च साधुप्रियं ते च सामसाध्या न राम ते

tatrāpyatathyaṃ sādhūnāmākrośāyaiva jāyate || tacca sādhupriyaṃ te ca sāmasādhyā na rāma te

महाकुलीना ऋजवो धर्मनिष्ठा जितेन्द्रियाः ।। सामसाध्या न चातथ्यं तेषु साम प्रयोजयेत्

mahākulīnā ṛjavo dharmaniṣṭhā jitendriyāḥ || sāmasādhyā na cātathyaṃ teṣu sāma prayojayet

तथ्यं च साम कर्तव्यं कुलशीलादिवर्णनम् ।। तथा तदुभयं राम कृतानां चैव वर्णनम्

tathyaṃ ca sāma kartavyaṃ kulaśīlādivarṇanam || tathā tadubhayaṃ rāma kṛtānāṃ caiva varṇanam

अनयैव तथा युक्त्या कृतज्ञख्यापनं स्वकम् ।। एवं सान्त्वेन कर्तव्या वशगा धर्मतत्पराः

anayaiva tathā yuktyā kṛtajñakhyāpanaṃ svakam || evaṃ sāntvena kartavyā vaśagā dharmatatparāḥ

साम्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्णन्तीति परा श्रुतिः ।। तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम्

sāmnā yadyapi rakṣāṃsi gṛhṇantīti parā śrutiḥ || tathāpyetadasādhūnāṃ prayuktaṃ nopakārakam

अतिसन्धिकमित्येव पुरुषं सामवादिनम् ।। असाधवो विजानन्ति तस्मात्तत्तेषु वर्जितम्

atisandhikamityeva puruṣaṃ sāmavādinam || asādhavo vijānanti tasmāttatteṣu varjitam

2.67.10

ये शुद्धवंशा ऋजवः प्रतीता धर्मे स्थिताः सत्यपरा विनीताः ।। ते सामसाध्याः पुरुषाः प्रदिष्टा मानोन्नता ये सततं च राम

ye śuddhavaṃśā ṛjavaḥ pratītā dharme sthitāḥ satyaparā vinītāḥ || te sāmasādhyāḥ puruṣāḥ pradiṣṭā mānonnatā ye satataṃ ca rāma

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामपुष्करसंवादे सामविधिर्नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmapuṣkarasaṃvāde sāmavidhirnāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। परस्परं तु ये दुष्टाः क्रुद्धा भीतावमानिताः ।। तेषां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः

puṣkara uvāca || parasparaṃ tu ye duṣṭāḥ kruddhā bhītāvamānitāḥ || teṣāṃ bhedaṃ prayuñjīta bhedasādhyā hi te matāḥ

ये तु येनैव दोषेण परस्माद्राम बिभ्यति ।। ते तु तद्दोषपालेन भेदनीया भृशं ततः

ye tu yenaiva doṣeṇa parasmādrāma bibhyati || te tu taddoṣapālena bhedanīyā bhṛśaṃ tataḥ

आत्मीयाद्दर्शयेदाशां परस्माद्दर्शयेद्भयम् ।। एवं हि भेदयेद्भिन्नान्यथावद्वशमानयेत्

ātmīyāddarśayedāśāṃ parasmāddarśayedbhayam || evaṃ hi bhedayedbhinnānyathāvadvaśamānayet

संहिता हि विना भेदं शक्रेणापि सदःसहा ।। भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदाः

saṃhitā hi vinā bhedaṃ śakreṇāpi sadaḥsahā || bhedameva praśaṃsanti tasmānnayaviśāradāḥ

स्वमुखेनाथ यद्धेदं भेदं परमुखेन च ।। परीक्ष्य साधु मन्येऽहं भेदं परमुखाच्छ्रुतम्

svamukhenātha yaddhedaṃ bhedaṃ paramukhena ca || parīkṣya sādhu manye'haṃ bhedaṃ paramukhācchrutam

भेद्या स्वकार्यमुद्दिश्य कुशलैर्ये हि भेदिताः ।। भेदितास्ते विनिर्दिष्टा नैव राजार्थवादिभिः

bhedyā svakāryamuddiśya kuśalairye hi bheditāḥ || bheditāste vinirdiṣṭā naiva rājārthavādibhiḥ

अन्तःकोपबहिःकोपौ यत्र स्यातां महीक्षिताम् ।। अन्तःकोपो महांस्तत्र नाशनः पृथिवी क्षिताम्

antaḥkopabahiḥkopau yatra syātāṃ mahīkṣitām || antaḥkopo mahāṃstatra nāśanaḥ pṛthivī kṣitām

सामन्तकोपो बाह्यस्तु कोपः प्रोक्तो मनीषिभिः ।। महिषीभ्लवराजाभ्यां तथा सेनापतेर्द्विज

sāmantakopo bāhyastu kopaḥ prokto manīṣibhiḥ || mahiṣībhlavarājābhyāṃ tathā senāpaterdvija

अमात्यान्मन्त्रिपुत्राच्च राजपुत्रात्तथैव च ।। अन्तःकोपो विनिर्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम्

amātyānmantriputrācca rājaputrāttathaiva ca || antaḥkopo vinirdiṣṭo dāruṇaḥ pṛthivīkṣitām

2.68.10

बहिःकोपे समुत्पन्ने सुमहत्यपि पार्थिवः ।। शुद्धान्तस्तु महाभाग शीघ्रमेव जयेदरीन्

bahiḥkope samutpanne sumahatyapi pārthivaḥ || śuddhāntastu mahābhāga śīghrameva jayedarīn

अपि शक्रसमो राजा कोपेनान्तर्विनश्यति ।। स्वान्तःकोपं प्रयत्नेन तस्माद्यत्नात्परीक्षता

api śakrasamo rājā kopenāntarvinaśyati || svāntaḥkopaṃ prayatnena tasmādyatnātparīkṣatā

परान्तःकोपमुत्पाद्य भेदेन विजिगीषुणा ।। रक्ष्यश्चैव प्रयत्नेन ज्ञातिभेदस्तथात्मनः

parāntaḥkopamutpādya bhedena vijigīṣuṇā || rakṣyaścaiva prayatnena jñātibhedastathātmanaḥ

ज्ञातयः परितप्यन्ते सततं यद्यपि श्रिया ।। तथापि तेषां कर्तव्यं सुगम्भीरेण चेतसा

jñātayaḥ paritapyante satataṃ yadyapi śriyā || tathāpi teṣāṃ kartavyaṃ sugambhīreṇa cetasā

ग्राहणं दानमानाभ्यां भेदस्तेभ्यो भयङ्करः।।। नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिः स्नेहमिच्छति

grāhaṇaṃ dānamānābhyāṃ bhedastebhyo bhayaṅkaraḥ||| nājñātiranugṛhṇāti nājñātiḥ snehamicchati

ज्ञातिभिर्भेदनीयास्तु रिपवस्तेन पार्थिवैः

jñātibhirbhedanīyāstu ripavastena pārthivaiḥ

भिन्ना हि शक्या रिपवः प्रभूताः स्वल्पेन सेन्येन निहन्तुमाजौ ।। सुसंहितेनाथ ततस्तु भेदः कार्यो रिपूणां नयशास्त्रविद्भिः

bhinnā hi śakyā ripavaḥ prabhūtāḥ svalpena senyena nihantumājau || susaṃhitenātha tatastu bhedaḥ kāryo ripūṇāṃ nayaśāstravidbhiḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० भेदविधानन्नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 bhedavidhānannāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। सर्वेषामप्युपायानां दानं श्रेष्ठतमं मतम् ।। सुदत्तेनैव भवति दानेनोभयलोकजित्

puṣkara uvāca || sarveṣāmapyupāyānāṃ dānaṃ śreṣṭhatamaṃ matam || sudattenaiva bhavati dānenobhayalokajit

स नास्ति राम दानेन वशगो यो न जायते ।। दानवान्गोचरं नैति तथा रामापदां क्वचित

sa nāsti rāma dānena vaśago yo na jāyate || dānavāngocaraṃ naiti tathā rāmāpadāṃ kvacita

दानवानेव शक्नोति संहतान्भेदितुं परान् ।। यद्यप्यलुब्धा गम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः

dānavāneva śaknoti saṃhatānbhedituṃ parān || yadyapyalubdhā gambhīrāḥ puruṣāḥ sāgaropamāḥ

न गृह्णंति तथाप्येते जायन्ते पक्षपातिनः ।। अन्यत्रापि कृतं दानं करोत्यन्यांस्तथा परैः

na gṛhṇaṃti tathāpyete jāyante pakṣapātinaḥ || anyatrāpi kṛtaṃ dānaṃ karotyanyāṃstathā paraiḥ

उपायेभ्यः प्रयच्छंति दानं श्रेष्ठतमं नराः ।। दानं संवर्धनं श्रेष्ठं दानं श्रेयस्करं परम्

upāyebhyaḥ prayacchaṃti dānaṃ śreṣṭhatamaṃ narāḥ || dānaṃ saṃvardhanaṃ śreṣṭhaṃ dānaṃ śreyaskaraṃ param

दानवानेव लोकेषु पुत्रवत्प्रीयते सदा ।। न केवलं दानपरा जयन्ति भूलोकमेकं पुरुषप्रवीर ।। जयन्ति ते राम सुरेन्द्रलोकं सुदुर्जयं यद्विबुधाधिवासम्

dānavāneva lokeṣu putravatprīyate sadā || na kevalaṃ dānaparā jayanti bhūlokamekaṃ puruṣapravīra || jayanti te rāma surendralokaṃ sudurjayaṃ yadvibudhādhivāsam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामपुष्करसंवादे दानविधिर्नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmapuṣkarasaṃvāde dānavidhirnāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। न शक्या ये स्वयं कर्तुं चोपायत्रितयेन तु।। दण्डेन तान्वशीकुर्याद्दण्डो हि वशकृत्परः

puṣkara uvāca|| na śakyā ye svayaṃ kartuṃ copāyatritayena tu|| daṇḍena tānvaśīkuryāddaṇḍo hi vaśakṛtparaḥ

सम्यक्प्रणयनं तस्य सदा कार्यं महीक्षिता ।। धर्मशास्त्रानुसारेण सुसहायेन धीमता

samyakpraṇayanaṃ tasya sadā kāryaṃ mahīkṣitā || dharmaśāstrānusāreṇa susahāyena dhīmatā

तस्य सम्यक्प्रणयनं त्रिदशानपि पीडयेत् ।। वानप्रस्थांश्च धर्मज्ञ निर्देशान्निष्परिग्रहान्

tasya samyakpraṇayanaṃ tridaśānapi pīḍayet || vānaprasthāṃśca dharmajña nirdeśānniṣparigrahān

स्वदेशे परदेशे च धर्मशास्त्रविशारदाः ।। समीक्ष्य प्रणयेद्दण्डं सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्

svadeśe paradeśe ca dharmaśāstraviśāradāḥ || samīkṣya praṇayeddaṇḍaṃ sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam

आश्रमी यदि वा वर्णी पूज्योऽथवा गुरुर्महान्।। नादण्ड्यो राम राज्ञा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति।।।।। अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।। इह राज्यपरिभ्रष्टो नरकं प्रतिपद्यते

āśramī yadi vā varṇī pūjyo'thavā gururmahān|| nādaṇḍyo rāma rājñā tu yaḥ svadharme na tiṣṭhati||||| adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan || iha rājyaparibhraṣṭo narakaṃ pratipadyate

तस्माद्राज्ञा विनीतेन धर्मशास्त्रानुसारतः ।। दण्डप्रणयनं कार्यं लोकानुग्रहकाम्यया

tasmādrājñā vinītena dharmaśāstrānusārataḥ || daṇḍapraṇayanaṃ kāryaṃ lokānugrahakāmyayā

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भयः ।। प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati nirbhayaḥ || prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati

बाल वृद्धातुर यति द्विजाति विकलाबलाः ।। मत्स्यन्यायेन भक्षेरन्यदि दण्डो न पालयेत्

bāla vṛddhātura yati dvijāti vikalābalāḥ || matsyanyāyena bhakṣeranyadi daṇḍo na pālayet

2.70.10

देवदैत्योरगनराः सिद्धभूतपतत्रिणः ।। उत्क्रामेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डो न पालयेत्

devadaityoraganarāḥ siddhabhūtapatatriṇaḥ || utkrāmeyuḥ svamaryādāṃ yadi daṇḍo na pālayet

एष ब्रह्माभिशापेषु सर्वप्रहरणेषु च ।। सर्वविक्रमकोपेषु व्यवसाये च तिष्ठति

eṣa brahmābhiśāpeṣu sarvapraharaṇeṣu ca || sarvavikramakopeṣu vyavasāye ca tiṣṭhati

पूज्यन्ते दण्डिनो देवा न पूज्यन्ते त्वदण्डिनः ।। न ब्राह्मणं न धातारं न पूषार्यमणावपि

pūjyante daṇḍino devā na pūjyante tvadaṇḍinaḥ || na brāhmaṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāryamaṇāvapi

यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु ।। रुद्रमग्निं च शक्रं च सूर्याचन्द्रमसौ तथा

yajante mānavāḥ kecitpraśāntāḥ sarvakarmasu || rudramagniṃ ca śakraṃ ca sūryācandramasau tathā

विष्णुं देवगणाँश्चान्ये दण्डिनः पूजयन्ति हि ।। दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति

viṣṇuṃ devagaṇām̐ścānye daṇḍinaḥ pūjayanti hi || daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati

दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ।। राजदण्डभयादेव पापाः पापं न कुर्वते

daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ || rājadaṇḍabhayādeva pāpāḥ pāpaṃ na kurvate

यमदण्डभयादन्ये परस्परभयादपि ।। एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्

yamadaṇḍabhayādanye parasparabhayādapi || evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam

अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ।। ।। तस्माद्दम्यान्दमयति उद्दण्डान्दण्डयत्यपि

andhe tamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet || || tasmāddamyāndamayati uddaṇḍāndaṇḍayatyapi

दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ।। दण्डस्य भीतैस्त्रिदशैः समस्तैर्भागो धृतः शूलधरस्य यज्ञे ।। चक्रुः कुमारं ध्वजिनीपतिं च वरं शिशूनां च भयाद्बलस्थम्

damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ || daṇḍasya bhītaistridaśaiḥ samastairbhāgo dhṛtaḥ śūladharasya yajñe || cakruḥ kumāraṃ dhvajinīpatiṃ ca varaṃ śiśūnāṃ ca bhayādbalastham

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० पुष्करोपाख्यानेषु दण्डप्रशंसा नाम सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 puṣkaropākhyāneṣu daṇḍapraśaṃsā nāma saptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०७१-०७५

राम उवाच ।। दण्डप्रणयनार्थाय राजा सृष्टः स्वयंभुवा ।। देवभागानुपादाय सर्वभूताभिगुप्तये

rāma uvāca || daṇḍapraṇayanārthāya rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā || devabhāgānupādāya sarvabhūtābhiguptaye

तेजसा यदयं कश्चिन्नैव शक्नोति वीक्षितुम् ।। तदा भवति लोकेषु राजा भास्करवत्प्रभुः

tejasā yadayaṃ kaścinnaiva śaknoti vīkṣitum || tadā bhavati lokeṣu rājā bhāskaravatprabhuḥ

यदस्य दर्शने लोकः प्रसादमुपगच्छति ।। नयनानन्दकारित्वात्तदा भवति चन्द्रमाः

yadasya darśane lokaḥ prasādamupagacchati || nayanānandakāritvāttadā bhavati candramāḥ

चारैर्यदायं व्याप्नोति सर्वलोकं यदृच्छया ।। तदा भवति लोकेषु राजा देवः समीरणः

cārairyadāyaṃ vyāpnoti sarvalokaṃ yadṛcchayā || tadā bhavati lokeṣu rājā devaḥ samīraṇaḥ

यदाऽपराधिनां चैव विधत्ते निग्रहं नृपः ।। तदा भवति लोकेषु राजा वैवस्वतः सदा

yadā'parādhināṃ caiva vidhatte nigrahaṃ nṛpaḥ || tadā bhavati lokeṣu rājā vaivasvataḥ sadā

यदा भवति माहात्म्यात्क्रुद्धबुद्धान्नरान्नृपः ।। अनिच्छन्नपि लोकेषु तदा भवति पावकः

yadā bhavati māhātmyātkruddhabuddhānnarānnṛpaḥ || anicchannapi lokeṣu tadā bhavati pāvakaḥ

करोति च यदा दानं धनानां सर्वतो नृपः ।। विसर्गार्थं सुरश्रेष्ठ तदा भवति वित्तदः

karoti ca yadā dānaṃ dhanānāṃ sarvato nṛpaḥ || visargārthaṃ suraśreṣṭha tadā bhavati vittadaḥ

यदा च धनधाराभिर्वर्षन्प्लावयते जगत् ।। तदा स वरुणः प्रोक्तो राजा नयविशारदैः

yadā ca dhanadhārābhirvarṣanplāvayate jagat || tadā sa varuṇaḥ prokto rājā nayaviśāradaiḥ

क्षमा बलेन मनसा धारयन्सकलाः प्रजाः ।। अविशेषेण धर्मज्ञ पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

kṣamā balena manasā dhārayansakalāḥ prajāḥ || aviśeṣeṇa dharmajña pārthivaḥ pārthivo bhavet

2.71.10

यदाधिपत्येन जनान्समग्रान्परिरक्षति ।। तदा भवति देवेन्द्रः सर्वभूतानुकम्पिता

yadādhipatyena janānsamagrānparirakṣati || tadā bhavati devendraḥ sarvabhūtānukampitā

उत्साहमंत्रशक्तिर्या प्रभुशक्तिश्च दैविकी ।। चतस्रः शक्तयस्तत्र वैष्णव्यः परिकीर्तिताः

utsāhamaṃtraśaktiryā prabhuśaktiśca daivikī || catasraḥ śaktayastatra vaiṣṇavyaḥ parikīrtitāḥ

कः समर्थः प्रजाः पातुं विना वैष्णवतेजसा ।। तिस्रस्तु शक्तयस्तस्य वैष्णव्यः पृथिवीपते

kaḥ samarthaḥ prajāḥ pātuṃ vinā vaiṣṇavatejasā || tisrastu śaktayastasya vaiṣṇavyaḥ pṛthivīpate

दण्डप्रणयनं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्ध्रुवा

daṇḍapraṇayanaṃ samyak śrotumicchāmi tattvataḥ || kathaṃ svaviṣaye tasya daṇḍanītirbhaveddhruvā

कथं च दण्डं प्रणयन्नरेन्द्रो धर्मेण युज्येद्यशसा च वीर ।। अर्थेन कामेन च स सर्वमेतद्ब्रवीहि यादोगण नाथपुत्र

kathaṃ ca daṇḍaṃ praṇayannarendro dharmeṇa yujyedyaśasā ca vīra || arthena kāmena ca sa sarvametadbravīhi yādogaṇa nāthaputra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामवाक्याध्यायो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmavākyādhyāyo nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुजाम् ।। यस्य सम्यक्प्रणयनात्स्वर्गभाक्पार्थिवो भवेत्

puṣkara uvāca || daṇḍapraṇayanaṃ rāma svadeśe śṛṇu bhūbhujām || yasya samyakpraṇayanātsvargabhākpārthivo bhavet

त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्पञ्चकं भवेत् ।। कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्धं राम कीर्तितम्

triyavaṃ kṛṣṇalaṃ viddhi māṣastatpañcakaṃ bhavet || kṛṣṇalānāṃ tathā ṣaṣṭyā karṣārdhaṃ rāma kīrtitam

सुवर्णश्च विनिर्दिष्टो राम षोडशमाषकः ।। निष्कं सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः

suvarṇaśca vinirdiṣṭo rāma ṣoḍaśamāṣakaḥ || niṣkaṃ suvarṇāścatvāro dharaṇaṃ daśabhistu taiḥ

ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमेतत्प्रकीर्तितम् ।। ताम्रकर्षापको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः

tāmrarūpyasuvarṇānāṃ mānametatprakīrtitam || tāmrakarṣāpako rāma proktaḥ kārṣāpaṇo budhaiḥ

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमं साहसः स्मृतः ।। मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः

paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaṃ sāhasaḥ smṛtaḥ || madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasramapi cottamaḥ

बालदायादकं रिक्थं तावद्राजानुपालयेत् ।। यावत्स स्यात्समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः

bāladāyādakaṃ rikthaṃ tāvadrājānupālayet || yāvatsa syātsamāvṛtto yāvadvātītaśaiśavaḥ

वेश्यापुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।। पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च

veśyāputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca || pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca

जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः ।। ताञ्शिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye taddhareyuḥ svabāndhavāḥ || tāñśiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।। अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत्

pranaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet || arvāk tryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet

2.72.10

ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयुक्तो यथाविधि ।। सम्पाद्य रूपसंख्यादीन्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति

mamedamiti yo brūyātso'nuyukto yathāvidhi || sampādya rūpasaṃkhyādīnsvāmī taddravyamarhati

अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ।। वर्णरूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति

avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ || varṇarūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍamarhati

प्रनष्टाधिगतं रिक्थं तिष्ठेदर्थैरधिष्ठितम् ।। यांस्तत्र चौरान्गृह्णीयाद्घातयेत्कुञ्जरेण तान्

pranaṣṭādhigataṃ rikthaṃ tiṣṭhedarthairadhiṣṭhitam || yāṃstatra caurāngṛhṇīyādghātayetkuñjareṇa tān

ममेदमिति यो ब्रूयादसत्येना तथा निधिम् ।। तस्य दण्डं हरेद्राजा स्ववित्तस्याष्टमांशकम्

mamedamiti yo brūyādasatyenā tathā nidhim || tasya daṇḍaṃ haredrājā svavittasyāṣṭamāṃśakam

चौरैरमुषितो यस्तु मुषितोऽस्मीति भाषते ।। तत्प्रदातरि भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु

caurairamuṣito yastu muṣito'smīti bhāṣate || tatpradātari bhūpāle sa daṇḍyastāvadeva tu

यो यावन्निह्नु तार्थं मिथ्या यो वा वदेत्ततः ।। तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं धनम्

yo yāvannihnu tārthaṃ mithyā yo vā vadettataḥ || tau nṛpeṇa hyadharmajñau dāpyau taddviguṇaṃ dhanam

कूटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन्वर्णान्धार्मिको नृपः ।। प्रमापयेन्महाभाग ब्राह्मणं तु विवासयेत्

kūṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃstrīnvarṇāndhārmiko nṛpaḥ || pramāpayenmahābhāga brāhmaṇaṃ tu vivāsayet

यत्स्वामिनाननुज्ञातमाधिं भुङ्क्ते विचक्षणः ।। अवध्यमूलं कर्तव्यं तस्य दण्डं महीक्षिता ।। वसा - - - - -तथा धर्मो न हीयते

yatsvāminānanujñātamādhiṃ bhuṅkte vicakṣaṇaḥ || avadhyamūlaṃ kartavyaṃ tasya daṇḍaṃ mahīkṣitā || vasā - - - - -tathā dharmo na hīyate

यो निक्षेपं याचयति यश्च निक्षिप्य याचते ।। तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा द्विगुणं धनम्

yo nikṣepaṃ yācayati yaśca nikṣipya yācate || tāvubhau cauravacchāsyau dāpyau vā dviguṇaṃ dhanam

उपदाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ।। ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः

upadābhiśca yaḥ kaścitparadravyaṃ harennaraḥ || sasahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhairvadhaiḥ

2.72.20

यो याचितकमादाय न तद्दद्याद्यथाक्रमम् ।। स निगृह्य बलाद्दाप्यो दण्डो वै पूर्वसाहसम्

yo yācitakamādāya na taddadyādyathākramam || sa nigṛhya balāddāpyo daṇḍo vai pūrvasāhasam

अज्ञानाद्यः पुमान्कुर्यात्परद्रव्यस्य विक्रयम् ।। निर्दोषो ज्ञानपर्यन्तं चौरवद्वधमर्हति

ajñānādyaḥ pumānkuryātparadravyasya vikrayam || nirdoṣo jñānaparyantaṃ cauravadvadhamarhati

मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति।। दण्ड्यः समूलं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता

mūlyamādāya yo vidyāṃ śilpaṃ vā na prayacchati|| daṇḍyaḥ samūlaṃ sakalaṃ dharmajñena mahīkṣitā

द्विजभोज्ये तु सम्प्राप्ते प्रातिवेश्यमभोजनम् ।। हिरण्यमाषकं दण्ड्यः पापे नास्ति ह्यतिक्रमः

dvijabhojye tu samprāpte prātiveśyamabhojanam || hiraṇyamāṣakaṃ daṇḍyaḥ pāpe nāsti hyatikramaḥ

आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्तमानः प्रतिग्रहे ।। निष्कारणं न गच्छेद्यः स दाप्योऽष्टशतं दमम्

āmantrito dvijo yastu vartamānaḥ pratigrahe || niṣkāraṇaṃ na gacchedyaḥ sa dāpyo'ṣṭaśataṃ damam

प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः

pratiśrutyāpradātāraṃ suvarṇaṃ daṇḍayennṛpaḥ

भृतोऽनार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् ।। स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम्

bhṛto'nārto na kuryādyo darpātkarma yathoditam || sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalānyaṣṭau na deyaṃ cāsya vetanam

अकाले यस्त्यजेद्भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु ।। यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा सत्येन संविदम् ।। विसंवदेन्नरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

akāle yastyajedbhṛtyaṃ daṇḍyaḥ syāttāvadeva tu || yo grāmadeśasaṃghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam || visaṃvadennaro lobhāttaṃ rāṣṭrādvipravāsayet

क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।। सोन्तर्दशाहात्तत्साम्याद्दद्याश्चैवाददीत च

krītvā vikrīya vā kiñcidyasyehānuśayo bhavet || sontardaśāhāttatsāmyāddadyāścaivādadīta ca

परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नैव दापयेत् ।। आददद्विददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्

pareṇa tu daśāhasya na dadyānnaiva dāpayet || ādadadvidadaccaiva rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ

2.72.30

यस्तु दोषवतीं कन्यां त्वनाख्याय प्रयच्छति ।। तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्

yastu doṣavatīṃ kanyāṃ tvanākhyāya prayacchati || tasya kuryānnṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān

अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः ।। स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं कन्यादोषमदर्शयन्

akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyāddveṣeṇa mānavaḥ || sa śataṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ kanyādoṣamadarśayan

यस्त्वन्यां दर्शयित्वान्यां वोढुः कन्यां प्रयच्छति ।। उत्तमं तस्य कुर्वीत राजा दण्डं तु साहसम्

yastvanyāṃ darśayitvānyāṃ voḍhuḥ kanyāṃ prayacchati || uttamaṃ tasya kurvīta rājā daṇḍaṃ tu sāhasam

वरो दोषानभिख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह ।। दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयम्

varo doṣānabhikhyāpya yaḥ kanyāṃ varayediha || dattāpyadattā sā tasya rājñā daṇḍyaḥ śatadvayam

प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ।। दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः

pradāya kanyāṃ yo'nyasmai punastāṃ samprayacchati || daṇḍaḥ kāryo narendreṇa tasyāpyuttamasāhasaḥ

सत्यंकारेण वाचा च युक्तं पर्यासमं शयम् ।। लुब्धोऽन्यत्र तु विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति

satyaṃkāreṇa vācā ca yuktaṃ paryāsamaṃ śayam || lubdho'nyatra tu vikretā ṣaṭśataṃ daṇḍamarhati

वहेच्छुल्कं तु विक्रेता सत्यंकारं तु संत्यजेत् ।। द्विगुणं दण्डयेदेनमिति धर्मो व्यवस्थितः

vahecchulkaṃ tu vikretā satyaṃkāraṃ tu saṃtyajet || dviguṇaṃ daṇḍayedenamiti dharmo vyavasthitaḥ

मूल्यैकदेशं दत्त्वा तु यदि क्रेता धनं त्यजेत् ।। दण्डयः स मध्यमं दण्डं तस्य दण्डस्य मोक्षणात्

mūlyaikadeśaṃ dattvā tu yadi kretā dhanaṃ tyajet || daṇḍayaḥ sa madhyamaṃ daṇḍaṃ tasya daṇḍasya mokṣaṇāt

द्रुह्याद्भृतस्तु यः पालं गृहीत्वा भक्तवेतनम् ।। स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं स्वाम्यरक्षिणा

druhyādbhṛtastu yaḥ pālaṃ gṛhītvā bhaktavetanam || sa tu daṇḍyaḥ śataṃ rājñā suvarṇaṃ svāmyarakṣiṇā

दण्डं दत्त्वा न विरमेत्स्वामिभिः कृतलक्षणः ।। बद्धः कृत्वायसैः पाशैस्तस्य कर्मकरो भवेत्

daṇḍaṃ dattvā na virametsvāmibhiḥ kṛtalakṣaṇaḥ || baddhaḥ kṛtvāyasaiḥ pāśaistasya karmakaro bhavet

2.72.40

धनुश्चतुःपरीमाणं ग्रामस्य तु समन्ततः ।। द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य तु कल्पयेत्

dhanuścatuḥparīmāṇaṃ grāmasya tu samantataḥ || dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi nagarasya tu kalpayet

वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।। छिद्रं निवारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम्

vṛtiṃ tatra prakurvīta yāmuṣṭro nāvalokayet || chidraṃ nivārayetsarvaṃ śvasūkaramukhānugam

तत्रापरधृतं धान्यं महिष्यः पशवो यदि ।। न तत्र कारयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम्

tatrāparadhṛtaṃ dhānyaṃ mahiṣyaḥ paśavo yadi || na tatra kārayeddaṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām

अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान्देवपशूंस्तथा ।। सपालान्वा विपालान्वा न दण्ड्यान्मनुरब्रवीत्

anirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣāndevapaśūṃstathā || sapālānvā vipālānvā na daṇḍyānmanurabravīt

अतोऽन्यथा विनष्टस्य दशांशं दण्डमर्हति

ato'nyathā vinaṣṭasya daśāṃśaṃ daṇḍamarhati

पालस्त्वपालकी स्वामी विनाशे क्षत्त्रियस्य तु ।। भक्षयित्वोपविष्टासु द्विगुणं दण्डमर्हति

pālastvapālakī svāmī vināśe kṣattriyasya tu || bhakṣayitvopaviṣṭāsu dviguṇaṃ daṇḍamarhati

वैराद्दशगुणं दण्डं विनाशात्क्षत्त्रियस्य तु ।। गृहं तडागमारामं क्षेत्रं बुद्ध्वा ह्यपाहरन् ।। शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतो दमः

vairāddaśaguṇaṃ daṇḍaṃ vināśātkṣattriyasya tu || gṛhaṃ taḍāgamārāmaṃ kṣetraṃ buddhvā hyapāharan || śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddviśato damaḥ

सीमाबन्धनकाले तु सीमाबन्धनकारिणाम् ।। तेषां संज्ञां दधानस्तु जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात्

sīmābandhanakāle tu sīmābandhanakāriṇām || teṣāṃ saṃjñāṃ dadhānastu jihvācchedanamāpnuyāt

अर्थेनापि च यो विद्यात्संविदं वापि गच्छति ।। उत्तमं साहसं दण्ड्य इति स्वायंभुवो ऽब्रवीत्

arthenāpi ca yo vidyātsaṃvidaṃ vāpi gacchati || uttamaṃ sāhasaṃ daṇḍya iti svāyaṃbhuvo 'bravīt

स्थापितां चापि मर्यादां ये भिन्द्युः पापकारिणः

sthāpitāṃ cāpi maryādāṃ ye bhindyuḥ pāpakāriṇaḥ

2.72.50

सर्वे पृथक्पृथग्दण्ड्या राज्ञा प्रथमसाहसम् ।। शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्त्रियो दण्डमर्हति

sarve pṛthakpṛthagdaṇḍyā rājñā prathamasāhasam || śataṃ brāhmaṇamākruśya kṣattriyo daṇḍamarhati

वैश्यश्च द्विशतं राम शूद्रश्च वधमर्हति ।। पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्त्रियस्यापि शासने

vaiśyaśca dviśataṃ rāma śūdraśca vadhamarhati || pañcāśadbrāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣattriyasyāpi śāsane

वैश्ये चाप्यर्धपञ्चाशच्छूद्रो द्वादशकोऽधमः ।। क्षत्त्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु

vaiśye cāpyardhapañcāśacchūdro dvādaśako'dhamaḥ || kṣattriyasyāpnuyādvaiśyaḥ sāhasaṃ pūrvameva tu

शूद्रः क्षत्रियमात्रस्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ।। पञ्चाशत्क्षत्रियो दण्ड्यस्तथा वैश्याभिशासने

śūdraḥ kṣatriyamātrasya jihvācchedanamāpnuyāt || pañcāśatkṣatriyo daṇḍyastathā vaiśyābhiśāsane

शूद्रे चैवार्धपञ्चाशत्तथा धर्मो न हीयते ।। वैश्यस्याक्रोशने दण्ड्यः शूद्रश्चोत्तम साहसम्

śūdre caivārdhapañcāśattathā dharmo na hīyate || vaiśyasyākrośane daṇḍyaḥ śūdraścottama sāhasam

शूद्राक्रोशे तथा वैश्यः शतार्धं दण्डमर्हति ।। सवर्णाक्रोशने दण्डस्तथा द्वादशिकः स्मृतः

śūdrākrośe tathā vaiśyaḥ śatārdhaṃ daṇḍamarhati || savarṇākrośane daṇḍastathā dvādaśikaḥ smṛtaḥ

वादेषु वचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत ।। एकजातिर्द्विजातिं तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।। जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः

vādeṣu vacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhaveta || ekajātirdvijātiṃ tu vācā dāruṇayā kṣipan || jihvāyāḥ prāpnuyācchedaṃ jaghanyaprabhavo hi saḥ

नामजातिग्रहं तेषामभिद्रोहेण कुर्वतः ।। निखन्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः

nāmajātigrahaṃ teṣāmabhidroheṇa kurvataḥ || nikhanyo'yomayaḥ śaṅkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ

धर्मोपदेशधर्मेण द्विजानामस्य कुर्वतः ।। तप्तमासिञ्चयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः

dharmopadeśadharmeṇa dvijānāmasya kurvataḥ || taptamāsiñcayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ

शृतं देशं च जातिं च कर्म शारीरमेव च ।। वितथं तु ब्रुवन्दण्ड्यो राज्ञा द्विगुणसाहसम्

śṛtaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śārīrameva ca || vitathaṃ tu bruvandaṇḍyo rājñā dviguṇasāhasam

2.72.60

यस्तु पातकसंयुक्तैः क्षिपेद्वर्णान्तरौ विशः ।। उत्तमं साहसं तस्मिन्दण्डः पात्यो यथाक्रमम्

yastu pātakasaṃyuktaiḥ kṣipedvarṇāntarau viśaḥ || uttamaṃ sāhasaṃ tasmindaṇḍaḥ pātyo yathākramam

राज्ञो निवेश्य नियमं प्रथमं यान्ति ये मिथः

rājño niveśya niyamaṃ prathamaṃ yānti ye mithaḥ

सर्वे द्विगुणदण्ड्यास्ते विप्रलम्भान्नृपस्य तु ।। प्रीत्या मयास्याभिहितं प्रमादेनाथवा वदेत् ।। भूयो न चैवं वक्ष्यामि स तु दण्डार्धभाग्भवेत्

sarve dviguṇadaṇḍyāste vipralambhānnṛpasya tu || prītyā mayāsyābhihitaṃ pramādenāthavā vadet || bhūyo na caivaṃ vakṣyāmi sa tu daṇḍārdhabhāgbhavet

काणं वाप्यथवा खञ्जमन्धं वापि तथाविधम् ।। तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डः कार्षापणावरम्

kāṇaṃ vāpyathavā khañjamandhaṃ vāpi tathāvidham || tathyenāpi bruvandāpyo daṇḍaḥ kārṣāpaṇāvaram

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् ।। आक्षारयच्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः

mātaraṃ pitaraṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ śvaśuraṃ gurum || ākṣārayacchataṃ daṇḍyaḥ panthānaṃ cādadadguroḥ

गुरुवर्ज्यं तु मार्गार्हे यो मार्गं न प्रयच्छति ।। स राज्ञा कृष्णलं दण्ड्यस्तस्य पापस्य शान्तये

guruvarjyaṃ tu mārgārhe yo mārgaṃ na prayacchati || sa rājñā kṛṣṇalaṃ daṇḍyastasya pāpasya śāntaye

एकजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् ।। तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन्

ekajātirdvijātintu yenāṅgenāparādhnuyāt || tadeva cchedayettasya kṣipramevāvicārayan

अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।। अवसेचयतो मेढ्रमवशब्दयतो गुदम्

avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau chedayennṛpaḥ || avasecayato meḍhramavaśabdayato gudam

महासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यावकृष्टजः

mahāsanamabhiprepsurutkṛṣṭasyāvakṛṣṭajaḥ

कृताङ्कः स विनिर्वास्यो ह्यङ्गं वास्य विकर्तयेत् ।। केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।। पादयोर्दण्डिकायां तु ग्रीवायां वृषणेषु वा

kṛtāṅkaḥ sa vinirvāsyo hyaṅgaṃ vāsya vikartayet || keśeṣu gṛhṇato hastau chedayedavicārayan || pādayordaṇḍikāyāṃ tu grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu vā

2.72.70

त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः

tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ

अस्थिभेत्ता च षण्णिष्कान्प्रमाप्यश्च प्रमापकः ।। अङ्गभङ्गकरस्यांगं तदेवापहरेन्नृपः

asthibhettā ca ṣaṇṇiṣkānpramāpyaśca pramāpakaḥ || aṅgabhaṅgakarasyāṃgaṃ tadevāpaharennṛpaḥ

दण्डपारुष्यकृद्दद्यात्समुत्थानव्ययं तथा ।। अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः

daṇḍapāruṣyakṛddadyātsamutthānavyayaṃ tathā || ardhapādakarāḥ kāryā gogajāśvoṣṭraghātakāḥ

पशुक्षुद्रमृगाणां च हिंसायां द्विगुणो दमः ।। पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डस्तथैव मृगपक्षिषु

paśukṣudramṛgāṇāṃ ca hiṃsāyāṃ dviguṇo damaḥ || pañcāśattu bhaveddaṇḍastathaiva mṛgapakṣiṣu

कृमिकीटेषु दण्डः स्याद्रजतस्य तु माषकम् ।। तस्यानुरूपं मूल्यं च प्रदद्यात्स्वामिने तथा

kṛmikīṭeṣu daṇḍaḥ syādrajatasya tu māṣakam || tasyānurūpaṃ mūlyaṃ ca pradadyātsvāmine tathā

सस्वामिकानां मरके शेषाणां दण्डमेव तु ।। वृक्षं तु सफलं छित्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति

sasvāmikānāṃ marake śeṣāṇāṃ daṇḍameva tu || vṛkṣaṃ tu saphalaṃ chittvā suvarṇaṃ daṇḍamarhati

द्विगुणं दण्डयेच्चैत्ये पथि सीम्नि जलाशये ।। छेदनादफलस्यापि मध्यमः साहसः स्मृतः

dviguṇaṃ daṇḍayeccaitye pathi sīmni jalāśaye || chedanādaphalasyāpi madhyamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ

गुल्मवल्लीलतानां तु सुवर्णस्य च माषकम् ।। वृथा छेदे तृणस्यापि दण्डः कार्षापणं भवेत्

gulmavallīlatānāṃ tu suvarṇasya ca māṣakam || vṛthā chede tṛṇasyāpi daṇḍaḥ kārṣāpaṇaṃ bhavet

त्रिभागं कृष्णलान्दण्डयः प्राणिनस्ताडने तथा ।। देशकालानुरूपेण मूल्यं राम! द्रुमादिषु

tribhāgaṃ kṛṣṇalāndaṇḍayaḥ prāṇinastāḍane tathā || deśakālānurūpeṇa mūlyaṃ rāma! drumādiṣu

तत्स्वामिनि तथा दद्याद्दण्डमुक्तं च पार्थिवे ।। यत्रातिवर्तते युग्यं वैगुण्याद्रजकस्य तु

tatsvāmini tathā dadyāddaṇḍamuktaṃ ca pārthive || yatrātivartate yugyaṃ vaiguṇyādrajakasya tu

2.72.80

तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो नाप्तश्चेद्व्याजको भवेत् ।। प्राणकश्च भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति

tatra svāmī bhaveddaṇḍyo nāptaścedvyājako bhavet || prāṇakaśca bhavedāptaḥ prājako daṇḍamarhati

नास्ति दण्डं च तस्यापि तथा त्राहीति जल्पतः

nāsti daṇḍaṃ ca tasyāpi tathā trāhīti jalpataḥ

द्रव्याणि यो हरेद्यस्य जानतोऽजानतोऽपि वा ।। स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञो दद्यात्ततो दमम्

dravyāṇi yo haredyasya jānato'jānato'pi vā || sa tasyotpādayettuṣṭiṃ rājño dadyāttato damam

यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च तां प्रपाम् ।। स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च संप्रतिपादयेत्

yastu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpāddharedbhindyācca tāṃ prapām || sa daṇḍaṃ prāpnuyānmāṣaṃ tacca saṃpratipādayet

धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं बुधः ।। शेषेऽप्येकादशगुणं दण्डं तस्य प्रकल्पयेत्

dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato'bhyadhikaṃ budhaḥ || śeṣe'pyekādaśaguṇaṃ daṇḍaṃ tasya prakalpayet

सुवर्णरजतादीनां चोत्तमानां च वाससाम् ।। पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ।। मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति

suvarṇarajatādīnāṃ cottamānāṃ ca vāsasām || puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ || mukhyānāṃ caiva ratnānāṃ haraṇe vadhamarhati

महापशूनां हरणे वस्त्राणामौषधस्य च ।। कालमासाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत्

mahāpaśūnāṃ haraṇe vastrāṇāmauṣadhasya ca || kālamāsādya kāryaṃ ca rājā daṇḍaṃ prakalpayet

गोषु ब्राह्मणसंस्थासु स्थूलकार्याविभेदने ।। अश्वापहारकश्चैव सद्यः कार्योर्धपादिकः

goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu sthūlakāryāvibhedane || aśvāpahārakaścaiva sadyaḥ kāryordhapādikaḥ

सूत्रकार्पासकिल्वानां गोमयस्य गुडस्य च ।। दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य फलस्य च ।। ८८. ।। वेणुवैदलभाण्डानां लवणानां तथैव च ।। मृण्मयानां च सर्वेषां मृदो भस्मन एव च

sūtrakārpāsakilvānāṃ gomayasya guḍasya ca || dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya phalasya ca || 88. || veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathaiva ca || mṛṇmayānāṃ ca sarveṣāṃ mṛdo bhasmana eva ca

2.72.90

मद्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च ।। मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत्पशुसम्भवम्

madyānāṃ pakṣiṇāṃ caiva tailasya ca ghṛtasya ca || māṃsasya madhunaścaiva yaccānyatpaśusambhavam

अन्येषामेवमादीनां मत्स्यानामोदनस्य च ।। पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मूल्याद्द्विगुणो दमः

anyeṣāmevamādīnāṃ matsyānāmodanasya ca || pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmūlyāddviguṇo damaḥ

पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीलतासु च ।।। अल्पेषु परिपूर्णेषु दण्डः स्यात्पञ्चमाषकः

puṣpeṣu harite dhānye gulmavallīlatāsu ca ||| alpeṣu paripūrṇeṣu daṇḍaḥ syātpañcamāṣakaḥ

परिपूर्णेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ।। निरन्वये शतं दण्ड्यः सान्वये च शतं दमः

paripūrṇeṣu dhānyeṣu śākamūlaphaleṣu ca || niranvaye śataṃ daṇḍyaḥ sānvaye ca śataṃ damaḥ

येनयेन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते ।। तत्तदेव हरेदस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः

yenayena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate || tattadeva haredasya pratyādeśāya pārthivaḥ

द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षु द्वे च मूलके ।। त्रपुसोर्वारुकौ द्वौद्वौ तावन्मानं फलेषु च

dvijo'dhvagaḥ kṣīṇavṛttirdvāvikṣu dve ca mūlake || trapusorvārukau dvaudvau tāvanmānaṃ phaleṣu ca

तथा च सर्वधान्यानां मुष्टिग्राहेण भार्गव ।। शाकं शाकप्रमाणेन गृह्यमाणो न दुष्यति

tathā ca sarvadhānyānāṃ muṣṭigrāheṇa bhārgava || śākaṃ śākapramāṇena gṛhyamāṇo na duṣyati

वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च ।। तृणं च गोभ्यो दानार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत्

vānaspatyaṃ mūlaphalaṃ dārvagnyarthaṃ tathaiva ca || tṛṇaṃ ca gobhyo dānārthamasteyaṃ manurabravīt

अदेववाटजं पुष्पं देवतार्थं तथैव च ।। आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति

adevavāṭajaṃ puṣpaṃ devatārthaṃ tathaiva ca || ādadānaḥ parakṣetrānna daṇḍaṃ dātumarhati

शृङ्गिणं नखिनं चापि दंष्ट्रिणं वा वधोद्यतम् ।। यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते मनुजः क्वचित्

śṛṅgiṇaṃ nakhinaṃ cāpi daṃṣṭriṇaṃ vā vadhodyatam || yo hanyānna sa pāpena lipyate manujaḥ kvacit

2.72.100

गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।। आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्

guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam || ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan

101

नाततायिवधे दोषः कर्तुर्भवति कश्चन ।। प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमर्हति

nātatāyivadhe doṣaḥ karturbhavati kaścana || prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā manyustaṃ manyumarhati

102

गृहक्षेत्राभिहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनम् ।। अग्निदं गरदं चैव तथा हस्तोद्यतायुधम्

gṛhakṣetrābhihartāraṃ tathā patnyabhigāminam || agnidaṃ garadaṃ caiva tathā hastodyatāyudham

103

अभिचारं च कुर्वाणं राजगामि च पैशुनम् ।। एते हि कथिता लोके धर्मज्ञैराततायिनः

abhicāraṃ ca kurvāṇaṃ rājagāmi ca paiśunam || ete hi kathitā loke dharmajñairātatāyinaḥ

104

परस्त्रियं न संभाषेत्तीर्थेऽरण्ये गृहेऽपि वा ।। नदीनां चैव संभेदे संग्रहणमवाप्नुयात्

parastriyaṃ na saṃbhāṣettīrthe'raṇye gṛhe'pi vā || nadīnāṃ caiva saṃbhede saṃgrahaṇamavāpnuyāt

105

न संभाषं सह स्त्रीभिः प्रतिषिद्धं समाचरेत् ।। प्रतिषिद्धस्तु संभाषः सुवर्णं दण्डमर्हति

na saṃbhāṣaṃ saha strībhiḥ pratiṣiddhaṃ samācaret || pratiṣiddhastu saṃbhāṣaḥ suvarṇaṃ daṇḍamarhati

106

नैष चारेणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु ।। सज्जयन्ति मनुष्यैस्ते निगूढं विचरन्त्युत

naiṣa cāreṇadāreṣu vidhirnātmopajīviṣu || sajjayanti manuṣyaiste nigūḍhaṃ vicarantyuta

107

किञ्चिदेव तु सख्यं स्यात्संभाषेताभिचारयन् ।। प्रेष्यासु चैव सर्वाभिरहः प्रव्रजितासु च

kiñcideva tu sakhyaṃ syātsaṃbhāṣetābhicārayan || preṣyāsu caiva sarvābhirahaḥ pravrajitāsu ca

108

योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो वधमर्हति ।। सकामां दूषयाणस्तु प्राप्यः प्रथमसाहसम्

yo'kāmāṃ dūṣayetkanyāṃ sa sadyo vadhamarhati || sakāmāṃ dūṣayāṇastu prāpyaḥ prathamasāhasam

109

भिक्षुकोऽप्यथवा नारी योऽपि च स्यात्कुशीलवः ।। प्रविशेत्प्रतिषिद्धस्तु प्राप्नुयाद्द्विशतं दमम्

bhikṣuko'pyathavā nārī yo'pi ca syātkuśīlavaḥ || praviśetpratiṣiddhastu prāpnuyāddviśataṃ damam

2.72.110

यश्च संचारकस्तत्र पुरुषः स तथा भवेत् ।। पारदारिकवद्दण्ड्यो यश्च स्यादवकाशदः

yaśca saṃcārakastatra puruṣaḥ sa tathā bhavet || pāradārikavaddaṇḍyo yaśca syādavakāśadaḥ

111

बलात्संदूषयन्यस्तु परभार्यां नरः क्वचित् ।। वधदण्डो भवेत्तस्य नापराधो भवेत्स्त्रियाः

balātsaṃdūṣayanyastu parabhāryāṃ naraḥ kvacit || vadhadaṇḍo bhavettasya nāparādho bhavetstriyāḥ

112

रजस्तृतीयं या कन्या स्वगृहे प्रतिपद्यते ।। अदण्ड्या सा भवेद्राज्ञा वरयन्ती पतिं स्वयम्

rajastṛtīyaṃ yā kanyā svagṛhe pratipadyate || adaṇḍyā sā bhavedrājñā varayantī patiṃ svayam

113

स्वदेशे कन्यकां दत्त्वा तामादाय तथा व्रजन् ।। परदेशे भवेद्वध्यः स्त्रीचौरः स तथा भवेत्

svadeśe kanyakāṃ dattvā tāmādāya tathā vrajan || paradeśe bhavedvadhyaḥ strīcauraḥ sa tathā bhavet

114

अद्रव्यां मृतपत्नीं तु संगृह्णन्नापराध्यति ।। सार्थां वै तां च गृह्णानो दण्डमुत्तममर्हति

adravyāṃ mṛtapatnīṃ tu saṃgṛhṇannāparādhyati || sārthāṃ vai tāṃ ca gṛhṇāno daṇḍamuttamamarhati

115

उत्कृष्टं या भजेत्कन्या देया तस्यैव सा भवेत् ।। जघन्यं सेवमानां च संयतां वासयेद्गृहे

utkṛṣṭaṃ yā bhajetkanyā deyā tasyaiva sā bhavet || jaghanyaṃ sevamānāṃ ca saṃyatāṃ vāsayedgṛhe

116

उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति ।। जघन्यमुत्तमा नारी सेवमाना तथैव च

uttamāṃ sevamānastu jaghanyo vadhamarhati || jaghanyamuttamā nārī sevamānā tathaiva ca

117

भर्तारं लङ्घयेद्या तु स्त्री ज्ञातिबलदर्पिता ।। तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते

bhartāraṃ laṅghayedyā tu strī jñātibaladarpitā || tāṃ śvabhiḥ khādayedrājā saṃsthāne bahusaṃsthite

118

हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ।। वासयेत्स्वैरिणीं नित्यं सवर्णेनाभिदूषिताम्

hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm || vāsayetsvairiṇīṃ nityaṃ savarṇenābhidūṣitām

119

ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् ।। मासं च मलिना नित्यं सा ग्रासान्प्राप्नुयाद्दश

jyāyasā dūṣitā nārī muṇḍanaṃ samavāpnuyāt || māsaṃ ca malinā nityaṃ sā grāsānprāpnuyāddaśa

2.72.120

ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः क्षत्त्रविट्शूद्रयोनयः ।।। व्रजन्दाप्यो भवेद्राम दण्ड उत्तमसाहसम्

brāhmaṇaḥ kṣattriyo vaiśyaḥ kṣattraviṭśūdrayonayaḥ ||| vrajandāpyo bhavedrāma daṇḍa uttamasāhasam

121

वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्त्रियस्यन्त्यजागमे ।। मध्यमं प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शद्रागमे भवेत्

vaiśyāgame tu viprasya kṣattriyasyantyajāgame || madhyamaṃ prathamaṃ vaiśyo daṇḍyaḥ śadrāgame bhavet

122

शूद्रः सवर्णाऽगमने शतं दण्ड्यो महीभुजा ।। वैश्यश्च द्विगुणं राम क्षत्त्रियस्त्रिगुणं तथा

śūdraḥ savarṇā'gamane śataṃ daṇḍyo mahībhujā || vaiśyaśca dviguṇaṃ rāma kṣattriyastriguṇaṃ tathā

123

ब्राह्मणश्च भवेद्दण्ड्यस्तथा राम चतुर्गुणम् ।। गुप्तास्वेव भवेद्दण्डमगुप्तास्वपि तत्स्मृतम्

brāhmaṇaśca bhaveddaṇḍyastathā rāma caturguṇam || guptāsveva bhaveddaṇḍamaguptāsvapi tatsmṛtam

124

माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा ।। पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी तथा

mātā mātṛṣvasā śvaśrūrmātulānī pitṛṣvasā || pitṛvyasakhiśiṣyastrī bhaginī tatsakhī tathā

125

भागिनेयी तथा चैव राजपत्नी तथैव च ।। इत्यगम्यास्तु निर्दिष्टास्तासां तु गमने नरः

bhāgineyī tathā caiva rājapatnī tathaiva ca || ityagamyāstu nirdiṣṭāstāsāṃ tu gamane naraḥ

126

शिश्नस्योत्कर्तनं कृत्वा ततस्तु वधमर्हति ।। भ्रातृभार्यागमे पूर्वाद्दण्डस्तु वधमर्हति

śiśnasyotkartanaṃ kṛtvā tatastu vadhamarhati || bhrātṛbhāryāgame pūrvāddaṇḍastu vadhamarhati

127

चण्डालीं वा श्वपाकीं वा गच्छन्वधमवाप्नुयात् ।। तिर्यग्योनौ तु गोवर्ज्यं मैथुनं यो निषेवते

caṇḍālīṃ vā śvapākīṃ vā gacchanvadhamavāpnuyāt || tiryagyonau tu govarjyaṃ maithunaṃ yo niṣevate

128

स पणं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्याश्च यवसोदकम् ।। सुवर्णं च भवेद्दण्ड्यो गां व्रजन्मनुजोत्तम

sa paṇaṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ tasyāśca yavasodakam || suvarṇaṃ ca bhaveddaṇḍyo gāṃ vrajanmanujottama

129

वेश्यागामी भवेद्दण्ड्यो वेश्याशुल्कसमं पणम् ।। गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति

veśyāgāmī bhaveddaṇḍyo veśyāśulkasamaṃ paṇam || gṛhītvā vetanaṃ veśyā lobhādanyatra gacchati

2.72.130

वेतनं द्विगुणं दद्याद्दण्डं च त्रिगुणं तथा ।। अन्यमुद्दिश्य वेश्यां यो नयेदन्यस्य कारणात्

vetanaṃ dviguṇaṃ dadyāddaṇḍaṃ ca triguṇaṃ tathā || anyamuddiśya veśyāṃ yo nayedanyasya kāraṇāt

131

तस्य दण्डं भवेद्राम सुवर्णस्य च माषकम् ।। नीत्वा भोगं न यो दद्याद्दाप्यो द्विगुणवेतनम्

tasya daṇḍaṃ bhavedrāma suvarṇasya ca māṣakam || nītvā bhogaṃ na yo dadyāddāpyo dviguṇavetanam

132

राज्ञा च द्विगुणं दण्ड्यस्तथा धर्मो न हीयते ।। बहूनां व्रजतामेकां सर्वे तद्द्विगुणं दमम्

rājñā ca dviguṇaṃ daṇḍyastathā dharmo na hīyate || bahūnāṃ vrajatāmekāṃ sarve taddviguṇaṃ damam

133

सर्वे पृथक्पृथग्राम दण्डं च द्विगुणं पणात् ।। न माता न पिता न स्त्री ऋत्विग्याज्यस्य सूनवः

sarve pṛthakpṛthagrāma daṇḍaṃ ca dviguṇaṃ paṇāt || na mātā na pitā na strī ṛtvigyājyasya sūnavaḥ

134

अन्योन्याः पतितास्त्याज्यास्त्यागे दण्ड्यः शतानि षट् ।। पतिता गुरवस्त्याज्या न तु माता कदाचन

anyonyāḥ patitāstyājyāstyāge daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ || patitā guravastyājyā na tu mātā kadācana

135

गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी ।। संदंशहीनौ कर्तव्यौ कूटाक्षोपधिदेविनौ

garbhadhāraṇapoṣābhyāṃ tena mātā garīyasī || saṃdaṃśahīnau kartavyau kūṭākṣopadhidevinau

136

अधीयानमनध्याये दण्डः कर्षापणत्रयम् ।। अध्यापकश्च द्विगुणं तथाचारस्य लङ्घने

adhīyānamanadhyāye daṇḍaḥ karṣāpaṇatrayam || adhyāpakaśca dviguṇaṃ tathācārasya laṅghane

137

अन्तं सस्यभवे दण्डः सुवर्णस्य च कृष्णलम् ।। भार्या पुत्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः

antaṃ sasyabhave daṇḍaḥ suvarṇasya ca kṛṣṇalam || bhāryā putraśca dāsaśca śiṣyo bhrātā ca sodaraḥ

138

प्राप्तापराधास्ते दण्ड्या रज्वा वेणुदलेन वा ।। पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथंचन

prāptāparādhāste daṇḍyā rajvā veṇudalena vā || pṛṣṭhatastu śarīrasya nottamāṅge kathaṃcana

139

अतोन्यथा यत्प्रहरेत्प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम् ।। द्यूतं समाह्वयं चैव यो निषिद्धं समाचरेत्

atonyathā yatpraharetprāptaḥ syāccaurakilbiṣam || dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva yo niṣiddhaṃ samācaret

2.72.140

प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा स दण्ड्यः पार्थिवेच्छया ।। वासांसि फलके श्लक्ष्णे नेनिज्याद्रजकः शनैः

pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā sa daṇḍyaḥ pārthivecchayā || vāsāṃsi phalake ślakṣṇe nenijyādrajakaḥ śanaiḥ

141

अतोऽन्यथा तु कुर्वीत दण्डस्स्याद्रुक्मकृष्णलम् ।। रक्षांस्यधिकृता राम प्रजेयं यैर्विलिप्यते

ato'nyathā tu kurvīta daṇḍassyādrukmakṛṣṇalam || rakṣāṃsyadhikṛtā rāma prajeyaṃ yairvilipyate

142

कार्यिकेभ्योऽर्थमादाय हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् ।। तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम्

kāryikebhyo'rthamādāya hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām || teṣāṃ sarvasvamādāya rājā kuryātpravāsanam

143

ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् ।। निर्घृणाः क्रूरमनसः सर्वकार्योपरोधिनः

ye niyuktāḥ svakāryeṣu hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām || nirghṛṇāḥ krūramanasaḥ sarvakāryoparodhinaḥ

144

धनोष्मणा पच्यमानांस्तान्निःस्वान्कारयेन्नृपः ।। कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृतीनां च दूषकान्

dhanoṣmaṇā pacyamānāṃstānniḥsvānkārayennṛpaḥ || kūṭaśāsanakartṝṃśca prakṛtīnāṃ ca dūṣakān

145

स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च वध्यांश्चासेविनस्तथा ।। अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात्कार्यमन्यथा

strībālabrāhmaṇaghnāṃśca vadhyāṃścāsevinastathā || amātyaḥ prāḍvivāko vā yaḥ kuryātkāryamanyathā

146

तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत् ।। ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

tasya sarvasvamādāya taṃ rājā vipravāsayet || brahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ

147

एतान्सर्वान्पृथग्विद्यान्महापातकिनो नरान् ।। महापातकिनो वध्या ब्राह्मणं तु विवासयेत्

etānsarvānpṛthagvidyānmahāpātakino narān || mahāpātakino vadhyā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet

148

कृतचिह्नं स्वकाद्देशाच्छृणु चिह्नक्रमं तथा।। गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः

kṛtacihnaṃ svakāddeśācchṛṇu cihnakramaṃ tathā|| gurutalpe bhagaḥ kāryaḥ surāpāne surādhvajaḥ

149

स्तेये तु श्वपदं विद्याद्ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ।। असम्भाष्या ह्यसंलाप्या असम्पाद्या विशेषतः

steye tu śvapadaṃ vidyādbrahmahaṇyaśirāḥ pumān || asambhāṣyā hyasaṃlāpyā asampādyā viśeṣataḥ

2.72.150

त्यक्तव्याश्च तथा राम! ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः ।। महापातकिनो वित्तमादाय नृपतिः स्वयम्

tyaktavyāśca tathā rāma! jñātisambandhibāndhavaiḥ || mahāpātakino vittamādāya nṛpatiḥ svayam

151

अप्सु प्रवेशयेद्दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।। सहोढं न विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः

apsu praveśayeddaṇḍaṃ varuṇāyopapādayet || sahoḍhaṃ na vinā cauraṃ ghātayeddhārmiko nṛpaḥ

152

सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन्।। ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः

sahoḍhaṃ sopakaraṇaṃ ghātayedavicārayan|| grāmeṣvapi ca ye keciccaurāṇāṃ bhaktadāyakāḥ

153

भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपि घातयेत् ।। राष्ट्रेषु राष्ट्राधिपतेः समन्ताच्चैव दूषकान्

bhāṇḍāvakāśadāścaiva sarvāṃstānapi ghātayet || rāṣṭreṣu rāṣṭrādhipateḥ samantāccaiva dūṣakān

154

अभ्याघातेषु मध्यस्थाः क्षिप्रं शास्यास्तु चौरवत् ।। दस्युप्रपीडितानां हि पथि मोहादिदर्शने

abhyāghāteṣu madhyasthāḥ kṣipraṃ śāsyāstu cauravat || dasyuprapīḍitānāṃ hi pathi mohādidarśane

195

शक्तितोनाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः ।। राज्ञः कोषापहर्तॄंश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान्

śaktitonābhidhāvanto nirvāsyāḥ saparicchadāḥ || rājñaḥ koṣāpahartṝṃśca pratikūleṣu ca sthitān

156

अरीणामुपजप्तॄँश्च घातयेद्विविधैर्वधैः ।। सन्धिं भित्त्वा तु ये चौर्यं राज्ञः कुर्वंति तस्कराः

arīṇāmupajaptṝm̐śca ghātayedvividhairvadhaiḥ || sandhiṃ bhittvā tu ye cauryaṃ rājñaḥ kurvaṃti taskarāḥ

157

तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ।। तडाकभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन तु

teṣāṃ chittvā nṛpo hastau tīkṣṇe śūle niveśayet || taḍākabhedakaṃ hanyādapsu śuddhavadhena tu

158

यस्तु पूर्वं निवृत्तस्य तडाकस्योदकं हरेत् ।। आगमं वाप्यपां कुर्यात्स दाप्यः पूर्वसाहसम्

yastu pūrvaṃ nivṛttasya taḍākasyodakaṃ haret || āgamaṃ vāpyapāṃ kuryātsa dāpyaḥ pūrvasāhasam

159

कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् ।। पापान्पापसमाचारान्घातयेच्छीघ्रमेव तान्

koṣṭhāgārāyudhāgāradevatāgārabhedakān || pāpānpāpasamācārānghātayecchīghrameva tān

2.72.160

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि ।। स हि कार्षापणं दण्ड्यस्तममेध्यं च शोधयेत्

samutsṛjedrājamārge yastvamedhyamanāpadi || sa hi kārṣāpaṇaṃ daṇḍyastamamedhyaṃ ca śodhayet

161

आपद्गतोऽथवा वृद्धो गर्भिणी बाल एव वा ।। परिभाषणमर्हन्ति तच्च शोध्यमिति स्थितिः

āpadgato'thavā vṛddho garbhiṇī bāla eva vā || paribhāṣaṇamarhanti tacca śodhyamiti sthitiḥ

162

प्रथमं साहसं दण्ड्यः यश्च मिथ्याचिकित्सकः ।। पुरुषे मध्यमं दण्ड्यस्तूत्तमे च तथोत्तमम्

prathamaṃ sāhasaṃ daṇḍyaḥ yaśca mithyācikitsakaḥ || puruṣe madhyamaṃ daṇḍyastūttame ca tathottamam

163

संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकान् ।। प्रतिकुर्युश्च तत्सर्वं दद्युः पञ्चशतानि च

saṃkramadhvajayaṣṭīnāṃ pratimānāṃ ca bhedakān || pratikuryuśca tatsarvaṃ dadyuḥ pañcaśatāni ca

164

अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा ।। मणीनामपि भेदस्य दण्डः प्रथमसाहसः

adūṣitānāṃ dravyāṇāṃ dūṣaṇe bhedane tathā || maṇīnāmapi bhedasya daṇḍaḥ prathamasāhasaḥ

165

समैश्च विषमं यो वै कुरुते मूल्यतोऽपि वा ।। समाप्नुयान्नरः पूर्वं समं वाधममेव वा

samaiśca viṣamaṃ yo vai kurute mūlyato'pi vā || samāpnuyānnaraḥ pūrvaṃ samaṃ vādhamameva vā

166

बन्धनानि च सर्वाणि राजमार्गे निवेशयेत् ।। क्लिश्यन्तो यत्र दृश्यन्ते विकृताः पापचारिणः

bandhanāni ca sarvāṇi rājamārge niveśayet || kliśyanto yatra dṛśyante vikṛtāḥ pāpacāriṇaḥ

167

प्राकारस्य तु भेत्तारं परिखानां च भेदकम् ।। द्वाराणां चैव भेत्तारं क्षिप्रं निर्वासयेत्पुरात्

prākārasya tu bhettāraṃ parikhānāṃ ca bhedakam || dvārāṇāṃ caiva bhettāraṃ kṣipraṃ nirvāsayetpurāt

168

मूलकर्माभिचारेषु कर्तव्यो द्विगुणो दमः ।। अबीजविक्रयी दैवबीजोत्कृष्टस्तथैव च

mūlakarmābhicāreṣu kartavyo dviguṇo damaḥ || abījavikrayī daivabījotkṛṣṭastathaiva ca

169

मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं वधमाप्नुयात् ।। सर्वसङ्करपापिष्ठं हेमकारं नराधिपः

maryādābhedakaścaiva vikṛtaṃ vadhamāpnuyāt || sarvasaṅkarapāpiṣṭhaṃ hemakāraṃ narādhipaḥ

2.72.170

अन्याये वर्तमानं तु लवशश्छेदयेच्छरैः ।। द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धताम्

anyāye vartamānaṃ tu lavaśaśchedayeccharaiḥ || dravyamādāya vaṇijāmanargheṇāvarundhatām

171

राजा पृथक्पृथक्कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसम् ।। द्व्यावदूषको यश्च प्रतिच्छन्दकविक्रयी

rājā pṛthakpṛthakkuryāddaṇḍamuttamasāhasam || dvyāvadūṣako yaśca praticchandakavikrayī

172

मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्ता तथोत्तमम् ।। शास्त्राणां यज्ञतपसां देशानां क्षेपको नरः

madhyamaṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ kūṭakartā tathottamam || śāstrāṇāṃ yajñatapasāṃ deśānāṃ kṣepako naraḥ

173

देवतानां सतीनां वै तूत्तमं दण्डमर्हति ।। एकस्य दण्डपारुष्ये बहूनां द्विगुणो दमः

devatānāṃ satīnāṃ vai tūttamaṃ daṇḍamarhati || ekasya daṇḍapāruṣye bahūnāṃ dviguṇo damaḥ

174

कलहापहृतं देयं दण्डश्च द्विगुणस्ततः ।। मध्यमं ब्राह्मणं राजा विषयाद्विप्रवासयेत्

kalahāpahṛtaṃ deyaṃ daṇḍaśca dviguṇastataḥ || madhyamaṃ brāhmaṇaṃ rājā viṣayādvipravāsayet

175

लशुनं च पलाण्डुं च सूकरं ग्रामकुक्कुटम् ।। तथा पञ्चनखं सर्वं भक्ष्यादन्यत्र भक्षिणम्

laśunaṃ ca palāṇḍuṃ ca sūkaraṃ grāmakukkuṭam || tathā pañcanakhaṃ sarvaṃ bhakṣyādanyatra bhakṣiṇam

176

विवासयेत्क्षिप्रमेव ब्राह्मणं विषयात्स्वकात् ।। अभक्ष्यभक्षणे दण्ड्यः शूद्रो भवति कृष्णलम्

vivāsayetkṣiprameva brāhmaṇaṃ viṣayātsvakāt || abhakṣyabhakṣaṇe daṇḍyaḥ śūdro bhavati kṛṣṇalam

177

ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां चतुस्त्रिद्विगुणं हितम् ।। यः साहसं कारयति स दद्याद्द्विगुण दमम्

brāhmaṇakṣattriyaviśāṃ catustridviguṇaṃ hitam || yaḥ sāhasaṃ kārayati sa dadyāddviguṇa damam

178

यश्चेदमुक्त्वाहं दाता कारयेत्स चतुर्गुणम् ।। संदिष्टस्याप्रदातारं समुद्रगृहभेदकम्

yaścedamuktvāhaṃ dātā kārayetsa caturguṇam || saṃdiṣṭasyāpradātāraṃ samudragṛhabhedakam

179

पञ्चाशत्पणिको दंडस्तयोः कार्यो महीक्षिता ।। अस्पृश्येषु शतार्धन्तु मध्योऽधो योगकर्मकृत्

pañcāśatpaṇiko daṃḍastayoḥ kāryo mahīkṣitā || aspṛśyeṣu śatārdhantu madhyo'dho yogakarmakṛt

2.72.180

पुंस्त्वहर्ता पशूनां च दासीगर्भविनाशकृत् ।। शूद्रप्रव्रजितानां च दैवे पित्र्ये च भोजकः

puṃstvahartā paśūnāṃ ca dāsīgarbhavināśakṛt || śūdrapravrajitānāṃ ca daive pitrye ca bhojakaḥ

181

अव्रजन्बाढमुक्त्वा च तथैव च निमन्त्रणात् ।। एते कार्षापणशतं सर्वे दण्ड्या महीक्षिता

avrajanbāḍhamuktvā ca tathaiva ca nimantraṇāt || ete kārṣāpaṇaśataṃ sarve daṇḍyā mahīkṣitā

182

दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन्दण्ड्यस्तु कृष्णलम् ।। पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां द्विशतो दमः

duḥkhotpādi gṛhe dravyaṃ kṣipandaṇḍyastu kṛṣṇalam || pitāputravirodhe tu sākṣiṇāṃ dviśato damaḥ

अध्यायाः ०७१-०७५ (cont. 2)

183

तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च ।। एभिश्च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्

tulāśāsanamānānāṃ kūṭakṛnnāṇakasya ca || ebhiśca vyavahartā yaḥ sa dāpyo daṇḍamuttamam

184

विषाग्निदां पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम् ।। विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत्

viṣāgnidāṃ patigurunijāpatyapramāpaṇīm || vikarṇakaranāsauṣṭhīṃ kṛtvā gobhiḥ pramāpayet

185

क्षेत्रवेश्मग्रामवननिवीतखलदाहकाः ।। राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्याश्च कटाग्निना

kṣetraveśmagrāmavananivītakhaladāhakāḥ || rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyāśca kaṭāgninā

186

ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनम् ।। पारदारिकचौरौ च मुञ्चतो दण्डमुत्तमम्

ūnaṃ vāpyadhikaṃ vāpi likhedyo rājaśāsanam || pāradārikacaurau ca muñcato daṇḍamuttamam

187

अभक्ष्येण द्विजं दूष्य दण्डमुत्तमसाहसम् ।। क्षत्रियो मध्यमं वैश्यः प्रथमं शूद्रमर्धिकम्

abhakṣyeṇa dvijaṃ dūṣya daṇḍamuttamasāhasam || kṣatriyo madhyamaṃ vaiśyaḥ prathamaṃ śūdramardhikam

188

मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस्तथा।। राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः

mṛtāṅgalagnavikreturgurostāḍayitustathā|| rājayānāsanāroḍhurdaṇḍa uttamasāhasaḥ

189

यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः ।।। तमायातं पुनर्जित्वा दण्डद्येद्द्विगुणं दमम्

yo manyetājito'smīti nyāyenāpi parājitaḥ ||| tamāyātaṃ punarjitvā daṇḍadyeddviguṇaṃ damam

2.72.190

आह्वानकारी वध्यः स्यादनाहूतमथाह्वयन्।। दण्डिकस्य यो हस्तादभियुक्तः पलायते

āhvānakārī vadhyaḥ syādanāhūtamathāhvayan|| daṇḍikasya yo hastādabhiyuktaḥ palāyate

191

हीनः पुरुषकारेण तद्दद्याद्दाण्डिको धनम्।। प्रेष्यापराधात्प्रेष्यस्य स दण्डं दातुमर्हति

hīnaḥ puruṣakāreṇa taddadyāddāṇḍiko dhanam|| preṣyāparādhātpreṣyasya sa daṇḍaṃ dātumarhati

192

दण्डार्थं नियमार्थं च नीयमानस्तु बन्धनम् ।। पथि कश्चित्पलायेत दण्डमष्टगुणं भवेत्

daṇḍārthaṃ niyamārthaṃ ca nīyamānastu bandhanam || pathi kaścitpalāyeta daṇḍamaṣṭaguṇaṃ bhavet

193

अनिष्ठितविवादे तु नखरोमावतारणम् ।। कारयेद्यः स पुरुषो मध्यमं दण्डमर्हति

aniṣṭhitavivāde tu nakharomāvatāraṇam || kārayedyaḥ sa puruṣo madhyamaṃ daṇḍamarhati

194

बन्धनं वाथवा वध्यं बलान्मोचयतो भवेत् ।। वध्ये विमोचिते वध्यो दण्ड्ये द्विगुणदण्डभाक्

bandhanaṃ vāthavā vadhyaṃ balānmocayato bhavet || vadhye vimocite vadhyo daṇḍye dviguṇadaṇḍabhāk

195

दुर्मृष्टव्यवहाराणां सभ्यानां द्विगुणो दमः ।। ज्ञात्वा त्रिंशद्गुणं दण्डं प्रक्षेप्यमुदके भवेत्

durmṛṣṭavyavahārāṇāṃ sabhyānāṃ dviguṇo damaḥ || jñātvā triṃśadguṇaṃ daṇḍaṃ prakṣepyamudake bhavet

196

अल्पे दण्डेधिकं कृत्वा विपुले चाल्पमेव च ।। ऊनाधिकं तु तद्दण्डं सद्यो दद्यात्स्वकाद्गृहात्

alpe daṇḍedhikaṃ kṛtvā vipule cālpameva ca || ūnādhikaṃ tu taddaṇḍaṃ sadyo dadyātsvakādgṛhāt

197

यावद्वध्यः स वध्येत तावद्वध्यस्य मोक्षणात् ।। न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्ववस्थितम्

yāvadvadhyaḥ sa vadhyeta tāvadvadhyasya mokṣaṇāt || na jātu brāhmaṇaṃ hanyātsarvapāpeṣvavasthitam

198

वध्ये विवासयेद्राष्ट्रात्समग्रधनमक्षतम् ।। न जातु ब्राह्मणवधात्पापमप्यधिकं क्वचित्

vadhye vivāsayedrāṣṭrātsamagradhanamakṣatam || na jātu brāhmaṇavadhātpāpamapyadhikaṃ kvacit

199

यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन ब्रह्महत्यां विवर्जयेत् ।। अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।। अयशोमहदाप्नोति नरकं चैव गच्छति

yasmāttasmātprayatnena brahmahatyāṃ vivarjayet || adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan || ayaśomahadāpnoti narakaṃ caiva gacchati

2.72.200

ज्ञात्वापराधं पुरुषं च राजा कालं तथा चानुमते द्विजानाम् ।। दण्ड्येषु दण्डं परिकल्पयेत पापस्य ये तच्छमनं न कुर्युः

jñātvāparādhaṃ puruṣaṃ ca rājā kālaṃ tathā cānumate dvijānām || daṇḍyeṣu daṇḍaṃ parikalpayeta pāpasya ye tacchamanaṃ na kuryuḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० परशुरामं प्रति पुष्करोपाख्यानेषु दण्डप्रणयनन्नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 paraśurāmaṃ prati puṣkaropākhyāneṣu daṇḍapraṇayanannāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। कुर्याद्दण्डप्रणयनं प्रायश्चित्तमकुर्वताम् ।। नृणां राजा ततो ब्रूहि प्रायश्चित्तविधिं मम

rāma uvāca || kuryāddaṇḍapraṇayanaṃ prāyaścittamakurvatām || nṛṇāṃ rājā tato brūhi prāyaścittavidhiṃ mama

पुष्कर उवाच ।। अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ।। कामचारकृतेऽप्येतन्मतं मे श्रुतिदर्शनात्

puṣkara uvāca || akāmataḥ kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ || kāmacārakṛte'pyetanmataṃ me śrutidarśanāt

प्रायश्चित्तैः शमं याति पापं कृतमसंशयम् ।। राजदण्डाच्छमं याति प्रायश्चित्तमकुर्वताम्

prāyaścittaiḥ śamaṃ yāti pāpaṃ kṛtamasaṃśayam || rājadaṇḍācchamaṃ yāti prāyaścittamakurvatām

प्रायश्चित्तविहीना ये राजभिश्चाप्यवासिताः ।। नरकं प्रतिपद्यन्ते तिर्यग्योनिं तथैव च

prāyaścittavihīnā ye rājabhiścāpyavāsitāḥ || narakaṃ pratipadyante tiryagyoniṃ tathaiva ca

मानुष्यमपि चासाद्य भवन्तीह तथांकिताः ।। प्रायश्चित्तमतः कार्यं कल्मषस्यापनुत्तये

mānuṣyamapi cāsādya bhavantīha tathāṃkitāḥ || prāyaścittamataḥ kāryaṃ kalmaṣasyāpanuttaye

राजक्रुद्धातुरान्नं च न भुञ्जीत कदाचन ।। तथैवाह्वायकस्यान्नं पदा स्पृष्टं च कामतः

rājakruddhāturānnaṃ ca na bhuñjīta kadācana || tathaivāhvāyakasyānnaṃ padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ

महापातकिना स्पृष्टमवलीढं पतत्रिणा ।। त्र्यृबीमपक्वं यश्चापि स्पृष्टं यच्चाप्युदक्यया

mahāpātakinā spṛṣṭamavalīḍhaṃ patatriṇā || tryṛbīmapakvaṃ yaścāpi spṛṣṭaṃ yaccāpyudakyayā

गणान्नं गणिकान्नं च विद्विषां यज्जुगुप्सितम ।। स्तेनस्य चैव तीक्ष्णस्य वार्धुषेर्गायनस्य च

gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca vidviṣāṃ yajjugupsitama || stenasya caiva tīkṣṇasya vārdhuṣergāyanasya ca

दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडैरपि ।। अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दांभिकस्य च

dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍairapi || abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāṃbhikasya ca

2.73.10

चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्योच्छिष्टभोजिनः ।। अनर्चितं वृथा मांसमवीरायाश्च योषितः

cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ || anarcitaṃ vṛthā māṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ

द्विषदन्नं च दासान्नमुग्रान्नं चाप्यचाक्षुषम् ।। पिशुनानृतिनोश्चान्नमस्त्रविक्रयिणस्तथा

dviṣadannaṃ ca dāsānnamugrānnaṃ cāpyacākṣuṣam || piśunānṛtinoścānnamastravikrayiṇastathā

रजकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे ।। शैलूषतुन्नवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च

rajakasya nṛśaṃsasya yasya copapatirgṛhe || śailūṣatunnavāyānnaṃ kṛtaghnasyānnameva ca

परिवित्तेश्च दुष्टस्य बन्दिनः कितवस्य च ।। कुण्डगोलकयोश्चैव स्त्रीजितस्य तथैव च

parivitteśca duṣṭasya bandinaḥ kitavasya ca || kuṇḍagolakayoścaiva strījitasya tathaiva ca

कर्मारस्य निषादस्य रङ्गावतरकस्य च ।। सुवर्णकर्तुवेनस्य चैलनिर्णेजकस्य च

karmārasya niṣādasya raṅgāvatarakasya ca || suvarṇakartuvenasya cailanirṇejakasya ca

मिथ्याप्रव्रजितस्यान्नं तैलिकस्य तथैव च ।। तथैव वृषलस्यान्नं ब्राह्मणेनानिमन्त्रितम्

mithyāpravrajitasyānnaṃ tailikasya tathaiva ca || tathaiva vṛṣalasyānnaṃ brāhmaṇenānimantritam

एषामन्यतमस्यान्नममत्यात्त्वा त्र्यहं क्षिपेत ।। मत्या भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च

eṣāmanyatamasyānnamamatyāttvā tryahaṃ kṣipeta || matyā bhuktvā caretkṛcchraṃ retoviṇmūtrameva ca

महापातकयुक्तस्य सूतिकस्य तथैव च ।। भुक्त्वान्नं चर्मकारस्य मत्या कृच्छ्रं चरेद्द्विजः

mahāpātakayuktasya sūtikasya tathaiva ca || bhuktvānnaṃ carmakārasya matyā kṛcchraṃ careddvijaḥ

चण्डालश्वपचान्नं च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत।। अन्तश्चतुर्थिप्रेतान्नं गवाघ्रातं तथैव च

caṇḍālaśvapacānnaṃ ca bhuktvā cāndrāyaṇaṃ careta|| antaścaturthipretānnaṃ gavāghrātaṃ tathaiva ca

शूद्रोच्छिष्टं लघूच्छिष्टं सूतिकान्नं तथैव च ।। तप्तकृच्छ्रं तु कुर्वीत तस्य पापस्य शान्तये

śūdrocchiṣṭaṃ laghūcchiṣṭaṃ sūtikānnaṃ tathaiva ca || taptakṛcchraṃ tu kurvīta tasya pāpasya śāntaye

2.73.20

भुक्त्वा तु ब्राह्मणाशौचे चरेत्सान्तपनं द्विजः ।। भुक्त्वा तु क्षत्रियाशौचे तथा कृच्छ्रं विधीयते

bhuktvā tu brāhmaṇāśauce caretsāntapanaṃ dvijaḥ || bhuktvā tu kṣatriyāśauce tathā kṛcchraṃ vidhīyate

वैश्याशौचे तथा भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ।। शूद्राशौचे द्विजो भुक्त्वा तथा चान्द्रायणं चरेत्

vaiśyāśauce tathā bhuktvā taptakṛcchraṃ samācaret || śūdrāśauce dvijo bhuktvā tathā cāndrāyaṇaṃ caret

अशौचे यस्य यो भुक्त्वा सोऽप्यशुद्धस्तथा भवेत्।। तावद्यावदशौचं तु तस्य राम प्रकीर्तितम्

aśauce yasya yo bhuktvā so'pyaśuddhastathā bhavet|| tāvadyāvadaśaucaṃ tu tasya rāma prakīrtitam

तस्याशौचव्यपगमे प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। भुक्त्वोत्तमस्य चाशौचे क्षपेत दिवसं तथा

tasyāśaucavyapagame prāyaścittaṃ samācaret || bhuktvottamasya cāśauce kṣapeta divasaṃ tathā

मृतपञ्चनखात्कूपादमेध्येन सकृद्युतात् ।। अपः पीत्वा त्र्यहं तिष्ठेत्सोपवासो द्विजोत्तमः

mṛtapañcanakhātkūpādamedhyena sakṛdyutāt || apaḥ pītvā tryahaṃ tiṣṭhetsopavāso dvijottamaḥ

द्विदिनं क्षत्त्रियस्तिष्ठेदेकाहं वैश्य एव च ।। नक्ताशी च तथा शूद्रः पञ्चगव्येन शुध्यति

dvidinaṃ kṣattriyastiṣṭhedekāhaṃ vaiśya eva ca || naktāśī ca tathā śūdraḥ pañcagavyena śudhyati

भुक्त्वाप्यथ कषायांश्च पीत्वामेध्यान्यपि द्विजः ।। तावद्भवत्यप्रयतो यावदन्नं व्रजत्यधः

bhuktvāpyatha kaṣāyāṃśca pītvāmedhyānyapi dvijaḥ || tāvadbhavatyaprayato yāvadannaṃ vrajatyadhaḥ

विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायुकपिकाह्वयोः ।। प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

viḍvarāhakharoṣṭrāṇāṃ gomāyukapikāhvayoḥ || prāśya mūtrapurīṣāṇi dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

शुष्काणि जग्ध्वा मांसानि भौमानि कवकानि च ।। अज्ञातं चैव सूनास्थं चैतदेव व्रतं चरेत्

śuṣkāṇi jagdhvā māṃsāni bhaumāni kavakāni ca || ajñātaṃ caiva sūnāsthaṃ caitadeva vrataṃ caret

क्रव्यादसूकरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः।। गोनराश्वखरोष्ट्राणां भोक्ता पञ्चनखाश्च ये

kravyādasūkaroṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kapikākayoḥ|| gonarāśvakharoṣṭrāṇāṃ bhoktā pañcanakhāśca ye

2.73.30

मांसं च कौञ्जरं भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति।। ग्रामकुक्कुटच्छत्राकौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

māṃsaṃ ca kauñjaraṃ bhuktvā taptakṛcchreṇa śuddhyati|| grāmakukkuṭacchatrākau bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

केशकीटावपन्नेऽपि पिबेद्ब्रह्मसुवर्चलाम्।। आमश्राद्धे तथा भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति

keśakīṭāvapanne'pi pibedbrahmasuvarcalām|| āmaśrāddhe tathā bhuktvā taptakṛcchreṇa śuddhyati

संकल्पिते तथा भुक्त्वा त्रिरात्रोपोषणं भवेत् ।। व्रतचारी तथा भुक्त्वा मधुमांसं च भार्गव

saṃkalpite tathā bhuktvā trirātropoṣaṇaṃ bhavet || vratacārī tathā bhuktvā madhumāṃsaṃ ca bhārgava

लशुनं गृञ्जनं चैव पालण्डुं मद्यमेव च।। लशुनादिसमं यच्च गन्धेन मनुजोत्तम

laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva pālaṇḍuṃ madyameva ca|| laśunādisamaṃ yacca gandhena manujottama

भुक्त्वा चान्द्रायणं कुर्यान्मासं क्रव्यभुजस्तथा ।। लोहितान्वृक्षनिर्यासान्कुस्थानप्रभवांस्तथा

bhuktvā cāndrāyaṇaṃ kuryānmāsaṃ kravyabhujastathā || lohitānvṛkṣaniryāsānkusthānaprabhavāṃstathā

शेलुं गव्यं च पेयूषं विषं श्लेष्मातकं मृदम् ।। वृथा कृसरसंयावपायसापूपशष्कुलीः

śeluṃ gavyaṃ ca peyūṣaṃ viṣaṃ śleṣmātakaṃ mṛdam || vṛthā kṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ

गवां च महिषीणां च वर्जयित्वा तथाप्यजाम ।। सर्वक्षीराणि वर्ज्यानि तेषां चैवाप्यनिर्दशम्

gavāṃ ca mahiṣīṇāṃ ca varjayitvā tathāpyajāma || sarvakṣīrāṇi varjyāni teṣāṃ caivāpyanirdaśam

स्यंदनेऽमेध्यभक्षाया विवत्सायाश्च वर्जयेत् ।। दधिवर्ज्यं च शुक्तानि सर्वाण्येव विवर्जयेत्

syaṃdane'medhyabhakṣāyā vivatsāyāśca varjayet || dadhivarjyaṃ ca śuktāni sarvāṇyeva vivarjayet

शुभैः पुष्पफलैर्यानि भक्तैरभियुतानि च ।। विष्किराञ्जालपादांश्च रक्तपादांस्तथैव च

śubhaiḥ puṣpaphalairyāni bhaktairabhiyutāni ca || viṣkirāñjālapādāṃśca raktapādāṃstathaiva ca

सर्वशुष्कांश्च चूडालान्प्रतोदांश्च विवर्जयेत् ।। वर्तिको वर्तिका चेति तित्तिरश्च कपिञ्जलः

sarvaśuṣkāṃśca cūḍālānpratodāṃśca vivarjayet || vartiko vartikā ceti tittiraśca kapiñjalaḥ

2.73.40

भक्ष्यो मयूरश्च तथा पक्षिणां ये विवर्जिताः ।। शशकः शल्लको गोधा खड्गः कूर्मस्तथैव च

bhakṣyo mayūraśca tathā pakṣiṇāṃ ye vivarjitāḥ || śaśakaḥ śallako godhā khaḍgaḥ kūrmastathaiva ca

भक्ष्याः पञ्चनखाः प्रोक्ताः परिवेषाश्च वर्जिताः ।। पाठीनान्रोहितान्मत्स्याँल्लोहतुण्डांश्च भक्षयेत्

bhakṣyāḥ pañcanakhāḥ proktāḥ pariveṣāśca varjitāḥ || pāṭhīnānrohitānmatsyām̐llohatuṇḍāṃśca bhakṣayet

राजीवांश्च सशल्कांश्च भक्ष्यानाहुर्मनीषिणः ।। अतोऽन्यान्वर्जयेत्सर्वांस्तथा वै जलचारिणः

rājīvāṃśca saśalkāṃśca bhakṣyānāhurmanīṣiṇaḥ || ato'nyānvarjayetsarvāṃstathā vai jalacāriṇaḥ

एतेषां भक्षणाद्राम त्रिरात्रौ क्षपणं भवेत् ।। चक्रवाकं प्लवं हंसं टिट्टिभं मद्गुमेव च

eteṣāṃ bhakṣaṇādrāma trirātrau kṣapaṇaṃ bhavet || cakravākaṃ plavaṃ haṃsaṃ ṭiṭṭibhaṃ madgumeva ca

काकोलं च शुकं भासं दात्यूहं सारिकां तथा ।। बकश्येनबलाकांश्च भुक्त्वा षड्रात्र माचरेत्

kākolaṃ ca śukaṃ bhāsaṃ dātyūhaṃ sārikāṃ tathā || bakaśyenabalākāṃśca bhuktvā ṣaḍrātra mācaret

उपवासस्तथा कार्यः सूनामांसाशने भवेत् ।। अजाविकानुरोहांश्च पृषतान्माहिषांस्तथा

upavāsastathā kāryaḥ sūnāmāṃsāśane bhavet || ajāvikānurohāṃśca pṛṣatānmāhiṣāṃstathā

रङ्कुन्यंकूंस्तथैणांश्च गवयांश्चैव भक्षयेत् ।। भुक्त्वा मांसं ततोऽन्यस्य त्र्यहं तिष्ठेद्बुभुक्षितः

raṅkunyaṃkūṃstathaiṇāṃśca gavayāṃścaiva bhakṣayet || bhuktvā māṃsaṃ tato'nyasya tryahaṃ tiṣṭhedbubhukṣitaḥ

यवगोधूमजं सर्वं पयसश्चैव विक्रियाः ।। रागषाडवचुक्रादीन्सस्नेहं यच्च किञ्चन

yavagodhūmajaṃ sarvaṃ payasaścaiva vikriyāḥ || rāgaṣāḍavacukrādīnsasnehaṃ yacca kiñcana

एतद्विना पर्युषितं भुक्त्वा चोपवसेद्दिनम् ।। मद्यभाण्डगता मोहात्पीत्वा वापो द्विजोत्तमः

etadvinā paryuṣitaṃ bhuktvā copavaseddinam || madyabhāṇḍagatā mohātpītvā vāpo dvijottamaḥ

शङ्खपुष्पाश्रितं क्षीरं पिबेत्तु दिवसत्रयम् ।।। सुराभाण्डगता पीत्वा सप्तरात्रं तथा पिबेत्

śaṅkhapuṣpāśritaṃ kṣīraṃ pibettu divasatrayam ||| surābhāṇḍagatā pītvā saptarātraṃ tathā pibet

2.73.50

शूद्रोच्छिष्टात्तथा पीत्वा पञ्चरात्रं तथा पिबेत्।। स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः

śūdrocchiṣṭāttathā pītvā pañcarātraṃ tathā pibet|| svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ

स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ।। अग्निहोत्रापविद्धाग्निर्ब्राह्मणः कामचारतः

snātvā'rkamarcayitvā triḥ punarmāmityṛcaṃ japet || agnihotrāpaviddhāgnirbrāhmaṇaḥ kāmacārataḥ

चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरमप्यासनं हितम् ।। ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः

cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ vīramapyāsanaṃ hitam || brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ

महान्ति पातकान्याहुः संयोगश्चैव तैः सह ।। अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम्

mahānti pātakānyāhuḥ saṃyogaścaiva taiḥ saha || anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam

गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ।। ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः

guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā || brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ

वर्जितान्नाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्।। निक्षेपस्यापहरणं नराऽश्वरजतस्य च

varjitānnādyayorjagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ|| nikṣepasyāpaharaṇaṃ narā'śvarajatasya ca

भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्।। रेतःसेकस्स्वयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च

bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam|| retaḥsekassvayonīṣu kumārīṣvantyajāsu ca

सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ।। गोवधोऽयाज्यसंयाज्यपारदार्यात्मविक्रयः

sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ || govadho'yājyasaṃyājyapāradāryātmavikrayaḥ

गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च ।। परिवर्तितानुजेन परिवेदनमेव च

gurumātṛpitṛtyāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca || parivartitānujena parivedanameva ca

तयोर्मानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम् ।। कन्याया दूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम्

tayormānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam || kanyāyā dūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam

2.73.60

तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ।। व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च

taḍāgārāmadārāṇāmapatyasya ca vikrayaḥ || vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtādhyāpanameva ca

भृतादध्ययनादानमविक्रेयस्य विक्रयम् ।। सर्वाकरेष्वधीकारो महायन्त्र प्रवर्तनम्

bhṛtādadhyayanādānamavikreyasya vikrayam || sarvākareṣvadhīkāro mahāyantra pravartanam

हिंस्रौषधिस्त्रियाजीवी क्रिया याचनकर्म च ।। इन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणां चैव पातनम्

hiṃsrauṣadhistriyājīvī kriyā yācanakarma ca || indhanārthamaśuṣkāṇāṃ drumāṇāṃ caiva pātanam

आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा ।। अनाहिताग्निता स्तेयमगम्यास्त्रीनिषेवणम्

ātmārthaṃ ca kriyārambho ninditānnādanaṃ tathā || anāhitāgnitā steyamagamyāstrīniṣevaṇam

स्त्रीशूद्रविट्क्षत्त्रिवधो नास्तिक्यञ्चोपपातकम् ।। ब्राह्मणस्य रुजा कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः

strīśūdraviṭkṣattrivadho nāstikyañcopapātakam || brāhmaṇasya rujā kṛtyaṃ ghrātiraghreyamadyayoḥ

जैह्मं च पुंसि मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ।। श्वखरोष्ट्रमृगेभानामजाव्योश्चैव मारणम्

jaihmaṃ ca puṃsi maithunyaṃ jātibhraṃśakaraṃ smṛtam || śvakharoṣṭramṛgebhānāmajāvyoścaiva māraṇam

संकीर्णकरणं ज्ञेयं मीनाहिनकुलस्य च ।। निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम्

saṃkīrṇakaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhinakulasya ca || ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdrasevanam

अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ।। कृमि कीटवयोहत्यामन्यानुगतभोजनम्

apātrīkaraṇaṃ jñeyamasatyasya ca bhāṣaṇam || kṛmi kīṭavayohatyāmanyānugatabhojanam

फलैधकुसुमस्तेयमधैर्यं चपलात्मता ।। एतान्येनांसि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक्पृथक्

phalaidhakusumasteyamadhairyaṃ capalātmatā || etānyenāṃsi sarvāṇi yathoktāni pṛthakpṛthak

यैर्यैर्व्रतैरपोहेत तानि सम्यङ्निबोधत ।। ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत्

yairyairvratairapoheta tāni samyaṅnibodhata || brahmahā dvādaśābdāni kuṭiṃ kṛtvā vane vaset

2.73.70

भिक्षेताथ विशुद्ध्यर्थमुपासीनो वृषध्वजम् ।। लक्षं शस्त्रभृतां वा स्याद्विद्विषामिच्छयात्मनः

bhikṣetātha viśuddhyarthamupāsīno vṛṣadhvajam || lakṣaṃ śastrabhṛtāṃ vā syādvidviṣāmicchayātmanaḥ

प्राश्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्छिराः ।। यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जितागोसवेन च

prāśyedātmānamagnau vā samiddhe triravākchirāḥ || yajeta vāśvamedhena svarjitāgosavena ca

अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुतापि वा ।। जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत्

abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā || japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet

ब्रह्महत्यापनुत्त्वर्थं मितभुङ् नियतेन्द्रियः ।। सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत्

brahmahatyāpanuttvarthaṃ mitabhuṅ niyatendriyaḥ || sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet

धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ।। व्रतैरेतैरपोहेत महापातकितान्द्विज

dhanaṃ vā jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam || vratairetairapoheta mahāpātakitāndvija

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवानदेत् ।। कृतपापो वा निवसेच्चर्मणा तेन संवृतः

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavānadet || kṛtapāpo vā nivaseccarmaṇā tena saṃvṛtaḥ

चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवण मितम् ।। गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

caturthakālamaśnīyādakṣāralavaṇa mitam || gomūtreṇācaretsnānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ

दिवाऽनुगच्छेत्ता गाश्च तिष्ठन्नूर्ध्वमपः पिबेत् ।। शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं चरेत्

divā'nugacchettā gāśca tiṣṭhannūrdhvamapaḥ pibet || śuśrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ caret

तिष्ठंतीष्वनुतिष्ठेत्तु व्रजन्तीष्वप्यनुव्रजेत् ।। आसीनासु तथासीनो नियतो वीतमत्सरः

tiṣṭhaṃtīṣvanutiṣṭhettu vrajantīṣvapyanuvrajet || āsīnāsu tathāsīno niyato vītamatsaraḥ

आतुरामभिषिक्तां च चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः ।। पतित ङ्कलीनां वा सर्वप्राणैर्विमोक्षयेत्

āturāmabhiṣiktāṃ ca cauravyāghrādibhirbhayaiḥ || patita ṅkalīnāṃ vā sarvaprāṇairvimokṣayet

2.73.80

उष्णैर्वर्षातिशीतैर्वा मारुते वाति वा भृशम् ।। न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः

uṣṇairvarṣātiśītairvā mārute vāti vā bhṛśam || na kurvītātmanastrāṇaṃ gorakṛtvā tu śaktitaḥ

आत्मनो यदि वाऽन्येषां गृहे क्षेत्रेऽथ वा खले ।। खादमानां न शंसेत पिबन्तं चैव वत्सकम्

ātmano yadi vā'nyeṣāṃ gṛhe kṣetre'tha vā khale || khādamānāṃ na śaṃseta pibantaṃ caiva vatsakam

वृषभैकादशा गास्तु दध्याद्धि चरितव्रतः ।। अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत्

vṛṣabhaikādaśā gāstu dadhyāddhi caritavrataḥ || avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet

बन्धने रोधने वापि योजने च गवां रुजा ।। भवेद्वा मरणं यत्र निमित्ते तत्र लिप्यते

bandhane rodhane vāpi yojane ca gavāṃ rujā || bhavedvā maraṇaṃ yatra nimitte tatra lipyate

पादमेकं चरेद्गोष्ठे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।। । योजने पादहीनं स्याच्चरेत्सर्वं निपातने

pādamekaṃ caredgoṣṭhe dvau pādau bandhane caret || | yojane pādahīnaṃ syāccaretsarvaṃ nipātane

कान्तारेष्वथ दुर्गेषु विषमेषु गुहासु च ।। यदि तत्र विपत्तिः स्यादेकः पादो विधीयते

kāntāreṣvatha durgeṣu viṣameṣu guhāsu ca || yadi tatra vipattiḥ syādekaḥ pādo vidhīyate

बाधामरणदोषेषु तथैवार्धं विनिर्दिशेत् ।। दमने वाहने रोधे शकटस्य च योक्त्रणे

bādhāmaraṇadoṣeṣu tathaivārdhaṃ vinirdiśet || damane vāhane rodhe śakaṭasya ca yoktraṇe

नद्यां शकलपाशेषु मृते पादौ समाचरेत् ।। व्यापन्नानां बहूनां तु बन्धने रोधनेऽपि वा

nadyāṃ śakalapāśeṣu mṛte pādau samācaret || vyāpannānāṃ bahūnāṃ tu bandhane rodhane'pi vā

भिषङ् मिथ्याचरंश्चेह द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ।। शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे वा लांगूलच्छेदनेऽथवा

bhiṣaṅ mithyācaraṃśceha dviguṇaṃ govrataṃ caret || śṛṅgabhaṅge'sthibhaṅge vā lāṃgūlacchedane'thavā

यावकं तु पिबेत्तावद्यावत्स्वस्था तु गौर्भवेत् ।। एका चेद्बहुभिर्दैवाद्यत्र व्यापादिता भवेत्

yāvakaṃ tu pibettāvadyāvatsvasthā tu gaurbhavet || ekā cedbahubhirdaivādyatra vyāpāditā bhavet

2.73.90

पादंपादं तु हत्यायां चरेयुस्ते पृथक्पृथक् ।। यन्त्रेण गोश्चिकित्सार्थे मूढगर्भविमोक्षणे

pādaṃpādaṃ tu hatyāyāṃ careyuste pṛthakpṛthak || yantreṇa gościkitsārthe mūḍhagarbhavimokṣaṇe

यदि तत्र विपत्तिः स्याद्दोषस्तत्र न विद्यते ।। औषधं स्नेहमाहारं दद्याच्च ब्राह्मणादिषु

yadi tatra vipattiḥ syāddoṣastatra na vidyate || auṣadhaṃ snehamāhāraṃ dadyācca brāhmaṇādiṣu

दीयमाने विपत्तिः स्याद्दातुर्दोषो न विद्यते ।। एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनस्तथा

dīyamāne vipattiḥ syāddāturdoṣo na vidyate || etadeva vrataṃ kuryurupapātakinastathā

अवकीर्णी विशुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा ।। अवकीर्णी तु कालेन सप्तमेन चतुष्पथे

avakīrṇī viśuddhyarthaṃ cāndrāyaṇamathāpi vā || avakīrṇī tu kālena saptamena catuṣpathe

पाकयज्ञविधानेन यजते निभृतं निशि ।। हुत्वाग्नौ विधिवद्धोमांस्ततस्तु समितित्यृचम्

pākayajñavidhānena yajate nibhṛtaṃ niśi || hutvāgnau vidhivaddhomāṃstatastu samitityṛcam

वातेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात्सर्पिषाहुतीः ।। कामतो रेतसः सेके व्रतस्थस्य द्विजन्मनः

vātendraguruvahnīnāṃ juhuyātsarpiṣāhutīḥ || kāmato retasaḥ seke vratasthasya dvijanmanaḥ

आक्रमं च व्रतस्याहुर्धर्मज्ञाः सत्यवादिनः ।। एतस्मिन्नेव सिद्धार्थे वसित्वा गर्दभाजिनम्

ākramaṃ ca vratasyāhurdharmajñāḥ satyavādinaḥ || etasminneva siddhārthe vasitvā gardabhājinam

सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यं स्वकर्मपरिदेवयन् ।। तेभ्यो लब्धेन भैक्ष्येण वर्तयन्नेव कालिकम्

saptāgāraṃ caredbhaikṣyaṃ svakarmaparidevayan || tebhyo labdhena bhaikṣyeṇa vartayanneva kālikam

उप स्पृशंस्त्रिषवणमब्देन स विशुध्यति ।। हत्वा गर्भमविज्ञातं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्

upa spṛśaṃstriṣavaṇamabdena sa viśudhyati || hatvā garbhamavijñātaṃ brahmahatyāvrataṃ caret

राजन्यवैश्यौ चेजाना आत्रेयीमेव च स्त्रियम् ।। उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिवद्य गुरूँस्तथा

rājanyavaiśyau cejānā ātreyīmeva ca striyam || uktvā caivānṛtaṃ sākṣye prativadya gurūm̐stathā

2.73.100

अपहृत्य च निक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम् ।। सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत्

apahṛtya ca nikṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham || surāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇāṃ surāṃ pibet

101

तया सकाये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात्ततः ।। गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव

tayā sakāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāttataḥ || gomūtramagnivarṇaṃ vā pibedudakameva

102

पयो घृतं वा मरणाद्गोशकृद्रसमेव वा।। कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि

payo ghṛtaṃ vā maraṇādgośakṛdrasameva vā|| kaṇānvā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi

103

सुरापानापनुत्त्यर्थं चीरवासा जटी ध्वजी।। सुरा वै मलन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते

surāpānāpanuttyarthaṃ cīravāsā jaṭī dhvajī|| surā vai malannānāṃ pāpmā ca malamucyate

104

तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ।। गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा

tasmādbrāhmaṇarājanyau vaiśyaśca na surāṃ pibet || gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā

105

यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः ।। यक्षरक्षःपिशाचानां मद्यं मांसं सुराशनम्

yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijottamaiḥ || yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ madyaṃ māṃsaṃ surāśanam

106

तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः ।। माध्वीकमैक्षवं टाकं कौलं खार्जूरपानसम्

tadbrāhmaṇena nāttavyaṃ devānāmaśnatā haviḥ || mādhvīkamaikṣavaṃ ṭākaṃ kaulaṃ khārjūrapānasam

107

मृद्वीकारसमार्द्वीके मेरेयं नारिकेलजम् ।। असेव्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च

mṛdvīkārasamārdvīke mereyaṃ nārikelajam || asevyāni daśaitāni madyāni brāhmaṇasya ca

108

यस्य कामगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ।। तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति

yasya kāmagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt || tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati

109

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिर्णयम् ।। सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिशस्य तु

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyanirṇayam || suvarṇasteyakṛdvipro rājānamabhiśasya tu

2.73.110

स्वकर्म ख्यापन्ब्रूयान्मां भवानपि शास्त्विति ।। गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्दद्यात्तु तं स्वयम्

svakarma khyāpanbrūyānmāṃ bhavānapi śāstviti || gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛddadyāttu taṃ svayam

111

वधेन शुध्यते स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा ।। तपसा त्वपनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम्

vadhena śudhyate steno brāhmaṇastapasaiva vā || tapasā tvapanutsustu suvarṇasteyajaṃ malam

112

चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् ।। गुरुतल्पोऽभिभाष्यैनं तल्पे स्वप्यादयोमये

cīravāsā dvijo'raṇye caredbrahmahaṇo vratam || gurutalpo'bhibhāṣyainaṃ talpe svapyādayomaye

113

सूर्मीं ज्वलंतीमाश्लिष्य मृत्युना तु विशुध्यति ।। स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय स्वाञ्जलौ

sūrmīṃ jvalaṃtīmāśliṣya mṛtyunā tu viśudhyati || svayaṃ vā śiśnavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya svāñjalau

114

नैर्ऋतीं दिशमातिष्ठेदानिपातादजिह्मगः ।। खट्वाङ्गी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने

nairṛtīṃ diśamātiṣṭhedānipātādajihmagaḥ || khaṭvāṅgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane

115

प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं त्वब्दमेकं समाहितः ।। चान्द्रायणं तु त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः

prājāpatyaṃ caretkṛcchraṃ tvabdamekaṃ samāhitaḥ || cāndrāyaṇaṃ tu trīnmāsānabhyasenniyatendriyaḥ

116

हविष्येण यवाग्वा च गुरुतल्पापनुत्तये ।। जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतरमिच्छया

haviṣyeṇa yavāgvā ca gurutalpāpanuttaye || jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyataramicchayā

117

चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया ।। शंकरायात्र कृत्यासु चासंशोधनमैन्दवम्

caretsāntapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyamanicchayā || śaṃkarāyātra kṛtyāsu cāsaṃśodhanamaindavam

118

मलिनीकरणीयेषु तप्तः स्याद्यावकं त्र्यहम् ।। तुरीयं ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य वधे स्मृतम्

malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syādyāvakaṃ tryaham || turīyaṃ brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya vadhe smṛtam

119

वैश्येऽष्टमेंशो ह्यन्यत्तु शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडश ।। अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः

vaiśye'ṣṭameṃśo hyanyattu śūdre jñeyastu ṣoḍaśa || akāmatastu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ

2.73.120

वृषभैकसहस्रं गा दद्याच्छुद्ध्यर्थमात्मनः ।। त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम्

vṛṣabhaikasahasraṃ gā dadyācchuddhyarthamātmanaḥ || tryabdaṃ caredvā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam

121

वसेद्दूरतरे ग्रामाद्वृक्षमूलनिकेतनम् ।। एतदेवाचरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः

vaseddūratare grāmādvṛkṣamūlaniketanam || etadevācaredabdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ

122

प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याच्चैकशतं गवाम् ।। एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासाञ्छूद्रहा चरेत्

pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyāccaikaśataṃ gavām || etadeva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñchūdrahā caret

123

वृषभैकादशा वापि दद्याद्विप्राय गाः सिताः ।। मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकमेव वा

vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyādviprāya gāḥ sitāḥ || mārjāranakulau hatvā cāṣaṃ maṇḍūkameva vā

124

श्वगोधोलूक काकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।। पयः पिबेत्त्रिरात्रं वा योजनं वाध्वनो व्रजेत्

śvagodholūka kākāṃśca śūdrahatyāvrataṃ caret || payaḥ pibettrirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet

125

उपस्पृशेत्स्रवन्त्यां वा सूक्तं वा त्रिवृतं जपेत् ।। अभ्रीं कालायसीं दद्यात्सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः

upaspṛśetsravantyāṃ vā sūktaṃ vā trivṛtaṃ japet || abhrīṃ kālāyasīṃ dadyātsarpaṃ hatvā dvijottamaḥ

126

पलालभारकं षण्ढं सोमकं चैव माषकम् ।। घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणं तु तित्तिरे

palālabhārakaṃ ṣaṇḍhaṃ somakaṃ caiva māṣakam || ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇaṃ tu tittire

127

शुके द्विहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा द्विहायनम् ।। हत्वा हंसं बलाकां च वकं बर्हिणमेव च

śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ krauñcaṃ hatvā dvihāyanam || hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca vakaṃ barhiṇameva ca

128

वानरं श्येनभासौ वा स्पर्शयेद्ब्राह्मणाय गाम् ।। वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्चनीलान्वृषान्गजम्

vānaraṃ śyenabhāsau vā sparśayedbrāhmaṇāya gām || vāso dadyāddhayaṃ hatvā pañcanīlānvṛṣāngajam

129

अजं मेषमनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम् ।। क्रव्यादां हरिणीं हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम्

ajaṃ meṣamanaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam || kravyādāṃ hariṇīṃ hatvā dhenuṃ dadyātpayasvinīm

2.73.130

अक्रव्यादं वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम् ।। जीवकार्मुकवत्सादीन्पृथग्दद्याद्विशुद्धये

akravyādaṃ vatsatarīmuṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam || jīvakārmukavatsādīnpṛthagdadyādviśuddhaye

131

चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वा न रागतः ।। वर्णानामानुपूर्व्येण त्रयाणामविशेषतः

caturṇāmapi varṇānāṃ nārīṃ hatvā na rāgataḥ || varṇānāmānupūrvyeṇa trayāṇāmaviśeṣataḥ

132

प्रमाप्य चाप्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत ।। धनेन वधनिर्णेकं सर्पादीनामशक्नुवन्

pramāpya cāpramāpya strīṃ śūdrahatyāvrataṃ careta || dhanena vadhanirṇekaṃ sarpādīnāmaśaknuvan

133

एकैकशश्चरेत्कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये ।। फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम्

ekaikaśaścaretkṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye || phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ chedane japyamṛkśatam

134

गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम् ।। अस्थन्वतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे

gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām || asthanvatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe

135

पूर्णे वा तदनस्थ्नां तु शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।। किञ्चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे

pūrṇe vā tadanasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ caret || kiñcideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe

136

अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति ।। अन्नाद्यजानां सत्त्वानां रसजानां च सर्वशः

anasthnāṃ caiva hiṃsāyāṃ prāṇāyāmena śudhyati || annādyajānāṃ sattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ

137

फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम् ।। कृष्णजानामौषधीनां जातानां च स्वयं वने

phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam || kṛṣṇajānāmauṣadhīnāṃ jātānāṃ ca svayaṃ vane

138

वृथारम्भेण गच्छेद्गां दिनमेकं पयोव्रतः ।। एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम्

vṛthārambheṇa gacchedgāṃ dinamekaṃ payovrataḥ || etairvratairapohyaṃ syādeno hiṃsāsamudbhavam

139

स्तेयदोषापहर्तॄणां व्रतानां श्रूयतां विधिः ।। धान्यानि धनचौर्याणि कृत्वा कामाद्द्विजोत्तमः

steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ || dhānyāni dhanacauryāṇi kṛtvā kāmāddvijottamaḥ

2.73.140

स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुध्यति ।। मनुष्याणां तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च

svajātīyagṛhādeva kṛcchrābdena viśudhyati || manuṣyāṇāṃ tu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca

141

कूपवापीजलानां तु शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम् ।। द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वाऽन्यवेश्मतः

kūpavāpījalānāṃ tu śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtam || dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvā'nyaveśmataḥ

142

चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं तं निर्यात्यात्मशुद्धये ।। भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च

caretsāntapanaṃ kṛcchraṃ taṃ niryātyātmaśuddhaye || bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca

143

पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ।। तृणकाष्ठद्रुमाणां तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च

puṣpamūlaphalānāṃ ca pañcagavyaṃ viśodhanam || tṛṇakāṣṭhadrumāṇāṃ tu śuṣkānnasya guḍasya ca

144

चैलचर्माऽमिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ।। मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च

cailacarmā'miṣāṇāṃ ca trirātraṃ syādabhojanam || maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca

145

अयस्कांस्योपलानां च द्वादशाहं कणान्नभुक् ।। कार्पासकीटकोर्णानां द्विशफैकशफस्य च

ayaskāṃsyopalānāṃ ca dvādaśāhaṃ kaṇānnabhuk || kārpāsakīṭakorṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca

146

पक्षिगन्धौषधीनां च रज्वाश्चैव त्र्यहं पयः ।। एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः

pakṣigandhauṣadhīnāṃ ca rajvāścaiva tryahaṃ payaḥ || etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ

147

अगम्यगमनीयेन व्रतैरेभिरपानुदेत् ।। गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वान्ययोनिषु

agamyagamanīyena vratairebhirapānudet || gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvānyayoniṣu

148

सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ।। पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च

sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣvantyajāsu ca || paitṛṣvaseyīṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca

149

मातुश्च भ्रातुस्तनयां गत्वा चाद्रायणं चरेत् ।। एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत बुद्धिमान्

mātuśca bhrātustanayāṃ gatvā cādrāyaṇaṃ caret || etāstisrastu bhāryārthe nopayaccheta buddhimān

2.73.150

ज्ञातयो नोपयमनाः पितुश्च ह्युपयन्नधः ।। अमानुषीषु पुरुष उदक्यां वामयोनिषु

jñātayo nopayamanāḥ pituśca hyupayannadhaḥ || amānuṣīṣu puruṣa udakyāṃ vāmayoniṣu

151

रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ।। मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः

retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret || maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ

152

गोयानेषु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत् ।। चण्डालान्त्यजस्त्रीयोगाद्भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च

goyāneṣu divā caiva savāsāḥ snānamācaret || caṇḍālāntyajastrīyogādbhuktvā ca pratigṛhya ca

153

पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं च गच्छति ।। विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि

patatyajñānato vipro jñānātsāmyaṃ ca gacchati || vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani

154

यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम् ।। सा चेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता

yatpuṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam || sā cetpunaḥ praduṣyeta sadṛśenopamantritā

155

कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव तदस्याः पावनं स्मृतम् ।। यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः

kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtam || yatkarotyekarātreṇa vṛṣalīsevanāddvijaḥ

156

तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ।। एषा पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः

tadbhaikṣyabhugjapannityaṃ tribhirvarṣairvyapohati || eṣā pāpakṛtāmuktā caturṇāmapi niṣkṛtiḥ

157

पतितैः संप्रयुक्तानामिमाः शृणुत निष्कृतीः ।। संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्

patitaiḥ saṃprayuktānāmimāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ || saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran

158

याजनाध्यापनाद्दानादुक्तिपानाशनासनात् ।। यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः

yājanādhyāpanāddānāduktipānāśanāsanāt || yo yena patitenaiṣāṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ

159

स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये ।। पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैः सह

sa tasyaiva vrataṃ kuryāttatsaṃsargasya śuddhaye || patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavaiḥ saha

2.73.160

निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधौ ।। दासीघटमपां पूर्णं पर्यस्येत्प्रेतवत्सदा

nindite'hani sāyāhne jñātyṛtviggurusannidhau || dāsīghaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavatsadā

161

अहोरात्रमुपासीरन्न शौचं बान्धवैः सह ।। निवर्तयेरन्तस्मात्तु संभाषणसहासने

ahorātramupāsīranna śaucaṃ bāndhavaiḥ saha || nivartayerantasmāttu saṃbhāṣaṇasahāsane

162

दायादस्य प्रदानं च यात्रामेव च लौकिकीम् ।। ज्येष्ठभागं निवर्तेत ज्येष्ठावाप्तं च यद्वसु

dāyādasya pradānaṃ ca yātrāmeva ca laukikīm || jyeṣṭhabhāgaṃ nivarteta jyeṣṭhāvāptaṃ ca yadvasu

163

ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चापि यवीयान्गुणतोऽधिकः ।। प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णं कुम्भमपां नवम्

jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāccāpi yavīyānguṇato'dhikaḥ || prāyaścitte tu carite pūrṇaṃ kumbhamapāṃ navam

164

तेनैव सार्धं प्राप्येयुः स्नात्वा पुण्ये जलाशये ।। सत्स्वप्सु तं घटं प्राप्य प्रविश्य भवनं स्वकम्

tenaiva sārdhaṃ prāpyeyuḥ snātvā puṇye jalāśaye || satsvapsu taṃ ghaṭaṃ prāpya praviśya bhavanaṃ svakam

165

सर्वाणि ज्ञातिकार्याणि यथापूर्वं समाचरेत् ।। एनमेव विधिं कुर्याद्योषित्सु पतितास्वपि

sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret || enameva vidhiṃ kuryādyoṣitsu patitāsvapi

166

वस्त्रान्नपानं देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिके ।। एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं किञ्चित्समाचरेत्

vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuśca gṛhāntike || enasvibhiranirṇiktairnārthaṃ kiñcitsamācaret

167

कृतनिर्णेजनांश्चैतान्न जुगुप्सेत कर्हिचित् ।। बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः

kṛtanirṇejanāṃścaitānna jugupseta karhicit || bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ

168

शरणागतहंतॄश्च स्त्रीहंतॄश्च न संवसेत् ।। येषां द्विजानां सावित्री नानुच्येत यथाविधि

śaraṇāgatahaṃtṝśca strīhaṃtṝśca na saṃvaset || yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānucyeta yathāvidhi

169

तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत् ।। प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः

tāṃścārayitvā trīnkṛcchrānyathāvidhyupanāyayet || prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthāstu ye dvijāḥ

2.73.170

ब्राह्मणाश्च परित्यक्ता येषां मध्ये तदादिशेत् ।। यद्गर्हितेनार्जयन्ति ब्राह्मणाः कर्मणा धनम

brāhmaṇāśca parityaktā yeṣāṃ madhye tadādiśet || yadgarhitenārjayanti brāhmaṇāḥ karmaṇā dhanama

171

तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च ।। जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः

tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasaiva ca || japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ

172

मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ।। उपवासकृशं तं तु गोव्रजात्पुनरागतम्

māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate'satpratigrahāt || upavāsakṛśaṃ taṃ tu govrajātpunarāgatam

173

प्रणतं परिपृच्छेयुः सौम्य सौम्येच्छसीति किम् ।। सत्यमुक्त्वा तु विप्रेभ्यो वितरेद्यवसं गवाम् ।।!

praṇataṃ paripṛccheyuḥ saumya saumyecchasīti kim || satyamuktvā tu viprebhyo vitaredyavasaṃ gavām ||!

गोभिः प्रवर्तिते तीर्थे कुर्युस्तस्य परिग्रहम ।। व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामंत्यकर्म च ।।१

gobhiḥ pravartite tīrthe kuryustasya parigrahama || vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāmaṃtyakarma ca ||1

175

अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुध्यति ।। शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः

abhicāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairviśudhyati || śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ

176

संवत्सरं यताहारस्तत्पापमपगच्छति।। श्वशृगालोरगैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च

saṃvatsaraṃ yatāhārastatpāpamapagacchati|| śvaśṛgāloragairdaṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhireva ca

177

गवाश्वोष्ट्रवराहैश्च प्राणायामेन शुद्ध्यति।। षष्ठान्नकालमशनं संहिताजाप एव च

gavāśvoṣṭravarāhaiśca prāṇāyāmena śuddhyati|| ṣaṣṭhānnakālamaśanaṃ saṃhitājāpa eva ca

178

होमश्च शाकलो नित्यमपङ्क्त्यानां विशोधनम्।। उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः

homaśca śākalo nityamapaṅktyānāṃ viśodhanam|| uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānaṃ ca kāmataḥ

अध्यायाः ०७१-०७५ (cont. 3)

179

स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेन शुध्यति।। विना भिन्नाप्सु चाद्यन्तः शरीरं संनिवेशयेत्

snātvā tu vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śudhyati|| vinā bhinnāpsu cādyantaḥ śarīraṃ saṃniveśayet

2.73.180

सचैलो बहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुध्यति।। वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे

sacailo bahirāplutya gāmālabhya viśudhyati|| vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame

181

स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम्।। हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं तु गरीयसः

snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam|| huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktvā tvaṃkāraṃ tu garīyasaḥ

182

स्नात्वानश्नन्नहश्चैकमभिवाद्य प्रसादयेत्।। ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बद्ध्वापि वाससा

snātvānaśnannahaścaikamabhivādya prasādayet|| tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe baddhvāpi vāsasā

183

विवादेनापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्।। अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहत्य च

vivādenāpi nirjitya praṇipatya prasādayet|| avagūrya tvabdaśataṃ sahasramabhihatya ca

184

जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते।। शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णाति द्विजन्मनः

jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate|| śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti dvijanmanaḥ

185

तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्ता नरकं व्रजेत्।। अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने

tāvantyabdasahasrāṇi tatkartā narakaṃ vrajet|| avagūrya caretkṛcchramatikṛcchraṃ nipātane

186

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्।। चण्डालादिरविज्ञातो यस्य तिष्ठेत वेश्मनि

kṛcchrātikṛcchraṃ kurvīta viprasyotpādya śoṇitam|| caṇḍālādiravijñāto yasya tiṣṭheta veśmani

187

सम्यग्ज्ञातस्तु कालेन तस्य कुर्वीत शोधनम्।। चान्द्रायणं पराकं वा द्विजानां तु विशोधनम्

samyagjñātastu kālena tasya kurvīta śodhanam|| cāndrāyaṇaṃ parākaṃ vā dvijānāṃ tu viśodhanam

188

प्राजापत्यं तु शूद्राणां शेषं तदनुसारतः।। गुडं कुसुम्भं लवणं तथा धान्यानि यानि च

prājāpatyaṃ tu śūdrāṇāṃ śeṣaṃ tadanusārataḥ|| guḍaṃ kusumbhaṃ lavaṇaṃ tathā dhānyāni yāni ca

189

कृत्वा गृहे ततो द्वारि तेषां दद्याद्धुताशनम्।। मृण्मयानां तु भाण्डानां त्याग एव विधीयते

kṛtvā gṛhe tato dvāri teṣāṃ dadyāddhutāśanam|| mṛṇmayānāṃ tu bhāṇḍānāṃ tyāga eva vidhīyate

2.73.190

द्रव्याणां परिशेषाणां द्रव्यशुद्धिर्विधीयते।। यस्तस्य भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तस्य दापयेत्

dravyāṇāṃ pariśeṣāṇāṃ dravyaśuddhirvidhīyate|| yastasya bhuṅkte pakvānnaṃ kṛcchrārdhaṃ tasya dāpayet

191

शुष्कान्नभोजिनः पादमित्याह भगवान्मनुः।। कूपे ता नव संतार्य स्पर्शसंकल्पदूषिताः

śuṣkānnabhojinaḥ pādamityāha bhagavānmanuḥ|| kūpe tā nava saṃtārya sparśasaṃkalpadūṣitāḥ

192

शुद्धेयुरुपवासेन पञ्चगव्येन चाप्यथ।। यस्तु संस्पृश्य चाण्डालमश्नीयाद्वा त्वकामतः

śuddheyurupavāsena pañcagavyena cāpyatha|| yastu saṃspṛśya cāṇḍālamaśnīyādvā tvakāmataḥ

193

द्विजश्चान्द्रायणं कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा।। वर्णसंकरसंकीर्णाश्चण्डालादिजुगुप्सिताः

dvijaścāndrāyaṇaṃ kuryāttaptakṛcchramathāpi vā|| varṇasaṃkarasaṃkīrṇāścaṇḍālādijugupsitāḥ

194

भुक्त्वा पीत्वा तथा तेषां षड्रात्रेण विशुध्यति।। अन्त्यानां भुक्तशेषं तु भक्षयित्वा द्विजातयः

bhuktvā pītvā tathā teṣāṃ ṣaḍrātreṇa viśudhyati|| antyānāṃ bhuktaśeṣaṃ tu bhakṣayitvā dvijātayaḥ

195

व्रतं चान्द्रायणं कुर्युस्त्रिरात्रं शूद्र एव च।। चण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानाद्यः पिबेज्जलम्

vrataṃ cāndrāyaṇaṃ kuryustrirātraṃ śūdra eva ca|| caṇḍālakūpabhāṇḍeṣu ajñānādyaḥ pibejjalam

196

द्विजः सान्तपनं कुर्याच्छूद्रश्चोपवसेद्दिनम् ।। उच्छिष्टो यदि संस्पृष्टः शुना शूद्रेण वा द्विजः

dvijaḥ sāntapanaṃ kuryācchūdraścopavaseddinam || ucchiṣṭo yadi saṃspṛṣṭaḥ śunā śūdreṇa vā dvijaḥ

197

उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ।। उच्छिष्टेन यदि स्पृष्ट उच्छिष्टो ब्राह्मणोत्तमः

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati || ucchiṣṭena yadi spṛṣṭa ucchiṣṭo brāhmaṇottamaḥ

198

त्रिकालमाचरेत्स्नानं नक्तं भुंजीत वाग्यतः ।। क्षत्त्रियेण तथा स्पृष्टः स्नानं नक्तं समाचरेत्

trikālamācaretsnānaṃ naktaṃ bhuṃjīta vāgyataḥ || kṣattriyeṇa tathā spṛṣṭaḥ snānaṃ naktaṃ samācaret

199

स्पृष्टः सवर्णेनाचामेदमेध्यं स्पृशते यदि ।। अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

spṛṣṭaḥ savarṇenācāmedamedhyaṃ spṛśate yadi || ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śuddhyati

2.73.200

अध्वानं प्रस्थितो विप्रः कान्तारे यद्यनूदके ।। पक्वान्नेन गृहीतेन मूत्रोच्चारं करोति वै

adhvānaṃ prasthito vipraḥ kāntāre yadyanūdake || pakvānnena gṛhītena mūtroccāraṃ karoti vai

201

अनिधायैव तद्द्रव्यं कृत्वांगे उत्तमे स्थितम् ।। शौचं कृत्वा यथान्यायमुपविश्य यथाविधि

anidhāyaiva taddravyaṃ kṛtvāṃge uttame sthitam || śaucaṃ kṛtvā yathānyāyamupaviśya yathāvidhi

202

अन्नमभ्युक्षयेच्चापि उद्धृत्यार्कस्य दर्शयेत् ।। अर्काभावेऽप्यथाग्नेश्च बस्तस्याथ प्रदर्शयेत्

annamabhyukṣayeccāpi uddhṛtyārkasya darśayet || arkābhāve'pyathāgneśca bastasyātha pradarśayet

203

त्यक्त्वा ग्रासत्रयं तस्माच्छेषं शुद्धिमवाप्नुयात् ।। म्लेच्छैर्हृतानां चौरैर्वा कान्तारे वा प्रवासिनाम्

tyaktvā grāsatrayaṃ tasmāccheṣaṃ śuddhimavāpnuyāt || mlecchairhṛtānāṃ caurairvā kāntāre vā pravāsinām

204

भक्ष्याभक्ष्यविशुद्ध्यर्थं तेषां वक्ष्यामि निष्कृतिम् ।। पुनः प्राप्य स्वदेशं च वर्णानामनुपूर्वशः

bhakṣyābhakṣyaviśuddhyarthaṃ teṣāṃ vakṣyāmi niṣkṛtim || punaḥ prāpya svadeśaṃ ca varṇānāmanupūrvaśaḥ

205

कृच्छ्रस्यार्धे ब्राह्मणस्तु पुनः संस्कारमर्हति ।। पादोनान्ते क्षत्रियस्तु अर्धार्धे वैश्य एव च

kṛcchrasyārdhe brāhmaṇastu punaḥ saṃskāramarhati || pādonānte kṣatriyastu ardhārdhe vaiśya eva ca

206

पादं कृत्वा तथा शूद्रो दानं दत्त्वा विशुध्यति ।। उदक्या तु सवर्णा या स्पृष्टा चेत्स्यादुदक्यया

pādaṃ kṛtvā tathā śūdro dānaṃ dattvā viśudhyati || udakyā tu savarṇā yā spṛṣṭā cetsyādudakyayā

207

अहोरात्रोषिता सा च शुद्धा स्नानेन शुध्यति ।। मूत्रं कृत्वा व्रजेन्मार्गं स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिबेत्

ahorātroṣitā sā ca śuddhā snānena śudhyati || mūtraṃ kṛtvā vrajenmārgaṃ smṛtibhraṃśājjalaṃ pibet

208

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ।। ( मूत्रोच्चारं द्द्विजः कृत्वाऽप्यकृत्वा शौचमात्मनः

ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati || ( mūtroccāraṃ ddvijaḥ kṛtvā'pyakṛtvā śaucamātmanaḥ

209

मोहाद्भुक्त्वा त्रिरात्रं तु यवान् पीत्वा विशुध्यति ।।) परित्यक्तमहायज्ञा प्रव्रज्याविच्युताश्च ये

mohādbhuktvā trirātraṃ tu yavān pītvā viśudhyati ||) parityaktamahāyajñā pravrajyāvicyutāśca ye

2.73.210

अनाशकनिवृत्ताश्च तेषां शुद्धिः प्रवक्ष्यते ।। चारयेत्त्रीणि कृच्छ्राणि चान्द्रायणमथापि वा

anāśakanivṛttāśca teṣāṃ śuddhiḥ pravakṣyate || cārayettrīṇi kṛcchrāṇi cāndrāyaṇamathāpi vā

211

जातकर्मादिसंस्कारैः संस्कुर्यात्तं तथा पुनः ।। उपानहममेध्यं वा चास्य संस्पृशते मुखम्

jātakarmādisaṃskāraiḥ saṃskuryāttaṃ tathā punaḥ || upānahamamedhyaṃ vā cāsya saṃspṛśate mukham

212

पुत्रिकागोमयौ तस्य पञ्चगव्यं विशोधनम् ।। वापन विक्रयं चैव नीलवृत्त्युपजीवनम्

putrikāgomayau tasya pañcagavyaṃ viśodhanam || vāpana vikrayaṃ caiva nīlavṛttyupajīvanam

213

पतनीयं हि विप्रस्य नीलसूत्रस्य धारणात् ।। ( स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम्

patanīyaṃ hi viprasya nīlasūtrasya dhāraṇāt || ( snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam

214

वृथा तस्य महायज्ञा सूत्रसूत्रस्य धारणात् ।।) नीलरक्तं यदा वस्त्रं द्विजोंगेषु हि धारयेत्

vṛthā tasya mahāyajñā sūtrasūtrasya dhāraṇāt ||) nīlaraktaṃ yadā vastraṃ dvijoṃgeṣu hi dhārayet

215

उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति।। नीलदारु यदा भज्येद्ब्राह्मणस्य तु पादयोः

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati|| nīladāru yadā bhajyedbrāhmaṇasya tu pādayoḥ

216

शोणितं दृश्यते चास्य द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।। वापितं यत्र नीलं तु तावदेवाशुचिर्मही

śoṇitaṃ dṛśyate cāsya dvijaścāndrāyaṇaṃ caret|| vāpitaṃ yatra nīlaṃ tu tāvadevāśucirmahī

217

प्रमाणं द्वादशाब्दानि अत ऊर्ध्वं शुचिर्भवेत् ।। अन्त्यजातिः श्वपाकेन संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला

pramāṇaṃ dvādaśābdāni ata ūrdhvaṃ śucirbhavet || antyajātiḥ śvapākena saṃspṛṣṭā strī rajasvalā

218

चतुर्थेऽहनि शुद्धायाः प्रायश्चित्तं विशोधनम् ।। त्रिरात्रमुपवासः स्यात्पञ्चगव्यं तथैव च

caturthe'hani śuddhāyāḥ prāyaścittaṃ viśodhanam || trirātramupavāsaḥ syātpañcagavyaṃ tathaiva ca

219

उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्वला ।।। यावन्न शुद्धिमाप्नोति नाश्नीयात्तावदेव तु

ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭā kadācitstrī rajasvalā ||| yāvanna śuddhimāpnoti nāśnīyāttāvadeva tu

2.73.220

चण्डालश्वपचौ स्पृष्ट्वा शवधूमञ्च सूतिकाम् ।। शवं स्पर्शयिता श्वानं सद्यः स्नानेन शुध्यति

caṇḍālaśvapacau spṛṣṭvā śavadhūmañca sūtikām || śavaṃ sparśayitā śvānaṃ sadyaḥ snānena śudhyati

221

ना स्पृष्ट्वाऽस्थि तु सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति।। आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा

nā spṛṣṭvā'sthi tu sasnehaṃ snātvā vipro viśudhyati|| ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya vā

222

रथ्याकर्दमतोयेन नाभिस्पृष्टो भवत्यधः।। मृत्तोयैश्चर्चयेदङ्गं ततः शुद्धिमवाप्नुयात्

rathyākardamatoyena nābhispṛṣṭo bhavatyadhaḥ|| mṛttoyaiścarcayedaṅgaṃ tataḥ śuddhimavāpnuyāt

223

वान्तं विविक्तः स्नात्वा तु घृतं पीत्वा विशुध्यति।। क्षुरकर्म ततः कृत्वा स्नानेनैव विशुध्यति

vāntaṃ viviktaḥ snātvā tu ghṛtaṃ pītvā viśudhyati|| kṣurakarma tataḥ kṛtvā snānenaiva viśudhyati

224

अपाङ्क्तेयैस्तु यः पङ्क्त्यां भुंक्ते कश्चिद्द्विजोत्तमः।। अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति

apāṅkteyaistu yaḥ paṅktyāṃ bhuṃkte kaściddvijottamaḥ|| ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati

225

चन्द्रार्कग्रहणे भुक्त्वा द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।। ब्रह्मचारी शुनादष्टस्त्र्यहं सायं पयः पिबेत्

candrārkagrahaṇe bhuktvā dvijaścāndrāyaṇaṃ caret|| brahmacārī śunādaṣṭastryahaṃ sāyaṃ payaḥ pibet

226

गृहस्थो वा त्रिरात्रं तु चैकाहं त्वग्निहोत्रवान्।। नाभेरूर्ध्वं तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत्

gṛhastho vā trirātraṃ tu caikāhaṃ tvagnihotravān|| nābherūrdhvaṃ tu daṣṭasya tadeva dviguṇaṃ bhavet

227

बाह्वोश्च त्रिगुणं ज्ञेयं मूर्धनि स्याच्चतुर्गुणम्।। उद्ग्रन्थमृतकं प्रेतं यः स्पृशेद्ब्राह्मणः क्वचित्

bāhvośca triguṇaṃ jñeyaṃ mūrdhani syāccaturguṇam|| udgranthamṛtakaṃ pretaṃ yaḥ spṛśedbrāhmaṇaḥ kvacit

228

तस्य शुद्धिं विजानीयात्तप्तकृच्छ्रेण नित्यशः।। आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः

tasya śuddhiṃ vijānīyāttaptakṛcchreṇa nityaśaḥ|| ātmānaṃ ghātayedyastu rajjvādibhirupakramaiḥ

229

तस्य प्रेतक्रियां कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति।। इन्द्रियेषु प्रविष्टं स्यादमेध्यं यस्य कस्य चित्

tasya pretakriyāṃ kṛtvā taptakṛcchreṇa śudhyati|| indriyeṣu praviṣṭaṃ syādamedhyaṃ yasya kasya cit

2.73.230

अहोरात्रोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति।। एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैराविष्कृतैर्मया

ahorātroṣitaḥ snātvā pañcagavyena śudhyati|| etairdvijātayaḥ śodhyā vratairāviṣkṛtairmayā

231

अनाविष्कृतपापांश्च मन्त्रैर्होमैश्च साधयेत्।। ख्यापनेनानुतापेन तपसाऽध्ययनेन च

anāviṣkṛtapāpāṃśca mantrairhomaiśca sādhayet|| khyāpanenānutāpena tapasā'dhyayanena ca

232

पापकृन्मुच्यते पापात्तथा दानेन चापरे।। यथा यथानरो धर्मं स्वयं कृत्वा न भाषते

pāpakṛnmucyate pāpāttathā dānena cāpare|| yathā yathānaro dharmaṃ svayaṃ kṛtvā na bhāṣate

233

तथा तथा च येनैव तस्मात्पापात्प्रमुच्यते।। कृत्वा पापं हि स्मर्तव्यं तस्मात्पाप्त्प्रमुच्यते

tathā tathā ca yenaiva tasmātpāpātpramucyate|| kṛtvā pāpaṃ hi smartavyaṃ tasmātpāptpramucyate

234

यथायथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हति।। तथातथा शरीरं तत्तेनाधर्मेण मुच्यते

yathāyathā manastasya duṣkṛtaṃ karma garhati|| tathātathā śarīraṃ tattenādharmeṇa mucyate

235

नैतत्कुर्यां पुनरिति निवृत्यां प्रयतेन्नरः।। एवं संचिन्त्य मनसा प्रेत्यकर्मफलोदयम्

naitatkuryāṃ punariti nivṛtyāṃ prayatennaraḥ|| evaṃ saṃcintya manasā pretyakarmaphalodayam

236

मनोवाक्कर्मभिर्न्नित्यं शुभं कर्म समाचरेत्।। अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्कृत्वा कर्म विगर्हितम्

manovākkarmabhirnnityaṃ śubhaṃ karma samācaret|| ajñānādyadi vā jñānātkṛtvā karma vigarhitam

237

तस्माद्धि मुच्यते नित्यं द्वितीयं न समाचरेत्।। यस्मिन्कर्मण्यस्य कृते मनसः स्यादलाघवम्।। तस्मिंस्तावत्तपः कुर्याद्यावत्तुष्टिकरं भवेत्

tasmāddhi mucyate nityaṃ dvitīyaṃ na samācaret|| yasminkarmaṇyasya kṛte manasaḥ syādalāghavam|| tasmiṃstāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet

238

गुरुलघुतां तु विचार्य यथावद्येषु मयागमनं च तवोक्तम्।। तेषु न चेत्सहनिश्चितबुद्धिर्विप्रवरैः कुशलैः सुधिया वा

gurulaghutāṃ tu vicārya yathāvadyeṣu mayāgamanaṃ ca tavoktam|| teṣu na cetsahaniścitabuddhirvipravaraiḥ kuśalaiḥ sudhiyā vā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० प्रायश्चित्ताध्यायो नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 prāyaścittādhyāyo nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यथाविधि।। अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोध मे

puṣkara uvāca|| ityetadenasāmuktaṃ prāyaścittaṃ yathāvidhi|| ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodha me

पौरुषेण तु सूक्तेन जप्यहोमैर्दविजोत्तमाः।। मासेनैकेन मुच्यन्ते पातकैः संयतेन्द्रियाः

pauruṣeṇa tu sūktena japyahomairdavijottamāḥ|| māsenaikena mucyante pātakaiḥ saṃyatendriyāḥ

सव्याहृतीकप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश।। अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः

savyāhṛtīkapraṇavāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa|| api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ

कौत्सं जप्त्वाप इत्येतद्वसिष्ठं प्रति च त्र्यृचम्।। माहेशं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति

kautsaṃ japtvāpa ityetadvasiṣṭhaṃ prati ca tryṛcam|| māheśaṃ śuddhavatyaśca surāpo'pi viśudhyati

सकृज्जप्त्वास्यवामीयं शिवसंकल्पमेव च।। अपहृत्य सुवर्णं तु क्षणाद्भवति निर्मलः

sakṛjjaptvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpameva ca|| apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇādbhavati nirmalaḥ

हविष्मतीयमस्येति ततः संहा इतीति च ।। जप्त्वा च पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः

haviṣmatīyamasyeti tataḥ saṃhā itīti ca || japtvā ca pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ

एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनोदनम् ।। अवेत्र्यृचं जपेदब्दं यत्किञ्चिदपि तानि चेत्

enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣannapanodanam || avetryṛcaṃ japedabdaṃ yatkiñcidapi tāni cet

प्रतिगृह्याप्रतिगृह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् ।। जपंस्तरत्समंदीयं प्रयतो मानवस्त्र्यहम्

pratigṛhyāpratigṛhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam || japaṃstaratsamaṃdīyaṃ prayato mānavastryaham

सोमारौद्रं तु वह्नीनां जपन्सत्यस्य शुध्यति ।। स्रवन्त्यामाचरेत्स्नानं पर्यस्यमिति वा त्र्यृचम्

somāraudraṃ tu vahnīnāṃ japansatyasya śudhyati || sravantyāmācaretsnānaṃ paryasyamiti vā tryṛcam

2.74.10

अद्वा रसानमित्येतदेनस्वी सप्तकं जपेत् ।। अप्रकाशं तु कृत्वेनो मासमासीत भैक्ष्यभुक्

advā rasānamityetadenasvī saptakaṃ japet || aprakāśaṃ tu kṛtveno māsamāsīta bhaikṣyabhuk

मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ।। सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वामन इष्यते

mantraiḥ śākalahomīyairabdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ || sugurvapyapahantyeno japtvā vāmana iṣyate

द्रुपदा नाम सा देवी यजुर्वेदे प्रतिष्ठिता।।। अन्तर्जले त्रिरावृत्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

drupadā nāma sā devī yajurvede pratiṣṭhitā||| antarjale trirāvṛtya mucyate sarvakilbiṣaiḥ

महापातकसंयुक्तो न गच्छेद्गाः समाहितः ।। स्वभ्यस्य पावमानीयं भैक्ष्याहारो विशुध्यति

mahāpātakasaṃyukto na gacchedgāḥ samāhitaḥ || svabhyasya pāvamānīyaṃ bhaikṣyāhāro viśudhyati

अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।। मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः

araṇye vā trirabhyasya prayato vedasaṃhitām || mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitastribhiḥ

त्र्यहं तूपवसेद्युक्तस्त्रिरहोऽभ्युपयन्नपः ।। मुच्यते पातकैः सर्वैर्जप्त्वा त्रिरघमर्षणम्

tryahaṃ tūpavasedyuktastriraho'bhyupayannapaḥ || mucyate pātakaiḥ sarvairjaptvā triraghamarṣaṇam

यथाश्वमेधः सुतरां सर्वपापापनोदनः ।। तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

yathāśvamedhaḥ sutarāṃ sarvapāpāpanodanaḥ || tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvapāpāpanodanam

हत्वा लोकानपीमांस्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः ।। ऋग्वेदं धारयन्विप्रो नैनः प्राप्नोति किञ्चन

hatvā lokānapīmāṃstrīnaśnannapi yatastataḥ || ṛgvedaṃ dhārayanvipro nainaḥ prāpnoti kiñcana

ऋक्संहितां समभ्यस्य यजुषां वा समाहितः ।। साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते

ṛksaṃhitāṃ samabhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ || sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

यथा महाह्रदं प्राप्य क्षिप्रं लोष्ठो विनश्यति।। तथा दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति

yathā mahāhradaṃ prāpya kṣipraṃ loṣṭho vinaśyati|| tathā duścaritaṃ sarvaṃ vede trivṛti majjati

2.74.20

ऋचो यजूंषि चाद्यानि सामानि विविधानि च ।। एष ज्ञेयस्त्रिवृद्वेदो यो वै वेद स वेदवित्

ṛco yajūṃṣi cādyāni sāmāni vividhāni ca || eṣa jñeyastrivṛdvedo yo vai veda sa vedavit

आद्यं वै त्र्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।। स गुह्योऽन्यस्त्रिवृद्वेदो यो वेदैनं स वेदवित्

ādyaṃ vai tryakṣaraṃ brahma trayī yasminpratiṣṭhitā || sa guhyo'nyastrivṛdvedo yo vedainaṃ sa vedavit

वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियासमः।। नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि

vedābhyāso'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyāsamaḥ|| nāśayantyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुते क्षणात्।। तथा ज्ञानाग्निना पापं क्षिप्रं दहति वेदवित्

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute kṣaṇāt|| tathā jñānāgninā pāpaṃ kṣipraṃ dahati vedavit

ये वासुदेवं जगतामधीशं भक्त्या गताः सर्वजगत्प्रधानम् ।। ते पातकान्याशु विधूय लोके भवन्ति चन्द्रार्कसमप्रभावाः

ye vāsudevaṃ jagatāmadhīśaṃ bhaktyā gatāḥ sarvajagatpradhānam || te pātakānyāśu vidhūya loke bhavanti candrārkasamaprabhāvāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० प्रायश्चित्तो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 prāyaścitto nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। प्रेतशुद्धिं समाचक्ष्व सूतिकाशुद्धिमेव च ।। द्रव्यशुद्धिं च भगवंस्त्वं हि वेत्सि यथातथा

rāma uvāca || pretaśuddhiṃ samācakṣva sūtikāśuddhimeva ca || dravyaśuddhiṃ ca bhagavaṃstvaṃ hi vetsi yathātathā

पुष्कर उवाच ।। दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ।। जनने च तथाप्येवं ब्राह्मणानां भृगूत्तम

puṣkara uvāca || daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate || janane ca tathāpyevaṃ brāhmaṇānāṃ bhṛgūttama

द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो विशुध्यति ।। मासेन शुद्धिमाप्नोति तथा शूद्रोऽपि भार्गव

dvādaśāhena rājanyaḥ pakṣādvaiśyo viśudhyati || māsena śuddhimāpnoti tathā śūdro'pi bhārgava

आनुलोम्येन पत्नीनां दासीनां च भृगूत्तम ।। स्वामितुल्यं भवेच्छौचं मृते स्वामिनि यौतुकम्

ānulomyena patnīnāṃ dāsīnāṃ ca bhṛgūttama || svāmitulyaṃ bhavecchaucaṃ mṛte svāmini yautukam

षड्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ।। ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

ṣaḍbhistribhirathaikena kṣatraviṭśūdrayoniṣu || brāhmaṇaḥ śuddhimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

विट्शूद्रयोनौ शुद्धिः स्यात्क्षत्त्रियस्य तथैव च ।। षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रस्तथा विशः

viṭśūdrayonau śuddhiḥ syātkṣattriyasya tathaiva ca || ṣaḍrātreṇa trirātreṇa ṣaḍbhiḥ śūdrastathā viśaḥ

अदन्तजातबाले तु सद्यः शौचं विधीयते ।। बाले त्वकृतचूडे च विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता

adantajātabāle tu sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate || bāle tvakṛtacūḍe ca viśuddhirnaiśikī smṛtā

तथा चानुपनीते तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ ततः परं दशाहेन शुद्धेयुस्तस्य बान्धवाः

tathā cānupanīte tu trirātrācchuddhiriṣyate || tataḥ paraṃ daśāhena śuddheyustasya bāndhavāḥ

ऊनत्रिवार्षिके शुद्धे पञ्चाहा शुद्धिरिष्यते ॥ द्वादशाहेन शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये

ūnatrivārṣike śuddhe pañcāhā śuddhiriṣyate || dvādaśāhena śuddhiḥ syādatīte vatsaratraye

2.75.10

गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता।। स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता

gataiḥ saṃvatsaraiḥ ṣaḍbhiḥ śuddhirmāsena kīrtitā|| strīṇāmakṛtacūḍānāṃ viśuddhirnaiśikī smṛtā

तथा हि कृतचूडानां त्र्यहाच्छुध्यन्ति बान्धवाः ॥ विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते

tathā hi kṛtacūḍānāṃ tryahācchudhyanti bāndhavāḥ || vivāhitāsu nāśaucaṃ pitṛpakṣe vidhīyate

पितृगृहे प्रसूतायां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ॥ सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा

pitṛgṛhe prasūtāyāṃ viśuddhirnaiśikī smṛtā || sūtikā daśarātreṇa śuddhimāpnoti nānyathā

विवाहिताऽपि चेत्कन्या म्रियते पितृवेश्मनि ॥ तस्यास्त्रिरात्राच्छुध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः

vivāhitā'pi cetkanyā mriyate pitṛveśmani || tasyāstrirātrācchudhyanti bāndhavā nātra saṃśayaḥ

पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥ तस्यां मृतायां नाशौचं कदाचिदपि शाम्यति

pitṛveśmani yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā || tasyāṃ mṛtāyāṃ nāśaucaṃ kadācidapi śāmyati

सस्नानं खलु शौचं च प्रथमेन समापयेत् ॥ असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा

sasnānaṃ khalu śaucaṃ ca prathamena samāpayet || asamānaṃ dvitīyena dharmarājavaco yathā

देशान्तरस्था: श्रुत्वा तु कुल्यानां मरणोद्भवौ ॥ यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेव शुचिर्भवेत्

deśāntarasthā: śrutvā tu kulyānāṃ maraṇodbhavau || yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadeva śucirbhavet

अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्॥ तथा संवत्सरेऽतीते स्नात एव च शुद्ध्यति

atīte daśarātre tu trirātramaśucirbhavet|| tathā saṃvatsare'tīte snāta eva ca śuddhyati

मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते ॥ अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च

mātāmahe tathātīte ācārye ca tathā mṛte || anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca

परपूर्वासु भार्यासु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ निवासे राजनि प्रेते मातुले श्वशुरे तथा

parapūrvāsu bhāryāsu trirātrācchuddhiriṣyate || nivāse rājani prete mātule śvaśure tathā

2.75.20

आचार्यपत्नीपुत्रेषु शिष्ये सब्रह्मचारिणि ॥ एकरात्रमशौचं स्यादन्नदाने तथा मृते

ācāryapatnīputreṣu śiṣye sabrahmacāriṇi || ekarātramaśaucaṃ syādannadāne tathā mṛte

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनम् ॥ सपिण्डे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः

rātribhirmāsatulyābhirgarbhasrāve viśodhanam || sapiṇḍe brāhmaṇe varṇāḥ sarva evāviśeṣataḥ

दशरात्रेण शुद्धयन्ति द्वादशाहेन भूमिपाः ॥ वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन भार्गव

daśarātreṇa śuddhayanti dvādaśāhena bhūmipāḥ || vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena bhārgava

भृग्वग्न्यनाशनांभोभिर्मृतानामात्मघातिनाम् ॥ पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश्च ये

bhṛgvagnyanāśanāṃbhobhirmṛtānāmātmaghātinām || patitānāṃ ca nāśaucaṃ vidyucchastrahatāśca ye

सती व्रती ब्रह्मचारी नृपकारकदीक्षिताः ॥ नाशौचभाजः कथिता राजकार्यकराश्च ये

satī vratī brahmacārī nṛpakārakadīkṣitāḥ || nāśaucabhājaḥ kathitā rājakāryakarāśca ye

अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव वा ॥ सवासा जलमाप्लुत्य घृतं प्राश्य विशुध्यति॥ मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते

anugamyecchayā pretaṃ jñātimajñātimeva vā || savāsā jalamāplutya ghṛtaṃ prāśya viśudhyati|| maithune kaṭadhūme ca sadyaḥ snānaṃ vidhīyate

जननमरणयोः शुचिर्दशाहेन भवति शौचविधेर्न विप्रयोज्यम् ॥ न च भवति प्रतिग्रहेषु दोषो द्विपद चतुष्पदधान्यदक्षिणासु

jananamaraṇayoḥ śucirdaśāhena bhavati śaucavidherna viprayojyam || na ca bhavati pratigraheṣu doṣo dvipada catuṣpadadhānyadakṣiṇāsu

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शौचविधिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śaucavidhirnāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०७६-०८०

पुष्कर उवाच । द्विजं न निर्हरेत्प्रेतं शूद्रेण तु कथंचन । न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषोऽभिजायते

puṣkara uvāca | dvijaṃ na nirharetpretaṃ śūdreṇa tu kathaṃcana | na ca śūdraṃ dvijenāpi tayordoṣo'bhijāyate

अनाथं ब्राह्मणप्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः । पदेपदे क्रतुफलं चानुपूर्वाल्लभन्ति ते

anāthaṃ brāhmaṇapretaṃ ye vahanti dvijātayaḥ | padepade kratuphalaṃ cānupūrvāllabhanti te

संस्कारार्थमनाथस्य यस्तु काष्ठं प्रयच्छति ॥ काष्ठाग्निदाता प्राकाश्यं संग्रामे लभते जयम्

saṃskārārthamanāthasya yastu kāṣṭhaṃ prayacchati || kāṣṭhāgnidātā prākāśyaṃ saṃgrāme labhate jayam

संज्वाल्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिम् ॥ परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे स्वबान्धवाः

saṃjvālya bāndhavaṃ pretamapasavyena tāṃ citim || parikramya tataḥ snānaṃ kuryuḥ sarve svabāndhavāḥ

प्रेताय च तथा दद्युस्तिस्रो वै चोदकाञ्जलीः ॥ द्वार्यश्मनि पदं दत्त्वा प्रविशेयुस्तथा गृहम्

pretāya ca tathā dadyustisro vai codakāñjalīḥ || dvāryaśmani padaṃ dattvā praviśeyustathā gṛham

अक्षता निक्षिपेयुश्च तथा वह्नौ समाहिताः ।। विदश्य निम्बपत्राणि शयीरंश्च पृथक् क्षितौ

akṣatā nikṣipeyuśca tathā vahnau samāhitāḥ || vidaśya nimbapatrāṇi śayīraṃśca pṛthak kṣitau

क्रीतलब्धाशनाश्चैव भवेयुः सुसमाहिताः ।। न चैव मांसमश्नीयुर्व्रजेयुर्न च योषितम्

krītalabdhāśanāścaiva bhaveyuḥ susamāhitāḥ || na caiva māṃsamaśnīyurvrajeyurna ca yoṣitam

निवर्तयेयुस्तथैवैकं पिण्डं प्रेतस्य नित्यदा ।। अशौचं यावदेव स्यात्तस्मिन्व्यपगते पुनः

nivartayeyustathaivaikaṃ piṇḍaṃ pretasya nityadā || aśaucaṃ yāvadeva syāttasminvyapagate punaḥ

श्मश्रुकर्म तदा कृत्वा स्नाताः सिद्धार्थकैस्तिलैः ।। पूजयेयुर्द्विजान्राम परिवर्तितवाससः

śmaśrukarma tadā kṛtvā snātāḥ siddhārthakaistilaiḥ || pūjayeyurdvijānrāma parivartitavāsasaḥ

2.76.10

अदन्तजातेस्तनये शिशौ गर्भच्युते तथा ।। कार्यो नैवाऽग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया

adantajātestanaye śiśau garbhacyute tathā || kāryo naivā'gnisaṃskāro naiva cāsyodakakriyā

चतुर्थे च दिने कार्यश्चैवास्थ्नां राम संचयः ।। अस्थिसंचयनादूर्ध्वं कुलस्पर्शो विधीयते

caturthe ca dine kāryaścaivāsthnāṃ rāma saṃcayaḥ || asthisaṃcayanādūrdhvaṃ kulasparśo vidhīyate

मृतस्य बान्धवैः सार्धं कृत्वाश्रुपतनं नरः ।। अस्थिसंचयनादर्वाक् सचैलं स्नानमाचरेत्

mṛtasya bāndhavaiḥ sārdhaṃ kṛtvāśrupatanaṃ naraḥ || asthisaṃcayanādarvāk sacailaṃ snānamācaret

स्नातश्च शुद्धिमाप्नोति ततः परमिति श्रुतिः ।। अस्थ्नां गङ्गाम्भसि क्षेपात्प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्

snātaśca śuddhimāpnoti tataḥ paramiti śrutiḥ || asthnāṃ gaṅgāmbhasi kṣepātpretasyābhyudayo bhavet

अस्थ्नां हि प्लावनार्थाय सागराणां महात्मनाम् ।। गगनाद्भुवमानीता गङ्गा गगनमेखला

asthnāṃ hi plāvanārthāya sāgarāṇāṃ mahātmanām || gaganādbhuvamānītā gaṅgā gaganamekhalā

भगीरथेन धर्मज्ञ तपसा महता पुरा ।। सगरस्य सुताः सर्वे नरकस्था भृगूत्तम

bhagīrathena dharmajña tapasā mahatā purā || sagarasya sutāḥ sarve narakasthā bhṛgūttama

गङ्गातोयाप्लुता राम दिवमक्षय्यमागताः ।। गङ्गातोयेन यस्यास्थि यावत्संख्यं निमज्जति

gaṅgātoyāplutā rāma divamakṣayyamāgatāḥ || gaṅgātoyena yasyāsthi yāvatsaṃkhyaṃ nimajjati

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया

tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || ātmanastyāgināṃ nāsti patitānāṃ tathā kriyā

तेषामपि तथा गङ्गातोये स्यात्पतनं हितम् ।। पतितानां तु यद्दत्तं श्राद्धं चाथ जलाञ्जलिः

teṣāmapi tathā gaṅgātoye syātpatanaṃ hitam || patitānāṃ tu yaddattaṃ śrāddhaṃ cātha jalāñjaliḥ

न तत्प्रेतः समाप्नोति गगने प्रविलीयते ।। अनुग्रहेण सहिता प्रेतस्य पतितस्य तु

na tatpretaḥ samāpnoti gagane pravilīyate || anugraheṇa sahitā pretasya patitasya tu

2.76.20

नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते ।। अनादिनिधनो देवः शंखचक्रगदाधरः

nārāyaṇabaliḥ kāryastenānugrahamaśnute || anādinidhano devaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ

अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति ।। यथाकथंचिद्यद्दत्तं देवदेवे जनार्दने

akṣayaḥ puṇḍarīkākṣastatra dattaṃ na naśyati || yathākathaṃcidyaddattaṃ devadeve janārdane

अविनाशि तु तद्विद्धि पात्रमेको जनार्दनः ।। परस्मात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रं प्रकीर्तितम् ।। पततां त्राणदस्त्वेको देवो मधुनिषूदनः

avināśi tu tadviddhi pātrameko janārdanaḥ || parasmāttrāyate yasmāttasmātpātraṃ prakīrtitam || patatāṃ trāṇadastveko devo madhuniṣūdanaḥ

अमितबलपराक्रमो महौजा दुरितभयापहरो हरिर्महात्मा ।। अघशतमलिनैश्च सेव्यमानो भवति नृणां त्रिदिवाय वासुदेव

amitabalaparākramo mahaujā duritabhayāpaharo harirmahātmā || aghaśatamalinaiśca sevyamāno bhavati nṛṇāṃ tridivāya vāsudeva

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने प्रेतनिर्हणोनाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne pretanirhaṇonāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। अशौचे तु व्यतिक्रान्ते स्नातः प्रयतमानसः ।। स्नातानलङ्कृतान्भक्त्या गन्धवस्त्रोज्ज्वलान्द्विजान्

puṣkara uvāca || aśauce tu vyatikrānte snātaḥ prayatamānasaḥ || snātānalaṅkṛtānbhaktyā gandhavastrojjvalāndvijān

उदङ्मुखान्भोजयीत स्वासीनान्सुसमाहितान् ।। मन्त्रोहाश्चात्र कर्तव्यास्तथैकवचनेन च

udaṅmukhānbhojayīta svāsīnānsusamāhitān || mantrohāścātra kartavyāstathaikavacanena ca

उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेशयेत् ।। कीर्तयेच्च तथा तस्य नामगोत्रे समाहितः

ucchiṣṭasannidhāvekaṃ tathā piṇḍaṃ niveśayet || kīrtayecca tathā tasya nāmagotre samāhitaḥ

भुक्तवत्सु च विप्रेषु पूजितेषु तथा धनैः ।। विसृष्टाक्षयतोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः

bhuktavatsu ca vipreṣu pūjiteṣu tathā dhanaiḥ || visṛṣṭākṣayatoyeṣu gotranāmānukīrtanaiḥ

चतुरङ्गुलविस्तारमुत्खातं तावदन्तरम् ।। वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं कर्षूणां च तथा त्रयम्

caturaṅgulavistāramutkhātaṃ tāvadantaram || vitastidīrghaṃ kartavyaṃ karṣūṇāṃ ca tathā trayam

कर्षूणां तु समीपे च ज्वालयेज्ज्वलनत्रयम् ।। सोमाय वह्नये राम यमाय च समाहितः

karṣūṇāṃ tu samīpe ca jvālayejjvalanatrayam || somāya vahnaye rāma yamāya ca samāhitaḥ

जुहुयादाहुतीः सम्यक् तथैव च त्रयस्त्रयः ।। पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्प्राग्वदेव पृथक्पृथक्

juhuyādāhutīḥ samyak tathaiva ca trayastrayaḥ || piṇḍanirvapaṇaṃ kuryātprāgvadeva pṛthakpṛthak

अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् ।। मध्ये चेदधिवासः स्यात्कुर्यादभ्यधिकं ततः

annena dadhnā madhunā tathā māṃsena pūrayet || madhye cedadhivāsaḥ syātkuryādabhyadhikaṃ tataḥ

अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत्समापयेत् ।। संवत्सरस्य मध्ये चेद्यदि स्यादधिमासकः

athavā dvādaśāhena sarvametatsamāpayet || saṃvatsarasya madhye cedyadi syādadhimāsakaḥ

2.77.10

ततो द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिमासिकम् ।। ततो द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत्

tato dvādaśake śrāddhe kāryaṃ tadadhimāsikam || tato dvādaśake śrāddhe kāryaṃ tadadhikaṃ bhavet

संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत् ।। प्रेताय तस्मादूर्ध्वं च तस्यैव पुरुषत्रये

saṃvatsare samāpte tu śrāddhaṃ śrāddhavadācaret || pretāya tasmādūrdhvaṃ ca tasyaiva puruṣatraye

पिण्डान्विनिर्वपेच्चात्र चतुरः सुसमाहितः ।। संसृजं पृथिवीं दत्त्वा समानावेति चाप्यथ

piṇḍānvinirvapeccātra caturaḥ susamāhitaḥ || saṃsṛjaṃ pṛthivīṃ dattvā samānāveti cāpyatha

योजयेत्प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव ।। प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत्

yojayetpretapiṇḍaṃ tu piṇḍeṣvanyeṣu bhārgava || pretapātraṃ ca pātreṣu tathaiva viniyojayet

पृथक्पृथक् च कर्तव्यं कर्मैतत्कर्मणां त्रये ।। मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्यापि विधीयते

pṛthakpṛthak ca kartavyaṃ karmaitatkarmaṇāṃ traye || mantravarjamidaṃ karma śūdrasyāpi vidhīyate

अमन्त्रोच्चारणं स्त्रीणां कार्यमेतत्तथा भवेत् ।। यावज्जीवं तथा कुर्याच्छ्राद्धं तु प्रतिवत्सरम् ।। अनेनैव विधानेन भक्त्त्या प्रयतमानसः

amantroccāraṇaṃ strīṇāṃ kāryametattathā bhavet || yāvajjīvaṃ tathā kuryācchrāddhaṃ tu prativatsaram || anenaiva vidhānena bhakttyā prayatamānasaḥ

प्रेतायान्नं सोदकुम्भं प्रदेयं नित्यं भक्त्या यावदब्दावसानम् ।। एतत्कार्यं बान्धवैर्नैव कार्यः शोकः शोचन्नैव किञ्चित्प्रकुर्यात्

pretāyānnaṃ sodakumbhaṃ pradeyaṃ nityaṃ bhaktyā yāvadabdāvasānam || etatkāryaṃ bāndhavairnaiva kāryaḥ śokaḥ śocannaiva kiñcitprakuryāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करवाक्ये प्रेतक्रिया नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaravākye pretakriyā nāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। बुधैराश्वसनीयाश्च बान्धवैर्मृतबान्धवाः ।। वचनैर्धर्मसंयुक्तैस्तानि चान्यानि मे शृणु

puṣkara uvāca || budhairāśvasanīyāśca bāndhavairmṛtabāndhavāḥ || vacanairdharmasaṃyuktaistāni cānyāni me śṛṇu

नित्यमस्मिन्निरालम्बे काले सततयायिनि ।। न तद्भूतं प्रपस्यामि स्थितिर्यस्य भवेद्ध्रुवा

nityamasminnirālambe kāle satatayāyini || na tadbhūtaṃ prapasyāmi sthitiryasya bhaveddhruvā

गङ्गायाः सिकताधारास्तथा वर्षति वासवे ।। शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः

gaṅgāyāḥ sikatādhārāstathā varṣati vāsave || śakyā gaṇayituṃ loke na vyatītāḥ pitāmahāḥ

चतुर्दश विनश्यन्ति कल्पेकल्पे सुरेश्वराः ।। सर्वलोकप्रधानाश्च मनवश्च चतुर्दश

caturdaśa vinaśyanti kalpekalpe sureśvarāḥ || sarvalokapradhānāśca manavaśca caturdaśa

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च ।। विनष्टानीह कालेन मनुजेष्वथ का कथा

bahūnīndrasahasrāṇi daityendraniyutāni ca || vinaṣṭānīha kālena manujeṣvatha kā kathā

राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः ।। देवा ब्रह्मर्षयश्चैव कालेन निधनं गताः

rājarṣayaśca bahavaḥ sarve samuditā guṇaiḥ || devā brahmarṣayaścaiva kālena nidhanaṃ gatāḥ

ये समर्था जगत्यस्मिन्सृष्टिसंहारकारणे।। तेऽपि कालेन नीयन्ते कालो हि दुरतिक्रमः

ye samarthā jagatyasminsṛṣṭisaṃhārakāraṇe|| te'pi kālena nīyante kālo hi duratikramaḥ

आक्रम्य सर्वं कालेन परलोकाय नीयते ।। कर्म पश्यति नो जन्तुस्तत्र का परिदेवना

ākramya sarvaṃ kālena paralokāya nīyate || karma paśyati no jantustatra kā paridevanā

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।। अस्मिन्दुष्परिहार्येऽर्थे नास्ति लोके सहायता

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca || asminduṣparihārye'rthe nāsti loke sahāyatā

2.78.10

शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्य हि जना यदा ।। अतो न शोचितव्यं स्यात्क्रिया कार्या सुयत्नतः

śocanto nopakurvanti mṛtasya hi janā yadā || ato na śocitavyaṃ syātkriyā kāryā suyatnataḥ

सुकृतं दुष्कृतं चोभौ सहायौ यस्य गच्छतः ।। बान्धवैस्तस्य किं कार्यं शोचद्भिरथ वा न वा

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhau sahāyau yasya gacchataḥ || bāndhavaistasya kiṃ kāryaṃ śocadbhiratha vā na vā

बान्धवानामशौचे तु स्थितिं प्रेतो न विन्दति ।। अतस्त्वभ्येति तानेव पिण्डतोयप्रदायिनः

bāndhavānāmaśauce tu sthitiṃ preto na vindati || atastvabhyeti tāneva piṇḍatoyapradāyinaḥ

अर्वाक् सपिण्डीकरणात्प्रेतो भवति यो मृतः ।। प्रेतलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भं प्रयच्छत

arvāk sapiṇḍīkaraṇātpreto bhavati yo mṛtaḥ || pretalokagatasyānnaṃ sodakumbhaṃ prayacchata

पितृलोकगतश्चान्नं श्राद्धं भुङ्क्ते सुधासमम् ।। पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नतः

pitṛlokagataścānnaṃ śrāddhaṃ bhuṅkte sudhāsamam || pitṛlokagatasyāsya tasmācchrāddhaṃ prayatnataḥ

देवत्वे यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैव च ॥ मानुष्ये च तथाऽप्नोति श्राद्धे दत्ते स्वबान्धवैः

devatve yātanāsthāne tiryagyonau tathaiva ca || mānuṣye ca tathā'pnoti śrāddhe datte svabāndhavaiḥ

प्रेतस्य श्राद्धकर्तुश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्रुवम् ॥ तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं शोकं त्यक्त्वा निरर्थकम्

pretasya śrāddhakartuśca puṣṭiḥ śrāddhe kṛte dhruvam || tasmācchrāddhaṃ sadā kāryaṃ śokaṃ tyaktvā nirarthakam

एतावदेव कर्तव्यं सदा प्रेतस्य बन्धुभिः॥ नोपकुर्यान्नरः शोचन्प्रेतस्यात्मन एव च

etāvadeva kartavyaṃ sadā pretasya bandhubhiḥ|| nopakuryānnaraḥ śocanpretasyātmana eva ca

दृष्ट्वा लोकमनाक्रन्दं म्रियमाणांश्च बान्धवान् ॥ धर्ममेकं सहायार्थे कारयध्वं सदा नराः

dṛṣṭvā lokamanākrandaṃ mriyamāṇāṃśca bāndhavān || dharmamekaṃ sahāyārthe kārayadhvaṃ sadā narāḥ

मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरैर्यतः ॥ जायावर्ज्यं हि सर्वस्य यस्या भर्ता विभिद्यते

mṛto'pi bāndhavaḥ śakto nānugantuṃ narairyataḥ || jāyāvarjyaṃ hi sarvasya yasyā bhartā vibhidyate

2.78.20

धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र कुत्र च गामिनम् ।। नन्वसारे त्रिलोके ऽस्मिन्धर्म कुरु मा चिरम्

dharma eko'nuyātyenaṃ yatra kutra ca gāminam || nanvasāre triloke 'smindharma kuru mā ciram

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे त्वपराह्णिकम् ।। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe tvaparāhṇikam || na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtamasya na vā kṛtama

क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्र गतमानसम् ।। वृकीवाऽरण्यमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

kṣetrāpaṇagṛhāsaktamanyatra gatamānasam || vṛkīvā'raṇyamāsādya mṛtyurādāya gacchati

न कालस्य प्रियः कश्चिद्वेष्यश्चास्य न विद्यते ।। आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम्

na kālasya priyaḥ kaścidveṣyaścāsya na vidyate || āyuṣye karmaṇi kṣīṇe prasahya harate janam

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।। कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi || kuśāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati

नौषधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः ।। त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम्

nauṣadhāni na mantrāśca na homā na punarjapāḥ || trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam

आगामिनमनर्थं तु प्रतिघातशतैरपि ।। न निवारयितुं शक्तास्तत्र का परिदेवना

āgāminamanarthaṃ tu pratighātaśatairapi || na nivārayituṃ śaktāstatra kā paridevanā

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।। तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम्

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram || tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāraṃ vindate dhruvam

अव्यक्तादीनि सर्वाणि व्यक्तमध्यानि चाप्यथ ।। अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

avyaktādīni sarvāṇi vyaktamadhyāni cāpyatha || avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā

देहिनोस्मिन्यथा देहं कौमारं यौवनं जरा ।। तथा जन्मान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति

dehinosminyathā dehaṃ kaumāraṃ yauvanaṃ jarā || tathā janmāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati

2.78.30

गृह्णातीव यथा वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः।। गृह्णात्येवं नवं देहं देहीकर्मनिबन्धनः

gṛhṇātīva yathā vastraṃ tyaktvā pūrvadhṛtaṃ naraḥ|| gṛhṇātyevaṃ navaṃ dehaṃ dehīkarmanibandhanaḥ

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ || na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।। नित्यः सर्वगतःस्थाणुरचलोऽयं सनातनः

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca || nityaḥ sarvagataḥsthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमेव च ।। तस्मादेवं विदित्त्वैनं नानुशोचितुमर्हथ

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yameva ca || tasmādevaṃ vidittvainaṃ nānuśocitumarhatha

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।। आश्चर्यवश्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्

āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ || āścaryavaścainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने बान्धवसमाश्वासनं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bāndhavasamāśvāsanaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच । । मृन्मयं भाजनं सर्वं पुनः पाकेन शुध्यति ।। मद्यैर्मूत्रपुरीषैर्वा ष्ठीवनैः पूयशोणितैः

puṣkara uvāca | | mṛnmayaṃ bhājanaṃ sarvaṃ punaḥ pākena śudhyati || madyairmūtrapurīṣairvā ṣṭhīvanaiḥ pūyaśoṇitaiḥ

संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ।। एतैरेव तथा स्पृष्टं ताम्रसौवर्णराजतम्

saṃspṛṣṭaṃ naiva śudhyeta punaḥpākena mṛnmayam || etaireva tathā spṛṣṭaṃ tāmrasauvarṇarājatam

शुध्यत्यातापितं पश्चादन्यथा केवलाम्भसा।। अम्लोदकेन ताम्रस्य सीसस्य त्रपुसस्तथा

śudhyatyātāpitaṃ paścādanyathā kevalāmbhasā|| amlodakena tāmrasya sīsasya trapusastathā

क्षारेण शुद्धिं कांस्यस्य लोहस्य च विनिर्दिशेत्।। मुक्तामणिप्रवालानां शुद्धिः प्रक्षालनेन तु

kṣāreṇa śuddhiṃ kāṃsyasya lohasya ca vinirdiśet|| muktāmaṇipravālānāṃ śuddhiḥ prakṣālanena tu

अन्येषां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ।। शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च

anyeṣāṃ caiva bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca || śākarajjumūlaphalavaidalānāṃ tathaiva ca

मार्जनाद्यज्ञभाण्डानां पाणिना चाग्निकर्मणि ।। उष्णाम्भसा तथा शुद्धिः सस्नेहानां विनिर्दिशेत्

mārjanādyajñabhāṇḍānāṃ pāṇinā cāgnikarmaṇi || uṣṇāmbhasā tathā śuddhiḥ sasnehānāṃ vinirdiśet

शयनासनयानानां स्फ्यशूर्पशकटस्य च ।। शुद्धिः संक्षेपणाज्ज्ञेया पलालेन्धनयोस्तथा

śayanāsanayānānāṃ sphyaśūrpaśakaṭasya ca || śuddhiḥ saṃkṣepaṇājjñeyā palālendhanayostathā

मार्जनाद्वेश्मनां शुद्धिः क्षितौ शोधनतः क्षणात् ।। संमार्जितेन तोयेन वाससां शुद्धिरिष्यते

mārjanādveśmanāṃ śuddhiḥ kṣitau śodhanataḥ kṣaṇāt || saṃmārjitena toyena vāsasāṃ śuddhiriṣyate

बहूनां प्रोक्षणाच्छुद्धिः धान्यानां च विनिर्दिशेत् ।। शुद्धिर्द्रुमाणा विज्ञेया नित्यसत्पवनेन तु

bahūnāṃ prokṣaṇācchuddhiḥ dhānyānāṃ ca vinirdiśet || śuddhirdrumāṇā vijñeyā nityasatpavanena tu

2.79.10

प्रोक्षणात्संहतानां तु दारवाणां च तक्षणात् ।। सिद्धार्थकाणां कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च

prokṣaṇātsaṃhatānāṃ tu dāravāṇāṃ ca takṣaṇāt || siddhārthakāṇāṃ kalkena śṛṅgadantamayasya ca

गोवालैः फलपत्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवस्तथा ।। निर्यासानां गुडानां च लवणानां तथैव च

govālaiḥ phalapatrāṇāmasthnāṃ syācchṛṅgavastathā || niryāsānāṃ guḍānāṃ ca lavaṇānāṃ tathaiva ca

कुसुम्भकुंकुमानां च ऊर्णाकार्पासयोस्तथा ।। प्रोक्षणात्कथिता शुद्धिरित्याह भगवान् हि सः

kusumbhakuṃkumānāṃ ca ūrṇākārpāsayostathā || prokṣaṇātkathitā śuddhirityāha bhagavān hi saḥ

भूमिष्ठमुदकं शुद्धं तथैव च शिलागतम् ।। वर्णगन्धरसैर्दुष्टैर्वर्जितं यदि तद्भवेत्

bhūmiṣṭhamudakaṃ śuddhaṃ tathaiva ca śilāgatam || varṇagandharasairduṣṭairvarjitaṃ yadi tadbhavet

शुद्धं नदीगतं तोयं सर्व एव तथाकराः ।। शुद्धं प्रसारितं पण्यं शुद्धे चाश्वाजयोर्मुखे

śuddhaṃ nadīgataṃ toyaṃ sarva eva tathākarāḥ || śuddhaṃ prasāritaṃ paṇyaṃ śuddhe cāśvājayormukhe

मुखवर्जं च गौः शुद्धा मार्जारः श्वा च नो शुचिः ।। शय्या भार्या शिशुर्वस्त्रमुपवीतं कमण्डलुः

mukhavarjaṃ ca gauḥ śuddhā mārjāraḥ śvā ca no śuciḥ || śayyā bhāryā śiśurvastramupavītaṃ kamaṇḍaluḥ

आत्मनः कथितं शुद्धं न परस्य कथञ्चन ।। नारीणां चैव वत्सानां शकुनीनां शुनां मुखम्

ātmanaḥ kathitaṃ śuddhaṃ na parasya kathañcana || nārīṇāṃ caiva vatsānāṃ śakunīnāṃ śunāṃ mukham

रतौ प्रस्रवणे वृक्षे मृगयायां सदा शुचिः ।। शुद्धा भर्तुश्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला

ratau prasravaṇe vṛkṣe mṛgayāyāṃ sadā śuciḥ || śuddhā bhartuścaturthe'hni snātā nārī rajasvalā

दैवकर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति ।। कृत्वा मूत्रपुरीषं वा स्नात्वा भोक्तुमनास्तथा ।। १८ ।! भुक्त्वा क्षुत्त्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भोऽवगाह्य च ।। रथ्यामाक्रम्य वाचामेद्वासो विपरिधाय च

daivakarmaṇi pitrye ca pañcame'hani śudhyati || kṛtvā mūtrapurīṣaṃ vā snātvā bhoktumanāstathā || 18 |! bhuktvā kṣuttvā tathā suptvā pītvā cāmbho'vagāhya ca || rathyāmākramya vācāmedvāso viparidhāya ca

2.79.20

कृत्वा मूत्रपुरीषं च लेपगन्धापहं बुधः ।। उद्धृतेनाम्भसा शौचं मृदा शौचं समाचरेत्

kṛtvā mūtrapurīṣaṃ ca lepagandhāpahaṃ budhaḥ || uddhṛtenāmbhasā śaucaṃ mṛdā śaucaṃ samācaret

मेहने मृत्तिकाः पञ्च लिङ्गे द्वे परिकीर्तिते ।। एकस्मिन्विंशतिर्हस्ते द्वयो ज्ञेयाश्चतुर्दश

mehane mṛttikāḥ pañca liṅge dve parikīrtite || ekasminviṃśatirhaste dvayo jñeyāścaturdaśa

तिस्रस्तु मृत्तिका ज्ञेयाः कृत्वा तु नखशोधनम् ।। तिस्रस्तिस्रः पादयोश्च शौचकामैस्तु नित्यदा

tisrastu mṛttikā jñeyāḥ kṛtvā tu nakhaśodhanam || tisrastisraḥ pādayośca śaucakāmaistu nityadā

शौचमेतद्गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।। त्रिगुणं तु वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुणम्

śaucametadgṛhasthānāṃ dviguṇaṃ brahmacāriṇām || triguṇaṃ tu vanasthānāṃ yatīnāṃ ca caturguṇam

मृत्तिका च विनिर्दिष्टा त्रिपूर्वं पूर्यते यया ।। शुद्धिश्च काचभाण्डानां केवलेन तथाम्भसा

mṛttikā ca vinirdiṣṭā tripūrvaṃ pūryate yayā || śuddhiśca kācabhāṇḍānāṃ kevalena tathāmbhasā

श्रीफलैरंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः ।। शुद्धिः पद्माक्षतोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता ।। पुष्पाणां चन्दनानां च प्रोक्षणाच्छुद्धिरिष्यते

śrīphalairaṃśupaṭṭānāṃ kṣaumāṇāṃ gaurasarṣapaiḥ || śuddhiḥ padmākṣatoyena mṛgalomnāṃ prakīrtitā || puṣpāṇāṃ candanānāṃ ca prokṣaṇācchuddhiriṣyate

सिद्धार्थकैः शुद्धिमुदाहरन्ति लोम्नां तथा भार्गववंशमुख्य ।। सर्वस्य जीवस्य विशुद्धिरुक्ता मृदा च तोयेन विगन्धलेपात्

siddhārthakaiḥ śuddhimudāharanti lomnāṃ tathā bhārgavavaṃśamukhya || sarvasya jīvasya viśuddhiruktā mṛdā ca toyena vigandhalepāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने द्रव्यशुद्धिर्नामैकोनशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dravyaśuddhirnāmaikonaśītitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। वर्णानामाश्रमाणां च वेत्ति सर्वमिदं भवान् ।। पुष्कर उवाच ।। अहिंसासत्यवचनं ते स्याद्भूतेष्वनुग्रहः

rāma uvāca || varṇānāmāśramāṇāṃ ca vetti sarvamidaṃ bhavān || puṣkara uvāca || ahiṃsāsatyavacanaṃ te syādbhūteṣvanugrahaḥ

तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यममत्सरम् ।। देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणां च भृगूत्तम

tīrthānusaraṇaṃ dānaṃ brahmacaryamamatsaram || devadvijātiśuśrūṣā gurūṇāṃ ca bhṛgūttama

श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा ।। भक्तिश्च भूपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता

śravaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ pitṝṇāṃ pūjanaṃ tathā || bhaktiśca bhūpatau nityaṃ tathā sacchāstranetratā

आनृशंस्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव हि ।। धर्मसामान्यमेतत्ते कथितं भृगुसत्तम

ānṛśaṃsyantitikṣā ca tathā cāstikyameva hi || dharmasāmānyametatte kathitaṃ bhṛgusattama

यजनं याजनं दानं तथैवाध्यापनक्रिया ।। प्रतिग्रहं चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत्

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ tathaivādhyāpanakriyā || pratigrahaṃ cādhyayanaṃ viprakarmāṇi nirdiśet

दानमध्ययनं चैव यजनं च यथाविधि।। क्षत्त्रियस्य च वैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितम्

dānamadhyayanaṃ caiva yajanaṃ ca yathāvidhi|| kṣattriyasya ca vaiśyasya karmedaṃ parikīrtitam

क्षत्रियस्य विशेषस्तु प्रजानां परिपालनम् ।। कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितम्

kṣatriyasya viśeṣastu prajānāṃ paripālanam || kṛṣigorakṣavāṇijyaṃ vaiśyasya parikīrtitam

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि चाप्यथ ।। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः

śūdrasya dvijaśuśrūṣā sarvaśilpāni cāpyatha || brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ

तेषां जन्माद्वितीयं तु विज्ञेयं मौञ्जिबन्धनम् ।। आचार्यस्तु पिता तत्र सावित्री जननी तथा ।। ब्राह्मणक्षत्रियविशां मौञ्जीबन्धनजन्मनि

teṣāṃ janmādvitīyaṃ tu vijñeyaṃ mauñjibandhanam || ācāryastu pitā tatra sāvitrī jananī tathā || brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ mauñjībandhanajanmani

2.80.10

वृत्त्या द्विजाः शूद्रसमा भवन्ति यावन्न वेदे प्रभवन्ति राम ।। ततः परं ते द्विजतां लभन्ते समस्तकार्येष्वधिदैवतं च

vṛttyā dvijāḥ śūdrasamā bhavanti yāvanna vede prabhavanti rāma || tataḥ paraṃ te dvijatāṃ labhante samastakāryeṣvadhidaivataṃ ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने वर्णधर्माध्यायो नामाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne varṇadharmādhyāyo nāmāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०८१-०८५

पुष्कर उवाच ।। आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता ।। चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्रः स्यात्प्रतिलोमजः

puṣkara uvāca || ānulomyena varṇānāṃ jātirmātṛsamā smṛtā || caṇḍālo brāhmaṇīputraḥ śūdraḥ syātpratilomajaḥ

मागधश्च तथा वैश्याच्छूद्रादायोगवो भवेत् ।। वैश्यायाः प्रातिलोम्येन प्रतिलोमात्सहस्रशः

māgadhaśca tathā vaiśyācchūdrādāyogavo bhavet || vaiśyāyāḥ prātilomyena pratilomātsahasraśaḥ

विवाहसदृशैस्तेषां नोत्तमैर्नाधमैस्तथा ।। चण्डालकर्म निर्दिष्टं वध्यानां घातनं तथा

vivāhasadṛśaisteṣāṃ nottamairnādhamaistathā || caṇḍālakarma nirdiṣṭaṃ vadhyānāṃ ghātanaṃ tathā

स्त्रीजीवनं च तद्रक्षा प्रोक्तं वैदेहकस्य च ।। सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानां च व्याधता

strījīvanaṃ ca tadrakṣā proktaṃ vaidehakasya ca || sūtānāmaśvasārathyaṃ pukkasānāṃ ca vyādhatā

स्तुतिक्रिया मागधानां तथा चायोगवस्य च ।। रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश्च जीवनम्

stutikriyā māgadhānāṃ tathā cāyogavasya ca || raṅgāvataraṇaṃ proktaṃ tathā śilpaiśca jīvanam

सूतानामस्ति संस्कारस्तथा वै याजनक्रिया ।। बहिर्ग्रामनिवासश्च मृतचैलस्य धारणम्

sūtānāmasti saṃskārastathā vai yājanakriyā || bahirgrāmanivāsaśca mṛtacailasya dhāraṇam

असंस्पर्शस्तथैवान्यैश्चण्डालस्य विधीयते ।। ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देह त्यागानुपस्कृतः

asaṃsparśastathaivānyaiścaṇḍālasya vidhīyate || brāhmaṇārthe gavārthe vā deha tyāgānupaskṛtaḥ

स्त्रीबालाद्युपपत्तौ च बाह्यानां शुद्धिकारणम् ।। संकरे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः

strībālādyupapattau ca bāhyānāṃ śuddhikāraṇam || saṃkare jātayastvetāḥ pitṛmātṛpradarśitāḥ

प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ।। अनार्यता निष्ठुरता पुरतो निष्क्रियात्मता

pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ || anāryatā niṣṭhuratā purato niṣkriyātmatā

2.81.10

पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ।। पितुर्वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा

puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam || piturvā bhajate śīlaṃ māturvobhayameva vā

न कथंचन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां न गच्छति ।। कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसङ्करः

na kathaṃcana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ na gacchati || kule mukhye'pi jātasya yasya syādyonisaṅkaraḥ

स श्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु ।। यत्र त्वेते परिध्वंसा जायन्ते वर्णसङ्कराः

sa śrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamapi vā bahu || yatra tvete paridhvaṃsā jāyante varṇasaṅkarāḥ

राष्ट्रियैः सह तद्राष्ट्रं क्षिप्रमेव विनश्यति ।। शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातः श्रेयसा चेत्प्रजायते ।। अश्रेयाञ्श्रेयसीं जातिं गच्छत्यासप्तमाद्युगात्

rāṣṭriyaiḥ saha tadrāṣṭraṃ kṣiprameva vinaśyati || śūdrāyāṃ brāhmaṇājjātaḥ śreyasā cetprajāyate || aśreyāñśreyasīṃ jātiṃ gacchatyāsaptamādyugāt

राज्ञा स्वकालं परिरक्षणीयं घोरं नृणां सङ्करमेतदेव ।। आसाद्य घोराणि हि सङ्कराणि नश्यन्ति राष्ट्राणि सराजकानि

rājñā svakālaṃ parirakṣaṇīyaṃ ghoraṃ nṛṇāṃ saṅkarametadeva || āsādya ghorāṇi hi saṅkarāṇi naśyanti rāṣṭrāṇi sarājakāni

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सङ्करधर्मोनामैकाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne saṅkaradharmonāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। आजीवं तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा ।। जीवेत्क्षत्रियधर्मेण सा ह्यस्य वृत्त्यनन्तरा

puṣkara uvāca || ājīvaṃ tu yathoktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā || jīvetkṣatriyadharmeṇa sā hyasya vṛttyanantarā

उभाभ्यामप्यजीवन्वै वैश्यवृत्तिं समाचरेत् ।। ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रवृत्तिं विवर्जयेत्

ubhābhyāmapyajīvanvai vaiśyavṛttiṃ samācaret || brāhmaṇaḥ kṣattriyo vaiśyaḥ śūdravṛttiṃ vivarjayet

शूद्रो ब्राह्मणवृत्तिं च विशेषेण विवर्जयेत् ।। आजीवत्सु स वृत्या च मध्यवृत्तिं समाचरेत्

śūdro brāhmaṇavṛttiṃ ca viśeṣeṇa vivarjayet || ājīvatsu sa vṛtyā ca madhyavṛttiṃ samācaret

ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यवृत्त्या तु वर्तयन् ।। अयः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyavṛttyā tu vartayan || ayaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃśca sarvaśaḥ

क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मज्जां गुडं कुशम् ।। मद्यं नीलं च लाक्षां च लवणं प्राणिनोऽपि च

kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ majjāṃ guḍaṃ kuśam || madyaṃ nīlaṃ ca lākṣāṃ ca lavaṇaṃ prāṇino'pi ca

विक्रीणीत तिलान्नैव पक्वान्नं गोरसांस्तथा ।। रसा रसैर्निहन्तव्या गन्धेन लवणं रसैः

vikrīṇīta tilānnaiva pakvānnaṃ gorasāṃstathā || rasā rasairnihantavyā gandhena lavaṇaṃ rasaiḥ

कृतान्नं च कृतान्नेन तिलधान्येन तत्समम् ।। वैश्यो वा क्षत्त्रियो वापि वर्जयेद्द्विजजीविकाम्

kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tiladhānyena tatsamam || vaiśyo vā kṣattriyo vāpi varjayeddvijajīvikām

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च।। त्र्यहाच्च शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयी

sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca|| tryahācca śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayī

इतरेषां हि पण्यानां विक्रयां मनुजोत्तम ।। ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं हि गच्छति

itareṣāṃ hi paṇyānāṃ vikrayāṃ manujottama || brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ hi gacchati

क्षिप्राणि यानि रूक्षाणि चराणि च मृदूनि च ।। वाणिज्ये तानि शस्यन्ते तिथिं रिक्तां विवर्जयेत् ।।2.82.१ ० ।। ।। द्विकं शतं तु गृह्णीयात्कुसीदेनापि वर्धयन् ।। ततोऽधिकं तु गृह्णानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम्

kṣiprāṇi yāni rūkṣāṇi carāṇi ca mṛdūni ca || vāṇijye tāni śasyante tithiṃ riktāṃ vivarjayet ||2.82.1 0 || || dvikaṃ śataṃ tu gṛhṇīyātkusīdenāpi vardhayan || tato'dhikaṃ tu gṛhṇānaścaurasyāpnoti kilbiṣam

प्रतिपद्द्वादशी षष्ठी नक्षत्राणि ध्रुवाणि च ।। कुसीदे वर्जनीयानि नित्यं सूर्यसुतस्य च

pratipaddvādaśī ṣaṣṭhī nakṣatrāṇi dhruvāṇi ca || kusīde varjanīyāni nityaṃ sūryasutasya ca

कृषिभूमिपतेर्भागं दत्त्वा कुर्याद्यथोदितम् ।। ध्रुवाणि सौम्यं मैत्रं च वायव्यं पौष्ण्माश्विनम्

kṛṣibhūmipaterbhāgaṃ dattvā kuryādyathoditam || dhruvāṇi saumyaṃ maitraṃ ca vāyavyaṃ pauṣṇmāśvinam

वासवं श्रवणं चित्रा विशाखा मूलमेव च ।। कृष्यारम्भे प्रशस्यन्ते तथा पुष्यपुनर्वसू

vāsavaṃ śravaṇaṃ citrā viśākhā mūlameva ca || kṛṣyārambhe praśasyante tathā puṣyapunarvasū

कृष्यारम्भे प्रयत्नेन तिथिं रिक्तां विवर्जयेत।। अङ्गारकदिनं वर्ज्यं दिवसं सूर्यजस्य च

kṛṣyārambhe prayatnena tithiṃ riktāṃ vivarjayeta|| aṅgārakadinaṃ varjyaṃ divasaṃ sūryajasya ca

नक्षत्राणां यथोक्तानां मुहूर्तेषु च कारयेत् ।। मुहुर्ते यदि वा ब्राह्मे सर्वकर्मसु पूजिते

nakṣatrāṇāṃ yathoktānāṃ muhūrteṣu ca kārayet || muhurte yadi vā brāhme sarvakarmasu pūjite

वराहं पूजेयद्देवं शेषं पृथ्वीं तथैव च ।। पर्जन्यं भास्करं वायुं देवेशं शशिनं तथा

varāhaṃ pūjeyaddevaṃ śeṣaṃ pṛthvīṃ tathaiva ca || parjanyaṃ bhāskaraṃ vāyuṃ deveśaṃ śaśinaṃ tathā

फालं च गोयुगं चैव गन्धमाल्यान्नसम्पदा ।। ततोऽग्निहवनं कुर्यात्सुसमिद्धे हुताशने

phālaṃ ca goyugaṃ caiva gandhamālyānnasampadā || tato'gnihavanaṃ kuryātsusamiddhe hutāśane

देवतानां यथोक्तानां जुहुयाच्च घृताहुतीः ।। गावो भग इति द्वाभ्यां सीरां युञ्जन्त्यतस्त्रिभिः

devatānāṃ yathoktānāṃ juhuyācca ghṛtāhutīḥ || gāvo bhaga iti dvābhyāṃ sīrāṃ yuñjantyatastribhiḥ

2.82.20

फालं शुनां सुफालेति लाङ्गलं च तथेति वै ।। हुत्वा विप्रान्समभ्यर्च्य दक्षिणाभिर्यथाविधि

phālaṃ śunāṃ suphāleti lāṅgalaṃ ca tatheti vai || hutvā viprānsamabhyarcya dakṣiṇābhiryathāvidhi

पूर्वोदक्प्रवणां भूमिं वाहयेत्प्राग्घलेन तु ।। सीरायुञ्जन्त इत्येतदृक्त्रयं कीर्तयेद्बुधः

pūrvodakpravaṇāṃ bhūmiṃ vāhayetprāgghalena tu || sīrāyuñjanta ityetadṛktrayaṃ kīrtayedbudhaḥ

या ओषधय इत्येवं बीजं तदनु मन्त्रयेत् ।। कृत्वा सुवर्णतोयाक्तं लक्षण्यो वापयेत्पुमान्

yā oṣadhaya ityevaṃ bījaṃ tadanu mantrayet || kṛtvā suvarṇatoyāktaṃ lakṣaṇyo vāpayetpumān

प्राङ्मुखैर्वाहयेद्गोभिः प्राङ्मुखैश्चैव वापयेत् ।। शंखपुण्याहघोषेण बीजवापः प्रशस्यते

prāṅmukhairvāhayedgobhiḥ prāṅmukhaiścaiva vāpayet || śaṃkhapuṇyāhaghoṣeṇa bījavāpaḥ praśasyate

बीजवापे तथा मन्त्रं निबोध गदतो मम ।। प्रजापते कश्यपाय देवलाय नमः सदा

bījavāpe tathā mantraṃ nibodha gadato mama || prajāpate kaśyapāya devalāya namaḥ sadā

सदा मे ऋद्धतां देवी बीजेषु च धनेषु च ।। भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र तथैव च कृषीवलान्

sadā me ṛddhatāṃ devī bījeṣu ca dhaneṣu ca || bhojayedbrāhmaṇāṃścātra tathaiva ca kṛṣīvalān

कालश्च सर्वः पूर्वोक्तः संग्रहेऽपि प्रशस्यते ।। देवतानां पितॄणां च कृत्वा तत्रापि पूजनम्

kālaśca sarvaḥ pūrvoktaḥ saṃgrahe'pi praśasyate || devatānāṃ pitṝṇāṃ ca kṛtvā tatrāpi pūjanam

नववस्त्रपरीधानः श्वेतमाल्यानुलेपनः।। प्राङ्मुखः प्राशनं कुर्यात्पात्रे सौवर्णराजते

navavastraparīdhānaḥ śvetamālyānulepanaḥ|| prāṅmukhaḥ prāśanaṃ kuryātpātre sauvarṇarājate

तत्रापि भोजयेद्विप्रांस्तथैव च कृषीवलान्।। कृष्ये विशेषतः कार्यं फलयज्ञं भृगूद्वह

tatrāpi bhojayedviprāṃstathaiva ca kṛṣīvalān|| kṛṣye viśeṣataḥ kāryaṃ phalayajñaṃ bhṛgūdvaha

यूपोयं निहितो मध्ये पेषीवासैषकार्षकैः।। तस्मादतन्द्रितो दद्यादन्नं धान्यार्थदक्षिणा

yūpoyaṃ nihito madhye peṣīvāsaiṣakārṣakaiḥ|| tasmādatandrito dadyādannaṃ dhānyārthadakṣiṇā

2.82.30

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा हत्वा कीटपिपीलिकम्।। पुनन्ति खलु यज्ञेन कर्षिका नात्र संशयः

bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā hatvā kīṭapipīlikam|| punanti khalu yajñena karṣikā nātra saṃśayaḥ

अष्टागवं धर्महलं षड्गवं जीवितार्थिनाम्।। चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं ब्रह्मघातिनाम्

aṣṭāgavaṃ dharmahalaṃ ṣaḍgavaṃ jīvitārthinām|| caturgavaṃ nṛśaṃsānāṃ dvigavaṃ brahmaghātinām

आपदं च समुत्तीर्य त्यक्त्वा वित्तं च कर्मणा।। यदर्जितं ततः कुर्यात्प्रायश्चित्तं विचक्षणः

āpadaṃ ca samuttīrya tyaktvā vittaṃ ca karmaṇā|| yadarjitaṃ tataḥ kuryātprāyaścittaṃ vicakṣaṇaḥ

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt|| svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ

ऋतेन जीवेदनृतेन जीवेन्मितेन जीवेत्प्रमितेन जीवेत्।। सत्यानृताभ्यामथवापि जीवेच्छ्ववृत्तिमेकां परिवर्जयेत्तु

ṛtena jīvedanṛtena jīvenmitena jīvetpramitena jīvet|| satyānṛtābhyāmathavāpi jīvecchvavṛttimekāṃ parivarjayettu

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आपद्धर्मो नाम द्व्यशीतितमोऽध्याय

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne āpaddharmo nāma dvyaśītitamo'dhyāya

राम उवाच ।। काम्यं कर्म समाचक्ष्व वाणिज्यं येन शुध्यति।। कृषिं च बहुलां चैव कर्मणा केन चाश्नुते

rāma uvāca || kāmyaṃ karma samācakṣva vāṇijyaṃ yena śudhyati|| kṛṣiṃ ca bahulāṃ caiva karmaṇā kena cāśnute

पुष्कर उवाच।। मूलेनोपोषितः कुर्यादिदं कर्म पुरोहितः।। उपोषितस्य धर्मज्ञ जयमानस्य नित्यशः

puṣkara uvāca|| mūlenopoṣitaḥ kuryādidaṃ karma purohitaḥ|| upoṣitasya dharmajña jayamānasya nityaśaḥ

प्राप्तामुत्तरषाढासु प्राङ्मुखं स्नापयेन्नरम्।। युक्तैर्वेतसमूलेन शङ्खमुक्ताफलैस्तथा

prāptāmuttaraṣāḍhāsu prāṅmukhaṃ snāpayennaram|| yuktairvetasamūlena śaṅkhamuktāphalaistathā

मणिभिश्च यथालाभं कनकेन तथैव च।। अकालमूलैः कलशैश्चतुर्भिर्भृगुनन्दन

maṇibhiśca yathālābhaṃ kanakena tathaiva ca|| akālamūlaiḥ kalaśaiścaturbhirbhṛgunandana

नवैस्तु पूजयेद्देवं शङ्खचक्रगदाधरम्।। पूर्वाषाढां तथैवाऽपो वरुणं च निशाकरम्

navaistu pūjayeddevaṃ śaṅkhacakragadādharam|| pūrvāṣāḍhāṃ tathaivā'po varuṇaṃ ca niśākaram

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा।। एतेषामेव जुहुयात्तथा नाम्ना घृतं द्विज

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā|| eteṣāmeva juhuyāttathā nāmnā ghṛtaṃ dvija

नीलवासावृतो भूत्वा क्षिपेदप्सु समाहितः।। नीलानि राम वासांसि पयांसि विविधानि च

nīlavāsāvṛto bhūtvā kṣipedapsu samāhitaḥ|| nīlāni rāma vāsāṃsi payāṃsi vividhāni ca

तदा मंथं सुरां चैव मैरेयं विविधं तथा।। शुक्लानि चैव माल्यानि धूपं दद्यात्तु कम्बुना

tadā maṃthaṃ surāṃ caiva maireyaṃ vividhaṃ tathā|| śuklāni caiva mālyāni dhūpaṃ dadyāttu kambunā

तिम्यस्थि मकरादस्थि शङ्खमुक्ताफले तथा।। सुवर्णान्तरितं कृत्वा धारयेच्च तथा मणिम्

timyasthi makarādasthi śaṅkhamuktāphale tathā|| suvarṇāntaritaṃ kṛtvā dhārayecca tathā maṇim

2.83.10

कृत्वैतत्सिद्धिमाप्नोति वाणिज्ये नात्र संशयः।। समुद्रयाने च तथा कान्तारे न विषीदति

kṛtvaitatsiddhimāpnoti vāṇijye nātra saṃśayaḥ|| samudrayāne ca tathā kāntāre na viṣīdati

नीलानि राम वासांसि दक्षिणा चात्र शस्यते।। शङ्खं सुवर्णं रूप्यं च तथा मुक्ताफलानि च

nīlāni rāma vāsāṃsi dakṣiṇā cātra śasyate|| śaṅkhaṃ suvarṇaṃ rūpyaṃ ca tathā muktāphalāni ca

होत्रे कर्त्रे द्विजेभ्यश्च सर्वमेतद्विधीयते।। ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र परमान्नं तु संस्कृतम्

hotre kartre dvijebhyaśca sarvametadvidhīyate|| brāhmaṇānbhojayeccātra paramānnaṃ tu saṃskṛtam

अलंघयन्नित्यमथाप्यमृक्षं करोति कर्मैतदतन्द्रितात्मा।। न जातु लाभाद्विनिवर्ततेऽसौ समुद्रमार्गादिव निम्नगा वै

alaṃghayannityamathāpyamṛkṣaṃ karoti karmaitadatandritātmā|| na jātu lābhādvinivartate'sau samudramārgādiva nimnagā vai

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पूर्वाषाढास्नानवर्णनो नाम त्र्यशीतितमोऽध्याय

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne pūrvāṣāḍhāsnānavarṇano nāma tryaśītitamo'dhyāya

पुष्कर उवाच।। स्वयं सूपोषितो विद्वान्यजमानमुपोषितम्।। मूलेन स्नापयेन्नित्यं तथाप्याशामुखास्थितम्

puṣkara uvāca|| svayaṃ sūpoṣito vidvānyajamānamupoṣitam|| mūlena snāpayennityaṃ tathāpyāśāmukhāsthitam

दूर्वाकुश शमीपत्रपूर्णेन सुदृढेन च ।। कुम्भद्वयेन स्नातस्तु पूजयेन्मधुमूदनम्

dūrvākuśa śamīpatrapūrṇena sudṛḍhena ca || kumbhadvayena snātastu pūjayenmadhumūdanam

विरूपाक्षं सवरुणं चन्द्रं मूलं तथैव च ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

virūpākṣaṃ savaruṇaṃ candraṃ mūlaṃ tathaiva ca || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

एतेषामेव जुहुयात्तथा नाम्ना घृतं द्विज ।। पीतवासास्ततो भूत्वा मत्स्यकुल्माषसूकरैः

eteṣāmeva juhuyāttathā nāmnā ghṛtaṃ dvija || pītavāsāstato bhūtvā matsyakulmāṣasūkaraiḥ

सुराकृसरसंयुक्तैः स्नानोक्ताशामुखस्थितः ।। बलिं निर्ऋतये दद्याज्जानु कृत्वा ततः क्षितौ

surākṛsarasaṃyuktaiḥ snānoktāśāmukhasthitaḥ || baliṃ nirṛtaye dadyājjānu kṛtvā tataḥ kṣitau

ततोष्टादशभिः पुष्पैर्मूलैः पञ्चभिरेव च ।। सुवर्णगर्भं च मणिं विद्वाञ्शिरसि धारयेत्

tatoṣṭādaśabhiḥ puṣpairmūlaiḥ pañcabhireva ca || suvarṇagarbhaṃ ca maṇiṃ vidvāñśirasi dhārayet

कृत्वैतत्सकलं कर्म कृषिं बहुफलां लभेत् ।। दक्षिणा चात्र दातव्या मूलानि च फलानि च

kṛtvaitatsakalaṃ karma kṛṣiṃ bahuphalāṃ labhet || dakṣiṇā cātra dātavyā mūlāni ca phalāni ca

पीतानि चैव वस्त्राणि कनकं रजतं तथा ।। भोजनं चात्र दातव्यं ब्राह्मणानामभीप्सितम्

pītāni caiva vastrāṇi kanakaṃ rajataṃ tathā || bhojanaṃ cātra dātavyaṃ brāhmaṇānāmabhīpsitam

अलंघयन्मूलमिदं हि कुर्वन्स्नानं सदा भार्गव वंशमुख्य ।। कृषिं समाप्नोति सदैव विद्वान्यथेप्सितं नात्र विचारमस्ति

alaṃghayanmūlamidaṃ hi kurvansnānaṃ sadā bhārgava vaṃśamukhya || kṛṣiṃ samāpnoti sadaiva vidvānyathepsitaṃ nātra vicāramasti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने मूलस्नानवर्णनो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne mūlasnānavarṇano nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। धर्ममार्गमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि मे वद ।। त्वं हि वेत्थ महाभाग सर्वधर्मान्यथाविधि

rāma uvāca || dharmamārgamahaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi me vada || tvaṃ hi vettha mahābhāga sarvadharmānyathāvidhi

पुष्कर उवाच ।। षोडशर्तु निशाः स्त्रीणामाद्यास्तिस्रस्तु गर्हिताः ।। व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी ततः परमिति श्रुतिः

puṣkara uvāca || ṣoḍaśartu niśāḥ strīṇāmādyāstisrastu garhitāḥ || vrajedyugmāsu putrārthī tataḥ paramiti śrutiḥ

अयुग्मासु तथा राम दुहितार्थी स्त्रियं व्रजेत् ।। विकृष्टयुग्मामुत ये प्रशस्ताः प्रियदर्शनाः

ayugmāsu tathā rāma duhitārthī striyaṃ vrajet || vikṛṣṭayugmāmuta ye praśastāḥ priyadarśanāḥ

दीर्घायुषो धर्मपरा भवन्तीह धनान्विताः ।। गर्भस्य सृष्टताधाने गर्भाधानिकमिष्यते

dīrghāyuṣo dharmaparā bhavantīha dhanānvitāḥ || garbhasya sṛṣṭatādhāne garbhādhānikamiṣyate

पुरा तु स्पर्शनं कार्यं सेवनं तु विचक्षणैः ।। षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तकर्मस्वेतेषु च त्रिषु

purā tu sparśanaṃ kāryaṃ sevanaṃ tu vicakṣaṇaiḥ || ṣaṣṭhe'ṣṭame vā sīmantakarmasveteṣu ca triṣu

पुन्नामधेयं नक्षत्रं पुत्रकामस्य शस्यते ।। आदित्यपुष्यसावित्रसौम्यमूलाः सवैष्णवाः

punnāmadheyaṃ nakṣatraṃ putrakāmasya śasyate || ādityapuṣyasāvitrasaumyamūlāḥ savaiṣṇavāḥ

पुन्नामधेया निर्दिष्टाः स्वातिश्चैवात्र सप्तमम् ।। अङ्गारकदिनं वर्ज्यं तिथिं रिक्तां च वर्जयेत्

punnāmadheyā nirdiṣṭāḥ svātiścaivātra saptamam || aṅgārakadinaṃ varjyaṃ tithiṃ riktāṃ ca varjayet

अच्छिन्ननाभ्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः ।। आशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते

acchinnanābhyāṃ kartavyaṃ jātakarma vicakṣaṇaiḥ || āśauce tu vyatikrānte nāmakarma vidhīyate

अथवा भार्गवश्रेष्ठ दिने पूजितलक्षणे ।। मृदुध्रुवेषु ऋक्षेषु नामकर्म विधीयते

athavā bhārgavaśreṣṭha dine pūjitalakṣaṇe || mṛdudhruveṣu ṛkṣeṣu nāmakarma vidhīyate

तत्राप्यङ्गारकदिनं तिथिं रिक्तां च वर्जयेत् ।। नामधेयं तु वर्णानां कर्तव्यं तु समाक्षरम् ।।2.85.१

tatrāpyaṅgārakadinaṃ tithiṃ riktāṃ ca varjayet || nāmadheyaṃ tu varṇānāṃ kartavyaṃ tu samākṣaram ||2.85.1

माङ्गल्यं ब्राह्मणस्योक्तं क्षत्रियस्य बलान्वितम् ।। वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्

māṅgalyaṃ brāhmaṇasyoktaṃ kṣatriyasya balānvitam || vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam

शर्म वर्म धनार्थं तु दासान्तं चानुपूर्वशः ।। नामधेयं तु कर्तव्यं स्वकुलानुगमेन वा

śarma varma dhanārthaṃ tu dāsāntaṃ cānupūrvaśaḥ || nāmadheyaṃ tu kartavyaṃ svakulānugamena vā

स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम् ।। नाम कार्यं महाभाग न कार्यं विषमाक्षरम्

strīṇāṃ sukhodyamakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoharam || nāma kāryaṃ mahābhāga na kāryaṃ viṣamākṣaram

बालं तु कृतनामानं पूजितस्य गदाभृतः ।। निवेदयेन्महाभाग तव पुत्रोऽयमित्युत

bālaṃ tu kṛtanāmānaṃ pūjitasya gadābhṛtaḥ || nivedayenmahābhāga tava putro'yamityuta

शिष्यः प्रेष्यश्च दासश्च संविभाज्यश्च केशवः ।। नित्यं सन्ति विभागेन शुभेन मधुसूदनः

śiṣyaḥ preṣyaśca dāsaśca saṃvibhājyaśca keśavaḥ || nityaṃ santi vibhāgena śubhena madhusūdanaḥ

ततस्तु पूजनं कार्यं ब्राह्मणानां यथाविधि ।। भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र परमान्नं सदक्षिणम्

tatastu pūjanaṃ kāryaṃ brāhmaṇānāṃ yathāvidhi || bhojayedbrāhmaṇāṃścātra paramānnaṃ sadakṣiṇam

चूडाकर्म ततः कार्यं भृगुपुत्र यथाकुलम् ।। नक्षत्राण्यत्र शस्यन्ते मृदु क्षिप्रचराणि च

cūḍākarma tataḥ kāryaṃ bhṛguputra yathākulam || nakṣatrāṇyatra śasyante mṛdu kṣipracarāṇi ca

तिथिं विवर्जयेद्रिक्तां सूर्यारार्किदिनान्यपि ।। तत्रापि वासुदेवस्य पूजां कृत्वा विशेषतः

tithiṃ vivarjayedriktāṃ sūryārārkidinānyapi || tatrāpi vāsudevasya pūjāṃ kṛtvā viśeṣataḥ

गर्भाष्टमेऽब्दे कर्तव्यं ब्राह्मणस्योपनायनम् ।। गर्भादेकादशे राज्ञः गर्भाच्च द्वादशे विशः

garbhāṣṭame'bde kartavyaṃ brāhmaṇasyopanāyanam || garbhādekādaśe rājñaḥ garbhācca dvādaśe viśaḥ

2.85.20

चूडाकर्मणि यः प्रोक्तः कालः सोऽत्रापि शस्यते ।। नक्षत्राणां यथोक्तानां मुहूर्ताश्च शुभप्रदाः

cūḍākarmaṇi yaḥ proktaḥ kālaḥ so'trāpi śasyate || nakṣatrāṇāṃ yathoktānāṃ muhūrtāśca śubhapradāḥ

षोडशाऽब्दे हि विप्रस्य राजन्यस्य दविविंशतिः।। विंशतेश्च चतुष्कं तु वैश्यस्य परिकीर्तितम्

ṣoḍaśā'bde hi viprasya rājanyasya daviviṃśatiḥ|| viṃśateśca catuṣkaṃ tu vaiśyasya parikīrtitam

सावित्री नातिवर्तेत अत ऊर्ध्वं निवर्तते ।। विज्ञातव्यास्त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः

sāvitrī nātivarteta ata ūrdhvaṃ nivartate || vijñātavyāstrayo'pyete yathākālamasaṃskṛtāḥ

सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमक्रमादृते ।। मुञ्जस्य बिल्वजानां च क्रमान्मौञ्जः प्रकीर्तितः

sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomakramādṛte || muñjasya bilvajānāṃ ca kramānmauñjaḥ prakīrtitaḥ

मार्गवैयाघ्रचर्माणि वस्त्राणि व्रतचारिणाम् ।। पर्णपिप्पलबिल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः

mārgavaiyāghracarmāṇi vastrāṇi vratacāriṇām || parṇapippalabilvānāṃ kramāddaṇḍāḥ prakīrtitāḥ

कचदेशललाटांसतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु ।। अवक्रा सत्वचः सर्वे नाग्निशुष्कास्तथैव च

kacadeśalalāṭāṃsatulyāḥ proktāḥ krameṇa tu || avakrā satvacaḥ sarve nāgniśuṣkāstathaiva ca

वासोपवीतकार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमम् ।। आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितम्

vāsopavītakārpāsakṣaumorṇānāṃ yathākramam || ādimadhyāvasāneṣu bhavacchabdopalakṣitam

प्रथमं तत्र भिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् ।। पूजयेद्वासुदेवं च तत्र देवं विशेषतः

prathamaṃ tatra bhikṣeta yatra bhikṣā dhruvaṃ bhavet || pūjayedvāsudevaṃ ca tatra devaṃ viśeṣataḥ

हृषीकेशं व्रतेशं च सर्वविघ्नेश्वरं प्रभुम् ।। यथोक्तेषु च ऋक्षेषु त्रैविद्यां कारयेद्गुरुः

hṛṣīkeśaṃ vrateśaṃ ca sarvavighneśvaraṃ prabhum || yathokteṣu ca ṛkṣeṣu traividyāṃ kārayedguruḥ

नैवाधिकरी वेदे स्याद्विना त्रैविद्यकेन तु ।। स्त्रीणां संस्कारमत्रोक्तं सकृत्कार्यं विजानता

naivādhikarī vede syādvinā traividyakena tu || strīṇāṃ saṃskāramatroktaṃ sakṛtkāryaṃ vijānatā

2.85.30

क्षेत्रसंस्कारमेतद्धि सकृदेव विजायते ।। संस्काराणि पिता कुर्यान्मेखलाबन्धनात्मनः ।। मेखला बन्धनाद्यानि कार्याणि गुरुणा तथा

kṣetrasaṃskārametaddhi sakṛdeva vijāyate || saṃskārāṇi pitā kuryānmekhalābandhanātmanaḥ || mekhalā bandhanādyāni kāryāṇi guruṇā tathā

सर्वाणि कार्याणि हि लौकिकेऽग्नौ स्वकल्पमालोक्य भृगुप्रधान ।। सर्वेषु पूजा च तथा विधेया तस्याप्रमेयस्य जनार्दनस्य

sarvāṇi kāryāṇi hi laukike'gnau svakalpamālokya bhṛgupradhāna || sarveṣu pūjā ca tathā vidheyā tasyāprameyasya janārdanasya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने संस्कारवर्णनोनाम पञ्चाशीतितमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne saṃskāravarṇanonāma pañcāśītitamodhyāyaḥ

अध्यायाः ०८६-०९०

पुष्कर उवाच ।। उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः ।। आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च

puṣkara uvāca || upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucamāditaḥ || ācāramagnikāryaṃ ca sandhyopāsanameva ca

प्रयतः कल्यमुत्थाय स्नातो हुतहुताशनः ।। भक्त्या गुरोस्तु कुर्वीत अभिगम्याभिवादनम्

prayataḥ kalyamutthāya snāto hutahutāśanaḥ || bhaktyā gurostu kurvīta abhigamyābhivādanam

गुरोस्तु वामं चरणं वामहस्तेन संस्पृशेत् ।। दक्षिणं दक्षिणेनैव स्वनाम परिकीर्तयन्

gurostu vāmaṃ caraṇaṃ vāmahastena saṃspṛśet || dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva svanāma parikīrtayan

अनुज्ञातस्तु गुरुणा ततोऽध्ययनमाचरेत् ।। कृत्वा ब्रह्माञ्जलिं पश्यन्गुरोर्वदनमानतः

anujñātastu guruṇā tato'dhyayanamācaret || kṛtvā brahmāñjaliṃ paśyangurorvadanamānataḥ

ब्रह्मावसाने प्रारम्भे प्रणवं चैव कीर्तयेत् ।। अनध्यायेष्वध्ययनं वर्जयेत्तु प्रयत्नतः

brahmāvasāne prārambhe praṇavaṃ caiva kīrtayet || anadhyāyeṣvadhyayanaṃ varjayettu prayatnataḥ

भैक्ष्यचर्यां ततः कुर्याद्ब्राह्मणेषु यथाविधि ।। गुरोः कुले न भिक्षेत भुञ्जीत तदनुज्ञया

bhaikṣyacaryāṃ tataḥ kuryādbrāhmaṇeṣu yathāvidhi || guroḥ kule na bhikṣeta bhuñjīta tadanujñayā

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।। श्रियः प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ || śriyaḥ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ

हितं प्रियं गुरोः कुर्याद्भक्त्याहंकारवर्जितः ।। अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां पूजयित्वा हुताशनम्

hitaṃ priyaṃ guroḥ kuryādbhaktyāhaṃkāravarjitaḥ || anvāsya paścimāṃ sandhyāṃ pūjayitvā hutāśanam

अभिवाद्य गुरुं पश्चाद्गुरोर्वचनकृद्भवेत् ।। मधुमांसाञ्जनं श्राद्धं गीतं नृत्यं च वर्जयेत्

abhivādya guruṃ paścādgurorvacanakṛdbhavet || madhumāṃsāñjanaṃ śrāddhaṃ gītaṃ nṛtyaṃ ca varjayet

2.86.10

हिंसां परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः ।। मेखलामजिनं दण्डं धारयेत्प्रयतः सदा

hiṃsāṃ parāpavādaṃ ca aślīlaṃ ca viśeṣataḥ || mekhalāmajinaṃ daṇḍaṃ dhārayetprayataḥ sadā

विनष्टानप्सु निक्षिप्य तथान्यान्धारयेत्पुनः ।। आदिष्टी नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात्

vinaṣṭānapsu nikṣipya tathānyāndhārayetpunaḥ || ādiṣṭī nodakaṃ kuryādāvratasya samāpanāt

समाप्ते तु व्रतं कुर्यात्त्रिरात्रेणैव शुद्ध्यति ।। अधःशायी भवेन्नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः

samāpte tu vrataṃ kuryāttrirātreṇaiva śuddhyati || adhaḥśāyī bhavennityaṃ brahmacārī samāhitaḥ

एवं मतं तु कुर्वीत वेदस्वीकरणं द्विजः ।। गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाच्च तदनन्तरम्

evaṃ mataṃ tu kurvīta vedasvīkaraṇaṃ dvijaḥ || gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyācca tadanantaram

आशरीरविमोक्षाद्वा वसेद्गुरुकुले सदा ।। नैष्ठिको ब्रह्मचारी च वायुभूतः खमूर्तिमान्

āśarīravimokṣādvā vasedgurukule sadā || naiṣṭhiko brahmacārī ca vāyubhūtaḥ khamūrtimān

तत्पदं समवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ।। स्नाने चैव सगोदाने कालः पूर्वो विधीयते ।। पूजनं वासुदेवस्य सर्वत्र च विधीयते

tatpadaṃ samavāpnoti yatra gatvā na śocati || snāne caiva sagodāne kālaḥ pūrvo vidhīyate || pūjanaṃ vāsudevasya sarvatra ca vidhīyate

संपूज्य देवं गुरवे च दत्त्वा धनं यथावत्परिपूर्णविद्यः ।। गृहाश्रमी स्याद्विधिवन्नृसिंह यत्रास्य लोकद्वितयं प्रदिष्टम्

saṃpūjya devaṃ gurave ca dattvā dhanaṃ yathāvatparipūrṇavidyaḥ || gṛhāśramī syādvidhivannṛsiṃha yatrāsya lokadvitayaṃ pradiṣṭam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ब्रह्मचर्यवर्णनो नाम षडशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne brahmacaryavarṇano nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। विप्रश्चतस्रो विन्देत भार्यास्तिस्रस्तु भूमिपः ।। द्वे च वैश्यस्तथा कामं भार्यैकामपि चान्त्यजः

puṣkara uvāca || vipraścatasro vindeta bhāryāstisrastu bhūmipaḥ || dve ca vaiśyastathā kāmaṃ bhāryaikāmapi cāntyajaḥ

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्री विप्रस्य कीर्तिताः ।। क्रमेण कामसक्तस्य विवाहाः परिकीर्तिताः

brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrī viprasya kīrtitāḥ || krameṇa kāmasaktasya vivāhāḥ parikīrtitāḥ

विवाहमुत्क्रमात्कृत्वा नरकं प्रतिपद्यते ।। धर्मकार्याणि सर्वाणि न कार्याण्यसवर्णया

vivāhamutkramātkṛtvā narakaṃ pratipadyate || dharmakāryāṇi sarvāṇi na kāryāṇyasavarṇayā

असवर्णा तु या नारी रत्यर्थे सा प्रकीर्तिता ।। आधानं तस्य धर्मार्थं न प्रशंसन्ति साधवः

asavarṇā tu yā nārī ratyarthe sā prakīrtitā || ādhānaṃ tasya dharmārthaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ

पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात्क्षत्रिया शरम् ।। वैश्या प्रतोदमादद्याद्दशां चैवान्त्यजा तथा

pāṇirgrāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīyātkṣatriyā śaram || vaiśyā pratodamādadyāddaśāṃ caivāntyajā tathā

उत्कृष्टवेदनेऽप्येतद्विधानं परिकीर्तितम् ।। सकृत्कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौरदण्डभाक्

utkṛṣṭavedane'pyetadvidhānaṃ parikīrtitam || sakṛtkanyā pradātavyā haraṃstāṃ cauradaṇḍabhāk

न कन्याविकयं कार्यं कदाचिदपि केनचित् ।। केशविक्रयिणो यान्ति नरकानेक विंशतीन्

na kanyāvikayaṃ kāryaṃ kadācidapi kenacit || keśavikrayiṇo yānti narakāneka viṃśatīn

अपत्यविक्रयात्तस्य निष्कृतिर्न विधीयते ।। कन्याप्रजीवनात्किंचिन्नोपजीवति यः पुमान्

apatyavikrayāttasya niṣkṛtirna vidhīyate || kanyāprajīvanātkiṃcinnopajīvati yaḥ pumān

न तच्छुल्कं समुद्दिष्टमानृशंस्यं हि तत्कृतम् ।। कन्यादानं शचीयागो विवाहोऽथ चतुर्थिका

na tacchulkaṃ samuddiṣṭamānṛśaṃsyaṃ hi tatkṛtam || kanyādānaṃ śacīyāgo vivāho'tha caturthikā

2.87.10

विवाहमेतत्कथितं राम कर्मचतुष्टयम् ।। दत्तामपि हरेत्कन्यां वरश्चेद्दोषभाग्भवेत्

vivāhametatkathitaṃ rāma karmacatuṣṭayam || dattāmapi haretkanyāṃ varaśceddoṣabhāgbhavet

नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबेऽथ पतितेऽपतौ ।। पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ।। ११ ।। । मृते तु देवरे देया तदभावे यदृच्छया ।। पूर्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयम्

naṣṭe mṛte pravrajite klībe'tha patite'patau || pañcasvāpatsu nārīṇāṃ patiranyo vidhīyate || 11 || | mṛte tu devare deyā tadabhāve yadṛcchayā || pūrvātritayamāgneyaṃ vāyavyaṃ cottarātrayam

रोहिणी चेति वरुणं भगणः शस्यते सदा ।। नैकगोत्रां च वरयेन्नैकार्षीयां च भार्गव

rohiṇī ceti varuṇaṃ bhagaṇaḥ śasyate sadā || naikagotrāṃ ca varayennaikārṣīyāṃ ca bhārgava

पितृतः सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा ।। वरयेल्लक्षणोपेतां सदा लोकद्वयेच्छया

pitṛtaḥ saptamādūrdhvaṃ mātṛtaḥ pañcamāttathā || varayellakṣaṇopetāṃ sadā lokadvayecchayā

ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ।। गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः

brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ || gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ

आहुः प्रदानं ब्राह्मेण कुलशीलयुताय तु ।। तज्जः पुनात्युभयतः पुरुषानेकविंशतीन्

āhuḥ pradānaṃ brāhmeṇa kulaśīlayutāya tu || tajjaḥ punātyubhayataḥ puruṣānekaviṃśatīn

दैवश्च ऋत्विजे दानं स तु यज्ञः प्रकीर्तितः ।। तज्जः पुनाति धर्मज्ञ स्वकुले पुरुषत्रयान्

daivaśca ṛtvije dānaṃ sa tu yajñaḥ prakīrtitaḥ || tajjaḥ punāti dharmajña svakule puruṣatrayān

शुल्केन चासुरं विद्यात्स तु धर्मादृते मतः ।। परस्परेच्छया राम कन्यकावरयोस्तथा

śulkena cāsuraṃ vidyātsa tu dharmādṛte mataḥ || parasparecchayā rāma kanyakāvarayostathā

गान्धर्वो नाम निर्दिष्टः स तु मन्मथलक्षणः ।। राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाछलात्

gāndharvo nāma nirdiṣṭaḥ sa tu manmathalakṣaṇaḥ || rākṣaso yuddhaharaṇātpaiśācaḥ kanyakāchalāt

2.87.20

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मः समवर्णेषु पूज्यते ।। दैवस्तु ब्राह्मणस्यैव नैव चान्यस्य कस्यचित्

prājāpatyastathā brāhmaḥ samavarṇeṣu pūjyate || daivastu brāhmaṇasyaiva naiva cānyasya kasyacit

गान्धर्वराक्षसौ श्रेष्ठौ क्षत्त्रियस्यैव भार्गव ।। पूर्वं विवाहात्कर्तव्यः शचीयागो भृगूत्तम

gāndharvarākṣasau śreṣṭhau kṣattriyasyaiva bhārgava || pūrvaṃ vivāhātkartavyaḥ śacīyāgo bhṛgūttama

वैवाहिकेन्दौ कुर्वीत कुम्भकारमृदा शचीम् ।। सर्वलक्षणसंयुक्तां कुशलेन च शिल्पिना

vaivāhikendau kurvīta kumbhakāramṛdā śacīm || sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ kuśalena ca śilpinā

तां नयेत्सरसस्तीरं नदीतीरमथापि वा ।। सर्वभूषणसंपन्ना सर्वास्त्वविधवाः स्त्रियः

tāṃ nayetsarasastīraṃ nadītīramathāpi vā || sarvabhūṣaṇasaṃpannā sarvāstvavidhavāḥ striyaḥ

कौसुंभरक्तवसनाः सर्वाः स्युः शस्त्रपाणयः ।। माल्यानुलेपनैर्भक्ष्यैर्दीपैर्धूपैस्तथैव च

kausuṃbharaktavasanāḥ sarvāḥ syuḥ śastrapāṇayaḥ || mālyānulepanairbhakṣyairdīpairdhūpaistathaiva ca

कौसुंभरक्तैर्वस्त्रैश्च भूषणैश्चैव शक्तितः ।। ततः शूर्पेण ताः साध्व्यो दिक्षु दत्त्वा बलिं शुभम्

kausuṃbharaktairvastraiśca bhūṣaṇaiścaiva śaktitaḥ || tataḥ śūrpeṇa tāḥ sādhvyo dikṣu dattvā baliṃ śubham

संयम्य केशान्प्रयता गृहीत्वा च तथा शचीम् ।। वाद्यगीतेन महता द्विजवाचनकेन च

saṃyamya keśānprayatā gṛhītvā ca tathā śacīm || vādyagītena mahatā dvijavācanakena ca

गृहे प्रवेशयेत्पुंसां शक्रपत्नीमनिंदिताम् ।। त्रिसन्ध्यं तत्र सा पूज्या गन्धमाल्यान्नसम्पदा

gṛhe praveśayetpuṃsāṃ śakrapatnīmaniṃditām || trisandhyaṃ tatra sā pūjyā gandhamālyānnasampadā

वन्दनीयोद्वाहसमये तत्र कालं निबोध मे ।। प्रसुप्ते केशवे राम न तु कार्यं कथञ्चन

vandanīyodvāhasamaye tatra kālaṃ nibodha me || prasupte keśave rāma na tu kāryaṃ kathañcana

न पौषे न तथा चैत्रे न चार्ककुजवासरे ।। कृष्णत्रिभागे नैवान्त्ये नाद्ये शुक्लस्य भार्गव

na pauṣe na tathā caitre na cārkakujavāsare || kṛṣṇatribhāge naivāntye nādye śuklasya bhārgava

2.87.30

तथा रिक्ततिथौ नैव न विष्टौ करणे तथा ।। न शुक्रेऽस्तमनं प्राप्ते तथा चास्ते बृहस्पतौ

tathā riktatithau naiva na viṣṭau karaṇe tathā || na śukre'stamanaṃ prāpte tathā cāste bṛhaspatau

शशांकेऽन्यग्रहाश्चैव विवाहो न प्रशस्यते ।। अर्कार्किभौमयुक्ते भे व्यतीपातहते तथा

śaśāṃke'nyagrahāścaiva vivāho na praśasyate || arkārkibhaumayukte bhe vyatīpātahate tathā

दिव्यान्तरिक्षभौमेन तथोत्पातेन घातिते ।। तथा शिखिशिखाध्वस्ते सैंहिकेययुते तथा

divyāntarikṣabhaumena tathotpātena ghātite || tathā śikhiśikhādhvaste saiṃhikeyayute tathā

वैवाहिकान्यतो वक्ष्ये नक्षत्राणि भृगूत्तम ।। सौम्यं पित्र्यं च वायव्यं सावित्रं रौहिणं तथा

vaivāhikānyato vakṣye nakṣatrāṇi bhṛgūttama || saumyaṃ pitryaṃ ca vāyavyaṃ sāvitraṃ rauhiṇaṃ tathā

उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं तथैव च ।। मूहूर्ताश्च तथैतेषां शुभा अभिजिता सह

uttarātritayaṃ mūlaṃ maitraṃ pauṣṇaṃ tathaiva ca || mūhūrtāśca tathaiteṣāṃ śubhā abhijitā saha

मानुष्याख्यस्तथा लग्नो मानुष्याख्यस्तथांशकः ।। अमानुष्याख्ये लग्नेऽपि मानुष्याख्येंशको हितः

mānuṣyākhyastathā lagno mānuṣyākhyastathāṃśakaḥ || amānuṣyākhye lagne'pi mānuṣyākhyeṃśako hitaḥ

तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशाष्टमे ।। अर्कार्किभौमतनयाः प्रशस्ता न कुजोष्टमः

tṛtīye ca tathā ṣaṣṭhe daśamaikādaśāṣṭame || arkārkibhaumatanayāḥ praśastā na kujoṣṭamaḥ

सप्तान्त्याष्टमवर्ज्येषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः ।। तेषामपि तथा सूर्यश्चन्द्रः षष्ठो न शस्यते

saptāntyāṣṭamavarjyeṣu śeṣāḥ śastā grahottamāḥ || teṣāmapi tathā sūryaścandraḥ ṣaṣṭho na śasyate

संकल्पविधिना कार्यो विवाहस्तदनन्तरम् ।। वैवाहिकेऽह्नि कर्तव्यास्तथैव च चतुर्थिके

saṃkalpavidhinā kāryo vivāhastadanantaram || vaivāhike'hni kartavyāstathaiva ca caturthike

न दातव्या ग्रहास्तत्र चतुराद्यास्तथैकगाः ।। अतः परं गृहे गच्छेदृतुकाले सदा स्त्रियम्

na dātavyā grahāstatra caturādyāstathaikagāḥ || ataḥ paraṃ gṛhe gacchedṛtukāle sadā striyam

2.87.40

पर्ववर्ज्यं सदा गच्छेत्स्त्रीणां वा संस्मरन्वरम् ।। सर्वकालं रतिर्दत्ता तासां सत्यं भृगूत्तम

parvavarjyaṃ sadā gacchetstrīṇāṃ vā saṃsmaranvaram || sarvakālaṃ ratirdattā tāsāṃ satyaṃ bhṛgūttama

परस्परातिक्रमणं दंपत्योः परिवर्जयेत् ।। निष्कारणं तथा राम न कार्यमधिवेदनम्

parasparātikramaṇaṃ daṃpatyoḥ parivarjayet || niṣkāraṇaṃ tathā rāma na kāryamadhivedanam

अप्रजा रोगिणी मूढा तथा च कलहप्रिया ।। कन्याप्रजा तथा या च या चैवाप्रियवादिनी

aprajā rogiṇī mūḍhā tathā ca kalahapriyā || kanyāprajā tathā yā ca yā caivāpriyavādinī

एताः खल्वधिवेत्तव्या गृहकार्यपराङ्मुखीः ।। अधिविन्ना विशेषेण पालनीया सुतं भवेत्

etāḥ khalvadhivettavyā gṛhakāryaparāṅmukhīḥ || adhivinnā viśeṣeṇa pālanīyā sutaṃ bhavet

धर्मकार्येषु सर्वेषु तथा ज्येष्ठां नियोजयेत् ।। धर्माधर्मौ समौ राम दम्पत्योरुभयात्मकौ

dharmakāryeṣu sarveṣu tathā jyeṣṭhāṃ niyojayet || dharmādharmau samau rāma dampatyorubhayātmakau

पोष्या च नित्यं परिपालनीया भार्या भवेद्धर्मपरायणस्य ।। धर्मार्थकामान्सततं द्विजेन्द्र तान्रक्षयेत्सम्यगथानया स्वान्

poṣyā ca nityaṃ paripālanīyā bhāryā bhaveddharmaparāyaṇasya || dharmārthakāmānsatataṃ dvijendra tānrakṣayetsamyagathānayā svān

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धर्मवर्णनन्नाम सप्ताशीतितमोध्याम्

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dharmavarṇanannāma saptāśītitamodhyām

पुष्कर उवाच ।। निद्रां जह्याद् गृही राम नित्यमेवारुणोदये ।। वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा दन्तधावनपूर्वकम्

puṣkara uvāca || nidrāṃ jahyād gṛhī rāma nityamevāruṇodaye || vegotsargaṃ tataḥ kṛtvā dantadhāvanapūrvakam

स्नानं समाचरेत्प्रातः सर्वकल्मषनाशनम् ।। वेगोत्सर्गं न कुर्वीत फालकृष्टे तथा शुचौ

snānaṃ samācaretprātaḥ sarvakalmaṣanāśanam || vegotsargaṃ na kurvīta phālakṛṣṭe tathā śucau

गोष्ठे न चाग्नौ न तटे द्रुमच्छायासु शाद्वले ।। पथि भस्मनि तोये च नांगणे न च गोपथे

goṣṭhe na cāgnau na taṭe drumacchāyāsu śādvale || pathi bhasmani toye ca nāṃgaṇe na ca gopathe

नाग्न्यर्कानागतोयेषु प्रतिवाते तथैव च ।। न वेगितो न कार्यस्थो वेगोत्सर्गं समाचरेत्

nāgnyarkānāgatoyeṣu prativāte tathaiva ca || na vegito na kāryastho vegotsargaṃ samācaret

उदङ्मुखस्तु सन्ध्यासु दिवा वै भृगुनन्दन ।। दक्षिणाभिमुखो रात्रौ नाकाशे तु कथञ्चन

udaṅmukhastu sandhyāsu divā vai bhṛgunandana || dakṣiṇābhimukho rātrau nākāśe tu kathañcana

कर्णस्थब्रह्मसूत्रस्तु वस्त्राच्छादितमस्तकः ।। अभ्युद्धृताभिरद्भिस्तु मृद्भिः शौचं समाचरेत्

karṇasthabrahmasūtrastu vastrācchāditamastakaḥ || abhyuddhṛtābhiradbhistu mṛdbhiḥ śaucaṃ samācaret

कृतशौचः शुचौ देशे प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।। उदङ्मुखस्तु धर्मज्ञ तथान्तर्जानुरेव च

kṛtaśaucaḥ śucau deśe prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ || udaṅmukhastu dharmajña tathāntarjānureva ca

उपस्पृशेच्च धर्मज्ञ शुद्धपादकरः सदा ।। एकहस्तार्पितेनाऽथ फेणबुद्बुदिना तथा

upaspṛśecca dharmajña śuddhapādakaraḥ sadā || ekahastārpitenā'tha pheṇabudbudinā tathā

अग्निपक्वेन तोयेन ननु नोपस्पृशेद्बुधः ।। अङ्गुल्यग्रे भवेद्दैवं ब्राह्ममङ्गुलिमूलके

agnipakvena toyena nanu nopaspṛśedbudhaḥ || aṅgulyagre bhaveddaivaṃ brāhmamaṅgulimūlake

2.88.10

पैत्र्यं तर्जनिमूले स्यात्कनिष्ठायाश्च मानुषम् ।। ब्राह्मेण त्रिः पिबेदापः प्रमृज्यात्तु ततो मुखम्

paitryaṃ tarjanimūle syātkaniṣṭhāyāśca mānuṣam || brāhmeṇa triḥ pibedāpaḥ pramṛjyāttu tato mukham

खान्यद्भिः संस्पृशेत्पश्चान्मूर्धानं नाभिमेव च ।। उपस्पृश्य ततः पश्चाद्भक्षयेद्दन्तधावनम्

khānyadbhiḥ saṃspṛśetpaścānmūrdhānaṃ nābhimeva ca || upaspṛśya tataḥ paścādbhakṣayeddantadhāvanam

भुक्त्वा च निक्षिपेद्राम नित्यमेव समाहितः ।। उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा न याम्याशापराङ्मुखः

bhuktvā ca nikṣipedrāma nityameva samāhitaḥ || udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā na yāmyāśāparāṅmukhaḥ

मांसन्न भक्षयेच्चैव नोर्धशुष्कं न पिच्छिलम्।। सुशिरं मधुरं चाम्लं वित्वचं पत्रसंयुतम

māṃsanna bhakṣayeccaiva nordhaśuṣkaṃ na picchilam|| suśiraṃ madhuraṃ cāmlaṃ vitvacaṃ patrasaṃyutama

समपूर्वमतिस्थूलं कुब्जकीटविनाशितम् ।। शाल्मल्यश्वत्थभव्यानां धवकिंशुकयोरपि

samapūrvamatisthūlaṃ kubjakīṭavināśitam || śālmalyaśvatthabhavyānāṃ dhavakiṃśukayorapi

कोविदारशमीपीलुश्लेष्मातकबिभीतकान् ।। वर्जयेद्दन्तकाष्ठेषु गुग्गुलं क्रमुक तथा

kovidāraśamīpīluśleṣmātakabibhītakān || varjayeddantakāṣṭheṣu guggulaṃ kramuka tathā

वटासनार्कखदिरकरवीरांश्च भक्षयेत् ।। जात्यश्वबिल्वबदरं मूलं च ककुभस्य च

vaṭāsanārkakhadirakaravīrāṃśca bhakṣayet || jātyaśvabilvabadaraṃ mūlaṃ ca kakubhasya ca

अरिमेदं प्रियङ्गुं च कण्टकिन्याश्च भार्गव ।। प्रक्षाल्य भक्षयेत्पूर्वं प्रक्षाल्यैव च संत्यजेत्

arimedaṃ priyaṅguṃ ca kaṇṭakinyāśca bhārgava || prakṣālya bhakṣayetpūrvaṃ prakṣālyaiva ca saṃtyajet

पतितेऽभिमुखं शस्तं शान्ताशाभिमुखे दिनम् ।। सौभाग्यकामो वामेन भक्षयेत्प्राक् सुसंयतः

patite'bhimukhaṃ śastaṃ śāntāśābhimukhe dinam || saubhāgyakāmo vāmena bhakṣayetprāk susaṃyataḥ

मुखभागेन धर्मज्ञ वाग्यतश्चैव भक्षयेत् ।। मलशौचं ततः कृत्वा सम्यक् स्नानमथाचरेत्

mukhabhāgena dharmajña vāgyataścaiva bhakṣayet || malaśaucaṃ tataḥ kṛtvā samyak snānamathācaret

2.88.20

न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नाविज्ञाते जलाशये ।। नातुरो नारुणकरैरनाक्रान्ते नभस्तले

na snānamācaredbhuktvā nāvijñāte jalāśaye || nāturo nāruṇakarairanākrānte nabhastale

अप्रशस्तं निशि स्नानं राहोरन्यत्र दर्शनात ।। परांभसि तथैवाल्पे नासिरस्कः कथञ्चन

apraśastaṃ niśi snānaṃ rāhoranyatra darśanāta || parāṃbhasi tathaivālpe nāsiraskaḥ kathañcana

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ।। क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ kriyāṅgaṃ malakarṣaṇam || kriyāsnānaṃ tathā ṣaṣṭhaṃ ṣoḍhā snānaṃ prakīrtitam

खानि रात्रौ शयानस्य स्रवन्ति पुरुषस्य च।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रातःस्नानं समाचरेत्

khāni rātrau śayānasya sravanti puruṣasya ca|| tasmātsarvaprayatnena prātaḥsnānaṃ samācaret

प्रातःस्नायी सदा राम नरकं न च पश्यति ।। यः करोति सदा राम स्नानं तु सवनद्वयम्

prātaḥsnāyī sadā rāma narakaṃ na ca paśyati || yaḥ karoti sadā rāma snānaṃ tu savanadvayam

स तु स्वर्गमनुप्राप्य त्रिदशैरपि पूज्यते ।। तथा त्रिषवणस्नायी स्वर्गलोके महीयते

sa tu svargamanuprāpya tridaśairapi pūjyate || tathā triṣavaṇasnāyī svargaloke mahīyate

मानुष्यं प्राप्य भवति रूपयौवनसंयुतः ।। धनधान्यवति स्फीते कुले चैव प्रसूयते

mānuṣyaṃ prāpya bhavati rūpayauvanasaṃyutaḥ || dhanadhānyavati sphīte kule caiva prasūyate

रूपौदार्यगुणोपेताः स्त्रियश्चाप्नोत्यनिन्दिताः ।। धर्मे मतिश्चास्य भवेद्यशसा च विराजते

rūpaudāryaguṇopetāḥ striyaścāpnotyaninditāḥ || dharme matiścāsya bhavedyaśasā ca virājate

तस्मात्सदा धर्मपरेण राम तीर्थेषु मुख्येषु सरस्सु चैव ।। स्नानं च कार्यं सुमलापहर्तृ नाकप्रदं कामकरं सुखाय

tasmātsadā dharmapareṇa rāma tīrtheṣu mukhyeṣu sarassu caiva || snānaṃ ca kāryaṃ sumalāpahartṛ nākapradaṃ kāmakaraṃ sukhāya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने स्नानवर्णनो नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne snānavarṇano nāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। माल्यं लक्ष्मीकरं नाम नित्यं शिरसि धारयेत् ।। नान्यत्र धारयेत्प्राज्ञो बहिर्गन्धं न धारयेत्

puṣkara uvāca|| mālyaṃ lakṣmīkaraṃ nāma nityaṃ śirasi dhārayet || nānyatra dhārayetprājño bahirgandhaṃ na dhārayet

यश्च कण्टकिसम्भूतं कृष्णं रक्तं च भार्गव ।।। कण्टकिभ्योऽपि यज्जातं शुक्लं धार्यं तु तद्भवेत्

yaśca kaṇṭakisambhūtaṃ kṛṣṇaṃ raktaṃ ca bhārgava ||| kaṇṭakibhyo'pi yajjātaṃ śuklaṃ dhāryaṃ tu tadbhavet

कृष्णरक्ते तथा धार्ये यदि स्यातां जलोद्भवे ।। चन्दनेनानुलिप्तेन कुंकुमागुरुभिस्तथा

kṛṣṇarakte tathā dhārye yadi syātāṃ jalodbhave || candanenānuliptena kuṃkumāgurubhistathā

कर्पूरेण तथाङ्गानि शुभेन च प्रियङ्गुना ।। वस्त्रं नान्यधृतं धार्यं न रक्तं मलिनं तथा

karpūreṇa tathāṅgāni śubhena ca priyaṅgunā || vastraṃ nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na raktaṃ malinaṃ tathā

जीर्णं नापदशं चैव श्वेतं धार्यं प्रयत्नतः ।। उपानहं नान्यधृतं ब्रह्मसूत्रं च धारयेत्

jīrṇaṃ nāpadaśaṃ caiva śvetaṃ dhāryaṃ prayatnataḥ || upānahaṃ nānyadhṛtaṃ brahmasūtraṃ ca dhārayet

हीनाङ्गैरधिकाङ्गैश्च बालैर्वृद्धैर्बुभुक्षितैः ।। व्यालैरदान्तैर्वाहैश्च न व्रजेच्च कदाचन

hīnāṅgairadhikāṅgaiśca bālairvṛddhairbubhukṣitaiḥ || vyālairadāntairvāhaiśca na vrajecca kadācana

स्नानभोजनपानादि तेषामाद्यो न वाचरेत् ।। नैकः प्रपद्येदध्वानं नाधार्मिकसहायवान्

snānabhojanapānādi teṣāmādyo na vācaret || naikaḥ prapadyedadhvānaṃ nādhārmikasahāyavān

न रात्रौ न च मध्याह्ने न च देवे प्रवर्षति ।। न चातिविषमे वाते सन्ध्ययोश्च तथा द्विज

na rātrau na ca madhyāhne na ca deve pravarṣati || na cātiviṣame vāte sandhyayośca tathā dvija

नासन्निहितपाने वा न वेगान्न च सन्ततम् ।। सातपत्र पदत्राणः सोष्णीषश्च तथा चरेत्

nāsannihitapāne vā na vegānna ca santatam || sātapatra padatrāṇaḥ soṣṇīṣaśca tathā caret

2.89.10

चतुष्पथं न सः कुर्याद्विख्यातांश्च वनस्पतीन् ।। मङ्गल्यानि च सर्वाणि पथि कुर्यात्प्रदक्षिणम्

catuṣpathaṃ na saḥ kuryādvikhyātāṃśca vanaspatīn || maṅgalyāni ca sarvāṇi pathi kuryātpradakṣiṇam

अमङ्गल्यानि वामानि कर्तव्यानि विजानता ।। वरस्य भूमिपालस्य स्नातकस्याथ चक्रिणः

amaṅgalyāni vāmāni kartavyāni vijānatā || varasya bhūmipālasya snātakasyātha cakriṇaḥ

भाराक्रान्तस्य गुर्विण्याः पन्था देयः प्रयत्नतः ।। व्यालयुद्धं न चेक्षेत विना विषममास्थितः

bhārākrāntasya gurviṇyāḥ panthā deyaḥ prayatnataḥ || vyālayuddhaṃ na cekṣeta vinā viṣamamāsthitaḥ

न पश्येच्चार्कमुद्यन्तं नास्तं यान्तं न चाम्भसि ।। तिरस्कृतं तु वस्त्रेण न कुद्धस्य गुरोर्मुखम्

na paśyeccārkamudyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ na cāmbhasi || tiraskṛtaṃ tu vastreṇa na kuddhasya gurormukham

न स्त्रीं स्रवन्तीं नोदक्यां न नग्नां नान्यसङ्गताम् ।। न पत्नीं भोजनस्वप्नस्नानासक्तां विभूषणाम्

na strīṃ sravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nānyasaṅgatām || na patnīṃ bhojanasvapnasnānāsaktāṃ vibhūṣaṇām

नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे नाश्लीलं किञ्चिदेव तु ।। नानास्थानं न पश्येच्च न पश्येच्च महानसम्

nāñjayantīṃ svake netre nāślīlaṃ kiñcideva tu || nānāsthānaṃ na paśyecca na paśyecca mahānasam

जलाशयतटस्थांश्च न पश्येत्तु कदाचन ।। हीनाङ्गैरधिकाङ्गैश्च बालैर्वृद्धैर्बुभुक्षितैः

jalāśayataṭasthāṃśca na paśyettu kadācana || hīnāṅgairadhikāṅgaiśca bālairvṛddhairbubhukṣitaiḥ

व्यालैरदान्तैर्वाहैश्च न व्रजेत्तु कदाचन ।। स्नानभोजनपानादि तेषामादौ न चाचरेत्

vyālairadāntairvāhaiśca na vrajettu kadācana || snānabhojanapānādi teṣāmādau na cācaret

चतुष्पथस्तुषाङ्गारशन्यवेश्माटवीस्तथा

catuṣpathastuṣāṅgāraśanyaveśmāṭavīstathā

कार्पासास्थि तथा भस्म नाक्रमेद्यश्च कुत्सितम् ।। अन्तःपुरं ऋतुगृहं परदूतगृहं तथा

kārpāsāsthi tathā bhasma nākramedyaśca kutsitam || antaḥpuraṃ ṛtugṛhaṃ paradūtagṛhaṃ tathā

2.89.20

नारोहेद्विषमां नावं न वृक्षं न च पर्वतम् ।। न लोष्टेन न काष्ठेन नाश्मना च फलद्रुमान्

nārohedviṣamāṃ nāvaṃ na vṛkṣaṃ na ca parvatam || na loṣṭena na kāṣṭhena nāśmanā ca phaladrumān

न पातयेन्न कुर्वीत सर्वत्र च कुतूहलम् ।। अर्थायतनशास्त्रेषु सर्वत्र स्यात्कुतूहली

na pātayenna kurvīta sarvatra ca kutūhalam || arthāyatanaśāstreṣu sarvatra syātkutūhalī

दण्डेन करपातैर्वा न कुर्यादम्बुवादनम् ।। तृणच्छेदं न कुर्वीत न च लोष्टाभिमर्दनम्

daṇḍena karapātairvā na kuryādambuvādanam || tṛṇacchedaṃ na kurvīta na ca loṣṭābhimardanam

नखानां भक्षणं चैव दन्तानां कुट्टनं तथा ।। छेदनं च नखैर्लोम्नां वृथा चेष्टां विवर्जयेत्

nakhānāṃ bhakṣaṇaṃ caiva dantānāṃ kuṭṭanaṃ tathā || chedanaṃ ca nakhairlomnāṃ vṛthā ceṣṭāṃ vivarjayet

मुखाङ्गवादनं चैव क्ष्वेडोत्क्रुष्टं तथा वृथा ।। अवगुंठ्य शिरो रात्रौ न शयीत कदाचन

mukhāṅgavādanaṃ caiva kṣveḍotkruṣṭaṃ tathā vṛthā || avaguṃṭhya śiro rātrau na śayīta kadācana

पर्यटेन्न तथा रात्रौ विना राम प्रदीपिकाम् ।। नाद्वारेण पशुगृहे नाद्वारेण रिपोर्गृहम्

paryaṭenna tathā rātrau vinā rāma pradīpikām || nādvāreṇa paśugṛhe nādvāreṇa riporgṛham

प्रविशेन्न च तिष्ठेच्च निद्रितं न च बोधयेत् ।। नाक्षिपेत्परवाक्यं तु न च रक्तं विरागयेत्

praviśenna ca tiṣṭhecca nidritaṃ na ca bodhayet || nākṣipetparavākyaṃ tu na ca raktaṃ virāgayet

कथाभङ्गं न कुर्वीत न च वासोविपर्ययम् ।।। नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेदुत्पतन्तीं न लंघयेत्

kathābhaṅgaṃ na kurvīta na ca vāsoviparyayam ||| nordhvajānuściraṃ tiṣṭhedutpatantīṃ na laṃghayet

परक्षेत्रे चरन्तीं गां पाययन्तीं च वत्सकम्।। नाचक्षीत तथान्यस्य शक्रचापं न दर्शयेत्

parakṣetre carantīṃ gāṃ pāyayantīṃ ca vatsakam|| nācakṣīta tathānyasya śakracāpaṃ na darśayet

भद्रं भद्रमिति ब्रूयान्नानिष्टं वर्तयेत्क्वचित् ।। पालाशमासनं वर्ज्यं पादपीठं च पादुके

bhadraṃ bhadramiti brūyānnāniṣṭaṃ vartayetkvacit || pālāśamāsanaṃ varjyaṃ pādapīṭhaṃ ca pāduke

2.89.30

सुरार्चा गुरुभूपानां ब्राह्मणानां विशेषतः ।। नाक्रमेच्च तथा छायां श्वपचस्य च भार्गव

surārcā gurubhūpānāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ || nākramecca tathā chāyāṃ śvapacasya ca bhārgava

द्विजयोश्चैव दम्पत्योर्भूपयोर्युध्यमानयोः ।। अग्निब्राह्मणयोश्चैव द्विजभूपालयोस्तथा

dvijayoścaiva dampatyorbhūpayoryudhyamānayoḥ || agnibrāhmaṇayoścaiva dvijabhūpālayostathā

शिष्योपाध्याययोश्चैव न च मध्ये न पूज्ययोः ।। तैले जले तथा वक्त्रमादर्शे च मलान्विते

śiṣyopādhyāyayoścaiva na ca madhye na pūjyayoḥ || taile jale tathā vaktramādarśe ca malānvite

न पश्येन्न तथा पश्येदुपरक्तं दिवाकरम् ।। नोच्छिष्टस्तारकाराहुः स्तुतिनाशं हुताशनम्

na paśyenna tathā paśyeduparaktaṃ divākaram || nocchiṣṭastārakārāhuḥ stutināśaṃ hutāśanam

न तिष्ठेत्प्रतिवातं च तथा च प्रतिभास्करम् ।। न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः

na tiṣṭhetprativātaṃ ca tathā ca pratibhāskaram || na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ

रोदनं च तथा नग्नः कुर्यात्तोयावगाहनम् ।। निष्कारणं नदीपारं बाहुभ्यां न तरेत्तथा

rodanaṃ ca tathā nagnaḥ kuryāttoyāvagāhanam || niṣkāraṇaṃ nadīpāraṃ bāhubhyāṃ na tarettathā

न प्रशंसेन्नदी तोये नदीमन्यां कथंचन ।। न गिरौ पर्वतं राम न राज्ञः पुरतो नृपम्

na praśaṃsennadī toye nadīmanyāṃ kathaṃcana || na girau parvataṃ rāma na rājñaḥ purato nṛpam

असंतर्प्य पितुर्देयं नदीपारं न च व्रजेत् ।। भोजनं वर्जयेन्नावि ष्ठीवनं च तथांभसि

asaṃtarpya piturdeyaṃ nadīpāraṃ na ca vrajet || bhojanaṃ varjayennāvi ṣṭhīvanaṃ ca tathāṃbhasi

नैवाप्सु प्रक्षिपेद्विद्वानमेध्यं रुधिरं विषम् ।। समाल्यो नाचरेत्स्नानं न द्विवासा विकारणम्

naivāpsu prakṣipedvidvānamedhyaṃ rudhiraṃ viṣam || samālyo nācaretsnānaṃ na dvivāsā vikāraṇam

आत्मनश्च तथा राम नैव त्वपनयेत्स्रजम् ।। स्नातः शिरो नावधुनेन्नांगेभ्यस्तोयमुद्धरेत्

ātmanaśca tathā rāma naiva tvapanayetsrajam || snātaḥ śiro nāvadhunennāṃgebhyastoyamuddharet

2.89.40

तद्दिने चानुलिप्तांगं तथा स्नानं विवर्जयेत् ।। शिरःस्नातश्च तैलेन स्पृशेदंगं न किञ्चन

taddine cānuliptāṃgaṃ tathā snānaṃ vivarjayet || śiraḥsnātaśca tailena spṛśedaṃgaṃ na kiñcana

वाससा वामभागस्य रजसा पूर्ववाससा ।। संमार्जनं रजोवर्ज्यः खराश्वादेस्तथैव च

vāsasā vāmabhāgasya rajasā pūrvavāsasā || saṃmārjanaṃ rajovarjyaḥ kharāśvādestathaiva ca

मेध्यानि च तथा राम गोगजाश्वरजांसि च ।। नाधः कुर्वीत दहनं न च पादौ प्रतापयेत्

medhyāni ca tathā rāma gogajāśvarajāṃsi ca || nādhaḥ kurvīta dahanaṃ na ca pādau pratāpayet

दर्भैर्न मार्जयेत्पादौ न च कांस्ये प्रधापयेत् ।। गोगजाश्वाजपुच्छेषु खरस्य च विशेषतः

darbhairna mārjayetpādau na ca kāṃsye pradhāpayet || gogajāśvājapuccheṣu kharasya ca viśeṣataḥ

यल्लग्नमुदकं तस्माद्विप्रुषो दूरतस्त्यजेत् ।। अकस्मादप्यशस्तास्ताः खञ्जांगस्पर्शनं तथा

yallagnamudakaṃ tasmādvipruṣo dūratastyajet || akasmādapyaśastāstāḥ khañjāṃgasparśanaṃ tathā

हीनं वा न वहेद्राम श्रुतरूपधनादिभिः।। हीनैर्न च वसेत्सार्धं न देशे वैद्यवर्जिते

hīnaṃ vā na vahedrāma śrutarūpadhanādibhiḥ|| hīnairna ca vasetsārdhaṃ na deśe vaidyavarjite

न भूपालविहीने च न सांवत्सरवर्जिते ।। दुष्टकूपान्विते राम तथा च बहुनायके

na bhūpālavihīne ca na sāṃvatsaravarjite || duṣṭakūpānvite rāma tathā ca bahunāyake

स्त्रीनायके बालपतौ शूद्रराज्ये तथैव च ।। म्लेच्छवेषो न कर्तव्यो म्लेच्छभाषा तथैव च

strīnāyake bālapatau śūdrarājye tathaiva ca || mlecchaveṣo na kartavyo mlecchabhāṣā tathaiva ca

चण्डालैः पतितैर्म्लेच्छैर्भाषणं न कदाचन ।। नकारं कायतः कृत्वा कीर्तयेत्केशवं विभुम्

caṇḍālaiḥ patitairmlecchairbhāṣaṇaṃ na kadācana || nakāraṃ kāyataḥ kṛtvā kīrtayetkeśavaṃ vibhum

नासंवृतमुखः कुर्याद्धासं जृम्भां तथा क्षुतम् ।। गोपयेज्जन्मनक्षत्रमृणसारं गृहे मलम्

nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryāddhāsaṃ jṛmbhāṃ tathā kṣutam || gopayejjanmanakṣatramṛṇasāraṃ gṛhe malam

2.89.50

प्रभोरप्यवमानं स्वं तस्य दुश्चरितं च यत् ।। नानुकूल्यं तथा कार्यमिन्द्रियाणां सुखेप्सुना

prabhorapyavamānaṃ svaṃ tasya duścaritaṃ ca yat || nānukūlyaṃ tathā kāryamindriyāṇāṃ sukhepsunā

युक्त्या च कामसेवी स्यान्नाकस्मान्निःसुखी भवेत् ।। वेगरोधं न कर्तव्यमन्यत्र क्रोधवेगतः

yuktyā ca kāmasevī syānnākasmānniḥsukhī bhavet || vegarodhaṃ na kartavyamanyatra krodhavegataḥ

नोपेक्षितव्यो व्याधिः स्याद्रिपुरल्पोऽपि भार्गव ।। स्नात्वा भुक्त्वा च धर्मज्ञ भक्तिकामः सुरार्चने

nopekṣitavyo vyādhiḥ syādripuralpo'pi bhārgava || snātvā bhuktvā ca dharmajña bhaktikāmaḥ surārcane

मलायनानां संस्पर्शे मलानां चैव भार्गव ।। वाससश्च परीधाने रथ्याचंक्रमणे तथा

malāyanānāṃ saṃsparśe malānāṃ caiva bhārgava || vāsasaśca parīdhāne rathyācaṃkramaṇe tathā

आचमेच्च तथा राम तथा स्वप्नोत्थितो नरः ।। न हुंकुर्याच्छिवं पूज्यं बिभृयान्नाग्निचारिणीम्

ācamecca tathā rāma tathā svapnotthito naraḥ || na huṃkuryācchivaṃ pūjyaṃ bibhṛyānnāgnicāriṇīm

न भुक्तमात्रं प्रायस्येन्नीचसेवां विवर्जयेत् ।। पादेन नाक्रमेत्पादं न कण्डूयेन्न शौचयेत्

na bhuktamātraṃ prāyasyennīcasevāṃ vivarjayet || pādena nākrametpādaṃ na kaṇḍūyenna śaucayet

वर्जयेच्छवधूमं च गिरं चाश्लीलसंयुताम् ।। प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा कस्यचिन्नाप्रियं वदेत्

varjayecchavadhūmaṃ ca giraṃ cāślīlasaṃyutām || pratyakṣaṃ vā parokṣaṃ vā kasyacinnāpriyaṃ vadet

वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिदेवनिन्दां विवर्जयेत् ।। नास्तिक्यमनृतं चैव चेतसो दूषणं तथा

vedaśāstranarendrarṣidevanindāṃ vivarjayet || nāstikyamanṛtaṃ caiva cetaso dūṣaṇaṃ tathā

स्त्रीणामीर्ष्या न कर्तव्या विश्वासं तासु वर्जयेत् ।। लाडितास्ताडिताः कार्या देहे स्वे स्त्रीकुमारिकाः

strīṇāmīrṣyā na kartavyā viśvāsaṃ tāsu varjayet || lāḍitāstāḍitāḥ kāryā dehe sve strīkumārikāḥ

सर्वेषामेव धर्माणां कर्तव्यं श्रवणं तथा ।। नमस्कारं च देवानां सर्वेषामेव कारयेत्

sarveṣāmeva dharmāṇāṃ kartavyaṃ śravaṇaṃ tathā || namaskāraṃ ca devānāṃ sarveṣāmeva kārayet

2.89.60

सर्वेषां चरितं राम धर्मतो न विकुत्सयेत् ।। न चाचरेच्च धर्मज्ञ ते हि तेजोपहाहताः

sarveṣāṃ caritaṃ rāma dharmato na vikutsayet || na cācarecca dharmajña te hi tejopahāhatāḥ

धर्मस्यार्थस्य कामस्य पीडावर्ज्या परस्परम् ।। देवस्य वयसश्चैव शिल्पस्य स्वकुलस्य च

dharmasyārthasya kāmasya pīḍāvarjyā parasparam || devasya vayasaścaiva śilpasya svakulasya ca

आचरेत्सदृशं वेषं व्यवसायानुरूपतः ।। स्नात एवाशु बिभृयात्सोष्णीषे धौतवाससी

ācaretsadṛśaṃ veṣaṃ vyavasāyānurūpataḥ || snāta evāśu bibhṛyātsoṣṇīṣe dhautavāsasī

अनुलिप्येत्तथांगानि सितं माल्यं च धारयेत् ।। नासंस्कृतं च बिभृयात्काञ्चनं पुरुषोत्तम

anulipyettathāṃgāni sitaṃ mālyaṃ ca dhārayet || nāsaṃskṛtaṃ ca bibhṛyātkāñcanaṃ puruṣottama

निराशनस्य सुप्तस्य शयानस्य तथैव च ।। तथा भुक्तवतो राम स्नातस्य भाषितस्य च

nirāśanasya suptasya śayānasya tathaiva ca || tathā bhuktavato rāma snātasya bhāṣitasya ca

यात्रायुद्धोत्सुकस्यापि श्मश्रुकर्म विवर्जयेत् ।। वैष्णवं वारुणं त्वाष्ट्रं सावित्रं वासवं तथा

yātrāyuddhotsukasyāpi śmaśrukarma vivarjayet || vaiṣṇavaṃ vāruṇaṃ tvāṣṭraṃ sāvitraṃ vāsavaṃ tathā

वायव्यमिन्द्रिकं पौष्णं शाक्रमाश्विनमेव च ।। मैत्रादित्ये तथा पुष्यः शंखचक्रगणं भवेत्

vāyavyamindrikaṃ pauṣṇaṃ śākramāśvinameva ca || maitrāditye tathā puṣyaḥ śaṃkhacakragaṇaṃ bhavet

नक्षत्राणामथैतेषां मुहूर्ताश्च हितप्रदाः ।। अर्कार्किभौमवाराश्च रिक्ताश्च तिथयस्तथा

nakṣatrāṇāmathaiteṣāṃ muhūrtāśca hitapradāḥ || arkārkibhaumavārāśca riktāśca tithayastathā

प्रतिपच्च तथा षष्ठी वर्जयेत्क्षौरकर्मणि ।। वर्जयेज्जन्मनक्षत्रं नानुकूलं तथैव च

pratipacca tathā ṣaṣṭhī varjayetkṣaurakarmaṇi || varjayejjanmanakṣatraṃ nānukūlaṃ tathaiva ca

जन्मनक्षत्रगे सौम्ये शिरःस्नानेन यत्नतः ।। पूजा सोमस्य कर्तव्या नक्षत्रस्य तथात्मनः

janmanakṣatrage saumye śiraḥsnānena yatnataḥ || pūjā somasya kartavyā nakṣatrasya tathātmanaḥ

2.89.70

श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नेन वह्निब्राह्मणपूजनम् ।। वाहनायुधच्छत्राद्यं पूजनीयं प्रयत्नतः

śrāddhaṃ kuryātprayatnena vahnibrāhmaṇapūjanam || vāhanāyudhacchatrādyaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ

सुराणामर्चनं कार्यं केशवस्य विशेषतः ।। समं स्वलंकृतस्तिष्ठेच्छिरस्नातश्च मानवः

surāṇāmarcanaṃ kāryaṃ keśavasya viśeṣataḥ || samaṃ svalaṃkṛtastiṣṭhecchirasnātaśca mānavaḥ

निर्मलानि च कार्याणि दन्तकेशनखानि च ।। अष्टमीं च तथा षष्ठीं नवमीं च चतुर्दशीम्

nirmalāni ca kāryāṇi dantakeśanakhāni ca || aṣṭamīṃ ca tathā ṣaṣṭhīṃ navamīṃ ca caturdaśīm

शिरोभ्यङ्गं न कुर्वीत पर्वसन्धौ तथैव च ।। तथैवामलकस्नानं सप्तमीषु विवर्जयेत्

śirobhyaṅgaṃ na kurvīta parvasandhau tathaiva ca || tathaivāmalakasnānaṃ saptamīṣu vivarjayet

विना तु सततं स्नानं न स्नायाद्दशमीषु च ।। अमावस्यां सुरार्चासु नववस्त्रं न धारयेत्

vinā tu satataṃ snānaṃ na snāyāddaśamīṣu ca || amāvasyāṃ surārcāsu navavastraṃ na dhārayet

न च भौमदिने राम तेष्वनक्तेषु चाप्यथ ।। सावित्र रौहिणं मैत्रमादित्यं तिष्यमाश्विनम्

na ca bhaumadine rāma teṣvanakteṣu cāpyatha || sāvitra rauhiṇaṃ maitramādityaṃ tiṣyamāśvinam

उत्तरात्रितयं चित्रा वायव्यं वसुदैवतम् ।। इन्द्राग्निदैवतं पौष्णं तानि शस्तानि निर्दिशेत्

uttarātritayaṃ citrā vāyavyaṃ vasudaivatam || indrāgnidaivataṃ pauṣṇaṃ tāni śastāni nirdiśet

नक्षत्राणामथैतेषां मुहूर्ताश्च हितप्रदाः ।। परद्रोहं तथा हिंसां प्रयत्नेन विवर्जयेत्

nakṣatrāṇāmathaiteṣāṃ muhūrtāśca hitapradāḥ || paradrohaṃ tathā hiṃsāṃ prayatnena vivarjayet

केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतां तथैव च ।। दूरादावसन्थामूत्रं पूरीषं च समुत्सजेत्

keśagrahānprahārāṃśca śirasyetāṃ tathaiva ca || dūrādāvasanthāmūtraṃ pūrīṣaṃ ca samutsajet

2.89.80

पादप्रक्षालनं चैव भिन्नभाण्डादिकं च यत् ।। सर्वमेतत्त्यजेत्प्राज्ञो येन स्यादरिमर्दनम् ।। ७९ ।। । तण्डुलोदकनिक्षेपं विपरीतं तु कारयेत् ।। तथैकमनसा कार्यं देवतानां च पूजनम्

pādaprakṣālanaṃ caiva bhinnabhāṇḍādikaṃ ca yat || sarvametattyajetprājño yena syādarimardanam || 79 || | taṇḍulodakanikṣepaṃ viparītaṃ tu kārayet || tathaikamanasā kāryaṃ devatānāṃ ca pūjanam

वह्निसंपूजनं चैव न चास्नातेन भार्गव ।। माल्यानुलेपनादीनि न प्रपद्यात्तु कस्यचित्

vahnisaṃpūjanaṃ caiva na cāsnātena bhārgava || mālyānulepanādīni na prapadyāttu kasyacit

अन्ये च देवताविप्रगुरूणां भृगुनन्दन ।। कोविदारगणाशाकं चतुर्थी पिप्पली तथा

anye ca devatāvipragurūṇāṃ bhṛgunandana || kovidāragaṇāśākaṃ caturthī pippalī tathā

वर्जये --न्मांसं सुखार्थी सर्वमेव तु ।। राजद्विष्टं न कर्तव्यं विरोधं च महाजनैः

varjaye --nmāṃsaṃ sukhārthī sarvameva tu || rājadviṣṭaṃ na kartavyaṃ virodhaṃ ca mahājanaiḥ

शुष्कवैरं विवादं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। न वसेच्च तथा वासं वास्तुविद्याविगर्हितम्

śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca prayatnena vivarjayet || na vasecca tathā vāsaṃ vāstuvidyāvigarhitam

आगाराद्याखुघातां च परोच्छिष्टां तथैव च।। ऊषराच्चैव वल्मीकान्मृदं शौचे विवर्जयेत्

āgārādyākhughātāṃ ca parocchiṣṭāṃ tathaiva ca|| ūṣarāccaiva valmīkānmṛdaṃ śauce vivarjayet

येनेच्छेद्विपुलां प्रीतिं तेन सार्धमरिन्दम ।। न कुर्यादर्थसंबन्धं दारसंदर्शनं तथा

yenecchedvipulāṃ prītiṃ tena sārdhamarindama || na kuryādarthasaṃbandhaṃ dārasaṃdarśanaṃ tathā

आत्माभिष्टवनं निन्दां परस्य च विवर्जयेत् ।। दृढभक्तो भवेन्नित्यं कृतज्ञश्च विशेषतः

ātmābhiṣṭavanaṃ nindāṃ parasya ca vivarjayet || dṛḍhabhakto bhavennityaṃ kṛtajñaśca viśeṣataḥ

इन्द्रियाणां जये योगमातिष्ठेच्च सदा नरः ।। इन्द्रियाणां जयाच्चैव लोकयोः सुखमाप्नुयात्

indriyāṇāṃ jaye yogamātiṣṭhecca sadā naraḥ || indriyāṇāṃ jayāccaiva lokayoḥ sukhamāpnuyāt

अभिगत्वा तु धर्मज्ञो योगक्षेमार्थमीश्वरम् ।। गृहं प्रविश्य कुर्वीत स्वाध्यायं सततं बुधः

abhigatvā tu dharmajño yogakṣemārthamīśvaram || gṛhaṃ praviśya kurvīta svādhyāyaṃ satataṃ budhaḥ

2.89.90

अर्थलाभेऽपि महति स्वाध्यायं न समुत्सृजेत् ।। कुलान्यकुलतां यान्ति स्वाध्यायस्य विवर्जनात्

arthalābhe'pi mahati svādhyāyaṃ na samutsṛjet || kulānyakulatāṃ yānti svādhyāyasya vivarjanāt

यस्तु वर्षशतं पूर्णं त्वरण्ये तपते तपः ।। ऋचमेकां च योध्येति समौ स्यातां न चाधिकः ।। स्वाध्यायाऽनन्तरं स्नातः कृतजप्यः समाहितः

yastu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tvaraṇye tapate tapaḥ || ṛcamekāṃ ca yodhyeti samau syātāṃ na cādhikaḥ || svādhyāyā'nantaraṃ snātaḥ kṛtajapyaḥ samāhitaḥ

संपूजनं देववरस्य कुर्यात्तस्याप्रमेयस्य जनार्दनस्य ।। संपूजनाद्यस्य समस्तयज्ञैः कृतैः फलं शीघ्रमवाप्नुवन्ति

saṃpūjanaṃ devavarasya kuryāttasyāprameyasya janārdanasya || saṃpūjanādyasya samastayajñaiḥ kṛtaiḥ phalaṃ śīghramavāpnuvanti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आचाराध्यायो नामैकोननवतितमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ācārādhyāyo nāmaikonanavatitamodhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। स्वाचान्तः प्रयतः स्नातः प्रविशेद्देवतागृहम् ।। नमस्कारं तु कुर्वीत तत्र भक्त्या समाहितः

puṣkara uvāca|| svācāntaḥ prayataḥ snātaḥ praviśeddevatāgṛham || namaskāraṃ tu kurvīta tatra bhaktyā samāhitaḥ

आपोहिष्ठेति तिसृभिस्ततोऽर्घ्यं विनिवेदयेत् ।। हिरण्यवर्णा इति च पाद्यं च तिसृभिर्द्विजः

āpohiṣṭheti tisṛbhistato'rghyaṃ vinivedayet || hiraṇyavarṇā iti ca pādyaṃ ca tisṛbhirdvijaḥ

शन्न आप इत्यनेन देयं सौदामनं भवेत् ।। इदमापः प्रवहत स्नानमन्त्रः प्रकीर्तितः

śanna āpa ityanena deyaṃ saudāmanaṃ bhavet || idamāpaḥ pravahata snānamantraḥ prakīrtitaḥ

रथे अक्षेषु च तथा चतस्रस्त्वनुलेपने ।। युवा सुवास इति च मन्त्रो वासस ईरितः

rathe akṣeṣu ca tathā catasrastvanulepane || yuvā suvāsa iti ca mantro vāsasa īritaḥ

पुष्पं पुष्पवतीत्येव धूपं धूरसि चाप्यथ ।। तेजोसि शुक्रमसि दीपं दद्याद्विचक्षणः

puṣpaṃ puṣpavatītyeva dhūpaṃ dhūrasi cāpyatha || tejosi śukramasi dīpaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

दधिक्राव्णो इति तथा मधुपर्कं निवेदयेत् ।। हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ऋचः प्रोक्ता निवेदने

dadhikrāvṇo iti tathā madhuparkaṃ nivedayet || hiraṇyagarbha ityaṣṭau ṛcaḥ proktā nivedane

अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः ।। चामरव्यजने मात्रां छत्रं यानासने तथा

annasya manujaśreṣṭha pānasya ca sugandhinaḥ || cāmaravyajane mātrāṃ chatraṃ yānāsane tathā

यत्किञ्चिदेवमादिः स्यात्सावित्रेण निवेदयेत् ।। पौरुषं च जपेत्सूक्तं तदेव जुहुयात्तथा

yatkiñcidevamādiḥ syātsāvitreṇa nivedayet || pauruṣaṃ ca japetsūktaṃ tadeva juhuyāttathā

अर्चाभावे तथा वेद्यां स्थले पूर्णघटे तथा ।। नदीतीरेऽथ कमले केशवं पूजयेन्नरः

arcābhāve tathā vedyāṃ sthale pūrṇaghaṭe tathā || nadītīre'tha kamale keśavaṃ pūjayennaraḥ

2.90.10

सर्वाशुभानां परिघातकारि संपूजनं देववरस्य विष्णोः ।। कृत्वानघान्क्षिप्रमनुप्रयाति यत्रैक्यतां याति पितामहस्य

sarvāśubhānāṃ parighātakāri saṃpūjanaṃ devavarasya viṣṇoḥ || kṛtvānaghānkṣipramanuprayāti yatraikyatāṃ yāti pitāmahasya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने देवकर्माध्यायो नाम नवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne devakarmādhyāyo nāma navatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०९१-०९५

पुष्कर उवाच।। नक्तं गृहीतमुदकं देवकर्मणि वर्जयेत् ।। चन्दनागरुकर्पूर मृगदर्पं तथैव च

puṣkara uvāca|| naktaṃ gṛhītamudakaṃ devakarmaṇi varjayet || candanāgarukarpūra mṛgadarpaṃ tathaiva ca

जातीफलं तथा दद्यादनुलेपस्य कारणात् ।। अतोन्यं नैव दातव्यं किञ्चिदेवानुलेपनम्

jātīphalaṃ tathā dadyādanulepasya kāraṇāt || atonyaṃ naiva dātavyaṃ kiñcidevānulepanam

दारिद्र्यं पद्मकः कुर्यादस्वास्थ्यं रक्तचन्दनम् ।। उशीरश्च तु विभ्रंशं मन्ये कुर्युरुपद्रवम्

dāridryaṃ padmakaḥ kuryādasvāsthyaṃ raktacandanam || uśīraśca tu vibhraṃśaṃ manye kuryurupadravam

न वस्त्रं मलिनं देयं नीलं रक्तं तु यद्भवेत् ।। तौ दत्त्वा देवदेवाय शोकमाप्नोत्यसंशयम्

na vastraṃ malinaṃ deyaṃ nīlaṃ raktaṃ tu yadbhavet || tau dattvā devadevāya śokamāpnotyasaṃśayam

कृत्रिमं तु न दातव्यं तथैवाभरणं द्विज ।। प्रतिरूपकृतं दत्त्वा क्षिप्रं पुष्ट्या वियुज्यते

kṛtrimaṃ tu na dātavyaṃ tathaivābharaṇaṃ dvija || pratirūpakṛtaṃ dattvā kṣipraṃ puṣṭyā viyujyate

पुष्पं कण्टकिसंजातं तथा गन्धविवर्जितम् ।। उग्रगन्धं न दातव्यं त्वन्यदेवगृहोद्भवम्

puṣpaṃ kaṇṭakisaṃjātaṃ tathā gandhavivarjitam || ugragandhaṃ na dātavyaṃ tvanyadevagṛhodbhavam

श्मशानचैत्यद्रुमजं भूमावशनिपातितम् ।। कलिका न तु दातव्या देवदेवस्य चक्रिणः

śmaśānacaityadrumajaṃ bhūmāvaśanipātitam || kalikā na tu dātavyā devadevasya cakriṇaḥ

शुक्लान्यवर्णं कुसुमं न देयं च तथा भवेत् ।। सुगन्धि शुक्लं देयं स्याज्जातं कण्टकिते द्रुमे

śuklānyavarṇaṃ kusumaṃ na deyaṃ ca tathā bhavet || sugandhi śuklaṃ deyaṃ syājjātaṃ kaṇṭakite drume

दत्त्वा कण्टकिसंभूतं कुसुमं परिभूयते ।। शुक्लान्यवर्णं दातव्यं कुसुमं कुंकुमस्य यत्

dattvā kaṇṭakisaṃbhūtaṃ kusumaṃ paribhūyate || śuklānyavarṇaṃ dātavyaṃ kusumaṃ kuṃkumasya yat

2.91.10

पद्मोत्पले च धर्मज्ञ तथा वै पीतयूथिकाम् ।। तथा च वन्यकं दद्याच्चूतकेतकिजं च यत्

padmotpale ca dharmajña tathā vai pītayūthikām || tathā ca vanyakaṃ dadyāccūtaketakijaṃ ca yat

रक्ताशोकस्य कुसुममतसीकुसुमं तथा ।। वृक्षायुर्वेदविद्भिश्च शुक्लं रक्तीकृतं च यत्

raktāśokasya kusumamatasīkusumaṃ tathā || vṛkṣāyurvedavidbhiśca śuklaṃ raktīkṛtaṃ ca yat

तद्रक्तमपि दातव्यं बिल्वपत्रं तथैव च ।। दूर्वाग्रं च तथा देयं पत्रं भृङ्गिरजस्य तु

tadraktamapi dātavyaṃ bilvapatraṃ tathaiva ca || dūrvāgraṃ ca tathā deyaṃ patraṃ bhṛṅgirajasya tu

पत्राणि च सुगन्धीनि तथा देयानि चक्रिणः ।। मध्योऽन्यवर्णो यस्य स्याच्छुक्लस्य कुसुमस्य च

patrāṇi ca sugandhīni tathā deyāni cakriṇaḥ || madhyo'nyavarṇo yasya syācchuklasya kusumasya ca

पुष्पं शुक्लं तु तद्विद्यान्मनोज्ञं केशवप्रियम् ।। बन्धुजीवकपुष्पाणि रक्तान्यपि च दापयेत्

puṣpaṃ śuklaṃ tu tadvidyānmanojñaṃ keśavapriyam || bandhujīvakapuṣpāṇi raktānyapi ca dāpayet

अनुक्तरक्तकुसुम दानाद्दौर्भाग्यमाप्नुयात् ।। सुगन्धि दत्त्वा नाप्नोति शुभं वा यदि वाशुभम्

anuktaraktakusuma dānāddaurbhāgyamāpnuyāt || sugandhi dattvā nāpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham

मृगदर्पं विना किञ्चिदथ चेज्जीवसंभवम् ।। देवदेवस्य दातव्यं दीपे मज्जानमेव वा

mṛgadarpaṃ vinā kiñcidatha cejjīvasaṃbhavam || devadevasya dātavyaṃ dīpe majjānameva vā

नीलां रक्तां दशां दीपे प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। अन्या च दीपमात्रं तु तथा वर्जं प्रयत्नतः

nīlāṃ raktāṃ daśāṃ dīpe prayatnena vivarjayet || anyā ca dīpamātraṃ tu tathā varjaṃ prayatnataḥ

कृष्णागरुस्तथा देवधूपं देवस्य यत्नतः ।। अभक्षं चाप्यहृद्यं च नैवेद्यं न निवेदयेत्

kṛṣṇāgarustathā devadhūpaṃ devasya yatnataḥ || abhakṣaṃ cāpyahṛdyaṃ ca naivedyaṃ na nivedayet

केशकीटावपन्नं च नखांशविहितं च यत् ।। मूषिकालांगलोपेतमवधूतमवक्षतम्

keśakīṭāvapannaṃ ca nakhāṃśavihitaṃ ca yat || mūṣikālāṃgalopetamavadhūtamavakṣatam

2.91.20

न भक्ष्यमन्नमक्षीरं माहिषं क्षीरमेव च ।। वराहमत्स्यमांसं च मांसं पञ्चनखस्य च ।। दुरामोदौ तथा वर्ज्यौ देवकर्मणि पंडितैः

na bhakṣyamannamakṣīraṃ māhiṣaṃ kṣīrameva ca || varāhamatsyamāṃsaṃ ca māṃsaṃ pañcanakhasya ca || durāmodau tathā varjyau devakarmaṇi paṃḍitaiḥ

निवेश्य चित्तं पुरुषोत्तमस्य भक्तिं समास्थाय तथा विशुद्धाम् ।। करोति श्रद्धां सततं यथोक्तां स याति लोकं मधुसूदनस्य

niveśya cittaṃ puruṣottamasya bhaktiṃ samāsthāya tathā viśuddhām || karoti śraddhāṃ satataṃ yathoktāṃ sa yāti lokaṃ madhusūdanasya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुष्पादिदेयादेयकथनन्नामैकनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne puṣpādideyādeyakathanannāmaikanavatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ततोऽग्निशरणं गत्वा स्मार्तेऽग्नौ विधिपूर्वकम् ।। वैश्वदेवं तु कर्तव्यं हुतोत्सृष्टं तु लौकिके

puṣkara uvāca || tato'gniśaraṇaṃ gatvā smārte'gnau vidhipūrvakam || vaiśvadevaṃ tu kartavyaṃ hutotsṛṣṭaṃ tu laukike

यत्र क्वचन वा राम दीप्यमानेऽथ चोदके ।। परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरेत्

yatra kvacana vā rāma dīpyamāne'tha codake || parisamūhya paryukṣya paristīrya paristaret

सर्वान्नमग्नावुद्धृत्य जुहुयात्प्रयतस्ततः ।। वासुदेवाय देवाय प्रभवे नाप्ययेन च

sarvānnamagnāvuddhṛtya juhuyātprayatastataḥ || vāsudevāya devāya prabhave nāpyayena ca

अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च ।। इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च

agnaye caiva somāya mitrāya varuṇāya ca || indrāya ca mahābhāga indrāgnibhyāṃ tathaiva ca

विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये तथा ।। अनुमत्यै तथा राम धन्वंतरिण एव च

viśvebhyaścaiva devebhyaḥ prajānāṃ pataye tathā || anumatyai tathā rāma dhanvaṃtariṇa eva ca

वास्तोष्पत्यै तथा देव्यै ततः स्विष्टिकृतेऽग्नये ।। चतुर्थ्यन्तेन नत्वा च हुत्वैतेभ्यो बलिं हरेत्

vāstoṣpatyai tathā devyai tataḥ sviṣṭikṛte'gnaye || caturthyantena natvā ca hutvaitebhyo baliṃ haret

तक्षोपतक्षावभितः पूर्वेणाग्निमतः परम् ।। अम्बानामासि धर्मज्ञ दुर्गा नामानि चाप्यथ

takṣopatakṣāvabhitaḥ pūrveṇāgnimataḥ param || ambānāmāsi dharmajña durgā nāmāni cāpyatha

निवन्ती च पनीका च प्रभवन्ती तथैव च ।। मेधवन्ती च नामासि सर्वेषामेव भार्गव

nivantī ca panīkā ca prabhavantī tathaiva ca || medhavantī ca nāmāsi sarveṣāmeva bhārgava

आग्नेयाद्याक्रमेणाथ ततः सूक्तिषु निक्षिपेत् ।। निर्दित्यै वसुभाग्यै च सुमङ्गल्यै च भार्गव

āgneyādyākrameṇātha tataḥ sūktiṣu nikṣipet || nirdityai vasubhāgyai ca sumaṅgalyai ca bhārgava

2.92.10

भद्रंकर्यै ततो दत्त्वा स्थूणायै च तथा श्रियै ।। हिरण्यकेश्यै च तथा वनस्पतय एव च

bhadraṃkaryai tato dattvā sthūṇāyai ca tathā śriyai || hiraṇyakeśyai ca tathā vanaspataya eva ca

धर्माधर्माभ्यां च द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च ।। मृत्यवे च बहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये

dharmādharmābhyāṃ ca dvāre gṛhamadhye dhruvāya ca || mṛtyave ca bahirdadyādvaruṇāyodakāśaye

भूतेभ्यश्च बहिर्दद्याच्छरणे धनदाय च ।। इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात्पूर्वेण मानवः

bhūtebhyaśca bahirdadyāccharaṇe dhanadāya ca || indrāyendrapuruṣebhyo dadyātpūrveṇa mānavaḥ

यमाय तत्पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस्ततः ।। वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस्ततः

yamāya tatpuruṣebhyo dadyāddakṣiṇatastataḥ || varuṇāya tatpuruṣebhyo dadyātpaścimatastataḥ

सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरम् ।। ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च

somāya somapuruṣebhya udagdadyādanantaram || brahmaṇe brahmapuruṣebhyo madhye dadyāttathaiva ca

आकाशे च तथैवोर्ध्वं स्थण्डिले च तथा क्षितौ ।। दिवाचरेभ्यश्च दिवा रात्रौ रात्रिचराय च

ākāśe ca tathaivordhvaṃ sthaṇḍile ca tathā kṣitau || divācarebhyaśca divā rātrau rātricarāya ca

बलिं बहिस्तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहम् ।। पिण्डनिर्वापणं कार्यं सायं प्रातर्न कारयेत्

baliṃ bahistathā dadyātsāyaṃ prātastu pratyaham || piṇḍanirvāpaṇaṃ kāryaṃ sāyaṃ prātarna kārayet

पित्रे तु प्रथमं पिण्डं तत्पित्रे तदनन्तरम् ।। ततो दद्याच्च तत्पित्रे मात्रे च तदनन्तरम्

pitre tu prathamaṃ piṇḍaṃ tatpitre tadanantaram || tato dadyācca tatpitre mātre ca tadanantaram

पितृमात्रे ततो दद्याच्छ्वश्र्वै तदनन्तरम् ।। दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सलिलेषु विशेषतः

pitṛmātre tato dadyācchvaśrvai tadanantaram || dakṣiṇāgreṣu darbheṣu salileṣu viśeṣataḥ

यत्किञ्चित्पश्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा ।। निवेदयेच्च तत्सर्वं शुभं पानं विशेषतः

yatkiñcitpaśyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā || nivedayecca tatsarvaṃ śubhaṃ pānaṃ viśeṣataḥ

2.92.20

पुष्पैर्धूपेन दीपेन पूजयेत्सततं पितॄन् ।। नामगोत्रे सदा वाच्ये पिण्डनिर्वापणे तथा

puṣpairdhūpena dīpena pūjayetsatataṃ pitṝn || nāmagotre sadā vācye piṇḍanirvāpaṇe tathā

पिण्डं दद्याच्च काकानां तत्र मन्त्रमिमं पठेत् ।। ऐन्द्रा वरुणवायव्या याम्या वै नैर्ऋतास्तथा

piṇḍaṃ dadyācca kākānāṃ tatra mantramimaṃ paṭhet || aindrā varuṇavāyavyā yāmyā vai nairṛtāstathā

ते काकाः प्रतिगृह्णन्तु इमं पिण्डं मयोद्धृतम् ।। ततः पिण्डं शुनां दद्यान्मन्त्रं तत्र निबोध मे

te kākāḥ pratigṛhṇantu imaṃ piṇḍaṃ mayoddhṛtam || tataḥ piṇḍaṃ śunāṃ dadyānmantraṃ tatra nibodha me

वैवस्वतकुले जातौ द्वौ श्यामशबलौ शुनौ ।। ताभ्यां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मां सदा

vaivasvatakule jātau dvau śyāmaśabalau śunau || tābhyāṃ piṇḍaṃ pradāsyāmi pathi rakṣantu māṃ sadā

ततो ग्रासं गवां दद्यादत्र मन्त्रं निबोध मे ।। सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशिनीः

tato grāsaṃ gavāṃ dadyādatra mantraṃ nibodha me || saurabheyyaḥ sarvahitāḥ pavitrāḥ pāpanāśinīḥ

प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ।। ततः स्वस्तययनं कार्यं भिक्षा देया च भिक्षवे

pratigṛhṇantu me grāsaṃ gāvastrailokyamātaraḥ || tataḥ svastayayanaṃ kāryaṃ bhikṣā deyā ca bhikṣave

दत्त्वा तु संस्कृतां भिक्षां गोदानफलमाप्नुयात् ।। बालः सुवासिनी वृद्धा गर्भिण्यातुरकन्यकाः

dattvā tu saṃskṛtāṃ bhikṣāṃ godānaphalamāpnuyāt || bālaḥ suvāsinī vṛddhā garbhiṇyāturakanyakāḥ

भृत्याँश्च भोजयेद्राम पूजयित्वा तथातिथीन् ।। नैकग्रामीणमतिथिं विद्यान्नाब्राह्मणं तथा

bhṛtyām̐śca bhojayedrāma pūjayitvā tathātithīn || naikagrāmīṇamatithiṃ vidyānnābrāhmaṇaṃ tathā

अतिथिं भोजयेत्पूर्वं ततो भृत्यांश्च पूजयेत् ।। राजन्यमथवा वैश्यं शूद्रं वा द्विजसत्तम

atithiṃ bhojayetpūrvaṃ tato bhṛtyāṃśca pūjayet || rājanyamathavā vaiśyaṃ śūdraṃ vā dvijasattama

वैश्वदेवे च संप्राप्तं भृत्यैः सह च भोजयेत्।। वयोभ्यश्च तथा दद्याच्चण्डालेभ्यस्तथा भुवि

vaiśvadeve ca saṃprāptaṃ bhṛtyaiḥ saha ca bhojayet|| vayobhyaśca tathā dadyāccaṇḍālebhyastathā bhuvi

2.92.30

साधारणं तत्सर्वेषां शेषकं गृहिणां गृहे ।। वैश्वदेवे च संप्राप्ते न कथंचिदवमानयेत्

sādhāraṇaṃ tatsarveṣāṃ śeṣakaṃ gṛhiṇāṃ gṛhe || vaiśvadeve ca saṃprāpte na kathaṃcidavamānayet

आदाय सुकृतं याति भग्नाशश्चातिथिर्गतः ।। अध्वना यस्तु भग्नाय ब्राह्मणाय तथा दिवि

ādāya sukṛtaṃ yāti bhagnāśaścātithirgataḥ || adhvanā yastu bhagnāya brāhmaṇāya tathā divi

सत्कृत्य भोजनं दद्यात्तेन स्वर्गे महीयते ।। देवा ब्राह्मणरूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्

satkṛtya bhojanaṃ dadyāttena svarge mahīyate || devā brāhmaṇarūpeṇa caranti pṛthivīmimām

तस्मात्संप्राप्तमतिथिं प्रयत्नेन तु पूजयेत् ।। अतिथिं पूजयेच्चाग्रे दशगोदफलं लभेत्

tasmātsaṃprāptamatithiṃ prayatnena tu pūjayet || atithiṃ pūjayeccāgre daśagodaphalaṃ labhet

पादशौचं ततो दत्त्वा प्राप्तायांतिथये गृहे ।। गोदानफलमाप्नोति दत्त्वा चैव तथासनम्

pādaśaucaṃ tato dattvā prāptāyāṃtithaye gṛhe || godānaphalamāpnoti dattvā caiva tathāsanam

प्रतिश्रयप्रदानेन नाकपृष्ठे महीयते ।। तालवृन्तानिलं कृत्वा तथा प्राप्ताय मानवः

pratiśrayapradānena nākapṛṣṭhe mahīyate || tālavṛntānilaṃ kṛtvā tathā prāptāya mānavaḥ

गोदानफलमाप्नोति वायुलोकं स गच्छति ।। तालव्यजनहस्तस्तु कृत्वा तदभिचारणम्

godānaphalamāpnoti vāyulokaṃ sa gacchati || tālavyajanahastastu kṛtvā tadabhicāraṇam

अतिथिर्भोजने प्राप्ते गोदानफलमाप्नुयात् ।। शीताहतातिथिं प्राप्य काष्ठान्प्रज्वालयेन्नरः

atithirbhojane prāpte godānaphalamāpnuyāt || śītāhatātithiṃ prāpya kāṣṭhānprajvālayennaraḥ

प्रतापयेन्महाभाग दशधेनुफलं लभेत् ।। कायाग्निदीप्तिमाप्नोति प्राकाश्यं परमं तथा

pratāpayenmahābhāga daśadhenuphalaṃ labhet || kāyāgnidīptimāpnoti prākāśyaṃ paramaṃ tathā

तृष्णार्तायोदकं दत्त्वा पाने गोदानमाप्नुयात् ।। श्रान्तसंवाहनं कृत्वा धेनुदानफलं लभेत्

tṛṣṇārtāyodakaṃ dattvā pāne godānamāpnuyāt || śrāntasaṃvāhanaṃ kṛtvā dhenudānaphalaṃ labhet

2.92.40

रोगिणः परिचर्यां च कृत्वा दशगुणं लभेत् ।। पादाभ्यंगं नरः कृत्वा प्राप्तायातिथये गृहे

rogiṇaḥ paricaryāṃ ca kṛtvā daśaguṇaṃ labhet || pādābhyaṃgaṃ naraḥ kṛtvā prāptāyātithaye gṛhe

गोदानफलमाप्नोति नागलोकं च गच्छति।। प्रतिश्रयं तथा दीनं दत्त्वा चातिथये नरः

godānaphalamāpnoti nāgalokaṃ ca gacchati|| pratiśrayaṃ tathā dīnaṃ dattvā cātithaye naraḥ

धेनुदानफलं प्राप्य सूर्यलोके महीयते ।। चक्षुष्मांश्च प्रकाशांश्च विरोधश्चैव जायते

dhenudānaphalaṃ prāpya sūryaloke mahīyate || cakṣuṣmāṃśca prakāśāṃśca virodhaścaiva jāyate

शयनीयप्रदानेन वसुदानफलं लभेत् ।। दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयात्

śayanīyapradānena vasudānaphalaṃ labhet || dantakāṣṭhapradānena saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt

शौचोदकप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात् ।। मृत्प्रदानेन धर्मज्ञ विरोधो नाभिजा यते

śaucodakapradānena godānaphalamāpnuyāt || mṛtpradānena dharmajña virodho nābhijā yate

दत्त्वानुलेपनं मालां परां लक्ष्मीमुपासते ।। तथौषधिप्रदानेन विरोगस्त्वभिजायते

dattvānulepanaṃ mālāṃ parāṃ lakṣmīmupāsate || tathauṣadhipradānena virogastvabhijāyate

स्नानाभ्यङ्गप्रदानेन रूपवानभिजायते ।। तथा स्नानीयदानेन गन्धर्वैः सह मोदते

snānābhyaṅgapradānena rūpavānabhijāyate || tathā snānīyadānena gandharvaiḥ saha modate

स्नानोदकप्रदानेन वारुणं लोकमाप्नुयात् ।। उपानहः प्रदानेन विमानमधिरोहति

snānodakapradānena vāruṇaṃ lokamāpnuyāt || upānahaḥ pradānena vimānamadhirohati

तथा छत्रप्रदानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ।। वस्त्रप्रदानाद्भवति रूपवान्सुभगस्तथा

tathā chatrapradānena gāṇapatyamavāpnuyāt || vastrapradānādbhavati rūpavānsubhagastathā

अश्वमेधमवाप्नोति तथा भूमिप्रदो नरः ।। यानदः स्वर्गमाप्नोति पौण्डरीकपदं तथा

aśvamedhamavāpnoti tathā bhūmiprado naraḥ || yānadaḥ svargamāpnoti pauṇḍarīkapadaṃ tathā

2.92.50

वारिधानीस्तथा दत्त्वा पूर्णाः शीतेन वारिणा ।। सर्वा सभक्षाः प्राप्नोति गोलोकं मानुषोत्तम

vāridhānīstathā dattvā pūrṇāḥ śītena vāriṇā || sarvā sabhakṣāḥ prāpnoti golokaṃ mānuṣottama

त्रपुषैर्वारुकायुक्तैः शर्कराघृतसंयुतैः ।। सक्तुभिर्लवणोपेतैघृर्तैर्हरितसंयुतैः

trapuṣairvārukāyuktaiḥ śarkarāghṛtasaṃyutaiḥ || saktubhirlavaṇopetaighṛrtairharitasaṃyutaiḥ

तर्पयित्वातिथिं सम्यग्वारिधान्यैश्च गोरसैः ।। गोलोकं चिरमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

tarpayitvātithiṃ samyagvāridhānyaiśca gorasaiḥ || golokaṃ ciramāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

तृप्तिमाप्नोति च तथा यत्रयत्राभिजायते ।। किमिच्छकेन संयोज्य चाश्वमेधफलं लभेत्

tṛptimāpnoti ca tathā yatrayatrābhijāyate || kimicchakena saṃyojya cāśvamedhaphalaṃ labhet

तांबूलस्य प्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ।। उप्तिमासावृतं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

tāṃbūlasya pradānena gandharvaiḥ saha modate || uptimāsāvṛtaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

इतिहासानथाश्राव्य गोदानफलमाप्नुयात ।। गोप्रदानेन वित्तेन तोषयित्वा तथातिथिम्

itihāsānathāśrāvya godānaphalamāpnuyāta || gopradānena vittena toṣayitvā tathātithim

महत्फलमवाप्नोति गन्धर्वैः सह मोदते ।। अनुव्रज्यातिथिं राम गोदानफलमाप्नुयात्

mahatphalamavāpnoti gandharvaiḥ saha modate || anuvrajyātithiṃ rāma godānaphalamāpnuyāt

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेदतिथिं सदा ।। राजन्या विप्रदैवत्या नार्यश्च पतिदेवताः ।। गृहस्थोऽतिथिदैवत्यस्तस्मात्तं पूजयेत्सदा

tasmātsarvaprayatnena pūjayedatithiṃ sadā || rājanyā vipradaivatyā nāryaśca patidevatāḥ || gṛhastho'tithidaivatyastasmāttaṃ pūjayetsadā

सततमिह नरो यः पूजनं चातिथीनां तृणजलमृदुवाक्यैः सारशक्त्या विदध्यात् ।। सुरसदसि स पूज्यो देवतानां तथा स्याद्भवति च नरलोके जायमानः समृद्धः

satatamiha naro yaḥ pūjanaṃ cātithīnāṃ tṛṇajalamṛduvākyaiḥ sāraśaktyā vidadhyāt || surasadasi sa pūjyo devatānāṃ tathā syādbhavati ca naraloke jāyamānaḥ samṛddhaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करवाक्ये वैश्वदेवकथनन्नाम द्विनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaravākye vaiśvadevakathanannāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। चन्द्रस्य यदि वा भानोर्यस्मिन्नहनि भार्गव ।। ग्रहणं तु भवेत्तत्र न पूर्वं भोजनक्रिया

puṣkara uvāca || candrasya yadi vā bhānoryasminnahani bhārgava || grahaṇaṃ tu bhavettatra na pūrvaṃ bhojanakriyā

नाचरेत्सग्रहे तस्मिंस्तथैवास्तमुपागते ।। यावत्स्यादुदयं तस्य नाश्नीयात्तावदेव तु

nācaretsagrahe tasmiṃstathaivāstamupāgate || yāvatsyādudayaṃ tasya nāśnīyāttāvadeva tu

गोब्राह्मणश्चोपरागे न चाश्नीयात्प्रयत्नतः ।। न राज्ञो विप्लवेऽश्नीयात्सुरार्चाविप्लवे तथा

gobrāhmaṇaścoparāge na cāśnīyātprayatnataḥ || na rājño viplave'śnīyātsurārcāviplave tathā

न हुत्वा न च दत्त्वा च नाशौचे न च गर्हितम् ।। नापथ्यं न च बालानां तथा भार्गव पश्यताम्

na hutvā na ca dattvā ca nāśauce na ca garhitam || nāpathyaṃ na ca bālānāṃ tathā bhārgava paśyatām

प्रार्थितं बालकानां च दातव्यं स्यात्प्रयत्नतः ।। बालानां प्रार्थितं दत्त्वा नाकलोके महीयते

prārthitaṃ bālakānāṃ ca dātavyaṃ syātprayatnataḥ || bālānāṃ prārthitaṃ dattvā nākaloke mahīyate

बालका लालनीयाश्च धर्मकामैः सदा नरैः ।। तेषां भोज्यप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात्

bālakā lālanīyāśca dharmakāmaiḥ sadā naraiḥ || teṣāṃ bhojyapradānena godānaphalamāpnuyāt

तेषां क्रीडनकं दत्त्वा मोदते नन्दने चिरम् ।। आह्लादं यान्ति सततं यस्मिन्दृष्ट्वा तु बालकाः

teṣāṃ krīḍanakaṃ dattvā modate nandane ciram || āhlādaṃ yānti satataṃ yasmindṛṣṭvā tu bālakāḥ

सौभाग्यं महदाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन बालानग्रे तु भोजयेत्

saubhāgyaṃ mahadāpnoti yatrayatrābhijāyate || tasmātsarvaprayatnena bālānagre tu bhojayet

अभुक्तवत्सु बालेषु न चाश्नीयात्कथञ्चन ।। यो न दद्यान्न चाश्नी यात्कदाचिदपि तन्मयम्

abhuktavatsu bāleṣu na cāśnīyātkathañcana || yo na dadyānna cāśnī yātkadācidapi tanmayam

2.93.10

य एको मिष्टमश्नाति न ततोऽन्योऽस्ति पातकी ।। नैकवासास्तथाश्नीयाद्भिन्नभाण्डे न मानवः

ya eko miṣṭamaśnāti na tato'nyo'sti pātakī || naikavāsāstathāśnīyādbhinnabhāṇḍe na mānavaḥ

भिन्नासनोपविष्टश्च शयनीयगतस्तथा ।। अनार्द्रपाणिपादान्तस्तथा चैवार्द्रमस्तकः

bhinnāsanopaviṣṭaśca śayanīyagatastathā || anārdrapāṇipādāntastathā caivārdramastakaḥ

नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न पाणौ लवणं तथा ।। सकृद्दानं पृथक्पानं मांसेन पयसा निशि

notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna pāṇau lavaṇaṃ tathā || sakṛddānaṃ pṛthakpānaṃ māṃsena payasā niśi

दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्तकन्तु सुवर्जयेत् ।। दधि रात्रौ न चाश्नीयाज्जलन्नाञ्जलिना पिबेत्

dantacchedanamuṣṇaṃ ca saptakantu suvarjayet || dadhi rātrau na cāśnīyājjalannāñjalinā pibet

सर्वं तैलसमृद्धं च नाद्यादस्तमिते रवौ ।। वर्जनीया दिवा धानाः कोविदारः सदैव तु

sarvaṃ tailasamṛddhaṃ ca nādyādastamite ravau || varjanīyā divā dhānāḥ kovidāraḥ sadaiva tu

दिवा धानाः स्वरं हन्ति रात्रौ च दधि सक्तुषु ।। अलक्ष्मीः कोविदारेषु नित्यमेव कृतालया

divā dhānāḥ svaraṃ hanti rātrau ca dadhi saktuṣu || alakṣmīḥ kovidāreṣu nityameva kṛtālayā

निःशेषकृत्तथा राम न स्यादन्यत्र माक्षिकात् ।। क्षीरस्य राम सक्तूनां पाथसस्योदकस्य च

niḥśeṣakṛttathā rāma na syādanyatra mākṣikāt || kṣīrasya rāma saktūnāṃ pāthasasyodakasya ca

शेषं तु कार्यमन्यस्य न तु निःशेषकृद्भवेत् ।। शूद्राय दद्यान्नोच्छिष्टं नोच्छिष्टश्च घृतं स्पृशेत्

śeṣaṃ tu kāryamanyasya na tu niḥśeṣakṛdbhavet || śūdrāya dadyānnocchiṣṭaṃ nocchiṣṭaśca ghṛtaṃ spṛśet

मूर्धानं न स्पृशेद्राम न स्पृशेच्च हुताशनम् ।। नानुकुत्सा च कर्तव्या सुमनास्तन्मनास्तथा

mūrdhānaṃ na spṛśedrāma na spṛśecca hutāśanam || nānukutsā ca kartavyā sumanāstanmanāstathā

भुञ्जीत प्रयतो भूत्वा दिशश्चानवलोकयन् ।। वामहस्तेन पानीयं पीतोच्छिष्टं तथैव च

bhuñjīta prayato bhūtvā diśaścānavalokayan || vāmahastena pānīyaṃ pītocchiṣṭaṃ tathaiva ca

2.93.20

न पिबेन्न तथाश्नीयात्कृत्वा पर्यस्तिकं नरः ।। पादप्रसारणं कृत्वा न च वेष्टितमस्तकः

na pibenna tathāśnīyātkṛtvā paryastikaṃ naraḥ || pādaprasāraṇaṃ kṛtvā na ca veṣṭitamastakaḥ

आचम्य तु ततः कार्यं दन्तकाष्ठस्य भक्षणम् ।। भूयोऽप्याचम्य कर्तव्यं ततस्ताम्बूलधारणम्

ācamya tu tataḥ kāryaṃ dantakāṣṭhasya bhakṣaṇam || bhūyo'pyācamya kartavyaṃ tatastāmbūladhāraṇam

श्रवणं चेतिहासस्य ततः कुर्यात्समाहितः ।। शास्त्रान्वेषा च कर्तव्या ततः सम्यग्भृगूत्तम

śravaṇaṃ cetihāsasya tataḥ kuryātsamāhitaḥ || śāstrānveṣā ca kartavyā tataḥ samyagbhṛgūttama

शास्त्रान्ववेक्षणं कृत्वा कृत्वा चंक्रमणं ततः ।। उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां तिष्ठेत्प्रयतमानसः

śāstrānvavekṣaṇaṃ kṛtvā kṛtvā caṃkramaṇaṃ tataḥ || upāsya paścimāṃ sandhyāṃ tiṣṭhetprayatamānasaḥ

पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेदुपविष्टश्च पश्चिमाम् ।। अर्क्कस्योदयनात्तावद्यावद्भास्करदर्शनम्

pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃstiṣṭhedupaviṣṭaśca paścimām || arkkasyodayanāttāvadyāvadbhāskaradarśanam

पूर्वां सन्ध्यां जपेत्स्नातः पश्चिमां सति भास्करे ।। उपविष्टो जपेत्तावद्यावत्तारकदर्शनम्

pūrvāṃ sandhyāṃ japetsnātaḥ paścimāṃ sati bhāskare || upaviṣṭo japettāvadyāvattārakadarśanam

सम्पूजनं देववरस्य कृत्वा ततश्च कुर्यात्खलु वैश्वदेवम् ।। भुक्त्वा ततोऽन्नं लघु यच्च हृद्यं ततः स्वपेद्भार्गववंशमुख्य

sampūjanaṃ devavarasya kṛtvā tataśca kuryātkhalu vaiśvadevam || bhuktvā tato'nnaṃ laghu yacca hṛdyaṃ tataḥ svapedbhārgavavaṃśamukhya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भोजनविधिर्नाम त्रिनवतितमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhojanavidhirnāma trinavatitamodhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। शून्यालये श्मशाने वानेकवृक्षे चतुष्पथे ।। महादेवगृहे वापि मातृवेश्मनि वा स्वपेत्

puṣkara uvāca|| śūnyālaye śmaśāne vānekavṛkṣe catuṣpathe || mahādevagṛhe vāpi mātṛveśmani vā svapet

न यक्षनागायतने स्कन्दस्यायतने तथा।। कूलच्छायासु च तथा शर्करालोष्टपांसुषु

na yakṣanāgāyatane skandasyāyatane tathā|| kūlacchāyāsu ca tathā śarkarāloṣṭapāṃsuṣu

प्रस्वपेच्च तथा दर्भे विना दीक्षां व्रतं न च ।। धान्यगोदेवविप्राणां गुरूणां च तथोपरि

prasvapecca tathā darbhe vinā dīkṣāṃ vrataṃ na ca || dhānyagodevaviprāṇāṃ gurūṇāṃ ca tathopari

न चापि भिन्नविषये नाशुचौ नाशुचिस्तथा ।। नार्द्रपादश्च नग्नश्च नोत्तरापरमस्तकः

na cāpi bhinnaviṣaye nāśucau nāśucistathā || nārdrapādaśca nagnaśca nottarāparamastakaḥ

नाकाशे सर्वतः शून्ये न च चैत्यद्रुमे तथा।। न गच्छेद्गुर्विणीं नारीं न गच्छेत्सितमूर्धजाम्

nākāśe sarvataḥ śūnye na ca caityadrume tathā|| na gacchedgurviṇīṃ nārīṃ na gacchetsitamūrdhajām

रजस्वलां रोगवतीं नायोनौ न बुभुक्षितः ।। नाभ्यक्तो न तथाभ्यक्तां न च पर्वणि भार्गव ।। शुक्रमोक्षमथाकाशे तिर्यग्योनौ च वर्जयेत्

rajasvalāṃ rogavatīṃ nāyonau na bubhukṣitaḥ || nābhyakto na tathābhyaktāṃ na ca parvaṇi bhārgava || śukramokṣamathākāśe tiryagyonau ca varjayet

एवं सदा यः कुरुते नृवीर सम्यग्यथोक्तं सुमनास्तरस्वी ।। तस्याशु पापं विलयं प्रयाति श्रियं च मुख्यां लभते सुखं च

evaṃ sadā yaḥ kurute nṛvīra samyagyathoktaṃ sumanāstarasvī || tasyāśu pāpaṃ vilayaṃ prayāti śriyaṃ ca mukhyāṃ labhate sukhaṃ ca

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आचारकथनन्नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ācārakathanannāma caturnavatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच।। वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत कर्म स्मार्तं सदा गृही ।। दायकालाहृते वापि पितुर्मरणकालिके

puṣkara uvāca|| vaivāhike'gnau kurvīta karma smārtaṃ sadā gṛhī || dāyakālāhṛte vāpi piturmaraṇakālike

मातुर्वा भृगुजश्रेष्ठ श्रौतं वैतानिकाग्निषु ।। देवतानां पितॄणां च ऋषीणां च तथा नरः

māturvā bhṛgujaśreṣṭha śrautaṃ vaitānikāgniṣu || devatānāṃ pitṝṇāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tathā naraḥ

ऋणवाञ्जायते यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत्सदा ।। देवानामनृणो जन्तुर्यज्ञैर्भवति मानद

ṛṇavāñjāyate yasmāttanmokṣe prayatetsadā || devānāmanṛṇo janturyajñairbhavati mānada

स्वल्पवित्तश्च पूजाभिरुपवासैर्व्रतैस्तथा ।। श्राद्धेन पूजया चैव पितॄणामनृणो भवेत्

svalpavittaśca pūjābhirupavāsairvrataistathā || śrāddhena pūjayā caiva pitṝṇāmanṛṇo bhavet

ऋषीणां ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा ।। हुतं चैवाहुतं चैव निर्वाप्यं प्रहुतं तथा

ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa śrutena tapasā tathā || hutaṃ caivāhutaṃ caiva nirvāpyaṃ prahutaṃ tathā

प्राशितं च महाभाग पञ्चयज्ञान्न हापयेत् ।। हुतमग्नौ विजानीयादहुतं बलिकर्म यत्

prāśitaṃ ca mahābhāga pañcayajñānna hāpayet || hutamagnau vijānīyādahutaṃ balikarma yat

पिण्डनिर्वापणं राम निर्वाप्यं परिकीर्तितम् ।। प्रहुतं च यथायज्ञं पितृयज्ञं तथैव च

piṇḍanirvāpaṇaṃ rāma nirvāpyaṃ parikīrtitam || prahutaṃ ca yathāyajñaṃ pitṛyajñaṃ tathaiva ca

प्राशनं च तथा प्रोक्तं यद्भुक्तं तदनन्तरम् ।। पञ्चयज्ञान्सदा कुर्याद् गृही पापापनुत्तये

prāśanaṃ ca tathā proktaṃ yadbhuktaṃ tadanantaram || pañcayajñānsadā kuryād gṛhī pāpāpanuttaye

देवयज्ञं भूतयज्ञं पितृयज्ञं तथैव च ।। मानुष्यमृषियज्ञं च कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः

devayajñaṃ bhūtayajñaṃ pitṛyajñaṃ tathaiva ca || mānuṣyamṛṣiyajñaṃ ca kuryānnityamatandritaḥ

2.95.10

देवयज्ञं हुतं विद्याद्भूतयज्ञं बलिक्रिया ।। पितृयज्ञं तथा पिण्डैर्ऋषियज्ञं च भार्गव

devayajñaṃ hutaṃ vidyādbhūtayajñaṃ balikriyā || pitṛyajñaṃ tathā piṇḍairṛṣiyajñaṃ ca bhārgava

स्वाध्यायसेवा विज्ञेया तथै वातिथिपूजनम् ।। मनुष्ययज्ञो विज्ञेयः पञ्चयज्ञान्न हापयेत्

svādhyāyasevā vijñeyā tathai vātithipūjanam || manuṣyayajño vijñeyaḥ pañcayajñānna hāpayet

विष्णुं यजेत्तथा देवं हविर्यज्ञैश्च सप्तभिः ।। अग्न्याधानं महाभाग तथाग्निहवनक्रिया

viṣṇuṃ yajettathā devaṃ haviryajñaiśca saptabhiḥ || agnyādhānaṃ mahābhāga tathāgnihavanakriyā

दर्शं च पौर्णमासं च चातुर्मास्यं तथैव च ।। द्विराग्रहायणेष्टिश्च पाके च यवधान्ययोः

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca cāturmāsyaṃ tathaiva ca || dvirāgrahāyaṇeṣṭiśca pāke ca yavadhānyayoḥ

विरूढा पशुबन्धश्च तथा सौत्रामणिर्द्विजः ।। सप्तभिः सोमसंस्थाभिर्यजेद्देवं सनातनम्

virūḍhā paśubandhaśca tathā sautrāmaṇirdvijaḥ || saptabhiḥ somasaṃsthābhiryajeddevaṃ sanātanam

अग्निष्टोमं महाभाग चात्यग्निष्टोममेव च ।। उक्थं च पावनीं चैव प्रतिरात्रं तथैव च

agniṣṭomaṃ mahābhāga cātyagniṣṭomameva ca || ukthaṃ ca pāvanīṃ caiva pratirātraṃ tathaiva ca

वाजपेयञ्च धर्मज्ञ आप्तोर्यामं तथैव च ।। अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैः पौण्डरीकादिभिस्तथा

vājapeyañca dharmajña āptoryāmaṃ tathaiva ca || anyaiśca vividhairyajñaiḥ pauṇḍarīkādibhistathā

गोसवेनाश्वमेधेन राजसूयेन वा पुनः ।। तथा पुरुषमेधेन सर्वमेधेन भार्गव

gosavenāśvamedhena rājasūyena vā punaḥ || tathā puruṣamedhena sarvamedhena bhārgava

अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैर्नामकल्पोचितैस्तथा ।। यजनं देवदेवस्य वासुदेवस्य कारयेत्

anyaiśca vividhairyajñairnāmakalpocitaistathā || yajanaṃ devadevasya vāsudevasya kārayet

यज्ञो विष्णुर्महातेजा यजमानः स एव हि ।। त एव यज्ञपात्राणि यज्ञद्रव्याणि यानि च

yajño viṣṇurmahātejā yajamānaḥ sa eva hi || ta eva yajñapātrāṇi yajñadravyāṇi yāni ca

2.95.20

तं यजेत्सततं राम सर्वदेवमयं हरिम् ।। सत्येन वै यजेद्देवं प्रत्यब्दं मुनिपुङ्गव

taṃ yajetsatataṃ rāma sarvadevamayaṃ harim || satyena vai yajeddevaṃ pratyabdaṃ munipuṅgava

पशुप्रत्ययनं कुर्याच्चातुर्मासिकमेव च ।। इष्टिं वैश्वानरीं कुर्यात्तथा स्वल्पधनो नरः

paśupratyayanaṃ kuryāccāturmāsikameva ca || iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ kuryāttathā svalpadhano naraḥ

अत्येवाल्पे धने सोमं पिबेद्भार्गवसत्तम ।। आयुः पुत्रान्यशो मेधां धनमन्त्रगणं तथा

atyevālpe dhane somaṃ pibedbhārgavasattama || āyuḥ putrānyaśo medhāṃ dhanamantragaṇaṃ tathā

हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ।। यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यतृप्तये

hantyalpadakṣiṇo yajñastasmānnālpadhano yajet || yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyatṛptaye

अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ।। प्राजापत्यमदत्त्वा च अग्न्याधेयस्य दक्षिणा

adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati || prājāpatyamadattvā ca agnyādheyasya dakṣiṇā

अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति।। सर्वदेवमयो विष्णुः प्रत्यहं तस्य पूजनम्

anāhitāgnirbhavati brāhmaṇo vibhave sati|| sarvadevamayo viṣṇuḥ pratyahaṃ tasya pūjanam

प्रतिमायामपि तथा कर्तव्यं भृगुसत्तम ।। विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु वै द्विजाः

pratimāyāmapi tathā kartavyaṃ bhṛgusattama || viṣṇumevābhijānanti sarvayajñeṣu vai dvijāḥ

पायसैः सुमनोभिश्च तस्यापि यजनं स्मृतम् ।। तत्तद्देवनिकायेषु तथैव स्वयमेव वा

pāyasaiḥ sumanobhiśca tasyāpi yajanaṃ smṛtam || tattaddevanikāyeṣu tathaiva svayameva vā

पूजा कार्या बहिर्वेदौ श्रद्धया भृगुनन्दन ।। नत्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेतेह कदाचन

pūjā kāryā bahirvedau śraddhayā bhṛgunandana || natvalpadakṣiṇairyajñairyajeteha kadācana

विष्णुं देवनिकायस्थं यथाश्रद्धमरिन्दम ।। तपसा पूजयेन्नित्यं तस्मादल्पधनो नरः

viṣṇuṃ devanikāyasthaṃ yathāśraddhamarindama || tapasā pūjayennityaṃ tasmādalpadhano naraḥ

2.95.30

संपूज्य देवं परमान्नगन्धैर्धूपैः सुगन्धैश्च फलैश्च मुख्यैः ।। तस्मादवाप्नोति स सर्वयज्ञांस्तस्मात्प्रपूज्यः सततं महात्मा

saṃpūjya devaṃ paramānnagandhairdhūpaiḥ sugandhaiśca phalaiśca mukhyaiḥ || tasmādavāpnoti sa sarvayajñāṃstasmātprapūjyaḥ satataṃ mahātmā

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गृहस्थधर्म वर्णनन्नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gṛhasthadharma varṇanannāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०९६-१००

राम उवाच ।। कर्माणि श्रोतुमिच्छामि काम्यानि गृहिणामहम् ।। त्वत्तः समस्तधर्मज्ञ यादोगण नृपात्मज

rāma uvāca || karmāṇi śrotumicchāmi kāmyāni gṛhiṇāmaham || tvattaḥ samastadharmajña yādogaṇa nṛpātmaja

पुष्कर उवाच ।। कृतोपवासो याम्यर्क्षे सोपवासस्य भार्गव ।। पुरोधाः स्नपनं कुर्यात्कृत्तिकासु यथाविधि

puṣkara uvāca || kṛtopavāso yāmyarkṣe sopavāsasya bhārgava || purodhāḥ snapanaṃ kuryātkṛttikāsu yathāvidhi

अकालमूलैः कलशैर्मृन्मयैरथ काञ्चनैः ।। उज्वलैर्लक्षणैः पूर्णैस्तथा तीर्थोदकैः शुभैः

akālamūlaiḥ kalaśairmṛnmayairatha kāñcanaiḥ || ujvalairlakṣaṇaiḥ pūrṇaistathā tīrthodakaiḥ śubhaiḥ

अग्निमन्थशिरीषाणां न्यग्रोधाश्वत्थयोरपि ।। पत्रपूर्णैस्तथायुक्तैस्तिलैः कृष्णैर्द्विजोत्तम

agnimanthaśirīṣāṇāṃ nyagrodhāśvatthayorapi || patrapūrṇaistathāyuktaistilaiḥ kṛṣṇairdvijottama

वह्निं कुमारं शशिनं खङ्गं वरुणमेव च ।। पूजयेत्कृत्तिकाश्चैव गन्धमाल्यान्नसम्पदा

vahniṃ kumāraṃ śaśinaṃ khaṅgaṃ varuṇameva ca || pūjayetkṛttikāścaiva gandhamālyānnasampadā

पीतरक्तैस्तथा वर्णैर्घृतदीपैस्तथैव च ।। दध्ना गव्येन लाजाभिरग्निमन्थेन चाप्यथ

pītaraktaistathā varṇairghṛtadīpaistathaiva ca || dadhnā gavyena lājābhiragnimanthena cāpyatha

कृसरोल्लोपिकाभिश्च अपूपैश्च पृथग्विधैः ।। देवतानां यथोक्तानां प्रियङ्गुं जुहुयात्ततः

kṛsarollopikābhiśca apūpaiśca pṛthagvidhaiḥ || devatānāṃ yathoktānāṃ priyaṅguṃ juhuyāttataḥ

चन्दनञ्च मयूराणां लोमानि मनुजोत्तम ।। अग्निमन्थगृहाद्धूमं कृत्वा रुक्माङ्गदं मणिम्

candanañca mayūrāṇāṃ lomāni manujottama || agnimanthagṛhāddhūmaṃ kṛtvā rukmāṅgadaṃ maṇim

धारयेद्दक्षिणां दद्याच्छक्त्या कनकमेव च ।। श्वेतवासास्ततः पश्चात्पूजयेन्मधुसूदनम्

dhārayeddakṣiṇāṃ dadyācchaktyā kanakameva ca || śvetavāsāstataḥ paścātpūjayenmadhusūdanam

2.96.10

कर्मैतत्सततं कृत्वा वह्न्याधानमथाप्नुयात् ।। । कर्मैतदुक्तं रिपुनाशकारि सर्वाग्निकर्मप्रसमृद्धिदं च ।। धन्यं यशस्यं च तथैव काम्यं नित्यं कृतं धर्मविदां वरिष्ठ

karmaitatsatataṃ kṛtvā vahnyādhānamathāpnuyāt || | karmaitaduktaṃ ripunāśakāri sarvāgnikarmaprasamṛddhidaṃ ca || dhanyaṃ yaśasyaṃ ca tathaiva kāmyaṃ nityaṃ kṛtaṃ dharmavidāṃ variṣṭha

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयकाण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने कृत्तिकास्नानवर्णनन्नाम षष्णवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakāṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne kṛttikāsnānavarṇanannāma ṣaṣṇavatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। अग्न्याधानमथाप्नोति शत्रुनाशमथापि वा ।। स्वेच्छया कर्मणा केन सदा यादोनृपात्मज

rāma uvāca || || agnyādhānamathāpnoti śatrunāśamathāpi vā || svecchayā karmaṇā kena sadā yādonṛpātmaja

शत्रुनाशकरं कर्म कथयस्व ततः परम् ।। तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र श्रद्धा सदा मम

śatrunāśakaraṃ karma kathayasva tataḥ param || tadahaṃ śrotumicchāmi tatra śraddhā sadā mama

पुष्कर उवाच ।। कृतोपवासो याम्यर्क्षे कृत्तिकासु सदैव तु ।। पूजयेद्वासुदेवं तु कुङ्कुमेन सुग न्धिना

puṣkara uvāca || kṛtopavāso yāmyarkṣe kṛttikāsu sadaiva tu || pūjayedvāsudevaṃ tu kuṅkumena suga ndhinā

रक्तैश्च कुसुमैर्हृद्यैर्धूपं दद्याच्च गुग्गुलम् ।। घृतेन दीपं दद्याच्च रक्तवर्णं तथैव च

raktaiśca kusumairhṛdyairdhūpaṃ dadyācca guggulam || ghṛtena dīpaṃ dadyācca raktavarṇaṃ tathaiva ca

निवेदनीयं देवाय तथा सर्वं निवेदयेत् ।। होतव्यं सुसमिद्धेऽग्नौ तथैवात्र शुभं हविः ।। आयुधानि च देयानि ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणा

nivedanīyaṃ devāya tathā sarvaṃ nivedayet || hotavyaṃ susamiddhe'gnau tathaivātra śubhaṃ haviḥ || āyudhāni ca deyāni brāhmaṇebhyaśca dakṣiṇā

कर्मैतदुक्तं रिपुनाशकारि धार्यं सदा शत्रुगणप्रमाथि ।। कृत्वैतदग्र्यं रिपुनाशमाशु प्राप्नोति मर्त्यो न हि संशयोऽत्र

karmaitaduktaṃ ripunāśakāri dhāryaṃ sadā śatrugaṇapramāthi || kṛtvaitadagryaṃ ripunāśamāśu prāpnoti martyo na hi saṃśayo'tra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०स० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुनाशकर्मवर्णनन्नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0sa0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śatrunāśakarmavarṇanannāma saptanavatitamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। काम्यानि त्वं समाचक्ष्व स्नानान्यन्यानि देवज ।। केन स्नानेन धर्मज्ञ कं कं काममवाप्नुयात्

rāma uvāca || kāmyāni tvaṃ samācakṣva snānānyanyāni devaja || kena snānena dharmajña kaṃ kaṃ kāmamavāpnuyāt

पुष्कर उवाच ।। पुरोधाः सोपवासस्तु सर्वस्नानानि कारयेत् ।। सोपवासस्य धर्मज्ञ तथा सर्वत्र मानवः

puṣkara uvāca || purodhāḥ sopavāsastu sarvasnānāni kārayet || sopavāsasya dharmajña tathā sarvatra mānavaḥ

अकालमूलाः कलशाः कार्याः सर्वेषु भार्गव ।। पूजा चन्द्रमसः कार्या वरुणस्य तथैव च

akālamūlāḥ kalaśāḥ kāryāḥ sarveṣu bhārgava || pūjā candramasaḥ kāryā varuṇasya tathaiva ca

नक्षत्रदेवतानां च नक्षत्रस्य तथैव च ।। सर्वगस्याप्रमेयस्य वासुदेवस्य चाप्यथा

nakṣatradevatānāṃ ca nakṣatrasya tathaiva ca || sarvagasyāprameyasya vāsudevasya cāpyathā

येषां च पूजा कर्तव्या तेषां च जुहुयाद्धविः ।। काम्यं स्नानं सदा कुर्यान्नक्षत्रं तु न लंघयेत्।। मन्त्रयेत्स्नानकलशं मन्त्रेणानेन भार्गव

yeṣāṃ ca pūjā kartavyā teṣāṃ ca juhuyāddhaviḥ || kāmyaṃ snānaṃ sadā kuryānnakṣatraṃ tu na laṃghayet|| mantrayetsnānakalaśaṃ mantreṇānena bhārgava

मन्त्रः- आपः सोमाद्याः संबभूवुः पवित्राग्निः पावनः सोमसूर्यसंस्थिता वायुना नष्टदोषाश्च यो नित्य मच्छ्रेयसे सत्कृत्याप्सु स्युः स्वाहा शान्तिः श्रीर्नवपुष्टिर्मह्यं भूयासं सर्वशिरः ।। साधुस्वाहेति सूर्यः संस्थिता वायुनामाष्टदोषा ।।' कर्मैतदुक्तं रिपुनाशकारि साधारणं स्नानमिदं पवित्रम् ।। अतः परं ते कथयामि राम स्नानानि काम्यानि सुखप्रदानि

mantraḥ- āpaḥ somādyāḥ saṃbabhūvuḥ pavitrāgniḥ pāvanaḥ somasūryasaṃsthitā vāyunā naṣṭadoṣāśca yo nitya macchreyase satkṛtyāpsu syuḥ svāhā śāntiḥ śrīrnavapuṣṭirmahyaṃ bhūyāsaṃ sarvaśiraḥ || sādhusvāheti sūryaḥ saṃsthitā vāyunāmāṣṭadoṣā ||' karmaitaduktaṃ ripunāśakāri sādhāraṇaṃ snānamidaṃ pavitram || ataḥ paraṃ te kathayāmi rāma snānāni kāmyāni sukhapradāni

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०स० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने साधारणस्नानवर्णनन्नामाष्टनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0sa0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sādhāraṇasnānavarṇanannāmāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। कृत्तिकास्नानमुक्तं ते वह्निकर्मप्रसाधनम् ।। तथारिनाशनं मुख्यं वह्न्याध्येयप्रदं तथा

puṣkara uvāca || kṛttikāsnānamuktaṃ te vahnikarmaprasādhanam || tathārināśanaṃ mukhyaṃ vahnyādhyeyapradaṃ tathā

रोहिणीषु तथा स्नानं प्रोक्तं पुत्रप्रदं पुत्रप्रदं तव ।। ब्रह्मवर्चसकामस्य स्नानं सौम्यमिदं शृणु

rohiṇīṣu tathā snānaṃ proktaṃ putrapradaṃ putrapradaṃ tava || brahmavarcasakāmasya snānaṃ saumyamidaṃ śṛṇu

पूर्णमौदुम्बरैः पत्रैः कृत्वा राम घटत्रयम् ।। पूर्णचन्द्राङ्कितैः शुक्लैः सूत्रमाल्यैरलंकृतम्

pūrṇamaudumbaraiḥ patraiḥ kṛtvā rāma ghaṭatrayam || pūrṇacandrāṅkitaiḥ śuklaiḥ sūtramālyairalaṃkṛtam

तेन संस्नापितः पश्चात्क्षौमवासा यथाविधि ।। देवतापूजनं कृत्वा घृतं हुत्वा हुताशने

tena saṃsnāpitaḥ paścātkṣaumavāsā yathāvidhi || devatāpūjanaṃ kṛtvā ghṛtaṃ hutvā hutāśane

ओङ्कारपूतं सोमाय क्षीरं हुत्वा तथा जले ।। निवेदनीयं सोमाय तथा पृष्ठमृगत्रयम्

oṅkārapūtaṃ somāya kṣīraṃ hutvā tathā jale || nivedanīyaṃ somāya tathā pṛṣṭhamṛgatrayam

मृगशृङ्गेण धूपं च तथा दद्यादनन्तरम् ।। सोमेन च मणिर्धार्यो जातरूपपरिष्कृतः

mṛgaśṛṅgeṇa dhūpaṃ ca tathā dadyādanantaram || somena ca maṇirdhāryo jātarūpapariṣkṛtaḥ

दक्षिणा चात्र दातव्या शुभधेनुः पयस्विनी ।। कृत्वा तन्नित्यमाप्नोति ब्रह्मवर्चसमुत्तमम्

dakṣiṇā cātra dātavyā śubhadhenuḥ payasvinī || kṛtvā tannityamāpnoti brahmavarcasamuttamam

घृताम्रमधुपूर्णेन स्नातः कुम्भेन मानवः ।। पट्टिशालंकृतेनाथ रक्तचन्दनवारिणा ।। ८ ।। । रुद्राय मांसं रुधिरं तथा च मधु पायसम् ।। कृष्णानि वासांसि तथा धूपं गुग्गुलमेव च

ghṛtāmramadhupūrṇena snātaḥ kumbhena mānavaḥ || paṭṭiśālaṃkṛtenātha raktacandanavāriṇā || 8 || | rudrāya māṃsaṃ rudhiraṃ tathā ca madhu pāyasam || kṛṣṇāni vāsāṃsi tathā dhūpaṃ guggulameva ca

2.99.10

दद्याद्घृतेन च तथा होमो मन्त्रैर्विधीयते ।। कृष्णानि वासांसि तथा दातव्या दक्षिणा भवेत्

dadyādghṛtena ca tathā homo mantrairvidhīyate || kṛṣṇāni vāsāṃsi tathā dātavyā dakṣiṇā bhavet

मेषाश्वनरलोमानि गर्दभस्य विशेषतः ।। आयसी तु मणौ कृत्वा द्वारि शत्रोर्निधापयेत्

meṣāśvanaralomāni gardabhasya viśeṣataḥ || āyasī tu maṇau kṛtvā dvāri śatrornidhāpayet

आर्द्रास्नानमिदं राम सर्वशत्रुविनाशनम् ।। सर्वगन्धैः फलैर्बीजैः पूर्णं कृत्वा घटत्रयम्

ārdrāsnānamidaṃ rāma sarvaśatruvināśanam || sarvagandhaiḥ phalairbījaiḥ pūrṇaṃ kṛtvā ghaṭatrayam

स्नापनं तेन कर्तव्यमादित्यैस्तदनन्तरम् ।। नवनीतं च कुल्माषं मत्स्यांश्चैव स्वरांस्तथा

snāpanaṃ tena kartavyamādityaistadanantaram || navanītaṃ ca kulmāṣaṃ matsyāṃścaiva svarāṃstathā

निवेदयेच्चैव तथा मत्स्यानि सुरभीणि च ।। घृताक्षताभ्यां धूपेन होमश्चैव विधीयते

nivedayeccaiva tathā matsyāni surabhīṇi ca || ghṛtākṣatābhyāṃ dhūpena homaścaiva vidhīyate

तद्दिने तु नदी यत्र योगे गच्छतु तां मुदा ।। सुवर्णरूप्यगन्धश्च धारणीयस्तथा मणिः

taddine tu nadī yatra yoge gacchatu tāṃ mudā || suvarṇarūpyagandhaśca dhāraṇīyastathā maṇiḥ

दक्षिणा चात्र दातव्या राम धेनुः पयस्विनी ।। स्नातः पुनर्वसावेव जातिश्रैष्ठ्यमवाप्नुयात्

dakṣiṇā cātra dātavyā rāma dhenuḥ payasvinī || snātaḥ punarvasāveva jātiśraiṣṭhyamavāpnuyāt

पुत्रान्वा सुमहाभाग यदीच्छति तदाप्नुयात् ।। गौरसर्षपकल्केन रामोत्सादितविग्रहः

putrānvā sumahābhāga yadīcchati tadāpnuyāt || gaurasarṣapakalkena rāmotsāditavigrahaḥ

गव्याज्यपूर्णकुम्भेन स्नातः स्नातस्तथौषधैः ।। अहताम्बरसंवीतः पायसं विनिवेदयेत्

gavyājyapūrṇakumbhena snātaḥ snātastathauṣadhaiḥ || ahatāmbarasaṃvītaḥ pāyasaṃ vinivedayet

शुक्लानि चैव माल्यानि वासांस्यपहतानि च ।। होमश्च पायसेनात्र धूपं गन्धैश्च दापयेत्

śuklāni caiva mālyāni vāsāṃsyapahatāni ca || homaśca pāyasenātra dhūpaṃ gandhaiśca dāpayet

2.99.20

मणिः शिरसि धार्यश्च दण्डाग्रे ब्रह्मचारिणः ।। सुवर्णगर्भं पुष्पेण स्नानं पुष्टिकरं भवेत्

maṇiḥ śirasi dhāryaśca daṇḍāgre brahmacāriṇaḥ || suvarṇagarbhaṃ puṣpeṇa snānaṃ puṣṭikaraṃ bhavet

दक्षिणा चात्र दातव्या घृतं कनकसंयुतम् ।। षड्ध्वजां नीलसूत्रेण नीलपुष्पैश्च वेष्टिताम्

dakṣiṇā cātra dātavyā ghṛtaṃ kanakasaṃyutam || ṣaḍdhvajāṃ nīlasūtreṇa nīlapuṣpaiśca veṣṭitām

सर्षपान्वेष्टयेद्राम नागपुष्पेण भूरिणा ।। वल्मीकानां सहस्तस्य तथैवाग्रमृदा द्विज

sarṣapānveṣṭayedrāma nāgapuṣpeṇa bhūriṇā || valmīkānāṃ sahastasya tathaivāgramṛdā dvija

तै स्नातः सर्वनागेभ्यो मधुलाजां निवेदयेत्।। गन्धोदकं तथा धानाः षट्कृत्वाथ पुनःपुनः

tai snātaḥ sarvanāgebhyo madhulājāṃ nivedayet|| gandhodakaṃ tathā dhānāḥ ṣaṭkṛtvātha punaḥpunaḥ

क्षीरेण होमः कर्तव्यो धूपः सर्वत्वचा तथा ।। सर्पत्वङ् नागपुष्पं च सुवर्णं च मणिर्भवेत्

kṣīreṇa homaḥ kartavyo dhūpaḥ sarvatvacā tathā || sarpatvaṅ nāgapuṣpaṃ ca suvarṇaṃ ca maṇirbhavet

दक्षिणा चात्र दातव्या शयनीयं मनोहरम् ।। स्नानं सार्पेण ते प्रोक्तं भोग्यं सिद्धिकरं भवेत्

dakṣiṇā cātra dātavyā śayanīyaṃ manoharam || snānaṃ sārpeṇa te proktaṃ bhogyaṃ siddhikaraṃ bhavet

श्रीप्रदं वा महाभाग कथितं कामतस्तव ।। प्लक्षपत्रैस्तिलैः कृष्णैर्घटषट्कं तु पूरयेत्

śrīpradaṃ vā mahābhāga kathitaṃ kāmatastava || plakṣapatraistilaiḥ kṛṣṇairghaṭaṣaṭkaṃ tu pūrayet

वेष्टयेत्कृष्णमाल्यैश्च तेन स्नातोऽहताम्बरः ।। दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सप्तपिण्डानुपाहरेत्

veṣṭayetkṛṣṇamālyaiśca tena snāto'hatāmbaraḥ || dakṣiṇāgreṣu darbheṣu saptapiṇḍānupāharet

सुभास्वरो बर्हिषदो ह्यग्निष्वात्तास्तथैव च ।। क्रव्यादश्चोपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः

subhāsvaro barhiṣado hyagniṣvāttāstathaiva ca || kravyādaścopahūtāśca ājyapāśca sukālinaḥ

पितरः कथितास्तेषां पिण्डं दद्यात्क्रमेण च ।। धूपं व्रीहियवैर्दद्यात्तिलैर्होमं तु कारयेत्

pitaraḥ kathitāsteṣāṃ piṇḍaṃ dadyātkrameṇa ca || dhūpaṃ vrīhiyavairdadyāttilairhomaṃ tu kārayet

2.99.30

दातव्या दक्षिणा चात्र तिलान्रजतमेव च ।। वचा च कोरकं चैव त्रिवृतं धारयेन्मणिम्

dātavyā dakṣiṇā cātra tilānrajatameva ca || vacā ca korakaṃ caiva trivṛtaṃ dhārayenmaṇim

पितृप्रसादं प्राप्नोति कर्मसिद्धिमथापि च ।। मघास्नानमिदं कृत्वा नित्यमेव समाहितः

pitṛprasādaṃ prāpnoti karmasiddhimathāpi ca || maghāsnānamidaṃ kṛtvā nityameva samāhitaḥ

माक्षिकं च मधूकं च तथैव मधुयष्टिकाम् ।। कृत्वा कुम्भद्वयं पूर्णं भग्नाङ्गः स्नापयेन्नरम्

mākṣikaṃ ca madhūkaṃ ca tathaiva madhuyaṣṭikām || kṛtvā kumbhadvayaṃ pūrṇaṃ bhagnāṅgaḥ snāpayennaram

शालिपिष्टं ततः स्नातो घृतेन मधुना युतम् ।। गन्धमाल्यं बहुविधं बहुकृत्वा भगाय तु

śālipiṣṭaṃ tataḥ snāto ghṛtena madhunā yutam || gandhamālyaṃ bahuvidhaṃ bahukṛtvā bhagāya tu

निवेदयित्वा देयानि चित्रमांसानि चाप्यथ ।। घृतेन धूपो दातव्यो होमः कार्यः प्रियङ्गुना

nivedayitvā deyāni citramāṃsāni cāpyatha || ghṛtena dhūpo dātavyo homaḥ kāryaḥ priyaṅgunā

दक्षिणा चात्र दातव्या चित्रवासांसि चाप्यथ ।। पारावतस्य पक्षाणि चक्रवाकस्य मानद

dakṣiṇā cātra dātavyā citravāsāṃsi cāpyatha || pārāvatasya pakṣāṇi cakravākasya mānada

त्रिवृतानि तथा कृत्वा मणिं शिरसि धारयेत् ।। सौभाग्यं महदाप्नोति स्नात्वैव भगदैवते

trivṛtāni tathā kṛtvā maṇiṃ śirasi dhārayet || saubhāgyaṃ mahadāpnoti snātvaiva bhagadaivate

तिलमाक्षिकपूर्णेन स्नातः कुम्भद्वयेन तु ।। आर्यक्षे पायसं दद्यात्पीतरक्ते च वाससी

tilamākṣikapūrṇena snātaḥ kumbhadvayena tu || āryakṣe pāyasaṃ dadyātpītarakte ca vāsasī

धूपे शतावरी देया होमः कार्यस्तथाक्षतैः ।। तेजोवन्ती प्रियङ्गुश्च त्रिवृतं धारयेन्मणिम्

dhūpe śatāvarī deyā homaḥ kāryastathākṣataiḥ || tejovantī priyaṅguśca trivṛtaṃ dhārayenmaṇim

दक्षिणा चात्र दातव्या तथा रक्ते च वाससी ।। उत्तराफल्गुनीस्नानं सर्वारम्भप्रसिद्धिदम्

dakṣiṇā cātra dātavyā tathā rakte ca vāsasī || uttarāphalgunīsnānaṃ sarvārambhaprasiddhidam

2.99.40

वीर्यस्य वर्धनं चापि कर्तव्यमनुसूनुना ।। गजकामस्य ते स्नानं हस्ते पूर्वं मयोदितम्

vīryasya vardhanaṃ cāpi kartavyamanusūnunā || gajakāmasya te snānaṃ haste pūrvaṃ mayoditam

परसैन्यजयार्थाय स्नानं तदपि शस्यते ।। मंजिष्ठां च समङ्गां च मिसिकान्तां च भार्गव

parasainyajayārthāya snānaṃ tadapi śasyate || maṃjiṣṭhāṃ ca samaṅgāṃ ca misikāntāṃ ca bhārgava

कनकं रजतं चैव पूर्णकुम्भे विनिक्षिपेत् ।। तेनाभिषिक्तश्चित्राणि माल्यवासांस्यनन्तरम्

kanakaṃ rajataṃ caiva pūrṇakumbhe vinikṣipet || tenābhiṣiktaścitrāṇi mālyavāsāṃsyanantaram

त्वाष्ट्रे निवेदयेद्भक्त्या होमं क्षीरेण कारयेत् ।। दक्षिणा चात्र दातव्या चित्रवस्त्राणि मानद

tvāṣṭre nivedayedbhaktyā homaṃ kṣīreṇa kārayet || dakṣiṇā cātra dātavyā citravastrāṇi mānada

सर्वगन्धैस्तथा धूपं बलिं चित्रं तथैव च ।। पृथक्स्रुतिप्रसूतानां पुष्पानां कनकैर्वृतम्

sarvagandhaistathā dhūpaṃ baliṃ citraṃ tathaiva ca || pṛthaksrutiprasūtānāṃ puṣpānāṃ kanakairvṛtam

अष्टादशानां च तथा मणिं शिरसि धारयेत् ।। एवं स्नातस्तु चित्रासु सौभाग्यं महदश्नुते

aṣṭādaśānāṃ ca tathā maṇiṃ śirasi dhārayet || evaṃ snātastu citrāsu saubhāgyaṃ mahadaśnute

सर्वभूतेषु चाधिक्यं यदिच्छति तदाप्नुयात् ।। रुक्ममश्ववत्थपत्रं च खड्गशृङ्गं तथैव च

sarvabhūteṣu cādhikyaṃ yadicchati tadāpnuyāt || rukmamaśvavatthapatraṃ ca khaḍgaśṛṅgaṃ tathaiva ca

पूर्णकुम्भे विनिक्षिप्य स्नातः शीधुसुरासवम् ।। वायव्ये प्रयतो दद्यात्क्षीरं सपललं दधि

pūrṇakumbhe vinikṣipya snātaḥ śīdhusurāsavam || vāyavye prayato dadyātkṣīraṃ sapalalaṃ dadhi

गन्धं धूपं तथा दद्याद्धोमे कार्यं तथा घृतम् ।। । दक्षिणा चात्र दातव्या वासांसि विविधानि च

gandhaṃ dhūpaṃ tathā dadyāddhome kāryaṃ tathā ghṛtam || | dakṣiṇā cātra dātavyā vāsāṃsi vividhāni ca

द्वष्टाश्वश्यामहारीतहंसपक्षैः पयोऽन्वितम् ।। धारयेच्च मणिं विद्वान्स्वातावेवं समाचरेत्

dvaṣṭāśvaśyāmahārītahaṃsapakṣaiḥ payo'nvitam || dhārayecca maṇiṃ vidvānsvātāvevaṃ samācaret

2.99.50

वाणिज्ये सम्यगाप्नोति सिद्धिं च महतीं नरः ।। विशाखासु तथा स्नानं कार्यं कुम्भद्वयेन तु

vāṇijye samyagāpnoti siddhiṃ ca mahatīṃ naraḥ || viśākhāsu tathā snānaṃ kāryaṃ kumbhadvayena tu

कृत्तिकासु महाभाग ततः शाकं निवेदयेत् ।। इन्द्राग्निभ्यां च वासांसि पीतरक्तानि चाप्यथ

kṛttikāsu mahābhāga tataḥ śākaṃ nivedayet || indrāgnibhyāṃ ca vāsāṃsi pītaraktāni cāpyatha

माल्यानि च महाभाग धूपं च घृतगुग्गुलम् ।। होमार्थे च घृतं कुर्याद्दक्षिणा कनकं तथा

mālyāni ca mahābhāga dhūpaṃ ca ghṛtaguggulam || homārthe ca ghṛtaṃ kuryāddakṣiṇā kanakaṃ tathā

गणाधिपत्यमाप्नोति कृत्वैवं नात्र संशयः ।। सहस्रवीर्यं चानन्तां मधूकं च तथा मिसिम्

gaṇādhipatyamāpnoti kṛtvaivaṃ nātra saṃśayaḥ || sahasravīryaṃ cānantāṃ madhūkaṃ ca tathā misim

पूर्णकुम्भत्रये कृत्वा कृतस्वस्तिकलक्षणे ।। अहताम्बरसंवीतः सर्वगन्धफलाक्षतैः

pūrṇakumbhatraye kṛtvā kṛtasvastikalakṣaṇe || ahatāmbarasaṃvītaḥ sarvagandhaphalākṣataiḥ

मधुना च बलिं दद्यान्मित्राय च महात्मने ।। वृश्चिकेन तथा धूपं यवैर्होमं च मानद

madhunā ca baliṃ dadyānmitrāya ca mahātmane || vṛścikena tathā dhūpaṃ yavairhomaṃ ca mānada

पुरद्वारं कटाहाश्च चूडाकाष्ठं सकाञ्चनम् ।। धारयेद्दक्षिणां दद्यात्तथा च कनकं द्विज

puradvāraṃ kaṭāhāśca cūḍākāṣṭhaṃ sakāñcanam || dhārayeddakṣiṇāṃ dadyāttathā ca kanakaṃ dvija

एवं मैत्रे सदा स्नातः सर्वभूतैः समाप्नुयात् ।। मैत्रीं मनुजशार्दूल पुरं वा कुरुते वशे

evaṃ maitre sadā snātaḥ sarvabhūtaiḥ samāpnuyāt || maitrīṃ manujaśārdūla puraṃ vā kurute vaśe

तडागपद्मिनीकूलनदीनदसमुद्भवैः ।। तोयैः पूर्ण घटान्कृत्वा सर्वबीजसमन्वितान्

taḍāgapadminīkūlanadīnadasamudbhavaiḥ || toyaiḥ pūrṇa ghaṭānkṛtvā sarvabījasamanvitān

सर्वरत्नौषधीपूर्णान्स्त्रीस्नानं तैः समाचरेत् ।। क्षौमवासास्तु रत्नानि माल्यानि च फलानि च

sarvaratnauṣadhīpūrṇānstrīsnānaṃ taiḥ samācaret || kṣaumavāsāstu ratnāni mālyāni ca phalāni ca

2.99.60

रत्नानि दद्याच्छक्राय प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।। धूपं दद्याच्च शीर्षेण विशाखावन्मणिर्भवेत्

ratnāni dadyācchakrāya prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ || dhūpaṃ dadyācca śīrṣeṇa viśākhāvanmaṇirbhavet

छत्रं च दक्षिणा देया ज्येष्ठायां भृगुनन्दन ।। स्नानमेव सदा कृत्वा राज्यमाप्नोत्यकण्टकम्

chatraṃ ca dakṣiṇā deyā jyeṣṭhāyāṃ bhṛgunandana || snānameva sadā kṛtvā rājyamāpnotyakaṇṭakam

कृषिकामस्य मूलेन स्नानमुक्तं मया पुरा ।। तथा वाणिज्यकामस्य प्रागषाढासु भार्गव

kṛṣikāmasya mūlena snānamuktaṃ mayā purā || tathā vāṇijyakāmasya prāgaṣāḍhāsu bhārgava

अथोत्तरासु षाढासु कुर्याद्घटचतुष्टयम् ।। पुष्पबीजफलोपेतं तेन स्नातस्तु मानवः

athottarāsu ṣāḍhāsu kuryādghaṭacatuṣṭayam || puṣpabījaphalopetaṃ tena snātastu mānavaḥ

क्षौमवासाः सुरां चैव पायसं च निवेदयेत् ।। मुद्गमिश्रं च धर्मज्ञ माल्यवासांसि चेच्छया

kṣaumavāsāḥ surāṃ caiva pāyasaṃ ca nivedayet || mudgamiśraṃ ca dharmajña mālyavāsāṃsi cecchayā

होमे च पायसं कुर्याद्धूपे गोशृङ्गमेव च ।। धात्रीपुष्पशमीबिल्वैर्मणिर्धार्यः सकाञ्चनैः

home ca pāyasaṃ kuryāddhūpe gośṛṅgameva ca || dhātrīpuṣpaśamībilvairmaṇirdhāryaḥ sakāñcanaiḥ

दक्षिणा चात्र दातव्या सुवर्णं रौप्यमेव च ।। राजश्रेष्ठत्वमाप्नोति विवादेषु जयं तथा

dakṣiṇā cātra dātavyā suvarṇaṃ raupyameva ca || rājaśreṣṭhatvamāpnoti vivādeṣu jayaṃ tathā

बिल्वं च तगरं चैव चन्दनं मधुयष्टिकाम् ।। प्रियङ्गुं च मधूकं च त्रिषु कुम्भेषु निक्षिपेत्

bilvaṃ ca tagaraṃ caiva candanaṃ madhuyaṣṭikām || priyaṅguṃ ca madhūkaṃ ca triṣu kumbheṣu nikṣipet

संगमादाहृतं तोयं तन्मृदं च भृगूत्तम ।। तेन स्नातस्ततः स्नानं कुर्यात्सर्वौषधैर्द्विज

saṃgamādāhṛtaṃ toyaṃ tanmṛdaṃ ca bhṛgūttama || tena snātastataḥ snānaṃ kuryātsarvauṣadhairdvija

कुलत्थाऽन्नं सशाल्यन्नं मुख्यानि च फलानि च ।। बलिं च विष्णवे दद्यान्मुद्गैर्धूपं तथैव च

kulatthā'nnaṃ saśālyannaṃ mukhyāni ca phalāni ca || baliṃ ca viṣṇave dadyānmudgairdhūpaṃ tathaiva ca

2.99.70

राजच्छत्रस्य दण्डाग्रात्काष्ठं शक्रध्वजात्तथा ।। सिंहदंष्ट्रामणिश्चात्र सरुक्मः शिरसि स्मृतः

rājacchatrasya daṇḍāgrātkāṣṭhaṃ śakradhvajāttathā || siṃhadaṃṣṭrāmaṇiścātra sarukmaḥ śirasi smṛtaḥ

दक्षिणा चात्र दातव्या धेनुः कांस्योपदोहिनी।। एवं तु श्रवणस्नायी राज्यमाप्नोत्यकण्टकम्

dakṣiṇā cātra dātavyā dhenuḥ kāṃsyopadohinī|| evaṃ tu śravaṇasnāyī rājyamāpnotyakaṇṭakam

अन्यदेशाधिपत्यं वा राज्यमाप्नोति भार्गव ।। अतिमुक्तकपत्राणि बिल्वस्य च तथा क्षिपेत्

anyadeśādhipatyaṃ vā rājyamāpnoti bhārgava || atimuktakapatrāṇi bilvasya ca tathā kṣipet

कुम्भेषु पञ्चसु ततः स्नानं तैस्तु समाचरेत् ।। वास्तुभ्यस्तु बलिं दद्यात्सुवर्णं माक्षिके ततः

kumbheṣu pañcasu tataḥ snānaṃ taistu samācaret || vāstubhyastu baliṃ dadyātsuvarṇaṃ mākṣike tataḥ

धूपं वायसपक्षैस्तु होमः कार्यो घृतेन तु ।। ब्रह्मचारिशिलालोपकाकपक्षं तथैव च

dhūpaṃ vāyasapakṣaistu homaḥ kāryo ghṛtena tu || brahmacāriśilālopakākapakṣaṃ tathaiva ca

काकमाचीं रुक्मयुतां मणिं शिरसि धारयेत् ।। दक्षिणा चात्र दातव्या धेनु कांस्योपदोहिनी

kākamācīṃ rukmayutāṃ maṇiṃ śirasi dhārayet || dakṣiṇā cātra dātavyā dhenu kāṃsyopadohinī

धनं प्राप्नोति सुमहद्विवाहे वापि कन्यकाम् ।। एवं स्नातो धनिष्ठासु नित्यमेव भृगूत्तम

dhanaṃ prāpnoti sumahadvivāhe vāpi kanyakām || evaṃ snāto dhaniṣṭhāsu nityameva bhṛgūttama

आरोग्यकारकं स्नानं पूर्वमुक्तं तु वारुणम् ।। रत्नोदकेन स्नातस्तु नरः कुम्भद्वयेन तु

ārogyakārakaṃ snānaṃ pūrvamuktaṃ tu vāruṇam || ratnodakena snātastu naraḥ kumbhadvayena tu

अजैकपादाय बलिं छागं दद्यात्तु पायसम् ।। शुक्लानि चैव माल्यानि फलानि विविधानि च

ajaikapādāya baliṃ chāgaṃ dadyāttu pāyasam || śuklāni caiva mālyāni phalāni vividhāni ca

खट्वाङ्गञ्च तथा धूपं होमं च पयसा तथा ।। व्याघ्रदंष्ट्रा तथा लोमनखं कनकमेव च

khaṭvāṅgañca tathā dhūpaṃ homaṃ ca payasā tathā || vyāghradaṃṣṭrā tathā lomanakhaṃ kanakameva ca

2.99.80

मणिर्धार्यो भवेद्राम छागो देया च दक्षिणा ।। अजैकपादे स्नातस्तु नित्यमेव समाहितः

maṇirdhāryo bhavedrāma chāgo deyā ca dakṣiṇā || ajaikapāde snātastu nityameva samāhitaḥ

उद्धरेत्तु निधिं राम शत्रून्वा विजयेद्ध्रुवम् ।। आहिर्बुध्न्यं तथा स्नानं गोदमुक्तं पुरा तव

uddharettu nidhiṃ rāma śatrūnvā vijayeddhruvam || āhirbudhnyaṃ tathā snānaṃ godamuktaṃ purā tava

चन्दनं च हरिद्रा च दर्भमूलं तथैव च।। कृत्वा कुम्भे नरः स्नायात्कृत्वा पिष्टेन कन्यकाम्

candanaṃ ca haridrā ca darbhamūlaṃ tathaiva ca|| kṛtvā kumbhe naraḥ snāyātkṛtvā piṣṭena kanyakām

स्नानालङ्कारवस्त्राद्यान्पूष्णे दद्याद्बलिं ततः ।। मधुलाजास्तथैवात्र धूपं दद्याद्घृतेन च

snānālaṅkāravastrādyānpūṣṇe dadyādbaliṃ tataḥ || madhulājāstathaivātra dhūpaṃ dadyādghṛtena ca

होमं घृतेन कर्तव्यं दक्षिणा कनकं भवेत् ।। ब्राह्मीं सुवर्चलां होमं होमगर्भो मणिर्भवेत्

homaṃ ghṛtena kartavyaṃ dakṣiṇā kanakaṃ bhavet || brāhmīṃ suvarcalāṃ homaṃ homagarbho maṇirbhavet

एवं पौष्णे सदा स्नातो यः सदा युज्यते नरः ।। आश्विने सुप्रदं स्नानं पूर्वमुक्तं मया तव

evaṃ pauṣṇe sadā snāto yaḥ sadā yujyate naraḥ || āśvine supradaṃ snānaṃ pūrvamuktaṃ mayā tava

वैजयन्तीं बलां चैव समङ्गां च भृगूत्तम ।। इन्द्रहस्तां मधूकं च कुर्याद्राम घटत्रये

vaijayantīṃ balāṃ caiva samaṅgāṃ ca bhṛgūttama || indrahastāṃ madhūkaṃ ca kuryādrāma ghaṭatraye

तेन स्नातो यमायाथ प्रपद्यात्तिलतण्डुलम् ।। माल्यानि चैव चित्राणि पीतानि वसनानि च

tena snāto yamāyātha prapadyāttilataṇḍulam || mālyāni caiva citrāṇi pītāni vasanāni ca

उरभ्रशृङ्गं धूपार्थे होमार्थे च तथा तिलम् ।। दक्षिणा चात्र दातव्या तिलं कनकमेव च

urabhraśṛṅgaṃ dhūpārthe homārthe ca tathā tilam || dakṣiṇā cātra dātavyā tilaṃ kanakameva ca

दर्भमूलैर्मणिः कार्यः कनकेन च वेष्टितः ।। एवं स्नातो नरो याम्ये दीर्घं जीवितमाप्नुयात्

darbhamūlairmaṇiḥ kāryaḥ kanakena ca veṣṭitaḥ || evaṃ snāto naro yāmye dīrghaṃ jīvitamāpnuyāt

2.99.90

स्नानानि मुख्यानि तवोदितानि काम्यानि पापप्रशमाय राम ।। एतानि कार्याणि सदा द्विजेन्द्र धरान्वितेनाथ विचक्षणेन

snānāni mukhyāni tavoditāni kāmyāni pāpapraśamāya rāma || etāni kāryāṇi sadā dvijendra dharānvitenātha vicakṣaṇena

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नक्षत्रस्नानकथनन्नाम नवनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne nakṣatrasnānakathanannāma navanavatitamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। उपोष्य चोत्तराषाढां ब्रह्मस्नानं विधीयते ।। सूर्ये मध्यमनुप्राप्ते नरेन्द्रो - - - ।। सर्वैर्बीजैस्तथा रत्नैः फलैः पुष्पैस्तथौषधैः ।। स्नातश्च सोदकैः कुर्यात्ततः पूजां स्वयंभुवः

puṣkara uvāca || upoṣya cottarāṣāḍhāṃ brahmasnānaṃ vidhīyate || sūrye madhyamanuprāpte narendro - - - || sarvairbījaistathā ratnaiḥ phalaiḥ puṣpaistathauṣadhaiḥ || snātaśca sodakaiḥ kuryāttataḥ pūjāṃ svayaṃbhuvaḥ

धूपं च दद्याद्धर्मज्ञ कुशमूलघृताक्षतैः ।। होमं घृताक्षतैः कुर्याद्दद्यात्कनकमेव च

dhūpaṃ ca dadyāddharmajña kuśamūlaghṛtākṣataiḥ || homaṃ ghṛtākṣataiḥ kuryāddadyātkanakameva ca

क्रियमाणे स्रुवे चूर्णं तथा चैव रणो द्विजः ।। सोमं चूर्णं च त्रिवृतं मणिं शिरसि धारयेत्

kriyamāṇe sruve cūrṇaṃ tathā caiva raṇo dvijaḥ || somaṃ cūrṇaṃ ca trivṛtaṃ maṇiṃ śirasi dhārayet

स्नानं तु राज्यकामस्य प्रोक्तमेतन्मया तव ।। ब्रह्मवर्चसकामस्य स्वेच्छया च यथोदितम्

snānaṃ tu rājyakāmasya proktametanmayā tava || brahmavarcasakāmasya svecchayā ca yathoditam

ब्राह्मं तव स्नानमिदं प्रदिष्टं सर्वाधिनाशाय भृगुप्रधान ।। कार्यं सदा वा दिनमध्ययाते दिवाकरे कामकरं प्रशस्तम्

brāhmaṃ tava snānamidaṃ pradiṣṭaṃ sarvādhināśāya bhṛgupradhāna || kāryaṃ sadā vā dinamadhyayāte divākare kāmakaraṃ praśastam

100

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अभिजित्स्नानवर्णनन्नाम शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne abhijitsnānavarṇanannāma śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०१-१०५

राम उवाच ।। स्नानमन्यत्समाचक्ष्व भगवन्पुष्टिकारकम् ।। येन नित्यं कृतेनेह पुरुषः पुष्टिमाप्नुयात्

rāma uvāca || snānamanyatsamācakṣva bhagavanpuṣṭikārakam || yena nityaṃ kṛteneha puruṣaḥ puṣṭimāpnuyāt

पुष्कर उवाच ।। श्रवणर्क्षमनुप्राप्ते देवदेवे निराकरे। भक्त्या समाचरेत्स्नानं नदीद्वितयसङ्गमे

puṣkara uvāca || śravaṇarkṣamanuprāpte devadeve nirākare| bhaktyā samācaretsnānaṃ nadīdvitayasaṅgame

निम्नगायां सरसि या नदीसागरसङ्गमे ।। स्नातः संपूजयेद्देवं विष्णुं माल्यानुलेपनैः

nimnagāyāṃ sarasi yā nadīsāgarasaṅgame || snātaḥ saṃpūjayeddevaṃ viṣṇuṃ mālyānulepanaiḥ

धूपदीपनमस्कारैस्तथा चैवान्नसम्पदा ।। शाल्यन्नं दधिसंयुक्तं विष्णवे विनिवेदयेत्

dhūpadīpanamaskāraistathā caivānnasampadā || śālyannaṃ dadhisaṃyuktaṃ viṣṇave vinivedayet

पौरुषेण च सूक्तेन पायसं जुहुयात्ततः ।। रजतं दक्षिणां दद्याद्ब्राह्मणाय भृगूत्तम ।। उपवास विनाप्येतत्स्नानं पुष्टिप्रदं परम्

pauruṣeṇa ca sūktena pāyasaṃ juhuyāttataḥ || rajataṃ dakṣiṇāṃ dadyādbrāhmaṇāya bhṛgūttama || upavāsa vināpyetatsnānaṃ puṣṭipradaṃ param

स्नातः समाप्नोति सदा मनुष्यः कामानभीष्टाञ्छ्रवणर्क्षयोगे ।। पापं समस्तं विजहाति राम धर्मं समाप्नोति यशश्च मुख्यम्

snātaḥ samāpnoti sadā manuṣyaḥ kāmānabhīṣṭāñchravaṇarkṣayoge || pāpaṃ samastaṃ vijahāti rāma dharmaṃ samāpnoti yaśaśca mukhyam

101

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुष्टिकारक श्रवणस्नानकथनन्नामैकोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne puṣṭikāraka śravaṇasnānakathanannāmaikottaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। जन्मनक्षत्रगे सोमे सर्वौषधिसमन्वितम् ।। कुम्भं सुपूजितं कृत्वा स्नपनं तेन कारयेत्

puṣkara uvāca || janmanakṣatrage some sarvauṣadhisamanvitam || kumbhaṃ supūjitaṃ kṛtvā snapanaṃ tena kārayet

स्नातश्चैवार्चयेद्देवं वासुदेवं जगत्पतिम् ।। नक्षत्रदैवतं चन्द्रं नक्षत्रं वारुणं तथा

snātaścaivārcayeddevaṃ vāsudevaṃ jagatpatim || nakṣatradaivataṃ candraṃ nakṣatraṃ vāruṇaṃ tathā

वायुं चायुधपीठाद्यं छत्रं संपूजयेत्तथा ।। यथोक्तदेवतालिङ्गैर्मन्त्रैश्च जुहुयाद्घृतम् ।। ३ ।। । शक्त्या च दक्षिणा देया ब्राह्मणेभ्यो भृगूत्तम ।। ततोनुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी विविधभूषणः

vāyuṃ cāyudhapīṭhādyaṃ chatraṃ saṃpūjayettathā || yathoktadevatāliṅgairmantraiśca juhuyādghṛtam || 3 || | śaktyā ca dakṣiṇā deyā brāhmaṇebhyo bhṛgūttama || tatonuliptaḥ surabhiḥ sragvī vividhabhūṣaṇaḥ

तिष्ठन्मनुजशार्दूल हविष्याशी जितेन्द्रियः ।।। उपवासं विनाप्येतत्पवित्रं पापनाशम्

tiṣṭhanmanujaśārdūla haviṣyāśī jitendriyaḥ ||| upavāsaṃ vināpyetatpavitraṃ pāpanāśam

मातृस्थाने तु जगतां जन्मतारा विधीयते ।। चन्द्ररूपी च भगवान्पिता विष्णुः प्रकीर्तितः ।। ६ ।। ] तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यमनक्षत्रसंस्थितम् ।। भक्त्या तं पूजयेच्चन्द्रं जन्मर्क्षं च विशेषतः

mātṛsthāne tu jagatāṃ janmatārā vidhīyate || candrarūpī ca bhagavānpitā viṣṇuḥ prakīrtitaḥ || 6 || ] tasmātsarvaprayatnena yamanakṣatrasaṃsthitam || bhaktyā taṃ pūjayeccandraṃ janmarkṣaṃ ca viśeṣataḥ

पूजां सदा चन्द्रमसस्तु कृत्वा जन्मर्क्षसंस्थस्य भृगुप्रधान ।। कामानवाप्नोति नरस्तु सर्वान्सुखी सदा स्याद्भुवि नष्टपाप्मा

pūjāṃ sadā candramasastu kṛtvā janmarkṣasaṃsthasya bhṛgupradhāna || kāmānavāpnoti narastu sarvānsukhī sadā syādbhuvi naṣṭapāpmā

102

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०स० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने जन्मर्क्षस्नानवर्णनन्नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0sa0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne janmarkṣasnānavarṇanannāma dvyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। चन्द्रमंडलवृद्धौ तु तथा चैवोत्तरायणे ।। शुभे दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते च तथा शुभे

puṣkara uvāca || candramaṃḍalavṛddhau tu tathā caivottarāyaṇe || śubhe divasanakṣatre muhūrte ca tathā śubhe

तिष्याश्विनगते चन्द्रे हस्तश्रवणगेऽपि च ।। प्राचीं वाप्यथवोदीचीं निष्क्रम्य नगराद्दिशम्

tiṣyāśvinagate candre hastaśravaṇage'pi ca || prācīṃ vāpyathavodīcīṃ niṣkramya nagarāddiśam

वास्तुविद्याविनिर्दिष्टे भूमिभागे मनोहरे ।। अष्टहस्तं शुभं कुर्याच्चतुरस्रं च मण्डलम्

vāstuvidyāvinirdiṣṭe bhūmibhāge manohare || aṣṭahastaṃ śubhaṃ kuryāccaturasraṃ ca maṇḍalam

बल्यर्थमपरं कुर्याद्वह्निवेद्यर्थमेव च ।। गोमये नोपलिप्ते तु सुधालेखासमन्विते

balyarthamaparaṃ kuryādvahnivedyarthameva ca || gomaye nopalipte tu sudhālekhāsamanvite

ध्वजातपत्रव्यजनमाल्यदामकुशाक्षतैः ।। लाजागन्धादिभिर्मुख्यैर्मङ्गल्यैस्तं समर्चयेत्

dhvajātapatravyajanamālyadāmakuśākṣataiḥ || lājāgandhādibhirmukhyairmaṅgalyaistaṃ samarcayet

लाजालाजोपकरणैस्तथैव च विभूषयेत् ।। ततः प्रस्रवणेभ्यस्तु चतुर्भ्यस्तु घटान्नवान्

lājālājopakaraṇaistathaiva ca vibhūṣayet || tataḥ prasravaṇebhyastu caturbhyastu ghaṭānnavān

प्रत्येकं कल्पयेद्विद्वान्कल्पिते मण्डलद्वये ।। सूक्तिष्वथ महाभाग बीजमात्रसमन्वितान्

pratyekaṃ kalpayedvidvānkalpite maṇḍaladvaye || sūktiṣvatha mahābhāga bījamātrasamanvitān

ततस्तु कल्पयेत्कुम्भान्सप्तमुख्यान्नदीजलैः ।। सर्वौषधियुतः कार्यः कुम्भ एको द्विजन्मना

tatastu kalpayetkumbhānsaptamukhyānnadījalaiḥ || sarvauṣadhiyutaḥ kāryaḥ kumbha eko dvijanmanā

सर्वबीजयुतो धान्यरत्नोपेतस्तथा परः ।। तथा चैवापरं युक्तं कार्यं वृक्षाग्रपल्लवैः

sarvabījayuto dhānyaratnopetastathā paraḥ || tathā caivāparaṃ yuktaṃ kāryaṃ vṛkṣāgrapallavaiḥ

2.103.10

पुष्पैश्चैवापरं युक्तं फलैश्चैवापरं तथा ।। सर्वगन्धयुतं चान्यं सर्वानेव समर्चयेत्

puṣpaiścaivāparaṃ yuktaṃ phalaiścaivāparaṃ tathā || sarvagandhayutaṃ cānyaṃ sarvāneva samarcayet

पूर्वमन्त्रेण च तथा सर्वानेवाभिमन्त्रयेत् ।। ततो भद्रासनं दत्त्वा तत्र चर्मास्तरेद् बुधः

pūrvamantreṇa ca tathā sarvānevābhimantrayet || tato bhadrāsanaṃ dattvā tatra carmāstared budhaḥ

विप्रस्य स्नातुकामस्य सौरमार्षभकं शुभम् ।। क्षत्त्रियस्य तथा सैंहं वैयाघ्रं च तथा विशः

viprasya snātukāmasya sauramārṣabhakaṃ śubham || kṣattriyasya tathā saiṃhaṃ vaiyāghraṃ ca tathā viśaḥ

द्वीपिचर्म च वैश्यस्य स्नाप्यस्तत्रोपवेशयेत् ।। प्रशस्तलक्षणां भार्यां वामभागे तथैव च

dvīpicarma ca vaiśyasya snāpyastatropaveśayet || praśastalakṣaṇāṃ bhāryāṃ vāmabhāge tathaiva ca

उपोषितः शिरः स्नातः सिद्धार्थैः कङ्कतं विना ।। स्नापयेद्ब्राह्मणो विद्वान्बहुभिर्ब्राह्मणैः सह

upoṣitaḥ śiraḥ snātaḥ siddhārthaiḥ kaṅkataṃ vinā || snāpayedbrāhmaṇo vidvānbahubhirbrāhmaṇaiḥ saha

शङ्खपुण्याहघोषेण वीणावेणुरवेण च ।। जयशब्देन महता बन्दिनां निस्वनेन च

śaṅkhapuṇyāhaghoṣeṇa vīṇāveṇuraveṇa ca || jayaśabdena mahatā bandināṃ nisvanena ca

सौवर्णं च शतच्छिद्रं पात्रं शिरसि धारयेत् ।। तत्र दद्याद्घटैस्तोयं क्रमेणानेन शास्त्रवित्

sauvarṇaṃ ca śatacchidraṃ pātraṃ śirasi dhārayet || tatra dadyādghaṭaistoyaṃ krameṇānena śāstravit

या औषधय इत्येष मन्त्रः स्यादौषधीघटे ।। आब्रह्मन् ब्रह्मणेत्येष बीजकुम्भे प्रकीर्तितः

yā auṣadhaya ityeṣa mantraḥ syādauṣadhīghaṭe || ābrahman brahmaṇetyeṣa bījakumbhe prakīrtitaḥ

आशुः शिशान इति च तथा रत्नघटे भवेत् ।। मन्त्रः पुष्पवतीत्येष पुष्पकुम्भे प्रकीर्तितः

āśuḥ śiśāna iti ca tathā ratnaghaṭe bhavet || mantraḥ puṣpavatītyeṣa puṣpakumbhe prakīrtitaḥ

एष एव तथा मन्त्रः फलकुम्भे प्रकीर्तितः ।। गन्धद्वारेण च तथा गन्धकुम्भे विधीयते

eṣa eva tathā mantraḥ phalakumbhe prakīrtitaḥ || gandhadvāreṇa ca tathā gandhakumbhe vidhīyate

2.103.20

एवं स्नातः परीधाय सुशुक्ले वाससी शुभे ।। मङ्गल्यानि स्पृशेद्राम संपश्येद्वदनं घृते

evaṃ snātaḥ parīdhāya suśukle vāsasī śubhe || maṅgalyāni spṛśedrāma saṃpaśyedvadanaṃ ghṛte

विमले च तथादर्शे ततः संपूजयेद्धरिम् ।। वैष्णवांश्च तथा मन्त्राञ्जुहुयाज्जातवेदसि

vimale ca tathādarśe tataḥ saṃpūjayeddharim || vaiṣṇavāṃśca tathā mantrāñjuhuyājjātavedasi

ततस्तूत्तरदिग्भागे वह्निं तस्योपकल्पयेत ।। भद्रासनं शुभे देशे युक्तं पूर्वोक्तचर्मणा

tatastūttaradigbhāge vahniṃ tasyopakalpayeta || bhadrāsanaṃ śubhe deśe yuktaṃ pūrvoktacarmaṇā

श्वेतानुलेपनः स्रग्वी मङ्गल्याभरणस्तथा ।। निविशेतासने तस्मिन्सभार्यो भृगुनन्दन

śvetānulepanaḥ sragvī maṅgalyābharaṇastathā || niviśetāsane tasminsabhāryo bhṛgunandana

गन्धद्वारेतिमन्त्रेण तस्य रोचनया ततः ।। कण्ठे मूर्ध्नि ततः कुर्यात्तिलकं ब्राह्मणः स्वयम्

gandhadvāretimantreṇa tasya rocanayā tataḥ || kaṇṭhe mūrdhni tataḥ kuryāttilakaṃ brāhmaṇaḥ svayam

येन देवा ज्योतिषेति दर्भार्ग्रैर्ब्राह्मणस्ततः ।। पादतस्तु प्रभृत्येनं सर्वाङ्गेषु प्रमार्जयेत्

yena devā jyotiṣeti darbhārgrairbrāhmaṇastataḥ || pādatastu prabhṛtyenaṃ sarvāṅgeṣu pramārjayet

गुरवे दक्षिणां दद्याद्ब्राह्मणेभ्यश्च शक्तितः ।। गन्धरत्नाज्यमाल्यानि कनकं रजतं तथा

gurave dakṣiṇāṃ dadyādbrāhmaṇebhyaśca śaktitaḥ || gandharatnājyamālyāni kanakaṃ rajataṃ tathā

शतच्छिद्रं च तत्पात्रं गुरवे विनिवेदयेत् ।। मङ्गलालम्भनं कृत्वा गतपापो द्विजाशिषा

śatacchidraṃ ca tatpātraṃ gurave vinivedayet || maṅgalālambhanaṃ kṛtvā gatapāpo dvijāśiṣā

शङ्खपुण्याहघोषेण प्रविशेच्च गृहं स्वकम् ।। विनापि भार्यया राम स्नानं कार्यमिदं तथा

śaṅkhapuṇyāhaghoṣeṇa praviśecca gṛhaṃ svakam || vināpi bhāryayā rāma snānaṃ kāryamidaṃ tathā

सप्तरात्रमिदं स्नानं सर्वकल्मषनाशनम् ।। मधु मांसं तथा क्षौद्रं मैथुनं च विवर्जयेत्

saptarātramidaṃ snānaṃ sarvakalmaṣanāśanam || madhu māṃsaṃ tathā kṣaudraṃ maithunaṃ ca vivarjayet

2.103.30

अलक्ष्मीशमनं पुण्यं रक्षोघ्नं बुद्धिवर्धनम् ।। आरोग्यदं दीप्तिकरं यशस्यं शत्रुसूदनम्

alakṣmīśamanaṃ puṇyaṃ rakṣoghnaṃ buddhivardhanam || ārogyadaṃ dīptikaraṃ yaśasyaṃ śatrusūdanam

मङ्गल्यं पापशमनं कलिदुस्वप्ननाशनम् ।। बृहस्पतिरिदं चक्रे स्नानं मघवतः स्वयम् ।। ब्रह्महत्याभिभूतस्य वृत्ते वृत्रवधे पुरा

maṅgalyaṃ pāpaśamanaṃ kalidusvapnanāśanam || bṛhaspatiridaṃ cakre snānaṃ maghavataḥ svayam || brahmahatyābhibhūtasya vṛtte vṛtravadhe purā

ततोऽस्य दत्तः स्वयमेव वज्रिणा वरो नृलोकेपि वरोऽस्य कारकः ।। कामानभीष्टान्समवाप्य पूजितो महेन्द्रलोकं स सुखी प्रयास्यति

tato'sya dattaḥ svayameva vajriṇā varo nṛlokepi varo'sya kārakaḥ || kāmānabhīṣṭānsamavāpya pūjito mahendralokaṃ sa sukhī prayāsyati

2.104

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने बार्हस्पत्यस्नानवर्णनन्नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः ।। १०३

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bārhaspatyasnānavarṇanannāma tryuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 103

राम उवाच ।। स्नानमन्यत्समाचक्ष्व भगवन्दुरितापहम् ।। सकृदेव कृतं यत्तु पापेभ्यो विप्रमोचयेत्

rāma uvāca || snānamanyatsamācakṣva bhagavanduritāpaham || sakṛdeva kṛtaṃ yattu pāpebhyo vipramocayet

पुष्कर उवाच ।। राजयक्ष्माभिभूतेषु विषमज्वरितेषु च ।। छायोन्मादोपतप्तेषु विषमज्वरितेषु च

puṣkara uvāca || rājayakṣmābhibhūteṣu viṣamajvariteṣu ca || chāyonmādopatapteṣu viṣamajvariteṣu ca

विनायकग्रहार्त्तेषु मूढचित्तेष्वतीव हि ।। येषां न सिध्यते विद्या सस्यं येषां न रोहति

vināyakagrahārtteṣu mūḍhacitteṣvatīva hi || yeṣāṃ na sidhyate vidyā sasyaṃ yeṣāṃ na rohati

सीदेद्यस्य कुटुम्बं च पण्यं नायाति विक्रयम् ।। न लभेत्तु जयं युद्धे बलवानपि यो नरः

sīdedyasya kuṭumbaṃ ca paṇyaṃ nāyāti vikrayam || na labhettu jayaṃ yuddhe balavānapi yo naraḥ

युक्तान्यपि च कार्याणि विपद्यन्ते पुनःपुनः ।। कलहश्च भवेद्येषां सुहृत्स्वजनबान्धवैः

yuktānyapi ca kāryāṇi vipadyante punaḥpunaḥ || kalahaśca bhavedyeṣāṃ suhṛtsvajanabāndhavaiḥ

गर्भः प्रस्रवते यस्या जातो वापि विनश्यति ।। पुष्पं यस्याः क्षयं याति न च किञ्चित्प्रजायते

garbhaḥ prasravate yasyā jāto vāpi vinaśyati || puṣpaṃ yasyāḥ kṣayaṃ yāti na ca kiñcitprajāyate

गृह्णाति या न बीजं च जनयेद्वाप्यमानुषान् ।। नाप्नोति च पतिं कन्या तस्मात्स्नेहमथापि वा

gṛhṇāti yā na bījaṃ ca janayedvāpyamānuṣān || nāpnoti ca patiṃ kanyā tasmātsnehamathāpi vā

सौभाग्यं च न चायाति सुहृत्स्वजनबन्धुषु ।। एवमुक्तेषु चान्येषु त्वनुक्तेषु च भार्गव

saubhāgyaṃ ca na cāyāti suhṛtsvajanabandhuṣu || evamukteṣu cānyeṣu tvanukteṣu ca bhārgava

प्रसमीक्ष्य विधानज्ञः स्नानमेतत्समाचरेत् ।। स्नापयेत्सरितस्तीरे ग्रहाविष्टान्विचक्षणः

prasamīkṣya vidhānajñaḥ snānametatsamācaret || snāpayetsaritastīre grahāviṣṭānvicakṣaṇaḥ

2.104.10

राजयक्ष्माभिभूता ये विषम ज्वरिताश्च ये ।। तेषां देवालये स्नानं कुर्याद्वा सिद्धसेविते

rājayakṣmābhibhūtā ye viṣama jvaritāśca ye || teṣāṃ devālaye snānaṃ kuryādvā siddhasevite

छायोन्मादोपतप्ता ये ये चापस्मारशोषिणः ।। तेषां मुनिगणावासे तीर्थे वा स्नानमिष्यते

chāyonmādopataptā ye ye cāpasmāraśoṣiṇaḥ || teṣāṃ munigaṇāvāse tīrthe vā snānamiṣyate

विनायकग्रहार्ता ये ये च मूढा विचेतसः ।। सज्जनाचरिते देशे तेषां स्नानं विधीयते

vināyakagrahārtā ye ye ca mūḍhā vicetasaḥ || sajjanācarite deśe teṣāṃ snānaṃ vidhīyate

त्रैविद्या येन सिध्यन्ति गुणा येषां प्रपूजिताः ।। तेषां स्नानमिहोद्दिष्टं सिद्धदेवस्य मन्दिरे

traividyā yena sidhyanti guṇā yeṣāṃ prapūjitāḥ || teṣāṃ snānamihoddiṣṭaṃ siddhadevasya mandire

येषां नास्ति जयो युद्धे येषां स्वजनसंक्षयः ।। कान्तारे वा वने तीर्थे तेषां स्नानं प्रशस्यते

yeṣāṃ nāsti jayo yuddhe yeṣāṃ svajanasaṃkṣayaḥ || kāntāre vā vane tīrthe teṣāṃ snānaṃ praśasyate

सततं कलहो येषां जायते च यतस्ततः ।। त्रिपथे वा तडागे वा स्नानं तेषां प्रकल्पयेत्

satataṃ kalaho yeṣāṃ jāyate ca yatastataḥ || tripathe vā taḍāge vā snānaṃ teṣāṃ prakalpayet

पद्मिन्यां स्नपयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा ।। अशोकसन्निधौ स्नाप्या जातो यस्याः विनश्यति

padminyāṃ snapayennārīṃ garbho yasyāḥ sravettathā || aśokasannidhau snāpyā jāto yasyāḥ vinaśyati

न च गृह्णाति या शुक्रं स्नाप्या सा सफले तरौ ।। महोदधितटे स्नाप्या यदापत्यं विनश्यति

na ca gṛhṇāti yā śukraṃ snāpyā sā saphale tarau || mahodadhitaṭe snāpyā yadāpatyaṃ vinaśyati

अमानुषान्या जनयेत्स्नापयेत्तां चतुष्पथे ।। यादृशं या च भर्तारं न लभेत वराङ्गना

amānuṣānyā janayetsnāpayettāṃ catuṣpathe || yādṛśaṃ yā ca bhartāraṃ na labheta varāṅganā

स्नापयेदेकलिङ्गे तां स्थाने वा वृक्षसंकुले ।। रूपलावण्ययुक्ता या सौभाग्यं या न विन्दति

snāpayedekaliṅge tāṃ sthāne vā vṛkṣasaṃkule || rūpalāvaṇyayuktā yā saubhāgyaṃ yā na vindati

2.104.20

स्नानं वृद्धिकरं तस्या वेश्यागारे प्रकल्पयेत्।। अन्येषामथ कर्तव्यं सदा स्नानं मनोहरम्

snānaṃ vṛddhikaraṃ tasyā veśyāgāre prakalpayet|| anyeṣāmatha kartavyaṃ sadā snānaṃ manoharam

समे सज्जनसंकीर्णे शुचौ देशे विकण्टके।। सहायैः प्रयतैः सार्धमहोरात्रोषितो द्विजः

same sajjanasaṃkīrṇe śucau deśe vikaṇṭake|| sahāyaiḥ prayataiḥ sārdhamahorātroṣito dvijaḥ

स्नानकर्म प्रयुञ्जीत सोपवासस्य मानद।। अहोरात्रासमर्थस्य कार्यं वा हविषाशनम्

snānakarma prayuñjīta sopavāsasya mānada|| ahorātrāsamarthasya kāryaṃ vā haviṣāśanam

शरद्वसन्तयोः कार्यं स्नानं स्वस्थस्य भार्गव ।। सर्वकालेष्वथार्त्तस्य ग्रहव्याधिनिबर्हणम्

śaradvasantayoḥ kāryaṃ snānaṃ svasthasya bhārgava || sarvakāleṣvathārttasya grahavyādhinibarhaṇam

मुहूर्ते तत्र सावित्रे ब्राह्मणः स्नापयेद्द्विज ।। मैत्रेऽथ विजये चैव राजन्यं स्नापयेत्तथा

muhūrte tatra sāvitre brāhmaṇaḥ snāpayeddvija || maitre'tha vijaye caiva rājanyaṃ snāpayettathā

वैश्यं पैतामहे शूद्रं शेषेषु स्नापयेत्तथा ।। पञ्चमी सप्तमी श्रेष्ठा स्नपने ब्राह्मणस्य व

vaiśyaṃ paitāmahe śūdraṃ śeṣeṣu snāpayettathā || pañcamī saptamī śreṣṭhā snapane brāhmaṇasya va

त्रयोदशी तृतीया च क्षत्त्रियस्य विशिष्यते ।। द्वितीया दशमी चैव तथा वैश्यस्य मानद

trayodaśī tṛtīyā ca kṣattriyasya viśiṣyate || dvitīyā daśamī caiva tathā vaiśyasya mānada

षष्ठी चतुर्दशी चैव शूद्राणां स्नानकर्मणि ।। एकादशी द्वादशी च तथा कृष्णचतुर्दशी

ṣaṣṭhī caturdaśī caiva śūdrāṇāṃ snānakarmaṇi || ekādaśī dvādaśī ca tathā kṛṣṇacaturdaśī

सर्वेषामेव वर्णानां स्नानकर्मणि पूजिता ।। ध्रुवेषु वैष्णवे पुष्ये रेवत्यां भगदैवते

sarveṣāmeva varṇānāṃ snānakarmaṇi pūjitā || dhruveṣu vaiṣṇave puṣye revatyāṃ bhagadaivate

हस्ते पुनर्वसौ सौम्ये ज्येष्ठायामथ वारुणे ।। धनिष्ठायां तथा स्नानं सर्वेषामेव पूजितम्

haste punarvasau saumye jyeṣṭhāyāmatha vāruṇe || dhaniṣṭhāyāṃ tathā snānaṃ sarveṣāmeva pūjitam

2.104.30

वेत्रासनं भद्रपीठं वैदलं दारवं तथा ।। वर्णानामानुपूर्व्येण परिकीर्तितमासनम्

vetrāsanaṃ bhadrapīṭhaṃ vaidalaṃ dāravaṃ tathā || varṇānāmānupūrvyeṇa parikīrtitamāsanam

कृष्णाजिनं च वैयाघ्रं रौरवं बास्तमेव च ।। पादोपधानं वर्णानामानुपूर्व्येण कल्पयेत

kṛṣṇājinaṃ ca vaiyāghraṃ rauravaṃ bāstameva ca || pādopadhānaṃ varṇānāmānupūrvyeṇa kalpayeta

वृषाश्वरथ पृष्ठे च गजपृष्ठे तथैव च ।। ।। नरस्कन्धेङ्गनाङ्गे वा प्रायशः स्नापयेच्छिशून्

vṛṣāśvaratha pṛṣṭhe ca gajapṛṣṭhe tathaiva ca || || naraskandheṅganāṅge vā prāyaśaḥ snāpayecchiśūn

स्नातुकामस्य तस्याथ पूर्वमुत्सारसः स्मृतम् ।। यैर्द्रव्यैर्भृगुशार्दूल तानि वक्ष्याम्यतः परम्

snātukāmasya tasyātha pūrvamutsārasaḥ smṛtam || yairdravyairbhṛguśārdūla tāni vakṣyāmyataḥ param

पुनर्नवां रोचनां च शताह्वागुरुणीं त्वचम् ।। मधूकं च रजन्यौ द्वे तगरं नागकेसरम्

punarnavāṃ rocanāṃ ca śatāhvāguruṇīṃ tvacam || madhūkaṃ ca rajanyau dve tagaraṃ nāgakesaram

आसुरीं सर्जिकां चैव मांसीं रामठ चन्दनम् ।। प्रियङ्गुं सर्षपान्कुष्ठं कुंकुमं बहुपुत्रिकाम्

āsurīṃ sarjikāṃ caiva māṃsīṃ rāmaṭha candanam || priyaṅguṃ sarṣapānkuṣṭhaṃ kuṃkumaṃ bahuputrikām

बलेन्द्रहस्तीं ब्राह्मीं च पञ्चगव्यं तथैव च ।। सक्तुना मिश्रयित्वा च कार्यमुद्वर्तनं भवेत्

balendrahastīṃ brāhmīṃ ca pañcagavyaṃ tathaiva ca || saktunā miśrayitvā ca kāryamudvartanaṃ bhavet

ततः स्नानदिने प्राप्ते प्राग्वदुत्सादयेत्पुनः ।। ततो मनोहरे देशे मण्डलं कल्पयेद् बुधः

tataḥ snānadine prāpte prāgvadutsādayetpunaḥ || tato manohare deśe maṇḍalaṃ kalpayed budhaḥ

चतुरस्रं गोमयेन सर्वतोऽष्टदिशं समम् ।। सतोरणं चतुर्द्वारं प्राकारैरुपशोभितम्

caturasraṃ gomayena sarvato'ṣṭadiśaṃ samam || satoraṇaṃ caturdvāraṃ prākārairupaśobhitam

तत्र मध्ये लिखेत्पद्ममष्टपत्रं सुशोभितम् ।। कर्णिकायां लिखेद्विष्णुं मेघाभं पीतवाससम्

tatra madhye likhetpadmamaṣṭapatraṃ suśobhitam || karṇikāyāṃ likhedviṣṇuṃ meghābhaṃ pītavāsasam

2.104.40

कौस्तुभोद्भासितोरस्कं शङ्खचक्रगदाधरम्।। ब्रह्माणं दक्षिणे न्यस्य पद्मवर्णं समालिखेत्

kaustubhodbhāsitoraskaṃ śaṅkhacakragadādharam|| brahmāṇaṃ dakṣiṇe nyasya padmavarṇaṃ samālikhet

अजिनाम्बरसंयुक्तं श्वेतयज्ञोपवीतिनम् ।। रजताभ्रनिभं वामे भागे रुद्रं समालिखेत्

ajināmbarasaṃyuktaṃ śvetayajñopavītinam || rajatābhranibhaṃ vāme bhāge rudraṃ samālikhet

व्याघ्रचर्माम्बरधरं त्रिनेत्रं शूलधारिणम् ।। पूर्वपत्रे लिखेच्छक्रं सवज्रं च सुदर्शनम्

vyāghracarmāmbaradharaṃ trinetraṃ śūladhāriṇam || pūrvapatre likhecchakraṃ savajraṃ ca sudarśanam

गजपृष्ठाधिरूढं तु स्वर्णाभं पीतवाससम् ।। प्राग्दक्षिणे तथा पत्रे लिखेद्वह्निं महाप्रभम्

gajapṛṣṭhādhirūḍhaṃ tu svarṇābhaṃ pītavāsasam || prāgdakṣiṇe tathā patre likhedvahniṃ mahāprabham

धूमाभवसनं देवं शुकयानगतं प्रभुम् ।। अतसीपुष्पसंकाशं पीताम्बरधरं शुभम्

dhūmābhavasanaṃ devaṃ śukayānagataṃ prabhum || atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītāmbaradharaṃ śubham

सदण्डं महिषारूढं लिखेत्पत्रे तु दक्षिणे ।। उष्ट्रारूढं विरूपाक्षं लिखेद्दक्षिणपश्चिमे

sadaṇḍaṃ mahiṣārūḍhaṃ likhetpatre tu dakṣiṇe || uṣṭrārūḍhaṃ virūpākṣaṃ likheddakṣiṇapaścime

रक्ताम्बरधरं कृष्णं खड्गपाणिं विभीषणम् ।। पश्चिमे वरुणं देवं सपाशं हंसवाहनम्

raktāmbaradharaṃ kṛṣṇaṃ khaḍgapāṇiṃ vibhīṣaṇam || paścime varuṇaṃ devaṃ sapāśaṃ haṃsavāhanam

सशुक्लवसनं देवं स्वच्छवैडूर्यसन्निभम् ।। पश्चिमोत्तरतो वायुं वायुमण्डलमध्यगम्

saśuklavasanaṃ devaṃ svacchavaiḍūryasannibham || paścimottarato vāyuṃ vāyumaṇḍalamadhyagam

लिखेच्छुभ्राम्बरं श्वेतं सर्वाभरणभूषितम् ।। कुबेरमुत्तरे पत्रे व्योमयानगतं लिखेत्

likhecchubhrāmbaraṃ śvetaṃ sarvābharaṇabhūṣitam || kuberamuttare patre vyomayānagataṃ likhet

कवचोत्तमसंयुक्तं गदिनं कमलप्रभम् ।। वृषारूढमथेशानं पत्रे पूर्वोत्तरे लिखेत्

kavacottamasaṃyuktaṃ gadinaṃ kamalaprabham || vṛṣārūḍhamatheśānaṃ patre pūrvottare likhet

2.104.50

व्याघ्रचर्माम्बरधरं भालचन्द्र विभूषितम् ।। चतुर्भिः सागरैः पद्मं चतुरस्रं समन्ततः

vyāghracarmāmbaradharaṃ bhālacandra vibhūṣitam || caturbhiḥ sāgaraiḥ padmaṃ caturasraṃ samantataḥ

यादोगणयुतैश्चैव क्रमेण परिवारयेत् ।। सागराणां तु पूर्वेण लिखेत्पद्मं मनोहरम्

yādogaṇayutaiścaiva krameṇa parivārayet || sāgarāṇāṃ tu pūrveṇa likhetpadmaṃ manoharam

ततश्चक्रं तथा दण्डं वज्रं मकरमेव च ।। शक्तिं ध्वजं त्रिशूलं तु क्रमेणैव तु विन्यसेत्

tataścakraṃ tathā daṇḍaṃ vajraṃ makarameva ca || śaktiṃ dhvajaṃ triśūlaṃ tu krameṇaiva tu vinyaset

ततः प्राकारसंलग्नानिषून्द्वादश विन्यसेत् ।। चतुरः सूक्तिषु तथा द्वारेष्वष्टौ भृगूत्तम

tataḥ prākārasaṃlagnāniṣūndvādaśa vinyaset || caturaḥ sūktiṣu tathā dvāreṣvaṣṭau bhṛgūttama

सुसंहतान्समाञ्श्लक्ष्णान्दुरङ्गान्पत्रनिर्गतान् ।। व्यामार्धसम्मितांस्तीक्ष्णान्पार्श्वे तक्षविभूषितान्

susaṃhatānsamāñślakṣṇānduraṅgānpatranirgatān || vyāmārdhasammitāṃstīkṣṇānpārśve takṣavibhūṣitān

पञ्चरङ्गं ततः सूत्रं बध्नीयात्तेषु भार्गव ।। अरुन्धन्द्वारमार्गांस्तु सुदृढं सुमनोहरम्

pañcaraṅgaṃ tataḥ sūtraṃ badhnīyātteṣu bhārgava || arundhandvāramārgāṃstu sudṛḍhaṃ sumanoharam

वितानं मण्डलीकुर्याच्छ्वेतवर्णं मनोहरम् ।। ध्वजं छत्राणि खड्गांश्च घण्टादर्शांश्चतुर्दिशम्

vitānaṃ maṇḍalīkuryācchvetavarṇaṃ manoharam || dhvajaṃ chatrāṇi khaḍgāṃśca ghaṇṭādarśāṃścaturdiśam

प्राकारोपरि दण्डेषु सुदृढेष्वनिरोधयेत्।। स्नाने मण्डलकान्कुर्यात्प्राकारस्य ततो बहिः

prākāropari daṇḍeṣu sudṛḍheṣvanirodhayet|| snāne maṇḍalakānkuryātprākārasya tato bahiḥ

त्रिसमान्भृगुशार्दूल चतुरस्रान्मनोहरान् ।। ज्वालामाल्यार्घरचितान्दिशासु विदिशासु च

trisamānbhṛguśārdūla caturasrānmanoharān || jvālāmālyārgharacitāndiśāsu vidiśāsu ca

स्नानमण्डलकानां तु समीपे सुसमन्ततः ।। गावः सवत्साः संस्थाप्या वृषभाश्च सुपूजिताः

snānamaṇḍalakānāṃ tu samīpe susamantataḥ || gāvaḥ savatsāḥ saṃsthāpyā vṛṣabhāśca supūjitāḥ

2.104.60

अजाश्चार्भकसम्पन्ना जीवमोक्षाश्च पक्षिणः ।। प्राकारस्योत्तरे भागे वेदिं कुर्यात्सुशोभिताम्

ajāścārbhakasampannā jīvamokṣāśca pakṣiṇaḥ || prākārasyottare bhāge vediṃ kuryātsuśobhitām

दर्भैराच्छाद्य तान्सर्वान्सलिलेन समुक्षयेत् ।। तत्राग्निं जुहुयान्मन्त्रैर्महाव्याहृतिपूर्वकम्

darbhairācchādya tānsarvānsalilena samukṣayet || tatrāgniṃ juhuyānmantrairmahāvyāhṛtipūrvakam

यथोक्तदेवतालिंगैस्तथा मन्त्रैश्च भार्गव ।। ॐकारेण तथास्त्राणां नामयुक्तेन वै पृथक्

yathoktadevatāliṃgaistathā mantraiśca bhārgava || ॐkāreṇa tathāstrāṇāṃ nāmayuktena vai pṛthak

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षबिल्वार्कखदिराः शमी ।। स्वराह्वयमपामार्गं पलाशयवकान्यपि

aśvatthodumbaraplakṣabilvārkakhadirāḥ śamī || svarāhvayamapāmārgaṃ palāśayavakānyapi

वंशिका चाश्वगन्धा च कदम्बश्चार्जुनासनौ ।। एतेषां समिधः शस्ताः किष्कुमात्रा घृतप्लुताः

vaṃśikā cāśvagandhā ca kadambaścārjunāsanau || eteṣāṃ samidhaḥ śastāḥ kiṣkumātrā ghṛtaplutāḥ

एकैकमप्यष्टशतं हव्यं सर्षपसंयुतम् ।। तिलान्यवांस्तथाक्षोटाँल्लाजाश्चाग्नौ समावपेत्

ekaikamapyaṣṭaśataṃ havyaṃ sarṣapasaṃyutam || tilānyavāṃstathākṣoṭām̐llājāścāgnau samāvapet

ततश्चावपयेच्छान्तिं ब्राह्मणान्गुणसंयुतान् ।। अभ्यर्च्य दक्षिणाभिश्च पुष्पाक्षतफलैस्तथा

tataścāvapayecchāntiṃ brāhmaṇānguṇasaṃyutān || abhyarcya dakṣiṇābhiśca puṣpākṣataphalaistathā

ततस्तु स्थापयेत्कुम्भान्मण्डले सागरोपरि ।। यथा दिग्देवनामाङ्कान्दिशासु विदिशासु च

tatastu sthāpayetkumbhānmaṇḍale sāgaropari || yathā digdevanāmāṅkāndiśāsu vidiśāsu ca

काञ्चनान्राजतांस्ताम्रानथ वापि महीमयान् ।। नामान्यथैषां वक्ष्यामि तानि मे गदतः शृणु

kāñcanānrājatāṃstāmrānatha vāpi mahīmayān || nāmānyathaiṣāṃ vakṣyāmi tāni me gadataḥ śṛṇu

भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थश्चतुर्थः पुष्टिवर्धनः ।। अमोकश्चित्रभानुश्च पर्जन्योऽथ सुदर्शनः

bhadraḥ subhadraḥ siddhārthaścaturthaḥ puṣṭivardhanaḥ || amokaścitrabhānuśca parjanyo'tha sudarśanaḥ

2.104.70

वापीकूपसरिद्भ्यश्च पूजयित्वा जलेन तान् ।। वनस्पतिसमायुक्तानर्घ्यमाल्यादिपूजितान्

vāpīkūpasaridbhyaśca pūjayitvā jalena tān || vanaspatisamāyuktānarghyamālyādipūjitān

मन्त्रानुमन्त्रितानेतांस्तत्र मन्त्रं निबोध मे ।। स्थापयन्तु घटानेतान्साश्विरुद्रमरुद्गणाः

mantrānumantritānetāṃstatra mantraṃ nibodha me || sthāpayantu ghaṭānetānsāśvirudramarudgaṇāḥ

विश्वेदेवास्तथादित्या वसवो मुनयस्तथा ।। अधिश्रयन्तु सुप्रीतास्तथान्या अपि देवताः

viśvedevāstathādityā vasavo munayastathā || adhiśrayantu suprītāstathānyā api devatāḥ

एवं संस्थाप्य तान्कुम्भान्स्थाप्या मण्डलकेष्वथ।। ऐन्द्रादिक्रमशः स्थाप्यास्त्वासने पूर्वचोदिते

evaṃ saṃsthāpya tānkumbhānsthāpyā maṇḍalakeṣvatha|| aindrādikramaśaḥ sthāpyāstvāsane pūrvacodite

पूर्वे मण्डलके स्थाप्यः शुक्लपुष्पान्वरान्वितः ।। सर्वत्र ग्राहयेद्विप्रैर्वक्ष्यमाणगुणान्घटान्

pūrve maṇḍalake sthāpyaḥ śuklapuṣpānvarānvitaḥ || sarvatra grāhayedviprairvakṣyamāṇaguṇānghaṭān

प्रत्येकं स्याच्चतुर्भिस्तु द्वारस्योपरि भार्गव ।। अपां पूर्णं घटं तत्र यथाशं च यथास्वकम्

pratyekaṃ syāccaturbhistu dvārasyopari bhārgava || apāṃ pūrṇaṃ ghaṭaṃ tatra yathāśaṃ ca yathāsvakam

तथा दद्याद्यथास्नानं सम्यक्स्नाप्यस्य जायते ।। ओषधीश्चात्र वक्ष्यामि यास्तु कुम्भेषु निक्षिपेत्

tathā dadyādyathāsnānaṃ samyaksnāpyasya jāyate || oṣadhīścātra vakṣyāmi yāstu kumbheṣu nikṣipet

अस्थापितेषु धर्मज्ञ ततः संस्थापनं भवेत् ।। जयां जयन्तीं विजयां सूकरीं मर्कटीं वचाम्

asthāpiteṣu dharmajña tataḥ saṃsthāpanaṃ bhavet || jayāṃ jayantīṃ vijayāṃ sūkarīṃ markaṭīṃ vacām

कायस्थां च वयस्थां च बृहतीं बहुपुत्रिकाम् ।। सहस्तशतवीर्ये च त्रायमाणां कटुम्बराम्

kāyasthāṃ ca vayasthāṃ ca bṛhatīṃ bahuputrikām || sahastaśatavīrye ca trāyamāṇāṃ kaṭumbarām

अतिच्छत्रां तथा च्छत्रां जीवन्तीमपराजिताम् ।। जटिलां पूतनां कीशां सुरां यक्षसुरां तथा

aticchatrāṃ tathā cchatrāṃ jīvantīmaparājitām || jaṭilāṃ pūtanāṃ kīśāṃ surāṃ yakṣasurāṃ tathā

2.104.80

अवीतराक्षसीं वीरां स्थिरां भद्रां यशोबलाम् ।। शङ्खपुष्पीं विष्णुदत्तां नाकुलीं गन्धनाकुलीम्

avītarākṣasīṃ vīrāṃ sthirāṃ bhadrāṃ yaśobalām || śaṅkhapuṣpīṃ viṣṇudattāṃ nākulīṃ gandhanākulīm

गोलोम्यतिबले चैव व्याघ्रीमश्ववतीं तथा ।। श्यामां ज्योतिष्मतीं चैव तेषु कुम्भेषु निक्षिपेत्

golomyatibale caiva vyāghrīmaśvavatīṃ tathā || śyāmāṃ jyotiṣmatīṃ caiva teṣu kumbheṣu nikṣipet

चन्दनोशीरतगरकुम्भमागुरुकेसरान्।। त्वक्पत्रमुस्तह्रीबेरप्रियङ्ग्वेलारसांस्तथा

candanośīratagarakumbhamāgurukesarān|| tvakpatramustahrīberapriyaṅgvelārasāṃstathā

गन्धमांसीं तथा स्पृक्कां रोचनं रामकं बुटिम्।। कशीरुकामृतानं च ककुभं पद्मकं तथा

gandhamāṃsīṃ tathā spṛkkāṃ rocanaṃ rāmakaṃ buṭim|| kaśīrukāmṛtānaṃ ca kakubhaṃ padmakaṃ tathā

कस्तूरिकां तरुष्कं च कर्पूरं नाडिकं तथा ।। जातीफलं लवङ्गाश्च कक्कोलैः सह चूर्णिताः

kastūrikāṃ taruṣkaṃ ca karpūraṃ nāḍikaṃ tathā || jātīphalaṃ lavaṅgāśca kakkolaiḥ saha cūrṇitāḥ

गन्धद्रव्याणि चान्यानि यथालाभं विनिक्षिपेत् ।। श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव हि मृत्तिका

gandhadravyāṇi cānyāni yathālābhaṃ vinikṣipet || śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā caiva hi mṛttikā

याश्चान्या विविधाः शस्ता मृत्तिकास्ता निबोध मे ।। वृषाग्रशृङ्गाद्वल्मीकाद्देवतायतनाद्व्रजात्

yāścānyā vividhāḥ śastā mṛttikāstā nibodha me || vṛṣāgraśṛṅgādvalmīkāddevatāyatanādvrajāt

अग्न्यागाराद्धस्तिदन्तात्सुभगागणिकागृहात् ।। राजद्वारात्पुरद्वारात्कूपाद्दानगृहात्तथा

agnyāgārāddhastidantātsubhagāgaṇikāgṛhāt || rājadvārātpuradvārātkūpāddānagṛhāttathā

कुम्भकारगृहान्नद्याः पद्मिन्याः श्रोत्रियालयात् ।। इन्द्रनीलतडागाच्च ह्रदात्प्रस्रवणादपि

kumbhakāragṛhānnadyāḥ padminyāḥ śrotriyālayāt || indranīlataḍāgācca hradātprasravaṇādapi

चतुष्पथात्सप्तपथान्मृत्तिकाशकटात्तथा ।। गजाश्वगणशालाभ्यस्तथाथर्वणवेश्मनः

catuṣpathātsaptapathānmṛttikāśakaṭāttathā || gajāśvagaṇaśālābhyastathātharvaṇaveśmanaḥ

2.104.90

अजाविकान्वितागाराद्राजकोशान्महासनात् ।। अशोकात्क्षीरवृक्षाणां समीपात्सफलस्य च

ajāvikānvitāgārādrājakośānmahāsanāt || aśokātkṣīravṛkṣāṇāṃ samīpātsaphalasya ca

सदाध्ययनशालातो यज्ञभूमेश्च मृत्तिकाः ।। प्रगृह्य सर्वाः सम्भृत्य पञ्चगव्यसमन्विताः

sadādhyayanaśālāto yajñabhūmeśca mṛttikāḥ || pragṛhya sarvāḥ sambhṛtya pañcagavyasamanvitāḥ

सर्वबीजैः समायोज्य स्नानकुम्भेषु निक्षिपेत् ।। ततः कुम्भान्प्रतिष्ठाप्य स्नाप्यं संस्थापयेद्द्विजः

sarvabījaiḥ samāyojya snānakumbheṣu nikṣipet || tataḥ kumbhānpratiṣṭhāpya snāpyaṃ saṃsthāpayeddvijaḥ

मण्डलेषु क्रमेणैव दिशासु विदिशासु च ।। पूर्वे मण्डलके स्नाप्यः श्वेतमाल्यानुलेपनः

maṇḍaleṣu krameṇaiva diśāsu vidiśāsu ca || pūrve maṇḍalake snāpyaḥ śvetamālyānulepanaḥ

श्वेतश्चैव पटो धार्यश्चतुर्भिर्ब्राह्मणैर्भवेत् ।। एवं दक्षिणतस्तस्य सर्वं नीलं प्रकल्पयेत्

śvetaścaiva paṭo dhāryaścaturbhirbrāhmaṇairbhavet || evaṃ dakṣiṇatastasya sarvaṃ nīlaṃ prakalpayet

कृष्णं च कल्पयेत्सर्वं तथा दक्षिणपश्चिमे ।। ( पीतं प्रकल्पयेत्सर्वं तथा भागे तु पश्चिमे ।।) पश्चिमोत्तरयोः सर्वं शुक्लवर्णं प्रकल्पयेत्

kṛṣṇaṃ ca kalpayetsarvaṃ tathā dakṣiṇapaścime || ( pītaṃ prakalpayetsarvaṃ tathā bhāge tu paścime ||) paścimottarayoḥ sarvaṃ śuklavarṇaṃ prakalpayet

तथैवोत्तरदिग्भागे पद्मवर्णं प्रकल्पयेत् ।। प्रागुत्तरे तथा भागे चित्रं सर्वं प्रकल्पयेत्

tathaivottaradigbhāge padmavarṇaṃ prakalpayet || prāguttare tathā bhāge citraṃ sarvaṃ prakalpayet

राज्याभिषेकविहितो मन्त्रश्चात्र विधीयते ।। प्रत्येकमथ कुम्भेषु दिशासु विदिशासु च

rājyābhiṣekavihito mantraścātra vidhīyate || pratyekamatha kumbheṣu diśāsu vidiśāsu ca

एवं स्नाप्यो महाभाग शङ्खपुण्याहनिस्वनैः ।। स्नातः शुक्लाम्बरधरः श्वेतमाल्यानुलेपनः

evaṃ snāpyo mahābhāga śaṅkhapuṇyāhanisvanaiḥ || snātaḥ śuklāmbaradharaḥ śvetamālyānulepanaḥ

मण्डले तु निविष्टानां सुराणां पूजनं ततः ।। कुर्वीत प्रयतः शुद्धिं गन्धमाल्यार्घसम्पदा

maṇḍale tu niviṣṭānāṃ surāṇāṃ pūjanaṃ tataḥ || kurvīta prayataḥ śuddhiṃ gandhamālyārghasampadā

2.104.100

दीपैर्धूपैर्नमस्कारैर्वस्त्रैराभरणैस्तथा ।। अपूपान्पायसं भक्ष्याञ्शुक्लमाल्यानुलेपनम्

dīpairdhūpairnamaskārairvastrairābharaṇaistathā || apūpānpāyasaṃ bhakṣyāñśuklamālyānulepanam

101

विविधं च फलं क्षीरं ब्रह्मणेभ्यो निवेदयेत् ।। दध्ना च परमान्नेन श्वेतमाल्यानुलेपनैः

vividhaṃ ca phalaṃ kṣīraṃ brahmaṇebhyo nivedayet || dadhnā ca paramānnena śvetamālyānulepanaiḥ

102

फलैः प्रसूनैश्च तथा केशवाय हरेद्बलिम् ।। क्षीरेण परमान्नेन दध्ना सकृसरेण च

phalaiḥ prasūnaiśca tathā keśavāya haredbalim || kṣīreṇa paramānnena dadhnā sakṛsareṇa ca

103

फलैः कालोद्भवैः पुष्पैः शङ्कराय हरेद्बलिम् ।। अपूपैः परमान्नेन भक्ष्यैः क्षीरेण सर्पिषा

phalaiḥ kālodbhavaiḥ puṣpaiḥ śaṅkarāya haredbalim || apūpaiḥ paramānnena bhakṣyaiḥ kṣīreṇa sarpiṣā

104

माल्यानुलेपनैः शुक्लैर्महेन्द्राय हरेद्बलिम् ।। यवानां च तिलानां च गोधूमानां तथा सकृत्

mālyānulepanaiḥ śuklairmahendrāya haredbalim || yavānāṃ ca tilānāṃ ca godhūmānāṃ tathā sakṛt

106

भक्ष्यैः सगुडसर्पिष्कैर्बलिं कुर्यात्तु वह्नये ।। गुडोदनगुडापूपान्पक्वमांसं तथामिषम् ।। १०५ ।। । यमाय च बलिं दद्याद्रक्तमाल्यानुलेपनम् ।। पक्वमांसं तथा मांसं कृष्णमाल्यानुलेपनम्

bhakṣyaiḥ saguḍasarpiṣkairbaliṃ kuryāttu vahnaye || guḍodanaguḍāpūpānpakvamāṃsaṃ tathāmiṣam || 105 || | yamāya ca baliṃ dadyādraktamālyānulepanam || pakvamāṃsaṃ tathā māṃsaṃ kṛṣṇamālyānulepanam

107

विरूपाक्षाय तु सुरां दद्यात्सौवीरकं तथा ।। मुद्गापूपांस्तिलापूपाञ्जलजान्मन्दिरांस्तथा

virūpākṣāya tu surāṃ dadyātsauvīrakaṃ tathā || mudgāpūpāṃstilāpūpāñjalajānmandirāṃstathā

108

वरुणाय बलिं दद्यात्पीतं माल्यादिकं तथा ।। यवगोधूमचणकमाषसक्तून्सगोरसान्

varuṇāya baliṃ dadyātpītaṃ mālyādikaṃ tathā || yavagodhūmacaṇakamāṣasaktūnsagorasān

109

कुल्माषघृतसंयुक्तान्बलिं दद्यात्तु वायवे ।। भक्ष्यांश्च मधुसंयुक्तान्मुद्गमिश्रांस्तथामिषम्

kulmāṣaghṛtasaṃyuktānbaliṃ dadyāttu vāyave || bhakṣyāṃśca madhusaṃyuktānmudgamiśrāṃstathāmiṣam

2.104.110

चित्रं माल्यं कुंकुमं च कुबेराय हरेद्बलिम् ।। शिम्बिधान्यभवान्भक्ष्याञ्शाल्यन्नं सगुडं दधि

citraṃ mālyaṃ kuṃkumaṃ ca kuberāya haredbalim || śimbidhānyabhavānbhakṣyāñśālyannaṃ saguḍaṃ dadhi

111

ईशानाय बलिं दद्याच्छुक्लमाल्यानुलेपनैः ।। शुक्लौदनं शुक्लमाल्यं शूलायोपहरेद्बलिम्

īśānāya baliṃ dadyācchuklamālyānulepanaiḥ || śuklaudanaṃ śuklamālyaṃ śūlāyopaharedbalim

112

तथा पञ्चरसैः सिद्धं दद्याद्विज्ञाय बुद्धिमान् ।। कृसरं गन्धपुष्पाढ्यं दद्याच्छक्राय पायसम्

tathā pañcarasaiḥ siddhaṃ dadyādvijñāya buddhimān || kṛsaraṃ gandhapuṣpāḍhyaṃ dadyācchakrāya pāyasam

113

फलोदनं रक्तमाल्यं दद्याच्छक्त्यै तथा बलिम् ।। स्नानमण्डलकेभ्योऽपि बलिं दद्यात्ततो बलिम्

phalodanaṃ raktamālyaṃ dadyācchaktyai tathā balim || snānamaṇḍalakebhyo'pi baliṃ dadyāttato balim

114

बालक्रीडनकान्भक्ष्यान्फलानि विविधानि च ।। मत्स्यामिषं सरुधिरं पायसं तिलतण्डुलम्

bālakrīḍanakānbhakṣyānphalāni vividhāni ca || matsyāmiṣaṃ sarudhiraṃ pāyasaṃ tilataṇḍulam

115

सकृदन्त्राणि हृदयं भूतेभ्यो बलिमाहरेत् ।। ॐकाराद्यैश्चतुर्थ्यन्तैः स्वाहाकारसमन्वितैः

sakṛdantrāṇi hṛdayaṃ bhūtebhyo balimāharet || ॐkārādyaiścaturthyantaiḥ svāhākārasamanvitaiḥ

116

राज्याभिषेकमन्त्रोक्तदेवतानां पृथक्पृथक् ।। नामभिर्जुहुयाद्वह्नौ यथाश्रद्धं यथाघृतम्

rājyābhiṣekamantroktadevatānāṃ pṛthakpṛthak || nāmabhirjuhuyādvahnau yathāśraddhaṃ yathāghṛtam

117

पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा देया विप्रेषु दक्षिणा ।। कनकं रजतं गावो वासांसि विविधानि च

pūrṇāhutiṃ tato dattvā deyā vipreṣu dakṣiṇā || kanakaṃ rajataṃ gāvo vāsāṃsi vividhāni ca

118

कर्त्रे च दक्षिणा देया तथा राम विशेषतः ।। दत्तं वस्त्रादि देवेभ्यस्तथा स्तानघटादिकम्

kartre ca dakṣiṇā deyā tathā rāma viśeṣataḥ || dattaṃ vastrādi devebhyastathā stānaghaṭādikam

119

कर्ता यथेष्टं विभजेत्तस्य भागो हि स स्मृतः ।। घृतेऽथ वदनं दृष्ट्वा नमस्कृत्य च देवताः

kartā yatheṣṭaṃ vibhajettasya bhāgo hi sa smṛtaḥ || ghṛte'tha vadanaṃ dṛṣṭvā namaskṛtya ca devatāḥ

2.104.120

मङ्गल्यालम्भनं कृत्वा फलपाणिरुदङ्मुखः ।। तस्माद्देशाद्विनिर्गत्य गृहं यायात्ततः स्वकम्

maṅgalyālambhanaṃ kṛtvā phalapāṇirudaṅmukhaḥ || tasmāddeśādvinirgatya gṛhaṃ yāyāttataḥ svakam

121

तत्र तिष्ठेद्धविष्याशी ब्रह्मचारी च तां निशाम् ।। स्नापितो ब्रह्मपूतेन स्नानेनायं यथा भवेत्

tatra tiṣṭheddhaviṣyāśī brahmacārī ca tāṃ niśām || snāpito brahmapūtena snānenāyaṃ yathā bhavet

122

सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। पुरा देवासुरे युद्धे शक्रायैतद्बृहस्पतिः

sarvānkāmānavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || purā devāsure yuddhe śakrāyaitadbṛhaspatiḥ

123

कृतवान्पुरुहूताय ततः शक्रः सुराधिपः ।। जघान दैत्यमुख्यानां नवतीर्नव भार्गव

kṛtavānpuruhūtāya tataḥ śakraḥ surādhipaḥ || jaghāna daityamukhyānāṃ navatīrnava bhārgava

124

धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि रक्षोहणं पापहरं पवित्रम् ।। रोगापहं विघ्नविनाशकारि स्नानं मया ते विहितं यथार्थम्

dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśakāri rakṣohaṇaṃ pāpaharaṃ pavitram || rogāpahaṃ vighnavināśakāri snānaṃ mayā te vihitaṃ yathārtham

104

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने दिक्पालस्नानवर्णनन्नाम चतुरुत्तर शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṃḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dikpālasnānavarṇanannāma caturuttara śatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। स्नानमन्यत्समाचक्ष्व भगवन्दुरितापहम् ।। विनायकोपसृष्टानां सर्वकर्मप्रसाधकम्

rāma uvāca || snānamanyatsamācakṣva bhagavanduritāpaham || vināyakopasṛṣṭānāṃ sarvakarmaprasādhakam

पुष्कर उवाच ।। विनायकः कर्मविघ्नसिध्यर्थं विनियोजितः ।। गणानामधिपत्ये च केशवेन पितामहैः

puṣkara uvāca || vināyakaḥ karmavighnasidhyarthaṃ viniyojitaḥ || gaṇānāmadhipatye ca keśavena pitāmahaiḥ

तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोध मे ।। स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डं च पश्यति

tenopasṛṣṭo yastasya lakṣaṇāni nibodha me || svapne'vagāhate'tyarthaṃ jalaṃ muṇḍaṃ ca paśyati

काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति ।। अन्त्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते

kāṣāyavāsasaścaiva kravyādāṃścādhirohati || antyajairgardabhairuṣṭraiḥ sahaikatrāvatiṣṭhate

व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः ।। विमना विफलारम्भः संसीदन्ननिमित्ततः

vrajamānastathātmānaṃ manyate'nugataṃ paraiḥ || vimanā viphalārambhaḥ saṃsīdannanimittataḥ

तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः ।। या कुमारी च भर्तारमपत्यं गर्भमङ्गना

tenopasṛṣṭo labhate na rājyaṃ rājanandanaḥ || yā kumārī ca bhartāramapatyaṃ garbhamaṅganā

आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा ।। वणिङ् न लाभमाप्नोति न कृषिं तु कृषीवलः

ācāryatvaṃ śrotriyaśca na śiṣyo'dhyayanaṃ tathā || vaṇiṅ na lābhamāpnoti na kṛṣiṃ tu kṛṣīvalaḥ

स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येह्नि विधिपूर्वकम् ।। हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्यवैष्णवान्यतमे शुभे

snapanaṃ tasya kartavyaṃ puṇyehni vidhipūrvakam || hastapuṣyāśvayuksaumyavaiṣṇavānyatame śubhe

नक्षत्रे च मुहूर्ते च मैत्रे वा ब्रह्मदैवते ।। चर्मण्यानुडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं भवेत्

nakṣatre ca muhūrte ca maitre vā brahmadaivate || carmaṇyānuḍuhe rakte sthāpyaṃ bhadrāsanaṃ bhavet

2.105.10

भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्यं द्विजोत्तमान् ।। गौरसर्षपकल्केन मेध्येनोत्सादितस्य च

bhadrāsanopaviṣṭasya svasti vācyaṃ dvijottamān || gaurasarṣapakalkena medhyenotsāditasya ca

सर्वौषधैः सर्वगन्धैः प्रलिप्तशिरसस्तथा ।। चतुर्भिः कलशैः कार्यं स्नपनं मन्त्रसंयुतम्

sarvauṣadhaiḥ sarvagandhaiḥ praliptaśirasastathā || caturbhiḥ kalaśaiḥ kāryaṃ snapanaṃ mantrasaṃyutam

तथैकवर्णाः कलशाः कर्तव्यास्ते ह्रदाम्भसा ।। अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्सङ्गमाद्धृदात्

tathaikavarṇāḥ kalaśāḥ kartavyāste hradāmbhasā || aśvasthānādgajasthānādvalmīkātsaṅgamāddhṛdāt

मृत्तिकां रोचनं गन्धान्गुग्गुलं तेषु निक्षिपेत् ।। सर्वौषधीश्च बीजानि स्नानमन्त्रानतः शृणु

mṛttikāṃ rocanaṃ gandhānguggulaṃ teṣu nikṣipet || sarvauṣadhīśca bījāni snānamantrānataḥ śṛṇu

सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम् ।। तेन त्वामभिषिञ्चामः पावमानीः पुनन्तु ते

sahasrākṣaṃ śatadhāramṛṣibhiḥ pāvanaṃ kṛtam || tena tvāmabhiṣiñcāmaḥ pāvamānīḥ punantu te

भगं ते वरुणो राजा भगं शुक्रो बृहस्पतिः ।। भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः

bhagaṃ te varuṇo rājā bhagaṃ śukro bṛhaspatiḥ || bhagamindraśca vāyuśca bhagaṃ saptarṣayo daduḥ

यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि ।। ललाटकर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु ते सदा

yatte keśeṣu daurbhāgyaṃ sīmante yacca mūrdhani || lalāṭakarṇayorakṣṇorāpastaddhantu te sadā

दर्भपिञ्जलमादाय वामहस्ते ततो गुरुः ।। स्नातस्य सार्षपं तैलं सुवेणौदुम्बरेण तु

darbhapiñjalamādāya vāmahaste tato guruḥ || snātasya sārṣapaṃ tailaṃ suveṇaudumbareṇa tu

जुहुयान्मूर्ध्नि धर्मज्ञ चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः ।। ॐकारपूतैर्धर्मज्ञ स्वाहाकारसमन्वितैः

juhuyānmūrdhni dharmajña caturthyantaiśca nāmabhiḥ || ॐkārapūtairdharmajña svāhākārasamanvitaiḥ

मिताय संमितायाथ सालङ्कटकटाय च ।। कूष्माण्डराजपुत्राय तथैव च महात्मने

mitāya saṃmitāyātha sālaṅkaṭakaṭāya ca || kūṣmāṇḍarājaputrāya tathaiva ca mahātmane

अध्यायाः १०१-१०५ (cont. 2)

नामभिर्बलिमन्त्रैश्च वषट्कारसमन्वितैः।। दद्याच्चतुष्पथे शीर्षे कुशानास्तीर्य सर्वतः ।।2.105.२०।। । कृतरक्तांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च ।। मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु

nāmabhirbalimantraiśca vaṣaṭkārasamanvitaiḥ|| dadyāccatuṣpathe śīrṣe kuśānāstīrya sarvataḥ ||2.105.20|| | kṛtaraktāṃstaṇḍulāṃśca palalaudanameva ca || matsyānpakvāṃstathaivāmānmāṃsametāvadeva tu

पुष्पं चित्रं सुगन्धं तु सुरां च त्रिविधामपि ।। मूलकं पूरिकापूपास्तथैवैण्डर्यकाणि च

puṣpaṃ citraṃ sugandhaṃ tu surāṃ ca trividhāmapi || mūlakaṃ pūrikāpūpāstathaivaiṇḍaryakāṇi ca

एतान्सर्वानुपाहृत्य भूमौ कृत्वा ततः शिरः।। विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम्

etānsarvānupāhṛtya bhūmau kṛtvā tataḥ śiraḥ|| vināyakasya jananīmupatiṣṭhettato'mbikām

रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम।। पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे

rūpaṃ dehi yaśo dehi saubhāgyaṃ subhage mama|| putrāndehi dhanaṃ dehi sarvānkāmāṃśca dehi me

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः।। भोजयेद्ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि

tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklamālyānulepanaḥ|| bhojayedbrāhmaṇāndadyādvastrayugmaṃ gurorapi

विनायकस्नानमिदं यशस्यं रक्षोहणं विघ्नविनाशकारि।। सर्वामयघ्नं रिपुनाशकं च कर्तव्यमेतन्नियमेन राम

vināyakasnānamidaṃ yaśasyaṃ rakṣohaṇaṃ vighnavināśakāri|| sarvāmayaghnaṃ ripunāśakaṃ ca kartavyametanniyamena rāma

105

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने विनायकस्नानवर्णनन्नाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne vināyakasnānavarṇanannāma pañcottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०६-११०

पुष्कर उवाच ॥ स्नानमन्यत्प्रवक्ष्यामि तवाहं दुरितापहम् ॥ दानवेन्द्राय भुवने यज्जगादोशनाः पुरा

puṣkara uvāca || snānamanyatpravakṣyāmi tavāhaṃ duritāpaham || dānavendrāya bhuvane yajjagādośanāḥ purā

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वशत्रुक्षयंकरम् ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यां भास्करेऽनुदिते तथा

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvaśatrukṣayaṃkaram || prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhāskare'nudite tathā

स्नायीत भार्गवश्रेष्ठ विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ सौवर्णं राजतं कुम्भमथवापि महीमयम्

snāyīta bhārgavaśreṣṭha vidhidṛṣṭena karmaṇā || sauvarṇaṃ rājataṃ kumbhamathavāpi mahīmayam

नादेयैः सागरैस्तोयैः कल्पयित्वा यथाविधिः ॥ ओषधीर्विन्यसेत्तत्र समभागाः सुचूर्णिताः

nādeyaiḥ sāgaraistoyaiḥ kalpayitvā yathāvidhiḥ || oṣadhīrvinyasettatra samabhāgāḥ sucūrṇitāḥ

जया च विजया चैव तथा सूक्ष्मफलानि च ॥ प्रसन्नमुखबीजानि भाण्डीरकुसुमानि च

jayā ca vijayā caiva tathā sūkṣmaphalāni ca || prasannamukhabījāni bhāṇḍīrakusumāni ca

क्षीरजापत्रनिर्माल्यं देवीनिस्सारमेव च ॥ कल्लीवराङ्गना चैव गजेन्द्रस्य च मञ्जरी

kṣīrajāpatranirmālyaṃ devīnissārameva ca || kallīvarāṅganā caiva gajendrasya ca mañjarī

क्षुद्रजं करजं चैव धने द्वेद्वे विभावरी ॥ महौघं पूर्तगं चैव भुवं यक्षभुवं तथा

kṣudrajaṃ karajaṃ caiva dhane dvedve vibhāvarī || mahaughaṃ pūrtagaṃ caiva bhuvaṃ yakṣabhuvaṃ tathā

शशाङ्कमृगदर्पं च दानं च करिणस्तथा ॥ ओषध्यः कथितास्तुभ्यं दाने मन्त्रमतः शृणु

śaśāṅkamṛgadarpaṃ ca dānaṃ ca kariṇastathā || oṣadhyaḥ kathitāstubhyaṃ dāne mantramataḥ śṛṇu

( ॐनमो भगवते रुद्राय धवलपाण्डुरोपचितभस्मानुलिप्तगात्राय ॥ तद्यथा ॥ जय जय विजयविजय सर्वाञ्छत्रूनमुकस्य कलहविग्रहविवादेषु भञ्जभञ्ज मथमथ सर्वत्र प्रत्यक्षिकां योऽसौ युगान्तकाले दध्यक्षतैरिमां पूजां रौद्री मूर्तिसहस्तां सुसत्त्वां रक्षतु जीविकां संवर्तकाग्नितुल्यश्च त्रिपुरार्तिकरः यः सर्वदेवमयः सोऽपि तव रक्षतु जीवितं निखि निखि निखि स्वाहा ॥ ) एवं स्नातस्त्वनेनैव गात्रेण तिलतण्डुलम् ॥ घृताक्तं ज्वलिते वह्नौ जुहुयात्प्रयतः सदा

( ॐnamo bhagavate rudrāya dhavalapāṇḍuropacitabhasmānuliptagātrāya || tadyathā || jaya jaya vijayavijaya sarvāñchatrūnamukasya kalahavigrahavivādeṣu bhañjabhañja mathamatha sarvatra pratyakṣikāṃ yo'sau yugāntakāle dadhyakṣatairimāṃ pūjāṃ raudrī mūrtisahastāṃ susattvāṃ rakṣatu jīvikāṃ saṃvartakāgnitulyaśca tripurārtikaraḥ yaḥ sarvadevamayaḥ so'pi tava rakṣatu jīvitaṃ nikhi nikhi nikhi svāhā || ) evaṃ snātastvanenaiva gātreṇa tilataṇḍulam || ghṛtāktaṃ jvalite vahnau juhuyātprayataḥ sadā

2.106.10

ततः सम्पूजनं कुर्याद्देवदेवस्य शूलिनः ॥ घृतक्षीराभिषेकेण गन्धपुष्पफलाक्षतैः

tataḥ sampūjanaṃ kuryāddevadevasya śūlinaḥ || ghṛtakṣīrābhiṣekeṇa gandhapuṣpaphalākṣataiḥ

दीपधूपनमस्कारैस्तथा वान्नेन भूरिणा ॥ गीतवाद्यैः सुमधुरैर्ब्राह्मणान्स्वस्तिवाचनैः

dīpadhūpanamaskāraistathā vānnena bhūriṇā || gītavādyaiḥ sumadhurairbrāhmaṇānsvastivācanaiḥ

माहेश्वरस्नानमिदं हि कृत्वा रक्षोहणं शत्रुनिबर्हणं च ॥ कामानवाप्नोति नरस्तु सर्वान्यान्राम कांश्चिन्मनसेच्छतीति

māheśvarasnānamidaṃ hi kṛtvā rakṣohaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca || kāmānavāpnoti narastu sarvānyānrāma kāṃścinmanasecchatīti

106

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने माहेश्वरस्नानवर्णनन्नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne māheśvarasnānavarṇanannāma ṣaḍuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ॥ स्नानान्यन्यानि ते वच्मि निबोध गदतो मम ॥ रक्षोघ्नानि यशस्यानि मङ्गल्यानि विशेषतः

puṣkara uvāca || snānānyanyāni te vacmi nibodha gadato mama || rakṣoghnāni yaśasyāni maṅgalyāni viśeṣataḥ

स्नानं घृतेन कथितं चायुषो वर्धनं परम् ॥ राम गोशकृता स्नानं परं लक्ष्मीविवर्धनम्

snānaṃ ghṛtena kathitaṃ cāyuṣo vardhanaṃ param || rāma gośakṛtā snānaṃ paraṃ lakṣmīvivardhanam

स्नानं च कथितं दध्ना परं लक्ष्मीविवर्धनम्॥ तथा दर्भोदकस्नानं सर्वपापनिबर्हणम्

snānaṃ ca kathitaṃ dadhnā paraṃ lakṣmīvivardhanam|| tathā darbhodakasnānaṃ sarvapāpanibarhaṇam

पलाशबिल्व कमलकुशस्नानं पुरो हितम् ॥ वचा हरिद्रा मञ्जिष्ठा तगरं चारकं तथा

palāśabilva kamalakuśasnānaṃ puro hitam || vacā haridrā mañjiṣṭhā tagaraṃ cārakaṃ tathā

स्नानमेतद्विनिर्दिष्टं रक्षोघ्नं पापसूदनम् ॥ वचाहरिद्रया युक्तं स्नानं रक्षोहणं परम्

snānametadvinirdiṣṭaṃ rakṣoghnaṃ pāpasūdanam || vacāharidrayā yuktaṃ snānaṃ rakṣohaṇaṃ param

आयुष्यं च यशस्यं च धन्यं मेधाविवर्धनम् ॥ स्नानं पवित्रं मङ्गल्यं तथा काञ्चनवारिणा

āyuṣyaṃ ca yaśasyaṃ ca dhanyaṃ medhāvivardhanam || snānaṃ pavitraṃ maṅgalyaṃ tathā kāñcanavāriṇā

क्रमादूनतरे किञ्चिद्रूप्यताम्रोदकैस्ततः ।। तथा रत्नोदकस्नानं सङ्ग्रामविजयावहम्

kramādūnatare kiñcidrūpyatāmrodakaistataḥ || tathā ratnodakasnānaṃ saṅgrāmavijayāvaham

वैडूर्यं मध्यतः कृत्वा प्रवालैः परिवारयेत् ।। तेन पात्रेण यत्स्नानं सर्वकामकरं हितम्

vaiḍūryaṃ madhyataḥ kṛtvā pravālaiḥ parivārayet || tena pātreṇa yatsnānaṃ sarvakāmakaraṃ hitam

स्नानं सर्वौषधैर्मुख्यं विवादे विजयप्रदम् ।। सर्वगन्धोदकस्नानं सौभाग्यारोग्यकारकम्

snānaṃ sarvauṣadhairmukhyaṃ vivāde vijayapradam || sarvagandhodakasnānaṃ saubhāgyārogyakārakam

2.107.10

तथा बीजोदकस्नानं सर्वकर्मप्रसाधकम् ।। तथैवामलकस्नानमलक्ष्मीनाशनं परम्

tathā bījodakasnānaṃ sarvakarmaprasādhakam || tathaivāmalakasnānamalakṣmīnāśanaṃ param

तिलसिद्धार्थकैः स्नानममङ्गल्यप्रणाशनम् ।। केवलैर्वा तिलैः स्नानमथवा गौरसर्षपैः

tilasiddhārthakaiḥ snānamamaṅgalyapraṇāśanam || kevalairvā tilaiḥ snānamathavā gaurasarṣapaiḥ

स्नानं प्रियङ्गुना प्रोक्तं तथा सौभाग्यवर्धनम् ।। सौभाग्यकं तथा स्नानं नागकान्ताप्रियङ्गुभिः

snānaṃ priyaṅgunā proktaṃ tathā saubhāgyavardhanam || saubhāgyakaṃ tathā snānaṃ nāgakāntāpriyaṅgubhiḥ

पुरोचारुककुष्ठैश्च तथैव च विनिर्दिशेत् ।। धात्रीफलेन पद्मैश्च तथामलकवारिणा

purocārukakuṣṭhaiśca tathaiva ca vinirdiśet || dhātrīphalena padmaiśca tathāmalakavāriṇā

लक्ष्मीवृद्धिकरं स्नानं कथितं भार्गवोत्तम ।। पद्मोत्पलकदम्बैश्च तथा लक्ष्मीविवर्धनम्

lakṣmīvṛddhikaraṃ snānaṃ kathitaṃ bhārgavottama || padmotpalakadambaiśca tathā lakṣmīvivardhanam

बलामतिबलां चैव तथा नागबलामपि ।। बलां मोटां चतुर्थी तु स्नानं वै बलवर्धनम्

balāmatibalāṃ caiva tathā nāgabalāmapi || balāṃ moṭāṃ caturthī tu snānaṃ vai balavardhanam

ब्रह्माकर्कोटकीमूलं कुमारी पद्मचारिणी ।। स्नाने रोगविनाशाय स्मृताः प्रत्येकशो द्विज

brahmākarkoṭakīmūlaṃ kumārī padmacāriṇī || snāne rogavināśāya smṛtāḥ pratyekaśo dvija

मांसीमुराचोरकनागपुष्पैः सनागदानैरतिनाशकारि ।। तुरुष्ककक्कोलकजातिपूगैः फलैः समस्तैः सुतरां प्रदद्यात्

māṃsīmurācorakanāgapuṣpaiḥ sanāgadānairatināśakāri || turuṣkakakkolakajātipūgaiḥ phalaiḥ samastaiḥ sutarāṃ pradadyāt

107

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नानाविधस्नानवर्णनन्नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne nānāvidhasnānavarṇanannāma saptottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। स्नानानामिह सर्वेषां यत्स्नानमतिरिच्यते ।। तन्ममाचक्ष्व सकलं सर्वकल्मषनाशनम्

rāma uvāca || snānānāmiha sarveṣāṃ yatsnānamatiricyate || tanmamācakṣva sakalaṃ sarvakalmaṣanāśanam

पुष्कर उवाच ।। शृणु पादोदकस्नानं सर्वकिल्बिषनाशनम् ।। श्रवणर्क्षं विना ह्येतद्भवत्यर्धफलं यतः

puṣkara uvāca || śṛṇu pādodakasnānaṃ sarvakilbiṣanāśanam || śravaṇarkṣaṃ vinā hyetadbhavatyardhaphalaṃ yataḥ

ततः कार्यं प्रयत्नेन श्रवणर्क्षे विशेषतः ।। अथोत्तरासु षाढासु निराहारो जितेन्द्रियः

tataḥ kāryaṃ prayatnena śravaṇarkṣe viśeṣataḥ || athottarāsu ṣāḍhāsu nirāhāro jitendriyaḥ

सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्देवदेवस्य चक्रिणः ।। पादं प्रलेपयेद्विद्वान्क्रमेण चतुरात्मनः

sarvauṣadhaiḥ sarvagandhairdevadevasya cakriṇaḥ || pādaṃ pralepayedvidvānkrameṇa caturātmanaḥ

ततस्तु कलशान्कुर्याच्चतुरः सुदृढान्नवान् ।। सौवर्णान्राजतान्ताम्रानथ वापि महीमयान्

tatastu kalaśānkuryāccaturaḥ sudṛḍhānnavān || sauvarṇānrājatāntāmrānatha vāpi mahīmayān

ततोऽनिरुद्धचरणौ कृपाद्भिः क्षालयेत्ततः ।। ताभिस्तु कलशं पूर्णं स्थापनीयं तदग्रतः

tato'niruddhacaraṇau kṛpādbhiḥ kṣālayettataḥ || tābhistu kalaśaṃ pūrṇaṃ sthāpanīyaṃ tadagrataḥ

ततः प्रद्युम्नचरणौ क्षाल्यौ प्रस्रवणोदकैः ।। कलशं पूरितं तच्च भवेत्स्थाप्यं तदग्रतः

tataḥ pradyumnacaraṇau kṣālyau prasravaṇodakaiḥ || kalaśaṃ pūritaṃ tacca bhavetsthāpyaṃ tadagrataḥ

संकर्षणस्य चरणौ क्षाल्यौ तोयैश्च सारसैः ।। तैस्तु संपूर्णकलशं स्थाप्यं तस्याग्रतो भवेत्

saṃkarṣaṇasya caraṇau kṣālyau toyaiśca sārasaiḥ || taistu saṃpūrṇakalaśaṃ sthāpyaṃ tasyāgrato bhavet

वासुदेवस्य चरणौ नादेयैः क्षालयेद्बुधः ।। कलशं पूरितं तैश्च स्थापनीयं तदग्रतः

vāsudevasya caraṇau nādeyaiḥ kṣālayedbudhaḥ || kalaśaṃ pūritaṃ taiśca sthāpanīyaṃ tadagrataḥ

2.108.10

ततः पूजा तु कर्तव्या यथावच्चतुरात्मनः ।। कलशान्पूजयेत्तांश्च गन्धमाल्यफलाक्षतैः

tataḥ pūjā tu kartavyā yathāvaccaturātmanaḥ || kalaśānpūjayettāṃśca gandhamālyaphalākṣataiḥ

ततः प्राप्ते द्वितीयेऽह्नि स्नातः पूर्वमुपोषितः ।। सम्मुखश्चानिरुद्धस्य स्नाप्यश्च कटुको भवेत्

tataḥ prāpte dvitīye'hni snātaḥ pūrvamupoṣitaḥ || sammukhaścāniruddhasya snāpyaśca kaṭuko bhavet

प्रद्युम्नस्य च देवस्य ततः संकर्षणस्य च ।। ततश्च वासुदेवस्य यथा रामस्य चक्रिणः

pradyumnasya ca devasya tataḥ saṃkarṣaṇasya ca || tataśca vāsudevasya yathā rāmasya cakriṇaḥ

( पवित्रमन्त्रैः सर्वेषां घण्टानामभिमन्त्रणम्।। कर्तव्यं सात्त्वतेनाथ शुचिना भार्गवोत्तम

( pavitramantraiḥ sarveṣāṃ ghaṇṭānāmabhimantraṇam|| kartavyaṃ sāttvatenātha śucinā bhārgavottama

अथ मन्त्रान्प्रवक्ष्यामि कलशेषु चतुर्षु ते।।) मङ्गल्यांश्च यशश्यांश्चा सर्वाघविनिषूदनान्

atha mantrānpravakṣyāmi kalaśeṣu caturṣu te||) maṅgalyāṃśca yaśaśyāṃścā sarvāghaviniṣūdanān

अरुद्धमार्गाः सर्वत्र सर्वशश्चापराजिताः ।। वायुमूर्तिरचिन्त्यात्मा सोऽनिरुद्धः स्वयं प्रभुः

aruddhamārgāḥ sarvatra sarvaśaścāparājitāḥ || vāyumūrtiracintyātmā so'niruddhaḥ svayaṃ prabhuḥ

पादोदकेन दिव्येन शिवेनाघविनाशिना ।। तथाघमपहृत्याशु शिवं वर्धयतां प्रभुः

pādodakena divyena śivenāghavināśinā || tathāghamapahṛtyāśu śivaṃ vardhayatāṃ prabhuḥ

लोकान्प्रद्योतयति यः प्रयुम्नो भास्करप्रभः ।। हुताशनः स तेजस्वी मङ्गलं विदधातु मे

lokānpradyotayati yaḥ prayumno bhāskaraprabhaḥ || hutāśanaḥ sa tejasvī maṅgalaṃ vidadhātu me

कामदेवो जगद्योनिः सर्वशः प्रभुरीश्वरः ।। दुःखहर्ता जगन्नाथो मङ्गलानि ददातु ते

kāmadevo jagadyoniḥ sarvaśaḥ prabhurīśvaraḥ || duḥkhahartā jagannātho maṅgalāni dadātu te

जगतां कर्षणाद्देवो यः स सङ्कर्षणः प्रभुः ।। रुद्रमूर्तिरचिन्त्यात्मा सर्वगः सर्वहारकः

jagatāṃ karṣaṇāddevo yaḥ sa saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || rudramūrtiracintyātmā sarvagaḥ sarvahārakaḥ

2.108.20

कामपालोऽरिदमनः सर्वभूतस्य शङ्करः।। विश्वयोनिर्महातेजा मङ्गलानि ददातु ते

kāmapālo'ridamanaḥ sarvabhūtasya śaṅkaraḥ|| viśvayonirmahātejā maṅgalāni dadātu te

सर्वावासो वासुदेवो भूतात्मा भूतभावनः ।। सर्वगश्चाप्रमेयश्च पुरुषः परमेश्वरः

sarvāvāso vāsudevo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || sarvagaścāprameyaśca puruṣaḥ parameśvaraḥ

अनन्तः सर्वदेवेशो जगदाधारकारणः ।। अघापहारी वरदो विदधातु श्रियं तव

anantaḥ sarvadeveśo jagadādhārakāraṇaḥ || aghāpahārī varado vidadhātu śriyaṃ tava

एवं स्नातस्ततस्त्यक्त्वा तत्रैव स्नानवाससी ।। शुक्लवासा उपस्पृश्य पूजां कुर्यात्क्रमेण तु

evaṃ snātastatastyaktvā tatraiva snānavāsasī || śuklavāsā upaspṛśya pūjāṃ kuryātkrameṇa tu

गन्धैः पुष्पैः फलैर्मुख्यैर्दीपैर्धूपैः सुगन्धिभिः ।। नैवेद्यैर्विविधैश्चैव सात्त्वतानां च पूजनैः

gandhaiḥ puṣpaiḥ phalairmukhyairdīpairdhūpaiḥ sugandhibhiḥ || naivedyairvividhaiścaiva sāttvatānāṃ ca pūjanaiḥ

एवं देवार्चनं कृत्वा सात्त्वतां शान्तिदं शुभम् ।। भोजनं गोरसप्रायं कृत्वा तिष्ठेत्सुयन्त्रितम्

evaṃ devārcanaṃ kṛtvā sāttvatāṃ śāntidaṃ śubham || bhojanaṃ gorasaprāyaṃ kṛtvā tiṣṭhetsuyantritam

प्रादुर्भावाणि मुख्यानि शृणुयात्केशवस्य च ।। पाखण्डिपतितानां च वर्जयेद्दर्शनं तथा

prādurbhāvāṇi mukhyāni śṛṇuyātkeśavasya ca || pākhaṇḍipatitānāṃ ca varjayeddarśanaṃ tathā

इति पादोदकस्नानं प्रोक्तं रक्षोहणं तव ।। मङ्गल्यं पापशमनमलक्ष्मीनाशनं परम्

iti pādodakasnānaṃ proktaṃ rakṣohaṇaṃ tava || maṅgalyaṃ pāpaśamanamalakṣmīnāśanaṃ param

सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वबाधाविनाशनम् ।। दुःस्वप्नारिष्टशमनं सर्वव्याधिहरं शिवम्

sarvavighnapraśamanaṃ sarvabādhāvināśanam || duḥsvapnāriṣṭaśamanaṃ sarvavyādhiharaṃ śivam

यात्रासिद्धिकरं धन्यं कर्मणां सिद्धिकारकम् ।। शत्रुघ्नं बुद्धिदं मेध्यं बलायुःस्मृतिवर्धनम् ।। सौभाग्यदं कामपरं यशःपुत्रविवर्धनम्

yātrāsiddhikaraṃ dhanyaṃ karmaṇāṃ siddhikārakam || śatrughnaṃ buddhidaṃ medhyaṃ balāyuḥsmṛtivardhanam || saubhāgyadaṃ kāmaparaṃ yaśaḥputravivardhanam

2.108.30

अमोघवीर्यं पुरुषोत्तमस्य पादोदकस्नानमिदं प्रदिष्टम् ।। स्नानोत्तरं ते रणचण्डवेग भूयस्तु ते किं कथयामि राम

amoghavīryaṃ puruṣottamasya pādodakasnānamidaṃ pradiṣṭam || snānottaraṃ te raṇacaṇḍavega bhūyastu te kiṃ kathayāmi rāma

108

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुरुषोत्तमपादोदकस्नानवर्णनन्नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne puruṣottamapādodakasnānavarṇanannāmāṣṭottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। मणीनामथ काम्यानां श्रोतुमिच्छाम्यहं विधिम् ।। सर्वकामकरं मुख्यं तथा च दुरितापहम्

rāma uvāca || maṇīnāmatha kāmyānāṃ śrotumicchāmyahaṃ vidhim || sarvakāmakaraṃ mukhyaṃ tathā ca duritāpaham

पुष्कर उवाच ।। आथर्वणेन विधिना मणिकर्म निबोध मे ।। ध्रुवस्तिष्ठेत्यृचा वृक्षं प्रत्यक्षमनुमन्त्रयेत्

puṣkara uvāca || ātharvaṇena vidhinā maṇikarma nibodha me || dhruvastiṣṭhetyṛcā vṛkṣaṃ pratyakṣamanumantrayet

पादोनया मणिस्थानं प्रोक्षयेत्तु द्वितीयया ।। अस्याः पादेनोत्तरेण निर्मिमीत मणिं ततः

pādonayā maṇisthānaṃ prokṣayettu dvitīyayā || asyāḥ pādenottareṇa nirmimīta maṇiṃ tataḥ

सबन्धुश्चेति तमृचा तस्माच्छिन्द्यादिति श्रुतिः ।। आहरेत मणिं तस्मात्सूक्तादस्मात्तृतीयया

sabandhuśceti tamṛcā tasmācchindyāditi śrutiḥ || āhareta maṇiṃ tasmātsūktādasmāttṛtīyayā

सर्वत्र तु मणीनां च निर्माणं केवलं भवेत् ।। उपयुक्तास्तु केवाक्षा द्रव्यास्ते परिकीर्तिताः

sarvatra tu maṇīnāṃ ca nirmāṇaṃ kevalaṃ bhavet || upayuktāstu kevākṣā dravyāste parikīrtitāḥ

अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते कर्तव्यास्तु समन्ततः ।। सम्यगुत्पादयेत्तेषां सम्यग्ग्रन्थिचतुष्टयम्

aṅguṣṭhaparvamātrāste kartavyāstu samantataḥ || samyagutpādayetteṣāṃ samyaggranthicatuṣṭayam

अग्रतो मूलतो वापि कल्पमानेऽतिरिच्यते ।। अरातीयोरित्यनया छिन्द्याच्छस्त्रेण तत्त्ववित्

agrato mūlato vāpi kalpamāne'tiricyate || arātīyorityanayā chindyācchastreṇa tattvavit

अर्थं च सुशिरः कृत्वा ततः प्रक्षाल्य वारिणा ।। पात्रं तमग्नौ कृत्वा तु सम्यगेव यथाविधि

arthaṃ ca suśiraḥ kṛtvā tataḥ prakṣālya vāriṇā || pātraṃ tamagnau kṛtvā tu samyageva yathāvidhi

यत्राचक्रुरित्यनया ससूत्रमत उत्तरम् ।। कुर्यात्तदग्निकुण्डं च प्रबोध्य जुहुयाद् घृतम्

yatrācakrurityanayā sasūtramata uttaram || kuryāttadagnikuṇḍaṃ ca prabodhya juhuyād ghṛtam

2.109.10

प्रत्यृचा स्वेन मन्त्रेण सम्पातानयनं भवेत् ।। कृतशान्त्युदके पात्रे रम्ये लोहमये दृढे

pratyṛcā svena mantreṇa sampātānayanaṃ bhavet || kṛtaśāntyudake pātre ramye lohamaye dṛḍhe

स्वलिङ्गोद्धृमन्त्रेण दर्विदण्डादतः परम् ।। विमुच्य सर्वं तेनैव मन्त्रेण भ्रामयेन्मणिम्

svaliṅgoddhṛmantreṇa darvidaṇḍādataḥ param || vimucya sarvaṃ tenaiva mantreṇa bhrāmayenmaṇim

पात्रे तस्मिंस्ततस्तस्मादुद्धृत्या बन्धनं भवेत् ।। सकलेनैव मन्त्रेण मन्त्रयेच्च तथोद्गतम्

pātre tasmiṃstatastasmāduddhṛtyā bandhanaṃ bhavet || sakalenaiva mantreṇa mantrayecca tathodgatam

सामान्यमिदमुक्तं ते शृणु वैशेषिकं द्विज ।। अभीवर्तमणौ कर्म तव वक्ष्याम्यतः परम्

sāmānyamidamuktaṃ te śṛṇu vaiśeṣikaṃ dvija || abhīvartamaṇau karma tava vakṣyāmyataḥ param

अभीवर्त्तेन मणिनेत्याद्याभिस्तिसृभिर्मणौ ।। अत्रायं वासवं पात्रं द्वेभ्यश्च प्रत्यृचं पुनः

abhīvarttena maṇinetyādyābhistisṛbhirmaṇau || atrāyaṃ vāsavaṃ pātraṃ dvebhyaśca pratyṛcaṃ punaḥ

दत्त्वा सर्वेण सूक्तेन मणेराधन्वनं भवेत् ।। अभीवर्तमणिः प्रोक्तो नो वा काष्ठान्भृगूत्तम

dattvā sarveṇa sūktena maṇerādhanvanaṃ bhavet || abhīvartamaṇiḥ prokto no vā kāṣṭhānbhṛgūttama

अयं योनिरत इति तस्य होमो विधीयते ।। शशकेष्विह ये श्रान्तवत्सभैषज्यभाजनम

ayaṃ yonirata iti tasya homo vidhīyate || śaśakeṣviha ye śrāntavatsabhaiṣajyabhājanama

क्षुद्रेषु यदपामार्गं मणिः शान्तविसंज्ञकः ।। इत्येते यावदुक्ताः स्युर्विवाहमधुराश्च ये

kṣudreṣu yadapāmārgaṃ maṇiḥ śāntavisaṃjñakaḥ || ityete yāvaduktāḥ syurvivāhamadhurāśca ye

पूर्वोक्तेन भवेद्धर्म एतेषामिति मे मतिः ।। द्रव्यौषधिमणीनां च सभार्याणां तथैव च

pūrvoktena bhaveddharma eteṣāmiti me matiḥ || dravyauṣadhimaṇīnāṃ ca sabhāryāṇāṃ tathaiva ca

दाक्षायणमणीनां च भवेद्धोमाधिको विधिः ।। ओषधीनामिहेदानीं विधानं शृणु भार्गव

dākṣāyaṇamaṇīnāṃ ca bhaveddhomādhiko vidhiḥ || oṣadhīnāmihedānīṃ vidhānaṃ śṛṇu bhārgava

2.109.20

व्रीहीणां वा यवानां वा मूले तु परितः किरेत् ।। यदि सौम्य सुमन्त्रेण फलकान्येकविंशतिः

vrīhīṇāṃ vā yavānāṃ vā mūle tu paritaḥ kiret || yadi saumya sumantreṇa phalakānyekaviṃśatiḥ

अमुष्मिन्स्थानरूढासु यथाभिलषितां बुधः ।। योजयेन्नाम सम्भूताममुकस्य विभूतये

amuṣminsthānarūḍhāsu yathābhilaṣitāṃ budhaḥ || yojayennāma sambhūtāmamukasya vibhūtaye

घृताहुतेति च द्वाभ्यां घृतेन प्रोक्षयेत्ततः ।। मा ते रिषसीत्यनया ह्या त्वा तमभिमन्त्रयेत्

ghṛtāhuteti ca dvābhyāṃ ghṛtena prokṣayettataḥ || mā te riṣasītyanayā hyā tvā tamabhimantrayet

गन्धं संछादयेच्चैव ततो भूमेत्यनन्तरम् ।। इत्यौषधीनां सर्वासां सामान्योऽयं विधिः स्मृतः

gandhaṃ saṃchādayeccaiva tato bhūmetyanantaram || ityauṣadhīnāṃ sarvāsāṃ sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ

एककाद्यास्तु मणयः सलिङ्गं निखनेद्बुधः ।। मन्त्रेण तान्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

ekakādyāstu maṇayaḥ saliṅgaṃ nikhanedbudhaḥ || mantreṇa tānpravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

एकाङ्क एककामायेत्येकांके विधिवत्खनेत् ।। आक्रन्दयति सूक्तेन प्रदध्नां यद्यथाविधि

ekāṅka ekakāmāyetyekāṃke vidhivatkhanet || ākrandayati sūktena pradadhnāṃ yadyathāvidhi

इयं वीरुदित्यनया विधिवन्मधुघः खनेत् ।। सूक्तेन सुकलेनास्य मणेराबन्धनं भवेत्

iyaṃ vīrudityanayā vidhivanmadhughaḥ khanet || sūktena sukalenāsya maṇerābandhanaṃ bhavet

इमां खनामीत्यनया नितनीलिङ्गया खनिम् ।। प्रतीची सौममसितां बध्नीयात्तु यथाविधि

imāṃ khanāmītyanayā nitanīliṅgayā khanim || pratīcī saumamasitāṃ badhnīyāttu yathāvidhi

यात्वा गन्धर्व इन्द्राभ्यां कपिकच्छुं खनेद्वधः ।। सूक्तेनानेन तन्मेढ्रे प्रबध्नीयादिति स्थितः

yātvā gandharva indrābhyāṃ kapikacchuṃ khanedvadhaḥ || sūktenānena tanmeḍhre prabadhnīyāditi sthitaḥ

इमां खनामीत्यनया दशधास्रुतया खनेत् ।। पाठासूक्तेन बध्नीयादेका राज्ञीमिति श्रुतिः

imāṃ khanāmītyanayā daśadhāsrutayā khanet || pāṭhāsūktena badhnīyādekā rājñīmiti śrutiḥ

2.109.30

दशशीर्ष इति द्वाभ्यां महाख्यं विधिवत्खनेत् ।। आपः पुनन्त्वित्यनेन बध्नीयात्तां यथाविधि

daśaśīrṣa iti dvābhyāṃ mahākhyaṃ vidhivatkhanet || āpaḥ punantvityanena badhnīyāttāṃ yathāvidhi

इमां खनाम्यौषधीं त्वां ढबीं नाम तथोत्खनेत् ।। काण्डीयाऋक्तया त्वेते बध्नीयात्तु यथाविधि

imāṃ khanāmyauṣadhīṃ tvāṃ ḍhabīṃ nāma tathotkhanet || kāṇḍīyāṛktayā tvete badhnīyāttu yathāvidhi

य आत्मजा इत्यनया खन्यादिति तथैव ताम् ।। अनेनैव प्रबध्नीयाद्विद्वान्सूक्तेन तं मणिम्

ya ātmajā ityanayā khanyāditi tathaiva tām || anenaiva prabadhnīyādvidvānsūktena taṃ maṇim

अरिष्टस्त्वा खनतु वै पिप्पलं तु खनेत्तथा ।। यावद्द्यौरिति सूक्तेन तस्य चाबन्धनं भवेत्

ariṣṭastvā khanatu vai pippalaṃ tu khanettathā || yāvaddyauriti sūktena tasya cābandhanaṃ bhavet

साहसीनावचेत्येवं सैधकं च तथा खनेत् ।। अनेवैव प्रबध्नीयात्सूत्रेण तु यथाविधि

sāhasīnāvacetyevaṃ saidhakaṃ ca tathā khanet || anevaiva prabadhnīyātsūtreṇa tu yathāvidhi

पयोऽसीत्यथवा हन्यात्स्वर्गपत्रीं यथाविधि ।। सूक्तेन तां प्रबध्नीयादनेनैव यथाक्रमम्

payo'sītyathavā hanyātsvargapatrīṃ yathāvidhi || sūktena tāṃ prabadhnīyādanenaiva yathākramam

इमां खनामीत्यनया माषपर्णीं तथा खनेत् ।। द्वाभ्यां चानर्थसक्तत्वप्रबध्नीयादिति श्रुतिः

imāṃ khanāmītyanayā māṣaparṇīṃ tathā khanet || dvābhyāṃ cānarthasaktatvaprabadhnīyāditi śrutiḥ

ततः खण्डारिकां खन्याद्राजा त्वां वरुणः खनेत्।। ऋचानया समस्तेन सूक्तेनाबन्धनं भवेत्

tataḥ khaṇḍārikāṃ khanyādrājā tvāṃ varuṇaḥ khanet|| ṛcānayā samastena sūktenābandhanaṃ bhavet

एकार्कप्रभृतीनां तु लिङ्गः कल्प्यं फलं बुधैः ।। सामीयात्वाह वरुणेत्येवमादिषु संश्रिताः

ekārkaprabhṛtīnāṃ tu liṅgaḥ kalpyaṃ phalaṃ budhaiḥ || sāmīyātvāha varuṇetyevamādiṣu saṃśritāḥ

सामीदयः पदार्थास्ते उपक्लृप्तास्तथा स्मृताः ।। द्रव्यैस्तैस्तु मणिं कुर्यादाम्नायोक्तैर्यथाविधि

sāmīdayaḥ padārthāste upaklṛptāstathā smṛtāḥ || dravyaistaistu maṇiṃ kuryādāmnāyoktairyathāvidhi

2.109.40

तल्लिङ्गेन तु मन्त्रेण यथावदनुपूर्वशः ।। कुष्ठस्य मणयः पञ्च उदपात्रे विदुर्बुधाः

talliṅgena tu mantreṇa yathāvadanupūrvaśaḥ || kuṣṭhasya maṇayaḥ pañca udapātre vidurbudhāḥ

प्रत्यैकपाठसंस्कार शुद्धये वेति नः श्रुतम् ।। चतुरस्रं प्रबध्नीयान्मणिमञ्जनवत्तथा

pratyaikapāṭhasaṃskāra śuddhaye veti naḥ śrutam || caturasraṃ prabadhnīyānmaṇimañjanavattathā

सैन्धवं लवणं सिद्धमुभयत्र परिग्रहात् ।। कुर्याद्वाक्ष्यं च संस्कारं व्याघ्रत्यपमणौ तथा

saindhavaṃ lavaṇaṃ siddhamubhayatra parigrahāt || kuryādvākṣyaṃ ca saṃskāraṃ vyāghratyapamaṇau tathā

चतुरस्रौ तु कर्तव्यौ मणी कारणकालजौ ।। नैमित्तिकाश्च मणयो मणयः संविदुश्च ये

caturasrau tu kartavyau maṇī kāraṇakālajau || naimittikāśca maṇayo maṇayaḥ saṃviduśca ye

स्वंस्वं मन्त्रं भवेत्तेषामिति मे निश्चिता मतिः ।। नैमित्तिकानां घोरास्ते तेषां नैमित्तिकं भवेत्

svaṃsvaṃ mantraṃ bhavetteṣāmiti me niścitā matiḥ || naimittikānāṃ ghorāste teṣāṃ naimittikaṃ bhavet

सम्पदानां तथा मध्ये साम्पदं नात्र संशयः ।। सीमात्र्यात्वाहेत्यनेन सीमसं जनवद्भवेत्

sampadānāṃ tathā madhye sāmpadaṃ nātra saṃśayaḥ || sīmātryātvāhetyanena sīmasaṃ janavadbhavet

पिशाचशातनः पुंसां यातुधानविनाशनः ।। मन्त्रलिङ्गादयं ज्ञेयो मन्त्रश्चास्य प्रवक्ष्यते

piśācaśātanaḥ puṃsāṃ yātudhānavināśanaḥ || mantraliṅgādayaṃ jñeyo mantraścāsya pravakṣyate

शरकाष्ठे तु संयोज्य सीसं कृत्वेति बुद्धिमान् ।। भार्ङ्गीं ज्यां धनुषः कृत्वा बाधकेनाथ तेन तत

śarakāṣṭhe tu saṃyojya sīsaṃ kṛtveti buddhimān || bhārṅgīṃ jyāṃ dhanuṣaḥ kṛtvā bādhakenātha tena tata

भूमौ पिशाचमालिख्य भगवेन तु ताडयेत् ।। उत्तरेण शरेणैव पिशाचो नाशमाप्नुयात्

bhūmau piśācamālikhya bhagavena tu tāḍayet || uttareṇa śareṇaiva piśāco nāśamāpnuyāt

शंकुधारमणेर्मन्त्र अनुसूर्यमिति स्मृतिः ।। प्रज्ञातवर्णशाब्दाश्च रोहितस्य परिग्रहः

śaṃkudhāramaṇermantra anusūryamiti smṛtiḥ || prajñātavarṇaśābdāśca rohitasya parigrahaḥ

2.109.50

चर्मणः स्यात्तथा वर्गो रोहितासाभवेच्च गाः ।। शंकुर्निधीयते यत्र विस्तरार्थं तु चर्मणः

carmaṇaḥ syāttathā vargo rohitāsābhavecca gāḥ || śaṃkurnidhīyate yatra vistarārthaṃ tu carmaṇaḥ

तस्माद्देशान्मणिः कार्यः शंकुर्धनपरिग्रहः ।। मणिधनं च दुग्धं स्यादुपविष्टाय चर्मणि

tasmāddeśānmaṇiḥ kāryaḥ śaṃkurdhanaparigrahaḥ || maṇidhanaṃ ca dugdhaṃ syādupaviṣṭāya carmaṇi

यजमानाय धर्मज्ञ उदपात्रं तथामया ।। अतिकामल रोगघ्नमायुष्यश्च तथा मणिः

yajamānāya dharmajña udapātraṃ tathāmayā || atikāmala rogaghnamāyuṣyaśca tathā maṇiḥ

इमं मे कुष्ठेत्यनेन पञ्चानां स्यात्परिग्रहः ।। अत्यर्थमेव नैतेषां जलं कुष्ठेन संयुतम्

imaṃ me kuṣṭhetyanena pañcānāṃ syātparigrahaḥ || atyarthameva naiteṣāṃ jalaṃ kuṣṭhena saṃyutam

सत्कृत्य पानयोगत्वाद्यजमानः पिबेत्ततः । मणयः पञ्चकुष्ठे द्वौ मणिशब्दपरिग्रहम्

satkṛtya pānayogatvādyajamānaḥ pibettataḥ | maṇayaḥ pañcakuṣṭhe dvau maṇiśabdaparigraham

तुल्येन विधिना कार्याः फलं तेषां पृथक्पृथक् ।। शिरोर्तिनाशनः पूर्वो द्वितीयो विषदूषकः

tulyena vidhinā kāryāḥ phalaṃ teṣāṃ pṛthakpṛthak || śirortināśanaḥ pūrvo dvitīyo viṣadūṣakaḥ

तृतीयश्च तथा प्रोक्तो विषमज्वरनाशनः ।। चतुर्थश्च तथा प्रोक्तः सततज्वरनाशनः

tṛtīyaśca tathā prokto viṣamajvaranāśanaḥ || caturthaśca tathā proktaḥ satatajvaranāśanaḥ

चक्षुष्यः पञ्चमः प्रोक्तो मणिर्भार्गवनन्दन ।। कृत्वोदपात्रं कुष्ठाम्भो नवनीतविमिश्रितम्

cakṣuṣyaḥ pañcamaḥ prokto maṇirbhārgavanandana || kṛtvodapātraṃ kuṣṭhāmbho navanītavimiśritam

भूयः कुष्ठं क्षिपेत्तत्र मणिं तत्रावतारयेत् ।। मणिबन्धं ततः कृत्वा तोयं तत्पाययेन्नरम्

bhūyaḥ kuṣṭhaṃ kṣipettatra maṇiṃ tatrāvatārayet || maṇibandhaṃ tataḥ kṛtvā toyaṃ tatpāyayennaram

लिप्येच्च सरुजं देशमुदपात्रजलेन तु ।। याः पुरस्तादित्यनेन मणिः स्याल्लवणस्य तु

lipyecca sarujaṃ deśamudapātrajalena tu || yāḥ purastādityanena maṇiḥ syāllavaṇasya tu

2.109.60

पितुर्वस्त्रपुटे बद्ध्वा लवणस्य तु तन्मणिम् ।। आबन्धे कुष्ठवत्स्याच्च यातुधानविनाशनः

piturvastrapuṭe baddhvā lavaṇasya tu tanmaṇim || ābandhe kuṣṭhavatsyācca yātudhānavināśanaḥ

व्याघ्ररूप इत्यनेन खंतव्यं वाटरूषकम् ।। व्याघ्ररूप इति द्वाभ्यामृग्भ्यामाबन्धनं भवेत्

vyāghrarūpa ityanena khaṃtavyaṃ vāṭarūṣakam || vyāghrarūpa iti dvābhyāmṛgbhyāmābandhanaṃ bhavet

पिशाचनाशकस्त्वेवं स मणिः स्यादसंशयम् ।। एवमेवोत्तराभ्यां च भवेप्रत्यभिचारकः

piśācanāśakastvevaṃ sa maṇiḥ syādasaṃśayam || evamevottarābhyāṃ ca bhavepratyabhicārakaḥ

विष्कन्दस्येत्यनेनाह त्रिपर्णी विश्वभेषजी ।। स्कन्दस्योपरि यः स्कन्दो भवेत्तस्य विनाशिनी

viṣkandasyetyanenāha triparṇī viśvabheṣajī || skandasyopari yaḥ skando bhavettasya vināśinī

यस्मादङ्गादिति भवेद्गणादित्वात्परिग्रहः ।। गणस्य कर्म सामान्यं प्रतिसूक्तं न कारयेत

yasmādaṅgāditi bhavedgaṇāditvātparigrahaḥ || gaṇasya karma sāmānyaṃ pratisūktaṃ na kārayeta

गोराचवारि कर्माणि हन्तव्यानीवमादिभिः ।। पतङ्गाद्याश्च चत्वारः संस्कृत्य प्राणिनो बुधः

gorācavāri karmāṇi hantavyānīvamādibhiḥ || pataṅgādyāśca catvāraḥ saṃskṛtya prāṇino budhaḥ

तृष्णत्वप्तैश्च मन्त्रेण गात्रं प्रक्षालयेत्खिलम् ।। प्रथमेन तु सूक्तेन वेणुपौत्रे द्रवो मणिः

tṛṣṇatvaptaiśca mantreṇa gātraṃ prakṣālayetkhilam || prathamena tu sūktena veṇupautre dravo maṇiḥ

वेणुः कुर्याद्भवेद्धर्मो वाक्षवद्देवदारुणः ।। संस्कृत्य पूर्वमन्त्रेण माषकादीन्प्रमर्दयेत्

veṇuḥ kuryādbhaveddharmo vākṣavaddevadāruṇaḥ || saṃskṛtya pūrvamantreṇa māṣakādīnpramardayet

गात्रसंस्कारसहितैः पिष्टैर्वा प्रकृतिर्भृशम् ।। केवलेनैव मन्त्रेण मर्दयेत्तु विनश्यति

gātrasaṃskārasahitaiḥ piṣṭairvā prakṛtirbhṛśam || kevalenaiva mantreṇa mardayettu vinaśyati

तथा स्वलोमप्रभृती विधूलो धूशिरो युतिः ।। देवप्रवेशं जतुना स्थगयित्वा तु रक्तिका

tathā svalomaprabhṛtī vidhūlo dhūśiro yutiḥ || devapraveśaṃ jatunā sthagayitvā tu raktikā

2.109.70

दूष्या इति प्रतीकेन कुर्यात्प्रतिसरं मणिम्।। कृत्वा दूषणमायुष्यं तदा प्रत्यभिवादकः

dūṣyā iti pratīkena kuryātpratisaraṃ maṇim|| kṛtvā dūṣaṇamāyuṣyaṃ tadā pratyabhivādakaḥ

अयं प्रतिसरः पाणौ यात्राकाले सपत्नहा ।। सूत्रेणानेन बध्नीयाल्लिङ्गात्प्रतिसरो परः

ayaṃ pratisaraḥ pāṇau yātrākāle sapatnahā || sūtreṇānena badhnīyālliṅgātpratisaro paraḥ

अनेन विधिना वृत्रं निजघान शतक्रतुः ।। अशंस इति मन्त्रेण प्रबध्नीयाद्यथाविधि

anena vidhinā vṛtraṃ nijaghāna śatakratuḥ || aśaṃsa iti mantreṇa prabadhnīyādyathāvidhi

भूतिश्रीप्रभृतीनां च विघ्नमेवं करोति यः ।। विनाशनं तस्य भवेदाबन्धाद्यक्षनाशनम्

bhūtiśrīprabhṛtīnāṃ ca vighnamevaṃ karoti yaḥ || vināśanaṃ tasya bhavedābandhādyakṣanāśanam

ज्यासूत्रप्रोथिताः सप्त वंशप्राप्ताः समुद्भवाः ।। रत्तयान्तरव्यवहिता गर्भिण्या उद्धरेद् बुधः

jyāsūtraprothitāḥ sapta vaṃśaprāptāḥ samudbhavāḥ || rattayāntaravyavahitā garbhiṇyā uddhared budhaḥ

मासे चतुर्थे बध्नीयान्मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ।। एकैकस्मिन्नतीते तु मासे सूत्रान्तरे मणिः

māse caturthe badhnīyānmantreṇānena buddhimān || ekaikasminnatīte tu māse sūtrāntare maṇiḥ

एकैकं प्रक्षिपेद्धीमान्ससूत्रं पश्चिमं तथा ।। प्राची दिगिति मन्त्रेण उदीची भयनाशनी

ekaikaṃ prakṣipeddhīmānsasūtraṃ paścimaṃ tathā || prācī digiti mantreṇa udīcī bhayanāśanī

अक्षीयाभ्यामित्यनेन दाप्यः स्याद्यक्ष्मनाशनः ।। सन्धानार्थं शीतमग्ने रात्रीमातेत मोहनः ।। मयूरगोसुरवृद्धौ द्वौ वेतीति प्रकीर्तितम्

akṣīyābhyāmityanena dāpyaḥ syādyakṣmanāśanaḥ || sandhānārthaṃ śītamagne rātrīmāteta mohanaḥ || mayūragosuravṛddhau dvau vetīti prakīrtitam

प्रोक्तास्तथैते मणयो नृवीर काम्या मया सर्वहिताय पुण्याः ।। येषां हि बन्धो दुरितापहारी भयापहः केवलवृद्धिकारी

proktāstathaite maṇayo nṛvīra kāmyā mayā sarvahitāya puṇyāḥ || yeṣāṃ hi bandho duritāpahārī bhayāpahaḥ kevalavṛddhikārī

109

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने मणिबन्धवर्णनन्नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne maṇibandhavarṇanannāma navottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कर्म काम्यमहं नृणाम् ।। कृतेन येन कामानां नरो भवति भाजनम्

rāma uvāca || bhagavañchrotumicchāmi karma kāmyamahaṃ nṛṇām || kṛtena yena kāmānāṃ naro bhavati bhājanam

पुष्कर उवाच ।। सर्वेषामेव कामानामीश्वरो भगवान्हरिः ।। तस्य सम्पूजनादेव सर्वान्कामानुपाश्नुते

puṣkara uvāca || sarveṣāmeva kāmānāmīśvaro bhagavānhariḥ || tasya sampūjanādeva sarvānkāmānupāśnute

स्नापयित्वा घृतक्षीरैश्चन्दनेनानुलेपयेत् ।। शुक्लैः सम्पूज्य पुष्पैश्च सप्तमस्य बलिं हरेत्

snāpayitvā ghṛtakṣīraiścandanenānulepayet || śuklaiḥ sampūjya puṣpaiśca saptamasya baliṃ haret

रक्तपित्तान्नरो घोरान्मुच्यते नात्र संशयः ।। तैलक्षौद्रघृतैर्देवं स्नापयित्वा जनार्दनम्

raktapittānnaro ghorānmucyate nātra saṃśayaḥ || tailakṣaudraghṛtairdevaṃ snāpayitvā janārdanam

भस्मत्रयेणानुलिप्य सम्पूज्य कुसुमैः सितैः ।। पञ्चमुद्गबलिं दद्यादतीसारात्प्रमुच्यते

bhasmatrayeṇānulipya sampūjya kusumaiḥ sitaiḥ || pañcamudgabaliṃ dadyādatīsārātpramucyate

संस्नाप्य पञ्चगव्येन दत्त्वा पञ्चानुलेपनम् ।। पञ्चसस्यबलिं दत्त्वा सुखं कुष्ठात्प्रमुच्यते

saṃsnāpya pañcagavyena dattvā pañcānulepanam || pañcasasyabaliṃ dattvā sukhaṃ kuṣṭhātpramucyate

त्रिरसस्नापितं देवं त्रिसुगन्धेन लेपितम् ।। कृत्वा दत्त्वा त्रिसूत्रं च बलिं कामाद्विमुच्यते

trirasasnāpitaṃ devaṃ trisugandhena lepitam || kṛtvā dattvā trisūtraṃ ca baliṃ kāmādvimucyate

स्नापयित्वा तु तैलेन त्रिभिरुष्णैर्विलेपयेत् ।। पञ्चमाषबलिं दत्त्वा वातव्याधिं विमुञ्चति

snāpayitvā tu tailena tribhiruṣṇairvilepayet || pañcamāṣabaliṃ dattvā vātavyādhiṃ vimuñcati

द्विस्नेहस्नपितं देवं शीतोष्णेनानुलेपितम् ।। पञ्चभिः स्नापयित्वा च रसैर्देवं जनार्दनम्

dvisnehasnapitaṃ devaṃ śītoṣṇenānulepitam || pañcabhiḥ snāpayitvā ca rasairdevaṃ janārdanam

2.110.10

अनुलिप्य च धर्मज्ञ तथा पञ्चसुगन्धिना ।। पञ्चवर्णानि पुष्पाणि तथा दत्त्वा यथाविधि

anulipya ca dharmajña tathā pañcasugandhinā || pañcavarṇāni puṣpāṇi tathā dattvā yathāvidhi

धूपं च पञ्चनिर्यासं दत्त्वा चैवाप्यनुत्तरम् ।। ततश्च पञ्चमधुरं बलिं सम्यङ् निवेदयेत्

dhūpaṃ ca pañcaniryāsaṃ dattvā caivāpyanuttaram || tataśca pañcamadhuraṃ baliṃ samyaṅ nivedayet

अनेन रोगतः शीघ्रं मुच्यते नात्र संशयः ।। विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरगुरुं हरिम्

anena rogataḥ śīghraṃ mucyate nātra saṃśayaḥ || viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācaraguruṃ harim

स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान्सर्वान्व्यपोहति ।। घृतेन स्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपयेत्

stuvannāmasahasreṇa jvarānsarvānvyapohati || ghṛtena snāpitaṃ devaṃ candanenānulepayet

पञ्चभिर्जलजैः पुष्पैस्ततः सम्पूजयेद्विभुम् ।। धूपं दद्यात्त्रिवारं च पञ्चगव्यं तथा बलिम्

pañcabhirjalajaiḥ puṣpaistataḥ sampūjayedvibhum || dhūpaṃ dadyāttrivāraṃ ca pañcagavyaṃ tathā balim

पञ्चगौडं तथा राम बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। त्रिशीतस्नापितं देवं त्रिशीतेनानुलेपयेत्

pañcagauḍaṃ tathā rāma baddho mucyeta bandhanāt || triśītasnāpitaṃ devaṃ triśītenānulepayet

त्रिशीतैः कुसुमैः पूज्यं धूपं दद्यात्त्रिशीतलम् ।। त्रिशीतं च बलिं दत्त्वा राजकोपाद्विमुच्यते

triśītaiḥ kusumaiḥ pūjyaṃ dhūpaṃ dadyāttriśītalam || triśītaṃ ca baliṃ dattvā rājakopādvimucyate

शीतोष्णस्नापितं देवं त्रिशीतैरनुलेपयेत् ।। धूपं दत्त्वा च शीतोष्णं शीतोष्णं च तथा बलिम्

śītoṣṇasnāpitaṃ devaṃ triśītairanulepayet || dhūpaṃ dattvā ca śītoṣṇaṃ śītoṣṇaṃ ca tathā balim

गुरुप्रसादमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। यमलस्नापितं देवं यमलेनानुलेपितम्

guruprasādamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || yamalasnāpitaṃ devaṃ yamalenānulepitam

अभ्यर्च्य यमलैः पुष्पैर्धूपं च यमलं दहेत् ।। यमलं च बलिं दत्त्वा सौभाग्यं प्राप्नुयान्नरः

abhyarcya yamalaiḥ puṣpairdhūpaṃ ca yamalaṃ dahet || yamalaṃ ca baliṃ dattvā saubhāgyaṃ prāpnuyānnaraḥ

2.110.20

सौभाग्यकामा नारी च सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। सौभाग्यकामोऽपि नरः सौभाग्यं महदश्नुते

saubhāgyakāmā nārī ca saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || saubhāgyakāmo'pi naraḥ saubhāgyaṃ mahadaśnute

त्रिभिः संस्नापितं देवं सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। त्रिभिः फलैः स्नापयित्वा त्रिसारेणानुलेपयेत्

tribhiḥ saṃsnāpitaṃ devaṃ saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || tribhiḥ phalaiḥ snāpayitvā trisāreṇānulepayet

त्रिशीतं च बलिं दद्याद्यशः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।। त्रितैलस्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम्

triśītaṃ ca baliṃ dadyādyaśaḥ prāpnotyanuttamam || tritailasnāpitaṃ devaṃ triraktenānulepitam

धूपयेन्महिषाक्षेण त्रिरक्तं च बलिं हरेत् ।। रौद्रकर्म तु प्राप्नोति सिद्धिरस्ति न संशयः

dhūpayenmahiṣākṣeṇa triraktaṃ ca baliṃ haret || raudrakarma tu prāpnoti siddhirasti na saṃśayaḥ

त्रिगन्धस्नापितं देवं त्रिशीतेनानुलेपितम् ।। पूजयेच्छ्वेतपद्मानां सहस्रेण महाभुजम्

trigandhasnāpitaṃ devaṃ triśītenānulepitam || pūjayecchvetapadmānāṃ sahasreṇa mahābhujam

निवेद्य परमान्नं च श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ।। घृतेन स्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपितम्

nivedya paramānnaṃ ca śriyaṃ prāpnotyanuttamām || ghṛtena snāpitaṃ devaṃ candanenānulepitam

परमान्नं बलिं दत्त्वा यथेष्टं काममाप्नुयात् ।। घृतेन स्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपितम्

paramānnaṃ baliṃ dattvā yatheṣṭaṃ kāmamāpnuyāt || ghṛtena snāpitaṃ devaṃ candanenānulepitam

अपूपैः परमान्नेन कुल्माषेण च पूजयेत् ।। आम्रातकानां मुख्यानां ततस्त्वष्टाधिकं शतम्

apūpaiḥ paramānnena kulmāṣeṇa ca pūjayet || āmrātakānāṃ mukhyānāṃ tatastvaṣṭādhikaṃ śatam

क्षौद्रन्त्रिवृत्तं देवाय यथावद्विनिवेदयेत् ।। सौभाग्यं महदाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

kṣaudrantrivṛttaṃ devāya yathāvadvinivedayet || saubhāgyaṃ mahadāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

पञ्चगव्यबलिं दत्त्वा धनमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। त्रिरक्तस्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम्

pañcagavyabaliṃ dattvā dhanamāpnotyanuttamam || triraktasnāpitaṃ devaṃ triraktenānulepitam

2.110.30

रक्तपुष्पैः समभ्यर्च्य त्रिभिरेव यथाविधि ।। त्रिरक्तं च बलिं दत्त्वा हुत्वा वै सर्षपत्रयम्

raktapuṣpaiḥ samabhyarcya tribhireva yathāvidhi || triraktaṃ ca baliṃ dattvā hutvā vai sarṣapatrayam

531

त्रिलोहं दक्षिणां दत्त्वा शत्रुनाशमवाप्नुयात्।। त्रिफलस्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम्

trilohaṃ dakṣiṇāṃ dattvā śatrunāśamavāpnuyāt|| triphalasnāpitaṃ devaṃ triraktenānulepitam

त्रिशीतं च बलिं दत्त्वा पुन्नामकुसुमानि च ।। पुन्नामकानि मुख्यानि फलानि विविधानि च

triśītaṃ ca baliṃ dattvā punnāmakusumāni ca || punnāmakāni mukhyāni phalāni vividhāni ca

पुत्रजन्म समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। घृतेन स्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम्

putrajanma samāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || ghṛtena snāpitaṃ devaṃ triraktenānulepitam

कृत्वा तदेव धूपं तु दत्त्वा क्षीरं निवेदयेत् ।। घृतपूरं बलिं दत्त्वा नरः प्राप्नोति जीविकाम्

kṛtvā tadeva dhūpaṃ tu dattvā kṣīraṃ nivedayet || ghṛtapūraṃ baliṃ dattvā naraḥ prāpnoti jīvikām

क्षीराज्यस्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपितम् ।। तदेव धूपं दातव्यं जातीपुष्पाणि चाप्यथ

kṣīrājyasnāpitaṃ devaṃ candanenānulepitam || tadeva dhūpaṃ dātavyaṃ jātīpuṣpāṇi cāpyatha

पञ्चगव्यबलिं दत्त्वा हुत्वा वह्नौ तथा घृतम् ।। गां च दत्त्वा महाभाग गाः समाप्नोति मानवः

pañcagavyabaliṃ dattvā hutvā vahnau tathā ghṛtam || gāṃ ca dattvā mahābhāga gāḥ samāpnoti mānavaḥ

यमलस्नापितं देवं यमलेनानुलेपितम ।। अभ्यर्च्य यमलैः पुष्पैर्धूपं च यमलं दहेत्

yamalasnāpitaṃ devaṃ yamalenānulepitama || abhyarcya yamalaiḥ puṣpairdhūpaṃ ca yamalaṃ dahet

यमलं च बलिं दत्त्वा जुहुयादक्षतांस्तथा ।। तिलसिद्धार्थकयुतान्सर्पिः क्षीरं घृतं तथा

yamalaṃ ca baliṃ dattvā juhuyādakṣatāṃstathā || tilasiddhārthakayutānsarpiḥ kṣīraṃ ghṛtaṃ tathā

अश्वं च दक्षिणां दत्त्वा हयान्प्राप्नोत्यनुत्तमान् ।। घृतेन स्नापितं देवं तथैव घृतलेपितम्

aśvaṃ ca dakṣiṇāṃ dattvā hayānprāpnotyanuttamān || ghṛtena snāpitaṃ devaṃ tathaiva ghṛtalepitam

2.110.40

पुष्पैश्चतुर्भिः सम्पूज्य धूपं दत्त्वा चतुःसमम् ।। त्रिशुकं च तथा दत्त्वा तथैव पानकत्रयम्

puṣpaiścaturbhiḥ sampūjya dhūpaṃ dattvā catuḥsamam || triśukaṃ ca tathā dattvā tathaiva pānakatrayam

त्रिशुकं च तथा हुत्वा त्रिस्नेहेन समन्वितम् ।। त्रिलोहं दक्षिणां दत्त्वा गाणपत्यमवाप्नुयात्

triśukaṃ ca tathā hutvā trisnehena samanvitam || trilohaṃ dakṣiṇāṃ dattvā gāṇapatyamavāpnuyāt

मधुरत्रितयेनाथ स्नापयित्वा जनार्दनम् ।। अनुलिम्पेत्त्रिशीतेन पूजयेच्चमकैस्तथा

madhuratritayenātha snāpayitvā janārdanam || anulimpettriśītena pūjayeccamakaistathā

धूपं दहेत्त्रिशीतेन दद्यात्त्रिमधुरं बलिम् ।। मधूकपुष्पाणि तथा द्राक्षां खर्जूरमेव च

dhūpaṃ dahettriśītena dadyāttrimadhuraṃ balim || madhūkapuṣpāṇi tathā drākṣāṃ kharjūrameva ca

सर्वभूतैः सहाप्नोपि सख्यमेव न संशयः ।। घृतेन स्नापितं देवं वचया निशया तथा

sarvabhūtaiḥ sahāpnopi sakhyameva na saṃśayaḥ || ghṛtena snāpitaṃ devaṃ vacayā niśayā tathā

चन्दनेनानुलिम्पेत्तु जातीपुष्पैरथार्चयेत् ।। घृतक्षौद्रयुतं दत्त्वा तथा धूपं च गुग्गुलम्

candanenānulimpettu jātīpuṣpairathārcayet || ghṛtakṣaudrayutaṃ dattvā tathā dhūpaṃ ca guggulam

त्रिशूकं च बलिं दत्त्वा तथा त्रिलवणं नरः ।। कनकं दक्षिणां दत्त्वा विद्यामाप्नोत्यभीप्सिताम्

triśūkaṃ ca baliṃ dattvā tathā trilavaṇaṃ naraḥ || kanakaṃ dakṣiṇāṃ dattvā vidyāmāpnotyabhīpsitām

चन्दनमाज्यं जाती परमान्नं गुग्गुलुं च देवाय।। दत्त्वा भक्त्या पुरुषः सर्वान्कामानवाप्नोति

candanamājyaṃ jātī paramānnaṃ gugguluṃ ca devāya|| dattvā bhaktyā puruṣaḥ sarvānkāmānavāpnoti

110

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भगवदनुलेपनस्नानवर्णनन्नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhagavadanulepanasnānavarṇanannāma daśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १११-११५

राम उवाच ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पापानां कर्मणां फलम् ।। त्वत्तः कमलपत्राक्ष तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || bhagavañchrotumicchāmi pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam || tvattaḥ kamalapatrākṣa tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। भुक्त्वैवान्नमभोज्यं तु नरकं याति मानवः ।। व्रतलोपे तदर्धं च प्रकीर्णे तु दशाहकम्

puṣkara uvāca || bhuktvaivānnamabhojyaṃ tu narakaṃ yāti mānavaḥ || vratalope tadardhaṃ ca prakīrṇe tu daśāhakam

अग्निहोत्रसमिद्यादीन्सहस्रं याति वत्सरान् ।। महापातकिनः सर्वे कल्पं पश्यन्ति भार्गव

agnihotrasamidyādīnsahasraṃ yāti vatsarān || mahāpātakinaḥ sarve kalpaṃ paśyanti bhārgava

मन्वन्तरं तु तां कृत्वा नरकं प्रतिपद्यते ।। चतुर्युगं क्षत्त्रियहा वैश्यहा त्रियुगं तथा

manvantaraṃ tu tāṃ kṛtvā narakaṃ pratipadyate || caturyugaṃ kṣattriyahā vaiśyahā triyugaṃ tathā

शूद्रं हत्वा महाभाग युगं तु नरकं व्रजेत् ।। यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मानवः

śūdraṃ hatvā mahābhāga yugaṃ tu narakaṃ vrajet || yāvanti paśuromāṇi tāvatkṛtveha mānavaḥ

वृथापशुघ्नः प्राप्नोति वर्षाणि नरकं नरः ।। द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः

vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti varṣāṇi narakaṃ naraḥ || dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ

याति संवत्सरशतं गुरुब्राह्मणताडनात् ।। तच्छस्त्रवर्ती नृपतिः कल्पं पश्यति मानद

yāti saṃvatsaraśataṃ gurubrāhmaṇatāḍanāt || tacchastravartī nṛpatiḥ kalpaṃ paśyati mānada

पक्षपाती तथा सभ्यस्तावदेव भृगूत्तम ।। ब्राह्मणस्य च शूद्रस्य सहस्रं भृगुसत्तम

pakṣapātī tathā sabhyastāvadeva bhṛgūttama || brāhmaṇasya ca śūdrasya sahasraṃ bhṛgusattama

शोणितं यावतः पांसून्निगृह्णाति महीतले ।। तावद्वर्षसहस्राणि नरकं प्रतिपद्यते

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnnigṛhṇāti mahītale || tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ pratipadyate

2.111.10

राजनि प्रहरेद्यस्तु कृतगाम्याति दुर्मतिः ।। अराजा नरकं याति स तु कल्पशतं नरः

rājani praharedyastu kṛtagāmyāti durmatiḥ || arājā narakaṃ yāti sa tu kalpaśataṃ naraḥ

नित्यान्यकुर्वन्धर्माणि तथा वर्षशतं व्रजेत् ।। द्रुमाणां छेदने राम पञ्चाशद्वर्षमेव तु

nityānyakurvandharmāṇi tathā varṣaśataṃ vrajet || drumāṇāṃ chedane rāma pañcāśadvarṣameva tu

गुल्मवल्लीलतानां तु दशवर्षाणि भार्गव ।। अनागसामथाक्रोशे तिरश्चामथ ताडने

gulmavallīlatānāṃ tu daśavarṣāṇi bhārgava || anāgasāmathākrośe tiraścāmatha tāḍane

तावदेव यथाकालं नरकं प्रतिपद्यते ।। अगम्यागामिनः सर्वे महापातकिभिः समाः

tāvadeva yathākālaṃ narakaṃ pratipadyate || agamyāgāminaḥ sarve mahāpātakibhiḥ samāḥ

अनिविष्टां भृतिं भुक्त्वा द्वे शते प्रतिपद्यते ।। तथा पुस्तकहारी च सहस्रं याति वत्सरान्

aniviṣṭāṃ bhṛtiṃ bhuktvā dve śate pratipadyate || tathā pustakahārī ca sahasraṃ yāti vatsarān

सस्यानां नाशकारी च नरकं प्रतिपद्यते ।। अगारवनदाही च नास्तिकश्च तथा नरः

sasyānāṃ nāśakārī ca narakaṃ pratipadyate || agāravanadāhī ca nāstikaśca tathā naraḥ

कल्पमेकं प्रपद्यन्ते नरकं नात्र संशयः।। देवतानां द्विजातीनां शास्त्राणां निन्दकस्तथा

kalpamekaṃ prapadyante narakaṃ nātra saṃśayaḥ|| devatānāṃ dvijātīnāṃ śāstrāṇāṃ nindakastathā

श्रुतीनां दूषकश्चैव तावदेव द्विजोत्तम।। प्रतिश्रुत्य तथा चार्थं यो न दद्यान्महाभुज

śrutīnāṃ dūṣakaścaiva tāvadeva dvijottama|| pratiśrutya tathā cārthaṃ yo na dadyānmahābhuja

आश्रितस्य परित्यागं वृथा कुर्याद्द्विजोत्तम ।। अपराधं तथा राम वृथा भार्यावमन्तकः

āśritasya parityāgaṃ vṛthā kuryāddvijottama || aparādhaṃ tathā rāma vṛthā bhāryāvamantakaḥ

क्रतुहा चैव धर्मज्ञ सहस्रं पतिपद्यते ।। बहूनि राम पापानि पापेषूक्तेषु भार्गव ।। अन्तर्भावं प्रपद्यन्ते तानि चिन्त्यानि धर्मतः

kratuhā caiva dharmajña sahasraṃ patipadyate || bahūni rāma pāpāni pāpeṣūkteṣu bhārgava || antarbhāvaṃ prapadyante tāni cintyāni dharmataḥ

नरकाणां गणनमुदितं पापानां ते मया राम ।। एतच्च भवति घोरं त्वनुबन्धकृतं मनुष्याणाम्

narakāṇāṃ gaṇanamuditaṃ pāpānāṃ te mayā rāma || etacca bhavati ghoraṃ tvanubandhakṛtaṃ manuṣyāṇām

111

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पापनिश्चयो नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne pāpaniścayo nāmaikādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। जन्तुः कथं सम्भवति कथं चैव विपद्यते ।। कथं देहान्तरं याति तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || jantuḥ kathaṃ sambhavati kathaṃ caiva vipadyate || kathaṃ dehāntaraṃ yāti tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। विश्वस्यावरणं राम तथैवाण्डं न हेम यत् ।। तथा प्राणिशरीरस्य पार्थिवत्वं महाभुज

puṣkara uvāca || viśvasyāvaraṇaṃ rāma tathaivāṇḍaṃ na hema yat || tathā prāṇiśarīrasya pārthivatvaṃ mahābhuja

आकाशे नरशार्दूल यथैवाण्डं व्यवस्थितम् ।। सुषिरं तद्वदेवेह पुरुषस्य शरीरगम्

ākāśe naraśārdūla yathaivāṇḍaṃ vyavasthitam || suṣiraṃ tadvadeveha puruṣasya śarīragam

धारयन्ति यथा विश्वमण्डस्याभ्यन्तरे स्थिताः ।। वाय्वग्निसोमाः सततं तथा देहं शरीरिणाम्

dhārayanti yathā viśvamaṇḍasyābhyantare sthitāḥ || vāyvagnisomāḥ satataṃ tathā dehaṃ śarīriṇām

आधारभूते द्वे भूते आद्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।। प्रपद्यन्ते महाभाग कललत्वं हि तत्क्षणात्

ādhārabhūte dve bhūte ādyante sarvadehinām || prapadyante mahābhāga kalalatvaṃ hi tatkṣaṇāt

करोति तत्र च ततः प्रवेशं कर्मचोदितः ।। वायुभूतस्तथा जीवस्त्यक्त्वा भोगविवर्धनम् ।। स्वर्गाद्वा नरकाद्देहं तिर्यग्योनावथापि वा

karoti tatra ca tataḥ praveśaṃ karmacoditaḥ || vāyubhūtastathā jīvastyaktvā bhogavivardhanam || svargādvā narakāddehaṃ tiryagyonāvathāpi vā

एवं प्रवेशं स करोति गर्भे जीवस्तदा कर्मवशानुबन्धात् ।। ततः प्रविष्टस्तु तथा स मूढो मासांश्च षट् तिष्ठति वेद नित्यः

evaṃ praveśaṃ sa karoti garbhe jīvastadā karmavaśānubandhāt || tataḥ praviṣṭastu tathā sa mūḍho māsāṃśca ṣaṭ tiṣṭhati veda nityaḥ

112

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गर्भसंक्रान्तिवर्णनन्नाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne garbhasaṃkrāntivarṇanannāma dvādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। भोगदेहं कथं त्यक्त्वा जीवो गर्भं प्रपद्यते ।। भोगदेहश्च कः प्रोक्तस्तं ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || bhogadehaṃ kathaṃ tyaktvā jīvo garbhaṃ prapadyate || bhogadehaśca kaḥ proktastaṃ mamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। आतिवाहिका गर्भस्य देहो भवति भार्गव ।। केवलं तं मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते

puṣkara uvāca || ātivāhikā garbhasya deho bhavati bhārgava || kevalaṃ taṃ manuṣyāṇāṃ mṛtyukāla upasthite

याम्यैर्नरैर्मनुष्याणां तच्छरीरं भृगूत्तम

yāmyairnarairmanuṣyāṇāṃ taccharīraṃ bhṛgūttama

नीयते याम्यमार्गेण नान्येषां प्राणिनां द्विज

nīyate yāmyamārgeṇa nānyeṣāṃ prāṇināṃ dvija

मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते स्वर्गं नरकमेव वा ।। नैवाऽन्ये प्राणिनः केचित्सर्वं ते फलभोगिनः

manuṣyāḥ pratipadyante svargaṃ narakameva vā || naivā'nye prāṇinaḥ kecitsarvaṃ te phalabhoginaḥ

शुभानामशुभानां वा कर्मणां भृगुनन्दन ।। संचयः क्रियते लोके मनुष्यैरेव केवलम्

śubhānāmaśubhānāṃ vā karmaṇāṃ bhṛgunandana || saṃcayaḥ kriyate loke manuṣyaireva kevalam

तस्मान्मनुष्यस्तु मृतो यमलोकं प्रपद्यते ।। नान्यः प्राणी महाभाग फलयोनौ व्यवस्थितः

tasmānmanuṣyastu mṛto yamalokaṃ prapadyate || nānyaḥ prāṇī mahābhāga phalayonau vyavasthitaḥ

गच्छँल्लोके प्रपन्नस्य पुरुषस्य तथा यमः।। योनीश्च नरकांश्चैव निरूपयति कर्मणाम्

gaccham̐lloke prapannasya puruṣasya tathā yamaḥ|| yonīśca narakāṃścaiva nirūpayati karmaṇām

पूजनीयाश्च ते तेन वैवस्वतमपश्यत।। मरणानन्तरं प्रोक्तं तिरश्चां गर्भसम्भवम्

pūjanīyāśca te tena vaivasvatamapaśyata|| maraṇānantaraṃ proktaṃ tiraścāṃ garbhasambhavam

वायुभूताश्च ते गर्भं प्रपद्यन्ते न संशयः ।। मनुष्यस्तु मृतो राम नीयते यममन्दिरम्

vāyubhūtāśca te garbhaṃ prapadyante na saṃśayaḥ || manuṣyastu mṛto rāma nīyate yamamandiram

2.113.10

तथा कर्मानुरूपेण यमं पश्यत्यसौ ततः ।। घोरं पापस्तथा धर्मे निविष्टः सौम्यदर्शनम्

tathā karmānurūpeṇa yamaṃ paśyatyasau tataḥ || ghoraṃ pāpastathā dharme niviṣṭaḥ saumyadarśanam

धर्मिष्ठः पूज्यते तत्र ह्यासनेनोदकेन च ।। पाशबद्धगलः पापः पीड्यते वै यमाग्रतः

dharmiṣṭhaḥ pūjyate tatra hyāsanenodakena ca || pāśabaddhagalaḥ pāpaḥ pīḍyate vai yamāgrataḥ

चित्रगुप्तास्ततस्तस्य स्वर्गं नरकमेव च ।। निवेदयन्ति धर्मज्ञ स तु पिण्डाशनस्ततः

citraguptāstatastasya svargaṃ narakameva ca || nivedayanti dharmajña sa tu piṇḍāśanastataḥ

तदा त्यक्त्वा तु तद्देहं प्रेतदेहं प्रपद्यते ।। प्रेतलोके तु वसतिर्वर्षं तस्य तु कीर्तिता

tadā tyaktvā tu taddehaṃ pretadehaṃ prapadyate || pretaloke tu vasatirvarṣaṃ tasya tu kīrtitā

क्षुत्तृष्णे प्रत्यहं तत्र भवतो भृगुनन्दन ।। अहोरात्रं तु तत्रापि मानुष्यं परिकीर्तितम्

kṣuttṛṣṇe pratyahaṃ tatra bhavato bhṛgunandana || ahorātraṃ tu tatrāpi mānuṣyaṃ parikīrtitam

आमश्राद्धास्तथा दत्ता भुज्यंते तत्र मानवैः ।। अतिवाहिकदेहात्तु प्रेतपिण्डैर्विना नरः

āmaśrāddhāstathā dattā bhujyaṃte tatra mānavaiḥ || ativāhikadehāttu pretapiṇḍairvinā naraḥ

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सोऽश्नुते ।। कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परम्

na hi mokṣamavāpnoti piṇḍāṃstatraiva so'śnute || kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarātparam

प्रेतदेहं समुत्सृज्य भोगदेहं प्रपद्यते ।। तदादौ भुज्यते तत्र यत्स्तोकं भृगुनन्दन

pretadehaṃ samutsṛjya bhogadehaṃ prapadyate || tadādau bhujyate tatra yatstokaṃ bhṛgunandana

भोगदेहावुभौ प्रोक्तौ शुभाशुभकसंज्ञकौ ।। भोगदेहं शुभं तस्य देवरूपस्य जायते

bhogadehāvubhau proktau śubhāśubhakasaṃjñakau || bhogadehaṃ śubhaṃ tasya devarūpasya jāyate

नानाप्रकारमशुभं नीरूपं घोरदर्शनम् ।। यादृशं तस्य मानुष्यं रूपमासीत्पुरातनम्

nānāprakāramaśubhaṃ nīrūpaṃ ghoradarśanam || yādṛśaṃ tasya mānuṣyaṃ rūpamāsītpurātanam

2.113.20

किञ्चित्तस्य तु सादृश्यं तत्रापि प्रतिपद्यते ।। भुक्त्वा स भोगदेहेन यथाकालं त्रिविष्टपम्

kiñcittasya tu sādṛśyaṃ tatrāpi pratipadyate || bhuktvā sa bhogadehena yathākālaṃ triviṣṭapam

कर्मण्यल्पावशेषे तु त्रिदिवाद्विनिपात्यते ।। त्रिदिवात्पतितं तस्य भोगदेहं तु राक्षसाः

karmaṇyalpāvaśeṣe tu tridivādvinipātyate || tridivātpatitaṃ tasya bhogadehaṃ tu rākṣasāḥ

भक्षयन्ति तदा भूमौ विकृता भीमदर्शनाः ।। पापे तिष्ठति चेत्स्वर्गे तेन भुक्त तथा द्विज

bhakṣayanti tadā bhūmau vikṛtā bhīmadarśanāḥ || pāpe tiṣṭhati cetsvarge tena bhukta tathā dvija

तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहं तु पापिनम् ।। भुक्त्वा पापं तु ते पश्चात्तेन भुक्तं त्रिविष्टपम्

tadā dvitīyaṃ gṛhṇāti bhogadehaṃ tu pāpinam || bhuktvā pāpaṃ tu te paścāttena bhuktaṃ triviṣṭapam

शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टोऽभिजायते ।। पुण्ये तिष्ठति चेत्पापं तेन भुक्तं तदा भवेत्

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe svargabhraṣṭo'bhijāyate || puṇye tiṣṭhati cetpāpaṃ tena bhuktaṃ tadā bhavet

तस्मिन्सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम् ।। कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते

tasminsambhakṣite dehe śubhaṃ gṛhṇāti vigraham || karmaṇyalpāvaśeṣe tu narakādapi mucyate

युक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिमसंशयम् ।। तत्राप्यशेषतः पापं न तदश्नाति भार्गव ।। ततोऽवशेषं मानुष्यं भुंक्तेऽसौ कृतलक्षणः

yuktastu narakādyāti tiryagyonimasaṃśayam || tatrāpyaśeṣataḥ pāpaṃ na tadaśnāti bhārgava || tato'vaśeṣaṃ mānuṣyaṃ bhuṃkte'sau kṛtalakṣaṇaḥ

रज्जुर्यथा स्याद्बहुतन्तुबद्धा विकर्षणं शक्तिमनी गुरूणाम् ।। स्वर्गाय पुण्यं नरकाय पापं तथा नृणां स्यादिह भार्गवाग्र्य

rajjuryathā syādbahutantubaddhā vikarṣaṇaṃ śaktimanī gurūṇām || svargāya puṇyaṃ narakāya pāpaṃ tathā nṛṇāṃ syādiha bhārgavāgrya

113

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भोगदेहवर्णनन्नाम त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhogadehavarṇanannāma trayodaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। जीवः प्रविष्टो गर्भे तु कललं प्रति तिष्ठति ।। मूढस्तु कलले तस्मिन्मासमात्रं हि तिष्ठति

puṣkara uvāca || jīvaḥ praviṣṭo garbhe tu kalalaṃ prati tiṣṭhati || mūḍhastu kalale tasminmāsamātraṃ hi tiṣṭhati

द्वितीयं तु तदा मासं घनीभूतः स तिष्ठति ।। तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

dvitīyaṃ tu tadā māsaṃ ghanībhūtaḥ sa tiṣṭhati || tasyāvayavanirmāṇaṃ tṛtīye māsi jāyate

त्वक्चर्मपञ्चमे मासि षष्ठे रोम्णां समुद्भवः ।। सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते

tvakcarmapañcame māsi ṣaṣṭhe romṇāṃ samudbhavaḥ || saptame ca tathā māsi prabodhaścāsya jāyate

स जीवोऽपि हि माण्डूकः शीते शीतादितोभ्यसुः ।। मूढस्तिष्ठति धर्मज्ञ षण्मासान्गर्भगस्तथा

sa jīvo'pi hi māṇḍūkaḥ śīte śītāditobhyasuḥ || mūḍhastiṣṭhati dharmajña ṣaṇmāsāngarbhagastathā

मातुराहारपीतं तु सप्तमे मास्युपाश्नुते ।। अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते तदा

māturāhārapītaṃ tu saptame māsyupāśnute || aṣṭame navame māsi bhṛśamudvijate tadā

जरायुवेष्टितो देहो मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः सदा ।। मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा

jarāyuveṣṭito deho mūrdhni baddhāñjaliḥ sadā || madhye klībastu vāme strī dakṣiṇe puruṣastathā

तिष्ठत्युत्तरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस्तथा ।। यस्यां तिष्ठति सा योनौ तां तु वेत्ति न संशयम्

tiṣṭhatyuttarabhāge tu pṛṣṭhasyābhimukhastathā || yasyāṃ tiṣṭhati sā yonau tāṃ tu vetti na saṃśayam

सर्वं स्मरति वृत्तान्तं त्वारभ्य जन्मतस्तथा ।। अन्धकारे च महति पीडां विन्दति भार्गव

sarvaṃ smarati vṛttāntaṃ tvārabhya janmatastathā || andhakāre ca mahati pīḍāṃ vindati bhārgava

कीटगन्धेन महता कल्मषं विन्दते परम् ।। मात्रानीते जले पीते परं शीतमुपाश्नुते

kīṭagandhena mahatā kalmaṣaṃ vindate param || mātrānīte jale pīte paraṃ śītamupāśnute

2.114.10

उष्णे भुक्ते तदा दाहं परमाप्नोति भार्गव ।। व्याधिभिः परमां पीडां तीव्रां प्राप्नोति दुःसहाम्

uṣṇe bhukte tadā dāhaṃ paramāpnoti bhārgava || vyādhibhiḥ paramāṃ pīḍāṃ tīvrāṃ prāpnoti duḥsahām

व्यायामे च तथा मातुः क्लमं महदुपाश्नुते ।। व्याधितायां तथा तीव्रां वेदनां समुपाश्नुते

vyāyāme ca tathā mātuḥ klamaṃ mahadupāśnute || vyādhitāyāṃ tathā tīvrāṃ vedanāṃ samupāśnute

भवन्ति व्याधयश्चास्य तत्र घोराः पुनःपुनः ।। न च माता पिता वेत्ति तदा कश्चिच्चिकित्सकः

bhavanti vyādhayaścāsya tatra ghorāḥ punaḥpunaḥ || na ca mātā pitā vetti tadā kaściccikitsakaḥ

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयन्ति तु तस्य ताः ।। आधिभिर्व्याधिभिश्चैव पीड्यमानस्य दारुणैः

saukumāryādrujaṃ tīvrāṃ janayanti tu tasya tāḥ || ādhibhirvyādhibhiścaiva pīḍyamānasya dāruṇaiḥ

स्वल्पमध्येऽथ तत्कालं याति वर्षशतोपमम् ।। सन्तप्यते तथा गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः

svalpamadhye'tha tatkālaṃ yāti varṣaśatopamam || santapyate tathā garbhe karmabhiśca purātanaiḥ

मनोरथानि कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः ।। जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये दैवयोगतः

manorathāni kurute sukṛtārthaṃ punaḥpunaḥ || janma cedahamāpsyāmi mānuṣye daivayogataḥ

ततः कर्म करिष्यामि येन मोक्षो भवेन्मम ।। नास्ति मोक्षं विना सौख्यं गर्भवासे कथञ्चन

tataḥ karma kariṣyāmi yena mokṣo bhavenmama || nāsti mokṣaṃ vinā saukhyaṃ garbhavāse kathañcana

गर्भवासश्च सुमहल्लोके दुःखैककारणम् ।। एवं विचिन्तयानस्य तस्य वर्षशतोपमम्

garbhavāsaśca sumahalloke duḥkhaikakāraṇam || evaṃ vicintayānasya tasya varṣaśatopamam

मासत्रयं तद्भवति गर्भस्थस्य प्रपीड्यतः ।। ततस्तु काले सम्पूर्णे प्रबलैः सूतिमारुतैः

māsatrayaṃ tadbhavati garbhasthasya prapīḍyataḥ || tatastu kāle sampūrṇe prabalaiḥ sūtimārutaiḥ

भवत्यवाङ्मुखो जन्तुः पीडामनुभवन्पराम् ।। अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण वायुना

bhavatyavāṅmukho jantuḥ pīḍāmanubhavanparām || adhomukhaḥ saṃkaṭena yonidvāreṇa vāyunā

2.114.20

निःसार्यते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ।। योनिनिष्क्रमणात्पीडां चर्मोत्कर्तनसन्निभाम्

niḥsāryate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ || yoniniṣkramaṇātpīḍāṃ carmotkartanasannibhām

प्राप्नोति च ततो जातः तीव्रं शीतमसंशयम् ।। जन्मज्वराभिभूतस्य विज्ञानं तस्य नश्यति

prāpnoti ca tato jātaḥ tīvraṃ śītamasaṃśayam || janmajvarābhibhūtasya vijñānaṃ tasya naśyati

करसंस्पर्शनान्मातुर्न च जानात्यसौ तदा ।। करपत्रस्य संस्पर्शान्मासमात्रं विमोहितः

karasaṃsparśanānmāturna ca jānātyasau tadā || karapatrasya saṃsparśānmāsamātraṃ vimohitaḥ

संभवमेतद्गर्भे प्रोक्तं जन्तोर्मया तुभ्यम् ।। क्रमतो वच्मि तवाहं तत्सत्यं ब्रूहि धर्मज्ञ

saṃbhavametadgarbhe proktaṃ jantormayā tubhyam || kramato vacmi tavāhaṃ tatsatyaṃ brūhi dharmajña

114

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सम्भववर्णनन्नाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sambhavavarṇanannāma caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। शरीरं सकलं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि ।। एतदेव परं ज्ञानं त्वं हि वेत्सि महाभुज

rāma uvāca || śarīraṃ sakalaṃ deva tanmamākhyātumarhasi || etadeva paraṃ jñānaṃ tvaṃ hi vetsi mahābhuja

पुष्कर उवाच ।। भूमिः पञ्चगुणा ज्ञेया जलं ज्ञेयं चतुर्गुणम् ।। तेजस्तु त्रिगुणं राम पवनो द्विगुणो मतः

puṣkara uvāca || bhūmiḥ pañcaguṇā jñeyā jalaṃ jñeyaṃ caturguṇam || tejastu triguṇaṃ rāma pavano dviguṇo mataḥ

तत्रैकगुणमाकाशं नित्यं ज्ञेयं मनीषिभिः ।। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः

tatraikaguṇamākāśaṃ nityaṃ jñeyaṃ manīṣibhiḥ || śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ

भूमेर्गुणं विजानीयादुपान्ते गन्धवर्जिताः ।। रसगन्धविहीनास्तु तेजसः परिकीर्तिताः

bhūmerguṇaṃ vijānīyādupānte gandhavarjitāḥ || rasagandhavihīnāstu tejasaḥ parikīrtitāḥ

गन्धो रसस्तथा रूपं नास्ति वायोर्भृगूत्तम ।। गन्धो रसस्तथा रूपं स्पर्शः खे न च विद्यते

gandho rasastathā rūpaṃ nāsti vāyorbhṛgūttama || gandho rasastathā rūpaṃ sparśaḥ khe na ca vidyate

रसो गन्धस्तथा रूपं स्पर्शनं शब्द एव च ।। भूम्यादीनां गुणाः प्रोक्ताः प्रधाना भृगुनन्दन

raso gandhastathā rūpaṃ sparśanaṃ śabda eva ca || bhūmyādīnāṃ guṇāḥ proktāḥ pradhānā bhṛgunandana

आकाशजानि स्रोतांसि तथा श्रोत्रं विविक्तता ।। श्वासोच्छ्वासौ परिस्पन्दो वाक् च संस्पर्शनं तथा

ākāśajāni srotāṃsi tathā śrotraṃ viviktatā || śvāsocchvāsau parispando vāk ca saṃsparśanaṃ tathā

वायवीयानि जानीयात्सर्वाण्येतानि पण्डितः ।। रूपं संदर्शनं पक्तिं पित्तमूष्माणमेव च

vāyavīyāni jānīyātsarvāṇyetāni paṇḍitaḥ || rūpaṃ saṃdarśanaṃ paktiṃ pittamūṣmāṇameva ca

मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं तथैव च ।। सर्वाण्येतानि जानीयात्तैजसानि शरीरिणाम्

medhā varṇaṃ balaṃ chāyā tejaḥ śauryaṃ tathaiva ca || sarvāṇyetāni jānīyāttaijasāni śarīriṇām

2.115.10

अम्भसानीह रसनं स्वेदः क्लेदो वसा तथा ।। रसासृक्छुक्रमूत्रादि देहे द्रवचयस्तथा

ambhasānīha rasanaṃ svedaḥ kledo vasā tathā || rasāsṛkchukramūtrādi dehe dravacayastathā

शैत्यं स्नेहश्च धर्मज्ञ तथा श्लेष्माणमेव च ।। पार्थिवानीह जानीहि प्राणकेशनखादि च

śaityaṃ snehaśca dharmajña tathā śleṣmāṇameva ca || pārthivānīha jānīhi prāṇakeśanakhādi ca

अस्थ्नां समूहो धैर्यं च गौरवं स्थिरता तथा ।। मातृजानि मृदून्यत्र त्वक् च मांसं च भार्गव

asthnāṃ samūho dhairyaṃ ca gauravaṃ sthiratā tathā || mātṛjāni mṛdūnyatra tvak ca māṃsaṃ ca bhārgava

हदयं च तथा नाभिः स्वेदो मज्जा यकृत्तथा ।। क्लोमान्तं च गुदं राम आमस्याशयमेव च

hadayaṃ ca tathā nābhiḥ svedo majjā yakṛttathā || klomāntaṃ ca gudaṃ rāma āmasyāśayameva ca

पितृजानि स्थिराण्यग्रभूमिजानीह यानि तु ।। स्नायुशुक्रशिराश्चैव आत्मजानि निबोध मे

pitṛjāni sthirāṇyagrabhūmijānīha yāni tu || snāyuśukraśirāścaiva ātmajāni nibodha me

153

कामः क्रोधो भयो हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा ।। आकृतिः स्वरवर्णौ च चेतनाद्यं तथा वयः

kāmaḥ krodho bhayo harṣo dharmādharmātmatā tathā || ākṛtiḥ svaravarṇau ca cetanādyaṃ tathā vayaḥ

तामसानि तथा ज्ञानप्रमादालस्यतृट्क्षुधः ।। मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च

tāmasāni tathā jñānapramādālasyatṛṭkṣudhaḥ || mohamātsaryavaiguṇyaśokāyāsabhayāni ca

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता ।। अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महाभुज

kāmakrodhau tathā śauryaṃ yajñepsā bahubhāṣitā || ahaṅkāraḥ parāvajñā rājasāni mahābhuja

धर्मेच्छा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश्च केशवे ।। दाक्षिण्यं व्यवसायश्च सात्त्विकानि विनिर्दिशेत्

dharmecchā mokṣakāmitvaṃ parā bhaktiśca keśave || dākṣiṇyaṃ vyavasāyaśca sāttvikāni vinirdiśet

चतुरः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषी कलिप्रियः ।। स्वप्ने गगनगश्चैव वहुवातो नरो भवेत्

caturaḥ krodhano bhīrurbahubhāṣī kalipriyaḥ || svapne gaganagaścaiva vahuvāto naro bhavet

2.115.20

अकालपलितः क्रोधी महाप्रज्ञो रणप्रियः ।। स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्

akālapalitaḥ krodhī mahāprajño raṇapriyaḥ || svapne ca dīptimatprekṣī bahupitto naro bhavet

स्थिरचित्तः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गरचनान्वितः ।। स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्लेष्मा नरो भवेत्

sthiracittaḥ sthirotsāhaḥ sthirāṅgaracanānvitaḥ || svapne jalasitālokī bahuśleṣmā naro bhavet

रसस्तु प्रीणनो देहे जीवनो रुधिरस्तथा ।। लेपनं च तथा मांसे मेदः स्नेहकरं च तत्

rasastu prīṇano dehe jīvano rudhirastathā || lepanaṃ ca tathā māṃse medaḥ snehakaraṃ ca tat

धारणं त्वस्थि कथितं मज्जा भवति पूरणी ।। गर्भोत्पादकरं शुक्रं तथा वीर्यविवर्धनम्

dhāraṇaṃ tvasthi kathitaṃ majjā bhavati pūraṇī || garbhotpādakaraṃ śukraṃ tathā vīryavivardhanam

तेजः प्राणकरं नित्यं तत्र जीवो व्यवस्थितः ।। शुक्रादपि परं सारमपीतं हृदयोपमम्

tejaḥ prāṇakaraṃ nityaṃ tatra jīvo vyavasthitaḥ || śukrādapi paraṃ sāramapītaṃ hṛdayopamam

षडङ्गानि प्रधानानि कथयिष्यामि ते शृणु ।। द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

ṣaḍaṅgāni pradhānāni kathayiṣyāmi te śṛṇu || dvau bāhū sakthinī dve ca mūrdhā jaṭharameva ca

षट्त्वचश्च शरीरेऽस्मिन्कीर्त्यमाना निबोध मे ।। बाह्यतो ह्यधरा राम त्वचा रुधिरधारिणी

ṣaṭtvacaśca śarīre'sminkīrtyamānā nibodha me || bāhyato hyadharā rāma tvacā rudhiradhāriṇī

विलासकारिणी चान्या चतुर्थी कुष्ठकारिणी ।। पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता

vilāsakāriṇī cānyā caturthī kuṣṭhakāriṇī || pañcamī vidradhisthānaṃ ṣaṣṭhī prāṇadharā matā

कलाः सत्यस्मृता देहे तासांवक्ष्यामि लक्षणम् ।। एका मांसधरा राम धमन्यो यत्र संस्थिताः

kalāḥ satyasmṛtā dehe tāsāṃvakṣyāmi lakṣaṇam || ekā māṃsadharā rāma dhamanyo yatra saṃsthitāḥ

असृग्धरा द्वितीया तु यकृत्प्लीहाश्रया मता ।। मेदोधरा तृतीया स्यात्सूक्ष्मस्थूलाश्रया तु या

asṛgdharā dvitīyā tu yakṛtplīhāśrayā matā || medodharā tṛtīyā syātsūkṣmasthūlāśrayā tu yā

2.115.30

मज्जाश्रया चतुर्थी तु तथा श्लेष्मपरा मता ।। पुरीषधारिणी चान्या यथा पक्वाशये स्थितेः

majjāśrayā caturthī tu tathā śleṣmaparā matā || purīṣadhāriṇī cānyā yathā pakvāśaye sthiteḥ

षष्ठी पित्तधरा नाम जठराग्नौ समाश्रिता ।। शुक्राशया शुकधरा तथा ज्ञेया च सप्तमी

ṣaṣṭhī pittadharā nāma jaṭharāgnau samāśritā || śukrāśayā śukadharā tathā jñeyā ca saptamī

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चात्र श्रोत्रं प्राणं च चक्षुषी ।। त्वक्तथा रसना चैव महाभूताश्रयाणि तु

buddhīndriyāṇi pañcātra śrotraṃ prāṇaṃ ca cakṣuṣī || tvaktathā rasanā caiva mahābhūtāśrayāṇi tu

इन्द्र्यार्थास्तथा पञ्च तेषां नामानि मे शृणु ।। श्रोत्रस्य शब्दः कथितो गन्धो प्राणस्य पार्थिवः

indryārthāstathā pañca teṣāṃ nāmāni me śṛṇu || śrotrasya śabdaḥ kathito gandho prāṇasya pārthivaḥ

रूपं च चक्षुषो ज्ञेयं त्वक् च संस्पर्शनं तथा ।। रसनस्य रसश्चैव महाभूताश्रयास्तु ते

rūpaṃ ca cakṣuṣo jñeyaṃ tvak ca saṃsparśanaṃ tathā || rasanasya rasaścaiva mahābhūtāśrayāstu te

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चात्र तेषां नामानि मे शृणु ।। पायूपस्थं हस्तपादौ जिह्वा चैवात्र पञ्चमी

karmendriyāṇi pañcātra teṣāṃ nāmāni me śṛṇu || pāyūpasthaṃ hastapādau jihvā caivātra pañcamī

तेषामर्थास्तथा पञ्च तान्प्रवक्ष्याम्यतः परम् ।। उत्सर्गं च तथानन्दं आदानगमने तथा

teṣāmarthāstathā pañca tānpravakṣyāmyataḥ param || utsargaṃ ca tathānandaṃ ādānagamane tathā

इन्द्रियाणि दशैतानि तेषां वै नायकं मनः ।। पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यत्र पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च

indriyāṇi daśaitāni teṣāṃ vai nāyakaṃ manaḥ || pañca karmendriyāṇyatra pañca buddhīndriyāṇi ca

इन्द्रियार्थाश्च पञ्चात्र महाभूतानि पञ्च च ।। इन्द्रियेभ्यः पराः प्रोक्ताश्चत्वारो भृगुनन्दन

indriyārthāśca pañcātra mahābhūtāni pañca ca || indriyebhyaḥ parāḥ proktāścatvāro bhṛgunandana

मनो बुद्धिस्तथैवात्मा अव्यक्तश्च महाभुज ।। तदाश्रयाणीन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः पराश्च ते

mano buddhistathaivātmā avyaktaśca mahābhuja || tadāśrayāṇīndriyāṇi indriyebhyaḥ parāśca te

2.115.40

तत्त्वान्येतानि जानीहि चतुर्विंशतिसंख्यया ।। येषामैक्यं महाभाग पुरुषः पञ्चविंशकः

tattvānyetāni jānīhi caturviṃśatisaṃkhyayā || yeṣāmaikyaṃ mahābhāga puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ

संयुक्तस्तैर्वियुक्तश्च तथा मत्स्योदके उभे ।। मनः संशयकृन्नित्यं तथा बुद्धिर्विवेचनी

saṃyuktastairviyuktaśca tathā matsyodake ubhe || manaḥ saṃśayakṛnnityaṃ tathā buddhirvivecanī

आत्मा जीवः स्मृतो राम यो भोक्ता सुखदुःखयोः ।। अव्यक्तो मिश्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च

ātmā jīvaḥ smṛto rāma yo bhoktā sukhaduḥkhayoḥ || avyakto miśritānīha rajaḥsattvatamāṃsi ca

पुरुषस्त्वपरो ज्ञेयो यश्च सर्वगतो महान् ।। चतुर्विशतिकात्संख्याद्यः स नित्यः पृथक् स्थितः

puruṣastvaparo jñeyo yaśca sarvagato mahān || caturviśatikātsaṃkhyādyaḥ sa nityaḥ pṛthak sthitaḥ

एकत्रितानि तत्त्वानि पुरुषस्य तथैकतः ।। न चैव व्यतिरिक्तानि तत्त्वानि पुरुषात्परम्

ekatritāni tattvāni puruṣasya tathaikataḥ || na caiva vyatiriktāni tattvāni puruṣātparam

प्रकृतिः पुरुषो राम निष्फलः पञ्चविंशकः ।। विकृतिस्तस्य विज्ञेया शेषस्तत्त्वगणो बुधः

prakṛtiḥ puruṣo rāma niṣphalaḥ pañcaviṃśakaḥ || vikṛtistasya vijñeyā śeṣastattvagaṇo budhaḥ

सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।। पुरुषः स परो ज्ञेयः सर्वशक्तिस्तु सर्वतः

sarvataḥ pāṇipādo'sau sarvatokṣiśiromukhaḥ || puruṣaḥ sa paro jñeyaḥ sarvaśaktistu sarvataḥ

नादिर्न मध्यो नैवान्तो व्याप्तिसम्भवयोर्द्वयोः ।। यस्य जानन्ति मुनयो यस्तं वेद स वेदवित्

nādirna madhyo naivānto vyāptisambhavayordvayoḥ || yasya jānanti munayo yastaṃ veda sa vedavit

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परम् ।। एतदेव च विज्ञानं प्रस्तुतं शृणु भार्गव

sa yāti paramaṃ sthānaṃ yo vetti puruṣaṃ param || etadeva ca vijñānaṃ prastutaṃ śṛṇu bhārgava

सप्ताशयाः स्मृता देहे शृणु तानपि भार्गव ।। आशयो रुधिरस्यैकः कफस्य च तथा परः

saptāśayāḥ smṛtā dehe śṛṇu tānapi bhārgava || āśayo rudhirasyaikaḥ kaphasya ca tathā paraḥ

2.115.50

आमपित्ताशयौ चान्यौ ज्ञेयः पक्वाशयोऽपरः ।। वायुमात्राशयौ चान्यौ आशया सप्त कीर्तितः

āmapittāśayau cānyau jñeyaḥ pakvāśayo'paraḥ || vāyumātrāśayau cānyau āśayā sapta kīrtitaḥ

स्त्रीणां गर्भाशयो राम पित्तपक्वाशयान्तरे ।। अष्टमः स भवेत्तासां यत्र गर्भः स तिष्ठति

strīṇāṃ garbhāśayo rāma pittapakvāśayāntare || aṣṭamaḥ sa bhavettāsāṃ yatra garbhaḥ sa tiṣṭhati

ऋतौ विकोशा भवति योनिः कमलवत्सदा ।। गर्भाशये ततः शुक्र धत्ते रक्तसमन्वितम्

ṛtau vikośā bhavati yoniḥ kamalavatsadā || garbhāśaye tataḥ śukra dhatte raktasamanvitam

अन्यत्र काले मुकुला योनिर्भवति योषिताम् ।। न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं मुने

anyatra kāle mukulā yonirbhavati yoṣitām || nyastaṃ śukramato yonau naiti garbhāśayaṃ mune

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता ।। भवेत्तस्या विशौचार्थं नैव तस्याः प्रजायते

ṛtāvapi ca yoniścedvātapittakaphāvṛtā || bhavettasyā viśaucārthaṃ naiva tasyāḥ prajāyate

वृक्का तु पुष्पसप्लीहं हृत्कोष्ठाङ्गयकृद् घनाः ।। तण्डुलश्च महाभाग निबद्धान्याशये तु ते

vṛkkā tu puṣpasaplīhaṃ hṛtkoṣṭhāṅgayakṛd ghanāḥ || taṇḍulaśca mahābhāga nibaddhānyāśaye tu te

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनाम् ।। प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेनाच्च पुक्कसः

rasasya pacyamānasya sārādbhavati dehinām || plīhā yakṛcca dharmajña raktaphenācca pukkasaḥ

रक्तकिट्टाच्च भवति तथा दण्डकसंज्ञकः ।। मेदो रक्तप्रसादाच्च वृक्कयोः सम्भवः स्मृतः

raktakiṭṭācca bhavati tathā daṇḍakasaṃjñakaḥ || medo raktaprasādācca vṛkkayoḥ sambhavaḥ smṛtaḥ

रक्तमांसप्रसादाच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनाम् ।। सावित्रिव्योमसंख्यानि तानि स्त्रीणां विनिर्दिशेत्

raktamāṃsaprasādācca bhavantyantrāṇi dehinām || sāvitrivyomasaṃkhyāni tāni strīṇāṃ vinirdiśet

त्रिव्योमानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनाः ।। रक्तवायुसमायोगात्कालो यस्योद्भवः स्मृतः

trivyomāni tathā strīṇāṃ prāhurvedavido janāḥ || raktavāyusamāyogātkālo yasyodbhavaḥ smṛtaḥ

2.115.60

कफप्रसादाद्भवति हृदयं पद्मसन्निभम् ।। अधोमुखं तत्सुषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

kaphaprasādādbhavati hṛdayaṃ padmasannibham || adhomukhaṃ tatsuṣiraṃ yatra jīvo vyavasthitaḥ

चैतन्यानुगता भावा सर्वे तत्र व्यवस्थिताः ।। तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्

caitanyānugatā bhāvā sarve tatra vyavasthitāḥ || tasya vāme tathā plīhā dakṣiṇe ca tathā yakṛt

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैव प्रकीर्तितम् ।। स्रोतांसि यानि देहेऽस्मिन्कफरक्तवहानि तु

dakṣiṇe ca tathā kloma padmasyaiva prakīrtitam || srotāṃsi yāni dehe'sminkapharaktavahāni tu

तेषां भूतानुगानां तु भवतीन्द्रियसम्भवः ।। नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैत्तिकम्

teṣāṃ bhūtānugānāṃ tu bhavatīndriyasambhavaḥ || netrayormaṇḍalaṃ śuklaṃ kaphādbhavati paittikam

कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्।। सर्वहृन्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवम्

kṛṣṇaṃ ca maṇḍalaṃ vātāttathā bhavati mātṛkam|| sarvahṛnmaṇḍalaṃ jñeyaṃ mātāpitṛsamudbhavam

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं वर्त्ममण्डलम् ।। शुक्ले तृतीयं कथितं चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

pakṣmamaṇḍalamekaṃ tu dvitīyaṃ vartmamaṇḍalam || śukle tṛtīyaṃ kathitaṃ caturthaṃ kṛṣṇamaṇḍalam

दृङ्मण्डलं पञ्चमं तु नेत्रं स्यात्पञ्चमण्डलम् ।। अन्ये तु नेत्रभागे द्वे तथाऽपाङ्गकनीनिके

dṛṅmaṇḍalaṃ pañcamaṃ tu netraṃ syātpañcamaṇḍalam || anye tu netrabhāge dve tathā'pāṅgakanīnike

याभ्यां नेत्रस्य जनिता मत्स्यसंस्थानता द्विज ।। नासासमीपे कथितं तदपाङ्गेतिसंज्ञितम्

yābhyāṃ netrasya janitā matsyasaṃsthānatā dvija || nāsāsamīpe kathitaṃ tadapāṅgetisaṃjñitam

कपोलयोः समीपे तु तथा प्रोक्ता कनीनिका ।। मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदोऽसृक्कफमांसजा

kapolayoḥ samīpe tu tathā proktā kanīnikā || māṃsāsṛkkaphajā jihvā medo'sṛkkaphamāṃsajā

वृषणौ च तथा ज्ञेयौ सर्वेषामेव देहिनाम् ।। प्राणस्यायतानान्यत्र दशैतानि निबोध मे

vṛṣaṇau ca tathā jñeyau sarveṣāmeva dehinām || prāṇasyāyatānānyatra daśaitāni nibodha me

2.115.70

मूर्धा च हृदयं नाभि कण्ठो जिह्वा निबन्धनम् ।। रक्तं शुक्रं गुदो वस्तिस्तथा गुल्फौ च भार्गव

mūrdhā ca hṛdayaṃ nābhi kaṇṭho jihvā nibandhanam || raktaṃ śukraṃ gudo vastistathā gulphau ca bhārgava

कण्डराः षोडश प्रोक्तास्तथा देहे शरीरिणाम् ।। द्वे करस्थे तथा द्वे च चरणस्थे पृथक्पृथक्

kaṇḍarāḥ ṣoḍaśa proktāstathā dehe śarīriṇām || dve karasthe tathā dve ca caraṇasthe pṛthakpṛthak

चतस्रः पृष्ठगा ज्ञेया ग्रीवायां तावदेव तु ।। जलानि षोडशैवात्र विभागस्तेषु कथ्यते

catasraḥ pṛṣṭhagā jñeyā grīvāyāṃ tāvadeva tu || jalāni ṣoḍaśaivātra vibhāgasteṣu kathyate

मांसस्नायुशिरास्थिभ्यः चत्वारस्तु पृथक्पृथक् ।। मणिबन्धानि गुल्फेषु निबद्धानि परस्परम्

māṃsasnāyuśirāsthibhyaḥ catvārastu pṛthakpṛthak || maṇibandhāni gulpheṣu nibaddhāni parasparam

शंकूनि च स्मृतानीह हस्तयोः पादयोस्तथा ।। ग्रीवायां च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः

śaṃkūni ca smṛtānīha hastayoḥ pādayostathā || grīvāyāṃ ca tathā meḍhre kathitāni manīṣibhiḥ

देहेऽस्मिंश्च तथा ज्ञेयाश्चतस्रो मांसरज्जवः।। पृष्ठवंशोभयगते द्वे द्वे तत्र प्रकीर्तिते

dehe'smiṃśca tathā jñeyāścatasro māṃsarajjavaḥ|| pṛṣṭhavaṃśobhayagate dve dve tatra prakīrtite

तावन्त्यश्च तथाप्येतास्तासां बन्धनकारकाः ।। सीवन्यश्च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः

tāvantyaśca tathāpyetāstāsāṃ bandhanakārakāḥ || sīvanyaśca tathā sapta pañca mūrdhānamāśritāḥ

एका मेढ्रगता चैका तथा जिह्वागता परा।। अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि तु

ekā meḍhragatā caikā tathā jihvāgatā parā|| asthnāmatra śatāni syustrīṇi ṣaṣṭyadhikāni tu

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्टिं दशना विंशतिर्न्नखाः ।। पाणिपादशलाकाश्च तासां स्थानचतुष्टयम्

sūkṣmaiḥ saha catuḥṣaṣṭiṃ daśanā viṃśatirnnakhāḥ || pāṇipādaśalākāśca tāsāṃ sthānacatuṣṭayam

चत्वारिंशत्तथास्थीनि जंघयोस्तावदेव तु ।। द्वेद्वे जानुकपोलौष्ठफलकांससमुद्भवे

catvāriṃśattathāsthīni jaṃghayostāvadeva tu || dvedve jānukapolauṣṭhaphalakāṃsasamudbhave

2.115.80

अक्षिस्थलेऽष्टकं श्रोणिफलके चैवमादिशेत् ।। भगास्थ्येकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च

akṣisthale'ṣṭakaṃ śroṇiphalake caivamādiśet || bhagāsthyekaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśacca pañca ca

ग्रीवापञ्चदशास्थीनि जत्र्वेकं च तथा हनुः ।। भ्रूमूलं द्वे ललाटाक्षिगण्डनासा तथास्थिका

grīvāpañcadaśāsthīni jatrvekaṃ ca tathā hanuḥ || bhrūmūlaṃ dve lalāṭākṣigaṇḍanāsā tathāsthikā

सर्जुकास्थालकैः सार्धमर्बुदैश्च द्विसप्ततिः ।। द्वौ शङ्खकौ कपालानि चत्वार्येव शिरस्तथा

sarjukāsthālakaiḥ sārdhamarbudaiśca dvisaptatiḥ || dvau śaṅkhakau kapālāni catvāryeva śirastathā

उरः सप्तदशास्थीनि पुरुषस्यास्थिसंग्रहः ।। तथा चैवात्र सन्धीनां द्वे शते तु शताधिके

uraḥ saptadaśāsthīni puruṣasyāsthisaṃgrahaḥ || tathā caivātra sandhīnāṃ dve śate tu śatādhike

अष्टषष्टिश्च शाखासु षष्टिश्चैकविवर्जिता ।। अन्तराधौ त्वशीतिश्च कथिता भृगुनन्दन

aṣṭaṣaṣṭiśca śākhāsu ṣaṣṭiścaikavivarjitā || antarādhau tvaśītiśca kathitā bhṛgunandana

न च स्नायुशतान्यत्र द्वे तु त्रिंशाधिके मते ।। अन्तराधौ तु कथिता ह्यूर्ध्वगाश्चैव सप्ततिः

na ca snāyuśatānyatra dve tu triṃśādhike mate || antarādhau tu kathitā hyūrdhvagāścaiva saptatiḥ

षट्कृतानि च शाखासु कथितानि मनीषिभिः ।। पञ्चपेशीशतान्यत्र चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः

ṣaṭkṛtāni ca śākhāsu kathitāni manīṣibhiḥ || pañcapeśīśatānyatra catvāriṃśattathordhvagāḥ

चत्वारिंशच्छतान्यत्र तथा शाखासु पण्डितैः ।। अन्तराधौ तथा षष्टिः पेश्यस्तु कथिता बुधैः

catvāriṃśacchatānyatra tathā śākhāsu paṇḍitaiḥ || antarādhau tathā ṣaṣṭiḥ peśyastu kathitā budhaiḥ

स्त्रीणां चैवाधिका ज्ञेया त्रिंशतिश्चतुरुत्तरा ।। स्तनयोर्दश विज्ञेया योनौ राम तथा दश

strīṇāṃ caivādhikā jñeyā triṃśatiścaturuttarā || stanayordaśa vijñeyā yonau rāma tathā daśa

गर्भाशये तथा ज्ञेयाश्चतस्रो गर्भचिन्तकैः ।। त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि दशैव तु

garbhāśaye tathā jñeyāścatasro garbhacintakaiḥ || triṃśacchatasahasrāṇi tathānyāni daśaiva tu

2.115.90

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि शिराणां कथितानि तु ।। ता वहन्ति रसं देहे केदारमिव कुल्यकाः

ṣaṭpañcāśatsahasrāṇi śirāṇāṃ kathitāni tu || tā vahanti rasaṃ dehe kedāramiva kulyakāḥ

अभ्यंगादि तथा सर्वं स्वेदलेपादिकं च यत् ।। द्विसप्ततिस्तथा कोट्यो रोम्णां विद्धि महाभुज

abhyaṃgādi tathā sarvaṃ svedalepādikaṃ ca yat || dvisaptatistathā koṭyo romṇāṃ viddhi mahābhuja

मज्जाया मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज ।। मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

majjāyā medasaścaiva vasāyāśca tathā dvija || mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtastathā

रक्तस्य च रसस्याथ क्रमशोञ्जलयः स्मृताः ।। अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वार्धाञ्जलितः स्मृताः

raktasya ca rasasyātha kramaśoñjalayaḥ smṛtāḥ || ardhārdhābhyadhikāḥ sarvāḥ pūrvārdhāñjalitaḥ smṛtāḥ

अर्धांजलिश्च शुक्रस्य तथार्धा च तथौजसः ।। रजसस्तु तथा स्त्रीणां चतस्रः कथिता बुधैः

ardhāṃjaliśca śukrasya tathārdhā ca tathaujasaḥ || rajasastu tathā strīṇāṃ catasraḥ kathitā budhaiḥ

समधातोरिदं प्रोक्तं प्रमाणं देहचिन्तकैः ।। विलक्षणानि देहानि नित्यमेव शरीरिणाम् ।। तेषां भेदेन भिद्यन्ते मलदोषानुरूपतः

samadhātoridaṃ proktaṃ pramāṇaṃ dehacintakaiḥ || vilakṣaṇāni dehāni nityameva śarīriṇām || teṣāṃ bhedena bhidyante maladoṣānurūpataḥ

एतच्छरीरं मलदोषपिण्डं धात्वाश्रयं कर्मवशानुबद्धम् ।। मोक्षाय यस्येह भवेत्स धन्यो मोक्षे च हेतुः परमो हि विष्णुः

etaccharīraṃ maladoṣapiṇḍaṃ dhātvāśrayaṃ karmavaśānubaddham || mokṣāya yasyeha bhavetsa dhanyo mokṣe ca hetuḥ paramo hi viṣṇuḥ

115

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शरीरविषयवर्णनन्नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śarīraviṣayavarṇanannāma pañcadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ११६-१२०

पुष्कर उवाच ।। आयुषि कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् ।। ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

puṣkara uvāca || āyuṣi karmaṇi kṣīṇe saṃprāpte maraṇe nṛṇām || ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ

शरीरमुपरुध्याथ कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै ।। भिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि

śarīramuparudhyātha kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai || bhinatti prāṇasthānāni punarmarmāṇi caiva hi

शैत्यात्प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः ।। द्वे नेत्रे च तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा

śaityātprakupito vāyuśchidramanviṣyate tataḥ || dve netre ca tathā karṇau dvau tu nāsāpuṭau tathā

ऊर्ध्व तु सप्त च्छिद्राणि सप्तकं वदनं तथा ।। एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणाम्

ūrdhva tu sapta cchidrāṇi saptakaṃ vadanaṃ tathā || etaiḥ prāṇo viniryāti prāyaśaḥ śubhakarmaṇām

अधः पायुरुपस्थं च छिद्रद्वयमुदाहृतम् ।। छिद्रद्वयेन तेनाथ म्रियन्तेऽशुभकारिणः

adhaḥ pāyurupasthaṃ ca chidradvayamudāhṛtam || chidradvayena tenātha mriyante'śubhakāriṇaḥ

मूर्धानं योगिनां भित्त्वा जीवो व्रजति भार्गव ।। अथवा स्वेच्छया राम येन चेच्छन्ति योगिनः

mūrdhānaṃ yogināṃ bhittvā jīvo vrajati bhārgava || athavā svecchayā rāma yena cecchanti yoginaḥ

अन्तकाले तु संप्राप्ते प्राणापानेष्ववस्थितः ।। तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्मसु

antakāle tu saṃprāpte prāṇāpāneṣvavasthitaḥ || tamasā saṃvṛte jñāne saṃvṛteṣu ca marmasu

स जीवो नाभ्यधिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना ।। स जीवश्चाल्यमानस्तु कर्मभिस्तैः पुरातनैः

sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaścālyate mātariśvanā || sa jīvaścālyamānastu karmabhistaiḥ purātanaiḥ

अष्टाङ्गां प्राणवृत्तिं तां शनैश्च्यावयते द्विज ।। शरीरं प्रजहात्यस्मान्निश्वासस्तु भवेत्ततः

aṣṭāṅgāṃ prāṇavṛttiṃ tāṃ śanaiścyāvayate dvija || śarīraṃ prajahātyasmānniśvāsastu bhavettataḥ

च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तं च योनिषु ।। पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा

cyavantaṃ jāyamānaṃ vā praviśantaṃ ca yoniṣu || paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā

स तु देहपरित्यागकाले प्राप्ते तदानघ ।। तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमतिवाहिकम्

sa tu dehaparityāgakāle prāpte tadānagha || tatkṣaṇādeva gṛhṇāti śarīramativāhikam

ऊर्ध्वं भजन्ति भूतानि त्रीण्यस्मात्तस्य विग्रहात् ।। आकाशवायुतेजांसि द्वे चाधो भृगुनन्दन

ūrdhvaṃ bhajanti bhūtāni trīṇyasmāttasya vigrahāt || ākāśavāyutejāṃsi dve cādho bhṛgunandana

सलिलं च महाभाग तथैव च वसुन्धरा ।।। एवं पञ्चत्वमापन्नः पुरुषस्त्वभिधीयते

salilaṃ ca mahābhāga tathaiva ca vasundharā ||| evaṃ pañcatvamāpannaḥ puruṣastvabhidhīyate

एवं पञ्चत्वमापन्ने तद्देहमतिवाहिकम् ।। भयानकैर्महाघोरैर्नानावेषधरैस्तथा

evaṃ pañcatvamāpanne taddehamativāhikam || bhayānakairmahāghorairnānāveṣadharaistathā

उच्चैस्तस्य तदा बद्धं कालपाशेन सत्वरम् ।। नीयते कालपुरुषैर्याम्यं मार्गं सुदुस्तरम्

uccaistasya tadā baddhaṃ kālapāśena satvaram || nīyate kālapuruṣairyāmyaṃ mārgaṃ sudustaram

तप्ताम्बरीषसंकाशं त्वयोगुणनिभं महत् ।। संतप्तसिकतं घोरं ताम्रपर्णनिभं तथा

taptāmbarīṣasaṃkāśaṃ tvayoguṇanibhaṃ mahat || saṃtaptasikataṃ ghoraṃ tāmraparṇanibhaṃ tathā

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलम् ।। यमस्य तु पुरी राम घोरा संयमनी स्मृता

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ mahītalam || yamasya tu purī rāma ghorā saṃyamanī smṛtā

नीयते तेन मार्गेण तादृशेन तु तां पुरीम् ।। आकृष्यमाणं पुरुषैर्याम्यैर्घोरैर्महीतले

nīyate tena mārgeṇa tādṛśena tu tāṃ purīm || ākṛṣyamāṇaṃ puruṣairyāmyairghorairmahītale

पीडामनुभवँस्तत्र म्रियते न च मानद ।। अत्यर्थविषमः प्रोक्तः स मार्गो घोरदर्शनः।।।। विश्वरूपधरो राम भुवि शीतावृतो महान् ।। हिमप्रपातबहुलश्चातिशीतः सुदुस्तरः

pīḍāmanubhavam̐statra mriyate na ca mānada || atyarthaviṣamaḥ proktaḥ sa mārgo ghoradarśanaḥ|||| viśvarūpadharo rāma bhuvi śītāvṛto mahān || himaprapātabahulaścātiśītaḥ sudustaraḥ

अन्धकारवृते दुर्गे गर्भवासोपमस्तथा।। अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजम्बुकैः

andhakāravṛte durge garbhavāsopamastathā|| agnisaṃsparśavadanaiḥ kākakākolajambukaiḥ

मक्षिकादंशमशकैरावृतः सर्पवृश्चिकैः ।। भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जन्तुर्भक्ष्यते चापि राक्षसैः

makṣikādaṃśamaśakairāvṛtaḥ sarpavṛścikaiḥ || bhakṣyamāṇo'pi tairjanturbhakṣyate cāpi rākṣasaiḥ

उत्कृत्योत्कृत्य सहसा न च प्राणैर्वियुज्यते ।। मुद्गरैश्चूर्ण्यते घोरैस्तुद्यते लोहकण्टकैः

utkṛtyotkṛtya sahasā na ca prāṇairviyujyate || mudgaraiścūrṇyate ghoraistudyate lohakaṇṭakaiḥ

क्षुधया तृषया चैव घोरया चापि पीड्यते ।। दह्यमानोऽतिघोरेण सैकतेन च नीयते

kṣudhayā tṛṣayā caiva ghorayā cāpi pīḍyate || dahyamāno'tighoreṇa saikatena ca nīyate

एवं संयाप्यमानस्तु प्राप्यते यममन्दिरम् ।। दशभिः स मुहूर्तैस्तु पन्थानमतिदुस्तरम्

evaṃ saṃyāpyamānastu prāpyate yamamandiram || daśabhiḥ sa muhūrtaistu panthānamatidustaram

प्राप्नोति भीमनिर्घोषं दुर्गन्धिभयदर्शनम् ।। तत्कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो देवमायया

prāpnoti bhīmanirghoṣaṃ durgandhibhayadarśanam || tatkālaṃ sumahadvetti puruṣo devamāyayā

पापानुरूपं तत्कालं तस्य तत्राभिजायते ।। कस्यचिद्विशतं कालं कस्यचिच्छतसम्भवम्

pāpānurūpaṃ tatkālaṃ tasya tatrābhijāyate || kasyacidviśataṃ kālaṃ kasyacicchatasambhavam

क्षुत्तृष्णासम्भवाश्चैव भवन्त्यथ महाभयाः ।। दण्डपिण्डस्य धर्मज्ञ प्रेतत्वमुपजायते

kṣuttṛṣṇāsambhavāścaiva bhavantyatha mahābhayāḥ || daṇḍapiṇḍasya dharmajña pretatvamupajāyate

प्रेत लोके स वसति ततः संवत्सरं नरः ।। सोदकुम्भमतोन्नाद्यं बान्धवैस्तस्य दीयते

preta loke sa vasati tataḥ saṃvatsaraṃ naraḥ || sodakumbhamatonnādyaṃ bāndhavaistasya dīyate

दिनेदिने यद्धर्मज्ञ तद्भुङ्क्ते नात्र संशयः ।। न दीयते तु यस्यैतत्स तु तत्र यथा स्वयम्

dinedine yaddharmajña tadbhuṅkte nātra saṃśayaḥ || na dīyate tu yasyaitatsa tu tatra yathā svayam

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव तु ।। स्वयमेव न दत्तं तु तथा दाता न विद्यते

pūrvadattamathānnādyaṃ prāpnoti svayameva tu || svayameva na dattaṃ tu tathā dātā na vidyate

न चास्त्युदकदाता च स तु तत्परितप्यते ।। बान्धवैस्तूदकं दत्त तत्र तत्रास्य जायते

na cāstyudakadātā ca sa tu tatparitapyate || bāndhavaistūdakaṃ datta tatra tatrāsya jāyate

नदी शीतजला नाम बहुपानीयसंयुता ।। मासिमासि च यच्छ्राद्धं तस्य तत्र प्रदीयते

nadī śītajalā nāma bahupānīyasaṃyutā || māsimāsi ca yacchrāddhaṃ tasya tatra pradīyate

तेन तृप्तिमवाप्नोति परमां नात्र संशयः ।। मानुष्येण तु मासेन पितृलोके दिनं स्मृतम्

tena tṛptimavāpnoti paramāṃ nātra saṃśayaḥ || mānuṣyeṇa tu māsena pitṛloke dinaṃ smṛtam

प्रेतलोके तु दिवसो मानुष्येण विधीयते ।। तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं तु वत्सरम्

pretaloke tu divaso mānuṣyeṇa vidhīyate || tasmāddinedine deyaṃ pretāyānnaṃ tu vatsaram

एवं स याप्यमानस्तु प्राप्नोति यममन्दिरम् ।। ततः पश्यत्यसौ देवं पापात्मा घोरदर्शनम्

evaṃ sa yāpyamānastu prāpnoti yamamandiram || tataḥ paśyatyasau devaṃ pāpātmā ghoradarśanam

चित्रगुप्तस्ततस्तस्य ज्ञात्वा कर्म यथाविधम् ।। आज्ञापयति धर्मज्ञ शुभं वा यदि वाशुभम्

citraguptastatastasya jñātvā karma yathāvidham || ājñāpayati dharmajña śubhaṃ vā yadi vāśubham

ततः श्मशानिका नाम देवा याम्या भयावहाः ।। शीतवातातपोपेतं तदा रक्षन्ति मानवम्

tataḥ śmaśānikā nāma devā yāmyā bhayāvahāḥ || śītavātātapopetaṃ tadā rakṣanti mānavam

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः ।। प्रेत पिण्डैस्ततो दत्तैर्देहमाप्नोति भार्गव

yatheha bandhane kaścidrakṣyate viṣamairnaraiḥ || preta piṇḍaistato dattairdehamāpnoti bhārgava

भोगदेहमिति प्रोक्तं क्रमादेव न संशयः ।। प्रेतपिण्डा न दीयन्ते यस्य तस्य विमोक्षणम्

bhogadehamiti proktaṃ kramādeva na saṃśayaḥ || pretapiṇḍā na dīyante yasya tasya vimokṣaṇam

श्मशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते ।। तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः

śmaśānikebhyo devebhya ākalpaṃ naiva vidyate || tatrāsya yātanā ghorāḥ śītavātātapodbhavāḥ

ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैश्च कृते नरः ।।। पूर्णे संवत्सरे देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते

tataḥ sapiṇḍīkaraṇe bāndhavaiśca kṛte naraḥ ||| pūrṇe saṃvatsare dehamato'nyaṃ pratipadyate

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा ।। ततः स कालं वसति कर्मणामनुरूपतः

tataḥ sa narakaṃ yāti svargaṃ vā svena karmaṇā || tataḥ sa kālaṃ vasati karmaṇāmanurūpataḥ

अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सरात्कृतम् ।। प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

arvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarātkṛtam || pretatvamapi tasyāpi proktaṃ saṃvatsaraṃ dhuvam

यैरिष्टं विविधैर्यज्ञैः पूजितो यैश्च केशवः ।। प्रेतलोकं न ते यान्ति तथा ये समरे हताः

yairiṣṭaṃ vividhairyajñaiḥ pūjito yaiśca keśavaḥ || pretalokaṃ na te yānti tathā ye samare hatāḥ

श्मशानिकानां देवानां भवन्ति वशगा न ते।। प्रेतलोकं प्रपद्यन्ते तथा घोरं भयावहम्

śmaśānikānāṃ devānāṃ bhavanti vaśagā na te|| pretalokaṃ prapadyante tathā ghoraṃ bhayāvaham

एवं याम्येन मार्गेण यान्ति पापा नराधमाः ।। आरामसदनं यान्ति तथैव द्रुमरोपकाः

evaṃ yāmyena mārgeṇa yānti pāpā narādhamāḥ || ārāmasadanaṃ yānti tathaiva drumaropakāḥ

शीतलेन तु मार्गेण फलपुष्पवता सुखम् ।। छत्रदाश्च सुखं यान्ति मार्गेण ससुखेन ते

śītalena tu mārgeṇa phalapuṣpavatā sukham || chatradāśca sukhaṃ yānti mārgeṇa sasukhena te

यानमश्वतरीयुक्तमास्थायोपानहप्रदाः ।। विमानैर्यानदा यान्ति तथा शय्यासनप्रदाः

yānamaśvatarīyuktamāsthāyopānahapradāḥ || vimānairyānadā yānti tathā śayyāsanapradāḥ

गृहदाः सविहारन्तु यान्ति तृप्ता जलप्रदाः ।। भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा तृप्ता यान्ति भोजनदायिनः

gṛhadāḥ savihārantu yānti tṛptā jalapradāḥ || bhakṣyairbhojyaistathā tṛptā yānti bhojanadāyinaḥ

दीपप्रदाः प्रकाशेन यान्ति मार्गेण ते सुखम् ।। पूज्यमाना यमभटैर्यान्ति भक्ता जनार्दनम्

dīpapradāḥ prakāśena yānti mārgeṇa te sukham || pūjyamānā yamabhaṭairyānti bhaktā janārdanam

नास्ति तेषां भयं किञ्चिदिहलोके परत्र च ।। ते तृप्ताः सर्वकामैश्च तरसा यान्ति मानवाः

nāsti teṣāṃ bhayaṃ kiñcidihaloke paratra ca || te tṛptāḥ sarvakāmaiśca tarasā yānti mānavāḥ

बुद्धिं समास्थाय तु सात्त्विकीं ये भक्ताः सुरेशस्य जनार्दनस्य ।। तेषां गतिस्तत्र तु यत्र राम श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापाः

buddhiṃ samāsthāya tu sāttvikīṃ ye bhaktāḥ sureśasya janārdanasya || teṣāṃ gatistatra tu yatra rāma śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpāḥ

116

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० स० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने यममार्गवर्णनन्नाम षोडशोत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 sa0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne yamamārgavarṇanannāma ṣoḍaśottaraśatatamodhyāyaḥ

राम उवाच ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि ये नराः स्वर्गगामिनः ।। केन धर्मभृतां श्रेष्ठ तथा निरयगामिनः

rāma uvāca || bhagavañchrotumicchāmi ye narāḥ svargagāminaḥ || kena dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tathā nirayagāminaḥ

पुष्कर उवाच ।। आश्रमेषु यथोक्तेषु वर्तन्ते ये द्विजोत्तमाः ।। स्वधर्मसक्ताः सततं ते नराः स्वर्गगामिनः

puṣkara uvāca || āśrameṣu yathokteṣu vartante ye dvijottamāḥ || svadharmasaktāḥ satataṃ te narāḥ svargagāminaḥ

वर्तन्ते ये महीपाल राजधर्मानुसारतः ।। पुरोहितमते युक्ता राजानः स्वर्गगामिनः

vartante ye mahīpāla rājadharmānusārataḥ || purohitamate yuktā rājānaḥ svargagāminaḥ

प्रजासुखे सुखं येषां तद्दुःखे ये च दुःखिताः ।। दुष्टनिग्रहकर्तारो ज्ञेयास्ते स्वर्गगामिनः

prajāsukhe sukhaṃ yeṣāṃ tadduḥkhe ye ca duḥkhitāḥ || duṣṭanigrahakartāro jñeyāste svargagāminaḥ

स्वाम्यर्थे ब्राह्मणार्थे वा मित्रकार्ये च ये हताः ।। गोग्रहे निहता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

svāmyarthe brāhmaṇārthe vā mitrakārye ca ye hatāḥ || gograhe nihatā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

देहधातून्परित्यज्य सलिलारण्यवह्निषु ।। अनाशने वा धर्मज्ञ मृताः स्युः स्वर्गगामिनः

dehadhātūnparityajya salilāraṇyavahniṣu || anāśane vā dharmajña mṛtāḥ syuḥ svargagāminaḥ

तीर्थयात्राप्रसक्ताश्च नित्यमध्वनि कर्षिताः ।। तपसा कर्षिता ये च ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः

tīrthayātrāprasaktāśca nityamadhvani karṣitāḥ || tapasā karṣitā ye ca te jñeyāḥ svargagāminaḥ

मधुमांसनिवृत्ताश्च निवृत्ता मधुपानतः ।। काममैथुनतश्चापि विज्ञेयाः स्वर्गगामिनः

madhumāṃsanivṛttāśca nivṛttā madhupānataḥ || kāmamaithunataścāpi vijñeyāḥ svargagāminaḥ

मातापितृपरा दान्ता गुरुभक्ताः प्रियंवदाः ।। सत्यार्जवरता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

mātāpitṛparā dāntā gurubhaktāḥ priyaṃvadāḥ || satyārjavaratā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

वैवाहिकानां वस्त्राणां प्रपाणां ये प्रदायिनः ।। उद्यानारामकर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

vaivāhikānāṃ vastrāṇāṃ prapāṇāṃ ye pradāyinaḥ || udyānārāmakartāraste narāḥ svargagāminaḥ

तडागकूपकर्तारस्तथा कन्याप्रदायकाः ।। छत्रोपानहदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

taḍāgakūpakartārastathā kanyāpradāyakāḥ || chatropānahadātāraste narāḥ svargagāminaḥ

इन्धनानां प्रदातारस्तथा गोग्रामदायिनः ।। गवां शुश्रूषका ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

indhanānāṃ pradātārastathā gogrāmadāyinaḥ || gavāṃ śuśrūṣakā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

परोपकारसक्ताश्च परबन्धविवर्जकाः ।। पूज्यपूजयितारश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

paropakārasaktāśca parabandhavivarjakāḥ || pūjyapūjayitāraśca te narāḥ svargagāminaḥ

स्वाध्यायसक्ता धीमन्तो गुरुशुश्रूषणे रताः ।। उपासकाश्च वृद्धानां ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः

svādhyāyasaktā dhīmanto guruśuśrūṣaṇe ratāḥ || upāsakāśca vṛddhānāṃ te jñeyāḥ svargagāminaḥ

प्रतिश्रयप्रदातारस्तथा ये सत्रदायकाः ।। भक्ता गोदेवविप्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः

pratiśrayapradātārastathā ye satradāyakāḥ || bhaktā godevaviprāṇāṃ te narāḥ svargagāminaḥ

श्रोतारो ये च धर्माणां ये तथा यज्ञयाजिनः ।। उपवासरता ये च ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः

śrotāro ye ca dharmāṇāṃ ye tathā yajñayājinaḥ || upavāsaratā ye ca te jñeyāḥ svargagāminaḥ

क्लेशाननुभवन्तीह शास्त्राध्ययनतत्पराः ।। शास्त्राणां च हिते युक्तास्ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः

kleśānanubhavantīha śāstrādhyayanatatparāḥ || śāstrāṇāṃ ca hite yuktāste jñeyāḥ svargagāminaḥ

आर्तप्राणप्रदा ये च ये च हिंसाविवर्जकाः ।। अपीडकाश्च भूतानां ते नराः स्वर्गगामिनः

ārtaprāṇapradā ye ca ye ca hiṃsāvivarjakāḥ || apīḍakāśca bhūtānāṃ te narāḥ svargagāminaḥ

दरिद्राय च दातारः प्रभवश्च क्षमान्विताः ।। यौवनस्थाश्च ये शान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

daridrāya ca dātāraḥ prabhavaśca kṣamānvitāḥ || yauvanasthāśca ye śāntāste narāḥ svargagāminaḥ

पौत्रदौहित्रसंयुक्ता ये तथा चिरजीविनः।। प्रियङ्कराश्च बालानां ते नराः स्वर्गगामिनः।। पोषकाणामनाथानां ये चैवोद्वाहकारिणः।। द्विरागमनदा ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

pautradauhitrasaṃyuktā ye tathā cirajīvinaḥ|| priyaṅkarāśca bālānāṃ te narāḥ svargagāminaḥ|| poṣakāṇāmanāthānāṃ ye caivodvāhakāriṇaḥ|| dvirāgamanadā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

ग्रहाणां पूजका ये च ये तथा श्राद्धकारिणः ।। संविभागकरा ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

grahāṇāṃ pūjakā ye ca ye tathā śrāddhakāriṇaḥ || saṃvibhāgakarā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

सर्वासां देवतानां च ये च पूजारताः सदा ।। सर्वदानरता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

sarvāsāṃ devatānāṃ ca ye ca pūjāratāḥ sadā || sarvadānaratā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ

अहताश्च तथा तत्र कृत्वा कर्मातिदुष्करम् ।। कालेनापि मृता राम ते नराः स्वर्गगामिनः

ahatāśca tathā tatra kṛtvā karmātiduṣkaram || kālenāpi mṛtā rāma te narāḥ svargagāminaḥ

ये भक्तिमन्तो मधुसूदनस्य देवेश्वरस्याप्रतिमस्य नित्यम् ।। सत्त्वेन हीना रजसा वियुक्तास्ते यान्ति नाकं सुरसंघपूज्याः

ye bhaktimanto madhusūdanasya deveśvarasyāpratimasya nityam || sattvena hīnā rajasā viyuktāste yānti nākaṃ surasaṃghapūjyāḥ

117

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने स्वर्गभाग्वर्णनन्नाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne svargabhāgvarṇanannāma saptadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। महापातकिनो ये च ये च पातकिनो जनाः ।। मांसाशिनो नरा ये च तथा येऽगम्यागामिनः ।। परदाररता ये च ते वै निरयगामिनः

puṣkara uvāca || mahāpātakino ye ca ye ca pātakino janāḥ || māṃsāśino narā ye ca tathā ye'gamyāgāminaḥ || paradāraratā ye ca te vai nirayagāminaḥ

अतिक्रामन्ति ये भार्यां पीडयन्ति च ये नरान् ।। ये सभास्ववन्यन्ते ते वै निरयगामिनः

atikrāmanti ye bhāryāṃ pīḍayanti ca ye narān || ye sabhāsvavanyante te vai nirayagāminaḥ

बहुभार्याश्च भार्यासु वर्तन्ते न समं च ये ।। ऋतुकालहरा ये च ते वै निरयगामिनः।।।।। सम्यग्भर्तृषु या नार्यो वर्तन्ते नावलेपतः ।। अप्रिये च तथा सक्ता ज्ञेयास्ता निरयङ्गमाः

bahubhāryāśca bhāryāsu vartante na samaṃ ca ye || ṛtukālaharā ye ca te vai nirayagāminaḥ||||| samyagbhartṛṣu yā nāryo vartante nāvalepataḥ || apriye ca tathā saktā jñeyāstā nirayaṅgamāḥ

भर्तारमवमन्यन्ते भाषन्ते विप्रियाणि च ।। स्वातन्त्र्येण च वर्तन्ते ज्ञातव्या निरयङ्गमाः

bhartāramavamanyante bhāṣante vipriyāṇi ca || svātantryeṇa ca vartante jñātavyā nirayaṅgamāḥ

राजशास्त्रोपदेशं ये संत्यज्य वसुधाधिपाः ।। वर्तन्ते सर्वकार्येषु ते वै निरयगामिनः

rājaśāstropadeśaṃ ye saṃtyajya vasudhādhipāḥ || vartante sarvakāryeṣu te vai nirayagāminaḥ

वर्णाश्रमोक्तं वर्तन्ते धर्मं त्यक्त्वा तु ये नराः ।। बहिःशास्त्रान्महाभाग ते वै निरयगामिनः

varṇāśramoktaṃ vartante dharmaṃ tyaktvā tu ye narāḥ || bahiḥśāstrānmahābhāga te vai nirayagāminaḥ

अयाज्ययाजिनो ये च कूटसाक्ष्यप्रदाश्च ये ।। तथानृतरता ये च ते वै निरयगामिनः

ayājyayājino ye ca kūṭasākṣyapradāśca ye || tathānṛtaratā ye ca te vai nirayagāminaḥ

व्यवहारेषु ये सक्ताः पक्षपाताभिधायिनः ।। असम्यग्दर्शिनो ये च ते वै निरयगामिनः

vyavahāreṣu ye saktāḥ pakṣapātābhidhāyinaḥ || asamyagdarśino ye ca te vai nirayagāminaḥ

प्रेक्ष्यमाणे परिजने मिष्टमश्नन्ति ये नराः ।। असंविभज्य धर्मज्ञ ते वै निरयगामिनः

prekṣyamāṇe parijane miṣṭamaśnanti ye narāḥ || asaṃvibhajya dharmajña te vai nirayagāminaḥ

भृतकास्तु महाभाग कुर्वन्ते नैव ये भृतम् ।। अनिर्दिष्टभुजश्चैव ते वै निरयगामिनः

bhṛtakāstu mahābhāga kurvante naiva ye bhṛtam || anirdiṣṭabhujaścaiva te vai nirayagāminaḥ

वञ्चका भृतकानां च तथैवाश्रितवञ्चकाः ।। वञ्चकाश्च तथाऽन्येषां ज्ञेया निरयगामिनः

vañcakā bhṛtakānāṃ ca tathaivāśritavañcakāḥ || vañcakāśca tathā'nyeṣāṃ jñeyā nirayagāminaḥ

कृतघ्ना निर्घृणा ये च परस्वादायिनश्च ये ।। शठाचाराश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः

kṛtaghnā nirghṛṇā ye ca parasvādāyinaśca ye || śaṭhācārāśca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ

गवां पानप्रवृत्तानां ये तथा विघ्नकारिणः ।। तथाऽन्येषां च भूतानां ते वै निरयगामिनः

gavāṃ pānapravṛttānāṃ ye tathā vighnakāriṇaḥ || tathā'nyeṣāṃ ca bhūtānāṃ te vai nirayagāminaḥ

धर्मकार्यप्रवृत्तस्य ये नरा विघ्नकारिणः ।। पापप्रोत्साहकाश्चैव ते वै निरयगामिनः

dharmakāryapravṛttasya ye narā vighnakāriṇaḥ || pāpaprotsāhakāścaiva te vai nirayagāminaḥ

त्यागिनस्त्वाश्रितानां ये ऋत्विजां त्यागिनश्च ये ।। याज्यानां च गुरूणां च ते वै निरयगामिनः

tyāginastvāśritānāṃ ye ṛtvijāṃ tyāginaśca ye || yājyānāṃ ca gurūṇāṃ ca te vai nirayagāminaḥ

त्यागिनो देवतानां च वह्नीनां त्यागिनश्च ये ।। शास्त्राणां त्यागिनो ये च ते वै निरयगामिनः

tyāgino devatānāṃ ca vahnīnāṃ tyāginaśca ye || śāstrāṇāṃ tyāgino ye ca te vai nirayagāminaḥ

बालकातिथिविप्राणां सुराणां चैव मानद ।। ये च पूर्वभुजो नित्यं ते वै निरयगामिनः

bālakātithiviprāṇāṃ surāṇāṃ caiva mānada || ye ca pūrvabhujo nityaṃ te vai nirayagāminaḥ

रजस्वलां च ये यान्ति ये च प्रेष्यकरा स्त्रियम् ।। वियोनिं ये च गच्छन्ति ते वै निरयगामिनः

rajasvalāṃ ca ye yānti ye ca preṣyakarā striyam || viyoniṃ ye ca gacchanti te vai nirayagāminaḥ

शुक्रं त्यजन्त्ययोनौ ये तथाकाशे च निर्घृणाः ।। पर्वस्वपि च धर्मज्ञ ते वै निरयगामिनः

śukraṃ tyajantyayonau ye tathākāśe ca nirghṛṇāḥ || parvasvapi ca dharmajña te vai nirayagāminaḥ

अनध्यायेषु ये राम स्वाध्यायमिह कुर्वते ।। निन्दति च गुरून्ये वै ते वै निरयगामिनः

anadhyāyeṣu ye rāma svādhyāyamiha kurvate || nindati ca gurūnye vai te vai nirayagāminaḥ

देवतानां च वेदानां ब्राह्मणानां च निन्दकाः ।। पुराणचरितानां च ते वै निरयगामिनः

devatānāṃ ca vedānāṃ brāhmaṇānāṃ ca nindakāḥ || purāṇacaritānāṃ ca te vai nirayagāminaḥ

ये नास्तिका नरा राम ये च श्रद्धाविवर्जिताः ।। अहङ्कारगृहीताश्च ते वै निरयगामिनः

ye nāstikā narā rāma ye ca śraddhāvivarjitāḥ || ahaṅkāragṛhītāśca te vai nirayagāminaḥ

कुकर्मसक्ता मनुजाः सुकर्मपरिवर्जकाः ।। स्वामिमित्रद्रुहो ये च ते वै निरयगामिनः

kukarmasaktā manujāḥ sukarmaparivarjakāḥ || svāmimitradruho ye ca te vai nirayagāminaḥ

ये च द्रोहरता राज्ञां ब्राह्मणानां गवामपि ।। सुहृदामपि धर्मज्ञ ते वै निरयगामिनः

ye ca droharatā rājñāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi || suhṛdāmapi dharmajña te vai nirayagāminaḥ

ये तु पैशुन्यसंसक्ताः परमर्मस्पृशोऽपि च ।। अशुचश्च तथा मर्त्यास्ते वै निरयगामिनः

ye tu paiśunyasaṃsaktāḥ paramarmaspṛśo'pi ca || aśucaśca tathā martyāste vai nirayagāminaḥ

सोमविक्रयिणो ये च बीजविक्रयिणस्तथा ।। आत्मविक्रयिणो ये च ज्ञेया निरयगामिनः

somavikrayiṇo ye ca bījavikrayiṇastathā || ātmavikrayiṇo ye ca jñeyā nirayagāminaḥ

रजः पश्यन्ति धर्मज्ञ येषां वेश्मनि कन्यकाः ।। शुल्के च दत्ता सा यैश्च ते वै निरयगामिनः

rajaḥ paśyanti dharmajña yeṣāṃ veśmani kanyakāḥ || śulke ca dattā sā yaiśca te vai nirayagāminaḥ

ब्रह्मेशकेशवानां च ये नरा भेदवादिनः ।। तमोऽभिभूताः परितस्ते वै निरयगामिनः

brahmeśakeśavānāṃ ca ye narā bhedavādinaḥ || tamo'bhibhūtāḥ paritaste vai nirayagāminaḥ

कुलजानां सपिण्डानां ये च पिण्डविलोपकाः ।। अश्राद्धदाश्च पूर्वेषां ते वै निरयगामिनः

kulajānāṃ sapiṇḍānāṃ ye ca piṇḍavilopakāḥ || aśrāddhadāśca pūrveṣāṃ te vai nirayagāminaḥ

कामात्मानो नरा ये च ये तथार्थपरायणाः ।। ये च धर्मद्विषो लोके ते वै निरयगामिनः

kāmātmāno narā ye ca ye tathārthaparāyaṇāḥ || ye ca dharmadviṣo loke te vai nirayagāminaḥ

नाभिपश्यन्ति ये शक्त्या दीनमातुरमाश्रितम् ।। आर्तं च नाभिधावन्ति ते वै निरयगामिनः

nābhipaśyanti ye śaktyā dīnamāturamāśritam || ārtaṃ ca nābhidhāvanti te vai nirayagāminaḥ

ये चावहासं कुर्वन्ति दीनानां मानगर्विताः ।। अनागसं परिभवन्त्येते निरयगामिनः

ye cāvahāsaṃ kurvanti dīnānāṃ mānagarvitāḥ || anāgasaṃ paribhavantyete nirayagāminaḥ

पीडामथोत्पाद्य नरस्य राम यथाकथंचिन्नरकं प्रयाति ।। तस्मात्प्रयत्नेन विवर्जनीया परस्य पीडा मनुजेन राम

pīḍāmathotpādya narasya rāma yathākathaṃcinnarakaṃ prayāti || tasmātprayatnena vivarjanīyā parasya pīḍā manujena rāma

118

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने निरयगामिवर्णनन्नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne nirayagāmivarṇanannāmāṣṭādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। नामानि नरकाणां च यातना विविधास्तथा ।। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुंसां नरकगामिनाम्

rāma uvāca || nāmāni narakāṇāṃ ca yātanā vividhāstathā || bhagavañchrotumicchāmi puṃsāṃ narakagāminām

पुष्कर उवाच ।। तामिस्र मन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ ।। नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च

puṣkara uvāca || tāmisra mandhatāmisraṃ mahārauravarauravau || narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakameva ca

संजीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् ।। संघातं च सकाकोलं कश्मलं पूतिमृत्तिकम्

saṃjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ saṃpratāpanam || saṃghātaṃ ca sakākolaṃ kaśmalaṃ pūtimṛttikam

लोहशंकुं नृभीमं च मन्थानं शाल्मलिं नदीम् ।। असिपत्रवनं चैव लोहकारं तथैव च

lohaśaṃkuṃ nṛbhīmaṃ ca manthānaṃ śālmaliṃ nadīm || asipatravanaṃ caiva lohakāraṃ tathaiva ca

पातालेषु महाबाहो त्रींस्त्रीन्वृद्धिक्रमेण तु ।। एकैकस्य तथैवाष्टौ दिक्षु चापि विदिक्ष्वपि

pātāleṣu mahābāho trīṃstrīnvṛddhikrameṇa tu || ekaikasya tathaivāṣṭau dikṣu cāpi vidikṣvapi

स्थितास्तथा ये विज्ञेया नरका घोरदर्शनाः ।। यान्त्येते पापकर्माणो नरा येषु भृगूत्तम

sthitāstathā ye vijñeyā narakā ghoradarśanāḥ || yāntyete pāpakarmāṇo narā yeṣu bhṛgūttama

एकस्मिन्नरके केचित्क्रमादन्ये बहुष्वपि ।। यांत्येते मानवा राम पीड्यमानाः पुनःपुनः

ekasminnarake kecitkramādanye bahuṣvapi || yāṃtyete mānavā rāma pīḍyamānāḥ punaḥpunaḥ

नरकाणां नराणां तु यातनाकारिणश्च ये।। घोररूपास्तु ते प्रोक्ता दृष्टमात्रभयावहाः

narakāṇāṃ narāṇāṃ tu yātanākāriṇaśca ye|| ghorarūpāstu te proktā dṛṣṭamātrabhayāvahāḥ

मार्जारोलूकगोमायुगृध्रश्येनखराननाः ।। गजाश्वोष्ट्रवराहाणां सिंहानां च तथा परे

mārjārolūkagomāyugṛdhraśyenakharānanāḥ || gajāśvoṣṭravarāhāṇāṃ siṃhānāṃ ca tathā pare

गोधामहिषकाकानां मद्गुसारसयोस्तथा ।। उरभ्राजपतङ्गानां सर्पमूषकयोस्तथा

godhāmahiṣakākānāṃ madgusārasayostathā || urabhrājapataṅgānāṃ sarpamūṣakayostathā

अन्येषां चैव सत्त्वानां तथान्ये जठरा नराः ।। स्कन्दाननास्तथैवान्ये कबन्धाकारदर्शनाः

anyeṣāṃ caiva sattvānāṃ tathānye jaṭharā narāḥ || skandānanāstathaivānye kabandhākāradarśanāḥ

भीमानना भयकरा नानायुधधरास्तथा ।। उग्रवाचो दुराधर्षाः सर्पवृश्चिकवेष्टिताः

bhīmānanā bhayakarā nānāyudhadharāstathā || ugravāco durādharṣāḥ sarpavṛścikaveṣṭitāḥ

तैलद्रोण्यां नरान्क्षिप्त्वा ज्वालयित्वा हुताशनम् ।। सुसमिद्धं नरान्कांश्चित्क्वाथयन्ति पुनःपुनः

tailadroṇyāṃ narānkṣiptvā jvālayitvā hutāśanam || susamiddhaṃ narānkāṃścitkvāthayanti punaḥpunaḥ

अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् ।। अयःपात्रेषु चैवान्यान्द्रवद्वह्निकणेष्वपि

ambarīṣeṣu caivānyāṃstāmrapātreṣu cāparān || ayaḥpātreṣu caivānyāndravadvahnikaṇeṣvapi

शूलेषु रोपितानन्याञ्शुष्काग्नावपरांस्तथा ।। उत्कृत्य विपचन्त्येतानन्यांश्छित्वा तथा परान्

śūleṣu ropitānanyāñśuṣkāgnāvaparāṃstathā || utkṛtya vipacantyetānanyāṃśchitvā tathā parān

कशाभिस्ताडयन्त्यन्यांस्तथान्यानपि मानवान् ।। भोजयन्ति महाभाग वह्नितप्तानयोगुडान्

kaśābhistāḍayantyanyāṃstathānyānapi mānavān || bhojayanti mahābhāga vahnitaptānayoguḍān

पांसूनपि तथैवान्यान्वान्तमन्यत्र चापरम् ।। विष्ठामन्यत्र च कफं तथान्यत्र च कण्टकान्

pāṃsūnapi tathaivānyānvāntamanyatra cāparam || viṣṭhāmanyatra ca kaphaṃ tathānyatra ca kaṇṭakān

अन्यत्र वह्निसंकाशास्तथा भार्गव वालुकाः ।। पाययन्ति तथान्यत्र वह्निवर्णां च वारुणीम्

anyatra vahnisaṃkāśāstathā bhārgava vālukāḥ || pāyayanti tathānyatra vahnivarṇāṃ ca vāruṇīm

अन्यत्र नारकाणां ते छिन्दन्त्यङ्गानि भागशः ।। पाटयन्ति तथान्यत्र करपत्रैः पुनःपुनः

anyatra nārakāṇāṃ te chindantyaṅgāni bhāgaśaḥ || pāṭayanti tathānyatra karapatraiḥ punaḥpunaḥ

पीडयन्ति तथान्यत्र कृत्वा यन्त्रेषु नारकान् ।। उलूखलकृतानन्यान्मुसलैस्ताडयन्ति च

pīḍayanti tathānyatra kṛtvā yantreṣu nārakān || ulūkhalakṛtānanyānmusalaistāḍayanti ca

कुम्भीगतांस्तथान्यत्र कुम्भीतः किञ्चिदुद्गतान् ।। घ्नन्ति मुद्गरकूटेन महतीं वेदनां गतान्

kumbhīgatāṃstathānyatra kumbhītaḥ kiñcidudgatān || ghnanti mudgarakūṭena mahatīṃ vedanāṃ gatān

त्वचमुत्कृत्य चान्यत्र शुनां नरकवासिनः ।। त्यजन्ति ते च भक्ष्यन्ते तीक्ष्णदन्तैर्मुहुर्मुहुः

tvacamutkṛtya cānyatra śunāṃ narakavāsinaḥ || tyajanti te ca bhakṣyante tīkṣṇadantairmuhurmuhuḥ

अन्धकारे तथान्यत्र भीमगन्धे भयावहे ।। अत्युष्णे तैश्च पात्यन्ते गर्भवाससमे जनाः

andhakāre tathānyatra bhīmagandhe bhayāvahe || atyuṣṇe taiśca pātyante garbhavāsasame janāḥ

काकैर्गोमायुभिः सर्पैर्वृश्चिकैर्मूषकैरपि ।। मक्षिकाभिश्च भक्ष्यन्ते तेषामन्यत्र शासनात्

kākairgomāyubhiḥ sarpairvṛścikairmūṣakairapi || makṣikābhiśca bhakṣyante teṣāmanyatra śāsanāt

अन्यत्र शाल्मलिं घोरं संतप्तं तीक्ष्णकण्टकम् ।। सर्पकीटादिबहुलमारोप्यन्ते नराधमाः

anyatra śālmaliṃ ghoraṃ saṃtaptaṃ tīkṣṇakaṇṭakam || sarpakīṭādibahulamāropyante narādhamāḥ

अन्यत्र च तथा घोरां सन्तप्तामयसः शिलाम् ।। आलिङ्गन्ते सुदुःस्पर्शा तेषामेव तु शासनात्

anyatra ca tathā ghorāṃ santaptāmayasaḥ śilām || āliṅgante suduḥsparśā teṣāmeva tu śāsanāt

अन्यत्रासेव्यवसतौ वसन्ति भयपीडिताः।। तत्र तेषां तु नासाक्षिकर्णवक्त्रेषु मानद

anyatrāsevyavasatau vasanti bhayapīḍitāḥ|| tatra teṣāṃ tu nāsākṣikarṇavaktreṣu mānada

प्रविशन्ति महाभोगाः कृमयो मांसभोजिनः ।। क्षारनद्यां तथैवान्ये पात्यन्ते नारकान्मुहुः

praviśanti mahābhogāḥ kṛmayo māṃsabhojinaḥ || kṣāranadyāṃ tathaivānye pātyante nārakānmuhuḥ

बहुशीतान्धकारे च पात्यन्ते नरके परे ।। रक्ततोयवहामन्ये प्रपद्यन्ते महानदीम्

bahuśītāndhakāre ca pātyante narake pare || raktatoyavahāmanye prapadyante mahānadīm

असिपत्रवने चान्ये कृष्यन्ते भीमदर्शनाः ।। तृष्णया क्षुधया चान्ये बाध्यन्ते तत्र मानवाः

asipatravane cānye kṛṣyante bhīmadarśanāḥ || tṛṣṇayā kṣudhayā cānye bādhyante tatra mānavāḥ

परान्नपानं लिप्सन्तस्ताड्यन्ते कूटमुद्गरैः ।। पाययन्ति तथान्यत्र परान्यमभटास्तथा

parānnapānaṃ lipsantastāḍyante kūṭamudgaraiḥ || pāyayanti tathānyatra parānyamabhaṭāstathā

तीव्रधूममधोवक्त्रान्बद्ध्वा वृक्षेषु मानद ।। त्वचोत्कर्तनमन्यत्र तिलशः क्रियते भटैः

tīvradhūmamadhovaktrānbaddhvā vṛkṣeṣu mānada || tvacotkartanamanyatra tilaśaḥ kriyate bhaṭaiḥ

काष्ठान्यन्यत्र बध्यन्ते नारकाणां तथास्थिषु ।। कूटागारप्रमाणैश्च तथा देहैर्भयार्दिताः

kāṣṭhānyanyatra badhyante nārakāṇāṃ tathāsthiṣu || kūṭāgārapramāṇaiśca tathā dehairbhayārditāḥ

सूचीवक्त्रांस्तथान्यत्र याप्यन्ते क्षुधया भृशम् ।। सिच्यन्ते च तथान्यत्र तैलेन च गुडेन च

sūcīvaktrāṃstathānyatra yāpyante kṣudhayā bhṛśam || sicyante ca tathānyatra tailena ca guḍena ca

सन्तप्तेन महाभाग भृशं दुःखप्रदायिनाम् ।। अन्यत्र जातपिटकाः स्रस्तजिह्वाः सुविह्वलाः

santaptena mahābhāga bhṛśaṃ duḥkhapradāyinām || anyatra jātapiṭakāḥ srastajihvāḥ suvihvalāḥ

घोरातपविनिक्षिप्ता भक्ष्यन्ते च पिपीलकैः।। सूत्रेणान्यत्र छिद्यन्ते पादतः प्रभृति क्रमात्

ghorātapavinikṣiptā bhakṣyante ca pipīlakaiḥ|| sūtreṇānyatra chidyante pādataḥ prabhṛti kramāt

तिलशो भृगुशार्दूल नारकाः पर्वतोपमाः ।। यावच्च तेषां मूर्धानं तावदेव पुनःपुनः

tilaśo bhṛguśārdūla nārakāḥ parvatopamāḥ || yāvacca teṣāṃ mūrdhānaṃ tāvadeva punaḥpunaḥ

कृत्वा च पिष्टं पचनं पच्यन्तेऽन्ये तथा भृशम् ।। अयःपात्रेषु चान्यत्र तीक्ष्णशङ्कुभिरायसैः

kṛtvā ca piṣṭaṃ pacanaṃ pacyante'nye tathā bhṛśam || ayaḥpātreṣu cānyatra tīkṣṇaśaṅkubhirāyasaiḥ

क्रियन्ते संयता घोरैः सन्तप्तेषु महाभुज ।। आपोथ्यन्ते तथान्यत्र विनिगृह्य शिलासु ते

kriyante saṃyatā ghoraiḥ santapteṣu mahābhuja || āpothyante tathānyatra vinigṛhya śilāsu te

गर्तेषु ते मृदं दत्त्वा पूर्यन्ते मुसलैर्भृशम् ।। बद्धास्तम्भे तथान्यत्र क्षिप्यन्ते सायकैर्नराः

garteṣu te mṛdaṃ dattvā pūryante musalairbhṛśam || baddhāstambhe tathānyatra kṣipyante sāyakairnarāḥ

शृङ्खलाभिश्च बध्यन्ते लोठ्यन्ते कण्टकेषु च ।। गन्धेनान्यत्र बोध्यन्ते विषमेण पुनःपुनः

śṛṅkhalābhiśca badhyante loṭhyante kaṇṭakeṣu ca || gandhenānyatra bodhyante viṣameṇa punaḥpunaḥ

नारकैश्च तथा सत्त्वैर्नानावेषैर्भयानकैः ।। यातनाभिश्च बह्वीभिर्याप्यन्ते नरके भृशम्

nārakaiśca tathā sattvairnānāveṣairbhayānakaiḥ || yātanābhiśca bahvībhiryāpyante narake bhṛśam

अन्योन्यस्य च मांसानि भक्षयन्त्यपरे तथा ।। हा तात मातेति तथा क्रन्दमानाः पुनःपुनः

anyonyasya ca māṃsāni bhakṣayantyapare tathā || hā tāta māteti tathā krandamānāḥ punaḥpunaḥ

निन्दन्तः स्वानि कर्माणि ताड्यमानाश्च तैर्भटैः ।। यातनाभिश्च बह्वीभिर्याप्यन्ते भृगु नन्दन

nindantaḥ svāni karmāṇi tāḍyamānāśca tairbhaṭaiḥ || yātanābhiśca bahvībhiryāpyante bhṛgu nandana

विमुक्तनारका ह्यन्ये वह्निमन्ये सुशीतलम् ।। विजानन्ति महाभाग सुखस्पर्शतमं तथा

vimuktanārakā hyanye vahnimanye suśītalam || vijānanti mahābhāga sukhasparśatamaṃ tathā

विमुक्तो नारकाच्छीतात्सुखोष्णं हिमसंचयम् ।। मन्यते सर्वमेवान्यत्सुखस्पर्शतमं तथा

vimukto nārakācchītātsukhoṣṇaṃ himasaṃcayam || manyate sarvamevānyatsukhasparśatamaṃ tathā

नरकेभ्यश्च शस्त्रेभ्यो विमुक्तो यो नराधमः ।। शस्त्राण्यन्यानि जातानि सुखस्पर्शसमानि च

narakebhyaśca śastrebhyo vimukto yo narādhamaḥ || śastrāṇyanyāni jātāni sukhasparśasamāni ca

सुखदुःखे तु मानुष्ये त्रिदिवे केवलं सुखम् ।। नरके दुःखमेवोग्रं सततं भृगुनन्दन

sukhaduḥkhe tu mānuṣye tridive kevalaṃ sukham || narake duḥkhamevograṃ satataṃ bhṛgunandana

तृष्णा तत्र क्षुधा तत्र गन्धस्तीव्रो भयङ्करः ।। यातना विविधाः प्रोक्ता भयं तत्रातिदारुणम्

tṛṣṇā tatra kṣudhā tatra gandhastīvro bhayaṅkaraḥ || yātanā vividhāḥ proktā bhayaṃ tatrātidāruṇam

दुर्गन्धिकंटकाकीर्णं तथा कुणपसंकुलम् ।।।। केशास्थिबहुलं भीमं नरकं दुःखमेव तु

durgandhikaṃṭakākīrṇaṃ tathā kuṇapasaṃkulam |||| keśāsthibahulaṃ bhīmaṃ narakaṃ duḥkhameva tu

आर्तनादमहानादकाकक्रव्यादसंकुलम् ।। कृमिकीटपतङ्गाढ्यं पूयासृग्बहुलं तथा

ārtanādamahānādakākakravyādasaṃkulam || kṛmikīṭapataṅgāḍhyaṃ pūyāsṛgbahulaṃ tathā

अन्योऽन्यक्लेशसंयुक्तमन्योऽन्यकर्षकारकम् ।। अन्योऽन्यताडकं घोरं तथाऽन्योन्यभयङ्करम्

anyo'nyakleśasaṃyuktamanyo'nyakarṣakārakam || anyo'nyatāḍakaṃ ghoraṃ tathā'nyonyabhayaṅkaram

एवमेतेषु ते पापा नरकेषु समागताः ।। बहवः खलु याप्यन्ते मानवाः पापकारिणः

evameteṣu te pāpā narakeṣu samāgatāḥ || bahavaḥ khalu yāpyante mānavāḥ pāpakāriṇaḥ

यावत्तेषां न पापानि क्षयं यान्ति भृगूत्तम ।। तावत्ते न विमुच्यन्ते नरकाद् घोरदर्शनात्

yāvatteṣāṃ na pāpāni kṣayaṃ yānti bhṛgūttama || tāvatte na vimucyante narakād ghoradarśanāt

अत्यन्तभीमा नरकाः सुघोरा भयावहव्यालगणावकीर्णाः ।। भक्तिं वहन्तः पुरुषोत्तमस्य न यान्ति ते भार्गववंशमुख्य

atyantabhīmā narakāḥ sughorā bhayāvahavyālagaṇāvakīrṇāḥ || bhaktiṃ vahantaḥ puruṣottamasya na yānti te bhārgavavaṃśamukhya

119

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नरकयातनावर्णनन्नामैकोनविंशत्युत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne narakayātanāvarṇanannāmaikonaviṃśatyuttaraśatatamodhyāyaḥ

राम उवाच ।। कर्मणा केन धर्मज्ञ नरा नरकवासिनः ।। कां कां योनिं प्रपद्यन्ते तिरश्चो ब्रूहि तन्मम

rāma uvāca || karmaṇā kena dharmajña narā narakavāsinaḥ || kāṃ kāṃ yoniṃ prapadyante tiraśco brūhi tanmama

पुष्कर उवाच ।। अमेध्यमध्ये कृमयो महापातकिनो जनाः ।। भवन्ति बहुधा भूम्यां ततश्चैव शिलासु ते

puṣkara uvāca || amedhyamadhye kṛmayo mahāpātakino janāḥ || bhavanti bahudhā bhūmyāṃ tataścaiva śilāsu te

तृणगुच्छलतागुल्मद्रुमत्वं प्राप्यते क्रमात् ।। भवन्ति च मृगाः पश्चान्नित्यं व्याधभयार्दिताः

tṛṇagucchalatāgulmadrumatvaṃ prāpyate kramāt || bhavanti ca mṛgāḥ paścānnityaṃ vyādhabhayārditāḥ

ब्रह्मस्वहारिणो हिंस्रा रौद्राचाराः सदैव तु ।। अटव्यां घोररूपायां जायन्ते ब्रह्मराक्षसाः

brahmasvahāriṇo hiṃsrā raudrācārāḥ sadaiva tu || aṭavyāṃ ghorarūpāyāṃ jāyante brahmarākṣasāḥ

परदाररता मूढाः सन्तप्तायां तथा भुवि ।। कृकलासा हि जायन्ते पिशाचाश्चाप्यनन्तरम् ।। अटव्यां घोररूपायां संशुष्कद्रुमकोटरे ।। कृष्णाहयो हि जायन्ते ततः पश्चान्न संशयः

paradāraratā mūḍhāḥ santaptāyāṃ tathā bhuvi || kṛkalāsā hi jāyante piśācāścāpyanantaram || aṭavyāṃ ghorarūpāyāṃ saṃśuṣkadrumakoṭare || kṛṣṇāhayo hi jāyante tataḥ paścānna saṃśayaḥ

कूटसाक्षिप्रदाः पापास्त्वमेध्ये कृमयश्चिरम् ।। कृत्वा भवन्ति सर्पास्ते पिशाचास्तदनन्तरम्

kūṭasākṣipradāḥ pāpāstvamedhye kṛmayaściram || kṛtvā bhavanti sarpāste piśācāstadanantaram

गुरुमित्रद्रुहः पापा ये च स्वा मिदुहो जनाः ।। द्विजशिष्यद्रुहश्चैव कृतघ्ना नास्तिकास्तथा

gurumitradruhaḥ pāpā ye ca svā miduho janāḥ || dvijaśiṣyadruhaścaiva kṛtaghnā nāstikāstathā

त्यागिनो बान्धवानां च त्यागिनः शरणार्थिनाम् ।। निक्षेपहारिणो ये च कन्यकाक्रयिणश्च ये

tyāgino bāndhavānāṃ ca tyāginaḥ śaraṇārthinām || nikṣepahāriṇo ye ca kanyakākrayiṇaśca ye

अमेध्ये कृमयः सर्पा मृगा व्यालमृगास्तथा ।। ततो घोरगणोपेता जायन्ते जम्बुकाः खलाः

amedhye kṛmayaḥ sarpā mṛgā vyālamṛgāstathā || tato ghoragaṇopetā jāyante jambukāḥ khalāḥ

परस्वहारिणः पापाः कुञ्जरास्तुरगाः खराः ।। बलीवर्दास्तथैवोष्ट्रा जायन्ते नात्र संशयः

parasvahāriṇaḥ pāpāḥ kuñjarāsturagāḥ kharāḥ || balīvardāstathaivoṣṭrā jāyante nātra saṃśayaḥ

हृतं यस्य तु तैर्द्रव्यं तस्य भाग्यानुरूपतः ।। आत्मदोषानुसारेण जायन्ते धनिनस्तु ते

hṛtaṃ yasya tu tairdravyaṃ tasya bhāgyānurūpataḥ || ātmadoṣānusāreṇa jāyante dhaninastu te

चन्द्रार्कग्रहणे भुक्त्वा जायन्ते कुञ्जरा नराः ।। आमश्राद्धं तथा भुक्त्वा जायन्ते गृध्रयोनिषु

candrārkagrahaṇe bhuktvā jāyante kuñjarā narāḥ || āmaśrāddhaṃ tathā bhuktvā jāyante gṛdhrayoniṣu

असत्प्रतिग्रहं राम गृहीत्वा वानरास्तथा ।। आशाभङ्गं तथा कृत्वा शृगालाश्च तथाधमाः

asatpratigrahaṃ rāma gṛhītvā vānarāstathā || āśābhaṅgaṃ tathā kṛtvā śṛgālāśca tathādhamāḥ

सूचकस्तु दुराचारो वागुरिर्नाम जायते ।। बहु कालं महाभाग भूयोभूय इति श्रुतिः

sūcakastu durācāro vāgurirnāma jāyate || bahu kālaṃ mahābhāga bhūyobhūya iti śrutiḥ

मांसभुग्यावतां राम मांसमश्नाति देहिनाम् ।। तावतां योनिमाप्नोति भूयोभूयो न संशयः

māṃsabhugyāvatāṃ rāma māṃsamaśnāti dehinām || tāvatāṃ yonimāpnoti bhūyobhūyo na saṃśayaḥ

भोक्तव्यानि च तैस्तस्य राम मांसान्यसंशयम् ।। यावन्तः प्राणिनो येन बहिर्वेद्यां निपातिताः

bhoktavyāni ca taistasya rāma māṃsānyasaṃśayam || yāvantaḥ prāṇino yena bahirvedyāṃ nipātitāḥ

तावत्यो योनयस्तेन गन्तव्या भृगुसत्तम ।।। योनौयोनौ च हन्तव्यस्तेनासौ नात्र संशयः

tāvatyo yonayastena gantavyā bhṛgusattama ||| yonauyonau ca hantavyastenāsau nātra saṃśayaḥ

वान्ताशी गुणपाशी च पूयभुग्रुधिराशिनः ।। स्वकर्मविच्युता वर्णा जायन्ते प्रेतयोनिषु

vāntāśī guṇapāśī ca pūyabhugrudhirāśinaḥ || svakarmavicyutā varṇā jāyante pretayoniṣu

धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः ।। मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम्

dhānyaṃ hṛtvā bhavatyākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ || madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam

मांसं गृध्रो वसां मद्गुस्तैलं तैलापगः खगः ।। चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि

māṃsaṃ gṛdhro vasāṃ madgustailaṃ tailāpagaḥ khagaḥ || cīrīvākastu lavaṇaṃ balākā śakunirdadhi

कौशेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा च दर्दुरः ।। कर्पासं तान्तवं क्रौञ्चं गां गोधा वागुदो गुडम्

kauśeyaṃ tittirirhṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā ca darduraḥ || karpāsaṃ tāntavaṃ krauñcaṃ gāṃ godhā vāgudo guḍam

छुच्छुन्दरिः शुभान्गन्धान्पत्रशाकं शिखी तथा ।। मक्षिकास्तु तथैवान्नमकृतान्नं तु शल्यकः

chucchundariḥ śubhāngandhānpatraśākaṃ śikhī tathā || makṣikāstu tathaivānnamakṛtānnaṃ tu śalyakaḥ

भेको भवति हृत्त्वाग्निं गृहहारी च तस्करः ।। रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः

bheko bhavati hṛttvāgniṃ gṛhahārī ca taskaraḥ || raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ

वृको मृगेभं व्याघ्राश्वं फलपुष्पं तु मर्कटः ।।। स्त्रियं हृत्वा भवेद्यक्षो यानमुष्ट्रः पशूनजः

vṛko mṛgebhaṃ vyāghrāśvaṃ phalapuṣpaṃ tu markaṭaḥ ||| striyaṃ hṛtvā bhavedyakṣo yānamuṣṭraḥ paśūnajaḥ

यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।। अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः

yadvā tadvā paradravyamapahṛtya balānnaraḥ || avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā caivāhutaṃ haviḥ

तिर्यक्षु दुःखं परमं विदित्वा पापानि वर्ज्यानि नरेण नित्यम् ।। भक्तिश्च कार्या मधुसूदनस्य तया स दुःखं सकलं जहाति

tiryakṣu duḥkhaṃ paramaṃ viditvā pāpāni varjyāni nareṇa nityam || bhaktiśca kāryā madhusūdanasya tayā sa duḥkhaṃ sakalaṃ jahāti

120

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० स० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने तिर्यग्योनिवर्णनन्नाम विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 sa0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne tiryagyonivarṇanannāma viṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १२१-१२५

राम उवाच ।। नरकाद्यान्ति तिर्यक्त्वं ततो मानुष्यमेव च ।। तेषां चिह्नानि मे ब्रूहि मानुष्ये वरुणात्मज

rāma uvāca || narakādyānti tiryaktvaṃ tato mānuṣyameva ca || teṣāṃ cihnāni me brūhi mānuṣye varuṇātmaja

पुष्कर उवाच ।। मणिमुक्ताप्रवालानि रत्नानि विविधानि च ।। अपहृत्य नरो राम जायते हेमकर्तृषु

puṣkara uvāca || maṇimuktāpravālāni ratnāni vividhāni ca || apahṛtya naro rāma jāyate hemakartṛṣu

यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य नरो बलात् ।। प्राप्नोति भृगुशार्दूल मानुष्ये भारवाहिताम्

yadvā tadvā paradravyamapahṛtya naro balāt || prāpnoti bhṛguśārdūla mānuṣye bhāravāhitām

यं कञ्चिद् घातयित्वापि प्राणिनं भृगुनन्दन ।। मांसं भुक्त्वा तु धर्मज्ञ भवतीह गदातुरः

yaṃ kañcid ghātayitvāpi prāṇinaṃ bhṛgunandana || māṃsaṃ bhuktvā tu dharmajña bhavatīha gadāturaḥ

सुवर्णचोरः कुनखी सुरापः श्यावदन्तकः ।। ब्रह्महा क्षयरोगी स्याहुश्चर्मा गुरुतल्पगः

suvarṇacoraḥ kunakhī surāpaḥ śyāvadantakaḥ || brahmahā kṣayarogī syāhuścarmā gurutalpagaḥ

पिशुनः पूतिनासः स्यात्सूचकः पूतिवक्त्रकः ।। धान्यचौरोङ्गहीनः स्यादव्यङ्गो मिश्रहृद्भवेत्

piśunaḥ pūtināsaḥ syātsūcakaḥ pūtivaktrakaḥ || dhānyacauroṅgahīnaḥ syādavyaṅgo miśrahṛdbhavet

व्याधितश्चान्नहर्ता स्यान्मूको वागपहारकः ।। वस्त्रापहारकः श्वित्री पङ्गुश्चाश्वापहारकः

vyādhitaścānnahartā syānmūko vāgapahārakaḥ || vastrāpahārakaḥ śvitrī paṅguścāśvāpahārakaḥ

खल्वाटो मत्सरी राम नास्तिको वेदनिन्दकः ।। भूय एव समाप्नोति तथा नास्तिकतां द्विज

khalvāṭo matsarī rāma nāstiko vedanindakaḥ || bhūya eva samāpnoti tathā nāstikatāṃ dvija

अन्धो दीपापहारी स्यात्काणो निर्वापकस्तथा ।। अन्धो भवति गोघ्नस्तु घाण्टिकस्तैलिकस्तथा

andho dīpāpahārī syātkāṇo nirvāpakastathā || andho bhavati goghnastu ghāṇṭikastailikastathā

2.121.10

दरिद्रः परवित्तघ्नो उन्मत्तश्च तथाग्निदः ।। प्रतिकूलो गुरोर्यस्तु सोऽपस्मारी प्रजायते

daridraḥ paravittaghno unmattaśca tathāgnidaḥ || pratikūlo guroryastu so'pasmārī prajāyate

मिष्टाश्येको महाभाग वातगुल्मी भवेन्नरः ।। खगभक्ष्यस्तु कुण्डाशी दीर्घरोगी च पीडकः

miṣṭāśyeko mahābhāga vātagulmī bhavennaraḥ || khagabhakṣyastu kuṇḍāśī dīrgharogī ca pīḍakaḥ

भवतीह मृगव्याधस्त्वविक्रेयस्य विक्रयात् ।। श्लीपदी चावकीर्णी स्यान्मूर्खश्चाक्रोशको भवेत्

bhavatīha mṛgavyādhastvavikreyasya vikrayāt || ślīpadī cāvakīrṇī syānmūrkhaścākrośako bhavet

उक्तास्तु मुख्या हि मया तिरश्चां या योनयो यानि च लक्षणानि ।। शक्यं न कार्त्स्येन मया प्रवक्तुं या यातनाश्चैव नराधमानाम्

uktāstu mukhyā hi mayā tiraścāṃ yā yonayo yāni ca lakṣaṇāni || śakyaṃ na kārtsyena mayā pravaktuṃ yā yātanāścaiva narādhamānām

121

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० नारकिचिह्नवर्णनन्नामैकविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 nārakicihnavarṇanannāmaikaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा यदुश्रेष्ठ रामो रतिकरः पितुः ।। पपात भुवि निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā yaduśreṣṭha rāmo ratikaraḥ pituḥ || papāta bhuvi niśceṣṭaśchinnamūla iva drumaḥ

तं विसंज्ञं महाभाग पीनोन्नतपयोधराः ।। सचन्दनैः शीतजलैः सिषिचुर्देवयोषितः

taṃ visaṃjñaṃ mahābhāga pīnonnatapayodharāḥ || sacandanaiḥ śītajalaiḥ siṣicurdevayoṣitaḥ

वारुणेराज्ञया चान्यास्तालवृन्तैर्मनोरमैः ।। वीजयन्ति महाभाग रामं धर्मभृतां वरम्

vāruṇerājñayā cānyāstālavṛntairmanoramaiḥ || vījayanti mahābhāga rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam

लब्धसंज्ञं मुहूर्तेन भार्गवं चित्तविह्वलम् ।। आश्वासयामास तदा वारुणिः परवीरहा ।। ४ ।। । समाश्वस्तस्ततो रामः पप्रच्छ वरुणात्मजम् ।। दुर्गातितरणं वीरो रामो धर्मभृतां वरः

labdhasaṃjñaṃ muhūrtena bhārgavaṃ cittavihvalam || āśvāsayāmāsa tadā vāruṇiḥ paravīrahā || 4 || | samāśvastastato rāmaḥ papraccha varuṇātmajam || durgātitaraṇaṃ vīro rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

राम उवाच ।। ।। क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तैर्भावैस्ततस्ततः ।। दुर्गाण्यतितरेद्येन ब्रूहि मे वरुणात्मज

rāma uvāca || || kliśyamāneṣu bhūteṣu taistairbhāvaistatastataḥ || durgāṇyatitaredyena brūhi me varuṇātmaja

पुष्कर उवाच ।। आश्रमेषु यथोक्तेषु यथोक्तं ते द्विजातयः ।। वर्तन्ते संयतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

puṣkara uvāca || āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ te dvijātayaḥ || vartante saṃyatātmāno durgāṇyatitaranti te

ये दम्भान्न जहतीह येषां वृत्तिश्च संवृता ।। विषयाँश्च न गृह्णन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye dambhānna jahatīha yeṣāṃ vṛttiśca saṃvṛtā || viṣayām̐śca na gṛhṇanti durgāṇyatitaranti te

वासयन्त्यतिथीन्नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः ।। नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

vāsayantyatithīnnityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ || nityaṃ svādhyāyaśīlāśca durgāṇyatitaranti te

2.122.10

मातापित्रोश्च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकोविदाः ।। वर्जयन्ति दिवास्वापं दुर्गाण्यतितरन्ति ते

mātāpitrośca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ || varjayanti divāsvāpaṃ durgāṇyatitaranti te

स्वेषु दारेषु वर्तन्ते न्यायवृत्तिमृतावृतौ ।। अग्निहोत्रपराः सन्तो दुर्गाण्यति तरन्ति ते

sveṣu dāreṣu vartante nyāyavṛttimṛtāvṛtau || agnihotraparāḥ santo durgāṇyati taranti te

आहवेषु च ये शूरास्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ।। धर्मेण जयमिच्छन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

āhaveṣu ca ye śūrāstyaktvā maraṇajaṃ bhayam || dharmeṇa jayamicchanti durgāṇyatitaranti te

ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा ।। निक्षिप्तदण्डा भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā || nikṣiptadaṇḍā bhūtānāṃ durgāṇyatitaranti te

कर्माण्यकुहकार्थानि येषां वाचश्च सूनृताः ।। येषामर्थश्च साध्वर्थो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

karmāṇyakuhakārthāni yeṣāṃ vācaśca sūnṛtāḥ || yeṣāmarthaśca sādhvartho durgāṇyatitaranti te

ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारब्रह्मचारिणः ।। विद्यावेदव्रतस्नाता दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye tapaśca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ || vidyāvedavratasnātā durgāṇyatitaranti te

येषां न कश्चित्त्रसति त्रस्यन्ति न च कस्यचित् ।। येषामात्मसमो लोको दुर्गाण्यतितरन्ति ते

yeṣāṃ na kaścittrasati trasyanti na ca kasyacit || yeṣāmātmasamo loko durgāṇyatitaranti te

परश्रिया न तप्यन्ते सन्तः पुरुषसत्तमाः ।। ग्राम्यास्वाद निवृत्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

paraśriyā na tapyante santaḥ puruṣasattamāḥ || grāmyāsvāda nivṛttāśca durgāṇyatitaranti te

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति सर्वान्धर्मांश्च शृण्वते ।। ये श्रद्दधानाः पुरुषा दुर्गाण्यतितरन्ति ते

sarvāndevānnamasyanti sarvāndharmāṃśca śṛṇvate || ye śraddadhānāḥ puruṣā durgāṇyatitaranti te

ये न लोभान्नयन्त्यर्थान्राजानो रजसा वृताः ।। विषयान्परिरक्षन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye na lobhānnayantyarthānrājāno rajasā vṛtāḥ || viṣayānparirakṣanto durgāṇyatitaranti te

2.122.20

ये न मानितुमिच्छन्ति मानयन्ति च ये नरान् ।। मान्यमानान्नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye na mānitumicchanti mānayanti ca ye narān || mānyamānānnamasyanti durgāṇyatitaranti te

ये च श्राद्धानि कुर्वन्ति तिथ्यांतिथ्यां प्रजार्थिनः ।। सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye ca śrāddhāni kurvanti tithyāṃtithyāṃ prajārthinaḥ || suviśuddhena manasā durgāṇyatitaranti te

ये क्रोधं नैव कुर्वन्ति क्रोधार्तं शमयन्ति च ।। न च कुप्यन्ति भृत्यानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye krodhaṃ naiva kurvanti krodhārtaṃ śamayanti ca || na ca kupyanti bhṛtyānāṃ durgāṇyatitaranti te

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः।। जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ|| janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇyatitaranti te

यात्रार्थं भोजनं येषां सन्तानार्थं च मैथुनम् ।। वाक् सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यतितरन्ति ते

yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ santānārthaṃ ca maithunam || vāk satyavacanārthāya durgāṇyatitaranti te

तडागारामकर्तारस्तथान्ये वृक्षरोपकाः ।। कूपानां ये च कर्तारो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

taḍāgārāmakartārastathānye vṛkṣaropakāḥ || kūpānāṃ ye ca kartāro durgāṇyatitaranti te

गवां ग्रासप्रदातारो गवां कण्डूयकाश्च ये।। भक्तिमन्तो गवां ये च दुर्गाण्यति तरन्ति ते

gavāṃ grāsapradātāro gavāṃ kaṇḍūyakāśca ye|| bhaktimanto gavāṃ ye ca durgāṇyati taranti te

पूजयन्ति सदा विप्रान्साधूनपि गुरूँस्तथा ।। तपस्विनश्च धर्मज्ञ दुर्गाण्यतितरन्ति ते

pūjayanti sadā viprānsādhūnapi gurūm̐stathā || tapasvinaśca dharmajña durgāṇyatitaranti te

गायत्रीजापनिरतास्तीर्थयात्रारताश्च ये ।। ये चैकमाश्रितास्तीर्थं दुर्गाण्यतितरन्ति ते

gāyatrījāpaniratāstīrthayātrāratāśca ye || ye caikamāśritāstīrthaṃ durgāṇyatitaranti te

ये चैकमाश्रिता देवं सर्वभावेन भार्गव ।। धर्मज्ञाश्च विनीताश्च दुर्गाण्यति तरन्ति ते

ye caikamāśritā devaṃ sarvabhāvena bhārgava || dharmajñāśca vinītāśca durgāṇyati taranti te

2.122.30

सायं प्रातश्च भुञ्जानाः पिबन्त्यापस्तु ये नराः ।। सदोपवासिनो राम दुर्गाण्यतितरन्ति ते

sāyaṃ prātaśca bhuñjānāḥ pibantyāpastu ye narāḥ || sadopavāsino rāma durgāṇyatitaranti te

उपवासरता नित्यं नित्यं व्रतपरायणाः।। नित्यं संयतचित्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

upavāsaratā nityaṃ nityaṃ vrataparāyaṇāḥ|| nityaṃ saṃyatacittāśca durgāṇyatitaranti te

दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च ।। कथयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यति तरन्ति ते

durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca || kathayanti ca viprebhyo durgāṇyati taranti te

ईश्वरः सर्वभूतानां जगतां प्रभवोऽप्ययः ।। भक्ता नारायणे चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ jagatāṃ prabhavo'pyayaḥ || bhaktā nārāyaṇe caiva durgāṇyatitaranti te

भक्तानां केशवे राम न भयं विद्यते क्वचित् ।। तथा गीतश्च श्लोकोऽयं यमेन शृणु भार्गव

bhaktānāṃ keśave rāma na bhayaṃ vidyate kvacit || tathā gītaśca śloko'yaṃ yamena śṛṇu bhārgava

पृथ्वीशतस्करभुजङ्गहुताशविप्रदुःस्वप्नदुष्टगतमृत्युसपत्नजातम् ।। संविद्यते न हि भयं भुवनैकभर्तुर्भक्ताश्च ये मधुरिपोर्मनुजेषु तेषु

pṛthvīśataskarabhujaṅgahutāśavipraduḥsvapnaduṣṭagatamṛtyusapatnajātam || saṃvidyate na hi bhayaṃ bhuvanaikabharturbhaktāśca ye madhuripormanujeṣu teṣu

122

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने दुर्गातितरणवर्णनन्नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne durgātitaraṇavarṇanannāma dvāviṃśatyuttaraśatatamodhyāyaḥ

राम उवाच ।। भूय एव समाचक्ष्व कर्मणा येन मानवाः ।। दुर्गाण्यतितरन्त्याशु सर्वधर्मभृतां वर

rāma uvāca || bhūya eva samācakṣva karmaṇā yena mānavāḥ || durgāṇyatitarantyāśu sarvadharmabhṛtāṃ vara

पुष्कर उवाच ।। दुर्गाण्यतितरन्त्याशु ये नरा कृच्छ्रकारिणः ।। प्राप्नुवन्ति तथा कामान्सर्वान्वै मनसेप्सितान्

puṣkara uvāca || durgāṇyatitarantyāśu ye narā kṛcchrakāriṇaḥ || prāpnuvanti tathā kāmānsarvānvai manasepsitān

राम उवाच ।। कृच्छ्राणां श्रोतुमिच्छामि नामानि च विधींस्तथा ।। एवं मे ब्रूहि धर्मज्ञ त्वं हि वेत्सि यथातथम्

rāma uvāca || kṛcchrāṇāṃ śrotumicchāmi nāmāni ca vidhīṃstathā || evaṃ me brūhi dharmajña tvaṃ hi vetsi yathātatham

पुष्कर उवाच ।। कृच्छ्राण्येतानि कार्याणि राम वर्णत्रयेण च ।। कृच्छ्रेष्वेतेषु शूद्रस्य नाधिकारो विधीयते

puṣkara uvāca || kṛcchrāṇyetāni kāryāṇi rāma varṇatrayeṇa ca || kṛcchreṣveteṣu śūdrasya nādhikāro vidhīyate

आदौ तु मुण्डनं कार्यं सर्वकृच्छ्रे भार्गव ।। नित्यं त्रिषवणस्नानं केशवस्य च पूजनम्

ādau tu muṇḍanaṃ kāryaṃ sarvakṛcchre bhārgava || nityaṃ triṣavaṇasnānaṃ keśavasya ca pūjanam

होमः पवित्रमन्त्रैश्च तथान्ते जाप्य एव च ।। स्त्रीशूद्रपतितानां च तथालापं विवर्जयेत्

homaḥ pavitramantraiśca tathānte jāpya eva ca || strīśūdrapatitānāṃ ca tathālāpaṃ vivarjayet

एतत्कृच्छ्रेषु सर्वेषु कर्तव्यं चाविशेषतः ।। वीरासनं च कर्तव्यं कामतोऽप्यथवा न वा

etatkṛcchreṣu sarveṣu kartavyaṃ cāviśeṣataḥ || vīrāsanaṃ ca kartavyaṃ kāmato'pyathavā na vā

वीरासनेन सहितं कृच्छ्रं बहुगुणं भवेत् ।। वीरासनेन रहितं विधिहीनं प्रकीर्तितम्

vīrāsanena sahitaṃ kṛcchraṃ bahuguṇaṃ bhavet || vīrāsanena rahitaṃ vidhihīnaṃ prakīrtitam

राम उवाच ।। वीरासनमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि सुव्रत ।। वीरासनेन सहितं कृच्छ्रं बहुगुणं यतः

rāma uvāca || vīrāsanamahaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi suvrata || vīrāsanena sahitaṃ kṛcchraṃ bahuguṇaṃ yataḥ

2.123.10

पुष्कर उवाच ।। उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस्तथा निशि ।। एतद्वीरासनं प्रोक्तं महापातकनाशनम्

puṣkara uvāca || utthitastu divā tiṣṭhedupaviṣṭastathā niśi || etadvīrāsanaṃ proktaṃ mahāpātakanāśanam

आमिक्षया तु द्वौ मासौ पक्षं तु पयसा तथा ।। अष्टरात्रं तथा दध्ना त्रिरात्रमथ सर्पिषा

āmikṣayā tu dvau māsau pakṣaṃ tu payasā tathā || aṣṭarātraṃ tathā dadhnā trirātramatha sarpiṣā

निराहारस्त्रिरात्रं तु कुर्याद्वा तालकव्रतम् ।। सर्वपापप्रशमनं सर्वकामप्रदं तथा

nirāhārastrirātraṃ tu kuryādvā tālakavratam || sarvapāpapraśamanaṃ sarvakāmapradaṃ tathā

स्नपयेदात्मनोऽर्थाय पावकं भृगुनन्दन ।। वह्नौ ततोऽऽनुजुहुयाद्दद्यादन्नञ्च कस्यचित्

snapayedātmano'rthāya pāvakaṃ bhṛgunandana || vahnau tato''nujuhuyāddadyādannañca kasyacit

ब्रह्मा देवेति मन्त्रेण साध्यमाने विचक्षणः ।। दर्भांस्तु खलु बध्नीयाद्रक्षार्थमिति नः श्रुतिः

brahmā deveti mantreṇa sādhyamāne vicakṣaṇaḥ || darbhāṃstu khalu badhnīyādrakṣārthamiti naḥ śrutiḥ

श्रितं च श्राप्यमाणं च भाण्डे न्यस्त तथा पुनः ।। अनेन राम मन्त्रेण नरस्त्रिरभिमन्त्रयेत्

śritaṃ ca śrāpyamāṇaṃ ca bhāṇḍe nyasta tathā punaḥ || anena rāma mantreṇa narastrirabhimantrayet

यवोऽसि धान्यराजोऽसि वारुणो मधुसंयुतः ।। निर्णोदः सर्वपापानां पवित्रमृषिभिः। स्मृतम्

yavo'si dhānyarājo'si vāruṇo madhusaṃyutaḥ || nirṇodaḥ sarvapāpānāṃ pavitramṛṣibhiḥ| smṛtam

घृतं यवा मधु यवा आपो वा अमृतं यवाः ।। सर्वं पुनीत मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्

ghṛtaṃ yavā madhu yavā āpo vā amṛtaṃ yavāḥ || sarvaṃ punīta me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam

वाचा कृतं कर्मकृतं दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ।। अलक्ष्मीं नाशय तथा सर्वं पुनीत मे यवाः

vācā kṛtaṃ karmakṛtaṃ duḥsvapnaṃ durvicintitam || alakṣmīṃ nāśaya tathā sarvaṃ punīta me yavāḥ

श्वसुकरावलीढं च ह्युच्छिष्टोपहृतं च यत् ।। मातुर्गुरोरशुश्रूषा सर्वं पुनीत मे यवाः

śvasukarāvalīḍhaṃ ca hyucchiṣṭopahṛtaṃ ca yat || māturguroraśuśrūṣā sarvaṃ punīta me yavāḥ

2.123.20

गणान्नं गणिकान्नं च शूद्रान्नं च तथा विशाम् ।। चौरस्यान्नं नवश्राद्धं सर्वं पुनीत मे यवाः

gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca śūdrānnaṃ ca tathā viśām || caurasyānnaṃ navaśrāddhaṃ sarvaṃ punīta me yavāḥ

बालवृत्तमधर्मं च राजधर्मकृतं च यत् ।। सुवर्णस्तेयमव्रात्यमयाज्यस्य च याजनम्

bālavṛttamadharmaṃ ca rājadharmakṛtaṃ ca yat || suvarṇasteyamavrātyamayājyasya ca yājanam

ब्राह्मणानां परीवादं सर्वं पुनीत मे यवाः ।। भाण्डेन्यस्तस्य मन्त्रोऽयं ततस्तु परिकीर्तयेत

brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ sarvaṃ punīta me yavāḥ || bhāṇḍenyastasya mantro'yaṃ tatastu parikīrtayeta

(ये देवा मनोजाता मनोयुजः सुदक्षा दक्षपितरस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यः स्वाहा) अनेनात्मनि धर्मज्ञ जुहुयात्प्रयतः सदा ।। न कुर्यादतिसौहित्यं व्रतमेतद्धि यावकम्

(ye devā manojātā manoyujaḥ sudakṣā dakṣapitaraste naḥ pāntu te no'vantu tebhyaḥ svāhā) anenātmani dharmajña juhuyātprayataḥ sadā || na kuryādatisauhityaṃ vratametaddhi yāvakam

मेधार्थिनस्त्रिरात्रं तु षड्रात्रमतिपापिनः ।। उपपातकिनः प्रोक्तं सप्तरात्रमरिन्दम

medhārthinastrirātraṃ tu ṣaḍrātramatipāpinaḥ || upapātakinaḥ proktaṃ saptarātramarindama

महापातकिनश्चैव षड्रात्त्रं द्विगुणं स्मृतम् ।। एकविंशतिरात्रेण कामानाप्नोत्यभीप्सितान्

mahāpātakinaścaiva ṣaḍrāttraṃ dviguṇaṃ smṛtam || ekaviṃśatirātreṇa kāmānāpnotyabhīpsitān

मासेन सर्वपापेभ्यो मोक्षमाप्नोत्यसंशयम् ।। गवां निर्हारमुक्तैस्तु यवैः कृत्वैतदेव हि

māsena sarvapāpebhyo mokṣamāpnotyasaṃśayam || gavāṃ nirhāramuktaistu yavaiḥ kṛtvaitadeva hi

फलं प्राप्नोति धर्मज्ञ तथा दशगुणं ध्रुवम् ।। मासेन साक्षात्त्रिदशान्वेदान्विद्याश्च पश्यति

phalaṃ prāpnoti dharmajña tathā daśaguṇaṃ dhruvam || māsena sākṣāttridaśānvedānvidyāśca paśyati

वरशापसमर्थस्तु तथा भवति भार्गव ।। शुक्लपक्षसमारम्भादारभेत्प्रत्यहं नरः

varaśāpasamarthastu tathā bhavati bhārgava || śuklapakṣasamārambhādārabhetpratyahaṃ naraḥ

एकैकवृद्ध्या ह्यश्नीयात्पिण्डाञ्श्रीखण्डसंयुतान् ।। एकैकं ह्रासयेत्कृष्णे प्रतिपत्प्रभृति क्रमात्

ekaikavṛddhyā hyaśnīyātpiṇḍāñśrīkhaṇḍasaṃyutān || ekaikaṃ hrāsayetkṛṣṇe pratipatprabhṛti kramāt

2.123.30

हविष्यस्य महाभाग नाश्नीयाच्चन्द्रसंक्षये ।। एतच्चान्द्रायणं प्रोक्तं यवमध्यं महात्मभिः

haviṣyasya mahābhāga nāśnīyāccandrasaṃkṣaye || etaccāndrāyaṇaṃ proktaṃ yavamadhyaṃ mahātmabhiḥ

एतदेव विपर्यस्तं वज्रमध्यं प्रकीर्तितम् ।। अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर्यतिचान्द्रायणं स्मृतम्

etadeva viparyastaṃ vajramadhyaṃ prakīrtitam || aṣṭabhiḥ pratyahaṃ grāsairyaticāndrāyaṇaṃ smṛtam

प्रातश्चतुर्भिः सायं च शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ।।। । यथाकथंचित्पिण्डानां चत्वारिंशच्छतद्वयम्

prātaścaturbhiḥ sāyaṃ ca śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam ||| | yathākathaṃcitpiṇḍānāṃ catvāriṃśacchatadvayam

मासेन भक्षयेदेतत्सुरचान्द्रायणं स्मृतम् ।। गोक्षीरं सप्तरात्रं तु पिबेत्स्तनचतुष्टयम्

māsena bhakṣayedetatsuracāndrāyaṇaṃ smṛtam || gokṣīraṃ saptarātraṃ tu pibetstanacatuṣṭayam

स्तनत्रयात्सप्तरात्रं सप्तरात्रं स्तनद्वयात् ।। स्तनात्तथैव षड्रात्रं त्रिरात्रं वायुभुग्भवेत्

stanatrayātsaptarātraṃ saptarātraṃ stanadvayāt || stanāttathaiva ṣaḍrātraṃ trirātraṃ vāyubhugbhavet

एतत्सोमायनं नाम व्रतं कल्मषनाशनम् ।। त्र्यहं पिबेदपस्तूष्णास्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत्

etatsomāyanaṃ nāma vrataṃ kalmaṣanāśanam || tryahaṃ pibedapastūṣṇāstryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet

त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्ष्यो भवेत्त्रयहम् ।। तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितम्

tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣyo bhavettrayaham || taptakṛcchramidaṃ proktaṃ śītaiḥ śītaṃ prakīrtitam

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतीन् ।। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

kṛcchrātikṛcchraṃ payasā divasānekaviṃśatīn || gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ।। एतच्च प्रत्यहाभ्यस्तं महासान्तपनं स्मृतम्

ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam || etacca pratyahābhyastaṃ mahāsāntapanaṃ smṛtam

कृच्छ्रं पराकसंज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनम् ।। एकभुक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च

kṛcchraṃ parākasaṃjñaṃ syāddvādaśāhamabhojanam || ekabhuktena naktena tathaivāyācitena ca

2.123.40

उपवासेन चैकेन कृच्छ्रपादः प्रकीर्तितः ।। एतदेव त्रिरभ्यस्तं शिशुकृच्छ्रं प्रकीर्तितम्

upavāsena caikena kṛcchrapādaḥ prakīrtitaḥ || etadeva trirabhyastaṃ śiśukṛcchraṃ prakīrtitam

त्र्यहं सायं त्र्यहं प्रातस्त्र्यहमद्यादयाचितम् ।। त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरन्द्विजः

tryahaṃ sāyaṃ tryahaṃ prātastryahamadyādayācitam || tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyātprājāpatyaṃ carandvijaḥ

पिण्याकाचामतक्राम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम् ।। एकैकमुपवासं च सौम्यकृच्छं प्रकीर्तितम्

piṇyākācāmatakrāmbusaktūnāṃ prativāsaram || ekaikamupavāsaṃ ca saumyakṛcchaṃ prakīrtitam

अम्बुसिद्धैस्तथा मासः केवलैर्वारुणं समैः ।। फलैर्मासेन कथितं फलकृच्छ्रं मनीषिभिः

ambusiddhaistathā māsaḥ kevalairvāruṇaṃ samaiḥ || phalairmāsena kathitaṃ phalakṛcchraṃ manīṣibhiḥ

श्रीकृच्छ्रं श्रीफलैः प्रोक्तं पद्माक्षैरपरं तथा ।। मासमामलकैरेव श्रीकृच्छ्रमपरं स्मृतम्

śrīkṛcchraṃ śrīphalaiḥ proktaṃ padmākṣairaparaṃ tathā || māsamāmalakaireva śrīkṛcchramaparaṃ smṛtam

पत्रैर्मतं पत्रकृच्छ्रं पुष्पैस्तत्कृच्छ्रमुच्यते ।। मूलकृच्छ्रं तथा मूलैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु

patrairmataṃ patrakṛcchraṃ puṣpaistatkṛcchramucyate || mūlakṛcchraṃ tathā mūlaistoyakṛcchraṃ jalena tu

दध्ना क्षीरेण तक्रेण पिण्याकेन कणैस्तथा ।। शाकैर्मासं तु कार्याणि सुनामानि विचक्षणैः

dadhnā kṣīreṇa takreṇa piṇyākena kaṇaistathā || śākairmāsaṃ tu kāryāṇi sunāmāni vicakṣaṇaiḥ

सायं प्रातस्तु भुञ्जानो नरो यो नान्तरा पिबेत् ।। षडभिर्वर्षैरिदं प्रोक्तं कृच्छ्रं नित्योपवासिता

sāyaṃ prātastu bhuñjāno naro yo nāntarā pibet || ṣaḍabhirvarṣairidaṃ proktaṃ kṛcchraṃ nityopavāsitā

एकभक्तेन मासेन कथितं चैकभक्तकम् ।। न तु कृच्छ्रं तु नक्तेन महत्संवत्सराद्भवेत्

ekabhaktena māsena kathitaṃ caikabhaktakam || na tu kṛcchraṃ tu naktena mahatsaṃvatsarādbhavet

नक्ताशिनस्तु धर्मज्ञ एकभुक्तस्य वा पुनः ।। त्र्यहं वोपवसेद्युक्तः स्नायीत सवनत्रयम्

naktāśinastu dharmajña ekabhuktasya vā punaḥ || tryahaṃ vopavasedyuktaḥ snāyīta savanatrayam

2.123.50

निम्नवत्सु तथैवाप्सु त्रिः पठेदघमर्षणम् ।। । देवताभाववृत्तस्तु च्छन्दश्चैवाप्यनुष्टुभम्

nimnavatsu tathaivāpsu triḥ paṭhedaghamarṣaṇam || | devatābhāvavṛttastu cchandaścaivāpyanuṣṭubham

संस्मरेत्तस्य च तथा ऋषिं चैवाघमर्षणम् ।। चतुर्थेऽहनि दातव्या ब्राह्मणाय तपस्विने

saṃsmarettasya ca tathā ṛṣiṃ caivāghamarṣaṇam || caturthe'hani dātavyā brāhmaṇāya tapasvine

त्र्यहं जपेद्यथाशक्ति शुचिश्चैवाघमर्षणम् ।। भाववृत्तस्तथा देवस्तथा च पुरुषः परः

tryahaṃ japedyathāśakti śuciścaivāghamarṣaṇam || bhāvavṛttastathā devastathā ca puruṣaḥ paraḥ

तद्दैवत्यं विजानीयात्सूक्तं तदघमर्षणम् ।। यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः

taddaivatyaṃ vijānīyātsūktaṃ tadaghamarṣaṇam || yathāśvamedhaḥ kraturāṭ sarvapāpāpanodanaḥ

तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वकल्मषनाशनम् ।। कृष्णाजिनं वा कुतपं परिधायाथ वल्कलम्

tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvakalmaṣanāśanam || kṛṣṇājinaṃ vā kutapaṃ paridhāyātha valkalam

संवत्सरं व्रतं कुर्यात्सम्मितं नाम भार्गव ।। गृहं न प्रविशेत्तत्र भवेदाकाशशायकः

saṃvatsaraṃ vrataṃ kuryātsammitaṃ nāma bhārgava || gṛhaṃ na praviśettatra bhavedākāśaśāyakaḥ

अशक्तौ वा भवेद्राम तथा शैलगुहाशयः ।। नित्यं त्रिषवणस्नायी तथा स्याद्द्विजसत्तम

aśaktau vā bhavedrāma tathā śailaguhāśayaḥ || nityaṃ triṣavaṇasnāyī tathā syāddvijasattama

भैक्ष्यशाकफलाहारः कामं स्याद्द्विजपुङ्गव ।। वीरासनं तथा कुर्यात्काष्ठमौनं तथैव च

bhaikṣyaśākaphalāhāraḥ kāmaṃ syāddvijapuṅgava || vīrāsanaṃ tathā kuryātkāṣṭhamaunaṃ tathaiva ca

सर्वकामप्रदं ह्येतत्सर्वकल्मषनाशनम् ।। वायव्यं कृच्छ्रमुक्तं तु पाणिपूरान्नभोजिनः

sarvakāmapradaṃ hyetatsarvakalmaṣanāśanam || vāyavyaṃ kṛcchramuktaṃ tu pāṇipūrānnabhojinaḥ

मासेनैकेन धर्मज्ञ सर्वकल्मषनाशनम् ।। तिलैर्द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमुच्यते

māsenaikena dharmajña sarvakalmaṣanāśanam || tilairdvādaśarātreṇa kṛcchramāgneyamucyate

2.123.60

लाजाप्रसृतिमप्येकां कनकेन समन्विताम् ।। भुञ्जानस्य तथा मासं कृच्छ्रं धनददैवतम्

lājāprasṛtimapyekāṃ kanakena samanvitām || bhuñjānasya tathā māsaṃ kṛcchraṃ dhanadadaivatam

गवां निर्हारनिर्मुक्तैर्यवैः सक्तून्समन्त्रतः ।। याम्यं कृच्छ्रं विनिर्दिष्टं मासेन भृगुनन्दन

gavāṃ nirhāranirmuktairyavaiḥ saktūnsamantrataḥ || yāmyaṃ kṛcchraṃ vinirdiṣṭaṃ māsena bhṛgunandana

गोमूत्रेण चरेत्स्नानं वृत्तिं गोमयमाचरेत् ।। गवां मध्ये सदा तिष्ठेद्गोपुरीषे च संवसेत्

gomūtreṇa caretsnānaṃ vṛttiṃ gomayamācaret || gavāṃ madhye sadā tiṣṭhedgopurīṣe ca saṃvaset

गोष्वतृप्तासु न पिबेदुदकं भृगुनन्दन ।। अभुक्तासु तु नाश्रीयादुत्थितासूत्थितो भवेत्

goṣvatṛptāsu na pibedudakaṃ bhṛgunandana || abhuktāsu tu nāśrīyādutthitāsūtthito bhavet

तथा चैवोपविष्टासु सर्वासूपविशेन्नरः ।। मासेनैकेन कथितं गोमूत्रं कल्मषापहम्

tathā caivopaviṣṭāsu sarvāsūpaviśennaraḥ || māsenaikena kathitaṃ gomūtraṃ kalmaṣāpaham

अजाकृच्छ्रं तथैवैतदजामध्ये तु वर्ततः ।। तृणानां भक्षणेनेह समतुल्यफले उभे

ajākṛcchraṃ tathaivaitadajāmadhye tu vartataḥ || tṛṇānāṃ bhakṣaṇeneha samatulyaphale ubhe

द्वादशाहेन कथितं सर्वपातकनाशनम् ।। उपोषितश्चतुर्दश्यां पञ्चदश्यामनन्तरम्

dvādaśāhena kathitaṃ sarvapātakanāśanam || upoṣitaścaturdaśyāṃ pañcadaśyāmanantaram

पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशी त्वनन्तरम् ।। ब्रह्मकूर्चमिदं कुर्यादुक्तप्रशमनाय वै

pañcagavyaṃ samaśnīyāddhaviṣyāśī tvanantaram || brahmakūrcamidaṃ kuryāduktapraśamanāya vai

पक्षान्ते त्वथ वा कार्यं मासमध्ये तु वा पुनः ।। ब्रह्मकूर्चं नरः कुर्यात्पौर्णमासेषु यः सदा

pakṣānte tvatha vā kāryaṃ māsamadhye tu vā punaḥ || brahmakūrcaṃ naraḥ kuryātpaurṇamāseṣu yaḥ sadā

तस्य पापं क्षयं याति दुर्भुक्तादि न संशयः ।। मासाभ्यां च नरः कृत्वा ब्रह्मकूर्चं समाहितः

tasya pāpaṃ kṣayaṃ yāti durbhuktādi na saṃśayaḥ || māsābhyāṃ ca naraḥ kṛtvā brahmakūrcaṃ samāhitaḥ

2.123.70

सर्वपापविनिर्मुक्तो यथेष्टां गतिमाप्नुयात् ।। ब्रह्मभूतममावस्यां पौर्णमास्यां तथैव च

sarvapāpavinirmukto yatheṣṭāṃ gatimāpnuyāt || brahmabhūtamamāvasyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca

योगभूतं परिचरेत्केशवं महदाप्नुयात् ।। एवमेतानि कृच्छ्राणि कथितानि मया तव

yogabhūtaṃ paricaretkeśavaṃ mahadāpnuyāt || evametāni kṛcchrāṇi kathitāni mayā tava

शासनानीह पापानां दुरितानां च भार्गव ।। संवत्सरस्यैकमपि चरेत्कृच्छ्रं द्विजोत्तमः

śāsanānīha pāpānāṃ duritānāṃ ca bhārgava || saṃvatsarasyaikamapi caretkṛcchraṃ dvijottamaḥ

अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विशेषतः ।। अज्ञातं यदि वा ज्ञातं कृच्छ्रं पापं विशोधयेत्

ajñātabhuktaśuddhyarthaṃ jñātasya tu viśeṣataḥ || ajñātaṃ yadi vā jñātaṃ kṛcchraṃ pāpaṃ viśodhayet

कृच्छ्रसंशुद्धपापानां नरकं न विधीयते ।। श्रीकामः पुष्टिकामश्च स्वर्गकामस्तथैव च

kṛcchrasaṃśuddhapāpānāṃ narakaṃ na vidhīyate || śrīkāmaḥ puṣṭikāmaśca svargakāmastathaiva ca

देवताराधनपरस्तथा कृच्छ्रं समाचरेत् ।। रसायनानि मन्त्राश्च तथा चैवौषधाश्च ये

devatārādhanaparastathā kṛcchraṃ samācaret || rasāyanāni mantrāśca tathā caivauṣadhāśca ye

तस्य सर्वे हि सिध्यन्ति यो नरः कृच्छ्रकृद्भवेत् ।। वैदिकानि च कर्माणि यानि काम्यानि कानिचित्

tasya sarve hi sidhyanti yo naraḥ kṛcchrakṛdbhavet || vaidikāni ca karmāṇi yāni kāmyāni kānicit

सिध्यन्ति सर्वाणि सदा कृच्छ्रकर्तुर्भृगूत्तम ।। तेजसा तस्य संयोगो महता चैव जायते

sidhyanti sarvāṇi sadā kṛcchrakarturbhṛgūttama || tejasā tasya saṃyogo mahatā caiva jāyate

वाञ्छितान्मानसान्कामान्स चाप्नोति न संशयः ।। ज्ञातो भवति देवेषु तथा चर्षिगणेषु च ।। विपाप्मा वितमस्कश्च संशुद्धश्च विशेषतः

vāñchitānmānasānkāmānsa cāpnoti na saṃśayaḥ || jñāto bhavati deveṣu tathā carṣigaṇeṣu ca || vipāpmā vitamaskaśca saṃśuddhaśca viśeṣataḥ

आराधनार्थं पुरुषोत्तमस्य कृच्छ्राणि कृत्वा मधुसूदनस्य ।। सुरोत्तमानां समतीतलब्धं तल्लोकमाप्नोति जनार्दनस्य

ārādhanārthaṃ puruṣottamasya kṛcchrāṇi kṛtvā madhusūdanasya || surottamānāṃ samatītalabdhaṃ tallokamāpnoti janārdanasya

123

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने कृच्छ्रप्रायश्चित्तवर्णन्नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne kṛcchraprāyaścittavarṇannāma trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। वैदिकानि समाचक्ष्व कर्माणि सुरसत्तम ।। अधिकारी भवेद्येषां कृच्छ्रकारी त्वनन्तरम्

rāma uvāca || vaidikāni samācakṣva karmāṇi surasattama || adhikārī bhavedyeṣāṃ kṛcchrakārī tvanantaram

पुष्कर उवाच ।। शृणु काम्यानि कर्माणि पुष्कलानि ममानघ ।। प्रतिवेदं महाभाग गदतो भृगुनन्दन

puṣkara uvāca || śṛṇu kāmyāni karmāṇi puṣkalāni mamānagha || prativedaṃ mahābhāga gadato bhṛgunandana

अन्तर्जले तथा होमे जपेच्च मानसेप्सितम् ।। कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेषतः

antarjale tathā home japecca mānasepsitam || kāmaṃ karoti gāyatrī prāṇāyāmādviśeṣataḥ

गायत्र्या दशसाहस्रो जपो नक्ताशिनो द्विज ।। बहिः स्नातस्य तत्रैव सर्वकल्मषनाशनः

gāyatryā daśasāhasro japo naktāśino dvija || bahiḥ snātasya tatraiva sarvakalmaṣanāśanaḥ

दशायुतानि जप्त्वा च हविष्याशी सुसंयतः ।। वायुभूतस्तदाप्नोति यद्विष्णोः परमं पदम्

daśāyutāni japtvā ca haviṣyāśī susaṃyataḥ || vāyubhūtastadāpnoti yadviṣṇoḥ paramaṃ padam

परस्य ब्रह्मणो राम वाचकः प्रणवः स्मृतः ।। पुरुषस्याप्रमेयस्य सर्वगस्याविनाशिनः

parasya brahmaṇo rāma vācakaḥ praṇavaḥ smṛtaḥ || puruṣasyāprameyasya sarvagasyāvināśinaḥ

तज्जपेनेह पूयन्ते येऽपि दुष्कृतकारिणः ।। कारपूतं सलिलं नाभिमात्रोदकस्थितः

tajjapeneha pūyante ye'pi duṣkṛtakāriṇaḥ || kārapūtaṃ salilaṃ nābhimātrodakasthitaḥ

शतजप्तं पिबेद्यस्तु स पापैर्विप्रमुच्यते ।। अकारश्चाप्युकारश्च मकारश्च भृगूत्तम

śatajaptaṃ pibedyastu sa pāpairvipramucyate || akāraścāpyukāraśca makāraśca bhṛgūttama

यजुर्वेदः सामवेद ऋग्वेदश्च विचक्षणैः ।। कथितस्तु त्रिमात्रश्च प्रणवः परिकीर्तितः

yajurvedaḥ sāmaveda ṛgvedaśca vicakṣaṇaiḥ || kathitastu trimātraśca praṇavaḥ parikīrtitaḥ

2.124.10

मात्रात्रयं तु प्रणवस्त्रयो देवाः सनातनाः ।। एत एव त्रयो लोकास्त्रयश्चैवाग्नयस्तथा

mātrātrayaṃ tu praṇavastrayo devāḥ sanātanāḥ || eta eva trayo lokāstrayaścaivāgnayastathā

महाव्याहृतिभिर्होमात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। महाव्याहृतयो ज्ञेयाः सप्तलोका विचक्षणैः

mahāvyāhṛtibhirhomātsarvapāpaiḥ pramucyate || mahāvyāhṛtayo jñeyāḥ saptalokā vicakṣaṇaiḥ

गायत्री परमा जप्ये होमे व्याहृतयस्तथा ।। अन्तर्जले तथा राम प्रोक्तश्चैवाघमर्षणः

gāyatrī paramā japye home vyāhṛtayastathā || antarjale tathā rāma proktaścaivāghamarṣaṇaḥ

अग्निमीळे पुरोहित सूक्तोऽयं वह्निदेवतः ।। शिरसा धारयेद्वह्निं यो जपेत्परिवत्सरम्

agnimīḷe purohita sūkto'yaṃ vahnidevataḥ || śirasā dhārayedvahniṃ yo japetparivatsaram

होमं त्रिषवणं चैव तथा तेन समाचरेत् ।। अनग्निज्वलनं कुर्याद्भैक्षाहारस्तु वत्सरान्

homaṃ triṣavaṇaṃ caiva tathā tena samācaret || anagnijvalanaṃ kuryādbhaikṣāhārastu vatsarān

अतः परमृचः सप्त चाग्नेय्यः परिकीर्तिताः ।। ता जपन्प्रयतो नित्यमिष्टान्कामान्समश्नुते

ataḥ paramṛcaḥ sapta cāgneyyaḥ parikīrtitāḥ || tā japanprayato nityamiṣṭānkāmānsamaśnute

मेधाकामो जपेन्नित्यं सदसत्पदमित्यृचम् ।। अम्बयो यान्ति याः प्रोक्ता न बन्धोमृत्युनाशिनी

medhākāmo japennityaṃ sadasatpadamityṛcam || ambayo yānti yāḥ proktā na bandhomṛtyunāśinī

शुनःशेफमृषिं तद्वत्संनिरुद्धोऽथ वा जपेत् ।। मुच्यते सर्वपापेभ्यो गदाचापगदी गदन्

śunaḥśephamṛṣiṃ tadvatsaṃniruddho'tha vā japet || mucyate sarvapāpebhyo gadācāpagadī gadan

यदीच्छेच्छाश्वतं काममिन्द्रात्प्राप्तं पुरन्दरात् ।। ऋग्भिः षोडशभिः स्तूयादिन्द्रमेति दिनेदिने

yadīcchecchāśvataṃ kāmamindrātprāptaṃ purandarāt || ṛgbhiḥ ṣoḍaśabhiḥ stūyādindrameti dinedine

हिरण्यस्तूपमित्येतज्जपञ्शत्रून्प्रबाधते ।। क्षेमी भवति चाध्माने ये ते पक्ता जपन्नरः

hiraṇyastūpamityetajjapañśatrūnprabādhate || kṣemī bhavati cādhmāne ye te paktā japannaraḥ

2.124.20

रौद्रीभिः षड्भिरीशानं स्तूयाद्यो वै दिनेदिने ।। चरुं वा कल्पयेद्रौद्रं तस्य शान्तिः परा भवेत्

raudrībhiḥ ṣaḍbhirīśānaṃ stūyādyo vai dinedine || caruṃ vā kalpayedraudraṃ tasya śāntiḥ parā bhavet

उदित्युद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेद्दिनेदिने ।। क्षिपेज्जलाञ्जलीन्सप्त मनोदुःखविनाशनम्

udityudyantamādityamupatiṣṭheddinedine || kṣipejjalāñjalīnsapta manoduḥkhavināśanam

द्विषन्तमित्यथानर्च्य द्विष्यन्तं च जपन्स्मरेत् ।। अगच्छन्सप्तरात्रेण विद्वेषमधिगच्छति

dviṣantamityathānarcya dviṣyantaṃ ca japansmaret || agacchansaptarātreṇa vidveṣamadhigacchati

आरोग्यकामो रोगी च प्रस्कन्नस्योत्तमं जपेत् ।। उत्तमस्तस्य चावजपेद्वैरविनाशने ।। २३ ।। ।। उदयत्यायुरक्षय्यं तेजोमध्यन्दिने जपेत् ।। अस्तं व्रजति सूर्ये च द्विषन्तं प्रतिपादितम्

ārogyakāmo rogī ca praskannasyottamaṃ japet || uttamastasya cāvajapedvairavināśane || 23 || || udayatyāyurakṣayyaṃ tejomadhyandine japet || astaṃ vrajati sūrye ca dviṣantaṃ pratipāditam

नवपद्येति सूक्तानि जपञ्शत्रून्नियच्छति ।। एकादश सुवर्णस्य सर्वकामांस्तु निर्दिशेत्

navapadyeti sūktāni japañśatrūnniyacchati || ekādaśa suvarṇasya sarvakāmāṃstu nirdiśet

आध्यात्मिकैः क इत्येतज्जपन्मोक्षमवाप्नुयात् ।। आसनो रुद्रमित्येतद्दीर्घमायुरवाप्नुयात्

ādhyātmikaiḥ ka ityetajjapanmokṣamavāpnuyāt || āsano rudramityetaddīrghamāyuravāpnuyāt

त्वं सोमेति च सूक्तेन नवं पश्येन्निशाकरम् ।। उपतिष्ठेत्समित्पाणिर्वासांस्याप्नोत्यसंशयम्

tvaṃ someti ca sūktena navaṃ paśyenniśākaram || upatiṣṭhetsamitpāṇirvāsāṃsyāpnotyasaṃśayam

आयुरिप्सन्निदमिति कौत्ससूक्तं यदाभ्यसेत् ।। अप नः शोशुचदिति स्तुत्वा मध्ये दिवाकरम्

āyuripsannidamiti kautsasūktaṃ yadābhyaset || apa naḥ śośucaditi stutvā madhye divākaram

यथा मुञ्जादिवेषीका तथा पापं प्रमुञ्चति ।। जातवेदस इत्येतज्जपेत्स्वस्त्ययनं पथि

yathā muñjādiveṣīkā tathā pāpaṃ pramuñcati || jātavedasa ityetajjapetsvastyayanaṃ pathi

2.124.30

भयैर्विमुच्यते सर्वैः स्वस्तिमानाप्नुयाद्गृहम् ।। व्युष्टायां च तथा रात्रावेतद्दुःस्वप्ननाशनम्

bhayairvimucyate sarvaiḥ svastimānāpnuyādgṛham || vyuṣṭāyāṃ ca tathā rātrāvetadduḥsvapnanāśanam

प्रमन्दितेति सूर्यस्य जपेद्गर्भविमोचनम् ।। जपन्निन्द्रमिति स्नातो वैश्वदेवं तु सप्तकम्

pramanditeti sūryasya japedgarbhavimocanam || japannindramiti snāto vaiśvadevaṃ tu saptakam

मुञ्चत्याज्यं तथा जुह्वत्सकलं किल्बिषं नरः ।। इमामिति जपञ्शश्वत्कामानाप्नोत्यभीप्सितान्

muñcatyājyaṃ tathā juhvatsakalaṃ kilbiṣaṃ naraḥ || imāmiti japañśaśvatkāmānāpnotyabhīpsitān

मानस्तोक इति द्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचि ।। औदुम्बरीस्तु जुहुयाद्दधिमध्वाज्यसंस्कृताः

mānastoka iti dvābhyāṃ trirātropoṣitaḥ śuci || audumbarīstu juhuyāddadhimadhvājyasaṃskṛtāḥ

छित्वा सर्वान्मृत्युपाशाञ्जीवेद्रोगविवर्जितः ।। ऊर्ध्वबाहुरनेनैव स्तुत्वा शस्त्रं तथैव च

chitvā sarvānmṛtyupāśāñjīvedrogavivarjitaḥ || ūrdhvabāhuranenaiva stutvā śastraṃ tathaiva ca

मानस्तोकेति च ऋचा शिखाबन्धे कृते नरः ।। अदृश्यः सर्वभूतानां जायते संशयं विना

mānastoketi ca ṛcā śikhābandhe kṛte naraḥ || adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ jāyate saṃśayaṃ vinā

चित्रमित्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा ।। समित्पाणिर्नरो नित्यं प्राप्नुयात्तु धनायुषी

citramityupatiṣṭheta trisandhyaṃ bhāskaraṃ tathā || samitpāṇirnaro nityaṃ prāpnuyāttu dhanāyuṣī

एतद् दुःस्वप्नस्येति च जपन्प्रातर्दिनेदिने।। दुःस्वप्नं दहते कृत्स्नं भोजनं चाप्नुयाच्छुभम्

etad duḥsvapnasyeti ca japanprātardinedine|| duḥsvapnaṃ dahate kṛtsnaṃ bhojanaṃ cāpnuyācchubham

उभेषुनामीति तथा रक्षा च परिकीर्तिता ।। निर्वर्त्य पञ्चयज्ञांश्च हुत्वा चाग्निं कृताह्निकः

ubheṣunāmīti tathā rakṣā ca parikīrtitā || nirvartya pañcayajñāṃśca hutvā cāgniṃ kṛtāhnikaḥ

देवासाविति देव्येदं जपन्कामानवाप्नुयात् ।। आततायिनमायान्तं दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं नरः

devāsāviti devyedaṃ japankāmānavāpnuyāt || ātatāyinamāyāntaṃ dṛṣṭvā vyāghrādikaṃ naraḥ

2.124.40

न मा गिरन्निति जपंस्तेभ्य एव प्रमुच्यते ।। कया शुभेति च जपञ्ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नुयात्

na mā giranniti japaṃstebhya eva pramucyate || kayā śubheti ca japañjñātiśraiṣṭhyamavāpnuyāt

इमं नु सोममित्येतत्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। पित्रन्त्वित्युपतिष्ठेत नित्यमन्नमुपस्थितम्

imaṃ nu somamityetatsarvānkāmānavāpnuyāt || pitrantvityupatiṣṭheta nityamannamupasthitam

नास्य स्यादन्नतो व्याधिर्विषमप्यन्नतामियात् ।। अग्ने नयेति सूक्तेन प्रत्यृचं जुहुयाद् घृतम्

nāsya syādannato vyādhirviṣamapyannatāmiyāt || agne nayeti sūktena pratyṛcaṃ juhuyād ghṛtam

पक्वान्नं प्रतिपद्येत कृत्वा चाकर्म गर्हितम् ।। वीरान्वयं समाप्नोति सश्लोकं यो जपेत्सदा

pakvānnaṃ pratipadyeta kṛtvā cākarma garhitam || vīrānvayaṃ samāpnoti saślokaṃ yo japetsadā

कं कता चेति सूक्तेन विघ्नान्सर्वानपोहति ।। यो जात इति सूक्तेन सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्

kaṃ katā ceti sūktena vighnānsarvānapohati || yo jāta iti sūktena sukhamāpnotyanuttamam

ये पराजन्नितीमां तु दुःस्वप्नशमनामृचम् ।। एकामाहमितीयां तु विज्ञेया श्रीकरी तथा

ye parājannitīmāṃ tu duḥsvapnaśamanāmṛcam || ekāmāhamitīyāṃ tu vijñeyā śrīkarī tathā

चतुर्दशीमुपोष्यैकां कृष्णासु जुहुयाद् घृतम् ।। आत्तसूक्तेन रौद्रेण व्याधिमेकं विमुञ्चति

caturdaśīmupoṣyaikāṃ kṛṣṇāsu juhuyād ghṛtam || āttasūktena raudreṇa vyādhimekaṃ vimuñcati

स्नात्वानश्नञ्जपेदप्सु शीतत्रयमतन्द्रितः ।। आमिषस्येतयोर्मोहात्कृत्वा वा कर्म गर्हितम्

snātvānaśnañjapedapsu śītatrayamatandritaḥ || āmiṣasyetayormohātkṛtvā vā karma garhitam

अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छकुनमुत्थितम् ।। अप्रशस्ते प्रशस्ते वा कनिक्रदमिदं जपेत्

adhvani prasthito yastu paśyecchakunamutthitam || apraśaste praśaste vā kanikradamidaṃ japet

अस्पृष्ट्वैव च जप्तव्यमेतत्तस्करमोहनम् ।। ॐष्वित्यृचमपां मध्ये जपेद्यो वै नदीं तरेत्

aspṛṣṭvaiva ca japtavyametattaskaramohanam || ॐṣvityṛcamapāṃ madhye japedyo vai nadīṃ taret

2.124.50

उद्धौर्मिभिरितीमां तु जपेद्रथगतस्तरन् ।। . अध्वानं प्रस्थितश्चैव मन्त्रैरिति च संस्मरेत्

uddhaurmibhiritīmāṃ tu japedrathagatastaran || . adhvānaṃ prasthitaścaiva mantrairiti ca saṃsmaret

सुदातारं सुपुष्ट्यर्थं सर्ववेदे स्थितं नरम् ।। नास्ति विद्यागमो यस्य सुयुक्तस्यापि भार्गव

sudātāraṃ supuṣṭyarthaṃ sarvavede sthitaṃ naram || nāsti vidyāgamo yasya suyuktasyāpi bhārgava

स सर्पीरिति च जपन्मासात्तं प्रतिपद्यते ।। यानाक्षं समभज्यन्तं दृष्ट्वा दुर्गेऽध्वनि द्विज

sa sarpīriti ca japanmāsāttaṃ pratipadyate || yānākṣaṃ samabhajyantaṃ dṛṣṭvā durge'dhvani dvija

अभित्यवस्येति जपेदृक्षमक्षबलं दधत् ।। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिः

abhityavasyeti japedṛkṣamakṣabalaṃ dadhat || kṛṣṇapakṣacaturdaśyāṃ trirātropoṣitaḥ śuciḥ

दक्षिणाप्रवणे देशे श्मशानस्थः समाहितः ।। रक्तोष्णीष्यसिपाणिश्च तौलाकीभ्योऽनिलाशनः

dakṣiṇāpravaṇe deśe śmaśānasthaḥ samāhitaḥ || raktoṣṇīṣyasipāṇiśca taulākībhyo'nilāśanaḥ

सप्ताहं जुहुयात्तैलं सार्षपं लवणान्वितम् ।। समिधो राजवृक्षस्य वसिष्ठे द्वेषिणीः पठन्

saptāhaṃ juhuyāttailaṃ sārṣapaṃ lavaṇānvitam || samidho rājavṛkṣasya vasiṣṭhe dveṣiṇīḥ paṭhan

यं द्विष्यात्तस्य कृत्वा तु शम्या केनाहृतं निशि ।। अधिष्ठाय च तं कुर्यादृग्भिश्च तिसृभिर्द्विजः

yaṃ dviṣyāttasya kṛtvā tu śamyā kenāhṛtaṃ niśi || adhiṣṭhāya ca taṃ kuryādṛgbhiśca tisṛbhirdvijaḥ

उद्दिश्य राम होमोऽयं सप्तरात्रं न जीवति ।। द्वाविंशकं जपन्सूक्तमध्यात्मिकमनुत्तमम्

uddiśya rāma homo'yaṃ saptarātraṃ na jīvati || dvāviṃśakaṃ japansūktamadhyātmikamanuttamam

पर्वसु प्रयतो नित्यमिष्टान्कामानुपाश्नुते ।। बृहस्पतिमजाश्वं च सतारं बभ्रुमेव च

parvasu prayato nityamiṣṭānkāmānupāśnute || bṛhaspatimajāśvaṃ ca satāraṃ babhrumeva ca

पञ्चर्चेन स्तुवन्नेतान्पञ्चकामानवाप्नुयात्।। कृणुष्वेति जपन्सूक्तं जुह्वदाज्यं समाहितः

pañcarcena stuvannetānpañcakāmānavāpnuyāt|| kṛṇuṣveti japansūktaṃ juhvadājyaṃ samāhitaḥ

2.124.60

अरातीनां हरेत्प्राणान्रक्षांस्यपि च नाशयेत्।। उपतिष्ठेत यो वह्निं परीत्य च दिने दिने

arātīnāṃ haretprāṇānrakṣāṃsyapi ca nāśayet|| upatiṣṭheta yo vahniṃ parītya ca dine dine

तं रक्षति स्वयं वह्निर्विश्वतो विश्वतोमुखः।। को अद्येति च सूक्तेन वासांसि लभते परम्

taṃ rakṣati svayaṃ vahnirviśvato viśvatomukhaḥ|| ko adyeti ca sūktena vāsāṃsi labhate param

कायेति वामदेवेन कुर्यात्स्वस्त्ययनं निशि।।। हंसः शुचिषदित्येतच्छुचिरीक्षन्दिवाकरम्

kāyeti vāmadevena kuryātsvastyayanaṃ niśi||| haṃsaḥ śuciṣadityetacchucirīkṣandivākaram

कृषिं प्रपद्यमानस्तु स्थालीपाकं यथाविधि ।। जुहुयात्क्षेत्रमध्ये तु शुना वाहस्तु पञ्चभिः

kṛṣiṃ prapadyamānastu sthālīpākaṃ yathāvidhi || juhuyātkṣetramadhye tu śunā vāhastu pañcabhiḥ

इन्द्राय च मरुद्भ्यश्च पर्जन्याय भगाय च ।। यथालिङ्गं तु विहरेल्लाङ्गलं तु कृषीवलः

indrāya ca marudbhyaśca parjanyāya bhagāya ca || yathāliṅgaṃ tu viharellāṅgalaṃ tu kṛṣīvalaḥ

पूष्णे धान्याय सीतायै शुनासीरमथोत्तरम् ।। । गन्धमाल्योपहारैश्च यजेदेताश्च देवताः

pūṣṇe dhānyāya sītāyai śunāsīramathottaram || | gandhamālyopahāraiśca yajedetāśca devatāḥ

अध्यायाः १२१-१२५ (cont. 2)

प्रवापणे प्रलपने खलसीतोपहारयोः ।। अमोघं कर्म भवति वर्धते सर्वदा कृषिः

pravāpaṇe pralapane khalasītopahārayoḥ || amoghaṃ karma bhavati vardhate sarvadā kṛṣiḥ

क्षेत्रस्य पत्ये तत्क्षेत्रं सूर्यदृग्विन्दते भुवम् ।। आखूत्करेषु चरणौ यजेदेतेन मूषिकाम्

kṣetrasya patye tatkṣetraṃ sūryadṛgvindate bhuvam || ākhūtkareṣu caraṇau yajedetena mūṣikām

चित्रा इन्द्रेति च स्तूयान्नास्य वृष्टिभयं भवेत् ।।। विज्येतिष्येति ज्वलयेद्यत्रेच्छेज्जातवेदसम्

citrā indreti ca stūyānnāsya vṛṣṭibhayaṃ bhavet ||| vijyetiṣyeti jvalayedyatrecchejjātavedasam

समुद्रादिति सूक्तेन कामानाप्नोति पावकात्।। विश्वानि च इति द्वाभ्यामृग्भ्यां यो वह्निमर्चति

samudrāditi sūktena kāmānāpnoti pāvakāt|| viśvāni ca iti dvābhyāmṛgbhyāṃ yo vahnimarcati

2.124.70

स तरत्यापदः सर्वाः यशः प्राप्नोति चाक्षयम् ।। अग्ने त्वमिति च स्तुत्वा धनमाप्नोति वाञ्छितम्

sa taratyāpadaḥ sarvāḥ yaśaḥ prāpnoti cākṣayam || agne tvamiti ca stutvā dhanamāpnoti vāñchitam

उरोष्ट इति(५.३८.१) सूक्तेन वित्तमाप्नोत्यसंशयम् ।। प्रजाकामो जपेन्नित्यं वरुणादेवसन्नया

uroṣṭa iti(5.38.1) sūktena vittamāpnotyasaṃśayam || prajākāmo japennityaṃ varuṇādevasannayā

स्वस्त्यात्रेयं जपेत्प्रातः सदा स्वस्त्ययनं जपेत् ।। स्वस्तिपन्थामिति प्रोद्य स्वस्तिमान्व्रजतेऽध्वनि

svastyātreyaṃ japetprātaḥ sadā svastyayanaṃ japet || svastipanthāmiti prodya svastimānvrajate'dhvani

विजहीषुर्वनस्यान्ते शत्रूणां बाधनं भवेत् ।। स्त्रियो गर्भप्रमूढाया गर्भमोक्षणमुत्तमम्

vijahīṣurvanasyānte śatrūṇāṃ bādhanaṃ bhavet || striyo garbhapramūḍhāyā garbhamokṣaṇamuttamam

अवच्छादिति सूक्तेन वृष्टिकामः प्रयोजयेत्।। निराहारः क्लिन्नवासा न चिरेण प्रवर्षति

avacchāditi sūktena vṛṣṭikāmaḥ prayojayet|| nirāhāraḥ klinnavāsā na cireṇa pravarṣati

श्रियः पञ्चदशर्चं तु जपञ्जुहुयाद् घृतेन वा।। उपैतु मां देवसख इति सर्वौषधीजलैः

śriyaḥ pañcadaśarcaṃ tu japañjuhuyād ghṛtena vā|| upaitu māṃ devasakha iti sarvauṣadhījalaiḥ

सदा स्नातः श्रियं दीप्तां कुले प्राप्नोत्यसंशयम् ।। मनसः काम इत्येतां पशुकामो नरो जपेत्

sadā snātaḥ śriyaṃ dīptāṃ kule prāpnotyasaṃśayam || manasaḥ kāma ityetāṃ paśukāmo naro japet

कर्दमेनेति च स्नायात्प्रजाकामः शुचि व्रतः।। अश्वपूर्वामिति स्नायाद्राज्यकामस्तु मानवः

kardameneti ca snāyātprajākāmaḥ śuci vrataḥ|| aśvapūrvāmiti snāyādrājyakāmastu mānavaḥ

रोहिते चर्मणि स्नायाद्ब्राह्मणस्तु यथाविधि ।। राजा चर्मणि वैयाघ्रे छागे वैश्यस्तथैव च

rohite carmaṇi snāyādbrāhmaṇastu yathāvidhi || rājā carmaṇi vaiyāghre chāge vaiśyastathaiva ca

दशसाहस्रिको होमः प्रत्येकं परिकीर्तितः ।। अप्सु वा जुहुयाद्राम पद्मान्ययुतशोऽग्निषु

daśasāhasriko homaḥ pratyekaṃ parikīrtitaḥ || apsu vā juhuyādrāma padmānyayutaśo'gniṣu

2.124.80

इष्टान इत्यृचा वह्निं स्तुवञ्शत्रून्विनाशयेत्।। आचार इति सूक्तेन गोष्ठे गां लोकमातरम्

iṣṭāna ityṛcā vahniṃ stuvañśatrūnvināśayet|| ācāra iti sūktena goṣṭhe gāṃ lokamātaram

उपतिष्ठेद्व्रजेच्चैव य इच्छेद्गाः सदाक्षयाः।। वाक्सिद्धिं तु स्तुवञ्शक्रं महद्धनमवाप्नुयात्

upatiṣṭhedvrajeccaiva ya icchedgāḥ sadākṣayāḥ|| vāksiddhiṃ tu stuvañśakraṃ mahaddhanamavāpnuyāt

उपैतेति मृती राज्ञो दुन्दुभीनभिमन्त्रयेत् ।। तेजो बलं च प्राप्नोति शत्रूंश्चैव नियच्छति

upaiteti mṛtī rājño dundubhīnabhimantrayet || tejo balaṃ ca prāpnoti śatrūṃścaiva niyacchati

तृणपाणिर्जपेत्सूक्तं रक्षोघ्नं दस्युभिर्वृतः ।। ये के च मेत्यृचं जप्त्वा दीर्घमायुरवाप्नुयात्

tṛṇapāṇirjapetsūktaṃ rakṣoghnaṃ dasyubhirvṛtaḥ || ye ke ca metyṛcaṃ japtvā dīrghamāyuravāpnuyāt

यस्य नष्टं भवेद्द्रव्य सम्पूज्य स जपेन्निशि ।। सौमारौद्रं जपन्सूक्तं सर्वपापैः प्रमुच्यते

yasya naṣṭaṃ bhaveddravya sampūjya sa japenniśi || saumāraudraṃ japansūktaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

जीमूतसूक्तेन तथा सेनाङ्गानभिमन्त्रयेत् ।। यथालिङ्गं ततो राजा विनिहन्ति रणे रिपून्

jīmūtasūktena tathā senāṅgānabhimantrayet || yathāliṅgaṃ tato rājā vinihanti raṇe ripūn

अग्निं नरेति सूक्तेन स्तुवन्नग्निं सुखी भवेत् ।। प्राणपेति त्रिभिः सूक्तैर्धनमाप्नोति चाक्षयम्

agniṃ nareti sūktena stuvannagniṃ sukhī bhavet || prāṇapeti tribhiḥ sūktairdhanamāpnoti cākṣayam

अभीतयः प्रगाथेन स्तुत्वा शक्रं धनी भवेत् ।। शंवतीः शन्न इन्द्राग्नी जपेद्व्याधिविनाशनम्

abhītayaḥ pragāthena stutvā śakraṃ dhanī bhavet || śaṃvatīḥ śanna indrāgnī japedvyādhivināśanam

समुद्रज्येष्ठेति जपेत्सूक्तमेतज्जयावहम् । वास्तोष्पते प्रतीत्येतत्सूक्तं वातोष्पतेर्जपेत्

samudrajyeṣṭheti japetsūktametajjayāvaham | vāstoṣpate pratītyetatsūktaṃ vātoṣpaterjapet

अनीवहेति सूक्तेन भूतान्निःस्वापयेन्निशि ।। सम्बाधे विषमे दुर्गे बन्धे वा निगडैः क्वचित्

anīvaheti sūktena bhūtānniḥsvāpayenniśi || sambādhe viṣame durge bandhe vā nigaḍaiḥ kvacit

2.124.90

पलायित्वा गृहीतो वा सूक्तमेतत्तथा जपेत् ।। त्रिरात्रं नियतोपोष्य श्रपयेत्पायसं चरुम्

palāyitvā gṛhīto vā sūktametattathā japet || trirātraṃ niyatopoṣya śrapayetpāyasaṃ carum

तेनायुतशतं पूर्णं जुहुयात्त्र्यम्बकेत्यृचा ।। समुद्दिश्य महादेवं जीवेदब्दशतं सुखी

tenāyutaśataṃ pūrṇaṃ juhuyāttryambaketyṛcā || samuddiśya mahādevaṃ jīvedabdaśataṃ sukhī

तच्चक्षुरित्यृचा स्नात उपतिष्ठेद्दिवाकरम् ।। उद्यन्तं मध्यमं चैव दीर्घमायुर्जिजीविषुः

taccakṣurityṛcā snāta upatiṣṭheddivākaram || udyantaṃ madhyamaṃ caiva dīrghamāyurjijīviṣuḥ

व्युषा इत्युपतिष्ठेत यः प्रातः प्रयतः शुचिः ।। प्राप्नुयात्सहिरण्यादि नानारूपधरं बहु

vyuṣā ityupatiṣṭheta yaḥ prātaḥ prayataḥ śuciḥ || prāpnuyātsahiraṇyādi nānārūpadharaṃ bahu

ध्रुवं सन्ध्यासु क्षितिषु जपन्बद्धः प्रमुच्यते ।। इदमापः प्रवहत यत्किंचिद्दुरितं पुनः

dhruvaṃ sandhyāsu kṣitiṣu japanbaddhaḥ pramucyate || idamāpaḥ pravahata yatkiṃcidduritaṃ punaḥ

अपः प्रविश्य तु जपन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। सूक्ताभ्यां पर एताभ्यां हुताभ्यां भूतिमाप्नुयात्

apaḥ praviśya tu japansarvapāpaiḥ pramucyate || sūktābhyāṃ para etābhyāṃ hutābhyāṃ bhūtimāpnuyāt

सूक्ताभ्यां तिस्र एताभ्यामास्यदल्पोदकस्थितः ।। उपतिष्ठन्रविं देवं पञ्चरात्रे गते नरः

sūktābhyāṃ tisra etābhyāmāsyadalpodakasthitaḥ || upatiṣṭhanraviṃ devaṃ pañcarātre gate naraḥ

अनश्नन्भार्गवश्रेष्ठ महद्धर्षमवाप्नुयात् ।। इन्द्रासोमेति सूक्तं तु कथितं शत्रुनाशनम्

anaśnanbhārgavaśreṣṭha mahaddharṣamavāpnuyāt || indrāsometi sūktaṃ tu kathitaṃ śatrunāśanam

यस्य लुप्येद्व्रतं मोहाद्वात्यैर्वा संसृजेत्सह ।। उपोष्याज्यस्य जुहुयात्त्वमग्ने व्रतपा इति

yasya lupyedvrataṃ mohādvātyairvā saṃsṛjetsaha || upoṣyājyasya juhuyāttvamagne vratapā iti

आदित्यदृक्प्रमाद्रौजं जप्त्वा वादी जयी भवेत् ।। समग्निरग्निभिश्चेति प्रपद्येद्वायुभास्करौ

ādityadṛkpramādraujaṃ japtvā vādī jayī bhavet || samagniragnibhiśceti prapadyedvāyubhāskarau

2.124.100

अग्निं प्रथमतः स्तुत्वा महत्कष्टात्प्रमुच्यते ।। न हीति च चतुष्केण मुच्यते महतो भयात्

agniṃ prathamataḥ stutvā mahatkaṣṭātpramucyate || na hīti ca catuṣkeṇa mucyate mahato bhayāt

101

ऋचं जप्त्वा य इत्येतत्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। प्राग्भोजनमिदं ब्रह्म मानवानां महर्षिणाम्

ṛcaṃ japtvā ya ityetatsarvānkāmānavāpnuyāt || prāgbhojanamidaṃ brahma mānavānāṃ maharṣiṇām

102

पूर्वाह्णे जपतो नित्यं त्वर्थसिद्धिः परा भवेत् ।। अग्निनेत्याश्विनं सूक्तं मृजाकरमुदाहृतम्

pūrvāhṇe japato nityaṃ tvarthasiddhiḥ parā bhavet || agninetyāśvinaṃ sūktaṃ mṛjākaramudāhṛtam

103

समिधेति जुहोत्यग्नौ प्राप्नुयात्कीर्तिमुत्तमाम् ।। द्विचत्वारिंशकं चैन्द्रं जप्त्वा नाशयते रिपून्

samidheti juhotyagnau prāpnuyātkīrtimuttamām || dvicatvāriṃśakaṃ caindraṃ japtvā nāśayate ripūn

104

नाशं महीति जप्त्वा च प्राप्नोत्यारोग्यमेव च ।। दुःस्वप्नघ्नाः परा जप्या नरः पापैः प्रमुच्यते

nāśaṃ mahīti japtvā ca prāpnotyārogyameva ca || duḥsvapnaghnāḥ parā japyā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

105

शन्नो भवेति द्वाभ्यां तु भुक्त्वान्नं प्रयतः शुचिः ।।। हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा व्याधिभिर्नाभिभूयते

śanno bhaveti dvābhyāṃ tu bhuktvānnaṃ prayataḥ śuciḥ ||| hṛdayaṃ pāṇinā spṛṣṭvā vyādhibhirnābhibhūyate

106

अहोरात्रोषितः स्नात्वा शक्रं सम्पूज्य मानवः ।। इत इत्याज्यमुत्पूय जुहुयादिन्द्रमचर्येत्

ahorātroṣitaḥ snātvā śakraṃ sampūjya mānavaḥ || ita ityājyamutpūya juhuyādindramacaryet

107

घृतं तिलं वा धर्मज्ञ भयेभ्यो विप्रमुच्यते ।। तत्त्वामन्दमिति स्नातो हुत्वा शत्रून्प्रमापयेत्

ghṛtaṃ tilaṃ vā dharmajña bhayebhyo vipramucyate || tattvāmandamiti snāto hutvā śatrūnpramāpayet

108

तान्विद्यादित्यदैवत्यं जप्त्वा मुच्येत बन्धनात् ।। यद्द्याव इति जप्त्वा च सर्वान्कामान्समश्नुते

tānvidyādityadaivatyaṃ japtvā mucyeta bandhanāt || yaddyāva iti japtvā ca sarvānkāmānsamaśnute

109

पवित्राणां पवित्रं तु पावमानऋचः स्मृताः ।। वैखानसऋचस्त्रिंशत्पवित्राः परमाः स्मृताः

pavitrāṇāṃ pavitraṃ tu pāvamānaṛcaḥ smṛtāḥ || vaikhānasaṛcastriṃśatpavitrāḥ paramāḥ smṛtāḥ

2.124.110

ऋचां द्विषष्टिः प्रोक्तं चोपवसेदृषिसत्तमैः ।। सर्वकल्मषनाशाय पावनाय शिवाय च

ṛcāṃ dviṣaṣṭiḥ proktaṃ copavasedṛṣisattamaiḥ || sarvakalmaṣanāśāya pāvanāya śivāya ca

111

स्वादिष्टयेति सूक्तानां सप्तषष्टिरुदाहताः ।। दशोत्तरा ऋचश्चैताः पावमान्यः शतानि षट्

svādiṣṭayeti sūktānāṃ saptaṣaṣṭirudāhatāḥ || daśottarā ṛcaścaitāḥ pāvamānyaḥ śatāni ṣaṭ

112

एतज्जुह्वञ्जपंश्चैव घोरं मृत्युभयं जयेत् ।। आध्यात्मिकं पवित्रं च सूक्तं जप्त्वाल्पतः क्वचित्

etajjuhvañjapaṃścaiva ghoraṃ mṛtyubhayaṃ jayet || ādhyātmikaṃ pavitraṃ ca sūktaṃ japtvālpataḥ kvacit

113

गतिमिष्टामवाप्नोति विन्दते महतीं श्रियम् ।। आपोहिष्ठेति महतः प्रयुञ्जीतोदकस्थितः

gatimiṣṭāmavāpnoti vindate mahatīṃ śriyam || āpohiṣṭheti mahataḥ prayuñjītodakasthitaḥ

114

सर्वपापविनिर्मुक्तस्त्वशेषफलमश्नुते ।। उपतिष्ठेत राजानं यमसूक्तेन वै द्विज

sarvapāpavinirmuktastvaśeṣaphalamaśnute || upatiṣṭheta rājānaṃ yamasūktena vai dvija

115

चतुर्दश्या तु कुर्वीत स्थालीपाकं यथाविधि ।। परेयिवांसमित्येतत्सूक्तमत्र प्रयोजयेत्

caturdaśyā tu kurvīta sthālīpākaṃ yathāvidhi || pareyivāṃsamityetatsūktamatra prayojayet

116

पुरायुषः प्रमीयेत न स जातु कथञ्चन ।। मृत्युमेव प्रपद्येत परं मृत्योरिव द्विज

purāyuṣaḥ pramīyeta na sa jātu kathañcana || mṛtyumeva prapadyeta paraṃ mṛtyoriva dvija

117

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु नक्तभोजी सदा नरः ।। पुरायुषः प्रमीयेत न स जातु कथञ्चन

vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu naktabhojī sadā naraḥ || purāyuṣaḥ pramīyeta na sa jātu kathañcana

118

फलाहारो जयेन्मृत्युं त्रिभिर्वर्षैः सदा नरः ।। दशाक्षरं तु शान्त्यर्थं भद्रं न इति संस्मरन्

phalāhāro jayenmṛtyuṃ tribhirvarṣaiḥ sadā naraḥ || daśākṣaraṃ tu śāntyarthaṃ bhadraṃ na iti saṃsmaran

119

फलाहारो भवेन्मासं मासान्मासं पयः पिबेत् ।। वायुभक्ष्यो भवेन्मासं जपन्नेतत्सहस्रशः

phalāhāro bhavenmāsaṃ māsānmāsaṃ payaḥ pibet || vāyubhakṣyo bhavenmāsaṃ japannetatsahasraśaḥ

2.124.120

अन्तर्धानमवाप्नोति सिद्धान्पश्यति चारणान् ।। प्रदेवतेति नियतो जपेत मरुधन्वसु

antardhānamavāpnoti siddhānpaśyati cāraṇān || pradevateti niyato japeta marudhanvasu

121

प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रमायुस्तु विन्दति ।। वैभीतकांस्तु त्रीनक्षान्गन्धैः समधिवासयेत्

prāṇāntike bhaye prāpte kṣipramāyustu vindati || vaibhītakāṃstu trīnakṣāngandhaiḥ samadhivāsayet

122

पुष्पैरवकिरेच्चैव स्थापयित्वा विहायसि ।। संहृत्य पादौ तौ तत्र तिष्ठेद्दक्षस्तुतिं जपेत्

puṣpairavakireccaiva sthāpayitvā vihāyasi || saṃhṛtya pādau tau tatra tiṣṭheddakṣastutiṃ japet

123

प्रावे मासेत्यृचामेकां जपेच्च मनसा निशि ।। व्युष्टायामुदिते सूर्ये द्यूते जयमवाप्नुयात्

prāve māsetyṛcāmekāṃ japecca manasā niśi || vyuṣṭāyāmudite sūrye dyūte jayamavāpnuyāt

124

अब्रध्नमुषसानक्तेत्येतत्स्वस्त्ययनं जपेत् ।। नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षुषेति च नित्यशः

abradhnamuṣasānaktetyetatsvastyayanaṃ japet || namo mitrasya varuṇasya cakṣuṣeti ca nityaśaḥ

125

तथाज्यं जुहुयान्नित्यं भीतिभ्यो विप्रमुच्यते ।। देवस्यरीति नित्यं तु जपेद्देवं समश्नुते

tathājyaṃ juhuyānnityaṃ bhītibhyo vipramucyate || devasyarīti nityaṃ tu japeddevaṃ samaśnute

126

मा प्रगामीति मूढस्तु पन्थानं पथि विन्दति ।। क्षीणायुरिति मन्येत यं कचित्सुहृदं प्रियम्

mā pragāmīti mūḍhastu panthānaṃ pathi vindati || kṣīṇāyuriti manyeta yaṃ kacitsuhṛdaṃ priyam

127

यत्तेयमिति तु स्नातस्तस्य मूर्धानमालभेत् ।। सहस्रकृत्वा पञ्चाहं तेनायुर्विन्दते पुनः

yatteyamiti tu snātastasya mūrdhānamālabhet || sahasrakṛtvā pañcāhaṃ tenāyurvindate punaḥ

128

स्रुक्स्रुवे दशमेनैव इध्ममौदुम्बरं भवेत् ।। इदमिध्मेति जुहुयाद् घृतं प्राज्ञः सहस्रशः

sruksruve daśamenaiva idhmamaudumbaraṃ bhavet || idamidhmeti juhuyād ghṛtaṃ prājñaḥ sahasraśaḥ

129

पशुकामो गवां गोष्ठे अन्नकामश्चतुष्पथे ।। पारावतः स्वस्त्ययनं स्नातकस्य विधीयते

paśukāmo gavāṃ goṣṭhe annakāmaścatuṣpathe || pārāvataḥ svastyayanaṃ snātakasya vidhīyate

2.124.130

बृहस्पते प्रथममिति ज्ञानकामस्य भार्गव ।। वयः सुपर्णमित्येतां जपन्वै विन्दते श्रियम्

bṛhaspate prathamamiti jñānakāmasya bhārgava || vayaḥ suparṇamityetāṃ japanvai vindate śriyam

131

यस्ते मन्यो इति सदा मयत्नघ्नं विधीयते ।। हविष्मतीयमभ्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

yaste manyo iti sadā mayatnaghnaṃ vidhīyate || haviṣmatīyamabhyasya sarvapāpaiḥ pramucyate

132

या ओषधीः स्वस्त्ययनं सर्वपापविनाशनम् ।। । तस्य माया विनश्येत कायाग्निर्वर्धते तथा

yā oṣadhīḥ svastyayanaṃ sarvapāpavināśanam || | tasya māyā vinaśyeta kāyāgnirvardhate tathā

133

बृहस्पतिः प्रतीत्येतद् वृष्टिकामः प्रयोजयेत् ।। सर्वत्र तु परा शक्तिर्ज्ञेया प्रतिरथा तथा

bṛhaspatiḥ pratītyetad vṛṣṭikāmaḥ prayojayet || sarvatra tu parā śaktirjñeyā pratirathā tathā

134

भूतांशं काश्यपं नित्यं प्रजाकामस्य कीर्तितम् ।। अहं रुद्रेभिरित्येतद्वाग्ग्मी भवति मानवः

bhūtāṃśaṃ kāśyapaṃ nityaṃ prajākāmasya kīrtitam || ahaṃ rudrebhirityetadvāggmī bhavati mānavaḥ

135

न योनौ जायते विद्वांञ्जपन्नत्रीति रात्रिषु ।। रात्रिसूक्तं जपन्रात्रौ रात्रिक्षेमी भवेन्नरः

na yonau jāyate vidvāṃñjapannatrīti rātriṣu || rātrisūktaṃ japanrātrau rātrikṣemī bhavennaraḥ

136

या कल्पयतीति जपेन्नित्यं कृत्वा विनाशनम् ।। आयुष्यं चैव वर्चस्यं सूक्तं दाक्षायणं महत्

yā kalpayatīti japennityaṃ kṛtvā vināśanam || āyuṣyaṃ caiva varcasyaṃ sūktaṃ dākṣāyaṇaṃ mahat

137

उत देवा इति जपेदामयघ्नं धृतव्रतः ।। अग्ने अग्नाव इत्येद्धनकामः प्रयोजयेत्

uta devā iti japedāmayaghnaṃ dhṛtavrataḥ || agne agnāva ityeddhanakāmaḥ prayojayet

138

वैभीतकेऽब्दं हुत्वाग्निं द्विषद्द्वेषं ततो जपेत् ।। द्विषन्तु धन्विनं हुत्वा द्विषतो विन्दते धनम्

vaibhītake'bdaṃ hutvāgniṃ dviṣaddveṣaṃ tato japet || dviṣantu dhanvinaṃ hutvā dviṣato vindate dhanam

139

अयमग्ने जनितेति जपेदग्निं भये सति ।। द्विमार्जन्निति पाठं तु जपन्नुत्थापयेद्द्विजः

ayamagne janiteti japedagniṃ bhaye sati || dvimārjanniti pāṭhaṃ tu japannutthāpayeddvijaḥ

2.124.140

प्रातश्च पाठयेदेनं संसदि ब्रह्मचारिणाम् ।। इमामिति च सूक्तेन शतकृत्वोऽभिमन्त्रितम्

prātaśca pāṭhayedenaṃ saṃsadi brahmacāriṇām || imāmiti ca sūktena śatakṛtvo'bhimantritam

141

घृतेन पीत्वा तं प्रातः सपत्नीभिर्विमुच्यते ।। अरण्यानीत्यरण्येषु जपेत्तद्भयनाशनम्

ghṛtena pītvā taṃ prātaḥ sapatnībhirvimucyate || araṇyānītyaraṇyeṣu japettadbhayanāśanam

142

श्रद्धासूक्तं जपेन्नित्यं श्रद्धाकामविवर्धनम् ।। ब्राह्मी यद्यस्य सूक्ते द्वे जपेत नियतः सदा

śraddhāsūktaṃ japennityaṃ śraddhākāmavivardhanam || brāhmī yadyasya sūkte dve japeta niyataḥ sadā

143

शंखपुष्पीं तु पयसा ब्राह्मीपुष्पाणि सर्पिषा ।। शतावरी तु पयसा वचामद्भिर्घृतेन वा

śaṃkhapuṣpīṃ tu payasā brāhmīpuṣpāṇi sarpiṣā || śatāvarī tu payasā vacāmadbhirghṛtena vā

144

सूक्ताभ्यां ह्यनुमन्त्राभ्यां चैकैकं तु त्र्यहं पिबेत् ।। श्रद्धां मेधां स्मृतिं पुष्टिं वर्णं लक्ष्मीं च विन्दति

sūktābhyāṃ hyanumantrābhyāṃ caikaikaṃ tu tryahaṃ pibet || śraddhāṃ medhāṃ smṛtiṃ puṣṭiṃ varṇaṃ lakṣmīṃ ca vindati

145

शासन्नर्थाञ्जपन्नित्यं संग्रामे विजिगीषतः ।। गृहीतदक्षिणादर्भान्गृहीत्वा संस्पृशेज्जपेत्

śāsannarthāñjapannityaṃ saṃgrāme vijigīṣataḥ || gṛhītadakṣiṇādarbhāngṛhītvā saṃspṛśejjapet

146

मुञ्चामि त्वा हविषेति यक्ष्माणमपकर्षति ।। ब्रह्मणाग्निः संविदानं गर्भमृत्युविनाशनम्

muñcāmi tvā haviṣeti yakṣmāṇamapakarṣati || brahmaṇāgniḥ saṃvidānaṃ garbhamṛtyuvināśanam

147

अपेहीति जपेत्सूक्तं शुचिर्दुःस्वप्ननाशनम् ।। देवाः कपोत इति तु कपोतस्योपवेशने

apehīti japetsūktaṃ śucirduḥsvapnanāśanam || devāḥ kapota iti tu kapotasyopaveśane

148

कौशिकस्य जपेत्सूक्तं घृतेन जुहुयात्तथा ।। सपत्नघ्नं प्रयुञ्जीत ऋषभं जपहोमयोः

kauśikasya japetsūktaṃ ghṛtena juhuyāttathā || sapatnaghnaṃ prayuñjīta ṛṣabhaṃ japahomayoḥ

149

येनेदमिति जप्त्वा वै समाधिं विन्दते पराम् ।। मयोभूर्वात इति तु गवां स्वस्त्ययनं परम्

yenedamiti japtvā vai samādhiṃ vindate parām || mayobhūrvāta iti tu gavāṃ svastyayanaṃ param

2.124.150

यवानां च घृताक्तानां गोमयाग्नौ समाहितः ।। जुहुयाद्गोष्ठ मध्ये तु दधिमध्वाज्यसंस्कृतम्

yavānāṃ ca ghṛtāktānāṃ gomayāgnau samāhitaḥ || juhuyādgoṣṭha madhye tu dadhimadhvājyasaṃskṛtam

151

पतन्तमिति नित्यं तु जपेत विजने वने ।। शाम्बरीमिन्द्रजालां वा मालामेतेन धारयेत्

patantamiti nityaṃ tu japeta vijane vane || śāmbarīmindrajālāṃ vā mālāmetena dhārayet

152

अदृश्यानां च सत्त्वानां मायामेतेन बाधते ।। न प्रतिष्ठेति स्वस्त्ययनं नारीगर्भविवर्धनम्

adṛśyānāṃ ca sattvānāṃ māyāmetena bādhate || na pratiṣṭheti svastyayanaṃ nārīgarbhavivardhanam

153

विष्णुर्ण्यानमितीमं च तथैवापरमुच्यते ।। महित्यृणां मवोस्विति परिस्वस्त्ययनं जपेत्

viṣṇurṇyānamitīmaṃ ca tathaivāparamucyate || mahityṛṇāṃ mavosviti parisvastyayanaṃ japet

154

प्रापयेद्विद्विषद्वेषं जपेच्च रिपुनाशनम् ।। आयङ्गौः सप्तराज्ञस्तु सर्पानेतैः प्रसाधयेत्

prāpayedvidviṣadveṣaṃ japecca ripunāśanam || āyaṅgauḥ saptarājñastu sarpānetaiḥ prasādhayet

155

संसमिद्युवसेच्चैतत्सौभ्रातृकरणं महत ।। तच्छंयोरावृणीमहे जपेत्स्वस्त्ययनं सदा

saṃsamidyuvaseccaitatsaubhrātṛkaraṇaṃ mahata || tacchaṃyorāvṛṇīmahe japetsvastyayanaṃ sadā

156

पितॄणां संहितां विद्यात्पितॄन्प्रीणाति वै तथा ।। वास्तोष्पतेन मन्त्रेण यजेत गृहदेवताम्

pitṝṇāṃ saṃhitāṃ vidyātpitṝnprīṇāti vai tathā || vāstoṣpatena mantreṇa yajeta gṛhadevatām

157

तल्लिङ्गैर्देवतामन्त्रैर्देवाराधनमुच्यते ।। जपस्येष विधिः प्रोक्तो हुते यज्ञे विशेषतः

talliṅgairdevatāmantrairdevārādhanamucyate || japasyeṣa vidhiḥ prokto hute yajñe viśeṣataḥ

158

होमान्ते दक्षिणा देया यथाशक्त्या च भार्गव ।। हुतेन शम्यते पापं हुतमन्नेन शम्यते

homānte dakṣiṇā deyā yathāśaktyā ca bhārgava || hutena śamyate pāpaṃ hutamannena śamyate

159

अन्नं हिरण्यदानेन अमोघा ब्राह्मणाशिषः।। सिद्धार्थका यवा धान्यं पयो दधि घृतं तथा

annaṃ hiraṇyadānena amoghā brāhmaṇāśiṣaḥ|| siddhārthakā yavā dhānyaṃ payo dadhi ghṛtaṃ tathā

2.124.160

क्षीरवृक्षास्तथेध्माश्च सर्वकामप्रदाः स्मृताः ।। समिधः कण्टकिन्यश्च राजिका रुधिरं विषम्

kṣīravṛkṣāstathedhmāśca sarvakāmapradāḥ smṛtāḥ || samidhaḥ kaṇṭakinyaśca rājikā rudhiraṃ viṣam

161

तैलं च भृगुशार्दूल विज्ञेयमभिचारकम् ।। सक्तवः फलमूलानि शाकानि विविधानि च

tailaṃ ca bhṛguśārdūla vijñeyamabhicārakam || saktavaḥ phalamūlāni śākāni vividhāni ca

162

पयो दधि सुवर्णं च भैक्ष्यं नाशनमुच्यते ।। हविःस्नानं च कर्तव्यं सर्वत्र भृगुसत्तम

payo dadhi suvarṇaṃ ca bhaikṣyaṃ nāśanamucyate || haviḥsnānaṃ ca kartavyaṃ sarvatra bhṛgusattama

163

ऋचां विधानं कथितं तवैतत्समासतः कर्मकरं द्विजानाम् ।। ततो विधानं यजुषां निबोध समासतो धर्मभृतां वरिष्ठ

ṛcāṃ vidhānaṃ kathitaṃ tavaitatsamāsataḥ karmakaraṃ dvijānām || tato vidhānaṃ yajuṣāṃ nibodha samāsato dharmabhṛtāṃ variṣṭha

124

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० ऋग्विधानं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 ṛgvidhānaṃ nāma caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। ॐकारपूर्विका नाम महाव्याहतयः स्मृताः ।। सर्वकल्मषनाशिन्यः सर्वकर्मप्रदास्तथा

puṣkara uvāca || ॐkārapūrvikā nāma mahāvyāhatayaḥ smṛtāḥ || sarvakalmaṣanāśinyaḥ sarvakarmapradāstathā

आज्याहुतिसहस्रेण देवमाराधयेद्द्विज।। मनसः कांक्षितं राम मनसेप्तितकामदम्

ājyāhutisahasreṇa devamārādhayeddvija|| manasaḥ kāṃkṣitaṃ rāma manaseptitakāmadam

शान्तिकामो यवैः कुर्यात्तिलैः पापापनुत्तये ।। धान्यैः सिद्धार्थकैश्चैव सर्वकामकरं तथा

śāntikāmo yavaiḥ kuryāttilaiḥ pāpāpanuttaye || dhānyaiḥ siddhārthakaiścaiva sarvakāmakaraṃ tathā

औदुम्बरीभिरिध्माभिः पशुकामस्य शस्यते ।। दश चैवान्नकामस्य पयसा शान्तिमिच्छतः

audumbarībhiridhmābhiḥ paśukāmasya śasyate || daśa caivānnakāmasya payasā śāntimicchataḥ

अपामार्गसमिद्भिश्च कामयन्कनकं बहु ।। कन्याकामो घृताक्तानि युग्मशो ग्रथितानि च

apāmārgasamidbhiśca kāmayankanakaṃ bahu || kanyākāmo ghṛtāktāni yugmaśo grathitāni ca

जातीपुष्पाणि जुहुयाद्वामार्थी तिलतण्डुलम् ।। वशीकर्मणि शाखोटवाशापामार्गमेव च

jātīpuṣpāṇi juhuyādvāmārthī tilataṇḍulam || vaśīkarmaṇi śākhoṭavāśāpāmārgameva ca

वसासृङ्मिश्रसमिधो व्याधिघातस्य भार्गव ।। क्रुद्धस्तु जुहुयात्सम्यक् शत्रूणां वधकाम्यया

vasāsṛṅmiśrasamidho vyādhighātasya bhārgava || kruddhastu juhuyātsamyak śatrūṇāṃ vadhakāmyayā

सर्वव्रीहिमयीं कृत्वा राज्ञः प्रतिकृतिं द्विजः ।। सहस्रशस्तु जुहुयात्प्रजावशगतो भवेत्

sarvavrīhimayīṃ kṛtvā rājñaḥ pratikṛtiṃ dvijaḥ || sahasraśastu juhuyātprajāvaśagato bhavet

वस्त्रकामस्य पुष्पाणि दूर्वा व्याधिविनाशनी ।। ब्रह्मवर्चसकामस्य वामाग्रं च विधीयते

vastrakāmasya puṣpāṇi dūrvā vyādhivināśanī || brahmavarcasakāmasya vāmāgraṃ ca vidhīyate

2.125.10

प्रत्यङ्गिरेप्सुर्जुहुयात्तुषकण्टकभस्मभिः ।। विद्वेषणे च पक्षाणि काककौशिकयोस्तथा

pratyaṅgirepsurjuhuyāttuṣakaṇṭakabhasmabhiḥ || vidveṣaṇe ca pakṣāṇi kākakauśikayostathā

कापिलं तु घृतं हुत्वा तथा चन्द्रग्रहे द्विज ।। वचाचूर्णेन संपीतांस्तानानीय च तां वचाम्

kāpilaṃ tu ghṛtaṃ hutvā tathā candragrahe dvija || vacācūrṇena saṃpītāṃstānānīya ca tāṃ vacām

सहस्रमन्त्रितां भुक्त्वा मेधावी जायते नरः ।। सूर्योदयेऽर्काभिमुखं पुत्रकामो जपेन्नरः

sahasramantritāṃ bhuktvā medhāvī jāyate naraḥ || sūryodaye'rkābhimukhaṃ putrakāmo japennaraḥ

एकादश्यां गुग्गुलं लौहं बैल्वं खादिरमेव वा ।। द्विषन्तन्त्वां बधानीति निखनेद्रिपुवेश्मनि

ekādaśyāṃ guggulaṃ lauhaṃ bailvaṃ khādirameva vā || dviṣantantvāṃ badhānīti nikhanedripuveśmani

उच्चाटनमिदं कर्म शत्रूणां कथितं तव ।। शक्रं ध्रुवं भूपतये महाव्याहृतिभिर्भवेत्

uccāṭanamidaṃ karma śatrūṇāṃ kathitaṃ tava || śakraṃ dhruvaṃ bhūpataye mahāvyāhṛtibhirbhavet

सूर्यस्त्वेति तथा मन्त्रं ज्ञेया प्रत्यङ्गिरा परा ।। एतेनौदुम्बरैरिध्मैर्देवं वर्षापयेद्ध्रुवम्

sūryastveti tathā mantraṃ jñeyā pratyaṅgirā parā || etenaudumbarairidhmairdevaṃ varṣāpayeddhruvam

अहोरात्रं जले जप्त्वा चक्षुष्मानित्ययं द्विज ।। प्रणष्टचक्षुर्धर्मज्ञ योगमाप्नोति चक्षुषः

ahorātraṃ jale japtvā cakṣuṣmānityayaṃ dvija || praṇaṣṭacakṣurdharmajña yogamāpnoti cakṣuṣaḥ

उपप्रयन्तमित्येतद्धुत्वा विप्रो महानसे ।। अनुवाकं महाभाग नित्यसन्नेन युज्यते

upaprayantamityetaddhutvā vipro mahānase || anuvākaṃ mahābhāga nityasannena yujyate

तनूपाग्नेऽसि इति च दूर्वा हुत्वा रुजान्वितः ।। व्याधिमोक्षमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

tanūpāgne'si iti ca dūrvā hutvā rujānvitaḥ || vyādhimokṣamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

इहैव तेभ्यः पतितं गृहीत्वा गोमयं द्विज ।। घृताज्यमधुसंयुक्तं हुत्वा धेनुं तु तां लभेत्

ihaiva tebhyaḥ patitaṃ gṛhītvā gomayaṃ dvija || ghṛtājyamadhusaṃyuktaṃ hutvā dhenuṃ tu tāṃ labhet

2.125.20

एष ते रुद्रभागेति हुत्वा राम गवेधुकाम् ।। अर्धर्चेन तथाप्नोति धनं नास्त्यत्र संशयः

eṣa te rudrabhāgeti hutvā rāma gavedhukām || ardharcena tathāpnoti dhanaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

अर्धर्चेन द्वितीयेन क्षेत्रमध्ये बलिं हरेत् ।। मूषिकाशलभोत्पाते सुरामांसासवादिभिः

ardharcena dvitīyena kṣetramadhye baliṃ haret || mūṣikāśalabhotpāte surāmāṃsāsavādibhiḥ

भेषजमिति मन्त्रेण दध्याज्यमधुहोमकः ।। चतुष्पदानां सर्वेषामुपसर्गं विनाशयेत्

bheṣajamiti mantreṇa dadhyājyamadhuhomakaḥ || catuṣpadānāṃ sarveṣāmupasargaṃ vināśayet

त्र्यम्बकं यजामहेति होमः सर्वार्थसाधकः ।। कन्यानाम गृहीत्वा च कन्यालाभकरः परः

tryambakaṃ yajāmaheti homaḥ sarvārthasādhakaḥ || kanyānāma gṛhītvā ca kanyālābhakaraḥ paraḥ

भयेषु च जपेन्नित्यं भयेभ्यो विप्रमुच्यते ।। धत्तूरपुष्पं सघृतं तथा हुत्वा चतुष्पथे ।। २४ ।। । शून्ये शिवालये वापि शिवात्कामानवाप्नुयात् ।। हुत्वा च गुग्गुलं राम स्वयं पश्यति शङ्करम्

bhayeṣu ca japennityaṃ bhayebhyo vipramucyate || dhattūrapuṣpaṃ saghṛtaṃ tathā hutvā catuṣpathe || 24 || | śūnye śivālaye vāpi śivātkāmānavāpnuyāt || hutvā ca guggulaṃ rāma svayaṃ paśyati śaṅkaram

अकृत्या इति चैवाष्टौ ऋचो हुत्वा घृतादिभिः ।। अन्वहं त्वापदां नाशं स्वकुले कुरुते धुवम्

akṛtyā iti caivāṣṭau ṛco hutvā ghṛtādibhiḥ || anvahaṃ tvāpadāṃ nāśaṃ svakule kurute dhuvam

भवत्युत्तरवादी च जप्त्वा च विदसीत्यृचम् ।। अग्नेस्तनोरिति तथा हुत्वा च तिल तण्डुलैः

bhavatyuttaravādī ca japtvā ca vidasītyṛcam || agnestanoriti tathā hutvā ca tila taṇḍulaiḥ

सहस्रशस्तु धर्मज्ञ भवेत्सर्वातिथिर्नरः ।। युञ्जते मन इत्येतदनुवाकं तु वैष्णवम्

sahasraśastu dharmajña bhavetsarvātithirnaraḥ || yuñjate mana ityetadanuvākaṃ tu vaiṣṇavam

सायं प्रातः समासीत दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।। दिवो वा विष्ण इत्यस्य कर्म व्याहृतिवद्भवेत्

sāyaṃ prātaḥ samāsīta dīrghamāyuravāpnuyāt || divo vā viṣṇa ityasya karma vyāhṛtivadbhavet

2.125.30

विष्णोरराटमित्येतत्सर्वबाधाविनाशनम् ।। रक्षोघ्नं च यशस्यं च तथैव विवर प्रदम्

viṣṇorarāṭamityetatsarvabādhāvināśanam || rakṣoghnaṃ ca yaśasyaṃ ca tathaiva vivara pradam

अयन्नो यज्ञ इत्येतत्संग्रामे विजयप्रदम् ।। इदमापः प्रवहत स्नाने पापापनोदनम्

ayanno yajña ityetatsaṃgrāme vijayapradam || idamāpaḥ pravahata snāne pāpāpanodanam

दैवांश इति दैवेतदभिचारेषु योजयेत् ।। व्याधिघातः समिद्भिस्तु राजिकासृग्विषैस्तथा

daivāṃśa iti daivetadabhicāreṣu yojayet || vyādhighātaḥ samidbhistu rājikāsṛgviṣaistathā

यक्ष्माहीति तथा हुत्वा बहिर्निर्गम्य मानवः।। उपश्रुतिं तु गृह्णीयात्सा तस्यावितथा भवेत्

yakṣmāhīti tathā hutvā bahirnirgamya mānavaḥ|| upaśrutiṃ tu gṛhṇīyātsā tasyāvitathā bhavet

अग्ने पवस्वेति हुतं ब्रह्मवर्चसकारकम् ।। उदुत्यं चित्रमित्यस्य कर्म व्याहतिवद्भवेत्

agne pavasveti hutaṃ brahmavarcasakārakam || udutyaṃ citramityasya karma vyāhativadbhavet

यस्मान्नरादभ्यधिको नरो भवितुमिच्छति ।। स्वस्ति नेन्द्रेति तु जपेत्तस्य नामान्तसंयुतम्

yasmānnarādabhyadhiko naro bhavitumicchati || svasti nendreti tu japettasya nāmāntasaṃyutam

भवत्यभ्यधिकस्तस्माद्विद्यया यशसा श्रिया ।। तथा होमादनेनैव दासलाभमवाप्नुयात्

bhavatyabhyadhikastasmādvidyayā yaśasā śriyā || tathā homādanenaiva dāsalābhamavāpnuyāt

विश्वकर्म हविष्यं च सूचीं लौहीं दशाङ्गुलीम् ।। कन्याग्रे निखनेद्द्वारि ततस्सास्मै प्रदीयते

viśvakarma haviṣyaṃ ca sūcīṃ lauhīṃ daśāṅgulīm || kanyāgre nikhaneddvāri tatassāsmai pradīyate

देवस्येति तरीतेन हुतेनैवान्नवान्भवेत् ।। वाजस्यसति चैतेन हुत्वाज्यं सप्तभिर्द्विजः

devasyeti tarītena hutenaivānnavānbhavet || vājasyasati caitena hutvājyaṃ saptabhirdvijaḥ

यदेव जुहुयात्पश्चात्तदेवाक्षयमाप्नुयात् ।। अग्ने अच्छेति जुहुयाद्धनकामो द्विजोत्तमः

yadeva juhuyātpaścāttadevākṣayamāpnuyāt || agne accheti juhuyāddhanakāmo dvijottamaḥ

2.125.40

तिलैर्यवैश्च धर्मज्ञस्तथापामार्गतण्डुलैः ।। सहस्रमन्त्रितां कृत्वा तथा गोरोचनां द्विजः

tilairyavaiśca dharmajñastathāpāmārgataṇḍulaiḥ || sahasramantritāṃ kṛtvā tathā gorocanāṃ dvijaḥ

तिलकं च तथा कृत्वा जनस्य प्रियतां व्रजेत् ।। पौर्णमास्यां तथा हुत्वा मेघं राजानमित्यपि

tilakaṃ ca tathā kṛtvā janasya priyatāṃ vrajet || paurṇamāsyāṃ tathā hutvā meghaṃ rājānamityapi

उपस्थानं तथा कृत्वा दत्त्वा चान्नं द्विजन्मने ।। सोमयाजी भवेद्राम नात्र कार्या विचारणा

upasthānaṃ tathā kṛtvā dattvā cānnaṃ dvijanmane || somayājī bhavedrāma nātra kāryā vicāraṇā

एष ते निर्ऋतेत्याभिरभिचारककर्मणा ।। गृहान्नैर्ऋत्यके भागे हुत्वा स्नात्वा नदीजले

eṣa te nirṛtetyābhirabhicārakakarmaṇā || gṛhānnairṛtyake bhāge hutvā snātvā nadījale

कापिलाद्गोमयान्नित्यं पञ्चगव्याभिषेचितम् ।। कृत्वा रुद्रांस्तथा जप्त्वा मैत्र्यमाप्नोति गुह्यकैः

kāpilādgomayānnityaṃ pañcagavyābhiṣecitam || kṛtvā rudrāṃstathā japtvā maitryamāpnoti guhyakaiḥ

रुद्राणां च तथा जप्यं सर्वाघविनिषूदनम् ।। सर्वकर्मकरं होमं तथा सर्वत्र शान्तिदम्

rudrāṇāṃ ca tathā japyaṃ sarvāghaviniṣūdanam || sarvakarmakaraṃ homaṃ tathā sarvatra śāntidam

अजाविकानामश्वानां कुञ्जराणां तथा गवाम् ।। मनुष्याणां नरेन्द्राणां बालानां योषितामपि

ajāvikānāmaśvānāṃ kuñjarāṇāṃ tathā gavām || manuṣyāṇāṃ narendrāṇāṃ bālānāṃ yoṣitāmapi

ग्रामाणां नगराणां च देशानामपि भार्गव ।। अनिद्रुतानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैव च

grāmāṇāṃ nagarāṇāṃ ca deśānāmapi bhārgava || anidrutānāṃ dharmajña vyādhitānāṃ tathaiva ca

मरणे समनुप्राप्ते रिपुजे च तथा भये ।। रुद्रहोमः परा शान्तिः पायसेन घृतेन च

maraṇe samanuprāpte ripuje ca tathā bhaye || rudrahomaḥ parā śāntiḥ pāyasena ghṛtena ca

कूष्माण्डैर्घृतहोमेन सर्वान्पापानपोहति ।। सक्तुयावकभैक्ष्याशी नक्तं मनुजसत्तम

kūṣmāṇḍairghṛtahomena sarvānpāpānapohati || saktuyāvakabhaikṣyāśī naktaṃ manujasattama

2.125.50

बहिः स्नानरतो मासान्मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। मधुवातेति मन्त्रेण हुत्वैवाज्यमतन्द्रितः

bahiḥ snānarato māsānmucyate brahmahatyayā || madhuvāteti mantreṇa hutvaivājyamatandritaḥ

सहस्रशस्तु धर्मज्ञ दीर्घमाप्नोति जीवितम् ।। हुत्वा दध्ना तथा पुत्रान्प्राप्नोति मनसेप्सितान्

sahasraśastu dharmajña dīrghamāpnoti jīvitam || hutvā dadhnā tathā putrānprāpnoti manasepsitān

गुग्गुलोः कणिकाभिस्तु सौभाग्यं विन्दते ध्रुवम् ।। कृत्वाष्टपत्रं कमलं तन्मध्ये शशिनं लिखेत्

gugguloḥ kaṇikābhistu saubhāgyaṃ vindate dhruvam || kṛtvāṣṭapatraṃ kamalaṃ tanmadhye śaśinaṃ likhet

लवणेन ततस्तस्य पूजां कृत्वा यथाविधि ।। सौभाग्यं महदाप्नोति मधुवातेति वै जपन्

lavaṇena tatastasya pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi || saubhāgyaṃ mahadāpnoti madhuvāteti vai japan

जप्त्वा पुष्पवतीत्येवं मन्त्रं राम सहस्रशः ।। देवतायै निवेद्यैव कुसुमानि शिवं भवेत्

japtvā puṣpavatītyevaṃ mantraṃ rāma sahasraśaḥ || devatāyai nivedyaiva kusumāni śivaṃ bhavet

जीमूतस्यैव भवति मन्त्रं जयकरं द्विज ।। पयस्वतीति पयसा तथा हुत्वा सहस्रशः

jīmūtasyaiva bhavati mantraṃ jayakaraṃ dvija || payasvatīti payasā tathā hutvā sahasraśaḥ

ब्रह्मवर्चसमाप्नोति दध्ना वा भृगुनन्दन ।। दधिक्राव्णेति हुत्वा तु पुत्रान्प्राप्नोत्यसंशयम्

brahmavarcasamāpnoti dadhnā vā bhṛgunandana || dadhikrāvṇeti hutvā tu putrānprāpnotyasaṃśayam

तथा घृतवतीत्येतदायुष्यं स्याद् घृतेन तु ।। बोधश्च मेति कथितं तथा स्वस्त्ययनं परम्

tathā ghṛtavatītyetadāyuṣyaṃ syād ghṛtena tu || bodhaśca meti kathitaṃ tathā svastyayanaṃ param

स्वस्ति न इन्द्रेत्येतं च सर्वबाधाविनाशनम् ।। इह गावः प्रजायध्वमिति पुष्टिविवर्धनम्

svasti na indretyetaṃ ca sarvabādhāvināśanam || iha gāvaḥ prajāyadhvamiti puṣṭivivardhanam

स्रुवेण देवस्य त्वेति हुत्वापामार्गतण्डुलम् ।। मुच्यते विकृताच्छीघ्रमभिचारान्न संशयः

sruveṇa devasya tveti hutvāpāmārgataṇḍulam || mucyate vikṛtācchīghramabhicārānna saṃśayaḥ

2.125.60

बहित्वदन्यदित्येतत्कर्म व्याहृतिवद्भवेत् ।। भद्रयन्ते पलाशस्य समिद्भिः कनकं लभेत्

bahitvadanyadityetatkarma vyāhṛtivadbhavet || bhadrayante palāśasya samidbhiḥ kanakaṃ labhet

हंसः शुचिषदित्येतज्जपंस्तोयेऽघनाशनम् ।। चत्वारि शृङ्गेत्येतच्च सर्वपापहरं जले

haṃsaḥ śuciṣadityetajjapaṃstoye'ghanāśanam || catvāri śṛṅgetyetacca sarvapāpaharaṃ jale

देव यज्ञेति जप्त्वा तु ब्रह्मलोके महीयते ।। जप्त्वा पितृभ्य इत्येतत्तृप्तिं प्राप्नुयान्नरः

deva yajñeti japtvā tu brahmaloke mahīyate || japtvā pitṛbhya ityetattṛptiṃ prāpnuyānnaraḥ

वसन्तेति च हुत्वाज्यमादित्याद्धनमाप्नुयात् ।। शिवो भवस्वाग्न्युत्पाते व्रीहिभिर्जुहुयान्नरः

vasanteti ca hutvājyamādityāddhanamāpnuyāt || śivo bhavasvāgnyutpāte vrīhibhirjuhuyānnaraḥ

याम्येन इति चैतच्च तस्करेभ्यो भयावहम् ।। दंष्ट्राभ्यामिति चैतच्च व्रीहिभिर्जुहुयान्नरः

yāmyena iti caitacca taskarebhyo bhayāvaham || daṃṣṭrābhyāmiti caitacca vrīhibhirjuhuyānnaraḥ

यो अस्मभ्यमरातीयान्हुत्वा कृष्णतिलैर्नरः ।। सहस्रशोऽभिचारात्तु मुच्यते विकृतिं द्विजः

yo asmabhyamarātīyānhutvā kṛṣṇatilairnaraḥ || sahasraśo'bhicārāttu mucyate vikṛtiṃ dvijaḥ

अन्नेनान्नपतेत्वेतद्धुत्वा चान्नमवाप्नुयात् ।। सुपर्णोऽसीति दैत्यस्य कर्म व्याहृतिवद्भवेत्

annenānnapatetvetaddhutvā cānnamavāpnuyāt || suparṇo'sīti daityasya karma vyāhṛtivadbhavet

मनः स्वतीति जप्त्वा च बन्धनान्मोक्षमाप्नुयात् ।। रोपयेत वचां राजा चन्द्रे ग्रस्ते जलाशये

manaḥ svatīti japtvā ca bandhanānmokṣamāpnuyāt || ropayeta vacāṃ rājā candre graste jalāśaye

या ओषधय इत्येतज्जपंस्तामुद्धरेत्पुनः ।। तिरात्रोपोषितः कूर्चां कृत्वा तां ताम्रभाजने

yā oṣadhaya ityetajjapaṃstāmuddharetpunaḥ || tirātropoṣitaḥ kūrcāṃ kṛtvā tāṃ tāmrabhājane

तेनैव मन्त्रितां चन्द्रं दृष्ट्वा मासं सदा जपेत् ।। सकापिलघृतक्षीरे पीत्वा श्रुतिधरो भवेत्

tenaiva mantritāṃ candraṃ dṛṣṭvā māsaṃ sadā japet || sakāpilaghṛtakṣīre pītvā śrutidharo bhavet

2.125.70

एतमेवौषधीपाने सदा मन्त्रं जपेद्द्विज ।। सिद्धा भवन्त्योषधयो मन्त्रेणानेन मन्त्रिताः

etamevauṣadhīpāne sadā mantraṃ japeddvija || siddhā bhavantyoṣadhayo mantreṇānena mantritāḥ

द्रुपदा नाम सा देवी यजुर्वेदे प्रतिष्ठिता ।। अन्तर्जले त्रिरावृत्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

drupadā nāma sā devī yajurvede pratiṣṭhitā || antarjale trirāvṛtya mucyate sarvakilbiṣaiḥ

इह गावः प्रजायध्वं मन्त्रोऽयं पुष्टिवर्धनः ।। हुतस्तु सर्पिषा दध्ना पयसा पायसेन वा

iha gāvaḥ prajāyadhvaṃ mantro'yaṃ puṣṭivardhanaḥ || hutastu sarpiṣā dadhnā payasā pāyasena vā

शतं व इति चैतेन हुत्वा पर्णफलानि वै ।। आरोग्यं चिरमाप्नोति दीर्घमाप्नोति जीवितम्

śataṃ va iti caitena hutvā parṇaphalāni vai || ārogyaṃ ciramāpnoti dīrghamāpnoti jīvitam

ओषधीः प्रतिमोदध्वं जपेत्कर्मकवत्सदा ।। लवने बीजवापे वा विशेषात्सिद्धिमाप्नुयात्

oṣadhīḥ pratimodadhvaṃ japetkarmakavatsadā || lavane bījavāpe vā viśeṣātsiddhimāpnuyāt

सर्वौषधीः समानीय सर्वव्रीहियुतास्ततः ।। क्षेत्रमध्ये द्विजो हुत्वा कृषिमाप्नोति पुष्टिदाम्

sarvauṣadhīḥ samānīya sarvavrīhiyutāstataḥ || kṣetramadhye dvijo hutvā kṛṣimāpnoti puṣṭidām

अपामार्गं यवं धान्यमोषधीरिति मातरः ।। गोकामश्चाश्वकामो वा तं कामं शीघ्रमाप्नुयात्

apāmārgaṃ yavaṃ dhānyamoṣadhīriti mātaraḥ || gokāmaścāśvakāmo vā taṃ kāmaṃ śīghramāpnuyāt

ओषधीः समजन्तेति हुत्वा चाज्येन मानवः ।। भयमाप्नोति नैवेह यातुधानभवं क्वचित्

oṣadhīḥ samajanteti hutvā cājyena mānavaḥ || bhayamāpnoti naiveha yātudhānabhavaṃ kvacit

ग्रन्थावतीति चैतेन पायसं जुहुयाद्द्विज ।। सर्वत्र शान्तिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

granthāvatīti caitena pāyasaṃ juhuyāddvija || sarvatra śāntimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

सीरां युञ्जति इत्येतद्धुत्वा कृषिमवाप्नुयात् ।। उच्छुग्मा इति चैतेन बन्धनस्थो विमुच्यते

sīrāṃ yuñjati ityetaddhutvā kṛṣimavāpnuyāt || ucchugmā iti caitena bandhanastho vimucyate

2.125.80

युवा सुवासा एतेन वासांस्याप्नोत्यसंशयम् ।। यस्मिँश्चापः स्थितः काष्ठे तद्गृहीत्वा विचक्षणः

yuvā suvāsā etena vāsāṃsyāpnotyasaṃśayam || yasmim̐ścāpaḥ sthitaḥ kāṣṭhe tadgṛhītvā vicakṣaṇaḥ

सायं यक्ष्मेति मन्त्रेण शत्रोस्तु निखनेत्पदे ।। कुष्ठी भवति चाषस्य पक्षं गृध्रस्य वा पुनः

sāyaṃ yakṣmeti mantreṇa śatrostu nikhanetpade || kuṣṭhī bhavati cāṣasya pakṣaṃ gṛdhrasya vā punaḥ

सहस्रमन्त्रितं कृत्वा शत्रोः प्रतिकृतिं ततः ।। तेन बद्ध्वा ततो मृत्युं शत्रुः प्राप्नोत्यसंशयम्

sahasramantritaṃ kṛtvā śatroḥ pratikṛtiṃ tataḥ || tena baddhvā tato mṛtyuṃ śatruḥ prāpnotyasaṃśayam

शत्रुं तु नाशयत्याशु सर्वातङ्कविनाशनम् ।। प्रपतन्तीति च ऋचा जुहुयादोषधीर्द्विज

śatruṃ tu nāśayatyāśu sarvātaṅkavināśanam || prapatantīti ca ṛcā juhuyādoṣadhīrdvija

मिष्टान्नभागी भवति भाण्डानां चैव रक्षिता ।। मा मा हिंसीति चाज्येन हुतं रिपुविनाशनम्

miṣṭānnabhāgī bhavati bhāṇḍānāṃ caiva rakṣitā || mā mā hiṃsīti cājyena hutaṃ ripuvināśanam

कान्तारमध्वरस्येति मधुसैन्धवसंयुताम् ।। सौभाग्यकामो जुहुयात्स्त्रियो वा पुरुषस्य वा

kāntāramadhvarasyeti madhusaindhavasaṃyutām || saubhāgyakāmo juhuyātstriyo vā puruṣasya vā

होमो द्रप्सश्च स्कन्देति वश्यकामस्य शस्यते ।। नमोस्तु सर्पेभ्य इति पायसं सघृतं नरः

homo drapsaśca skandeti vaśyakāmasya śasyate || namostu sarpebhya iti pāyasaṃ saghṛtaṃ naraḥ

नागस्थानेति जुहुयात्सुवर्णं प्राप्नुयाद्बहु ।। कृणुष्व पाज इत्येतदभिचारविनाशनम्

nāgasthāneti juhuyātsuvarṇaṃ prāpnuyādbahu || kṛṇuṣva pāja ityetadabhicāravināśanam

अग्ने तिष्ठेति जुहुयाद्द्रव्याः खल्वभिचारकाः ।। शत्रोर्नाम गृहीत्वा तु शत्रुं कुर्यात्तदा वशे

agne tiṣṭheti juhuyāddravyāḥ khalvabhicārakāḥ || śatrornāma gṛhītvā tu śatruṃ kuryāttadā vaśe

दूर्वाकाण्डायुतं हुत्वा काण्डात्काण्डेति मन्त्रतः ।। ग्रामे जनपदे वापि मरकं तु शमं नयेत्

dūrvākāṇḍāyutaṃ hutvā kāṇḍātkāṇḍeti mantrataḥ || grāme janapade vāpi marakaṃ tu śamaṃ nayet

2.125.90

रोगार्तो मुच्यते रोगात्तथा दुःखात्तु दुःखितः ।। औदुम्बर्यस्तु समिधो मधुमान्नो वनस्पतिः

rogārto mucyate rogāttathā duḥkhāttu duḥkhitaḥ || audumbaryastu samidho madhumānno vanaspatiḥ

हुत्वा सहस्रशो राम धनमाप्नोति मानवः ।। सौभाग्यं महदाप्नोति व्यवहारे तथा जयम्

hutvā sahasraśo rāma dhanamāpnoti mānavaḥ || saubhāgyaṃ mahadāpnoti vyavahāre tathā jayam

योगादिति तथा हुत्वा देवं वर्षापयेद्ध्रुवम् ।। अपः पिबन्निति तथा हुत्वा दधिघृतं मधु

yogāditi tathā hutvā devaṃ varṣāpayeddhruvam || apaḥ pibanniti tathā hutvā dadhighṛtaṃ madhu

प्रवर्तयति धर्मज्ञ महावृष्टिमनन्तरम् ।। अग्निर्देवतेति तथा यवमुष्ट्ययुतं द्विज

pravartayati dharmajña mahāvṛṣṭimanantaram || agnirdevateti tathā yavamuṣṭyayutaṃ dvija

हुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्तु सर्वत्रैवाभिजायते ।। अयं पुरेति जुहुयादनुवाकेन मानवः

hutvā śraddheyavākyastu sarvatraivābhijāyate || ayaṃ pureti juhuyādanuvākena mānavaḥ

घृतपूर्णानि पद्मानि सहस्रं भृगुनन्दन ।। कन्यां तां समवाप्नोति यामसौ मनसेप्सति

ghṛtapūrṇāni padmāni sahasraṃ bhṛgunandana || kanyāṃ tāṃ samavāpnoti yāmasau manasepsati

श्रियमाप्नोति च तथा धनमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। नमस्ते रुद्र इत्येतत्सर्वोपद्रवनाशनम्

śriyamāpnoti ca tathā dhanamāpnotyanuttamam || namaste rudra ityetatsarvopadravanāśanam

सर्वशान्तिकरं प्रोक्तं महापातकनाशनम् ।। रक्षोघ्नं च यशस्यं च श्रीरायुःपुष्टिवर्धनम्

sarvaśāntikaraṃ proktaṃ mahāpātakanāśanam || rakṣoghnaṃ ca yaśasyaṃ ca śrīrāyuḥpuṣṭivardhanam

अभ्यवोचदित्यनेन रक्षा स्याद्व्याधितस्य तु ।। सिद्धार्थकानां क्षेपेण पथि चैतत्सदा पठेत्

abhyavocadityanena rakṣā syādvyādhitasya tu || siddhārthakānāṃ kṣepeṇa pathi caitatsadā paṭhet

क्षेमेण स्वगृहानेति सर्वबाधाविवर्जितः ।। असौ यस्ताम्र इत्येतत्पठेन्नित्यं दिवाकरम्

kṣemeṇa svagṛhāneti sarvabādhāvivarjitaḥ || asau yastāmra ityetatpaṭhennityaṃ divākaram

2.125.100

उपतिष्ठेत धर्मज्ञ सायंप्रातरतन्द्रितः ।। अन्नमक्षय्यमाप्नोति दीर्घमायुश्च विन्दति

upatiṣṭheta dharmajña sāyaṃprātaratandritaḥ || annamakṣayyamāpnoti dīrghamāyuśca vindati

अध्यायाः १२१-१२५ (cont. 3)

101

प्रमुञ्चन्तो न इत्येतत्षड्भिरायुधमन्त्रणम् ।। रिपूणां भङ्गदं युद्धे नात्र कार्या विचारणा

pramuñcanto na ityetatṣaḍbhirāyudhamantraṇam || ripūṇāṃ bhaṅgadaṃ yuddhe nātra kāryā vicāraṇā

102

मानो महान्त इत्येतद्बालानां शान्तिकारकम् ।। नमो हिरण्यबाहवे इत्यनुवाक् हर्षकारकम् ।। राजिकां तिलतैलाक्तां जुहुयाच्छत्रुनाशनम्

māno mahānta ityetadbālānāṃ śāntikārakam || namo hiraṇyabāhave ityanuvāk harṣakārakam || rājikāṃ tilatailāktāṃ juhuyācchatrunāśanam

नमो वः किरिकेभ्यश्च पद्मलक्षे हुते नरः ।। राजलक्ष्मीमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। बिल्वानां च तथा हुत्वा कनकं बहु विन्दति ।।१

namo vaḥ kirikebhyaśca padmalakṣe hute naraḥ || rājalakṣmīmavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || bilvānāṃ ca tathā hutvā kanakaṃ bahu vindati ||1

104

इमा रुद्रायेति तिलैः कृत्वा होमं विचक्षणः ।। शीघ्रमेव महाभाग धनमाप्नोति चिन्तितम्

imā rudrāyeti tilaiḥ kṛtvā homaṃ vicakṣaṇaḥ || śīghrameva mahābhāga dhanamāpnoti cintitam

105

अनेनैव तु मन्त्रेण दूर्वाहोमेन मानवः ।। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो भयान्सर्वान्व्यपोहति

anenaiva tu mantreṇa dūrvāhomena mānavaḥ || sarvavyādhivinirmukto bhayānsarvānvyapohati

106

वरारोहेण इध्मानां याते रुद्रशिवा-तनूः ।। हुत्वाऽयुतं तु धर्मज्ञं पुत्रमाप्नोत्यभीप्सितम्

varāroheṇa idhmānāṃ yāte rudraśivā-tanūḥ || hutvā'yutaṃ tu dharmajñaṃ putramāpnotyabhīpsitam

असंख्याताः सहस्राणि मन्त्रैस्तदभिचारकम् ।। नमोऽस्तु रुद्रेभ्य इति प्रोक्ता प्रत्यङ्गिरा परा ।। १

asaṃkhyātāḥ sahasrāṇi mantraistadabhicārakam || namo'stu rudrebhya iti proktā pratyaṅgirā parā || 1

रक्तोष्णीषो रक्तवासा रक्तमाल्यानुलेपनः ।। अनेनैव श्मशाने तु लोहशङ्कुं नरोत्तम ।।१

raktoṣṇīṣo raktavāsā raktamālyānulepanaḥ || anenaiva śmaśāne tu lohaśaṅkuṃ narottama ||1

प्रादेशमात्रं जुहुयात्सहस्रं भृगुनन्दन ।। कृत्यामुत्थापयेज्जातां रक्तकुम्भेन पूजयेत् ।।१

prādeśamātraṃ juhuyātsahasraṃ bhṛgunandana || kṛtyāmutthāpayejjātāṃ raktakumbhena pūjayet ||1

2.125.110

पूर्णपात्रेण च तथा सर्वकर्मकरो भवेत ।। आशुः शिशान इत्येतदायुधानां च रक्षणम्

pūrṇapātreṇa ca tathā sarvakarmakaro bhaveta || āśuḥ śiśāna ityetadāyudhānāṃ ca rakṣaṇam

111

संग्रामे कथितं राम सर्वशत्रुविनाशनम् ।। इमं सोममित्येतन्नदीं गत्वा समुद्रगाम्

saṃgrāme kathitaṃ rāma sarvaśatruvināśanam || imaṃ somamityetannadīṃ gatvā samudragām

112

स्नातस्तोयेऽयुतं जप्त्वा हुत्वा दशशतं ततः ।। साष्टं मनुजशार्दूल ग्राममाप्नोत्यभीप्सितम्

snātastoye'yutaṃ japtvā hutvā daśaśataṃ tataḥ || sāṣṭaṃ manujaśārdūla grāmamāpnotyabhīpsitam

113

वाजश्च मेति जुहुयात्सहस्रं पञ्चभिर्द्विज ।। आज्याहुतीनां धर्मज्ञ चक्षुरोगाद्विमुच्यते

vājaśca meti juhuyātsahasraṃ pañcabhirdvija || ājyāhutīnāṃ dharmajña cakṣurogādvimucyate

114

मनोभवस्वेति गृहे तथा हुत्वा विचक्षणः ।। वास्तुदोषांस्ततः सर्वान्क्षिप्रमेव व्यपोहति

manobhavasveti gṛhe tathā hutvā vicakṣaṇaḥ || vāstudoṣāṃstataḥ sarvānkṣiprameva vyapohati

115

अग्न आयूंषि चैतेन हुत्वेवाज्यमतन्द्रितः ।। सहस्रशस्तु धर्मज्ञ वशं नाप्नोति केनचित्

agna āyūṃṣi caitena hutvevājyamatandritaḥ || sahasraśastu dharmajña vaśaṃ nāpnoti kenacit

116

अपाम्फेनेति लाजाभिर्हुताभिर्जयमाप्नुयात् ।। भद्रा इतीन्द्रियैर्हीनो जपन्स्यात्सकलेन्द्रियः

apāmpheneti lājābhirhutābhirjayamāpnuyāt || bhadrā itīndriyairhīno japansyātsakalendriyaḥ

117

अग्निश्च पृथिवी चेति वशीकरणमुत्तमम् ।। अध्वनीति जपन्मन्त्रं व्यवहारे जयी भवेत्

agniśca pṛthivī ceti vaśīkaraṇamuttamam || adhvanīti japanmantraṃ vyavahāre jayī bhavet

118

ब्रह्मराजभ्यामिति च कर्मारम्भेषु वै जपेत् ।। सर्वेषु सर्वधर्मज्ञ तेषां सिद्धिमुपाश्नुते

brahmarājabhyāmiti ca karmārambheṣu vai japet || sarveṣu sarvadharmajña teṣāṃ siddhimupāśnute

119

नूनपादोसुर इति न्यग्रोधे द्विजसत्तम ।। अशोकपुष्पान्सघृताञ्जुहुयाल्लक्षसंमितान्

nūnapādosura iti nyagrodhe dvijasattama || aśokapuṣpānsaghṛtāñjuhuyāllakṣasaṃmitān

2.125.120

ततो दानवकन्यां तु स्वयमेवेह पश्यति ।। अनुवाकस्य शेषेण तस्यान्नं विनिवेदयेत्

tato dānavakanyāṃ tu svayameveha paśyati || anuvākasya śeṣeṇa tasyānnaṃ vinivedayet

121

ददाति सा ततो रुक्मं तूष्णीं तत्रेच्छया भवेत् ।। अनुगच्छेत्ततस्तूष्णीं पाणौ सङ्गृह्य सा नरम्

dadāti sā tato rukmaṃ tūṣṇīṃ tatrecchayā bhavet || anugacchettatastūṣṇīṃ pāṇau saṅgṛhya sā naram

122

बिलं प्रवेशयेद्राम नात्र कार्या विचारणा ।। शून्यायतनमासाद्य माषमिश्रमथौदनम्

bilaṃ praveśayedrāma nātra kāryā vicāraṇā || śūnyāyatanamāsādya māṣamiśramathaudanam

123

कया नश्चित्र इत्येतज्जपंस्तु जुहुयान्नरः ।। हुते शतसहस्रे तु तस्य विद्याधरः स्वकाम्

kayā naścitra ityetajjapaṃstu juhuyānnaraḥ || hute śatasahasre tu tasya vidyādharaḥ svakām

124

सुवर्णराशिं धर्मज्ञ शीघ्रमेव प्रयच्छति ।। संवत्सरोशीत्यनया घृतं हुत्वा विचक्षणः

suvarṇarāśiṃ dharmajña śīghrameva prayacchati || saṃvatsarośītyanayā ghṛtaṃ hutvā vicakṣaṇaḥ

125

यावज्जीवमरोगी स्याल्लक्षहोमेन पण्डितः ।। केतुं कृण्वन्नित्येतत्संग्रामे जयवर्धनम्

yāvajjīvamarogī syāllakṣahomena paṇḍitaḥ || ketuṃ kṛṇvannityetatsaṃgrāme jayavardhanam

126

ऐन्द्राग्नं वर्म इत्येतद्रणे सन्नाहबन्धनम् ।। धननागेति मन्त्रश्च धनुर्ग्रहणिकः परः

aindrāgnaṃ varma ityetadraṇe sannāhabandhanam || dhananāgeti mantraśca dhanurgrahaṇikaḥ paraḥ

127

वक्ष्यन्तीति तथा मन्त्रो विज्ञेयो ज्याभिमन्त्रणे ।। मन्त्रश्चाहिरिवेत्येतत्तृणमन्त्रः प्रकीर्तितः

vakṣyantīti tathā mantro vijñeyo jyābhimantraṇe || mantraścāhirivetyetattṛṇamantraḥ prakīrtitaḥ

128

युञ्जतीति तथाश्वानां योजने मन्त्र उच्यते ।। आशुः शिशान इत्येतद्गात्रालम्भनमुच्यते

yuñjatīti tathāśvānāṃ yojane mantra ucyate || āśuḥ śiśāna ityetadgātrālambhanamucyate

129

विष्णोः क्रमेण मन्त्रश्च रथारोहणिकः परः ।। आजंघन्तीति चाश्वानां ताडनीय उदाहृतः

viṣṇoḥ krameṇa mantraśca rathārohaṇikaḥ paraḥ || ājaṃghantīti cāśvānāṃ tāḍanīya udāhṛtaḥ

2.125.130

यः सेना अभीत्वरीति परसैन्यमुखो जपेत् ।। डुण्डुभ इति वाप्येतड् डुण्डुभीताडने भवेत्

yaḥ senā abhītvarīti parasainyamukho japet || ḍuṇḍubha iti vāpyetaḍ ḍuṇḍubhītāḍane bhavet

131

एतैः पूर्वहुतैर्मन्त्रैः कृत्वैवं विजयो भवेत् ।। यमेन दत्तमित्यस्य कोटिहोमाद्विचक्षणः

etaiḥ pūrvahutairmantraiḥ kṛtvaivaṃ vijayo bhavet || yamena dattamityasya koṭihomādvicakṣaṇaḥ

132

रथमुत्पादयेच्छ्रीघ्रं संग्रामे विजयप्रदम् ।। आकृष्णेति तथैतस्य कर्म व्याहतिवद्भवेत्

rathamutpādayecchrīghraṃ saṃgrāme vijayapradam || ākṛṣṇeti tathaitasya karma vyāhativadbhavet

133

युवं च्यवानमेतच्च भयेषु भयनाशनम् ।। घृताहुतिसहस्रेण नात्र कार्या विचारणा

yuvaṃ cyavānametacca bhayeṣu bhayanāśanam || ghṛtāhutisahasreṇa nātra kāryā vicāraṇā

134

मित्रं हुवेत इत्येतन्मेधाकामस्य शस्यते ।। स राज इति चैतेन देवताराधनं नरः

mitraṃ huveta ityetanmedhākāmasya śasyate || sa rāja iti caitena devatārādhanaṃ naraḥ

135

कुयाद्भार्गव सर्वत्र होमजप्यैर्यथेप्सितम् ।। शिवसङ्कल्पजप्येन समाधिं मनसो लभेत्

kuyādbhārgava sarvatra homajapyairyathepsitam || śivasaṅkalpajapyena samādhiṃ manaso labhet

136

पञ्च नद्य इत्यनेन पद्मलक्षं घृताप्लुतम्।। हुत्वा शीघ्रमवाप्नोति श्रियं ते पद्ममालिनीम्

pañca nadya ityanena padmalakṣaṃ ghṛtāplutam|| hutvā śīghramavāpnoti śriyaṃ te padmamālinīm

137

उभावपि त इत्येतद्रूपकामस्य शस्यते ।। यदाबध्नन्दाक्षायणा मन्त्रेणानेन मन्त्रितम्

ubhāvapi ta ityetadrūpakāmasya śasyate || yadābadhnandākṣāyaṇā mantreṇānena mantritam

138

सहस्रकृत्वः कनकं धारयेद्रिपुनाशनम्।। गुह्यकानां च सर्वेषां तथा निर्वहणं परम्

sahasrakṛtvaḥ kanakaṃ dhārayedripunāśanam|| guhyakānāṃ ca sarveṣāṃ tathā nirvahaṇaṃ param

139

इमं जीवेभ्य इति च सीतालोष्टं चतुर्दिशम् ।। क्षिपेद्गृहे तदा तस्य न स्याच्चोरभयं निशि

imaṃ jīvebhya iti ca sītāloṣṭaṃ caturdiśam || kṣipedgṛhe tadā tasya na syāccorabhayaṃ niśi

2.125.140

परी मे गामनेषतेति वशीकरणमुत्तमम् ।। हर्तुमप्यागतस्तस्य वशीभवति मानवः

parī me gāmaneṣateti vaśīkaraṇamuttamam || hartumapyāgatastasya vaśībhavati mānavaḥ

141

भक्ष्यताम्बूलपुष्पाद्यं मन्त्रितं तु प्रयच्छति ।। यस्य धर्मस्य वशगः सोऽस्य शीघ्रं भविष्यति

bhakṣyatāmbūlapuṣpādyaṃ mantritaṃ tu prayacchati || yasya dharmasya vaśagaḥ so'sya śīghraṃ bhaviṣyati

142

शन्नोमिति त इत्येतत्सदा सर्वत्र शान्तिदम् ।। मनसः काममाकूतिः पुष्टिकामस्य शस्यते

śannomiti ta ityetatsadā sarvatra śāntidam || manasaḥ kāmamākūtiḥ puṣṭikāmasya śasyate

143

चमषट्कं च धर्मज्ञ सर्वकामकरं स्मृतम् ।। षट्केन च तथा होमः सर्वदेवप्रसादनः

camaṣaṭkaṃ ca dharmajña sarvakāmakaraṃ smṛtam || ṣaṭkena ca tathā homaḥ sarvadevaprasādanaḥ

144

औदार्येणोदकं स्पृष्ट्वा तद्दोषाद्विप्रमुच्यते ।। विवृतं चैतदाज्येन हुतं शूलापहं भवेत्

audāryeṇodakaṃ spṛṣṭvā taddoṣādvipramucyate || vivṛtaṃ caitadājyena hutaṃ śūlāpahaṃ bhavet

145

गणानां त्वा गणपतिं होम कृत्वा चतुष्पथे ।। वशे कुर्याज्जगत्सर्वं सर्वधान्यैरसंशयम्

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ homa kṛtvā catuṣpathe || vaśe kuryājjagatsarvaṃ sarvadhānyairasaṃśayam

146

वैकङ्कतेध्महोमे च समास्त्वाग्न इतीत्यपि ।। यशसा योगमाप्नोति विपुलं नात्र संशयः

vaikaṅkatedhmahome ca samāstvāgna itītyapi || yaśasā yogamāpnoti vipulaṃ nātra saṃśayaḥ

147

अग्निर्मूर्धेतिमन्त्रेण हुत्वैवाज्यं हुताशने ।। तत्प्रसादमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

agnirmūrdhetimantreṇa hutvaivājyaṃ hutāśane || tatprasādamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

148

एवं हि देवतालिङ्गैस्तथा राम यथा स्वकैः ।। हुतैः प्रसादयेदिष्टां देवतां नात्र सशयः

evaṃ hi devatāliṅgaistathā rāma yathā svakaiḥ || hutaiḥ prasādayediṣṭāṃ devatāṃ nātra saśayaḥ

149

हिरण्यवर्णाः शुचयो मन्त्रोऽयमभिषेचने ।। शन्न आपश्च धन्वन्याः सर्वपापहराः स्मृताः

hiraṇyavarṇāḥ śucayo mantro'yamabhiṣecane || śanna āpaśca dhanvanyāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ

2.125.150

शन्नो देवीरभिष्टये चेति शान्तिकरः परः ।। एकचक्रेति मन्त्रेण हुतेनाज्येन भार्गव

śanno devīrabhiṣṭaye ceti śāntikaraḥ paraḥ || ekacakreti mantreṇa hutenājyena bhārgava

151

ग्रहेभ्यः शीघ्रमाप्नोति प्रसादं नात्र संशयः ।। याज्यानुवाकौ वृक्षाणां समाग्ने वर्च इत्यपि

grahebhyaḥ śīghramāpnoti prasādaṃ nātra saṃśayaḥ || yājyānuvākau vṛkṣāṇāṃ samāgne varca ityapi

152

तत्प्रसादमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। गावो भग इति द्वाभ्यां हुत्वैवाज्यं सहस्रशः

tatprasādamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || gāvo bhaga iti dvābhyāṃ hutvaivājyaṃ sahasraśaḥ

153

गाः समाप्नोति धर्मज्ञ नात्त्र कार्या विचारणा ।। उदुत्तमं वरुण इति जुहुयाद्भृगुनन्दन

gāḥ samāpnoti dharmajña nāttra kāryā vicāraṇā || uduttamaṃ varuṇa iti juhuyādbhṛgunandana

154

नदीवाहतडागेषु सुकृतेषु द्विजोत्तम ।। संवदत्तां हिरण्यकोशं रूपं कृत्वा तथैव च

nadīvāhataḍāgeṣu sukṛteṣu dvijottama || saṃvadattāṃ hiraṇyakośaṃ rūpaṃ kṛtvā tathaiva ca

155

प्रवादसां सेति चैव गृहे यज्ञो विधीयते ।। देवेभ्यो वनस्पत इति ब्रह्मयज्ञो विधीयते

pravādasāṃ seti caiva gṛhe yajño vidhīyate || devebhyo vanaspata iti brahmayajño vidhīyate

156

रात्रीयख्य इति द्वाभ्यां रात्रियज्ञाः प्रकीर्तिताः ।। शमे शमीकं शम्याकामश्वत्थं प्लक्षमेव च

rātrīyakhya iti dvābhyāṃ rātriyajñāḥ prakīrtitāḥ || śame śamīkaṃ śamyākāmaśvatthaṃ plakṣameva ca

157

उदुम्बरं च न्यग्रोधमपामार्गं च गोमयम्।। यां कुर्याद्दर्भपिंजूलां दूर्वां प्राचीनगामिनीम्

udumbaraṃ ca nyagrodhamapāmārgaṃ ca gomayam|| yāṃ kuryāddarbhapiṃjūlāṃ dūrvāṃ prācīnagāminīm

158

सीतां लोष्टं सुवर्णं च तथा वल्मीकमृत्तिकाम् ।। सं वः सृजामीति द्वाभ्यां बीजान्यप्सु विनिक्षिपेत्

sītāṃ loṣṭaṃ suvarṇaṃ ca tathā valmīkamṛttikām || saṃ vaḥ sṛjāmīti dvābhyāṃ bījānyapsu vinikṣipet

159

या ओषधय इत्येतदनुवाकं ततो जपेत् ।। अपामिवेद्विति ततः प्रोक्षणं तु विधीयते

yā oṣadhaya ityetadanuvākaṃ tato japet || apāmivedviti tataḥ prokṣaṇaṃ tu vidhīyate

161

इन्नोभयमितीत्येतच्चाष्टर्चं जुहुयाद्द्विजः ।। यद्देवा देवहेडनमृचस्तिस्रस्तथैव च ।। 2.125.१६० ।। । हुत्वा सम्प्रोक्षणं कुर्याद्भूयः सर्वत्र मानवः ।। सर्वोत्पातप्रशमनं कर्मैतत्परिकीर्तितम्

innobhayamitītyetaccāṣṭarcaṃ juhuyāddvijaḥ || yaddevā devaheḍanamṛcastisrastathaiva ca || 2.125.160 || | hutvā samprokṣaṇaṃ kuryādbhūyaḥ sarvatra mānavaḥ || sarvotpātapraśamanaṃ karmaitatparikīrtitam

162

गायत्री वैष्णवी ज्ञेया तद्विष्णोः परमं पदम् ।। सर्वपापप्रशमनी सर्वकर्मकरी तथा

gāyatrī vaiṣṇavī jñeyā tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || sarvapāpapraśamanī sarvakarmakarī tathā

163

एतावदुक्तं यजुषां विधानं मया हि किञ्चित्तव धर्मनिष्ठ ।। अतः परं वच्मि नृवीर साम्नां तन्मे शृणुष्वायतलोहिताक्ष

etāvaduktaṃ yajuṣāṃ vidhānaṃ mayā hi kiñcittava dharmaniṣṭha || ataḥ paraṃ vacmi nṛvīra sāmnāṃ tanme śṛṇuṣvāyatalohitākṣa

125

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने तन्त्रविधानन्नाम पञ्चविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne tantravidhānannāma pañcaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १२६-१३०

पुष्कर उवाच ।। संहितां वैष्णवीं जप्त्वा विष्णुं प्रीणाति मानवः ।। सर्वकाममवाप्नोति तथा हुत्वा च भार्गव

puṣkara uvāca || saṃhitāṃ vaiṣṇavīṃ japtvā viṣṇuṃ prīṇāti mānavaḥ || sarvakāmamavāpnoti tathā hutvā ca bhārgava

स्कन्दस्य संहितां जप्त्वा स्कन्दात्कामानुपाश्नुते ।। आस्यदघ्ने जले तिष्ठन्नघेनाकीर्णमानसः

skandasya saṃhitāṃ japtvā skandātkāmānupāśnute || āsyadaghne jale tiṣṭhannaghenākīrṇamānasaḥ

त्रिःसप्तकृत्वो जप्त्वा च सर्वान्कामानुपाश्नुते ।। ।। तथा च संहितां पित्र्यां तत्प्रसादमुपाश्नुते

triḥsaptakṛtvo japtvā ca sarvānkāmānupāśnute || || tathā ca saṃhitāṃ pitryāṃ tatprasādamupāśnute

गुरुगोब्राह्मणादीनामुक्त्वा नाम प्रियं नरः ।। सोपवासो जपेत्तोये त्विदं विष्णुर्विचक्रमे

gurugobrāhmaṇādīnāmuktvā nāma priyaṃ naraḥ || sopavāso japettoye tvidaṃ viṣṇurvicakrame

सदा गावश्च शुचयः प्रयाज्ययजने जपेत् ।। अमेध्यदर्शने जापोः पन्था अमे दिवः

sadā gāvaśca śucayaḥ prayājyayajane japet || amedhyadarśane jāpoḥ panthā ame divaḥ

एतदिन्द्रस्तवामीति सर्वपापहरं जपेत् ।। शुक्रं तेऽन्यद्यजतं जप्त्वा स्तेयाद्विमुच्यते

etadindrastavāmīti sarvapāpaharaṃ japet || śukraṃ te'nyadyajataṃ japtvā steyādvimucyate

चक्रानिति तथा जप्त्वा पारयायी विमुच्यते ।। सहन्तः सोममित्येतज्जप्त्वा मुच्येत्प्रतिग्रहात्

cakrāniti tathā japtvā pārayāyī vimucyate || sahantaḥ somamityetajjaptvā mucyetpratigrahāt

यत्तत्सोम इन्द्र इति हिंसादोषविनाशनम् ।। अग्नेर्भयात्प्रमुच्येत अग्निस्तिग्मेति वै जपन्

yattatsoma indra iti hiṃsādoṣavināśanam || agnerbhayātpramucyeta agnistigmeti vai japan

सर्वपापहरं ज्ञेयं परितो षिञ्चतामिति ।। पर्वासुसोमेति जपेज्जीवितुं तु सुकर्मणा

sarvapāpaharaṃ jñeyaṃ parito ṣiñcatāmiti || parvāsusometi japejjīvituṃ tu sukarmaṇā

2.126.10

अविक्रेयं च विक्रेयं जपेद्घृतवतीत्विति ।। अप्यानी देवसवितो ज्ञेयं दुःस्वप्ननाशनम्

avikreyaṃ ca vikreyaṃ japedghṛtavatītviti || apyānī devasavito jñeyaṃ duḥsvapnanāśanam

त्रातारमिन्द्रमित्येव महि त्रीणामवोस्त्विति ।। उदुत्तमं वरुणपाशेत्यायुष्याणि जपेत्सदा

trātāramindramityeva mahi trīṇāmavostviti || uduttamaṃ varuṇapāśetyāyuṣyāṇi japetsadā

शुक्रचन्द्रेति जाप्येन पूतो भवति मानवः ।। शुद्धाशुद्धीयमेतच्च तं वचोसूक्तमेव च

śukracandreti jāpyena pūto bhavati mānavaḥ || śuddhāśuddhīyametacca taṃ vacosūktameva ca

न्यग्रोधशृङ्गमादाय शरमूलं तथैव च ।। त्रिवृतं तु मणिं कृत्वा जुहुयाच्च सहस्रशः

nyagrodhaśṛṅgamādāya śaramūlaṃ tathaiva ca || trivṛtaṃ tu maṇiṃ kṛtvā juhuyācca sahasraśaḥ

बोध्यासिरिति मन्त्रेण घृतं राम यथाविधि ।। अभ्यज्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते

bodhyāsiriti mantreṇa ghṛtaṃ rāma yathāvidhi || abhyajya ghṛtaśeṣeṇa mekhalābandha iṣyate

स्त्रीणां यासां तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम ।। वणिग्जातस्य बालस्य बध्नीयात्तदनन्तरम्

strīṇāṃ yāsāṃ tu garbhāṇi patanti bhṛgusattama || vaṇigjātasya bālasya badhnīyāttadanantaram

गोर्वै स्वरूपवत्सायाः शुक्लाया जुहुयाद्घृतम् ।। उग्रप्रिया तु शरणं मंत्रेणानेन मन्त्रवित्

gorvai svarūpavatsāyāḥ śuklāyā juhuyādghṛtam || ugrapriyā tu śaraṇaṃ maṃtreṇānena mantravit

रक्षसा मुच्यते जन्तुर्मणिं शिरसि धारयेत् ।। कौत्स्यं घृतं तु प्राश्नीयान्नित्यमेव विचक्षणः

rakṣasā mucyate janturmaṇiṃ śirasi dhārayet || kautsyaṃ ghṛtaṃ tu prāśnīyānnityameva vicakṣaṇaḥ

विश्वापृतन्निति मन्त्रेण व्याधिभिर्विप्रमुच्यते ।। चर्षणीवृतमेतेन घृतं हुत्वा यथाविधि

viśvāpṛtanniti mantreṇa vyādhibhirvipramucyate || carṣaṇīvṛtametena ghṛtaṃ hutvā yathāvidhi

शतायारिमणिं बद्ध्वा न सर्पैः परिभूयते ।। समत्यायन्तीति जपेन्न म्रियेत पिपासया

śatāyārimaṇiṃ baddhvā na sarpaiḥ paribhūyate || samatyāyantīti japenna mriyeta pipāsayā

2.126.20

इष्ट्याहोत्रितयं जप्त्वा सलिले नाप्नुयाद्भयम् ।। त्वमेमा ओषधीत्वेतज्जप्त्वा व्याधिं न चाप्नुयात्

iṣṭyāhotritayaṃ japtvā salile nāpnuyādbhayam || tvamemā oṣadhītvetajjaptvā vyādhiṃ na cāpnuyāt

यत्ते पयांसि पूर्वेण ग्रासं वै प्रक्षिपेन्मुखे ।। निगिरेदुत्तरेणैतन्नित्यमारोग्यमाप्नुयात्

yatte payāṃsi pūrveṇa grāsaṃ vai prakṣipenmukhe || nigireduttareṇaitannityamārogyamāpnuyāt

देवव्रतेन हुत्वाज्यमुच्छेषेण विचक्षणः ।। करवीरकमभ्यज्य दण्डहस्तगतेन तु

devavratena hutvājyamuccheṣeṇa vicakṣaṇaḥ || karavīrakamabhyajya daṇḍahastagatena tu

स्वस्तिमांस्तेन भवति यत्र क्वचन गच्छति ।। पथि देवव्रतं जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते

svastimāṃstena bhavati yatra kvacana gacchati || pathi devavrataṃ japtvā bhayebhyo vipramucyate

यदिन्द्रो अनयत्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनम् ।। भद्रान्नो अग्निरिति च दन्तकाष्ठं च भक्षयेत्

yadindro anayatveti hutaṃ saubhāgyavardhanam || bhadrānno agniriti ca dantakāṣṭhaṃ ca bhakṣayet

संवत्सरमनिष्ठीवन्मध्वाज्यसहितं सदा ।। सौभाग्यं महदाप्नोति यत्र क्वचन गच्छति

saṃvatsaramaniṣṭhīvanmadhvājyasahitaṃ sadā || saubhāgyaṃ mahadāpnoti yatra kvacana gacchati

भगो न चित्र एतेन नेत्रयोरञ्जनं स्मृतम् ।। सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्या विचारणा

bhago na citra etena netrayorañjanaṃ smṛtam || saubhāgyavardhanaṃ rāma nātra kāryā vicāraṇā

जपन्निन्द्रेति वर्गं च तथा सौभाग्यमाप्नुयात् ।। करिप्रियो दिवः कविः काम्यां संश्रावयेत्स्त्रियम्

japannindreti vargaṃ ca tathā saubhāgyamāpnuyāt || karipriyo divaḥ kaviḥ kāmyāṃ saṃśrāvayetstriyam

सा तं कामयते राम नात्र कार्या विचारणा ।। रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनम्

sā taṃ kāmayate rāma nātra kāryā vicāraṇā || rathantaraṃ vāmadevyaṃ brahmavarcasavardhanam

यशसामेति जुहुयात्पुष्पेण तु प्रियङ्गुकम् ।। यशसा योगमाप्नोति कर्मणानेन मानवः

yaśasāmeti juhuyātpuṣpeṇa tu priyaṅgukam || yaśasā yogamāpnoti karmaṇānena mānavaḥ

2.126.30

प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृताप्लुतम् ।। इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ

prāśayedbālakaṃ nityaṃ vacācūrṇaṃ ghṛtāplutam || indramidgāthinaṃ japtvā bhavecchrutidharastvasau

हुत्वा रथन्तरं जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयम् ।। गीर्वाणः पाहि सततं जप्तं स्यादघतारकम्

hutvā rathantaraṃ japtvā putramāpnotyasaṃśayam || gīrvāṇaḥ pāhi satataṃ japtaṃ syādaghatārakam

मयि श्रीरिति मन्त्रेण जप्तव्यं श्रीविवर्धनम् ।। दानाविशति देवोऽपि मन्त्रेणानेन धर्मवित्

mayi śrīriti mantreṇa japtavyaṃ śrīvivardhanam || dānāviśati devo'pi mantreṇānena dharmavit

क्रीत्वा घृतं तु पुष्पेण सुषुमाणीत्यतः पिबेत् ।। अलक्ष्मीनाशनं कर्म मयैतत्ते प्रकीर्तितम्

krītvā ghṛtaṃ tu puṣpeṇa suṣumāṇītyataḥ pibet || alakṣmīnāśanaṃ karma mayaitatte prakīrtitam

पुष्पेण सर्षपान्गौरांश्चूर्णयित्वा विचक्षणः ।। इन्द्रेहिमत्स्यं धर्मेति कुर्यादुत्सादनं बुधः

puṣpeṇa sarṣapāngaurāṃścūrṇayitvā vicakṣaṇaḥ || indrehimatsyaṃ dharmeti kuryādutsādanaṃ budhaḥ

घृतस्नानं बुधः कृत्वा सर्षपाञ्जुहुयात्ततः ।। अद्येत्वीडाविन्द्रियेति मन्त्रेणानेन मन्त्रितम्

ghṛtasnānaṃ budhaḥ kṛtvā sarṣapāñjuhuyāttataḥ || adyetvīḍāvindriyeti mantreṇānena mantritam

पुष्टिदं कर्म कथितं मयैतत्तव भार्गव ।। मिश्रान्व्रीहि यवानग्नौ हुत्वा भृगुकुलोद्भव

puṣṭidaṃ karma kathitaṃ mayaitattava bhārgava || miśrānvrīhi yavānagnau hutvā bhṛgukulodbhava

मुनीशो धाम एतेन धान्यभागी भवेत्सदा ।। मध्वाज्यदधिमिश्राणि विप्राणीति जुहोति यः

munīśo dhāma etena dhānyabhāgī bhavetsadā || madhvājyadadhimiśrāṇi viprāṇīti juhoti yaḥ

साष्टं सहस्रं धर्मज्ञ श्रावयन्तीह मानवाः ।। मासोपवासी लभते कनकं बहु भार्गव

sāṣṭaṃ sahasraṃ dharmajña śrāvayantīha mānavāḥ || māsopavāsī labhate kanakaṃ bahu bhārgava

गव्येषुणेति च द्वाभ्यां यस्तु संवत्सरं नरः ।। न्यग्रोधजपनिष्ठीवं भक्षयेद्दन्तधावनम्

gavyeṣuṇeti ca dvābhyāṃ yastu saṃvatsaraṃ naraḥ || nyagrodhajapaniṣṭhīvaṃ bhakṣayeddantadhāvanam

2.126.40

सहस्रसङ्ख्यं स धनं लभते नात्र संशयः ।। भद्रो न अग्न इत्येतत्तथा हुत्वा सहस्रशः

sahasrasaṅkhyaṃ sa dhanaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || bhadro na agna ityetattathā hutvā sahasraśaḥ

औदुम्बरेध्महोमेन मन्त्रेणानेन गां लभेत् ।। हुत्वा व्रीहियवानग्नौ धान्यमाप्नोति मानवः

audumbaredhmahomena mantreṇānena gāṃ labhet || hutvā vrīhiyavānagnau dhānyamāpnoti mānavaḥ

एवासि वीरेयुरिति द्वादशाहमुपोषितः ।। सर्पिषा त्वयुतं हुत्वा ग्राममाप्नोति मानवः

evāsi vīreyuriti dvādaśāhamupoṣitaḥ || sarpiṣā tvayutaṃ hutvā grāmamāpnoti mānavaḥ

वैरूपाष्टकवन्नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् ।। श्रान्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

vairūpāṣṭakavannityaṃ prayuñjānaḥ śriyaṃ labhet || śrāntāṣṭakaṃ prayuñjānaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्द्रितः ।। उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे

gavyeṣuṇeti yo nityaṃ sāyaṃ prātaratandritaḥ || upasthānaṃ gavāṃ kuryāttasya syustāḥ sadā gṛhe

अग्ने विवस्वदुषसा मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ।। भाजनस्योपनीतस्य यस्त्वग्रं जुहुयात्सदा

agne vivasvaduṣasā mantreṇānena mantravit || bhājanasyopanītasya yastvagraṃ juhuyātsadā

उत्तरेण बलिं दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। क्षीरैकवृक्षमासाद्य मणिभद्राय मानवः

uttareṇa baliṃ dattvā sarvānkāmānavāpnuyāt || kṣīraikavṛkṣamāsādya maṇibhadrāya mānavaḥ

अष्टरात्रोषितः पूजां कृत्वा दद्यात्ततो बलिम् ।। सुसंस्कृतेन मांसेन कृष्णपक्षं क्षपेद्बुधः

aṣṭarātroṣitaḥ pūjāṃ kṛtvā dadyāttato balim || susaṃskṛtena māṃsena kṛṣṇapakṣaṃ kṣapedbudhaḥ

एषस्यतेति मधुमन्निन्द्र एतेन भार्गव ।। सुवर्णमाप्नोति नरो यावदिच्छति शत्रुहन्

eṣasyateti madhumannindra etena bhārgava || suvarṇamāpnoti naro yāvadicchati śatruhan

शुक्लपक्षचतुर्दश्यां त्रिरात्रोपोषितो नरः ।। मौनं मासं पायसं च रसत्रय समन्वितम्

śuklapakṣacaturdaśyāṃ trirātropoṣito naraḥ || maunaṃ māsaṃ pāyasaṃ ca rasatraya samanvitam

2.126.50

सप्तधेनवो दुदुहुर्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ।। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां त्रिरात्रोपोषितस्तथा

saptadhenavo duduhurmantreṇānena mantravit || kṛṣṇapakṣacaturdaśyāṃ trirātropoṣitastathā

मत्स्यानुपहरेद्रात्रावासुरीमाप्नुयाच्छ्रियम् ।। बलयुक्तश्च भवति दीप्ततेजास्तथैव च

matsyānupaharedrātrāvāsurīmāpnuyācchriyam || balayuktaśca bhavati dīptatejāstathaiva ca

धानावन्तं करम्भिणं मन्त्रेणानेन पायसम् ।। हुत्वा दिगष्टके दद्याद्दिक्पालानां ततो बलिम्

dhānāvantaṃ karambhiṇaṃ mantreṇānena pāyasam || hutvā digaṣṭake dadyāddikpālānāṃ tato balim

वास्तुदोषहरं कर्म मयैतत्परिकीर्तितम् ।। राजा समाचरेत्स्नानं पुष्येण श्रवणेन च

vāstudoṣaharaṃ karma mayaitatparikīrtitam || rājā samācaretsnānaṃ puṣyeṇa śravaṇena ca

आप्रातृव्य इति सदा रहस्यं स्नानमाचरेत् ।। स्वेच्छापतितजीवन्तीगवां शृङ्गसमुद्भवैः

āprātṛvya iti sadā rahasyaṃ snānamācaret || svecchāpatitajīvantīgavāṃ śṛṅgasamudbhavaiḥ

काशैर्मध्वाज्यसम्पूर्णैर्दधिक्षीरयुतैस्तथा ।। निःसपत्नमवाप्नोति राज्यं निर्गतकण्टकम्

kāśairmadhvājyasampūrṇairdadhikṣīrayutaistathā || niḥsapatnamavāpnoti rājyaṃ nirgatakaṇṭakam

घृताक्तं तु यवद्रोणं वात आवतभेषजम् ।। अनेन हुत्वा विधिवत्सर्वान्दोषान्व्यपोहति

ghṛtāktaṃ tu yavadroṇaṃ vāta āvatabheṣajam || anena hutvā vidhivatsarvāndoṣānvyapohati

प्रादेवो दास एतेन कृष्णान्हुत्वा तथा तिलान् ।। कृत्वा कर्माणि तीर्थोदैः स्तैन्यात्क्षिप्रं विमुच्यते

prādevo dāsa etena kṛṣṇānhutvā tathā tilān || kṛtvā karmāṇi tīrthodaiḥ stainyātkṣipraṃ vimucyate

अभि त्वा पूर्वपीतं ये वषट्कारसमन्वितम् ।। बाधकेध्मसहस्रं तु हुतं युद्धे जयप्रदम्

abhi tvā pūrvapītaṃ ye vaṣaṭkārasamanvitam || bādhakedhmasahasraṃ tu hutaṃ yuddhe jayapradam

हस्त्यश्वपुरुषान्कुर्याद्बुधः पिष्टमयाञ्छुभान् ।। परकीयानथोद्दिश्य प्रधानपुरुषाँस्तथा

hastyaśvapuruṣānkuryādbudhaḥ piṣṭamayāñchubhān || parakīyānathoddiśya pradhānapuruṣām̐stathā

2.126.60

स्वस्त्यन्नापिष्टपचने क्षुरेणोत्कृत्य भागशः ।। अभित्वा शूर नो नुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

svastyannāpiṣṭapacane kṣureṇotkṛtya bhāgaśaḥ || abhitvā śūra no numo mantreṇānena mantravit

कृत्वा सर्षपतैलाक्तान्क्रोधेन जुहुयात्ततः ।। एतत्कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात्

kṛtvā sarṣapatailāktānkrodhena juhuyāttataḥ || etatkṛtvā budhaḥ karma saṃgrāme jayamāpnuyāt

आषाढ्यां पौर्णमास्यां तु सोपवासो विचक्षणः ।। सायं धान्यानि वस्त्राणि सस्यानि तोलयेद बुधः

āṣāḍhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu sopavāso vicakṣaṇaḥ || sāyaṃ dhānyāni vastrāṇi sasyāni tolayeda budhaḥ

इध्ममिद्देवतामन्ने मन्त्रेणामन्त्रयेत्तु ताम् ।। पूजितां वासयेद्रात्रौ देशे परमपूजिते

idhmamiddevatāmanne mantreṇāmantrayettu tām || pūjitāṃ vāsayedrātrau deśe paramapūjite

देशानां भूमिपालानां तथा देवचतुष्पदाम् ।। मृन्मयानां तु कर्तव्यं तथा रात्र्याधिवासनम्

deśānāṃ bhūmipālānāṃ tathā devacatuṣpadām || mṛnmayānāṃ tu kartavyaṃ tathā rātryādhivāsanam

तुलितानां द्वितीयेह्नि तत्तद्वृद्धि प्रवर्धने ।। हीनस्य क्षयमादेश्यं समस्य समता तथा

tulitānāṃ dvitīyehni tattadvṛddhi pravardhane || hīnasya kṣayamādeśyaṃ samasya samatā tathā

गोव्रतं तु बुधः कुर्यादादौ मासचतुष्टयम् ।। ततस्त्वरण्यं प्रविशेत्तत्र कुर्याज्जपं शुभम्

govrataṃ tu budhaḥ kuryādādau māsacatuṣṭayam || tatastvaraṇyaṃ praviśettatra kuryājjapaṃ śubham

तपः सदृशमासाद्य जाप्त्वैतदिति वै सदा ।। सहस्रकृत्वस्तु जपेत्सप्तरात्रत्रये गते

tapaḥ sadṛśamāsādya jāptvaitaditi vai sadā || sahasrakṛtvastu japetsaptarātratraye gate

मनसा कांक्षितान्कामान्ध्रुवमाप्नोति मानवः।। अन्तरिक्षेण वा याति रूपान्यत्वं करोति वा

manasā kāṃkṣitānkāmāndhruvamāpnoti mānavaḥ|| antarikṣeṇa vā yāti rūpānyatvaṃ karoti vā

अदृश्यत्वमवाप्नोति दैत्यत्वमथ वा पुनः ।। तंतं काममवाप्नोति यंयं वा मनसेच्छति

adṛśyatvamavāpnoti daityatvamatha vā punaḥ || taṃtaṃ kāmamavāpnoti yaṃyaṃ vā manasecchati

2.126.70

साम्नस्तु देवतां ज्ञात्वा तेन साम्ना तु देवताम् ।। आराधयेत्सुप्रसन्ना साम्ना स्यात्संशयं विना

sāmnastu devatāṃ jñātvā tena sāmnā tu devatām || ārādhayetsuprasannā sāmnā syātsaṃśayaṃ vinā

अमूषु पूर्वं तु सदा मन्त्रमावर्तयेच्छुचिः ।। चन्दनेनानुलिप्तांगो जातिपुष्पधरस्तथा

amūṣu pūrvaṃ tu sadā mantramāvartayecchuciḥ || candanenānuliptāṃgo jātipuṣpadharastathā

श्वेतोष्णीषः श्वेतवासाः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। एवं दुदुहकेत्येतत्सोपवासस्तु यो जपेत्

śvetoṣṇīṣaḥ śvetavāsāḥ sarvānkāmānavāpnuyāt || evaṃ duduhaketyetatsopavāsastu yo japet

अक्षतैः सुमनोभिश्च तथा वा गौरसर्षपैः ।। अवकीर्य शुभं देशं त्वेकाकी प्रस्वपेन्निशि

akṣataiḥ sumanobhiśca tathā vā gaurasarṣapaiḥ || avakīrya śubhaṃ deśaṃ tvekākī prasvapenniśi

वाग्यतस्तु तथा स्वप्ने पश्यतीति शुभंशुभम् ।। यथावद्भृगुशार्दूल भविष्यद्भूतमेव वा

vāgyatastu tathā svapne paśyatīti śubhaṃśubham || yathāvadbhṛguśārdūla bhaviṣyadbhūtameva vā

भारुण्डं वामदेव्यं च रथन्तरबृहद्रथौ ।। सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना

bhāruṇḍaṃ vāmadevyaṃ ca rathantarabṛhadrathau || sarvapāpapraśamanāḥ kathitāḥ saṃśayaṃ vinā

साम्नां विधिस्ते कथितो नृवीर संक्षेपतः कर्मकरो मयैषः ।। आथर्वणं वच्मि निबोध तन्मे चेतः समाधाय महानुभाव

sāmnāṃ vidhiste kathito nṛvīra saṃkṣepataḥ karmakaro mayaiṣaḥ || ātharvaṇaṃ vacmi nibodha tanme cetaḥ samādhāya mahānubhāva

126

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सामविधिकथनन्नाम षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sāmavidhikathanannāma ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। शान्तातीतं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः ।। भैषज्यं च गणं हुत्वा सर्वान्रोगानपोहति

puṣkara uvāca || śāntātītaṃ gaṇaṃ hutvā śāntimāpnoti mānavaḥ || bhaiṣajyaṃ ca gaṇaṃ hutvā sarvānrogānapohati

त्रिषस्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयं गणम्

triṣastīyaṃ gaṇaṃ hutvā sarvapāpaiḥ pramucyate || kvacinnāpnoti ca bhayaṃ hutvā caivābhayaṃ gaṇam

न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजयः ।। आयुष्यं च गणं हुत्वा चापमृत्यून्व्यपोहति

na kvacijjāyate rāma gaṇaṃ hutvā parājayaḥ || āyuṣyaṃ ca gaṇaṃ hutvā cāpamṛtyūnvyapohati

एते दशगुणाश्चैव होतव्याः स्युर्यथाक्रमम् ।। अष्टादशसु धर्मज्ञ दशशान्तिषु भार्गव

ete daśaguṇāścaiva hotavyāḥ syuryathākramam || aṣṭādaśasu dharmajña daśaśāntiṣu bhārgava

वैष्णवी च तथा चैन्द्री ब्राह्मी रौद्री तथैव च ।। वायव्या वारुणी चैव कौबेरी भार्गवी तथा

vaiṣṇavī ca tathā caindrī brāhmī raudrī tathaiva ca || vāyavyā vāruṇī caiva kauberī bhārgavī tathā

प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता ।। मारुद्गणी च गान्धारी शान्तिर्वै रुदती तथा

prājāpatyā tathā tvāṣṭrī kaumārī vahnidevatā || mārudgaṇī ca gāndhārī śāntirvai rudatī tathā

शान्तिरांगिरसी याम्या पार्थिवी च भृगूत्तम ।। एतास्तु शान्तयः प्रोक्ताः सर्वकर्महिताः सदा

śāntirāṃgirasī yāmyā pārthivī ca bhṛgūttama || etāstu śāntayaḥ proktāḥ sarvakarmahitāḥ sadā

यस्त्वामृत्युरितीत्येतज्जप्तं मृत्युविनाशनम् ।। हुत्वा च मातृनामानि कामानेवमवाप्नुयात्

yastvāmṛtyuritītyetajjaptaṃ mṛtyuvināśanam || hutvā ca mātṛnāmāni kāmānevamavāpnuyāt

सुपर्णस्त्विति हुत्वा च भुजगैर्नैव बाध्यते ।। यस्येदं भूमिमिति च भूमिकामो जपेत्सदा

suparṇastviti hutvā ca bhujagairnaiva bādhyate || yasyedaṃ bhūmimiti ca bhūmikāmo japetsadā

2.127.10

पृथिव्यामुत्तमोसीति हुतं श्रैष्ठ्यप्रदं सदा ।। औदुम्बरं यो न इति तथा वीर्यविवर्धनम्

pṛthivyāmuttamosīti hutaṃ śraiṣṭhyapradaṃ sadā || audumbaraṃ yo na iti tathā vīryavivardhanam

इन्द्रेण दत्तमित्येतत्सर्वबाधाविनाशनम् ।। हिरण्यवर्ण इति च स्नानं पापहरं भवेत्

indreṇa dattamityetatsarvabādhāvināśanam || hiraṇyavarṇa iti ca snānaṃ pāpaharaṃ bhavet

असितस्येति सर्वाणि विषघ्नानि भृगूत्तम ।। सारस्वतीति मन्त्रांश्च विषघ्नान्निर्विशेद्बुधः

asitasyeti sarvāṇi viṣaghnāni bhṛgūttama || sārasvatīti mantrāṃśca viṣaghnānnirviśedbudhaḥ

शरभादीनि सर्वाणि पिशाचक्षपणानि च ।। यमस्य लोकादित्येतद्दुःस्वप्नशमनं परम्

śarabhādīni sarvāṇi piśācakṣapaṇāni ca || yamasya lokādityetadduḥsvapnaśamanaṃ param

अग्नेर्व इति चाप्येतत्कथितं मन्युनाशनम् ।। ऊर्ध्वो भवति विज्ञेयः कृत्वा स्थानकरः परः

agnerva iti cāpyetatkathitaṃ manyunāśanam || ūrdhvo bhavati vijñeyaḥ kṛtvā sthānakaraḥ paraḥ

इन्द्रं वयं वणिजमिति पण्यलाभकरं परम् ।। कामो मे राज्ञीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनम्

indraṃ vayaṃ vaṇijamiti paṇyalābhakaraṃ param || kāmo me rājñīti hutaṃ strīṇāṃ saubhāgyavardhanam

भद्राय कर्णमित्येतत्कर्णप्रस्यन्दने जपेत् ।। भद्रासाक्षिवधे जाता कर्णप्रस्यन्दने तथा

bhadrāya karṇamityetatkarṇaprasyandane japet || bhadrāsākṣivadhe jātā karṇaprasyandane tathā

तुभ्यमेवाजिरिति आयुष्यं तु हुतं भवेत् ।। आयातु पितमित्येतन्मित्रलब्धिकरं हुतम्

tubhyamevājiriti āyuṣyaṃ tu hutaṃ bhavet || āyātu pitamityetanmitralabdhikaraṃ hutam

आशासानमिदं जना मिश्रधान्येन होमयेत् ।। आधिपत्यमवाप्नोति सर्वत्र मनुजोत्तम

āśāsānamidaṃ janā miśradhānyena homayet || ādhipatyamavāpnoti sarvatra manujottama

अग्निरीशेभिरित्येतद्गवां वृद्धिकरं परम् ।। द्वादशाहं तु जुहुयात्पराकेण विशेषतः

agnirīśebhirityetadgavāṃ vṛddhikaraṃ param || dvādaśāhaṃ tu juhuyātparākeṇa viśeṣataḥ

2.127.20

शातो हविरितीत्येतद्ग्रामस्वास्थ्यकरं भवेत् ।। तस्माद्ग्रामान्मृदा कृत्वा वेदिसाम्यं समश्नुते

śāto haviritītyetadgrāmasvāsthyakaraṃ bhavet || tasmādgrāmānmṛdā kṛtvā vedisāmyaṃ samaśnute

विधाय स्वेति सर्वाणि राष्ट्रस्वीकरणानि तु ।। त्रिभ्यो भद्रेभ्य इत्येतद्वास्तोष्पतमुदाहृतम्

vidhāya sveti sarvāṇi rāṣṭrasvīkaraṇāni tu || tribhyo bhadrebhya ityetadvāstoṣpatamudāhṛtam

ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् ।। अच्युतापोस्तथा राम कथितं स्थानलाभदम्

dhruvaṃ dhruveṇeti hutaṃ sthānalābhakaraṃ bhavet || acyutāpostathā rāma kathitaṃ sthānalābhadam

पयो देवेष्विति हुतं रायस्पोषकरं परम् ।। युनक्त सीरेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्

payo deveṣviti hutaṃ rāyaspoṣakaraṃ param || yunakta sīreti śunā kṛṣilābhakaraṃ bhavet

अयं ते योनिरित्येतत्पुत्रलाभकरं भवेत् ।। शुने वत्सा तथा ह्येतद्गवां वृद्धिकरं हुतम्

ayaṃ te yonirityetatputralābhakaraṃ bhavet || śune vatsā tathā hyetadgavāṃ vṛddhikaraṃ hutam

... ... मेति कथितं सर्वत्र श्रैष्ठ्यकारकम् ।। यदग्न इति चाप्येतद्बन्धनान्मोक्षकारकम्

... ... meti kathitaṃ sarvatra śraiṣṭhyakārakam || yadagna iti cāpyetadbandhanānmokṣakārakam

यो न स्व इति चाप्येतच्छत्रुनाशकरं परम् ।। सवन्नहन्निति तथा नात्र कार्या विचारणा

yo na sva iti cāpyetacchatrunāśakaraṃ param || savannahanniti tathā nātra kāryā vicāraṇā

( त्वमत्वममितीत्येतद्यशसो वर्धनं परम् ।। यथा वृषिमितीत्येतत्स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनम्

( tvamatvamamitītyetadyaśaso vardhanaṃ param || yathā vṛṣimitītyetatstrīṇāṃ saubhāgyavardhanam

आनो अग्न इत्येतच्च कथितं पतिलाभदम् ।। येन वेहेति मां चैव गर्भलाभकरं भवेत्

āno agna ityetacca kathitaṃ patilābhadam || yena veheti māṃ caiva garbhalābhakaraṃ bhavet

इमं तपस्विन्निति तथा भवेत्सौभाग्यवर्धनम् ।। यत्पृथिव्यामनावृत्तं हुतमेतद्यथाविधि

imaṃ tapasvinniti tathā bhavetsaubhāgyavardhanam || yatpṛthivyāmanāvṛttaṃ hutametadyathāvidhi

2.127.30

कृत्वा तु संशनं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा ।। ...........

kṛtvā tu saṃśanaṃ jñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā || ...........

शिवं शिवाभिरित्येतद्भवेच्छ्रेयस्करं परम् ।। दूत्या दूषणमित्येतत्कृत्यादूषणमुच्यते

śivaṃ śivābhirityetadbhavecchreyaskaraṃ param || dūtyā dūṣaṇamityetatkṛtyādūṣaṇamucyate

बृहस्पतिः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् ।। मनो विवन्न भयदं पथि स्वस्त्ययनं भवेत्

bṛhaspatiḥ paripātu pathi svastyayanaṃ bhavet || mano vivanna bhayadaṃ pathi svastyayanaṃ bhavet

अयन्नो अग्निरध्यक्षो भवेदग्निप्रसादतः ।। संवत्सरं तु शिरसा धारयेद्यो हुताशनम् ।। ३३ ।।' मन्त्रमेतज्जपेन्नित्यमाग्नेयाशामुखः स्थितः ।। अनग्निज्वलनं कुर्याद्रामसंवत्सरे गते

ayanno agniradhyakṣo bhavedagniprasādataḥ || saṃvatsaraṃ tu śirasā dhārayedyo hutāśanam || 33 ||' mantrametajjapennityamāgneyāśāmukhaḥ sthitaḥ || anagnijvalanaṃ kuryādrāmasaṃvatsare gate

दूत्या दूतिरसीत्येतज्जपेन्मन्त्रमनुत्तमम् ।। कुर्यात्प्रदिसराबन्धं सर्वदोषनिबर्हणम्

dūtyā dūtirasītyetajjapenmantramanuttamam || kuryātpradisarābandhaṃ sarvadoṣanibarhaṇam

प्राणसूक्तञ्च कथितं तथा प्राणविवर्धनम् ।। मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युविमोक्षणम्

prāṇasūktañca kathitaṃ tathā prāṇavivardhanam || muñcāmi tveti kathitamapamṛtyuvimokṣaṇam

अथर्वशिरसोऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। परमं पावनं तद्धि सर्वकल्मषनाशनम्

atharvaśiraso'dhyetā sarvapāpaiḥ pramucyate || paramaṃ pāvanaṃ taddhi sarvakalmaṣanāśanam

एवमेते शुभा मन्त्राः प्रतिवेदं मया तव ।। समासात्कथिता राम समुद्धृत्य प्रधानतः

evamete śubhā mantrāḥ prativedaṃ mayā tava || samāsātkathitā rāma samuddhṛtya pradhānataḥ

एकैकस्य च मन्त्रस्य विनियोगाः सहस्रशः ।। कथिता भृगुशार्दूल पुराणैः सुमहात्मभिः

ekaikasya ca mantrasya viniyogāḥ sahasraśaḥ || kathitā bhṛguśārdūla purāṇaiḥ sumahātmabhiḥ

2.127.40

न ते शक्या महाभाग वक्तुं वर्षशतैरपि ।। प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित्कर्म तवेरितम्

na te śakyā mahābhāga vaktuṃ varṣaśatairapi || prādhānyena tu mantrāṇāṃ kiñcitkarma taveritam

होमे यत्र न निर्दिष्टं मया द्रव्यं पुरा तव ।। हवींषि तत्र वक्ष्यामि तानि मे गदतः शृणु

home yatra na nirdiṣṭaṃ mayā dravyaṃ purā tava || havīṃṣi tatra vakṣyāmi tāni me gadataḥ śṛṇu

वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः ।। आज्यञ्च व्रीहयश्चैव तथा वै गौरसर्षपाः

vṛkṣāṇāṃ yajñiyānāntu samidhaḥ prathamaṃ haviḥ || ājyañca vrīhayaścaiva tathā vai gaurasarṣapāḥ

अक्षतानि तिलाश्चैव दधि क्षीरञ्च भार्गव ।। दर्भास्तथैव दूर्वाश्च बिल्वानि कमलानि च

akṣatāni tilāścaiva dadhi kṣīrañca bhārgava || darbhāstathaiva dūrvāśca bilvāni kamalāni ca

शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि भार्गव ।। तैलेन्धनानि धर्मज्ञ राजिकां रुधिरं विषम्

śāntipuṣṭikarāṇyāhurdravyāṇyetāni bhārgava || tailendhanāni dharmajña rājikāṃ rudhiraṃ viṣam

समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् ।। आर्षं वै दैवतं छन्दस्त्वविज्ञाय भृगूत्तम

samidhaḥ kaṇṭakopetā abhicāreṣu yojayet || ārṣaṃ vai daivataṃ chandastvavijñāya bhṛgūttama

मन्त्रस्य तेन मन्त्रेण जप्यहोमौ न कारयेत् ।। छन्दसि ब्राह्मणे सूक्ते यदव्यक्तं प्रदृश्यते

mantrasya tena mantreṇa japyahomau na kārayet || chandasi brāhmaṇe sūkte yadavyaktaṃ pradṛśyate

विद्वद्भि सह निश्चित्य तद्यज्ञमवतारयेत् ।। सम्भारा ये यथा यत्र यानि द्रव्याणि यो विधिः

vidvadbhi saha niścitya tadyajñamavatārayet || sambhārā ye yathā yatra yāni dravyāṇi yo vidhiḥ

शाखां प्रति तथा तत्र तत्प्रमाणमिति स्थितिः ।। यः स्वसूत्रमतिक्रम्य परसूत्रेण वर्तते

śākhāṃ prati tathā tatra tatpramāṇamiti sthitiḥ || yaḥ svasūtramatikramya parasūtreṇa vartate

अप्रमाणमृषिं कृत्वा सोऽप्यधमेण युज्यते ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्वसूत्त्रं न विलंघयेत्

apramāṇamṛṣiṃ kṛtvā so'pyadhameṇa yujyate || tasmātsarvaprayatnena svasūttraṃ na vilaṃghayet

2.127.50

प्राक्तन्त्रोत्तरतन्त्रे द्वे स्वशाखाप्रत्यया द्विज ।। सर्वकर्मसु कर्तव्ये मध्ये कर्म विधीयते

prāktantrottaratantre dve svaśākhāpratyayā dvija || sarvakarmasu kartavye madhye karma vidhīyate

अथर्वणोऽयं कथितो विधिस्ते संक्षेपतो भार्गववंशमुख्य ।। अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष

atharvaṇo'yaṃ kathito vidhiste saṃkṣepato bhārgavavaṃśamukhya || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa

127

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्यानेऽथर्वविधिकथनन्नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne'tharvavidhikathanannāma saptaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। एकं मन्त्रं समाचक्ष्व देव लक्ष्मीविवर्धनम् ।। प्रतिवेदं जगन्नाथ यादोगणनृपात्मज

rāma uvāca || ekaṃ mantraṃ samācakṣva deva lakṣmīvivardhanam || prativedaṃ jagannātha yādogaṇanṛpātmaja

पुष्कर उवाच ।। श्रीसूक्तं प्रतिवेदञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनम् ।। अस्मिँल्लोके परे वापि यथाकामं द्विजस्य तु

puṣkara uvāca || śrīsūktaṃ prativedañca jñeyaṃ lakṣmīvivardhanam || asmim̐lloke pare vāpi yathākāmaṃ dvijasya tu

राम उवाच ।। प्रतिवेदं समाचक्ष्व श्रीसूक्तं पुष्टिवर्धनम् ।। श्रीसूक्तस्य तथा कर्म सर्वधर्मभृतां वर

rāma uvāca || prativedaṃ samācakṣva śrīsūktaṃ puṣṭivardhanam || śrīsūktasya tathā karma sarvadharmabhṛtāṃ vara

पुष्कर उवाच ।। हिरण्यवर्णा हरिणीमृचः पञ्चदश द्विज ।। श्रीसूक्तं कथितं पुण्यमृग्वेदे पुष्टिवर्धनम्

puṣkara uvāca || hiraṇyavarṇā hariṇīmṛcaḥ pañcadaśa dvija || śrīsūktaṃ kathitaṃ puṇyamṛgvede puṣṭivardhanam

रथे अक्षेषु वाजेति चतस्रस्तु तथा ऋचः ।। श्रीसूक्तं तु यजुर्वेदे कथितं पुष्टिवर्धनम्

rathe akṣeṣu vājeti catasrastu tathā ṛcaḥ || śrīsūktaṃ tu yajurvede kathitaṃ puṣṭivardhanam

श्रायन्तीयं तथा मासं सामवेदे प्रकीर्तितम् ।। श्रियं दातुर्मयि देहि प्रोक्तमाथर्वणे तथा

śrāyantīyaṃ tathā māsaṃ sāmavede prakīrtitam || śriyaṃ dāturmayi dehi proktamātharvaṇe tathā

श्रीसूक्तं यो जपेद्भक्त्या तस्यालक्ष्मीर्विनश्यति ।। जुहुयाद्यश्च धर्मज्ञ हविष्येण विशेषतः

śrīsūktaṃ yo japedbhaktyā tasyālakṣmīrvinaśyati || juhuyādyaśca dharmajña haviṣyeṇa viśeṣataḥ

श्रीसूक्तेन तु पद्मानां घृताक्तानां भृगूत्तम ।। अयुतं होमयेद्यस्तु वह्नौ भक्तियुतो नरः

śrīsūktena tu padmānāṃ ghṛtāktānāṃ bhṛgūttama || ayutaṃ homayedyastu vahnau bhaktiyuto naraḥ

पद्महस्तद्वया लक्ष्मीस्तं नरं तूपतिष्ठति ।। दशायुतं तु पद्मानां जुहुयाद्यस्तथा जले

padmahastadvayā lakṣmīstaṃ naraṃ tūpatiṣṭhati || daśāyutaṃ tu padmānāṃ juhuyādyastathā jale

2.128.10

नापैति तत्कुलाल्लक्ष्मी विष्णोर्वक्षोगता यथा ।। घृताक्तानान्तु बिल्वानां हुत्वा रामायुतं तथा

nāpaiti tatkulāllakṣmī viṣṇorvakṣogatā yathā || ghṛtāktānāntu bilvānāṃ hutvā rāmāyutaṃ tathā

बहुवित्तमवाप्नोति स यावन्मनसेच्छति ।। बिल्वानां लक्षहोमेन कुले लक्ष्मीमुपाश्नुते

bahuvittamavāpnoti sa yāvanmanasecchati || bilvānāṃ lakṣahomena kule lakṣmīmupāśnute

पद्मानामथ बिल्वानां कोटिहोमं समाचरेत् ।। श्रद्दधानः समाप्नोति देवेन्द्रत्वमपि ध्रुवम्

padmānāmatha bilvānāṃ koṭihomaṃ samācaret || śraddadhānaḥ samāpnoti devendratvamapi dhruvam

संपूज्य देवीं वरदां यथावत्पद्मैः सितैर्वा कुसुमैस्तथान्यैः ।। क्षीरेण धूपैः परमान्नभक्ष्यैर्लक्ष्मीमवाप्नोति विधानतश्च

saṃpūjya devīṃ varadāṃ yathāvatpadmaiḥ sitairvā kusumaistathānyaiḥ || kṣīreṇa dhūpaiḥ paramānnabhakṣyairlakṣmīmavāpnoti vidhānataśca

128

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने श्रीसूक्तमाहात्म्यकथनन्नामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śrīsūktamāhātmyakathanannāmāṣṭāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। एकं मन्त्रं समाचक्ष्व सर्वकर्मकरं शिवम् ।। ऐहिकं सर्वधर्मज्ञ पारलौकिकमेव च

rāma uvāca || ekaṃ mantraṃ samācakṣva sarvakarmakaraṃ śivam || aihikaṃ sarvadharmajña pāralaukikameva ca

पुष्कर उवाच ।। प्रतिवेदं महाभाग यत्सूक्तं पौरुषं स्मृतम् ।। सर्वकर्मकरं ज्ञेयं पवित्रं माधुसूदनम्

puṣkara uvāca || prativedaṃ mahābhāga yatsūktaṃ pauruṣaṃ smṛtam || sarvakarmakaraṃ jñeyaṃ pavitraṃ mādhusūdanam

एकैकया ऋचा राम स्नातो दत्त्वा जलाञ्जलीः ।। पौरुषेण च सूक्तेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।।। अन्तर्जलगतो जप्त्वा तथा सूक्तं तु पौरुषम् ।। सर्वकल्मषनिर्मुक्तो यथेष्टां लभते गतिम्

ekaikayā ṛcā rāma snāto dattvā jalāñjalīḥ || pauruṣeṇa ca sūktena mucyate sarvakilbiṣaiḥ ||| antarjalagato japtvā tathā sūktaṃ tu pauruṣam || sarvakalmaṣanirmukto yatheṣṭāṃ labhate gatim

एकैकया ऋचा स्नातः पुष्पं पुष्पं निवेदयेत ।। पुरुषाय जले राम सर्वपापैर्विमुच्यते

ekaikayā ṛcā snātaḥ puṣpaṃ puṣpaṃ nivedayeta || puruṣāya jale rāma sarvapāpairvimucyate

एकैकया ऋचा स्नातो दत्त्वा राम फलंफलम् ।। सर्वान्कामानवाप्नोति यान्कांश्चिन्मनसेच्छति

ekaikayā ṛcā snāto dattvā rāma phalaṃphalam || sarvānkāmānavāpnoti yānkāṃścinmanasecchati

पौरुषेण च सूक्तेन प्राणायामो महाफलः ।। जपहोमौ तथा राम सर्वकल्मषनाशनौ

pauruṣeṇa ca sūktena prāṇāyāmo mahāphalaḥ || japahomau tathā rāma sarvakalmaṣanāśanau

सुरापो ब्रह्महा स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः ।। पापेभ्यो विप्रमुच्येत जप्त्वा सूक्तं तु पौरुषम्

surāpo brahmahā stenastathaiva gurutalpagaḥ || pāpebhyo vipramucyeta japtvā sūktaṃ tu pauruṣam

कृच्छैर्विशोधितः पूर्वं मध्याह्ने सलिलापगः ।। स्नातस्तु पौरुषं सूक्तं जपेन्नित्यमतन्द्रितः

kṛcchairviśodhitaḥ pūrvaṃ madhyāhne salilāpagaḥ || snātastu pauruṣaṃ sūktaṃ japennityamatandritaḥ

2.129.10

संवत्सरेण देवेशं वासुदेवं प्रपश्यति ।। स्वयमेव महाभाग शाकमूलफलाशनः

saṃvatsareṇa deveśaṃ vāsudevaṃ prapaśyati || svayameva mahābhāga śākamūlaphalāśanaḥ

तस्मात्काममवाप्नोति यद्राम मनसेच्छति ।। श्रियमग्र्यां तथा रूपं जीवितं दीर्घमेव च

tasmātkāmamavāpnoti yadrāma manasecchati || śriyamagryāṃ tathā rūpaṃ jīvitaṃ dīrghameva ca

अणिमां लघिमां प्राप्तिं महिमां च भृगूत्तम ।। ईशित्वञ्च वशित्वञ्च प्रकाम्यञ्च भृगूत्तम

aṇimāṃ laghimāṃ prāptiṃ mahimāṃ ca bhṛgūttama || īśitvañca vaśitvañca prakāmyañca bhṛgūttama

यत्र कामावसायित्वं तस्मात्प्राप्नोति मानद ।। दुरवापमथान्यद्वा यत्किञ्चिन्मनसेच्छति

yatra kāmāvasāyitvaṃ tasmātprāpnoti mānada || duravāpamathānyadvā yatkiñcinmanasecchati

अकामः पौरुषं सूक्तं जप्त्वा नित्यमतन्द्रितः ।। तत्र याति महाभाग यद्विष्णोः परमं पदम्

akāmaḥ pauruṣaṃ sūktaṃ japtvā nityamatandritaḥ || tatra yāti mahābhāga yadviṣṇoḥ paramaṃ padam

मांगल्यमेतत्परमं पवित्रं संसारदुःखौघविनाशकारि ।। सुखप्रदं धर्मविधं नराणां मनोरमावाप्तिकरं प्रदिष्टम्

māṃgalyametatparamaṃ pavitraṃ saṃsāraduḥkhaughavināśakāri || sukhapradaṃ dharmavidhaṃ narāṇāṃ manoramāvāptikaraṃ pradiṣṭam

129

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुरुषसूक्तमाहात्म्यवर्णनन्नामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne puruṣasūktamāhātmyavarṇanannāmaikonatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। । पुरा धर्माणि प्रोक्तानि ब्रह्मचारिगृहस्थयोः ।। कर्माण्युक्तानि च ब्रूहि शिष्टमप्याश्रमद्वयम्

rāma uvāca || | purā dharmāṇi proktāni brahmacārigṛhasthayoḥ || karmāṇyuktāni ca brūhi śiṣṭamapyāśramadvayam

(गृहस्थधर्मानाश्रित्य काम्यानि सुरसत्तम ।।। कर्माणि तानि मे ब्रूहि शिष्टान्यप्याश्रमद्वये

(gṛhasthadharmānāśritya kāmyāni surasattama ||| karmāṇi tāni me brūhi śiṣṭānyapyāśramadvaye

पुष्कर उवाच । सुखं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः ।। वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः

puṣkara uvāca | sukhaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivatsnātako dvijaḥ || vane vasettu niyato yathāvadvijitendriyaḥ

गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः ।। अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत्

gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥ || apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet

संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वञ्चैव परिच्छदम् ।। पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा

saṃtyajya grāmyamāhāraṃ sarvañcaiva paricchadam || putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā

अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निं परिच्छदम् ।। ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेद्विजितेन्द्रियः

agnihotraṃ samādāya gṛhyaṃ cāgniṃ paricchadam || grāmādaraṇyaṃ niḥsṛtya nivasedvijitendriyaḥ

मुन्यन्नैर्विविधैमेध्यैः शाकमूलफलेन वा ।। सर्वानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम्

munyannairvividhaimedhyaiḥ śākamūlaphalena vā || sarvāneva mahāyajñānnirvapedvidhipūrvakam

वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा ।। जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखांस्तथा

vasīta carma cīraṃ vā sāyaṃ snāyātprage tathā || jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ śmaśrulomanakhāṃstathā

यद्यच्च स्यात्ततो दद्याद्बलिं भिक्षाञ्च शक्तितः ।। समूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान्

yadyacca syāttato dadyādbaliṃ bhikṣāñca śaktitaḥ || samūlaphalabhikṣābhirarcayedāśramāgatān

2.130.10

स्वाध्यायनित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः ।। दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः

svādhyāyanityayuktaḥ syāddānto maitraḥ samāhitaḥ || dātā nityamanādātā sarvabhūtānukampakaḥ

वैतानिकश्च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि ।। दर्शयन्स्कन्दयन्पर्वं पौर्णमासीञ्च योगतः

vaitānikaśca juhuyādagnihotraṃ yathāvidhi || darśayanskandayanparvaṃ paurṇamāsīñca yogataḥ

ऋक्षेष्ट्याग्रयणश्चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।। उत्तरायणञ्च क्रमशो दक्षिणायनमेव च

ṛkṣeṣṭyāgrayaṇaścaiva cāturmāsyāni cāharet || uttarāyaṇañca kramaśo dakṣiṇāyanameva ca

वासन्तैः शारदैमेध्यैर्मुन्यन्नैः सुसमाहृतैः ।। पुरोडाशांश्चरूँश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक्

vāsantaiḥ śāradaimedhyairmunyannaiḥ susamāhṛtaiḥ || puroḍāśāṃścarūm̐ścaiva vidhivannirvapetpṛthak

देवताभ्यस्तु तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ।। शेषमात्मनि युञ्जीत लवणञ्च स्वयं कृतम्

devatābhyastu taddhutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ || śeṣamātmani yuñjīta lavaṇañca svayaṃ kṛtam

स्थलजोदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च ।। मध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसंयुतान्

sthalajodakaśākāni puṣpamūlaphalāni ca || madhyavṛkṣodbhavānyadyātsnehāṃśca phalasaṃyutān

वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च ।। भूस्तृणं शिग्रुकञ्चैव भल्लातकफलानि च

varjayenmadhumāṃsāni bhaumāni kavakāni ca || bhūstṛṇaṃ śigrukañcaiva bhallātakaphalāni ca

त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसञ्चितम् ।। जीर्णानि चैव वासांसि पुष्पमूलफलानि च

tyajedāśvayuje māsi munyannaṃ pūrvasañcitam || jīrṇāni caiva vāsāṃsi puṣpamūlaphalāni ca

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् ।। न ग्रामजातमन्नञ्च पुष्पाणि च फलानि च

na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit || na grāmajātamannañca puṣpāṇi ca phalāni ca

अग्निपक्वाशनो वा स्यात्कालपक्वभुगेव वा ।। अश्मविद्धो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकस्तथा

agnipakvāśano vā syātkālapakvabhugeva vā || aśmaviddho bhavedvāpi dantolūkhalikastathā

2.130.20

सद्यः प्रक्षालिको वा स्यान्माससञ्चयिकोऽपि वा ।। षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा

sadyaḥ prakṣāliko vā syānmāsasañcayiko'pi vā || ṣaṇmāsanicayo vā syātsamānicaya eva vā

नक्तं वान्नं समश्नीयाद्दिवा चाहृत्य शक्तितः।। चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वा चाष्टमकालिकः

naktaṃ vānnaṃ samaśnīyāddivā cāhṛtya śaktitaḥ|| caturthakāliko vā syātsyādvā cāṣṭamakālikaḥ

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् ।। पक्षान्तयोर्वाप्यश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्

cāndrāyaṇavidhānairvā śukle kṛṣṇe ca vartayet || pakṣāntayorvāpyaśnīyādyavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा ।। कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसपथि स्थितः

puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayetsadā || kālapakvaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasapathi sthitaḥ

भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् ।। स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूपयन्नपः

bhūmau viparivarteta tiṣṭhedvā prapadairdinam || sthānāsanābhyāṃ viharetsavaneṣūpayannapaḥ

ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षासु भावकाशकः ।। आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

grīṣme pañcatapāstu syādvarṣāsu bhāvakāśakaḥ || ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ

उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ।। तपश्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः

upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ pitṝndevāṃśca tarpayet || tapaścaraṃścogrataraṃ śoṣayeddehamātmanaḥ

अग्नीनात्मनि वैतानान्समारोप्य यथाविधि ।। अनग्निरनिकेतश्च मुनिर्मूलफलाशनः

agnīnātmani vaitānānsamāropya yathāvidhi || anagniraniketaśca munirmūlaphalāśanaḥ

अप्रपन्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराश्रयः।। शरणेषु समश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः

aprapannaḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharāśrayaḥ|| śaraṇeṣu samaścaiva vṛkṣamūlaniketanaḥ

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।। गृहमेध्येषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet || gṛhamedhyeṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu

2.130.30

ग्रामादाहृत्य नाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् ।।। विविधाश्चोपनिषदो ह्यात्मसंशुद्धये श्रुतीः

grāmādāhṛtya nāśnīyādaṣṭau grāsānvane vasan ||| vividhāścopaniṣado hyātmasaṃśuddhaye śrutīḥ

ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः ।। विद्यातपोभिवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये

ṛṣibhirbrāhmaṇaiścaiva gṛhasthaireva sevitāḥ || vidyātapobhivṛddhyarthaṃ śarīrasya ca śuddhaye

अपराजितां वास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः ।। आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनम्

aparājitāṃ vāsthāya vrajeddiśamajihmagaḥ || ānipātāccharīrasya yukto vāryanilāśanam

त्यक्त्वा तनुं सम्यगथोदितस्य विधेरथैकस्य वने निवासी ।। प्राप्नोति लोकं स पितामहस्य त्यक्त्वा भयं नात्र विचारमस्ति

tyaktvā tanuṃ samyagathoditasya vidherathaikasya vane nivāsī || prāpnoti lokaṃ sa pitāmahasya tyaktvā bhayaṃ nātra vicāramasti

130

इति श्रीविप्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने वानप्रस्थाश्रमकथनन्नाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīvipṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne vānaprasthāśramakathanannāma triṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १३१-१३५

पुष्कर उवाच ।। वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ।। चतुर्थमायुषो भागं त्यक्तसङ्गः परिव्रजेत्

puṣkara uvāca || vaneṣu ca vihṛtyaivaṃ tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ || caturthamāyuṣo bhāgaṃ tyaktasaṅgaḥ parivrajet

आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः ।। भिक्षाबलपरिश्रान्तः प्रव्रजेद्व्रतवर्जितः

āśramādāśramaṃ gatvā hutahomo jitendriyaḥ || bhikṣābalapariśrāntaḥ pravrajedvratavarjitaḥ

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।। ।। अनपाकृत्य च ऋणं मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet || || anapākṛtya ca ṛṇaṃ mokṣamicchanvrajatyadhaḥ

अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः ।। इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्

adhītya vidhivadvedānputrāṃścotpādya dharmataḥ || iṣṭvā ca śaktito yajñairmano mokṣe niveśayet

अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् ।। अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

anadhītya dvijo vedānanutpādya tathā sutān || aniṣṭvā caiva yajñaiśca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदस-दक्षिणाम् ।। आत्मन्यग्नीन्समारोप्य प्रव्रजत्यभयं गृही

prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvavedasa-dakṣiṇām || ātmanyagnīnsamāropya pravrajatyabhayaṃ gṛhī

तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ।। यस्मादण्वपि भूतानां द्विज नोत्पद्यते भयम् ।। तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कथञ्चन

tasya tejomayā lokā bhavanti brahmavādinaḥ || yasmādaṇvapi bhūtānāṃ dvija notpadyate bhayam || tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kathañcana

अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः ।। समुपोढेषु काम्येषु निरपेक्षः परिव्रजेत्

agārādabhiniṣkrāntaḥ pavitropacito muniḥ || samupoḍheṣu kāmyeṣu nirapekṣaḥ parivrajet

एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ।। सिद्धिमेकस्य तां पश्यन्न जहाति न हीयते

eka eva carennityaṃ siddhyarthamasahāyavān || siddhimekasya tāṃ paśyanna jahāti na hīyate

2.131.10

अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत

anagniraniketaḥ syādgrāmamannārthamāśrayeta

उपेक्षकोऽसञ्चयको मुनिर्भावसमाहितः ।। कपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता ।। ममता नैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्

upekṣako'sañcayako munirbhāvasamāhitaḥ || kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucailamasahāyatā || mamatā naiva sarvasminnetanmuktasya lakṣaṇam

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।। कालमेव परीक्षेत निर्दोषभृतको यथा

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam || kālameva parīkṣeta nirdoṣabhṛtako yathā

(दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।। सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्

(dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet || satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

अतिजडांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन

atijaḍāṃstitikṣeta nāvamanyeta kañcana

न चैनं गृहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ।। क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदापृष्टः कुशलं वदेत्

na cainaṃ gṛhamāśritya vairaṃ kurvīta kenacit || krudhyantaṃ na pratikrudhyedāpṛṣṭaḥ kuśalaṃ vadet

सप्तद्वारावकीर्णाञ्च न वाचमनृतां वदेत् ।। अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः

saptadvārāvakīrṇāñca na vācamanṛtāṃ vadet || adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ

आत्मनैव सहायेन तरेद्दुर्गतिमात्मनः

ātmanaiva sahāyena tareddurgatimātmanaḥ

न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।। नानृतस्वनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित्

na cotpātanimittābhyāṃ na nakṣatrāṅgavidyayā || nānṛtasvanavādābhyāṃ bhikṣāṃ lipseta karhicit

न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा न योगिभिरथाश्रमैः ।। आकीर्णैर्भिक्षुकैर्वर्णैरागारमुपसंव्रजेत्

na tāpasairbrāhmaṇairvā na yogibhirathāśramaiḥ || ākīrṇairbhikṣukairvarṇairāgāramupasaṃvrajet

2.131.20

क्लृप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ।। विरचेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्

klṛptakeśanakhaśmaśruḥ pātrī daṇḍī kusumbhavān || viracenniyato nityaṃ sarvabhūtānyapīḍayan

अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च ।। तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे

ataijasāni pātrāṇi tasya syurnirvraṇāni ca || teṣāmadbhiḥ smṛtaṃ śaucaṃ camasānāmivādhvare

अलाबुं दारुपात्रञ्च मृन्मयं वैदलं तथा ।। एतानि यतिपात्राणि विज्ञेयानि मनीषिभिः

alābuṃ dārupātrañca mṛnmayaṃ vaidalaṃ tathā || etāni yatipātrāṇi vijñeyāni manīṣibhiḥ

सौवर्णमणिपात्रेषु कांस्यरौप्यायसेषु च ।। भिक्षां दद्यान्न धर्मज्ञ ग्रहीता नरकं व्रजेत्

sauvarṇamaṇipātreṣu kāṃsyaraupyāyaseṣu ca || bhikṣāṃ dadyānna dharmajña grahītā narakaṃ vrajet

एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरे ।। भैक्ष्ये प्रसक्तस्य मतिर्विषयेष्वपि सज्जते

ekakālaṃ caredbhaikṣyaṃ na prasajyeta vistare || bhaikṣye prasaktasya matirviṣayeṣvapi sajjate

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।। वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane || vṛtte śarāvasampāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret

अलाभी न विषादी स्याल्लाभे चापि न हर्षयेत् ।। प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासंगाद्विनिर्गतः ।। अभिपूजितलाभाँस्तु यदि मुक्तोऽपि बध्यते

alābhī na viṣādī syāllābhe cāpi na harṣayet || prāṇayātrikamātraḥ syānmātrāsaṃgādvinirgataḥ || abhipūjitalābhām̐stu yadi mukto'pi badhyate

अल्पान्नाभ्यवहारेण रहः स्थानासनेन च ।। ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत्

alpānnābhyavahāreṇa rahaḥ sthānāsanena ca || hriyamāṇāni viṣayairindriyāṇi nivartayet

इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषभयेन च ।। अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते

indriyāṇāṃ nirodhena rāgadveṣabhayena ca || ahiṃsayā ca bhūtānāmamṛtatvāya kalpate

अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाम् ।। निरये चैव पतनं व्याधिभिश्चोपपीडनम्

avekṣeta gatiṃ nṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavām || niraye caiva patanaṃ vyādhibhiścopapīḍanam

2.131.30

देहानुक्रमणं चास्मात्पुनर्गर्भे च सम्भवम् ।। योनिकोटिसहस्रेषु मृतौ चास्यान्तरात्मनः

dehānukramaṇaṃ cāsmātpunargarbhe ca sambhavam || yonikoṭisahasreṣu mṛtau cāsyāntarātmanaḥ

अधर्मप्रभवं चैव कर्मयोगं शरीरिणाम् ।। धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगमक्षयम्

adharmaprabhavaṃ caiva karmayogaṃ śarīriṇām || dharmārthaprabhavaṃ caiva sukhasaṃyogamakṣayam

सूक्ष्मतां चानुवीक्षेत योगेन परमात्मनः ।। देहेषु चैव पतितमुत्तमेष्वधमेषु च

sūkṣmatāṃ cānuvīkṣeta yogena paramātmanaḥ || deheṣu caiva patitamuttameṣvadhameṣu ca

दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्रयत्राश्रमे रतः ।। समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्

dūṣito'pi careddharmaṃ yatrayatrāśrame rataḥ || samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇam

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् ।। न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādakam || na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati

संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा ।। शरीरस्यात्यये वापि समीक्ष्य वसुधां चरेत

saṃrakṣaṇārthaṃ jantūnāṃ rātrāvahani vā sadā || śarīrasyātyaye vāpi samīkṣya vasudhāṃ careta

अहोरात्रचयाज्जन्तून्हिनस्त्यज्ञानतो यदि ।। तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान्षडाचरेत्

ahorātracayājjantūnhinastyajñānato yadi || teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmānṣaḍācaret

प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः ।। व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः

prāṇāyāmā brāhmaṇasya trayo'pi vidhivatkṛtāḥ || vyāhṛtipraṇavairyuktā vijñeyaṃ paramaṃ tapaḥ

दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।। तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात्

dahyante dhmāyamānānāṃ dhātūnāṃ hi yathā malāḥ || tathendriyakṛtā doṣā dahyante prāṇanigrahāt

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिस्तु किल्बिषम् ।। प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान्

prāṇāyāmairdaheddoṣāndhāraṇābhistu kilbiṣam || pratyāhāreṇa saṃsargāndhyānenānīśvarānguṇān

2.131.40

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।। ज्ञानयोगेन सम्पश्येद्गतिमस्यान्तरात्मनः

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyamakṛtātmabhiḥ || jñānayogena sampaśyedgatimasyāntarātmanaḥ

सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मभिर्न निबध्यते ।। दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते

samyagdarśanasaṃpannaḥ karmabhirna nibadhyate || darśanena vihīnastu saṃsāraṃ pratipadyate

अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैद्यकैश्चैव कर्मभिः ।। तपसश्चरणैश्चोग्रैः साधयन्तीह तत्पदम्

ahiṃsayendriyāsaṅgairvaidyakaiścaiva karmabhiḥ || tapasaścaraṇaiścograiḥ sādhayantīha tatpadam

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपितम् ।। चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पात्रं मूत्रपुरीषयोः

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepitam || carmāvanaddhaṃ durgandhi pātraṃ mūtrapurīṣayoḥ

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।। रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिदं त्यजेत्

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam || rajasvalamanityañca bhūtāvāsamidaṃ tyajet

नदीकूले यथा वृक्षो वृक्षे वा शकुनिर्यथा ।। तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्रग्राहाद्विमुच्यते

nadīkūle yathā vṛkṣo vṛkṣe vā śakuniryathā || tathā tyajannimaṃ dehaṃ kṛcchragrāhādvimucyate

प्रियेषु स्वेषु सुकृतं चाप्रियेषु च दुष्कृतम् ।। विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम्

priyeṣu sveṣu sukṛtaṃ cāpriyeṣu ca duṣkṛtam || visṛjya dhyānayogena brahmābhyeti sanātanam

यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःसृतिः ।। तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम्

yadā bhāvena bhavati sarvabhāveṣu niḥsṛtiḥ || tadā sukhamavāpnoti pretya ceha ca śāśvatam

अनेन विधिना सर्वान्कामांस्त्यक्त्वा शनैःशनैः ।। सर्वद्वन्द्वैर्विनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठति

anena vidhinā sarvānkāmāṃstyaktvā śanaiḥśanaiḥ || sarvadvandvairvinirmukto brahmaṇyevāvatiṣṭhati

ध्यानिकं सर्वमेवैतद्यदेतदतिशाब्दिकम् ।। न ह्याध्यात्म कविः कश्चित्क्रियाफलमुपाश्नुते

dhyānikaṃ sarvamevaitadyadetadatiśābdikam || na hyādhyātma kaviḥ kaścitkriyāphalamupāśnute

2.131.50

अधियज्ञं ब्रह्म जपेत्साधिदैविकमेव च ।। आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं फलम्

adhiyajñaṃ brahma japetsādhidaivikameva ca || ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ phalam

इदं शरणमज्ञानामिदं दैवं विजानताम् ।। इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम्

idaṃ śaraṇamajñānāmidaṃ daivaṃ vijānatām || idamanvicchatāṃ svargamidamānantyamicchatām

अनेन क्रमयोगेण परिव्रजति यो द्विजः ।। स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति

anena kramayogeṇa parivrajati yo dvijaḥ || sa vidhūyeha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchati

एष धर्मोऽनुशिष्टस्ते यतीनां नियतात्मनाम् ।। एव संन्यासकानान्तु कर्मयोगं निबोध मे

eṣa dharmo'nuśiṣṭaste yatīnāṃ niyatātmanām || eva saṃnyāsakānāntu karmayogaṃ nibodha me

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।। एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā || ete gṛhasthaprabhavāścatvāraḥ pṛthagāśramāḥ

सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः ।। यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम्

sarve'pi kramaśastvete yathāśāstraṃ niṣevitāḥ || yathoktakāriṇaṃ vipraṃ nayanti paramāṃ gatim

सर्वेषामेव चैतेषां वेदश्रुतिविधानतः ।। गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान्बिभर्ति हि

sarveṣāmeva caiteṣāṃ vedaśrutividhānataḥ || gṛhastha ucyate śreṣṭhaḥ sa trīnetānbibharti hi

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।। तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim || tathaivāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim

चतुर्भिरपि तत्त्वज्ञैर्नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः ।। दशलाक्षणिको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः

caturbhirapi tattvajñairnityamāśramibhirdvijaiḥ || daśalākṣaṇiko dharmaḥ sevitavyaḥ prayatnataḥ

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्

dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ || dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam

2.131.60

दश चिह्नानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते ।। अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्

daśa cihnāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate || adhītya cānuvartante te yānti paramāṃ gatim

दशलाक्षणिकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः ।। वेदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा मन्येहमनृणो द्विजः

daśalākṣaṇikaṃ dharmamanutiṣṭhansamāhitaḥ || vedāntaṃ vidhivacchrutvā manyehamanṛṇo dvijaḥ

सन्न्यस्य सर्वकर्माणि सर्वान्दोषानुपानुदेत् ।। नियतो धर्ममभ्यस्य पुत्रैः सह सुखं वसेत

sannyasya sarvakarmāṇi sarvāndoṣānupānudet || niyato dharmamabhyasya putraiḥ saha sukhaṃ vaseta

एवं सन्यस्य कर्माणि स्वकार्ये परमोऽस्पृहः ।। संन्यासेनापहृत्येनं प्राप्नोति परमां गतिम् ।। एष तेऽभिहितो धर्मो द्विजातीनां चतुर्विधः

evaṃ sanyasya karmāṇi svakārye paramo'spṛhaḥ || saṃnyāsenāpahṛtyenaṃ prāpnoti paramāṃ gatim || eṣa te'bhihito dharmo dvijātīnāṃ caturvidhaḥ

स्वल्पोऽपि धर्मश्चरितो यथायं महाफलः स्यात्सततं द्विजानाम् ।। तस्मात्प्रयत्नादयमेव कार्यः सर्वं समुत्सृज्य महानुभावः

svalpo'pi dharmaścarito yathāyaṃ mahāphalaḥ syātsatataṃ dvijānām || tasmātprayatnādayameva kāryaḥ sarvaṃ samutsṛjya mahānubhāvaḥ

131

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने चतुर्थाश्रमवर्णनन्नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne caturthāśramavarṇanannāmaikatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। अष्टादशभ्यः शान्तिभ्यः शान्तयो याः सुरोत्तम ।। भिद्यन्ते वा न भिद्यन्ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || aṣṭādaśabhyaḥ śāntibhyaḥ śāntayo yāḥ surottama || bhidyante vā na bhidyante tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। अमृता चाभया सौम्यास्तिस्रोन्याः सन्ति भार्गव ।। एकापि तासां विज्ञेया सर्वकर्मफलप्रदा

puṣkara uvāca || amṛtā cābhayā saumyāstisronyāḥ santi bhārgava || ekāpi tāsāṃ vijñeyā sarvakarmaphalapradā

सर्वोत्पातप्रशमनी मङ्गल्या सिद्धिकारिका ।।। पूर्वोक्ताः कथितेष्वेव कर्तव्या अद्भुतेषु च

sarvotpātapraśamanī maṅgalyā siddhikārikā ||| pūrvoktāḥ kathiteṣveva kartavyā adbhuteṣu ca

राम उवाच ।। शान्तीनां मे त्वमाचक्ष्व स्वरूपाणि महाभुज ।। पितामहसमो लोके सर्वज्ञोऽपि मतो मम

rāma uvāca || śāntīnāṃ me tvamācakṣva svarūpāṇi mahābhuja || pitāmahasamo loke sarvajño'pi mato mama

पुष्कर उवाच ।। अमृता शर्वदैवत्या अभया ब्रह्मदैवता ।। सौम्या च सोमदैवत्या कथिता भृगुनन्दन

puṣkara uvāca || amṛtā śarvadaivatyā abhayā brahmadaivatā || saumyā ca somadaivatyā kathitā bhṛgunandana

अन्यासां देवता ज्ञानं नाम्नैव कथितं तव ।। आथर्वणानां शान्तीनां निबोध गदतो मम

anyāsāṃ devatā jñānaṃ nāmnaiva kathitaṃ tava || ātharvaṇānāṃ śāntīnāṃ nibodha gadato mama

अमृता चित्रवर्णा स्यादभया तु शशिप्रभा।। सौम्या शुक्लैव विज्ञेया नीला भवति वैष्णवी

amṛtā citravarṇā syādabhayā tu śaśiprabhā|| saumyā śuklaiva vijñeyā nīlā bhavati vaiṣṇavī

बालार्कसदृशा रौद्री ब्राह्मी शंखसमप्रभा ।। रुक्मवर्णा तथैवैन्द्री वायव्या हरिता भवेत्

bālārkasadṛśā raudrī brāhmī śaṃkhasamaprabhā || rukmavarṇā tathaivaindrī vāyavyā haritā bhavet

शुक्ला च वारुणी ज्ञेया कौबेरी पद्मसुप्रभा ।। भार्गवी शुक्लवर्णा स्यात्प्राजापत्या च पीतिका

śuklā ca vāruṇī jñeyā kauberī padmasuprabhā || bhārgavī śuklavarṇā syātprājāpatyā ca pītikā

2.132.10

त्वाष्ट्री शुक्ला च विज्ञेया कौमारी ताम्रसुप्रभा ।। आग्नेय्यग्निसुवर्णा स्याच्छुक्ला मातङ्गिनी भवेत्

tvāṣṭrī śuklā ca vijñeyā kaumārī tāmrasuprabhā || āgneyyagnisuvarṇā syācchuklā mātaṅginī bhavet

प्रवालाभा च गान्धर्वी कृष्णा वै नैनृता तथा।। रोचनाभा चाङ्गिरसी याम्या कृष्णा तथा भवेत्

pravālābhā ca gāndharvī kṛṣṇā vai nainṛtā tathā|| rocanābhā cāṅgirasī yāmyā kṛṣṇā tathā bhavet

पार्थिवी च मयूराभा वर्णतः कथितास्तव ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि स्थानान्यासां यथाविधि

pārthivī ca mayūrābhā varṇataḥ kathitāstava || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sthānānyāsāṃ yathāvidhi

अमृता चाभया सौम्या तिस्रस्तु भृगुनन्दन ।। तासां सर्वत्र संस्थानं कथितन्तु पुरातनैः

amṛtā cābhayā saumyā tisrastu bhṛgunandana || tāsāṃ sarvatra saṃsthānaṃ kathitantu purātanaiḥ

प्राजापत्या तथाग्नेयी याम्या वै नैर्ऋती तथा ।। कौबेरी पार्थिवी चेति पृथिव्यां परिकीर्तिताः

prājāpatyā tathāgneyī yāmyā vai nairṛtī tathā || kauberī pārthivī ceti pṛthivyāṃ parikīrtitāḥ

वायव्या चैव कौमारी वैष्णवी रुद्रदैवता ।। अन्तरिक्षे विनिर्दिष्टाः शान्तयो द्विजसत्तम

vāyavyā caiva kaumārī vaiṣṇavī rudradaivatā || antarikṣe vinirdiṣṭāḥ śāntayo dvijasattama

ऐन्द्री मातङ्गिनी त्वाष्ट्री दिव्या ब्राह्मी तथेरिता ।। वारुणी चैव गान्धारी भार्गव्याङ्गिरसी तथा

aindrī mātaṅginī tvāṣṭrī divyā brāhmī tatheritā || vāruṇī caiva gāndhārī bhārgavyāṅgirasī tathā

आद्यास्तु कथितास्तुभ्यं कर्तव्याश्च विजानता ।। यथा स्वदेशजातेषु चाद्भुतेषु यथाविधि

ādyāstu kathitāstubhyaṃ kartavyāśca vijānatā || yathā svadeśajāteṣu cādbhuteṣu yathāvidhi

तद्दैवत्यास्तथा मन्त्राः सर्वासां गर्भ उच्यते ।। मणीनाञ्च तथा गर्भाः सर्वासां मन्त्र उच्यते

taddaivatyāstathā mantrāḥ sarvāsāṃ garbha ucyate || maṇīnāñca tathā garbhāḥ sarvāsāṃ mantra ucyate

मणीनाञ्च तथा मन्त्रा ज्ञातव्या मन्त्रलिङ्गतः ।। सर्वासाञ्चैव शान्तीनां होतव्याश्च गणा दश

maṇīnāñca tathā mantrā jñātavyā mantraliṅgataḥ || sarvāsāñcaiva śāntīnāṃ hotavyāśca gaṇā daśa

2.132.20

शान्त्यातीतन्तु भैषज्यं त्रिसप्तीयं तथैव च ।। अभया च तथा राम तथा चैवापराजिता

śāntyātītantu bhaiṣajyaṃ trisaptīyaṃ tathaiva ca || abhayā ca tathā rāma tathā caivāparājitā

आयुष्यं च स्वस्त्ययनं सर्ववर्मगणं तथा ।। वास्तोष्पत्यं तथा रौद्रं गणाः प्रोक्तास्तथा दश

āyuṣyaṃ ca svastyayanaṃ sarvavarmagaṇaṃ tathā || vāstoṣpatyaṃ tathā raudraṃ gaṇāḥ proktāstathā daśa

होमस्तथैषां मन्तव्यः सर्वशान्तिषु भार्गव ।। पृथक्प्रधानतः कल्पास्तिस्रः पूर्वाः प्रकीर्तिताः

homastathaiṣāṃ mantavyaḥ sarvaśāntiṣu bhārgava || pṛthakpradhānataḥ kalpāstisraḥ pūrvāḥ prakīrtitāḥ

गणेगणे तु गां दद्याद्गां गर्भे गां तथा मणौ ।। अराजा भूमिपालस्तु दद्याद्दश दशैव तु

gaṇegaṇe tu gāṃ dadyādgāṃ garbhe gāṃ tathā maṇau || arājā bhūmipālastu dadyāddaśa daśaiva tu

निष्कामः सभुवं चैव तथा दद्यात्पुरोधसे ।। अभयाया मणिः कार्यो वरुणस्य भृगूत्तम

niṣkāmaḥ sabhuvaṃ caiva tathā dadyātpurodhase || abhayāyā maṇiḥ kāryo varuṇasya bhṛgūttama

शतकाण्डोऽमृतायाश्च सौम्यायाः शङ्खजो मणिः।। वैष्णव्यास्त्रिवृतः प्रोक्तः स्नातो रौद्र्यास्तथा मणिः

śatakāṇḍo'mṛtāyāśca saumyāyāḥ śaṅkhajo maṇiḥ|| vaiṣṇavyāstrivṛtaḥ proktaḥ snāto raudryāstathā maṇiḥ

ब्रह्मरक्षस्तथा ब्रह्म्या मैत्र्याः स्यात्कनको मणिः ।। वायव्याश्चाङ्गिरः प्रोक्तो वायव्यः शङ्खजो भवेत्

brahmarakṣastathā brahmyā maitryāḥ syātkanako maṇiḥ || vāyavyāścāṅgiraḥ prokto vāyavyaḥ śaṅkhajo bhavet

औदुम्बरश्च कौबेर्या भार्गव्यायाः शतावरीम् ।। प्राजापत्या बिल्वमणिस्त्वाष्ट्र्याः संस्कृतको मणिः

audumbaraśca kauberyā bhārgavyāyāḥ śatāvarīm || prājāpatyā bilvamaṇistvāṣṭryāḥ saṃskṛtako maṇiḥ

दाक्षायणश्च कौमार्य्या आग्नेय्याश्च तदेव तु ।। मातङ्गिन्या जिगितजं गान्धर्व्या अजशृङ्गजम्

dākṣāyaṇaśca kaumāryyā āgneyyāśca tadeva tu || mātaṅginyā jigitajaṃ gāndharvyā ajaśṛṅgajam

नैर्ऋत्यामायसं चैव आङ्गिरस्यास्तथाञ्जनम् ।। शतकाण्डश्च याम्यायाः पार्थिव्या अपि पार्थिवम्

nairṛtyāmāyasaṃ caiva āṅgirasyāstathāñjanam || śatakāṇḍaśca yāmyāyāḥ pārthivyā api pārthivam

2.132.30

अद्भुतस्य बलं ज्ञात्वा कृच्छ्रं कुर्यात्पुरोहितः ।। प्रागेव कुर्याच्छमनमादावेवाद्भुतस्य तु

adbhutasya balaṃ jñātvā kṛcchraṃ kuryātpurohitaḥ || prāgeva kuryācchamanamādāvevādbhutasya tu

कृतकृच्छ्रस्तु कुर्वीत ततः शान्तिमुपोषितः ।। अरण्यां पातयेद्वह्निं सर्वास्वेतासु शान्तिषु

kṛtakṛcchrastu kurvīta tataḥ śāntimupoṣitaḥ || araṇyāṃ pātayedvahniṃ sarvāsvetāsu śāntiṣu

उपवासदिनस्यान्ते वह्निमुत्पाद्य यत्नतः ।। उत्पन्नमन्नं विभजेत्क्रव्यादं सौम्यमेव च

upavāsadinasyānte vahnimutpādya yatnataḥ || utpannamannaṃ vibhajetkravyādaṃ saumyameva ca

कृत्वा कपाले क्रव्यादं ध्रुवेण नैर्ऋतीं दिशम् ।। शान्त्यागारे स्थापयेच्च शान्त्यर्थे सौम्यमेव वा

kṛtvā kapāle kravyādaṃ dhruveṇa nairṛtīṃ diśam || śāntyāgāre sthāpayecca śāntyarthe saumyameva vā

कृष्णोष्णीषः कृष्णवासाः कृष्णमाल्यानुलेपनः ।। पुरोहितः प्रदेशं तु गत्वा वै नैर्ऋतीं यजेत्

kṛṣṇoṣṇīṣaḥ kṛṣṇavāsāḥ kṛṣṇamālyānulepanaḥ || purohitaḥ pradeśaṃ tu gatvā vai nairṛtīṃ yajet

मृन्मयं जीर्णशीर्षे तु गन्धमाल्यानुसम्पदा ।। कृष्णवस्त्रैस्तु संच्छाद्य ततस्तूपहरेद्बलिम्

mṛnmayaṃ jīrṇaśīrṣe tu gandhamālyānusampadā || kṛṣṇavastraistu saṃcchādya tatastūpaharedbalim

वाद्यघोषेण महता तथा कोलाहलैः शुभैः ।। ततोऽग्नौ जुहुयात्सम्यङ्मेदःप्रभृति वै द्विज

vādyaghoṣeṇa mahatā tathā kolāhalaiḥ śubhaiḥ || tato'gnau juhuyātsamyaṅmedaḥprabhṛti vai dvija

ये पिशाचाश्चतुर्भिस्तु इषीका शर्करी ततः ।।। केवले जुहुयाद्वह्नौ करशुक्त्या श्रवामया

ye piśācāścaturbhistu iṣīkā śarkarī tataḥ ||| kevale juhuyādvahnau karaśuktyā śravāmayā

फलीकरणमग्नौ च हुत्वा भुक्त्वा च पावकम् ।। अपश्यन्स्वगृहं यायात्स्नात्वा श्वेताम्बरस्ततः

phalīkaraṇamagnau ca hutvā bhuktvā ca pāvakam || apaśyansvagṛhaṃ yāyātsnātvā śvetāmbarastataḥ

अहोमुचं शान्तिकं च जप्त्वा तिष्ठेत्सुयन्त्रितः ।। रात्रौ त्रिभागशेषायां शान्तिकर्म समारभेत्

ahomucaṃ śāntikaṃ ca japtvā tiṣṭhetsuyantritaḥ || rātrau tribhāgaśeṣāyāṃ śāntikarma samārabhet

2.132.40

शान्तिकल्पविधानज्ञः सदस्यैः सहितस्ततः ।। एकः कर्मणि युक्तः स्यादेको मन्त्रस्य निश्चये

śāntikalpavidhānajñaḥ sadasyaiḥ sahitastataḥ || ekaḥ karmaṇi yuktaḥ syādeko mantrasya niścaye

एष शान्तिविधिः प्रोक्तः समासात्सर्वशान्तिषु ।। विस्तरे विस्तरः प्रोक्तः शान्तिकर्म ह्यथर्वणः

eṣa śāntividhiḥ proktaḥ samāsātsarvaśāntiṣu || vistare vistaraḥ proktaḥ śāntikarma hyatharvaṇaḥ

धनेन पूज्योऽथ पुरोहितः स्यात्तथोपदेष्टा गुरुरप्रमत्तः ।। सांवत्सरो यस्तु ततः सदस्याः पूज्यास्ततो विप्रवराश्च सर्वे

dhanena pūjyo'tha purohitaḥ syāttathopadeṣṭā gururapramattaḥ || sāṃvatsaro yastu tataḥ sadasyāḥ pūjyāstato vipravarāśca sarve

132

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शान्तिकर्मवर्णनन्नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śāntikarmavarṇanannāma dvātriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। काका शान्तिर्भवेत्का वा कस्मिन्कस्मिंस्तथाद्भुते ।। एतन्मे संशयं छिन्धि देवारिबलसूदन

rāma uvāca || kākā śāntirbhavetkā vā kasminkasmiṃstathādbhute || etanme saṃśayaṃ chindhi devāribalasūdana

पुष्कर उवाच ।। सर्वोत्पातप्रशमिनी ह्यमृता चाभया स्मृता ।। सौम्या चैव महाशांतिः सर्वकर्मफलप्रदा

puṣkara uvāca || sarvotpātapraśaminī hyamṛtā cābhayā smṛtā || saumyā caiva mahāśāṃtiḥ sarvakarmaphalapradā

विशेषेण तु भौमेषु शान्तिः कार्यामृता भवेत् ।। अभया चान्तरिक्षेषु सौम्या दिव्येषु भार्गव

viśeṣeṇa tu bhaumeṣu śāntiḥ kāryāmṛtā bhavet || abhayā cāntarikṣeṣu saumyā divyeṣu bhārgava

विजिगीषुः परान्राजा भूमिकामश्च योजयेत् ।। आरोग्यधनकामश्च सौम्यां तां कारयेत्सदा

vijigīṣuḥ parānrājā bhūmikāmaśca yojayet || ārogyadhanakāmaśca saumyāṃ tāṃ kārayetsadā

विजिगीषुः परानेवमभियुक्तस्तथा परैः ।। तथाभिचारशङ्कायां शत्रूणामपि शासने

vijigīṣuḥ parānevamabhiyuktastathā paraiḥ || tathābhicāraśaṅkāyāṃ śatrūṇāmapi śāsane

भये महति च प्राप्ते त्वभया शान्तिरिष्यते ।। राजयक्ष्माभिभूतस्य क्षतक्षीणस्य चाप्यथ

bhaye mahati ca prāpte tvabhayā śāntiriṣyate || rājayakṣmābhibhūtasya kṣatakṣīṇasya cāpyatha

सौम्या प्रशस्यते शान्तिर्यज्ञकामस्य चैव हि ।। भूमिकम्पे समुत्पन्ने प्राप्ते चान्नक्षये तथा

saumyā praśasyate śāntiryajñakāmasya caiva hi || bhūmikampe samutpanne prāpte cānnakṣaye tathā

अतिवृष्ट्यामनावृष्ट्यां शलभाखुभयेषु च ।। प्रपन्नेषु च चौरेषु वैष्णवीशान्तिरिष्यते

ativṛṣṭyāmanāvṛṣṭyāṃ śalabhākhubhayeṣu ca || prapanneṣu ca caureṣu vaiṣṇavīśāntiriṣyate

पशूनां मरणे प्राप्ते नराणामपि दारुणे ।। भूतेषु दृश्यमानेषु रौद्री शान्तिस्तथेष्यते

paśūnāṃ maraṇe prāpte narāṇāmapi dāruṇe || bhūteṣu dṛśyamāneṣu raudrī śāntistatheṣyate

2.133.10

भविष्यत्यभिषेके च परचक्रभयेषु च ।। स्वराष्ट्रभेदेऽरिवधे शान्तिरैन्द्री प्रशस्यते

bhaviṣyatyabhiṣeke ca paracakrabhayeṣu ca || svarāṣṭrabhede'rivadhe śāntiraindrī praśasyate

त्र्यहातिरिक्ते पवने रूक्षे सर्वदिगुत्थिते ।। वैकृते वातजे व्याधौ वायवी शान्तिरिष्यते

tryahātirikte pavane rūkṣe sarvadigutthite || vaikṛte vātaje vyādhau vāyavī śāntiriṣyate

अनावृष्टिभये जाते जाते विकृतवर्षणे ।। जलाशयविकारे च वारुणी शांतिरिष्यते

anāvṛṣṭibhaye jāte jāte vikṛtavarṣaṇe || jalāśayavikāre ca vāruṇī śāṃtiriṣyate

अभिशापभये प्राप्ते भार्गवी च तथा द्विज ।। जाते प्रसववैकृत्यं प्राजापत्या महाभुज

abhiśāpabhaye prāpte bhārgavī ca tathā dvija || jāte prasavavaikṛtyaṃ prājāpatyā mahābhuja

उपस्कराणां वैकृत्यं त्वाष्ट्री भार्गवनन्दन ।। बालानां शान्तिकामस्य कौमारी च तथा शुभा

upaskarāṇāṃ vaikṛtyaṃ tvāṣṭrī bhārgavanandana || bālānāṃ śāntikāmasya kaumārī ca tathā śubhā

आग्नेयीं कारयेच्छान्तिं सम्प्राप्ते वह्निवैकृते ।। कार्या मारुद्गणी शान्तिर्दुर्बलेन महीक्षिता

āgneyīṃ kārayecchāntiṃ samprāpte vahnivaikṛte || kāryā mārudgaṇī śāntirdurbalena mahīkṣitā

आज्ञाभंगे तथा जाते जाते भृत्यादिसंक्षये ।। अश्वानां शांतिकामस्य तद्विकारे तथोत्थिते

ājñābhaṃge tathā jāte jāte bhṛtyādisaṃkṣaye || aśvānāṃ śāṃtikāmasya tadvikāre tathotthite

गजान्कामयमानस्य गान्धर्वी शांतिरिष्यते ।। गजानां शांतिकामस्य तद्विकारे तथोत्थिते

gajānkāmayamānasya gāndharvī śāṃtiriṣyate || gajānāṃ śāṃtikāmasya tadvikāre tathotthite

गजान्कामयमानस्य शान्तिराङ्गिरसी भवेत् ।। पिशाचाधिभये जाते शान्तिर्वै नैर्ऋती मता

gajānkāmayamānasya śāntirāṅgirasī bhavet || piśācādhibhaye jāte śāntirvai nairṛtī matā

अपमृत्युभये जाते दुःस्वप्ने च तथा द्विज ।। काम्यां तु कारयेच्छांतिं प्राप्ते तु मरके तथा

apamṛtyubhaye jāte duḥsvapne ca tathā dvija || kāmyāṃ tu kārayecchāṃtiṃ prāpte tu marake tathā

2.133.20

धननाशे समुत्पन्ने कौबेरी शांतिरिष्यते ।। वृक्षाणां च तथार्च्चानां वैकृते समुपस्थिते

dhananāśe samutpanne kauberī śāṃtiriṣyate || vṛkṣāṇāṃ ca tathārccānāṃ vaikṛte samupasthite

भूमिकामस्तथा शांतिं पार्थिवीं संप्रयोजयेत् ।। प्रथमे दिनयामे च रात्रौ च मनुजोत्तम

bhūmikāmastathā śāṃtiṃ pārthivīṃ saṃprayojayet || prathame dinayāme ca rātrau ca manujottama

हस्ते स्वातौ च चित्रायामादित्ये चाश्विने तथा ।। अर्यम्णे सौम्यजातेषु वायव्यां त्वद्भुतेषु च

haste svātau ca citrāyāmāditye cāśvine tathā || aryamṇe saumyajāteṣu vāyavyāṃ tvadbhuteṣu ca

द्वितीये दिनयामे च रात्रौ च भृगुनन्दन ।। पुष्याग्नेयविशाखासु पित्र्यासु भरणीषु च

dvitīye dinayāme ca rātrau ca bhṛgunandana || puṣyāgneyaviśākhāsu pitryāsu bharaṇīṣu ca

उत्पातेषु तथा भाग्ये त्वाग्नेयी शान्तिरिष्यते ।। तृतीयदिनयामे च रात्रौ च भृगुनन्दन

utpāteṣu tathā bhāgye tvāgneyī śāntiriṣyate || tṛtīyadinayāme ca rātrau ca bhṛgunandana

रोहिण्यां वैष्णवे ब्राह्मे वासवे विश्वदैवते ।। ज्येष्ठायां च तथा मैत्रे ये भवंत्यद्भुताः क्वचित्

rohiṇyāṃ vaiṣṇave brāhme vāsave viśvadaivate || jyeṣṭhāyāṃ ca tathā maitre ye bhavaṃtyadbhutāḥ kvacit

ऐन्द्री तेषु प्रयोक्तव्या शान्तिर्भृगुकुलोद्भव ।। चतुर्थे दिनयामे वा रात्रौ च भृगुनन्दन

aindrī teṣu prayoktavyā śāntirbhṛgukulodbhava || caturthe dinayāme vā rātrau ca bhṛgunandana

सार्पे पौष्णे तथार्द्रायां त्वाहिर्बुध्न्ये च दारुणे ।। मूले वरुणदैवत्ये ये भवन्त्यद्भुतास्तथा

sārpe pauṣṇe tathārdrāyāṃ tvāhirbudhnye ca dāruṇe || mūle varuṇadaivatye ye bhavantyadbhutāstathā

वारुणी तेषु कर्तव्या महाशांतिर्महीक्षिता ।। भिन्नमण्डलवेलासु ये भवन्त्यद्भुताः क्वचित्

vāruṇī teṣu kartavyā mahāśāṃtirmahīkṣitā || bhinnamaṇḍalavelāsu ye bhavantyadbhutāḥ kvacit

तेषु शांतिद्वयं कार्यं निमित्ते सति नान्यथा ।। निर्निमित्ता कृता शांतिर्निमित्तायोपजायते

teṣu śāṃtidvayaṃ kāryaṃ nimitte sati nānyathā || nirnimittā kṛtā śāṃtirnimittāyopajāyate

2.133.30

बाणप्रहारा न भवंति यद्वन्नृणां रणे सन्नहनैर्युतानाम् ।। दैवोपघाता न भवंति तद्वद्धर्मात्मनां शांतिपरायणानाम्

bāṇaprahārā na bhavaṃti yadvannṛṇāṃ raṇe sannahanairyutānām || daivopaghātā na bhavaṃti tadvaddharmātmanāṃ śāṃtiparāyaṇānām

133

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अद्भुतेषु शान्तिकर्मवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne adbhuteṣu śāntikarmavarṇano nāma trayastriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। अद्भुतानां फलं देव शमनं च तथा वद ।। त्वं हि वेत्सि विशालाक्ष ज्ञेयं सर्वमशेषतः

rāma uvāca || adbhutānāṃ phalaṃ deva śamanaṃ ca tathā vada || tvaṃ hi vetsi viśālākṣa jñeyaṃ sarvamaśeṣataḥ

पुष्कर उवाच ।। अत्र ते वर्णयिष्यामि यदुवाच महातपाः।। अत्र यो वृद्धगर्गस्तु सर्वधर्मभृतां वरः

puṣkara uvāca || atra te varṇayiṣyāmi yaduvāca mahātapāḥ|| atra yo vṛddhagargastu sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ

सरस्वत्यां सुखासीनं गर्गं स्रोतसि भार्गव ।। पप्रच्छात्रिर्महातेजा गर्गं मुनिजनप्रियम्

sarasvatyāṃ sukhāsīnaṃ gargaṃ srotasi bhārgava || papracchātrirmahātejā gargaṃ munijanapriyam

अत्रिरुवाच ।। नश्यतां पूर्वरूपाणि जनानां कथयस्व मे ।। नगराणां तथा राज्ञां त्वं हि सर्वविदुच्यसे

atriruvāca || naśyatāṃ pūrvarūpāṇi janānāṃ kathayasva me || nagarāṇāṃ tathā rājñāṃ tvaṃ hi sarvaviducyase

गर्ग उवाच।। पुरुषापचारान्नियतमपरज्यन्ति देवताः ।। ततोपरागाद्देवानामुपसर्गः प्रवर्तते

garga uvāca|| puruṣāpacārānniyatamaparajyanti devatāḥ || tatoparāgāddevānāmupasargaḥ pravartate

दिव्यान्तरिक्षभौमं तत्त्रिविधं परिकीर्तितम् ।। गृहर्क्षं वैकृतं दिव्यमांतरिक्षं निबोध मे

divyāntarikṣabhaumaṃ tattrividhaṃ parikīrtitam || gṛharkṣaṃ vaikṛtaṃ divyamāṃtarikṣaṃ nibodha me

उल्कापातो दिशां दाहः परिवेषस्तथैव च ।। गन्धर्वनगरं चैव वृष्टिस्तु विकृता च या

ulkāpāto diśāṃ dāhaḥ pariveṣastathaiva ca || gandharvanagaraṃ caiva vṛṣṭistu vikṛtā ca yā

एवमादीनि लोकेस्मिन्नांभसानि विनिर्दिशेत् ।। चरस्थिरभयं भूमौ भूकलामपि भूमिजम्

evamādīni lokesminnāṃbhasāni vinirdiśet || carasthirabhayaṃ bhūmau bhūkalāmapi bhūmijam

जलाशयानां वैकृत्यं भूमौ तदपि कीर्तितम् ।। भौमं याम्यफलं ज्ञेयं चिरेण भुवि पश्यते

jalāśayānāṃ vaikṛtyaṃ bhūmau tadapi kīrtitam || bhaumaṃ yāmyaphalaṃ jñeyaṃ cireṇa bhuvi paśyate

2.134.10

नाभसं मध्यफलदं मध्यकालफलप्रदम् ।। दिव्यं तीव्रफलं ज्ञेयं शीघ्रकारि तथैव च

nābhasaṃ madhyaphaladaṃ madhyakālaphalapradam || divyaṃ tīvraphalaṃ jñeyaṃ śīghrakāri tathaiva ca

अद्भुते तु समुत्पन्ने यदि वृष्टिः शिवा भवेत् ।। सप्ताहाभ्यन्तरे ज्ञेयमद्भुतं निष्फलं हि तत्

adbhute tu samutpanne yadi vṛṣṭiḥ śivā bhavet || saptāhābhyantare jñeyamadbhutaṃ niṣphalaṃ hi tat

अद्भुतस्य विपाकश्चेद्विना शान्तेर्न दृश्यते ।। त्रिभिर्वर्षैस्तथा ज्ञेयं सुमहद्भयकारकम्

adbhutasya vipākaścedvinā śānterna dṛśyate || tribhirvarṣaistathā jñeyaṃ sumahadbhayakārakam

राज्ञः शरीरे लोके च पुरदारे पुरोहिते ।। पाकमायाति पुत्रेषु तथा वै कोशवाहने

rājñaḥ śarīre loke ca puradāre purohite || pākamāyāti putreṣu tathā vai kośavāhane

दत्तस्वभावजा ये च भवन्त्यद्भुतसंज्ञका ।। शुभावहास्ते विज्ञेयास्ताँश्च मे गदतः शृणु

dattasvabhāvajā ye ca bhavantyadbhutasaṃjñakā || śubhāvahāste vijñeyāstām̐śca me gadataḥ śṛṇu

वज्राशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्वातनिस्वनाः ।। परिवेषं रजो धूमं रक्तार्कोस्तमनोदये

vajrāśanimahīkampasandhyānirvātanisvanāḥ || pariveṣaṃ rajo dhūmaṃ raktārkostamanodaye

द्रुमेभ्यो वरयश्चेह बहुपुष्पफलापगाः ।। गोपक्षमधुवृद्धिश्च शुभानि मधुमाधवे

drumebhyo varayaśceha bahupuṣpaphalāpagāḥ || gopakṣamadhuvṛddhiśca śubhāni madhumādhave

तारोल्कापातकलुषं कपिलार्कं तु मण्डलम् ।। अनग्निज्वलनास्फोटधूमरेष्वनिलावहम्

tārolkāpātakaluṣaṃ kapilārkaṃ tu maṇḍalam || anagnijvalanāsphoṭadhūmareṣvanilāvaham

रक्तपद्मारुणं सान्ध्यं नभः क्षुब्धार्णवोपमम् ।। सरितां चाम्बुसंशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत्

raktapadmāruṇaṃ sāndhyaṃ nabhaḥ kṣubdhārṇavopamam || saritāṃ cāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet

शक्रायुधं परीवेशं विधुशुष्कविरोहणम् ।। कम्पोद्वेलनवैकृत्यं त्रसनं दारुणं क्षितेः

śakrāyudhaṃ parīveśaṃ vidhuśuṣkavirohaṇam || kampodvelanavaikṛtyaṃ trasanaṃ dāruṇaṃ kṣiteḥ

2.134.20

नद्योदपानसरसां वृद्ध्यश्वतरण प्लवाः ।। शीर्णता चाह्नि गेहानां वर्षासु च भविष्यति

nadyodapānasarasāṃ vṛddhyaśvataraṇa plavāḥ || śīrṇatā cāhni gehānāṃ varṣāsu ca bhaviṣyati

दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्वविमानाद्भुतदर्शनम् ।। ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं च दिवाकरे

divyastrībhūtagandharvavimānādbhutadarśanam || grahanakṣatratārāṇāṃ darśanaṃ ca divākare

गीतवादित्रनिर्घोषो वनपर्वतसानुषु ।। रसवृद्धीरसोत्पत्तिः शरत्काले शुभाः स्मृताः

gītavāditranirghoṣo vanaparvatasānuṣu || rasavṛddhīrasotpattiḥ śaratkāle śubhāḥ smṛtāḥ

शीतालुलत्तुपारत्वं नन्दनं गृहपक्षिणाम् ।। रक्षोयक्षादिसत्त्वानां दर्शनं वागमानुषी

śītālulattupāratvaṃ nandanaṃ gṛhapakṣiṇām || rakṣoyakṣādisattvānāṃ darśanaṃ vāgamānuṣī

दिशो धूम्रान्धकारश्च शरभोधनपर्वताः ।। उच्चैः सूर्योदयास्तौ च हेमन्ते शोभनाः स्मृताः

diśo dhūmrāndhakāraśca śarabhodhanaparvatāḥ || uccaiḥ sūryodayāstau ca hemante śobhanāḥ smṛtāḥ

हिमपातानिलोत्पातौ विरूपाद्भुतदर्शनम् ।। कृष्णाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम्

himapātānilotpātau virūpādbhutadarśanam || kṛṣṇāñjanābhamākāśaṃ tārolkāpātapiñjaram

चित्रगर्भोद्भवं स्त्रीषु गोजाश्वमृगपक्षिषु ।। पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः

citragarbhodbhavaṃ strīṣu gojāśvamṛgapakṣiṣu || patrāṅkuralatānāṃ ca vikārāḥ śiśire śubhāḥ

ऋतुस्वभावेन विनाद्भुतस्य जातस्य दृष्टस्य तु शीघ्रमेव।। कृत्वा शमं शान्तिरनन्तरं तु कार्या यथोक्ता वसुधाधिपेन

ṛtusvabhāvena vinādbhutasya jātasya dṛṣṭasya tu śīghrameva|| kṛtvā śamaṃ śāntiranantaraṃ tu kāryā yathoktā vasudhādhipena

134

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नानाविधोत्पातकथनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne nānāvidhotpātakathano nāma catustriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च ।। आरटन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ति हसन्ति च

garga uvāca || devatārcāḥ pranṛtyanti vepante prajvalanti ca || āraṭanti ca rodanti prasvidyanti hasanti ca

उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति वसन्ति च ।। भुञ्जते विक्षिपन्ते वा गात्रप्रहरणाध्वजान्

uttiṣṭhanti niṣīdanti pradhāvanti vasanti ca || bhuñjate vikṣipante vā gātrapraharaṇādhvajān

अवाङ्मुखावतिष्ठन्ति स्थानात्स्थानं भ्रमन्ति च ।। वमन्त्यग्निं तथा धूमं स्नेहरक्ते तथा वसाम्

avāṅmukhāvatiṣṭhanti sthānātsthānaṃ bhramanti ca || vamantyagniṃ tathā dhūmaṃ sneharakte tathā vasām

एवमादीनि दृश्यन्ते विकारा सहसोत्थिताः।। लिङ्गायतनचित्रेषु तत्र वासं न रोचयेत्

evamādīni dṛśyante vikārā sahasotthitāḥ|| liṅgāyatanacitreṣu tatra vāsaṃ na rocayet

राज्ञो वा व्यसनं तत्र सर्वादेशो विनश्यति।। देवयात्रां सचोत्पातां दृष्ट्वा देशभयं वदेत्

rājño vā vyasanaṃ tatra sarvādeśo vinaśyati|| devayātrāṃ sacotpātāṃ dṛṣṭvā deśabhayaṃ vadet

पितामहर्षिधर्मेषु यन्निमित्तं द्विजेषु तत् ।। गुरुशुक्राग्निजातानि यानि तानि पुरोहिते

pitāmaharṣidharmeṣu yannimittaṃ dvijeṣu tat || guruśukrāgnijātāni yāni tāni purohite

पशूनां रुद्रजं ज्ञेयं नृपाणां लोकपालजम्।। ज्ञेयं सेनापतीनां तु यत्स्यात्स्कन्दविनायकम्

paśūnāṃ rudrajaṃ jñeyaṃ nṛpāṇāṃ lokapālajam|| jñeyaṃ senāpatīnāṃ tu yatsyātskandavināyakam

लोकानां विष्णुवाय्विन्द्रविश्वकर्मसमुद्भवम् ।। विनायकोद्भवं ज्ञेयं गणानां ये तु नायकाः

lokānāṃ viṣṇuvāyvindraviśvakarmasamudbhavam || vināyakodbhavaṃ jñeyaṃ gaṇānāṃ ye tu nāyakāḥ

देवप्रेष्यनृपप्रेष्यदेव स्त्रीषु नृपस्त्रियः ।। वास्तुदेवेषु विज्ञेयं गृहिणामेव नान्यथा

devapreṣyanṛpapreṣyadeva strīṣu nṛpastriyaḥ || vāstudeveṣu vijñeyaṃ gṛhiṇāmeva nānyathā

2.135.10

देवतार्चाविकारेषु श्रुतिवेत्ता पुरोहितः ।। देवतार्चां ततो गत्वा स्नातामाच्छाद्य भूषयेत्

devatārcāvikāreṣu śrutivettā purohitaḥ || devatārcāṃ tato gatvā snātāmācchādya bhūṣayet

पूजयेच्च महाभाग गन्धमाल्यान्नसम्पदा ।। मधुपर्केण विधिवदुपतिष्ठेदनन्तरम्

pūjayecca mahābhāga gandhamālyānnasampadā || madhuparkeṇa vidhivadupatiṣṭhedanantaram

तल्लिङ्गेन च मन्त्रेण स्थालीपाकं यथाविधि ।। पुरोधा जुहुयाद्वह्नौ सप्तरात्रमतन्द्रितः

talliṅgena ca mantreṇa sthālīpākaṃ yathāvidhi || purodhā juhuyādvahnau saptarātramatandritaḥ

विप्राश्च पूज्या मधुरान्नपानैः सदक्षिणैः सप्तदिनं द्विजेन्द्र।। प्राप्तेऽष्टमेऽह्नि क्षितिगोप्रदानैः सकाञ्चनैः शांतिमुपैति पापम्

viprāśca pūjyā madhurānnapānaiḥ sadakṣiṇaiḥ saptadinaṃ dvijendra|| prāpte'ṣṭame'hni kṣitigopradānaiḥ sakāñcanaiḥ śāṃtimupaiti pāpam

135

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अर्चाविकारोपशमनवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरुशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne arcāvikāropaśamanavarṇano nāma pañcatriṃśaduttaruśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १३६-१४०

गर्ग उवाच।। अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे भृशसमन्वितः ।। न दीप्यते चेन्धनं वा सराष्ट्रः पीड्यते नृपः

garga uvāca|| anagnirdīpyate yatra rāṣṭre bhṛśasamanvitaḥ || na dīpyate cendhanaṃ vā sarāṣṭraḥ pīḍyate nṛpaḥ

प्रजलादम्बुनाशं च तथार्द्रं वाति किञ्चन ।। प्रसादस्तोरणं द्वारं नृपवेश्म सुरालयम्

prajalādambunāśaṃ ca tathārdraṃ vāti kiñcana || prasādastoraṇaṃ dvāraṃ nṛpaveśma surālayam

एतानि यत्र दह्यन्ते तत्र राजभयं भवेत् ।। विद्युता वा प्रदह्यन्ते तथापि नृपतेर्भयम्

etāni yatra dahyante tatra rājabhayaṃ bhavet || vidyutā vā pradahyante tathāpi nṛpaterbhayam

अनैश्यानि तमांसि स्युर्दिश पांसुरजांसि च ।। धूमश्चानग्निजो यत्र तत्र विद्यान्महद्भयम्

anaiśyāni tamāṃsi syurdiśa pāṃsurajāṃsi ca || dhūmaścānagnijo yatra tatra vidyānmahadbhayam

रात्रावनभ्रे गगने भयं स्यादृक्षवर्जिते ।। दिवा सतारे गगने तथैव भयमादिशेत्

rātrāvanabhre gagane bhayaṃ syādṛkṣavarjite || divā satāre gagane tathaiva bhayamādiśet

ग्रहनक्षत्रवैकृत्ये ताराविकृतदर्शने ।। पुरवाहनयानेषु चतुष्पान्मृगपक्षिषु

grahanakṣatravaikṛtye tārāvikṛtadarśane || puravāhanayāneṣu catuṣpānmṛgapakṣiṣu

आयुधेषु च दीप्तेषु धूमायत्सु तथैव च ।। निर्यत्सु कोशाश्च तथा संग्रामस्तुमुलो भवेत्

āyudheṣu ca dīpteṣu dhūmāyatsu tathaiva ca || niryatsu kośāśca tathā saṃgrāmastumulo bhavet

विनाग्निं विस्फुलिङ्गाश्च दृश्यन्ते यत्र कर्हिचित् ।। स्वभावाच्चापि पूर्यन्ते धनूंषि विकृतानि च

vināgniṃ visphuliṅgāśca dṛśyante yatra karhicit || svabhāvāccāpi pūryante dhanūṃṣi vikṛtāni ca

विकाराश्चायुधानां स्युस्तत्र संग्राममादिशेत् ।। त्रिरात्रोऽपोषितस्तत्र पुरोधाः सुसमाहितः

vikārāścāyudhānāṃ syustatra saṃgrāmamādiśet || trirātro'poṣitastatra purodhāḥ susamāhitaḥ

2.136.10

समिद्भिः क्षीरवृक्षाणां सर्षपैश्च घृतेन च ।। अग्निलिङ्गैश्च जुहुयाद्वह्निं श्वेताम्बरः शुचिः

samidbhiḥ kṣīravṛkṣāṇāṃ sarṣapaiśca ghṛtena ca || agniliṅgaiśca juhuyādvahniṃ śvetāmbaraḥ śuciḥ

दद्यात्सुवर्णं च तथा द्विजेभ्यो गाश्चैव वस्त्राणि तथा भुवं च ।। एवं कृते पापमुपैति नाशं यद्वह्निवैकृत्यभवं द्विजेन्द्र

dadyātsuvarṇaṃ ca tathā dvijebhyo gāścaiva vastrāṇi tathā bhuvaṃ ca || evaṃ kṛte pāpamupaiti nāśaṃ yadvahnivaikṛtyabhavaṃ dvijendra

136

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने औत्पातिकाग्निवर्णनो नाम षटत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne autpātikāgnivarṇano nāma ṣaṭatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। पुरेषु येषु दृश्यन्ते पादपा दैवचोदिताः ।। रुदन्तो वा हसन्तो वा स्रवन्तो वा बहून्रसान्

garga uvāca || pureṣu yeṣu dṛśyante pādapā daivacoditāḥ || rudanto vā hasanto vā sravanto vā bahūnrasān

पुरोगवा विना वासं शाखां मुञ्चन्त्यसंश्रमात् ।। फलपुष्पं तथा बाला दर्शयन्ति त्रिहायना

purogavā vinā vāsaṃ śākhāṃ muñcantyasaṃśramāt || phalapuṣpaṃ tathā bālā darśayanti trihāyanā

सर्वावस्थां दर्शयन्ति फलपुष्पमथाभवम् ।। क्षीरं स्नेहं सुरां रक्तं मधु तोयं स्रवन्ति च

sarvāvasthāṃ darśayanti phalapuṣpamathābhavam || kṣīraṃ snehaṃ surāṃ raktaṃ madhu toyaṃ sravanti ca

शुष्यन्त्यरोगाः सहसा शुष्का रोहन्ति वा पुनः ।। उत्तिष्ठन्तीह पतिताः पतन्ति च तथोत्थिताः

śuṣyantyarogāḥ sahasā śuṣkā rohanti vā punaḥ || uttiṣṭhantīha patitāḥ patanti ca tathotthitāḥ

तत्र वक्ष्यामि ते ब्रह्मन्विपाके फलमेव च ।। रोदने व्याधिमाख्याति हसने देशविप्लवम्

tatra vakṣyāmi te brahmanvipāke phalameva ca || rodane vyādhimākhyāti hasane deśaviplavam

शाखाप्रपतने कुर्यात्संग्रामे योऽधपातनम् ।। बालानां मरणे कुर्याद्बालानां फलपुष्पता

śākhāprapatane kuryātsaṃgrāme yo'dhapātanam || bālānāṃ maraṇe kuryādbālānāṃ phalapuṣpatā

स्वराष्ट्रभेदं कुरुते फलपुष्पसनातनम ।। क्षयं सर्वत्रगे क्षीरे स्नेहे दुर्भिक्षलक्षणम्

svarāṣṭrabhedaṃ kurute phalapuṣpasanātanama || kṣayaṃ sarvatrage kṣīre snehe durbhikṣalakṣaṇam

वाहनापचयं मध्ये रक्ते संग्राममादिशेत् ।। मधुस्रावे भवेद्व्याधिर्जलस्रावेण वर्षति

vāhanāpacayaṃ madhye rakte saṃgrāmamādiśet || madhusrāve bhavedvyādhirjalasrāveṇa varṣati

अरोगशोषणाज्ज्ञेयं ब्रह्मन्दुर्भिक्षलक्षणम् ।। शुष्केषु संप्ररोहत्सु वीर्यमन्नं च हीयते

arogaśoṣaṇājjñeyaṃ brahmandurbhikṣalakṣaṇam || śuṣkeṣu saṃprarohatsu vīryamannaṃ ca hīyate

2.137.10

उत्थाने पतितानां च भयं भेदकरं भवेत् ।। स्थानात्स्थानात्तुरंगाणां देशभङ्गं तथादिशेत्

utthāne patitānāṃ ca bhayaṃ bhedakaraṃ bhavet || sthānātsthānātturaṃgāṇāṃ deśabhaṅgaṃ tathādiśet

जल्पत्स्वपि च वृक्षेषु रुदत्स्वपि धनक्षयम् ।। एतत्पूजितवृक्षेषु सर्वं राज्ञो विपच्यते

jalpatsvapi ca vṛkṣeṣu rudatsvapi dhanakṣayam || etatpūjitavṛkṣeṣu sarvaṃ rājño vipacyate

पुष्पे फले वा विकृते राज्ञो मृत्युं तदादिशेत् ।। अन्येषु चैवं युक्तेषु वृक्षात्पातेष्वतन्द्रितः

puṣpe phale vā vikṛte rājño mṛtyuṃ tadādiśet || anyeṣu caivaṃ yukteṣu vṛkṣātpāteṣvatandritaḥ

आच्छादयित्वा तं वृक्षं गन्धमाल्यैर्विभूषयेत् ।। वृक्षोपरि तथा छत्रं कुर्यात्तापप्रशान्तये

ācchādayitvā taṃ vṛkṣaṃ gandhamālyairvibhūṣayet || vṛkṣopari tathā chatraṃ kuryāttāpapraśāntaye

शिवमभ्यर्चयेद्देवं पशुं चास्मै निवेदयेत् ।। मूलेभ्य इति षण्माषान्हुत्वा रुद्रीं जपेत्तथा

śivamabhyarcayeddevaṃ paśuṃ cāsmai nivedayet || mūlebhya iti ṣaṇmāṣānhutvā rudrīṃ japettathā

मध्वाज्ययुक्तेन तु पायसेन संपूज्य विप्रांश्च भुवं च दद्यात् ।। गीतेन नृत्येन तथार्चयेत देवं भवं पापविनाशहेतोः

madhvājyayuktena tu pāyasena saṃpūjya viprāṃśca bhuvaṃ ca dadyāt || gītena nṛtyena tathārcayeta devaṃ bhavaṃ pāpavināśahetoḥ

137

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने औत्पातिके वृक्षवैकृत्यवर्णनो नाम सप्तत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne autpātike vṛkṣavaikṛtyavarṇano nāma saptatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतम् ।। अनृते भदिने रिक्ता वृष्टिर्ज्ञेया भयावहा

garga uvāca || ativṛṣṭiranāvṛṣṭirdurbhikṣāyobhayaṃ matam || anṛte bhadine riktā vṛṣṭirjñeyā bhayāvahā

अनभ्रे विकृता चैव विज्ञेया राजमृत्यवे ।। शीतोष्णताविपर्यासे जन्तूनां रिपुजं भयम्

anabhre vikṛtā caiva vijñeyā rājamṛtyave || śītoṣṇatāviparyāse jantūnāṃ ripujaṃ bhayam

शोणितं वर्षते यत्र तत्र शस्त्रभयं भवेत् ।। अङ्गारपांसुवर्षेण नगरं तद्विनश्यति

śoṇitaṃ varṣate yatra tatra śastrabhayaṃ bhavet || aṅgārapāṃsuvarṣeṇa nagaraṃ tadvinaśyati

मज्जास्थिस्नेहमांसानां जनमारभयं भवेत् ।। फलपुष्पे तथा धान्यं हिरण्यादि भयाय तु

majjāsthisnehamāṃsānāṃ janamārabhayaṃ bhavet || phalapuṣpe tathā dhānyaṃ hiraṇyādi bhayāya tu

पांसुजन्तूपलानां तु वर्षणे रोगजं भयम् ।। छिद्राणां तु प्रवर्षे च सस्यानामीतिवर्धनम्

pāṃsujantūpalānāṃ tu varṣaṇe rogajaṃ bhayam || chidrāṇāṃ tu pravarṣe ca sasyānāmītivardhanam

विरजस्के रवौ व्यभ्रे यदा छाया न दृश्यते ।। दृश्यते तु प्रतीपा वा तत्र देशभयं भवेत्

virajaske ravau vyabhre yadā chāyā na dṛśyate || dṛśyate tu pratīpā vā tatra deśabhayaṃ bhavet

निरभ्रे चाथ रात्रौ वा श्वेतं याम्योत्तरेण तु ।। इन्द्रायुधं तदा दृष्ट्वा उल्कापातांस्तथैव च

nirabhre cātha rātrau vā śvetaṃ yāmyottareṇa tu || indrāyudhaṃ tadā dṛṣṭvā ulkāpātāṃstathaiva ca

दिग्दाहपरिवेषौ वा गन्धर्वनगरं तथा ।। परचक्रभयं ब्रूयाद्देशोपद्रवमेव वा

digdāhapariveṣau vā gandharvanagaraṃ tathā || paracakrabhayaṃ brūyāddeśopadravameva vā

सूर्येन्दुपर्जन्यसमीरणानां यागस्तु कार्यो विधिवद्द्विजेन्द्र ।। धान्यान्नगोकाञ्चनदक्षिणाश्च देया द्विजानां भयनाशहेतोः

sūryenduparjanyasamīraṇānāṃ yāgastu kāryo vidhivaddvijendra || dhānyānnagokāñcanadakṣiṇāśca deyā dvijānāṃ bhayanāśahetoḥ

138

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुप्करोपाख्याने औत्पातिकेषु वृष्टिवैकृत्यवर्णनो नामाष्टत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati pupkaropākhyāne autpātikeṣu vṛṣṭivaikṛtyavarṇano nāmāṣṭatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। नगरादपसर्पन्ति समीपमुपयान्ति वा ।। अशोष्या अपि शुष्यन्ति समीपं प्रवहन्ति वा

garga uvāca || nagarādapasarpanti samīpamupayānti vā || aśoṣyā api śuṣyanti samīpaṃ pravahanti vā

नद्यो ह्रदप्रस्रवणा विसराश्च भवन्ति चेत् ।। विवर्णं कलुषं तप्तं फेनवज्रं तु संकुलम्

nadyo hradaprasravaṇā visarāśca bhavanti cet || vivarṇaṃ kaluṣaṃ taptaṃ phenavajraṃ tu saṃkulam

क्षीरं स्नेहं सुरां रक्तं वहन्ते वा कुलोदकाः ।। षण्मासाभ्यन्तरं तत्र परचक्रभयं भवेत्

kṣīraṃ snehaṃ surāṃ raktaṃ vahante vā kulodakāḥ || ṣaṇmāsābhyantaraṃ tatra paracakrabhayaṃ bhavet

जलाशया नदन्ते वा प्रजल्पन्ति क्वथन्ति वा ।। विमुञ्चतेऽथ वा ब्रह्मञ्जलान्धूमरजांसि च

jalāśayā nadante vā prajalpanti kvathanti vā || vimuñcate'tha vā brahmañjalāndhūmarajāṃsi ca

अखाते वा जलोत्पत्तिः ससत्त्वा वा जलाशयाः ।। संगीतशब्दा दृश्यन्ते जनमारभयं वदेत्

akhāte vā jalotpattiḥ sasattvā vā jalāśayāḥ || saṃgītaśabdā dṛśyante janamārabhayaṃ vadet

जलाशयानां वैकृत्ये संयतस्तु जलाशये ।। स्थालीपाकेन पशुना वरुणं पूजयेद्द्विज

jalāśayānāṃ vaikṛtye saṃyatastu jalāśaye || sthālīpākena paśunā varuṇaṃ pūjayeddvija

दिव्यमम्भः पयः सर्पिर्मधु चात्रावसेचनम् ।। जप्तव्या वारुणा मन्त्रास्तैश्च होमो जले भवेत्

divyamambhaḥ payaḥ sarpirmadhu cātrāvasecanam || japtavyā vāruṇā mantrāstaiśca homo jale bhavet

मध्वाज्ययुक्तं परमान्नमत्र देयं द्विजानां द्विज भोजनार्थे ।। गावश्च देया द्विज वस्त्रयुक्तास्तथोदकुम्भाः सकलाङ्गशान्त्यै

madhvājyayuktaṃ paramānnamatra deyaṃ dvijānāṃ dvija bhojanārthe || gāvaśca deyā dvija vastrayuktāstathodakumbhāḥ sakalāṅgaśāntyai

139

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने जलवैकृत्यवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne jalavaikṛtyavarṇano nāmaikonacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। ।। कालप्रसवना नार्यः कालातीताः प्रजास्तथा ।। विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्रसविकास्तथा

garga uvāca || || kālaprasavanā nāryaḥ kālātītāḥ prajāstathā || vikṛtaprasavāścaiva yugmaprasavikāstathā

अमानुषा अरुण्डाश्च सञ्जातव्यसनास्तथा ।। हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा स्त्रियः

amānuṣā aruṇḍāśca sañjātavyasanāstathā || hīnāṅgā adhikāṅgāśca jāyante yadi vā striyaḥ

पशवः पक्षिणश्चैव तथा चैव सरीसृपाः ।। विनाशं तस्य देशस्य कुलस्यापि विनिर्दिशेत्

paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tathā caiva sarīsṛpāḥ || vināśaṃ tasya deśasya kulasyāpi vinirdiśet

विवासयेत्तान्नृपतिः स्वराष्ट्रात्प्रियं च पूज्याश्च ततो द्विजेन्द्राः ।। किमिच्छकैर्ब्राह्मणतर्पणं च कार्यं ततः शान्तिमुपैति पापम्

vivāsayettānnṛpatiḥ svarāṣṭrātpriyaṃ ca pūjyāśca tato dvijendrāḥ || kimicchakairbrāhmaṇatarpaṇaṃ ca kāryaṃ tataḥ śāntimupaiti pāpam

140

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने स्त्रीप्रसववैकृत्यवर्णनो नाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne strīprasavavaikṛtyavarṇano nāma catvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १४१-१४५

गर्ग उवाच ।। वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते ।। विजातं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर्म्रियेत वै

garga uvāca || vaḍavā hastinī gaurvā yadi yugmaṃ prasūyate || vijātaṃ vikṛtaṃ vāpi ṣaḍbhirmāsairmriyeta vai

वियोनिषु च गच्छन्तो मैथुनं देशनाशनाः ।। अन्यत्र वसरोत्पत्तेर्नृणां चाजातिमैथुनम्

viyoniṣu ca gacchanto maithunaṃ deśanāśanāḥ || anyatra vasarotpatternṛṇāṃ cājātimaithunam

सर्पमूषकमार्जारमत्स्यश्वानो विवर्जिताः ।। ज्ञेया दुर्भिक्ष्यकर्तारः स्वजातिपिशिताशिनः.

sarpamūṣakamārjāramatsyaśvāno vivarjitāḥ || jñeyā durbhikṣyakartāraḥ svajātipiśitāśinaḥ.

अकालजं मदं घोरं चतुष्पान्मृगपक्षिणाम् ।। अन्यजातिवदेतच्च धैन्वं श्वानं विशेषतः

akālajaṃ madaṃ ghoraṃ catuṣpānmṛgapakṣiṇām || anyajātivadetacca dhainvaṃ śvānaṃ viśeṣataḥ

अमानुषा मानुषवज्जल्पन्ति प्राणिनो यदि ।। विकृता वा प्रसूयन्ति परचक्रागमं वदेत्

amānuṣā mānuṣavajjalpanti prāṇino yadi || vikṛtā vā prasūyanti paracakrāgamaṃ vadet

त्यागो विवासनं दानं तेषां कार्यं विजानता ।। तर्पयेद्ब्राह्मणांश्चात्र जपहोमांश्च कारयेत्

tyāgo vivāsanaṃ dānaṃ teṣāṃ kāryaṃ vijānatā || tarpayedbrāhmaṇāṃścātra japahomāṃśca kārayet

मृदंगवाद्यैः पटहैः सगीतैः पूजा च कार्या त्रिदिवौकसां वै ।। धातुस्तथेज्या विधिना च कार्या देयं तथान्नं बहुगो द्विजेभ्यः

mṛdaṃgavādyaiḥ paṭahaiḥ sagītaiḥ pūjā ca kāryā tridivaukasāṃ vai || dhātustathejyā vidhinā ca kāryā deyaṃ tathānnaṃ bahugo dvijebhyaḥ

141

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने वैकृतोपशमनवर्णनो नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽ ध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne vaikṛtopaśamanavarṇano nāmaikacatvāriṃśaduttaraśatatamo' dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। ।। यान्ति यानान्ययुक्तानि युक्तानि न हि यान्ति चेत् ।। चोद्यमानानि तस्य स्यान्महद्दुःखमुपस्थितम्

garga uvāca || || yānti yānānyayuktāni yuktāni na hi yānti cet || codyamānāni tasya syānmahadduḥkhamupasthitam

वाद्यमाना न वाद्यन्ते वाद्यन्ते चाप्यनाहताः ।। अचलाश्च चलन्त्येव न चलन्ति चलास्तथा

vādyamānā na vādyante vādyante cāpyanāhatāḥ || acalāśca calantyeva na calanti calāstathā

आकाशे तूर्यनादाश्च गतिगन्धर्वनिस्वनाः ।। काष्ठं दार्वीविकारादि कुठारं कुरुते यदि

ākāśe tūryanādāśca gatigandharvanisvanāḥ || kāṣṭhaṃ dārvīvikārādi kuṭhāraṃ kurute yadi

गवां लांगूलसंगश्चेत्स्त्रियं तु यदि पातयेत् ।। उपरागा दिव्यकृता घोरं शस्त्रभयं वदेत्

gavāṃ lāṃgūlasaṃgaścetstriyaṃ tu yadi pātayet || uparāgā divyakṛtā ghoraṃ śastrabhayaṃ vadet

वायोस्तु पूजा द्विज सक्तुभिश्च कृत्वा तदुक्तांस्तु जपेच्च मन्त्रान् ।। दद्यात्प्रभूतं परमान्नमत्र प्रदक्षिणान्तेन शमोस्य भूयात्

vāyostu pūjā dvija saktubhiśca kṛtvā taduktāṃstu japecca mantrān || dadyātprabhūtaṃ paramānnamatra pradakṣiṇāntena śamosya bhūyāt

142

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० वज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपस्करवैकृतवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare dvitīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne upaskaravaikṛtavarṇano nāma dvicatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। प्रविशन्ति यदा ग्राममरण्या मृगपक्षिणः ।। अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः स्थलं यान्ति जलोद्भवा

garga uvāca || praviśanti yadā grāmamaraṇyā mṛgapakṣiṇaḥ || araṇyaṃ yānti vā grāmyāḥ sthalaṃ yānti jalodbhavā

जलं वा स्थलजा यान्ति घोरं वाशन्ति निर्भयाः ।। राजद्वारे पुरद्वारे शिवाश्चाप्यशिवप्रदाः

jalaṃ vā sthalajā yānti ghoraṃ vāśanti nirbhayāḥ || rājadvāre puradvāre śivāścāpyaśivapradāḥ

दिवा रात्रिञ्चरा वापि रात्रौ वापि दिवाचराः ।। ग्राम्यास्त्यजन्ति ग्रामं वा शून्यतां तस्य निर्दिशेत्

divā rātriñcarā vāpi rātrau vāpi divācarāḥ || grāmyāstyajanti grāmaṃ vā śūnyatāṃ tasya nirdiśet

दीप्ता वाशन्ति सन्ध्यासु मण्डलानि च कुर्वते ।। वाशन्ते विस्वरं यत्र तदाप्येतत्फलं वदेत्

dīptā vāśanti sandhyāsu maṇḍalāni ca kurvate || vāśante visvaraṃ yatra tadāpyetatphalaṃ vadet

प्रदोषे कुक्कुटो वाशेद्धेमन्ते वापि कोकिलः ।। अर्कोदयेऽर्काभिमुखः श्वा वा नृपभयं भवेत्

pradoṣe kukkuṭo vāśeddhemante vāpi kokilaḥ || arkodaye'rkābhimukhaḥ śvā vā nṛpabhayaṃ bhavet

गृहं कपोतः प्रविशेत्क्रव्यादो मूर्ध्नि लीयते ।। मधु वा माक्षका कुर्यान्मृत्युं गृहपतेर्वदेत्

gṛhaṃ kapotaḥ praviśetkravyādo mūrdhni līyate || madhu vā mākṣakā kuryānmṛtyuṃ gṛhapatervadet

प्राकारद्वारगेहेषु तोरणापणवीथिषु ।। केतुच्छत्रायुधाद्येषु क्रव्यात्सन्निपतेद्यदि

prākāradvārageheṣu toraṇāpaṇavīthiṣu || ketucchatrāyudhādyeṣu kravyātsannipatedyadi

जायते वाथ वल्मीको मधु वा दृश्यते यदि ।। स देशो नाशमायाति राजा च म्रियतेऽथ वा

jāyate vātha valmīko madhu vā dṛśyate yadi || sa deśo nāśamāyāti rājā ca mriyate'tha vā

मूषकाञ्छलभान्द्रष्ट्वा प्रभूतान्क्षुद्भयं भवेत् ।। काष्ठोल्मुकास्थि शृङ्गाद्याः श्वानो मर्कटकैर्जिताः

mūṣakāñchalabhāndraṣṭvā prabhūtānkṣudbhayaṃ bhavet || kāṣṭholmukāsthi śṛṅgādyāḥ śvāno markaṭakairjitāḥ

2.143.10

श्मशानं निर्गता ग्रामाद्ग्रामश्रेष्ठविनाशनाः ।। एकाण्डता तु काकानां यदि चैवाप्यनण्डता

śmaśānaṃ nirgatā grāmādgrāmaśreṣṭhavināśanāḥ || ekāṇḍatā tu kākānāṃ yadi caivāpyanaṇḍatā

निम्नेषु च निवेशश्च देशनाशकरः स्मृतः ।। अपसव्यं भ्रमन्तश्च मण्डले रणवेदिनः

nimneṣu ca niveśaśca deśanāśakaraḥ smṛtaḥ || apasavyaṃ bhramantaśca maṇḍale raṇavedinaḥ

दुर्भिक्षवेदिनो ज्ञेयाः काका धान्यमुषो यदि ।। जनानभिभवन्तश्च निर्भया रणवेदिनः

durbhikṣavedino jñeyāḥ kākā dhānyamuṣo yadi || janānabhibhavantaśca nirbhayā raṇavedinaḥ

काको मैथुनसक्तश्च श्वेतश्च यदि दृश्यते ।। राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति

kāko maithunasaktaśca śvetaśca yadi dṛśyate || rājā vā mriyate tatra sa vā deśo vinaśyati

उलूको वाशते यत्र विपतेद्वा तथा गृहे ।। ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्युर्धननाशस्तथैव च

ulūko vāśate yatra vipatedvā tathā gṛhe || jñeyo gṛhapatermṛtyurdhananāśastathaiva ca

मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धोमान्सदक्षिणान् ।। देवाः कपोत इति च जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः

mṛgapakṣivikāreṣu kuryāddhomānsadakṣiṇān || devāḥ kapota iti ca japtavyāḥ pañcabhirdvijaiḥ

गावश्च देया विधिवद्द्विजानां सकाञ्चना वस्त्रयुगोत्तरीयाः ।। एवं कृते शान्तिमुपैति पापं मृगैर्द्विजैर्वा विनिवेदितं यत्

gāvaśca deyā vidhivaddvijānāṃ sakāñcanā vastrayugottarīyāḥ || evaṃ kṛte śāntimupaiti pāpaṃ mṛgairdvijairvā viniveditaṃ yat

143

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने औत्पातिके मृगपक्षिवैकृतवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne autpātike mṛgapakṣivaikṛtavarṇano nāma tricatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

गर्ग उवाच ।। प्रासादतोरणाट्टालद्वारप्राकारवेश्मनाम् ।। अनिमित्तं तु पतनं दृढानां राजमृत्यवे

garga uvāca || prāsādatoraṇāṭṭāladvāraprākāraveśmanām || animittaṃ tu patanaṃ dṛḍhānāṃ rājamṛtyave

रजसा वाथ धूमेन दिशो यत्र समाकुलाः ।। आदित्यचन्द्रताराश्च विवर्णा भयवृद्धये

rajasā vātha dhūmena diśo yatra samākulāḥ || ādityacandratārāśca vivarṇā bhayavṛddhaye

राक्षसा यत्र दृश्यन्ते ब्राह्मणाश्च विधर्मिणः ।। ऋतवश्च विपर्यस्ता अपूज्यः पूज्यते जनैः

rākṣasā yatra dṛśyante brāhmaṇāśca vidharmiṇaḥ || ṛtavaśca viparyastā apūjyaḥ pūjyate janaiḥ

नक्षत्राणि वियोगीनि तन्महद्भयलक्षणम् ।। केतूदयोपरागौ च च्छिद्रता शशिसूर्ययोः

nakṣatrāṇi viyogīni tanmahadbhayalakṣaṇam || ketūdayoparāgau ca cchidratā śaśisūryayoḥ

ग्रहर्क्षविकृतिर्यत्र तत्रापि भयमादिशेत् ।। स्त्रियश्च कलहायन्ते बाला निघ्नन्ति बालकान्

graharkṣavikṛtiryatra tatrāpi bhayamādiśet || striyaśca kalahāyante bālā nighnanti bālakān

शीलाचारविहीनाश्च मद्यमांसानृतप्रियाः ।। तथा पाषाणभूयिष्ठास्त्रयीमार्गच्युता द्विजाः

śīlācāravihīnāśca madyamāṃsānṛtapriyāḥ || tathā pāṣāṇabhūyiṣṭhāstrayīmārgacyutā dvijāḥ

यत्र देशे विजायन्ते तत्र विद्यादुपद्रवम् ।। उचितैर्नाभिपूज्यन्ते यूपान्नबलिभिः सदा

yatra deśe vijāyante tatra vidyādupadravam || ucitairnābhipūjyante yūpānnabalibhiḥ sadā

क्रियाणामुचितानां च विच्छित्तिर्यत्र जायते ।। अग्निर्यत्र न दीप्येत हूयमानासु शान्तिषु

kriyāṇāmucitānāṃ ca vicchittiryatra jāyate || agniryatra na dīpyeta hūyamānāsu śāntiṣu

पिपीलिकास्तु क्रव्यादो याति चातुरतस्तथा ।। पूर्णकुम्भाः स्रवन्ते च हविर्वा विप्रलुप्यते

pipīlikāstu kravyādo yāti cāturatastathā || pūrṇakumbhāḥ sravante ca havirvā vipralupyate

2.144.10

मङ्गल्याश्च गिरो यत्र न श्रूयन्ते समन्ततः ।। क्षवथुर्धावती चाथ प्रहसन्ति रुदन्ति च

maṅgalyāśca giro yatra na śrūyante samantataḥ || kṣavathurdhāvatī cātha prahasanti rudanti ca

न च देवेषु वर्तन्ते यथावद्ब्राह्मणेषु च ।। मर्मदोषाणि चोच्यन्ते वाद्यन्ते विसुराणि च

na ca deveṣu vartante yathāvadbrāhmaṇeṣu ca || marmadoṣāṇi cocyante vādyante visurāṇi ca

गुरुमित्रद्रुहो यत्र शत्रुपूजारता जनाः ।। ब्राह्मणान्सुहदोऽमात्याञ्जनो यत्रावमन्यते

gurumitradruho yatra śatrupūjāratā janāḥ || brāhmaṇānsuhado'mātyāñjano yatrāvamanyate

शान्तिमङ्गलहोमेषु नास्तिक्यं यत्र जायते ।। राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति

śāntimaṅgalahomeṣu nāstikyaṃ yatra jāyate || rājā vā mriyate tatra sa vā deśo vinaśyati

राज्ञो विनाशे सम्प्राप्ते निमित्तानि निबोध मे ।। ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते

rājño vināśe samprāpte nimittāni nibodha me || brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate

ब्राह्मणैर्निन्द्यते चापि ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।। न तान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभि भूयते

brāhmaṇairnindyate cāpi brāhmaṇāṃśca jighāṃsati || na tānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhi bhūyate

रमते निर्दयश्चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ।। अपूर्वं तु करं लोभात्तथा पातयते जने

ramate nirdayaścaiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || apūrvaṃ tu karaṃ lobhāttathā pātayate jane

एतेष्वभ्यर्च्ययेच्छक्रं सपत्नीकं द्विजोत्तम ।। भोज्यानि चैव कार्याणि सुराणां वलयस्तथा

eteṣvabhyarcyayecchakraṃ sapatnīkaṃ dvijottama || bhojyāni caiva kāryāṇi surāṇāṃ valayastathā

गावश्च देया द्विजपुङ्गवेभ्यो भुवं तथा काञ्चनमम्बरश्च।। होमश्च कार्यः सुरपूजनं च एवं कृते शान्तिमुपैति पापम्

gāvaśca deyā dvijapuṅgavebhyo bhuvaṃ tathā kāñcanamambaraśca|| homaśca kāryaḥ surapūjanaṃ ca evaṃ kṛte śāntimupaiti pāpam

144

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उत्पातप्रशमनं नाम चतुश्च त्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne utpātapraśamanaṃ nāma catuśca tvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। किं नु कृत्यतमं राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।। राज्यतन्त्रं कथं राज्ञा पालनीयं विपश्चिता।।।।। ।। पुष्कर उवाच ।। सप्तांगस्य च राज्यस्य भावयुक्तेन भूभृता ।। एतावदेव कर्तव्यं राज्ञा तन्त्रं भृगूत्तम

rāma uvāca || kiṃ nu kṛtyatamaṃ rājñastanmamācakṣva pṛcchataḥ|| rājyatantraṃ kathaṃ rājñā pālanīyaṃ vipaścitā||||| || puṣkara uvāca || saptāṃgasya ca rājyasya bhāvayuktena bhūbhṛtā || etāvadeva kartavyaṃ rājñā tantraṃ bhṛgūttama

साम दानं तथा दुर्गं कोशो दण्डस्तथैव च ।। मित्रं जनपदश्चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते

sāma dānaṃ tathā durgaṃ kośo daṇḍastathaiva ca || mitraṃ janapadaścaiva rājyaṃ saptāṅgamucyate

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विघ्नकर्तॄन्विवासयेत् ।। अहितान्घातयेद्राजा क्षिप्रमेवाविचारयन्

saptāṅgasya ca rājyasya vighnakartṝnvivāsayet || ahitānghātayedrājā kṣipramevāvicārayan

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य वृद्धिः कार्या सुमण्डले ।। मण्डलेषु च सर्वेषु कर्षणीया महीक्षिता

saptāṅgasya ca rājyasya vṛddhiḥ kāryā sumaṇḍale || maṇḍaleṣu ca sarveṣu karṣaṇīyā mahīkṣitā

राम उवाच ।। मण्डलानि समाचक्ष्व विजिगीषोर्यथाविधि ।। यान्याश्रित्य नृपैः कार्यं सन्धिविग्रहचिन्तनम्

rāma uvāca || maṇḍalāni samācakṣva vijigīṣoryathāvidhi || yānyāśritya nṛpaiḥ kāryaṃ sandhivigrahacintanam

पुष्कर उवाच ।। आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् ।। समन्तात्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु

puṣkara uvāca || ātmamaṇḍalamevātra prathamaṃ maṇḍalaṃ bhavet || samantāttasya vijñeyā ripavo maṇḍalasya tu

अधिकृत्याऽभियोज्यं तु तत्रापि शृणु कल्पनम् ।। अभियोज्यः स्मृतः शत्रुस्तत्रापि च प्रतीक्षिता

adhikṛtyā'bhiyojyaṃ tu tatrāpi śṛṇu kalpanam || abhiyojyaḥ smṛtaḥ śatrustatrāpi ca pratīkṣitā

तत्परस्तु सुहृज्ज्ञेयो मित्रं मित्ररिपुस्तथा ।। एतत्पुरस्तात्कथितं पश्चादपि निबोध मे

tatparastu suhṛjjñeyo mitraṃ mitraripustathā || etatpurastātkathitaṃ paścādapi nibodha me

2.145.10

पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते ।। आसारस्तु ततोप्यन्यस्त्वाक्रन्दासार उच्यते

pārṣṇigrāhastataḥ paścāttatastvākranda ucyate || āsārastu tatopyanyastvākrandāsāra ucyate

जिगीषोः शस्त्रयुक्तस्य वियुक्तस्य तथा द्विज ।।। निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः

jigīṣoḥ śastrayuktasya viyuktasya tathā dvija ||| nigrahānugrahe śakto madhyasthaḥ parikīrtitaḥ

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् ।। उदासीनः स कथितो बलवान्पृथिवीपतिः

nigrahānugrahe śaktaḥ sarveṣāmapi yo bhavet || udāsīnaḥ sa kathito balavānpṛthivīpatiḥ

एतावदेव ते राम प्रोक्तं द्वादशराजकम् ।। नात्रापि निश्चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव

etāvadeva te rāma proktaṃ dvādaśarājakam || nātrāpi niścayaḥ śakyo vaktuṃ manujapuṅgava

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।। सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate || sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā

त्रिविधा रिपवः प्रोक्ताः कुल्यानन्तर कृत्रिमाः ।। पूर्वः पूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः

trividhā ripavaḥ proktāḥ kulyānantara kṛtrimāḥ || pūrvaḥ pūrvo gurusteṣāṃ duścikitsyatamo mataḥ

अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः।। पार्ष्णिग्राहो भवेद्राजा शत्रोर्मित्राभियोगिनः

anantaro'pi yaḥ śatruḥ so'pi me kṛtrimo mataḥ|| pārṣṇigrāho bhavedrājā śatrormitrābhiyoginaḥ

पार्ष्णिग्राहमुपायैस्तु शमयेच्च तथा स्वकम् ।। मित्रेण शत्रोरुच्छेदं न शंसन्ति पुरातनाः

pārṣṇigrāhamupāyaistu śamayecca tathā svakam || mitreṇa śatrorucchedaṃ na śaṃsanti purātanāḥ

मित्रं हि शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरम् ।। शत्रुं जिगीषुरुच्छिन्द्यात्स्वयं शक्नोति चेद्यदि

mitraṃ hi śatrutāmeti sāmantatvādanantaram || śatruṃ jigīṣurucchindyātsvayaṃ śaknoti cedyadi

प्रतापवृद्धौ तेनास्य न मित्राज्जायते भयम् ।। नान्यथा पृथिवीं जेतुं शक्त्या राम जिगीषुणा

pratāpavṛddhau tenāsya na mitrājjāyate bhayam || nānyathā pṛthivīṃ jetuṃ śaktyā rāma jigīṣuṇā

2.145.20

प्रतापवृद्धिः कर्तव्या तस्माद्राज्ञा यथा तथा ।। तथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वास्यश्च यथा भवेत

pratāpavṛddhiḥ kartavyā tasmādrājñā yathā tathā || tathāsya nodvijelloko viśvāsyaśca yathā bhaveta

जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशं नयेत् ।। यः स्यादधर्मविजयी तस्मादुद्विजते जनः ।। प्राप्यापि वसुधां कृत्स्नां न चिरं श्रिथमश्नुते

jigīṣurdharmavijayī tathā lokaṃ vaśaṃ nayet || yaḥ syādadharmavijayī tasmādudvijate janaḥ || prāpyāpi vasudhāṃ kṛtsnāṃ na ciraṃ śrithamaśnute

धर्मेण यज्ञो भवतीह वृद्धिर्धर्मेण वृद्धिश्च तथापरत्र ।। धर्मेण लब्धा वसुधा जितारिर्भुक्त्वा चिरं नाकमनुप्रयाति

dharmeṇa yajño bhavatīha vṛddhirdharmeṇa vṛddhiśca tathāparatra || dharmeṇa labdhā vasudhā jitārirbhuktvā ciraṃ nākamanuprayāti

अध्यायाः १४६-१५०

राम उवाच ।। ।। सामभेदौ तथा प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च ।। दण्डः सुदेशे कथितः परदेशे ब्रवीहि मे

rāma uvāca || || sāmabhedau tathā proktau dānadaṇḍau tathaiva ca || daṇḍaḥ sudeśe kathitaḥ paradeśe bravīhi me

पुष्कर उवाच ।।। द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः ।। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च तं निबोध द्विजोत्तम

puṣkara uvāca ||| dvividhaḥ kathito daṇḍaḥ paradeśe purātanaiḥ || prakāśaścāprakāśaśca taṃ nibodha dvijottama

लुण्ठनं ग्रामघातश्च सस्यघातस्तथैव च ।। चतुरङ्गेण दण्डेन परेषां च तथा वधः

luṇṭhanaṃ grāmaghātaśca sasyaghātastathaiva ca || caturaṅgeṇa daṇḍena pareṣāṃ ca tathā vadhaḥ

प्रकाशः कथितो दण्डः प्रत्यक्षं वह्निदीपनम् ।। अप्रकाशो विषं वह्निर्गूढैश्च पुरुषैर्वधः

prakāśaḥ kathito daṇḍaḥ pratyakṣaṃ vahnidīpanam || aprakāśo viṣaṃ vahnirgūḍhaiśca puruṣairvadhaḥ

दूषणं यवसादीनामुदकानां च दूषणम् ।। रसक्रियाश्च विविधाः सुभगा भेदनादिकम्

dūṣaṇaṃ yavasādīnāmudakānāṃ ca dūṣaṇam || rasakriyāśca vividhāḥ subhagā bhedanādikam

एवमादीनि कार्याणि परचक्रे महीक्षिता ।। स्वराष्ट्रे च द्विजश्रेष्ठ दूषणं बलिनामपि

evamādīni kāryāṇi paracakre mahīkṣitā || svarāṣṭre ca dvijaśreṣṭha dūṣaṇaṃ balināmapi

चत्वार एते कथिताभ्युपायाः प्राधानभूता भुवि पार्थिवानाम् ।। अतः परं ते कथयामि राम शेषास्त्रयस्ते न मयेरिता ये

catvāra ete kathitābhyupāyāḥ prādhānabhūtā bhuvi pārthivānām || ataḥ paraṃ te kathayāmi rāma śeṣāstrayaste na mayeritā ye

146

इति श्रीविष्णुधर्मार्त्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० दण्डप्रणयनवर्णनो नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmārttare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 daṇḍapraṇayanavarṇano nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। अभिमन्येत नृपतिरनेन मम विग्रहे ।। अनर्थायानुबन्धः स्यात्सन्धिना च तथा भवेत्

puṣkara uvāca || abhimanyeta nṛpatiranena mama vigrahe || anarthāyānubandhaḥ syātsandhinā ca tathā bhavet

साम लज्जास्पदं चात्र दानं चात्र क्षयार्थकम् ।। भेदे दण्डेऽनुबन्धः स्यात्तदा पक्षं समाश्रयेत्

sāma lajjāspadaṃ cātra dānaṃ cātra kṣayārthakam || bhede daṇḍe'nubandhaḥ syāttadā pakṣaṃ samāśrayet

अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत् ।। उपेक्षयैव धर्मज्ञ श्रेयसे तत्र सा स्मृता

avajñopahatastatra rājñā kāryo ripurbhavet || upekṣayaiva dharmajña śreyase tatra sā smṛtā

उपेक्षया यत्र तु शक्यमर्थं क्षयव्यवाया समता न तत्र ।। कार्यं भवेद्ब्राह्मणविग्रहेण लज्जास्पदेनाप्यथ सन्धिना वा

upekṣayā yatra tu śakyamarthaṃ kṣayavyavāyā samatā na tatra || kāryaṃ bhavedbrāhmaṇavigraheṇa lajjāspadenāpyatha sandhinā vā

147

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपेक्षावर्णनो नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne upekṣāvarṇano nāma saptacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। उत्पातैरनृतैः कार्यं परस्योद्वीजनं नृपैः ।। अरातिशिबिरस्यात्र वसतिर्यस्य पक्षिणः

puṣkara uvāca || utpātairanṛtaiḥ kāryaṃ parasyodvījanaṃ nṛpaiḥ || arātiśibirasyātra vasatiryasya pakṣiṇaḥ

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज ।। विसृज्यैनं ततस्तीरमुल्कापातं प्रदर्शयेत्

sthūlasya tasya pucchasthāṃ kṛtvolkāṃ vipulāṃ dvija || visṛjyainaṃ tatastīramulkāpātaṃ pradarśayet

अनेनैवात्र सारेण बुद्ध्या निश्चित्य यत्नतः ।। उत्पातानि तथान्यानि दर्शनीयानि पार्थिवैः

anenaivātra sāreṇa buddhyā niścitya yatnataḥ || utpātāni tathānyāni darśanīyāni pārthivaiḥ

उद्वेजनं तथा कुर्यात्कुहकैर्द्विविधैर्द्विषाम् ।। संवत्सरानहार्षश्च नाशं ब्रूयुः परस्य च

udvejanaṃ tathā kuryātkuhakairdvividhairdviṣām || saṃvatsarānahārṣaśca nāśaṃ brūyuḥ parasya ca

जिगीषुः पृथिवी राज्ये तेन चोद्वेजयेत्परान् ।। देवतानां प्रसादानि कीर्तनीयानि तस्य तु

jigīṣuḥ pṛthivī rājye tena codvejayetparān || devatānāṃ prasādāni kīrtanīyāni tasya tu

स स्वप्नलाभांश्च तथा जिगीषुः प्रतिकीर्तयेत् ।।। दुःस्वप्नलाभं च तथा परेषामिति निश्चयः

sa svapnalābhāṃśca tathā jigīṣuḥ pratikīrtayet ||| duḥsvapnalābhaṃ ca tathā pareṣāmiti niścayaḥ

आगतं नो मित्र बलं प्रहरध्वमभीतवत् ।। एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते मया भग्नाः परे इति

āgataṃ no mitra balaṃ praharadhvamabhītavat || evaṃ brūyādraṇe prāpte mayā bhagnāḥ pare iti

क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दं मम शत्रुर्हतस्तथा ।। देवाज्ञाबृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति

kṣveḍāḥ kilakilāśabdaṃ mama śatrurhatastathā || devājñābṛṃhito rājā sannaddhaḥ samaraṃ prati

एवं प्रकारा द्विजवर्य मायाः कार्या नरेन्द्रैररिषु प्रहृष्टैः ।। मायाहतः शत्रुरथ प्रसह्य शक्यः सुखं हन्तुमदीनसत्त्वः

evaṃ prakārā dvijavarya māyāḥ kāryā narendrairariṣu prahṛṣṭaiḥ || māyāhataḥ śatruratha prasahya śakyaḥ sukhaṃ hantumadīnasattvaḥ

148

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपाधिवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne upādhivarṇanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। चतुरङ्गं बलं राजा मायाजालेन दर्शयेत् ।। सहायार्थमनुप्राप्तान्दर्शयेत्त्रिदिवौकसः

puṣkara uvāca || caturaṅgaṃ balaṃ rājā māyājālena darśayet || sahāyārthamanuprāptāndarśayettridivaukasaḥ

रक्तवृष्टिश्च संदर्श्या परेषां शिवरं प्रति ।। छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रसादाग्रेषु दर्शयेत्

raktavṛṣṭiśca saṃdarśyā pareṣāṃ śivaraṃ prati || chinnāni ripuśīrṣāṇi prasādāgreṣu darśayet

आधित्सता सन्धिमहीनसत्व कार्यं भवेद्राम महेन्द्रजालम् ।। वक्ष्यामि तच्चोपनिषत्सु तुभ्यं योगानि चान्यानि जयावहानि

ādhitsatā sandhimahīnasatva kāryaṃ bhavedrāma mahendrajālam || vakṣyāmi taccopaniṣatsu tubhyaṃ yogāni cānyāni jayāvahāni

149

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्रजालवर्णनो नामैकोनपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde indrajālavarṇano nāmaikonapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। सन्धिश्च विग्रहश्चैव वैगुण्यं कथितं बुधैः ।। यदाश्रित्य तथैवान्यैः षाड्गुण्यं परिकीर्तितम्

puṣkara uvāca || sandhiśca vigrahaścaiva vaiguṇyaṃ kathitaṃ budhaiḥ || yadāśritya tathaivānyaiḥ ṣāḍguṇyaṃ parikīrtitam

सन्धिश्च निग्रहश्चैव यानमासनमेव च ।। द्वैधीभावं संश्रयं च षाड्गुण्यं परिकीर्तितम्

sandhiśca nigrahaścaiva yānamāsanameva ca || dvaidhībhāvaṃ saṃśrayaṃ ca ṣāḍguṇyaṃ parikīrtitam

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः ।। जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्रा विधीयते

paṇabandhaḥ smṛtaḥ sandhirapakārastu vigrahaḥ || jigīṣoḥ śatruviṣaye yānaṃ yātrā vidhīyate

विग्रहेऽपि स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते ।। बलार्धेन प्रमाणं तु द्वैधीभावं तदुच्यते

vigrahe'pi svake deśe sthitirāsanamucyate || balārdhena pramāṇaṃ tu dvaidhībhāvaṃ taducyate

उदासीने मध्यमे वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः ।। समेन सन्धिरन्वेष्यो हीनेन च बलीयसः

udāsīne madhyame vā saṃśrayātsaṃśrayaḥ smṛtaḥ || samena sandhiranveṣyo hīnena ca balīyasaḥ

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा ।। तत्रापि तस्य पार्ष्णिस्तु बलीयान्न समाश्रयेत्

hīnena vigrahaḥ kāryaḥ svayaṃ rājñā balīyasā || tatrāpi tasya pārṣṇistu balīyānna samāśrayet

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपुर्यदा ।। अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान्द्वैधीभावं समाश्रयेत्

āsīnaḥ karmavicchedaṃ śaktaḥ kartuṃ ripuryadā || aśuddhapārṣṇirbalavāndvaidhībhāvaṃ samāśrayet

बलिना निगृहीतन्तु यो मन्येद्येन पार्थिवः ।। संश्रयस्तेन कर्तव्यो गुणानामधमो गुणः

balinā nigṛhītantu yo manyedyena pārthivaḥ || saṃśrayastena kartavyo guṇānāmadhamo guṇaḥ

बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितम् ।। बहुलाभकरम्भः स्यात्तदा राम समाश्रयेत्

bahukṣayavyayāyāsaṃ teṣāṃ yānaṃ prakīrtitam || bahulābhakarambhaḥ syāttadā rāma samāśrayet

2.150.10

सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयम्

sarvaśaktivihīnastu tadā kuryāttu saṃśrayam

एवं च बुद्ध्वा नृपतिर्गुणानां काले च देशे च तथा विभागे ।। समाश्रयेद्भार्गववंशमुख्यं चैतावदुक्तं नृपतेस्तु कार्यम्

evaṃ ca buddhvā nṛpatirguṇānāṃ kāle ca deśe ca tathā vibhāge || samāśrayedbhārgavavaṃśamukhyaṃ caitāvaduktaṃ nṛpatestu kāryam

150

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने षाड्गुण्यवर्णनो नाम पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ṣāḍguṇyavarṇano nāma pañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १५१-१५५

राम उवाच ।। ।। अजस्रं कर्म मे ब्रूहि राज्ञां राजीवलोचन ।। यच्च कार्यं नरेन्द्राणां तधा च प्रतिवत्सरम्

rāma uvāca || || ajasraṃ karma me brūhi rājñāṃ rājīvalocana || yacca kāryaṃ narendrāṇāṃ tadhā ca prativatsaram

पुष्कर उवाच ।। ।।। द्विमुहूर्तावशेषायां रात्रौ निद्रां त्यजेन्नृपः ।। वेणुवीणामृदङ्गानां पटहानां च निःस्वनैः

puṣkara uvāca || ||| dvimuhūrtāvaśeṣāyāṃ rātrau nidrāṃ tyajennṛpaḥ || veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ paṭahānāṃ ca niḥsvanaiḥ

बन्दिनां निःस्वनैश्चैव तथा मङ्गलवादिनाम् ।। ततः पश्येन्महीपालो गूढांश्च पुरुषान्निशि

bandināṃ niḥsvanaiścaiva tathā maṅgalavādinām || tataḥ paśyenmahīpālo gūḍhāṃśca puruṣānniśi

विज्ञायन्ते न ये लोके तदीया इति केनचित् ।। आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि

vijñāyante na ye loke tadīyā iti kenacit || āyavyayasya śravaṇaṃ tataḥ kāryaṃ yathāvidhi

वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्।। दत्ताभ्यङ्गः प्रदोषे तु कल्पमुत्सादितस्ततः

vegotsargaṃ tataḥ kṛtvā rājā snānagṛhaṃ vrajet|| dattābhyaṅgaḥ pradoṣe tu kalpamutsāditastataḥ

स्नानं कुर्यात्ततः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकम्।। सौषधैर्मन्त्रपूतैस्तु पानीयैर्विविधैः शुभैः

snānaṃ kuryāttataḥ paścāddantadhāvanapūrvakam|| sauṣadhairmantrapūtaistu pānīyairvividhaiḥ śubhaiḥ

सन्ध्यामुपास्य प्रयतः कृतजप्यः समाहितः ।। अग्न्यागारं प्रविश्याथ वह्नीन् पश्येत्पुरोधसा

sandhyāmupāsya prayataḥ kṛtajapyaḥ samāhitaḥ || agnyāgāraṃ praviśyātha vahnīn paśyetpurodhasā

हुतान् सम्यक्ततः कुर्याद्वासुदेवस्य चार्चनम् ।। दुःस्वप्नशमनं कर्म तत्र कुर्यात्पुरोहितः

hutān samyaktataḥ kuryādvāsudevasya cārcanam || duḥsvapnaśamanaṃ karma tatra kuryātpurohitaḥ

स्वयं चौपसदे वह्नौ पवित्रां जुहुयान्नृपः ।। तर्पयेदुदकैर्देवान्पितॄनथ यथाविधि

svayaṃ caupasade vahnau pavitrāṃ juhuyānnṛpaḥ || tarpayedudakairdevānpitṝnatha yathāvidhi

दद्याद्द्विजातये धेनुं सवत्सां च सकाञ्चनाम्। शक्त्या धनैः पूजयित्वा दत्ताशीः सततं द्विजैः।।2.151.१०।। । अनुलिप्तस्ततः स्रग्वी सुवासाश्चाप्यलंकृतः ।। दर्पणे च मुखं पश्येत्ससुवर्णे च सर्पिषि

dadyāddvijātaye dhenuṃ savatsāṃ ca sakāñcanām| śaktyā dhanaiḥ pūjayitvā dattāśīḥ satataṃ dvijaiḥ||2.151.10|| | anuliptastataḥ sragvī suvāsāścāpyalaṃkṛtaḥ || darpaṇe ca mukhaṃ paśyetsasuvarṇe ca sarpiṣi

आज्यं प्रसन्नं सुरभि यदि स्याद्विजयो भवेत् ।। । दीयमाने च दुर्गन्धे पतिते च भयं भवेत्

ājyaṃ prasannaṃ surabhi yadi syādvijayo bhavet || | dīyamāne ca durgandhe patite ca bhayaṃ bhavet

विकृतं चेन्मुखं पश्येद्राजा मृत्युमवाप्नुयात् ।। सुप्रभं च यदा पश्येत्तदा तस्य शुभं भवेत्

vikṛtaṃ cenmukhaṃ paśyedrājā mṛtyumavāpnuyāt || suprabhaṃ ca yadā paśyettadā tasya śubhaṃ bhavet

ततस्तु शृणुयाद्राजा सांवत्सरमुखोद्गतम् ।। दिवसे तिथिनक्षत्रे सर्वाशुभविनाशनम्

tatastu śṛṇuyādrājā sāṃvatsaramukhodgatam || divase tithinakṣatre sarvāśubhavināśanam

भिषजां च वचः कुर्यात्ततस्त्वारोग्यवर्धनम् ।। मङ्गलालम्भनं कृत्वा ततः पश्येद्गुरून्नृपः

bhiṣajāṃ ca vacaḥ kuryāttatastvārogyavardhanam || maṅgalālambhanaṃ kṛtvā tataḥ paśyedgurūnnṛpaḥ

कृत्वाशीर्गुरुभिः पश्चाद्राजा गच्छेत्समन्ततः ।। तत्रस्थान्ब्राह्मणान्पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस्तथा

kṛtvāśīrgurubhiḥ paścādrājā gacchetsamantataḥ || tatrasthānbrāhmaṇānpaśyedamātyānmantriṇastathā

प्रकृतीश्च महाभाग प्रतीहारनिबोधतः ।। तत्रेतिहासश्रवणं कुर्यात्किञ्चिदतन्द्रितः

prakṛtīśca mahābhāga pratīhāranibodhataḥ || tatretihāsaśravaṇaṃ kuryātkiñcidatandritaḥ

ततः कार्यार्थिनां कुर्याद्यथाधीः कार्यनिर्णयम्

tataḥ kāryārthināṃ kuryādyathādhīḥ kāryanirṇayam

व्यवहारांस्ततः पश्येत्समो भूत्वारिमित्रयोः ।। त्यक्त्वा सभां ततः कुर्यान्मन्त्रं तु सह मन्त्रिभिः

vyavahārāṃstataḥ paśyetsamo bhūtvārimitrayoḥ || tyaktvā sabhāṃ tataḥ kuryānmantraṃ tu saha mantribhiḥ

2.151.20

यत्रास्य कश्चित्तं मन्त्रं शृणुयान्न कथञ्चन।। एकेन सह तं कुर्यान्न कुर्याद्बहुभिः सह

yatrāsya kaścittaṃ mantraṃ śṛṇuyānna kathañcana|| ekena saha taṃ kuryānna kuryādbahubhiḥ saha

न च मूर्खैर्न चानामैस्तथा नाधार्मिकैर्नृपः ।। मन्त्रं स्वधिष्ठितं कुर्याद्येन राष्ट्रं न धावति

na ca mūrkhairna cānāmaistathā nādhārmikairnṛpaḥ || mantraṃ svadhiṣṭhitaṃ kuryādyena rāṣṭraṃ na dhāvati

राज्ञां विनाशमूलस्तु कथितो मन्त्रविभ्रमः ।। नाशहेतुर्भवेन्मन्त्रः कुप्रयुक्तस्त्वमन्त्रवत्

rājñāṃ vināśamūlastu kathito mantravibhramaḥ || nāśaheturbhavenmantraḥ kuprayuktastvamantravat

मंत्रे सुनिश्चिते सिद्धिः कथिता पृथिवीक्षिताम् ।। क्रियमाणानि कर्माणि यस्य वेत्ति न कश्चन

maṃtre suniścite siddhiḥ kathitā pṛthivīkṣitām || kriyamāṇāni karmāṇi yasya vetti na kaścana

कृतान्येव विजानाति स राजा पृथिवीपतिः ।। पृथक् च मन्त्रिभिर्मन्त्रं कृतं वै संहितैः पुनः

kṛtānyeva vijānāti sa rājā pṛthivīpatiḥ || pṛthak ca mantribhirmantraṃ kṛtaṃ vai saṃhitaiḥ punaḥ

विचार्यमात्मनः साधु पश्चात्तत्र समाश्रयेत् ।। प्रज्ञाभिमानी नृपतिर्न मन्त्रिवचने रतः

vicāryamātmanaḥ sādhu paścāttatra samāśrayet || prajñābhimānī nṛpatirna mantrivacane rataḥ

क्षिप्रं विनाशमायाति तडागमिव काजलम् ।। आकारगूहनै राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता

kṣipraṃ vināśamāyāti taḍāgamiva kājalam || ākāragūhanai rājño mantrarakṣā parā matā

आकारैरिङ्गितैः प्राज्ञा मन्त्रं जानन्ति पण्डिताः ।। सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः

ākārairiṅgitaiḥ prājñā mantraṃ jānanti paṇḍitāḥ || sāṃvatsarāṇāṃ vaidyānāṃ mantriṇāṃ vacane rataḥ

राजा विभूतिमाप्नोति चिरं यशसि तिष्ठति ।। त एनं मृगयासक्तं धारयन्ति विपश्चितः

rājā vibhūtimāpnoti ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || ta enaṃ mṛgayāsaktaṃ dhārayanti vipaścitaḥ

स्त्रीषु माने तथाक्षेषु वृथा ज्यायांश्च भार्गव ।। करप्रणयने सक्तं हिंसायां च नराधिपम्

strīṣu māne tathākṣeṣu vṛthā jyāyāṃśca bhārgava || karapraṇayane saktaṃ hiṃsāyāṃ ca narādhipam

2.151.30

तथा परोक्षनिन्दायां बलवद्विग्रहेऽपि च ।। अन्येषु चाप्यनर्थेषु प्रसक्तं वारयन्ति तम्

tathā parokṣanindāyāṃ balavadvigrahe'pi ca || anyeṣu cāpyanartheṣu prasaktaṃ vārayanti tam

मन्त्रं कृत्वा ततः कुर्याद्व्यायामं पृथिवीपतिः ।। रथे नागे तथैवाश्वे खड्गे धनुषि चाप्यथ

mantraṃ kṛtvā tataḥ kuryādvyāyāmaṃ pṛthivīpatiḥ || rathe nāge tathaivāśve khaḍge dhanuṣi cāpyatha

अन्येषु चैव शस्त्रेषु नियुद्धेषु ततः परम् ।। पद्भ्यामुद्वर्तितः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितम्

anyeṣu caiva śastreṣu niyuddheṣu tataḥ param || padbhyāmudvartitaḥ snātaḥ paśyedviṣṇuṃ supūjitam

हुतं च पावकं पश्येद्विप्रान्पश्येत्सुपूजितान्।। स्वामिनो दक्षिणाभिश्च पूजितान्भृगुनन्दन

hutaṃ ca pāvakaṃ paśyedviprānpaśyetsupūjitān|| svāmino dakṣiṇābhiśca pūjitānbhṛgunandana

ततोऽनुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः ।। सुवासा भोजनं कुर्याद्गीतं च शृणुयात्तदा

tato'nuliptaḥ surabhiḥ sragvī rucirabhūṣaṇaḥ || suvāsā bhojanaṃ kuryādgītaṃ ca śṛṇuyāttadā

आप्तं परीक्षितं वह्नौ मृगपक्षीङ्गितैस्तथा।। पूर्वं परीक्षितं चान्यैर्जांगुल्या चाभिमन्त्रितम्

āptaṃ parīkṣitaṃ vahnau mṛgapakṣīṅgitaistathā|| pūrvaṃ parīkṣitaṃ cānyairjāṃgulyā cābhimantritam

विषघ्नांश्च मणीन्राजा धारयन्नौषधींस्तथा ।। भुक्त्वा गृहीतताम्बूलः परिक्रम्य विशेषतः

viṣaghnāṃśca maṇīnrājā dhārayannauṣadhīṃstathā || bhuktvā gṛhītatāmbūlaḥ parikramya viśeṣataḥ

शयने वामपार्श्वेन ततः शास्त्राणि चिन्तयेत् ।। कोष्ठागारायुधागारान्प्रति चाग्र्यं च वाहनम्

śayane vāmapārśvena tataḥ śāstrāṇi cintayet || koṣṭhāgārāyudhāgārānprati cāgryaṃ ca vāhanam

योधांश्च दृष्ट्वा चान्वास्या ततः सन्ध्या च पश्चिमा ।। कार्याणि चिन्तयित्वा च प्रेषयित्वा ततश्चरान् ।। अन्तःपुरचरो भूत्वा लघु भुक्त्वा तथा हितम्

yodhāṃśca dṛṣṭvā cānvāsyā tataḥ sandhyā ca paścimā || kāryāṇi cintayitvā ca preṣayitvā tataścarān || antaḥpuracaro bhūtvā laghu bhuktvā tathā hitam

सवेणुवीणापटहस्वनेन सेवेत निद्रां कृतपूर्वरक्षाम् ।। एतद्यशस्यं हि नराधिपानामाजस्रिकं ते कथितं विधानम्

saveṇuvīṇāpaṭahasvanena seveta nidrāṃ kṛtapūrvarakṣām || etadyaśasyaṃ hi narādhipānāmājasrikaṃ te kathitaṃ vidhānam

151

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आजस्रिको नामैकपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ājasriko nāmaikapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। राजा तु जन्मनक्षत्रे प्रति मासं समाचरेत् ।। जन्मनः क्षालनं कर्म यत्तत्पूर्वं मयेरितम्

puṣkara uvāca || rājā tu janmanakṣatre prati māsaṃ samācaret || janmanaḥ kṣālanaṃ karma yattatpūrvaṃ mayeritam

पुष्पस्नानं ततः कुर्यात्प्रतिमासं नराधिपः ।। संक्रान्तौ पूजयेत्सूर्यं बालमिन्दुं तथैव च

puṣpasnānaṃ tataḥ kuryātpratimāsaṃ narādhipaḥ || saṃkrāntau pūjayetsūryaṃ bālaminduṃ tathaiva ca

ग्रहं सम्पूजयेद्राजा निर्गतं रविमण्डलात्।। अगस्त्यस्योदये कार्या तथा पूजा नराधिपैः

grahaṃ sampūjayedrājā nirgataṃ ravimaṇḍalāt|| agastyasyodaye kāryā tathā pūjā narādhipaiḥ

पूजयेच्चतुरो मासान्प्रसुप्तं मधुसूदनम् ।। प्रोष्ठपादामले रक्षेत्पूजयेच्च शतक्रतुम्

pūjayeccaturo māsānprasuptaṃ madhusūdanam || proṣṭhapādāmale rakṣetpūjayecca śatakratum

नवम्यामाश्वयुच्छुक्ले भद्रकालीं च पूजयेत् ।। रवौ स्वातिमनुप्राप्ते कुर्यान्नीराजनं तथा

navamyāmāśvayucchukle bhadrakālīṃ ca pūjayet || ravau svātimanuprāpte kuryānnīrājanaṃ tathā

संवत्सरात्कोटिहोमं कुर्याच्च घृतकेवलम्।। राज्यसंवत्सरग्रन्थौ कुर्यात्तद्रुद्रपूजनम्।। कर्माण्यथैतानि नराधिपस्य नित्यानि ते राम मयोदितानि ।। एतानि कृत्वा विधिवन्नरेन्द्रश्चिरं समाग्रां वसुधां प्रशास्ति

saṃvatsarātkoṭihomaṃ kuryācca ghṛtakevalam|| rājyasaṃvatsaragranthau kuryāttadrudrapūjanam|| karmāṇyathaitāni narādhipasya nityāni te rāma mayoditāni || etāni kṛtvā vidhivannarendraściraṃ samāgrāṃ vasudhāṃ praśāsti

152

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सांवत्सरिक वर्णनो नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne sāṃvatsarika varṇano nāma dvipañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। कथं हि चतुरो मासान्कार्यं केशवपूजनम् ।। पार्थिवेन सुरश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca || kathaṃ hi caturo māsānkāryaṃ keśavapūjanam || pārthivena suraśreṣṭha tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। उद्युक्तेन सदा भाव्यं राज्ञा भृगुकुलोद्वह ।। आषाढशुक्लपक्षान्ते राजा स्थानमुपाश्रयेत्

puṣkara uvāca || udyuktena sadā bhāvyaṃ rājñā bhṛgukulodvaha || āṣāḍhaśuklapakṣānte rājā sthānamupāśrayet

अधृष्यं परराष्ट्राणां प्रभूतयवसेन्धनम् ।। तोयोपेतं विपङ्कं च प्रावृट्कालहतं तथा

adhṛṣyaṃ pararāṣṭrāṇāṃ prabhūtayavasendhanam || toyopetaṃ vipaṅkaṃ ca prāvṛṭkālahataṃ tathā

यत्रस्थश्च स्वविषयं सर्वं शक्नोति रक्षितुम् ।। तत्रस्थश्चतुरो मासानजांश्च पोषयेन्नृपः

yatrasthaśca svaviṣayaṃ sarvaṃ śaknoti rakṣitum || tatrasthaścaturo māsānajāṃśca poṣayennṛpaḥ

स्नेहपानैर्बहुविधैः प्रतिपानैश्च भार्गव ।। आषाढशुक्लपक्षान्ते दशम्यूर्द्ध्वं नराधिपः

snehapānairbahuvidhaiḥ pratipānaiśca bhārgava || āṣāḍhaśuklapakṣānte daśamyūrddhvaṃ narādhipaḥ

उत्सवन्तु महत्कुर्याद्देवस्य चार्चने रतः ।। अर्चायां वा पटे वापि कृतं देवमथार्चयेत

utsavantu mahatkuryāddevasya cārcane rataḥ || arcāyāṃ vā paṭe vāpi kṛtaṃ devamathārcayeta

देवभोगमयं विष्णुं श्रीसहायमरिन्दमम् ।। बलिभिर्विविधाभिस्तु पुष्पैर्धूपैः सुगन्धिभिः

devabhogamayaṃ viṣṇuṃ śrīsahāyamarindamam || balibhirvividhābhistu puṣpairdhūpaiḥ sugandhibhiḥ

उत्सवं तु महत्कुर्यात्ततः पञ्चदिनं नृपः ।। ततः प्रभृति नित्यं स्याद्वासुदेवस्य पूजनम्

utsavaṃ tu mahatkuryāttataḥ pañcadinaṃ nṛpaḥ || tataḥ prabhṛti nityaṃ syādvāsudevasya pūjanam

सात्त्वतैर्भार्गवश्रेष्ठ सांवत्सरपुरोहितैः ।। गीतनृत्यैस्तथा देवं विशेषेणात्र पूजयेत्

sāttvatairbhārgavaśreṣṭha sāṃvatsarapurohitaiḥ || gītanṛtyaistathā devaṃ viśeṣeṇātra pūjayet

2.153.10

अस्मिन्नेव तथा काले कोटिहोमं समाचरेत् ।। कार्तिक्यां तत्समाप्तिस्तु यथा भवति भार्गव

asminneva tathā kāle koṭihomaṃ samācaret || kārtikyāṃ tatsamāptistu yathā bhavati bhārgava

शुक्लपक्षत्रिभागेन्त्ये कार्तिकस्य ततो नृपः ।। उत्सवं सुमहत्कुर्याद्देवदेवार्चनं तथा

śuklapakṣatribhāgentye kārtikasya tato nṛpaḥ || utsavaṃ sumahatkuryāddevadevārcanaṃ tathā

वैकुण्ठं पूजयेद्देवमर्चायामथवा पटे ।। महादानं ततो दद्यात्प्रेक्ष्यां दद्यात्तथैव च

vaikuṇṭhaṃ pūjayeddevamarcāyāmathavā paṭe || mahādānaṃ tato dadyātprekṣyāṃ dadyāttathaiva ca

मल्लानामथ झल्लानां नटानां नर्तकैः सह ।। यात्राविधानं सकलं तथा कुर्यान्महीपतिः

mallānāmatha jhallānāṃ naṭānāṃ nartakaiḥ saha || yātrāvidhānaṃ sakalaṃ tathā kuryānmahīpatiḥ

एतत्कृत्वा ततो यात्रा देया भवति पार्थिवैः ।। शरत्काले गतातंकैः पुष्टाश्वरथकुञ्जरैः

etatkṛtvā tato yātrā deyā bhavati pārthivaiḥ || śaratkāle gatātaṃkaiḥ puṣṭāśvarathakuñjaraiḥ

एवं च राज्ञा चतुरो हि मासान्पूज्यो भवेद्देववरो हि हर्ता ।। सन्त्यक्तचिह्नं मधुसूदनं च संपूज्य यात्राभिमतप्रदा स्यात्

evaṃ ca rājñā caturo hi māsānpūjyo bhaveddevavaro hi hartā || santyaktacihnaṃ madhusūdanaṃ ca saṃpūjya yātrābhimatapradā syāt

153

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने चातुर्मास्यविधिकथनो नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne cāturmāsyavidhikathano nāma tripañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच।। शक्रसम्पूजनं कार्यं कथं राज्ञा सुरोत्तम ।। सम्यग्भाद्रपदे मासि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

rāma uvāca|| śakrasampūjanaṃ kāryaṃ kathaṃ rājñā surottama || samyagbhādrapade māsi tanmamācakṣva pṛcchataḥ

पुष्कर उवाच ।। असुरैस्तु सुरा भग्नाः पुरा युद्धे भृगूत्तम ।। ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सर्वभूतहिते रतम्

puṣkara uvāca || asuraistu surā bhagnāḥ purā yuddhe bhṛgūttama || brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sarvabhūtahite ratam

ते तु मूढाः सुराः सर्वे निर्जिता दानवैर्वधम् ।। तानुवाच ततो ब्रह्मा क्षीरोदे मधुसूदनम्

te tu mūḍhāḥ surāḥ sarve nirjitā dānavairvadham || tānuvāca tato brahmā kṣīrode madhusūdanam

गच्छध्वं सहिताः सर्वे स वः श्रेयः करिष्यति ।। एवमुक्त्वा सुराः सर्वे क्षीरोदे केशवं ययुः

gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve sa vaḥ śreyaḥ kariṣyati || evamuktvā surāḥ sarve kṣīrode keśavaṃ yayuḥ

ददृशुश्च तदा देवं वासुदेवं जगद्गुरुम् ।। अमृताध्मातमेघाभं शङ्खचक्रगदाधरम्

dadṛśuśca tadā devaṃ vāsudevaṃ jagadgurum || amṛtādhmātameghābhaṃ śaṅkhacakragadādharam

तुष्टुवुश्च महाभागं त्रिदशास्तं पुनःपुनः ।। सर्वेषामीश्वरं देवं भुवनस्यैककारणम्

tuṣṭuvuśca mahābhāgaṃ tridaśāstaṃ punaḥpunaḥ || sarveṣāmīśvaraṃ devaṃ bhuvanasyaikakāraṇam

देवा ऊचुः ।। नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शरणागतवत्सल ।। देवारिबलदर्पघ्न त्रिदशेन्द्रसुखप्रद

devā ūcuḥ || namaste puṇḍarīkākṣa śaraṇāgatavatsala || devāribaladarpaghna tridaśendrasukhaprada

चामीकराभवसन तार्क्ष्यप्रवरकेतन ।। शेषपर्यङ्कशयन लक्ष्मीहृदयवल्लभ

cāmīkarābhavasana tārkṣyapravaraketana || śeṣaparyaṅkaśayana lakṣmīhṛdayavallabha

सुरासुरशिरोरत्ननिघृष्टचरणाम्बुज ।। उन्निद्रचारुकमलविराजितकराम्बुज

surāsuraśiroratnanighṛṣṭacaraṇāmbuja || unnidracārukamalavirājitakarāmbuja

2.154.10

स चैकदैव भग्नानामस्माकमसुरैर्भवान् ।। गतिस्तेन स्म सम्प्राप्ता दैत्यभग्नास्त्वदन्तिकम्

sa caikadaiva bhagnānāmasmākamasurairbhavān || gatistena sma samprāptā daityabhagnāstvadantikam

प्रसीद देवदेवेश जहि तानसुराधमान् ।। येऽस्माकं देवदेवेश पीडयन्ति सदैव तु

prasīda devadeveśa jahi tānasurādhamān || ye'smākaṃ devadeveśa pīḍayanti sadaiva tu

भगवानुवाच ।। ध्वजमेतं प्रदास्यामि भवतामरिनाशनम् ।। दृष्टमात्रेण येनेह विद्रविष्यन्ति दानवाः

bhagavānuvāca || dhvajametaṃ pradāsyāmi bhavatāmarināśanam || dṛṣṭamātreṇa yeneha vidraviṣyanti dānavāḥ

श्रीपुष्कर उवाच ।। एवमुक्त्वा ध्वजं तेषां ददौ विष्णुरनुत्तमम् ।। सौवर्णमुच्छ्रितं दिव्यं शक्रध्वजमिति श्रुतम्

śrīpuṣkara uvāca || evamuktvā dhvajaṃ teṣāṃ dadau viṣṇuranuttamam || sauvarṇamucchritaṃ divyaṃ śakradhvajamiti śrutam

तमादाय सुराः सर्वे प्रययुर्दानवालयम्।। देवानुपगताञ्छ्रुत्वा दानवा निर्ययुस्ततः

tamādāya surāḥ sarve prayayurdānavālayam|| devānupagatāñchrutvā dānavā niryayustataḥ

सुसन्नद्धबलाः सर्वे प्रगृहीतायुधास्तथा ।। दृष्ट्वा देवबलं ते च शक्रकेतुविराजितम्

susannaddhabalāḥ sarve pragṛhītāyudhāstathā || dṛṣṭvā devabalaṃ te ca śakraketuvirājitam

तत्तेजसा महाभाग मूर्च्छीभूताः क्षणेन तु ।। मूर्च्छितास्तु ततो दैत्यास्त्रिदशैर्विनिपातिताः

tattejasā mahābhāga mūrcchībhūtāḥ kṣaṇena tu || mūrcchitāstu tato daityāstridaśairvinipātitāḥ

केचिद्भग्ना दिशो जग्मुस्समुद्रं विविशुस्ततः ।। ततो लब्धजयः शक्रः पूजयामास तं ध्वजम्

kecidbhagnā diśo jagmussamudraṃ viviśustataḥ || tato labdhajayaḥ śakraḥ pūjayāmāsa taṃ dhvajam

पूजयित्वा नृपतये वसवे प्रददौ तदा ।। गर्गोक्तेन विधानेन तं च पूजितवान्वसुः

pūjayitvā nṛpataye vasave pradadau tadā || gargoktena vidhānena taṃ ca pūjitavānvasuḥ

तेनास्य तुष्टो मघवानिदं वचनमब्रवीत् ।। इन्द्र उवाच ।। येप्यन्ये भूमिपाः श्रेष्ठाः शक्रध्वजमहोत्सवम्

tenāsya tuṣṭo maghavānidaṃ vacanamabravīt || indra uvāca || yepyanye bhūmipāḥ śreṣṭhāḥ śakradhvajamahotsavam

2.154.20

अद्य प्रभृति धर्मज्ञ करिष्यन्ति समाहिताः ।। तेषां तु विविधा वृद्धिर्भविष्यति सदा द्विज

adya prabhṛti dharmajña kariṣyanti samāhitāḥ || teṣāṃ tu vividhā vṛddhirbhaviṣyati sadā dvija

दुर्भिक्षं मरको व्याधिः परचक्रभयं तथा ।। सर्वाण्येतानि नश्यन्ति कृते शक्रध्वजोत्सवे

durbhikṣaṃ marako vyādhiḥ paracakrabhayaṃ tathā || sarvāṇyetāni naśyanti kṛte śakradhvajotsave

पुष्कर उवाच ।। ततः प्रभृति राजानो राम शक्रमहोत्सवम् ।। कुर्वन्ति गर्गकथितं सर्वाभयविनाशनम्

puṣkara uvāca || tataḥ prabhṛti rājāno rāma śakramahotsavam || kurvanti gargakathitaṃ sarvābhayavināśanam

धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि कीर्तिप्रदं धर्मफलप्रदं च ।। कार्यं नरेन्द्रैर्विजयाय यत्नाच्छक्रोत्सवं तत्कथयामि तुभ्यम्

dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśakāri kīrtipradaṃ dharmaphalapradaṃ ca || kāryaṃ narendrairvijayāya yatnācchakrotsavaṃ tatkathayāmi tubhyam

154

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शक्रध्वजोत्पत्तिवर्णनो नाम चतुःपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śakradhvajotpattivarṇano nāma catuḥpañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। शिबिरात्पूर्वदिग्भागे भूमिभागे तथा शुभे ।। प्रागुदक्प्रवणे देशे शक्रार्थं भवनं शुभम्

puṣkara uvāca || śibirātpūrvadigbhāge bhūmibhāge tathā śubhe || prāgudakpravaṇe deśe śakrārthaṃ bhavanaṃ śubham

वासोभिः शयनैः शुद्धैर्नानारागैस्तथैव च ।। ततः शक्रध्वजस्थानं मध्ये संस्थाप्य यत्नतः

vāsobhiḥ śayanaiḥ śuddhairnānārāgaistathaiva ca || tataḥ śakradhvajasthānaṃ madhye saṃsthāpya yatnataḥ

मघवन्तं पटं कुर्यात्तस्य भागे तु दक्षिणे

maghavantaṃ paṭaṃ kuryāttasya bhāge tu dakṣiṇe

वामभागे पटे कुर्याच्छचीं देवीं तथैव च ।। प्रोष्ठपादसिते पक्षे प्रतिपत्प्रभृति क्रमात्

vāmabhāge paṭe kuryācchacīṃ devīṃ tathaiva ca || proṣṭhapādasite pakṣe pratipatprabhṛti kramāt

तयोस्तु पूजा कर्तव्या सततं वसुधाधिपैः ।। वनप्रवेशविधिना शक्रयष्टिं ततो नृप

tayostu pūjā kartavyā satataṃ vasudhādhipaiḥ || vanapraveśavidhinā śakrayaṣṭiṃ tato nṛpa

आनयेद्गोरथेनाथ वायवैः पुरुषैरथ ।। अर्जुनस्याजकर्णस्य प्रियकस्य वचस्य च

ānayedgorathenātha vāyavaiḥ puruṣairatha || arjunasyājakarṇasya priyakasya vacasya ca

सुरदारुणश्च तथा तथैवोदुम्बरस्य च ।। चन्दनस्याथ वा राम पद्मकस्याथ वा यदि

suradāruṇaśca tathā tathaivodumbarasya ca || candanasyātha vā rāma padmakasyātha vā yadi

अलाभे सर्वकाष्ठानां यष्टिं कुर्वीत वैणवीम् ।। सुवर्णनद्धां धर्मज्ञ तां च सम्यक्प्रवेशयेत्

alābhe sarvakāṣṭhānāṃ yaṣṭiṃ kurvīta vaiṇavīm || suvarṇanaddhāṃ dharmajña tāṃ ca samyakpraveśayet

प्रोष्ठपादसिते पक्षे अष्टम्यां रिपुसूदन ।। क्रमप्रमाणा विज्ञेया शक्रयष्टिस्ततो नृप

proṣṭhapādasite pakṣe aṣṭamyāṃ ripusūdana || kramapramāṇā vijñeyā śakrayaṣṭistato nṛpa

2.155.10

चतुर्भिरङ्गुलैर्हीना साग्रे भवति शर्मदा ।। अष्टाभिश्च तथा मूले छित्त्वा तोये यथा क्षिपेत्

caturbhiraṅgulairhīnā sāgre bhavati śarmadā || aṣṭābhiśca tathā mūle chittvā toye yathā kṣipet

यायादुद्धृत्य नगरं सम्यगेव प्रवर्तते ।। तस्याः प्रवेशे नगरं पताकाध्वजमालि च

yāyāduddhṛtya nagaraṃ samyageva pravartate || tasyāḥ praveśe nagaraṃ patākādhvajamāli ca

सिक्तराजपथं कुर्यात्तथालंकृतबालकम् ।। नटनर्तकसङ्कीर्णं तथा पूजितदैवतम्

siktarājapathaṃ kuryāttathālaṃkṛtabālakam || naṭanartakasaṅkīrṇaṃ tathā pūjitadaivatam

सम्पूजितगृहं राम तथा पूजितवानयम् ।। पौरैरनुगतो राजा सुवंशैः फलपाणिभिः

sampūjitagṛhaṃ rāma tathā pūjitavānayam || paurairanugato rājā suvaṃśaiḥ phalapāṇibhiḥ

अष्टम्यां वाद्यघोषेण तां तु यष्टिं प्रवेशयेत् ।। प्राक्छिरास्तां ततः कुर्याद्वस्त्रैः संच्छादितां शुभैः

aṣṭamyāṃ vādyaghoṣeṇa tāṃ tu yaṣṭiṃ praveśayet || prākchirāstāṃ tataḥ kuryādvastraiḥ saṃcchāditāṃ śubhaiḥ

पूजितां पूजयेत्तान्तु यावत्सा द्वादशीफलम् ।। एकादश्यां सोपवासो नृपः कुर्यात्प्रजागरम्

pūjitāṃ pūjayettāntu yāvatsā dvādaśīphalam || ekādaśyāṃ sopavāso nṛpaḥ kuryātprajāgaram

सांवत्सरेण सहितो मन्त्रिणा सपुरोधसा ।। रात्रौ जागरणं कार्यं नागरेण जनेन तु

sāṃvatsareṇa sahito mantriṇā sapurodhasā || rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ nāgareṇa janena tu

स्थानेस्थाने महाभाग देया प्रेक्ष्या तथा मधु ।। पूजयेन्नृत्यगीतेन रात्रौ शक्रं नराधिपः

sthānesthāne mahābhāga deyā prekṣyā tathā madhu || pūjayennṛtyagītena rātrau śakraṃ narādhipaḥ

द्वादश्यां तु शिरःस्नातो नृपतिः प्रयतस्ततः ।। यन्त्रेणोत्थापनं कुर्याच्छक्रकेतोः समाहितः

dvādaśyāṃ tu śiraḥsnāto nṛpatiḥ prayatastataḥ || yantreṇotthāpanaṃ kuryācchakraketoḥ samāhitaḥ

सुयंत्रितं तु तं कुर्याद्गृहं स्तम्भचतुष्टयम् ।। पूजयेत्तन्महाभाग गन्धमाल्यान्नसम्पदा

suyaṃtritaṃ tu taṃ kuryādgṛhaṃ stambhacatuṣṭayam || pūjayettanmahābhāga gandhamālyānnasampadā

2.155.20

नित्यं च पटयोः पूजा यष्टिपूजां च कारयेत् ।। बलिभिस्तु विचित्राभिस्तथा ब्राह्मणपूजनैः

nityaṃ ca paṭayoḥ pūjā yaṣṭipūjāṃ ca kārayet || balibhistu vicitrābhistathā brāhmaṇapūjanaiḥ

नित्यं च जुहुयान्मन्त्रान्पुरोधाः शाक्रवैष्णवान् ।। नित्यं नृत्येन गीतेन तथा शक्रं च पूजयेत्

nityaṃ ca juhuyānmantrānpurodhāḥ śākravaiṣṇavān || nityaṃ nṛtyena gītena tathā śakraṃ ca pūjayet

द्वादश्यां पूजयेद्राजा ब्राह्मणान्धनसञ्चयैः ।। विशेषेण च धर्मज्ञ सांवत्सर पुरोहितौ

dvādaśyāṃ pūjayedrājā brāhmaṇāndhanasañcayaiḥ || viśeṣeṇa ca dharmajña sāṃvatsara purohitau

उत्थाने च प्रवेशे च शक्रभूयान्नराधिपः ।। वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कालवित्सपुरोहितः

utthāne ca praveśe ca śakrabhūyānnarādhipaḥ || vakṣyamāṇena mantreṇa kālavitsapurohitaḥ

पूजयेदुत्थितं केतुं भूषणैर्विविधैरपि ।। छत्रेण च तथा वस्त्रैर्माल्यदामैस्तथैव च

pūjayedutthitaṃ ketuṃ bhūṣaṇairvividhairapi || chatreṇa ca tathā vastrairmālyadāmaistathaiva ca

एवं सम्पूजयेद्राम तदा दिनचतुष्टयम् ।। पञ्चमे दिवसे प्राप्ते शुक्रकेतुं विसर्जयेत्

evaṃ sampūjayedrāma tadā dinacatuṣṭayam || pañcame divase prāpte śukraketuṃ visarjayet

पूजयित्वा महाभाग बलेन चतुरङ्गिणा ।। नीत्वा करीन्द्रैस्त्रितयं ततो नद्यां प्रवाहयेत्

pūjayitvā mahābhāga balena caturaṅgiṇā || nītvā karīndraistritayaṃ tato nadyāṃ pravāhayet

वाद्यघोषेण महता संगीतं तत्र कीर्तितम् ।। पौरा जानपदास्तत्र क्रीडां कुर्युस्तदाम्भसि ।। उत्सवं च तथा कार्यं जलतीरगतैर्महत्

vādyaghoṣeṇa mahatā saṃgītaṃ tatra kīrtitam || paurā jānapadāstatra krīḍāṃ kuryustadāmbhasi || utsavaṃ ca tathā kāryaṃ jalatīragatairmahat

एतद्विधानं नृपतिस्तु कृत्वा प्राप्नोति वृद्धिं धनवाहनानाम् ।। नाशं तथा शत्रुगणस्य राम महत्प्रसादं त्रिदशाधिनाथम्

etadvidhānaṃ nṛpatistu kṛtvā prāpnoti vṛddhiṃ dhanavāhanānām || nāśaṃ tathā śatrugaṇasya rāma mahatprasādaṃ tridaśādhinātham

155

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शक्रध्वजोत्सववर्णनो नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śakradhvajotsavavarṇano nāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १५६-१६०

पुष्कर उवाच ।। इन्द्रध्वजशिरो भज्येत्पतेदिन्द्रध्वजो यदि ।। भज्यते शक्रयष्टिर्वा नृपतेर्नियतं वधः

puṣkara uvāca || indradhvajaśiro bhajyetpatedindradhvajo yadi || bhajyate śakrayaṣṭirvā nṛpaterniyataṃ vadhaḥ

यन्त्रभङ्गे तथा ज्ञेयं रज्जुच्छेदे तथैव च ।। मातृकायास्तथा भङ्गे परचक्रे भयं द्विज

yantrabhaṅge tathā jñeyaṃ rajjucchede tathaiva ca || mātṛkāyāstathā bhaṅge paracakre bhayaṃ dvija

दिव्यान्तरिक्षभौमाः स्युरुत्पातास्तत्र वै यथा ।। तेषां तीव्रतमं ज्ञेयं फलमत्यन्तदारुणम्

divyāntarikṣabhaumāḥ syurutpātāstatra vai yathā || teṣāṃ tīvratamaṃ jñeyaṃ phalamatyantadāruṇam

निलीयते चेत्क्रव्यादः शक्रयष्टौ यदा द्विज ।। राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति

nilīyate cetkravyādaḥ śakrayaṣṭau yadā dvija || rājā vā mriyate tatra sa vā deśo vinaśyati

इंद्रध्वजोपकरणं यत्किंचिद्द्विजसत्तम ।। विनश्यति तदा ज्ञेया पीडा नगरवासिनाम्

iṃdradhvajopakaraṇaṃ yatkiṃciddvijasattama || vinaśyati tadā jñeyā pīḍā nagaravāsinām

इंद्रवाजिनिमित्ते तु प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् ।। इन्द्रयागं पुनः कुर्यात्सौवर्णेनेन्द्रकेतुना

iṃdravājinimitte tu prāyaścittamidaṃ smṛtam || indrayāgaṃ punaḥ kuryātsauvarṇenendraketunā

राज्यं दत्त्वा च गुरुवे बन्धनानि प्रमोचयेत् ।। सप्ताहं पूजयित्वा च ध्वजं दद्याद्द्विजातिषु

rājyaṃ dattvā ca guruve bandhanāni pramocayet || saptāhaṃ pūjayitvā ca dhvajaṃ dadyāddvijātiṣu

शान्तिरैन्द्री भवेत्कार्या यष्टव्यश्च पुरन्दरः ।। महाभोज्यानि कार्याणि ब्राह्मणानां दिनेदिने

śāntiraindrī bhavetkāryā yaṣṭavyaśca purandaraḥ || mahābhojyāni kāryāṇi brāhmaṇānāṃ dinedine

गावश्च देया द्रिजपुङ्गवेभ्यो हिरण्यवासोरजतैः समेताः ।। एवं कृते शान्तिमुपैति पाप वृद्धिस्तथा स्यान्मनुजाधिपस्य

gāvaśca deyā drijapuṅgavebhyo hiraṇyavāsorajataiḥ sametāḥ || evaṃ kṛte śāntimupaiti pāpa vṛddhistathā syānmanujādhipasya

156

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्रध्वज निमित्तशमनवर्णनो नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde indradhvaja nimittaśamanavarṇano nāma ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। शक्रोच्छ्राये तु यान्मन्त्रान्सोपवासो नृपः पठेत् ।। तानहं श्रोतुमिच्छामि सर्वधर्मभृतां वर

rāma uvāca || śakrocchrāye tu yānmantrānsopavāso nṛpaḥ paṭhet || tānahaṃ śrotumicchāmi sarvadharmabhṛtāṃ vara

पुष्कर उवाच ।। शृणु मन्त्रानिमान्सम्यक्सर्वकिल्बिषनाशनान् ।। प्राप्ते शक्रध्वजोच्छ्राये यः पठेत्प्रयतो नृपः

puṣkara uvāca || śṛṇu mantrānimānsamyaksarvakilbiṣanāśanān || prāpte śakradhvajocchrāye yaḥ paṭhetprayato nṛpaḥ

वरस्त्विन्द्रजिता मित्रवृत्रहन्पाकशासन ।। देवदेव महाभाग त्वं हि वर्धिष्णुतां गतः

varastvindrajitā mitravṛtrahanpākaśāsana || devadeva mahābhāga tvaṃ hi vardhiṣṇutāṃ gataḥ

त्वं प्रभुः शाश्वतश्चैव सर्वभूतहिते रतः।। अनन्ततेजो विरजो यशोविजयवर्धनः ।। अप्रभुस्त्वं प्रभुर्नित्यमुत्तिष्ठ सुरपूजित

tvaṃ prabhuḥ śāśvataścaiva sarvabhūtahite rataḥ|| anantatejo virajo yaśovijayavardhanaḥ || aprabhustvaṃ prabhurnityamuttiṣṭha surapūjita

ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।। रुद्रः पिनाकभृद्दृप्तश्चतसृद्वयसंस्तुतः

brahmā svayaṃbhūrbhagavānsarvalokapitāmahaḥ || rudraḥ pinākabhṛddṛptaścatasṛdvayasaṃstutaḥ

योगस्य नेता कर्ता च तथा विष्णुरुरुक्रमः ।। तेजस्ते वर्धयन्त्वेते नित्यमेव महाबलाः

yogasya netā kartā ca tathā viṣṇururukramaḥ || tejaste vardhayantvete nityameva mahābalāḥ

अनादिनिधनो देवो ब्रह्मा स्रष्टा सनातनः ।। अग्निस्तेजोमयो भागो रुद्रात्मा पार्वतीसुतः

anādinidhano devo brahmā sraṣṭā sanātanaḥ || agnistejomayo bhāgo rudrātmā pārvatīsutaḥ

कार्तिकेयः शक्तिधरः षड्वक्त्रश्च गदाधरः ।। शतं वरेण्यो वरदस्तेजो वर्धयतां विभुः

kārtikeyaḥ śaktidharaḥ ṣaḍvaktraśca gadādharaḥ || śataṃ vareṇyo varadastejo vardhayatāṃ vibhuḥ

देवः सेनापतिः स्कन्दः सुरप्रवरपूजितः ।। आदित्या वसवो रुद्राः साध्या देवास्तथाश्विनौ

devaḥ senāpatiḥ skandaḥ surapravarapūjitaḥ || ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā devāstathāśvinau

2.157.10

भृगुरङ्गिरसश्चैव विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।। लोकपालास्त्रयश्चैव चन्द्रः सूर्योऽनलोऽनिलः

bhṛguraṅgirasaścaiva viśvedevā marudgaṇāḥ || lokapālāstrayaścaiva candraḥ sūryo'nalo'nilaḥ

देवाश्च ऋषयश्चैव यक्षगन्धर्वराक्षसाः ।। समुद्रा गिरयश्चैव नद्यो भूतानि यानि च

devāśca ṛṣayaścaiva yakṣagandharvarākṣasāḥ || samudrā girayaścaiva nadyo bhūtāni yāni ca

तेजस्तपांसि सत्यं च लक्ष्मीः श्रीः कीर्तिरेव च ।। प्रवर्धयतु तत्तेजो जय शक्र शचीपते

tejastapāṃsi satyaṃ ca lakṣmīḥ śrīḥ kīrtireva ca || pravardhayatu tattejo jaya śakra śacīpate

तव चापि जयान्नित्यं त्विह संपद्यते शुभम् ।। प्रसीद राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वशः

tava cāpi jayānnityaṃ tviha saṃpadyate śubham || prasīda rājñāṃ viprāṇāṃ prajānāmapi sarvaśaḥ

तव प्रसादात्पृथिवी नित्यं सस्यवती भवेत् ।। शिवं भवतु निर्विघ्नं शम्यंतामीतयो भृशम्

tava prasādātpṛthivī nityaṃ sasyavatī bhavet || śivaṃ bhavatu nirvighnaṃ śamyaṃtāmītayo bhṛśam

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते बलसूदन ।। नमुचिघ्न नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते

namaste devadeveśa namaste balasūdana || namucighna namaste'stu sahasrākṣa śacīpate

सर्वेषामेव लोकानां त्वमेका परमा गतिः ।। त्वमेव परमः प्राणः सर्वस्यास्य जगत्पते

sarveṣāmeva lokānāṃ tvamekā paramā gatiḥ || tvameva paramaḥ prāṇaḥ sarvasyāsya jagatpate

पाशो ह्यसि पथः स्रष्टुं त्वमनल्पं पुरन्दर ।। त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमग्निर्वैद्युतोम्बरे

pāśo hyasi pathaḥ sraṣṭuṃ tvamanalpaṃ purandara || tvameva meghastvaṃ vāyustvamagnirvaidyutombare

त्वमत्र मेधा विक्षिप्ता त्वम्मे बाहुः प्रतर्दनम्।। त्वं वज्रमतुलं घोरं घोषवांस्त्वं बलाहकः

tvamatra medhā vikṣiptā tvamme bāhuḥ pratardanam|| tvaṃ vajramatulaṃ ghoraṃ ghoṣavāṃstvaṃ balāhakaḥ

स्रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजितः ।। त्वं ज्योतिः सर्वलोकानां त्वमादित्यो विभावसुः

sraṣṭā tvameva lokānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ || tvaṃ jyotiḥ sarvalokānāṃ tvamādityo vibhāvasuḥ

2.157.20

त्वं महद्भूतमाश्चर्यं त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः ।। त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम्

tvaṃ mahadbhūtamāścaryaṃ tvaṃ rājā tvaṃ surottamaḥ || tvaṃ viṣṇustvaṃ sahasrākṣastvaṃ devastvaṃ parāyaṇam

त्वमेव चामृतं देवस्त्वं मोक्षः परमार्चितः ।। त्वं मुहूर्तः स्थितिस्त्वं च लवस्त्वं च पुनः क्षणः

tvameva cāmṛtaṃ devastvaṃ mokṣaḥ paramārcitaḥ || tvaṃ muhūrtaḥ sthitistvaṃ ca lavastvaṃ ca punaḥ kṣaṇaḥ

शुक्लस्त्वं बहुलश्चैव कला काष्ठा त्रुटिस्तथा ।। संवत्सरर्तवो मासा रजन्यश्च दिनानि च

śuklastvaṃ bahulaścaiva kalā kāṣṭhā truṭistathā || saṃvatsarartavo māsā rajanyaśca dināni ca

त्वमुत्तमा सगिरिचरा वसुंधरा सभास्करं तिमिरमम्बरं तथा ।। सहोदधिः सतिमिङ्गिलस्तथा सहोर्मिवान्बहुमकरो झषाकुलः

tvamuttamā sagiricarā vasuṃdharā sabhāskaraṃ timiramambaraṃ tathā || sahodadhiḥ satimiṅgilastathā sahormivānbahumakaro jhaṣākulaḥ

महद्यशास्त्वमिह सदा च पूज्यसे महर्षिभिर्मुदितमना महर्षिभिः ।। अभिष्टुतः पिबसि च सोममध्वरे हुतान्यपि च हवींषि भूतये

mahadyaśāstvamiha sadā ca pūjyase maharṣibhirmuditamanā maharṣibhiḥ || abhiṣṭutaḥ pibasi ca somamadhvare hutānyapi ca havīṃṣi bhūtaye

त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थं भेदार्थेष्वष्टसु बलौघ गीयसे त्वम् ।। त्वद्धेतोर्यजनपारायणा द्विजेन्द्रा वेदाङ्गान्यधिगमयन्ति सर्ववेदैः

tvaṃ vipraiḥ satatamihejyase phalārthaṃ bhedārtheṣvaṣṭasu balaugha gīyase tvam || tvaddhetoryajanapārāyaṇā dvijendrā vedāṅgānyadhigamayanti sarvavedaiḥ

वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता वृत्रस्य हर्ता नमुचेर्निहन्ता ।। कृष्णे वसानो वसने महात्मा सत्यानृते यो विविनक्ति लोके

vajrasya bhartā bhuvanasya goptā vṛtrasya hartā namucernihantā || kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā satyānṛte yo vivinakti loke

यं वाजिनं गर्भमपां सुराणां वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति ।। नमः सदाऽस्मै त्रिदिवेश्वराय लोकत्रयेशाय पुरन्दराय

yaṃ vājinaṃ garbhamapāṃ surāṇāṃ vaiśvānaraṃ vāhanamabhyupaiti || namaḥ sadā'smai tridiveśvarāya lokatrayeśāya purandarāya

अजोऽव्ययः शाश्वत एकरूपो विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः ।। त्वमन्तकः सर्वहरः कृशानुः सहर्षशीर्षा शतमन्युरीड्यः

ajo'vyayaḥ śāśvata ekarūpo viṣṇurvarāhaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ || tvamantakaḥ sarvaharaḥ kṛśānuḥ saharṣaśīrṣā śatamanyurīḍyaḥ

कविं सप्तजिह्वं त्रातारमिन्द्रं सवितारं सुरेशम् ।। हृदयाभिशक्रं वृत्रहणं सुषेणमस्माकं वीरा उत्तरे भवन्तु

kaviṃ saptajihvaṃ trātāramindraṃ savitāraṃ sureśam || hṛdayābhiśakraṃ vṛtrahaṇaṃ suṣeṇamasmākaṃ vīrā uttare bhavantu

2.157.30

त्रातारमिन्द्रेन्द्रियकारणात्मञ्जगत्प्रधानं च हिरण्यगर्भम् ।। लोकेश्वरं देववरं वरेण्यं चानन्दरूपं प्रणतोस्मि नित्यम

trātāramindrendriyakāraṇātmañjagatpradhānaṃ ca hiraṇyagarbham || lokeśvaraṃ devavaraṃ vareṇyaṃ cānandarūpaṃ praṇatosmi nityama

इमं स्तवं देववरस्य कीर्तयेन्महात्मनस्त्रिदशपतेः सुसंयतः ।। अवाप्य कामान्मनसोभिरामान्स्वर्लोकमायाति च देहभेदे

imaṃ stavaṃ devavarasya kīrtayenmahātmanastridaśapateḥ susaṃyataḥ || avāpya kāmānmanasobhirāmānsvarlokamāyāti ca dehabhede

157

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० शक्रस्तववर्णनो नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0saṃ0 śakrastavavarṇano nāma saptapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। विधिना पूजयेत्केन भद्रकालीं नराधिपः ।। नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे नरोत्तम

rāma uvāca || vidhinā pūjayetkena bhadrakālīṃ narādhipaḥ || navamyāmāśvine māsi śuklapakṣe narottama

पुष्कर उवाच ।। पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे शिबिरात्सुमनोहरे ।। भद्रकालीगृहं कुर्याच्चित्रवस्त्रैरलंकृतम्

puṣkara uvāca || pūrvottare tu digbhāge śibirātsumanohare || bhadrakālīgṛhaṃ kuryāccitravastrairalaṃkṛtam

भद्रकालीं पटे कृत्वा तत्र सम्पूजयेद्द्विज।। आश्विने शुक्लपक्षे तु अष्टम्यां प्रयतस्ततः

bhadrakālīṃ paṭe kṛtvā tatra sampūjayeddvija|| āśvine śuklapakṣe tu aṣṭamyāṃ prayatastataḥ

तत्रैवायुधवर्माद्यं छत्रं केतुं च पूजयेत् ।। राजलिङ्गानि सर्वाणि तथास्त्राणि च पूजयेत

tatraivāyudhavarmādyaṃ chatraṃ ketuṃ ca pūjayet || rājaliṅgāni sarvāṇi tathāstrāṇi ca pūjayeta

पुष्पैर्गन्धैः फलैर्भक्ष्येर्भोज्यैश्च सुमनोहरैः ।। बहुभिश्च विचित्राभिः प्रेक्षादानैस्तथैव च

puṣpairgandhaiḥ phalairbhakṣyerbhojyaiśca sumanoharaiḥ || bahubhiśca vicitrābhiḥ prekṣādānaistathaiva ca

रात्रौ जागरणं कुर्यात्तत्रैव वसुधाधिपः ।। एवं संपूजयेद्देवीं वरदां भक्तवत्सलाम्

rātrau jāgaraṇaṃ kuryāttatraiva vasudhādhipaḥ || evaṃ saṃpūjayeddevīṃ varadāṃ bhaktavatsalām

कात्यायनीं कामगमां वररूपां वरप्रदाम्।। पूजितां सर्वकामैश्च सा युङ्क्ते वसुधाधिपम्

kātyāyanīṃ kāmagamāṃ vararūpāṃ varapradām|| pūjitāṃ sarvakāmaiśca sā yuṅkte vasudhādhipam

एवं हि सम्पूज्य जगत्प्रधानं यात्रा तु देया वसुधाधिपेन ।। प्राप्नोति सिद्धिं परमां महेशो जनस्तथान्योऽपि हि वित्तशक्त्या

evaṃ hi sampūjya jagatpradhānaṃ yātrā tu deyā vasudhādhipena || prāpnoti siddhiṃ paramāṃ maheśo janastathānyo'pi hi vittaśaktyā

158

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भद्रकालीपूजा नामाष्टपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhadrakālīpūjā nāmāṣṭapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। नीराजनविधिं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि सत्तम ।। कथं कार्या नरेन्द्रस्य शान्तिं नीराजने प्रभो

rāma uvāca || nīrājanavidhiṃ tvattaḥ śrotumicchāmi sattama || kathaṃ kāryā narendrasya śāntiṃ nīrājane prabho

पुष्कर उवाच ।। पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे ।। विस्तीर्णं कारयेद्राजा मनोहरमाश्रयम्

puṣkara uvāca || pūrvottare tu digbhāge nagarātsumanohare || vistīrṇaṃ kārayedrājā manoharamāśrayam

कटैर्गुप्तं कुशास्तीर्णं पताकाध्वजशोभितम् ।। तोरणत्रितयं तत्र प्राङ्मुखं कारयेच्छुभम्

kaṭairguptaṃ kuśāstīrṇaṃ patākādhvajaśobhitam || toraṇatritayaṃ tatra prāṅmukhaṃ kārayecchubham

कार्यं षोडशहस्तं तु तोरणं तु समुच्छ्रितम् ।। वैपुल्यं दशहस्तं तु तत्र कार्यं भृगूत्तम

kāryaṃ ṣoḍaśahastaṃ tu toraṇaṃ tu samucchritam || vaipulyaṃ daśahastaṃ tu tatra kāryaṃ bhṛgūttama

तोरणाद्दक्षिणे भागे तत्र कार्यं समाश्रयम् ।। देवतार्चा भवेद्यत्र तथाग्निहवन क्रिया

toraṇāddakṣiṇe bhāge tatra kāryaṃ samāśrayam || devatārcā bhavedyatra tathāgnihavana kriyā

अष्टहस्तायतोत्सेधमुल्मुकानां तु वामतः ।। कार्यं भवति शुष्काणां कूटं भृगुकुलोद्वह

aṣṭahastāyatotsedhamulmukānāṃ tu vāmataḥ || kāryaṃ bhavati śuṣkāṇāṃ kūṭaṃ bhṛgukulodvaha

पञ्चरङ्कसूत्रेण शतग्रन्थिं मनोरमाम् ।। मध्यमे तोरणे कुर्याच्छतपाशीं तु मध्यगाम्

pañcaraṅkasūtreṇa śatagranthiṃ manoramām || madhyame toraṇe kuryācchatapāśīṃ tu madhyagām

छादयित्वा कुशैस्तां तु मुदा संछादयेत्पुनः ।। तस्याश्च लंघनं वर्ज्यं प्रयत्नात्सर्वजन्तुभिः

chādayitvā kuśaistāṃ tu mudā saṃchādayetpunaḥ || tasyāśca laṃghanaṃ varjyaṃ prayatnātsarvajantubhiḥ

न लंघिता सा यावत्स्यात्प्रथमं राजहस्तिना ।। चित्रां त्यक्त्वा यदा स्वातिं सविता प्रतिपद्यते

na laṃghitā sā yāvatsyātprathamaṃ rājahastinā || citrāṃ tyaktvā yadā svātiṃ savitā pratipadyate

2.159.10

ततः प्रभृति कर्तव्या यावत्स्वातौ रविः स्थितः ।। आश्रमे प्रत्यहं देवाः पूजनीया द्विजोत्तम

tataḥ prabhṛti kartavyā yāvatsvātau raviḥ sthitaḥ || āśrame pratyahaṃ devāḥ pūjanīyā dvijottama

ब्रह्मा विष्णुश्च शम्भुश्च शक्रश्चैवानलानिलौ।। विनायकः कुमारश्च वरुणो धनदो यमः

brahmā viṣṇuśca śambhuśca śakraścaivānalānilau|| vināyakaḥ kumāraśca varuṇo dhanado yamaḥ

विश्वान्देवान्महाभाग उच्चैःश्रवसमेव च ।। अष्टौ महागजाः पूज्यास्तेषां नामानि मे शृणु

viśvāndevānmahābhāga uccaiḥśravasameva ca || aṣṭau mahāgajāḥ pūjyāsteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः ।। सुप्रतीकाञ्जनौ नील एतेऽष्टौ देवयोनयः

kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpadanto'tha vāmanaḥ || supratīkāñjanau nīla ete'ṣṭau devayonayaḥ

पूजा कार्या ग्रहर्क्षाणां तथैव च पुरोधसा ।। ततस्तु जुहुयाद्वह्नौ पुरोधा सुसमाहितः

pūjā kāryā graharkṣāṇāṃ tathaiva ca purodhasā || tatastu juhuyādvahnau purodhā susamāhitaḥ

यथाभिमतदेवानां मन्त्रैस्तल्लिङ्गसंज्ञकम्।। तथा च मन्त्रहीनानां प्रणवेन महाभुज

yathābhimatadevānāṃ mantraistalliṅgasaṃjñakam|| tathā ca mantrahīnānāṃ praṇavena mahābhuja

समिधः क्षीरवृक्षाणां तथा सिद्धार्थकानि च ।। घृतं तिलांश्च धर्मज्ञ तथा चैवाक्षतानि च

samidhaḥ kṣīravṛkṣāṇāṃ tathā siddhārthakāni ca || ghṛtaṃ tilāṃśca dharmajña tathā caivākṣatāni ca

हुत्वा च कलशान्कुर्यात्सोदकान्गन्धसंयुतान् ।। पूजितान्माल्यगन्धैश्च वनस्पतिविभूषितान्

hutvā ca kalaśānkuryātsodakāngandhasaṃyutān || pūjitānmālyagandhaiśca vanaspativibhūṣitān

पञ्चरङ्गकसूत्रेण कुर्याद्वस्त्रगतांस्तथा ।। भल्लातशालिसिद्धार्था वचाकुष्ठप्रियङ्गवः

pañcaraṅgakasūtreṇa kuryādvastragatāṃstathā || bhallātaśālisiddhārthā vacākuṣṭhapriyaṅgavaḥ

तोरणात्पश्चिमे भागे कलशैः पूर्वकल्पितैः ।। ततः संस्नापनीयाः स्युर्मंत्रपूतैर्गजोत्तमैः

toraṇātpaścime bhāge kalaśaiḥ pūrvakalpitaiḥ || tataḥ saṃsnāpanīyāḥ syurmaṃtrapūtairgajottamaiḥ

2.159.20

तुरगांश्च महाभाग चालङ्कृत्य ततस्तु तान् ।। ततोभिषेकनागस्य तथा तत्तुरगस्य च

turagāṃśca mahābhāga cālaṅkṛtya tatastu tān || tatobhiṣekanāgasya tathā tatturagasya ca

अन्नपिण्डं ततो देयमभिमन्त्र्य पुरोधसा ।। तस्याभिनन्दने राज्ञो विनयः परिकीर्तितः

annapiṇḍaṃ tato deyamabhimantrya purodhasā || tasyābhinandane rājño vinayaḥ parikīrtitaḥ

त्यागे च तस्य विज्ञेयं महद्भयमुपस्थितम् ।। निष्क्रामयेत्तोरणैस्तु ततो हि प्रथमं गजान्

tyāge ca tasya vijñeyaṃ mahadbhayamupasthitam || niṣkrāmayettoraṇaistu tato hi prathamaṃ gajān

तत्रापि प्रथमं राम अभिषिच्य गजोत्तमम् ।। तस्यादौ शतपाशीं तु नरः पञ्चनखोऽपि वा

tatrāpi prathamaṃ rāma abhiṣicya gajottamam || tasyādau śatapāśīṃ tu naraḥ pañcanakho'pi vā

अथ ह्यन्यो लंघयेत्तां राज्ञो मरणमादिशेत् ।। दुर्भिक्षं तत्र विज्ञेयं गोखरोष्ट्रैश्च लंघने

atha hyanyo laṃghayettāṃ rājño maraṇamādiśet || durbhikṣaṃ tatra vijñeyaṃ gokharoṣṭraiśca laṃghane

लंघयेद्वामपादेन यदि तां नृपकुञ्जरः ।। राजा पुरोहितामात्यराजपुत्रहितं भवेत्

laṃghayedvāmapādena yadi tāṃ nṛpakuñjaraḥ || rājā purohitāmātyarājaputrahitaṃ bhavet

राज्ञस्तु मरणं बूयादाक्रमेत्तं यदापरः ।। राज्ञोपि जयमाचष्टे लंघयेन्दक्षिणेन ताम्

rājñastu maraṇaṃ būyādākramettaṃ yadāparaḥ || rājñopi jayamācaṣṭe laṃghayendakṣiṇena tām

राजहस्तिनि निष्क्रान्ते सा त्वया स्यात्तदा भवेत् ।। निष्क्रामेयुस्ततः सर्वेः प्राङ्मुखास्तोरणैर्गजाः

rājahastini niṣkrānte sā tvayā syāttadā bhavet || niṣkrāmeyustataḥ sarveḥ prāṅmukhāstoraṇairgajāḥ

ततोस्त्राः सुमहाभाग ततस्तु नरसत्तम ।। ततश्छत्रं ध्वजं चैव राजलिङ्गानि यानि च

tatostrāḥ sumahābhāga tatastu narasattama || tataśchatraṃ dhvajaṃ caiva rājaliṅgāni yāni ca

आश्रमे तानि संस्थाप्य पूजयेदायुधानि च ।। पञ्चरङ्गकसूत्रेण यास्ताः प्रतिसरा कृताः

āśrame tāni saṃsthāpya pūjayedāyudhāni ca || pañcaraṅgakasūtreṇa yāstāḥ pratisarā kṛtāḥ

2.159.30

दूष्यादूष्येतिमन्त्रेण निबध्नीयात्पुरोहितः ।। सर्वेषां नृपनागानां तुरगाणां च भार्गव

dūṣyādūṣyetimantreṇa nibadhnīyātpurohitaḥ || sarveṣāṃ nṛpanāgānāṃ turagāṇāṃ ca bhārgava

स्वगृहेषु ततो नेया कुञ्जरास्तुरगैः सह ।। स्वातिस्थः सविता यावत्तावच्छायासु संस्थितान्

svagṛheṣu tato neyā kuñjarāsturagaiḥ saha || svātisthaḥ savitā yāvattāvacchāyāsu saṃsthitān

पूजयेत्सततं राम नाक्रोशेन्न च ताडयेत् ।। राजचिह्नानि सर्वाणि पूजयेदाश्रमे सदा

pūjayetsatataṃ rāma nākrośenna ca tāḍayet || rājacihnāni sarvāṇi pūjayedāśrame sadā

पूजयेद्वरुणं नित्यं तथाप्सु विधिवद्द्विज ।। भूतेज्या च तथा कार्या रात्रौ बलिभिरुत्तमैः

pūjayedvaruṇaṃ nityaṃ tathāpsu vidhivaddvija || bhūtejyā ca tathā kāryā rātrau balibhiruttamaiḥ

आश्रमं रक्षणीयं स्यात्पुरुषैः शस्त्रपाणिभिः ।। वसेतामाश्रमे नित्यं सांवत्सर पुरोहितौ

āśramaṃ rakṣaṇīyaṃ syātpuruṣaiḥ śastrapāṇibhiḥ || vasetāmāśrame nityaṃ sāṃvatsara purohitau

अश्ववैद्यप्रधानश्च तथा नागभिषग्वरः ।। दीक्षितैस्तैस्तथा भाव्यं ब्रह्मचारिभिरेव च

aśvavaidyapradhānaśca tathā nāgabhiṣagvaraḥ || dīkṣitaistaistathā bhāvyaṃ brahmacāribhireva ca

स्वातिं त्यक्त्वा यदा सूर्यो विशाखां प्रतिपद्यते।। अलंकुर्याद्दिने तस्मिन्वाहनांश्च विशेषतः

svātiṃ tyaktvā yadā sūryo viśākhāṃ pratipadyate|| alaṃkuryāddine tasminvāhanāṃśca viśeṣataḥ

पूजिता राजलिङ्गाश्च कर्तव्या नरहस्तगाः।। हस्तिनं तुरगं छत्रं खड्गं वा पञ्चदुन्दुभिम्

pūjitā rājaliṅgāśca kartavyā narahastagāḥ|| hastinaṃ turagaṃ chatraṃ khaḍgaṃ vā pañcadundubhim

ध्वजं पताकां धर्मज्ञ कालज्ञस्त्वभिमंत्रयेत् ।। अभिमन्त्र्य ततः सर्वान्कुर्यात्कुञ्जरधूर्गताम

dhvajaṃ patākāṃ dharmajña kālajñastvabhimaṃtrayet || abhimantrya tataḥ sarvānkuryātkuñjaradhūrgatāma

कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ ।। अश्ववैद्य प्रधानश्च तथा नागभिषग्वरः

kuñjaroparigau syātāṃ sāṃvatsarapurohitau || aśvavaidya pradhānaśca tathā nāgabhiṣagvaraḥ

2.159.40

ततोऽभिमन्त्रितं राजा समारुह्य तुरङ्गमम् ।। निष्क्रम्य तोरणे नागमभिमन्त्र्य समारुहेत्

tato'bhimantritaṃ rājā samāruhya turaṅgamam || niṣkramya toraṇe nāgamabhimantrya samāruhet

तोरणेन विनिष्क्रम्य कुर्यात्सुरविसर्जनम् ।। बलिं विसृज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः

toraṇena viniṣkramya kuryātsuravisarjanam || baliṃ visṛjya vidhivadrājā kuñjaradhūrgataḥ

रत्नैरलङ्कृतः सर्वैर्वीज्यमानश्च चामरैः ।। उल्मुकानां च निचयमादीपितमनन्तरम्

ratnairalaṅkṛtaḥ sarvairvījyamānaśca cāmaraiḥ || ulmukānāṃ ca nicayamādīpitamanantaram

राजा प्रदक्षिणं कुर्यात्त्रीन्वारान्सुसमाहितः

rājā pradakṣiṇaṃ kuryāttrīnvārānsusamāhitaḥ

चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्यसमन्वितः ।। क्ष्वेडाकिलकिला शब्दैः सर्ववादित्रनिःस्वनैः

caturaṅgabalopetaḥ sarvasainyasamanvitaḥ || kṣveḍākilakilā śabdaiḥ sarvavāditraniḥsvanaiḥ

वल्गितैश्च पदातीनां हृष्टानां मनुजोत्तम ।। एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्राजा सैन्यपुरःसरः

valgitaiśca padātīnāṃ hṛṣṭānāṃ manujottama || evaṃ kṛtvā gṛhaṃ gacchedrājā sainyapuraḥsaraḥ

जनं सम्पूज्य च गृहात्सर्वमेव विसर्जयेत् ।। शान्तिर्नीराजनाख्येयं कर्तव्या वसुधाधिपैः।। क्षेम्या वृद्धिकरी राम नरकुञ्जरवाजिनाम्

janaṃ sampūjya ca gṛhātsarvameva visarjayet || śāntirnīrājanākhyeyaṃ kartavyā vasudhādhipaiḥ|| kṣemyā vṛddhikarī rāma narakuñjaravājinām

धन्या यशस्या रिपुनाशनी च सुखावहा शान्तिरनुत्तमा च ।। कार्या नृपै राष्ट्रविवृद्धिहेतोः सर्वप्रयत्नेन भृगुप्रवीर

dhanyā yaśasyā ripunāśanī ca sukhāvahā śāntiranuttamā ca || kāryā nṛpai rāṣṭravivṛddhihetoḥ sarvaprayatnena bhṛgupravīra

159

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नीराजनशान्तिवर्णनो नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne nīrājanaśāntivarṇano nāmaikonaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। छत्राश्च केतुकरिणां पताका खड्गचर्मणाम् ।। तथा दुन्दुभिचापानां ब्रूहि मन्त्रान्ममानघ

rāma uvāca || chatrāśca ketukariṇāṃ patākā khaḍgacarmaṇām || tathā dundubhicāpānāṃ brūhi mantrānmamānagha

पुष्कर उवाच ।। शृणु मन्त्रान्महाभाग भगवान्यत्पराशरः ।। गालवाय पुरोवाच सर्वधर्मभृतां वरः

puṣkara uvāca || śṛṇu mantrānmahābhāga bhagavānyatparāśaraḥ || gālavāya purovāca sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ

पराशर उवाच ।। यथाम्बुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्धराम ।। तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये

parāśara uvāca || yathāmbudaśchādayati śivāyemāṃ vasundharāma || tathācchādaya rājānaṃ vijayārogyavṛddhaye

इति च्छत्रमन्त्रः ।। पराशर उवाच ।। गन्धर्वकुलराजस्त्वं मा भूयाः कुलदूषकः ।। ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च

iti cchatramantraḥ || parāśara uvāca || gandharvakularājastvaṃ mā bhūyāḥ kuladūṣakaḥ || brahmaṇaḥ satyavākyena somasya varuṇasya ca

प्रभावश्च हुताशस्य भवस्य त्वं तुरङ्गम ।। तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसां तथा

prabhāvaśca hutāśasya bhavasya tvaṃ turaṅgama || tejasā caiva sūryasya munīnāṃ tapasāṃ tathā

रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च ।। स्मर त्वं राजपुत्रोऽसि कौस्तुभं च मणिं स्मर

rudrasya brahmacaryeṇa pavanasya balena ca || smara tvaṃ rājaputro'si kaustubhaṃ ca maṇiṃ smara

यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत्पितृहा मातृहा तथा ।। भूम्यर्थेऽनृतवादी च क्षत्त्रियश्च पराङ्मुखः

yāṃ gatiṃ brahmahā gacchetpitṛhā mātṛhā tathā || bhūmyarthe'nṛtavādī ca kṣattriyaśca parāṅmukhaḥ

सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्यावत्पश्यन्ति दुष्कृतम् ।। व्रजेत्त्वेतां गतिं क्षिप्रं तच्च पापं भवेत्तव

sūryācandramasau vāyuryāvatpaśyanti duṣkṛtam || vrajettvetāṃ gatiṃ kṣipraṃ tacca pāpaṃ bhavettava

विकृतिं यदि गच्छेन्नो युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम ।। रिपून्विजित्य समरे सहभर्त्रा सुखी भव

vikṛtiṃ yadi gacchenno yuddhe'dhvani turaṅgama || ripūnvijitya samare sahabhartrā sukhī bhava

2.160.10

इत्यश्वमन्त्रः ।। पराशर उवाच ।। शक्रकेतो महावीर सुपर्णस्तत्सुताश्रितः ।। पतत्रिराट् वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः

ityaśvamantraḥ || parāśara uvāca || śakraketo mahāvīra suparṇastatsutāśritaḥ || patatrirāṭ vainateyastathā nārāyaṇadhvajaḥ

काश्यपेयोऽमृताहर्ता नागारिर्विष्णुवाहनः ।। अप्रमेयो दुराधर्षो रणे चैवारिसूदनः ।। ११ ।। । गरुत्मान्मारुतगतिः त्वयि सन्निहितः स्थितः ।। साश्ववर्मायुधान्योधान्रक्षास्माकं महद्रिपून्

kāśyapeyo'mṛtāhartā nāgārirviṣṇuvāhanaḥ || aprameyo durādharṣo raṇe caivārisūdanaḥ || 11 || | garutmānmārutagatiḥ tvayi sannihitaḥ sthitaḥ || sāśvavarmāyudhānyodhānrakṣāsmākaṃ mahadripūn

इति ध्वजमन्त्रः ।। पराशर उवाच ।। कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोथ वामनः ।। सुप्रतीकोञ्जनो नील एतेष्टौ देवयोनयः

iti dhvajamantraḥ || parāśara uvāca || kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpadantotha vāmanaḥ || supratīkoñjano nīla eteṣṭau devayonayaḥ

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च धनान्यष्टौ समाश्रिताः ।। भद्रो मन्दो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च

teṣāṃ putrāśca pautrāśca dhanānyaṣṭau samāśritāḥ || bhadro mando mṛgaścaiva gajaḥ saṃkīrṇa eva ca

वनेवने प्रसृतास्ते स्मर योनिं महागज ।। पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः

vanevane prasṛtāste smara yoniṃ mahāgaja || pāntu tvāṃ vasavo rudrā ādityāḥ samarudgaṇāḥ

भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः प्रतिपाल्यताम् ।। अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो व्रज

bhartāraṃ rakṣa nāgendra samayaḥ pratipālyatām || avāpnuhi jayaṃ yuddhe gamane svasti no vraja

श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवोऽनिलात् ।। स्थैर्यं मेरोर्जयं रुद्राद्यशो देवात्पुरन्दरात्

śrīste somādbalaṃ viṣṇostejaḥ sūryājjavo'nilāt || sthairyaṃ merorjayaṃ rudrādyaśo devātpurandarāt

युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः ।। अश्विभ्यां सह गन्धर्वा पान्तु त्वां सर्वतः सदा

yuddhe rakṣantu nāgāstvāṃ diśaśca saha daivataiḥ || aśvibhyāṃ saha gandharvā pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā

इति हस्तिमंत्रः ।। पराशर उवाच ।। हुतभुग्वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः ।। नागकिन्नरगन्धर्वयज्ञभूतगणग्रहाः

iti hastimaṃtraḥ || parāśara uvāca || hutabhugvasavo rudrā vāyuḥ somo maharṣayaḥ || nāgakinnaragandharvayajñabhūtagaṇagrahāḥ

2.160.20

प्रमथास्तु सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिः सहः ।। शक्रसेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि

pramathāstu sahādityairbhūteśo mātṛbhiḥ sahaḥ || śakrasenāpatiḥ skando varuṇaścāśritastvayi

प्रदहन्तु रिपून्सर्वान्राजा विजयमिच्छतु ।। यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्दूषणानि समन्ततः

pradahantu ripūnsarvānrājā vijayamicchatu || yāni prayuktānyaribhirdūṣaṇāni samantataḥ

पतन्तूपरि शत्रूणां हतानि तव तेजसा ।। कालनेमिवधे यद्वद्यश्च त्रिपुरपातने

patantūpari śatrūṇāṃ hatāni tava tejasā || kālanemivadhe yadvadyaśca tripurapātane

हिरण्यकशिपोर्यद्वद्वधे सर्वासुरेषु च ।। शोभितासि तथैवाद्य शोभस्व समयं स्मर

hiraṇyakaśiporyadvadvadhe sarvāsureṣu ca || śobhitāsi tathaivādya śobhasva samayaṃ smara

नीलाञ्श्वेतानिमान्दृष्ट्वा नश्यंत्वाशु नृपारयः ।। व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः

nīlāñśvetānimāndṛṣṭvā naśyaṃtvāśu nṛpārayaḥ || vyādhibhirvividhairghoraiḥ śastraiśca yudhi nirjitāḥ

पूतना रेवती नाम्ना कालरात्रीति पठ्यते ।। दहत्वाशु रिपून्सर्वान्पताके त्वामुपाश्रिता

pūtanā revatī nāmnā kālarātrīti paṭhyate || dahatvāśu ripūnsarvānpatāke tvāmupāśritā

इति पताकामन्त्रः ।। पराशर उवाच ।। असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ।। श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्माचारस्तथैव च

iti patākāmantraḥ || parāśara uvāca || asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇadhāro durāsadaḥ || śrīgarbho vijayaścaiva dharmācārastathaiva ca

इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ।। नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः

ityaṣṭau tava nāmāni svayamuktāni vedhasā || nakṣatraṃ kṛttikā tubhyaṃ gururdevo maheśvaraḥ

रोहिण्याश्च शरीरं ते दैवतं तु जनार्दनः ।। पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा

rohiṇyāśca śarīraṃ te daivataṃ tu janārdanaḥ || pitā pitāmaho devaḥ sa tvaṃ pālaya sarvadā

इति खड्गमन्त्रः ।। पराशर उवाच ।। वर्मप्रदस्त्वं समरे धर्मसैन्याय मानद ।। रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोस्तु ते

iti khaḍgamantraḥ || parāśara uvāca || varmapradastvaṃ samare dharmasainyāya mānada || rakṣa māṃ rakṣaṇīyo'haṃ tavānagha namostu te

2.160.30

इति वर्ममन्त्रः ।। पराशर उवाच ।। दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकंपनः

iti varmamantraḥ || parāśara uvāca || dundubhe tvaṃ sapatnānāṃ ghoṣāddhṛdayakaṃpanaḥ

तव भूमिपसैन्यानां तथा विजयवर्धनः ।। यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति शरवारणाः ।। तथा च तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्द्विषो रणे

tava bhūmipasainyānāṃ tathā vijayavardhanaḥ || yathā jīmūtaghoṣeṇa hṛṣyanti śaravāraṇāḥ || tathā ca tava śabdena trasyantvasmaddviṣo raṇe

इति दुन्दुभिमंत्रः ।। पराशर उवाच ।। सर्वायुधमहामात्र सर्वदेवारिसूदन ।। चापस्त्वं सर्वदा रक्ष साकं शरवरैः सदा

iti dundubhimaṃtraḥ || parāśara uvāca || sarvāyudhamahāmātra sarvadevārisūdana || cāpastvaṃ sarvadā rakṣa sākaṃ śaravaraiḥ sadā

इति चापमन्त्रः ।। पुष्कर उवाच ।। मंत्रास्तवैतेऽभिहिता नृवीर सम्मंत्रणे वैजयिका यथावत् ।। एतैस्तु मंत्रैरभिमन्त्रितानां चलत्यमोघं बलमप्रमृष्यम्

iti cāpamantraḥ || puṣkara uvāca || maṃtrāstavaite'bhihitā nṛvīra sammaṃtraṇe vaijayikā yathāvat || etaistu maṃtrairabhimantritānāṃ calatyamoghaṃ balamapramṛṣyam

160

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने मन्त्राध्यायवर्णनो नाम षष्ट्युत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne mantrādhyāyavarṇano nāma ṣaṣṭyuttaraśatatamodhyāyaḥ

अध्यायाः १६१-१६५

परशुराम उवाच ।। शान्तिमाचक्ष्व मां देव घृतकम्बलसंज्ञिताम् ।। कार्या या पार्थिवेन्द्राणां विजयाय पुरोधसा

paraśurāma uvāca || śāntimācakṣva māṃ deva ghṛtakambalasaṃjñitām || kāryā yā pārthivendrāṇāṃ vijayāya purodhasā

पुष्कर उवाच ।। पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे ।। प्रागुदक्प्रवणे देशे शान्त्यागारं तु कारयेत्

puṣkara uvāca || pūrvottare tu digbhāge nagarātsumanohare || prāgudakpravaṇe deśe śāntyāgāraṃ tu kārayet

तं तमत्यन्तविस्तीर्णं नानावस्त्रविभूषितम् ।। पुनर्वसौ गते चन्द्रे तत्र यायान्नराधिपः

taṃ tamatyantavistīrṇaṃ nānāvastravibhūṣitam || punarvasau gate candre tatra yāyānnarādhipaḥ

पुरस्कृत्य महाभाग सांवत्सरपुरोहितौ ।। अभिषेचनिका मन्त्रा ये मयाभिहिताः पुरा

puraskṛtya mahābhāga sāṃvatsarapurohitau || abhiṣecanikā mantrā ye mayābhihitāḥ purā

देवादयस्तु तेषां वै स्थानं तत्र प्रकल्पयेत् ।। गन्धमण्डलकैर्मुख्यैर्यथास्थानं पुरोहितः

devādayastu teṣāṃ vai sthānaṃ tatra prakalpayet || gandhamaṇḍalakairmukhyairyathāsthānaṃ purohitaḥ

आवाहनं ततः कुर्यात्स्नातास्तत्र च येऽपि ते ।। देवादीनां तु सर्वेषां ब्राह्मणैः सहिता द्विज

āvāhanaṃ tataḥ kuryātsnātāstatra ca ye'pi te || devādīnāṃ tu sarveṣāṃ brāhmaṇaiḥ sahitā dvija

आवाहितानां सर्वेषां गन्धमाल्यान्नसम्पदा ।। देववत्पूजनं कुर्यात्तथा नृपपुरोहितौ

āvāhitānāṃ sarveṣāṃ gandhamālyānnasampadā || devavatpūjanaṃ kuryāttathā nṛpapurohitau

एवं संपूजनं कृत्वा सोपवासास्तु ते त्रयः ।। स्वप्युश्च तां निशां तत्र सर्व एव समाहिताः

evaṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā sopavāsāstu te trayaḥ || svapyuśca tāṃ niśāṃ tatra sarva eva samāhitāḥ

ततो नैर्ऋतकं कर्म प्रदेशे तु पुरोहितः ।। कृत्वा त्रिभागशेषायां रात्रौ कुर्यात्तु शान्तिकम्

tato nairṛtakaṃ karma pradeśe tu purohitaḥ || kṛtvā tribhāgaśeṣāyāṃ rātrau kuryāttu śāntikam

2.161.10

श्रुत्वा दशगुणानत्र स्नापयेत्तं नराधिपम् ।। पूर्वमेव तथा स्नानं सिद्धार्थोत्साधितं तथा

śrutvā daśaguṇānatra snāpayettaṃ narādhipam || pūrvameva tathā snānaṃ siddhārthotsādhitaṃ tathā

पूर्णेन घृतकुम्भेन मन्त्रेणानेन कालवित् ।। आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं तेजोहरं परम्

pūrṇena ghṛtakumbhena mantreṇānena kālavit || ājyaṃ tejaḥ samuddiṣṭamājyaṃ tejoharaṃ param

आज्यं सुराणामाहारमाज्ये लोकः प्रतिष्ठितः ।। तेनान्तरिक्षं दिव्यं वा धत्ते कल्मषनाशनम्

ājyaṃ surāṇāmāhāramājye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ || tenāntarikṣaṃ divyaṃ vā dhatte kalmaṣanāśanam

सर्वे तदाज्यसंस्पर्शात्प्रणाशमुपगच्छतु ।। ततो विरूक्षितं स्नातं स्नानवेद्यां नराधिपम्

sarve tadājyasaṃsparśātpraṇāśamupagacchatu || tato virūkṣitaṃ snātaṃ snānavedyāṃ narādhipam

गच्छेत्तं तु पुरस्कृत्य सांवत्सरपुरोहितौ ।। स्नानवेदी तु कर्तव्या लाजाकुसुममण्डिता

gacchettaṃ tu puraskṛtya sāṃvatsarapurohitau || snānavedī tu kartavyā lājākusumamaṇḍitā

चतुर्भिः पूर्णकुम्भैस्तु विदिक्षु ह्युपशोभिता ।। चत्वारि तस्याश्चर्माणि प्राग्ग्रीवाणि समास्तरेत्

caturbhiḥ pūrṇakumbhaistu vidikṣu hyupaśobhitā || catvāri tasyāścarmāṇi prāggrīvāṇi samāstaret

वृषस्य द्वीपिनश्चैव सिंहशार्दूलयोस्तथा ।। भद्रासनं न्यसेद्राम तेषामुपरि चर्मणाम्

vṛṣasya dvīpinaścaiva siṃhaśārdūlayostathā || bhadrāsanaṃ nyasedrāma teṣāmupari carmaṇām

स्वासीनं नृपतिं तत्र वस्त्रैराच्छादयेन्नृपैः ।। कार्पासिकैस्ततः पश्चादाविकैः कृमिजैस्ततः

svāsīnaṃ nṛpatiṃ tatra vastrairācchādayennṛpaiḥ || kārpāsikaistataḥ paścādāvikaiḥ kṛmijaistataḥ

ततस्तु सर्पिषः कुम्भैः पूर्णैस्तमभिषेचयेत् ।। कुम्भाष्टकं तु कर्तव्यमष्टाविंशतिरेव वा

tatastu sarpiṣaḥ kumbhaiḥ pūrṇaistamabhiṣecayet || kumbhāṣṭakaṃ tu kartavyamaṣṭāviṃśatireva vā

अथवाष्टशतं राम वृद्धिरेषा गुणोत्तरा ।। ततोपनीय वस्त्राणि तस्यां वेद्यां पुरोहितः

athavāṣṭaśataṃ rāma vṛddhireṣā guṇottarā || tatopanīya vastrāṇi tasyāṃ vedyāṃ purohitaḥ

2.161.20

शूलेन मृन्मयं भिंद्याच्छत्रुं क्रोधसमन्वितः ।। राज्ञस्तु कलशं दत्त्वा स्वयं सांवत्सरस्ततः

śūlena mṛnmayaṃ bhiṃdyācchatruṃ krodhasamanvitaḥ || rājñastu kalaśaṃ dattvā svayaṃ sāṃvatsarastataḥ

अभिषेचनमन्त्रेण स्वर्चितं कल्पितं दृढम् ।।। ज्योतिष्मतीं त्रायमाणामभयामपराजिताम्

abhiṣecanamantreṇa svarcitaṃ kalpitaṃ dṛḍham ||| jyotiṣmatīṃ trāyamāṇāmabhayāmaparājitām

जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समंगामभयां तथा ।। सहां च सहदेवां च पूर्णकोशां शतावरीम्

jīvāṃ viśveśvarīṃ pāṭhāṃ samaṃgāmabhayāṃ tathā || sahāṃ ca sahadevāṃ ca pūrṇakośāṃ śatāvarīm

अरिष्टिकां शिवां भद्रां कलशं तत्र विन्यसेत् ।। ब्राह्मी क्षेमामजां चैव सर्वबीजानि काञ्चनम्

ariṣṭikāṃ śivāṃ bhadrāṃ kalaśaṃ tatra vinyaset || brāhmī kṣemāmajāṃ caiva sarvabījāni kāñcanam

मङ्गल्याश्च यथालाभं सर्वौषध्यो रसस्तथा ।। रत्नानि सर्वगन्धाश्च बिल्वं च सविकङ्कतम्

maṅgalyāśca yathālābhaṃ sarvauṣadhyo rasastathā || ratnāni sarvagandhāśca bilvaṃ ca savikaṅkatam

एवं स्नातो घृते दृष्ट्वा वदनं तर्पणं तथा ।। मङ्गलालभनं कृत्वा धौतवासाः समाहितः

evaṃ snāto ghṛte dṛṣṭvā vadanaṃ tarpaṇaṃ tathā || maṅgalālabhanaṃ kṛtvā dhautavāsāḥ samāhitaḥ

अभ्यर्चनं ततः कुर्याद्देवादीनां पृथक्पृथक् ।। तेषामेव ततो वह्नौ चतुर्थ्यन्तैस्तु नामभिः

abhyarcanaṃ tataḥ kuryāddevādīnāṃ pṛthakpṛthak || teṣāmeva tato vahnau caturthyantaistu nāmabhiḥ

ओङ्कारपूतं जुहुयाद् घृतं बहु पुरोहितः ।। आयुधाभ्यर्चनं कार्यं वाहनाभ्यर्चनं ततः

oṅkārapūtaṃ juhuyād ghṛtaṃ bahu purohitaḥ || āyudhābhyarcanaṃ kāryaṃ vāhanābhyarcanaṃ tataḥ

राजचिह्नार्चनं कृत्वा ह्यलङ्कृत्य स्वकां तनुम् ।। अनुलेपनमादद्याद्गन्धद्वारेति मन्त्रतः

rājacihnārcanaṃ kṛtvā hyalaṅkṛtya svakāṃ tanum || anulepanamādadyādgandhadvāreti mantrataḥ

शुभं वसनमादद्याच्छ्रीसूक्तेनाभिमंत्रितम् ।। श्रियं धातर्मयि देहि मंत्रः सुमनसां भवेत

śubhaṃ vasanamādadyācchrīsūktenābhimaṃtritam || śriyaṃ dhātarmayi dehi maṃtraḥ sumanasāṃ bhaveta

2.161.30

रायस्पोषेति च तथा मन्त्रेलङ्करणे स्मृतः ।। ततोनुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः

rāyaspoṣeti ca tathā mantrelaṅkaraṇe smṛtaḥ || tatonuliptaḥ surabhiḥ sragvī rucirabhūṣaṇaḥ

केशवाभ्यर्चनं कृत्वा वह्निस्थानं ततो व्रजेत् ।। वह्नेरुत्तरदिग्भागे ततः प्रागुक्तकर्मणाम्

keśavābhyarcanaṃ kṛtvā vahnisthānaṃ tato vrajet || vahneruttaradigbhāge tataḥ prāguktakarmaṇām

सिंहासनं न्यसेत्पृष्ठे भव्यास्तरणसंयुतम् ।। ततस्तु राम चर्माणि प्राग्ग्रीवाणि तु विन्यसेत्

siṃhāsanaṃ nyasetpṛṣṭhe bhavyāstaraṇasaṃyutam || tatastu rāma carmāṇi prāggrīvāṇi tu vinyaset

वृषस्य वृषदंशस्य करेश्च पृषतस्य च ।। तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम्

vṛṣasya vṛṣadaṃśasya kareśca pṛṣatasya ca || teṣāmupari siṃhasya vyāghrasya ca tataḥ param

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण नृपं तत्रोपवेशयेत ।। दर्भपाणिस्ततो राजा तथैव च पुरोहितः

dhruvā dyauriti mantreṇa nṛpaṃ tatropaveśayeta || darbhapāṇistato rājā tathaiva ca purohitaḥ

तयोर्हस्तगतावग्रे दर्भौ संग्रथयेद्द्विजः ।। ततः पुरोधा जुहुयाद्ब्राह्मैर्मन्त्रैर्घृतं शुचिः

tayorhastagatāvagre darbhau saṃgrathayeddvijaḥ || tataḥ purodhā juhuyādbrāhmairmantrairghṛtaṃ śuciḥ

रौद्रवैष्णव वायव्यशाक्रसौम्यैः सवारुणैः ।। बार्हस्पत्यैस्ततः कुर्यात्तंत्रमुत्तरसंजकम्

raudravaiṣṇava vāyavyaśākrasaumyaiḥ savāruṇaiḥ || bārhaspatyaistataḥ kuryāttaṃtramuttarasaṃjakam

दैवज्ञः प्रयतः कुर्याद्देवतानां विसर्जनम् ।। यान्तु देवगणाः सर्वे सानुगाः सपरिच्छदाः

daivajñaḥ prayataḥ kuryāddevatānāṃ visarjanam || yāntu devagaṇāḥ sarve sānugāḥ saparicchadāḥ

आदाय पार्थिवात्पूजां नगरागमनाय च ।। ततस्तु पूजयेद्राजा सांवत्सरपुरोहितौ

ādāya pārthivātpūjāṃ nagarāgamanāya ca || tatastu pūjayedrājā sāṃvatsarapurohitau

धनेन ब्राह्मणानां च ततो दद्याच्च दक्षिणाम् ।। मङ्गलालभनं कृत्वा खड्गपाणिर्गृहाद्व्रजेत् ।। शान्तिघोषेण महता राजा कुञ्जरगस्ततः

dhanena brāhmaṇānāṃ ca tato dadyācca dakṣiṇām || maṅgalālabhanaṃ kṛtvā khaḍgapāṇirgṛhādvrajet || śāntighoṣeṇa mahatā rājā kuñjaragastataḥ

2.161.40

शांतिर्मया तेऽभिहिता नृवीर धन्या यशस्या रिपुनाशनी च ।। सुखावहा राष्ट्रविवृद्धिकर्त्री कार्या नृपैर्धर्मविवृद्धिदा च

śāṃtirmayā te'bhihitā nṛvīra dhanyā yaśasyā ripunāśanī ca || sukhāvahā rāṣṭravivṛddhikartrī kāryā nṛpairdharmavivṛddhidā ca

161

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने घृतकम्बलशान्तिकथनो नामैकषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ghṛtakambalaśāntikathano nāmaikaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। ।। संवत्सराभिषेकं च कथयस्व महीभृतः ।। तत्र मे संशयं देव त्वं हि सर्वं विपश्यसि

rāma uvāca || || saṃvatsarābhiṣekaṃ ca kathayasva mahībhṛtaḥ || tatra me saṃśayaṃ deva tvaṃ hi sarvaṃ vipaśyasi

पुष्कर उवाच ।। राजाभिषेकनक्षत्रे प्रतिसंवत्सरं द्विजः ।। पूर्वाभिषेकविधिना कर्तव्यमभिषेचनम्

puṣkara uvāca || rājābhiṣekanakṣatre pratisaṃvatsaraṃ dvijaḥ || pūrvābhiṣekavidhinā kartavyamabhiṣecanam

धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पुष्टिविवर्धनं च ।। वर्षाभिषेकं नृपतेः प्रदिष्टं सौख्यावहं राज्यविवृद्धिदं च

dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśanaṃ ca saubhāgyadaṃ puṣṭivivardhanaṃ ca || varṣābhiṣekaṃ nṛpateḥ pradiṣṭaṃ saukhyāvahaṃ rājyavivṛddhidaṃ ca

162

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने संवत्सराभिषेकाध्यायो नाम द्विषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne saṃvatsarābhiṣekādhyāyo nāma dviṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविदां वर ।। यात्राकालविधानं मे कथयस्व महीक्षिताम्

rāma uvāca || bhagavansarvadharmajña sarvaśāstravidāṃ vara || yātrākālavidhānaṃ me kathayasva mahīkṣitām

पुष्कर उवाच ।। यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा ।। पार्ष्णिग्राहेभिभूणा तं तदा यात्रां प्रयोजयेत

puṣkara uvāca || yadā manyeta nṛpatirākrandena balīyasā || pārṣṇigrāhebhibhūṇā taṃ tadā yātrāṃ prayojayeta

पुष्टा मेद्य भृता भृत्या प्रभूतञ्च बलं मम ।। मूलरक्षासमर्थोऽस्मि तदा यात्रां प्रयोजयेत्

puṣṭā medya bhṛtā bhṛtyā prabhūtañca balaṃ mama || mūlarakṣāsamartho'smi tadā yātrāṃ prayojayet

पार्ष्णिग्राहाधिकं सैन्यं मूले निक्षिप्य वा व्रजेत्।। चैत्रं वा मार्गशीर्षं वा यात्रां यायान्नराधिपः

pārṣṇigrāhādhikaṃ sainyaṃ mūle nikṣipya vā vrajet|| caitraṃ vā mārgaśīrṣaṃ vā yātrāṃ yāyānnarādhipaḥ

चैत्र्यां सस्यं हि नंदाद्यं हन्ति पुष्टिं च शारदम् ।। एतदेव विपर्यस्तं मार्गशीर्ष्यां नराधिपः

caitryāṃ sasyaṃ hi naṃdādyaṃ hanti puṣṭiṃ ca śāradam || etadeva viparyastaṃ mārgaśīrṣyāṃ narādhipaḥ

शत्रोर्वा व्यसने यायात्काल एव सुदुर्लभः ।। दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैः पीडितं भृशम्

śatrorvā vyasane yāyātkāla eva sudurlabhaḥ || divyāntarikṣakṣitijairutpātaiḥ pīḍitaṃ bhṛśam

षडृक्षपीडनात्तृप्तं पीडितं च तथा ग्रहैः ।। प्रज्वलन्ति तथैवोल्का दिशं यस्य प्रपद्यते

ṣaḍṛkṣapīḍanāttṛptaṃ pīḍitaṃ ca tathā grahaiḥ || prajvalanti tathaivolkā diśaṃ yasya prapadyate

भूकम्पो यां दिशं याति यां च केतुः प्रधूमयेत् ।। निर्घातः श्रूयते यत्र तां यायाद्वसुधाधिपः

bhūkampo yāṃ diśaṃ yāti yāṃ ca ketuḥ pradhūmayet || nirghātaḥ śrūyate yatra tāṃ yāyādvasudhādhipaḥ

स्वबलव्यसनोपेतं तथा दुर्भिक्षपीडितम् ।। सम्भूतान्तरकोपं च क्षिप्रं यायादरिं नृपः

svabalavyasanopetaṃ tathā durbhikṣapīḍitam || sambhūtāntarakopaṃ ca kṣipraṃ yāyādariṃ nṛpaḥ

2.163.10

यूकामक्षिकबहुलं बहुविघ्नं तथा बिलम् ।। नास्तिकं भिन्नमर्यादं तथा मङ्गलवादि च

yūkāmakṣikabahulaṃ bahuvighnaṃ tathā bilam || nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ tathā maṅgalavādi ca

अपेतप्रकृतिं चैव निराशं च तथा जयेत् ।। विष्टिनायककं सैन्यं तथा भिन्नपरस्परम्

apetaprakṛtiṃ caiva nirāśaṃ ca tathā jayet || viṣṭināyakakaṃ sainyaṃ tathā bhinnaparasparam

व्यसनासक्तनृपतिं बलं राजा नियोजयेत् ।। गच्छेत्तु पश्चाद्धर्मज्ञ पुरस्तात्तु विगर्हितैः

vyasanāsaktanṛpatiṃ balaṃ rājā niyojayet || gacchettu paścāddharmajña purastāttu vigarhitaiḥ

क्व यासि तिष्ठ मागच्छ किं तत्र गमनस्य च ।। अन्ये शब्दाश्च ये दृष्टास्ते विपत्तिकरा अपि

kva yāsi tiṣṭha māgaccha kiṃ tatra gamanasya ca || anye śabdāśca ye dṛṣṭāste vipattikarā api

ध्वाजादिषु तथा स्नानं क्रव्यादानां विगर्हितम् ।। स्खलनं वाहनानां च वस्त्रसङ्गस्तथैव च

dhvājādiṣu tathā snānaṃ kravyādānāṃ vigarhitam || skhalanaṃ vāhanānāṃ ca vastrasaṅgastathaiva ca

विनिर्गतश्च द्वाराद्यैः शिरसश्चाभिघातनम् ।। छत्रध्वजादिवस्त्राणां पतनं च तथाशुभम्

vinirgataśca dvārādyaiḥ śirasaścābhighātanam || chatradhvajādivastrāṇāṃ patanaṃ ca tathāśubham

दृष्ट्वा निमित्तं प्रथमममङ्गल्यं विनाशनम् ।। केशवं पूजयेद्विद्वांस्तथैव मधुसूदनम्

dṛṣṭvā nimittaṃ prathamamamaṅgalyaṃ vināśanam || keśavaṃ pūjayedvidvāṃstathaiva madhusūdanam

द्वितीये तु ततो दृष्टे प्रतीपे प्रविशेद्गृहम् ।। अथेष्टानि प्रवक्ष्यामि मङ्गल्यानि तथानघ

dvitīye tu tato dṛṣṭe pratīpe praviśedgṛham || atheṣṭāni pravakṣyāmi maṅgalyāni tathānagha

श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भं तथैव च ।। जलजानि च मत्स्यानि मांसं मत्स्याश्च भार्गव

śvetāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāḥ pūrṇakumbhaṃ tathaiva ca || jalajāni ca matsyāni māṃsaṃ matsyāśca bhārgava

गावस्तुरङ्गमा नागा बद्ध एकः पशुस्ततः ।। त्रिदशाः सुहृदो विप्रा ज्वलितश्च हुताशनः

gāvasturaṅgamā nāgā baddha ekaḥ paśustataḥ || tridaśāḥ suhṛdo viprā jvalitaśca hutāśanaḥ

2.163.20

गणिकाश्च महाभागाः पूर्वाचार्यादिगोमयम् ।। रुक्मं रौप्यं तथा ताम्रं सर्वरत्नानि चाप्यथ

gaṇikāśca mahābhāgāḥ pūrvācāryādigomayam || rukmaṃ raupyaṃ tathā tāmraṃ sarvaratnāni cāpyatha

औषधानि च सर्वज्ञ वचासिद्धार्थके तथा ।। नृवर्धमानं यानं च भद्रपीठं तथैव च

auṣadhāni ca sarvajña vacāsiddhārthake tathā || nṛvardhamānaṃ yānaṃ ca bhadrapīṭhaṃ tathaiva ca

खड्गं छत्रं पताकां च मृदमायुधमेव च ।। राजलिङ्गानि सर्वाणि शवं रुदितवर्जितम्

khaḍgaṃ chatraṃ patākāṃ ca mṛdamāyudhameva ca || rājaliṅgāni sarvāṇi śavaṃ ruditavarjitam

घृतं दधि पयश्चैव फलानि विविधानि च ।। स्वस्तिकं वर्धमानं च नन्द्यावर्तं सकौस्तुभम्

ghṛtaṃ dadhi payaścaiva phalāni vividhāni ca || svastikaṃ vardhamānaṃ ca nandyāvartaṃ sakaustubham

नद्यश्च चित्रविन्यस्ता मङ्गल्यान्यपराणि च।। अक्षताश्च तथा मुख्यास्तथा दर्पणमेव च

nadyaśca citravinyastā maṅgalyānyaparāṇi ca|| akṣatāśca tathā mukhyāstathā darpaṇameva ca

अञ्जनं रोचनं चैव शृङ्गारो माक्षिकं तथा ।। शङ्ख इक्षुस्तथा भक्ष्या वाचश्चैव तथा शुभाः

añjanaṃ rocanaṃ caiva śṛṅgāro mākṣikaṃ tathā || śaṅkha ikṣustathā bhakṣyā vācaścaiva tathā śubhāḥ

वादित्राणां मुखः शब्दो गम्भीरश्च मनोहरः ।। गान्धारषड्जऋषभा याने शस्तास्तथा स्वराः

vāditrāṇāṃ mukhaḥ śabdo gambhīraśca manoharaḥ || gāndhāraṣaḍjaṛṣabhā yāne śastāstathā svarāḥ

वायुः सशर्करो रूक्षः स च दिग्भ्यः समर्थितः।। प्रतिलोमस्तथा नीचो विज्ञेयो भयकृद्द्विज

vāyuḥ saśarkaro rūkṣaḥ sa ca digbhyaḥ samarthitaḥ|| pratilomastathā nīco vijñeyo bhayakṛddvija

अनुकूलो मृदुस्निग्धः सुखस्पर्शः सुखावहः ।। ऋक्षा ऋक्षस्वराः खङ्गाः क्रव्यादाश्च विगर्हिताः

anukūlo mṛdusnigdhaḥ sukhasparśaḥ sukhāvahaḥ || ṛkṣā ṛkṣasvarāḥ khaṅgāḥ kravyādāśca vigarhitāḥ

मेघाः शस्ता घनाः स्निग्धा गजबृंहितसन्निभाः ।। अनुलोमा तडिच्छस्ता शक्रश्चापं तथैव च

meghāḥ śastā ghanāḥ snigdhā gajabṛṃhitasannibhāḥ || anulomā taḍicchastā śakraścāpaṃ tathaiva ca

2.163.30

अप्रशस्ते तथाज्ञेये पीरवेशप्रवर्षणे ।। अनुलोमा ग्रहः शस्ता दिक्पतिस्तु विशेषतः

apraśaste tathājñeye pīraveśapravarṣaṇe || anulomā grahaḥ śastā dikpatistu viśeṣataḥ

आस्तिक्यं श्रद्दधानत्वं तथा पूज्याभिपूजनम् ।। शस्तान्येतानि धर्मज्ञ यच्च स्यान्मनसः प्रियम्

āstikyaṃ śraddadhānatvaṃ tathā pūjyābhipūjanam || śastānyetāni dharmajña yacca syānmanasaḥ priyam

मनसस्तुष्टिरेवात्र परमं जयलक्षणम् ।। एकतः सर्वलिङ्गानि मनस्तुष्टिरथैकतः

manasastuṣṭirevātra paramaṃ jayalakṣaṇam || ekataḥ sarvaliṅgāni manastuṣṭirathaikataḥ

यानोत्सुकत्वं मनसः प्रहर्षः सुस्वप्नलाभो मनसः प्रसादः ।। माङ्गल्यलब्धिश्रवणं च राम ज्ञेयानि नित्यं विजयावहानि

yānotsukatvaṃ manasaḥ praharṣaḥ susvapnalābho manasaḥ prasādaḥ || māṅgalyalabdhiśravaṇaṃ ca rāma jñeyāni nityaṃ vijayāvahāni

163

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० यात्राशकुनवर्णनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 yātrāśakunavarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyuttaraśatatamodhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभम् ।। निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च

puṣkara uvāca || tiṣṭhato gamane praśne puruṣasya śubhāśubham || nivedayanti śakunā deśasya nagarasya ca

पथि पान्थो नृपः सैन्ये मरीचोद्दिश्य देवताम् ।। सार्थे प्रधानः साम्ये च ज्ञातिविद्यावयोधिकः

pathi pāntho nṛpaḥ sainye marīcoddiśya devatām || sārthe pradhānaḥ sāmye ca jñātividyāvayodhikaḥ

सर्वपापफलो दीप्तः शान्तः शुभफलो मतः ।। षट्प्रकारा विनिर्दिष्टाः शकुनानां च दीप्तता

sarvapāpaphalo dīptaḥ śāntaḥ śubhaphalo mataḥ || ṣaṭprakārā vinirdiṣṭāḥ śakunānāṃ ca dīptatā

वेला दिग्देशकरणं स तु जातिविभेदकः ।। पूर्वापूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा

velā digdeśakaraṇaṃ sa tu jātivibhedakaḥ || pūrvāpūrvā ca vijñeyā sā teṣāṃ balavattarā

दिवाचरो रात्रिचरस्तथा रात्रौ दिवाचरः ।। क्रूरस्य वेलादीप्तस्य खलर्क्षनिग्रहादिषु

divācaro rātricarastathā rātrau divācaraḥ || krūrasya velādīptasya khalarkṣanigrahādiṣu

धूमितासा तु विज्ञेया यां गमिष्यति भास्करः ।। यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता

dhūmitāsā tu vijñeyā yāṃ gamiṣyati bhāskaraḥ || yasyāṃ sthitaḥ sā jvalitā muktā cāṅgāriṇī matā

एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शन्तास्तथा पराः ।। दीप्तायां दिशि दिग्दीप्तः शकुनः परिकीर्तितः

etāstisraḥ smṛtā dīptāḥ pañca śantāstathā parāḥ || dīptāyāṃ diśi digdīptaḥ śakunaḥ parikīrtitaḥ

ग्राम्ये वन्यो वने ग्राम्यस्तथा निन्दितपादपे ।। देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तम

grāmye vanyo vane grāmyastathā ninditapādape || deśe caivāśubhe jñeyo deśadīpto dvijottama

क्रियादीप्तो विनिर्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः।। ततो दीप्तश्च कथितो भिन्नभैरवनिःस्वनः

kriyādīpto vinirdiṣṭaḥ svajātyanucitakriyaḥ|| tato dīptaśca kathito bhinnabhairavaniḥsvanaḥ

2.164.10

प्रतिदीप्तस्तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः ।। दीप्तशान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैभेदैः प्रकीर्तितः

pratidīptastathā jñeyaḥ kevalaṃ māṃsabhojanaḥ || dīptaśānto vinirdiṣṭaḥ sarvaibhedaiḥ prakīrtitaḥ

मिश्रांमिश्रो विनिर्दिष्टस्ततो वाच्यं बलात्फलम् ।। गोश्वोष्ट्रगर्दभश्वानः शारिकागृहगोधिके ।। नटिकेषां सचर्माद्ये कथिता ग्रामवासिनः

miśrāṃmiśro vinirdiṣṭastato vācyaṃ balātphalam || gośvoṣṭragardabhaśvānaḥ śārikāgṛhagodhike || naṭikeṣāṃ sacarmādye kathitā grāmavāsinaḥ

अजाविशुक्रनागेन्द्रखरा महिषवायसौ ।। ग्राम्यारण्या विनिर्दिष्टाः सर्वेऽन्ये वनगोचराः

ajāviśukranāgendrakharā mahiṣavāyasau || grāmyāraṇyā vinirdiṣṭāḥ sarve'nye vanagocarāḥ

मार्जरक्तकृषो ग्राम्यस्तथान्यो वनगोचरे ।। सर्वेऽप्येवेति विज्ञेया नित्यं रूपविभेदतः

mārjaraktakṛṣo grāmyastathānyo vanagocare || sarve'pyeveti vijñeyā nityaṃ rūpavibhedataḥ

श्रीकण्ठशिखिचक्राह्वा ये च हारीतवायसाः ।। कुलालकुक्कुटश्येनफांटवं जलवानराः

śrīkaṇṭhaśikhicakrāhvā ye ca hārītavāyasāḥ || kulālakukkuṭaśyenaphāṃṭavaṃ jalavānarāḥ

शशघ्नचटकश्यामाश्चाषभास कपिञ्जलाः ।। तित्तिरिः शतपत्रश्च कपोताश्च तथा त्रयः

śaśaghnacaṭakaśyāmāścāṣabhāsa kapiñjalāḥ || tittiriḥ śatapatraśca kapotāśca tathā trayaḥ

खञ्जरीटकदात्यूह शुकाण्डीवहतिक्तकाः ।। भारद्वाजश्च सारङ्गः इति ज्ञेया दिवाचराः

khañjarīṭakadātyūha śukāṇḍīvahatiktakāḥ || bhāradvājaśca sāraṅgaḥ iti jñeyā divācarāḥ

वल्गुल्युलूकः शशका शरभोत्क्रोशपिच्छलौ ।। माषिका पिङ्गली काकः कथिता रात्रिचारिणः

valgulyulūkaḥ śaśakā śarabhotkrośapicchalau || māṣikā piṅgalī kākaḥ kathitā rātricāriṇaḥ

हंसाजमृगमार्जारनकुलर्क्ष भुजङ्गमाः ।। वृकश्च सिंहव्याघ्रोष्ट्रश्वसूकरतुरङ्गमाः

haṃsājamṛgamārjāranakularkṣa bhujaṅgamāḥ || vṛkaśca siṃhavyāghroṣṭraśvasūkaraturaṅgamāḥ

श्वावित्पृथुतगोमायुघृतकोकिलसारसाः ।। तुरङ्गमो द्वीपिनराश्चोरा उभयचारिणः

śvāvitpṛthutagomāyughṛtakokilasārasāḥ || turaṅgamo dvīpinarāścorā ubhayacāriṇaḥ

2.164.20

रणप्रस्थानयोः सर्वे पुरस्तात्सङ्गचारिणः ।। जयावहा विनिर्दिष्टाः पश्चाद्विजयकारिणः

raṇaprasthānayoḥ sarve purastātsaṅgacāriṇaḥ || jayāvahā vinirdiṣṭāḥ paścādvijayakāriṇaḥ

गृहे गम्यो यदा चायं व्याहरेत्पुरतः स्थितः ।। नृपावमानं वदति वामः कलहभोजने

gṛhe gamyo yadā cāyaṃ vyāharetpurataḥ sthitaḥ || nṛpāvamānaṃ vadati vāmaḥ kalahabhojane

याने तद्दर्शनं धन्यं सपतङ्गस्य चाप्यथ ।। चौरैर्दोषमथाख्याति मयूरो भिन्ननिःस्वनः

yāne taddarśanaṃ dhanyaṃ sapataṅgasya cāpyatha || caurairdoṣamathākhyāti mayūro bhinnaniḥsvanaḥ

वमते कपिलः श्रेष्ठः तथा दक्षिणसंस्थितः ।। पृष्ठतो निन्दितफलः तित्तिरिस्तत्र शस्यते

vamate kapilaḥ śreṣṭhaḥ tathā dakṣiṇasaṃsthitaḥ || pṛṣṭhato ninditaphalaḥ tittiristatra śasyate

एणा वराहाः पृषतो वामा भूत्वा तु दक्षिणाः।। भवन्त्यर्थकरा नित्यं विपरीता विगर्हिताः

eṇā varāhāḥ pṛṣato vāmā bhūtvā tu dakṣiṇāḥ|| bhavantyarthakarā nityaṃ viparītā vigarhitāḥ

वृकाश्च जम्बुकव्याघ्र सिंहमार्जारगर्दभाः ।। वाच्छितार्थकरा ज्ञेया दक्षिणाद्वामभागगाः

vṛkāśca jambukavyāghra siṃhamārjāragardabhāḥ || vācchitārthakarā jñeyā dakṣiṇādvāmabhāgagāḥ

शिवा श्यामा रला च्छुच्छः पिङ्गला गृहगोधिकाः ।। सूकरी परपुष्टा च पुंनामानश्च वामतः

śivā śyāmā ralā cchucchaḥ piṅgalā gṛhagodhikāḥ || sūkarī parapuṣṭā ca puṃnāmānaśca vāmataḥ

श्रीसंज्ञा चाषभषककपिश्रीकर्णछिक्कराः ।। कपिश्रीकर्णपिप्पीका रुरुश्येनाश्च दक्षिणाः

śrīsaṃjñā cāṣabhaṣakakapiśrīkarṇachikkarāḥ || kapiśrīkarṇapippīkā ruruśyenāśca dakṣiṇāḥ

जाहकाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभम् ।। ततः सन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः

jāhakāhiśaśakroḍagodhānāṃ kīrtanaṃ śubham || tataḥ sandarśanaṃ neṣṭaṃ pratīpaṃ vānararkṣayoḥ

फलकृत्पूर्वशकुनः प्रस्थितस्य च योन्वहम् ।। भवेत्तस्य फलं वान्यत्तदेव दिवसं बुधैः

phalakṛtpūrvaśakunaḥ prasthitasya ca yonvaham || bhavettasya phalaṃ vānyattadeva divasaṃ budhaiḥ

2.164.30

मत्ता भिक्षार्थिनो बाला विरक्ताभास्तथैव च ।। सीमान्तनद्यन्तरिता विज्ञेया निष्फला द्विज

mattā bhikṣārthino bālā viraktābhāstathaiva ca || sīmāntanadyantaritā vijñeyā niṣphalā dvija

एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु शिवा धन्या ततो भवेत् ।। पञ्चभिश्च तथा षड्भिरधन्याः परिकीर्तिताः

ekadvitricaturbhistu śivā dhanyā tato bhavet || pañcabhiśca tathā ṣaḍbhiradhanyāḥ parikīrtitāḥ

सप्तभिश्च तथा धन्या निष्फला परतो भवेत् ।। नृणां रोमाञ्चजननी वाहनानां भयप्रदा

saptabhiśca tathā dhanyā niṣphalā parato bhavet || nṛṇāṃ romāñcajananī vāhanānāṃ bhayapradā

ज्वालानना सूर्यमुखी विज्ञेया भयवर्धिनी ।। प्रथमं शार्ङ्गके दृष्टे शुभे देशे शुभं वदेत्

jvālānanā sūryamukhī vijñeyā bhayavardhinī || prathamaṃ śārṅgake dṛṣṭe śubhe deśe śubhaṃ vadet

संवत्सरं मनुष्यस्य ह्यशुभे चाशुभं तथा ।। यथाविधि नरः पश्यञ्छकुनं प्रथमेहनि

saṃvatsaraṃ manuṣyasya hyaśubhe cāśubhaṃ tathā || yathāvidhi naraḥ paśyañchakunaṃ prathamehani

आत्मनश्च तथा तेन ज्ञातव्यं वत्सरं फलम् ।। शार्ङ्गक च नरो दृष्ट्वा भुजङ्गमशिरोगतः

ātmanaśca tathā tena jñātavyaṃ vatsaraṃ phalam || śārṅgaka ca naro dṛṣṭvā bhujaṅgamaśirogataḥ

अवश्यं तदवाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति ।। विशन्ति येन मार्गेण वायसा बहवः परम्

avaśyaṃ tadavāpnoti yatkiñcinmanasecchati || viśanti yena mārgeṇa vāyasā bahavaḥ param

तेन मार्गेण वै तस्य पुरस्य ग्रहणं भवेत् ।। सेनायां यदि वासार्थे विनिष्टो वायसो भवेत्

tena mārgeṇa vai tasya purasya grahaṇaṃ bhavet || senāyāṃ yadi vāsārthe viniṣṭo vāyaso bhavet

वासो भयाय रात्रस्थो भयं वदति दुस्तरम् ।। छायाङ्गवाहनोपानच्छत्रवस्त्रादिकुण्ठनैः

vāso bhayāya rātrastho bhayaṃ vadati dustaram || chāyāṅgavāhanopānacchatravastrādikuṇṭhanaiḥ

मृत्युस्तत्पूजने पूजा तद्विष्ठाकरणे शुभम् ।। प्रोषितागमकृत्काकः कुर्वन्द्वारि गतागतम्

mṛtyustatpūjane pūjā tadviṣṭhākaraṇe śubham || proṣitāgamakṛtkākaḥ kurvandvāri gatāgatam

2.164.40

रक्तं दग्धं गृहे द्रव्यं विक्षपन्वह्निवेदकः ।। न्यसेद्रजं पुरस्ताच्चेन्निवेदयति बन्धनम्

raktaṃ dagdhaṃ gṛhe dravyaṃ vikṣapanvahnivedakaḥ || nyasedrajaṃ purastāccennivedayati bandhanam

पीतद्रव्यं तथा रुक्मं रूप्यं श्वेतं तु भार्गव ।। यश्चैवोपलभेद्द्रव्यं तस्य लब्धिं विनिर्दिशेत्

pītadravyaṃ tathā rukmaṃ rūpyaṃ śvetaṃ tu bhārgava || yaścaivopalabheddravyaṃ tasya labdhiṃ vinirdiśet

द्रव्यं चोपनयेद्यत्तु तस्य हानिं द्विजोत्तम ।। परतो धनलब्धिः स्याद्राम मांसस्य भक्षणे

dravyaṃ copanayedyattu tasya hāniṃ dvijottama || parato dhanalabdhiḥ syādrāma māṃsasya bhakṣaṇe

श्रीलब्धिः स्यान्मृगक्षेपे राज्यं रत्नार्पणे महत् ।। यातुः काकोनुकूलस्थः क्षेप्यः कर्णसमो भवेत्

śrīlabdhiḥ syānmṛgakṣepe rājyaṃ ratnārpaṇe mahat || yātuḥ kākonukūlasthaḥ kṣepyaḥ karṇasamo bhavet

नन्वर्थसाधको ज्ञेयः प्रतिकूलो भयावहः

nanvarthasādhako jñeyaḥ pratikūlo bhayāvahaḥ

समुखोऽभ्येति विततः यात्राघातकरो भवेत् ।। वामः काकः स्मृतो धन्यो दक्षिणस्तु विनाशकृत्

samukho'bhyeti vitataḥ yātrāghātakaro bhavet || vāmaḥ kākaḥ smṛto dhanyo dakṣiṇastu vināśakṛt

वामोऽनुलोमगः प्रेष्ठो मध्यमो दक्षिणः स्मृतः ।। प्रतिलोमकृतिर्वामो गमनप्रतिषेधकृत्

vāmo'nulomagaḥ preṣṭho madhyamo dakṣiṇaḥ smṛtaḥ || pratilomakṛtirvāmo gamanapratiṣedhakṛt

निवेदयति यात्रार्थमभिप्रेतं गृहे रतः ।। एकाक्षिचरणस्त्वर्क वक्ष्यमाणो भयावहः

nivedayati yātrārthamabhipretaṃ gṛhe rataḥ || ekākṣicaraṇastvarka vakṣyamāṇo bhayāvahaḥ

कोटरे वासमानस्तु महानर्थकरो भवेत् ।। न शुभः सूकरे काकः पङ्कान्तः स तु दृश्यते

koṭare vāsamānastu mahānarthakaro bhavet || na śubhaḥ sūkare kākaḥ paṅkāntaḥ sa tu dṛśyate

अमेध्यपूर्णवदनः काकः सर्वार्थसाधकः ।। ज्ञेयाः पतत्रिणोऽन्येमी काकवद्भृगुनन्दन

amedhyapūrṇavadanaḥ kākaḥ sarvārthasādhakaḥ || jñeyāḥ patatriṇo'nyemī kākavadbhṛgunandana

2.164.50

स्कन्दादौ राम सव्यस्थाः श्वानो रिपुविनाशकाः ।। इन्द्रस्थाने नरेन्द्रस्य पुरेशस्य तु गोपुरे

skandādau rāma savyasthāḥ śvāno ripuvināśakāḥ || indrasthāne narendrasya pureśasya tu gopure

अन्तर्गृहे गृहेशस्य मरणाय भवेद्भृशम् ।। यस्य व्रजति वामाङ्गं तस्य स्याद्दीर्घसिद्धये

antargṛhe gṛheśasya maraṇāya bhavedbhṛśam || yasya vrajati vāmāṅgaṃ tasya syāddīrghasiddhaye

भयाय दक्षिणं चांगं तथा भुजमदक्षिणम् ।। यात्राघातकरो यस्तु हर्षं प्रति मुखागतः

bhayāya dakṣiṇaṃ cāṃgaṃ tathā bhujamadakṣiṇam || yātrāghātakaro yastu harṣaṃ prati mukhāgataḥ

मार्गावरोधको मार्गे चौरस्तुदति भार्गव ।। अलातास्थिमुखः पापो रज्जुमीरमुखस्तथा

mārgāvarodhako mārge caurastudati bhārgava || alātāsthimukhaḥ pāpo rajjumīramukhastathā

सोपानत्कमुखो धन्यो मांसपूर्णमुखोऽपि च ।। अमङ्गल्यमथ द्रव्यं देशं चैवाशुभं तथा

sopānatkamukho dhanyo māṃsapūrṇamukho'pi ca || amaṅgalyamatha dravyaṃ deśaṃ caivāśubhaṃ tathā

अवमूल्याग्रतो याति यातस्य न भयं भवेत् ।। तथावमूत्त्यां व्रजति शुभं देशं तथा क्रमम्

avamūlyāgrato yāti yātasya na bhayaṃ bhavet || tathāvamūttyāṃ vrajati śubhaṃ deśaṃ tathā kramam

मङ्गल्यं च तथा द्रव्यं तस्य स्यादर्थसिद्धये ।। एवञ्च राम विज्ञेयास्तथा वै जम्बुकादयः

maṅgalyaṃ ca tathā dravyaṃ tasya syādarthasiddhaye || evañca rāma vijñeyāstathā vai jambukādayaḥ

भयाय स्वामिनो ज्ञेया अनिमित्तभयं गवाम् ।। निशि चौरभयाय स्याद्विकृतं मृत्यवे तथा

bhayāya svāmino jñeyā animittabhayaṃ gavām || niśi caurabhayāya syādvikṛtaṃ mṛtyave tathā

शिवाय स्वामिनो रात्रौ बलीवर्दो नदन्भवेत् ।। उत्सृष्टवृषभो राज्ञो विजयं संप्रयच्छति

śivāya svāmino rātrau balīvardo nadanbhavet || utsṛṣṭavṛṣabho rājño vijayaṃ saṃprayacchati

अभक्ष्यं भक्ष्ययन्तश्च गावो न्यासस्तथाम्बकान् ।। त्यक्तस्नेहाश्च वत्सेषु गवां क्षयकरो मतः

abhakṣyaṃ bhakṣyayantaśca gāvo nyāsastathāmbakān || tyaktasnehāśca vatseṣu gavāṃ kṣayakaro mataḥ

2.164.60

भूमिं पादैर्विनिर्हत्य दीना भूता विकारणात् ।। अन्योन्यलग्नपुच्छाश्च गावो भयकरा मताः

bhūmiṃ pādairvinirhatya dīnā bhūtā vikāraṇāt || anyonyalagnapucchāśca gāvo bhayakarā matāḥ

आर्द्राङ्गा हृष्टरोमाश्च प्रविशन्त्यस्तथा गृहम् ।। शृङ्गलग्नमृदो वापि विज्ञेयाः स्वामिवृद्धये

ārdrāṅgā hṛṣṭaromāśca praviśantyastathā gṛham || śṛṅgalagnamṛdo vāpi vijñeyāḥ svāmivṛddhaye

महिष्यादिषु चाप्येतत्सर्वं वाच्यं विजानता ।। नेत्रनासापुटप्रोथस्कंधस्यासनमूर्धसु

mahiṣyādiṣu cāpyetatsarvaṃ vācyaṃ vijānatā || netranāsāpuṭaprothaskaṃdhasyāsanamūrdhasu

हयानां ज्वलनं शस्तमतोन्यत्र प्रशस्यते ।। सर्वाङ्गज्वलनं नेष्टं तथा धूमसमुद्धवः

hayānāṃ jvalanaṃ śastamatonyatra praśasyate || sarvāṅgajvalanaṃ neṣṭaṃ tathā dhūmasamuddhavaḥ

विस्फुलिङ्गोद्भवश्चैव शकृत्यां स्वशनं तथा ।। आरोहणं तथान्येन सपर्याणस्य वाजिनः

visphuliṅgodbhavaścaiva śakṛtyāṃ svaśanaṃ tathā || ārohaṇaṃ tathānyena saparyāṇasya vājinaḥ

जलोपवेशनं नेष्टं भूमौ च परिवर्तनम् ।। विपत्कल्पतरङ्गस्य स्वतो वाप्यनिमित्ततः

jalopaveśanaṃ neṣṭaṃ bhūmau ca parivartanam || vipatkalpataraṅgasya svato vāpyanimittataḥ

यवसोदकयोर्द्वेषस्त्वकस्माच्चैव शस्यते ।। क्रीतः काकैः कपोतैर्वा शारिकाभिस्तुरङ्गमः

yavasodakayordveṣastvakasmāccaiva śasyate || krītaḥ kākaiḥ kapotairvā śārikābhisturaṅgamaḥ

आत्मनः स्वामिनो वापि तदा मरणवेदकः ।। दुःखार्तध्यानशीलश्च साश्रुनेत्रो भयावहः

ātmanaḥ svāmino vāpi tadā maraṇavedakaḥ || duḥkhārtadhyānaśīlaśca sāśrunetro bhayāvahaḥ

जिह्वया लेढि चरणमसावपि भयङ्करः ।। निर्निमित्तं पतति वा तदा स्यान्नृषु वृद्धये

jihvayā leḍhi caraṇamasāvapi bhayaṅkaraḥ || nirnimittaṃ patati vā tadā syānnṛṣu vṛddhaye

वामपादेन च तथा विलिखंश्च वसुन्धराम् ।। स्वेनैव वामपार्श्वेन दिवा वा न शुभप्रदः

vāmapādena ca tathā vilikhaṃśca vasundharām || svenaiva vāmapārśvena divā vā na śubhapradaḥ

2.164.70

प्रवेपमाना ह्रेषन्ते रोदन्ते च मुहुर्मुहुः ।। शकृन्मूत्रे विमुञ्चन्तो वेदयन्ति महद्भयम्

pravepamānā hreṣante rodante ca muhurmuhuḥ || śakṛnmūtre vimuñcanto vedayanti mahadbhayam

उत्तिष्ठन्तो निषीदन्तः सन्ध्यायां दीनमानसाः ।। स्रस्ताः सास्राश्च दीनाश्च ह्रेषमाणा भयावहाः

uttiṣṭhanto niṣīdantaḥ sandhyāyāṃ dīnamānasāḥ || srastāḥ sāsrāśca dīnāśca hreṣamāṇā bhayāvahāḥ

ह्रेषतस्तु यदा ज्वाला ज्योत्स्ना वा मुखतो भवेत् ।। तदा विजयमाख्याति स्वामिनो ध्रुवमेव हि

hreṣatastu yadā jvālā jyotsnā vā mukhato bhavet || tadā vijayamākhyāti svāmino dhruvameva hi

दक्षिणेन पदा भूमिं विकिरञ्जयवर्धनः ।। रात्रौ दक्षिणपार्श्वेन प्रस्वपंश्च नरोत्तम

dakṣiṇena padā bhūmiṃ vikirañjayavardhanaḥ || rātrau dakṣiṇapārśvena prasvapaṃśca narottama

आरोहणं नवे दद्यात्प्रतीपं वा गृहं व्रजेत् ।। यात्राविघातमाचष्टे वामं पादं तथा स्पृशन्

ārohaṇaṃ nave dadyātpratīpaṃ vā gṛhaṃ vrajet || yātrāvighātamācaṣṭe vāmaṃ pādaṃ tathā spṛśan

अनुलोमं यदा याति पुरस्तात्प्रतिह्रेषिते ।। दक्षिणं वा तथा पार्श्वं मुखेनोपरि मार्जति

anulomaṃ yadā yāti purastātpratihreṣite || dakṣiṇaṃ vā tathā pārśvaṃ mukhenopari mārjati

,प्रेरितस्त्वनुकूलेन पवनेन रणे हयः ।। ह्रेषमाणः परान्याति तदा स्याद्विजयावहः

,preritastvanukūlena pavanena raṇe hayaḥ || hreṣamāṇaḥ parānyāti tadā syādvijayāvahaḥ

ग्रामे व्रजति नागश्चेन्मैथुनं देशहा भवेत् ।। प्रसूता नागवनिता मत्ता चान्ताय भूपतेः

grāme vrajati nāgaścenmaithunaṃ deśahā bhavet || prasūtā nāgavanitā mattā cāntāya bhūpateḥ

दन्तभङ्गे शुभे देशे द्रुमे वा भयवर्धनः ।। क्रूरेषु वेलालग्नेषु तथा राम विशेषतः ।। ७८ ।। । गण्डूषधारणं कृत्वा वक्त्रभागे तु दक्षिणे ।। हस्तं गृहीत्वा हस्तेन नागस्यान्यस्य वा पुनः

dantabhaṅge śubhe deśe drume vā bhayavardhanaḥ || krūreṣu velālagneṣu tathā rāma viśeṣataḥ || 78 || | gaṇḍūṣadhāraṇaṃ kṛtvā vaktrabhāge tu dakṣiṇe || hastaṃ gṛhītvā hastena nāgasyānyasya vā punaḥ

2.164.80

उच्चैर्वा करमुन्नम्य विषाणे वाथ दक्षिणे ।। गम्भीरं श्रोत्रमधुरं राज्ञस्तद्विजयावहम्

uccairvā karamunnamya viṣāṇe vātha dakṣiṇe || gambhīraṃ śrotramadhuraṃ rājñastadvijayāvaham

अतोन्यथा विपर्यस्तं त्वशुभं परिकीर्तितम् ।। अरोहणं न चेद्दद्यात्प्रतीपं वा गृहं व्रजेत्

atonyathā viparyastaṃ tvaśubhaṃ parikīrtitam || arohaṇaṃ na ceddadyātpratīpaṃ vā gṛhaṃ vrajet

मदं वा वारणो जह्याद्यात्राघातकरो भवेत् ।। ग्राहगृहीतो द्विरदः सग्राहः सलिलाशयात्

madaṃ vā vāraṇo jahyādyātrāghātakaro bhavet || grāhagṛhīto dviradaḥ sagrāhaḥ salilāśayāt

उत्तरन्विजयाय स्यात्सग्राहो भयवर्धनः ।। शस्त्राङ्कुशपताकानां भूमौ निपतनं गजात्

uttaranvijayāya syātsagrāho bhayavardhanaḥ || śastrāṅkuśapatākānāṃ bhūmau nipatanaṃ gajāt

लोष्टकाष्ठकरीषाणां क्षेपणे चापि यद्भवेत् ।। अनुयात्रं जयायैतत्प्रतियात्रं न शस्यते

loṣṭakāṣṭhakarīṣāṇāṃ kṣepaṇe cāpi yadbhavet || anuyātraṃ jayāyaitatpratiyātraṃ na śasyate

वार्यमाणो यदा नागः शत्रुणाभिमुखो व्रजेत् ।। तन्प्रसुप्ततारं च तदा तेजः प्रशङ्कितः

vāryamāṇo yadā nāgaḥ śatruṇābhimukho vrajet || tanprasuptatāraṃ ca tadā tejaḥ praśaṅkitaḥ

इष्टांस्तु यस्तु भक्ष्यांश्च तथा स्पृशति हस्तिनीम् ।। राम बृंहितघण्टानां प्रतिशब्देन कुप्यते

iṣṭāṃstu yastu bhakṣyāṃśca tathā spṛśati hastinīm || rāma bṛṃhitaghaṇṭānāṃ pratiśabdena kupyate

कक्षायां बद्ध्यमानायां यदा वोच्चैर्नदत्यपि ।। यात्रानुगश्च भवति प्रहृष्टश्चैव वारणः

kakṣāyāṃ baddhyamānāyāṃ yadā voccairnadatyapi || yātrānugaśca bhavati prahṛṣṭaścaiva vāraṇaḥ

वामं दक्षिणपादेन पादमाक्रमते तथा ।। दक्षिणं च तथा दन्ते परिमार्ष्टि करेण चेत्

vāmaṃ dakṣiṇapādena pādamākramate tathā || dakṣiṇaṃ ca tathā dante parimārṣṭi kareṇa cet

वेष्टयत्यथ वा कर्णौ तथा स्तब्धौ करोति च ।। जयाय राज्ञो भवति जनयन्नपि शीकरम्

veṣṭayatyatha vā karṇau tathā stabdhau karoti ca || jayāya rājño bhavati janayannapi śīkaram

2.164.90

वामं तु वेष्टयेद्दन्त पादं वामेन दक्षिणम् ।। पादमाक्रममाणश्च प्रस्खलन्निपतन्नपि

vāmaṃ tu veṣṭayeddanta pādaṃ vāmena dakṣiṇam || pādamākramamāṇaśca praskhalannipatannapi

अग्रहस्तं नोद्धरति यदा च वसुधातलात् ।। सासुश्च कवलद्वेषी दीनो भयविवर्धनः

agrahastaṃ noddharati yadā ca vasudhātalāt || sāsuśca kavaladveṣī dīno bhayavivardhanaḥ

निःश्वासं परमं कुर्वञ्छान्तं विकृतमेव च ।। भयावहो विनिर्दिष्टः प्रतिलोमगतिस्तथा

niḥśvāsaṃ paramaṃ kurvañchāntaṃ vikṛtameva ca || bhayāvaho vinirdiṣṭaḥ pratilomagatistathā

क्षीरपादपगुल्मानां निहन्ता विजयावहः ।। तथा विकासिताक्षश्च राम लब्धपदोऽपि च

kṣīrapādapagulmānāṃ nihantā vijayāvahaḥ || tathā vikāsitākṣaśca rāma labdhapado'pi ca

वृषोश्वः कुञ्जरो वापि रिपुसैन्यं यदा व्रजेत् ।। पराजयस्ततो ज्ञेयं लक्षणं भृगुनन्दन

vṛṣośvaḥ kuñjaro vāpi ripusainyaṃ yadā vrajet || parājayastato jñeyaṃ lakṣaṇaṃ bhṛgunandana

खण्डमेघाभिदृष्ट्या च सेनानाशमवाप्नुवान् ।। प्रतिकूलग्रहर्क्षा च तथा संमुखमासता

khaṇḍameghābhidṛṣṭyā ca senānāśamavāpnuvān || pratikūlagraharkṣā ca tathā saṃmukhamāsatā

यात्राकाले रणे वापि च्छत्रादिपतनाद्भयम् ।। विज्ञेयं भूमिपालस्य घोराणां दीनता तथा

yātrākāle raṇe vāpi cchatrādipatanādbhayam || vijñeyaṃ bhūmipālasya ghorāṇāṃ dīnatā tathā

नराश्वनागा हृष्टाश्च विधूमोग्निस्तथा ज्वलन् ।। अनुलोमा ग्रहाश्चैव विज्ञेयञ्जयलक्षणम्

narāśvanāgā hṛṣṭāśca vidhūmognistathā jvalan || anulomā grahāścaiva vijñeyañjayalakṣaṇam

आयुधानां प्रज्वलनं कोशादपि विनिर्गमः ।। संग्रामकाले विज्ञेयं विजयस्य तु लक्षणम्

āyudhānāṃ prajvalanaṃ kośādapi vinirgamaḥ || saṃgrāmakāle vijñeyaṃ vijayasya tu lakṣaṇam

काकैर्योधाभिभवनं क्रव्यादैर्मण्डलक्रिया ।। सैन्योपर्युपसैन्येन विज्ञेयं भयलक्षणम्

kākairyodhābhibhavanaṃ kravyādairmaṇḍalakriyā || sainyoparyupasainyena vijñeyaṃ bhayalakṣaṇam

2.164.100

कण्डूतिर्दक्षिणे हस्ते छाया च शुभलक्षणा ।। शोभा मनुजशार्दूल तत्कालं विजयावहा

kaṇḍūtirdakṣiṇe haste chāyā ca śubhalakṣaṇā || śobhā manujaśārdūla tatkālaṃ vijayāvahā

164

सेनाङ्गसंस्थो भयकृद्द्विजेन्द्र क्रव्याद्भवेद्वाप्यथ मक्षिका च ।। शुभावहाः स्युः शतपत्रचाषमयूरहंसाश्च सजीवजीवाः ।। १०१ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शकुनवर्णनो नाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

senāṅgasaṃstho bhayakṛddvijendra kravyādbhavedvāpyatha makṣikā ca || śubhāvahāḥ syuḥ śatapatracāṣamayūrahaṃsāśca sajīvajīvāḥ || 101 || || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śakunavarṇano nāma catuḥṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। प्रष्टुर्देशे शुभे वेद्यं शुभं भवति भार्गव ।। अशुभे वाशुभं राम तन्मे निगदतः शृणु

puṣkara uvāca || praṣṭurdeśe śubhe vedyaṃ śubhaṃ bhavati bhārgava || aśubhe vāśubhaṃ rāma tanme nigadataḥ śṛṇu

श्मशानसूनाभवनबन्धनागारवेश्मसु ।। रथ्याकर्दमदुर्गेषु शून्येषु भवनेषु च

śmaśānasūnābhavanabandhanāgāraveśmasu || rathyākardamadurgeṣu śūnyeṣu bhavaneṣu ca

कण्टकिद्रुमयुक्तेषु शीर्णप्राकारवेश्मसु ।। वल्मीकमूषिकासर्पसकीटेष्वशुभं वदेत्

kaṇṭakidrumayukteṣu śīrṇaprākāraveśmasu || valmīkamūṣikāsarpasakīṭeṣvaśubhaṃ vadet

मांसस्पृष्टोपलिप्तेषु सुपुष्पेषु विशेषतः ।। प्रशस्तद्रुमयुक्तेषु विद्याद्विजयलक्षणम्

māṃsaspṛṣṭopalipteṣu supuṣpeṣu viśeṣataḥ || praśastadrumayukteṣu vidyādvijayalakṣaṇam

सशाद्वलेषु तीरेषु सरितां सरसामपि ।। भवनेषु विचित्रेषु शुभं वाच्यं विजानता

saśādvaleṣu tīreṣu saritāṃ sarasāmapi || bhavaneṣu vicitreṣu śubhaṃ vācyaṃ vijānatā

अभ्यक्तं शोच्यमानं च मुक्तकेशं तथैव च ।। भूमिष्ठमुपसर्पन्ति तेषां विद्यादशोभनम्

abhyaktaṃ śocyamānaṃ ca muktakeśaṃ tathaiva ca || bhūmiṣṭhamupasarpanti teṣāṃ vidyādaśobhanam

हृष्टशुक्लाम्बरोपेता सुमनस्कास्तथैव च ।। दैवज्ञमुपसर्पन्ति तेषां विद्याच्छुभं द्विजाः

hṛṣṭaśuklāmbaropetā sumanaskāstathaiva ca || daivajñamupasarpanti teṣāṃ vidyācchubhaṃ dvijāḥ

बहवो दण्डहस्ताश्च काषायवसनास्तथा ।। अभ्यक्तमुण्डपतितास्तथा क्लीबाश्च योषितः

bahavo daṇḍahastāśca kāṣāyavasanāstathā || abhyaktamuṇḍapatitāstathā klībāśca yoṣitaḥ

शृङ्खलारज्जुहस्ताश्च संक्लिन्नफलपाणयः ।। पृच्छन्तस्ते तु विज्ञेया नृष्वशेषभयावहाः

śṛṅkhalārajjuhastāśca saṃklinnaphalapāṇayaḥ || pṛcchantaste tu vijñeyā nṛṣvaśeṣabhayāvahāḥ

2.165.10

शुक्लाम्बरा सपुष्पाश्च तथैव फलपाणयः।। रत्नहस्ताः शुभा ज्ञेयास्तथा मङ्गलवादिनः

śuklāmbarā sapuṣpāśca tathaiva phalapāṇayaḥ|| ratnahastāḥ śubhā jñeyāstathā maṅgalavādinaḥ

वेलाः सर्वाः प्रपश्येत पूर्वाह्णे परिपृच्छतः ।। सन्ध्ययोरपराह्णे च निशायां च विगर्हिताः

velāḥ sarvāḥ prapaśyeta pūrvāhṇe paripṛcchataḥ || sandhyayoraparāhṇe ca niśāyāṃ ca vigarhitāḥ

शान्तां दिशमथास्थाय पृच्छतः सिद्धिमादिशेत ।। उदीचीं प्रागुदीचीं च पूर्वां चैव विशेषतः

śāntāṃ diśamathāsthāya pṛcchataḥ siddhimādiśeta || udīcīṃ prāgudīcīṃ ca pūrvāṃ caiva viśeṣataḥ

अङ्गुष्ठनखपादोरुगुल्फमुष्कमुरस्तनाः ।। गण्डशृङ्गाक्षिकौ कर्णौ दन्तोष्ठभुजमस्तकम्

aṅguṣṭhanakhapādorugulphamuṣkamurastanāḥ || gaṇḍaśṛṅgākṣikau karṇau dantoṣṭhabhujamastakam

गुरुलुर्गुरुवस्तिश्च वक्षः कक्षोरुसन्धयः ।। पुन्नामान्येवमादीनि स्पृशतः पृच्छतः शुभम्

gurulurguruvastiśca vakṣaḥ kakṣorusandhayaḥ || punnāmānyevamādīni spṛśataḥ pṛcchataḥ śubham

कर्णपालिर्भ्रुवौ नासाजिह्वाग्रीवाकृकाटिकाः ।। नाभिश्रोणी स्फिचे जंघे पिण्डिकाङ्गुलयोऽपि च

karṇapālirbhruvau nāsājihvāgrīvākṛkāṭikāḥ || nābhiśroṇī sphice jaṃghe piṇḍikāṅgulayo'pi ca

पाणिपादाश्रया रेखा वलयः सर्वसन्धिषु ।। पार्ष्णिरित्येवमादीनि स्त्रीनामान्यभिनिर्दिशेत्

pāṇipādāśrayā rekhā valayaḥ sarvasandhiṣu || pārṣṇirityevamādīni strīnāmānyabhinirdiśet

अध्यायाः १६१-१६५ (cont. 2)

शिरो ललाटं चिबुकं मुखं पृष्ठोदरं त्रिकम् ।। जठरं वस्तिशीर्षं च मेहनं जानुनी तथा

śiro lalāṭaṃ cibukaṃ mukhaṃ pṛṣṭhodaraṃ trikam || jaṭharaṃ vastiśīrṣaṃ ca mehanaṃ jānunī tathā

कर्णपीठेऽक्षिकूटे च पार्श्वे च हृदयं तथा ।। नपुंसकानि जानीयुरंगविद्याविशारदाः

karṇapīṭhe'kṣikūṭe ca pārśve ca hṛdayaṃ tathā || napuṃsakāni jānīyuraṃgavidyāviśāradāḥ

पुंनामानं दृढं स्निग्धमविभग्नमपीडितम् ।। समं समाहितं चांगं वीरुजं च यदा स्पृशेत्

puṃnāmānaṃ dṛḍhaṃ snigdhamavibhagnamapīḍitam || samaṃ samāhitaṃ cāṃgaṃ vīrujaṃ ca yadā spṛśet

2.165.20

यमर्थमभिपृच्छेत तस्य सिद्धिं विनिर्दिशेत् ।। शत्रुणाप्युदये प्रष्टुस्तल्लग्नस्य तथोदये

yamarthamabhipṛccheta tasya siddhiṃ vinirdiśet || śatruṇāpyudaye praṣṭustallagnasya tathodaye

शत्रुराश्युदये प्रष्टुस्तेषां वाप्यधिपोदये ।। पराजयं तु वक्तव्यं स्वलग्नस्याष्टमोदये

śatrurāśyudaye praṣṭusteṣāṃ vāpyadhipodaye || parājayaṃ tu vaktavyaṃ svalagnasyāṣṭamodaye

स्वराशेश्च महाभाग तथा विद्यादशोभनम् ।। स्वलग्नस्योदये राम शत्रुराश्युदये तथा

svarāśeśca mahābhāga tathā vidyādaśobhanam || svalagnasyodaye rāma śatrurāśyudaye tathā

लग्नाद्वा राशितो वापि त्रिषष्टदशमोदये ।। एकादशोदये वापि तेषां वाप्यधिपोदये

lagnādvā rāśito vāpi triṣaṣṭadaśamodaye || ekādaśodaye vāpi teṣāṃ vāpyadhipodaye

प्रष्टुः सर्वार्थसंपत्तिर्विज्ञेया भृगुनन्दन ।। लग्ने वा तच्चतुर्थे वा सप्तमे दशमेऽपि वा

praṣṭuḥ sarvārthasaṃpattirvijñeyā bhṛgunandana || lagne vā taccaturthe vā saptame daśame'pi vā

पञ्चमे नवमे वापि शस्ताः सौम्यग्रहाः स्मृताः ।। त्रिषड्दशसमं स्थाने पापाश्चैकादशे शुभाः

pañcame navame vāpi śastāḥ saumyagrahāḥ smṛtāḥ || triṣaḍdaśasamaṃ sthāne pāpāścaikādaśe śubhāḥ

सर्वार्थसाधका ज्ञेयाः प्रष्टुर्भृगुकुलोद्वह ।। सौम्या बलाधिका ज्ञेयाः पापा हीनबलास्तथा

sarvārthasādhakā jñeyāḥ praṣṭurbhṛgukulodvaha || saumyā balādhikā jñeyāḥ pāpā hīnabalāstathā

बलवच्च तथा लग्नं प्रश्नकाले शुभप्रदम् ।। एवं तु प्रश्रकालेन शुभं विज्ञाय भूपतिः

balavacca tathā lagnaṃ praśnakāle śubhapradam || evaṃ tu praśrakālena śubhaṃ vijñāya bhūpatiḥ

यात्रा राम शुभा ज्ञेया नान्यथा तु कदाचन ।। जातकं चाथ विज्ञाय दशाकाले सुशोभने ।। अष्टवर्गबले शुद्धे यात्राकालः प्रशस्यते

yātrā rāma śubhā jñeyā nānyathā tu kadācana || jātakaṃ cātha vijñāya daśākāle suśobhane || aṣṭavargabale śuddhe yātrākālaḥ praśasyate

परस्य देवे त्वशुभे द्विजेन्द्र यात्रा च देया स्वशुभाय नित्यम् ।। ग्रहादिपाकेषु शुभेषु चैव दत्ता भवेत्कार्यकरी यथावत्

parasya deve tvaśubhe dvijendra yātrā ca deyā svaśubhāya nityam || grahādipākeṣu śubheṣu caiva dattā bhavetkāryakarī yathāvat

165

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० वज्रसंवादे श्रीपरशुरामं प्रति पुष्करोपाख्याने अंगविद्यायोगो नाम पञ्चषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde śrīparaśurāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aṃgavidyāyogo nāma pañcaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १६६-१७०

166

श्रीमार्कण्डेय उवाच ।। अथ भार्गवो रामो वरुणनन्दनं पुष्करं नाम पप्रच्छ ।। भगवञ्ज्योतिश्शास्त्रं श्रोतुमिच्छामि ।। तमुवाच वारुणिः ।। पुरा सुरर्षिगणमध्यगतं भगवन्तमतिशयं सर्वजगत्पालनसंहारकरं श्रीब्रह्माणं भृगुर्विज्ञापयामास ।। भगवञ् ज्योतिषामयनं श्रोतुमिच्छामि।। तमुवाच भगवान्पितामहः ।। यदा मे त्वं कल्पादौ हृदयाज्जातस्तदा मया ते श्लोकानां चतुर्विंशतिलक्षं ज्योतिरयनमुक्तं तदेवास्मिन्वारुणे यज्ञे महादेव शापेन ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतस्य जन्मान्तरोत्पन्नस्यातिसंक्षिप्तं वक्ष्यामि ।। तच्छ्रुत्वा सर्वमेव ते पूर्वजन्माभिहितं ज्योतिर्ज्ञानमाविर्भविष्यति ।। अथ भगवान्सहस्ररश्मिर्विमलो विमलमयूखः क्षेमाय शिखिपत्राकारः स्तवग्रहाय चन्द्र इव दृष्टिगम्यो राज्यस्याप्तये चन्द्रमाः समागमे ग्रहाणामुदङ्मध्यगतश्च दृश्यते । यथासंभवं च नक्षत्राणां समागमे नक्षत्रादीन्यपि शस्यन्ते ।। अथ यस्मिन्नक्षत्रे भौम उदयं प्रतिपद्यते तस्मात्सप्ताष्टनवमर्क्षे पूष्णोमुखं नाम वक्त्रं करोति येनाग्निमन्तो ब्राह्मणा अग्निजीविनश्च पीड्यन्ते । दशमैकादशद्वादशेऽश्वमुखं नाम मरककारकं करोति । त्रयोदशचतुर्दशयोर्व्यालाख्यं व्यालवृद्धिकरम् । पञ्चदशषोडशयो रुधिरमुखं संग्रामसूचकम् । सप्तदशाष्टादशयोरसिमुखं चौरप्राबल्यकरम् ।। अथ बुधो भरणीकृत्तिकारोहिणीषु विचरन्प्राकृतां गतिं सुभिक्षजननीं विचरति । आश्लेषारौद्रपित्र्यषु मिश्रां मिश्रफलदां पुनर्वसुपुष्यभाग्यार्यम्णेषु संक्षिप्तं मिश्रफलदामेव ।। अहिर्बुध्न्याजपौष्णशक्राग्निनाम्नि तीक्ष्णां नाम विग्रहकारिणीं मूलादित्रितयसंयोगात्कान्तिकीर्त्यादिप्रदाम । श्रवणधनिष्ठावारुणीत्वाष्ट्राणि, घोरां घोरफलाम्।। जीवस्त्रयोदशभिर्मासै-राशिं विचरञ्शुभो भवति, अन्यथा कष्टफलः । अथोदयास्तमयचारैः शुक्रस्य यमाद्यं नक्षत्रचतुष्टयमाद्यं मण्डलं सुभिक्षजननं, रौद्राद्यमपि चतुष्टय द्विजभयप्रदं, शक्राद्यं पञ्चर्क्षं रोगजननं, धनिष्ठाद्यं षण्णक्षत्रमतिवृष्टिकरमिति।। यद्देशद्रव्यपुरुषनक्षत्रेषु सौरो विचरति, तत्पीडा बह्व्यो भवन्ति ।। यस्यां दिशि केतोः शिखा दीप्ता भवति तं देशं नृपतिरभियुञ्ज्यात् । उपरागः श्वेतरक्तपीतकृष्णो राहोर्ब्राह्मणक्षत्त्रियविट्शूद्रपीडां करोति । अगस्त्यः स्फुरुणो रूक्षतयोपहूतः शिखिशिखास्तोभयाय । एवंविधा सप्तर्षयश्च एवंविधे त्रैलोक्यमपि पीड्यते ऐशान्यां दिशि कृत्तिकाभिः सहोदेति कुमारस्तस्मिन्नेवंविधे बालपीडा ।। जीवज्ञसौराः पौराः । कुजशुक्रौ यायिग्रहौ । चन्द्रार्कौ मध्यमौ । तत्रार्केण सह ग्रहाणामस्तमयो भवति । चन्द्रेण सह समागमः परस्परं युद्धम् । उदङ्मार्गगतः सुप्रभो विजयी भवति । यायिग्रहे विजयिनि सरले च राजा परानभियुञ्जीत, अन्यथा पौरेषु बलवत्, यायिनां नाशः स्यात् । अगस्त्यवदुपहते नक्षत्रे तद्देशद्रव्यतज्जातपुरुषपीडा । वा यस्यां दिशि भूचलो याति तां दिशं राजा यायात् । सनिर्घाते दीर्घे राजमरणं स्यात् । यां दिशमुल्का याति तां दिशं नृपो यायात् । दिवोल्का चन्द्रार्कविनिर्गता उद्धातिन्यतिस्थूला सस्फुलिङ्गा ततोर्ध्वगा राजमृत्यवे स्यात् । बहुवर्णे परिवेषे प्रजापीडा स्यात्, यतः खण्डः परिवेषः स्यात्, तां दिशं नृपतिर्यायात् । अतिभीमनिर्घातो राजमृत्यवे । यां च दिशं याति तां दिशं राजा यायात् । गन्धर्वनगरं शक्योद्भूतं महाभयाय । रात्राविन्द्रधनुः श्वेतं व्यभ्रे च महाभयाय । प्रतिसूर्यं उदग्दक्षिणेनार्काद्वातकृत् । उभयस्थितो महावर्षाय उपरि राजमृत्यवे ।। तथाधस्ताज्जनविनाशाय । उभयथा महाभयाय सर्वतः त्रिभुवनपीडावहो भवति । या दिग्दाहेन दीप्ता स्यात्तां दिशं राजा यायात् । अतिदीप्ते छायाव्यञ्जके राजमरणं विन्द्यात् ।। अथ वा ध्रुवदारुणोग्रक्षिप्रचरसाधारणेषु यथा स्वकर्म ध्रुवादिकर्म क्रियमाणं सिद्धिमुपैति ।। व्यतीपातविष्टिवैधृतास्तमितनक्षत्रेषु न किञ्चिदपि । तथा चार्कानलराहुधूमितज्वलितदग्धविद्धेषु नक्षत्रेषु तथा च विविधोत्पाताभिहतेषु यत्र यस्मिन्नक्षत्रे पुरुषस्य जन्म तन्नक्षत्रं तस्मान्नक्षत्राच्च दशमं तत एकोनविंशज्जन्मनक्षत्रमिति विन्द्यात् । (सर्वस्माज्जन्मनक्षत्राद्द्वितीयं संपत्करम् । तृतीयं विपत्करं । चतुर्थ क्षेम्यम् । पञ्चमं प्रत्यरि । षष्ठं साधकम् । सप्तमं नैधनम् । अष्टमं मैत्रम् । नवमं परमं मैत्रं चेति)।। तत्र सम्पत्करक्षेमसाधक मैत्रातिमैत्रेषु सर्वाणि कर्माणि कुर्यात् । दशमर्क्षे च ।। यथा कर्मसु नक्षत्रे तिथिं रिक्तां विना कृतम्।। सौम्ये दिनकृते वत्स सिद्धिमायात्यसंशयम्।। इति श्रीविष्णुध० मा० व० सं० द्वि० खण्डे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रे शास्त्रशाखावर्णनो नाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

śrīmārkaṇḍeya uvāca || atha bhārgavo rāmo varuṇanandanaṃ puṣkaraṃ nāma papraccha || bhagavañjyotiśśāstraṃ śrotumicchāmi || tamuvāca vāruṇiḥ || purā surarṣigaṇamadhyagataṃ bhagavantamatiśayaṃ sarvajagatpālanasaṃhārakaraṃ śrībrahmāṇaṃ bhṛgurvijñāpayāmāsa || bhagavañ jyotiṣāmayanaṃ śrotumicchāmi|| tamuvāca bhagavānpitāmahaḥ || yadā me tvaṃ kalpādau hṛdayājjātastadā mayā te ślokānāṃ caturviṃśatilakṣaṃ jyotirayanamuktaṃ tadevāsminvāruṇe yajñe mahādeva śāpena jvālāṃ bhittvā vinirgatasya janmāntarotpannasyātisaṃkṣiptaṃ vakṣyāmi || tacchrutvā sarvameva te pūrvajanmābhihitaṃ jyotirjñānamāvirbhaviṣyati || atha bhagavānsahasraraśmirvimalo vimalamayūkhaḥ kṣemāya śikhipatrākāraḥ stavagrahāya candra iva dṛṣṭigamyo rājyasyāptaye candramāḥ samāgame grahāṇāmudaṅmadhyagataśca dṛśyate | yathāsaṃbhavaṃ ca nakṣatrāṇāṃ samāgame nakṣatrādīnyapi śasyante || atha yasminnakṣatre bhauma udayaṃ pratipadyate tasmātsaptāṣṭanavamarkṣe pūṣṇomukhaṃ nāma vaktraṃ karoti yenāgnimanto brāhmaṇā agnijīvinaśca pīḍyante | daśamaikādaśadvādaśe'śvamukhaṃ nāma marakakārakaṃ karoti | trayodaśacaturdaśayorvyālākhyaṃ vyālavṛddhikaram | pañcadaśaṣoḍaśayo rudhiramukhaṃ saṃgrāmasūcakam | saptadaśāṣṭādaśayorasimukhaṃ cauraprābalyakaram || atha budho bharaṇīkṛttikārohiṇīṣu vicaranprākṛtāṃ gatiṃ subhikṣajananīṃ vicarati | āśleṣāraudrapitryaṣu miśrāṃ miśraphaladāṃ punarvasupuṣyabhāgyāryamṇeṣu saṃkṣiptaṃ miśraphaladāmeva || ahirbudhnyājapauṣṇaśakrāgnināmni tīkṣṇāṃ nāma vigrahakāriṇīṃ mūlāditritayasaṃyogātkāntikīrtyādipradāma | śravaṇadhaniṣṭhāvāruṇītvāṣṭrāṇi, ghorāṃ ghoraphalām|| jīvastrayodaśabhirmāsai-rāśiṃ vicarañśubho bhavati, anyathā kaṣṭaphalaḥ | athodayāstamayacāraiḥ śukrasya yamādyaṃ nakṣatracatuṣṭayamādyaṃ maṇḍalaṃ subhikṣajananaṃ, raudrādyamapi catuṣṭaya dvijabhayapradaṃ, śakrādyaṃ pañcarkṣaṃ rogajananaṃ, dhaniṣṭhādyaṃ ṣaṇṇakṣatramativṛṣṭikaramiti|| yaddeśadravyapuruṣanakṣatreṣu sauro vicarati, tatpīḍā bahvyo bhavanti || yasyāṃ diśi ketoḥ śikhā dīptā bhavati taṃ deśaṃ nṛpatirabhiyuñjyāt | uparāgaḥ śvetaraktapītakṛṣṇo rāhorbrāhmaṇakṣattriyaviṭśūdrapīḍāṃ karoti | agastyaḥ sphuruṇo rūkṣatayopahūtaḥ śikhiśikhāstobhayāya | evaṃvidhā saptarṣayaśca evaṃvidhe trailokyamapi pīḍyate aiśānyāṃ diśi kṛttikābhiḥ sahodeti kumārastasminnevaṃvidhe bālapīḍā || jīvajñasaurāḥ paurāḥ | kujaśukrau yāyigrahau | candrārkau madhyamau | tatrārkeṇa saha grahāṇāmastamayo bhavati | candreṇa saha samāgamaḥ parasparaṃ yuddham | udaṅmārgagataḥ suprabho vijayī bhavati | yāyigrahe vijayini sarale ca rājā parānabhiyuñjīta, anyathā paureṣu balavat, yāyināṃ nāśaḥ syāt | agastyavadupahate nakṣatre taddeśadravyatajjātapuruṣapīḍā | vā yasyāṃ diśi bhūcalo yāti tāṃ diśaṃ rājā yāyāt | sanirghāte dīrghe rājamaraṇaṃ syāt | yāṃ diśamulkā yāti tāṃ diśaṃ nṛpo yāyāt | divolkā candrārkavinirgatā uddhātinyatisthūlā sasphuliṅgā tatordhvagā rājamṛtyave syāt | bahuvarṇe pariveṣe prajāpīḍā syāt, yataḥ khaṇḍaḥ pariveṣaḥ syāt, tāṃ diśaṃ nṛpatiryāyāt | atibhīmanirghāto rājamṛtyave | yāṃ ca diśaṃ yāti tāṃ diśaṃ rājā yāyāt | gandharvanagaraṃ śakyodbhūtaṃ mahābhayāya | rātrāvindradhanuḥ śvetaṃ vyabhre ca mahābhayāya | pratisūryaṃ udagdakṣiṇenārkādvātakṛt | ubhayasthito mahāvarṣāya upari rājamṛtyave || tathādhastājjanavināśāya | ubhayathā mahābhayāya sarvataḥ tribhuvanapīḍāvaho bhavati | yā digdāhena dīptā syāttāṃ diśaṃ rājā yāyāt | atidīpte chāyāvyañjake rājamaraṇaṃ vindyāt || atha vā dhruvadāruṇograkṣipracarasādhāraṇeṣu yathā svakarma dhruvādikarma kriyamāṇaṃ siddhimupaiti || vyatīpātaviṣṭivaidhṛtāstamitanakṣatreṣu na kiñcidapi | tathā cārkānalarāhudhūmitajvalitadagdhaviddheṣu nakṣatreṣu tathā ca vividhotpātābhihateṣu yatra yasminnakṣatre puruṣasya janma tannakṣatraṃ tasmānnakṣatrācca daśamaṃ tata ekonaviṃśajjanmanakṣatramiti vindyāt | (sarvasmājjanmanakṣatrāddvitīyaṃ saṃpatkaram | tṛtīyaṃ vipatkaraṃ | caturtha kṣemyam | pañcamaṃ pratyari | ṣaṣṭhaṃ sādhakam | saptamaṃ naidhanam | aṣṭamaṃ maitram | navamaṃ paramaṃ maitraṃ ceti)|| tatra sampatkarakṣemasādhaka maitrātimaitreṣu sarvāṇi karmāṇi kuryāt | daśamarkṣe ca || yathā karmasu nakṣatre tithiṃ riktāṃ vinā kṛtam|| saumye dinakṛte vatsa siddhimāyātyasaṃśayam|| iti śrīviṣṇudha0 mā0 va0 saṃ0 dvi0 khaṇḍe rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne jyotiḥśāstre śāstraśākhāvarṇano nāma ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

167

पुष्कर उवाच ।। अथ ब्रह्माणं भगवंतं भृगुर्विज्ञापयामास भगवञ्ज्ञातुमुडुचक्रमिच्छामि । तमुवाच भगवान् । वत्स द्वादशराशयो भचक्रम् । त्रिंशद्भागाश्च राशेः । षष्टिः लिप्तश्च भागः । षष्टिर्विलिप्ताश्च लिप्ता षष्टिः परा विलिप्ता । षष्टिश्च नाडिका अहोरात्रम् । षष्टिर्विनाडिका। नाडिका तत्र यः काले प्राणः सा क्षेत्रे लिप्ता । तस्माद्यावता कालेन प्राणो भवति । दशगुर्वक्षरलक्षणस्तावता कालेन भचक्रस्यैका कलाभ्युदेति । सकलं भचक्रं नाडिकाषष्ट्येति तत्रादावेव राशिरजो रक्तवर्णः कालस्यमूर्धा (पूर्वावन्यो) दिवारात्रौ ग्राम्यः प्राग्द्वारः चतुष्पात् रात्रौ दक्षिणस्यां दिशि बली चरः पृष्ठोदयः क्रूरो विषमः पुमाञ् शनैश्चरस्य नीचः । विंशतिस्तथागतस्यैवातिनीचः । आदित्यस्योच्चः, तस्यैव दशमे भागेऽत्युच्चः अङ्गारक्षेत्रम् । तस्यैव त्रिकोणमिति ।। वृषः श्वेतवर्णो मुखं कालस्यारण्यो दिवारात्रौ ग्राम्यो दक्षिणद्वारः चतुष्पाद्रात्रौ दक्षिणस्यां दिशि बली स्थिरः पृष्ठोदयः समः सौम्यः स्त्रीराशिः शुक्रक्षेत्रं चन्द्रमसस्त्रिकोणं तस्यैव च तृतीये भागे चात्युच्चमिति ।। मिथुनः पुरुषो गदाधारी वीणाकरा नारी च हरितवर्णः कालस्य बाहू ग्राम्यः पश्चिमद्वारो द्विपात् पूर्वस्यां दिशि दिवा बली द्विस्वभावः शीर्षोदयः क्रूरो विषमः पुरुषराशिः बुधक्षेत्रमिति ।। बली चरः पृष्ठोदयः कीटः सौम्यः समः स्त्रीराशिः चन्द्रक्षेत्रं भौमनीचः तस्याष्टविंशत्तमे भागेऽतिनीचो जीवोच्चस्तस्य पञ्चमे भागेऽत्युच्च इति ।। सिंहः सिंहाकारः पाण्डुवर्णः कालस्योदरमारण्यः प्राग्द्वारः चतुष्पात् दक्षिणस्यां दिशि रात्रौ बली स्थिरः शीर्षोदयः क्रूरो विषमः पुमान् आदित्यक्षेत्रं तत्त्रिकोणमिति ।। कन्याराशिः कुमारी नौस्था दीपिकाहस्ता विचित्रवर्णा कालस्य कटिः ग्राम्यो दक्षिणद्वारः पूर्वस्यां दिशि बली स्थिरः शीर्षोदयः समः सौम्यः स्त्रीराशिः शुक्रस्य नीचः सप्तविंशतितमे भागे तस्यैवातिनीचो बुधस्योच्चस्तस्य पञ्चदशे भागेऽत्युच्चो बुधक्षेत्रं तत्त्रिकोणमिति ।। तुला वणिक् पुरुषः तुलाधरापणवीथीगतः कृष्णवर्णः कालस्य वस्तिस्थितो ग्राम्यः पश्चिमद्वारो द्विधा पूर्वस्यां दिशि बली चरः शीर्षोदयः क्रूरो विषमः पुरुषराशिः शुक्रक्षेत्रम् आदित्यनीचस्तस्यैव दशमे भागेऽतिनीचः शनैश्चरस्योच्चश्चोर्ध्वः तस्यैव विंशतितमे भागेऽत्युच्चः तस्यैवातिनीचो भौमक्षेत्रमिति।। धन्वीनाम धनुर्धरः पुरुषो हयपश्चिमार्धः पिङ्गलः कालस्योरू ग्राम्यः प्राग्द्वारः तस्य प्रागर्धो द्विपात्, द्वितीयमर्धं चतुष्पात् तस्य प्रथममर्धं पूर्वस्यां दिशि दिवाबली पश्चिमान्तमर्धं रात्रौ दक्षिणस्यां दिशि बलवान्, द्विस्वभावः पृष्ठोदयः क्रूरः पुमान्विषमो जीवक्षेत्रं तत्त्रिकोणमिति ।। मकरो नाम मृगः पूवार्धो मकरः, पश्चार्धो मृगः, प्रागर्धेनारण्यो द्वितीयार्धेनाम्बुचरः (कबेरैः) कालस्य जानुनी पूर्वार्धोर्धचतुष्पात्, पश्चार्धेन कीटो, दक्षिणद्वारः, प्रागर्धेन रात्रौ दक्षिणस्यां दिशि बली पश्चिमार्धेन, सन्ध्यायां पश्चिमायां दिशि चरः, नीचं बृहस्पतेः तस्यैव पश्चिमे भागेऽतिनीचं, भौमस्योच्चस्तस्यै वाष्टाविंशतितमे भागेऽत्युच्चः, सौरक्षेत्रमिति ।। कुम्भो नाम पुरुषः स्कन्धेन रिक्तकुम्भधरः पिङ्गलः कालस्य जंघे द्विपाद्ग्राम्यः पश्चिमद्वारः पूर्वेण च दिवा बली शीर्षोदयः स्थिरः क्रूरः पुमान्विषमः शनैश्चरक्षेत्रं तत्त्रिकोणमिति ।। मीनो नाम द्वौ मत्स्यावन्योन्यपुच्छादिमुखौ मत्स्यवर्णौ कालपादौ कीट उदीचः पश्चिमस्यां दिशि सन्ध्यायां बली पृष्ठपुच्छोदयो दूस्वभावः सौम्यः समः स्त्रीराशिः बुधस्य नीचं तस्यैव बुधस्य पञ्चदशभागेऽतिनीचं शुक्रस्योच्चं तस्यैव सप्तविंशतितमे भागेऽत्युच्चं जीवक्षेत्रमिति ।। सर्वस्यैव राशेरर्धं होरा तत्र विषमराशिषु प्रथमा प्रथमा सौरी द्वितीया चांद्री समराशिषु चान्द्री द्वितीया सौरी सर्वराशिषु द्रेष्काणत्रयम् । ते प्रथमपञ्चमनवमराशिनाथाः । प्राग्द्वाराणां राशीनां मेषाद्या न वांशकाः दक्षिणद्वाराणां मकराद्याः पश्चिमद्वाराणां तुलाद्याः उत्तरद्वाराणां कुलीराद्याः सर्वादिर्यो नवांशको वर्गोत्तमः कर्कटवृश्चिकमीनानां चरमांशा गण्डान्ताः।। राशौ राशौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वादशद्वादशभागाः । त्रिंशाशंकाः पञ्च भौमस्य, ततः पञ्च सौरस्य, ततोऽष्टौ जीवस्य, सप्त बुधस्याष्टौ भृगोर्विषमे राशौ, समराशौ तु अष्टौ शुक्रस्य ततः सप्त बुधस्य ततोऽष्टौ जीवस्य पञ्च सौरस्य पञ्च भौमस्येति।। एवं षट्पदार्थो लग्नः स स्वस्वामिना जीवेन बुधेन शुक्रेण वा युक्तो दृष्टो बलवान्भवति । शेषैर्मुक्तो दृष्टो हीनबलः स्यात् । एवं च राशिं सप्तमस्थो ग्रहः सर्वदृष्ट्या पश्यति।।। चतुर्थाष्टमयोश्च स्थिताः पादा नेया दृष्ट्या पञ्चमनवमयोश्चार्धदृष्ट्या । तृतीयदशमयोश्च पाददृष्ट्या एक, द्वि, अष्ट, द्वादशे स्थितो न पश्यतीति।। तत्रस्थं गृहमध्येर्लग्नमुदयं विलग्नकेन्द्रं त्रिकोणम्। शरीरमिति लग्नस्याख्या, धान्यकुटुम्बं च द्वितीयस्य, उपचयं योधभ्रातृदुश्चिक्याख्यं तृतीयस्य, मित्रगृहं हिबुकं सुखवाहनकेन्द्रपालकाख्याश्चतुर्थस्य, पुत्रत्रिकोणबुद्धिसंज्ञाः पञ्चमस्य, उपचयारिसंज्ञे षष्ठस्य, जायाजामित्रास्तमार्गश्च्यवनद्यूनसंज्ञाः सप्तमस्म, छिद्रायुसंज्ञे चाष्टस्य, धर्मत्रिकोणत्रित्रिकोणच्छिद्रसंज्ञा नवमस्य, कर्मकेन्द्राकाशमेषूरणोपचयाख्यापनया दशमस्य, उपचयायलाभद्रव्याख्या एकादशस्य, रिष्फ 'द्यून' सव्ययाख्या द्वादशस्येति ।। सर्वेभ्यः केन्द्रसंज्ञेभ्यो द्वितीयः पणफरः सर्वस्मात्पणफरात् द्वितीय आपो क्लिम इति ।। आदित्याक्रान्तराशेः द्वितीयो वेशि, द्वादशे बोसि, उभये उभयचरी चन्द्रात् द्वितीयः सुनफा । द्वादशश्चानफा । उभयोरपि लग्नश्च स्वामिनदुरुधरासंज्ञासमेतौ अत्र सहस्ररश्मिरादित्यः नात्युच्चो न्यग्रोधपरिमण्डलः पैत्तिकोऽस्थिसारो रक्तंश्यामः पापः पुरुषः क्षत्रियः कालात्मा राजा प्राग्द्वारो दक्षिणस्यां वा दिशि उदगयने कृष्णपक्षे च बली ५।। चन्द्रमाः सहस्ररश्मिः तत्र वर्तुलाङ्गः दर्शनीयः स्वक्षः कफवातात्मा रुधिरसारः गौरः क्षीणः पापः पूर्णः सौम्यः स्त्रीग्रहः वैश्यः कालशमनः राजा पूर्वोत्तराभिमुखः उत्तरस्यां दिशि रात्रावुदगयने शुक्लपक्षे च बलवानिति ।। भौमो नवरश्मिः ह्रस्वः पिङ्गाक्षः कपिलः पैत्तिको मजासारो रक्तगौरः पापः पुरुषग्रहः क्षत्रियः कालस्य सत्त्वं सेनानीः दक्षिणाभिमुखो वक्रे दक्षिणस्यां दिशि कृष्णपक्षे रात्रौ च बलवानिति ।। बुधोष्टरश्मिर्मध्यमरूपः प्रमाणप्रकृतिः त्वक्सारः दूर्वाश्यामः सौम्यो न्यग्रोधसमेतप्रकृतिर्भवति नपुंसकः शूद्रः कालस्य वाक् युवराजः उदङ्मुखः उत्तरस्यां दिशि सर्वकालं वक्रे शुक्लपक्षे च बलवानिति ।। सौरः सप्तरश्मिः कृष्णो दीर्घः वातप्रकृतिः पापो नपुंसकः कालस्य दुःखः प्रेष्यः पार्थिवाभिमुखः तस्यामेव दिशि रात्रौ वक्रे शुक्लपक्षे च बलवानिति।। सर्वे च ग्रहाः स्वसंवत्सरे स्वायने स्वर्तौ स्वमासे स्वपक्षे स्वदिने स्वहोरायां स्ववर्गे बलवन्तो भवन्ति वर्गोत्तमस्थ स्वोच्चस्थः स्वत्रिकोणस्थश्च ग्रहयुद्धे च जयी रश्मिवपुर्धरश्च बलवान्भवति। आदित्यस्य चन्द्राङ्गारकजीवा मित्राणि बुधस्समः शुक्रसौरावरीः।। चन्द्रस्य सूर्यबुधौ मित्रे शेषाः समाः।। भौमस्य जीवेन्दूष्णकराः सुहृदः, ज्ञोरिः सितार्कजौ समौ।। बुधस्य सूर्यसितौ मित्रे, हिमगुः शत्रुः, भौमजीवशनैःश्चराः समाः ।। जीवस्य सूर्येन्दुभौमा मित्राणि, रविसुतो मध्यः, सौम्यसितावरी ।। शुक्रस्य बुधसौरौ मित्रे भौमजीवौ मध्यस्थौ सूर्येन्दू अरी ।।। सौरस्य बुधशुक्रौ मित्रे जीवो मध्यस्थः आदित्येन्दुकुजा रिपवः ।। तत्काले च ग्रहाद्ग्रहो द्वितीयतृतीयतामेति मध्यश्चारितामरिरमित्रताम् ।। तत्र गर्भः प्रथममासि कललं भवति द्वितीये घनीभवति ।। तृतीयेऽवयवाश्चास्य भवन्ति चतुर्थेऽस्थीनि पञ्चमे त्वक् षष्ठे बलं सप्तमे लोमानि अष्टमे क्षुद्र नषमे उद्वेगः दशमे प्रसवः तत्रास्य मासक्रमेण शुक्राङ्गारकबृहस्पतिदिवाकरचन्द्रसौरबुधा वा ।। लग्नाधिपतिचन्द्रार्काः पतयः आधानकाले यः कलुषो भवति स स्वमासे गर्भपीडां करोति योऽन्यग्रहविजितः केतूल्काभिहतः स स्वमासे गर्भपाताय भवति जन्मलग्न पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमनवमेषु चन्द्रमाः पापयुत. सौम्यदृग्योगवर्जितो वा तस्य मरणाय भवति लग्नचतुर्थसप्तमाष्टमेषु पापद्वयमध्यगतश्च षष्ठाष्टमयोः पापदृष्टोऽपि षष्ठाष्टमैरन्यतमे बुधजीवशुक्राणामन्यतमो वक्रिणा पापेन दृष्टः सौम्यग्रहेण चादृष्टो मरणाय लग्नपश्चान्ते पापयुतश्च यत्र तत्र राशौ नवमोंशः पापसन्ध्यायां चन्द्रहोरा च चत्वार्यपि च केन्द्राणि यमार्कचन्द्रभौमसौरावेतरे भचक्र पूर्वार्धे पापाः पश्चार्धे सौम्याः कर्कटवृश्चिकान्यतमोदये च केन्द्राष्टमेनेति । पापैः क्षीणचन्द्रोदये च लग्नान्यधर्माष्टमस्थैः चन्द्रशनैश्चरार्कभौमैः जीवे च बलहीने चन्द्रग्रहेण कालः सक्रूरे चन्द्रे लग्नगे भौमेष्टमे मात्रा सह म्रियते ऐवंविधेर्के शस्त्रेण । एवमरिष्टान्यष्टवर्षान्तरे विद्यात् । अथ तात्कालिकस्य ग्रहस्य राशिभागलिप्ता अष्टाधिकशतार्द्धगणना कार्या भगणानां द्वादशावशेषे वर्पमासदिनघटिका भवन्ति । लग्नाद्द्वादशस्थः सर्वमपहरति एकादशगो अर्द्धम् दशमस्थस्त्र्यांशं नवमस्थश्च चतुर्थमष्टमस्थः पञ्चमम् । सप्तमस्थः षष्ठमेवं पापः सौम्यस्तदर्द्धं बहुष्वेकर्क्षगेषु बल वानेवैकोङ्गारकवर्जं शत्रुक्षेत्रस्थस्त्र्यांशं हरति शुक्रसौरवर्जितावस्तमिताश्च सर्वेश्वरीमवेधम् । वर्गोत्तमस्वराशिद्रेष्काणांशगतश्च द्विगुणं हानिवृद्धी वा । एकामेव महतीं प्रयच्छति एवं निर्णीतमायुर्यावद्येन ग्रहेण दत्तं तावत्कालं दंशा ज्ञेया लग्राद्दशा च ग्रहवद्बलवांश्च लग्नो भक्तराशितुल्यानि ,वर्षाण्यन्यानि प्रयच्छति । दशा च लग्नार्कचन्द्राणां बलवतः प्रथमा भवति ततस्तत्कण्टकस्थानां बलवत्क्रमेणैव ततः पणफरगतानां तत आपो क्लिमगतानामिति । तत्रोच्चत्रिकोणस्वक्षेत्रवर्गोत्तमगतस्य शुभा विपरीतस्य चाशुभा लग्नदशा लग्नपग्रहवशेनागतस्यैकराशिगोग्रहोवमाननिदस्यस्व गुणानसापतिनवमपञ्चमगस्तृतीयेन चतुर्थगश्चतुर्थेन सप्तमगः सप्तमगेन बहुष्वेकोऽवयवो अथान्त्यदशायामष्टमग्रहवशेन म्रियते तत्रार्केणाग्निना, चन्द्रमसा सलिलेन, भौमेन शस्त्रेण, बुधेन ज्वरेण, जीवेनामयेन, शुक्रेण तृष्णया, सौरेण क्षुधा, अष्टमं ग्रहरहितं यो ग्रहो बलवान्पश्यति तद्धातुकायेन म्रियते अष्टमे ग्रहयोगदृग्रहिते द्वाविंशः द्रेष्काणाधिपतिकथितमृत्युना म्रियते । जन्मकाले यत्र स्थानेऽर्को व्यवस्थितस्तस्मात्स्थानात्तृतीयषष्ठदशमैकादशेषु भौमस्थानात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमदशमैकादशेषु बुधात्तृतीयपञ्चमषष्ठनवमदशैकादशद्वादशेषु जीवात्पञ्चमषष्ठ नवमैकादशेषु शुक्रात्षट्सप्तद्वादशेषु शनैश्चरात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमदशैकादशेषु लग्नात्तृतीयचतुर्थषष्ठदशमैकादशद्वादशेषु चन्द्रार्क स्थानात्तृतीयसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु स्वात्प्रथमतृतीयषष्ठसप्तमदशमैकादशेषु शुक्रात्तृतीयचतुर्थपञ्चमसप्तमनवमैकादशेषु भौमार्कात्तृतीयपञ्चमषष्ठ दशमैकादशेषु स्वात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु बुधात्तृतीयपञ्चमषष्ठदशमैकादशद्वादशेषु शुक्रात्षष्ठाष्टमैकादशद्वादशेषु सौरात्प्रथमचतुर्थसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु लग्नात्प्रथमतृतीयषष्ठदशमैकादशेषु बुधार्कात्पञ्चमषष्ठाष्टमनवमैकादशेषु चन्द्राद्द्वितीयचतुर्थषष्ठाष्टमदशमैकादशेषु भौमात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमैकादशेषु स्वात्प्रथमतृतीयपञ्चमषष्ठनवमैकादशद्वादशेषु शुभः । जीवात्षष्ठाष्टमैकादशद्वादशेषु शुभः । शुक्रात्प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमाष्टमनवमैकादशेषु सौरात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमदशमैकादशेषु लग्नात्प्रथमद्वितीयचतुर्थषष्ठाष्टमदशमैकादशेषु जीवोऽर्कात्प्रथमद्वित्रिचतुर्थसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु धर्माद्द्वितीयपञ्चमसप्तमनवमैकादशेषु भौमात्प्रथमद्वित्रिचतुःसप्ताष्टदशमैकादशेषु बुधात् प्रथमद्विचतुःपञ्चषट्सप्तदशैकादशेषु जीवात् प्रथमद्वित्रिचतुःसप्ताष्टदशमैकादशेषु ।। शुक्राद्द्विपञ्चषण्णवदशैकादशेषु सौरात्त्रिपञ्चसप्तदशैकादशेषु लग्नात्प्रथमद्विचतुःपञ्चषट्सप्तदशैकादशेषु जीवात्पञ्चाष्टनवमैकादशेषु स्वात्प्रथमद्विचतुःपंचाष्टनवमैकादशेषु सौरात्त्रिचतुःपञ्चाष्टनवमैकादशेषु लग्नात्प्रथम द्वित्रिचतुःपञ्चाष्टनवमैकादशेषु सौरोऽर्कात्प्रथमद्विचतुःसप्ताष्टदशमैकादशेषु चन्द्राद्द्विषडेकादशेषु भौमात्त्रिपञ्चषड्दशैकादशेषु बुधात्षष्ठनवदशैकादश द्वादशेषु जीवात्पञ्चषष्ठैकादशद्वादशेषु शुक्रात्षडेकादशद्वादशेषु स्वात्त्रिपञ्चषडेकादशेषु लग्नात्प्रथमद्विचतुर्दशमेषु येषु नोक्तः शुभस्तेषु सर्व एवाशुभो भवति । शुभाशुभविशेषश्च चारवशात्फलं प्रयच्छति दशाफलमव्यभिचारि अष्टवर्गफलमशुभं शान्त्यादिभिरुपहतं भवति चात्र-अनफासु नफास्थाने न शस्ते ग्रहवर्जिते ।। सर्वेषां चैव केन्द्राणां शून्यता न प्रशस्यते ।। कर्किणी च झषाणां च चरमोंऽशस्तथैव च ।। शत्रुक्षेत्रस्तथा नीचो ग्रहाणां गर्हणा स्थितिः ।। सूर्यमण्डलगाश्चैव न प्रशस्तास्तथा ग्रहाः ।। जन्मपो लग्नपश्चैव श्रेष्ठौ बलसमन्वितौ ।। तावेतौ विबलौ यस्य तमधन्यं विनिर्दिशेत् ।। एकोऽपि परमोच्चस्थो मित्रदृष्टस्तथा ग्रहः ।। जनयत्यवनीशत्वं शत्रुपक्षक्षयङ्करम् ।। अतीव स्वस्थो विज्ञेयः स्वोच्चे लग्नगते ग्रहः ।। भावमानं न प्रशस्तं तथा जन्मनि कीर्तितम् ।। चन्द्रः शस्तो हि विज्ञेयो दृष्टे क्षेत्राधिपेन तु ।। तं मित्रेण तथा ब्रह्मन् प्रशस्तं तदरातिभिः ।। चत्वारोऽपि यदा केन्द्रा युक्ताः स्वोच्चगतैर्ग्रहैः ।। तदा जातो विनिर्दिष्टः समस्तवसुधाधिपः ।। त्रयो वा तस्य यस्य स्युर्वशे पृथ्वी ससागरा ।। द्वौ तु केन्द्रगतौ यस्य ग्रहौ कर्किणि चन्द्रमाः ।। सोऽपि राजा विनिर्दिष्ट एकेनापि तथा द्विज ।। सर्वैस्तु परमोच्चस्थैस्त्रैलोक्याधिपतिर्भवेत् ।। मित्रक्षेत्रे तथात्मीये तथा वर्गोत्तमेष्वपि ।। स्वोच्चे वा स्वत्रिकोणे वा ग्रहाणां शस्यते स्थितिः ।। ग्रहाणां चतुरादीनां तथा योगो विगर्हितः ।। राजवंशे तथा भूपास्त्र्याद्यैः स्वस्वग्रहोपगैः ।। अन्यवंशभवा भूपाः पञ्चाढ्यैरपि च द्विज ।। त्रिकोणोच्चगतैरेव विशेषेण द्विजोत्तम ।। भावे विकारकाः सौम्याः पापा भावविनाशनाः ।। तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशेऽपि च ।। स्थितिः पापग्रहाणां च प्रशस्ता परिकीर्तिता ।। षष्ठाः सर्वग्रहाः शस्ता न शस्ता द्वादशाष्टमाः ।। चन्द्रे लग्नगते मूर्खा विना वृषकुलीरके ।। सूर्ये लग्नगते ज्ञेयास्तथा जयबलाननाः ।। बलवद्ग्रहयुक्तैश्च विज्ञेया ईश(रूप)चेष्टितैः ।। चन्द्रद्युग्रा (पुष्पा) विशीलाश्च विज्ञातव्यास्तथैव च।। पापाः पापबला ज्ञेयाः सौम्याः सौम्यबलास्तथा।।. चन्द्रादुपचयर्क्षस्थैर्ग्रहा ज्ञेया धनान्विताः ।। एतावदुक्तं सारं ते होरासंग्रहमुत्तमम् ।। इति श्रीवि० मा० व० सं० द्वि० ख० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने जातकाध्यायो नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

puṣkara uvāca || atha brahmāṇaṃ bhagavaṃtaṃ bhṛgurvijñāpayāmāsa bhagavañjñātumuḍucakramicchāmi | tamuvāca bhagavān | vatsa dvādaśarāśayo bhacakram | triṃśadbhāgāśca rāśeḥ | ṣaṣṭiḥ liptaśca bhāgaḥ | ṣaṣṭirviliptāśca liptā ṣaṣṭiḥ parā viliptā | ṣaṣṭiśca nāḍikā ahorātram | ṣaṣṭirvināḍikā| nāḍikā tatra yaḥ kāle prāṇaḥ sā kṣetre liptā | tasmādyāvatā kālena prāṇo bhavati | daśagurvakṣaralakṣaṇastāvatā kālena bhacakrasyaikā kalābhyudeti | sakalaṃ bhacakraṃ nāḍikāṣaṣṭyeti tatrādāveva rāśirajo raktavarṇaḥ kālasyamūrdhā (pūrvāvanyo) divārātrau grāmyaḥ prāgdvāraḥ catuṣpāt rātrau dakṣiṇasyāṃ diśi balī caraḥ pṛṣṭhodayaḥ krūro viṣamaḥ pumāñ śanaiścarasya nīcaḥ | viṃśatistathāgatasyaivātinīcaḥ | ādityasyoccaḥ, tasyaiva daśame bhāge'tyuccaḥ aṅgārakṣetram | tasyaiva trikoṇamiti || vṛṣaḥ śvetavarṇo mukhaṃ kālasyāraṇyo divārātrau grāmyo dakṣiṇadvāraḥ catuṣpādrātrau dakṣiṇasyāṃ diśi balī sthiraḥ pṛṣṭhodayaḥ samaḥ saumyaḥ strīrāśiḥ śukrakṣetraṃ candramasastrikoṇaṃ tasyaiva ca tṛtīye bhāge cātyuccamiti || mithunaḥ puruṣo gadādhārī vīṇākarā nārī ca haritavarṇaḥ kālasya bāhū grāmyaḥ paścimadvāro dvipāt pūrvasyāṃ diśi divā balī dvisvabhāvaḥ śīrṣodayaḥ krūro viṣamaḥ puruṣarāśiḥ budhakṣetramiti || balī caraḥ pṛṣṭhodayaḥ kīṭaḥ saumyaḥ samaḥ strīrāśiḥ candrakṣetraṃ bhaumanīcaḥ tasyāṣṭaviṃśattame bhāge'tinīco jīvoccastasya pañcame bhāge'tyucca iti || siṃhaḥ siṃhākāraḥ pāṇḍuvarṇaḥ kālasyodaramāraṇyaḥ prāgdvāraḥ catuṣpāt dakṣiṇasyāṃ diśi rātrau balī sthiraḥ śīrṣodayaḥ krūro viṣamaḥ pumān ādityakṣetraṃ tattrikoṇamiti || kanyārāśiḥ kumārī nausthā dīpikāhastā vicitravarṇā kālasya kaṭiḥ grāmyo dakṣiṇadvāraḥ pūrvasyāṃ diśi balī sthiraḥ śīrṣodayaḥ samaḥ saumyaḥ strīrāśiḥ śukrasya nīcaḥ saptaviṃśatitame bhāge tasyaivātinīco budhasyoccastasya pañcadaśe bhāge'tyucco budhakṣetraṃ tattrikoṇamiti || tulā vaṇik puruṣaḥ tulādharāpaṇavīthīgataḥ kṛṣṇavarṇaḥ kālasya vastisthito grāmyaḥ paścimadvāro dvidhā pūrvasyāṃ diśi balī caraḥ śīrṣodayaḥ krūro viṣamaḥ puruṣarāśiḥ śukrakṣetram ādityanīcastasyaiva daśame bhāge'tinīcaḥ śanaiścarasyoccaścordhvaḥ tasyaiva viṃśatitame bhāge'tyuccaḥ tasyaivātinīco bhaumakṣetramiti|| dhanvīnāma dhanurdharaḥ puruṣo hayapaścimārdhaḥ piṅgalaḥ kālasyorū grāmyaḥ prāgdvāraḥ tasya prāgardho dvipāt, dvitīyamardhaṃ catuṣpāt tasya prathamamardhaṃ pūrvasyāṃ diśi divābalī paścimāntamardhaṃ rātrau dakṣiṇasyāṃ diśi balavān, dvisvabhāvaḥ pṛṣṭhodayaḥ krūraḥ pumānviṣamo jīvakṣetraṃ tattrikoṇamiti || makaro nāma mṛgaḥ pūvārdho makaraḥ, paścārdho mṛgaḥ, prāgardhenāraṇyo dvitīyārdhenāmbucaraḥ (kaberaiḥ) kālasya jānunī pūrvārdhordhacatuṣpāt, paścārdhena kīṭo, dakṣiṇadvāraḥ, prāgardhena rātrau dakṣiṇasyāṃ diśi balī paścimārdhena, sandhyāyāṃ paścimāyāṃ diśi caraḥ, nīcaṃ bṛhaspateḥ tasyaiva paścime bhāge'tinīcaṃ, bhaumasyoccastasyai vāṣṭāviṃśatitame bhāge'tyuccaḥ, saurakṣetramiti || kumbho nāma puruṣaḥ skandhena riktakumbhadharaḥ piṅgalaḥ kālasya jaṃghe dvipādgrāmyaḥ paścimadvāraḥ pūrveṇa ca divā balī śīrṣodayaḥ sthiraḥ krūraḥ pumānviṣamaḥ śanaiścarakṣetraṃ tattrikoṇamiti || mīno nāma dvau matsyāvanyonyapucchādimukhau matsyavarṇau kālapādau kīṭa udīcaḥ paścimasyāṃ diśi sandhyāyāṃ balī pṛṣṭhapucchodayo dūsvabhāvaḥ saumyaḥ samaḥ strīrāśiḥ budhasya nīcaṃ tasyaiva budhasya pañcadaśabhāge'tinīcaṃ śukrasyoccaṃ tasyaiva saptaviṃśatitame bhāge'tyuccaṃ jīvakṣetramiti || sarvasyaiva rāśerardhaṃ horā tatra viṣamarāśiṣu prathamā prathamā saurī dvitīyā cāṃdrī samarāśiṣu cāndrī dvitīyā saurī sarvarāśiṣu dreṣkāṇatrayam | te prathamapañcamanavamarāśināthāḥ | prāgdvārāṇāṃ rāśīnāṃ meṣādyā na vāṃśakāḥ dakṣiṇadvārāṇāṃ makarādyāḥ paścimadvārāṇāṃ tulādyāḥ uttaradvārāṇāṃ kulīrādyāḥ sarvādiryo navāṃśako vargottamaḥ karkaṭavṛścikamīnānāṃ caramāṃśā gaṇḍāntāḥ|| rāśau rāśau dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvādaśadvādaśabhāgāḥ | triṃśāśaṃkāḥ pañca bhaumasya, tataḥ pañca saurasya, tato'ṣṭau jīvasya, sapta budhasyāṣṭau bhṛgorviṣame rāśau, samarāśau tu aṣṭau śukrasya tataḥ sapta budhasya tato'ṣṭau jīvasya pañca saurasya pañca bhaumasyeti|| evaṃ ṣaṭpadārtho lagnaḥ sa svasvāminā jīvena budhena śukreṇa vā yukto dṛṣṭo balavānbhavati | śeṣairmukto dṛṣṭo hīnabalaḥ syāt | evaṃ ca rāśiṃ saptamastho grahaḥ sarvadṛṣṭyā paśyati||| caturthāṣṭamayośca sthitāḥ pādā neyā dṛṣṭyā pañcamanavamayoścārdhadṛṣṭyā | tṛtīyadaśamayośca pādadṛṣṭyā eka, dvi, aṣṭa, dvādaśe sthito na paśyatīti|| tatrasthaṃ gṛhamadhyerlagnamudayaṃ vilagnakendraṃ trikoṇam| śarīramiti lagnasyākhyā, dhānyakuṭumbaṃ ca dvitīyasya, upacayaṃ yodhabhrātṛduścikyākhyaṃ tṛtīyasya, mitragṛhaṃ hibukaṃ sukhavāhanakendrapālakākhyāścaturthasya, putratrikoṇabuddhisaṃjñāḥ pañcamasya, upacayārisaṃjñe ṣaṣṭhasya, jāyājāmitrāstamārgaścyavanadyūnasaṃjñāḥ saptamasma, chidrāyusaṃjñe cāṣṭasya, dharmatrikoṇatritrikoṇacchidrasaṃjñā navamasya, karmakendrākāśameṣūraṇopacayākhyāpanayā daśamasya, upacayāyalābhadravyākhyā ekādaśasya, riṣpha 'dyūna' savyayākhyā dvādaśasyeti || sarvebhyaḥ kendrasaṃjñebhyo dvitīyaḥ paṇapharaḥ sarvasmātpaṇapharāt dvitīya āpo klima iti || ādityākrāntarāśeḥ dvitīyo veśi, dvādaśe bosi, ubhaye ubhayacarī candrāt dvitīyaḥ sunaphā | dvādaśaścānaphā | ubhayorapi lagnaśca svāminadurudharāsaṃjñāsametau atra sahasraraśmirādityaḥ nātyucco nyagrodhaparimaṇḍalaḥ paittiko'sthisāro raktaṃśyāmaḥ pāpaḥ puruṣaḥ kṣatriyaḥ kālātmā rājā prāgdvāro dakṣiṇasyāṃ vā diśi udagayane kṛṣṇapakṣe ca balī 5|| candramāḥ sahasraraśmiḥ tatra vartulāṅgaḥ darśanīyaḥ svakṣaḥ kaphavātātmā rudhirasāraḥ gauraḥ kṣīṇaḥ pāpaḥ pūrṇaḥ saumyaḥ strīgrahaḥ vaiśyaḥ kālaśamanaḥ rājā pūrvottarābhimukhaḥ uttarasyāṃ diśi rātrāvudagayane śuklapakṣe ca balavāniti || bhaumo navaraśmiḥ hrasvaḥ piṅgākṣaḥ kapilaḥ paittiko majāsāro raktagauraḥ pāpaḥ puruṣagrahaḥ kṣatriyaḥ kālasya sattvaṃ senānīḥ dakṣiṇābhimukho vakre dakṣiṇasyāṃ diśi kṛṣṇapakṣe rātrau ca balavāniti || budhoṣṭaraśmirmadhyamarūpaḥ pramāṇaprakṛtiḥ tvaksāraḥ dūrvāśyāmaḥ saumyo nyagrodhasametaprakṛtirbhavati napuṃsakaḥ śūdraḥ kālasya vāk yuvarājaḥ udaṅmukhaḥ uttarasyāṃ diśi sarvakālaṃ vakre śuklapakṣe ca balavāniti || sauraḥ saptaraśmiḥ kṛṣṇo dīrghaḥ vātaprakṛtiḥ pāpo napuṃsakaḥ kālasya duḥkhaḥ preṣyaḥ pārthivābhimukhaḥ tasyāmeva diśi rātrau vakre śuklapakṣe ca balavāniti|| sarve ca grahāḥ svasaṃvatsare svāyane svartau svamāse svapakṣe svadine svahorāyāṃ svavarge balavanto bhavanti vargottamastha svoccasthaḥ svatrikoṇasthaśca grahayuddhe ca jayī raśmivapurdharaśca balavānbhavati| ādityasya candrāṅgārakajīvā mitrāṇi budhassamaḥ śukrasaurāvarīḥ|| candrasya sūryabudhau mitre śeṣāḥ samāḥ|| bhaumasya jīvendūṣṇakarāḥ suhṛdaḥ, jñoriḥ sitārkajau samau|| budhasya sūryasitau mitre, himaguḥ śatruḥ, bhaumajīvaśanaiḥścarāḥ samāḥ || jīvasya sūryendubhaumā mitrāṇi, ravisuto madhyaḥ, saumyasitāvarī || śukrasya budhasaurau mitre bhaumajīvau madhyasthau sūryendū arī ||| saurasya budhaśukrau mitre jīvo madhyasthaḥ ādityendukujā ripavaḥ || tatkāle ca grahādgraho dvitīyatṛtīyatāmeti madhyaścāritāmariramitratām || tatra garbhaḥ prathamamāsi kalalaṃ bhavati dvitīye ghanībhavati || tṛtīye'vayavāścāsya bhavanti caturthe'sthīni pañcame tvak ṣaṣṭhe balaṃ saptame lomāni aṣṭame kṣudra naṣame udvegaḥ daśame prasavaḥ tatrāsya māsakrameṇa śukrāṅgārakabṛhaspatidivākaracandrasaurabudhā vā || lagnādhipaticandrārkāḥ patayaḥ ādhānakāle yaḥ kaluṣo bhavati sa svamāse garbhapīḍāṃ karoti yo'nyagrahavijitaḥ ketūlkābhihataḥ sa svamāse garbhapātāya bhavati janmalagna pañcamaṣaṣṭhasaptamāṣṭamanavameṣu candramāḥ pāpayuta. saumyadṛgyogavarjito vā tasya maraṇāya bhavati lagnacaturthasaptamāṣṭameṣu pāpadvayamadhyagataśca ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ pāpadṛṣṭo'pi ṣaṣṭhāṣṭamairanyatame budhajīvaśukrāṇāmanyatamo vakriṇā pāpena dṛṣṭaḥ saumyagraheṇa cādṛṣṭo maraṇāya lagnapaścānte pāpayutaśca yatra tatra rāśau navamoṃśaḥ pāpasandhyāyāṃ candrahorā ca catvāryapi ca kendrāṇi yamārkacandrabhaumasaurāvetare bhacakra pūrvārdhe pāpāḥ paścārdhe saumyāḥ karkaṭavṛścikānyatamodaye ca kendrāṣṭameneti | pāpaiḥ kṣīṇacandrodaye ca lagnānyadharmāṣṭamasthaiḥ candraśanaiścarārkabhaumaiḥ jīve ca balahīne candragraheṇa kālaḥ sakrūre candre lagnage bhaumeṣṭame mātrā saha mriyate aivaṃvidherke śastreṇa | evamariṣṭānyaṣṭavarṣāntare vidyāt | atha tātkālikasya grahasya rāśibhāgaliptā aṣṭādhikaśatārddhagaṇanā kāryā bhagaṇānāṃ dvādaśāvaśeṣe varpamāsadinaghaṭikā bhavanti | lagnāddvādaśasthaḥ sarvamapaharati ekādaśago arddham daśamasthastryāṃśaṃ navamasthaśca caturthamaṣṭamasthaḥ pañcamam | saptamasthaḥ ṣaṣṭhamevaṃ pāpaḥ saumyastadarddhaṃ bahuṣvekarkṣageṣu bala vānevaikoṅgārakavarjaṃ śatrukṣetrasthastryāṃśaṃ harati śukrasauravarjitāvastamitāśca sarveśvarīmavedham | vargottamasvarāśidreṣkāṇāṃśagataśca dviguṇaṃ hānivṛddhī vā | ekāmeva mahatīṃ prayacchati evaṃ nirṇītamāyuryāvadyena graheṇa dattaṃ tāvatkālaṃ daṃśā jñeyā lagrāddaśā ca grahavadbalavāṃśca lagno bhaktarāśitulyāni ,varṣāṇyanyāni prayacchati | daśā ca lagnārkacandrāṇāṃ balavataḥ prathamā bhavati tatastatkaṇṭakasthānāṃ balavatkrameṇaiva tataḥ paṇapharagatānāṃ tata āpo klimagatānāmiti | tatroccatrikoṇasvakṣetravargottamagatasya śubhā viparītasya cāśubhā lagnadaśā lagnapagrahavaśenāgatasyaikarāśigograhovamānanidasyasva guṇānasāpatinavamapañcamagastṛtīyena caturthagaścaturthena saptamagaḥ saptamagena bahuṣveko'vayavo athāntyadaśāyāmaṣṭamagrahavaśena mriyate tatrārkeṇāgninā, candramasā salilena, bhaumena śastreṇa, budhena jvareṇa, jīvenāmayena, śukreṇa tṛṣṇayā, saureṇa kṣudhā, aṣṭamaṃ graharahitaṃ yo graho balavānpaśyati taddhātukāyena mriyate aṣṭame grahayogadṛgrahite dvāviṃśaḥ dreṣkāṇādhipatikathitamṛtyunā mriyate | janmakāle yatra sthāne'rko vyavasthitastasmātsthānāttṛtīyaṣaṣṭhadaśamaikādaśeṣu bhaumasthānātprathamadvitīyacaturthasaptamāṣṭamanavamadaśamaikādaśeṣu budhāttṛtīyapañcamaṣaṣṭhanavamadaśaikādaśadvādaśeṣu jīvātpañcamaṣaṣṭha navamaikādaśeṣu śukrātṣaṭsaptadvādaśeṣu śanaiścarātprathamadvitīyacaturthasaptamāṣṭamanavamadaśaikādaśeṣu lagnāttṛtīyacaturthaṣaṣṭhadaśamaikādaśadvādaśeṣu candrārka sthānāttṛtīyasaptamāṣṭamadaśamaikādaśeṣu svātprathamatṛtīyaṣaṣṭhasaptamadaśamaikādaśeṣu śukrāttṛtīyacaturthapañcamasaptamanavamaikādaśeṣu bhaumārkāttṛtīyapañcamaṣaṣṭha daśamaikādaśeṣu svātprathamadvitīyacaturthasaptamāṣṭamadaśamaikādaśeṣu budhāttṛtīyapañcamaṣaṣṭhadaśamaikādaśadvādaśeṣu śukrātṣaṣṭhāṣṭamaikādaśadvādaśeṣu saurātprathamacaturthasaptamāṣṭamadaśamaikādaśeṣu lagnātprathamatṛtīyaṣaṣṭhadaśamaikādaśeṣu budhārkātpañcamaṣaṣṭhāṣṭamanavamaikādaśeṣu candrāddvitīyacaturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśamaikādaśeṣu bhaumātprathamadvitīyacaturthasaptamāṣṭamanavamaikādaśeṣu svātprathamatṛtīyapañcamaṣaṣṭhanavamaikādaśadvādaśeṣu śubhaḥ | jīvātṣaṣṭhāṣṭamaikādaśadvādaśeṣu śubhaḥ | śukrātprathamatṛtīyacaturthapañcamāṣṭamanavamaikādaśeṣu saurātprathamadvitīyacaturthasaptamāṣṭamanavamadaśamaikādaśeṣu lagnātprathamadvitīyacaturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśamaikādaśeṣu jīvo'rkātprathamadvitricaturthasaptamāṣṭamadaśamaikādaśeṣu dharmāddvitīyapañcamasaptamanavamaikādaśeṣu bhaumātprathamadvitricatuḥsaptāṣṭadaśamaikādaśeṣu budhāt prathamadvicatuḥpañcaṣaṭsaptadaśaikādaśeṣu jīvāt prathamadvitricatuḥsaptāṣṭadaśamaikādaśeṣu || śukrāddvipañcaṣaṇṇavadaśaikādaśeṣu saurāttripañcasaptadaśaikādaśeṣu lagnātprathamadvicatuḥpañcaṣaṭsaptadaśaikādaśeṣu jīvātpañcāṣṭanavamaikādaśeṣu svātprathamadvicatuḥpaṃcāṣṭanavamaikādaśeṣu saurāttricatuḥpañcāṣṭanavamaikādaśeṣu lagnātprathama dvitricatuḥpañcāṣṭanavamaikādaśeṣu sauro'rkātprathamadvicatuḥsaptāṣṭadaśamaikādaśeṣu candrāddviṣaḍekādaśeṣu bhaumāttripañcaṣaḍdaśaikādaśeṣu budhātṣaṣṭhanavadaśaikādaśa dvādaśeṣu jīvātpañcaṣaṣṭhaikādaśadvādaśeṣu śukrātṣaḍekādaśadvādaśeṣu svāttripañcaṣaḍekādaśeṣu lagnātprathamadvicaturdaśameṣu yeṣu noktaḥ śubhasteṣu sarva evāśubho bhavati | śubhāśubhaviśeṣaśca cāravaśātphalaṃ prayacchati daśāphalamavyabhicāri aṣṭavargaphalamaśubhaṃ śāntyādibhirupahataṃ bhavati cātra-anaphāsu naphāsthāne na śaste grahavarjite || sarveṣāṃ caiva kendrāṇāṃ śūnyatā na praśasyate || karkiṇī ca jhaṣāṇāṃ ca caramoṃ'śastathaiva ca || śatrukṣetrastathā nīco grahāṇāṃ garhaṇā sthitiḥ || sūryamaṇḍalagāścaiva na praśastāstathā grahāḥ || janmapo lagnapaścaiva śreṣṭhau balasamanvitau || tāvetau vibalau yasya tamadhanyaṃ vinirdiśet || eko'pi paramoccastho mitradṛṣṭastathā grahaḥ || janayatyavanīśatvaṃ śatrupakṣakṣayaṅkaram || atīva svastho vijñeyaḥ svocce lagnagate grahaḥ || bhāvamānaṃ na praśastaṃ tathā janmani kīrtitam || candraḥ śasto hi vijñeyo dṛṣṭe kṣetrādhipena tu || taṃ mitreṇa tathā brahman praśastaṃ tadarātibhiḥ || catvāro'pi yadā kendrā yuktāḥ svoccagatairgrahaiḥ || tadā jāto vinirdiṣṭaḥ samastavasudhādhipaḥ || trayo vā tasya yasya syurvaśe pṛthvī sasāgarā || dvau tu kendragatau yasya grahau karkiṇi candramāḥ || so'pi rājā vinirdiṣṭa ekenāpi tathā dvija || sarvaistu paramoccasthaistrailokyādhipatirbhavet || mitrakṣetre tathātmīye tathā vargottameṣvapi || svocce vā svatrikoṇe vā grahāṇāṃ śasyate sthitiḥ || grahāṇāṃ caturādīnāṃ tathā yogo vigarhitaḥ || rājavaṃśe tathā bhūpāstryādyaiḥ svasvagrahopagaiḥ || anyavaṃśabhavā bhūpāḥ pañcāḍhyairapi ca dvija || trikoṇoccagataireva viśeṣeṇa dvijottama || bhāve vikārakāḥ saumyāḥ pāpā bhāvavināśanāḥ || tṛtīye ca tathā ṣaṣṭhe daśamaikādaśe'pi ca || sthitiḥ pāpagrahāṇāṃ ca praśastā parikīrtitā || ṣaṣṭhāḥ sarvagrahāḥ śastā na śastā dvādaśāṣṭamāḥ || candre lagnagate mūrkhā vinā vṛṣakulīrake || sūrye lagnagate jñeyāstathā jayabalānanāḥ || balavadgrahayuktaiśca vijñeyā īśa(rūpa)ceṣṭitaiḥ || candradyugrā (puṣpā) viśīlāśca vijñātavyāstathaiva ca|| pāpāḥ pāpabalā jñeyāḥ saumyāḥ saumyabalāstathā||. candrādupacayarkṣasthairgrahā jñeyā dhanānvitāḥ || etāvaduktaṃ sāraṃ te horāsaṃgrahamuttamam || iti śrīvi0 mā0 va0 saṃ0 dvi0 kha0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne jātakādhyāyo nāma saptaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १६६-१७० (cont. 2)

168

पुष्कर उवाच । अथ भगवन्तं भुवनोत्पत्तिस्थितिसंहारकारकं चराचरगुरुमतियशसमभिगम्य भृगुर्विज्ञापयामास । भगवञ्ज्योतिःशास्त्रं विना गणितेन दुःखगाहमतो गौणेतविधिमाचक्ष्व । तमुवाच श्रीभगवाञ्छृणु वत्स गणितज्ञानम् । अनादिनिधनः कालः प्रजापतिर्विष्णुस्तस्य ग्रहगत्यनुसारेण ज्ञानं गणितम् । तत्रार्कभागभोगः सौराहोरात्रास्तिथिश्च चान्द्रः अर्कोदयात्तदुदयात्सावनः । चन्द्रनक्षत्रभोगो नक्षत्रम् । सावनोऽहोरात्रा नराणाम् । तेषामार्कं दिनं त्र्यर्का रात्रिः चन्द्रमसः पितॄणामहोरात्रम् । तेषां कृष्णाष्टम्यामर्कोदयः । अमावस्यायां मध्याह्नः । शुक्लाष्टम्यामर्कास्तमयः । पौर्णमास्यामर्धरात्रम् । अर्कभगणभोगो दिव्योऽहोरात्रः । तेषामर्कस्य मेषप्रवेशे सूर्योदयः, कर्कटप्रवेशे मध्याह्नः । तुलाप्रवेथेऽस्तमयः मकरप्रवेशेर्धरात्रः ।। मेषादिस्थे मध्यमे जीवे जीवमानैराश्वयुजादयो वत्सरा भवन्ति । लङ्कायामर्कोदये चैत्रशुक्लप्रतिपदारम्भेऽर्कदिनादावश्विन्यादौ किंस्तुघ्नादौ रात्रावथार्कोदये काले प्रवृत्तिः। होरादिप्रवृत्तिश्च । लङ्कातश्च यावन्मेरोर्याम्योत्तरदेशान्तरे रेखा तत्पूर्वेणापरेण बलकालार्कोदयकालप्रवृत्तिः लङ्कार्योदयकालं तन्मण्डलम् । स्वदेशविषुवादर्कोदयविषुवन्मण्डलत्वं प्रतिदिनं चरदलवशेनार्कोदयः । क्षितिजं मण्डलम् । तत्रार्कभगणभोगेन सौराब्दः । येषामब्दानां वै त्रयेण गुणमेकं वेदः कलियुगम्, द्विगुणं द्वापरम्, त्रिगुणं त्रेता, चतुर्गुणं कृतम् शून्यचतुष्टयं यमाग्निवेगाश्चतुर्युगम् । एकसप्ततिश्चतुर्युगानि मन्वन्तरम् । चतुर्दश मन्वन्तराणि कल्पः । मन्वन्तराणां चाद्यान्तरालेषु कृतयुगप्रमाणं सन्धिः।। एवं चतुर्युगः सकल्पः । कल्पेन सप्त शून्यानि वसाग्निवेदाश्चारुभगणपरिवर्तना भवन्ति । पञ्च शून्यानि गुणाग्निपञ्चसप्तमार्थचन्द्राश्चंद्रमसः। भौमस्य द्वितीयपञ्चाष्टनवाष्टं तनवयमयमलाः। बुधस्याष्टनवाष्टनवनवरामाग्निनवसमचन्द्राः । जीवस्य पञ्च पञ्चद्विषट्पञ्च द्विषडक्षद्विकृतरसगुणाः । शुक्रस्य यमनवाश्विनवाष्टाग्नियमखगिरयः । सौरस्याष्टनवयमगिरिरसपञ्चमनवः । आदित्यमन्दगमनाष्टावुदयः। चन्द्रमसोप्यष्टार्थवस्वर्थदिक्ष्वष्टवेदाः । कुजमन्दयमनरपक्षाः बुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः। जीवस्य पञ्चपञ्चद्विषडक्षद्विकृतरसगुणाः। शुक्रस्य यमनवाश्विगवाष्टाग्नियमखगिरयः । सौरस्याष्टनवयमा गिरिरसपञ्चमनवः । आदित्यमन्दगगनाष्टावुदयः। चन्द्रमसोप्यष्टार्थवस्वर्थदिक्ष्वष्टवेदाः । कुजमन्द यमनरपक्षाः । बुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः । जीवजीवमन्दस्य बाणशरवसवः । शुक्रमन्दस्य गुणशरवसवः । सौरमन्दस्य शशिवेदाः ।। चन्द्रपातस्य वसुरसशशिरुद्राग्निदशनयमलाः । भौमपातस्य महीध्ररन्ध्रयमलाः । बुधपातस्य चन्द्राद्यर्थयमलाः । जीवपातस्य गुणरसाः । सौरपातस्य त्रिनववसवः । अष्टशून्यो विलयमरसखरविमुनिवसुनिशाकराः । सनवग्रहाणां प्राग्यापमानां कल्पाष्टककल्पाधनो यस्य भगणभागोपक्रियते तस्यैव कक्षायोजनानि लभ्यन्ते । यस्य बहवो भगणपरिवर्तास्तस्योपरि तस्य कक्षा । यस्याल्पाः कक्षा वर्गदशभागमूलकक्षा कर्णस्तदर्धेनोपरिभवो ग्रहावस्थानं कर्णवर्गस्य दशगुणितस्य मूलकक्षा । एवं सर्ववृत्तानां परिधिव्यासानयनम्। यत्र च सर्वग्रहाणामेकत्वमेव दृश्यते सा खरसेन्दुयमकक्षा । तस्या योजनतलिप्ते मध्यमखखरसेन्दुयज्ञैर्यस्यैव कक्षा विभज्यन्ते तस्यैव लिप्तयोजनानि लभ्यन्ते । कल्पाद्ययोजनसमा वै कक्षाः । यदनन्तरं वितिमिरं रविः करोति पक्षपक्षेश्वतवोदार्कमण्डलप्रमाणम् ।। वेदावेदाश्चन्द्रमसः । पञ्चदश भौमस्य । षष्टिर्बुधस्य । खार्का जीवस्य । खखयमाः शुक्रस्य । त्रिंशत्सौरस्य । द्वादश दृश्यादृश्यांशाश्चन्द्रमसः । सप्तदश भौमस्य। त्रयोदश बुधस्य । एकादश जीवम्य । नव च शुक्रस्य । पञ्चदश सौरस्य । त्रिभागोनाश्चतुर्दशभागाः सूर्यस्य । एकत्रिंशद्भागाः षट्त्रिंशल्लिप्ताश्चन्द्रमसः । सप्ततिर्भौमस्य । वसुरामा बुधस्य । गुणरामा जीवस्य । भवाः शुक्रस्य । त्रिंशच्छनैश्चरस्य । एवं परिधयो भौमस्य । शीघ्रपरिधिगुणवेराश्च संभागालिमाः चत्वारिंशद्बुधस्य । भागा यमाग्निचन्द्राः अष्टगुणा जीवस्य । वस्वर्थपक्षाः शुक्रस्य ।। पञ्चविंशतिः सौरस्य । परिवेशेनोर्द्ध्वमधश्च ग्रहगतिर्ज्ञेया । खखरसेन्दुयमलानां षण्नवतिभागः प्रथमा ज्या । तदेवं प्रथमं ज्यान्तरा तस्य प्रथमजीवतया भागमुपहृत्याप्तं प्रथमज्यान्तरात्संशोध्य द्वितीयं ज्यान्तरं द्वितीयप्रथमज्यान्तरयोगे द्वितीयप्रथमं ज्यान्तरयोगो जीवा । ततः प्रथमं जीवाप्तं सद्वितीयज्यान्तरात्संशोध्य तृतीयं ज्यान्तरम् । ततः द्वितीयजीवयोगस्तृतीया । ततः प्रथमजीवात्संशोध्य चतुर्थं ज्यान्तरम् ।। एवं तृतीयजीवायां दत्त्वा चतुर्थी ज्या । तस्याः प्रथमजीवायां भागमपहृत्याप्तं चतुर्थाज्ज्यान्तरात्संशोध्य पञ्चमज्यान्तरम् । ततश्चतुर्थं जीवायां दत्त्वा षष्ठी ज्या । ततः प्रथमजीवाप्तं पञ्चमे ज्यान्तरं संशोध्य षष्ठं ज्यान्तरं पञ्चमजीवायां दत्त्वा सप्तमी ज्या । ततः प्रथमजीवाप्तं सप्तमज्यान्तरात्संशोध्याष्टमम् । तत्सप्तमजीवायां दत्त्वा नवमी ज्या । ततः प्रथमजीवान्तरेणाप्तं दशमज्यान्तरात्संशोध्य नवमं ज्यान्तरम् । तं नवमजीवायां दत्त्वा दशमी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तम । एकादशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य द्वादशं ज्यान्तरम् । तदेकादशजीवायां दत्त्वा द्वादशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं द्वादशज्यान्तरात्संशोध्य त्रयोदशं ज्यान्तरम् । तत्त्रयोदशजीवायां दत्त्वा चतुर्दशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं चतुर्दश ज्यान्तरात्संशोध्य पञ्चदशज्यान्तरम् । ततश्चतुर्दशजीवायां दत्त्वा पञ्चदशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं पञ्चदशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य षोडशं ज्यान्तरम् । तत्पञ्चदशजीवायां संशोध्य षोडशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं षोडशज्यान्तरात्संशोध्य सप्तदशं ज्यान्तरम् । तत्षोडशजीवायां दत्त्वा सप्तदशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं सप्तदशज्यान्तरात्संशोध्याष्टादशमं ज्यान्तरम् ।। तत्सप्तदश जीवायां दत्त्वाष्टादशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तम् । अष्टादशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य एकोनविंशं ज्यान्तरम् । तदष्टादशजीवायां दत्त्वैकोनविंशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तमेकोनविंशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य विंशतितमं ज्यान्तरम् । तदेकोनविंशजीवायां दत्त्वा विंशतितमी ज्या । ततः प्रथम ज्यावाप्तं विंशाज्ज्यान्तरात्संशोध्यैकविंशं ज्यान्तरम् । तद्विंशतिजीवायां दत्त्वा एकविंशी ज्या। ततः प्रथमज्यावाप्तं एकविंशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य द्वाविंशं ज्यान्तरम् । तदेकविंशजीवायां दत्त्वा द्वाविंशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं द्वाविंशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य त्रयोविंशं ज्यान्तरम् ।। तद्द्वाविंश जीवायां दत्त्वा त्रयोविंशी ज्या । ततः प्रथमं ज्यावाप्तं त्रयोविंशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य चतुर्विंशं ज्यान्तरम् । तत्त्रयोविंशजीवायां दत्त्वा चतुर्विंशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तं चतुर्विंशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य पञ्चंविंशं ज्यान्तरम् । तच्चतुर्विंशजीवायां दत्त्वा पञ्चविंशी ज्या । खखरसेन्दुकक्षायां च व्यासारं तदेवानुपदन्यासायाम् । ज्यान्तव्यस्तानामन्तरालयोगे चतुर्विंशतिः शरा भवन्ति । क्रमज्याकृतिजीवाभिस्तस्तत्क्रमज्याकृतिः शरे यासां लिप्तानां जीवा क्रियते तत्केन्द्रस्तस्य च राशित्रये पदाख्या प्रथमपदस्थे तद्गमं चतुर्थपदस्थे चक्रादूनम् । ज्याकेन्द्रलिप्ता राशिलिप्ताष्टविभागेन विभाज्या । लब्धाङ्गसमाश्च स्थाप्याः । अवशेषं तदनन्तरं ज्यान्तरेण गुणयेत्। राशिलिप्ताष्टभागेन विभजेत्। लब्धं स्थापितजीवायां दत्त्वेष्ट ज्यासिद्धिः । कालक्षणेभ्यो लिप्तत्वेन परिकल्पितेभ्यो जीवा कार्या । लिप्ताभ्यो यावन्ति ज्यान्तराणि संशुद्धन्ति तावन्ति संशोध्यावशिष्टभागलिप्ताष्टभागाहतमशुद्धज्यान्तरेण विभजेत्। लब्धहतासु आद्यष्टकभागलिप्तासु क्षिपेत्। शरान्तरैरेवं शरचापः भागचतुर्विंशतिज्यापरमापक्रमज्या मेषादि स्थो विषुवल्लेखास्थो ग्रहो भवति। कुलीरादिस्थश्चान्तरेण । परमापक्रमान्तस्थो भवति। तुलादिस्थो विषुवल्लेखास्थः मकरादिस्थो दक्षिणेन परमापक्रमहतां व्यासार्धेन विभजेत्। लब्धं चन्द्रस्फुटविक्षेपः । तात्कालिकशीघ्रं स्फुटं सुपाते योज्यं बुधशुक्रयोः स्वमदाविक्षेपहतां स्फुटान्त्यकर्णेन विभजेत. लब्धं तयोः स्फुटविक्षेपः । तात्कालिकस्फुटग्रहस्फुटपातयोगज्यां भौमजीवसौराणां मध्यविक्षेपहतां स्फुटान्त्यकर्णेन विभजेत्, लब्धं तेषां स्फुट विक्षेपः । उत्क्रान्तिचापस्फुटविक्षेपयोर्दिशैको योगः तज्जीवस्यक्रान्तिः, तस्या नियोगः शिष्यते सा दिक् तद्गोलस्थश्च ग्रहो भवति । एवं ग्रहाणामुत्तरेण दक्षिणेन गतिर्ज्ञेया । भचक्रवशेनोदयास्तमयौ कुर्वंतः पश्चिमेन यान्ति । पूर्वां व्रजन्तो भगणपरिवर्तान्कुर्वन्ति तत्र च सूर्याश्वपातैः सममेव लङ्कादक्षिणोत्तररेखायाः फाल्गुनान्ते सर्व एव कल्पादावर्कोदये मीनमेषसन्धिगा भवन्ति । कल्पावसाने च मेषप्रवेशे वा भानोर्गगनमध्यवर्तिन्यादित्ये द्वादशाङ्गुलेन शंकुना समावनौ छाया ग्राह्या, तद्वर्गं व्यासार्धवर्गहते च्छायाशंकुवर्गयोगेन विभजेत्, लब्धमक्षज्यावर्गः । तत्पदमक्षज्या तच्चापं स्वदेशाक्षः तं राशित्रयादपास्य स्वदेशावलम्बको भवति । तज्ज्यावलम्बकज्या त्रिज्या वर्गस्य स्वक्रान्तिवर्गोनस्य पदं स्वाहर्व्यासार्धस्तस्य च स्वकान्तिवशेन दिक् । स्वक्रान्तिविषुवच्छायाहता शकुहृता क्षितिजा, सा त्रिज्याहता स्वाहर्न्यासार्धभाजिता क्षये वृद्धिज्या । तद्धनुश्चरार्धं वा प्राणास्तद्घटिकाभिः पञ्चदशघटिकायुता दिनार्धम् । ऊना रात्र्यर्धगा एवमुत्तरगोलस्था दक्षिणकारः स्वस्वभागापहारः अवामधनुषामबोधः । शोधनं व्यक्षराश्युदयप्राणाः मेषवृषमिथुनानां क्रमेण कर्कटसिंहकन्यानामुत्क्रमेण । मेषवृषमिधुनजीवादिः प्राग्वच्चरप्राणाः कर्तव्याः । तेषामवबोधः शोधनं च तेनैकद्वित्र्याक्षरप्राणाः तैः क्रमेण मेषवृषमिथुनाः प्राणहीनाः उत्क्रमेण कुलीरसिंहकन्यानाम् । युक्तस्वदेशे चरा व्युदयप्राणा भवन्ति त एवोत्क्रमेण तुलादीनां मीनादीनामपि अर्धदिनमध्याह्नच्छायाग्रमूलयाम्योत्तराग्रमूलाग्रपरिलेखमत्स्यमुखपुच्छरखा प्राच्यापरा आदित्यचन्द्रयोरन्यतमस्य देशान्तरकर्म विना ग्रहणं न कार्यम् । तद्यथागते काले यदि भवति तदा रेखामध्ये स्वदेशो ज्ञेयः । अथादौ रेखा पश्चाच्चेत्प्राक् तत्कालान्तरं षष्टिहतं पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धदेशान्तरयोजनानि ग्रहस्यार्धं रात्रान्मध्याह्नं यावत्पूर्वः कालो मध्याह्नादपररात्रं यावदपरस्तत्रार्कस्य कालमविलङ्घयन् छायाद्वयं गृह्णीयात् । तत्कर्णो व्यत्यासेन शंकुप्राच्यपरान्ते रहितौ तदनन्तरं विषुवच्छायाग्रहणमिष्टेऽह्नि इष्टदिनाक्षवैषुवताक्षान्तमेकदिगभिमुखीभ्यश्छायाभ्यो युक्तं स्वरापक्रमः तेन त्रिज्याहता परमापक्रमज्याया विभजेत् । लब्धचापमर्कः प्रथमे पदे द्वितीयाद्भावाच्छुद्धः । तृतीयेन युक्तः चतुर्थे चक्राच्छुद्धः । विषुवच्छाया तरुणा च हीयमाना च च्छाया प्रथम पदस्थेऽर्के भवति, ऊना वृद्धिमती द्वितीयस्थे, वृद्धिमत्यधिका तृतीयस्थे, हीयमानाधिका चतुर्थस्थे, एवमतीतदिवसार्कस्य तदर्कस्य च विवरं स्फुटभुक्तिः । आदित्योदयास्तमयाद्वा चन्द्रोदयं दृष्ट्वा नग्रदद्धरितोऽर्कस्तेन कालेन चन्द्रमा भवति चन्द्रान्नक्षत्रज्ञानम्, चन्द्रार्कविवरात्तिथिज्ञानं तस्मादहर्गणः । स्फुटार्काद्विपरीतकर्मणा मध्यमार्कः । सौरजीवयोश्चारात्संवत्सरः । चन्द्रवत्सर्वग्रहक्रिया,ग्रहेभ्यो वा कल्पगतकालज्ञानम्, एवं काल परिच्छेदः । अश्विन्यादीनां ध्रुवका राश्याद्याः, खमष्टौ खंखंखयमाः खंशशीमुनयोष्टयमाः शशीनवेन्दवोऽश्वयमाः पक्षौ गुणाः खपक्षौ शैलाः खंगुणा गुणाः खं गुणा षोडशखं त्रीद्व्यष्टादशखं वेदा रन्ध्राणि खं वेदाः सप्तयमाः खं शरा नखाः खं रसा पुष्करा खं रसा नवेन्दवः खं सप्त पक्षौ शरा मुनयो मनवो भूतानि च सप्त नवेन्दवः पञ्च अष्टौ च खं अष्टौ जनखं अष्टौ नखः खं अष्टौ चत्वारि खं नव वसवः खं सूयमुनयः खम् । अथैतेषां विक्षेपांशाः दश द्वादश पञ्चदश एकादश षड् खं सप्त खं द्वादश त्रयोदश एकादश द्वावष्टात्रिंशत्सार्धं त्रीणि चत्वारि सार्धान्यष्टौ पञ्चविभागाः पञ्च द्विषष्टिः त्रिंशत् अंशविभागः चतुर्विशतिः षड्विशतिः शून्यं चाश्विनी भरणी कृत्तिका पुनर्वसु पुष्य मघा भाग्यार्यमाणः ।। स्वाति वैश्वदेवाभिजिच्छ्रवण धनिष्ठाजाहिर्बुध्न्य रेवतीनाम्। उत्तरा रोहिणी सौम्यार्द्रा सार्प हस्त चित्रा विशाखा मैत्रेन्द्र मूलाप्यवारुणाना याम्याः । रेवत्युदयः प्राची सर्वस्य महती योगतारा राशिद्वयं सप्तविंशतिर्भागाः अगस्त्यध्रुवकः सप्तभिर्मागैस्तस्य याम्यो विक्षेपः । अथ भौमादीनां वक्रकेन्द्राणि राश्याद्यानि पञ्चमनवः खं वेदाः षड्यमाः खं पञ्च वेदाः खं पञ्च पञ्चदश खं वेदास्त्रयोदश खम् । अथानुवक्रकेन्द्राणि षड्षोडश खं सप्त वेदाः खं षड्यमाः खं (षट्पञ्चविंशतिः खंखं मनवः खं षड्गुणाः खं) सप्तदश खम् । अथ पूर्वाद्वारोदयकेन्द्राणि खमष्टयमाः खं षट्पञ्चविंशतिः खं खं मनः खं षड्गुणाः खं खं सप्तदश खम् । अथ पश्चार्धास्तमयकेन्द्राणि एकादश द्वौ खं पञ्चपञ्च खं एकादशषोडश खं पञ्चसप्तविंशति खं एकादश त्रयोदश खम् । अथ बुधशुक्रयोः पूर्वार्धास्तमयकेन्द्रे दशदश खं एकादश षोडश खं चत्वारि शून्यानि चत्वारि शून्यानि पंचवेदरसाग्नियमपक्षाष्टशरेन्दवः कल्पनप्रतिनक्षत्रोदयः त एवार्कभगणोना दिवसाः । अर्कभगणा द्वादशहतास्तं मासास्तैस्त्रिंशद्धतास्तद्दिवसाश्चन्द्रभगणाः सप्तविंशति हता नक्षत्रदिवसाः भगणांतरमर्केन्द्वोश्चन्द्रमसस्ते त्रिंशद्गुणास्तद्दिवसाश्चन्द्रमासः । सूर्यमासोनाधिमासाश्चन्द्रदिवसस्तु दिवसान्तरमवमानीति । इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा.व० सं० द्वि० खं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपकरणविवरणं नामष्टषष्ट्युत्तरशततमोध्यायः

puṣkara uvāca | atha bhagavantaṃ bhuvanotpattisthitisaṃhārakārakaṃ carācaragurumatiyaśasamabhigamya bhṛgurvijñāpayāmāsa | bhagavañjyotiḥśāstraṃ vinā gaṇitena duḥkhagāhamato gauṇetavidhimācakṣva | tamuvāca śrībhagavāñchṛṇu vatsa gaṇitajñānam | anādinidhanaḥ kālaḥ prajāpatirviṣṇustasya grahagatyanusāreṇa jñānaṃ gaṇitam | tatrārkabhāgabhogaḥ saurāhorātrāstithiśca cāndraḥ arkodayāttadudayātsāvanaḥ | candranakṣatrabhogo nakṣatram | sāvano'horātrā narāṇām | teṣāmārkaṃ dinaṃ tryarkā rātriḥ candramasaḥ pitṝṇāmahorātram | teṣāṃ kṛṣṇāṣṭamyāmarkodayaḥ | amāvasyāyāṃ madhyāhnaḥ | śuklāṣṭamyāmarkāstamayaḥ | paurṇamāsyāmardharātram | arkabhagaṇabhogo divyo'horātraḥ | teṣāmarkasya meṣapraveśe sūryodayaḥ, karkaṭapraveśe madhyāhnaḥ | tulāpravethe'stamayaḥ makarapraveśerdharātraḥ || meṣādisthe madhyame jīve jīvamānairāśvayujādayo vatsarā bhavanti | laṅkāyāmarkodaye caitraśuklapratipadārambhe'rkadinādāvaśvinyādau kiṃstughnādau rātrāvathārkodaye kāle pravṛttiḥ| horādipravṛttiśca | laṅkātaśca yāvanmeroryāmyottaradeśāntare rekhā tatpūrveṇāpareṇa balakālārkodayakālapravṛttiḥ laṅkāryodayakālaṃ tanmaṇḍalam | svadeśaviṣuvādarkodayaviṣuvanmaṇḍalatvaṃ pratidinaṃ caradalavaśenārkodayaḥ | kṣitijaṃ maṇḍalam | tatrārkabhagaṇabhogena saurābdaḥ | yeṣāmabdānāṃ vai trayeṇa guṇamekaṃ vedaḥ kaliyugam, dviguṇaṃ dvāparam, triguṇaṃ tretā, caturguṇaṃ kṛtam śūnyacatuṣṭayaṃ yamāgnivegāścaturyugam | ekasaptatiścaturyugāni manvantaram | caturdaśa manvantarāṇi kalpaḥ | manvantarāṇāṃ cādyāntarāleṣu kṛtayugapramāṇaṃ sandhiḥ|| evaṃ caturyugaḥ sakalpaḥ | kalpena sapta śūnyāni vasāgnivedāścārubhagaṇaparivartanā bhavanti | pañca śūnyāni guṇāgnipañcasaptamārthacandrāścaṃdramasaḥ| bhaumasya dvitīyapañcāṣṭanavāṣṭaṃ tanavayamayamalāḥ| budhasyāṣṭanavāṣṭanavanavarāmāgninavasamacandrāḥ | jīvasya pañca pañcadviṣaṭpañca dviṣaḍakṣadvikṛtarasaguṇāḥ | śukrasya yamanavāśvinavāṣṭāgniyamakhagirayaḥ | saurasyāṣṭanavayamagirirasapañcamanavaḥ | ādityamandagamanāṣṭāvudayaḥ| candramasopyaṣṭārthavasvarthadikṣvaṣṭavedāḥ | kujamandayamanarapakṣāḥ budhamandasya dvitriguṇāḥ| jīvasya pañcapañcadviṣaḍakṣadvikṛtarasaguṇāḥ| śukrasya yamanavāśvigavāṣṭāgniyamakhagirayaḥ | saurasyāṣṭanavayamā girirasapañcamanavaḥ | ādityamandagaganāṣṭāvudayaḥ| candramasopyaṣṭārthavasvarthadikṣvaṣṭavedāḥ | kujamanda yamanarapakṣāḥ | budhamandasya dvitriguṇāḥ | jīvajīvamandasya bāṇaśaravasavaḥ | śukramandasya guṇaśaravasavaḥ | sauramandasya śaśivedāḥ || candrapātasya vasurasaśaśirudrāgnidaśanayamalāḥ | bhaumapātasya mahīdhrarandhrayamalāḥ | budhapātasya candrādyarthayamalāḥ | jīvapātasya guṇarasāḥ | saurapātasya trinavavasavaḥ | aṣṭaśūnyo vilayamarasakharavimunivasuniśākarāḥ | sanavagrahāṇāṃ prāgyāpamānāṃ kalpāṣṭakakalpādhano yasya bhagaṇabhāgopakriyate tasyaiva kakṣāyojanāni labhyante | yasya bahavo bhagaṇaparivartāstasyopari tasya kakṣā | yasyālpāḥ kakṣā vargadaśabhāgamūlakakṣā karṇastadardhenoparibhavo grahāvasthānaṃ karṇavargasya daśaguṇitasya mūlakakṣā | evaṃ sarvavṛttānāṃ paridhivyāsānayanam| yatra ca sarvagrahāṇāmekatvameva dṛśyate sā kharasenduyamakakṣā | tasyā yojanatalipte madhyamakhakharasenduyajñairyasyaiva kakṣā vibhajyante tasyaiva liptayojanāni labhyante | kalpādyayojanasamā vai kakṣāḥ | yadanantaraṃ vitimiraṃ raviḥ karoti pakṣapakṣeśvatavodārkamaṇḍalapramāṇam || vedāvedāścandramasaḥ | pañcadaśa bhaumasya | ṣaṣṭirbudhasya | khārkā jīvasya | khakhayamāḥ śukrasya | triṃśatsaurasya | dvādaśa dṛśyādṛśyāṃśāścandramasaḥ | saptadaśa bhaumasya| trayodaśa budhasya | ekādaśa jīvamya | nava ca śukrasya | pañcadaśa saurasya | tribhāgonāścaturdaśabhāgāḥ sūryasya | ekatriṃśadbhāgāḥ ṣaṭtriṃśalliptāścandramasaḥ | saptatirbhaumasya | vasurāmā budhasya | guṇarāmā jīvasya | bhavāḥ śukrasya | triṃśacchanaiścarasya | evaṃ paridhayo bhaumasya | śīghraparidhiguṇaverāśca saṃbhāgālimāḥ catvāriṃśadbudhasya | bhāgā yamāgnicandrāḥ aṣṭaguṇā jīvasya | vasvarthapakṣāḥ śukrasya || pañcaviṃśatiḥ saurasya | pariveśenorddhvamadhaśca grahagatirjñeyā | khakharasenduyamalānāṃ ṣaṇnavatibhāgaḥ prathamā jyā | tadevaṃ prathamaṃ jyāntarā tasya prathamajīvatayā bhāgamupahṛtyāptaṃ prathamajyāntarātsaṃśodhya dvitīyaṃ jyāntaraṃ dvitīyaprathamajyāntarayoge dvitīyaprathamaṃ jyāntarayogo jīvā | tataḥ prathamaṃ jīvāptaṃ sadvitīyajyāntarātsaṃśodhya tṛtīyaṃ jyāntaram | tataḥ dvitīyajīvayogastṛtīyā | tataḥ prathamajīvātsaṃśodhya caturthaṃ jyāntaram || evaṃ tṛtīyajīvāyāṃ dattvā caturthī jyā | tasyāḥ prathamajīvāyāṃ bhāgamapahṛtyāptaṃ caturthājjyāntarātsaṃśodhya pañcamajyāntaram | tataścaturthaṃ jīvāyāṃ dattvā ṣaṣṭhī jyā | tataḥ prathamajīvāptaṃ pañcame jyāntaraṃ saṃśodhya ṣaṣṭhaṃ jyāntaraṃ pañcamajīvāyāṃ dattvā saptamī jyā | tataḥ prathamajīvāptaṃ saptamajyāntarātsaṃśodhyāṣṭamam | tatsaptamajīvāyāṃ dattvā navamī jyā | tataḥ prathamajīvāntareṇāptaṃ daśamajyāntarātsaṃśodhya navamaṃ jyāntaram | taṃ navamajīvāyāṃ dattvā daśamī jyā | tataḥ prathamajyāvāptama | ekādaśājjyāntarātsaṃśodhya dvādaśaṃ jyāntaram | tadekādaśajīvāyāṃ dattvā dvādaśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ dvādaśajyāntarātsaṃśodhya trayodaśaṃ jyāntaram | tattrayodaśajīvāyāṃ dattvā caturdaśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ caturdaśa jyāntarātsaṃśodhya pañcadaśajyāntaram | tataścaturdaśajīvāyāṃ dattvā pañcadaśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ pañcadaśājjyāntarātsaṃśodhya ṣoḍaśaṃ jyāntaram | tatpañcadaśajīvāyāṃ saṃśodhya ṣoḍaśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ ṣoḍaśajyāntarātsaṃśodhya saptadaśaṃ jyāntaram | tatṣoḍaśajīvāyāṃ dattvā saptadaśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ saptadaśajyāntarātsaṃśodhyāṣṭādaśamaṃ jyāntaram || tatsaptadaśa jīvāyāṃ dattvāṣṭādaśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptam | aṣṭādaśājjyāntarātsaṃśodhya ekonaviṃśaṃ jyāntaram | tadaṣṭādaśajīvāyāṃ dattvaikonaviṃśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptamekonaviṃśājjyāntarātsaṃśodhya viṃśatitamaṃ jyāntaram | tadekonaviṃśajīvāyāṃ dattvā viṃśatitamī jyā | tataḥ prathama jyāvāptaṃ viṃśājjyāntarātsaṃśodhyaikaviṃśaṃ jyāntaram | tadviṃśatijīvāyāṃ dattvā ekaviṃśī jyā| tataḥ prathamajyāvāptaṃ ekaviṃśājjyāntarātsaṃśodhya dvāviṃśaṃ jyāntaram | tadekaviṃśajīvāyāṃ dattvā dvāviṃśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ dvāviṃśājjyāntarātsaṃśodhya trayoviṃśaṃ jyāntaram || taddvāviṃśa jīvāyāṃ dattvā trayoviṃśī jyā | tataḥ prathamaṃ jyāvāptaṃ trayoviṃśājjyāntarātsaṃśodhya caturviṃśaṃ jyāntaram | tattrayoviṃśajīvāyāṃ dattvā caturviṃśī jyā | tataḥ prathamajyāvāptaṃ caturviṃśājjyāntarātsaṃśodhya pañcaṃviṃśaṃ jyāntaram | taccaturviṃśajīvāyāṃ dattvā pañcaviṃśī jyā | khakharasendukakṣāyāṃ ca vyāsāraṃ tadevānupadanyāsāyām | jyāntavyastānāmantarālayoge caturviṃśatiḥ śarā bhavanti | kramajyākṛtijīvābhistastatkramajyākṛtiḥ śare yāsāṃ liptānāṃ jīvā kriyate tatkendrastasya ca rāśitraye padākhyā prathamapadasthe tadgamaṃ caturthapadasthe cakrādūnam | jyākendraliptā rāśiliptāṣṭavibhāgena vibhājyā | labdhāṅgasamāśca sthāpyāḥ | avaśeṣaṃ tadanantaraṃ jyāntareṇa guṇayet| rāśiliptāṣṭabhāgena vibhajet| labdhaṃ sthāpitajīvāyāṃ dattveṣṭa jyāsiddhiḥ | kālakṣaṇebhyo liptatvena parikalpitebhyo jīvā kāryā | liptābhyo yāvanti jyāntarāṇi saṃśuddhanti tāvanti saṃśodhyāvaśiṣṭabhāgaliptāṣṭabhāgāhatamaśuddhajyāntareṇa vibhajet| labdhahatāsu ādyaṣṭakabhāgaliptāsu kṣipet| śarāntarairevaṃ śaracāpaḥ bhāgacaturviṃśatijyāparamāpakramajyā meṣādi stho viṣuvallekhāstho graho bhavati| kulīrādisthaścāntareṇa | paramāpakramāntastho bhavati| tulādistho viṣuvallekhāsthaḥ makarādistho dakṣiṇena paramāpakramahatāṃ vyāsārdhena vibhajet| labdhaṃ candrasphuṭavikṣepaḥ | tātkālikaśīghraṃ sphuṭaṃ supāte yojyaṃ budhaśukrayoḥ svamadāvikṣepahatāṃ sphuṭāntyakarṇena vibhajeta. labdhaṃ tayoḥ sphuṭavikṣepaḥ | tātkālikasphuṭagrahasphuṭapātayogajyāṃ bhaumajīvasaurāṇāṃ madhyavikṣepahatāṃ sphuṭāntyakarṇena vibhajet, labdhaṃ teṣāṃ sphuṭa vikṣepaḥ | utkrānticāpasphuṭavikṣepayordiśaiko yogaḥ tajjīvasyakrāntiḥ, tasyā niyogaḥ śiṣyate sā dik tadgolasthaśca graho bhavati | evaṃ grahāṇāmuttareṇa dakṣiṇena gatirjñeyā | bhacakravaśenodayāstamayau kurvaṃtaḥ paścimena yānti | pūrvāṃ vrajanto bhagaṇaparivartānkurvanti tatra ca sūryāśvapātaiḥ samameva laṅkādakṣiṇottararekhāyāḥ phālgunānte sarva eva kalpādāvarkodaye mīnameṣasandhigā bhavanti | kalpāvasāne ca meṣapraveśe vā bhānorgaganamadhyavartinyāditye dvādaśāṅgulena śaṃkunā samāvanau chāyā grāhyā, tadvargaṃ vyāsārdhavargahate cchāyāśaṃkuvargayogena vibhajet, labdhamakṣajyāvargaḥ | tatpadamakṣajyā taccāpaṃ svadeśākṣaḥ taṃ rāśitrayādapāsya svadeśāvalambako bhavati | tajjyāvalambakajyā trijyā vargasya svakrāntivargonasya padaṃ svāharvyāsārdhastasya ca svakāntivaśena dik | svakrāntiviṣuvacchāyāhatā śakuhṛtā kṣitijā, sā trijyāhatā svāharnyāsārdhabhājitā kṣaye vṛddhijyā | taddhanuścarārdhaṃ vā prāṇāstadghaṭikābhiḥ pañcadaśaghaṭikāyutā dinārdham | ūnā rātryardhagā evamuttaragolasthā dakṣiṇakāraḥ svasvabhāgāpahāraḥ avāmadhanuṣāmabodhaḥ | śodhanaṃ vyakṣarāśyudayaprāṇāḥ meṣavṛṣamithunānāṃ krameṇa karkaṭasiṃhakanyānāmutkrameṇa | meṣavṛṣamidhunajīvādiḥ prāgvaccaraprāṇāḥ kartavyāḥ | teṣāmavabodhaḥ śodhanaṃ ca tenaikadvitryākṣaraprāṇāḥ taiḥ krameṇa meṣavṛṣamithunāḥ prāṇahīnāḥ utkrameṇa kulīrasiṃhakanyānām | yuktasvadeśe carā vyudayaprāṇā bhavanti ta evotkrameṇa tulādīnāṃ mīnādīnāmapi ardhadinamadhyāhnacchāyāgramūlayāmyottarāgramūlāgraparilekhamatsyamukhapuccharakhā prācyāparā ādityacandrayoranyatamasya deśāntarakarma vinā grahaṇaṃ na kāryam | tadyathāgate kāle yadi bhavati tadā rekhāmadhye svadeśo jñeyaḥ | athādau rekhā paścāccetprāk tatkālāntaraṃ ṣaṣṭihataṃ pañcabhiḥ sahasrairvibhajet | labdhadeśāntarayojanāni grahasyārdhaṃ rātrānmadhyāhnaṃ yāvatpūrvaḥ kālo madhyāhnādapararātraṃ yāvadaparastatrārkasya kālamavilaṅghayan chāyādvayaṃ gṛhṇīyāt | tatkarṇo vyatyāsena śaṃkuprācyaparānte rahitau tadanantaraṃ viṣuvacchāyāgrahaṇamiṣṭe'hni iṣṭadinākṣavaiṣuvatākṣāntamekadigabhimukhībhyaśchāyābhyo yuktaṃ svarāpakramaḥ tena trijyāhatā paramāpakramajyāyā vibhajet | labdhacāpamarkaḥ prathame pade dvitīyādbhāvācchuddhaḥ | tṛtīyena yuktaḥ caturthe cakrācchuddhaḥ | viṣuvacchāyā taruṇā ca hīyamānā ca cchāyā prathama padasthe'rke bhavati, ūnā vṛddhimatī dvitīyasthe, vṛddhimatyadhikā tṛtīyasthe, hīyamānādhikā caturthasthe, evamatītadivasārkasya tadarkasya ca vivaraṃ sphuṭabhuktiḥ | ādityodayāstamayādvā candrodayaṃ dṛṣṭvā nagradaddharito'rkastena kālena candramā bhavati candrānnakṣatrajñānam, candrārkavivarāttithijñānaṃ tasmādahargaṇaḥ | sphuṭārkādviparītakarmaṇā madhyamārkaḥ | saurajīvayoścārātsaṃvatsaraḥ | candravatsarvagrahakriyā,grahebhyo vā kalpagatakālajñānam, evaṃ kāla paricchedaḥ | aśvinyādīnāṃ dhruvakā rāśyādyāḥ, khamaṣṭau khaṃkhaṃkhayamāḥ khaṃśaśīmunayoṣṭayamāḥ śaśīnavendavo'śvayamāḥ pakṣau guṇāḥ khapakṣau śailāḥ khaṃguṇā guṇāḥ khaṃ guṇā ṣoḍaśakhaṃ trīdvyaṣṭādaśakhaṃ vedā randhrāṇi khaṃ vedāḥ saptayamāḥ khaṃ śarā nakhāḥ khaṃ rasā puṣkarā khaṃ rasā navendavaḥ khaṃ sapta pakṣau śarā munayo manavo bhūtāni ca sapta navendavaḥ pañca aṣṭau ca khaṃ aṣṭau janakhaṃ aṣṭau nakhaḥ khaṃ aṣṭau catvāri khaṃ nava vasavaḥ khaṃ sūyamunayaḥ kham | athaiteṣāṃ vikṣepāṃśāḥ daśa dvādaśa pañcadaśa ekādaśa ṣaḍ khaṃ sapta khaṃ dvādaśa trayodaśa ekādaśa dvāvaṣṭātriṃśatsārdhaṃ trīṇi catvāri sārdhānyaṣṭau pañcavibhāgāḥ pañca dviṣaṣṭiḥ triṃśat aṃśavibhāgaḥ caturviśatiḥ ṣaḍviśatiḥ śūnyaṃ cāśvinī bharaṇī kṛttikā punarvasu puṣya maghā bhāgyāryamāṇaḥ || svāti vaiśvadevābhijicchravaṇa dhaniṣṭhājāhirbudhnya revatīnām| uttarā rohiṇī saumyārdrā sārpa hasta citrā viśākhā maitrendra mūlāpyavāruṇānā yāmyāḥ | revatyudayaḥ prācī sarvasya mahatī yogatārā rāśidvayaṃ saptaviṃśatirbhāgāḥ agastyadhruvakaḥ saptabhirmāgaistasya yāmyo vikṣepaḥ | atha bhaumādīnāṃ vakrakendrāṇi rāśyādyāni pañcamanavaḥ khaṃ vedāḥ ṣaḍyamāḥ khaṃ pañca vedāḥ khaṃ pañca pañcadaśa khaṃ vedāstrayodaśa kham | athānuvakrakendrāṇi ṣaḍṣoḍaśa khaṃ sapta vedāḥ khaṃ ṣaḍyamāḥ khaṃ (ṣaṭpañcaviṃśatiḥ khaṃkhaṃ manavaḥ khaṃ ṣaḍguṇāḥ khaṃ) saptadaśa kham | atha pūrvādvārodayakendrāṇi khamaṣṭayamāḥ khaṃ ṣaṭpañcaviṃśatiḥ khaṃ khaṃ manaḥ khaṃ ṣaḍguṇāḥ khaṃ khaṃ saptadaśa kham | atha paścārdhāstamayakendrāṇi ekādaśa dvau khaṃ pañcapañca khaṃ ekādaśaṣoḍaśa khaṃ pañcasaptaviṃśati khaṃ ekādaśa trayodaśa kham | atha budhaśukrayoḥ pūrvārdhāstamayakendre daśadaśa khaṃ ekādaśa ṣoḍaśa khaṃ catvāri śūnyāni catvāri śūnyāni paṃcavedarasāgniyamapakṣāṣṭaśarendavaḥ kalpanapratinakṣatrodayaḥ ta evārkabhagaṇonā divasāḥ | arkabhagaṇā dvādaśahatāstaṃ māsāstaistriṃśaddhatāstaddivasāścandrabhagaṇāḥ saptaviṃśati hatā nakṣatradivasāḥ bhagaṇāṃtaramarkendvoścandramasaste triṃśadguṇāstaddivasāścandramāsaḥ | sūryamāsonādhimāsāścandradivasastu divasāntaramavamānīti | iti śrīviṣṇudharmottare mā.va0 saṃ0 dvi0 khaṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne upakaraṇavivaraṇaṃ nāmaṣṭaṣaṣṭyuttaraśatatamodhyāyaḥ

169

अथ यथाकालं। गतमनवस्त्वेकसप्ततिहताश्चतुर्युगाब्दहताः कार्याः । तेषु कृतप्रमाणं क्षेप्यम् । तमेव तत्र भूयो गतसंख्याहतं च ततो वर्तमानमन्वन्तराद्गतचतुर्युगसंख्याहतानि चतुर्युगाब्दानि युगानि च वर्तमानयुगाच्चैत्रप्रभवगताब्दानि च एवमिष्टकालाब्दगणो भवति । स द्वादशहतश्चैत्रसितादिमासयुक्तस्त्रिंश द्धतोवमानमितादितिथिसहितः कार्यः । एवं सौरो दिनगणो भवति । तं पृथक्कल्पाधिमासकहतं कल्पनविदिनैर्विभजेत् । लब्धं गताधिमासाः । तैस्त्रिंशदब्दैरर्काहर्गणोयुक्ते चन्द्राहर्गणो भवति । तं पृथक्कल्पावमहतं कल्पचन्द्रदिनैर्विभजेत् । लब्धं गतोनरात्रिः तैश्चन्द्राहर्गणाद्धनं साधनाहर्गणो भवति । अधिमासशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हते एष्याधिमासकैर्भागे हते गताधिमासकस्य दिनादिः कालो लभ्यते । अधिमासशेषं कल्परविदिवसेभ्यः संशोध्यावशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हते एष्येधिमासेकतास्य कालो लभ्यते । अवमशेषस्य कल्पेन रात्रेर्भागे हते एष्योनरात्रकालः अवमशेषकल्पचन्द्रदिवसेभ्यः संशोध्यावशेषस्य कल्पोनरात्रेनरात्रेर्भागे हते एष्योनरात्रपातकालः संवत्सरगणात्पंचहतावशेषे संवत्सराद्योब्दः आदित्यः, चन्द्रः , भौमः, बुधः, जीवः, सितः, सौरश्चेति क्रमेण ग्रहणं संवत्सराः सप्तहतावशेषे चतुर्थक्रमेण संवत्सराधिपः सावनाद्दिनगणात्सप्तहृतात्क्रमेणैव दिवसाधिपः चान्द्राः दिनगणा दशात्यधिकशतहताल्लब्धं सप्तहतं तदवशेषं पर्व ब्रह्मचन्द्रेंद्रवैश्रवणवरुणाग्नियमाश्च पर्वपतयः दिनगणमि ष्टग्रहभगणगुणभूदिनैर्विभजेत् । लब्धं भगणादिः लेखार्कोदयो ग्रहो भवति । एवंरूपेणाहर्गणेन ग्रहभुक्तिः । इष्टां कालाद्यावताकालेनार्कोदयो भविष्यति तावता कालेन ग्रहस्येकदिवसभुक्तिं संगुण्य षष्ट्या विभजेत् । अवाप्तं रव्युदये ग्रहस्य धनमस्तमये ऋणम् । एवमुत्तरगोले दक्षिणेन विपरीत दिशान्तरयोजनानि षष्ठ्यासङ्गुण्य पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धं लेखाप्राग्भावे संशोध्यमपरस्मिन्देयमेवमिष्टे देशे । इष्टे च काले ग्रहो मध्यमो भवति । तत्कालार्कचन्द्रमन्दकर्मणैव स्फुटे कार्यो भौमः कर्मचतुष्टयेन तस्य मन्द शीघ्रं मंदं शीघ्रमिति च कर्माणि । अन्येषां मन्दशीघ्रे कर्मणी तत्र भौममर्दः संस्कार्यः तच्छीघ्रपरिधिश्च शुक्रस्य परिधिद्वयमपि तत्र भौमजीवसौराणामर्कः शीघ्रः । स्वयं मध्यमो बुधशुक्रयोरर्को मध्यमः । स्वयं शीघ्रोशीघ्रो ग्रहोनं केन्द्रः ग्रहश्च मन्दोनः भौमशीघ्रकेन्द्रपदभुक्ताभुक्तयोरल्पस्य जीवं चतुर्भिः शतैः ग्रहैश्च मन्दोनः भाणितं द्वादश्या जीवया विभजेत् । लब्धेन केन्द्रे मकरादिगे भौममन्दयुतं कार्यं कर्कटादिगे चोनमिति शुक्रमदं केन्द्रज्यां न्यासार्धावहूतां लब्धेन तं मदं परिधिरूनः स्पष्टो भवति । तस्यैव शीघ्रकेन्द्रज्यां व्यासार्धं पञ्चमेन विभजेत् । लब्धे युतः शुक्रशीघ्रपरिधिः स्पष्टो भवतीति मन्दकेन्द्रात् जीवा भुजज्या त्रिराशिसहितार्कोटिज्याकोटिभुजज्ये स्वमर्दवारिधिहते खरसामिभिर्विभजेत । लब्धं भुजकोटिपाते मकरादिकेन्द्रे कोटिफलं व्यासार्थे दद्यात । कुलीरादिके शोधयेत्कोटिर्भवति । भुजाफलं भुजा कोटिभुजावर्गयोगमूलं कर्णः व्यासार्धहतां भुजज्यां स्फुटकर्णेन विभजेत् । लब्धचापं फलकलाः मेषादिकेन्द्रे ग्रहे शोध्यास्तुलादौ देयाः । भौमस्य श्यममन्दकर्मण्यधिकृताः एवं स्पन्दस्फुटग्रहं शीघ्रादपास्य केन्द्रं कृतैतदेव शीघ्रपरिधिना कर्म कुर्यात् । तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहे मेषादिकेन्द्रे धनं तुलादृणमिति । भौमस्य प्रथमे शीघ्रकर्मणि तदूनीकृतं एवं ग्रहः स्फुटो भवति। बुधसितपातौ विपरीतेन अब्दफलेन स्फुटो कार्यो भौमजीवसौराणां शीघ्रान्त्यफलेनानुलोमेनानीतवर्तमानस्फुटं ग्रहान्तरं स्फुटभुक्तिः अर्कफलम् । स्फुटभक्तिहतं भवनकलाभिर्विभजेत् लब्धमर्ककेन्द्रवशे तद्वदेव ग्रहस्य धनर्णे योज्ये । अन्त्यशीघ्रकर्माविशेषं केन्द्रस्य वक्रादिकेन्द्रस्य वान्तरं स्फुटभुक्तिशीघ्रमुत्संतरेण विभजेत् । लब्धो वक्रादेर्दिनादिः कालः धुवककेन्द्रेधिक एष्यः शीघ्रकेन्द्रेधिकेतीतः ।। इति श्रीवि० मा० वज्र सं० द्वितीयखण्डे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रे ग्रहगतिर्नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

atha yathākālaṃ| gatamanavastvekasaptatihatāścaturyugābdahatāḥ kāryāḥ | teṣu kṛtapramāṇaṃ kṣepyam | tameva tatra bhūyo gatasaṃkhyāhataṃ ca tato vartamānamanvantarādgatacaturyugasaṃkhyāhatāni caturyugābdāni yugāni ca vartamānayugāccaitraprabhavagatābdāni ca evamiṣṭakālābdagaṇo bhavati | sa dvādaśahataścaitrasitādimāsayuktastriṃśa ddhatovamānamitāditithisahitaḥ kāryaḥ | evaṃ sauro dinagaṇo bhavati | taṃ pṛthakkalpādhimāsakahataṃ kalpanavidinairvibhajet | labdhaṃ gatādhimāsāḥ | taistriṃśadabdairarkāhargaṇoyukte candrāhargaṇo bhavati | taṃ pṛthakkalpāvamahataṃ kalpacandradinairvibhajet | labdhaṃ gatonarātriḥ taiścandrāhargaṇāddhanaṃ sādhanāhargaṇo bhavati | adhimāsaśeṣasya kalpādhimāsakairbhāge hate eṣyādhimāsakairbhāge hate gatādhimāsakasya dinādiḥ kālo labhyate | adhimāsaśeṣaṃ kalparavidivasebhyaḥ saṃśodhyāvaśeṣasya kalpādhimāsakairbhāge hate eṣyedhimāsekatāsya kālo labhyate | avamaśeṣasya kalpena rātrerbhāge hate eṣyonarātrakālaḥ avamaśeṣakalpacandradivasebhyaḥ saṃśodhyāvaśeṣasya kalponarātrenarātrerbhāge hate eṣyonarātrapātakālaḥ saṃvatsaragaṇātpaṃcahatāvaśeṣe saṃvatsarādyobdaḥ ādityaḥ, candraḥ , bhaumaḥ, budhaḥ, jīvaḥ, sitaḥ, sauraśceti krameṇa grahaṇaṃ saṃvatsarāḥ saptahatāvaśeṣe caturthakrameṇa saṃvatsarādhipaḥ sāvanāddinagaṇātsaptahṛtātkrameṇaiva divasādhipaḥ cāndrāḥ dinagaṇā daśātyadhikaśatahatāllabdhaṃ saptahataṃ tadavaśeṣaṃ parva brahmacandreṃdravaiśravaṇavaruṇāgniyamāśca parvapatayaḥ dinagaṇami ṣṭagrahabhagaṇaguṇabhūdinairvibhajet | labdhaṃ bhagaṇādiḥ lekhārkodayo graho bhavati | evaṃrūpeṇāhargaṇena grahabhuktiḥ | iṣṭāṃ kālādyāvatākālenārkodayo bhaviṣyati tāvatā kālena grahasyekadivasabhuktiṃ saṃguṇya ṣaṣṭyā vibhajet | avāptaṃ ravyudaye grahasya dhanamastamaye ṛṇam | evamuttaragole dakṣiṇena viparīta diśāntarayojanāni ṣaṣṭhyāsaṅguṇya pañcabhiḥ sahasrairvibhajet | labdhaṃ lekhāprāgbhāve saṃśodhyamaparasmindeyamevamiṣṭe deśe | iṣṭe ca kāle graho madhyamo bhavati | tatkālārkacandramandakarmaṇaiva sphuṭe kāryo bhaumaḥ karmacatuṣṭayena tasya manda śīghraṃ maṃdaṃ śīghramiti ca karmāṇi | anyeṣāṃ mandaśīghre karmaṇī tatra bhaumamardaḥ saṃskāryaḥ tacchīghraparidhiśca śukrasya paridhidvayamapi tatra bhaumajīvasaurāṇāmarkaḥ śīghraḥ | svayaṃ madhyamo budhaśukrayorarko madhyamaḥ | svayaṃ śīghrośīghro grahonaṃ kendraḥ grahaśca mandonaḥ bhaumaśīghrakendrapadabhuktābhuktayoralpasya jīvaṃ caturbhiḥ śataiḥ grahaiśca mandonaḥ bhāṇitaṃ dvādaśyā jīvayā vibhajet | labdhena kendre makarādige bhaumamandayutaṃ kāryaṃ karkaṭādige conamiti śukramadaṃ kendrajyāṃ nyāsārdhāvahūtāṃ labdhena taṃ madaṃ paridhirūnaḥ spaṣṭo bhavati | tasyaiva śīghrakendrajyāṃ vyāsārdhaṃ pañcamena vibhajet | labdhe yutaḥ śukraśīghraparidhiḥ spaṣṭo bhavatīti mandakendrāt jīvā bhujajyā trirāśisahitārkoṭijyākoṭibhujajye svamardavāridhihate kharasāmibhirvibhajeta | labdhaṃ bhujakoṭipāte makarādikendre koṭiphalaṃ vyāsārthe dadyāta | kulīrādike śodhayetkoṭirbhavati | bhujāphalaṃ bhujā koṭibhujāvargayogamūlaṃ karṇaḥ vyāsārdhahatāṃ bhujajyāṃ sphuṭakarṇena vibhajet | labdhacāpaṃ phalakalāḥ meṣādikendre grahe śodhyāstulādau deyāḥ | bhaumasya śyamamandakarmaṇyadhikṛtāḥ evaṃ spandasphuṭagrahaṃ śīghrādapāsya kendraṃ kṛtaitadeva śīghraparidhinā karma kuryāt | tatphalaṃ mandasphuṭe grahe meṣādikendre dhanaṃ tulādṛṇamiti | bhaumasya prathame śīghrakarmaṇi tadūnīkṛtaṃ evaṃ grahaḥ sphuṭo bhavati| budhasitapātau viparītena abdaphalena sphuṭo kāryo bhaumajīvasaurāṇāṃ śīghrāntyaphalenānulomenānītavartamānasphuṭaṃ grahāntaraṃ sphuṭabhuktiḥ arkaphalam | sphuṭabhaktihataṃ bhavanakalābhirvibhajet labdhamarkakendravaśe tadvadeva grahasya dhanarṇe yojye | antyaśīghrakarmāviśeṣaṃ kendrasya vakrādikendrasya vāntaraṃ sphuṭabhuktiśīghramutsaṃtareṇa vibhajet | labdho vakrāderdinādiḥ kālaḥ dhuvakakendredhika eṣyaḥ śīghrakendredhiketītaḥ || iti śrīvi0 mā0 vajra saṃ0 dvitīyakhaṇḍe rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne jyotiḥśāstre grahagatirnāmaikonasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

170

स्फुटग्रहं लिप्तीकृतम् अष्टभिः शतैर्विभजेत् । लब्धं ग्रहेण भुक्तान्यश्विन्याद्यानि नक्षत्राणि शेषं स्फुटभुक्त्या विभजेत् । लब्धं दिनादिः काला नक्षत्रप्रविष्टस्य अवशेषमष्टभ्यः शतेभ्यः संशोध्यावमेषात प्राग्घतकालो नक्षत्रस्थितेः राशौ भुक्ता अभुक्ता वा स्फुटभुक्ता विभजेत । लब्धं दिनादिः संक्रान्तेर्गतैष्यः कालः अथ योजनकर्णान्तं सर्वांत्याविशेषकर्णाद्यन्तं व्यस्तं व्यासार्धेन विभजेत् । लब्धं स्फुटयोजनकर्णार्था ग्रहा प्रमाणविष्कभयोजनानि व्यासाधेहतानि स्फुटयोजनकर्णार्धेन विभजेत् । लब्धं स्फुटग्रहाप्रमाणव्यासकलाः स्फुटान्यर्ककर्णार्धयोजनति पांचसाहस्रिकस्यपरिधेः कर्णोनानि तेनैव गुणितानि रविन्यासे न तद्गणेन विभजेत् । लब्धं भूच्छाया स्फुटराशिकर्णार्धोनपाञ्चसाहस्रिकस्य । परिधेः कर्णहतां भूच्छायया विभजेत् । लब्धं व्यासार्धगुणं चन्द्रस्फुटयोजनकर्णार्धेन विभजेत् लब्धं राहुमानकलाः । ग्रहमानार्धकलाः षष्टिगुणा भुक्त्या विभजेत् । लब्धं संक्रांतिकालात्प्रागपरेण च पुण्यकालः । अर्कोनाच्चन्द्राल्लिप्तीकृतात् वयमागतभक्ताच्छुक्लप्रतिपदाद्या तिथिः । शेषात्षष्टिगुण्याद्भुक्तान्तरहृताद्घटिकादिः कालः कृष्णचतुर्दशांतः सदैव शकुनिः अमाया आद्यर्धे चतुष्पात् द्वितीये नागः प्रतिपदाद्यर्धे किंस्तुघ्नम अर्कोनचन्द्रलिप्ताः खरदाग्निभिर्विभजेत्। अवशेषात्तिथिवत्कालः लब्धादेकोनात्सप्तमहृतादवशेषं बवाद्यं करणं चन्द्रार्कयोगे चन्द्रार्धयोरासनेघातवै धृते तेन चन्द्रार्कयोः क्रान्तिसाम्ये । तत्र व्यतीपातौर्भिन्ननयने गोलैकत्वे च वैधृतः समायने गोलभेदे च ध्रुवकार्कचन्द्रयोगान्तरं चन्द्रार्कभुक्तियोगेन विभजेत् । लब्धेन ध्रुवकादित्ये चन्द्रार्कयोगाधिकाविति । ततोर्कात्क्रान्तिस्तात्कालिकपातेन चन्द्रात्स्वकान्तिः प्रथमतृतीयपादान्तस्थे चन्द्रस्य क्रान्तेः चन्द्रक्रान्तिर्यदोना भवति तदा क्रांतिसाम्यारावाः प्रथमतृतीयपदस्थे चन्द्रमसि तदपक्रममर्कापक्रमादूने एष्यः क्रान्तिसाम्यकालोन्यथातीतः। द्वितीयचतुर्थपदस्थान्यथाविक्षेपेण स्वक्रान्तिदिगुत्पत्तौ चन्द्रापक्रममधिकृतं कल्पयेत्। क्रांतेर्युतिरन्यदिशोरेकदिशोरन्तरं व्यतीपातेन्यथा वैधृतिप्रथमाख्यः। एवमिष्टकालिकैरर्कचन्द्रपातैर्द्वितीयादयस्ततः प्रथमद्वितीयकालयोः द्वयोरेष्योतीतो वा पातस्तदा तयोरन्तरम्। अन्यथा योगो भागापहारः प्रथमगुणितस्येष्टकालस्य ते कालस्य तेन कालेनांसकृत् द्वितीयं कृत्वा विशेषकर्मणा स्फुटकालः साध्यः स व्यतीपातपातमध्यकालः । आदित्यचन्द्रमानयोगः षष्टिगुणो भुक्त्यन्तरेण हृतो लब्धा स्थितिरिति ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तिथिनक्षत्रप्रकरणं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

sphuṭagrahaṃ liptīkṛtam aṣṭabhiḥ śatairvibhajet | labdhaṃ graheṇa bhuktānyaśvinyādyāni nakṣatrāṇi śeṣaṃ sphuṭabhuktyā vibhajet | labdhaṃ dinādiḥ kālā nakṣatrapraviṣṭasya avaśeṣamaṣṭabhyaḥ śatebhyaḥ saṃśodhyāvameṣāta prāgghatakālo nakṣatrasthiteḥ rāśau bhuktā abhuktā vā sphuṭabhuktā vibhajeta | labdhaṃ dinādiḥ saṃkrāntergataiṣyaḥ kālaḥ atha yojanakarṇāntaṃ sarvāṃtyāviśeṣakarṇādyantaṃ vyastaṃ vyāsārdhena vibhajet | labdhaṃ sphuṭayojanakarṇārthā grahā pramāṇaviṣkabhayojanāni vyāsādhehatāni sphuṭayojanakarṇārdhena vibhajet | labdhaṃ sphuṭagrahāpramāṇavyāsakalāḥ sphuṭānyarkakarṇārdhayojanati pāṃcasāhasrikasyaparidheḥ karṇonāni tenaiva guṇitāni ravinyāse na tadgaṇena vibhajet | labdhaṃ bhūcchāyā sphuṭarāśikarṇārdhonapāñcasāhasrikasya | paridheḥ karṇahatāṃ bhūcchāyayā vibhajet | labdhaṃ vyāsārdhaguṇaṃ candrasphuṭayojanakarṇārdhena vibhajet labdhaṃ rāhumānakalāḥ | grahamānārdhakalāḥ ṣaṣṭiguṇā bhuktyā vibhajet | labdhaṃ saṃkrāṃtikālātprāgapareṇa ca puṇyakālaḥ | arkonāccandrālliptīkṛtāt vayamāgatabhaktācchuklapratipadādyā tithiḥ | śeṣātṣaṣṭiguṇyādbhuktāntarahṛtādghaṭikādiḥ kālaḥ kṛṣṇacaturdaśāṃtaḥ sadaiva śakuniḥ amāyā ādyardhe catuṣpāt dvitīye nāgaḥ pratipadādyardhe kiṃstughnama arkonacandraliptāḥ kharadāgnibhirvibhajet| avaśeṣāttithivatkālaḥ labdhādekonātsaptamahṛtādavaśeṣaṃ bavādyaṃ karaṇaṃ candrārkayoge candrārdhayorāsaneghātavai dhṛte tena candrārkayoḥ krāntisāmye | tatra vyatīpātaurbhinnanayane golaikatve ca vaidhṛtaḥ samāyane golabhede ca dhruvakārkacandrayogāntaraṃ candrārkabhuktiyogena vibhajet | labdhena dhruvakāditye candrārkayogādhikāviti | tatorkātkrāntistātkālikapātena candrātsvakāntiḥ prathamatṛtīyapādāntasthe candrasya krānteḥ candrakrāntiryadonā bhavati tadā krāṃtisāmyārāvāḥ prathamatṛtīyapadasthe candramasi tadapakramamarkāpakramādūne eṣyaḥ krāntisāmyakālonyathātītaḥ| dvitīyacaturthapadasthānyathāvikṣepeṇa svakrāntidigutpattau candrāpakramamadhikṛtaṃ kalpayet| krāṃteryutiranyadiśorekadiśorantaraṃ vyatīpātenyathā vaidhṛtiprathamākhyaḥ| evamiṣṭakālikairarkacandrapātairdvitīyādayastataḥ prathamadvitīyakālayoḥ dvayoreṣyotīto vā pātastadā tayorantaram| anyathā yogo bhāgāpahāraḥ prathamaguṇitasyeṣṭakālasya te kālasya tena kālenāṃsakṛt dvitīyaṃ kṛtvā viśeṣakarmaṇā sphuṭakālaḥ sādhyaḥ sa vyatīpātapātamadhyakālaḥ | ādityacandramānayogaḥ ṣaṣṭiguṇo bhuktyantareṇa hṛto labdhā sthitiriti || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṃḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tithinakṣatraprakaraṇaṃ nāma saptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १७१-१७५

171

दिनगतशेषाल्पकालस्योत्तरगोलेर्धरात्राद्धीनस्य दक्षिणे युक्तस्य जीवासाहोरात्रावहतात्रिज्याहृतो गोल विपर्ययेण त्रिज्यायुतोन्यच्छेदः । छेदोवलम्बकव्याहतः त्रिज्याविभाजितः शंकुः। शंकुवर्गहीनस्य क्रियावर्गस्य पदं दृश्यद्वादशहता शंकुहृता छाया मध्याह्निकार्कक्रान्त्या साक्षसंयोगविवरो दक्षिणोत्तरगोलयोरनिष्ट तद्राशित्रयादपास्य तज्ज्याभागापहारः द्वादशहताया अनष्टजीवाया लब्धं माध्याह्निकी च्छाया त्रिद्यार्कघातमध्याह्नछायाभागापहारविभक्तस्तत्कर्णः विषुवकर्णहतां त्रिद्यां स्वेष्टकायाकर्णेन विभजेत् । लब्धमुत्तरदक्षिण गोलयोः क्षितिज्यया युतोनव्यासार्धताडितं स्वाहोरात्रार्धेन विभजेत् । लब्धा चायं गोलविपर्ययाश्चरदलोनयुतं दिवसस्य गतं शेषं वा भवति ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ज्योतिःशास्त्रे छायाप्रकरणं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

dinagataśeṣālpakālasyottaragolerdharātrāddhīnasya dakṣiṇe yuktasya jīvāsāhorātrāvahatātrijyāhṛto gola viparyayeṇa trijyāyutonyacchedaḥ | chedovalambakavyāhataḥ trijyāvibhājitaḥ śaṃkuḥ| śaṃkuvargahīnasya kriyāvargasya padaṃ dṛśyadvādaśahatā śaṃkuhṛtā chāyā madhyāhnikārkakrāntyā sākṣasaṃyogavivaro dakṣiṇottaragolayoraniṣṭa tadrāśitrayādapāsya tajjyābhāgāpahāraḥ dvādaśahatāyā anaṣṭajīvāyā labdhaṃ mādhyāhnikī cchāyā tridyārkaghātamadhyāhnachāyābhāgāpahāravibhaktastatkarṇaḥ viṣuvakarṇahatāṃ tridyāṃ sveṣṭakāyākarṇena vibhajet | labdhamuttaradakṣiṇa golayoḥ kṣitijyayā yutonavyāsārdhatāḍitaṃ svāhorātrārdhena vibhajet | labdhā cāyaṃ golaviparyayāścaradalonayutaṃ divasasya gataṃ śeṣaṃ vā bhavati || iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde jyotiḥśāstre chāyāprakaraṇaṃ nāmaikasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

172

इष्टकालस्फुटार्कराशिभुक्तलिप्तास्तदा क्रान्तिराश्युदयप्राणाहताग्रहताग्रहलिप्ताभिर्विभजेत्। लब्धमर्कक्रान्तिराशेर्दिनभागकालः तदिष्टकालप्राणेभ्योणस्यादित्ये चाभुक्तलिप्ता देयाः काले चानन्तररव्युदयाश्रयास्याः अर्क ..........चराच्युदयो देयः शेषादशुद्धराश्युदयैर्भावाद्याः। एवं राशिगत काललग्नोदयः षड्राशियुतार्का अर्कभुक्तकालाद्याः कालाः लग्नाश्च भुक्तकलाभ्यस्तद्योगे तदन्तरा व्युदये युते लग्रोदयः कालः ।। इतिश्रीवि० मा० व० सं० द्वि० लग्नप्रकरणं नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iṣṭakālasphuṭārkarāśibhuktaliptāstadā krāntirāśyudayaprāṇāhatāgrahatāgrahaliptābhirvibhajet| labdhamarkakrāntirāśerdinabhāgakālaḥ tadiṣṭakālaprāṇebhyoṇasyāditye cābhuktaliptā deyāḥ kāle cānantararavyudayāśrayāsyāḥ arka ..........carācyudayo deyaḥ śeṣādaśuddharāśyudayairbhāvādyāḥ| evaṃ rāśigata kālalagnodayaḥ ṣaḍrāśiyutārkā arkabhuktakālādyāḥ kālāḥ lagnāśca bhuktakalābhyastadyoge tadantarā vyudaye yute lagrodayaḥ kālaḥ || itiśrīvi0 mā0 va0 saṃ0 dvi0 lagnaprakaraṇaṃ nāma dvisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

173

भौमजीवमंदाः केन्द्रः शीघ्रः बुधसितौ वक्रे मंदावत्यथाशीघ्रौ मन्द ग्रहर्कांतरगाः कालदृश्यादृश्यांशेन यदा तदा पूर्वार्धोदयास्तमययोरार्कोदयिको ग्रहः पश्चार्धेन तदास्तमयिकः तात्कालिकग्रहस्फुटविक्षेपमदाज्याहतव्यामार्धेन विभजेत । लब्धग्रह औदयिके ऋणमास्तमयिकवनउत्तरविक्षेपपरमापक्रमेण विभजेत्। लब्धमयनविक्षेपेन्ये शोध्यमन्यथादेयम् । एवं ग्रहोदयास्तलग्नौ भवतः । ततो ग्रहान्तराल्लग्नवत्कालः कलांशग्रहान्तरांशानां भुजान्तरेण भागमपहरेत् । ग्रहे वक्रिणि भुक्तियोगेन लब्धो दिनादिः कालमुपास्तमयस्य एव नक्षत्राणां तेषां द्वादश दृश्यादृश्यांशः अगस्त्यध्रुवकृदिक्कर्मद्वयकं कृत्वा तद्वटिकाद्वयेन स्वदेशराश्युदये वर्धयेत् । तदंशेकेगस्त्योदयः वक्रोनेस्तमयः प्रतिदैवसिक उदयो ग्रहान्तं लग्नवशेनेति ।। इति श्रीवि० ध० द्वि० खं०- मा० सं० उदयास्तमयप्रकरणं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

bhaumajīvamaṃdāḥ kendraḥ śīghraḥ budhasitau vakre maṃdāvatyathāśīghrau manda graharkāṃtaragāḥ kāladṛśyādṛśyāṃśena yadā tadā pūrvārdhodayāstamayayorārkodayiko grahaḥ paścārdhena tadāstamayikaḥ tātkālikagrahasphuṭavikṣepamadājyāhatavyāmārdhena vibhajeta | labdhagraha audayike ṛṇamāstamayikavanauttaravikṣepaparamāpakrameṇa vibhajet| labdhamayanavikṣepenye śodhyamanyathādeyam | evaṃ grahodayāstalagnau bhavataḥ | tato grahāntarāllagnavatkālaḥ kalāṃśagrahāntarāṃśānāṃ bhujāntareṇa bhāgamapaharet | grahe vakriṇi bhuktiyogena labdho dinādiḥ kālamupāstamayasya eva nakṣatrāṇāṃ teṣāṃ dvādaśa dṛśyādṛśyāṃśaḥ agastyadhruvakṛdikkarmadvayakaṃ kṛtvā tadvaṭikādvayena svadeśarāśyudaye vardhayet | tadaṃśekegastyodayaḥ vakronestamayaḥ pratidaivasika udayo grahāntaṃ lagnavaśeneti || iti śrīvi0 dha0 dvi0 khaṃ0- mā0 saṃ0 udayāstamayaprakaraṇaṃ nāma saptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

174

स्वोदयास्तविलग्नौ चन्द्रार्कयोः ततश्चन्द्रोदयास्तकालौ साध्यौ इष्टकालिकचन्द्रार्कस्वक्रान्ति त्रिज्यागुणे विलस्वज्यया विभजेत् । लब्धेग्रे क्रान्तिदिष्टेशेन ततोर्कचन्द्रशंकुकार्यौ पृथक्च्छंकुहताक्षज्यावलम्बकेन विभजेत् । लब्धे शङ्कुतले तौ चोत्तरे स्वरात्रौ दिवसयाम्ये द्वादशशंकुतलयोर्दिशैको योगो दिग्भेदवियोगः पृथग्बाहुः तयोर्दिगैको वियोगोन्यथा योगःस्फुटबाहुः स्वदृगर्ण्यवर्जभुजावर्गविश्लेषपदयोगः कपालभेदे साम्ये वियोगः प्रथमांशजां दिगैवातिश्लेषो दिग्भेदो युतिर्द्वितीयः प्रथमद्वितीयवर्गयोगपदं कोटिः कोटि वाहुवर्गयोगमूलकर्णः अर्कोनाश्चन्द्रार्केर्द्धं तस्माज्ज्याकेन्द्रलिप्ताश्चन्द्रमासलिप्ताः तस्माज्ज्याकेन्द्रलिप्ताश्चन्द्रमानघ्नाः नवत्याहृतास्मिन् केन्द्र प्रयमचतुर्थपदस्थे द्वितीयस्थे कृष्णम् इन्दुमानचतुर्भागकृतास्मितेर्कमानभुजककर्णकोटिसूत्राण्यङ्गुलतां यान्ति पूर्वापराशाभिमुखार्केन्द्राण्याद्य पदगे मितशृङ्गं परिलिखेत् । एवं द्वितीयतृतीयगे कृष्णं बिन्दुमर्कं परिकल्प्य ततोर्काद्यथा शशी तथा भुजा देया तदग्रात्स्वाभिमुख्येन कोटिः ततः तदंतलग्नेन पूर्वान्तं पुनःपुनः सत्कुलम् । यावदविशेषं लब्धोनं स्यात् इति लम्बनं संस्कृते तिथ्यन्ते ग्रहणमध्यश्चन्द्रश्चन्द्रवत्कल्पिताद्द्वित्रि भात्स्वक्रान्तिः अक्षे सौम्या शोध्या याम्या देया तज्ज्यामध्यमचन्द्रार्कभुक्त्यंतरहता शरेर्कहतया त्रिज्यया विभजेत् । लब्धभवनतिः स्वक्रान्तितोक्षेधिके सौम्यान्यथा याम्या तात्कालिकचन्द्रविक्षेपावनन्यादिगैक्ये योगो दिग्भेदो वियोगः स्फुटविक्षेपः तेन स्थिते मन्दभदलोनयुतैर्ग्रहैः स्पर्थनिमीलोन्मीलनमोक्षकालिकैलम्बनमानि कार्याणि मध्यलम्बनस्येष्टलंबनस्य धनर्णेकोन्तरे भेदयोगः फलम् । तेन मध्यस्थित्यरविमन्दावेव युते स्वकालिके स्फुटे भवतः पञ्चदशं घटिकाकालिकं लंबने फलेन हीने विमंदार्धे कार्ये शेषं पीरलेखाढ्ये चद्रग्रहणवद्भवति ।। धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्गलोकप्रदं तथा ।। इदं ग्रहाणां गणितं सर्वकामप्रदं शिवम् ।। गतिमेकस्य विज्ञाय ग्रहस्य सुसमाहितः ।। तस्य लोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। सर्वग्रहगतिं ज्ञात्वा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ।। धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।। कामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थी परमं पदम् ।। सम्यग्ग्रहगतिं ज्ञात्वा पात्रतां याति वै द्विजः।। न चेद् वृत्तिं तथा कुर्यात्तथा वृत्तिं विवर्जयेत्।। पात्राणामपि तत्पात्रं ग्रहाणां वेत्ति यो गतिम्।। वेदास्तु यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कलानुपूर्व्या विहिताश्च यज्ञाः ।। तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद सर्वम् ।। इनि श्रीवि० ध० द्वि. ख० मा० सं० पैतामहसिद्धान्तो नाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

svodayāstavilagnau candrārkayoḥ tataścandrodayāstakālau sādhyau iṣṭakālikacandrārkasvakrānti trijyāguṇe vilasvajyayā vibhajet | labdhegre krāntidiṣṭeśena tatorkacandraśaṃkukāryau pṛthakcchaṃkuhatākṣajyāvalambakena vibhajet | labdhe śaṅkutale tau cottare svarātrau divasayāmye dvādaśaśaṃkutalayordiśaiko yogo digbhedaviyogaḥ pṛthagbāhuḥ tayordigaiko viyogonyathā yogaḥsphuṭabāhuḥ svadṛgarṇyavarjabhujāvargaviśleṣapadayogaḥ kapālabhede sāmye viyogaḥ prathamāṃśajāṃ digaivātiśleṣo digbhedo yutirdvitīyaḥ prathamadvitīyavargayogapadaṃ koṭiḥ koṭi vāhuvargayogamūlakarṇaḥ arkonāścandrārkerddhaṃ tasmājjyākendraliptāścandramāsaliptāḥ tasmājjyākendraliptāścandramānaghnāḥ navatyāhṛtāsmin kendra prayamacaturthapadasthe dvitīyasthe kṛṣṇam indumānacaturbhāgakṛtāsmiterkamānabhujakakarṇakoṭisūtrāṇyaṅgulatāṃ yānti pūrvāparāśābhimukhārkendrāṇyādya padage mitaśṛṅgaṃ parilikhet | evaṃ dvitīyatṛtīyage kṛṣṇaṃ bindumarkaṃ parikalpya tatorkādyathā śaśī tathā bhujā deyā tadagrātsvābhimukhyena koṭiḥ tataḥ tadaṃtalagnena pūrvāntaṃ punaḥpunaḥ satkulam | yāvadaviśeṣaṃ labdhonaṃ syāt iti lambanaṃ saṃskṛte tithyante grahaṇamadhyaścandraścandravatkalpitāddvitri bhātsvakrāntiḥ akṣe saumyā śodhyā yāmyā deyā tajjyāmadhyamacandrārkabhuktyaṃtarahatā śarerkahatayā trijyayā vibhajet | labdhabhavanatiḥ svakrāntitokṣedhike saumyānyathā yāmyā tātkālikacandravikṣepāvananyādigaikye yogo digbhedo viyogaḥ sphuṭavikṣepaḥ tena sthite mandabhadalonayutairgrahaiḥ sparthanimīlonmīlanamokṣakālikailambanamāni kāryāṇi madhyalambanasyeṣṭalaṃbanasya dhanarṇekontare bhedayogaḥ phalam | tena madhyasthityaravimandāveva yute svakālike sphuṭe bhavataḥ pañcadaśaṃ ghaṭikākālikaṃ laṃbane phalena hīne vimaṃdārdhe kārye śeṣaṃ pīralekhāḍhye cadragrahaṇavadbhavati || dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargalokapradaṃ tathā || idaṃ grahāṇāṃ gaṇitaṃ sarvakāmapradaṃ śivam || gatimekasya vijñāya grahasya susamāhitaḥ || tasya lokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || sarvagrahagatiṃ jñātvā brahmalokaṃ prapadyate || dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cārthamāpnuyāt || kāmānavāpnuyātkāmī mokṣārthī paramaṃ padam || samyaggrahagatiṃ jñātvā pātratāṃ yāti vai dvijaḥ|| na ced vṛttiṃ tathā kuryāttathā vṛttiṃ vivarjayet|| pātrāṇāmapi tatpātraṃ grahāṇāṃ vetti yo gatim|| vedāstu yajñārthamabhipravṛttāḥ kalānupūrvyā vihitāśca yajñāḥ || tasmādidaṃ kālavidhānaśāstraṃ yo jyotiṣaṃ veda sa veda sarvam || ini śrīvi0 dha0 dvi. kha0 mā0 saṃ0 paitāmahasiddhānto nāma catuḥsaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

2.175

समाप्तं पैतामहसिद्धान्तम्

samāptaṃ paitāmahasiddhāntam

श्रीपरशुराम उवाच ।। भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।। जिगीषूणां समाचक्ष्व यात्राकालं महीक्षिताम्

śrīparaśurāma uvāca || bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada || jigīṣūṇāṃ samācakṣva yātrākālaṃ mahīkṣitām

पुष्कर उवाच ।। सर्वेषामेव वर्णानां यात्राकालं निबोध मे ।। अधिकृत्य महीनाथं विजिगीषोर्गुणान्वितम्

puṣkara uvāca || sarveṣāmeva varṇānāṃ yātrākālaṃ nibodha me || adhikṛtya mahīnāthaṃ vijigīṣorguṇānvitam

पूर्वे कपाले पौरोऽर्के यायी भवति चापरे ।। यायिग्रहौ शुक्रकुजौ शेषाः पौराः प्रकीर्तिताः

pūrve kapāle pauro'rke yāyī bhavati cāpare || yāyigrahau śukrakujau śeṣāḥ paurāḥ prakīrtitāḥ

पौरग्रहैर्बलोपेतैर्न यात्रां सम्प्रयोजयेत् ।। यायिग्रहबले राजा नित्यं यात्रां प्रयोजयेत्

pauragrahairbalopetairna yātrāṃ samprayojayet || yāyigrahabale rājā nityaṃ yātrāṃ prayojayet

(अस्तं गते नीचगते विवशे रिपुराशिगे ।। प्रतिलोमं च विद्ध्वस्ते शुक्रे यात्रां विवर्जयेत्

(astaṃ gate nīcagate vivaśe ripurāśige || pratilomaṃ ca viddhvaste śukre yātrāṃ vivarjayet

प्रतिलोमे बुधे यात्रा दिक्पतौ च तथा ग्रहे ।। विष्टो वृष्ट्यां वाति वाते वात्यायाञ्च विवर्जयेत

pratilome budhe yātrā dikpatau ca tathā grahe || viṣṭo vṛṣṭyāṃ vāti vāte vātyāyāñca vivarjayeta

वैधृते च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा ।। चतुष्पदे च किंस्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत्

vaidhṛte ca vyatīpāte nāge ca śakunau tathā || catuṣpade ca kiṃstughne tathā yātrāṃ vivarjayet

विपत्करे नैधने च प्रत्यरौ भे च जन्मनि ।। गणे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायां च तिथावपि

vipatkare naidhane ca pratyarau bhe ca janmani || gaṇe vivarjayedyātrāṃ riktāyāṃ ca tithāvapi

उदीची च तथा प्राची तयोरैक्यं प्रकीर्तितम् ।। पश्चिमा दक्षिणा या दिक्तयोरैक्यं तथैव च

udīcī ca tathā prācī tayoraikyaṃ prakīrtitam || paścimā dakṣiṇā yā diktayoraikyaṃ tathaiva ca

2.175.10

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिधिन्तु न लंघयेत् ।। राम संवत्सराद्येषु सर्वेष्वेव महीपतिः

vāyvagnidiksamudbhūtaṃ paridhintu na laṃghayet || rāma saṃvatsarādyeṣu sarveṣveva mahīpatiḥ

संवत्सरमदिक्प्राची परिपूर्वस्य दक्षिणा ।। तत्पूर्वस्यापरा ज्ञेया चानुपूर्वस्य दक्षिणा

saṃvatsaramadikprācī paripūrvasya dakṣiṇā || tatpūrvasyāparā jñeyā cānupūrvasya dakṣiṇā

अद्वारस्तु विनिर्दिष्टस्तथा वत्सरसंज्ञितः ।। उत्तरायणगे सूर्ये प्राचीं यायाद्दिशं नृपः

advārastu vinirdiṣṭastathā vatsarasaṃjñitaḥ || uttarāyaṇage sūrye prācīṃ yāyāddiśaṃ nṛpaḥ

चन्द्रे च ब्राह्मणश्रेष्ठ पश्चिमां दक्षिणस्थिते ।। तयोरयनभेदेन यायात्सूर्यायनं दिवा

candre ca brāhmaṇaśreṣṭha paścimāṃ dakṣiṇasthite || tayorayanabhedena yāyātsūryāyanaṃ divā

रात्रौ चान्द्रायणं यायाद्या दिगुक्ता मया तव ।। वसन्त उत्तरद्वारे ग्रीष्मः प्राग्द्वारिकस्तथा

rātrau cāndrāyaṇaṃ yāyādyā diguktā mayā tava || vasanta uttaradvāre grīṣmaḥ prāgdvārikastathā

शरच्च पश्चिमद्वारः शिशिरश्चोत्तरामुखः ।। हेमन्तः सर्वतोद्वारः प्रावृडद्वारिका स्मृता

śaracca paścimadvāraḥ śiśiraścottarāmukhaḥ || hemantaḥ sarvatodvāraḥ prāvṛḍadvārikā smṛtā

नक्षत्रवद्देवताभिर्या यस्य तु दिगुच्यते ।। मासार्धेऽस्य महाभाग तथैव परिकीर्तिता

nakṣatravaddevatābhiryā yasya tu digucyate || māsārdhe'sya mahābhāga tathaiva parikīrtitā

आदित्यचन्द्रसौरार्कदिवसास्तु न शोभनाः ।। त एव चानुकूलस्य दिवसो न प्रशस्यते

ādityacandrasaurārkadivasāstu na śobhanāḥ || ta eva cānukūlasya divaso na praśasyate

प्राग्द्वारो भास्करो ज्ञेयो दक्षिणेन तथा कुजः ।। पश्चिमेन शनैश्चारी उदग्द्वारस्तु चन्द्रमाः

prāgdvāro bhāskaro jñeyo dakṣiṇena tathā kujaḥ || paścimena śanaiścārī udagdvārastu candramāḥ

सर्वद्वाराः स्मृता राम जीवशुक्रेन्दुनन्दनाः ।। तेषां हि दिवसाः शस्ता विशेषेण गमिष्यताम्

sarvadvārāḥ smṛtā rāma jīvaśukrendunandanāḥ || teṣāṃ hi divasāḥ śastā viśeṣeṇa gamiṣyatām

2.175.20

समागमे जितो यस्तु जीवो मित्रगृहे स्थितः।। स्फुरणो रश्मिहीनश्च न प्रशंसन्ति तद्दिनम्

samāgame jito yastu jīvo mitragṛhe sthitaḥ|| sphuraṇo raśmihīnaśca na praśaṃsanti taddinam

उच्चस्थो मित्रगृहगः स्वक्षेत्रस्थश्च यो ग्रहः ।। विजयी रश्मिवांस्थूलो दिनं तस्य प्रशस्यते

uccastho mitragṛhagaḥ svakṣetrasthaśca yo grahaḥ || vijayī raśmivāṃsthūlo dinaṃ tasya praśasyate

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः।। मैत्राद्याः पश्चिमेनाथ वासवाद्यानि चाप्युदक्

kṛttikādyāni pūrveṇa maghādyāni ca yāmyataḥ|| maitrādyāḥ paścimenātha vāsavādyāni cāpyudak

सर्वद्वाराणि तत्रापि दिवाद्यानि विनिर्दिशेत् ।। भवन्ति स्तम्भसंज्ञानि तानि दिङ्मध्यगानि च

sarvadvārāṇi tatrāpi divādyāni vinirdiśet || bhavanti stambhasaṃjñāni tāni diṅmadhyagāni ca

स्तम्भर्क्षाद्यानि पूर्वाणि तानि प्रावेशिकानि तु ।। निर्गमर्क्षाणि जानीयात्स्तम्भर्क्षादुत्तराणि तु

stambharkṣādyāni pūrvāṇi tāni prāveśikāni tu || nirgamarkṣāṇi jānīyātstambharkṣāduttarāṇi tu

प्रवेशभेषु दुष्टेषु यायिनां विजयं वदेत् ।। स्तम्भभेषु तु दुष्टेषु दुर्गाणां ग्रहणे तदा

praveśabheṣu duṣṭeṣu yāyināṃ vijayaṃ vadet || stambhabheṣu tu duṣṭeṣu durgāṇāṃ grahaṇe tadā

निर्गमर्क्षेषु दुष्टेषु नागराणां जयं वदेत् ।। ऋक्षे पापग्रहाक्रान्ते तथा चास्तमिते द्विज

nirgamarkṣeṣu duṣṭeṣu nāgarāṇāṃ jayaṃ vadet || ṛkṣe pāpagrahākrānte tathā cāstamite dvija

दग्धे च धूमिते वापि रजसोपहतेऽथ वा ।। केतुना धूमिते वापि परिविष्टेऽथवा पुनः ऽ

dagdhe ca dhūmite vāpi rajasopahate'tha vā || ketunā dhūmite vāpi pariviṣṭe'thavā punaḥ '

उत्पातदर्शनं च स्याद्येन चर्क्षेण भार्गव ।। संक्रान्तिर्वा ग्रहस्य स्याद्येन चास्तोदयौ तथा

utpātadarśanaṃ ca syādyena carkṣeṇa bhārgava || saṃkrāntirvā grahasya syādyena cāstodayau tathā

भिन्नश्चन्द्रमसा यश्च ग्रहेणान्येन वा पुनः ।। यन्नक्षत्रगतौ ग्रस्तौ स्यातां वा शशिभास्करौ

bhinnaścandramasā yaśca graheṇānyena vā punaḥ || yannakṣatragatau grastau syātāṃ vā śaśibhāskarau

2.175.30

न तेन नृपतिर्यायान्नक्षत्रेण कदाचन ।। अष्टवर्गानुकूलस्थ चन्द्रे यात्रां प्रयोजयेत्

na tena nṛpatiryāyānnakṣatreṇa kadācana || aṣṭavargānukūlastha candre yātrāṃ prayojayet

पूर्वद्वारस्थितानन्दा भद्रा दक्षिणतः स्थिता ।। जया च पश्चिमद्वारा रिक्ता चोदक्प्रकीर्तिता

pūrvadvārasthitānandā bhadrā dakṣiṇataḥ sthitā || jayā ca paścimadvārā riktā codakprakīrtitā

पूर्णा तु सर्वतो द्वारा तिथिरुक्ता महाभुज ।। नक्षत्रदेवतातुल्या मुहूर्तानां तु दिग्भवेत्

pūrṇā tu sarvato dvārā tithiruktā mahābhuja || nakṣatradevatātulyā muhūrtānāṃ tu digbhavet

त्रिदिग्द्वाराभिजिज्ज्ञेया दक्षिणेन विगर्हिता ।। प्राग्द्वाराः कथिता राम मेषसिंहधनुर्धराः

tridigdvārābhijijjñeyā dakṣiṇena vigarhitā || prāgdvārāḥ kathitā rāma meṣasiṃhadhanurdharāḥ

तथा च पश्चिमद्वाराः कन्यामकरगोवृषाः ।। तुलामकरकुम्भाश्च ज्ञेयाः पश्चिमदिङ्मुखाः

tathā ca paścimadvārāḥ kanyāmakaragovṛṣāḥ || tulāmakarakumbhāśca jñeyāḥ paścimadiṅmukhāḥ

कीटवृश्चिकमीनाश्च तथा चोदक्प्रकीर्तिताः ।। लग्नेन दिङ्मुखं यत्नाज्ज्ञेयं प्राङ्मुखमंशकम्

kīṭavṛścikamīnāśca tathā codakprakīrtitāḥ || lagnena diṅmukhaṃ yatnājjñeyaṃ prāṅmukhamaṃśakam

सौराः सर्वे प्रशस्यन्ते कालरोधं विवर्जयेत् ऽ। विशाखाद्यं भत्रितयं दीने सूर्ये विवर्जयेत्

saurāḥ sarve praśasyante kālarodhaṃ vivarjayet '| viśākhādyaṃ bhatritayaṃ dīne sūrye vivarjayet

आषाढात्रितयं चन्द्रे तथा ब्राह्मणसंज्ञकम् ।। धनिष्ठाद्यत्रयं भौमे पौष्णाद्यत्रितयं बुधे

āṣāḍhātritayaṃ candre tathā brāhmaṇasaṃjñakam || dhaniṣṭhādyatrayaṃ bhaume pauṣṇādyatritayaṃ budhe

रोहिण्याद्यं तथा जीवे पुष्याद्यं च तथा सिते ।। अर्यम्णाद्य तथा सौरे प्रयत्नेन महाभुज

rohiṇyādyaṃ tathā jīve puṣyādyaṃ ca tathā site || aryamṇādya tathā saure prayatnena mahābhuja

मूलं च श्रवणं चैव आहिर्बुध्न्यं तथैव च ।। आग्नेयमथ चादित्यं भाग्यं वायव्यमेव वा

mūlaṃ ca śravaṇaṃ caiva āhirbudhnyaṃ tathaiva ca || āgneyamatha cādityaṃ bhāgyaṃ vāyavyameva vā

2.175.40

आदित्यादिदिनेष्वेते सिद्धियोगाः प्रकीर्तिताः ।। सिद्धियोगान्विशेषेण तिथिष्वपि निबोध मे

ādityādidineṣvete siddhiyogāḥ prakīrtitāḥ || siddhiyogānviśeṣeṇa tithiṣvapi nibodha me

ग्रहक्रमेण धर्मज्ञ सर्वकर्मसु सिद्धिदान् ।। द्वितीया च तृतीया च प्रतिपच्चाष्टमी तथा

grahakrameṇa dharmajña sarvakarmasu siddhidān || dvitīyā ca tṛtīyā ca pratipaccāṣṭamī tathā

सप्तमी च चतुर्थी च पञ्चमी च तथा तिथिः ।। अन्याश्च सिद्धयोगेषु तिथयस्त्वं शृणु क्रमात्

saptamī ca caturthī ca pañcamī ca tathā tithiḥ || anyāśca siddhayogeṣu tithayastvaṃ śṛṇu kramāt

एकादशी च दशमी नवमी पञ्चदश्यपि ।। चतुर्दशी द्वादशी च तथा राम त्रयोदशी

ekādaśī ca daśamī navamī pañcadaśyapi || caturdaśī dvādaśī ca tathā rāma trayodaśī

छायाप्रमाणं वक्ष्यामि सिद्धियोगेष्वतः क्रमात् ।। तत्र काले कृतं कर्म सकृत्संपश्यते ध्रुवम्

chāyāpramāṇaṃ vakṣyāmi siddhiyogeṣvataḥ kramāt || tatra kāle kṛtaṃ karma sakṛtsaṃpaśyate dhruvam

आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश्चन्द्रे षोडश कीर्तिताः ।। भौमे पञ्चदशैवोक्ताश्चतुर्दश तथा बुधे

āditye viṃśatirjñeyāścandre ṣoḍaśa kīrtitāḥ || bhaume pañcadaśaivoktāścaturdaśa tathā budhe

त्रयोदश तथा जीवे शुक्रे द्वादश कीर्तिताः ।। उदितेनोत्तरां गच्छेत्प्राचीं मध्यस्थिते रवौ

trayodaśa tathā jīve śukre dvādaśa kīrtitāḥ || uditenottarāṃ gacchetprācīṃ madhyasthite ravau

दक्षिणामपराह्णे तु अर्धरात्रे तु पश्चिमाम् ।। जन्मराश्युदये यात्रा न प्रशस्ता महाभुज

dakṣiṇāmaparāhṇe tu ardharātre tu paścimām || janmarāśyudaye yātrā na praśastā mahābhuja

ताभ्यामुपचयर्क्षे तु यात्रा शस्ता तथा भवेत् ।। शेषेषु वर्जयेद्यात्रां भूतिकामो नराधिपः

tābhyāmupacayarkṣe tu yātrā śastā tathā bhavet || śeṣeṣu varjayedyātrāṃ bhūtikāmo narādhipaḥ

यात्रा शुभफला ज्ञेया सौम्यग्रहनवांशके ।। पापग्रहांशके यात्रां प्रयत्नेन विवर्जयेत्

yātrā śubhaphalā jñeyā saumyagrahanavāṃśake || pāpagrahāṃśake yātrāṃ prayatnena vivarjayet

2.175.50

जन्मभे नैधने चैव तथाधाने विपत्करे ।। प्रत्यरौ भगणे यात्रां प्रयत्नेन विवर्जयेत्

janmabhe naidhane caiva tathādhāne vipatkare || pratyarau bhagaṇe yātrāṃ prayatnena vivarjayet

क्षेमे संपत्करे मैत्रे साधके चातिमैत्रके ।। कर्मभे च तथा यात्रा प्रशस्ता मनुजोत्तम

kṣeme saṃpatkare maitre sādhake cātimaitrake || karmabhe ca tathā yātrā praśastā manujottama

दिव्यान्तरिक्षक्षितिजे दृष्टे राम महाद्भुते ।। सप्ताहं वर्जेयेद्यात्रां प्रयत्नेन महाभुज

divyāntarikṣakṣitije dṛṣṭe rāma mahādbhute || saptāhaṃ varjeyedyātrāṃ prayatnena mahābhuja

लग्ने तु विबले यात्रां शून्ये केन्द्रे च वर्जयेत् ।। जन्मपे लग्नपे राम बलहीने विशेषतः

lagne tu vibale yātrāṃ śūnye kendre ca varjayet || janmape lagnape rāma balahīne viśeṣataḥ

दिक्पतावनुकूले तु शुभा यात्रा प्रकीर्तिता ।। सम्मुखे शक्रचापे तु यात्रां यत्नेन वर्जयेत्

dikpatāvanukūle tu śubhā yātrā prakīrtitā || sammukhe śakracāpe tu yātrāṃ yatnena varjayet

न च गच्छेत्तथा राम द्वाराभिहतमस्तकः ।। दृष्ट्वा द्रव्यममङ्गल्यं खिन्नचेतास्तथैव च ।। तुष्टे मनसि गन्तव्यं प्रयत्नेन महीभुजा

na ca gacchettathā rāma dvārābhihatamastakaḥ || dṛṣṭvā dravyamamaṅgalyaṃ khinnacetāstathaiva ca || tuṣṭe manasi gantavyaṃ prayatnena mahībhujā

त्रिकोण केन्द्रोपगतास्तु सौम्याः पापास्तथा चोपचयर्क्षसंस्थाः ।। भवन्ति लग्नस्य तु यस्य तेन यात्रा प्रयुक्ता तु शुभावहा स्यात्

trikoṇa kendropagatāstu saumyāḥ pāpāstathā copacayarkṣasaṃsthāḥ || bhavanti lagnasya tu yasya tena yātrā prayuktā tu śubhāvahā syāt

175

इति श्रीविष्णु० द्वि० मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रमते यात्राधिकारो नाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu0 dvi0 mā0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne jyotiḥśāstramate yātrādhikāro nāma pañcasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १७६-१८०

राम उवाच ।। ।। यात्राविधानमाचक्ष्व सर्वधर्मभृतांवर ।। जिगीषूणां नरेन्द्राणां सिद्धिकारणमुत्तमम्

rāma uvāca || || yātrāvidhānamācakṣva sarvadharmabhṛtāṃvara || jigīṣūṇāṃ narendrāṇāṃ siddhikāraṇamuttamam

पुष्कर उवाच ।। सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः ।। तदा दिने तु प्रथमे पूजनीयो विनायकः

puṣkara uvāca || saptāhena yadā yātrā bhaviṣyati mahīpateḥ || tadā dine tu prathame pūjanīyo vināyakaḥ

मोदकैरक्षतैर्दध्ना कुसुमैश्च तथा फलैः ।। गन्धर्वास्त्रैरलङ्कारैर्धूपैर्दीपैर्मनोहरैः

modakairakṣatairdadhnā kusumaiśca tathā phalaiḥ || gandharvāstrairalaṅkārairdhūpairdīpairmanoharaiḥ

द्वितीयेऽन्हि ततः कार्यं सर्वदिक्पालपूजनम् ।। दिक्पालपूजनं कृत्वा तेषां च पुरतः स्थितः

dvitīye'nhi tataḥ kāryaṃ sarvadikpālapūjanam || dikpālapūjanaṃ kṛtvā teṣāṃ ca purataḥ sthitaḥ

शय्यां कुशाभिः कुर्वीत सितवस्त्रोत्तरच्छदाम् ।। विकिरेन्नागपुष्पैस्तां तथा सिद्धार्थकैः शुभैः

śayyāṃ kuśābhiḥ kurvīta sitavastrottaracchadām || vikirennāgapuṣpaistāṃ tathā siddhārthakaiḥ śubhaiḥ

तच्छीर्षके तु पूज्या श्रीर्भद्रकाली च पादयोः ।। हरं दक्षिणपार्श्वे तु वामे ब्रह्माणमेव च

tacchīrṣake tu pūjyā śrīrbhadrakālī ca pādayoḥ || haraṃ dakṣiṇapārśve tu vāme brahmāṇameva ca

पूजितं कलशं हृद्यं कुर्यादुष्णीषके दृढम् ।। नीलपल्लवसंछन्नं चारुपुष्पोज्ज्वलं शुभम्

pūjitaṃ kalaśaṃ hṛdyaṃ kuryāduṣṇīṣake dṛḍham || nīlapallavasaṃchannaṃ cārupuṣpojjvalaṃ śubham

एककालं हविष्यान्नं लघु भुक्त्वा महीपतिः ।। स्वयं दक्षिणपार्श्वे च मन्त्रमेतदुदीरयेत्

ekakālaṃ haviṣyānnaṃ laghu bhuktvā mahīpatiḥ || svayaṃ dakṣiṇapārśve ca mantrametadudīrayet

नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च ।। वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः

namaḥ śambho trinetrāya rudrāya varadāya ca || vāmanāya virūpāya svapnādhipataye namaḥ

2.176.10

भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन ।। इष्टानिष्टं समाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वतम्

bhagavandevadeveśa śūlabhṛdvṛṣavāhana || iṣṭāniṣṭaṃ samācakṣva svapne suptasya śāśvatam

यज्जाग्रतो दूरमिति मन्त्रमावर्तयेत्ततः ।। हृदि न्यस्य कुशान्राज्ञः प्रयतस्तु पुरोहितः

yajjāgrato dūramiti mantramāvartayettataḥ || hṛdi nyasya kuśānrājñaḥ prayatastu purohitaḥ

ततः स्वप्ने शुभे दृष्टे यात्रा देया तु नान्यथा ।। तृतीयेऽहनि संप्राप्ते देवं दिङ्नाथमर्चयेत्

tataḥ svapne śubhe dṛṣṭe yātrā deyā tu nānyathā || tṛtīye'hani saṃprāpte devaṃ diṅnāthamarcayet

एकमेव महाभाग दिननाथं तथा ग्रहम् ।। यां दिशं नृपतिर्गच्छेन्नाथं तस्यास्तथैव ताम्

ekameva mahābhāga dinanāthaṃ tathā graham || yāṃ diśaṃ nṛpatirgacchennāthaṃ tasyāstathaiva tām

चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते ग्रहयागो विधीयते।। पञ्चमेऽहनि संप्राप्ते सर्वयागस्तथैव च ।। देवतानां स्वनगरे कृता यासां तथालयाः

caturthe'hani saṃprāpte grahayāgo vidhīyate|| pañcame'hani saṃprāpte sarvayāgastathaiva ca || devatānāṃ svanagare kṛtā yāsāṃ tathālayāḥ

तासां संपूजनं कार्यं स्वपुरे ये तथा स्थिताः ।। तत्रैव रात्रौ भूतानां कर्तव्यं च तथार्चनम्

tāsāṃ saṃpūjanaṃ kāryaṃ svapure ye tathā sthitāḥ || tatraiva rātrau bhūtānāṃ kartavyaṃ ca tathārcanam

एकवृक्षेषु चैत्येषु चत्वराट्टालकेषु च ।। चतुष्पथेषु रथ्यासु पर्वतानां गुहासु च

ekavṛkṣeṣu caityeṣu catvarāṭṭālakeṣu ca || catuṣpatheṣu rathyāsu parvatānāṃ guhāsu ca

नदीतीरेषु शैलेषु देवतायतनेषु च ।। तेषां संपूजनं कृत्वा स्वगृहे तान्समर्चयेत्

nadītīreṣu śaileṣu devatāyataneṣu ca || teṣāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā svagṛhe tānsamarcayet

तत्र कृत्वा ततो वाच्याः प्रमथा भूभुजा स्वयम् ।। वासुदेवस्य देवस्य तथा संकर्षणस्य च

tatra kṛtvā tato vācyāḥ pramathā bhūbhujā svayam || vāsudevasya devasya tathā saṃkarṣaṇasya ca

प्रद्युम्नस्यानिरुद्धस्य ब्रह्मणः शङ्करस्य च ।। कीनाशशक्रवरुणधनेशानां तु ये गणाः

pradyumnasyāniruddhasya brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca || kīnāśaśakravaruṇadhaneśānāṃ tu ye gaṇāḥ

2.176.20

वायोश्च निर्ऋतेर्वह्नेस्तथा चन्द्रार्कयोश्च ये ।। ग्रहाणामथ ऋक्षाणां स्कन्दस्य च महाबलाः

vāyośca nirṛtervahnestathā candrārkayośca ye || grahāṇāmatha ṛkṣāṇāṃ skandasya ca mahābalāḥ

विनायकस्य देवस्य देवतानां गणाश्च ये ।। दैत्यानां राक्षसानां च सर्वेषामनुगाश्च ये

vināyakasya devasya devatānāṃ gaṇāśca ye || daityānāṃ rākṣasānāṃ ca sarveṣāmanugāśca ye

महाबला महाकाया महासत्त्वा महाब्रताः।। अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्येन च संयुताः

mahābalā mahākāyā mahāsattvā mahābratāḥ|| aṇimā mahimā prāptiḥ prākāmyena ca saṃyutāḥ

ईशित्वेन वशित्वेन प्राप्तिनाम्ना तथोदये ।। यत्र कामावसायित्वात्तथा येषां च विद्यते

īśitvena vaśitvena prāptināmnā tathodaye || yatra kāmāvasāyitvāttathā yeṣāṃ ca vidyate

एवमष्टगुणैश्वर्यसंयुता भीमविक्रमाः ।। नानासत्त्वशिरोग्रीवा नानाप्रहरणायुधाः

evamaṣṭaguṇaiśvaryasaṃyutā bhīmavikramāḥ || nānāsattvaśirogrīvā nānāpraharaṇāyudhāḥ

नानाविरागवसना नानासत्त्ववपुर्धराः ।। तथा नानाविधाहारा महाचेष्टा महाबलाः

nānāvirāgavasanā nānāsattvavapurdharāḥ || tathā nānāvidhāhārā mahāceṣṭā mahābalāḥ

भक्तानुकम्पिनो वीरा वरदाः कामरूपिणः ।। प्रमथाः परिगृह्णन्तु उपकारं नमोऽस्तु वः ।। सपुत्रामात्यभृत्योऽहं सदारः शरणं गतः

bhaktānukampino vīrā varadāḥ kāmarūpiṇaḥ || pramathāḥ parigṛhṇantu upakāraṃ namo'stu vaḥ || saputrāmātyabhṛtyo'haṃ sadāraḥ śaraṇaṃ gataḥ

रक्षन्तु मां महाभागा गृहे युद्धे तथाध्वनि ।। चमूनां पृष्ठतो गत्वा नाशयध्वं तथा रिपून्

rakṣantu māṃ mahābhāgā gṛhe yuddhe tathādhvani || camūnāṃ pṛṣṭhato gatvā nāśayadhvaṃ tathā ripūn

स्वप्ने शुभाशुभं वापि कथयध्वं समाहिताः ।। विनिवृत्तश्च दास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिम्

svapne śubhāśubhaṃ vāpi kathayadhvaṃ samāhitāḥ || vinivṛttaśca dāsyāmi dattādabhyadhikaṃ balim

विनिवृत्तेन दातव्यः स च यत्नेन भूभुजा ।। पूर्ववच्च तथा रात्रौ स्वप्नप्रार्थनमिष्यते

vinivṛttena dātavyaḥ sa ca yatnena bhūbhujā || pūrvavacca tathā rātrau svapnaprārthanamiṣyate

2.176.30

षष्ठेऽहनि जयस्नानं कर्तव्यं च तथा भवेत् ।। विधिरस्याभिषेकार्थः सर्व एव विधीयते

ṣaṣṭhe'hani jayasnānaṃ kartavyaṃ ca tathā bhavet || vidhirasyābhiṣekārthaḥ sarva eva vidhīyate

ततो यात्रादिने प्राप्ते क्षौरकर्म विवर्जयेत् ।। मुद्रणं भेदनं चैव तथा च नखकृन्तनम्

tato yātrādine prāpte kṣaurakarma vivarjayet || mudraṇaṃ bhedanaṃ caiva tathā ca nakhakṛntanam

अभ्यङ्गं गृहकार्यं च क्रोधशोकौ च कङ्कतम् ।। यातव्यं येन तेनाथ तदुक्तं स्नानमाचरेत्

abhyaṅgaṃ gṛhakāryaṃ ca krodhaśokau ca kaṅkatam || yātavyaṃ yena tenātha taduktaṃ snānamācaret

स्नातः शुक्लाम्बरः स्रग्वी तथा श्वेतानुलेपनः ।। चित्राभरणवान्राजा दूर्वापल्लवलाच्छनः

snātaḥ śuklāmbaraḥ sragvī tathā śvetānulepanaḥ || citrābharaṇavānrājā dūrvāpallavalācchanaḥ

पूजयित्वा महाभागं देवदेवं त्रिविक्रमम् ।। जुहुयाच्च तथा वह्नौ सुसमिद्धे पुरोहितः

pūjayitvā mahābhāgaṃ devadevaṃ trivikramam || juhuyācca tathā vahnau susamiddhe purohitaḥ

आयुष्यमभयं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ।। शर्मवर्मगणं चैव तथा प्रतिरथं शुभम

āyuṣyamabhayaṃ caiva tathā svastyayanaṃ gaṇam || śarmavarmagaṇaṃ caiva tathā pratirathaṃ śubhama

शकुनं च तथा सूक्तं सूक्तं वैष्णवमेव च ।। तथाग्निलक्षणोत्पत्तौ शुभे यायान्महीपतिः

śakunaṃ ca tathā sūktaṃ sūktaṃ vaiṣṇavameva ca || tathāgnilakṣaṇotpattau śubhe yāyānmahīpatiḥ

नक्षत्रस्य दिशश्चैव नैवेद्यं यत्प्रकीर्तितम् ।। तदेव नृपतिः प्राश्य यात्रां विद्याद्यथाविधि

nakṣatrasya diśaścaiva naivedyaṃ yatprakīrtitam || tadeva nṛpatiḥ prāśya yātrāṃ vidyādyathāvidhi

अहृद्यं मक्षिकाकेशकीटयुक्तं विवर्जयेत् ।। दग्धे च वर्जयेद्यात्रां देया भवति चान्यथा

ahṛdyaṃ makṣikākeśakīṭayuktaṃ vivarjayet || dagdhe ca varjayedyātrāṃ deyā bhavati cānyathā

ततस्तु राजलिङ्गानां चायुधानां तथैव च ।। नीराजनोक्तमन्त्रैस्तु सर्वांस्तानभिमन्त्रयेत्

tatastu rājaliṅgānāṃ cāyudhānāṃ tathaiva ca || nīrājanoktamantraistu sarvāṃstānabhimantrayet

2.176.40

दैववित्प्रयतो भूत्वा राजा वाथ पुरोहितः ।। तेषां संपूजनं कृत्वा दैवज्ञं सपुरोहितम्

daivavitprayato bhūtvā rājā vātha purohitaḥ || teṣāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā daivajñaṃ sapurohitam

धनेन पूजयेद्राजा दक्षिणाभिर्द्विजोत्तमान् ।। ततः पुण्याहघोषेण द्विजानां हतकल्मषः

dhanena pūjayedrājā dakṣiṇābhirdvijottamān || tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa dvijānāṃ hatakalmaṣaḥ

मङ्गलालम्भनं कृत्वा मन्त्रमेतं निशामयन् ।। आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः

maṅgalālambhanaṃ kṛtvā mantrametaṃ niśāmayan || ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ

लोकपालाः सगन्धर्वा नद्यः शैला मही द्विजाः ।। अग्निः स्वाहा स्वधा होमः स्कन्दो ब्रह्मा प्रजापतिः

lokapālāḥ sagandharvā nadyaḥ śailā mahī dvijāḥ || agniḥ svāhā svadhā homaḥ skando brahmā prajāpatiḥ

मुहूर्तास्तिथयो भानि वेदाः सायनवत्सराः ।। गावः सरस्वती देवी दीर्घमायुर्दिशन्तु ते

muhūrtāstithayo bhāni vedāḥ sāyanavatsarāḥ || gāvaḥ sarasvatī devī dīrghamāyurdiśantu te

जगत्सृजोऽथ या सिद्धिर्बभूव ब्रह्मणः पुरा ।। जगज्जिष्णोश्च या विष्णोः सिद्धिर्यासीत्त्रिविक्रमे

jagatsṛjo'tha yā siddhirbabhūva brahmaṇaḥ purā || jagajjiṣṇośca yā viṣṇoḥ siddhiryāsīttrivikrame

असुरैश्वर्यनाशे च बभूव त्र्यम्बकस्य या ।। सिद्धिस्त्रिदर्शवृद्ध्यर्थं त्रिपुरान्तकृतः पुरा

asuraiśvaryanāśe ca babhūva tryambakasya yā || siddhistridarśavṛddhyarthaṃ tripurāntakṛtaḥ purā

शक्रे वृत्रवधे यावत्स्कन्दे देवारिसंक्षये ।। तां प्राप्नुहि सदा सिद्धिं सा च यात्रास्तु ते सदा

śakre vṛtravadhe yāvatskande devārisaṃkṣaye || tāṃ prāpnuhi sadā siddhiṃ sā ca yātrāstu te sadā

रक्षन्तु सर्वतः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ।। इति चोक्त्वा शुभां वाचं गृहीत्वा सशरं धनुः

rakṣantu sarvataḥ sarve devāḥ śakrapurogamāḥ || iti coktvā śubhāṃ vācaṃ gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ

धन्वनागेतिमन्त्रेण दैवज्ञस्य करात्स्वयम् ।। तद्विष्णोः परमित्येव शृण्वन्मन्त्रमनुत्तमम्

dhanvanāgetimantreṇa daivajñasya karātsvayam || tadviṣṇoḥ paramityeva śṛṇvanmantramanuttamam

2.176.50

पैष्टे रिपुमुखे दद्यात्प्रथमं दक्षिणं पदम् ।। पदद्वात्रिंशकं गत्वा विष्णुप्राच्यादिषु त्वथ

paiṣṭe ripumukhe dadyātprathamaṃ dakṣiṇaṃ padam || padadvātriṃśakaṃ gatvā viṣṇuprācyādiṣu tvatha

नागं रथं हयं चैव युञ्जाने चारुहेत्क्रमात ।। आरुह्य सुमना गच्छेद्वाद्यघोषेण भूरिणा

nāgaṃ rathaṃ hayaṃ caiva yuñjāne cāruhetkramāta || āruhya sumanā gacchedvādyaghoṣeṇa bhūriṇā

स निष्क्रम्य महानीशो न पृष्ठमवलोकयेत् ।। मङ्गलानि ततः पश्यन्स्पृञ्छृण्वञ्शनैर्व्रजेत्

sa niṣkramya mahānīśo na pṛṣṭhamavalokayet || maṅgalāni tataḥ paśyanspṛñchṛṇvañśanairvrajet

क्रोशमात्रं ततो गच्छेन्नाधिकं तु कदाचन ।। गत्वा देशे शुभे तिष्ठेत्पूजयित्वा सुरद्विजान्

krośamātraṃ tato gacchennādhikaṃ tu kadācana || gatvā deśe śubhe tiṣṭhetpūjayitvā suradvijān

ततः क्रमेण गच्छेच्च परदेशं महीपतिः ।। आत्मसैन्यानुरूपेण कृतरक्षः पथा द्विज

tataḥ krameṇa gacchecca paradeśaṃ mahīpatiḥ || ātmasainyānurūpeṇa kṛtarakṣaḥ pathā dvija

त्रिरात्रमुषितो गच्छेद्भूयो नक्षत्रसम्पदा ।। यवसैन्धवतोयानां रक्षको विषदूषणात्

trirātramuṣito gacchedbhūyo nakṣatrasampadā || yavasaindhavatoyānāṃ rakṣako viṣadūṣaṇāt

परानभिमुखो गच्छेत्प्रभूतयवसैन्धवः ।। स्वैरचंक्रमणं शय्यां भाण्डप्रक्षेपणं तथा

parānabhimukho gacchetprabhūtayavasaindhavaḥ || svairacaṃkramaṇaṃ śayyāṃ bhāṇḍaprakṣepaṇaṃ tathā

भोजन तं सुखं कुर्यात्प्रतिलोमं न चाचरेत ।। राजाप्यमित्रदेशे तु देशाचारं न लंघयेत्

bhojana taṃ sukhaṃ kuryātpratilomaṃ na cācareta || rājāpyamitradeśe tu deśācāraṃ na laṃghayet

देवतापूजनं कुयार्न्नोच्छिंद्याद्दावमत्र तु ।। कुलस्त्रियं च तन्वीं च वृद्धां नैवापमानयेत

devatāpūjanaṃ kuyārnnocchiṃdyāddāvamatra tu || kulastriyaṃ ca tanvīṃ ca vṛddhāṃ naivāpamānayeta

कुलीनमभिनिन्देत्तु न वै नृपतिवंशजम् ।। न कर्णनासाच्छेदांश्च न तथा नेत्रभेदनम् ।। कालविन्मन्त्रिभिषजोर्वाक्यं कुर्यान्महीपतिः

kulīnamabhinindettu na vai nṛpativaṃśajam || na karṇanāsācchedāṃśca na tathā netrabhedanam || kālavinmantribhiṣajorvākyaṃ kuryānmahīpatiḥ

2.176.60

ततः क्रमात्प्राप्य पुरीं स्वकीयां बलिं तु दद्यादधिकां पुरोक्ताम् ।। कुर्यान्महीं यूपसुरालयांकां स्वर्लोकमिच्छन्पृथिवीं समग्राम्

tataḥ kramātprāpya purīṃ svakīyāṃ baliṃ tu dadyādadhikāṃ puroktām || kuryānmahīṃ yūpasurālayāṃkāṃ svarlokamicchanpṛthivīṃ samagrām

176

इति श्रीविप्णु० द्वि० मा० व० स० यात्राविधिनाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīvipṇu0 dvi0 mā0 va0 sa0 yātrāvidhināma ṣaṭsaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। सांग्रामिकमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि भूभुजः ।। सर्वं वेत्सि महाभाग त्वं देव परमेष्ठिवत्

rāma uvāca || sāṃgrāmikamahaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi bhūbhujaḥ || sarvaṃ vetsi mahābhāga tvaṃ deva parameṣṭhivat

पुष्कर उवाच ।। द्वितीयेऽहनि संग्रामो भविष्यति यदा तदा ।। गजाश्वान्स्नापयेद्राजा सर्वौषधिजलैः शुभैः

puṣkara uvāca || dvitīye'hani saṃgrāmo bhaviṣyati yadā tadā || gajāśvānsnāpayedrājā sarvauṣadhijalaiḥ śubhaiḥ

गन्धमाल्यैरलंकुर्यात्पूजयेच्च यथाविधि ।। नृसिंहं पूजयेद्विष्णुं राजलिङ्गान्यशेषतः

gandhamālyairalaṃkuryātpūjayecca yathāvidhi || nṛsiṃhaṃ pūjayedviṣṇuṃ rājaliṅgānyaśeṣataḥ

छत्रं ध्वजं पताकाश्च धर्माश्चैव महाभुज ।। आयुधानि च सर्वाणि तथा पूज्यानि भूभुजा

chatraṃ dhvajaṃ patākāśca dharmāścaiva mahābhuja || āyudhāni ca sarvāṇi tathā pūjyāni bhūbhujā

तेषां सम्पूजनं कृत्वा रात्रौ प्रमथपूजनम् ।। कृत्वा तु प्रार्थयेद्राजा विजयायेतरो यथा ।। ५

teṣāṃ sampūjanaṃ kṛtvā rātrau pramathapūjanam || kṛtvā tu prārthayedrājā vijayāyetaro yathā || 5

प्रमथांश्च सहायार्थे धरणीं च महाभुज ।। भिषक्पुरोहितामात्यमन्त्रिमध्ये तथा स्वपेत्

pramathāṃśca sahāyārthe dharaṇīṃ ca mahābhuja || bhiṣakpurohitāmātyamantrimadhye tathā svapet

संयतो ब्रह्मचारी च नृसिंहं संस्मरन्हरिम्।। रात्रौ दृष्टे शुभे स्वप्ने समरारम्भमाचरेत्

saṃyato brahmacārī ca nṛsiṃhaṃ saṃsmaranharim|| rātrau dṛṣṭe śubhe svapne samarārambhamācaret

रात्रिशेषे समुत्थाय स्नातः सर्वौषधी जलैः ।। पूजयित्वा नृसिंहं तु वाहनाढ्यमशेषतः

rātriśeṣe samutthāya snātaḥ sarvauṣadhī jalaiḥ || pūjayitvā nṛsiṃhaṃ tu vāhanāḍhyamaśeṣataḥ

पुरोधसा हुतं पश्येज्ज्वलितं जातवेदसम् ।। पुरोधाः पूर्ववत्तत्र मन्त्रांस्तु जुहुयात्ततः

purodhasā hutaṃ paśyejjvalitaṃ jātavedasam || purodhāḥ pūrvavattatra mantrāṃstu juhuyāttataḥ

2.177.10

दक्षिणाभिः शुचिर्विप्रान्पूजयेत्पृथिवीपतिः ।। ततोनुलिम्पेद्गात्राणि गन्धद्वारेति पार्थिवः

dakṣiṇābhiḥ śucirviprānpūjayetpṛthivīpatiḥ || tatonulimpedgātrāṇi gandhadvāreti pārthivaḥ

चन्दनागुरुकर्पूरकान्ताकालीयकैः शुभैः ।। मूर्तिं कण्ठे समालभ्य रोचनां च तथा शुभाम्

candanāgurukarpūrakāntākālīyakaiḥ śubhaiḥ || mūrtiṃ kaṇṭhe samālabhya rocanāṃ ca tathā śubhām

आयुष्यं वर्चसं चैव मन्त्रेणानेन मन्त्रितमम्।। अलङ्करणमाबद्ध्याच्छ्रियं धातुरिति स्रजम्

āyuṣyaṃ varcasaṃ caiva mantreṇānena mantritamam|| alaṅkaraṇamābaddhyācchriyaṃ dhāturiti srajam

या ओषधय इत्येवं धारयेदोषधीः शुभाः ।। नवो नवेति वस्त्रं च कार्पासं बिभृयाच्छुभम्

yā oṣadhaya ityevaṃ dhārayedoṣadhīḥ śubhāḥ || navo naveti vastraṃ ca kārpāsaṃ bibhṛyācchubham

ऐन्द्राग्नेति ततो चर्म धन्वनागेति वै धनुः।। ततो राज्ञः समादद्यात्सशरन्त्वभिमन्त्रितम्

aindrāgneti tato carma dhanvanāgeti vai dhanuḥ|| tato rājñaḥ samādadyātsaśarantvabhimantritam

कुञ्जरं वा रथं चाश्वमारुहेदभिमन्त्रितम्।। आरुह्य शिबिराद्राजा निष्क्रम्य समये शुभे

kuñjaraṃ vā rathaṃ cāśvamāruhedabhimantritam|| āruhya śibirādrājā niṣkramya samaye śubhe

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात्प्रकृतिकल्पनाम् ।। संहतान्योधयेदल्पा कामं विस्तारयेद्बहून्

deśe tvadṛśyaḥ śatrūṇāṃ kuryātprakṛtikalpanām || saṃhatānyodhayedalpā kāmaṃ vistārayedbahūn

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ।। व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश्च द्रव्यरूपाश्च कल्पिताः

sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha || vyūhāḥ prāṇyaṅgarūpāśca dravyarūpāśca kalpitāḥ

गारुडो मकरव्यूहश्चक्रं श्येनस्तथैव च।। अर्धचन्द्रश्च चन्द्रश्च शकटव्यूह एव च

gāruḍo makaravyūhaścakraṃ śyenastathaiva ca|| ardhacandraśca candraśca śakaṭavyūha eva ca

व्यूहश्च सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहस्तथैव च ।। पद्मश्च मण्डलव्यूहः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

vyūhaśca sarvatobhadraḥ sūcīvyūhastathaiva ca || padmaśca maṇḍalavyūhaḥ prādhānyena prakīrtitāḥ

2.177.20

व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना ।। द्वौ पक्षौ बन्धपक्षौ द्वावौरस्यः पञ्चमो भवेत्

vyūhānāmatha sarveṣāṃ pañcadhā sainyakalpanā || dvau pakṣau bandhapakṣau dvāvaurasyaḥ pañcamo bhavet

अनेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्।। भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च

anena yadi vā dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ yuddhamācaret|| bhāgatrayaṃ sthāpayettu teṣāṃ rakṣārthameva ca

न व्यूहे कल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित् ।। पत्रच्छेदे फलच्छेदे वृक्षच्छेदावकल्पने

na vyūhe kalpanā kāryā rājño bhavati karhicit || patracchede phalacchede vṛkṣacchedāvakalpane

पुनः प्ररोहमायाति मूलच्छेदे विनश्यति ।। स्वयं राज्ञा न योद्धव्यमपि सर्वास्त्रशालिना

punaḥ prarohamāyāti mūlacchede vinaśyati || svayaṃ rājñā na yoddhavyamapi sarvāstraśālinā

नित्यं लोके हि दृश्यन्ते शक्तेभ्यः शक्तिमात्तराः ।। सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

nityaṃ loke hi dṛśyante śaktebhyaḥ śaktimāttarāḥ || sainyasya paścāttiṣṭhettu krośamātre mahīpatiḥ

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितम् ।। प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नावस्थानं विधीयते

bhagnasandhāraṇaṃ tatra yodhānāṃ parikīrtitam || pradhānabhaṅge sainyasya nāvasthānaṃ vidhīyate

न भग्नान्पीडयेच्छत्रूनेकायनगता हि ते ।। मरणे निश्चिताः सर्वे हन्युः शत्रूंश्चमूरपि

na bhagnānpīḍayecchatrūnekāyanagatā hi te || maraṇe niścitāḥ sarve hanyuḥ śatrūṃścamūrapi

शटाभङ्गच्छलेनापि नयति स्वभुवं पराम् ।। तेषां स्वभूमिसंस्थानां वधः स्यात्सुकरस्तदा

śaṭābhaṅgacchalenāpi nayati svabhuvaṃ parām || teṣāṃ svabhūmisaṃsthānāṃ vadhaḥ syātsukarastadā

न संहतार्तविरलान्योधान्व्यूहे प्रकल्पयेत् ।। आयुधानां तु संमर्दो यथा न स्यात्परस्परम्

na saṃhatārtaviralānyodhānvyūhe prakalpayet || āyudhānāṃ tu saṃmardo yathā na syātparasparam

तथा तु कल्पना कार्या योधानां भृगुनन्दन ।। भेत्तुकामः परानीकं संहतैरेव भेदयेत्

tathā tu kalpanā kāryā yodhānāṃ bhṛgunandana || bhettukāmaḥ parānīkaṃ saṃhataireva bhedayet

2.177.30

भेदरक्षापरेणापि कर्तव्या संहता तथा ।। स्वेच्छया कल्पयेद्व्यूहं ज्ञात्वा वा रिपुकल्पितम्

bhedarakṣāpareṇāpi kartavyā saṃhatā tathā || svecchayā kalpayedvyūhaṃ jñātvā vā ripukalpitam

व्यूहे भेदावहं कुर्याद्रिपुव्यूहस्य पार्थिवः ।। गजस्य देया रक्षार्थं चत्वारस्तु रथा द्विज

vyūhe bhedāvahaṃ kuryādripuvyūhasya pārthivaḥ || gajasya deyā rakṣārthaṃ catvārastu rathā dvija

रथस्य चाश्वाश्चत्वारोऽश्वस्य तस्य च वर्मिणः ।। वर्मिभिश्च समास्तत्र धन्विनः परिकीर्तिताः

rathasya cāśvāścatvāro'śvasya tasya ca varmiṇaḥ || varmibhiśca samāstatra dhanvinaḥ parikīrtitāḥ

पुरस्ताच्चर्मिणो देया देयास्तदनु धन्विनः ।। धन्विनामनु चाश्वीयं रथांस्तदनु योजयेत्

purastāccarmiṇo deyā deyāstadanu dhanvinaḥ || dhanvināmanu cāśvīyaṃ rathāṃstadanu yojayet

रथानां कुञ्जराश्चानु दातव्याः पृथिवीक्षिता ।। पदातिकुञ्जराश्वानां वर्म कार्यं प्रयत्नतः

rathānāṃ kuñjarāścānu dātavyāḥ pṛthivīkṣitā || padātikuñjarāśvānāṃ varma kāryaṃ prayatnataḥ

अवर्मयित्वा यो वाहं चात्मानं वर्मयेन्नरः ।। स राम नरकं याति स्वकृतेनापि कर्मणा

avarmayitvā yo vāhaṃ cātmānaṃ varmayennaraḥ || sa rāma narakaṃ yāti svakṛtenāpi karmaṇā

शूराः प्रमुखतो देया न देया भीरवः क्वचित् ।। शूरान्वा मुखतो दत्त्वा स्कन्दमात्रप्रदर्शनम्

śūrāḥ pramukhato deyā na deyā bhīravaḥ kvacit || śūrānvā mukhato dattvā skandamātrapradarśanam

कर्तव्यं भीरुसंघेन शत्रुविद्रावकारकम् ।। दारयन्ति पुरस्तात्तु विद्रुता भीरवः पुरः

kartavyaṃ bhīrusaṃghena śatruvidrāvakārakam || dārayanti purastāttu vidrutā bhīravaḥ puraḥ

प्रोत्सारयन्ते वरुणी भीरूञ्शूरान्पुनः स्थिताः ।। प्रांशवः शुकनासाश्च ये च जिह्वेक्षणा नराः

protsārayante varuṇī bhīrūñśūrānpunaḥ sthitāḥ || prāṃśavaḥ śukanāsāśca ye ca jihvekṣaṇā narāḥ

संहतभ्रूयुगाश्चैव क्रोधनाः कलहप्रियाः ।। नित्यं हृष्टाश्च ह्रस्वाश्च शूरा ज्ञेयाश्च कामिनः

saṃhatabhrūyugāścaiva krodhanāḥ kalahapriyāḥ || nityaṃ hṛṣṭāśca hrasvāśca śūrā jñeyāśca kāminaḥ

2.177.40

दाक्षिणात्याश्च विज्ञेयाः कुशलाः खड्गवर्मिणः ।। वङ्कला धान्विनो ज्ञेयाः पार्वतीयास्तथैव च

dākṣiṇātyāśca vijñeyāḥ kuśalāḥ khaḍgavarmiṇaḥ || vaṅkalā dhānvino jñeyāḥ pārvatīyāstathaiva ca

पाषाणयुद्धकुशलास्तथा पर्वतवासिनः ।। पांचालाः शूरसेनाश्च रथेषु कुशला नराः

pāṣāṇayuddhakuśalāstathā parvatavāsinaḥ || pāṃcālāḥ śūrasenāśca ratheṣu kuśalā narāḥ

काम्बोजा ये च गांधाराः कुशलास्ते हयेषु च ।। प्रायशश्च तथा म्लेच्छा विज्ञेयाः पाशयोधिनः

kāmbojā ye ca gāṃdhārāḥ kuśalāste hayeṣu ca || prāyaśaśca tathā mlecchā vijñeyāḥ pāśayodhinaḥ

अङ्गा वङ्गा कलिङ्गाश्च ज्ञेया मातङ्गयोधिनः ।। आहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया

aṅgā vaṅgā kaliṅgāśca jñeyā mātaṅgayodhinaḥ || āhatānāṃ hatānāṃ ca raṇāpanayanakriyā

पत्तियोधगजानाञ्च तोयदानादिकं च यत् ।। आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते

pattiyodhagajānāñca toyadānādikaṃ ca yat || āyudhānayanaṃ caiva pattikarma vidhīyate

रिपूणां भेदकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणम् ।। भेदनं संहतानां च कर्मणां चर्म कीर्तितम्

ripūṇāṃ bhedakāmānāṃ svasainyasya tu rakṣaṇam || bhedanaṃ saṃhatānāṃ ca karmaṇāṃ carma kīrtitam

विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते ।। चर्मिभिः क्रियते शूरैर्भिन्नानामपि संहतिः

vimukhīkaraṇaṃ yuddhe dhanvināṃ ca tathocyate || carmibhiḥ kriyate śūrairbhinnānāmapi saṃhatiḥ

शूरापसरणं यावत्साश्वीयस्य तथोच्यते ।। त्रासने रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

śūrāpasaraṇaṃ yāvatsāśvīyasya tathocyate || trāsane ripusainyānāṃ rathakarma tathocyate

प्राकारगोमुखाट्टालद्रुमभंगाश्च भार्गव ।। गजानां कर्म निर्दिष्टं यदसह्यं तथा परैः

prākāragomukhāṭṭāladrumabhaṃgāśca bhārgava || gajānāṃ karma nirdiṣṭaṃ yadasahyaṃ tathā paraiḥ

पत्तिभूविषमाजेया रथाश्वस्य तथा समा।। शर्माद्रुमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

pattibhūviṣamājeyā rathāśvasya tathā samā|| śarmādrumā ca nāgānāṃ yuddhabhūmirudāhṛtā

2.177.50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः ।। तथानुलोमशुक्रो वा दिक्पालबुधमारुताः

evaṃ viracitavyūhaḥ kṛtapṛṣṭhadivākaraḥ || tathānulomaśukro vā dikpālabudhamārutāḥ

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्रामगोत्रापदाननः ।। भोगप्राप्तिश्च विजये स्वर्गप्राप्तिर्मृतस्य च

yodhānuttejayetsarvānrāmagotrāpadānanaḥ || bhogaprāptiśca vijaye svargaprāptirmṛtasya ca

धन्यानि तु निमित्तानि वदन्ति विजयं द्विज ।। स्पन्दनं शुभगात्राणां शुभस्वप्ननिदर्शनम्

dhanyāni tu nimittāni vadanti vijayaṃ dvija || spandanaṃ śubhagātrāṇāṃ śubhasvapnanidarśanam

निमित्तं च गजाश्वस्य सर्वतो दृश्यते शुभम् ।। शकुना मङ्गलाश्चैव दृश्यन्ते हि मनोऽनुगा

nimittaṃ ca gajāśvasya sarvato dṛśyate śubham || śakunā maṅgalāścaiva dṛśyante hi mano'nugā

विपरीतसरीसर्पान्मृत्युः स्पृशति नान्यथा ।। भवन्तोऽपि कुले जाताः सर्वशस्त्रास्त्रपारगाः

viparītasarīsarpānmṛtyuḥ spṛśati nānyathā || bhavanto'pi kule jātāḥ sarvaśastrāstrapāragāḥ

गान्धर्वे च परा नित्यं नित्यं सन्मार्गमाश्रिताः ।। अनाहार्याः परैर्नित्यं कथं न स्याज्जयो मम

gāndharve ca parā nityaṃ nityaṃ sanmārgamāśritāḥ || anāhāryāḥ parairnityaṃ kathaṃ na syājjayo mama

राजश्रीर्भवतामेव भवद्भिः केवलं मम ।। द्वे चामरेऽधिके शूराच्छत्रं चर्माभमेव च

rājaśrīrbhavatāmeva bhavadbhiḥ kevalaṃ mama || dve cāmare'dhike śūrācchatraṃ carmābhameva ca

जित्वरीन्भोगसंप्राप्तिर्मृतस्य च परा गतिः ।। निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

jitvarīnbhogasaṃprāptirmṛtasya ca parā gatiḥ || niṣkṛtiḥ svāmipiṇḍasya nāsti yuddhasamā gatiḥ

शूराणां यद्विनिर्याति रक्तमाबाधतः क्वचित् ।। तेनैव सह पाप्मानं सर्व त्यजति धार्मिक

śūrāṇāṃ yadviniryāti raktamābādhataḥ kvacit || tenaiva saha pāpmānaṃ sarva tyajati dhārmika

तथा बाधचिकित्सायां वेदनासहिते तथा ।। ततो नास्त्यधिकं लोके किञ्चित्परमदारुणम्

tathā bādhacikitsāyāṃ vedanāsahite tathā || tato nāstyadhikaṃ loke kiñcitparamadāruṇam

2.177.60

मृतस्य नाग्निसंस्कारो नाशौचन्नोदकक्रिया ।। कर्तुमिच्छति यस्येह संग्रामादधिकं नु किम्

mṛtasya nāgnisaṃskāro nāśaucannodakakriyā || kartumicchati yasyeha saṃgrāmādadhikaṃ nu kim

तपस्विनो दानपरा यज्वानो बहुदक्षिणाः ।। शूराणां गतिमिच्छन्ति दृष्ट्वा भोगाननुत्तमान्

tapasvino dānaparā yajvāno bahudakṣiṇāḥ || śūrāṇāṃ gatimicchanti dṛṣṭvā bhogānanuttamān

वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम् ।। अभिद्रवन्ति कामार्ता मम भर्ता भविष्यति

varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatam || abhidravanti kāmārtā mama bhartā bhaviṣyati

स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तताम् ।। ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदेपदे

svāmī sukṛtamādatte bhagnānāṃ vinivartatām || brahmahatyāphalaṃ teṣāṃ tathā proktaṃ padepade

यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छति ।। अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः

yaḥ sahāyānparityajya svastimāngantumicchati || asvasti tasya kurvanti devāḥ śakrapurogamāḥ

अश्वमेधफलं प्रोक्तं भग्नानामनिवर्तताम् ।। पदेपदे महाभागा संमुखानां महात्मनाम्

aśvamedhaphalaṃ proktaṃ bhagnānāmanivartatām || padepade mahābhāgā saṃmukhānāṃ mahātmanām

देवस्त्रियस्तथा लक्ष्मीः पाप्मानमयशस्तथा ।। प्रतीक्षन्ते महाभाग संग्रामे समुपस्थिते

devastriyastathā lakṣmīḥ pāpmānamayaśastathā || pratīkṣante mahābhāga saṃgrāme samupasthite

पराङ्मुखा मया ग्राह्या जीवन्तोप्यभवा मृताः ।। इत्येवमयशस्तस्य पाप्मना सह तिष्ठति

parāṅmukhā mayā grāhyā jīvantopyabhavā mṛtāḥ || ityevamayaśastasya pāpmanā saha tiṣṭhati

लक्ष्मीः सन्तिष्ठते तस्य जीवतः कृतकर्मणः

lakṣmīḥ santiṣṭhate tasya jīvataḥ kṛtakarmaṇaḥ

मृतस्य चापि तिष्ठन्ति विमानस्था सुरस्त्रियः ।। एवमुद्घोषणं कृत्वा धर्मेणेच्छेज्जयं रणे

mṛtasya cāpi tiṣṭhanti vimānasthā surastriyaḥ || evamudghoṣaṇaṃ kṛtvā dharmeṇecchejjayaṃ raṇe

2.177.70

अधर्मविजयो राज्ञो नृपलोके भयावहः ।। अधर्मविजयादर्थैर्यच्छिद्रमुपधीयते

adharmavijayo rājño nṛpaloke bhayāvahaḥ || adharmavijayādarthairyacchidramupadhīyate

छिद्रादेव परं छिद्रं तस्य स्यान्नात्र संशयः ।। न कर्णी न तथा दिग्धः शरः स्याद्धर्मयोधिनाम्

chidrādeva paraṃ chidraṃ tasya syānnātra saṃśayaḥ || na karṇī na tathā digdhaḥ śaraḥ syāddharmayodhinām

नास्थिशल्यः शरः कार्यो दारुशल्यश्च भार्गव ।। समः समेन योद्धव्यो नापचारो रणे द्विज

nāsthiśalyaḥ śaraḥ kāryo dāruśalyaśca bhārgava || samaḥ samena yoddhavyo nāpacāro raṇe dvija

सन्नद्धेन च सन्नद्धः साश्वश्चाश्वगतेन तु ।। रथी च रथिना राम पदातिश्च पदातिना

sannaddhena ca sannaddhaḥ sāśvaścāśvagatena tu || rathī ca rathinā rāma padātiśca padātinā

कुञ्जरस्थो गजस्थेन योद्धव्यो भृगुनन्दन ।। विमुखो भग्नशस्त्रश्च स्त्रीबालपरिरक्षिता

kuñjarastho gajasthena yoddhavyo bhṛgunandana || vimukho bhagnaśastraśca strībālaparirakṣitā

व्यायुधो भग्नगात्रश्च तथैव शरणागतः ।। परेण युद्ध्यमानश्च युद्धप्रेक्षक एव च

vyāyudho bhagnagātraśca tathaiva śaraṇāgataḥ || pareṇa yuddhyamānaśca yuddhaprekṣaka eva ca

आर्तस्तोयप्रदाता च दण्डपाणिस्तथैव च ।। एते रणे न हन्तव्या क्षत्रधर्ममभीप्सता

ārtastoyapradātā ca daṇḍapāṇistathaiva ca || ete raṇe na hantavyā kṣatradharmamabhīpsatā

पापिष्ठो कूटयुद्धे च कर्तव्यमपि चाहवे ।। श्रान्तेन वाभिभूतेन अर्धोत्तीर्णबलेन च

pāpiṣṭho kūṭayuddhe ca kartavyamapi cāhave || śrāntena vābhibhūtena ardhottīrṇabalena ca

दुर्दिने न च युद्धानि कर्तव्यानि महाबल

durdine na ca yuddhāni kartavyāni mahābala

प्रवृत्ते समरे राम परेषां नामकारणात् ।। बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे त्विति ।। प्राप्तं मित्रबलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः

pravṛtte samare rāma pareṣāṃ nāmakāraṇāt || bāhū pragṛhya vikrośedbhagnā bhagnāḥ pare tviti || prāptaṃ mitrabalaṃ bhūri nāyako'tra nipātitaḥ

2.177.80

सेनानीर्निहतश्चायं सर्वा सेनापि विद्रुता ।। एवं चित्रासनं कुर्यात्परेषां भृगुनन्दन

senānīrnihataścāyaṃ sarvā senāpi vidrutā || evaṃ citrāsanaṃ kuryātpareṣāṃ bhṛgunandana

विद्रुतानां तु योधानां सुविघातो विधीयते ।। धनुर्वेदविधानेन कल्पना च तथा भवेत्

vidrutānāṃ tu yodhānāṃ suvighāto vidhīyate || dhanurvedavidhānena kalpanā ca tathā bhavet

पापाश्च देया धर्मज्ञ तथैव परमोहनाः ।। पताकाभ्युच्छ्रयः कार्यः स्वबले च तथा शुभः

pāpāśca deyā dharmajña tathaiva paramohanāḥ || patākābhyucchrayaḥ kāryaḥ svabale ca tathā śubhaḥ

संस्कारश्चैव कर्तव्यो वादित्राणां भयावहः ।। एतस्य वर्षं वक्ष्यामि तवोपनिषदि द्विज

saṃskāraścaiva kartavyo vāditrāṇāṃ bhayāvahaḥ || etasya varṣaṃ vakṣyāmi tavopaniṣadi dvija

संप्राप्य विजयं युद्धे कार्यं दैवतपूजनम् ।। पूजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र गुरूनपि च पूजयेत्

saṃprāpya vijayaṃ yuddhe kāryaṃ daivatapūjanam || pūjayedbrāhmaṇāṃścātra gurūnapi ca pūjayet

रत्नानि राजगामीनि चर्म वाहनमायुधम् ।। सर्वमन्यद्भवेत्तस्य यद्येनैव रणे हृतम्

ratnāni rājagāmīni carma vāhanamāyudham || sarvamanyadbhavettasya yadyenaiva raṇe hṛtam

कुलस्त्रियस्तु विज्ञेयास्तथा राम न कस्यचित् ।। स्वदेशे परदेशे वा साध्वीं यत्नान्न दूषयेत्

kulastriyastu vijñeyāstathā rāma na kasyacit || svadeśe paradeśe vā sādhvīṃ yatnānna dūṣayet

अन्यथा संकरो घोरो भवतीह क्षयावहः ।। शक्रः प्राप्य रणे मुक्तः पुत्रस्तस्य प्रकीर्तितः

anyathā saṃkaro ghoro bhavatīha kṣayāvahaḥ || śakraḥ prāpya raṇe muktaḥ putrastasya prakīrtitaḥ

पुरस्तेनास्य योद्धव्यं तस्य धर्मं विजानता ।। देशेदेशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः

purastenāsya yoddhavyaṃ tasya dharmaṃ vijānatā || deśedeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ

स एव परिपाल्यः स्यात्प्राप्य देशं महीक्षिता ।। नृणां प्रदर्शयेद्राजा समरेऽपि हते रिपौ

sa eva paripālyaḥ syātprāpya deśaṃ mahīkṣitā || nṛṇāṃ pradarśayedrājā samare'pi hate ripau

2.177.90

न मे प्रियं कृतं तेन येनायं समरे हतः ।। किन्तु पूजा करोम्यस्य स्वच्छन्दमविजानतः

na me priyaṃ kṛtaṃ tena yenāyaṃ samare hataḥ || kintu pūjā karomyasya svacchandamavijānataḥ

हतोऽयं मद्धितार्थाय प्रियं यद्यपि नो मम ।। अपुत्राश्च स्त्रियश्चैव नृपतिः परिपालयेत्

hato'yaṃ maddhitārthāya priyaṃ yadyapi no mama || aputrāśca striyaścaiva nṛpatiḥ paripālayet

ततस्तु स्वपुरं प्राप्य नृपतिः प्रविशेद्गृहम् ।। यात्राविधानविहितं भूयो दैवतपूजनम्

tatastu svapuraṃ prāpya nṛpatiḥ praviśedgṛham || yātrāvidhānavihitaṃ bhūyo daivatapūjanam

पितॄणां पूजनं चैव तथा कुर्याद्विशेषवत् ।। संविभागं परावाप्तेः कुर्याद्भृत्यजनस्य तु

pitṝṇāṃ pūjanaṃ caiva tathā kuryādviśeṣavat || saṃvibhāgaṃ parāvāpteḥ kuryādbhṛtyajanasya tu

अवाप्य धर्मेण नृपस्तु पृथ्वीमारामयूपादिसुरालयाङ्काम् ।। कृत्वा तथान्यां द्विजसाच्च शक्त्या लोकं जयंत्यस्य नराधिपस्य

avāpya dharmeṇa nṛpastu pṛthvīmārāmayūpādisurālayāṅkām || kṛtvā tathānyāṃ dvijasācca śaktyā lokaṃ jayaṃtyasya narādhipasya

177

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुप्रत्यभिगमनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śatrupratyabhigamano nāma saptasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

राम उवाच ।। धनुर्वेदं समाचक्ष्व संक्षेपात्सुरनन्दन ।। सर्वं त्वमेव जानासि यथा देवः पितामहः

rāma uvāca || dhanurvedaṃ samācakṣva saṃkṣepātsuranandana || sarvaṃ tvameva jānāsi yathā devaḥ pitāmahaḥ

पुष्कर उवाच ।। चतुष्पादो धनुर्वेदस्तथा पञ्चविधो द्विज ।। रथनागाश्वपत्तीनां पादानाश्रित्य कीर्तितः

puṣkara uvāca || catuṣpādo dhanurvedastathā pañcavidho dvija || rathanāgāśvapattīnāṃ pādānāśritya kīrtitaḥ

यन्त्रमुक्तं प्राणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा ।। अमुक्तं बाहुयुद्धं च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितम्

yantramuktaṃ prāṇimuktaṃ muktasandhāritaṃ tathā || amuktaṃ bāhuyuddhaṃ ca pañcadhā tatprakīrtitam

तच्च शस्त्रास्त्रसंपत्त्या द्विविधं परिकीर्तितम् ।। दण्डमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते ।। ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते

tacca śastrāstrasaṃpattyā dvividhaṃ parikīrtitam || daṇḍamāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate || ṛjumāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate

क्षेपणीचापयन्त्राद्यं यन्त्रमुक्तं प्रकीर्तितम्

kṣepaṇīcāpayantrādyaṃ yantramuktaṃ prakīrtitam

शिलातोमरचक्राद्यं पाणिमुक्तं तथैव च ।। मुक्तसन्धारितं ज्ञेयं पाशाद्यमपि यद्भवेत्

śilātomaracakrādyaṃ pāṇimuktaṃ tathaiva ca || muktasandhāritaṃ jñeyaṃ pāśādyamapi yadbhavet

खड्गादिकमनुक्तं च तथा ज्ञेयं महाभुज ।। नियुद्धं व्यायुधं ज्ञेयं पाणिप्रहरणादिकम्

khaḍgādikamanuktaṃ ca tathā jñeyaṃ mahābhuja || niyuddhaṃ vyāyudhaṃ jñeyaṃ pāṇipraharaṇādikam

तत्रादावेव योग्यत्वं गात्राणां तु विधीयते ।। तथा व्यायामचारित्वं भारकर्षणमेव च

tatrādāveva yogyatvaṃ gātrāṇāṃ tu vidhīyate || tathā vyāyāmacāritvaṃ bhārakarṣaṇameva ca

2.178.10

जितश्रमो हि युद्धेषु कर्मयोग्यत्वमाप्नुयात् ।। रथाश्वगजपृष्ठेषु तानि शस्त्राणि चाभ्यसेत्।।।। तानि वै खड्गमुख्यानि बाहुप्रत्यवराणि च।। धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च

jitaśramo hi yuddheṣu karmayogyatvamāpnuyāt || rathāśvagajapṛṣṭheṣu tāni śastrāṇi cābhyaset|||| tāni vai khaḍgamukhyāni bāhupratyavarāṇi ca|| dhanurvede gururvipraḥ prokto varṇadvayasya ca

वैश्यस्य गुरुतां कुर्यान्न वा कुर्यात्तथा द्विजम् ।। धनुर्वेदे न गुरुतां शूद्रः कुर्यात्कदाचन

vaiśyasya gurutāṃ kuryānna vā kuryāttathā dvijam || dhanurvede na gurutāṃ śūdraḥ kuryātkadācana

स्वयमेव तु शूद्रं च कर्तव्या कर्मयोग्यता ।। तस्मायुद्धाधिकारोस्ति शूद्रस्यापि विशांपते

svayameva tu śūdraṃ ca kartavyā karmayogyatā || tasmāyuddhādhikārosti śūdrasyāpi viśāṃpate

सङ्गराणामपि तथा हितः स्यात्स स्वयं प्रभोः ।। सर्वरत्नैर्महाराज राजा रक्ष्यः प्रयत्नतः

saṅgarāṇāmapi tathā hitaḥ syātsa svayaṃ prabhoḥ || sarvaratnairmahārāja rājā rakṣyaḥ prayatnataḥ

श्रद्धावतो भक्तिमतः सुशीलान्नम्रान्विनीतान्क्षमयोपपन्नान् ।। स्निग्धान्नरेशान्सुदृढान्मनोज्ञानध्यापनीयांस्तु वदन्ति सन्तः

śraddhāvato bhaktimataḥ suśīlānnamrānvinītānkṣamayopapannān || snigdhānnareśānsudṛḍhānmanojñānadhyāpanīyāṃstu vadanti santaḥ

178

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धनुर्वेदवर्णनो नामाष्टसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dhanurvedavarṇano nāmāṣṭasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। पाणिपादतले पृष्ठं सर्वे स्युः संहिता यदि ।। दृष्टं सामपदं स्थानमेतल्लक्षणतस्तधा

puṣkara uvāca || pāṇipādatale pṛṣṭhaṃ sarve syuḥ saṃhitā yadi || dṛṣṭaṃ sāmapadaṃ sthānametallakṣaṇatastadhā

बाह्यांगुलिः स्फिचौ पादौ स्तब्धजानुबलावुभौ ।। त्रिवितस्त्यन्तरायाममेवं वैशाखमुच्यते

bāhyāṃguliḥ sphicau pādau stabdhajānubalāvubhau || trivitastyantarāyāmamevaṃ vaiśākhamucyate

मण्डलाकारपादाभ्यामुद्यते यत्र जानुनी ।। चतुर्विधं त्रिविच्छिन्नं तदेवं मण्डलं स्मृतम्

maṇḍalākārapādābhyāmudyate yatra jānunī || caturvidhaṃ trivicchinnaṃ tadevaṃ maṇḍalaṃ smṛtam

फलाकृतिसमं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणम्।। वितस्तिपञ्चविस्तारन्तदालीढं प्रकीर्तितम्

phalākṛtisamaṃ yacca stabdhajānūrudakṣiṇam|| vitastipañcavistārantadālīḍhaṃ prakīrtitam

नमिता पूर्वजङ्घा च सदालीढविधीयते।। तिर्यग्गतो भवेद्वामो दक्षिणोऽपि भवेदृजुः

namitā pūrvajaṅghā ca sadālīḍhavidhīyate|| tiryaggato bhavedvāmo dakṣiṇo'pi bhavedṛjuḥ

गुल्फौ पार्णिस्थितावेव स्थिरौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ ।। स्थानजातं भवेदेतद्द्वादशाङ्गुलमायतम्

gulphau pārṇisthitāveva sthirau pañcāṅgulāntarau || sthānajātaṃ bhavedetaddvādaśāṅgulamāyatam

एतदेव विपर्यस्तं प्रत्याख्यातं प्रकीर्तितम् ।। कुब्जजानुर्भवेद्वामो दक्षिणस्तु प्रसारितः

etadeva viparyastaṃ pratyākhyātaṃ prakīrtitam || kubjajānurbhavedvāmo dakṣiṇastu prasāritaḥ

अथ वा दक्षिणं जानुं कुब्जं भवति निश्चलम् ।। भवेद्दण्डायतो वामश्चरणः सह जानुना

atha vā dakṣiṇaṃ jānuṃ kubjaṃ bhavati niścalam || bhaveddaṇḍāyato vāmaścaraṇaḥ saha jānunā

एवं विकच्छमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतम् ।। जानुनी द्विगुणौ स्यातां ह्युत्तानौ चरणावपि

evaṃ vikacchamuddiṣṭaṃ dvihastāntaramāyatam || jānunī dviguṇau syātāṃ hyuttānau caraṇāvapi

2.179.10

अनेन विनियोगेन सम्पुटं परिकीर्तितम् ।। किञ्चिद्विवर्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ

anena viniyogena sampuṭaṃ parikīrtitam || kiñcidvivartitau pādau samadaṇḍāyatau sthirau

दृष्टिमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतम् ।। स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विजः

dṛṣṭimeva yathānyāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyatam || svastikenātra kurvīta praṇāmaṃ prathamaṃ dvijaḥ

कार्मुकं भृगुवामेन वामं दक्षिणकेन वा ।। वैशाखेप्यथ वा जाते स्थितो वा प्यथ वायते

kārmukaṃ bhṛguvāmena vāmaṃ dakṣiṇakena vā || vaiśākhepyatha vā jāte sthito vā pyatha vāyate

गुणाग्रं तु ततः कृत्वा कार्मुके प्रियकार्मुकः।। अधःकोटिं तु धनुषः फलदेशे च पत्रिणः

guṇāgraṃ tu tataḥ kṛtvā kārmuke priyakārmukaḥ|| adhaḥkoṭiṃ tu dhanuṣaḥ phaladeśe ca patriṇaḥ

धरण्यां स्थापयित्वा तु लालयित्वा तथैव च।। भुजाभ्यामत्र कुब्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यामरिंदम

dharaṇyāṃ sthāpayitvā tu lālayitvā tathaiva ca|| bhujābhyāmatra kubjābhyāṃ prakoṣṭhābhyāmariṃdama

न्यस्य बाणं धनुःश्रेष्ठं पुङ्खदेशे च पत्रिणः ।। विन्यासो धनुषश्चैव द्वादशाङ्गुलमन्तरः

nyasya bāṇaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ puṅkhadeśe ca patriṇaḥ || vinyāso dhanuṣaścaiva dvādaśāṅgulamantaraḥ

तयोर्भार्गव कर्तव्यो नातो हीनो न चाधिकः ।। निवेश्य कार्मुकं कण्ठे नितम्बे शरसङ्करम्

tayorbhārgava kartavyo nāto hīno na cādhikaḥ || niveśya kārmukaṃ kaṇṭhe nitambe śarasaṅkaram

उत्क्षिपेदस्थिरंहस्तमन्तरेणाक्षिकर्णयोः ।। पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यः स्तनाग्रं दक्षिणः शरः

utkṣipedasthiraṃhastamantareṇākṣikarṇayoḥ || pūrveṇa muṣṭinā grāhyaḥ stanāgraṃ dakṣiṇaḥ śaraḥ

हरणं तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वां प्रसारयेत्।। नात्यन्तरा नैव बाह्या नोर्ध्वगा नाधरास्तथा

haraṇaṃ tu tataḥ kṛtvā śīghraṃ pūrvāṃ prasārayet|| nātyantarā naiva bāhyā nordhvagā nādharāstathā

न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिताः ।। समाः स्थैर्यगुणोपेताः पूर्वे दण्डमिव स्थिताः

na ca kubjā na cottānā na calā nātiveṣṭitāḥ || samāḥ sthairyaguṇopetāḥ pūrve daṇḍamiva sthitāḥ

2.179.20

छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्वेणानेन मुष्टिना ।। तरसा तूत्थितो यत्नात्त्रिकोणविनतिस्थितः

chādayitvā tato lakṣyaṃ pūrveṇānena muṣṭinā || tarasā tūtthito yatnāttrikoṇavinatisthitaḥ

स्रस्तांसो निश्चलग्रीवो मयूरांचितमस्तकः ।। ललाटनासावक्त्रांसः कूर्परश्च समं भवेत्

srastāṃso niścalagrīvo mayūrāṃcitamastakaḥ || lalāṭanāsāvaktrāṃsaḥ kūrparaśca samaṃ bhavet

अन्तरं त्वङ्गुलं ज्ञेयं चिबुकस्यांसकस्य च ।। प्रथमे त्र्यङ्गुले विन्द्याद्द्वितीये द्व्यङ्गुलं स्मृतम्

antaraṃ tvaṅgulaṃ jñeyaṃ cibukasyāṃsakasya ca || prathame tryaṅgule vindyāddvitīye dvyaṅgulaṃ smṛtam

तृतीयेऽङ्गुलमुद्दिष्टं चायतं चिबुकांसयोः ।। गृहीत्वा सायकं तत्र तर्जन्यङ्गुष्ठमेव च

tṛtīye'ṅgulamuddiṣṭaṃ cāyataṃ cibukāṃsayoḥ || gṛhītvā sāyakaṃ tatra tarjanyaṅguṣṭhameva ca

अनामया ततो गृह्य पुनर्मध्यमयापि च ।। तावदाकर्षयेद्योगाद्यावद्बाणः सुपूरितः

anāmayā tato gṛhya punarmadhyamayāpi ca || tāvadākarṣayedyogādyāvadbāṇaḥ supūritaḥ

एवंविधमुपक्रम्य मोक्तव्यो विधिवत्खगः ।। दृष्टिमुष्टिहतं लक्ष्यं भिन्द्याद्बाणेन भार्गव

evaṃvidhamupakramya moktavyo vidhivatkhagaḥ || dṛṣṭimuṣṭihataṃ lakṣyaṃ bhindyādbāṇena bhārgava

मुक्त्वा चापं वामहस्तं क्षिपेद्वेगेन पृच्छतः ।। एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज

muktvā cāpaṃ vāmahastaṃ kṣipedvegena pṛcchataḥ || etaducchedamicchanti jñātavyaṃ hi tvayā dvija

अध्यायाः १७६-१८० (cont. 2)

कूर्परं त्रिविधं कार्यमाकृष्टन्तु धनुष्मता ।। तत्रापि मुक्तके कार्यमक्षश्लिष्टस्तु मध्यमम्

kūrparaṃ trividhaṃ kāryamākṛṣṭantu dhanuṣmatā || tatrāpi muktake kāryamakṣaśliṣṭastu madhyamam

ज्येष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनुःशास्त्रविशारदाः ।। ज्येष्ठस्तु पावको ज्ञेयो भवेद्द्वादशमुष्टयः

jyeṣṭhaṃ prakṛṣṭaṃ vijñeyaṃ dhanuḥśāstraviśāradāḥ || jyeṣṭhastu pāvako jñeyo bhaveddvādaśamuṣṭayaḥ

एकादश तथा साध्यः कनीयान्दशमुष्टयः ।। चतुर्हस्तं धनुःश्रेष्ठं प्रयोगं चास्य मध्यमम्

ekādaśa tathā sādhyaḥ kanīyāndaśamuṣṭayaḥ || caturhastaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ prayogaṃ cāsya madhyamam

2.179.30

कनीयसं त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिना ।। अश्वे रथे गजे ज्येष्ठं तदेव परिकीर्तितम्

kanīyasaṃ trayaḥ proktaṃ nityameva padātinā || aśve rathe gaje jyeṣṭhaṃ tadeva parikīrtitam

तदेव हीनं खलु मध्यमं स्यात्तदेव हीनं च तथा कनीयः ।। पूर्णायुधस्यैष विधिर्मया ते प्रोक्तः समासाद् भृगुवंशमुख्य

tadeva hīnaṃ khalu madhyamaṃ syāttadeva hīnaṃ ca tathā kanīyaḥ || pūrṇāyudhasyaiṣa vidhirmayā te proktaḥ samāsād bhṛguvaṃśamukhya

179

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० वज्र सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदो नामैकोनाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā0 vajra saṃ0 rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedo nāmaikonāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। पूर्णायुधो भृतिं कृत्वा ततो मांसैर्गतायुषाम् ।। वराहमृगमेषाणां माहिषाद्यैस्तथा द्विज

puṣkara uvāca || pūrṇāyudho bhṛtiṃ kṛtvā tato māṃsairgatāyuṣām || varāhamṛgameṣāṇāṃ māhiṣādyaistathā dvija

मुनिधौतं ततः कुर्याद्युग्यं भूपैर्विधानवित् ।। मृदुसंस्तरणोपेतं मृदु वल्गु च योजयेत्

munidhautaṃ tataḥ kuryādyugyaṃ bhūpairvidhānavit || mṛdusaṃstaraṇopetaṃ mṛdu valgu ca yojayet

ततो वाहं समारुह्य दंशितः सुसमाहितः ।। तूर्णमारुह्य बध्नीयाद्दृढां कक्षां च दक्षिणाम्

tato vāhaṃ samāruhya daṃśitaḥ susamāhitaḥ || tūrṇamāruhya badhnīyāddṛḍhāṃ kakṣāṃ ca dakṣiṇām

वैकक्ष्यमपि तच्चापं धारयेद्यन्त्रसंस्थितम् ।। ततो समुद्धरेद्बाणं ऋणाद्दक्षिणपाणिना

vaikakṣyamapi taccāpaṃ dhārayedyantrasaṃsthitam || tato samuddharedbāṇaṃ ṛṇāddakṣiṇapāṇinā

तज्जवः सहितं सर्वं मध्ये संगृह्य धारयेत् ।। वामहस्तेन वै कक्ष्याद्धनुस्तस्मात्समुद्धरेत्

tajjavaḥ sahitaṃ sarvaṃ madhye saṃgṛhya dhārayet || vāmahastena vai kakṣyāddhanustasmātsamuddharet

सुनिषण्णमणिर्भूत्वा गुणे पुङ्खं निवेशयेत् ।। संपीड्य सिंहकर्णेन पुंखेनापि समे दृढम्

suniṣaṇṇamaṇirbhūtvā guṇe puṅkhaṃ niveśayet || saṃpīḍya siṃhakarṇena puṃkhenāpi same dṛḍham

वामकर्णोपरिस्थं च फलं व्यामस्य धारणात् ।। बलामध्यमया तत्र वामांगुल्या च धारयेत्

vāmakarṇoparisthaṃ ca phalaṃ vyāmasya dhāraṇāt || balāmadhyamayā tatra vāmāṃgulyā ca dhārayet

मनोलक्ष्यगतं कृत्वा दृष्टिं च सुविधानवित् ।। दक्षिणे गात्रभागे तु बलामाशु विमोक्षयेत्

manolakṣyagataṃ kṛtvā dṛṣṭiṃ ca suvidhānavit || dakṣiṇe gātrabhāge tu balāmāśu vimokṣayet

ललाटपुटसंस्थानं दाणीं लक्ष्ये निवेशयेत्

lalāṭapuṭasaṃsthānaṃ dāṇīṃ lakṣye niveśayet

2.180.10

आकृष्य ताडयेत्तत्र दण्डकं षोडशांगुलम् ।। मुक्त्वा बाणं ततः पश्चाद्बलां शिक्षेत्तदातदा

ākṛṣya tāḍayettatra daṇḍakaṃ ṣoḍaśāṃgulam || muktvā bāṇaṃ tataḥ paścādbalāṃ śikṣettadātadā

विगृह्णीयान्मध्यमया ततोंगुल्या पुनःपुनः ।। अभिलक्ष्याक्षिपेत्तूणांश्चतुरस्रं च दक्षिणम्

vigṛhṇīyānmadhyamayā tatoṃgulyā punaḥpunaḥ || abhilakṣyākṣipettūṇāṃścaturasraṃ ca dakṣiṇam

चतुरस्रगतं वैध्यमभ्यसेदादितः स्थितः ।। तस्मादनन्तरं तीक्ष्णं परावृत्तगतं च यत्

caturasragataṃ vaidhyamabhyasedāditaḥ sthitaḥ || tasmādanantaraṃ tīkṣṇaṃ parāvṛttagataṃ ca yat

निश्रमुन्नतवेद्यन्तमभ्यसेत्तुष्यकं ततः ।। वेध्यस्थानेष्वथैतेषु सन्यस्तपुटकं धनुः

niśramunnatavedyantamabhyasettuṣyakaṃ tataḥ || vedhyasthāneṣvathaiteṣu sanyastapuṭakaṃ dhanuḥ

हस्तावापगतैः स्रस्तैर्जपेद्धस्तकरैरपि ।। तस्मिन्वेध्यगते राम द्वे वेध्ये दृढसंज्ञिते

hastāvāpagataiḥ srastairjapeddhastakarairapi || tasminvedhyagate rāma dve vedhye dṛḍhasaṃjñite

द्वे वेध्ये पुष्करे विद्धि द्वे तथा चित्रपुष्करे ।। चतुरस्रं च तीक्ष्णं च दृढवेध्ये प्रकीर्तिते

dve vedhye puṣkare viddhi dve tathā citrapuṣkare || caturasraṃ ca tīkṣṇaṃ ca dṛḍhavedhye prakīrtite

चतुरस्रं स्थूलतीक्ष्णं...... ।। निम्नं पुष्करमुद्दिष्टं वेध्यमूदूर्ध्वगतं च यत्

caturasraṃ sthūlatīkṣṇaṃ...... || nimnaṃ puṣkaramuddiṣṭaṃ vedhyamūdūrdhvagataṃ ca yat

पुष्करेऽधमवेध्ये तु चित्रपुष्करसंज्ञके ।। एवं वेध्यगणं कृत्वा दक्षिणेनेतरेण च

puṣkare'dhamavedhye tu citrapuṣkarasaṃjñake || evaṃ vedhyagaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇenetareṇa ca

आरोहेत्प्रथमं धीरो जितलक्ष्यस्ततो नरः ।। एष एव विधिः प्रोक्तस्तत्र दृष्टः प्रयोक्तृभिः

ārohetprathamaṃ dhīro jitalakṣyastato naraḥ || eṣa eva vidhiḥ proktastatra dṛṣṭaḥ prayoktṛbhiḥ

आदिकं भ्रमणं तस्य तस्माद्विद्वन्प्रकीर्तितम् ।। लक्ष्यं संयोजयेत्तत्र प्रतियन्त्रगतं दृढम्

ādikaṃ bhramaṇaṃ tasya tasmādvidvanprakīrtitam || lakṣyaṃ saṃyojayettatra pratiyantragataṃ dṛḍham

2.180.20

भ्रान्तं प्रचलितं चैव स्थितं यच्च भवेदिति ।। समन्ताच्छादयेत्पश्चाच्छेदयेच्छ्लथयेदपि

bhrāntaṃ pracalitaṃ caiva sthitaṃ yacca bhavediti || samantācchādayetpaścācchedayecchlathayedapi

कर्मयोगविधानज्ञो ज्ञात्वैवं विधिमाचरेत् ।। मनसा चक्षुषा दृष्ट्या योगं शिक्षन्न्यसंजयेत्

karmayogavidhānajño jñātvaivaṃ vidhimācaret || manasā cakṣuṣā dṛṣṭyā yogaṃ śikṣannyasaṃjayet

दत्त्वा प्रयुक्तं सुकृतं प्रमाणान्न्यसेत्समन्तात्पुटकान्विचित्रान् ।। अप्यङ्गुलीयप्रतिमां जपेच्च वालङ्गताः काष्ठगतं प्रलम्बम्

dattvā prayuktaṃ sukṛtaṃ pramāṇānnyasetsamantātpuṭakānvicitrān || apyaṅgulīyapratimāṃ japecca vālaṅgatāḥ kāṣṭhagataṃ pralambam

सिद्धार्थकान्गुञ्जयवांश्च तस्मिन्न्यसेद्विधिज्ञो भ्रमरीरिकाञ्च ।। मृत्पिण्डसंस्थान्फलकांक्षितांश्च कबन्धनिष्पावकपेलवाश्च

siddhārthakānguñjayavāṃśca tasminnyasedvidhijño bhramarīrikāñca || mṛtpiṇḍasaṃsthānphalakāṃkṣitāṃśca kabandhaniṣpāvakapelavāśca

हंसान्मयूरान्कुररांस्तथा च कारण्डवांश्चैव शिलीमुखांश्च ।। गृध्रानुलूकानथ वापि चाषान्कपोतगोधाशुकसारिकाश्च

haṃsānmayūrānkurarāṃstathā ca kāraṇḍavāṃścaiva śilīmukhāṃśca || gṛdhrānulūkānatha vāpi cāṣānkapotagodhāśukasārikāśca

पलाशमूलोर्णवपूर्ण देहांश्चर्मावबद्धां मृदुचित्रगात्राम् ।। वस्त्रयन्त्रैर्विविधैः सुयुक्तां काष्ठावसक्तैर्बहुभिः प्रकारैः

palāśamūlorṇavapūrṇa dehāṃścarmāvabaddhāṃ mṛducitragātrām || vastrayantrairvividhaiḥ suyuktāṃ kāṣṭhāvasaktairbahubhiḥ prakāraiḥ

चलान्स्थिरांश्चाप्रगतांश्च विद्धान्न्यसेद्यथान्यायमथोर्ध्वसंस्थान् ।। व्याघ्रान्मृगेन्द्रान्पृषतान्रुरूंश्च मृगान्सगोकर्णवराहवक्त्रान्

calānsthirāṃścāpragatāṃśca viddhānnyasedyathānyāyamathordhvasaṃsthān || vyāghrānmṛgendrānpṛṣatānrurūṃśca mṛgānsagokarṇavarāhavaktrān

गोमायुमार्जारशशांस्तथान्यानृक्षान्मृगाश्चन्द्रमयेन्दुपूर्णान् ।। अन्यान्समीपोपगतान्मृगांश्च विधानवित्तान्प्रतियन्त्रसंस्थान्

gomāyumārjāraśaśāṃstathānyānṛkṣānmṛgāścandramayendupūrṇān || anyānsamīpopagatānmṛgāṃśca vidhānavittānpratiyantrasaṃsthān

जातांस्तथान्यांश्च बहुप्रकाराननेकसंस्थानविबद्धदेहान् ।। नानाविधैस्तैर्विशिखभ्रमस्थः सन्धानयोगैस्त्रिविधश्च हन्यात्

jātāṃstathānyāṃśca bahuprakārānanekasaṃsthānavibaddhadehān || nānāvidhaistairviśikhabhramasthaḥ sandhānayogaistrividhaśca hanyāt

180

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदो नामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedo nāmāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १८१-१८३

पुष्कर उवाच ।। जितहस्तो जितमतिर्जितदृग्लक्ष्यसाधक ।। नियतां सिद्धिमासाद्य ततो वाहनमारुहेत्

puṣkara uvāca || jitahasto jitamatirjitadṛglakṣyasādhaka || niyatāṃ siddhimāsādya tato vāhanamāruhet

एष तत्रैव च विधिः कार्त्स्येन परिकीर्तितः ।। अधिकं भ्रमतस्तस्य भागे ग्रहणमेव च

eṣa tatraiva ca vidhiḥ kārtsyena parikīrtitaḥ || adhikaṃ bhramatastasya bhāge grahaṇameva ca

एतेषां चैव योगानां विधिर्यस्त्र्यैषुकस्य च ।। वाहाश्रितस्य वक्ष्यामि सविशेषेण लक्षणम्

eteṣāṃ caiva yogānāṃ vidhiryastryaiṣukasya ca || vāhāśritasya vakṣyāmi saviśeṣeṇa lakṣaṇam

पाशासियष्टिदण्डानां विधिर्यः परिनिष्ठितः ।। क्षेप एव यथान्यायं तस्य वक्ष्यामि या क्रिया

pāśāsiyaṣṭidaṇḍānāṃ vidhiryaḥ pariniṣṭhitaḥ || kṣepa eva yathānyāyaṃ tasya vakṣyāmi yā kriyā

दशहस्तो भवेत्पाशो वृतः करमुखस्तथा ।। शणकार्पासपुञ्जानां भग्न स्नाय्वस्थिचर्मणाम्

daśahasto bhavetpāśo vṛtaḥ karamukhastathā || śaṇakārpāsapuñjānāṃ bhagna snāyvasthicarmaṇām

अन्येषां सुदृढानां च सुकृतं परिवेष्टितम् ।। त्रयस्त्रिंशत्समं चापं बुधः कुर्यात्सुवर्तितम्

anyeṣāṃ sudṛḍhānāṃ ca sukṛtaṃ pariveṣṭitam || trayastriṃśatsamaṃ cāpaṃ budhaḥ kuryātsuvartitam

कर्तव्या शिबिकैस्तस्य स्थानं कक्ष्यासु वै तदा ।। वामहस्तेन संगृह्य दक्षिणेनोद्धरेत्तु सः

kartavyā śibikaistasya sthānaṃ kakṣyāsu vai tadā || vāmahastena saṃgṛhya dakṣiṇenoddharettu saḥ

कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा ग्रामैकं मस्तकोपरि ।। क्षिपेत्तृणमये तूर्णं पुरुषे चर्मवेष्टिते

kuṇḍalasyākṛtiṃ kṛtvā grāmaikaṃ mastakopari || kṣipettṛṇamaye tūrṇaṃ puruṣe carmaveṣṭite

चलिते च प्लुतं चैव तथा प्रजवितेषु च ।। समायोगविधिं ज्ञात्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितः

calite ca plutaṃ caiva tathā prajaviteṣu ca || samāyogavidhiṃ jñātvā prayuñjīta suśikṣitaḥ

2.181.10

विजित्य तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् ।। कट्यां बद्ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बिनम्

vijitya tu yathānyāyaṃ tato bandhaṃ samācaret || kaṭyāṃ baddhvā tataḥ khaḍgaṃ vāmapārśvāvalambinam

दृढं विगृह्य वामेन विकर्मे दक्षिणेन तु ।। षडङ्गुलपरीणाहं समहस्तं समुच्छ्रितम्

dṛḍhaṃ vigṛhya vāmena vikarme dakṣiṇena tu || ṣaḍaṅgulaparīṇāhaṃ samahastaṃ samucchritam

अयोमयशलाकाश्च चर्माणि विविधानि च ।। अपहस्तं समं चैव तिर्यगूर्द्ध्वहतं तथा

ayomayaśalākāśca carmāṇi vividhāni ca || apahastaṃ samaṃ caiva tiryagūrddhvahataṃ tathā

शोधयेद्विधिना येन तथा मे गदतः शृणु ।। तार्णं चर्मावनद्धाङ्गं स्थापयित्वा नरं दृढम्

śodhayedvidhinā yena tathā me gadataḥ śṛṇu || tārṇaṃ carmāvanaddhāṅgaṃ sthāpayitvā naraṃ dṛḍham

करेणादाय लगुडं दक्षिणाङ्गुष्ठकान्नरः ।। उद्यम्य घातयेद्यस्य नाम्नस्तं शिरसो दृढम् ।। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां कुर्यात्तस्य निपातनम्

kareṇādāya laguḍaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhakānnaraḥ || udyamya ghātayedyasya nāmnastaṃ śiraso dṛḍham || ubhābhyāmapi hastābhyāṃ kuryāttasya nipātanam

बिम्बोयं विधि सहितो हितः सुमुक्तिः शिष्याणां हितमतिकुर्वता मया ते ।। वाहानां श्रमरणप्रधारणार्थं योग्यार्हं प्रथमतरं बुधेन वध्यम्

bimboyaṃ vidhi sahito hitaḥ sumuktiḥ śiṣyāṇāṃ hitamatikurvatā mayā te || vāhānāṃ śramaraṇapradhāraṇārthaṃ yogyārhaṃ prathamataraṃ budhena vadhyam

181

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदविद्याकथनो नामैकाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedavidyākathano nāmaikāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं निःसृतं सृतम् ।। संपातं समुदीर्णं च सेनापातमनाकुलम्

puṣkara uvāca || bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ niḥsṛtaṃ sṛtam || saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca senāpātamanākulam

उद्घातमवधृतं च सव्यदक्षिणमेव च ।। अनालक्षिरविस्फोटो करालेन्द्रमहामुखौ

udghātamavadhṛtaṃ ca savyadakṣiṇameva ca || anālakṣiravisphoṭo karālendramahāmukhau

विकरालविपातौ च विभीषणभयङ्करौ ।। समग्रां वा तृतीयां वा पादपादावजारिजाः

vikarālavipātau ca vibhīṣaṇabhayaṅkarau || samagrāṃ vā tṛtīyāṃ vā pādapādāvajārijāḥ

प्रत्यालीढमनालीढं वराहलुलितं तथा ।। इति द्वात्रिंशधा ज्ञेया खड्गाश्चर्मविधारणाः

pratyālīḍhamanālīḍhaṃ varāhalulitaṃ tathā || iti dvātriṃśadhā jñeyā khaḍgāścarmavidhāraṇāḥ

ऋज्वायतविशालं च तिर्यङ्नमितमेव च ।। पञ्चकर्म विनिर्दिष्टं व्यस्त्रे प्रासं महात्मभिः

ṛjvāyataviśālaṃ ca tiryaṅnamitameva ca || pañcakarma vinirdiṣṭaṃ vyastre prāsaṃ mahātmabhiḥ

छेदनं तर्जनं पातो भ्रमणं भ्रामणं तथा ।। विकर्तनं कर्तनं च चक्रभ्रमणमेव च

chedanaṃ tarjanaṃ pāto bhramaṇaṃ bhrāmaṇaṃ tathā || vikartanaṃ kartanaṃ ca cakrabhramaṇameva ca

आस्फोटक्ष्वेडनं भेदस्त्रासोल्लासितकौ तथा ।। शूलकर्माणि जानीहि षष्ठमाघ्रातसंज्ञकम्

āsphoṭakṣveḍanaṃ bhedastrāsollāsitakau tathā || śūlakarmāṇi jānīhi ṣaṣṭhamāghrātasaṃjñakam

दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं च भार्गव ।। ऋज्वावक्षोपमाघातं तोमरस्य प्रकीर्तितम्

dṛṣṭighātaṃ bhujāghātaṃ pārśvaghātaṃ ca bhārgava || ṛjvāvakṣopamāghātaṃ tomarasya prakīrtitam

संहताविततं वामं गोमूत्रं कमलाविलम् ।। ततोऽर्धभागनमितं वामदक्षिणमेव च

saṃhatāvitataṃ vāmaṃ gomūtraṃ kamalāvilam || tato'rdhabhāganamitaṃ vāmadakṣiṇameva ca

2.182.10

व्यावृत्तं च परावृत्तं पादोद्धूतमविप्लुतम् ।। हंसमार्गविमार्गे च गदाकर्म प्रकीर्तितम्

vyāvṛttaṃ ca parāvṛttaṃ pādoddhūtamaviplutam || haṃsamārgavimārge ca gadākarma prakīrtitam

करालमठपातं च दशोपप्लवमेव च ।। क्षिप्तं हस्तस्थितं शून्यं परशोस्तु विनिर्दिशेत्

karālamaṭhapātaṃ ca daśopaplavameva ca || kṣiptaṃ hastasthitaṃ śūnyaṃ paraśostu vinirdiśet

ताडनं छेदनं राम तथा चूर्णनमेव च ।। मुद्गरस्य तु कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि

tāḍanaṃ chedanaṃ rāma tathā cūrṇanameva ca || mudgarasya tu karmāṇi laguḍasya ca tānyapi

अन्त्यमध्यं परावृत्तं निदेशार्द्धं तथैव च ।। वज्रस्यैतानि कर्माणि पट्टिशस्य तथैव हि

antyamadhyaṃ parāvṛttaṃ nideśārddhaṃ tathaiva ca || vajrasyaitāni karmāṇi paṭṭiśasya tathaiva hi

हरणं छेदनं घातो भेदनं रक्षणं तथा ।। कृपाणीकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा

haraṇaṃ chedanaṃ ghāto bhedanaṃ rakṣaṇaṃ tathā || kṛpāṇīkarma nirdiṣṭaṃ pātanaṃ sphoṭanaṃ tathā

त्रासनं रक्षणं घातं तलोद्धरणमायतम् ।। क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मैतदेव तु

trāsanaṃ rakṣaṇaṃ ghātaṃ taloddharaṇamāyatam || kṣepaṇīkarma nirdiṣṭaṃ yantrakarmaitadeva tu

सन्त्यागमङ्गमर्दञ्च वराहोद्धूतकं तथा ।। हस्तार्धहस्तपालीनमेकहस्तार्धहस्तकम्

santyāgamaṅgamardañca varāhoddhūtakaṃ tathā || hastārdhahastapālīnamekahastārdhahastakam

द्विहस्तबाहुपाशे च कोटिरेचितकोद्धते ।। उरो ललाटघाते च भुजादिवसनं तथा

dvihastabāhupāśe ca koṭirecitakoddhate || uro lalāṭaghāte ca bhujādivasanaṃ tathā

करोद्धतविमार्गं च पादाहति विपादकम् ।। गात्रसंश्लेषणं कान्तं तथा गोविधिपर्ययम्

karoddhatavimārgaṃ ca pādāhati vipādakam || gātrasaṃśleṣaṇaṃ kāntaṃ tathā govidhiparyayam

ऊर्ध्वप्रहारं घातं च गोमूत्रं सव्यदक्षिणम् ।। पादसञ्चारकं गण्डं कबरीबन्धभाकुलम्

ūrdhvaprahāraṃ ghātaṃ ca gomūtraṃ savyadakṣiṇam || pādasañcārakaṃ gaṇḍaṃ kabarībandhabhākulam

2.182.20

तिर्यग्गतमपामार्गं भीमवेगं सुदर्शनम् ।। सिंहक्रान्तं गजक्रातं वृषभाक्रान्तमेव व

tiryaggatamapāmārgaṃ bhīmavegaṃ sudarśanam || siṃhakrāntaṃ gajakrātaṃ vṛṣabhākrāntameva va

गदाकर्म विजानीयाद्धनुर्वेदविशारदः ।। आकर्षणं विकर्षं च बाहुनामनमेव च

gadākarma vijānīyāddhanurvedaviśāradaḥ || ākarṣaṇaṃ vikarṣaṃ ca bāhunāmanameva ca

ग्रीवाविपरिवर्तं च पृष्ठभङ्गं सुदारुणम् ।। पर्णासनं विपर्यासः पशुपारमजाविकम्

grīvāviparivartaṃ ca pṛṣṭhabhaṅgaṃ sudāruṇam || parṇāsanaṃ viparyāsaḥ paśupāramajāvikam

पादप्रहारमास्फोटं कविरेचितकं तथा ।। गात्रश्लेषं कण्ठगतं महीत्याजनमेव च

pādaprahāramāsphoṭaṃ kavirecitakaṃ tathā || gātraśleṣaṃ kaṇṭhagataṃ mahītyājanameva ca

उरोललाटघातं च विस्पष्टकरणं तथा ।। उद्धूतमवधूतं च तिर्यग्मार्गगतं तथा

urolalāṭaghātaṃ ca vispaṣṭakaraṇaṃ tathā || uddhūtamavadhūtaṃ ca tiryagmārgagataṃ tathā

गजस्कन्धमवक्षेपमवाङ्मुखकमेव च ।। देवमार्गमधोमार्गममार्गगमनाकुलम

gajaskandhamavakṣepamavāṅmukhakameva ca || devamārgamadhomārgamamārgagamanākulama

मुष्टिवातमवक्षेपो वसुधादारणं तथा ।। जानुबन्धं भुजाबन्धं ऊरुबन्धं सुदारुणम्

muṣṭivātamavakṣepo vasudhādāraṇaṃ tathā || jānubandhaṃ bhujābandhaṃ ūrubandhaṃ sudāruṇam

संसृष्टं सोदरं शुभ्रं भुजावेल्लितमेव च ।। नियुद्धकर्म जानीयान्नियुद्धकुशलो जनः

saṃsṛṣṭaṃ sodaraṃ śubhraṃ bhujāvellitameva ca || niyuddhakarma jānīyānniyuddhakuśalo janaḥ

प्रधानकर्माणि तवेरितानि न्यस्तप्रधाने पुरुषप्रवीर ।। नामानि रूपाणि भवन्ति तानि ज्ञेयानि सर्वाणि यथानुरूपम्

pradhānakarmāṇi taveritāni nyastapradhāne puruṣapravīra || nāmāni rūpāṇi bhavanti tāni jñeyāni sarvāṇi yathānurūpam

182

इति श्रीविर्प्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदविद्यावर्णनो नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīvirpṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dhanurvedavidyāvarṇano nāma dvyaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

पुष्कर उवाच ।। सन्नद्धैश्चर्मिभिर्भाव्यं तथा बद्धकृपाणिभिः ।। चर्माणि तत्र वैयाघ्रमाहिषाण्यृषभाणि च

puṣkara uvāca || sannaddhaiścarmibhirbhāvyaṃ tathā baddhakṛpāṇibhiḥ || carmāṇi tatra vaiyāghramāhiṣāṇyṛṣabhāṇi ca

खेटकाद्यथ वा राम चर्माणि प्रभवन्ति तु ।। तथा वरणमुख्यानि खड्गानि विविधानि च

kheṭakādyatha vā rāma carmāṇi prabhavanti tu || tathā varaṇamukhyāni khaḍgāni vividhāni ca

बद्धादिभिः सतूणीरैस्तथा राम सतोमरैः ।। बद्धगोधाङ्गुलित्राणैर्बद्धादर्शैर्विभीषणैः

baddhādibhiḥ satūṇīraistathā rāma satomaraiḥ || baddhagodhāṅgulitrāṇairbaddhādarśairvibhīṣaṇaiḥ

तथा परश्वधोपेतै राम स्वासनयोधिभिः

tathā paraśvadhopetai rāma svāsanayodhibhiḥ

गदाधरास्तथैवात्र सकृत्पाणिपरिच्छदाः ।। सुसंनद्धा सुमनसो भवेयुर्विपुलौजसः

gadādharāstathaivātra sakṛtpāṇiparicchadāḥ || susaṃnaddhā sumanaso bhaveyurvipulaujasaḥ

यत्र यस्य विशेषेण शस्त्रास्त्रैर्वातकौशलम् ।। तदेव तस्य निर्दिष्टं यथावन्मनुजोत्तम

yatra yasya viśeṣeṇa śastrāstrairvātakauśalam || tadeva tasya nirdiṣṭaṃ yathāvanmanujottama

सखलीनाः सपर्याणास्तथा सास्तरणा हयाः ।। कार्याः सकवचा युद्धे चामरापीडधारिणः

sakhalīnāḥ saparyāṇāstathā sāstaraṇā hayāḥ || kāryāḥ sakavacā yuddhe cāmarāpīḍadhāriṇaḥ

अश्वी भवेत्सुसन्नद्धो रश्मिप्रग्रहकोविदः ।। तथा सावरणो राम सकृपाणी परिच्छदः

aśvī bhavetsusannaddho raśmipragrahakovidaḥ || tathā sāvaraṇo rāma sakṛpāṇī paricchadaḥ

बद्धासिर्बद्धजीवश्च तुरगारूढपिण्डकः ।। ससुप्रासो भवेद्राम नानायुधधरस्तथा

baddhāsirbaddhajīvaśca turagārūḍhapiṇḍakaḥ || sasuprāso bhavedrāma nānāyudhadharastathā

2.183.10

रथः कार्यस्तथा युक्तः ईषादण्डकबन्धुरैः ।। सुचक्रोपस्करयुतः सर्वरूपः पताकराट्

rathaḥ kāryastathā yuktaḥ īṣādaṇḍakabandhuraiḥ || sucakropaskarayutaḥ sarvarūpaḥ patākarāṭ

त्रिवेणुसंततश्चैव वैयाघ्रपरिवारणः ।। किंकिणीजालनिर्घोषस्तथा वै सुप्रतिष्ठितः

triveṇusaṃtataścaiva vaiyāghraparivāraṇaḥ || kiṃkiṇījālanirghoṣastathā vai supratiṣṭhitaḥ

उपासङ्गैर्निषङ्गैश्च तूणीरैर्वरकार्मुकैः ।। सर्वायुधैरुपेतश्च तथा वृक्षादनीयुतः

upāsaṅgairniṣaṅgaiśca tūṇīrairvarakārmukaiḥ || sarvāyudhairupetaśca tathā vṛkṣādanīyutaḥ

तोयजीरकपिण्डीभिर्युक्तः शृङ्गैस्तथैव च ।। सन्नद्धः सारथिस्तत्र भवेद्राम प्रतोदवान्

toyajīrakapiṇḍībhiryuktaḥ śṛṅgaistathaiva ca || sannaddhaḥ sārathistatra bhavedrāma pratodavān

रश्मिग्रहणविच्चापि तथा मण्डलकोविदः ।। तथाश्वहृदयज्ञश्च दूरदृष्टिः सुयन्त्रितः

raśmigrahaṇaviccāpi tathā maṇḍalakovidaḥ || tathāśvahṛdayajñaśca dūradṛṣṭiḥ suyantritaḥ

स्वासनः कालविच्चैव बद्धासिः पाशसंयुतः ।। पार्ष्णिः स्यादायुधज्ञस्य तथैवायुधकोविदः

svāsanaḥ kālaviccaiva baddhāsiḥ pāśasaṃyutaḥ || pārṣṇiḥ syādāyudhajñasya tathaivāyudhakovidaḥ

चिरेण मूले यस्य स्यादवस्थानं महाभुजः ।। पताकावरणं यस्य आयुधानां समर्पणम्

cireṇa mūle yasya syādavasthānaṃ mahābhujaḥ || patākāvaraṇaṃ yasya āyudhānāṃ samarpaṇam

समायान्तं महाभागं तथा सारथिरक्षणम ।। स्यातां धनुर्धरौ तत्र तथा च रथिनावुभौ

samāyāntaṃ mahābhāgaṃ tathā sārathirakṣaṇama || syātāṃ dhanurdharau tatra tathā ca rathināvubhau

योधौ धनुर्भृतां श्रेष्ठ सर्वायुधविशारदौ ।। तुरगाश्च सुसंनद्धा दान्ताः कार्यास्तथा रथे

yodhau dhanurbhṛtāṃ śreṣṭha sarvāyudhaviśāradau || turagāśca susaṃnaddhā dāntāḥ kāryāstathā rathe

तुल्यवेगबलाश्चैव तथा लघुपरिच्छदाः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि तव नागेन्द्रकल्पनम्

tulyavegabalāścaiva tathā laghuparicchadāḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava nāgendrakalpanam

2.183.20

कुञ्जरः स्यात्सुसन्नद्धः सपर्याणः कुथा वृतः ।। सर्वायुधधरश्चैव तथा योधा वरायुधाः

kuñjaraḥ syātsusannaddhaḥ saparyāṇaḥ kuthā vṛtaḥ || sarvāyudhadharaścaiva tathā yodhā varāyudhāḥ

परश्वधकराश्चैव तोयजीरकसंयुताः ।। सम्यग्विभाज्याश्च तथा शृङ्खलावततास्तथा

paraśvadhakarāścaiva toyajīrakasaṃyutāḥ || samyagvibhājyāśca tathā śṛṅkhalāvatatāstathā

पताका च तथा कार्या कुञ्जरस्य सुशोभना ।। वराङ्कुशधरौ तत्र स्यातां मनुजपुङ्गवौ

patākā ca tathā kāryā kuñjarasya suśobhanā || varāṅkuśadharau tatra syātāṃ manujapuṅgavau

एकः पृष्ठस्थितस्तत्र द्वितीयः स्कन्धगो भवेत् ।। योधौ द्वौ वरधानुष्कौ द्वौ च खड्गधरौ दरौ

ekaḥ pṛṣṭhasthitastatra dvitīyaḥ skandhago bhavet || yodhau dvau varadhānuṣkau dvau ca khaḍgadharau darau

तयोरनुभवेतां वै तथा रक्षापरायणौ ।। एकः पार्ष्णिस्थितस्तत्र वरशक्तिपताकधृक्

tayoranubhavetāṃ vai tathā rakṣāparāyaṇau || ekaḥ pārṣṇisthitastatra varaśaktipatākadhṛk

पालयेज्जघनं यद्वत्कुञ्जरस्य महामते ।। एवं परस्परायत्ता रक्षा तेषां यथा भवेत्

pālayejjaghanaṃ yadvatkuñjarasya mahāmate || evaṃ parasparāyattā rakṣā teṣāṃ yathā bhavet

महामात्रस्य धर्मज्ञ तथा च गजयोधिनः ।। एवमेव तथा रक्ष्यो रथिनः स रथी भवेत्

mahāmātrasya dharmajña tathā ca gajayodhinaḥ || evameva tathā rakṣyo rathinaḥ sa rathī bhavet

कुञ्जरस्य तु रक्षार्थं भवेद्रथचतुष्टयम् ।। रथेरथे गजे वापि तुरगाणां त्रयं भवेत्

kuñjarasya tu rakṣārthaṃ bhavedrathacatuṣṭayam || ratherathe gaje vāpi turagāṇāṃ trayaṃ bhavet

धानुष्काणां त्रयं प्रोक्तं रक्षार्थं तुरगस्य च ।। धन्विनो रक्षणार्थाय वर्मिणोऽपि नियोजयेत्

dhānuṣkāṇāṃ trayaṃ proktaṃ rakṣārthaṃ turagasya ca || dhanvino rakṣaṇārthāya varmiṇo'pi niyojayet

कार्यं सर्वं सुसंबाधं तथा तोरणरक्षणम् ।। योजना च तथा कार्या यथा तु स्याद्धृतिक्रमः

kāryaṃ sarvaṃ susaṃbādhaṃ tathā toraṇarakṣaṇam || yojanā ca tathā kāryā yathā tu syāddhṛtikramaḥ

2.183.30

संबाधश्च तथा राम न भवेच्च परस्परम्

saṃbādhaśca tathā rāma na bhavecca parasparam

नागेन्द्रकल्पं तव सर्वयुक्तं संक्षेपतो भार्गववंश मुख्य।। एतत्तु कृत्वापि नरः सयुद्धे जयत्यवश्यं समुपार्जने च

nāgendrakalpaṃ tava sarvayuktaṃ saṃkṣepato bhārgavavaṃśa mukhya|| etattu kṛtvāpi naraḥ sayuddhe jayatyavaśyaṃ samupārjane ca

अध्यायाः ००१-००५

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।। ।। ॐनमो नारायणाय ।। ।। अथ श्रीविष्णुमहापुराणे विष्णुधर्मोत्तरतृतीयखण्डप्रारम्भः ।। ।। वज्र उवाच ।। किं कर्तव्यं मनुष्येण किं कुर्वन्सुखमेधते ।। अस्मिँल्लोके परे चैव केनाप्नोति महत्सुखम्

ॐ śrīgaṇeśāya namaḥ || || ॐnamo nārāyaṇāya || || atha śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇudharmottaratṛtīyakhaṇḍaprārambhaḥ || || vajra uvāca || kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa kiṃ kurvansukhamedhate || asmim̐lloke pare caiva kenāpnoti mahatsukham

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अन्तर्वेदि बहिर्वेदि पुरुषेण विजानता ।। देवतापूजनं कार्यं लोकद्वयमभीप्सता

mārkaṇḍeya uvāca || || antarvedi bahirvedi puruṣeṇa vijānatā || devatāpūjanaṃ kāryaṃ lokadvayamabhīpsatā

यज्ञेषु देवयजनमन्तर्वेदि प्रकीर्तितम् ।। बहिर्वेदि तथैवोक्तमुपवासव्रतादिकम् ।। इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान्बुभूषता

yajñeṣu devayajanamantarvedi prakīrtitam || bahirvedi tathaivoktamupavāsavratādikam || iṣṭāpūrtena labhyante ye lokāstānbubhūṣatā

देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र दृश्यते ।। विशेषेण कलौ काले कर्तव्यं देवतागृहम्

devānāmālayaḥ kāryo dvayamapyatra dṛśyate || viśeṣeṇa kalau kāle kartavyaṃ devatāgṛham

कृतत्रेताद्वापरेषु नराः पश्यन्ति देवताम् ।। तिष्यं प्राप्य न पश्यन्ति पूजास्त्वर्चागता यतः

kṛtatretādvāpareṣu narāḥ paśyanti devatām || tiṣyaṃ prāpya na paśyanti pūjāstvarcāgatā yataḥ

कृतादिष्वपि दृष्ट्वा च देवान्मनुजसत्तम ।। अर्चागतविशेषेण पूजयन्ति विधानतः

kṛtādiṣvapi dṛṣṭvā ca devānmanujasattama || arcāgataviśeṣeṇa pūjayanti vidhānataḥ

चित्रसूत्रविधानेन देवतार्चां विनिर्मिताम् ।। सुरूपां पूजयेद्विद्वांस्तत्र संनिहिता भवेत्

citrasūtravidhānena devatārcāṃ vinirmitām || surūpāṃ pūjayedvidvāṃstatra saṃnihitā bhavet

स्वाकारां लक्षणोपेतां यस्तां संपूजयेन्नरः ।। स सर्वकामानाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। अस्मिँल्लोके परे चैव सुखवान्स भवेत्सदा

svākārāṃ lakṣaṇopetāṃ yastāṃ saṃpūjayennaraḥ || sa sarvakāmānāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || asmim̐lloke pare caiva sukhavānsa bhavetsadā

अथार्चां लक्षणैर्हीनां यस्तु पूजयते नरः ।। तस्यानर्था विवर्धन्ते तस्मात्तां च विवर्जयेत्

athārcāṃ lakṣaṇairhīnāṃ yastu pūjayate naraḥ || tasyānarthā vivardhante tasmāttāṃ ca vivarjayet

3.1.10

प्रासादकरणं पुण्यं देवार्चाकरणं तथा ।। सुरार्चापूजनं पुण्यं तत्र पुण्या नमस्क्रिया

prāsādakaraṇaṃ puṇyaṃ devārcākaraṇaṃ tathā || surārcāpūjanaṃ puṇyaṃ tatra puṇyā namaskriyā

तस्मात्सर्वप्रत्नेन सुरार्चां लक्षणान्विताम् ।। कारयेत्पूजनं विद्वान्न त्वलक्षणसंयुताम्

tasmātsarvapratnena surārcāṃ lakṣaṇānvitām || kārayetpūjanaṃ vidvānna tvalakṣaṇasaṃyutām

धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं च यदुनन्दन ।। प्रयच्छन्ति महाराज नराणामिह देवताः

dharmamarthaṃ tathā kāmaṃ mokṣaṃ ca yadunandana || prayacchanti mahārāja narāṇāmiha devatāḥ

कामानिष्टान्प्रयच्छन्ति स्वर्गमत्यन्तमेव च ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नृणां पूज्या दिवौकसः

kāmāniṣṭānprayacchanti svargamatyantameva ca || tasmātsarvaprayatnena nṛṇāṃ pūjyā divaukasaḥ

नित्यं नराणां सुरपूजकानां लोका मनोज्ञाः सुलभा भवन्ति ।। लोके तथास्मिन्धनधान्ययुक्ताः समृद्धिभाजश्च नरा भवन्ति

nityaṃ narāṇāṃ surapūjakānāṃ lokā manojñāḥ sulabhā bhavanti || loke tathāsmindhanadhānyayuktāḥ samṛddhibhājaśca narā bhavanti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चित्रसूत्रे प्रथमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre prathamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। देवतारूपनिर्माणं कथयस्व ममानघ ।। यस्मात्सन्निहिता नित्यं शास्त्रवत्साकृतिर्भवेत्

vajra uvāca || devatārūpanirmāṇaṃ kathayasva mamānagha || yasmātsannihitā nityaṃ śāstravatsākṛtirbhavet

मार्कण्डेय उवाच।। चित्रसूत्रं न जानाति यस्तु सम्यङ् नराधिप ।। प्रतिमालक्षणं वेत्तुं न शक्यन्तेन कर्हिचित्

mārkaṇḍeya uvāca|| citrasūtraṃ na jānāti yastu samyaṅ narādhipa || pratimālakṣaṇaṃ vettuṃ na śakyantena karhicit

वज्र उवाच ।। चित्रसूत्रं समाचक्ष्व भृगुवंश विवर्धन ।। चित्रसूत्रविदेवाथ वेत्ति वाग्लक्षणं यतः ।। मार्कण्डेय उवाच।। विना तु नृत्यशास्त्रेण चित्रसूत्रं सुदुर्विदम्

vajra uvāca || citrasūtraṃ samācakṣva bhṛguvaṃśa vivardhana || citrasūtravidevātha vetti vāglakṣaṇaṃ yataḥ || mārkaṇḍeya uvāca|| vinā tu nṛtyaśāstreṇa citrasūtraṃ sudurvidam

जगतो न क्रिया कार्या द्वयोरपि यतो नृप ।। वज्र उवाच ।। नृत्यशास्त्रं समाचक्ष्व चित्रसूत्रं वदिष्यसि।। नृत्यशास्त्रविधानं च चित्रं वेत्ति यतो द्विज

jagato na kriyā kāryā dvayorapi yato nṛpa || vajra uvāca || nṛtyaśāstraṃ samācakṣva citrasūtraṃ vadiṣyasi|| nṛtyaśāstravidhānaṃ ca citraṃ vetti yato dvija

मार्कण्डेय उवाच।। आतोद्यं यो न जानाति तस्य वृत्तं हि दुर्विदम् ।। आतोद्येन विना नृत्तं विद्यते न कथंचन

mārkaṇḍeya uvāca|| ātodyaṃ yo na jānāti tasya vṛttaṃ hi durvidam || ātodyena vinā nṛttaṃ vidyate na kathaṃcana

वज्र उवाच ।। आतोद्यं त्वं हि धर्मज्ञ नृत्यशास्त्रं वदिष्यसि ।। तस्मिन्सुविदिते वेत्ति नृत्यं भार्गवसत्तम

vajra uvāca || ātodyaṃ tvaṃ hi dharmajña nṛtyaśāstraṃ vadiṣyasi || tasminsuvidite vetti nṛtyaṃ bhārgavasattama

मार्कण्डेय उवाच ।। न गीतेन विना शक्यं ज्ञातुमातोद्यमप्युत ।। गीतशास्त्रविधानज्ञः सर्वं वेत्ति यथाविधि

mārkaṇḍeya uvāca || na gītena vinā śakyaṃ jñātumātodyamapyuta || gītaśāstravidhānajñaḥ sarvaṃ vetti yathāvidhi

वज्र उवाच ।। गीतशास्त्रं समाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर ।। गीतशास्त्रविदेवाथ सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

vajra uvāca || gītaśāstraṃ samācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara || gītaśāstravidevātha sarvajñaḥ puruṣottamaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। संस्कृतं प्राकृतं चैव गीतं द्विविधमुच्यते ।। अपभ्रष्टं तृतीयं च तदनन्तं नराधिप

mārkaṇḍeya uvāca || saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ caiva gītaṃ dvividhamucyate || apabhraṣṭaṃ tṛtīyaṃ ca tadanantaṃ narādhipa

3.2.10

देशभाषाविशेषेण तस्यान्तो नेह विद्यते ।। गीतं पाठवशाज्ज्ञेयं स च पाठो द्विधा मतः

deśabhāṣāviśeṣeṇa tasyānto neha vidyate || gītaṃ pāṭhavaśājjñeyaṃ sa ca pāṭho dvidhā mataḥ

गद्यं पद्यं च धर्मज्ञ गद्यं सकथया स्मृतम् ।। पद्यं छन्दोविशेषेण च्छन्दश्च बहुधा भवेत्

gadyaṃ padyaṃ ca dharmajña gadyaṃ sakathayā smṛtam || padyaṃ chandoviśeṣeṇa cchandaśca bahudhā bhavet

गद्यपद्यानुभावेन ज्ञेयौ लक्षणसंयुतौ ।। पद्यं च द्विविधं तत्र सुवृत्रमतिमुक्तकम्

gadyapadyānubhāvena jñeyau lakṣaṇasaṃyutau || padyaṃ ca dvividhaṃ tatra suvṛtramatimuktakam

एकविंशतिसंख्याः स्युः सुपः सुप्तिङ्परं स्मृतम् ।। प्रथमः पुरुषस्त्वेको द्वितीयो मध्यमो मतः

ekaviṃśatisaṃkhyāḥ syuḥ supaḥ suptiṅparaṃ smṛtam || prathamaḥ puruṣastveko dvitīyo madhyamo mataḥ

उत्तमाख्यस्तृतीयस्तु तत्क्रियावचनं त्रिकम् ।। तिङश्च नवकं तत्र परस्मैपदसंज्ञकम्

uttamākhyastṛtīyastu tatkriyāvacanaṃ trikam || tiṅaśca navakaṃ tatra parasmaipadasaṃjñakam

आत्मनेपदसंज्ञं च नवकं परिकीर्तितम् ।। युष्मद्युपपदे तत्र मध्यमः पुरुषो भवेत्

ātmanepadasaṃjñaṃ ca navakaṃ parikīrtitam || yuṣmadyupapade tatra madhyamaḥ puruṣo bhavet

अस्मद्युपपदे चैव स्यात्तथोत्तमसंजकः ।। शेषे प्रथममिच्छन्ति पुरुषं यदुसत्तम

asmadyupapade caiva syāttathottamasaṃjakaḥ || śeṣe prathamamicchanti puruṣaṃ yadusattama

अर्थे प्रातिपदिकस्य स्वादौ वचनमन्त्रणे ।। परिमाणे च कथिता विभक्तिः प्रथमा बुधैः

arthe prātipadikasya svādau vacanamantraṇe || parimāṇe ca kathitā vibhaktiḥ prathamā budhaiḥ

द्वितीया कर्मणि मता तृतीया करणे स्मृता ।। कारके कमर्णि तथा सैव चान्यैः प्रकीर्तिता

dvitīyā karmaṇi matā tṛtīyā karaṇe smṛtā || kārake kamarṇi tathā saiva cānyaiḥ prakīrtitā

चतुर्थी संप्रदाने स्यादपादाने च पञ्चमी ।। संबन्धे च तथा षष्ठी सप्तम्याधारभावयोः

caturthī saṃpradāne syādapādāne ca pañcamī || saṃbandhe ca tathā ṣaṣṭhī saptamyādhārabhāvayoḥ

3.2.20

तेषां तु पूर्वमेवोक्तं व्याख्यानं रिपुसूदन।। द्वितीयं तव धर्मज्ञ मया तत्परिकीर्तितम्

teṣāṃ tu pūrvamevoktaṃ vyākhyānaṃ ripusūdana|| dvitīyaṃ tava dharmajña mayā tatparikīrtitam

प्रातिपदिकमिह स्वं प्रकृतिः स्यात्तत्प्रकृतिमपि धातुमिच्छन्ति ।। वाङ्मयमखिलमनेन निबद्धं गद्यमपि यदथ पद्यसमेतम्

prātipadikamiha svaṃ prakṛtiḥ syāttatprakṛtimapi dhātumicchanti || vāṅmayamakhilamanena nibaddhaṃ gadyamapi yadatha padyasametam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शब्दाध्यायो नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śabdādhyāyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। षडक्षरेण पादेन गायत्रं छन्द उच्यते ।। उष्णिक् सप्ताक्षरं चैव अष्टाक्षरमनुष्टुभम्

mārkaṇḍeya uvāca || ṣaḍakṣareṇa pādena gāyatraṃ chanda ucyate || uṣṇik saptākṣaraṃ caiva aṣṭākṣaramanuṣṭubham

नवाक्षरा च बृहती पंक्तिसंज्ञं दशाक्षरम् ।। एकादशाक्षरं त्रिष्टुब्जगती द्वादशाक्षरम्

navākṣarā ca bṛhatī paṃktisaṃjñaṃ daśākṣaram || ekādaśākṣaraṃ triṣṭubjagatī dvādaśākṣaram

त्रयोदशाक्षरं ज्ञेयमतिपूर्वं तथैव हि ।। चतुर्दशाक्षरा चैव शक्वरी यदुनन्दन

trayodaśākṣaraṃ jñeyamatipūrvaṃ tathaiva hi || caturdaśākṣarā caiva śakvarī yadunandana

अतिशक्वरी च कथिता तथा पञ्चदशाक्षरा ।। षोडशाक्षरमिच्छन्ति च्छन्दोऽष्टिरिति यत्स्मृतम्

atiśakvarī ca kathitā tathā pañcadaśākṣarā || ṣoḍaśākṣaramicchanti cchando'ṣṭiriti yatsmṛtam

अत्यष्टिसंज्ञं छन्दश्च तथा सप्तदशाक्षरम्।। अष्टादशाक्षरं चैव वृत्तिसंज्ञं प्रकीर्तितम्

atyaṣṭisaṃjñaṃ chandaśca tathā saptadaśākṣaram|| aṣṭādaśākṣaraṃ caiva vṛttisaṃjñaṃ prakīrtitam

तथातिवृत्तिसंज्ञं च विंशति स्त्वेकवर्जिता।। विंशतिश्चाक्षराणि स्युः कृतिसंज्ञं यदूत्तम

tathātivṛttisaṃjñaṃ ca viṃśati stvekavarjitā|| viṃśatiścākṣarāṇi syuḥ kṛtisaṃjñaṃ yadūttama

विंशतिस्त्वेकसंयुक्ता प्रकृतिः परिकीर्तिता।। द्वाविंशतिश्च कथितं तथैवाकृतिसंज्ञकम

viṃśatistvekasaṃyuktā prakṛtiḥ parikīrtitā|| dvāviṃśatiśca kathitaṃ tathaivākṛtisaṃjñakama

त्रयोविंशतिश्च विकृतिः सा चैकात्संकृतिर्मता ।। संकृतिश्चैकसंयुक्ता कथिता विकृतिर्नृप

trayoviṃśatiśca vikṛtiḥ sā caikātsaṃkṛtirmatā || saṃkṛtiścaikasaṃyuktā kathitā vikṛtirnṛpa

षड्विंशतिश्चातिकृतिश्छन्दश्चोक्तं मनीषिभिः ।। यथायथं चतुर्भिः स्वैः पादैरेतानि निर्दिशेत्

ṣaḍviṃśatiścātikṛtiśchandaścoktaṃ manīṣibhiḥ || yathāyathaṃ caturbhiḥ svaiḥ pādairetāni nirdiśet

3.3.10

मात्रकस्तु लघुर्वर्णः स्पष्टलेखाभिचिह्नितः ।। संस्थाप्यः स्याद्द्विमात्रस्तु गुरुर्वक्रस्तथा भवेत्

mātrakastu laghurvarṇaḥ spaṣṭalekhābhicihnitaḥ || saṃsthāpyaḥ syāddvimātrastu gururvakrastathā bhavet

लघुश्चान्त्यश्च यो वर्णः स गुरुश्च भवेन्नृप ।। दीर्घप्लुतौ च कथितौ तथैव गुरुसंज्ञकौ

laghuścāntyaśca yo varṇaḥ sa guruśca bhavennṛpa || dīrghaplutau ca kathitau tathaiva gurusaṃjñakau

संयोगाद्याः परे यस्मात्स लघुश्च गुरुः स्मृतः ।। लघुगुरुविभागेन प्रस्तारोनेन यादव

saṃyogādyāḥ pare yasmātsa laghuśca guruḥ smṛtaḥ || laghuguruvibhāgena prastāronena yādava

सर्वे छन्दोविकल्पाश्च भवन्ति बहुशो नृप ।। स्याद्यथानयनं तेषां तथा वक्ष्यामि तच्छृणु

sarve chandovikalpāśca bhavanti bahuśo nṛpa || syādyathānayanaṃ teṣāṃ tathā vakṣyāmi tacchṛṇu

यावत्संख्याक्षरं च्छंदस्तावन्तो गुरुवो नृप ।। स्थाप्या अधश्च पूर्वाणां लघु पूर्वस्य विन्यसेत्

yāvatsaṃkhyākṣaraṃ cchaṃdastāvanto guruvo nṛpa || sthāpyā adhaśca pūrvāṇāṃ laghu pūrvasya vinyaset

अतोऽन्येषु त्ववस्थाप्यं नृपमुख्य यथास्थितम् ।। एवमेव विधिं कुर्यादादिश्च गुरुभिः पुनः

ato'nyeṣu tvavasthāpyaṃ nṛpamukhya yathāsthitam || evameva vidhiṃ kuryādādiśca gurubhiḥ punaḥ

पूरयेदक्षरैस्तावत्कुर्यादेतं नृपोत्तम ।। यावदक्षरसंख्या स्युः सर्वे हि लघवो नृप

pūrayedakṣaraistāvatkuryādetaṃ nṛpottama || yāvadakṣarasaṃkhyā syuḥ sarve hi laghavo nṛpa

एतत्स्यादक्षरैच्छन्दो मात्राश्छन्दास्तथैव हि ।। उक्तवर्णाक्षरं छन्दो भवेदेकविवर्जितः

etatsyādakṣaraicchando mātrāśchandāstathaiva hi || uktavarṇākṣaraṃ chando bhavedekavivarjitaḥ

यदा तदा निवृत्संज्ञो ह्यधिकेन तमत्तथा ।। वर्णद्वयेन रहितं विराडिति हि शब्दितम्

yadā tadā nivṛtsaṃjño hyadhikena tamattathā || varṇadvayena rahitaṃ virāḍiti hi śabditam

अधिकं च सुरासंज्ञं कथितं यदुसत्तम ।। तेभ्यो भवन्ति सर्वाणि मात्राच्छन्दांसि यादव

adhikaṃ ca surāsaṃjñaṃ kathitaṃ yadusattama || tebhyo bhavanti sarvāṇi mātrācchandāṃsi yādava

3.3.20

दिङ्मात्रमेतत्कथितं नरेन्द्र विस्तारजिज्ञासुरतो मनुष्यः ।। संसाधयेत्तत्स्वधिया यथावत्सुदुस्तरं विस्तरशो हि वक्तुम्

diṅmātrametatkathitaṃ narendra vistārajijñāsurato manuṣyaḥ || saṃsādhayettatsvadhiyā yathāvatsudustaraṃ vistaraśo hi vaktum

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे छन्दोविधिर्नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde chandovidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। तत्राज्ञायुक्तमद्वैधं दीप्तं गम्भीरशब्दवत् ।। क्वचिन्निरुक्तसंयुक्तं वाक्यमेतत्स्वयंभुवः

mārkaṇḍeya uvāca || tatrājñāyuktamadvaidhaṃ dīptaṃ gambhīraśabdavat || kvacinniruktasaṃyuktaṃ vākyametatsvayaṃbhuvaḥ

यत्किंचिन्मिश्रसंयुक्तं युक्तं नाम विभक्तिभिः ।। प्रत्यक्षाभिहितं यच्च तादृशीनां वचः स्मृतम्

yatkiṃcinmiśrasaṃyuktaṃ yuktaṃ nāma vibhaktibhiḥ || pratyakṣābhihitaṃ yacca tādṛśīnāṃ vacaḥ smṛtam

नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातं बहुलं च यत् ।। न चापि सुमहद्वाक्यमृचीकानां वचः स्मृतम्

naigamairvividhaiḥ śabdairnipātaṃ bahulaṃ ca yat || na cāpi sumahadvākyamṛcīkānāṃ vacaḥ smṛtam

अविस्पष्टपदं ज्ञेयमृषिपुत्रवचो नृप ।। भूतभव्यभवज्ञानं जन्मदुःखविकुत्सनम्

avispaṣṭapadaṃ jñeyamṛṣiputravaco nṛpa || bhūtabhavyabhavajñānaṃ janmaduḥkhavikutsanam

मित्राणां तद्भवेद्वाक्यं गर्भेषु च प्रवर्तनम् ।। आज्ञायुक्तं च वचनं तथा हेतुविवर्जितम्

mitrāṇāṃ tadbhavedvākyaṃ garbheṣu ca pravartanam || ājñāyuktaṃ ca vacanaṃ tathā hetuvivarjitam

राजर्षीणां तु विज्ञेयं बह्वर्थं बहुविस्तरम् ।। बह्वभिधानं बह्वर्थे देवतानां प्रकीर्तितम्

rājarṣīṇāṃ tu vijñeyaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram || bahvabhidhānaṃ bahvarthe devatānāṃ prakīrtitam

बह्वभिधानमल्पार्थं दानवानां प्रकीर्तितम् ।। अल्पाभिधानमल्पार्थं गन्धर्वाणां तथा भवेत्

bahvabhidhānamalpārthaṃ dānavānāṃ prakīrtitam || alpābhidhānamalpārthaṃ gandharvāṇāṃ tathā bhavet

दुर्बोधं विषमं चैव राक्षसानां प्रकीर्तितम् ।। गूढाक्षरं तु यक्षाणां किन्नरैरुक्तवत्तथा

durbodhaṃ viṣamaṃ caiva rākṣasānāṃ prakīrtitam || gūḍhākṣaraṃ tu yakṣāṇāṃ kinnarairuktavattathā

नागानामतिविस्पष्टं पुनरुक्तसमन्वितम् ।। रागद्वेषसमायुक्तं हेतुमत्पौरुषं भवेत्

nāgānāmativispaṣṭaṃ punaruktasamanvitam || rāgadveṣasamāyuktaṃ hetumatpauruṣaṃ bhavet

3.4.10

मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ताः ऋग्यजुःसामलक्षणाः ।। स्तुतिर्निन्दा प्रशंसा च आक्रोशः प्रेष्य एव च

mantrā navavidhāḥ proktāḥ ṛgyajuḥsāmalakṣaṇāḥ || stutirnindā praśaṃsā ca ākrośaḥ preṣya eva ca

प्रश्नोऽनुज्ञा तथाख्यानमाशास्तिर्विषया मताः ।। एवं ते सर्वविद्यानां विहितं सर्वलक्षणम् ।।।।।। पौरुषे विद्यते तच्च नान्यत्रेति विनिश्चयः ।। स्वभावान्न च्यवन्त्येव ये प्रोक्ता नरवर्जिंताः

praśno'nujñā tathākhyānamāśāstirviṣayā matāḥ || evaṃ te sarvavidyānāṃ vihitaṃ sarvalakṣaṇam |||||| pauruṣe vidyate tacca nānyatreti viniścayaḥ || svabhāvānna cyavantyeva ye proktā naravarjiṃtāḥ

दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिच्छ्रेष्ठतमो धिया ।। तस्मात्तत्रैव तस्योक्ता बुद्धिः श्रेष्ठतमा नृप

dṛśyate hi pumānkaścitkaścicchreṣṭhatamo dhiyā || tasmāttatraiva tasyoktā buddhiḥ śreṣṭhatamā nṛpa

एतन्मयोक्तं सुपरीक्षणं ते वाक्यस्य भो वाक्यविदां वरिष्ठ ।। विचक्षणैरत्र च रागतस्तु ज्ञेयं तथा द्वेषसमागमाच्च

etanmayoktaṃ suparīkṣaṇaṃ te vākyasya bho vākyavidāṃ variṣṭha || vicakṣaṇairatra ca rāgatastu jñeyaṃ tathā dveṣasamāgamācca

दिव्येन तुल्यं यदि वार्षवाक्यं वाक्येन तुल्यं यदि वा परेण।। वाक्यं नराणां नृपरागतस्तु ज्ञेयं यथाद्वेषसमांगमत्वात्

divyena tulyaṃ yadi vārṣavākyaṃ vākyena tulyaṃ yadi vā pareṇa|| vākyaṃ narāṇāṃ nṛparāgatastu jñeyaṃ yathādveṣasamāṃgamatvāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वाक्यपरीक्षाध्यायो नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vākyaparīkṣādhyāyo nāma caturtho'dhyāyaḥ

अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम ।। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः

alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukhama || astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ

उत्सर्गेणापवादेन द्विविधं तत्प्रकीर्तितम् ।। सूत्रं व्युदासश्च तथा तथोदाहरणं नृप

utsargeṇāpavādena dvividhaṃ tatprakīrtitam || sūtraṃ vyudāsaśca tathā tathodāharaṇaṃ nṛpa

प्रत्युदाहरणं चैव चतुरङ्गं प्रकीर्तितम् ।। वाक्यं चैवार्थवाक्यार्थं पदार्थः पदमेव च

pratyudāharaṇaṃ caiva caturaṅgaṃ prakīrtitam || vākyaṃ caivārthavākyārthaṃ padārthaḥ padameva ca

चतुरङ्गमिदं चेति तथैवान्यत्प्रकीर्तितम ।। प्रतिज्ञा हेतुदृष्टान्तावुपसंहार एव च

caturaṅgamidaṃ ceti tathaivānyatprakīrtitama || pratijñā hetudṛṣṭāntāvupasaṃhāra eva ca

तथा निगमनं चैव पञ्चावयवमिष्यते ।। आरम्भोऽथापि संबन्धः सूत्रार्थस्तद्विशेषणम्

tathā nigamanaṃ caiva pañcāvayavamiṣyate || ārambho'thāpi saṃbandhaḥ sūtrārthastadviśeṣaṇam

चोदना परिहारश्च व्याख्या सूत्रस्य षड्विधा ।। सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद्धृतं समुदाहृतम्

codanā parihāraśca vyākhyā sūtrasya ṣaḍvidhā || sūtreṣveva hi tatsarvaṃ yaddhṛtaṃ samudāhṛtam

विस्तरोक्तं मतिं हन्ति समासोक्तं न गृह्यते।। समासविस्तरौ हित्वा वक्तव्यं यद्विवक्षितम्

vistaroktaṃ matiṃ hanti samāsoktaṃ na gṛhyate|| samāsavistarau hitvā vaktavyaṃ yadvivakṣitam

अपार्थं व्याहतं चैव पुनरुक्तं तथैव च ।। तथा विभिन्न संस्थानं युक्तिहीनं विवर्जयेत्

apārthaṃ vyāhataṃ caiva punaruktaṃ tathaiva ca || tathā vibhinna saṃsthānaṃ yuktihīnaṃ vivarjayet

क्रमभेदो विभक्तश्च गुरुसूत्रं तथैव च ।। अभिधानस्य चान्यत्वं नैतानि स्युरकारणात्

kramabhedo vibhaktaśca gurusūtraṃ tathaiva ca || abhidhānasya cānyatvaṃ naitāni syurakāraṇāt

3.5.10

सर्वं कृत्वा पदच्छेदं समासं तदनन्तरम् ।। समासे तु कृते पश्चादर्थं ब्रूयाद्विचक्षणः

sarvaṃ kṛtvā padacchedaṃ samāsaṃ tadanantaram || samāse tu kṛte paścādarthaṃ brūyādvicakṣaṇaḥ

सूत्रार्थश्च पदार्थश्च हेतुश्च क्रमशस्तथा ।। निरुक्तमथ विन्यासो व्याख्या योगस्य षड्विधा

sūtrārthaśca padārthaśca hetuśca kramaśastathā || niruktamatha vinyāso vyākhyā yogasya ṣaḍvidhā

प्रत्यक्षमनुमानं च तथाप्तवचनं भवेत् ।। त्रिभिः प्रमाणैः संयुक्तैस्तन्त्री प्रामाण्यमर्हति

pratyakṣamanumānaṃ ca tathāptavacanaṃ bhavet || tribhiḥ pramāṇaiḥ saṃyuktaistantrī prāmāṇyamarhati

प्रत्यक्षाभासमप्युक्तं तथा वै मृगतृष्णिका ।। आभासमनुमानस्य वाष्परेणुचयौ यथा

pratyakṣābhāsamapyuktaṃ tathā vai mṛgatṛṣṇikā || ābhāsamanumānasya vāṣpareṇucayau yathā

धूमशंकाञ्जनयतो न च वह्न्युपलब्धये ।। आप्तत्वं दर्शयित्वा तु यदनाप्तेन भाषितम्

dhūmaśaṃkāñjanayato na ca vahnyupalabdhaye || āptatvaṃ darśayitvā tu yadanāptena bhāṣitam

तदाप्तवचनाभासं वदन्ति नृपसत्तम ।। रागद्वेषविनिर्मुक्त आप्त इत्यभिधीयते

tadāptavacanābhāsaṃ vadanti nṛpasattama || rāgadveṣavinirmukta āpta ityabhidhīyate

नैरुक्तं द्विविधं विद्धि सिद्धमौत्पातिकं तथा ।। निर्वक्तव्यं तु तत्सिद्धमर्थसिद्धिस्तु सर्वदा

nairuktaṃ dvividhaṃ viddhi siddhamautpātikaṃ tathā || nirvaktavyaṃ tu tatsiddhamarthasiddhistu sarvadā

तत्र त्वौत्पत्तिकं सर्वं गौरश्वः पुरुषो यथा ।। दशधा तु गणोद्गीतं तद्वक्ष्यामि यथागतम्

tatra tvautpattikaṃ sarvaṃ gauraśvaḥ puruṣo yathā || daśadhā tu gaṇodgītaṃ tadvakṣyāmi yathāgatam

गणो नैमित्तिकोभ्यक्तः संवादः कार्त्तिकस्तथा ।। उपचारश्च सम्बन्धः गौणिको यौगिकस्तथा

gaṇo naimittikobhyaktaḥ saṃvādaḥ kārttikastathā || upacāraśca sambandhaḥ gauṇiko yaugikastathā

गुणात्तु गौणं पश्यामो महदित्येव मादयः ।। निमित्ततस्तु नैमित्तं खण्डमुण्डादिकं यथा

guṇāttu gauṇaṃ paśyāmo mahadityeva mādayaḥ || nimittatastu naimittaṃ khaṇḍamuṇḍādikaṃ yathā

3.5.20

भक्त्या भक्तं नृसिंहास्यादमातरि च मातृवत् ।। समं वदन्ति यस्मिँश्च संवादश्चित्वरी यथा

bhaktyā bhaktaṃ nṛsiṃhāsyādamātari ca mātṛvat || samaṃ vadanti yasmim̐śca saṃvādaścitvarī yathā

कार्तकः स्यात्तु कृतको देववत्तादिको यथा ।। उपचारस्तूपचारात्तैलपाशं तुला यथा

kārtakaḥ syāttu kṛtako devavattādiko yathā || upacārastūpacārāttailapāśaṃ tulā yathā

संबन्धतस्तु साबन्धश्छत्री मीमांसको यथा ।। संयोगादपि संयोगः क्रियायाः क्रयिकः स्मृतः

saṃbandhatastu sābandhaśchatrī mīmāṃsako yathā || saṃyogādapi saṃyogaḥ kriyāyāḥ krayikaḥ smṛtaḥ

पटकृल्लगुडच्छेद्यो ज्ञेयः शाकटिकस्तथा ।। एवं परेषां च परं स्यान्नैगमनिचण्वकम्

paṭakṛllaguḍacchedyo jñeyaḥ śākaṭikastathā || evaṃ pareṣāṃ ca paraṃ syānnaigamanicaṇvakam

सुखार्थो न प्रसिद्धश्चेत्साधनानां विधिं शृणु ।। यद्विपन्नं तु दृश्येत तत्साध्यं साधनैरिमैः

sukhārtho na prasiddhaścetsādhanānāṃ vidhiṃ śṛṇu || yadvipannaṃ tu dṛśyeta tatsādhyaṃ sādhanairimaiḥ

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां संयोग उपदिश्यते ।। ज्ञानदेशादिसंविष्टं प्रत्यक्षमिति तद्भवेत्

ātmendriyamanorthānāṃ saṃyoga upadiśyate || jñānadeśādisaṃviṣṭaṃ pratyakṣamiti tadbhavet

बुद्ध्या शरीरभूतात्मा यश्च युक्तोऽनुमीयते ।। सोग्निर्धूमाद्यथा विद्यादनुमानं तदिष्यते

buddhyā śarīrabhūtātmā yaśca yukto'numīyate || sognirdhūmādyathā vidyādanumānaṃ tadiṣyate

वेदविद्याविरुद्धं यत्सा स्मृतिः शिष्टसंमता ।। अप्रत्यक्षफलं विद्यात्साधनं शास्त्रसंज्ञितम्

vedavidyāviruddhaṃ yatsā smṛtiḥ śiṣṭasaṃmatā || apratyakṣaphalaṃ vidyātsādhanaṃ śāstrasaṃjñitam

द्वयोः सदृशयोरेकं निर्दिष्टं साधयेत्परम् ।। गवयादिव गोः सिद्धिरुपमानं तदिष्यते

dvayoḥ sadṛśayorekaṃ nirdiṣṭaṃ sādhayetparam || gavayādiva goḥ siddhirupamānaṃ tadiṣyate

साध्योर्थश्चेदतत्कार्यो वाक्ये यस्मिन्प्रकल्प्यते ।। सार्थापत्तिर्दिवा भुङ्क्ते देवरात इतीति यत्

sādhyorthaścedatatkāryo vākye yasminprakalpyate || sārthāpattirdivā bhuṅkte devarāta itīti yat

3.5.30

निपातनाद्योगविभागदर्शनाद्गुरूपदेशादनुवार्तिकादपि ।। स्वतन्त्रसिद्धेः परतन्त्रदर्शनात्प्रसाधयेल्लक्षणतश्च षड्विधम्

nipātanādyogavibhāgadarśanādgurūpadeśādanuvārtikādapi || svatantrasiddheḥ paratantradarśanātprasādhayellakṣaṇataśca ṣaḍvidham

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तन्त्रगुणदोषवर्णनो नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tantraguṇadoṣavarṇano nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ००६-०१०

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तन्त्रयुक्तयो भवन्ति अधिकरणं योगः पदार्थः हेत्वर्थ उद्देशो निदेशः प्रदेशोतिदेशः अपवर्गो वाक्यविशेषोर्थापत्तिः प्रसंग एकान्तो नैकान्तः पूर्वपक्षो निर्णयो विधानपर्यायोतिक्रान्तावेक्षणं संशयो व्याख्यानमनुमतिस्वसंज्ञानिर्वचनं दृष्टान्तो वियोगो विकल्पः समुच्चयोर्थ इति । तदधिकरणं येन वाक्यार्थो युज्यते संयोगो योर्थो विकृतसूत्रपदं स पदार्थो यदन्यत युक्तिमदर्थस्य साधनं स हेत्वर्थः । समासवचनमुद्देशो विस्तरवचनं निर्देश एवमेवेत्युपदेशोनेन कारणेनेत्यपदेशः ।। प्रकृतस्यानागतेन साधनं प्रदेशोतिक्रामणेन सति देशोभिप्रायानुकर्षणमपवर्गो येनार्थः परिसमाप्यते । पदेनाहार्येण स वाक्यशेषो यदकीर्तितमर्यादामापद्यते सार्थापत्तिः । प्रकरणाभिहितोक्तः केनचिदुपोद्धातेन पुनरुद्दिश्यमानः प्रसंगः सर्वत्र यत्तथा स एकान्तः क्वचित्तथा क्वचिदन्यथासावनेकान्तः प्रतिषेधवचनं निर्णयः प्रकरणानुपूर्वं विधानं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्यय इत्युक्तम्।। अतिक्रान्ताय क्षणं परत्र वक्ष्यामि इत्यनागतावेक्षणमुभयतो हेतुदर्शनं संशयः तत्रातिशयवर्णनातिव्याख्यानं परमतमप्रतिषिद्धमनुमतं परैरसंमतः शब्दः स्वसंज्ञा लोके प्रती तमुदाहरणं निर्वचनं तद्युक्तिनिदर्शनं दृष्टान्त एवेति नियोग इदं वेदं वेति विकल्प इदं चेदं चेति समुश्चयोत्र यदनिर्दिष्टं युक्तिगम्यं तदू ह्यमिति ।। प्रयोजनं संशयनिर्णयौ च व्याख्याविशेषो गुणलाघवश्च ।। कृतव्युदासो कृतशासनं च सांवर्तिको धर्मगुणोष्टकश्च ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तन्त्रशुद्धिर्नाम षष्ठोऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || atha tantrayuktayo bhavanti adhikaraṇaṃ yogaḥ padārthaḥ hetvartha uddeśo nideśaḥ pradeśotideśaḥ apavargo vākyaviśeṣorthāpattiḥ prasaṃga ekānto naikāntaḥ pūrvapakṣo nirṇayo vidhānaparyāyotikrāntāvekṣaṇaṃ saṃśayo vyākhyānamanumatisvasaṃjñānirvacanaṃ dṛṣṭānto viyogo vikalpaḥ samuccayortha iti | tadadhikaraṇaṃ yena vākyārtho yujyate saṃyogo yortho vikṛtasūtrapadaṃ sa padārtho yadanyata yuktimadarthasya sādhanaṃ sa hetvarthaḥ | samāsavacanamuddeśo vistaravacanaṃ nirdeśa evamevetyupadeśonena kāraṇenetyapadeśaḥ || prakṛtasyānāgatena sādhanaṃ pradeśotikrāmaṇena sati deśobhiprāyānukarṣaṇamapavargo yenārthaḥ parisamāpyate | padenāhāryeṇa sa vākyaśeṣo yadakīrtitamaryādāmāpadyate sārthāpattiḥ | prakaraṇābhihitoktaḥ kenacidupoddhātena punaruddiśyamānaḥ prasaṃgaḥ sarvatra yattathā sa ekāntaḥ kvacittathā kvacidanyathāsāvanekāntaḥ pratiṣedhavacanaṃ nirṇayaḥ prakaraṇānupūrvaṃ vidhānaṃ tasya prātilomyaṃ viparyaya ityuktam|| atikrāntāya kṣaṇaṃ paratra vakṣyāmi ityanāgatāvekṣaṇamubhayato hetudarśanaṃ saṃśayaḥ tatrātiśayavarṇanātivyākhyānaṃ paramatamapratiṣiddhamanumataṃ parairasaṃmataḥ śabdaḥ svasaṃjñā loke pratī tamudāharaṇaṃ nirvacanaṃ tadyuktinidarśanaṃ dṛṣṭānta eveti niyoga idaṃ vedaṃ veti vikalpa idaṃ cedaṃ ceti samuścayotra yadanirdiṣṭaṃ yuktigamyaṃ tadū hyamiti || prayojanaṃ saṃśayanirṇayau ca vyākhyāviśeṣo guṇalāghavaśca || kṛtavyudāso kṛtaśāsanaṃ ca sāṃvartiko dharmaguṇoṣṭakaśca || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tantraśuddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि तव प्राकृतलक्षणम् ।। ऋ ऋॄ लृ लॄ न संत्यत्र नष्मा न च मषावुभौ

mārkaṇḍeya uvāca || athātaḥ saṃpravakṣyāmi tava prākṛtalakṣaṇam || ṛ ṛॄ lṛ lṝ na saṃtyatra naṣmā na ca maṣāvubhau

सकारहीना च तथा नासिक्याश्च तथा नृप ।। रेफश्च शयवा राजन् संयोगे नास्ति कर्हिचित्

sakārahīnā ca tathā nāsikyāśca tathā nṛpa || rephaśca śayavā rājan saṃyoge nāsti karhicit

एकारश्च तथौकारः पदमध्ये महाबलः ।। दृढयोगे वकारोत्र डगयोगे तथैव च

ekāraśca tathaukāraḥ padamadhye mahābalaḥ || dṛḍhayoge vakārotra ḍagayoge tathaiva ca

गययोगे गकारोऽत्र लोप मायाति नित्यदा ।। दमौ युक्तौ पृथक् कृत्वा दुमौ कार्यौ तथैव च

gayayoge gakāro'tra lopa māyāti nityadā || damau yuktau pṛthak kṛtvā dumau kāryau tathaiva ca

ऋतयोगे दकारस्यात्तकारस्त्वभिधीयते ।। ककारः पदमध्योत्र वक्तव्यो हल्विवर्जितः

ṛtayoge dakārasyāttakārastvabhidhīyate || kakāraḥ padamadhyotra vaktavyo halvivarjitaḥ

नकारस्य णकारः स्यात्क्षकारस्य ख इष्यते ।। तकारश्च थकारश्च ज्ञकारश्च ण एव च

nakārasya ṇakāraḥ syātkṣakārasya kha iṣyate || takāraśca thakāraśca jñakāraśca ṇa eva ca

क्वचित्क्वचित्स्या त्तदा हकारश्च तथा क्वचित् ।। क्षकारस्य तु वक्तव्यं वांकारस्य ह इष्यते

kvacitkvacitsyā ttadā hakāraśca tathā kvacit || kṣakārasya tu vaktavyaṃ vāṃkārasya ha iṣyate

चकारस्य छकारः स्थात्युकरे हल् च लुप्यते ।। युक्ते षकारे तद्धीभे हकारोऽपि विधीयते

cakārasya chakāraḥ sthātyukare hal ca lupyate || yukte ṣakāre taddhībhe hakāro'pi vidhīyate

चतुर्थो नात्र विज्ञेया न च द्विवचनं क्वचित् ।। पदादौ यो गुरुः सोत्र लघुरेव विधीयते

caturtho nātra vijñeyā na ca dvivacanaṃ kvacit || padādau yo guruḥ sotra laghureva vidhīyate

3.7.10

द्विमात्रमेतदुद्दिष्टं मध्या प्राकृतलक्षणम् ।। प्रयोगादनुकर्तव्यो विस्तरो ह्यतिविस्तरः

dvimātrametaduddiṣṭaṃ madhyā prākṛtalakṣaṇam || prayogādanukartavyo vistaro hyativistaraḥ

देशेषु देशेषु पृथग्विभिन्नं न शक्यते लक्षणतस्तु वक्तुम् ।। लोकेषु यत्स्यादपभ्रष्टसंज्ञं ज्ञेयं हि तद्देशविदोधिकारम्

deśeṣu deśeṣu pṛthagvibhinnaṃ na śakyate lakṣaṇatastu vaktum || lokeṣu yatsyādapabhraṣṭasaṃjñaṃ jñeyaṃ hi taddeśavidodhikāram

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्राकृतभाषालक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prākṛtabhāṣālakṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। देवा दिवौकसो दिव्या गीर्वाणास्त्रिदशाः सुराः ।। हरिर्जनार्दनो विष्णुर्वासुदेवस्त्वधोक्षजः

mārkaṇḍeya uvāca || devā divaukaso divyā gīrvāṇāstridaśāḥ surāḥ || harirjanārdano viṣṇurvāsudevastvadhokṣajaḥ

नारायणो हृषीकेशश्चक्री गरुडवाहनः ।। बलः संकर्षणोऽनन्तः शेषस्तालध्वजो हली

nārāyaṇo hṛṣīkeśaścakrī garuḍavāhanaḥ || balaḥ saṃkarṣaṇo'nantaḥ śeṣastāladhvajo halī

प्रद्युम्नः कामदेवश्च चापी मकरकेतनः ।। खङ्गायुधोऽनिरुद्धश्च तथा वै ऋष्यकेतनः

pradyumnaḥ kāmadevaśca cāpī makaraketanaḥ || khaṅgāyudho'niruddhaśca tathā vai ṛṣyaketanaḥ

लक्ष्मीः करीषिणी श्रीश्च तथा देवी विभावरी ।। चक्रः सुदर्शनः प्रोक्तः शार्ङ्गं चापस्तु वैष्णवम्

lakṣmīḥ karīṣiṇī śrīśca tathā devī vibhāvarī || cakraḥ sudarśanaḥ proktaḥ śārṅgaṃ cāpastu vaiṣṇavam

माहेश्वरं पिनाकाख्यं वारुणं गण्डिवं भवेत् ।। शाक्रमाजगवं प्रोक्तं वज्रः कुलिश उच्यते

māheśvaraṃ pinākākhyaṃ vāruṇaṃ gaṇḍivaṃ bhavet || śākramājagavaṃ proktaṃ vajraḥ kuliśa ucyate

वैष्णवी तु गदा प्रोक्ता तथा कौमोदकी नृप ।। हलो ललाम इत्युक्तः सानन्दं मुसलं स्मृतम्

vaiṣṇavī tu gadā proktā tathā kaumodakī nṛpa || halo lalāma ityuktaḥ sānandaṃ musalaṃ smṛtam

पाञ्चजन्यः स्मृतः शङ्खः यं बिभर्ति जनार्दनः ।। करेऽस्य कमलं प्रोक्तं तथास्त्रालोक्यसंज्ञितम्

pāñcajanyaḥ smṛtaḥ śaṅkhaḥ yaṃ bibharti janārdanaḥ || kare'sya kamalaṃ proktaṃ tathāstrālokyasaṃjñitam

भूमिर्वसुंधरा पृथ्वी क्षमा क्षोणी धरा मही ।। नभः खं गगनं चैव तथाकाशं हरेः क्रमम्

bhūmirvasuṃdharā pṛthvī kṣamā kṣoṇī dharā mahī || nabhaḥ khaṃ gaganaṃ caiva tathākāśaṃ hareḥ kramam

तार्क्ष्यः सुपर्णो गरुडो हरिकेतनवाहनः ।। नागानंतो हलधरः शेषः तालध्वजी हली

tārkṣyaḥ suparṇo garuḍo hariketanavāhanaḥ || nāgānaṃto haladharaḥ śeṣaḥ tāladhvajī halī

3.8.10

ब्रह्मा पितामहः शंभुः स्वयंभूर्भूतभावनः ।। महादेवो भवः शंभुस्त्र्यंबकः पार्वतीपतिः

brahmā pitāmahaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhūrbhūtabhāvanaḥ || mahādevo bhavaḥ śaṃbhustryaṃbakaḥ pārvatīpatiḥ

उमा सती पर्वतजा मेनकाजा तथोच्यते ।। भद्रकाली स्मृता दुर्गा गणाश्च प्रमथाः स्मृताः

umā satī parvatajā menakājā tathocyate || bhadrakālī smṛtā durgā gaṇāśca pramathāḥ smṛtāḥ

विनायको गणपतिः कुमारः स्कन्द इष्यते ।।। इन्द्रः शक्रः कौशिकश्च पुरुहूतः पुरन्दरः

vināyako gaṇapatiḥ kumāraḥ skanda iṣyate ||| indraḥ śakraḥ kauśikaśca puruhūtaḥ purandaraḥ

अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्जातवेदो हुताशनः ।। विवस्वतो यमश्चैव कीनाश प्रेतनायकः

agnirvaiśvānaro vahnirjātavedo hutāśanaḥ || vivasvato yamaścaiva kīnāśa pretanāyakaḥ

विरूपाक्षो निर्ऋतिश्च तथा रात्रिंचराधिपः ।। यादसामीश्वरो देवः प्रचेता वरुणोंबुपः

virūpākṣo nirṛtiśca tathā rātriṃcarādhipaḥ || yādasāmīśvaro devaḥ pracetā varuṇoṃbupaḥ

तोयमंबु जलं चापः पानीयं सलिलं पयः ।। वायुः समीरणो वातः पावनः सर्वगोऽनिलः

toyamaṃbu jalaṃ cāpaḥ pānīyaṃ salilaṃ payaḥ || vāyuḥ samīraṇo vātaḥ pāvanaḥ sarvago'nilaḥ

राजराजो धनाध्यक्षस्तथैवैडविडः स्मृतः ।। ईशानः शङ्करः शर्वः तथा पशुपतिः शिवः

rājarājo dhanādhyakṣastathaivaiḍaviḍaḥ smṛtaḥ || īśānaḥ śaṅkaraḥ śarvaḥ tathā paśupatiḥ śivaḥ

नासत्यावश्विनौ प्रोक्तौ वसवो वसुसंज्ञिताः ।। तथैवांगिरसो नागा विश्वे सत्राग्रभोजिनः

nāsatyāvaśvinau proktau vasavo vasusaṃjñitāḥ || tathaivāṃgiraso nāgā viśve satrāgrabhojinaḥ

वृषभावगमारुद्ध भृगवो मरुतो मताः ।। साध्या धर्मसुताः प्रोक्ता आदित्या कश्यपात्मजाः

vṛṣabhāvagamāruddha bhṛgavo maruto matāḥ || sādhyā dharmasutāḥ proktā ādityā kaśyapātmajāḥ

मारुतो मातरिश्वानो ग्रहास्त्रिभुवनेश्वराः ।। नक्षत्राणि तथा तानि ऋक्षाणि च उडूनि च

māruto mātariśvāno grahāstribhuvaneśvarāḥ || nakṣatrāṇi tathā tāni ṛkṣāṇi ca uḍūni ca

3.8.20

आदित्यो भास्करः सूर्यः सविता रविरर्यमा ।। चन्द्रः शीतकरः सोमः शशांको मृगलाञ्छनः

ādityo bhāskaraḥ sūryaḥ savitā raviraryamā || candraḥ śītakaraḥ somaḥ śaśāṃko mṛgalāñchanaḥ

वक्रः क्षितिसुतो भौमो बुधो ज्ञः सोमनन्दनः ।। बृहस्पतिर्गुरुर्जीवः शुक्र आस्फुजिरेव च

vakraḥ kṣitisuto bhaumo budho jñaḥ somanandanaḥ || bṛhaspatirgururjīvaḥ śukra āsphujireva ca

सारणः पञ्चमः प्रोक्तो प्रमन्थेषु विचक्षणः ।। असुरा दानवा दैत्या गंधर्वा देवनायकाः

sāraṇaḥ pañcamaḥ prokto pramantheṣu vicakṣaṇaḥ || asurā dānavā daityā gaṃdharvā devanāyakāḥ

यक्षाः पुण्यजनाः प्रोक्ता यातुधानाश्च राक्षसाः ।। अदृश्याश्च तथा भूताः पिशाचाः पिशिताशनाः

yakṣāḥ puṇyajanāḥ proktā yātudhānāśca rākṣasāḥ || adṛśyāśca tathā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśanāḥ

किन्नराख्याः किंपुरुषा नागाः कद्रुसुता मताः ।। सिद्धा विद्याधरा प्रोक्ता देवरामास्तथाप्सराः

kinnarākhyāḥ kiṃpuruṣā nāgāḥ kadrusutā matāḥ || siddhā vidyādharā proktā devarāmāstathāpsarāḥ

महर्षयो भूतकृतः तथा ब्रह्मर्षयोमलाः ।। प्रोक्ताः सप्तर्षयो लोके तथा चित्रशिखंडिनः

maharṣayo bhūtakṛtaḥ tathā brahmarṣayomalāḥ || proktāḥ saptarṣayo loke tathā citraśikhaṃḍinaḥ

ध्रुवः स्थास्नुस्तथा प्रोक्तः कृकलासस्तथैव च ।। आशा दिशस्तथा काष्ठा भचक्रं भगणं स्मृतम्

dhruvaḥ sthāsnustathā proktaḥ kṛkalāsastathaiva ca || āśā diśastathā kāṣṭhā bhacakraṃ bhagaṇaṃ smṛtam

कृतानि शास्त्राणि नरेन्द्र पूर्वैः स्मृतिस्तथोक्ता श्रुतिरेव वेदः ।। सम्यग्यदाचारमिति प्रदिष्टं वृत्तं हि यच्छास्त्रविदां नरेन्द्र

kṛtāni śāstrāṇi narendra pūrvaiḥ smṛtistathoktā śrutireva vedaḥ || samyagyadācāramiti pradiṣṭaṃ vṛttaṃ hi yacchāstravidāṃ narendra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे देवादिशब्दपर्यायिवर्णनं नामा ऽष्टमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde devādiśabdaparyāyivarṇanaṃ nāmā 'ṣṭamo'dhyāyaḥ

संवत्सरोऽब्दो वर्षं च समा हायन एव च ।। दिवसो वासरश्चैव दिनं चाहस्तथैव च

saṃvatsaro'bdo varṣaṃ ca samā hāyana eva ca || divaso vāsaraścaiva dinaṃ cāhastathaiva ca

दोषा विभावरी रात्रिः शर्वरी यामिनी क्षपा ।। संधिः प्रोक्ता तथा सन्ध्या अन्धकारं तमः स्मृतम्

doṣā vibhāvarī rātriḥ śarvarī yāminī kṣapā || saṃdhiḥ proktā tathā sandhyā andhakāraṃ tamaḥ smṛtam

चन्द्रिका च तथा ज्योत्स्ना चैत्रो मधुरिति स्मृतः.।। वैशाखो माधवः प्रोक्तः शुचिर्ज्येष्ठ उदाहृतः

candrikā ca tathā jyotsnā caitro madhuriti smṛtaḥ.|| vaiśākho mādhavaḥ proktaḥ śucirjyeṣṭha udāhṛtaḥ

शुक्लः प्रोक्तस्तथाषाढो नभः श्रावण इष्यते ।। प्रौष्ठपादो नभस्यश्च इषश्चाश्वयुजः स्मृतः

śuklaḥ proktastathāṣāḍho nabhaḥ śrāvaṇa iṣyate || prauṣṭhapādo nabhasyaśca iṣaścāśvayujaḥ smṛtaḥ

ऊर्जाख्यः कार्तिकः प्रोक्तो मार्गशीर्षः सहस्तथा ।। सहस्यः पौष इत्युक्तो माघः स्यात्तप एव च

ūrjākhyaḥ kārtikaḥ prokto mārgaśīrṣaḥ sahastathā || sahasyaḥ pauṣa ityukto māghaḥ syāttapa eva ca

फाल्गुनश्च तपस्याख्यो मासो यदु कुलोद्वह ।। तुलामेषगते भानौ विषुवद्दिनमुच्यते

phālgunaśca tapasyākhyo māso yadu kulodvaha || tulāmeṣagate bhānau viṣuvaddinamucyate

धन्वतो मिथुनान्तश्च अयने सोस्य दक्षिणे ।। मेषान्ते च तुलान्ते च युगादिदिवसौ स्मृतौ

dhanvato mithunāntaśca ayane sosya dakṣiṇe || meṣānte ca tulānte ca yugādidivasau smṛtau

तथा विष्णुपदं प्रोक्तं कुलीरमकरान्तयोः ।। कन्या मिथुनमीनानां प्रवेशे धनुषस्तथा

tathā viṣṇupadaṃ proktaṃ kulīramakarāntayoḥ || kanyā mithunamīnānāṃ praveśe dhanuṣastathā

षडशीतिमुखं नाम ज्ञेयं दिन चतुष्टयम् ।। रश्मिर्गभस्तिर्भद्रा च करो दीधितिरेव च

ṣaḍaśītimukhaṃ nāma jñeyaṃ dina catuṣṭayam || raśmirgabhastirbhadrā ca karo dīdhitireva ca

3.9.10

सूर्योदयास्तमययोः स दीर्घः परिधिर्भवेत् ।। तिर्यग्गतां मेघराजीं तदेव परिघो भवेत्

sūryodayāstamayayoḥ sa dīrghaḥ paridhirbhavet || tiryaggatāṃ megharājīṃ tadeva parigho bhavet

तदेव दण्डसंस्थानो मेघो दण्डोभिधीयते ।। शक्रचापं शक्रधनुः तद्दीर्घं रोहितं भवेत् ।।१

tadeva daṇḍasaṃsthāno megho daṇḍobhidhīyate || śakracāpaṃ śakradhanuḥ taddīrghaṃ rohitaṃ bhavet ||1

तदेव दण्डसंस्थानो मेघो दण्डोऽभि धीयते ।। शक्रं चापं शक्रधनुः तद्दीर्घं रोहितं मतम्

tadeva daṇḍasaṃsthāno megho daṇḍo'bhi dhīyate || śakraṃ cāpaṃ śakradhanuḥ taddīrghaṃ rohitaṃ matam

तत्पीतःमथाल्पं क दुपास्यं प्रतिसूर्यकम्।। चन्द्रार्कयोर्मेघराजितपरिवेषस्तु मण्डलात्

tatpītaḥmathālpaṃ ka dupāsyaṃ pratisūryakam|| candrārkayormegharājitapariveṣastu maṇḍalāt

स्वर्गाच्छुभफले क्षीणे पतन्नुल्केति कथ्यते ।। अनित्यः सशिखो दृष्टः तारकः केतुरिष्यते

svargācchubhaphale kṣīṇe patannulketi kathyate || anityaḥ saśikho dṛṣṭaḥ tārakaḥ keturiṣyate

अग्निवर्णा तु दिङ्मृष्टा दिग्दाह इति विश्रुतः ।। नगरं शून्यतो दृष्टं गन्धर्वनगरं स्मृतम्

agnivarṇā tu diṅmṛṣṭā digdāha iti viśrutaḥ || nagaraṃ śūnyato dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ smṛtam

निर्घातं स्तनितं प्रोक्तं विना मेघनिदर्शनात् ।। यतोयतो यवं दृष्टिः कथिता मृगतृष्णिका

nirghātaṃ stanitaṃ proktaṃ vinā meghanidarśanāt || yatoyato yavaṃ dṛṣṭiḥ kathitā mṛgatṛṣṇikā

मेघो घनं वारिदं च जीमूतं च बलाहकम् ।। स्तनितं गर्जितं विद्याद् वृष्टिः प्रोक्ताः प्रवर्षणे

megho ghanaṃ vāridaṃ ca jīmūtaṃ ca balāhakam || stanitaṃ garjitaṃ vidyād vṛṣṭiḥ proktāḥ pravarṣaṇe

आसारो वेगवद्वर्षं पृषतो मंद उच्यते ।। दृश्यमाने तथा सूर्ये दिव्यं प्रोक्तं च वर्षणम्

āsāro vegavadvarṣaṃ pṛṣato maṃda ucyate || dṛśyamāne tathā sūrye divyaṃ proktaṃ ca varṣaṇam

दृश्यमाने तथा चन्द्रे सामृतं परिकीर्तितम् ।। वात्या वातसमुत्था स्यान्नीहारं तम उच्यते

dṛśyamāne tathā candre sāmṛtaṃ parikīrtitam || vātyā vātasamutthā syānnīhāraṃ tama ucyate

3.9.20

शीकराख्यमवश्यायं तुषारस्तुहिनं हिमम् ।। विद्युत्तडित्तथा लोला चञ्चला च शतह्रदा

śīkarākhyamavaśyāyaṃ tuṣārastuhinaṃ himam || vidyuttaḍittathā lolā cañcalā ca śatahradā

समुद्राश्चाम्बुनिधयः सागरा लवणोदकाः ।। नद्यः कुटिलगामिन्यो निम्नगाः सरितस्तथा

samudrāścāmbunidhayaḥ sāgarā lavaṇodakāḥ || nadyaḥ kuṭilagāminyo nimnagāḥ saritastathā

गङ्गाविष्णुपदी प्रोक्ता जाह्नवी त्रिपथा तथा ।। कालिन्दी यमुना प्रोक्ता रेवा प्रोक्ता च नर्मदा ।। विपाशा च सनन्दाख्या शतद्रुः शौरिसंज्ञिका

gaṅgāviṣṇupadī proktā jāhnavī tripathā tathā || kālindī yamunā proktā revā proktā ca narmadā || vipāśā ca sanandākhyā śatadruḥ śaurisaṃjñikā

बुद्धिस्तथा सूर्य इति प्रदिष्टो भूतानि चोक्तानि तथेन्द्रियाणि ।। वाणी तथोक्ता च सरस्वती च मनस्तथोक्तं नृप चन्द्रसंज्ञम्

buddhistathā sūrya iti pradiṣṭo bhūtāni coktāni tathendriyāṇi || vāṇī tathoktā ca sarasvatī ca manastathoktaṃ nṛpa candrasaṃjñam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अभिधानकोशो नाम नवमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde abhidhānakośo nāma navamo 'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। मनुष्यो मनुजश्चैव पुरुषः पुरुषस्तथा ।। रामा योषित्तथा स्त्री च ललना च तथा स्मृता

mārkaṇḍeya uvāca || || manuṣyo manujaścaiva puruṣaḥ puruṣastathā || rāmā yoṣittathā strī ca lalanā ca tathā smṛtā

वरारोहा पुरन्ध्रिश्च श्रेष्ठा सा मत्तकाशिनी ।। ब्राह्मणश्च तथा विप्रो राजन्यः क्षत्रियो मतः

varārohā purandhriśca śreṣṭhā sā mattakāśinī || brāhmaṇaśca tathā vipro rājanyaḥ kṣatriyo mataḥ

कीनाशश्च स्मृतो वैश्यः शूद्रश्चान्त्यज उच्यते ।। चण्डालः पुक्ककः प्रोक्तो मातङ्गश्च तथोच्यते

kīnāśaśca smṛto vaiśyaḥ śūdraścāntyaja ucyate || caṇḍālaḥ pukkakaḥ prokto mātaṅgaśca tathocyate

हस्ती द्विप इभो दन्ती मातङ्गः कुञ्जरो गजः ।। अश्वश्च तुरगः सप्तिर्हयो वाजी हरिस्तथा

hastī dvipa ibho dantī mātaṅgaḥ kuñjaro gajaḥ || aśvaśca turagaḥ saptirhayo vājī haristathā

गौरुक्षाच्छागलोऽजश्च उरभ्रोऽविस्तथोच्यते

gaurukṣācchāgalo'jaśca urabhro'vistathocyate

असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्ण धारो दुरासदः ।। श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्माधारस्तथाष्टमः

asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇa dhāro durāsadaḥ || śrīgarbho vijayaścaiva dharmādhārastathāṣṭamaḥ

सुवर्णं कनकं रुक्मं हेमं कार्तस्वरं तथा ।। जाम्बूनदं तद्देवानां रूप्यं रजतमिष्यते

suvarṇaṃ kanakaṃ rukmaṃ hemaṃ kārtasvaraṃ tathā || jāmbūnadaṃ taddevānāṃ rūpyaṃ rajatamiṣyate

उदुम्बरं स्मृतं ताम्रमयोलोहं प्रकीर्तितम ।। आरकूटं तथा रीती रत्नं माणिक्यमुच्यते

udumbaraṃ smṛtaṃ tāmramayolohaṃ prakīrtitama || ārakūṭaṃ tathā rītī ratnaṃ māṇikyamucyate

आतपत्रं स्मृतं छत्रं कम्बुः शंख उदाहृतः ।। पङ्कजं कमलं पद्मं पुण्डरीकं प्रकीर्तितम्

ātapatraṃ smṛtaṃ chatraṃ kambuḥ śaṃkha udāhṛtaḥ || paṅkajaṃ kamalaṃ padmaṃ puṇḍarīkaṃ prakīrtitam

3.10.10

तथा तामरसं चैव शतपत्रं तु दैवतम् ।। इन्दीवरं चोत्पलं स्यात्कह्लारं शुक्लमेव तत्

tathā tāmarasaṃ caiva śatapatraṃ tu daivatam || indīvaraṃ cotpalaṃ syātkahlāraṃ śuklameva tat

संग्राममाजिर्युद्धं च जन्यमाहव एव च ।। दानं संवननं प्रोक्तं विवाहो विनिवेशनम्

saṃgrāmamājiryuddhaṃ ca janyamāhava eva ca || dānaṃ saṃvananaṃ proktaṃ vivāho viniveśanam

पत्नी भार्या तथा जाया सुतः पुत्रस्तनूद्भवः ।। माता जनित्री जननी जनिता जनकः पिता

patnī bhāryā tathā jāyā sutaḥ putrastanūdbhavaḥ || mātā janitrī jananī janitā janakaḥ pitā

क्षयं च भवनं प्रोक्तं मन्दिरं गृहमेव च ।। भाण्डागारः स्मृतः कोशो धन्वनं गुप्तिरिष्यते

kṣayaṃ ca bhavanaṃ proktaṃ mandiraṃ gṛhameva ca || bhāṇḍāgāraḥ smṛtaḥ kośo dhanvanaṃ guptiriṣyate

वाहनं पत्रसंज्ञं स्यादमत्रं पात्रमुच्यते ।। वर्धमानं शरावे स्याच्चापं च धनुरुच्यते

vāhanaṃ patrasaṃjñaṃ syādamatraṃ pātramucyate || vardhamānaṃ śarāve syāccāpaṃ ca dhanurucyate

सायकश्च शरः प्रोक्त इषुर्बाणः शिलीमुखः ।। हस्तमोच्यः स एवोक्तो बृहन्तश्चैव तोवरः

sāyakaśca śaraḥ prokta iṣurbāṇaḥ śilīmukhaḥ || hastamocyaḥ sa evokto bṛhantaścaiva tovaraḥ

पुष्पप्रकरमित्युक्तमुपकारं नराधिप।। बालव्यजनमप्युक्तं तथा चारमसंज्ञितम्

puṣpaprakaramityuktamupakāraṃ narādhipa|| bālavyajanamapyuktaṃ tathā cāramasaṃjñitam

मृजा शोभा विनिर्दिष्टा अलङ्कारो विभूषणम् ।। प्रसाधनं मण्डनं स्याद्बलः सार उदाहृतः

mṛjā śobhā vinirdiṣṭā alaṅkāro vibhūṣaṇam || prasādhanaṃ maṇḍanaṃ syādbalaḥ sāra udāhṛtaḥ

अर्भकश्च स्मृतो बालो बालश्चाश्वः किशोरकः।। हस्ती कलभ इत्युक्तो वत्सश्चोक्षा प्रकीर्तितः

arbhakaśca smṛto bālo bālaścāśvaḥ kiśorakaḥ|| hastī kalabha ityukto vatsaścokṣā prakīrtitaḥ

सर्वथा केशरी सिंहः शार्दूलो व्याघ्र उच्यते ।। विपिनं निर्जनं प्रोक्तमजिरं स्याद्गृहाङ्गणम्

sarvathā keśarī siṃhaḥ śārdūlo vyāghra ucyate || vipinaṃ nirjanaṃ proktamajiraṃ syādgṛhāṅgaṇam

3.10.20

उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः ।। एकदेशमुपाध्यायो ऋत्विग्यज्ञकृदुच्यते

upanīya dadadvedamācāryaḥ sa udāhṛtaḥ || ekadeśamupādhyāyo ṛtvigyajñakṛducyate

सांवत्सरो ज्यौतिषविद् वृतो भवति भूभुजा ।। तस्यैव यज्ञकृद्यस्तु स पुरोहित इष्यते

sāṃvatsaro jyautiṣavid vṛto bhavati bhūbhujā || tasyaiva yajñakṛdyastu sa purohita iṣyate

अमात्यश्च स्मृतो मन्त्री देशो निचय उच्यते ।। राजा नरेन्द्रो नृपतिस्तथैव सिंहासनं तस्य तथासनं स्यात् ।। क्षत्ता प्रतीहार इति प्रदिष्टस्तद्धस्तदण्डः कथितं तु वेत्रम्

amātyaśca smṛto mantrī deśo nicaya ucyate || rājā narendro nṛpatistathaiva siṃhāsanaṃ tasya tathāsanaṃ syāt || kṣattā pratīhāra iti pradiṣṭastaddhastadaṇḍaḥ kathitaṃ tu vetram

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अभिधानकोशे चण्डालादिपर्य्यायवर्णनो नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde abhidhānakośe caṇḍālādiparyyāyavarṇano nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०११-०१५

मार्कण्डेय उवाच ।। कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा मतिः पुष्टिः सरस्वती ।। स्मृतिः श्रद्धा रतिश्चैव धृतिर्नीतिः स्थितिः श्रुतिः

mārkaṇḍeya uvāca || kīrtirlakṣmīrdhṛtirmedhā matiḥ puṣṭiḥ sarasvatī || smṛtiḥ śraddhā ratiścaiva dhṛtirnītiḥ sthitiḥ śrutiḥ

रात्रिः प्रभा क्षपा दीप्तिः शाला माला निशा स्पृहा ।। दोला हेला तथा लीला यामिनी क्षणदाचरा

rātriḥ prabhā kṣapā dīptiḥ śālā mālā niśā spṛhā || dolā helā tathā līlā yāminī kṣaṇadācarā

यात्रा भस्त्रा द्युतिर्मात्रा दंष्ट्रा सेना वचा तथा ।। कुटिः खोरी दया ज्योत्स्ना सीमा वेणिस्तथैव वाक्

yātrā bhastrā dyutirmātrā daṃṣṭrā senā vacā tathā || kuṭiḥ khorī dayā jyotsnā sīmā veṇistathaiva vāk

तनुर्धूलिः शलाका च ग्रीवा भ्रूश्च शरत्तथा।। दरः प्रावृट् चाचमनी स्थूणा चूडा सिरा वसा

tanurdhūliḥ śalākā ca grīvā bhrūśca śarattathā|| daraḥ prāvṛṭ cācamanī sthūṇā cūḍā sirā vasā

कक्ष्या सप्ता सुरा जंघा जटा घण्टा कशा तथा ।। विद्युत्कक्षा सरिद्वल्लीरिषीका रज्जुरिष्टका

kakṣyā saptā surā jaṃghā jaṭā ghaṇṭā kaśā tathā || vidyutkakṣā saridvallīriṣīkā rajjuriṣṭakā

दिग्भूर्भूमिर्मही क्षोणी क्षपा चैव वसुन्धरा।। छाया चमूर्वालुका च तथा विद्युद्विपत्सरित्

digbhūrbhūmirmahī kṣoṇī kṣapā caiva vasundharā|| chāyā camūrvālukā ca tathā vidyudvipatsarit

इरा सम्पदवापश्च लीला वेला तला शिला ।। कला च मेखला ज्वाला सेना दद्रुर्वली समा

irā sampadavāpaśca līlā velā talā śilā || kalā ca mekhalā jvālā senā dadrurvalī samā

ज्या च म्लानिस्तथा हानिः शाटी स्वाहा तथैव गीः ।। धीर्वृद्धिर्धूः क्षमा बुद्धिः क्षुत्क्षमाशीः सवालुका

jyā ca mlānistathā hāniḥ śāṭī svāhā tathaiva gīḥ || dhīrvṛddhirdhūḥ kṣamā buddhiḥ kṣutkṣamāśīḥ savālukā

विंशतेर्नवतिर्यावत्क्रोडास्वदुशिरोधरा ।। माया च शष्कुली जिह्वा घटोत्का स्नायुरेव च

viṃśaternavatiryāvatkroḍāsvaduśirodharā || māyā ca śaṣkulī jihvā ghaṭotkā snāyureva ca

3.11.10

लेखा जरा तथा पङ्क्तिस्त्रेता प्रावृडरोचका ।। लाक्षा कण्डूः प्रियंगुश्च माण्डिका कटिरौषधिः

lekhā jarā tathā paṅktistretā prāvṛḍarocakā || lākṣā kaṇḍūḥ priyaṃguśca māṇḍikā kaṭirauṣadhiḥ

ऋक्स्फुलिङ्गा कलिः शय्या कोटिः कन्या च नालिका।। निःश्रेणिः पृतना दीप्तिर्निद्रा तन्द्रा गुहा रुचिः

ṛksphuliṅgā kaliḥ śayyā koṭiḥ kanyā ca nālikā|| niḥśreṇiḥ pṛtanā dīptirnidrā tandrā guhā ruciḥ

साम्ना दाम्ना तथा वीथी नीविर्धारा तथा कृषिः ।। मंजूषा पर्षदश्चैव पताका काकिनी कृपा

sāmnā dāmnā tathā vīthī nīvirdhārā tathā kṛṣiḥ || maṃjūṣā parṣadaścaiva patākā kākinī kṛpā

पेला चैव समंजिष्ठा भेरी नेमिर्मनःशिला ।। दर्वी स्थाली सभा वीचिः स्थली चैव समञ्जरी

pelā caiva samaṃjiṣṭhā bherī nemirmanaḥśilā || darvī sthālī sabhā vīciḥ sthalī caiva samañjarī

वल्लरी मन्दुरा लाक्षा सूची चाधिषणा शमी ।। मक्षिका विकृतिर्यूका शिखा शाखा तथाटवी

vallarī mandurā lākṣā sūcī cādhiṣaṇā śamī || makṣikā vikṛtiryūkā śikhā śākhā tathāṭavī

स्त्रीवृत्तयस्ते कथिता मयैते शब्दाः समासस्त्वयमत्र राजन् ।। इदं तमानन्त्यमुशंति सर्वं स्त्रीवाचकं शब्दमुशन्ति धीराः

strīvṛttayaste kathitā mayaite śabdāḥ samāsastvayamatra rājan || idaṃ tamānantyamuśaṃti sarvaṃ strīvācakaṃ śabdamuśanti dhīrāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० अभिधानकोशे स्त्रीलिङ्गनिर्देशो नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 abhidhānakośe strīliṅganirdeśo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि यदुवंशविवर्धन ।। तव पुंवाचकाञ्शब्दाञ्शृणु तान्गदतो मम

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yaduvaṃśavivardhana || tava puṃvācakāñśabdāñśṛṇu tāngadato mama

राजा कृताक्षमूर्धात्मा पायुश्लेष्माश्मपूरणः ।। मज्जा प्लीहा च कथिता नाताद्यस्काः पुमर्थकाः

rājā kṛtākṣamūrdhātmā pāyuśleṣmāśmapūraṇaḥ || majjā plīhā ca kathitā nātādyaskāḥ pumarthakāḥ

वृत्रः पुत्रस्तथा मन्त्रस्तथैवामन्त्र इष्यते ।। पुंसि राशिर्मुहुर्तश्च मासः पक्षोऽब्दवत्सरौ

vṛtraḥ putrastathā mantrastathaivāmantra iṣyate || puṃsi rāśirmuhurtaśca māsaḥ pakṣo'bdavatsarau

ऋतुः कालो गिरिः शैलः शिलोच्चयत्तुगाचलाः ।। सुरासुराणां संज्ञाश्च याश्च प्रोक्ता महोदधेः

ṛtuḥ kālo giriḥ śailaḥ śiloccayattugācalāḥ || surāsurāṇāṃ saṃjñāśca yāśca proktā mahodadheḥ

संवत्सरश्च दिवसो ग्रहो वासर एव च ।। पर्यायः पङ्कशरयोररिनिस्त्रिंशयोरपि

saṃvatsaraśca divaso graho vāsara eva ca || paryāyaḥ paṅkaśarayorarinistriṃśayorapi

पुत्रपर्यायशब्दाश्च पितृपर्यायसंयुताः ।। कण्ठबाह्वोस्तथा संज्ञाः स्तनकेशरदस्य च

putraparyāyaśabdāśca pitṛparyāyasaṃyutāḥ || kaṇṭhabāhvostathā saṃjñāḥ stanakeśaradasya ca

गुल्फनामानि कर्णश्च हनुः प्रश्नो विधिर्निंधिः ।। कपोलनामानि तथा निर्घोकेक्षुककेलयः

gulphanāmāni karṇaśca hanuḥ praśno vidhirniṃdhiḥ || kapolanāmāni tathā nirghokekṣukakelayaḥ

कलिर्विघ्नो घटो जूटः पटः पायुः कुशोंऽकुशः ।। बिन्दुः स्वरः कुठारश्च पण शाणौ च पर्पटः

kalirvighno ghaṭo jūṭaḥ paṭaḥ pāyuḥ kuśoṃ'kuśaḥ || binduḥ svaraḥ kuṭhāraśca paṇa śāṇau ca parpaṭaḥ

वटो बन्धः पुटो मृत्युर्मन्युः शोणः किणः फणः ।। गुणश्चूर्णो गणः पन्था अध्वाङ्गुः पूग एव च

vaṭo bandhaḥ puṭo mṛtyurmanyuḥ śoṇaḥ kiṇaḥ phaṇaḥ || guṇaścūrṇo gaṇaḥ panthā adhvāṅguḥ pūga eva ca

3.12.10

कमण्डलुः पलां डुश्च गण्डः स्थूलश्च कङ्कटः ।। प्रस्थः शङ्खो रथश्चैव रसो वर्गस्तुषो बुधः

kamaṇḍaluḥ palāṃ ḍuśca gaṇḍaḥ sthūlaśca kaṅkaṭaḥ || prasthaḥ śaṅkho rathaścaiva raso vargastuṣo budhaḥ

यवो माषस्तथा शब्दः स्पर्शो गन्धः शठो वणिक् ।। करीषस्तरलो मेढ्रो रथो मण्डप एव च

yavo māṣastathā śabdaḥ sparśo gandhaḥ śaṭho vaṇik || karīṣastaralo meḍhro ratho maṇḍapa eva ca

नरको नूपुरश्चैव समुद्गी लोक एव च ।। काषार्षयः कोणमुसलौ कुसूलः शूर्पदर्दुरौ ।। पञ्च पिण्याकशूर्पाश्च वातदण्डांकुरांकुशाः

narako nūpuraścaiva samudgī loka eva ca || kāṣārṣayaḥ koṇamusalau kusūlaḥ śūrpadardurau || pañca piṇyākaśūrpāśca vātadaṇḍāṃkurāṃkuśāḥ

कुणयः प्रोथयूथौ च कुन्तदर्पणवेणुकाः ।। ध्वजो वंशस्तथा वेणुः क्रिमिकल्कर्षिकर्दराः

kuṇayaḥ prothayūthau ca kuntadarpaṇaveṇukāḥ || dhvajo vaṃśastathā veṇuḥ krimikalkarṣikardarāḥ

पुस्तकश्चाध्वरो व्रीहिरम्बुदोञ्जन एव च

pustakaścādhvaro vrīhirambudoñjana eva ca

स्तंभः पशुर्घर्मनिदाघकुम्भाः कटाहयूपस्तबकाः सफेना ।। नितम्बषण्ढक्षुपसूपयूपाः पुंसि स्मृता यादववंशमुख्य ।!

staṃbhaḥ paśurgharmanidāghakumbhāḥ kaṭāhayūpastabakāḥ saphenā || nitambaṣaṇḍhakṣupasūpayūpāḥ puṃsi smṛtā yādavavaṃśamukhya |!

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽभिधानकोशे पुंवर्गनिर्देशो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'bhidhānakośe puṃvarganirdeśo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अन्त्यलिङ्गेऽथ वर्तन्ते ये शब्दा नृपसत्तम ।। तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम

mārkaṇḍeya uvāca || antyaliṅge'tha vartante ye śabdā nṛpasattama || tānahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇuṣva gadato mama

जलनामानि सर्वाणि विनापो यदुसत्तम।। भ्रान्ताश्च पूर्वं येनोक्तास्ते नपुंसकवृत्तयः

jalanāmāni sarvāṇi vināpo yadusattama|| bhrāntāśca pūrvaṃ yenoktāste napuṃsakavṛttayaḥ

द्व्यृचो नान्तास्तथा ये च नोक्तास्ते यदुसत्तम ।। असत्यं च धनं सर्वं जरसोऽन्यत्र यादव

dvyṛco nāntāstathā ye ca noktāste yadusattama || asatyaṃ ca dhanaṃ sarvaṃ jaraso'nyatra yādava

नपुंसके च वर्तन्ते शब्दा लोचनवाचकाः

napuṃsake ca vartante śabdā locanavācakāḥ

सर्वाणि पुष्पनामानि कथितानि नपुंसके ।। शरीरमस्थि दधि च सक्थि वा गुदजानुनी

sarvāṇi puṣpanāmāni kathitāni napuṃsake || śarīramasthi dadhi ca sakthi vā gudajānunī

श्मश्रुकूले कुलं पर्णं लोहनामानि यानि च ।। अहर्निशं शकृत्सक्थि धनुः शोणितदारुणी

śmaśrukūle kulaṃ parṇaṃ lohanāmāni yāni ca || aharniśaṃ śakṛtsakthi dhanuḥ śoṇitadāruṇī

क्षीरं विषामृते षण्डं फलमूलमलानि च ।। पुरं मधु खलं नालं चीवरं चीरमम्बरम्

kṣīraṃ viṣāmṛte ṣaṇḍaṃ phalamūlamalāni ca || puraṃ madhu khalaṃ nālaṃ cīvaraṃ cīramambaram

गगनं घनमाकाशं सुखदुःखपदानि च ।। कूपबीजेऽथ पललं तल्पसद्म शवानि च

gaganaṃ ghanamākāśaṃ sukhaduḥkhapadāni ca || kūpabīje'tha palalaṃ talpasadma śavāni ca

निमित्तचित्तपित्तौघतक्रशुक्रभयानि च।। तीर्थपञ्जरचेलानि फलद्वन्द्वाक्षराणि च

nimittacittapittaughatakraśukrabhayāni ca|| tīrthapañjaracelāni phaladvandvākṣarāṇi ca

3.13.10

धान्यश्मशानरत्नाग्रतल्परत्नयुगानि च ।। गोपपत्तनसैन्यार्धमङ्गलायुधखानि च

dhānyaśmaśānaratnāgratalparatnayugāni ca || gopapattanasainyārdhamaṅgalāyudhakhāni ca

नगरं हरितालं च तिमिरं पलितं विषम् ।। श्मशानं मिथुनं तत्त्वं किल्बिषं विदलं हिमम्

nagaraṃ haritālaṃ ca timiraṃ palitaṃ viṣam || śmaśānaṃ mithunaṃ tattvaṃ kilbiṣaṃ vidalaṃ himam

वृन्दं कुतूहलं शीधु शरावं शिखरं पलम् ।। वृत्तं च मुकुटं पण्यं मलमंशुकमेव च

vṛndaṃ kutūhalaṃ śīdhu śarāvaṃ śikharaṃ palam || vṛttaṃ ca mukuṭaṃ paṇyaṃ malamaṃśukameva ca

इंद्रियं युगलं कूटं कपालं शूलशेखरे ।। पातालं विवरं रन्ध्रं छिद्रमाकाशमेव च

iṃdriyaṃ yugalaṃ kūṭaṃ kapālaṃ śūlaśekhare || pātālaṃ vivaraṃ randhraṃ chidramākāśameva ca

तृणं शुभ्रमिरं चैव कुङ्कुमं शुष्कचीवरम् ।। मृणालमजितं खड्गं तुहिनं द्वारमास्पदम

tṛṇaṃ śubhramiraṃ caiva kuṅkumaṃ śuṣkacīvaram || mṛṇālamajitaṃ khaḍgaṃ tuhinaṃ dvāramāspadama

राष्ट्रं तलं किट्टकफे तथायुः स्थूलं खलीनं पललं पलालम् ।। काष्ठं रणं पार्श्वकुकुन्दरे च सन्देहके चेव नपुंसकं स्यात्

rāṣṭraṃ talaṃ kiṭṭakaphe tathāyuḥ sthūlaṃ khalīnaṃ palalaṃ palālam || kāṣṭhaṃ raṇaṃ pārśvakukundare ca sandehake ceva napuṃsakaṃ syāt

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अभिधानकोशे नपुंसकविधौ त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde abhidhānakośe napuṃsakavidhau trayodaśo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एकैकस्य तु वर्णस्य विन्यासो यः पुनःपुनः ।। अर्थगत्या तु संख्यातमनुप्रासं पुरातनैः

mārkaṇḍeya uvāca || ekaikasya tu varṇasya vinyāso yaḥ punaḥpunaḥ || arthagatyā tu saṃkhyātamanuprāsaṃ purātanaiḥ

अत्यर्थं तत्कृतं राजन्ग्राम्यतामुपगच्छति ।। शब्दाः समानानुपूर्व्या यमकं कीर्तितं पुनः

atyarthaṃ tatkṛtaṃ rājangrāmyatāmupagacchati || śabdāḥ samānānupūrvyā yamakaṃ kīrtitaṃ punaḥ

आदौ मध्ये तथैवान्ते पादस्य तु तदिष्यते ।। संदष्टकसमुद्राख्यौ तथैव यमकौ मतौ

ādau madhye tathaivānte pādasya tu tadiṣyate || saṃdaṣṭakasamudrākhyau tathaiva yamakau matau

समस्तपादयमकं दुष्करं परिकीर्तितम् ।। उपमानेन तुल्यत्त्वमुपमेयस्य रूपकम्

samastapādayamakaṃ duṣkaraṃ parikīrtitam || upamānena tulyattvamupameyasya rūpakam

रूपकाभ्यधिकं नाम तदेवैकगुणाधिकम् ।। गुणानां व्यतिरेकेण व्यतिरेकमुदाहृतम्

rūpakābhyadhikaṃ nāma tadevaikaguṇādhikam || guṇānāṃ vyatirekeṇa vyatirekamudāhṛtam

उपमानविरुद्धैश्च गुणैस्तदपरं मतम् ।। द्वित्र्यर्थं वाचकैः शब्दैः श्लेष इत्यभिधीयते

upamānaviruddhaiśca guṇaistadaparaṃ matam || dvitryarthaṃ vācakaiḥ śabdaiḥ śleṣa ityabhidhīyate

अन्यरूपस्य चार्थस्य कल्पना यान्यथा भवेत् ।। उत्प्रेक्षाख्यो ह्यलङ्कारः कथितः स पुरातनैः

anyarūpasya cārthasya kalpanā yānyathā bhavet || utprekṣākhyo hyalaṅkāraḥ kathitaḥ sa purātanaiḥ

उपन्यासस्तथान्यः स्यात्प्रस्तुताद्यः क्वचिद्भवेत्।। ज्ञेयः सोर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यदि

upanyāsastathānyaḥ syātprastutādyaḥ kvacidbhavet|| jñeyaḥ sorthāntaranyāsaḥ pūrvārthānugato yadi

उपन्यासेन वान्यस्य यदन्यः परिकीर्त्यते ।। उपन्यासमलङ्कारं तं नरेन्द्र प्रचक्षते

upanyāsena vānyasya yadanyaḥ parikīrtyate || upanyāsamalaṅkāraṃ taṃ narendra pracakṣate

3.14.10

हेतुं विना वितततां प्राप्ता सा तु विभावना ।। प्रोक्ता चातिशयोक्तिस्तु ह्यतुलैरुपमागुणैः

hetuṃ vinā vitatatāṃ prāptā sā tu vibhāvanā || proktā cātiśayoktistu hyatulairupamāguṇaiḥ

यथा स्वरूपकथनं स्वभावोक्तिः प्रकीर्तिता ।। भूयसामुपदिष्टानां निर्देशः क्रमशस्तथा

yathā svarūpakathanaṃ svabhāvoktiḥ prakīrtitā || bhūyasāmupadiṣṭānāṃ nirdeśaḥ kramaśastathā

यथासंख्यमिति प्रोक्तमलङ्कारः पुरातनैः ।। विशेषप्रापणादुक्ता विशेषोक्तिस्तथा नृप

yathāsaṃkhyamiti proktamalaṅkāraḥ purātanaiḥ || viśeṣaprāpaṇāduktā viśeṣoktistathā nṛpa

या क्रिया चान्यफलदा विरोधस्तु स इष्यते ।। स्तुतिरूपेण या निन्दा निन्दास्तुतिरिहोच्यते

yā kriyā cānyaphaladā virodhastu sa iṣyate || stutirūpeṇa yā nindā nindāstutirihocyate

निन्दास्तुतिस्तथैवोक्ता निन्दारूपेण या स्तुतिः ।। वस्तुना रूप्यमाणेन दर्शनं तन्निदर्शनम्

nindāstutistathaivoktā nindārūpeṇa yā stutiḥ || vastunā rūpyamāṇena darśanaṃ tannidarśanam

विना तथा स्यादुपमा तु यत्र तेनैव तस्यैव भवेन्नृवीर ।। अनन्वयाख्यं कथितं पुराणैरेतावदुक्तं तव लेशमात्रम्

vinā tathā syādupamā tu yatra tenaiva tasyaiva bhavennṛvīra || ananvayākhyaṃ kathitaṃ purāṇairetāvaduktaṃ tava leśamātram

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अलङ्काराध्यायो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde alaṅkārādhyāyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। धर्मार्थकाममोक्षाणां शास्त्रं स्यादुपदेशकम् ।। पूर्वैराचरितं सद्भिर्धर्मकामार्थसाधकम्

mārkaṇḍeya uvāca || dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śāstraṃ syādupadeśakam || pūrvairācaritaṃ sadbhirdharmakāmārthasādhakam

मोक्षस्य यत्रोपन्यास इतिहासः स उच्यते ।। तदेव काव्यमित्युक्तं चोपदेशं विना कृतम्

mokṣasya yatropanyāsa itihāsaḥ sa ucyate || tadeva kāvyamityuktaṃ copadeśaṃ vinā kṛtam

एकस्य चरितादेव तथा काव्यं प्रकीर्तितम् ।। निबद्धो यत्र राजेन्द्र नायकप्रतिनायकौ

ekasya caritādeva tathā kāvyaṃ prakīrtitam || nibaddho yatra rājendra nāyakapratināyakau

प्रयाणोद्यतसंप्रेषयुद्धयुक्तं तदेव तु ।। नायकाभ्युदयोपेतं महाकाव्यं तदिष्यते

prayāṇodyatasaṃpreṣayuddhayuktaṃ tadeva tu || nāyakābhyudayopetaṃ mahākāvyaṃ tadiṣyate

वर्णयेच्च महाकाव्ये देशपत्तनपार्थिवान् ।। ऋत्वद्रिनिम्नगाश्चैव तथा नारीश्च पार्थिव

varṇayecca mahākāvye deśapattanapārthivān || ṛtvadrinimnagāścaiva tathā nārīśca pārthiva

वर्णनीयौ तथैवात्र नायकप्रतिनायकौ ।। नायको धर्मविजयी सताम्पन्थानमाश्रितः

varṇanīyau tathaivātra nāyakapratināyakau || nāyako dharmavijayī satāmpanthānamāśritaḥ

तथा च लोकविजयी विज्ञेयः प्रतिनायकः ।। प्रतिनायकघातस्तु वक्तव्यो नेतरस्य तु

tathā ca lokavijayī vijñeyaḥ pratināyakaḥ || pratināyakaghātastu vaktavyo netarasya tu

नायकस्य महाराज मरणं नैव वर्णयेत् ।। सशरीरस्य यस्य स्यात्संप्राप्तिस्तस्य वर्णयेत्

nāyakasya mahārāja maraṇaṃ naiva varṇayet || saśarīrasya yasya syātsaṃprāptistasya varṇayet

छन्दोविरहितं गद्यं शब्दशास्त्रविरोधि च ।। कष्टाक्षरपदन्यासमश्लीलवचनान्वितम्

chandovirahitaṃ gadyaṃ śabdaśāstravirodhi ca || kaṣṭākṣarapadanyāsamaślīlavacanānvitam

तस्मादुल्लक्ष्यवाक्यार्थमप्रसिद्धाभिधानवत् ।। काव्यबन्धं न कर्तव्यं पुनरुक्तं च यद्भवेत् ।। 3.15.१

tasmādullakṣyavākyārthamaprasiddhābhidhānavat || kāvyabandhaṃ na kartavyaṃ punaruktaṃ ca yadbhavet || 3.15.1

विस्मये वाभ्यसूयायां भयशोकत्वरासु च ।। हर्षे च वीप्सा कर्तव्या पुनरुक्तं न तद्विदुः

vismaye vābhyasūyāyāṃ bhayaśokatvarāsu ca || harṣe ca vīpsā kartavyā punaruktaṃ na tadviduḥ

दूतवाक्ये तथा स्वप्ने कार्यगत्या तथागते।। पुनर्वर्धननिर्देशे पुनरुक्तं च तद्विदुः

dūtavākye tathā svapne kāryagatyā tathāgate|| punarvardhananirdeśe punaruktaṃ ca tadviduḥ

ससंशयं न वक्तव्यं प्रतिज्ञारहितं तथा ।। पूर्वापरविरुद्धं च यच्च लोकविगर्हितम्

sasaṃśayaṃ na vaktavyaṃ pratijñārahitaṃ tathā || pūrvāparaviruddhaṃ ca yacca lokavigarhitam

शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकैः ।। बीभत्साद्भुतशान्ताख्यै रसैः कार्यं समन्वितम्

śṛṅgārahāsyakaruṇāraudravīrabhayānakaiḥ || bībhatsādbhutaśāntākhyai rasaiḥ kāryaṃ samanvitam

काव्यं कलाकौशलसंप्रयुक्तं धर्मेण चार्थेन तथोपपन्नम् ।। धर्मेण युक्तस्य च नायकस्य कार्यं तथा चाभ्युदयान्तमेव

kāvyaṃ kalākauśalasaṃprayuktaṃ dharmeṇa cārthena tathopapannam || dharmeṇa yuktasya ca nāyakasya kāryaṃ tathā cābhyudayāntameva

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महाकाव्यलक्षणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde mahākāvyalakṣaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०१६-०२०

मार्कण्डेय उवाच।। काव्ये येऽभिहिता दोषाः कैश्चित्तेभ्यः प्रहेलिका ।। कर्तव्याश्च तथैवान्यास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम्

mārkaṇḍeya uvāca|| kāvye ye'bhihitā doṣāḥ kaiścittebhyaḥ prahelikā || kartavyāśca tathaivānyāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

श्लोकेनैकेन वा द्वाभ्यां कर्तव्या तु नरोत्तम ।। न कर्तव्याश्च ता राजन्बहुश्लोकनिबन्धनाः

ślokenaikena vā dvābhyāṃ kartavyā tu narottama || na kartavyāśca tā rājanbahuślokanibandhanāḥ

तस्यां मात्रावशादर्थो गोप्यते सा समागता ।। पर्यायवचनाद्यस्यां वन्दिता सा प्रकीर्तिता

tasyāṃ mātrāvaśādartho gopyate sā samāgatā || paryāyavacanādyasyāṃ vanditā sā prakīrtitā

वृत्तान्तगोपिकान्ताया पदैर्व्यवहितैर्भवेत् ।। अप्रसिद्धैस्तु पर्यायैर्दुःखिता नाम सा स्मृता

vṛttāntagopikāntāyā padairvyavahitairbhavet || aprasiddhaistu paryāyairduḥkhitā nāma sā smṛtā

कल्पनागोपितार्थात्तु कथिता परिहासिका ।। समानरूपतुल्यार्थो शब्दैरन्यैः प्रकीर्तिता

kalpanāgopitārthāttu kathitā parihāsikā || samānarūpatulyārtho śabdairanyaiḥ prakīrtitā

दुर्बोधाक्षरबन्धा च परुषा नामतः स्मृता।। संख्यामात्रसमानत्वात्संख्याताख्या तथोच्यते

durbodhākṣarabandhā ca paruṣā nāmataḥ smṛtā|| saṃkhyāmātrasamānatvātsaṃkhyātākhyā tathocyate

अर्थान्तरान्कल्पनया कल्पिता च तथोच्यते ।। अन्यस्य संज्ञायामोहान्नमान्तरितसंज्ञिता

arthāntarānkalpanayā kalpitā ca tathocyate || anyasya saṃjñāyāmohānnamāntaritasaṃjñitā

अर्थव्यामोहतः प्रोक्ता निभृता च महानृप ।। समानशब्दा कथिता तुल्यशब्दनिबन्धना

arthavyāmohataḥ proktā nibhṛtā ca mahānṛpa || samānaśabdā kathitā tulyaśabdanibandhanā

अर्थानुलोमदुर्बोधा व्यामूढेति तथोच्यते ।। गुच्छाख्या कथिता वृत्ते नानाबन्धनि बन्धना

arthānulomadurbodhā vyāmūḍheti tathocyate || gucchākhyā kathitā vṛtte nānābandhani bandhanā

3.16.10

एकोभयबहुच्छन्ने यथार्थपरिगोपिते ।। संकीर्णा सम्भवोपेता या तदर्थकरी भवेत्

ekobhayabahucchanne yathārthaparigopite || saṃkīrṇā sambhavopetā yā tadarthakarī bhavet

तदर्थकारी यत्रार्थो ज्ञायतेऽन्यार्थकामुकः ।। राजञ्शब्दवशात्सा च कथिता व्यभिचारिणी

tadarthakārī yatrārtho jñāyate'nyārthakāmukaḥ || rājañśabdavaśātsā ca kathitā vyabhicāriṇī

उक्तेर्थे वृत्तबन्धेन मात्राभिः स्थापिता तथा ।। नष्टार्था वा च सा प्रोक्ता वृत्तबन्धनिदर्शिता

ukterthe vṛttabandhena mātrābhiḥ sthāpitā tathā || naṣṭārthā vā ca sā proktā vṛttabandhanidarśitā

नष्टाक्षरा तु कथिता विनैकेन तदार्थदा ।। अन्यार्थता तथैवोक्ता वर्णभ्रष्टा नरेश्वर

naṣṭākṣarā tu kathitā vinaikena tadārthadā || anyārthatā tathaivoktā varṇabhraṣṭā nareśvara

कालस्य रूपरूपाणां व्याख्यानेन तदार्थदा ।। बीजमात्रेण लेशाख्या भूमिपाल प्रकीर्तिता

kālasya rūparūpāṇāṃ vyākhyānena tadārthadā || bījamātreṇa leśākhyā bhūmipāla prakīrtitā

अश्लीलमेतास्वपि नैव कार्यं तद्वर्ज्यमाहुः कवयो नरेन्द्र ।। उद्वेजनीयं तु सतां तदुक्तमश्लीलबन्धं सुखदं न काव्यम्

aślīlametāsvapi naiva kāryaṃ tadvarjyamāhuḥ kavayo narendra || udvejanīyaṃ tu satāṃ taduktamaślīlabandhaṃ sukhadaṃ na kāvyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रहेलिकालक्षणो नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prahelikālakṣaṇo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। ।। मन्त्राः सब्राह्मणाः प्रोक्तास्तदर्थं ब्राह्मणं स्मृतम् ।। कल्पना च तथा कल्पः कल्पश्च ब्राह्मणस्तथा

vajra uvāca || || mantrāḥ sabrāhmaṇāḥ proktāstadarthaṃ brāhmaṇaṃ smṛtam || kalpanā ca tathā kalpaḥ kalpaśca brāhmaṇastathā

कथितानि तथार्थानि पुराणं च तथा द्विज ।। प्रक्रिया प्रथमः पादः कथावस्तुपरिग्रहः

kathitāni tathārthāni purāṇaṃ ca tathā dvija || prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāvastuparigrahaḥ

उपोद्घातानुषङ्गौ च तथा संहार एव च ।। चतुष्पादं हि कथितं पुराणं भृगुनन्दन

upodghātānuṣaṅgau ca tathā saṃhāra eva ca || catuṣpādaṃ hi kathitaṃ purāṇaṃ bhṛgunandana

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।। वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca || vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

तत्र वा विदितं सर्वं तत्रोक्तं गीतलक्षणम् ।। वृत्तस्य लक्षणं चैव नाटकाख्यानलक्षणम्

tatra vā viditaṃ sarvaṃ tatroktaṃ gītalakṣaṇam || vṛttasya lakṣaṇaṃ caiva nāṭakākhyānalakṣaṇam

तस्मादहं त्वां पृच्छामि द्विज नाट्यस्य लक्षणम् ।। सभेदं तन्ममाचक्ष्व सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो

tasmādahaṃ tvāṃ pṛcchāmi dvija nāṭyasya lakṣaṇam || sabhedaṃ tanmamācakṣva sarvajño'si yataḥ prabho

मार्कण्डेय उवाच ।। इतिहासानुसारेण पुराणानां समीक्षितम् ।। चरितं त्रिदशानां वा नाटकं तत्र कीर्तितम्

mārkaṇḍeya uvāca || itihāsānusāreṇa purāṇānāṃ samīkṣitam || caritaṃ tridaśānāṃ vā nāṭakaṃ tatra kīrtitam

एकनायकसंयुक्तं नायकप्रतिनायकैः। संयुक्तमथवा कार्यः काव्ये वै तत्र नायकः

ekanāyakasaṃyuktaṃ nāyakapratināyakaiḥ| saṃyuktamathavā kāryaḥ kāvye vai tatra nāyakaḥ

सर्वास्तु वृत्तयस्तत्र तत्र सर्वे तथा रसाः ।। कालप्रयोगं च तथा युक्त्या संदर्शयेन्नृप

sarvāstu vṛttayastatra tatra sarve tathā rasāḥ || kālaprayogaṃ ca tathā yuktyā saṃdarśayennṛpa

3.17.10

पञ्चावराङ्कं तत्प्रोक्तं तथादशपरं शुभम् ।। एकदैवतिकं वृत्तमङ्के राजन्प्रदर्शयेत

pañcāvarāṅkaṃ tatproktaṃ tathādaśaparaṃ śubham || ekadaivatikaṃ vṛttamaṅke rājanpradarśayeta

तदन्ते सर्वपात्राणां निष्क्रमश्च विधीयते ।। युक्त्युपन्याससंयुक्तं तथा निष्कमणं मतम्

tadante sarvapātrāṇāṃ niṣkramaśca vidhīyate || yuktyupanyāsasaṃyuktaṃ tathā niṣkamaṇaṃ matam

मरणं राज्यविभ्रंशो नगरस्योपरोधनम् ।। एतानि दर्शयेन्नांके तथा युद्धं च पार्थिव

maraṇaṃ rājyavibhraṃśo nagarasyoparodhanam || etāni darśayennāṃke tathā yuddhaṃ ca pārthiva

प्रवेशकेन कर्तव्यं तेषामाख्यानकं बुधैः ।। पात्रद्वयेन कर्तव्यं तथा नित्यं प्रवेशकम्

praveśakena kartavyaṃ teṣāmākhyānakaṃ budhaiḥ || pātradvayena kartavyaṃ tathā nityaṃ praveśakam

पात्रे परिजने तत्र कर्तव्यं नायकेन तु ।। भिन्नं पात्रद्वयं यत्र तत्र विष्कम्भकं स्मृतम्

pātre parijane tatra kartavyaṃ nāyakena tu || bhinnaṃ pātradvayaṃ yatra tatra viṣkambhakaṃ smṛtam

तयोरन्ते तु कर्तव्या तथा रङ्गस्य शून्यता ।। अङ्गान्ते च तथा कार्या न कार्या सान्यथा भवेत्

tayorante tu kartavyā tathā raṅgasya śūnyatā || aṅgānte ca tathā kāryā na kāryā sānyathā bhavet

बहुदैवतिकं वृत्तं कर्तव्यं तु प्रवेशकम् ।। संक्षपोक्तिश्च कर्तव्या कर्तव्यो नहि विस्तरः

bahudaivatikaṃ vṛttaṃ kartavyaṃ tu praveśakam || saṃkṣapoktiśca kartavyā kartavyo nahi vistaraḥ

प्रख्यातनायकवधं न च तत्र प्रवेशयेत्।। तस्य प्रकाशनं कार्यमङ्केप्येव नराधिप

prakhyātanāyakavadhaṃ na ca tatra praveśayet|| tasya prakāśanaṃ kāryamaṅkepyeva narādhipa

नायकाभ्युदयः कार्यो नाटकान्ते तथैव च ।। बह्व्योऽपि नायिका यत्र तासामपि तथा भवेत्

nāyakābhyudayaḥ kāryo nāṭakānte tathaiva ca || bahvyo'pi nāyikā yatra tāsāmapi tathā bhavet

एवंविधा सशृङ्गारा चतुरङ्काः तु नाटिका ।। कृतं प्रकरणं तद्वत्स्वयमुत्पाद्य वस्तुना

evaṃvidhā saśṛṅgārā caturaṅkāḥ tu nāṭikā || kṛtaṃ prakaraṇaṃ tadvatsvayamutpādya vastunā

3.17.20

ब्राह्मणो नायकस्तत्र वणिक्च नृपसत्तम ।। एवं प्रकरणी कार्या चतुरङ्कापि सा भवेत्

brāhmaṇo nāyakastatra vaṇikca nṛpasattama || evaṃ prakaraṇī kāryā caturaṅkāpi sā bhavet

इतिहासानुबन्धो वा स्वयमुत्पाद्य वा कृतः ।। भारतीकरुणप्रायो निवृत्तं समनन्तरम्

itihāsānubandho vā svayamutpādya vā kṛtaḥ || bhāratīkaruṇaprāyo nivṛttaṃ samanantaram

चतुष्टयाङ्कः कर्तव्यो दिव्यनायकवर्तितः ।। इतिहासानुसारेण प्राणश्चैकाहिकः स्मृतः

catuṣṭayāṅkaḥ kartavyo divyanāyakavartitaḥ || itihāsānusāreṇa prāṇaścaikāhikaḥ smṛtaḥ

एकांको युद्धबहुलस्वात्मशंसापरस्तथा ।। आकाशकथनैर्युक्तस्त्वेकपात्रकृतक्रियः

ekāṃko yuddhabahulasvātmaśaṃsāparastathā || ākāśakathanairyuktastvekapātrakṛtakriyaḥ

प्रोक्तः समवताराख्यस्त्रिदशासुरनायकः ।। त्रिशृङ्गारस्त्रिकपटस्तथा द्वादशनायकः

proktaḥ samavatārākhyastridaśāsuranāyakaḥ || triśṛṅgārastrikapaṭastathā dvādaśanāyakaḥ

ईहामृगोऽथ बह्वङ्कस्तथा गन्धर्वनायकः ।। शृङ्गारबहुलः कार्योऽतृप्त योनिरसाश्रयः

īhāmṛgo'tha bahvaṅkastathā gandharvanāyakaḥ || śṛṅgārabahulaḥ kāryo'tṛpta yonirasāśrayaḥ

ऐकाहिको दृप्तरसो व्यायोगश्चैकनायकः ।। वीथी त्रयोदशाङ्का स्यात्तथा नायकवर्जिता

aikāhiko dṛptaraso vyāyogaścaikanāyakaḥ || vīthī trayodaśāṅkā syāttathā nāyakavarjitā

डिमाख्यश्च तथा प्रोक्तो रसस्तु सुरनायकः ।। तथा रौद्ररसप्रायः प्रख्यस्तविषयान्वितः

ḍimākhyaśca tathā prokto rasastu suranāyakaḥ || tathā raudrarasaprāyaḥ prakhyastaviṣayānvitaḥ

एकाङ्को हास्यबहुलस्तथैवोदात्तनायकः ।। कार्यः प्रहसनाख्यस्तु वेश्याविटसमन्वितः

ekāṅko hāsyabahulastathaivodāttanāyakaḥ || kāryaḥ prahasanākhyastu veśyāviṭasamanvitaḥ

सूत्रधारस्य वाक्येन काव्यवस्तुनिबन्धनम् ।। सर्वं प्रकाशयेदादौ सर्वेष्वेतेषु वस्तु यत्

sūtradhārasya vākyena kāvyavastunibandhanam || sarvaṃ prakāśayedādau sarveṣveteṣu vastu yat

3.17.30

संस्कतं नायकवचो लिङ्गिश्रोत्रियभूभुजाम् ।। द्विजन्मनां सुराणां च दैत्यगन्धर्वभोगिनाम्

saṃskataṃ nāyakavaco liṅgiśrotriyabhūbhujām || dvijanmanāṃ surāṇāṃ ca daityagandharvabhoginām

नायिकादेवरामाणां व्याजलिङ्गवतां तथा ।। विदूषकाणां च भवेत्प्राकृतं वचनं नृप

nāyikādevarāmāṇāṃ vyājaliṅgavatāṃ tathā || vidūṣakāṇāṃ ca bhavetprākṛtaṃ vacanaṃ nṛpa

बालस्त्रीनीचषण्डानां ये चान्ये नानुकीर्तिताः ।। तेषां वाक्यमपभ्रष्टं तच्च ज्ञात्वा प्रयोजयेत्

bālastrīnīcaṣaṇḍānāṃ ye cānye nānukīrtitāḥ || teṣāṃ vākyamapabhraṣṭaṃ tacca jñātvā prayojayet

स्वयमुत्पादितानां मे नानात्वं शृणु लक्षणम् ।। शर्म वर्मधनान्यन्ते वर्णानां दासवत्तथा

svayamutpāditānāṃ me nānātvaṃ śṛṇu lakṣaṇam || śarma varmadhanānyante varṇānāṃ dāsavattathā

राज्ञां विक्रमसंयुक्तममात्यानां तथा भवेत् ।। स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं नायिकानां मनोहरम्

rājñāṃ vikramasaṃyuktamamātyānāṃ tathā bhavet || strīṇāṃ sukhodyamakrūraṃ nāyikānāṃ manoharam

राज्ञीपरिजनस्त्रीणां कलाकौशलसंयुतम् ।। राज्ञः परिजनस्त्रीणां विजयोत्तरमिष्यते

rājñīparijanastrīṇāṃ kalākauśalasaṃyutam || rājñaḥ parijanastrīṇāṃ vijayottaramiṣyate

सांवत्सराणां माङ्गल्यं शान्तिप्रायं पुरोधसाम् ।। शूरप्रायममात्यानामायुप्यं भिषजामपि

sāṃvatsarāṇāṃ māṅgalyaṃ śāntiprāyaṃ purodhasām || śūraprāyamamātyānāmāyupyaṃ bhiṣajāmapi

विटानां भूषणप्रायं दासीनां कुसुमादिकम् ।। ऋषिगोत्रधरौ कार्यौ कञ्चुकीयविदूषकौ

viṭānāṃ bhūṣaṇaprāyaṃ dāsīnāṃ kusumādikam || ṛṣigotradharau kāryau kañcukīyavidūṣakau

दत्ता मित्रा तथा सेना वैश्या नाम ततो भवेत् ।। अधिकारानुरूपाणि तथा चैवाधिकारिणाम्

dattā mitrā tathā senā vaiśyā nāma tato bhavet || adhikārānurūpāṇi tathā caivādhikāriṇām

अतः परं प्रवक्ष्यामि येन वाच्यस्तु यो यथा ।। देवेति राजा वक्तव्यो भृत्यैः प्रकृतिभिस्तथा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yena vācyastu yo yathā || deveti rājā vaktavyo bhṛtyaiḥ prakṛtibhistathā

3.17.40

राजेति विप्रैर्वक्तव्यो ऋषिभिर्नामगोत्रतः ।। अपत्यप्रत्ययाद्देवैर्वयस्येति समो जनः

rājeti viprairvaktavyo ṛṣibhirnāmagotrataḥ || apatyapratyayāddevairvayasyeti samo janaḥ

विदूषकोऽपि वक्तव्यो वयस्य इति नायकैः ।। आयुष्मानिति सूतेन रथी वाच्यस्तथा भवेत्

vidūṣako'pi vaktavyo vayasya iti nāyakaiḥ || āyuṣmāniti sūtena rathī vācyastathā bhavet

भगवन्निति वक्तव्या ऋषयो गुरवः सुराः ।। पुत्र वत्सेति शिष्यस्य तथा वा नामगोत्रतः

bhagavanniti vaktavyā ṛṣayo guravaḥ surāḥ || putra vatseti śiṣyasya tathā vā nāmagotrataḥ

आर्यपुत्रेति वक्तव्यः स्त्रिया भर्ता नराधिप ।। नाम्ना भार्या तु वक्तव्या राज्ञी देवीति नायिका

āryaputreti vaktavyaḥ striyā bhartā narādhipa || nāmnā bhāryā tu vaktavyā rājñī devīti nāyikā

पिता तातस्तथा वाच्यो मातुश्चैवार्यकः पिता ।। युवराजः कुमारः स्यान्मान्यो भावः समीरितः

pitā tātastathā vācyo mātuścaivāryakaḥ pitā || yuvarājaḥ kumāraḥ syānmānyo bhāvaḥ samīritaḥ

मान्यमानस्तथा भामो भर्तृदारः कुमारकः ।। हलेति तु समाना स्त्री वक्तव्या समया तथा

mānyamānastathā bhāmo bhartṛdāraḥ kumārakaḥ || haleti tu samānā strī vaktavyā samayā tathā

हञ्जेत्यामन्त्रयेन्नारी हण्डे परिजने स्वके ।। स्वसेति भगिनी वाच्या लिङ्गस्था व्रतिनी तथा

hañjetyāmantrayennārī haṇḍe parijane svake || svaseti bhaginī vācyā liṅgasthā vratinī tathā

आर्येति ब्राह्मणी वाच्या शेषा लिङ्गार्थतस्तथा ।। अन्तःपुरचरो यस्तु स्त्रीभोगपरिवर्जितः

āryeti brāhmaṇī vācyā śeṣā liṅgārthatastathā || antaḥpuracaro yastu strībhogaparivarjitaḥ

स तु वर्षधरो ज्ञेयस्तदध्यक्षस्तु कञ्चुकिः ।। ब्राह्मणः स भवेद् वृद्धो मान्यश्च वसुधाधिपैः

sa tu varṣadharo jñeyastadadhyakṣastu kañcukiḥ || brāhmaṇaḥ sa bhaved vṛddho mānyaśca vasudhādhipaiḥ

विदूषको ब्राह्मणः स्यान्नायकस्य रहस्यवित् ।। नटः प्रधानः स भवेत्सूत्रधारो नराधिप

vidūṣako brāhmaṇaḥ syānnāyakasya rahasyavit || naṭaḥ pradhānaḥ sa bhavetsūtradhāro narādhipa

3.17.50

ज्ञेया बीजसमुत्पत्तिर्मुखं नाना रसोद्भवः ।। मुखोत्थबीजोद्घटनं तथा प्रतिमुखं स्मृतम्

jñeyā bījasamutpattirmukhaṃ nānā rasodbhavaḥ || mukhotthabījodghaṭanaṃ tathā pratimukhaṃ smṛtam

प्राप्याप्रातियुतो गर्भस्तस्यैवोद्भेदसंज्ञितः ।। तदेवोद्भिन्नबीजार्थो विसर्गो व्यसनान्वितः

prāpyāprātiyuto garbhastasyaivodbhedasaṃjñitaḥ || tadevodbhinnabījārtho visargo vyasanānvitaḥ

मुखादीनां निर्वहणं तथा निर्वहतं भवेत् ।। नाटके सप्रकरणे कर्तव्याः पात्रसन्धयः

mukhādīnāṃ nirvahaṇaṃ tathā nirvahataṃ bhavet || nāṭake saprakaraṇe kartavyāḥ pātrasandhayaḥ

डिमे समवकारे च विसर्गं नैव कारयेत् ।। व्यायोगेहामृगौ कार्यो तथा गर्भविवर्जितौ

ḍime samavakāre ca visargaṃ naiva kārayet || vyāyogehāmṛgau kāryo tathā garbhavivarjitau

उत्सृष्टाङ्क प्रहसनं वीथी भाणकमेव च ।। एतेषां नावकर्तव्यं तथा प्रतिमुखं नृप

utsṛṣṭāṅka prahasanaṃ vīthī bhāṇakameva ca || eteṣāṃ nāvakartavyaṃ tathā pratimukhaṃ nṛpa

औदार्यसत्पथं शौर्यं नायकस्तु न संत्यजेत् ।। नायिकापि तथा राजन्यजेद्वा प्रतिनायकः

audāryasatpathaṃ śauryaṃ nāyakastu na saṃtyajet || nāyikāpi tathā rājanyajedvā pratināyakaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि नायिकाष्टकलक्षणम् ।। निजापराधात्स्वगृहे वाससज्जा तु नायिका

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nāyikāṣṭakalakṣaṇam || nijāparādhātsvagṛhe vāsasajjā tu nāyikā

विरहोत्कण्ठिता सैव या त्वनागतनायिका ।। स्वाधीन भर्तृका प्रोक्ता या स्यात्स्वाधीनभर्तृका

virahotkaṇṭhitā saiva yā tvanāgatanāyikā || svādhīna bhartṛkā proktā yā syātsvādhīnabhartṛkā

कलहान्तरिता प्रोक्ता कलहाहतनायका ।। खण्डिता या च नखरैर्युतमेति प्रगोपतिम्

kalahāntaritā proktā kalahāhatanāyakā || khaṇḍitā yā ca nakharairyutameti pragopatim

विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया संकेते कान्तवर्जिता ।। प्रवासगतकान्ता तु तथा प्रोषितभर्तृका

vipralabdhā tu sā jñeyā saṃkete kāntavarjitā || pravāsagatakāntā tu tathā proṣitabhartṛkā

3.17.60

एतासामुचिताकारलीलाभिर्बन्धनं घनम् ।। नाटकादिषु रूपेषु कर्तव्यं द्वादशस्वपि

etāsāmucitākāralīlābhirbandhanaṃ ghanam || nāṭakādiṣu rūpeṣu kartavyaṃ dvādaśasvapi

शृङ्गारहास्यकरुणवीररौद्रभयानकाः ।। बीभत्साद्भुतशान्ताख्या नव नाट्यरसाः स्मृताः

śṛṅgārahāsyakaruṇavīraraudrabhayānakāḥ || bībhatsādbhutaśāntākhyā nava nāṭyarasāḥ smṛtāḥ

बन्धो रसानुगः कार्यः सर्वेष्वेतेषु यत्नतः ।। रसप्रधानमेवैतत्सर्वनाट्यं नराधिपः

bandho rasānugaḥ kāryaḥ sarveṣveteṣu yatnataḥ || rasapradhānamevaitatsarvanāṭyaṃ narādhipaḥ

एते कलाकौशलशीलयुक्ताः कार्यास्तथा लोक विधानयुक्ताः ।। धर्मार्वकामाद्युपदेशगाश्च हिताय लोकस्य नरेन्द्रचन्द्र

ete kalākauśalaśīlayuktāḥ kāryāstathā loka vidhānayuktāḥ || dharmārvakāmādyupadeśagāśca hitāya lokasya narendracandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वादशरूपकवर्णनो नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvādaśarūpakavarṇano nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अथ गीतलक्षणं भवति तस्य त्रीणि स्थानानि उरः कण्ठः शिरश्च, तेभ्यो मन्द्रमध्यतारोत्पत्तिः । त्रयो ग्रामाः । षड्जमध्यमगान्धाराः । सप्तस्वरा । षड्जर्षभ गान्धारमध्यमपञ्चमनिषादधैवताः एकविंशतिमूर्च्छनाः सप्त सप्त प्रतिग्रामाश्रिताः । तद्यथासां नामानि सौवीरी हारिणाश्वा कलोपनता शुद्धमध्यमा मार्गी पौरवी ऋष्यका चेति ।। एताः सप्त मध्यमग्रामिण्यः उत्तरासंज्ञाः । प्राञ्चिनी उत्तरायता शुद्धषड्जमत्सरीकृता अश्वक्रान्ता उद्गता च एताः सप्त षड्जग्रामिकाः । आलापी कुन्तिमा श्रद्धा उत्तरा षड्जा पञ्चायता. .....एताः सप्त गान्धारग्रामिकाः । अथैकोनपञ्चाशत्तानाः । अग्निष्टोमिकः अत्यग्निष्टोमिकः पौण्डरिकः आश्वमेधिकः राजसूयिकः वहुसुवर्णिकः गोसविकः महाव्रतिकः ब्रह्म तानः प्राजापत्यः नगाश्रयः यज्ञाश्रयः गोदानिकः हयक्रान्तः अजक्रान्तः विष्णुक्रान्तः अरण्यः मत्तकोकिलः उज्जीविकश्चेति एते विंशतिर्मध्यमग्रामिकाः । प्रस्वापनं पैशाचः जीवनः सावित्रः अर्धसावित्रः सर्वतोभद्रः सुवर्णः विष्णुः जिष्णुर्विष्णुवरः शारदः विजयः हंसः ज्येष्ठ इति एते चतुर्दशषड्जग्रामिकाः । तुम्बुरुप्रियः महालक्ष्मणः गन्धर्वानुमतः अलम्बुसप्रियः नारदप्रियः भीमसेनप्रियः वितानः मातङ्गः भार्गवप्रियः अभिरामः संश्राव्यः किन्नरप्रियः पुण्यः मनोहरः कल्याणकरश्चेति एते पञ्चदश गान्धारमाश्रिताः एतच्चतुर्विधं स्वरपदलयावधानयोगात् । मूर्च्छनास्वादिमध्यान्ते वादिसंवाद्यन्त्यवादिसंज्ञास्तिस्रो वृत्तयः।। पूर्वोक्ताश्च नवरसाः तत्र हास्यशृङ्गारयोर्मध्यमपञ्चमौ। वीररौद्राद्भुतेषु षड्जपञ्चमौ । करुणे निषादगान्धारौ । बीभत्सभयानकयोर्धैवतम् । शान्ते मध्यमम् । तथा लयाः हास्यशृङ्गारयोर्मध्यमाः । बीभत्सभयानकयोर्विलम्बितः । वीररौद्राद्भुतेषु द्रुतः । चोक्षाप्रयोगः स्वरोराधने रूपकेषु प्रकरणानुगतः मन्युव्यपदेशेन ते भवन्ति।। भवन्ति चात्र श्लोकाः ।। ग्रहांशस्तारमन्द्रे च न्यासोपन्यास एव च।। अल्पत्वं च बहुत्वं च षाडवोडविते तथा।। एवमेव बुधैर्ज्ञेया जातयो दशलक्षणाः।। अलङ्काराश्च चत्वारो भवन्ति वसुधाधिप ।। प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ।। प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमेणैवं विनिर्दिशेत् ।। अपरान्तकमुल्लोप्यं मन्द्रकः मकरी तथा ।। उवेणकं सरो बिन्दुमुत्तमं गीतकानि तु।। ऋग्गाथा पाणिका दक्षविहिता ब्रह्मगीतिका।। गीतमेतत्तदाभ्यासः कारणाच्चोक्षसंज्ञः ।। संक्षेपेण मया प्रोक्तं सुराराधन कारणात् ।। गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ।। देवस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० गीतलक्षणो नामाष्टादशोऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || || atha gītalakṣaṇaṃ bhavati tasya trīṇi sthānāni uraḥ kaṇṭhaḥ śiraśca, tebhyo mandramadhyatārotpattiḥ | trayo grāmāḥ | ṣaḍjamadhyamagāndhārāḥ | saptasvarā | ṣaḍjarṣabha gāndhāramadhyamapañcamaniṣādadhaivatāḥ ekaviṃśatimūrcchanāḥ sapta sapta pratigrāmāśritāḥ | tadyathāsāṃ nāmāni sauvīrī hāriṇāśvā kalopanatā śuddhamadhyamā mārgī pauravī ṛṣyakā ceti || etāḥ sapta madhyamagrāmiṇyaḥ uttarāsaṃjñāḥ | prāñcinī uttarāyatā śuddhaṣaḍjamatsarīkṛtā aśvakrāntā udgatā ca etāḥ sapta ṣaḍjagrāmikāḥ | ālāpī kuntimā śraddhā uttarā ṣaḍjā pañcāyatā. .....etāḥ sapta gāndhāragrāmikāḥ | athaikonapañcāśattānāḥ | agniṣṭomikaḥ atyagniṣṭomikaḥ pauṇḍarikaḥ āśvamedhikaḥ rājasūyikaḥ vahusuvarṇikaḥ gosavikaḥ mahāvratikaḥ brahma tānaḥ prājāpatyaḥ nagāśrayaḥ yajñāśrayaḥ godānikaḥ hayakrāntaḥ ajakrāntaḥ viṣṇukrāntaḥ araṇyaḥ mattakokilaḥ ujjīvikaśceti ete viṃśatirmadhyamagrāmikāḥ | prasvāpanaṃ paiśācaḥ jīvanaḥ sāvitraḥ ardhasāvitraḥ sarvatobhadraḥ suvarṇaḥ viṣṇuḥ jiṣṇurviṣṇuvaraḥ śāradaḥ vijayaḥ haṃsaḥ jyeṣṭha iti ete caturdaśaṣaḍjagrāmikāḥ | tumburupriyaḥ mahālakṣmaṇaḥ gandharvānumataḥ alambusapriyaḥ nāradapriyaḥ bhīmasenapriyaḥ vitānaḥ mātaṅgaḥ bhārgavapriyaḥ abhirāmaḥ saṃśrāvyaḥ kinnarapriyaḥ puṇyaḥ manoharaḥ kalyāṇakaraśceti ete pañcadaśa gāndhāramāśritāḥ etaccaturvidhaṃ svarapadalayāvadhānayogāt | mūrcchanāsvādimadhyānte vādisaṃvādyantyavādisaṃjñāstisro vṛttayaḥ|| pūrvoktāśca navarasāḥ tatra hāsyaśṛṅgārayormadhyamapañcamau| vīraraudrādbhuteṣu ṣaḍjapañcamau | karuṇe niṣādagāndhārau | bībhatsabhayānakayordhaivatam | śānte madhyamam | tathā layāḥ hāsyaśṛṅgārayormadhyamāḥ | bībhatsabhayānakayorvilambitaḥ | vīraraudrādbhuteṣu drutaḥ | cokṣāprayogaḥ svarorādhane rūpakeṣu prakaraṇānugataḥ manyuvyapadeśena te bhavanti|| bhavanti cātra ślokāḥ || grahāṃśastāramandre ca nyāsopanyāsa eva ca|| alpatvaṃ ca bahutvaṃ ca ṣāḍavoḍavite tathā|| evameva budhairjñeyā jātayo daśalakṣaṇāḥ|| alaṅkārāśca catvāro bhavanti vasudhādhipa || prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca || prasannamadhyaśca tathā krameṇaivaṃ vinirdiśet || aparāntakamullopyaṃ mandrakaḥ makarī tathā || uveṇakaṃ saro bindumuttamaṃ gītakāni tu|| ṛggāthā pāṇikā dakṣavihitā brahmagītikā|| gītametattadābhyāsaḥ kāraṇāccokṣasaṃjñaḥ || saṃkṣepeṇa mayā proktaṃ surārādhana kāraṇāt || gītajño yadi gītena nāpnoti paramaṃ padam || devasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 gītalakṣaṇo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातोद्यविधानम् ।। चतुर्विधमातोद्यं ततं सुषिरं घनमवनद्धं च । ततं वीणादि, शुषिरं वंशादि घनं तालादि अवनद्धं मुरजादि तत्र स्वरास्तुल्याः शारीरा वैणवाश्च। तद्वद्वंशा किन्तु यथा शरीराणामा रोहावरोहणे तथा वैणवानां वंशानां विपर्ययात् तालः कालप्रयोज्यः । पञ्चलघ्वक्षरोच्चारणकलामात्रास्तिस्रो वृत्तयः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा द्विधा । मात्राकलाचित्रे चतुर्मात्रावृत्तौ अष्टमात्रा दक्षिणाया । अष्टमात्रादक्षिणे अवया निष्क्रयो विक्षेपः प्रवेशः शम्पातालः संनिपातभेदः । कलासमूहो युक्तः । चपुटस्थः अयुक् चञ्चत्पुटलः प्लुतान्तः पञ्चपाणिः ख इति तापुत्रा यथाक्षरस्थः । तत्र लयाः द्रुतमध्यविलम्बिताः । लयवत्तालः । प्रकरणं द्विविधम् । कुलकं च्छेद्यकं च । अथावनद्धं तत्र पौष्करवत्क्वणान्वितं करुणान्वितम् । तत्र षोडशाक्षराणि क ख ग घ ट ठ ड ण त थ द ध य र ल व इति, तत्र कटरथउगादिदक्षिणमुखे, घधमा वामे, गदकारा मृर्ध्निः टणलहा आलिङ्गे अआइउएओ अइ च ओ यथायोगं खगधा नां रेफेण योगः । कहभदानां णलथवः । समहस्तनिपातादङ्गुलीप्रचलनोर्धवामैकयोः समहस्तनिपातप्रदेशिनी तद्वद् डल्लानां योगः समपाण्यर्ध पाणिरदीर्घपाणिरेकपाणिः द्विहस्तप्रदेशिनीप्रहतानि समपाणिप्रहतोपकार घथगडराअध्यर्धपाणौ कथकारा। अध्यर्धपाणौ ठणलहास्नहाद्विहस्तेन तलप्रदेशिनीप्रहते अहितवितस्तालिप्तगोमुखीमार्गाः शृङ्गारहास्ययोरंधितः । वीररौद्राद्भुतेषु वितस्तः करुणाशान्तयोरालिप्तः । बीभत्सभयानकयोर्गोमुखदर्दुरपणवयोर्मृदङ्गानुगमनं भवति । भवन्ति चात्र नेपथ्यभवनद्वारासमानरङ्गाभिवीक्षणम् । मुरजाः पृष्ठतस्तेषां तद्वन्मार्जनिका भवेत् ।। याम्यतस्तस्य विज्ञेयो दर्दुरः पणवस्तथा ।। उत्तराभिमुखो गाता तथा दक्षिणतो भवेत् ।। वामतो गैरिकस्तस्य दक्षिणे वंशवादकौ ।। गातुरेवाभिमुख्येन गायकानां निवेशनम् ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आतोद्यविधिर्नामैकोनविंशोऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || athātodyavidhānam || caturvidhamātodyaṃ tataṃ suṣiraṃ ghanamavanaddhaṃ ca | tataṃ vīṇādi, śuṣiraṃ vaṃśādi ghanaṃ tālādi avanaddhaṃ murajādi tatra svarāstulyāḥ śārīrā vaiṇavāśca| tadvadvaṃśā kintu yathā śarīrāṇāmā rohāvarohaṇe tathā vaiṇavānāṃ vaṃśānāṃ viparyayāt tālaḥ kālaprayojyaḥ | pañcalaghvakṣaroccāraṇakalāmātrāstisro vṛttayaḥ | citrā vṛttirdakṣiṇā dvidhā | mātrākalācitre caturmātrāvṛttau aṣṭamātrā dakṣiṇāyā | aṣṭamātrādakṣiṇe avayā niṣkrayo vikṣepaḥ praveśaḥ śampātālaḥ saṃnipātabhedaḥ | kalāsamūho yuktaḥ | capuṭasthaḥ ayuk cañcatpuṭalaḥ plutāntaḥ pañcapāṇiḥ kha iti tāputrā yathākṣarasthaḥ | tatra layāḥ drutamadhyavilambitāḥ | layavattālaḥ | prakaraṇaṃ dvividham | kulakaṃ cchedyakaṃ ca | athāvanaddhaṃ tatra pauṣkaravatkvaṇānvitaṃ karuṇānvitam | tatra ṣoḍaśākṣarāṇi ka kha ga gha ṭa ṭha ḍa ṇa ta tha da dha ya ra la va iti, tatra kaṭarathaugādidakṣiṇamukhe, ghadhamā vāme, gadakārā mṛrdhniḥ ṭaṇalahā āliṅge aāiueo ai ca o yathāyogaṃ khagadhā nāṃ repheṇa yogaḥ | kahabhadānāṃ ṇalathavaḥ | samahastanipātādaṅgulīpracalanordhavāmaikayoḥ samahastanipātapradeśinī tadvad ḍallānāṃ yogaḥ samapāṇyardha pāṇiradīrghapāṇirekapāṇiḥ dvihastapradeśinīprahatāni samapāṇiprahatopakāra ghathagaḍarāadhyardhapāṇau kathakārā| adhyardhapāṇau ṭhaṇalahāsnahādvihastena talapradeśinīprahate ahitavitastāliptagomukhīmārgāḥ śṛṅgārahāsyayoraṃdhitaḥ | vīraraudrādbhuteṣu vitastaḥ karuṇāśāntayorāliptaḥ | bībhatsabhayānakayorgomukhadardurapaṇavayormṛdaṅgānugamanaṃ bhavati | bhavanti cātra nepathyabhavanadvārāsamānaraṅgābhivīkṣaṇam | murajāḥ pṛṣṭhatasteṣāṃ tadvanmārjanikā bhavet || yāmyatastasya vijñeyo darduraḥ paṇavastathā || uttarābhimukho gātā tathā dakṣiṇato bhavet || vāmato gairikastasya dakṣiṇe vaṃśavādakau || gāturevābhimukhyena gāyakānāṃ niveśanam || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ātodyavidhirnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

परस्यानुकृतिर्नाटयं नाट्यज्ञैः कथितं नृप ।। तस्य संस्कारकं नृत्तं भवेच्छोभाविवर्धनम्

parasyānukṛtirnāṭayaṃ nāṭyajñaiḥ kathitaṃ nṛpa || tasya saṃskārakaṃ nṛttaṃ bhavecchobhāvivardhanam

नृत्यं तु द्विविधं प्रोक्तं नाट्यलास्याश्रयं सदा ।। द्वैविध्यं द्विविधस्यापि पुनरुक्तं नराधिप

nṛtyaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ nāṭyalāsyāśrayaṃ sadā || dvaividhyaṃ dvividhasyāpi punaruktaṃ narādhipa

अभ्यन्तरञ्च बाह्यं च बाह्यं लक्षणवर्जितम् ।। अभ्यन्तरं लक्षणवन्मङ्गल्यं तत्प्रयोगतः

abhyantarañca bāhyaṃ ca bāhyaṃ lakṣaṇavarjitam || abhyantaraṃ lakṣaṇavanmaṅgalyaṃ tatprayogataḥ

लास्यं स्वच्छन्दतः कार्यं मण्डपे यदि वा बहिः ।। नाट्यं मण्डप एव स्यान्मण्डपं द्विविधं भवेत्

lāsyaṃ svacchandataḥ kāryaṃ maṇḍape yadi vā bahiḥ || nāṭyaṃ maṇḍapa eva syānmaṇḍapaṃ dvividhaṃ bhavet

आयतं चतुरस्रं तु द्वात्रिंशद्धस्तसम्मितम् ।। चतुरस्रं न कर्तव्यमायतं द्विगुणायतम्

āyataṃ caturasraṃ tu dvātriṃśaddhastasammitam || caturasraṃ na kartavyamāyataṃ dviguṇāyatam

हीनाधिकं न कर्तव्यं दृष्टादृष्टशुभप्रदम् ।। हीने भवति सम्मर्दो विस्तीर्णे नाट्यगेययोः

hīnādhikaṃ na kartavyaṃ dṛṣṭādṛṣṭaśubhapradam || hīne bhavati sammardo vistīrṇe nāṭyageyayoḥ

व्यक्तिर्नैवोपपद्येत तस्मात्तौ परिवर्जयेत ।। आदावेव तु कर्तव्यं त्रिदशानां तु पूजनम्

vyaktirnaivopapadyeta tasmāttau parivarjayeta || ādāveva tu kartavyaṃ tridaśānāṃ tu pūjanam

पूजनं जर्जरस्यापि वास्तुदैवतपूजनम् ।। एवं कृत्वा ततो नाट्यं नान्दीपूर्वकमिष्यते

pūjanaṃ jarjarasyāpi vāstudaivatapūjanam || evaṃ kṛtvā tato nāṭyaṃ nāndīpūrvakamiṣyate

ततो जवनिकाक्षेपैः प्रतिपात्रप्रवेशनम् ।। प्रवेशनिर्गमौ कार्यौ कृत्वा कार्यस्य सूचनम्

tato javanikākṣepaiḥ pratipātrapraveśanam || praveśanirgamau kāryau kṛtvā kāryasya sūcanam

3.20.10

पुष्पाञ्जलिः प्रदातव्या नाट्यान्ते वास्तुपूजनम् ।। पाठ्ये गीते समासक्तः पात्रतुल्यः परिक्रमः

puṣpāñjaliḥ pradātavyā nāṭyānte vāstupūjanam || pāṭhye gīte samāsaktaḥ pātratulyaḥ parikramaḥ

चतुष्कलो नायकानां मध्यानां त्रिकलो भवेत ।। द्विकलश्चाधमानां स्यान्मध्यमे नृपकर्मणि

catuṣkalo nāyakānāṃ madhyānāṃ trikalo bhaveta || dvikalaścādhamānāṃ syānmadhyame nṛpakarmaṇi

एकाधिकोनं सर्वेषां कर्तव्यं कार्ययोगतः ।। देवा वीरोद्धता ज्ञेया उद्धता दानवादयः

ekādhikonaṃ sarveṣāṃ kartavyaṃ kāryayogataḥ || devā vīroddhatā jñeyā uddhatā dānavādayaḥ

नृपाश्च धीरललिता धीरास्तदनुजीविनः ।। प्रशान्तधीरा ऋषयः प्रशान्तास्तत्पदानुगाः

nṛpāśca dhīralalitā dhīrāstadanujīvinaḥ || praśāntadhīrā ṛṣayaḥ praśāntāstatpadānugāḥ

धीरोदात्तास्तथा विप्रा उदात्ता वणिजो मताः ।। एवंविधाश्च कथिता एतेषामेव योगतः

dhīrodāttāstathā viprā udāttā vaṇijo matāḥ || evaṃvidhāśca kathitā eteṣāmeva yogataḥ

आहर्यः सात्त्विकश्चैव याचिकोंगिक एव च ।। चतुष्प्रकारोऽभिनयः कर्तव्यो नाट्यकर्मणि

āharyaḥ sāttvikaścaiva yācikoṃgika eva ca || catuṣprakāro'bhinayaḥ kartavyo nāṭyakarmaṇi

आहार्यः प्रतिशीर्षादिर्द्विकृतो वेश उच्यते ।। धीरोद्धतानां वेशः स्यान्न चात्यर्थसमुल्बणः

āhāryaḥ pratiśīrṣādirdvikṛto veśa ucyate || dhīroddhatānāṃ veśaḥ syānna cātyarthasamulbaṇaḥ

उद्धतश्चोद्धतानां स्याद्राज्ञां ललित इष्यते ।। प्रतिनायकवेशस्तु कर्तव्यश्च तथोद्धतः

uddhataścoddhatānāṃ syādrājñāṃ lalita iṣyate || pratināyakaveśastu kartavyaśca tathoddhataḥ

अन्येषां सदृशो वेशो देशकर्माश्रयो भवेत् ।। अश्वादयश्च कर्तव्याश्चर्मकाष्ठादिभिः समाः

anyeṣāṃ sadṛśo veśo deśakarmāśrayo bhavet || aśvādayaśca kartavyāścarmakāṣṭhādibhiḥ samāḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि सात्त्विकाभिनयं तव ।। अश्रुप्रपातरोमाञ्चस्वेदनं स्पन्दनं तथा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sāttvikābhinayaṃ tava || aśruprapātaromāñcasvedanaṃ spandanaṃ tathā

3.20.20

तथा च वर्णविन्यासैः सात्त्विकाभिनयो भवेत्।। वाचिको वाचया प्रोक्तो वक्ष्याम्यंगिकमुत्तरे

tathā ca varṇavinyāsaiḥ sāttvikābhinayo bhavet|| vāciko vācayā prokto vakṣyāmyaṃgikamuttare

नाट्यवृत्तं तु कर्तव्यं हर्षस्थाने सदा बहु ।। शोकस्थाने न कर्तव्यं किञ्चिद्वा कारयेत्ततः

nāṭyavṛttaṃ tu kartavyaṃ harṣasthāne sadā bahu || śokasthāne na kartavyaṃ kiñcidvā kārayettataḥ

चतुर्धा रेचकं प्रोक्तं कटिपादांघ्रिकाश्रयम् ।। चातकान्या महाचारी चारी च द्विविधा मता

caturdhā recakaṃ proktaṃ kaṭipādāṃghrikāśrayam || cātakānyā mahācārī cārī ca dvividhā matā

सुकुमाराङ्गः वाक्चेष्टा चारी भवति यादव ।। एतैरभ्यर्थितैर्ज्ञेया महाचारी नरेश्वर

sukumārāṅgaḥ vākceṣṭā cārī bhavati yādava || etairabhyarthitairjñeyā mahācārī nareśvara

मण्डलानि दशैवास्य चारीसंयोगजानि तु ।। अतिक्रान्तं विचित्रं च तथा ललितसञ्चरम्

maṇḍalāni daśaivāsya cārīsaṃyogajāni tu || atikrāntaṃ vicitraṃ ca tathā lalitasañcaram

सूचीविद्धं दण्डपादं विकृतालातसंज्ञिते ।। वामबद्धं सललितं क्रान्तं चाकाशगानि तु

sūcīviddhaṃ daṇḍapādaṃ vikṛtālātasaṃjñite || vāmabaddhaṃ salalitaṃ krāntaṃ cākāśagāni tu

मण्डलानि दशान्यानि शृणु भौमानि पार्थिव ।। भ्रमरास्कन्दिते स्यातां मार्दवं च ततः परम्

maṇḍalāni daśānyāni śṛṇu bhaumāni pārthiva || bhramarāskandite syātāṃ mārdavaṃ ca tataḥ param

समा सरितमित्याहुरेडकाक्रीडितं यथा ।। अड्डितं शकटाख्यं च तथाहार्यमिति स्मृतम्

samā saritamityāhureḍakākrīḍitaṃ yathā || aḍḍitaṃ śakaṭākhyaṃ ca tathāhāryamiti smṛtam

पिष्टकुब्जं च विज्ञेयं तथा चापगतं पुनः ।। अथाङ्गहारान्वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे

piṣṭakubjaṃ ca vijñeyaṃ tathā cāpagataṃ punaḥ || athāṅgahārānvakṣyāmi nāmatastānnibodha me

स्थिरहस्तोङ्गहारस्तु तथैवाक्षिप्तकः स्मृतः ।। उद्घाटितस्तृतीयः स्यात्तथा चान्योऽपराजितः

sthirahastoṅgahārastu tathaivākṣiptakaḥ smṛtaḥ || udghāṭitastṛtīyaḥ syāttathā cānyo'parājitaḥ

3.20.30

मत्ताक्रीडोऽथ विष्कम्भः तथा स्वस्तिकरेचितः ।। वृश्चिकापसृतश्चैव तलमन्दा च सर्पितः

mattākrīḍo'tha viṣkambhaḥ tathā svastikarecitaḥ || vṛścikāpasṛtaścaiva talamandā ca sarpitaḥ

मतल्लीस्खलितश्चैव भ्रमरः पार्श्वस्वस्तिकः ।। मदाद्विलसितश्चैव विक्षिप्तो गतिमण्डलः

matallīskhalitaścaiva bhramaraḥ pārśvasvastikaḥ || madādvilasitaścaiva vikṣipto gatimaṇḍalaḥ

वैशाखरेचितश्चैव परिवृत्तकरेचितः ।। उद्वर्तकः परिच्छिन्नो रेचकोऽथ बलाहकः

vaiśākharecitaścaiva parivṛttakarecitaḥ || udvartakaḥ paricchinno recako'tha balāhakaḥ

सम्भ्रान्तो वाङ्गिकश्चैव इति क्रीडो ह्यलातकः ।। विद्युद्भ्रान्तः परावृत्तः पार्श्वच्छेदसमन्वितः

sambhrānto vāṅgikaścaiva iti krīḍo hyalātakaḥ || vidyudbhrāntaḥ parāvṛttaḥ pārśvacchedasamanvitaḥ

आक्षिप्तो रेचितश्चैव सौम्योऽथ करितस्तथा ।। सूचीविद्धोऽपविद्धश्च विलापोवनिकुट्टितः

ākṣipto recitaścaiva saumyo'tha karitastathā || sūcīviddho'paviddhaśca vilāpovanikuṭṭitaḥ

षट्त्रिंशदेते संप्रोक्ता ह्यङ्गहारा यदूत्तम ।। एतेषां संप्रवक्ष्यामि कारणानि यथाक्रमम् ।। हस्तपाद प्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः

ṣaṭtriṃśadete saṃproktā hyaṅgahārā yadūttama || eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi kāraṇāni yathākramam || hastapāda pracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ

सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः कारणं भवेत् ।। तान्यहं संप्रवक्ष्यामि नामभिः कर्मभिस्तथा

sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ kāraṇaṃ bhavet || tānyahaṃ saṃpravakṣyāmi nāmabhiḥ karmabhistathā

हस्तपादसमायुक्तो नृत्तस्य करणं भवेत ।। द्वे नृत्यकरणे चैव भवेतां नृप मातृका

hastapādasamāyukto nṛttasya karaṇaṃ bhaveta || dve nṛtyakaraṇe caiva bhavetāṃ nṛpa mātṛkā

त्रिभिः कलापकश्चैव चतुर्भिः खण्डकः स्मृतः ।। पञ्चैव करणानि स्युः संज्ञाघात इति स्मृतः

tribhiḥ kalāpakaścaiva caturbhiḥ khaṇḍakaḥ smṛtaḥ || pañcaiva karaṇāni syuḥ saṃjñāghāta iti smṛtaḥ

षङ्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा ।। करणैरिह संयुक्ता अङ्गहारा इति स्मृताः

ṣaṅbhirvā saptabhirvāpi aṣṭabhirnavabhistathā || karaṇairiha saṃyuktā aṅgahārā iti smṛtāḥ

3.20.40

एतेषां चैव वक्ष्यामि नामान्यहमतः परम् ।। तालपुष्पापविद्धे द्वे लीनस्वस्तिकरेचितम्

eteṣāṃ caiva vakṣyāmi nāmānyahamataḥ param || tālapuṣpāpaviddhe dve līnasvastikarecitam

मण्डलं स्वस्तिकं चैव ऊरु वृत्तं निकुण्डकम् ।। सूचीविद्धं कटिच्छिन्नमर्धरेचितमेव च

maṇḍalaṃ svastikaṃ caiva ūru vṛttaṃ nikuṇḍakam || sūcīviddhaṃ kaṭicchinnamardharecitameva ca

वक्षः स्वस्तिकमुत्पन्नं स्वस्तिकं पृष्ठगं पुनः ।। दिक्स्वन्तिकमलाताख्यमर्धसूचीकटीसमम्

vakṣaḥ svastikamutpannaṃ svastikaṃ pṛṣṭhagaṃ punaḥ || diksvantikamalātākhyamardhasūcīkaṭīsamam

आक्षिप्तरेचितं क्षिप्रमर्धस्वस्तिकसञ्चितम्।। भुजङ्गवासितं चैव ऊर्ध्वजानु निकुञ्चितम्

ākṣiptarecitaṃ kṣipramardhasvastikasañcitam|| bhujaṅgavāsitaṃ caiva ūrdhvajānu nikuñcitam

मतल्ली त्वर्धमतल्ली स्याद्रेचकनिकुण्टकम् ।। पारविद्धं तडिद्धान्तं वलितं चूर्णितं तथा

matallī tvardhamatallī syādrecakanikuṇṭakam || pāraviddhaṃ taḍiddhāntaṃ valitaṃ cūrṇitaṃ tathā

ललितं दण्डपक्षं च भुजङ्गत्रस्तरेचितम्।। नूपुरं रेचितं चैव भ्रमरं चतुरं तथा

lalitaṃ daṇḍapakṣaṃ ca bhujaṅgatrastarecitam|| nūpuraṃ recitaṃ caiva bhramaraṃ caturaṃ tathā

भुजङ्गाञ्चितमन्यत्स्याच्छिन्नं वृश्चिकरेचितम् ।। लतावृश्चिकमन्यत्स्याच्छिन्नं वृश्चिकरेचितम्

bhujaṅgāñcitamanyatsyācchinnaṃ vṛścikarecitam || latāvṛścikamanyatsyācchinnaṃ vṛścikarecitam

वृश्चिकं व्यंसितं चैव सूचीविद्धकमेव च ।। ललाटतिलकं चैव कुण्डलं चक्रमंडलम्

vṛścikaṃ vyaṃsitaṃ caiva sūcīviddhakameva ca || lalāṭatilakaṃ caiva kuṇḍalaṃ cakramaṃḍalam

तरोर्मण्डलमाक्षिप्तं लतालसितमार्गलम ।। विक्षिप्तं भ्रमितं चैव विलासं वानरप्लुतम्

tarormaṇḍalamākṣiptaṃ latālasitamārgalama || vikṣiptaṃ bhramitaṃ caiva vilāsaṃ vānaraplutam

परिवृत्तं निवृत्तं च पार्श्वाक्रान्तं निकुञ्चितम् ।। अतिक्रान्तमवक्रान्तं दोलापादविवर्जितम्

parivṛttaṃ nivṛttaṃ ca pārśvākrāntaṃ nikuñcitam || atikrāntamavakrāntaṃ dolāpādavivarjitam

3.20.50

नागप्रक्रीडितं चैव विप्लुतं गरुडप्लुतम् ।। गण्डसूची परिक्षिप्तं पार्श्वजानुकमेव च

nāgaprakrīḍitaṃ caiva viplutaṃ garuḍaplutam || gaṇḍasūcī parikṣiptaṃ pārśvajānukameva ca

गृहावलीनकं लीनं विष्णुक्रान्तमजप्लुतम् ।। आक्रान्तं मण्डितं चैव मयूरलसितं नसम्

gṛhāvalīnakaṃ līnaṃ viṣṇukrāntamajaplutam || ākrāntaṃ maṇḍitaṃ caiva mayūralasitaṃ nasam

सर्पितं चोलपादं च हरिणप्लुतमेव च ।। प्रेङ्खालितं नितम्बं च स्खलितं परिहस्तकम्

sarpitaṃ colapādaṃ ca hariṇaplutameva ca || preṅkhālitaṃ nitambaṃ ca skhalitaṃ parihastakam

असर्पिततलं चैव सिंहविक्रीडितं तथा ।। वृषभ क्रीडितं चैव गङ्गावतरणं तथा

asarpitatalaṃ caiva siṃhavikrīḍitaṃ tathā || vṛṣabha krīḍitaṃ caiva gaṅgāvataraṇaṃ tathā

अष्टोत्तरशतं चैव करणानां प्रकीर्तितम् ।। सुकुमारं तथा विद्धं वृत्तं द्विविधमुच्यते

aṣṭottaraśataṃ caiva karaṇānāṃ prakīrtitam || sukumāraṃ tathā viddhaṃ vṛttaṃ dvividhamucyate

उद्धृतं पुरुषप्रायं स्त्रीप्रायं सुकुमारकम् ।। देवचिह्नकृताकारा पिण्डी भवति पर्थिव

uddhṛtaṃ puruṣaprāyaṃ strīprāyaṃ sukumārakam || devacihnakṛtākārā piṇḍī bhavati parthiva

भारती सात्त्वती चैव कौशिक्यारभटी तथा ।। चतस्रो वृत्तयः प्रोक्ता वाक्प्रधाना तु भारती

bhāratī sāttvatī caiva kauśikyārabhaṭī tathā || catasro vṛttayaḥ proktā vākpradhānā tu bhāratī

तथा वीररसप्राया विज्ञेया सात्त्वती नृप ।। तथा रौद्रप्रचारा च भवत्यारभटी सदा

tathā vīrarasaprāyā vijñeyā sāttvatī nṛpa || tathā raudrapracārā ca bhavatyārabhaṭī sadā

शृङ्गारहास्यबहुला तथा भवति कौशिकी ।। आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवात्र मागधी

śṛṅgārahāsyabahulā tathā bhavati kauśikī || āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivātra māgadhī

पञ्चाली मध्यमा चेति वृत्तिः सा तु चतुर्विधा ।। वेषभाषानुकरणं तथाचारप्रवर्तनम्

pañcālī madhyamā ceti vṛttiḥ sā tu caturvidhā || veṣabhāṣānukaraṇaṃ tathācārapravartanam

3.20.60

प्रवृत्तिरिति विख्याता वृत्तीनामाश्रयास्तु ताः।। नाट्यलोकाश्रया धर्मि धर्माश्च द्विविधा मता

pravṛttiriti vikhyātā vṛttīnāmāśrayāstu tāḥ|| nāṭyalokāśrayā dharmi dharmāśca dvividhā matā

सिद्धिश्च द्विविधा नाट्ये दैविकी मानुषी तथा ।। व्यायामान्मानुषी तत्र दैवी देवप्रसादजा

siddhiśca dvividhā nāṭye daivikī mānuṣī tathā || vyāyāmānmānuṣī tatra daivī devaprasādajā

रसेन भावेन समन्वितं च तालानुगं काव्यरसानुगं च ।। गीतानुगं नृत्तमुशन्ति धन्यं सुखप्रदं धर्मविवर्धनं च ।। ६२ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्यवर्णनो नाम विंशोऽध्यायः

rasena bhāvena samanvitaṃ ca tālānugaṃ kāvyarasānugaṃ ca || gītānugaṃ nṛttamuśanti dhanyaṃ sukhapradaṃ dharmavivardhanaṃ ca || 62 || || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāmānyavarṇano nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०२१-०२५

मार्कण्डेय उवाच ।। समाकुञ्चितकं चैव प्रसारितविवर्तिते ।। उद्वाहितं नतं षोढा शय्यास्थानानि निर्दिशेत्

mārkaṇḍeya uvāca || samākuñcitakaṃ caiva prasāritavivartite || udvāhitaṃ nataṃ ṣoḍhā śayyāsthānāni nirdiśet

उत्तानितं मुखं चैव सास्तमुक्तकरं तथा ।। समं वामप्रसुप्तस्य स्थानकं तु विधीयते

uttānitaṃ mukhaṃ caiva sāstamuktakaraṃ tathā || samaṃ vāmaprasuptasya sthānakaṃ tu vidhīyate

सर्वैराकुञ्चितैरङ्गैः शय्याविद्धे च जानुनी ।। स्थानमाकुञ्चितं नाम गीतान्तानां प्रयोजयेत

sarvairākuñcitairaṅgaiḥ śayyāviddhe ca jānunī || sthānamākuñcitaṃ nāma gītāntānāṃ prayojayeta

एकं भुजं समाधाय संप्रसारितजानुकम् ।। स्थानं प्रसारितं नाम सुखसुप्तस्य कारयेत्

ekaṃ bhujaṃ samādhāya saṃprasāritajānukam || sthānaṃ prasāritaṃ nāma sukhasuptasya kārayet

अधोमुखे स्थितं चैव विवर्तितमिति स्मृतम् ।। शस्त्रक्षते मृते क्षिप्तं मत्तोन्मत्तेषु तद्भवेत्

adhomukhe sthitaṃ caiva vivartitamiti smṛtam || śastrakṣate mṛte kṣiptaṃ mattonmatteṣu tadbhavet

अंसोपरि शिरः कृत्वा कुर्युरक्षोभमेव च ।। उद्वाहितं तु विज्ञेयं लीलायाः शंसने प्रभो

aṃsopari śiraḥ kṛtvā kuryurakṣobhameva ca || udvāhitaṃ tu vijñeyaṃ līlāyāḥ śaṃsane prabho

तस्या यदेतत्प्रसृतं तु जंघे स्त्रस्तौ करौ तं नतमुद्दिशन्ति । आलस्यखेदश्रममोक्षणेषु कार्यस्तु तस्याभिनयप्रयोगः

tasyā yadetatprasṛtaṃ tu jaṃghe strastau karau taṃ natamuddiśanti | ālasyakhedaśramamokṣaṇeṣu kāryastu tasyābhinayaprayogaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे शय्यासनस्थानवर्णनो नामैकविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde śayyāsanasthānavarṇano nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। स्वस्थमन्दालसक्रान्तं प्रस्थालसमथापि च ।। विष्कम्भितं तत्कटुकं मुक्तजानु तथा समम्

mārkaṇḍeya uvāca || || svasthamandālasakrāntaṃ prasthālasamathāpi ca || viṣkambhitaṃ tatkaṭukaṃ muktajānu tathā samam

जानूगतं विमुक्तं च स्थानकान्युपवेशने ।। विष्कुम्भिताञ्चितौ पादौ वक्षः किञ्चित्समुन्नतम्

jānūgataṃ vimuktaṃ ca sthānakānyupaveśane || viṣkumbhitāñcitau pādau vakṣaḥ kiñcitsamunnatam

हस्तौ कट्यूरुविन्यस्तौ स्वस्थौ स्वस्थोपवेशने ।। एकः प्रसारितः पादस्त्वन्यश्चैवासनाश्रितः

hastau kaṭyūruvinyastau svasthau svasthopaveśane || ekaḥ prasāritaḥ pādastvanyaścaivāsanāśritaḥ

पार्श्वं नतं तथा कार्यं स्थानं मन्दालसं तु तत् ।। चिन्तायां तु तथौत्सुक्ये निर्वेदे विरहे तथा

pārśvaṃ nataṃ tathā kāryaṃ sthānaṃ mandālasaṃ tu tat || cintāyāṃ tu tathautsukye nirvede virahe tathā

विषादेषु सदा देयं स्थानमेतत्प्रयोक्तृभिः ।। चिबुकापाश्रितौ हस्तौ बाहुशीर्षाचितं शिरः

viṣādeṣu sadā deyaṃ sthānametatprayoktṛbhiḥ || cibukāpāśritau hastau bāhuśīrṣācitaṃ śiraḥ

सर्वाभिनयनं चैव विज्ञेयं क्लान्तनायकम् ।। बलिना निग्रहीतस्य रिपुणा खण्डितस्य च

sarvābhinayanaṃ caiva vijñeyaṃ klāntanāyakam || balinā nigrahītasya ripuṇā khaṇḍitasya ca

शोकम्लानस्य च तथा स्थानमेतद्विनिर्दिशेत् ।। ग्रहौ हस्तौ विमुक्तं च शरीरमलसं तथा

śokamlānasya ca tathā sthānametadvinirdiśet || grahau hastau vimuktaṃ ca śarīramalasaṃ tathā

खेदालसं तथा चक्षुर्यत्र स्वस्थालसं तु तत् ।। श्रमे ग्लानौ मदे चैव मूर्च्छाया व्यथिते तथा

khedālasaṃ tathā cakṣuryatra svasthālasaṃ tu tat || śrame glānau made caiva mūrcchāyā vyathite tathā

मोहे प्राणभये चैव स्थानमेतत्प्रयोजयेत् ।। विष्कुम्भिताञ्चितौ पादौ कुरु विष्कुम्भितौ भुजौ

mohe prāṇabhaye caiva sthānametatprayojayet || viṣkumbhitāñcitau pādau kuru viṣkumbhitau bhujau

3.22.10

निमीलितं तथा चक्षुः स्थाने विष्कुम्भिता सति ।। स्ववक्षोगतया दृष्ट्या योगे ध्याने विधीयते

nimīlitaṃ tathā cakṣuḥ sthāne viṣkumbhitā sati || svavakṣogatayā dṛṣṭyā yoge dhyāne vidhīyate

स्वभावसंस्थया चैव सभ्यानामुपवेशने ।। समौ पादौ समाधाय समं यदुपदिश्यते

svabhāvasaṃsthayā caiva sabhyānāmupaveśane || samau pādau samādhāya samaṃ yadupadiśyate

अस्पष्टभूतलं चैव ज्ञेयं मुकुटकासनम् ।। पित्र्ये समाधौ जप्ये च होमादिकरणेषु च

aspaṣṭabhūtalaṃ caiva jñeyaṃ mukuṭakāsanam || pitrye samādhau japye ca homādikaraṇeṣu ca

एतत्स्थानं विधातव्यं यथागमनकर्मणि ।। एकं जानु यदास्ये च महीपृष्ठे विधीयते

etatsthānaṃ vidhātavyaṃ yathāgamanakarmaṇi || ekaṃ jānu yadāsye ca mahīpṛṣṭhe vidhīyate

ज्ञातव्यं भूमिपश्रेष्ठ मुक्तजानुकमासनम् ।। एतत्कृतव्यलीकानां प्रियाणां सम्प्रसादने

jñātavyaṃ bhūmipaśreṣṭha muktajānukamāsanam || etatkṛtavyalīkānāṃ priyāṇāṃ samprasādane

मज्जने कुटिलानां च तथा भूम्यनुलेपने ।। महीगताभ्यां जानुभ्यां स्थानं जानुगतं भवेत

majjane kuṭilānāṃ ca tathā bhūmyanulepane || mahīgatābhyāṃ jānubhyāṃ sthānaṃ jānugataṃ bhaveta

राज्ञां विज्ञापने कार्यं सुराणां चैव पूजने ।। भूमौ यदूर्ध्वं पतनं तद्विमुक्तमिति स्मृतम्

rājñāṃ vijñāpane kāryaṃ surāṇāṃ caiva pūjane || bhūmau yadūrdhvaṃ patanaṃ tadvimuktamiti smṛtam

प्रहारतः प्रयोक्तव्यमावेशे क्रन्दने तथा ।। भद्रासनं तु देवानां राज्ञां सिंहासनं भवेत

prahārataḥ prayoktavyamāveśe krandane tathā || bhadrāsanaṃ tu devānāṃ rājñāṃ siṃhāsanaṃ bhaveta

रूप्यासनं तु दातव्यं सांवत्सरपुरोधसोः ।। वेत्रासनममात्यानां मन्त्रिणां तु तथा भवेत

rūpyāsanaṃ tu dātavyaṃ sāṃvatsarapurodhasoḥ || vetrāsanamamātyānāṃ mantriṇāṃ tu tathā bhaveta

मन्दासनं तु दातव्यं सेनानीयुवराजयोः ।। मुनीनां च द्विजानां च तथा सब्रह्मचारिणाम्

mandāsanaṃ tu dātavyaṃ senānīyuvarājayoḥ || munīnāṃ ca dvijānāṃ ca tathā sabrahmacāriṇām

3.22.20

बृसी देया महाराज ये चान्ये नियमे स्थिताः ।। स्थानीयाः पुरुषा ये च मुख्याः पौराश्च ये तथा

bṛsī deyā mahārāja ye cānye niyame sthitāḥ || sthānīyāḥ puruṣā ye ca mukhyāḥ paurāśca ye tathā

वणिजश्च तथा मुख्यास्तेषां भवति पीठिका ।। वेशस्त्रीणां कुमाराणां तथा भृत्यजनस्य च

vaṇijaśca tathā mukhyāsteṣāṃ bhavati pīṭhikā || veśastrīṇāṃ kumārāṇāṃ tathā bhṛtyajanasya ca

मसूरकं तु दातव्यं शेषे भूम्यासनं भवेत् ।। सिंहासनं विना राजन्गृहे स्वच्छन्दमानसम्

masūrakaṃ tu dātavyaṃ śeṣe bhūmyāsanaṃ bhavet || siṃhāsanaṃ vinā rājangṛhe svacchandamānasam

नैकासनं स्याद्गुरुणा तु राजन्रथे गजे वापि शिलातले च ।। नैकासने स्याद्गुरुणा तु दोषोऽथ वातिदीर्घे फलके च नित्यम् ।। २३ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आसनवर्णनो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः

naikāsanaṃ syādguruṇā tu rājanrathe gaje vāpi śilātale ca || naikāsane syādguruṇā tu doṣo'tha vātidīrghe phalake ca nityam || 23 || || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde āsanavarṇano nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा ।। प्रत्यालीढमथालीढं षट् पुसां स्थानकानि तु

mārkaṇḍeya uvāca || || vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā || pratyālīḍhamathālīḍhaṃ ṣaṭ pusāṃ sthānakāni tu

स्वभावसंश्रितः पादस्त्र्यंशः पक्षगतोऽपरः ।। किञ्चिदञ्चितजंघश्च वैष्णवं स्थानमुच्यते

svabhāvasaṃśritaḥ pādastryaṃśaḥ pakṣagato'paraḥ || kiñcidañcitajaṃghaśca vaiṣṇavaṃ sthānamucyate

स्थाने नानेन कर्तव्ये संलापस्तु स्वभावतः ।। समपादं तु विज्ञेयं समैस्तालान्तरैः पदैः

sthāne nānena kartavye saṃlāpastu svabhāvataḥ || samapādaṃ tu vijñeyaṃ samaistālāntaraiḥ padaiḥ

स्वस्वभासौष्ठवोपेतं रुद्रब्रह्मादिदैवतम् ।। अनेन कार्यं स्थानेन विप्रमण्डलकारणम्

svasvabhāsauṣṭhavopetaṃ rudrabrahmādidaivatam || anena kāryaṃ sthānena vipramaṇḍalakāraṇam

बलानां पक्षिणां चैव वरकौतुकमेव च ।। स्वस्थानं स्यन्दनस्थानां विमानस्थायिनामपि

balānāṃ pakṣiṇāṃ caiva varakautukameva ca || svasthānaṃ syandanasthānāṃ vimānasthāyināmapi

लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां स्थानमेतत्प्रयोजयेत् ।। द्वौ तालावर्धतालं च पादयोरंतरं भवेत्

liṅgasthānāṃ vratasthānāṃ sthānametatprayojayet || dvau tālāvardhatālaṃ ca pādayoraṃtaraṃ bhavet

अञ्चितं यत्र जंघे तु पदौ पक्षस्थितो तथा ।। वैशाखं नाम तत्स्थानं स्कन्दश्चैवात्र देवता

añcitaṃ yatra jaṃghe tu padau pakṣasthito tathā || vaiśākhaṃ nāma tatsthānaṃ skandaścaivātra devatā

स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः ।। व्यायामो निर्गमश्चैव प्रवेशो धनुषस्तथा

sthānenānena kartavyamaśvānāṃ vāhanaṃ budhaiḥ || vyāyāmo nirgamaścaiva praveśo dhanuṣastathā

अतः परं मण्डलं स्यात्त्रींस्तालान्तरमेव च ।। कटी जानुसमा यत्र पादौ पक्षस्थितौ यथा

ataḥ paraṃ maṇḍalaṃ syāttrīṃstālāntarameva ca || kaṭī jānusamā yatra pādau pakṣasthitau yathā

धनुर्वज्रप्रहरणं मण्डलेन प्रयोजयेत् ।। वाहनं कुञ्जराणां तु नृत्ते चोद्वहनक्रिया ।। 3.23.१

dhanurvajrapraharaṇaṃ maṇḍalena prayojayet || vāhanaṃ kuñjarāṇāṃ tu nṛtte codvahanakriyā || 3.23.1

आदौ च दक्षिणं पादं पञ्चतालं प्रसारयेत् ।। आलीढं नाम तत्स्थानं रुद्रकाल्यत्र दैवतम्

ādau ca dakṣiṇaṃ pādaṃ pañcatālaṃ prasārayet || ālīḍhaṃ nāma tatsthānaṃ rudrakālyatra daivatam

अनेन कार्या स्थानेन सर्वत्रोद्धरणक्रिया ।। रौद्रपादप्रचारस्तु संग्रामस्य निरूपणम्

anena kāryā sthānena sarvatroddharaṇakriyā || raudrapādapracārastu saṃgrāmasya nirūpaṇam

सिंहाद्यभिनयं चैव शक्तसन्धानमेव च ।। खड्गयुद्धे नियुद्धे च मण्डलभ्रमणे तथा

siṃhādyabhinayaṃ caiva śaktasandhānameva ca || khaḍgayuddhe niyuddhe ca maṇḍalabhramaṇe tathā

उत्तरोत्तरसंजल्पे रोषामर्षसमुद्भवे ।। मल्लानां चैव संस्फोटे शत्रूणां च निरूपणे

uttarottarasaṃjalpe roṣāmarṣasamudbhave || mallānāṃ caiva saṃsphoṭe śatrūṇāṃ ca nirūpaṇe

तथाभिद्रवणं चैव शास्त्राणां च विमोक्षणम् ।। अञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामं पादं प्रसार्य च

tathābhidravaṇaṃ caiva śāstrāṇāṃ ca vimokṣaṇam || añcitaṃ dakṣiṇaṃ kṛtvā vāmaṃ pādaṃ prasārya ca

आलीढं परिवर्तन्ते प्रत्यालीढमिति स्मृतम् ।।। प्रत्यालीढं तु विज्ञेयं स्थानं च नवदैवतम्

ālīḍhaṃ parivartante pratyālīḍhamiti smṛtam ||| pratyālīḍhaṃ tu vijñeyaṃ sthānaṃ ca navadaivatam

आलीढेनोदितं शस्तं प्रत्यालीढं न मोचयेत् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां स्थानत्रयं नृप

ālīḍhenoditaṃ śastaṃ pratyālīḍhaṃ na mocayet || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ sthānatrayaṃ nṛpa

आयतं वावहित्थं च हयक्रान्तमथापि च ।। एकश्चानुयुतो यत्र पादौ विरचितः समः

āyataṃ vāvahitthaṃ ca hayakrāntamathāpi ca || ekaścānuyuto yatra pādau viracitaḥ samaḥ

तालमात्रान्तरन्यस्तः त्र्यक्षः पक्षगतोऽपरः ।। प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम्

tālamātrāntaranyastaḥ tryakṣaḥ pakṣagato'paraḥ || prasannamānanamuraḥ samaṃ yatra samunnatam

3.23.20

लतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् ।। रङ्गावतरणे ह्येतत्तथा पुष्पाञ्जलौ भवेत्

latānitambagau hastau sthānaṃ jñeyaṃ tadāyatam || raṅgāvataraṇe hyetattathā puṣpāñjalau bhavet

पादो विरचितस्त्र्य ( श्र) स्रस्तदन्योपसृतः समः ।। पादास्तलान्तरन्यस्तास्त्रिकमीषत्समुन्नतम्

pādo viracitastrya ( śra) srastadanyopasṛtaḥ samaḥ || pādāstalāntaranyastāstrikamīṣatsamunnatam

अवहित्थं समाख्यातं स्थानमेतन्नरोत्तम ।। विलासलीलालावण्यशृङ्गारात्मनिरूपणे

avahitthaṃ samākhyātaṃ sthānametannarottama || vilāsalīlālāvaṇyaśṛṅgārātmanirūpaṇe

स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं वरमार्गावलोकने ।। समस्थितो यत्र पादस्त्वन्यः पादस्तलाचितः

sthānametatprayoktavyaṃ varamārgāvalokane || samasthito yatra pādastvanyaḥ pādastalācitaḥ

तालैरनियतैरेष स्थानको हि विधीयते ।। सूचीविद्धमविद्धं वा तदश्वक्रान्तमिष्यते

tālairaniyataireṣa sthānako hi vidhīyate || sūcīviddhamaviddhaṃ vā tadaśvakrāntamiṣyate

शाखावलम्बस्तबकोच्चये च विघूर्णनेत्रासनसम्प्रलापे ।। स्वभावसंलापविधौ च कार्यं स्थानं त्विदं यादववंशमुख्य

śākhāvalambastabakoccaye ca vighūrṇanetrāsanasampralāpe || svabhāvasaṃlāpavidhau ca kāryaṃ sthānaṃ tvidaṃ yādavavaṃśamukhya

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० उत्थितादिस्थानकवणर्नो नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 utthitādisthānakavaṇarno nāma trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोध तत् ।। स्वभावादृजुनोर्वामक्षेपेणाकस्मिकं सकृत्

mārkaṇḍeya uvāca || śirasaḥ prathamaṃ karma gadato me nibodha tat || svabhāvādṛjunorvāmakṣepeṇākasmikaṃ sakṛt

संज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावाभाषणे भवेत् ।। बहुशः कथितं यच्च तदा कम्पितमिष्यते

saṃjñopadeśapṛcchāsu svabhāvābhāṣaṇe bhavet || bahuśaḥ kathitaṃ yacca tadā kampitamiṣyate

(रोषतर्जनतर्केषु प्रतिज्ञासु च दृश्यते ।। शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तद्युतमिष्यते

(roṣatarjanatarkeṣu pratijñāsu ca dṛśyate || śiraso recanaṃ yattu śanaistadyutamiṣyate

विषादे विस्मये चैव प्रतिषेधे तदिष्यते ।। विधुतं नामतः प्रोक्तं तथा पार्श्वविकम्पनैः

viṣāde vismaye caiva pratiṣedhe tadiṣyate || vidhutaṃ nāmataḥ proktaṃ tathā pārśvavikampanaiḥ

शीतग्रस्ते ज्वरार्ते च मत्ते च त्वरिते भवेत् ।। मण्डलारम्भणे चैव भवेत्तु परिगर्हितम्

śītagraste jvarārte ca matte ca tvarite bhavet || maṇḍalārambhaṇe caiva bhavettu parigarhitam

साधने विस्मये हर्षे लीलायां च तदिष्यते ।। सकृदुद्वाहितं चोर्ध्वं तदुद्वाहितमिष्यते

sādhane vismaye harṣe līlāyāṃ ca tadiṣyate || sakṛdudvāhitaṃ cordhvaṃ tadudvāhitamiṣyate

उच्छ्राये दर्शने गर्वे तत्तथोर्ध्वनिरीक्षणे ।।। आक्षिप्तं सकृदेव स्यादवव्रतमधोगतम्

ucchrāye darśane garve tattathordhvanirīkṣaṇe ||| ākṣiptaṃ sakṛdeva syādavavratamadhogatam

सन्देहालापसंज्ञासु तत्तथा वाहनादिषु ।। किञ्चित्पार्श्वनतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम्

sandehālāpasaṃjñāsu tattathā vāhanādiṣu || kiñcitpārśvanatagrīvaṃ śiro vijñeyamañcitam

मूर्च्छिते व्यथिते चैव सञ्चिते दुःखिते भवेत् ।। ( उत्क्षिप्तबाहुशिखरं तथाचितशिरोधरम्

mūrcchite vyathite caiva sañcite duḥkhite bhavet || ( utkṣiptabāhuśikharaṃ tathācitaśirodharam

3.24.10

निकुञ्चितं च तद्गर्वे विलासे च प्रयोजयेत् ।। परावृत्तपरावृत्तं कार्यं पृष्ठनिरीक्षणे

nikuñcitaṃ ca tadgarve vilāse ca prayojayet || parāvṛttaparāvṛttaṃ kāryaṃ pṛṣṭhanirīkṣaṇe

उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः ।। आशु दिव्यार्थयोगे च कार्यं तच्च प्रयोक्तृभिः

utkṣiptaṃ cāpi vijñeyamunmukhāvasthitaṃ śiraḥ || āśu divyārthayoge ca kāryaṃ tacca prayoktṛbhiḥ

अधोमुखस्थितं चापि बुधाः प्राहुरधोगतम् ।। लज्जायां च प्रमाणे च दुःखे तच्च प्रयोजयेत्

adhomukhasthitaṃ cāpi budhāḥ prāhuradhogatam || lajjāyāṃ ca pramāṇe ca duḥkhe tacca prayojayet

सर्वतो लोलनाच्चैव परिलोलितमुच्यते ।। व्याधिते मूर्च्छिते मत्ते भवेत्तु परिलोलितम्

sarvato lolanāccaiva parilolitamucyate || vyādhite mūrcchite matte bhavettu parilolitam

एतत्तु शिरसः कर्म कथितं ते नराधिप ।। अञ्चितं रेचितं मुक्तं विवृतं चतुरं तथा

etattu śirasaḥ karma kathitaṃ te narādhipa || añcitaṃ recitaṃ muktaṃ vivṛtaṃ caturaṃ tathā

प्रसारितं तथा स्तब्धं ग्रीवाकर्मणि निर्दिशेत् ।। अञ्चितं किञ्चिदेकांशं लोलनाद्रेचितं तु तत्

prasāritaṃ tathā stabdhaṃ grīvākarmaṇi nirdiśet || añcitaṃ kiñcidekāṃśaṃ lolanādrecitaṃ tu tat

रेचितं भ्रमणान्मुक्तं विवृतं चलितं च तत् ।। मधुरं चतुरं प्रोक्तमायतं स्यात्प्रसारितम्

recitaṃ bhramaṇānmuktaṃ vivṛtaṃ calitaṃ ca tat || madhuraṃ caturaṃ proktamāyataṃ syātprasāritam

स्तब्धं स्तब्धं तथा प्रोक्तं शिरःकर्मानुगामि च ।। अञ्चितं स्याद्विलासादौ रेचितं मण्डलेक्षणे

stabdhaṃ stabdhaṃ tathā proktaṃ śiraḥkarmānugāmi ca || añcitaṃ syādvilāsādau recitaṃ maṇḍalekṣaṇe

मुक्तं मूर्च्छादियोगेषु विवृत्तं ललितादिषु ।। सौम्यभावे तु चतुरं दृष्टौ कार्यं प्रसारितम्

muktaṃ mūrcchādiyogeṣu vivṛttaṃ lalitādiṣu || saumyabhāve tu caturaṃ dṛṣṭau kāryaṃ prasāritam

स्तब्धं शीतेऽथ वा व्याधावविकारि स्वभावतः ।। विबुद्धं विनिवृत्तं च निर्भुग्नं भुग्नमेव च

stabdhaṃ śīte'tha vā vyādhāvavikāri svabhāvataḥ || vibuddhaṃ vinivṛttaṃ ca nirbhugnaṃ bhugnameva ca

3.24.20

विवृत्तं च तथैवर्जुकर्मण्यस्य विनिर्दिशेत् ।। व्यावृत्तं स्याद्विबुद्धाख्यं निवृत्तं पिहितं भवेत्

vivṛttaṃ ca tathaivarjukarmaṇyasya vinirdiśet || vyāvṛttaṃ syādvibuddhākhyaṃ nivṛttaṃ pihitaṃ bhavet

अवाङ्मुखमवाभुग्नं निभुग्नं चोर्ध्वगं तु तत् ।। भुग्नं स्यादानतं किञ्चिन्निवृत्तं विवृतं भवेत्

avāṅmukhamavābhugnaṃ nibhugnaṃ cordhvagaṃ tu tat || bhugnaṃ syādānataṃ kiñcinnivṛttaṃ vivṛtaṃ bhavet

ऋजुस्वभावसंस्थं च तयोः कर्माणि चक्षते ।। विरुद्धवारणे कार्यं मैवमित्येवमादिषु

ṛjusvabhāvasaṃsthaṃ ca tayoḥ karmāṇi cakṣate || viruddhavāraṇe kāryaṃ maivamityevamādiṣu

विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याकोपकृतेषु च ।। विभुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु

vinivṛttamasūyāyāmīrṣyākopakṛteṣu ca || vibhugnaṃ cāpi vijñeyaṃ gambhīrālokanādiṣu

भुग्नं तु लज्जिते योज्यं यतीनां तु स्वभावतः ।। निवृत्तं वापि कर्तव्यं हास्यशोकभयादिषु

bhugnaṃ tu lajjite yojyaṃ yatīnāṃ tu svabhāvataḥ || nivṛttaṃ vāpi kartavyaṃ hāsyaśokabhayādiṣu

ऋजुस्वभावसंस्थाने कर्तव्यं यदुनन्दन ।। आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकंपितम्

ṛjusvabhāvasaṃsthāne kartavyaṃ yadunandana || ābhugnamatha nirbhugnaṃ tathā caiva prakaṃpitam

उद्वाहितं समं चैव पञ्चरोधः प्रकीर्तितम् ।। धार्यते यच्च निर्भुग्नं तदा भुग्नं प्रकीर्तितम्

udvāhitaṃ samaṃ caiva pañcarodhaḥ prakīrtitam || dhāryate yacca nirbhugnaṃ tadā bhugnaṃ prakīrtitam

शस्त्रक्षते विघाते च हृद्रोगे च तदिष्यते ।। स्तब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नं नाम तत्स्मृतम्

śastrakṣate vighāte ca hṛdroge ca tadiṣyate || stabdhaṃ ca nimnapṛṣṭhaṃ ca nirbhugnaṃ nāma tatsmṛtam

स्तम्भे सविस्मये माने विषादे च तथेष्यते ।। उरसस्तूर्ध्वविक्षेपः प्रकम्पितमिहोच्यते

stambhe savismaye māne viṣāde ca tatheṣyate || urasastūrdhvavikṣepaḥ prakampitamihocyate

हसिते रुचिते कार्यं श्रमे व्याधिभये तथा ।। उद्वाहितं यदूर्ध्वं तु तदुद्वाहितमुच्यते

hasite rucite kāryaṃ śrame vyādhibhaye tathā || udvāhitaṃ yadūrdhvaṃ tu tadudvāhitamucyate

3.24.30

ऊर्ध्वं निगमिते कार्यं जृम्भितेषु प्रयोगतः ।। चतुरस्रं समं नाम विज्ञेयं सौष्ठवेषु तत्

ūrdhvaṃ nigamite kāryaṃ jṛmbhiteṣu prayogataḥ || caturasraṃ samaṃ nāma vijñeyaṃ sauṣṭhaveṣu tat

समुन्नतं नतं चैव प्रसारितविवर्तिते ।। तथापसृतमेवं हि पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा

samunnataṃ nataṃ caiva prasāritavivartite || tathāpasṛtamevaṃ hi pārśvayoḥ karma pañcadhā

कटिपार्श्वभुजांसान्तैरुन्नतैः स्यात्ससुन्नतम् ।। कटी यत्र सुनिर्भुग्ना पार्श्वं तद्द्विनतं भवेत्

kaṭipārśvabhujāṃsāntairunnataiḥ syātsasunnatam || kaṭī yatra sunirbhugnā pārśvaṃ taddvinataṃ bhavet

प्रसारणादुभयतः पार्श्वयोः स्यात्प्रसारितम् ।। परिवर्तनात्त्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते

prasāraṇādubhayataḥ pārśvayoḥ syātprasāritam || parivartanāttrikasyāpi vivartitamiheṣyate

अस्य चैवोपगमनाद्भवेदपसृतं पुनः ।। नतं त्वपसृते कार्यं चोन्नतं तूपसर्पिते

asya caivopagamanādbhavedapasṛtaṃ punaḥ || nataṃ tvapasṛte kāryaṃ connataṃ tūpasarpite

प्रसारिते प्रहर्षादौ त्रासे चापसृते पुनः ।। विवर्तितं विवर्ते च कारणं पार्श्वमुच्यते

prasārite praharṣādau trāse cāpasṛte punaḥ || vivartitaṃ vivarte ca kāraṇaṃ pārśvamucyate

क्षामं निम्नं च पूर्णं च संप्रोक्तमुदरं त्रिधा ।। क्षामं तु हसिते कार्यं तथा चैव विजृम्भिते

kṣāmaṃ nimnaṃ ca pūrṇaṃ ca saṃproktamudaraṃ tridhā || kṣāmaṃ tu hasite kāryaṃ tathā caiva vijṛmbhite

व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते निम्नमेव च ।। पूर्णं निःश्वसिते चैव ह्यारोग्ये ललितं तथा

vyādhite tapasi śrānte kṣudhārte nimnameva ca || pūrṇaṃ niḥśvasite caiva hyārogye lalitaṃ tathā

प्रकम्पिता च च्छिन्ना च निवृत्ता रेचिता तथा ।। उद्वाहिता चैव कटिर्नृत्ते पञ्चविधा स्मृता

prakampitā ca cchinnā ca nivṛttā recitā tathā || udvāhitā caiva kaṭirnṛtte pañcavidhā smṛtā

तिर्यग्गता गता क्षिप्रं विज्ञेया वप्रकम्पिता ।। मध्यस्थबलनाच्चैव च्छिन्ना संपरिकीर्तिता

tiryaggatā gatā kṣipraṃ vijñeyā vaprakampitā || madhyasthabalanāccaiva cchinnā saṃparikīrtitā

पराङ्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता परिकीर्तिता ।। सर्वतोभ्रमणाच्चैव रेचितेत्यभिधीयते ।। 3.24.४०।।. निश्चितोद्वाहनाच्चैव तथैवोद्वाहिता मता ।। नीच वामनकुब्जानां गतौ कार्या प्रकम्पिता

parāṅmukhasyābhimukhī nivṛttā parikīrtitā || sarvatobhramaṇāccaiva recitetyabhidhīyate || 3.24.40||. niścitodvāhanāccaiva tathaivodvāhitā matā || nīca vāmanakubjānāṃ gatau kāryā prakampitā

व्यायामे त्वथ संप्राप्ते व्यावृत्तप्रेक्षितेषु च ।। छिन्ना कार्या कटिस्तज्ज्ञैर्निवृत्ता वर्तितेषु च

vyāyāme tvatha saṃprāpte vyāvṛttaprekṣiteṣu ca || chinnā kāryā kaṭistajjñairnivṛttā vartiteṣu ca

रेचिता रेचिते कार्या अन्या लीलागते त्रिधा ।। कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा

recitā recite kāryā anyā līlāgate tridhā || kampanaṃ valanaṃ caiva stambhanodvartane tathā

विवर्तनं च पञ्चैव ऊर्वोः कर्माणि निर्दिशेत् ।। नमनोन्नमने पारन्त्योर्महीपृष्ठेद्भुते यदा

vivartanaṃ ca pañcaiva ūrvoḥ karmāṇi nirdiśet || namanonnamane pārantyormahīpṛṣṭhedbhute yadā

स्थिता पादतलाग्रेण कम्पितं तत्तदिष्यते ।। गच्छेदभ्यन्तरं जानु शनैर्यद्वलितं तु तत्

sthitā pādatalāgreṇa kampitaṃ tattadiṣyate || gacchedabhyantaraṃ jānu śanairyadvalitaṃ tu tat

स्तम्भनं चापि विज्ञेयमपवृत्तक्रियाकुलम् ।। वलिताविद्धभावं स्यादुद्वर्तनमथापि च

stambhanaṃ cāpi vijñeyamapavṛttakriyākulam || valitāviddhabhāvaṃ syādudvartanamathāpi ca

पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र तत्र निवर्तितम् ।। गतिष्वधमपात्राणां कम्पितं संप्रयोजयेत्

pārṣṇirabhyantaraṃ gacchedyatra tatra nivartitam || gatiṣvadhamapātrāṇāṃ kampitaṃ saṃprayojayet

वलनं चैव कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे ।। भीमोर्धसविषादेषु स्तम्भनं संप्रयोजयेत्

valanaṃ caiva kartavyaṃ strīṇāṃ svairaparikrame || bhīmordhasaviṣādeṣu stambhanaṃ saṃprayojayet

व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वर्तनं तथा ।। विवर्तनं च कर्तव्यं संक्रमादिपरिक्रमे

vyāyāme tāṇḍave caiva kāryamudvartanaṃ tathā || vivartanaṃ ca kartavyaṃ saṃkramādiparikrame

3.24.50

आवर्तितं नतं क्षिप्तं चोद्वाहितमथापि च ।। परिवृत्तं तथा पञ्च जङ्घाकर्माणि निर्दिशेत्

āvartitaṃ nataṃ kṣiptaṃ codvāhitamathāpi ca || parivṛttaṃ tathā pañca jaṅghākarmāṇi nirdiśet

आवर्तितं तु व्यत्यासाद्वामदक्षिणजङ्घयोः ।। जान्वोराकुञ्जनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः

āvartitaṃ tu vyatyāsādvāmadakṣiṇajaṅghayoḥ || jānvorākuñjanāccaiva nataṃ jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ

विक्षेपाच्चैव जंघायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते ।। उद्वाहितं तु विज्ञेयमूरूद्वाहनकर्मणा

vikṣepāccaiva jaṃghāyāḥ kṣiptamityabhidhīyate || udvāhitaṃ tu vijñeyamūrūdvāhanakarmaṇā

प्रतीपनयनं यत्र परिवृत्तं तदिष्यते ।। आवर्तनं प्रयोक्तव्यं विदूषकपरिक्रमे

pratīpanayanaṃ yatra parivṛttaṃ tadiṣyate || āvartanaṃ prayoktavyaṃ vidūṣakaparikrame

नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु ।। क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवेषु प्रयोजयेत्

nataṃ cāpi hi kartavyaṃ sthānāsanagatādiṣu || kṣiptaṃ vyāyāmayogeṣu tāṇḍaveṣu prayojayet

तथा चोद्वाहितं कार्यमाविद्धगमनादिषु ।। ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः

tathā codvāhitaṃ kāryamāviddhagamanādiṣu || tāṇḍavādau prayoktavyaṃ parivṛttaṃ prayoktṛbhiḥ

उद्घाटितसमश्चैव......,.संचरः ।। अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविधः स्मृतः

udghāṭitasamaścaiva......,.saṃcaraḥ || añcitaḥ kuñcitaścaiva pādaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते ।। यस्य पादस्य करणात्स तद्धटित उच्यते

sthitvā pādatalāgreṇa pārṣṇirbhūmau nipātyate || yasya pādasya karaṇātsa taddhaṭita ucyate

कार्योऽनुरक्तकरणे (चैव) प्रचारे ललिते तथा ।। ( स्वभावरचितो भूमौ समस्थानः समः स्मृतः

kāryo'nuraktakaraṇe (caiva) pracāre lalite tathā || ( svabhāvaracito bhūmau samasthānaḥ samaḥ smṛtaḥ

एष कार्यः सदा पादः स्वभावाभिनयाश्रयः ।। उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः पादेऽग्रतलसंचरे

eṣa kāryaḥ sadā pādaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ || utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiḥ pāde'gratalasaṃcare

3.24.60

निक्षिप्तरेचिते भ्रान्ते पादे यस्ताडितो भवेत् ।। ललितश्चायमेव स्यात्पादो रेचितसंज्ञितः

nikṣiptarecite bhrānte pāde yastāḍito bhavet || lalitaścāyameva syātpādo recitasaṃjñitaḥ

एष प्रदानसंचारे ललितोद्वहितं भवेत् ।। उक्षिप्ताग्रतलः पादः कथितस्तु तथाञ्चितः

eṣa pradānasaṃcāre lalitodvahitaṃ bhavet || ukṣiptāgratalaḥ pādaḥ kathitastu tathāñcitaḥ

नानाभ्रमणकालेषु कार्यः पादोऽयमञ्चितः ।। पादः कुञ्चितमध्योऽयं भवेत्कुञ्चितसंज्ञितः

nānābhramaṇakāleṣu kāryaḥ pādo'yamañcitaḥ || pādaḥ kuñcitamadhyo'yaṃ bhavetkuñcitasaṃjñitaḥ

अतिक्रान्ताभिगमने पादमेतत्प्रयोजयेत् ।। एकपादप्रचारो यः स चारीत्येव संज्ञितः

atikrāntābhigamane pādametatprayojayet || ekapādapracāro yaḥ sa cārītyeva saṃjñitaḥ

द्विपादक्रमणं यत्र करणं नाम तद्भवेत् ।। करणानां समायोगः खण्ड इत्यभिधीयते

dvipādakramaṇaṃ yatra karaṇaṃ nāma tadbhavet || karaṇānāṃ samāyogaḥ khaṇḍa ityabhidhīyate

द्वाभ्यां त्रिभिर्वा यदि वा चतुर्भिर्युक्तं भवेन्मण्डलमेव नाम्ना ।। इत्यङ्गकर्माभिहितं ब्रवीमि निबोध राजंस्त्वमुपाङ्गकर्म ।। ६५ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अङ्गवर्णनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

dvābhyāṃ tribhirvā yadi vā caturbhiryuktaṃ bhavenmaṇḍalameva nāmnā || ityaṅgakarmābhihitaṃ bravīmi nibodha rājaṃstvamupāṅgakarma || 65 || || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aṅgavarṇanaṃ nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। क्षान्ता भयानका हास्या करुणा ह्यद्भुता तथा ।। रौद्रा वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः

mārkaṇḍeya uvāca || kṣāntā bhayānakā hāsyā karuṇā hyadbhutā tathā || raudrā vīrā ca bībhatsā vijñeyā rasadṛṣṭayaḥ

स्निग्धा हृष्टा च जिह्मा च क्रुद्धा भीता च लज्जिता ।। तृप्ताथ विस्मिता सौम्या स्थायिभावेषु दृष्टयः

snigdhā hṛṣṭā ca jihmā ca kruddhā bhītā ca lajjitā || tṛptātha vismitā saumyā sthāyibhāveṣu dṛṣṭayaḥ

मलिना केकरा श्रान्ता चाभितप्ताथ विप्लुता

malinā kekarā śrāntā cābhitaptātha viplutā

विषण्णा शङ्किता चैव त्रस्ता शोका निमीलिता ।। विभ्रान्ता कुञ्चिता शून्या मुक्तला च वितर्किता ।। मदिरा ललिता म्लाना इत्येवं दृष्टिसंग्रहः

viṣaṇṇā śaṅkitā caiva trastā śokā nimīlitā || vibhrāntā kuñcitā śūnyā muktalā ca vitarkitā || madirā lalitā mlānā ityevaṃ dṛṣṭisaṃgrahaḥ

षड्त्रिंशद्दृष्टयो ह्येता नामतोऽभिहिता मया ।। सभ्रूक्षेपकटाक्षा तु कान्ता ज्ञेया समञ्जसी

ṣaḍtriṃśaddṛṣṭayo hyetā nāmato'bhihitā mayā || sabhrūkṣepakaṭākṣā tu kāntā jñeyā samañjasī

उदवृत्तपुटपक्ष्माग्रा चलत्तारा भयानका ।। किञ्चिदाकुञ्चितपुटा हास्यविभ्रान्ततारका

udavṛttapuṭapakṣmāgrā calattārā bhayānakā || kiñcidākuñcitapuṭā hāsyavibhrāntatārakā

पतितोर्ध्वपुटा सास्रा करुणा नष्टतारका ।। किञ्चित्कुञ्चितपक्ष्माग्रा किञ्चिदुद्वृत्ततारका

patitordhvapuṭā sāsrā karuṇā naṣṭatārakā || kiñcitkuñcitapakṣmāgrā kiñcidudvṛttatārakā

समा विकसिता चैव साद्भुता दृष्टिरिष्यते ।। उद्भूता कथिता रौद्रा भ्रुकुटी कुटिला तथा

samā vikasitā caiva sādbhutā dṛṣṭiriṣyate || udbhūtā kathitā raudrā bhrukuṭī kuṭilā tathā

उत्फुल्लमध्या वीरा तु कथिता समतारका ।। बीभत्सा कथिता दृष्टिरपाङ्गाक्षिप्ततारका

utphullamadhyā vīrā tu kathitā samatārakā || bībhatsā kathitā dṛṣṭirapāṅgākṣiptatārakā

3.25.10

ध्यानादनिमिषा शान्ता ह्यधोमार्गविचारिणी ।। व्याकोशमध्या मधुरा स्निग्धा प्रहसिता मता

dhyānādanimiṣā śāntā hyadhomārgavicāriṇī || vyākośamadhyā madhurā snigdhā prahasitā matā

उत्फुल्लमध्या प्रचला हृष्टा पर्यन्तवीक्षिणी ।। जिह्माधोगततारा च गूढा मग्ना निरीक्षिणी

utphullamadhyā pracalā hṛṣṭā paryantavīkṣiṇī || jihmādhogatatārā ca gūḍhā magnā nirīkṣiṇī

भ्रुकुटीकुटिला क्रुद्धा तथा निष्टब्धतारका ।। आकुंचिता लज्जिता स्यात्तथा निश्चलतारका

bhrukuṭīkuṭilā kruddhā tathā niṣṭabdhatārakā || ākuṃcitā lajjitā syāttathā niścalatārakā

सत्त्वमद्भिरतीवेष्टा दृप्ता विकसिता भवेत ।। समा विकसितापाङ्गा विस्मिता सा निगद्यते

sattvamadbhiratīveṣṭā dṛptā vikasitā bhaveta || samā vikasitāpāṅgā vismitā sā nigadyate

समा सौम्या विनिर्दिष्टा तथा च समतारका ।। आकुञ्चितपुटा भीता रूक्षा व्यावृत्ततारका

samā saumyā vinirdiṣṭā tathā ca samatārakā || ākuñcitapuṭā bhītā rūkṣā vyāvṛttatārakā

पुटौ प्रस्फुरितौ यस्या मलिना सा निगद्यते ।। आकुञ्चितपुटा या तु दृष्टिराकेकरा भवेत्

puṭau prasphuritau yasyā malinā sā nigadyate || ākuñcitapuṭā yā tu dṛṣṭirākekarā bhavet

किञ्चिदुन्नामितपुटा शान्ता सा तु विधीयते ।। अभितप्ता तथा मन्दा मन्दतारापुटा तु या

kiñcidunnāmitapuṭā śāntā sā tu vidhīyate || abhitaptā tathā mandā mandatārāpuṭā tu yā

विप्लुताविप्लुता प्रोक्ता स्रस्ता विस्फुरिता च या ।। किञ्चिन्निष्टब्धतारा तु विषण्णा दृष्टिरुच्यते

viplutāviplutā proktā srastā visphuritā ca yā || kiñcinniṣṭabdhatārā tu viṣaṇṇā dṛṣṭirucyate

अनवस्थिततारा च शङ्किता परिकीर्तिता ।। रूक्षा ललित तारा च प्रताख्या सभया भवेत्

anavasthitatārā ca śaṅkitā parikīrtitā || rūkṣā lalita tārā ca pratākhyā sabhayā bhavet

उत्फुल्ला तु विशोकाख्या तथा च निमिषेक्षणा ।। अनवस्थितनेत्रा च विभ्रान्ता भ्रान्ततारका

utphullā tu viśokākhyā tathā ca nimiṣekṣaṇā || anavasthitanetrā ca vibhrāntā bhrāntatārakā

3.25.20

कुंचिता कुंचिता दृष्टिः किञ्चिदञ्चिततारका ।। स्थिततारापुटा शून्या संक्षुब्धा समदर्शना

kuṃcitā kuṃcitā dṛṣṭiḥ kiñcidañcitatārakā || sthitatārāpuṭā śūnyā saṃkṣubdhā samadarśanā

प्रस्पन्दमानपक्ष्याग्रा मुकुला मुक्तला भवेत् ।। उद्वृत्तपुटपक्ष्मा तु वितर्का स्तब्धतारका

praspandamānapakṣyāgrā mukulā muktalā bhavet || udvṛttapuṭapakṣmā tu vitarkā stabdhatārakā

उत्फुल्ला मदिरा नाम तथा वलिततारका ।। फुल्लितान्ता सलावण्या सस्मिता ललिता मता

utphullā madirā nāma tathā valitatārakā || phullitāntā salāvaṇyā sasmitā lalitā matā

प्रलूनपक्ष्मा सा साग्रा ग्लानाख्या मुकुलीकृता ।। कान्ता दृष्टिः कटाक्षे तु घातने तु भयानका

pralūnapakṣmā sā sāgrā glānākhyā mukulīkṛtā || kāntā dṛṣṭiḥ kaṭākṣe tu ghātane tu bhayānakā

हास्या हास्ये च विज्ञेया करुणा करुणे रसे ।। स्वद्भुते चाद्भुता कार्या रौद्री रौद्रे विधीयते

hāsyā hāsye ca vijñeyā karuṇā karuṇe rase || svadbhute cādbhutā kāryā raudrī raudre vidhīyate

वीरा वीरे च कर्तव्या बीभत्सा च जुगुप्सिते ।। शान्ता शान्ते तु निर्दिष्टा स्निग्धा स्निग्धावलोकने

vīrā vīre ca kartavyā bībhatsā ca jugupsite || śāntā śānte tu nirdiṣṭā snigdhā snigdhāvalokane

हृष्टा हृष्टे तु कर्तव्या जिह्मा कार्याभ्यसूयिते ।। क्रुद्धा क्रुद्धे तु निर्दिष्टा भीता भीते तथा भवेत्

hṛṣṭā hṛṣṭe tu kartavyā jihmā kāryābhyasūyite || kruddhā kruddhe tu nirdiṣṭā bhītā bhīte tathā bhavet

लज्जिता लज्जिताख्या स्याद्दृप्तोत्साहगतेषु च ।। विस्मिता विस्मये दृष्टिः सौम्या सौम्यावलोकने

lajjitā lajjitākhyā syāddṛptotsāhagateṣu ca || vismitā vismaye dṛṣṭiḥ saumyā saumyāvalokane

मलिना विरहे कार्या सम्भोगे केकरा भवेत् ।। श्रान्ता श्रान्तस्य कर्तव्या निर्वेदे त्वभितप्तका

malinā virahe kāryā sambhoge kekarā bhavet || śrāntā śrāntasya kartavyā nirvede tvabhitaptakā

विप्लुताख्या तु दैन्ये स्याद्विषादे तु विषण्णिका ।। शंकिते शंकिता चैव त्रस्ते त्रस्ता विधीयते

viplutākhyā tu dainye syādviṣāde tu viṣaṇṇikā || śaṃkite śaṃkitā caiva traste trastā vidhīyate

3.25.30

ज्ञाने विशोका च तथा स्पर्शे कार्या निमीलिता ।। विभ्रान्ता विभ्रमे कार्या कुंचिता सूक्ष्मदर्शने

jñāne viśokā ca tathā sparśe kāryā nimīlitā || vibhrāntā vibhrame kāryā kuṃcitā sūkṣmadarśane

चिन्तान्वितस्य शून्या स्यान्मुक्तला घ्राणकर्मणि ।। वितर्के तु वितर्का स्यान्मदे तु मदिरा भवेत्

cintānvitasya śūnyā syānmuktalā ghrāṇakarmaṇi || vitarke tu vitarkā syānmade tu madirā bhavet

स्त्रीणां हेलासु ललिता ग्लाने ग्लाना विधीयते ।। उत्सेधश्च निमेषश्च प्रसारितविवर्तिते

strīṇāṃ helāsu lalitā glāne glānā vidhīyate || utsedhaśca nimeṣaśca prasāritavivartite

आकुञ्चितं समं चैव स्फुरितं विहतं ततः ।। ताडितं पुटयोः कर्म नवधा परिकीर्तितम्

ākuñcitaṃ samaṃ caiva sphuritaṃ vihataṃ tataḥ || tāḍitaṃ puṭayoḥ karma navadhā parikīrtitam

समागमः पुटानां यः स निमेष इति स्मृतः ।। विश्लेषश्चैव यस्ताभ्यां स उन्मेषः प्रकीर्तितः

samāgamaḥ puṭānāṃ yaḥ sa nimeṣa iti smṛtaḥ || viśleṣaścaiva yastābhyāṃ sa unmeṣaḥ prakīrtitaḥ

प्रसारितौ पुटौ यत्र भवेत्तद्धि विवर्तितम् ।। आकुञ्चिताभ्यां ताभ्यां तु ज्ञेयमाकुञ्चितं बुधैः

prasāritau puṭau yatra bhavettaddhi vivartitam || ākuñcitābhyāṃ tābhyāṃ tu jñeyamākuñcitaṃ budhaiḥ

स्वभावपुटसंस्थानं समं तद्धि प्रकीर्तितम् ।। पुटौ प्रस्फुरितौ यत्र स्फुरितं तदिहोच्यते

svabhāvapuṭasaṃsthānaṃ samaṃ taddhi prakīrtitam || puṭau prasphuritau yatra sphuritaṃ tadihocyate

पुटावभिहितौ यत्र पिहितं नाम तद्भवेत् ।। स्रस्तमूलौ पुटौ यत्र तद्धि ताडितमुच्यते

puṭāvabhihitau yatra pihitaṃ nāma tadbhavet || srastamūlau puṭau yatra taddhi tāḍitamucyate

गन्धस्पर्शे तथानिष्टे ज्ञेयमाकुञ्चितं बुधैः ।। विस्मयार्थे तथा वीरे तच्च कार्यं प्रसाधितम्

gandhasparśe tathāniṣṭe jñeyamākuñcitaṃ budhaiḥ || vismayārthe tathā vīre tacca kāryaṃ prasādhitam

शृङ्गारे तु समं कार्यमभिघातेऽवताडितम् ।। स्त्रीणां प्रणयरोषेषु स्फुरितं तदिहेष्यते

śṛṅgāre tu samaṃ kāryamabhighāte'vatāḍitam || strīṇāṃ praṇayaroṣeṣu sphuritaṃ tadiheṣyate

3.25.40

शीते वातोष्णवर्षेषु विहितं कार्यमेव तु ।। क्रोधे विवर्तितं कार्यं निमेषोन्मेषयोः समम्

śīte vātoṣṇavarṣeṣu vihitaṃ kāryameva tu || krodhe vivartitaṃ kāryaṃ nimeṣonmeṣayoḥ samam

वलनं भ्रमणं चैव चलनं संप्रणाशनम् ।। विवर्तितं पाटनं तु विज्ञेयं विस्मितं तथा

valanaṃ bhramaṇaṃ caiva calanaṃ saṃpraṇāśanam || vivartitaṃ pāṭanaṃ tu vijñeyaṃ vismitaṃ tathā

उद्वर्तः प्राकृतं चैव तारकाकर्म चेष्यते ।। मण्डलावर्तनं मध्ये पुटयोर्भ्रमणं स्मृतम्

udvartaḥ prākṛtaṃ caiva tārakākarma ceṣyate || maṇḍalāvartanaṃ madhye puṭayorbhramaṇaṃ smṛtam

वलनं गमनं तिर्यग्वलनाच्चलितं भवेत् ।। आभ्यन्तरत आकर्षः प्रवेशात्संप्रवेशनम्

valanaṃ gamanaṃ tiryagvalanāccalitaṃ bhavet || ābhyantarata ākarṣaḥ praveśātsaṃpraveśanam

तथा चापाङ्गसंचारादुद्धर्षितमुदाहृतम् ।। पातनं स्रस्तभावश्च निष्कामान्निष्क्रमं तथा

tathā cāpāṅgasaṃcārāduddharṣitamudāhṛtam || pātanaṃ srastabhāvaśca niṣkāmānniṣkramaṃ tathā

उद्वर्तनात्परावृत्तिः प्राकृतं तु स्वभावतः ।। हास्ये तु वलनं कार्यं मदे भ्रमणमेव च

udvartanātparāvṛttiḥ prākṛtaṃ tu svabhāvataḥ || hāsye tu valanaṃ kāryaṃ made bhramaṇameva ca

वीरे रसे स्याच्चलनं बीभत्से संप्रवेशनम् ।। विवर्तितं तु शृङ्गारे पातनं करुणे रसे

vīre rase syāccalanaṃ bībhatse saṃpraveśanam || vivartitaṃ tu śṛṅgāre pātanaṃ karuṇe rase

भयानके निष्क्रमणं वीरे चोद्वर्तनं तथा ।। प्राकृतं शेषभावे तु यथायोगं प्रयोजयेत्

bhayānake niṣkramaṇaṃ vīre codvartanaṃ tathā || prākṛtaṃ śeṣabhāve tu yathāyogaṃ prayojayet

समं साचीकृतं च स्यादनुवृत्तमतः परम् ।। आलोकितं चाल्लोकितमवलोकितमेव च

samaṃ sācīkṛtaṃ ca syādanuvṛttamataḥ param || ālokitaṃ cāllokitamavalokitameva ca

समतारं च सौम्यं च दृष्टिकर्म समं भवेत ।। पक्ष्मान्तर्गततारं च साचीकृतमिहोच्यते

samatāraṃ ca saumyaṃ ca dṛṣṭikarma samaṃ bhaveta || pakṣmāntargatatāraṃ ca sācīkṛtamihocyate

3.25.50

रूपनिर्वर्तनायुक्तमनुवृत्तमिति स्मृतम् ।। सहसा दर्शनं यत्स्यात्तदालोकितमिष्यते

rūpanirvartanāyuktamanuvṛttamiti smṛtam || sahasā darśanaṃ yatsyāttadālokitamiṣyate

ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयं सर्वतो लोकितं तथा ।। विलोकितं तु पार्श्वाभ्यां पृष्ठतश्चावलोकितम्

ūrdhvamullokitaṃ jñeyaṃ sarvato lokitaṃ tathā || vilokitaṃ tu pārśvābhyāṃ pṛṣṭhataścāvalokitam

दृष्टीनामनुगं चैव भ्रुवो कर्म प्रयोजयेत् ।। यथा नेत्रं प्रसर्पेद्धि नानाभावरसाश्रयम्

dṛṣṭīnāmanugaṃ caiva bhruvo karma prayojayet || yathā netraṃ prasarpeddhi nānābhāvarasāśrayam

नेत्रस्यानुक्रमेणैव भ्रुवोस्तु चलनं भवेत् ।। उत्क्षेपः पतनं चैव भ्रुकुटीचतुरं तथा

netrasyānukrameṇaiva bhruvostu calanaṃ bhavet || utkṣepaḥ patanaṃ caiva bhrukuṭīcaturaṃ tathā

निकुञ्चितं कुञ्चितं च तथा स्वाभाविकं भवेत् ।। भ्रुवोरुद्गममुत्क्षेपः पातनं पतनं भवेत्

nikuñcitaṃ kuñcitaṃ ca tathā svābhāvikaṃ bhavet || bhruvorudgamamutkṣepaḥ pātanaṃ patanaṃ bhavet

द्वयोर्मूलोर्धविक्षेपाद्भ्रुकुटी परिकीर्तिता ।। चतुरः किञ्चिदुच्छ्वासान्मधुरायतया भ्रुवा

dvayormūlordhavikṣepādbhrukuṭī parikīrtitā || caturaḥ kiñciducchvāsānmadhurāyatayā bhruvā

एकस्या उभयोर्वापि स्यादुद्भग्नं त्रिकुञ्चितम् ।। एकस्या ललितोद्योगाद्रेचितं नाम कीर्तितम्

ekasyā ubhayorvāpi syādudbhagnaṃ trikuñcitam || ekasyā lalitodyogādrecitaṃ nāma kīrtitam

यथास्थिते स्वभावस्थे भ्रुवोः कर्म निबोध मे ।। समुत्क्षेपस्तु लीलायाः कारुण्यात्पातनं भवेत्

yathāsthite svabhāvasthe bhruvoḥ karma nibodha me || samutkṣepastu līlāyāḥ kāruṇyātpātanaṃ bhavet

क्रोधे च भ्रुकुटी ज्ञेया शृङ्गारचतुरं तथा ।। क्षामं कृशं तु विज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत्

krodhe ca bhrukuṭī jñeyā śṛṅgāracaturaṃ tathā || kṣāmaṃ kṛśaṃ tu vijñeyaṃ phullaṃ vikasitaṃ bhavet

सम्पूर्णं पूर्णमित्युक्तं कम्पितं परिधूनितम् ।। शृङ्गभिन्नं कुञ्चितकं सरोमाञ्चं तथाविधम्

sampūrṇaṃ pūrṇamityuktaṃ kampitaṃ paridhūnitam || śṛṅgabhinnaṃ kuñcitakaṃ saromāñcaṃ tathāvidham

3.25.60

प्राक्कृतं तु स्वभावस्थं मन्दं प्रोक्तं मनीषिभिः ।। क्षामं दुःखे तु कर्तव्यं फुल्लं हर्षे प्रयोजयेत्

prākkṛtaṃ tu svabhāvasthaṃ mandaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ || kṣāmaṃ duḥkhe tu kartavyaṃ phullaṃ harṣe prayojayet

पूर्णं तुष्टे तु कर्तव्यं तथा रोषे च कम्पितम् ।। हास्ये त्वाकुञ्चितं स्पर्शे सरोमाञ्चं विधीयते

pūrṇaṃ tuṣṭe tu kartavyaṃ tathā roṣe ca kampitam || hāsye tvākuñcitaṃ sparśe saromāñcaṃ vidhīyate

प्राकृतं तु स्वभावस्थं त्वर्थयोगेन योजयेत् ।। नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छ्वासा कूणितानता

prākṛtaṃ tu svabhāvasthaṃ tvarthayogena yojayet || natā mandā vikṛṣṭā ca socchvāsā kūṇitānatā

स्वाभाविके च कर्तव्या प्रयोगे नासिका बुधैः ।। नतानता तु विज्ञेया मन्दा नतपुटा भवेत्

svābhāvike ca kartavyā prayoge nāsikā budhaiḥ || natānatā tu vijñeyā mandā natapuṭā bhavet

विकृष्टा कुञ्चिता चोर्ध्वं सोच्छ्वासा वायुपूरिता ।। संकूणनात्कूणिता स्यात्स्वभावस्था स्वनासिका

vikṛṣṭā kuñcitā cordhvaṃ socchvāsā vāyupūritā || saṃkūṇanātkūṇitā syātsvabhāvasthā svanāsikā

नता तु रुचिते कार्या मन्दा शोके विधीयते ।। तीव्रगन्धे विकृष्टा तु सोच्छ्वासा तु तथा प्रिये

natā tu rucite kāryā mandā śoke vidhīyate || tīvragandhe vikṛṣṭā tu socchvāsā tu tathā priye

विकूणिता जुगुप्सायां शेषा स्वाभाविकी मता ।। कूणनं खण्डनं छिन्नं मुकितं समता तथा

vikūṇitā jugupsāyāṃ śeṣā svābhāvikī matā || kūṇanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ mukitaṃ samatā tathā

जिह्वाधरोष्ठमदं च दन्तकर्मणि कारयेत ।। कुट्टनं भक्तवच्छेदं खण्डनं तु विघट्टनम्

jihvādharoṣṭhamadaṃ ca dantakarmaṇi kārayeta || kuṭṭanaṃ bhaktavacchedaṃ khaṇḍanaṃ tu vighaṭṭanam

छिन्नं निकृतमेव स्याच्छुक्क्तिं विद्धमेव च ।। व्याधौ तु कुट्टनं कार्यमुत्साहे खण्डनं भवेत्

chinnaṃ nikṛtameva syācchukktiṃ viddhameva ca || vyādhau tu kuṭṭanaṃ kāryamutsāhe khaṇḍanaṃ bhavet

छिन्नं क्रोधे परं हास्ये समं शेषेषु कारयेत् ।। विवर्तनं तथा कम्पो विमर्शोऽथ विगूहनम्

chinnaṃ krodhe paraṃ hāsye samaṃ śeṣeṣu kārayet || vivartanaṃ tathā kampo vimarśo'tha vigūhanam

3.25.70

संदृष्टश्च समुद्रश्च कर्माण्यधरजानि च ।। सृक्का सुवक्रकरणं विवर्तितमिति स्मृतम्

saṃdṛṣṭaśca samudraśca karmāṇyadharajāni ca || sṛkkā suvakrakaraṇaṃ vivartitamiti smṛtam

वेपनं चापि विज्ञेयमधरस्य तु कम्पने ।। यो निष्क्रमोऽधरस्याथ स विसर्ग इति स्मृतः

vepanaṃ cāpi vijñeyamadharasya tu kampane || yo niṣkramo'dharasyātha sa visarga iti smṛtaḥ

अन्तःप्रवेशनं चैव विनिगूहितमुच्यते ।। दन्तोष्ठपीडनाच्चैव संदष्टकमिति स्मृतम्

antaḥpraveśanaṃ caiva vinigūhitamucyate || dantoṣṭhapīḍanāccaiva saṃdaṣṭakamiti smṛtam

पिण्डिताभ्युद्गतश्चैव समुद्गक इति स्मृतः ।। विवर्तितमसूयायां रोषे कम्पितमिष्यते ।। भयानके विसर्गश्च कर्षणेऽथ निगूहनम्

piṇḍitābhyudgataścaiva samudgaka iti smṛtaḥ || vivartitamasūyāyāṃ roṣe kampitamiṣyate || bhayānake visargaśca karṣaṇe'tha nigūhanam

अध्यायाः ०२१-०२५ (cont. 2)

ततोन्मादविकारेषु सन्दष्टं वीररौद्रयोः ।। समुद्गमनकम्पायां शेषे कार्यं स्वभावजम्

tatonmādavikāreṣu sandaṣṭaṃ vīraraudrayoḥ || samudgamanakampāyāṃ śeṣe kāryaṃ svabhāvajam

उपाङ्गकर्माभिहितं तथैतं मया समासेन नरेन्द्रचन्द्र ।। कार्यः प्रयत्नोऽत्र सदा बुधेन यस्मादुपाङ्गाश्रयमेव नृत्यम्

upāṅgakarmābhihitaṃ tathaitaṃ mayā samāsena narendracandra || kāryaḥ prayatno'tra sadā budhena yasmādupāṅgāśrayameva nṛtyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उपाङ्गिकवर्णनो नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde upāṅgikavarṇano nāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०२६-०३०

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। पताकस्त्रिपताकश्च तथा वैकर्तरेमुखः ।। अर्धचन्द्रो ह्यटालश्च गुरुतुण्डस्तथापरः

mārkaṇḍeya uvāca || || patākastripatākaśca tathā vaikartaremukhaḥ || ardhacandro hyaṭālaśca gurutuṇḍastathāparaḥ

मुष्टिश्च शिखिराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः ।। सूच्यर्धः पद्मकोशश्च मृगशीर्षो मृगस्य च

muṣṭiśca śikhirākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ || sūcyardhaḥ padmakośaśca mṛgaśīrṣo mṛgasya ca

लाङ्गूलः कालपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथा ।। हंसास्यो हंसपक्षश्च संदंशो मुकुलस्तथा

lāṅgūlaḥ kālapadmaśca caturo bhramarastathā || haṃsāsyo haṃsapakṣaśca saṃdaṃśo mukulastathā

असंयुताः करा ह्येते द्वाविंशतिरुदाहृताः ।। अथ संयुक्ततो हस्तान्गदतस्तान्निबोध मे

asaṃyutāḥ karā hyete dvāviṃśatirudāhṛtāḥ || atha saṃyuktato hastāngadatastānnibodha me

अंजलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ।। खटको वर्धमानश्च उत्सङ्गो निषिधस्तथा

aṃjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā || khaṭako vardhamānaśca utsaṅgo niṣidhastathā

दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ।। गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च

dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca || gajadanto'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca

एते वै संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश ।। नृत्तहस्तार्युपश्चैव भूयो नाम्नि निबोधत

ete vai saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa || nṛttahastāryupaścaiva bhūyo nāmni nibodhata

चतुरस्रस्तथा वृत्तस्तथा लघुमुखौ स्मृतौ ।। तथा चैव तु विज्ञेयौ ह्यरालखटकामुखौ

caturasrastathā vṛttastathā laghumukhau smṛtau || tathā caiva tu vijñeyau hyarālakhaṭakāmukhau

आविद्धवक्रसंव्यास्वौ रेचितावर्द्धरेचितौ ।। अवहित्थः पल्लवितो नितम्बः केशवर्धनौ

āviddhavakrasaṃvyāsvau recitāvarddharecitau || avahitthaḥ pallavito nitambaḥ keśavardhanau

3.26.10

लताख्यौ करिहस्तौ च पक्षोद्योताऽर्थवर्धितौ ।। ज्ञेयौ गरुडपक्षौ च दण्डपक्षौ तथैव च

latākhyau karihastau ca pakṣodyotā'rthavardhitau || jñeyau garuḍapakṣau ca daṇḍapakṣau tathaiva ca

ऊर्ध्वमण्डलजौ चैव पार्श्वमंडलाजावपि ।। पार्श्वार्धमण्डलौ चैव उरोमण्डलकौ तथा

ūrdhvamaṇḍalajau caiva pārśvamaṃḍalājāvapi || pārśvārdhamaṇḍalau caiva uromaṇḍalakau tathā

इष्टस्वस्तिककावन्यौ तथा वै पद्मकौशिकौ ।। अल्लिपल्लवसंज्ञौ च तथा चोल्वनसंज्ञितौ

iṣṭasvastikakāvanyau tathā vai padmakauśikau || allipallavasaṃjñau ca tathā colvanasaṃjñitau

ललितौ वलितौ चैव ज्ञेया नृत्यकराः सदा ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि कराणां कर्मलक्षणम्

lalitau valitau caiva jñeyā nṛtyakarāḥ sadā || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karāṇāṃ karmalakṣaṇam

प्रसारिताग्रा सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ।। कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः

prasāritāgrā sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi || kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ

एष प्रहारग्रहणे रोधने स्यात्प्रतापने ।। चलिताङ्गुलिरप्येष वायुवृष्टिनिरूपणे

eṣa prahāragrahaṇe rodhane syātpratāpane || calitāṅgulirapyeṣa vāyuvṛṣṭinirūpaṇe

ऊर्ध्वगश्च तथोत्साहे छत्रादिष्वप्यधोमुखः ।। पुष्करप्रहितस्ताले समः प्रचलिताङ्गुलिः

ūrdhvagaśca tathotsāhe chatrādiṣvapyadhomukhaḥ || puṣkaraprahitastāle samaḥ pracalitāṅguliḥ

पक्ष्मोत्क्षेपे रेचितक उत्क्षिप्तश्चैव धारणे ।। अस्यैकानामिका वक्रा त्रिपताका तथा भवेत्

pakṣmotkṣepe recitaka utkṣiptaścaiva dhāraṇe || asyaikānāmikā vakrā tripatākā tathā bhavet

118

आवाहने प्रयुञ्जीत मुकुटाभिनयेऽप्युत ।।। अचलाङ्गुलिरप्येष लघुपक्षिनिरूपणे

āvāhane prayuñjīta mukuṭābhinaye'pyuta ||| acalāṅgulirapyeṣa laghupakṣinirūpaṇe

तयानासिकया कार्यं तथैवाश्रुप्रमार्जनम् ।। मङ्गलस्पर्शनं कार्यं शिरसश्च निवेशनम्

tayānāsikayā kāryaṃ tathaivāśrupramārjanam || maṅgalasparśanaṃ kāryaṃ śirasaśca niveśanam

3.26.20

श्रोत्रसंवरणं चैव कार्यं भूमिमुखेन तु ।। भुजङ्गानामाभिनयं भ्रमराणां तथैव च

śrotrasaṃvaraṇaṃ caiva kāryaṃ bhūmimukhena tu || bhujaṅgānāmābhinayaṃ bhramarāṇāṃ tathaiva ca

त्रिपताका यदा हस्ते भवेत्पृष्ठावलोकिनी ।। तर्जनी तु तदा ज्ञेयः कर्तरीमुखसंज्ञकः

tripatākā yadā haste bhavetpṛṣṭhāvalokinī || tarjanī tu tadā jñeyaḥ kartarīmukhasaṃjñakaḥ

कार्योऽयं परिवारेषु भिन्नश्च पतनेषु च।। अनामिका तु साङ्गुष्ठा अर्धचन्द्रे करे भवेत्

kāryo'yaṃ parivāreṣu bhinnaśca pataneṣu ca|| anāmikā tu sāṅguṣṭhā ardhacandre kare bhavet

बालचन्द्राभिनयने बालस्यात्तरवस्तथा।। मेखलां जघनं चैव कुर्याच्चानेन कुण्डलम्

bālacandrābhinayane bālasyāttaravastathā|| mekhalāṃ jaghanaṃ caiva kuryāccānena kuṇḍalam

खण्डप्रदेशिनी कार्या अङ्गुल्यः कुंचितास्तथा।। शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता म्ररालेङ्गुलयः करे

khaṇḍapradeśinī kāryā aṅgulyaḥ kuṃcitāstathā|| śeṣā bhinnordhvavalitā mrarāleṅgulayaḥ kare

गाम्भीर्यसत्त्वशौंडीर्यकेशसंग्रहणादिषु ।। स्वेदस्य चापनयने शेषे चैष करो भवेत्

gāmbhīryasattvaśauṃḍīryakeśasaṃgrahaṇādiṣu || svedasya cāpanayane śeṣe caiṣa karo bhavet

म्ररालः शुकतुण्डश्च वक्रितानामिकाङ्गुलिः ।। नाहन्त्वमित्यथैतेन नित्यं चाभिनयेद्बुधः

mrarālaḥ śukatuṇḍaśca vakritānāmikāṅguliḥ || nāhantvamityathaitena nityaṃ cābhinayedbudhaḥ

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽग्रसंस्थिताः ।। तासामुपरिताङ्गुष्ठः स मुष्टिरिति संज्ञितः

aṅgulyo yasya hastasya talamadhye'grasaṃsthitāḥ || tāsāmuparitāṅguṣṭhaḥ sa muṣṭiriti saṃjñitaḥ

एष प्रहारे व्यायामे निर्दयस्तनपीडने ।। । सन्धारणेऽसियष्ट्योश्च ग्रहणे कुन्तदण्डयोः

eṣa prahāre vyāyāme nirdayastanapīḍane || | sandhāraṇe'siyaṣṭyośca grahaṇe kuntadaṇḍayoḥ

3.26.30

ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोऽयमेव स्यात्करः शिखरसंज्ञितः ।। एष रश्मिग्रहे कार्यश्चापाङ्कुशधनुर्ग्रहे ।।२९।। । मुष्टिमध्यगतोङ्गुष्ठः कपित्थ इति कीर्तितः ।। अनेनाभिनयः कार्यो मध्ये चक्रे शरे तथा

ūrdhvāṅguṣṭho'yameva syātkaraḥ śikharasaṃjñitaḥ || eṣa raśmigrahe kāryaścāpāṅkuśadhanurgrahe ||29|| | muṣṭimadhyagatoṅguṣṭhaḥ kapittha iti kīrtitaḥ || anenābhinayaḥ kāryo madhye cakre śare tathā

उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी ।।। अस्यैव तु कपित्थस्य ततः स्यात्खटकामुखः

utkṣiptavakrā tu yadānāmikā sakanīyasī ||| asyaiva tu kapitthasya tataḥ syātkhaṭakāmukhaḥ

होत्रे छत्रग्रह चैव कर्षणे व्यजने तथा ।। स्रग्दामधारणे कार्यो ह्यसङ्कोचोस्य संग्रहः

hotre chatragraha caiva karṣaṇe vyajane tathā || sragdāmadhāraṇe kāryo hyasaṅkocosya saṃgrahaḥ

प्रसृता तर्जनी चात्र यदा सूचीमुखस्तदा ।। निष्पादने चाभिनयेन्नेत्रशक्रमहेशयोः

prasṛtā tarjanī cātra yadā sūcīmukhastadā || niṣpādane cābhinayennetraśakramaheśayoḥ

अस्याङ्गुल्यस्तु विपुलाः सहांङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः ।।। ऊर्ध्वाहंसनखस्यैव स भवेत्पद्मकोशकः

asyāṅgulyastu vipulāḥ sahāṃṅguṣṭhena kuñcitāḥ ||| ūrdhvāhaṃsanakhasyaiva sa bhavetpadmakośakaḥ

श्लिष्टोङ्गुष्ठो निम्नमध्यः पताकोहिशिरो भवेत् ।। सलिलस्य प्रदाने तु कार्या तेन च सूचनम्

śliṣṭoṅguṣṭho nimnamadhyaḥ patākohiśiro bhavet || salilasya pradāne tu kāryā tena ca sūcanam

अधोमुखीनां सर्वासामङ्गुलीनां यदा भवेत् ।। कनिष्ठाङ्गुष्ठका चोर्ध्वा तदा स्यान्मृगशीर्षकः

adhomukhīnāṃ sarvāsāmaṅgulīnāṃ yadā bhavet || kaniṣṭhāṅguṣṭhakā cordhvā tadā syānmṛgaśīrṣakaḥ

सूचिते च्छेदिते कार्यं शक्या स्वोच्चालने तथा ।। त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्यदा

sūcite cchedite kāryaṃ śakyā svoccālane tathā || tretāgnisaṃsthitā madhyā tarjanyaṅguṣṭhayoryadā

काङ्गुले नामिका वक्रा तथा चोर्ध्वा कनीयसी ।। अनेन खलु कर्तव्यं फलानां तु निरूपणम्

kāṅgule nāmikā vakrā tathā cordhvā kanīyasī || anena khalu kartavyaṃ phalānāṃ tu nirūpaṇam

आवर्त्यन्ते करतले यस्याङ्गुल्यः करस्य वै ।। पार्श्वागतविकीर्णाश्च कोलपद्म इति स्मृतः

āvartyante karatale yasyāṅgulyaḥ karasya vai || pārśvāgatavikīrṇāśca kolapadma iti smṛtaḥ

3.26.40

प्रतिषेध कृते योज्यो नास्ति शून्येषु चाप्यथ ।। तिस्रः प्रसारिताङ्गुल्यस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी

pratiṣedha kṛte yojyo nāsti śūnyeṣu cāpyatha || tisraḥ prasāritāṅgulyastathā cordhvā kanīyasī

तस्या मध्याश्रितोङ्गुष्ठः करः स चतुरः स्मृतः ।। वचसां विनियोगे च माध्ये चैव प्रयोजयेत्

tasyā madhyāśritoṅguṣṭhaḥ karaḥ sa caturaḥ smṛtaḥ || vacasāṃ viniyoge ca mādhye caiva prayojayet

अनेनैव तथा कार्यं वर्णानां तु निरूपणम् ।। ऊर्ध्वस्थे च नवे च्श्वेतं रक्ते स्यादर्धमण्डलम्

anenaiva tathā kāryaṃ varṇānāṃ tu nirūpaṇam || ūrdhvasthe ca nave cśvetaṃ rakte syādardhamaṇḍalam

मण्डलं न भवेत्पीतं नीलं च मृदितं भवेत् ।। स्वभावस्थेन कृत्स्नं च शेषा वर्णास्तथैव च

maṇḍalaṃ na bhavetpītaṃ nīlaṃ ca mṛditaṃ bhavet || svabhāvasthena kṛtsnaṃ ca śeṣā varṇāstathaiva ca

मध्यमाङ्गुष्ठसन्देशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ।। ऊर्ध्वमन्याः प्रकीर्णाश्च भ्रमरश्च तदा भवेत्

madhyamāṅguṣṭhasandeśo vakrā caiva pradeśinī || ūrdhvamanyāḥ prakīrṇāśca bhramaraśca tadā bhavet

पद्मादिग्रहणे कार्यं कर्णपूरे तथाप्ययम् ।। तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठा त्रेताग्निस्था निरन्तरम्

padmādigrahaṇe kāryaṃ karṇapūre tathāpyayam || tarjanīmadhyamāṅguṣṭhā tretāgnisthā nirantaram

भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषा ह्यन्याः प्रसारिताः ।। श्लक्ष्णलाघवनिःसारमार्दवेषु प्रयोजयेत्

bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣā hyanyāḥ prasāritāḥ || ślakṣṇalāghavaniḥsāramārdaveṣu prayojayet

तिर्यक् पिण्डीकृता यस्मिनुन्नता च कनिष्ठिका ।। अङ्गुष्ठः कुञ्चितस्त्वेवं हंसपक्ष इति स्मृतः

tiryak piṇḍīkṛtā yasminunnatā ca kaniṣṭhikā || aṅguṣṭhaḥ kuñcitastvevaṃ haṃsapakṣa iti smṛtaḥ

गण्डसंश्रयमेतेन भोजनः सपरिग्रहः ।। स्पर्शे चैवानुलापार्थे कार्ये संवाहने तथा

gaṇḍasaṃśrayametena bhojanaḥ saparigrahaḥ || sparśe caivānulāpārthe kārye saṃvāhane tathā

तर्जन्यङ्गुष्ठसंदंशस्त्वरालस्य यदा भवेत् ।। निर्भुग्नतलमध्यश्च ससन्दंश इति स्मृतः

tarjanyaṅguṣṭhasaṃdaṃśastvarālasya yadā bhavet || nirbhugnatalamadhyaśca sasandaṃśa iti smṛtaḥ

3.26.50

संदंशस्त्रिविधो ज्ञेयस्त्वग्रहो मुखजस्तथा ।। तथा पार्श्वकृतश्चैव तस्य कर्माणि मे शृणु

saṃdaṃśastrividho jñeyastvagraho mukhajastathā || tathā pārśvakṛtaścaiva tasya karmāṇi me śṛṇu

सन्दंशग्रहणे कार्यः शल्योद्धारे तथाग्रजः ।। आलेखारञ्जने चैव तर्जनीपीडने तथा

sandaṃśagrahaṇe kāryaḥ śalyoddhāre tathāgrajaḥ || ālekhārañjane caiva tarjanīpīḍane tathā

यज्ञोपवीती पार्श्वस्थः शिरःसंदर्शने तथा ।। समागताग्राङ्गुलिको मुक्तलः पद्मकोशकः

yajñopavītī pārśvasthaḥ śiraḥsaṃdarśane tathā || samāgatāgrāṅguliko muktalaḥ padmakośakaḥ

देवार्चाकरणे कार्यो बलो पद्मनिरूपणे ।। असंयुताः करा ह्येते यथावत्कीर्तिता मया

devārcākaraṇe kāryo balo padmanirūpaṇe || asaṃyutāḥ karā hyete yathāvatkīrtitā mayā

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां सस्फुटोञ्जलिरुच्यते ।। देवतानां गुरूणां च पितॄणां चेष्यते पुनः

patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ sasphuṭoñjalirucyate || devatānāṃ gurūṇāṃ ca pitṝṇāṃ ceṣyate punaḥ

अन्योन्यपार्श्वसक्ताभ्यां कराभ्यां स्यात्कपोतकः ।। शीते भये च कार्योऽयं विनियोगगमे तथा

anyonyapārśvasaktābhyāṃ karābhyāṃ syātkapotakaḥ || śīte bhaye ca kāryo'yaṃ viniyogagame tathā

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य अडुल्यन्तरनिःसृताः ।। स कर्कट इति ज्ञेयः कर्तव्यस्तु विजृम्भिते

aṅgulyo yasya hastasya aḍulyantaraniḥsṛtāḥ || sa karkaṭa iti jñeyaḥ kartavyastu vijṛmbhite

मणिबन्धन विन्यस्तावरालौ वर्धमानकः ।। उत्तानौ नतपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः

maṇibandhana vinyastāvarālau vardhamānakaḥ || uttānau natapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ

विस्तीर्णं सर्वमेतेन ऋतवो गगनं घनम् ।। समुद्रश्चाभिनेयः स्याद्भूमिश्च मनुजेश्वर

vistīrṇaṃ sarvametena ṛtavo gaganaṃ ghanam || samudraścābhineyaḥ syādbhūmiśca manujeśvara

खटकः खटके न्यस्य खटका वर्धमानकः ।। शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्यः प्रणामकरणेषु च

khaṭakaḥ khaṭake nyasya khaṭakā vardhamānakaḥ || śṛṅgārārthe prayoktavyaḥ praṇāmakaraṇeṣu ca

3.26.60

अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ ।। उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे परः

arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau || utsaṅga iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe paraḥ

मुक्तलं तु यदा हस्तं कपित्थं परिवेष्टयेत् ।। स विज्ञेयस्तदा हस्तो निषधो नाम नामतः

muktalaṃ tu yadā hastaṃ kapitthaṃ pariveṣṭayet || sa vijñeyastadā hasto niṣadho nāma nāmataḥ

संक्षिप्ते चैव निक्षिप्ते तथा कार्यः प्रपीडिते ।। पताकौ लम्बितौ हस्तौ दोलेति परिकीर्तिताः

saṃkṣipte caiva nikṣipte tathā kāryaḥ prapīḍite || patākau lambitau hastau doleti parikīrtitāḥ

ध्यानादिदाने कर्तव्यो भक्ष्यादिकरणेषु च ।। द्वितीयपार्श्वसंश्लिष्टः पूर्वः पुष्पपुटः स्मृतः

dhyānādidāne kartavyo bhakṣyādikaraṇeṣu ca || dvitīyapārśvasaṃśliṣṭaḥ pūrvaḥ puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ

पूर्वाणि चाभिनेयानि करणानेव पार्थिव ।। पताकौ तु यदा हस्तौ मूर्तहस्तावधोमुखौ

pūrvāṇi cābhineyāni karaṇāneva pārthiva || patākau tu yadā hastau mūrtahastāvadhomukhau

उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा समकरः करः ।। सिंहव्याघ्रमृगाद्यानां कर्तव्योऽभिनयो भवेत्

uparyupari vinyastau tadā samakaraḥ karaḥ || siṃhavyāghramṛgādyānāṃ kartavyo'bhinayo bhavet

अञ्चितौ कूर्परासा तु यदा स्यात्सर्पशीर्षके ।। गजदन्तस्तथा नाम्ना कार्यः शैलनिबर्हणे

añcitau kūrparāsā tu yadā syātsarpaśīrṣake || gajadantastathā nāmnā kāryaḥ śailanibarhaṇe

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ ।। शनैरधोमुखौ विद्धाववहित्थ इति स्मृतः

śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau || śanairadhomukhau viddhāvavahittha iti smṛtaḥ

दौर्बल्यश्च सिते कार्यो गात्राणां च निदर्शने।। ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षौ पराङ्मुखौ

daurbalyaśca site kāryo gātrāṇāṃ ca nidarśane|| jñeyo vai vardhamānastu haṃsapakṣau parāṅmukhau

जालवातायनादीनां प्रयोगस्तेन चेष्यते ।। संयुतानां कराणां तु लक्षणं कथितं मया

jālavātāyanādīnāṃ prayogastena ceṣyate || saṃyutānāṃ karāṇāṃ tu lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā

3.26.70

एवं ज्ञेयाः कराः सर्वे नानारससमुद्भवाः ।। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नुस्तुहस्तमपाश्रयम्

evaṃ jñeyāḥ karāḥ sarve nānārasasamudbhavāḥ || ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nustuhastamapāśrayam

वक्षसोऽष्टांगुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ ।। समानकूर्परासौ तु चतुरस्रो प्रकीर्तितौ

vakṣaso'ṣṭāṃgulasthau tu prāṅmukhau khaṭakāmukhau || samānakūrparāsau tu caturasro prakīrtitau

हंसपक्षौ स्मृतौ हस्तौ व्यावृत्तौ तालवृन्तवत् ।। उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथ व. तालवृन्तकौ

haṃsapakṣau smṛtau hastau vyāvṛttau tālavṛntavat || udvṛttāviti vijñeyāvatha va. tālavṛntakau

चतुरस्रीकृतौ हस्तौ हंसपक्षीकृतौ तथा ।। तिर्यङमुखावूर्ध्वतलौ ज्ञेयौ लघुमुखाविति

caturasrīkṛtau hastau haṃsapakṣīkṛtau tathā || tiryaṅamukhāvūrdhvatalau jñeyau laghumukhāviti

तावेव मणिधन्वांतावरालकचितौ करौ ।। ज्ञेयावभिनये त्वेतौ ह्यरालखटकामुखौ

tāveva maṇidhanvāṃtāvarālakacitau karau || jñeyāvabhinaye tvetau hyarālakhaṭakāmukhau

भुजौ सकूर्पराग्रौ तु कुटिलावर्तितौ करौ ।। अधोमुखतलाविद्धावाविद्धाविति कीर्तितौ

bhujau sakūrparāgrau tu kuṭilāvartitau karau || adhomukhatalāviddhāvāviddhāviti kīrtitau

सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवतां स्वस्तिक स्थितौ ।। तिर्यक्प्रसारितास्यौ च ज्ञेयौ सूचीमुखाविति

sarpaśīrṣau yadā hastau bhavatāṃ svastika sthitau || tiryakprasāritāsyau ca jñeyau sūcīmukhāviti

रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षाद्भुतभ्रमौ ।। प्रसारितोत्तानतलौ रचितावेव सं ज्ञितौ

recitau cāpi vijñeyau haṃsapakṣādbhutabhramau || prasāritottānatalau racitāveva saṃ jñitau

चतुरस्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः ।। विज्ञेयो नाट्यतत्त्वज्ञैरेवं रेचितसंज्ञितः

caturasro bhavedvāmaḥ savyahastaśca recitaḥ || vijñeyo nāṭyatattvajñairevaṃ recitasaṃjñitaḥ

अञ्चितौ कूर्पराभ्यां तु त्रि पताकौ यदा करौ ।। किंचित्तिर्यग्गतावेतावावहित्थ प्रकीर्तितः

añcitau kūrparābhyāṃ tu tri patākau yadā karau || kiṃcittiryaggatāvetāvāvahittha prakīrtitaḥ

3.26.80

मणिबन्धननिर्मुक्तौ शिथिलौ पल्लवौ स्मृतौ ।। बाहु शीविनिष्क्रान्तौ नितम्बौ परिकीर्तितौ

maṇibandhananirmuktau śithilau pallavau smṛtau || bāhu śīviniṣkrāntau nitambau parikīrtitau

अंसदेशे प्रवृत्तौ तु परिपार्श्वोत्थितौ तथा ।। विज्ञेयौ केशबंधाख्यौ करावाचार्यसम्मतौ

aṃsadeśe pravṛttau tu paripārśvotthitau tathā || vijñeyau keśabaṃdhākhyau karāvācāryasammatau

तिर्यक्प्रसारितावेव पार्श्वसंस्थौ तथैव च ।। लताख्यौ तु करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति

tiryakprasāritāveva pārśvasaṃsthau tathaiva ca || latākhyau tu karau jñeyau nṛttābhinayanaṃ prati

समुन्नता लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वविलोडितः ।। द्वितीयः खटकाख्यश्च करिहस्तः प्रकीर्तितः

samunnatā latāhastaḥ pārśvātpārśvaviloḍitaḥ || dvitīyaḥ khaṭakākhyaśca karihastaḥ prakīrtitaḥ

कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ ।। पक्षावञ्चितकौ वामे तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

kaṭiśīrṣaniviṣṭāgrau tripatākau yadā karau || pakṣāvañcitakau vāme tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

तावेव तु परावृत्तौ पक्षाघातौ कराविति ।। अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ

tāveva tu parāvṛttau pakṣāghātau karāviti || adhomukhatalāviddhau jñeyau garuḍapakṣakau

तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ।। तौ चोर्ध्वमण्डलौ ज्ञेयौ गुरुदेशविवर्तनात्

tathā prasāritabhujau daṇḍapakṣāviti smṛtau || tau cordhvamaṇḍalau jñeyau gurudeśavivartanāt

तावेव पार्श्वविन्यस्तौ विज्ञेयौ पार्श्वमण्डलौ ।। वेष्टितावेष्टितौ हस्तौ तयोर्मण्डलकौ स्मृतौ

tāveva pārśvavinyastau vijñeyau pārśvamaṇḍalau || veṣṭitāveṣṭitau hastau tayormaṇḍalakau smṛtau

तावेव मणिबन्धान्तौ स्वस्तिकाकृतिसंज्ञितौ ।। स्वस्तिकाविति विख्यातौ विख्यातौ च प्रकी र्णकौ

tāveva maṇibandhāntau svastikākṛtisaṃjñitau || svastikāviti vikhyātau vikhyātau ca prakī rṇakau

द्वावेव पद्मकोशाभौ पद्मकोशाविति स्मृतौ ।। करावुद्धे जिताग्रौ तु विज्ञेयावलिपल्लवौ

dvāveva padmakośābhau padmakośāviti smṛtau || karāvuddhe jitāgrau tu vijñeyāvalipallavau

3.26.90

ऊर्ध्वप्रसारितौ विद्धौ विज्ञेयावुल्वणाविति ।। पल्लवौ तु शिरोदेशे सम्प्राप्तौ ललिताविति

ūrdhvaprasāritau viddhau vijñeyāvulvaṇāviti || pallavau tu śirodeśe samprāptau lalitāviti

कूर्परस्वस्तिकन्यस्तौ ललितावलितौ स्मृतौ ।। संयुता वियुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः

kūrparasvastikanyastau lalitāvalitau smṛtau || saṃyutā viyutāścaiva nṛttahastāḥ prakīrtitāḥ

नानार्थरससंयुक्तं प्रयोगकालसंश्रयम् ।। विज्ञेयं नृत्तहस्तानां तेन नाभिहितं मया

nānārtharasasaṃyuktaṃ prayogakālasaṃśrayam || vijñeyaṃ nṛttahastānāṃ tena nābhihitaṃ mayā

आधिग्रस्ते जगन्ते च नियमस्थे जगर्दिते ।। मत्ते प्रमत्ते चिन्तायां नाभिनेयः करो भवेत्

ādhigraste jagante ca niyamasthe jagardite || matte pramatte cintāyāṃ nābhineyaḥ karo bhavet

उद्वेष्टं समवेष्टं च विचेष्टितविवर्तिते ।। कर्मेदं नृत्तहस्तानां विज्ञेयं च चतुर्विधम्

udveṣṭaṃ samaveṣṭaṃ ca viceṣṭitavivartite || karmedaṃ nṛttahastānāṃ vijñeyaṃ ca caturvidham

कार्या ललितसंचारा नृत्तहस्तापरा बुधैः।। लालित्यमेव विज्ञेयं वृत्तस्य प्रतिबोधनम्

kāryā lalitasaṃcārā nṛttahastāparā budhaiḥ|| lālityameva vijñeyaṃ vṛttasya pratibodhanam

देशं कालं प्रयोगं च ह्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च ।। हस्ता एते प्रयोक्तव्या स्त्रीणां नॄणां च नर्तके

deśaṃ kālaṃ prayogaṃ ca hyarthayuktimavekṣya ca || hastā ete prayoktavyā strīṇāṃ nṝṇāṃ ca nartake

हस्ता मयैते कथिता नृवीर सर्वं करायत्तमिदं हि नृत्तम् ।। यत्नश्च कार्यस्तु करेषु तस्माच्चातुर्यलास्याभिनयोपपन्नम्

hastā mayaite kathitā nṛvīra sarvaṃ karāyattamidaṃ hi nṛttam || yatnaśca kāryastu kareṣu tasmāccāturyalāsyābhinayopapannam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नृत्तहस्तव्यवस्थावर्णनो नाम षड्विंशतितमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nṛttahastavyavasthāvarṇano nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। वाचिकश्च तथा हार्यस्त्वाङ्गिकस्सात्त्विकस्तथा ।। चतुष्प्रकारोऽभिनयः कीर्तितो नाट्यकोविदैः

mārkaṇḍeya uvāca || vācikaśca tathā hāryastvāṅgikassāttvikastathā || catuṣprakāro'bhinayaḥ kīrtito nāṭyakovidaiḥ

वाचिको वचसा प्रोक्तः शृणु हार्यं नराधिप ।। चतुर्विधं तु विज्ञेयं प्रस्तोलङ्कार एव च

vāciko vacasā proktaḥ śṛṇu hāryaṃ narādhipa || caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ prastolaṅkāra eva ca

तथाङ्गरचना चैव ज्ञेया सज्जीवमेव च ।। मृदा वा दारुणा वापि वस्त्रेणाप्यथ चर्मणा

tathāṅgaracanā caiva jñeyā sajjīvameva ca || mṛdā vā dāruṇā vāpi vastreṇāpyatha carmaṇā

लोहैरनुकृतिर्वापि प्रस्त इत्यभिधीयते ।। देवदानवयक्षाणां गजाश्वमृगपक्षिणाम्

lohairanukṛtirvāpi prasta ityabhidhīyate || devadānavayakṣāṇāṃ gajāśvamṛgapakṣiṇām

कार्याणि प्रतिशीर्षाणि नाट्यज्ञैः प्रस्तकर्मणा ।। अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम्

kāryāṇi pratiśīrṣāṇi nāṭyajñaiḥ prastakarmaṇā || alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām

नानाविधः समायोगे ह्यङ्गोपाङ्गविनिर्गतः ।। तच्च कार्यो नयो बुद्ध्वा नियोगं जातिमेव च

nānāvidhaḥ samāyoge hyaṅgopāṅgavinirgataḥ || tacca kāryo nayo buddhvā niyogaṃ jātimeva ca

आधिपत्यं तथा स्थानं देशे च नृपसत्तम ।। अतोङ्गरचना तुभ्यं वक्ष्यामि नृप वर्णजाम्

ādhipatyaṃ tathā sthānaṃ deśe ca nṛpasattama || atoṅgaracanā tubhyaṃ vakṣyāmi nṛpa varṇajām

श्वेतो रक्तस्तथा पीतः कृष्णो हरितमेव च ।। मूलवर्णाः समाख्याताः पञ्च पार्थिवसत्तम

śveto raktastathā pītaḥ kṛṣṇo haritameva ca || mūlavarṇāḥ samākhyātāḥ pañca pārthivasattama

एकद्वित्रिसमायोगाद्भावकल्पनया तथा ।। सङ्ख्यैवांतरवर्णानां लोके कर्तुं न शक्यते

ekadvitrisamāyogādbhāvakalpanayā tathā || saṅkhyaivāṃtaravarṇānāṃ loke kartuṃ na śakyate

3.27.10

अत्यर्थसमयोगित्वाल्लोकेऽहं नृपपुंगव ।। विभागं सम्प्रवक्ष्यामि वर्णयोः श्यामगौरयोः

atyarthasamayogitvālloke'haṃ nṛpapuṃgava || vibhāgaṃ sampravakṣyāmi varṇayoḥ śyāmagaurayoḥ

द्विप्रकारा छविर्यस्मात्सर्वस्येह प्रकीर्तिता ।। गौरी पञ्चविधा तत्र श्यामा द्वादशधा भवेत्

dviprakārā chaviryasmātsarvasyeha prakīrtitā || gaurī pañcavidhā tatra śyāmā dvādaśadhā bhavet

रुक्मगौरी दन्तगौरी स्फुटचन्दनगौर्यपि ।। शरद्घनचन्द्रकवद्गौरी पञ्चविधा स्मृता

rukmagaurī dantagaurī sphuṭacandanagauryapi || śaradghanacandrakavadgaurī pañcavidhā smṛtā

रक्तश्याम्या भवेत्पूर्वं मुद्गश्यामा निरन्तरम्।। ततो दूर्वांकुरश्यामा पाण्डुश्यामा च पार्थिव

raktaśyāmyā bhavetpūrvaṃ mudgaśyāmā nirantaram|| tato dūrvāṃkuraśyāmā pāṇḍuśyāmā ca pārthiva

ततश्च हरितश्यामा पीतश्यामा ततो भवेत् ।। ततः प्रियङ्गुकश्यामा कपिश्यामा च पार्थिव

tataśca haritaśyāmā pītaśyāmā tato bhavet || tataḥ priyaṅgukaśyāmā kapiśyāmā ca pārthiva

ततो नीलोत्पलश्यामा चाषश्यामा ततः परम्।। ततो रक्तोत्पलश्यामा घनश्यामा तथा परा

tato nīlotpalaśyāmā cāṣaśyāmā tataḥ param|| tato raktotpalaśyāmā ghanaśyāmā tathā parā

द्रव्यानुरूपवर्णैस्तु तासां व्यक्तिरुदाहृता ।। रङ्गव्यतिकरैः शोभामधिकृत्य महीयते

dravyānurūpavarṇaistu tāsāṃ vyaktirudāhṛtā || raṅgavyatikaraiḥ śobhāmadhikṛtya mahīyate

वक्ष्यामि वर्णान्देवानां मत्वापतु विनिश्चयम् ।। तत्र येषां न वक्ष्यामि ते कार्या गौरवर्णकाः

vakṣyāmi varṇāndevānāṃ matvāpatu viniścayam || tatra yeṣāṃ na vakṣyāmi te kāryā gauravarṇakāḥ

श्यामस्तु वासुकिः कार्यो नागा गौरास्तु द्वापरे। दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यकानुगाः

śyāmastu vāsukiḥ kāryo nāgā gaurāstu dvāpare| daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakānugāḥ

पिशाचा जलसङ्काशा सम्मितानि तु वर्णतः।। षट्सु द्वीपेषु पुरुषाः कर्तव्याः कनकप्रभाः

piśācā jalasaṅkāśā sammitāni tu varṇataḥ|| ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣāḥ kartavyāḥ kanakaprabhāḥ

3.27.20

जम्बूद्वीपस्य वर्षेषु मुक्त्वैकं भारतं नृप ।। भारतेषु तथा कार्या नानादेशभवास्तथा

jambūdvīpasya varṣeṣu muktvaikaṃ bhārataṃ nṛpa || bhārateṣu tathā kāryā nānādeśabhavāstathā

पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायशो वर्णतोऽसिताः ।। शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये

pulindā dākṣiṇātyāśca prāyaśo varṇato'sitāḥ || śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye

प्रायेण गौराः कर्तव्याः उत्तरापथसम्भवाः ।। पाञ्चालाः शूरसेनाश्च तथा ये चात्र मागधाः

prāyeṇa gaurāḥ kartavyāḥ uttarāpathasambhavāḥ || pāñcālāḥ śūrasenāśca tathā ye cātra māgadhāḥ

अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च प्रायशो वर्णतोऽसिताः ।। चन्द्रवर्णा द्विजाः कार्या राजन्याः पद्मसन्निभाः

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca prāyaśo varṇato'sitāḥ || candravarṇā dvijāḥ kāryā rājanyāḥ padmasannibhāḥ

आपाण्डुरास्तथा वैश्याः श्यामा शूद्राश्च वर्णतः ।। नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वाप्सरसस्तथा

āpāṇḍurāstathā vaiśyāḥ śyāmā śūdrāśca varṇataḥ || nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvāpsarasastathā

राजानः पद्मवर्णाभा ये चापि सुखिनो जनाः ।। कुकर्माणो ग्रहग्रस्ता व्याधितास्तप आश्रिताः

rājānaḥ padmavarṇābhā ye cāpi sukhino janāḥ || kukarmāṇo grahagrastā vyādhitāstapa āśritāḥ

आयस्तकर्मणश्चैव असिताः कुलजालयः ।। वर्णः प्रत्यक्षदृष्टस्य कर्तव्यः सदृशस्तथा

āyastakarmaṇaścaiva asitāḥ kulajālayaḥ || varṇaḥ pratyakṣadṛṣṭasya kartavyaḥ sadṛśastathā

देवगन्धर्वसिद्धानां कुमाराणां च पार्थिव ।। श्मश्रु तेषां न कर्तव्यं ये च दीक्षां समाश्रिताः

devagandharvasiddhānāṃ kumārāṇāṃ ca pārthiva || śmaśru teṣāṃ na kartavyaṃ ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ

दिव्या ये पुरुषाश्चैव तथा विद्याधराश्च ये ।। शृङ्गारिणो नरेन्द्राश्च चित्रश्मश्रुधरास्तथा

divyā ye puruṣāścaiva tathā vidyādharāśca ye || śṛṅgāriṇo narendrāśca citraśmaśrudharāstathā

शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् ।। मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः

śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām || madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ

3.27.30

अनिर्णीतप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् ।। मुनीनां चिरबद्धानां दीर्घं श्मश्रु प्रकीर्तितम्

anirṇītapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām || munīnāṃ cirabaddhānāṃ dīrghaṃ śmaśru prakīrtitam

धर्मप्रवृत्तेर्वंशश्च भवेच्छूद्रो नराधिप ।। वणिजां कंचुकीयानां ब्राह्मणानां तथैव च

dharmapravṛttervaṃśaśca bhavecchūdro narādhipa || vaṇijāṃ kaṃcukīyānāṃ brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

राज्ञां विचित्रो वेशः स्याद्वेश्यास्त्रीणां च यादव ।। यथालिङ्गं भवेद्वेशस्तथान्येषां तु लोकतः

rājñāṃ vicitro veśaḥ syādveśyāstrīṇāṃ ca yādava || yathāliṅgaṃ bhavedveśastathānyeṣāṃ tu lokataḥ

त्रिविधा मुकुटा ज्ञेया देवपार्थिवसंश्रयाः ।। देवानां पार्थिवानां च कर्तव्यास्तु किरीटकाः

trividhā mukuṭā jñeyā devapārthivasaṃśrayāḥ || devānāṃ pārthivānāṃ ca kartavyāstu kirīṭakāḥ

देवानां सप्तशिखराः पञ्चभिर्भूभृतां तथा ।। त्रिभिश्च शिखरैः कार्या महिषीयुवराजयोः

devānāṃ saptaśikharāḥ pañcabhirbhūbhṛtāṃ tathā || tribhiśca śikharaiḥ kāryā mahiṣīyuvarājayoḥ

सेनाध्यक्षस्य कर्तव्यस्तथैकशिखरो नृप ।। दैत्यदानवयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम्

senādhyakṣasya kartavyastathaikaśikharo nṛpa || daityadānavayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām

एकपट्टास्तु विस्तीर्णा कर्तव्या मुकुटाः शुभाः ।। विद्याधराणां सिद्धानां वानराणां तथैव च

ekapaṭṭāstu vistīrṇā kartavyā mukuṭāḥ śubhāḥ || vidyādharāṇāṃ siddhānāṃ vānarāṇāṃ tathaiva ca

ग्रन्थिमन्तस्तु कर्तव्या मुकुटास्तु प्रयोक्तृभिः ।।। देवदानवगन्धर्वाः कृष्णपक्षाः प्रकीर्तिताः

granthimantastu kartavyā mukuṭāstu prayoktṛbhiḥ ||| devadānavagandharvāḥ kṛṣṇapakṣāḥ prakīrtitāḥ

दैत्यदानवयक्षाश्च पिशाचनागराक्षसाः ।। हरिश्मश्रुकचाः कार्यास्तथा पिङ्गेक्षणा नृप

daityadānavayakṣāśca piśācanāgarākṣasāḥ || hariśmaśrukacāḥ kāryāstathā piṅgekṣaṇā nṛpa

कञ्चुकीयाश्च कर्तव्यास्तथा शुक्लशिरोरुहाः।। अमात्यकञ्चुकीयानां तथा श्रेष्ठपुरोधसाम्

kañcukīyāśca kartavyāstathā śuklaśiroruhāḥ|| amātyakañcukīyānāṃ tathā śreṣṭhapurodhasām

3.27.40

वेष्टनापट्टबद्धानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत्।। पिशाचोन्मत्तभूतानां तापसानां तथैव च

veṣṭanāpaṭṭabaddhāni pratiśīrṣāṇi kārayet|| piśāconmattabhūtānāṃ tāpasānāṃ tathaiva ca

अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः।। बालानामपि कर्त्तव्यं शिखिण्डकविभूषणम्

anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ|| bālānāmapi karttavyaṃ śikhiṇḍakavibhūṣaṇam

जटाजूटयुतं कार्यं मुनीनामपि पार्थिव ।। चेटानामपि कर्त्तव्यं त्रिशिरः खण्डमेव च

jaṭājūṭayutaṃ kāryaṃ munīnāmapi pārthiva || ceṭānāmapi karttavyaṃ triśiraḥ khaṇḍameva ca

विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव च।। शेषाणामुक्तयोगेन शेषजातिसमाश्रयम्

vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva ca|| śeṣāṇāmuktayogena śeṣajātisamāśrayam

सज्जीव इति यत्प्रोक्तं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्।। प्रवेशस्तु तिरश्चां वै सज्जीव इति संज्ञितः

sajjīva iti yatproktaṃ tasya vakṣyāmi lakṣaṇam|| praveśastu tiraścāṃ vai sajjīva iti saṃjñitaḥ

तेषां प्रस्तेन कर्तव्या प्रकृतिः पुरुषांतरा।। तथैवायुधहस्तानां कर्तव्या हेतयः शुभाः

teṣāṃ prastena kartavyā prakṛtiḥ puruṣāṃtarā|| tathaivāyudhahastānāṃ kartavyā hetayaḥ śubhāḥ

एवं लोकोपचारेण स्वबुद्ध्या विभवेन च ।। नाट्योपकरणानीह यथावत्परिकल्पयेत्

evaṃ lokopacāreṇa svabuddhyā vibhavena ca || nāṭyopakaraṇānīha yathāvatparikalpayet

हेतिप्रमोक्षो न तु रङ्गमध्ये कार्यो भवेत्पार्थिववंशमुख्य ।। आहार्यमेतत्कथितं समासाद्वक्ष्याम्यतश्चाङ्गिकमेव तुभ्यम्

hetipramokṣo na tu raṅgamadhye kāryo bhavetpārthivavaṃśamukhya || āhāryametatkathitaṃ samāsādvakṣyāmyataścāṅgikameva tubhyam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आहार्याभिनयो नाम सप्तविंशोऽध्याय.

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde āhāryābhinayo nāma saptaviṃśo'dhyāya.

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं तव ।। तस्मिन्कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यान्तरप्रतिष्ठितम्

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sāmānyābhinayaṃ tava || tasminkāryaḥ prayatnastu nāṭyāntarapratiṣṭhitam

शब्दं स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।। इन्द्रियाणींद्रियार्थास्तु भावेनाभिनयेद् बुधः

śabdaṃ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca || indriyāṇīṃdriyārthāstu bhāvenābhinayed budhaḥ

कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः किंचिन्नतं भवेत् ।। तर्जनीकर्णदेशे तु शब्दन्त्वभिनयेद्बुधः

kṛtvā sācīkṛtāṃ dṛṣṭiṃ śiraḥ kiṃcinnataṃ bhavet || tarjanīkarṇadeśe tu śabdantvabhinayedbudhaḥ

किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वोत्फुल्ला त्वनामिकाम् ।। एकश्वासो भवेच्चापि गन्धमेवं विनिर्दिशेत्

kiñcidākuñcite netre kṛtvotphullā tvanāmikām || ekaśvāso bhaveccāpi gandhamevaṃ vinirdiśet

इन्द्रियार्थास्तु पञ्चैते त्रिविधाः परिकीर्त्तिताः ।। इष्टास्तथा ह्यनिष्टाश्च मध्यस्था नृपसत्तम

indriyārthāstu pañcaite trividhāḥ parikīrttitāḥ || iṣṭāstathā hyaniṣṭāśca madhyasthā nṛpasattama

गात्रप्रह्लादनेनेह तथा पुलकितेन च ।। नितान्तास्रक्रियाभिश्च सर्वमिष्टं निरूपयेत्

gātraprahlādaneneha tathā pulakitena ca || nitāntāsrakriyābhiśca sarvamiṣṭaṃ nirūpayet

परावृत्तेन शिरसा तथा चानेन चक्षुषा ।। नेत्रनासाञ्चितत्वेन ह्यनिष्टमिति निर्दिशेत्

parāvṛttena śirasā tathā cānena cakṣuṣā || netranāsāñcitatvena hyaniṣṭamiti nirdiśet

मध्यस्थेनैव भावेन मध्यस्थकरणं भवेत् ।।। आत्मानुभावी योऽर्थः स्यादात्मस्थ इति संज्ञितः

madhyasthenaiva bhāvena madhyasthakaraṇaṃ bhavet ||| ātmānubhāvī yo'rthaḥ syādātmastha iti saṃjñitaḥ

परार्थवर्णनं यच्च परस्थेति च कीर्तितम् ।। उत्तानौ तु करौ कृत्वा स्वस्तिकौ पार्श्वसंस्थितौ

parārthavarṇanaṃ yacca parastheti ca kīrtitam || uttānau tu karau kṛtvā svastikau pārśvasaṃsthitau

3.28.10

उद्वाहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणम् ।। प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा

udvāhitena śirasā tathā cordhvanirīkṣaṇam || prabhātaṃ gaganaṃ rātriḥ pradoṣaṃ divasaṃ tathā

ऋतून्घनान्धरां चैव विस्तीर्णाश्च जलाशयान् ।। दिशोग्रहान्सुनक्षत्राद्यच्चान्यत्स्वगतं नृप

ṛtūnghanāndharāṃ caiva vistīrṇāśca jalāśayān || diśograhānsunakṣatrādyaccānyatsvagataṃ nṛpa

तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः ।। एभिरेव करैर्भूयः स्तनैश्च शिरसा तथा

tasya tvabhinayaḥ kāryo nānādṛṣṭisamanvitaḥ || ebhireva karairbhūyaḥ stanaiśca śirasā tathā

अधोनिरीक्षितेनाथ भूमिष्ठान्सम्प्रयोजयेत् ।। चन्द्रं ज्योत्स्नां मुखं वायुं स्पर्शेनाभिनयेद्बुधः

adhonirīkṣitenātha bhūmiṣṭhānsamprayojayet || candraṃ jyotsnāṃ mukhaṃ vāyuṃ sparśenābhinayedbudhaḥ

वस्त्रावगुण्ठनात्सूर्यं रजोधूमानलांस्तथा ।। भूमितापमथोष्णं च कुर्याच्छ्वासाभिलापतः

vastrāvaguṇṭhanātsūryaṃ rajodhūmānalāṃstathā || bhūmitāpamathoṣṇaṃ ca kuryācchvāsābhilāpataḥ

ऊर्ध्वकेकरदृष्ट्या तु मध्या ह्वस्थं दिवाकरम् ।। उदयास्तगतं चैव विस्मयार्थे प्रदर्शयेत्

ūrdhvakekaradṛṣṭyā tu madhyā hvasthaṃ divākaram || udayāstagataṃ caiva vismayārthe pradarśayet

चन्द्रं विस्मितया दृष्ट्या तथा ताराश्च दर्शयेत् ।। सुखस्पृश्यानि सर्वाणि रोमांचं न तु दर्शयेत्

candraṃ vismitayā dṛṣṭyā tathā tārāśca darśayet || sukhaspṛśyāni sarvāṇi romāṃcaṃ na tu darśayet

दुःखानि च तथोद्वेगं मुखस्य तु विकूणनैः ।। गम्भीरोदात्त संयुक्तानर्थान्सौष्ठवसंयुतान्

duḥkhāni ca tathodvegaṃ mukhasya tu vikūṇanaiḥ || gambhīrodātta saṃyuktānarthānsauṣṭhavasaṃyutān

यज्ञोपवीतदेशस्थमवालं हस्तमादिशेत् ।। हारावहारयागेषु स्रग्दामस्य च दर्शने

yajñopavītadeśasthamavālaṃ hastamādiśet || hārāvahārayāgeṣu sragdāmasya ca darśane

भ्रमरेण प्रदेशिन्या दृष्टेः परिगमेन च ।। अलंपद्माकपीडायाः सर्वार्थग्रहणं भवेत्

bhramareṇa pradeśinyā dṛṣṭeḥ parigamena ca || alaṃpadmākapīḍāyāḥ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet

3.28.20

श्रव्यं श्रवणयोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकनैः ।। आत्मसंस्थं परस्थं वा मध्यस्थं वा विनिर्दिशेत्

śravyaṃ śravaṇayogena dṛśyaṃ dṛṣṭivilokanaiḥ || ātmasaṃsthaṃ parasthaṃ vā madhyasthaṃ vā vinirdiśet

विद्युदुल्काघनरवो विस्फुलिङ्गविषस्तथा ।। प्रतोदोऽक्षिनिमेषश्च तेभिनेयाः प्रयोक्तृभिः

vidyudulkāghanaravo visphuliṅgaviṣastathā || pratodo'kṣinimeṣaśca tebhineyāḥ prayoktṛbhiḥ

मुखावगुण्ठनं कार्यं भ्रमरादिनिवारणे ।। कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ

mukhāvaguṇṭhanaṃ kāryaṃ bhramarādinivāraṇe || kṛtvā svastikasaṃsthānau padmakośāvadhomukhau

सिंहर्शवानरादीनां कर्तव्यं तु निरूपणम् ।। स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने

siṃharśavānarādīnāṃ kartavyaṃ tu nirūpaṇam || svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane

खटकास्वस्तिकौ चापि प्रतोदग्रहणे भवेत् ।। एकाद्यानां दशान्तानां संख्या त्वंगुलिभिर्भवेत्

khaṭakāsvastikau cāpi pratodagrahaṇe bhavet || ekādyānāṃ daśāntānāṃ saṃkhyā tvaṃgulibhirbhavet

दशाख्या च शताख्या च स्थानसंख्या ततः परम् ।। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां वाचा चाभिनयो भवेत्

daśākhyā ca śatākhyā ca sthānasaṃkhyā tataḥ param || patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ vācā cābhinayo bhavet

छत्रध्वजपताकाश्च विज्ञेया दण्डधारणात् ।। नाना प्रहरणं चैव विज्ञेयमिह वारणैः

chatradhvajapatākāśca vijñeyā daṇḍadhāraṇāt || nānā praharaṇaṃ caiva vijñeyamiha vāraṇaiḥ

एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः शिरः किञ्चिन्नतं भवेत् ।। सव्यहस्तश्च संदंशस्मिते व्याने वितङ्किते

ekacitto hyadhodṛṣṭiḥ śiraḥ kiñcinnataṃ bhavet || savyahastaśca saṃdaṃśasmite vyāne vitaṅkite

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसपक्षं प्रदक्षिणम् ।। अपत्यरूपणे कार्यमुश्वायं च प्रयोक्तृभिः

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsapakṣaṃ pradakṣiṇam || apatyarūpaṇe kāryamuśvāyaṃ ca prayoktṛbhiḥ

अरालं च शिरः स्थाने समुद्वाह्या च वामतः ।। गते निवृत्ते ध्वस्ते च श्रान्तं वाक्यं नियोजयेत्

arālaṃ ca śiraḥ sthāne samudvāhyā ca vāmataḥ || gate nivṛtte dhvaste ca śrāntaṃ vākyaṃ niyojayet

3.28.30

जितेन्द्रियतया युक्तं प्रसन्नवदनं तथा ।। विचित्रकुसुमालोकां शरदं तु निरूपयेत्

jitendriyatayā yuktaṃ prasannavadanaṃ tathā || vicitrakusumālokāṃ śaradaṃ tu nirūpayet

गात्रस्य कम्पनात्तज्ज्ञैस्तथा चान्याभिलाषितः ।। हेमन्तस्त्वभिधेयः स्यात्पुरुषैर्मध्यमाधमैः

gātrasya kampanāttajjñaistathā cānyābhilāṣitaḥ || hemantastvabhidheyaḥ syātpuruṣairmadhyamādhamaiḥ

शिरोदन्तौष्ठकम्पेन गात्रसंकोचकेन ।च ।। कूजितैश्च ससीत्कारैः शीतस्याभिनयो भवेत्

śirodantauṣṭhakampena gātrasaṃkocakena |ca || kūjitaiśca sasītkāraiḥ śītasyābhinayo bhavet

प्रसादजननारम्भैरुपभोगैः ससम्भ्रमैः ।। वसन्तस्त्वभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात्

prasādajananārambhairupabhogaiḥ sasambhramaiḥ || vasantastvabhinetavyo nānāpuṣpapradarśanāt

स्वेदापमार्जनाच्चापि भूमिपातोपजीविनः ।। उष्णस्य वायोः स्पर्शश्च ग्रीष्मस्याभिनयो भवेत्

svedāpamārjanāccāpi bhūmipātopajīvinaḥ || uṣṇasya vāyoḥ sparśaśca grīṣmasyābhinayo bhavet

गम्भीरनादश्रवणात्प्रावृष्यभि नयो भवेत ।। वचसाभिनयः कार्यो ऋतूनां सुखदुःखयोः

gambhīranādaśravaṇātprāvṛṣyabhi nayo bhaveta || vacasābhinayaḥ kāryo ṛtūnāṃ sukhaduḥkhayoḥ

स्वभावाभिनये स्थानं पुंभिः कार्यं तु वैष्णवम् ।। आयुतं चावहित्यं च स्त्रीभिः कार्यं स्वभावतः

svabhāvābhinaye sthānaṃ puṃbhiḥ kāryaṃ tu vaiṣṇavam || āyutaṃ cāvahityaṃ ca strībhiḥ kāryaṃ svabhāvataḥ

धैर्यशीलाङ्गसम्पन्नं पुरुषाणां विचेष्टितम् ।। मृतशीलाङ्गहारैस्तु स्त्रीणां कार्यं विचेष्टितम्

dhairyaśīlāṅgasampannaṃ puruṣāṇāṃ viceṣṭitam || mṛtaśīlāṅgahāraistu strīṇāṃ kāryaṃ viceṣṭitam

आलिङ्गन तु कर्तव्यं स्मितरोमाञ्चसंयुतम् ।। रोमाञ्चेन तु हर्षः स्यात्क्रोधमुद्वृत्तचक्षुषा

āliṅgana tu kartavyaṃ smitaromāñcasaṃyutam || romāñcena tu harṣaḥ syātkrodhamudvṛttacakṣuṣā

ईर्ष्या क्रोधस्तु कर्तव्यो माल्याभरणवर्जितम् ।। शिरसा कम्पनं चैव मर्मभंगैस्तथैव च

īrṣyā krodhastu kartavyo mālyābharaṇavarjitam || śirasā kampanaṃ caiva marmabhaṃgaistathaiva ca

3.28.40

अधोमुखः सनिःश्वासो दुःखं सन्दर्शयेन्नरः ।। भूमिहस्ताभिघातेन स्त्रीणां स्याद्रुदितेन तत्

adhomukhaḥ saniḥśvāso duḥkhaṃ sandarśayennaraḥ || bhūmihastābhighātena strīṇāṃ syādruditena tat

आनन्देतिसमुद्भूतं रुदितं द्विविधं स्मृतम् ।। हृष्टेन चाप्यहृष्टेन तं मुखेन निरूपयेत्

ānandetisamudbhūtaṃ ruditaṃ dvividhaṃ smṛtam || hṛṣṭena cāpyahṛṣṭena taṃ mukhena nirūpayet

सम्भ्रमावेगचेष्टाभिः पुरुषाणां भयं भवेत् ।। त्रातुरन्वेषणादेव उच्चैराक्रन्दितेन च

sambhramāvegaceṣṭābhiḥ puruṣāṇāṃ bhayaṃ bhavet || trāturanveṣaṇādeva uccairākranditena ca

नरालिङ्गनतश्चैवं भयं कार्यं भवेत्स्त्रियः ।। त्रिपताकांगुलीभ्यां तु चलिताभ्यां प्रयोजयेत्

narāliṅganataścaivaṃ bhayaṃ kāryaṃ bhavetstriyaḥ || tripatākāṃgulībhyāṃ tu calitābhyāṃ prayojayet

शुकश्च शारिका चैव सूक्ष्मा ये चैव पक्षिणः ।। शिखिसारसहंसाद्याः स्थला ये च स्वभावतः

śukaśca śārikā caiva sūkṣmā ye caiva pakṣiṇaḥ || śikhisārasahaṃsādyāḥ sthalā ye ca svabhāvataḥ

पक्षाङ्गहारैर्द्विविधैस्तैषामभिनयो भवेत्।। भूताः पिशाचा यक्षाश्च दानवा राक्षसास्तथा

pakṣāṅgahārairdvividhaistaiṣāmabhinayo bhavet|| bhūtāḥ piśācā yakṣāśca dānavā rākṣasāstathā

अङ्गहारैर्विनिर्देश्याः प्रत्यक्षा न भवन्ति ये ।। प्रत्यक्षा अभिनेयाः स्युस्तथोद्वेगैः सविस्मयैः

aṅgahārairvinirdeśyāḥ pratyakṣā na bhavanti ye || pratyakṣā abhineyāḥ syustathodvegaiḥ savismayaiḥ

देवान्प्रणामकरणैः प्रत्यक्षे तु नराधिप ।। परोक्षे विविधैश्चिह्नैस्तथानुकरणैः शुभैः

devānpraṇāmakaraṇaiḥ pratyakṣe tu narādhipa || parokṣe vividhaiścihnaistathānukaraṇaiḥ śubhaiḥ

सव्योत्थितेन हस्तेन त्वरालेन शिरः स्पृशेत् ।। नरेभिवादनं ह्येतत्कपोलेन तथा स्त्रियाः

savyotthitena hastena tvarālena śiraḥ spṛśet || narebhivādanaṃ hyetatkapolena tathā striyāḥ

महाजनं सखिवरं विटधूर्तजनं तथा ।। परिमण्डलसंज्ञेन हस्तेनाभिनयेद्बुधः

mahājanaṃ sakhivaraṃ viṭadhūrtajanaṃ tathā || parimaṇḍalasaṃjñena hastenābhinayedbudhaḥ

3.28.50

प्रवृत्तान्प्रांशुयोगेन वृक्षांश्चैव समुत्थितान् ।। प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रदर्शयेत्

pravṛttānprāṃśuyogena vṛkṣāṃścaiva samutthitān || prasāritābhyāṃ bāhubhyāmutkṣiptābhyāṃ pradarśayet

( समूहं सुमहत्सेनां बहुविस्तीर्णमेव च ।। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां चोत्क्षिप्ताभ्यां प्रदर्शयेत् ।।) शौर्यं च धैर्यदर्पं च गर्वमौदार्यमुच्छ्रयम् ।। ललाटस्थानसंस्थेन त्वरालेन प्रदर्शयेत्

( samūhaṃ sumahatsenāṃ bahuvistīrṇameva ca || patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ cotkṣiptābhyāṃ pradarśayet ||) śauryaṃ ca dhairyadarpaṃ ca garvamaudāryamucchrayam || lalāṭasthānasaṃsthena tvarālena pradarśayet

प्रज्ञो देहामदाविद्धौ करौ तु मृगशीर्षकौ ।। विस्तीर्णप्रद्रुतोत्क्षेपौ योज्यौ यत्स्यादुपावृतम्

prajño dehāmadāviddhau karau tu mṛgaśīrṣakau || vistīrṇapradrutotkṣepau yojyau yatsyādupāvṛtam

अध्यायाः ०२६-०३० (cont. 2)

अधोमुखोत्तानतलं हस्तं किंचित्प्रसारितम् ।। कृत्वा चाभिनयो द्वे च बिलग्राहं गृहं गृहम्

adhomukhottānatalaṃ hastaṃ kiṃcitprasāritam || kṛtvā cābhinayo dve ca bilagrāhaṃ gṛhaṃ gṛham

कामार्ताञ्ज्वरितांश्चैव शापोपहतचेतसः ।। तेषामभिनयः कार्य उच्छ्वासैः कम्पनैस्तथा

kāmārtāñjvaritāṃścaiva śāpopahatacetasaḥ || teṣāmabhinayaḥ kārya ucchvāsaiḥ kampanaistathā

प्रत्यक्षाभिनयः कार्यो दोलायाः परिदोलने ।। आकाशरचनानीह वक्ष्याम्यात्मगतानि च

pratyakṣābhinayaḥ kāryo dolāyāḥ paridolane || ākāśaracanānīha vakṣyāmyātmagatāni ca

अपवारितकं चैव जनान्तिकमथापि च ।। परसम्भाषणं यत्स्यात्तदाकाशवचः स्मृतम्

apavāritakaṃ caiva janāntikamathāpi ca || parasambhāṣaṇaṃ yatsyāttadākāśavacaḥ smṛtam

अन्यैरश्रवणीयं तु जनान्ति कमिहोच्यते।। अपवारितकं कर्णे पुनरुक्तं प्रचक्षते

anyairaśravaṇīyaṃ tu janānti kamihocyate|| apavāritakaṃ karṇe punaruktaṃ pracakṣate

हस्तमन्तरितं कृत्वा त्रिपताकं प्रयोक्तृभिः। जनांतिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तथा

hastamantaritaṃ kṛtvā tripatākaṃ prayoktṛbhiḥ| janāṃtikaṃ prayoktavyamapavāritakaṃ tathā

स्वप्नायते चाभिनये वाचा गद्गदया भवेत् ।। वृद्धानां योजयेत्षाठ्यं गद्गदस्खलिताक्षरम्

svapnāyate cābhinaye vācā gadgadayā bhavet || vṛddhānāṃ yojayetṣāṭhyaṃ gadgadaskhalitākṣaram

3.28.60

असमाप्ताक्षरं चैव बालानां तु कलस्वनम्।। दीर्घोच्छ्वासयुतं ग्लानं व्याधितानां तु योजयेत्

asamāptākṣaraṃ caiva bālānāṃ tu kalasvanam|| dīrghocchvāsayutaṃ glānaṃ vyādhitānāṃ tu yojayet

उच्छ्वासेन तु दीर्घेण मृत्युकालं तु नाटयेत्।। गात्रनिस्पंदभावेन मृतस्याभिनयो भवेत ।। सात्त्विकाभिनयं वक्ष्ये रसभावेषु पार्थिव

ucchvāsena tu dīrgheṇa mṛtyukālaṃ tu nāṭayet|| gātranispaṃdabhāvena mṛtasyābhinayo bhaveta || sāttvikābhinayaṃ vakṣye rasabhāveṣu pārthiva

एतावदेवाभिनये तु तुभ्यं शक्यं मया पार्थिवमुख्य वक्तुम् ।। नाट्यं हि विश्वस्य यतोऽनुकारं कृत्स्नं ततो वक्तुमशक्यमीश

etāvadevābhinaye tu tubhyaṃ śakyaṃ mayā pārthivamukhya vaktum || nāṭyaṃ hi viśvasya yato'nukāraṃ kṛtsnaṃ tato vaktumaśakyamīśa

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्याभिनयो नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāmānyābhinayo nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि गीतानां लक्षणं तव ।। स्वभावेनोत्तुङ्गगतौ कार्यं जानुकटीसमम्

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gītānāṃ lakṣaṇaṃ tava || svabhāvenottuṅgagatau kāryaṃ jānukaṭīsamam

युद्धचारी प्रचारेषु जानुस्तनसमं न्यसेत् ।। ज्वरान्ते च क्षुधान्ते च तपःश्रान्ते रुजान्विते

yuddhacārī pracāreṣu jānustanasamaṃ nyaset || jvarānte ca kṣudhānte ca tapaḥśrānte rujānvite

विकृते चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते ।। शृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्द गमने तथा

vikṛte cāvahitthe ca tathautsukyasamanvite || śṛṅgāre caiva śoke ca svacchanda gamane tathā

एतेष्वेव तु सर्वत्र स्थिरा कार्या गतिर्बुधैः ।। अस्वस्थे कम्पिते नैव भये वित्रासिते तथा

eteṣveva tu sarvatra sthirā kāryā gatirbudhaiḥ || asvasthe kampite naiva bhaye vitrāsite tathā

आवेगे चैव हर्षे च कार्यं यच्च त्वरान्वितम् ।। अनिष्टश्रवणे चैव क्षेपे चाद्भुतदर्शने

āvege caiva harṣe ca kāryaṃ yacca tvarānvitam || aniṣṭaśravaṇe caiva kṣepe cādbhutadarśane

अपि चात्ययिके कार्ये तथा चैवारिमार्गणे ।। अपराधानुसारेण श्वापदानुगतौ तथा

api cātyayike kārye tathā caivārimārgaṇe || aparādhānusāreṇa śvāpadānugatau tathā

एवंविधेषु कार्येषु गतिं शीघ्रां प्रयोजयेत् ।। गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामितसम्भवे

evaṃvidheṣu kāryeṣu gatiṃ śīghrāṃ prayojayet || gatiḥ śṛṅgāriṇī kāryā svasthakāmitasambhave

दूतीदर्शितमार्गस्तु हृद्यवेशपरिक्रमे ।। ससौष्ठवसमायुक्तैर्लयतालवशोनुगैः

dūtīdarśitamārgastu hṛdyaveśaparikrame || sasauṣṭhavasamāyuktairlayatālavaśonugaiḥ

पादयोरनुगौ चापि हस्तौ कार्यौ प्रयोक्तृभिः ।। प्रच्छन्नकामिते गच्छन्न चात्यर्थं विभूषितः

pādayoranugau cāpi hastau kāryau prayoktṛbhiḥ || pracchannakāmite gacchanna cātyarthaṃ vibhūṣitaḥ

3.29.10

कृष्णवासाः पदैर्मंदैः शब्दाशङ्की मुहुर्मुहुः ।। वेपमानशरीरश्च शङ्कितः प्रस्खलन्मुहुः

kṛṣṇavāsāḥ padairmaṃdaiḥ śabdāśaṅkī muhurmuhuḥ || vepamānaśarīraśca śaṅkitaḥ praskhalanmuhuḥ

अङ्गस्वभावनेपथ्यो रौद्रस्तु त्रिविधो मतः ।। रुधिरक्लिन्नदेहस्तु पद्मांत्राङ्गधरस्तथा

aṅgasvabhāvanepathyo raudrastu trividho mataḥ || rudhiraklinnadehastu padmāṃtrāṅgadharastathā

बह्वायुधधरो रौद्रनेपथ्येन प्रकीर्तितः ।। रूक्षो निर्भर्त्सनकथो निर्घृणस्तु स्वभावतः

bahvāyudhadharo raudranepathyena prakīrtitaḥ || rūkṣo nirbhartsanakatho nirghṛṇastu svabhāvataḥ

विविधस्यापि रौद्रस्य चतुस्तालान्तरागतिः ।। अहृद्या तु मही यत्र श्मशानरणसङ्कुला

vividhasyāpi raudrasya catustālāntarāgatiḥ || ahṛdyā tu mahī yatra śmaśānaraṇasaṅkulā

आसन्ना च विकृष्टा च तत्र बीभत्सिका गतिः ।। गतिर्वीरे च कर्त्तव्या पादविक्षिप्तसंयुता

āsannā ca vikṛṣṭā ca tatra bībhatsikā gatiḥ || gatirvīre ca karttavyā pādavikṣiptasaṃyutā

विस्मये चैव हर्षे च विक्षिप्तपदविक्रमा ।। गतिः स्थिरपदा प्रोक्ता तथैव करुणारसे

vismaye caiva harṣe ca vikṣiptapadavikramā || gatiḥ sthirapadā proktā tathaiva karuṇārase

न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम् ।। विघूर्णितशरीरा च स्तब्धा च शिथिला गतिः

na tatra sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ tathāvidham || vighūrṇitaśarīrā ca stabdhā ca śithilā gatiḥ

गाढप्रहारिते कार्या गतिः पिण्डितविग्रहा ।। द्रुता भयानके कार्या स्तब्धा कार्यवशादथ

gāḍhaprahārite kāryā gatiḥ piṇḍitavigrahā || drutā bhayānake kāryā stabdhā kāryavaśādatha

सत्त्वे तु विकृते दृष्टे गतिर्विस्फुरितेक्षणा ।। तापसानां भवेन्मन्दा युगमात्रेक्षणा गतिः

sattve tu vikṛte dṛṣṭe gatirvisphuritekṣaṇā || tāpasānāṃ bhavenmandā yugamātrekṣaṇā gatiḥ

हस्तसंस्पर्शनान्मन्दाप्यन्धकारे गतिर्भवेत् ।। रथस्थस्यापि कर्त्तव्या गतिर्मन्दपदैरथ

hastasaṃsparśanānmandāpyandhakāre gatirbhavet || rathasthasyāpi karttavyā gatirmandapadairatha

3.29.20

समपादं बुधस्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत्।। धनुर्गृहीत्वा हस्तेन तथा चैकेन कूबरम्

samapādaṃ budhasthānaṃ kṛtvā rathagatiṃ vrajet|| dhanurgṛhītvā hastena tathā caikena kūbaram

सूतश्चास्य भवेदेव प्रतोदग्रहणाकृतिः ।। विमानस्थस्य कर्तव्या गतिरानंदिनी भवेत्

sūtaścāsya bhavedeva pratodagrahaṇākṛtiḥ || vimānasthasya kartavyā gatirānaṃdinī bhavet

आरोहाश्चावरोहाश्च ऊर्ध्वाधोवीक्षणैर्गतैः ।। मण्डलावर्तनैः कार्यमाकाशगमनं तथा

ārohāścāvarohāśca ūrdhvādhovīkṣaṇairgataiḥ || maṇḍalāvartanaiḥ kāryamākāśagamanaṃ tathā

ऋज्वागतोन्नतैः पादैर्भ्रश्यमानस्तु खाद्भवेत् ।। उच्छ्रितारोहणं कार्यमपक्रान्तपदैरथ

ṛjvāgatonnataiḥ pādairbhraśyamānastu khādbhavet || ucchritārohaṇaṃ kāryamapakrāntapadairatha

तथावतरणं कार्यं शंकितैरिव संहितैः ।। उत्क्षिप्तपदसञ्चारा सलिले च गतिर्भवेत्

tathāvataraṇaṃ kāryaṃ śaṃkitairiva saṃhitaiḥ || utkṣiptapadasañcārā salile ca gatirbhavet

उत्क्षिप्तहस्तसञ्चारा पादपारोहणे भवेत् ।। सूचीविद्धैरपक्रान्तैः पदैः पार्श्वगतैरथ

utkṣiptahastasañcārā pādapārohaṇe bhavet || sūcīviddhairapakrāntaiḥ padaiḥ pārśvagatairatha

अङ्कुशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्भयम् ।। प्रग्रह ग्रहणादेव अन्येषां कारयेद्गतिम्

aṅkuśagrahaṇānnāgaṃ khalīnagrahaṇādbhayam || pragraha grahaṇādeva anyeṣāṃ kārayedgatim

अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन ह ।। पन्नगानां गतिः कार्या पदैः स्वस्तिकसंयुतैः

aśvayāne gatiḥ kāryā vaiśākhasthānakena ha || pannagānāṃ gatiḥ kāryā padaiḥ svastikasaṃyutaiḥ

विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा ।। कंचुकीयस्य कर्तव्या कम्पिता स्खलिता गतिः

viṭasyāpi tu kartavyā gatirlalitavikramā || kaṃcukīyasya kartavyā kampitā skhalitā gatiḥ

विष्टम्भनगतिप्राणा कृशस्यापि गतिर्भवेत् ।। व्याधिग्रस्तस्य च तथा तपःश्रान्तस्य चैव हि

viṣṭambhanagatiprāṇā kṛśasyāpi gatirbhavet || vyādhigrastasya ca tathā tapaḥśrāntasya caiva hi

3.29.30

दीर्घाध्वनि गतस्यापि शनैर्मन्दपरिक्रमा ।। मत्तस्य तु गतिः कार्या स्खलिता पार्श्वयोर्द्वयोः

dīrghādhvani gatasyāpi śanairmandaparikramā || mattasya tu gatiḥ kāryā skhalitā pārśvayordvayoḥ

उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिस्त्वभिनयक्रमा ।। असम्बद्धप्रलापी स्यान्मलिनो लोमशस्तथा

unmattasyāpi kartavyā gatistvabhinayakramā || asambaddhapralāpī syānmalino lomaśastathā

विकलानां गतिः कार्या यथा कार्यानुरूपतः ।। स्थूलदेहस्य कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी

vikalānāṃ gatiḥ kāryā yathā kāryānurūpataḥ || sthūladehasya kartavyā gatirdehānukarṣiṇī

विदूषकस्य कर्तव्या गतिर्हास्यप्रदा तथा ।। स्वभावजातं विन्यस्य कुटिलं वामके करे

vidūṣakasya kartavyā gatirhāsyapradā tathā || svabhāvajātaṃ vinyasya kuṭilaṃ vāmake kare

गतौ रमेत चेटानां दृष्टिश्चार्यविचारिणी ।। नानादेशसमुद्भूता पुरुषाणां स्वभावतः

gatau rameta ceṭānāṃ dṛṣṭiścāryavicāriṇī || nānādeśasamudbhūtā puruṣāṇāṃ svabhāvataḥ

श्वापदानां पशूनां च गतिः कार्या नराधिप ।। शेषाणामर्थयोगेन स्थानकानि प्रयोजयेत्

śvāpadānāṃ paśūnāṃ ca gatiḥ kāryā narādhipa || śeṣāṇāmarthayogena sthānakāni prayojayet

धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसंमितानाम् ।। द्रुता गतिश्च प्रचुराधमानां लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम्

dhairyopapannā gatiruttamānāṃ madhyā gatirmadhyamasaṃmitānām || drutā gatiśca pracurādhamānāṃ layatrayaṃ sattvavaśena yojyam

रंगे विकृत्ता तु नृपप्रधान गतागतैः पादगतिप्रचारः ।। कार्या वशादेव गृहस्य नित्यं समीक्ष्य रङ्गं तु यथानुरूपम्

raṃge vikṛttā tu nṛpapradhāna gatāgataiḥ pādagatipracāraḥ || kāryā vaśādeva gṛhasya nityaṃ samīkṣya raṅgaṃ tu yathānurūpam

स्त्रीणां गतिः स्याल्ललितप्रचारा धीरा नराणां च तथोद्धता स्यात् ।। गति प्रचारोऽर्थवशेन योज्यश्चैतावदुक्तं तव राजसिंह

strīṇāṃ gatiḥ syāllalitapracārā dhīrā narāṇāṃ ca tathoddhatā syāt || gati pracāro'rthavaśena yojyaścaitāvaduktaṃ tava rājasiṃha

वयोनुरूपः प्रथमस्तु वेशो वेशानुरूपश्च गतिप्रचारः ।। गतिप्रचारानुगतं च नाट्यं नाट्यानु रूपोऽभिनयश्च कार्यः

vayonurūpaḥ prathamastu veśo veśānurūpaśca gatipracāraḥ || gatipracārānugataṃ ca nāṭyaṃ nāṭyānu rūpo'bhinayaśca kāryaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गतिप्रचारवर्णनो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gatipracāravarṇano nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। हास्यशृंगारकरुणारौद्रघोरभयानकाः ।। बीभत्साद्भुतशान्ताख्या नव नाट्ये रसाः स्मृताः

mārkaṇḍeya uvāca || hāsyaśṛṃgārakaruṇāraudraghorabhayānakāḥ || bībhatsādbhutaśāntākhyā nava nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

शान्तो रसः स्वतन्त्रोत्र पृथगेव व्यवस्थितः ।। शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणोदयः

śānto rasaḥ svatantrotra pṛthageva vyavasthitaḥ || śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyo raudrācca karuṇodayaḥ

वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः ।। एतेषामङ्गवर्णाश्च सात्त्विकोभि नयः स्मृतः

vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ || eteṣāmaṅgavarṇāśca sāttvikobhi nayaḥ smṛtaḥ

शान्तस्वभाववर्णस्तु रसः प्रोक्तो नराधिप ।। शृङ्गारस्तु भवेच्छ्यामो रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः

śāntasvabhāvavarṇastu rasaḥ prokto narādhipa || śṛṅgārastu bhavecchyāmo rakto raudraḥ prakīrtitaḥ

सितो हास्यश्च विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः ।। गौरो वीरस्तु विज्ञेयः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः

sito hāsyaśca vijñeyaḥ kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ || gauro vīrastu vijñeyaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ

कापोतः करुणश्चैव नीलो बीभत्समेव च ।। हास्यः प्रमथदेवस्तु शृङ्गारो विष्णुदैवतः

kāpotaḥ karuṇaścaiva nīlo bībhatsameva ca || hāsyaḥ pramathadevastu śṛṅgāro viṣṇudaivataḥ

रौद्रो रौद्राधिदेवश्च करुणो यमदैवतः ।। बीभत्सस्य महाकालः कालदेवो भयानकः

raudro raudrādhidevaśca karuṇo yamadaivataḥ || bībhatsasya mahākālaḥ kāladevo bhayānakaḥ

वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः।। शा न्तस्य देवो विज्ञेयः परः पुरुष एव तु

vīro mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ|| śā ntasya devo vijñeyaḥ paraḥ puruṣa eva tu

शान्तस्य तु समुत्पत्तिर्नृप वैराग्यतः स्मृता।। स चाभिनेयो भवति लिङ्गग्रहणतस्तथा

śāntasya tu samutpattirnṛpa vairāgyataḥ smṛtā|| sa cābhineyo bhavati liṅgagrahaṇatastathā

3.30.10

सर्वभूतदयाध्यानमोक्षमार्गप्रर्तनैः।। नास्ति यत्र सुखं दुःखं न द्वेषो नापि मत्सरः

sarvabhūtadayādhyānamokṣamārgaprartanaiḥ|| nāsti yatra sukhaṃ duḥkhaṃ na dveṣo nāpi matsaraḥ

समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः।। हास्यस्य तु समुत्पत्तिरसम्बद्धप्रलापतः

samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ|| hāsyasya tu samutpattirasambaddhapralāpataḥ

असम्बद्धात्तथा वेशाद्भवतीति विनिश्चयः ।। आत्मस्थश्च परस्थश्च द्विविधः स च कीर्तितः

asambaddhāttathā veśādbhavatīti viniścayaḥ || ātmasthaśca parasthaśca dvividhaḥ sa ca kīrtitaḥ

आत्मस्थश्च स्वयं हासात्परस्थः परहासनात् ।। उत्तमाधममुख्यानां त्रिविधः स भवेत्तदा

ātmasthaśca svayaṃ hāsātparasthaḥ parahāsanāt || uttamādhamamukhyānāṃ trividhaḥ sa bhavettadā

ईषद्विकम्पितैर्गण्डैः कटाक्षैस्सौष्ठवान्वितैः ।। अलक्षितद्विजं चैव उत्तमानां स्मितं भवेत्

īṣadvikampitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaissauṣṭhavānvitaiḥ || alakṣitadvijaṃ caiva uttamānāṃ smitaṃ bhavet

तथा दर्शितदन्तन्तु मध्यमानां प्रकीर्तितम् ।। सास्रं तदधमानां स्यात्सस्वनं च महीभुजाम्

tathā darśitadantantu madhyamānāṃ prakīrtitam || sāsraṃ tadadhamānāṃ syātsasvanaṃ ca mahībhujām

शृङ्गारो द्विविधः प्रोक्तः सम्भोगाद्विरहात्तथा ।। विप्रलम्भकृतस्यात्र निर्वेदोऽभिनयक्रियः

śṛṅgāro dvividhaḥ proktaḥ sambhogādvirahāttathā || vipralambhakṛtasyātra nirvedo'bhinayakriyaḥ

विप्रलम्भे तु निर्दिष्टाः कामावस्थास्तथा दश ।। चक्षुःप्रीतिर्विनिर्दिष्टा प्रथमायां नराधिप

vipralambhe tu nirdiṣṭāḥ kāmāvasthāstathā daśa || cakṣuḥprītirvinirdiṣṭā prathamāyāṃ narādhipa

मनसश्च तथा सङ्गो द्वितीयायां प्रकीर्तितः ।। स्मरणं च तथा प्रोक्तं तृतीयायां निरन्तरम्

manasaśca tathā saṅgo dvitīyāyāṃ prakīrtitaḥ || smaraṇaṃ ca tathā proktaṃ tṛtīyāyāṃ nirantaram

निद्राभेदश्चतुर्थ्यां तु पंचम्यां तनुता तथा ।। व्यावृत्तिविषयेभ्यस्तु षष्ठ्यां प्रोक्ता नराधिप

nidrābhedaścaturthyāṃ tu paṃcamyāṃ tanutā tathā || vyāvṛttiviṣayebhyastu ṣaṣṭhyāṃ proktā narādhipa

3.30.20

लज्जाप्रणाशः सप्तम्यामुन्मादस्तदनन्तरम् ।। नवम्यां तु तथा मूर्च्छा दशम्यां मरणं भवेत्

lajjāpraṇāśaḥ saptamyāmunmādastadanantaram || navamyāṃ tu tathā mūrcchā daśamyāṃ maraṇaṃ bhavet

द्वयोरुज्ज्वलयोस्तत्र सम्भोगाभिनयो भवेत ।। सुखप्रायेष्टसंपन्नो यत्र माल्यानुलेपकः

dvayorujjvalayostatra sambhogābhinayo bhaveta || sukhaprāyeṣṭasaṃpanno yatra mālyānulepakaḥ

पुरुषप्रमदायुग्मं शृंगार इति संज्ञितः ।। शोकाद्भवति राजेन्द्र तथैव करुणो रसः

puruṣapramadāyugmaṃ śṛṃgāra iti saṃjñitaḥ || śokādbhavati rājendra tathaiva karuṇo rasaḥ

त्रस्तगात्राद्विनिःश्वासपरिदेवितरोदनैः ।। मुखवैवर्ण्य शोषैश्च तस्येहाभिनयो भवेत्

trastagātrādviniḥśvāsaparidevitarodanaiḥ || mukhavaivarṇya śoṣaiśca tasyehābhinayo bhavet

क्रोधाद्भवति रौद्रस्य रसस्य तु समुद्भवः ।। रक्तत्वनेत्रभ्रुकुटिक्रोधामर्षैः ससाहसैः

krodhādbhavati raudrasya rasasya tu samudbhavaḥ || raktatvanetrabhrukuṭikrodhāmarṣaiḥ sasāhasaiḥ

पीडनैः शस्त्रसङ्घातैस्तस्येहाभिनयो भवेत ।। जुगुप्सया भवति बीभत्सस्य समुद्भवः

pīḍanaiḥ śastrasaṅghātaistasyehābhinayo bhaveta || jugupsayā bhavati bībhatsasya samudbhavaḥ

नासाविघूर्णनात्तस्य चोद्वेगेन तथैव च ।। आश्चर्येण समुत्पत्तिरद्भुतं तत्प्रकीर्तितम्

nāsāvighūrṇanāttasya codvegena tathaiva ca || āścaryeṇa samutpattiradbhutaṃ tatprakīrtitam

प्रस्फुरिताक्षिरोमाञ्चैरङ्गुलीभ्रमणादिभिः ।। स्वेदेन चाभिनेयः स्यादद्भुतस्तु तथा रसः

prasphuritākṣiromāñcairaṅgulībhramaṇādibhiḥ || svedena cābhineyaḥ syādadbhutastu tathā rasaḥ

नाट्यस्य मूलं तु रसः प्रदिष्टो रसेन हीनं न हि वृत्तमस्ति ।। तस्मात्प्रयत्नेन रसाश्रयस्य वृत्तस्य यत्नं पुरुषेण कार्यम्

nāṭyasya mūlaṃ tu rasaḥ pradiṣṭo rasena hīnaṃ na hi vṛttamasti || tasmātprayatnena rasāśrayasya vṛttasya yatnaṃ puruṣeṇa kāryam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रसवणर्नो नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rasavaṇarno nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०३१-०३५

मार्कण्डेय उवाच ।। भावाध्यायमतो वच्मि तन्मे निगदतः शृणु ।। हासाद्याः कथिता भावाः पञ्चाशत्त्वेकवर्जिताः

mārkaṇḍeya uvāca || bhāvādhyāyamato vacmi tanme nigadataḥ śṛṇu || hāsādyāḥ kathitā bhāvāḥ pañcāśattvekavarjitāḥ

परचेष्टानुकरणाद्यद्धास्यमुपजायते ।। स्मितहासाभिहसितैरभिनेयस्य पण्डितैः

paraceṣṭānukaraṇādyaddhāsyamupajāyate || smitahāsābhihasitairabhineyasya paṇḍitaiḥ

इष्टार्थविषयप्राप्तौ रतिरित्युपजायते ।। सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधुर्यादिभिस्तथा

iṣṭārthaviṣayaprāptau ratirityupajāyate || saumyatvādabhineyā sā vāṅmādhuryādibhistathā

इष्टबन्धुवियोगेन धननाशेन पार्थिव ।। शोको भवति तस्य स्याद्रुदिताभिनयक्रिया

iṣṭabandhuviyogena dhananāśena pārthiva || śoko bhavati tasya syādruditābhinayakriyā

क्रोधश्चतुःप्रकारश्च कर्तव्यो नाट्ययोक्तृभिः ।। रिपुजो गुरुजश्चैव भृत्यजः प्रणयोद्भवः

krodhaścatuḥprakāraśca kartavyo nāṭyayoktṛbhiḥ || ripujo gurujaścaiva bhṛtyajaḥ praṇayodbhavaḥ

निर्यन्त्रितः स शत्रूणां गुरूणां स्वेदसंयुतः ।। भृत्यानां च दयालुः स्यात्स्त्रीणां च प्रणयोद्भवः

niryantritaḥ sa śatrūṇāṃ gurūṇāṃ svedasaṃyutaḥ || bhṛtyānāṃ ca dayāluḥ syātstrīṇāṃ ca praṇayodbhavaḥ

कर्मातिशयनिर्वृत्तौ विस्मयो हर्षसंभवः ।। सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यो रोमाञ्चहसनादिभिः

karmātiśayanirvṛttau vismayo harṣasaṃbhavaḥ || siddhisthāne tvasau sādhyo romāñcahasanādibhiḥ

असौ मोहाभिनिर्वृत्तौ व्यवसायनयात्मकः।। उत्साहस्त्वभिनेयः स्यादप्रमादक्रियादिभिः

asau mohābhinirvṛttau vyavasāyanayātmakaḥ|| utsāhastvabhineyaḥ syādapramādakriyādibhiḥ

स्वापराधसमुद्भूतं भयं नामेह जायते ।। वेपथुत्रासपतनैरभिनेयस्य सम्भ्रमैः

svāparādhasamudbhūtaṃ bhayaṃ nāmeha jāyate || vepathutrāsapatanairabhineyasya sambhramaiḥ

3.31.10

बीभत्सदर्शनाद्यैस्तु जुगुप्सा नाम जायते

bībhatsadarśanādyaistu jugupsā nāma jāyate

उद्वेजनैस्सहृल्लेखैरभिनेयो विकूणनैः।। दारिद्र्येष्टविनाशे च निर्वेदो नाम जायते

udvejanaissahṛllekhairabhineyo vikūṇanaiḥ|| dāridryeṣṭavināśe ca nirvedo nāma jāyate

परस्परविनिःश्वासैस्तस्याभिनयनक्रिया।। वान्ते विरक्ते श्रान्ते च ग्लानिः स्यात्तपसा तथा

parasparaviniḥśvāsaistasyābhinayanakriyā|| vānte virakte śrānte ca glāniḥ syāttapasā tathā

मन्दाक्रमणकम्पाद्यैः क्षामत्वेनं च दर्शयेत्

mandākramaṇakampādyaiḥ kṣāmatvenaṃ ca darśayet

चौर्यादिभिर्गृहीतस्य शङ्का नामेह जायते ।। आकारावरणं तस्याः कार्यं दिगवलोकनम् ।। परापराधसम्भूता असूया नाम जायते

cauryādibhirgṛhītasya śaṅkā nāmeha jāyate || ākārāvaraṇaṃ tasyāḥ kāryaṃ digavalokanam || parāparādhasambhūtā asūyā nāma jāyate

गुणनाशनविद्वेषैः साभिनेया तथा बुधैः ।। मद्योपयोगेन मदो जायते च त्रिभिस्तथा

guṇanāśanavidveṣaiḥ sābhineyā tathā budhaiḥ || madyopayogena mado jāyate ca tribhistathā

उत्तमाधममध्यत्वात्पुरुषाणां स्वभावतः ।। दृग्भ्रमेणोत्तमानां स्यान्मध्यानां वाक्प्रलापतः

uttamādhamamadhyatvātpuruṣāṇāṃ svabhāvataḥ || dṛgbhrameṇottamānāṃ syānmadhyānāṃ vākpralāpataḥ

अधमानां च पतनैरसम्बद्धपरिक्रमैः ।। आयासेनाधमनाञ्च श्रमो नामेह जायते

adhamānāṃ ca patanairasambaddhaparikramaiḥ || āyāsenādhamanāñca śramo nāmeha jāyate

गात्रमर्दनविश्वासजृम्भणैस्तत्प्रयोजयेत् ।। गर्वेण खेदाद्रागेण ह्यालस्य स्यात्स्वभावतः

gātramardanaviśvāsajṛmbhaṇaistatprayojayet || garveṇa khedādrāgeṇa hyālasya syātsvabhāvataḥ

तस्य प्रयोगः कर्तव्यः शयनासनसेवनात् ।। दौर्गत्येन मनस्तापाद्दैन्यं नामेह जायते

tasya prayogaḥ kartavyaḥ śayanāsanasevanāt || daurgatyena manastāpāddainyaṃ nāmeha jāyate

3.31.20

हृदयस्य वितर्केण तस्य त्वभिनयो भवेत् ।। अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैस्तथा

hṛdayasya vitarkeṇa tasya tvabhinayo bhavet || asthāne taskarāndṛṣṭvā trāsanairvividhaistathā

तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ।।। व्यसनेनाभिघातेन वैरानुस्मरणेन च

tatpratīkāraśūnyasya mohaḥ samupajāyate ||| vyasanenābhighātena vairānusmaraṇena ca

सर्वेन्द्रियाणां मोहेन स तु कार्यः प्रयोक्तृभिः ।। स्मरणात्पूर्ववृत्तानां स्मृतिर्नामेह जायते

sarvendriyāṇāṃ mohena sa tu kāryaḥ prayoktṛbhiḥ || smaraṇātpūrvavṛttānāṃ smṛtirnāmeha jāyate

भृशमुत्क्षेपणात्तस्याः प्रयोगः कार्यलोलनात् ।। लोकं वृत्तान्तविज्ञानाद् वृत्तिर्नामेह जायते

bhṛśamutkṣepaṇāttasyāḥ prayogaḥ kāryalolanāt || lokaṃ vṛttāntavijñānād vṛttirnāmeha jāyate

प्रयोज्यो लब्धभोगेन अलब्धस्य विवर्जितम् ।। क्रीडा नामेह भवति चापल्याद्धर्षसंभवा

prayojyo labdhabhogena alabdhasya vivarjitam || krīḍā nāmeha bhavati cāpalyāddharṣasaṃbhavā

क्रीडनेन प्रयोज्या सा गुरुवाक्यप्रतिक्रमैः ।। कृताकार्यस्य राजेन्द्र व्रीडा नामेह जायते

krīḍanena prayojyā sā guruvākyapratikramaiḥ || kṛtākāryasya rājendra vrīḍā nāmeha jāyate

अधोमुखेन सा कार्या मूले स्वीकरणेन च ।। ज्ञेया चपलता राजन्न विचार्या क्रियावता

adhomukhena sā kāryā mūle svīkaraṇena ca || jñeyā capalatā rājanna vicāryā kriyāvatā

अयमेव प्रयोगस्य तथैव समुदाहृतः ।। । मनोरथानां लाभे तु हर्षो नामेह जायते

ayameva prayogasya tathaiva samudāhṛtaḥ || | manorathānāṃ lābhe tu harṣo nāmeha jāyate

सुखप्रसादरोमाञ्चप्रस्वेदैर्दर्शयेद् बुधः ।। सम्भ्रमाज्जायते राजन्नावेग इति सर्वदा

sukhaprasādaromāñcaprasvedairdarśayed budhaḥ || sambhramājjāyate rājannāvega iti sarvadā

आः शब्दैः सहसानर्था दर्शनीया बुधैस्तु ते ।। विषादस्य समुत्पत्तिः कार्यनाशेन जायते

āḥ śabdaiḥ sahasānarthā darśanīyā budhaistu te || viṣādasya samutpattiḥ kāryanāśena jāyate

3.31.30

निद्रानिःश्वसितव्याजैः साभिनेया तथा भवेत् ।। उत्कण्ठाकरणैः सर्वैरौत्सुक्यं नाम जायते

nidrāniḥśvasitavyājaiḥ sābhineyā tathā bhavet || utkaṇṭhākaraṇaiḥ sarvairautsukyaṃ nāma jāyate

आलस्यगुरुगात्रत्वे ध्यानेनाभिनवैश्च तत् ।। रात्रिजागरणालस्यमदैर्निद्रेह जायते

ālasyagurugātratve dhyānenābhinavaiśca tat || rātrijāgaraṇālasyamadairnidreha jāyate

नेत्राभिमर्दनात्कार्या जृम्भणा गात्रगौरवात् ।। अपस्मारस्तु भवति देवादीनां प्रकोपतः

netrābhimardanātkāryā jṛmbhaṇā gātragauravāt || apasmārastu bhavati devādīnāṃ prakopataḥ

निःसंज्ञत्वं समूर्द्धानं तस्येहाभिनयो भवेत् ।। निद्रासमर्थं सुप्तत्वं स्वपनं तत्र योजयेत्

niḥsaṃjñatvaṃ samūrddhānaṃ tasyehābhinayo bhavet || nidrāsamarthaṃ suptatvaṃ svapanaṃ tatra yojayet

निद्रोच्छेदाद्धि बोधन्तु जृम्भणं तत्र योजयेत् ।। विद्याशौर्यधनादिर्यैरमर्षो नाम जायते

nidrocchedāddhi bodhantu jṛmbhaṇaṃ tatra yojayet || vidyāśauryadhanādiryairamarṣo nāma jāyate

शिरसः कम्पनैस्तस्य कार्यस्त्वभिनयो बुधैः ।। धार्ष्ट्यजैह्मयादिसम्भूतो ह्यवहित्थोभयात्मकः

śirasaḥ kampanaistasya kāryastvabhinayo budhaiḥ || dhārṣṭyajaihmayādisambhūto hyavahitthobhayātmakaḥ

सर्वांगगोपनात्कार्योऽभिनयो नर्तनस्य च ।। चौर्यादिजातमर्थस्य ग्लानिः कार्या प्रयोक्तृभिः

sarvāṃgagopanātkāryo'bhinayo nartanasya ca || cauryādijātamarthasya glāniḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

वातप्रायस्तथोन्मादो यथा ज्ञेयो वियोगजः ।। असच्चेष्टाप्रलापेन तस्याभिनयकारणम्

vātaprāyastathonmādo yathā jñeyo viyogajaḥ || asacceṣṭāpralāpena tasyābhinayakāraṇam

व्याधिभिर्वा प्रहारैर्वा मरणं नाम जायते ।। कर्तव्योभिनयस्तस्य मूढेन्द्रियविचेष्टनैः

vyādhibhirvā prahārairvā maraṇaṃ nāma jāyate || kartavyobhinayastasya mūḍhendriyaviceṣṭanaiḥ

महाभैरवनादाद्यैस्त्रासः समुपजायते ।। संक्षिप्ताङ्गप्रकम्पाद्यैस्तस्य त्वभिनयो भवेत्

mahābhairavanādādyaistrāsaḥ samupajāyate || saṃkṣiptāṅgaprakampādyaistasya tvabhinayo bhavet

3.31.40

विचारणार्थे संदेहः कार्यो भूक्षेपकम्पनैः ।। क्रोधोऽपराधाद्भवति क्रोधाभिनयदर्शनः

vicāraṇārthe saṃdehaḥ kāryo bhūkṣepakampanaiḥ || krodho'parādhādbhavati krodhābhinayadarśanaḥ

भयोपराधजो ज्ञेयो दृग्भयाभिनयात्मकः ।। मनोरथाप्तिजो हर्षो रोमाञ्चेन प्रदर्शयेत्

bhayoparādhajo jñeyo dṛgbhayābhinayātmakaḥ || manorathāptijo harṣo romāñcena pradarśayet

भीतक्रोधश्च उभये रोमाञ्चस्य समुद्भवः ।। स्वरभेदो भयाद्रौक्ष्यात्स्वरभेदेन दर्शयेत्

bhītakrodhaśca ubhaye romāñcasya samudbhavaḥ || svarabhedo bhayādraukṣyātsvarabhedena darśayet

शोकानन्दसमुद्भूतमश्रु स्याद्रोदनेन तु ।। वर्णावरत्वाद्विज्ञेयं वैवर्ण्यं नाट्ययोक्तृभिः

śokānandasamudbhūtamaśru syādrodanena tu || varṇāvaratvādvijñeyaṃ vaivarṇyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

वैवर्ण्यं नाभिनेतव्यं प्रयत्नात्तद्धि दुष्करम् ।। ग्लानिः शङ्काभ्यसूया च श्रमश्चपलता तथा

vaivarṇyaṃ nābhinetavyaṃ prayatnāttaddhi duṣkaram || glāniḥ śaṅkābhyasūyā ca śramaścapalatā tathā

रोमाञ्चहर्षे निद्रा च उन्मादो मद एव च।। स्वेदश्चैव वहित्थश्च भावा हास्यरसे स्मृताः

romāñcaharṣe nidrā ca unmādo mada eva ca|| svedaścaiva vahitthaśca bhāvā hāsyarase smṛtāḥ

आलस्योग्र्यजुगुप्साभिर्भावा हि परिवर्जिताः ।। उद्भावयन्ति शृङ्गारं रसमास्वाद्यसंज्ञकम्

ālasyogryajugupsābhirbhāvā hi parivarjitāḥ || udbhāvayanti śṛṅgāraṃ rasamāsvādyasaṃjñakam

वेदस्यैव च चिन्ता च दैन्यग्लान्यश्रुपातनम् ।। जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणारसे

vedasyaiva ca cintā ca dainyaglānyaśrupātanam || jaḍatā maraṇaṃ caiva vyādhiśca karuṇārase

असम्मोहस्तथोन्मादो विषादो मद एव च ।। मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंश्रयाः

asammohastathonmādo viṣādo mada eva ca || mṛtyurvyādhirbhayaṃ caiva bhāvā bībhatsasaṃśrayāḥ

स्तम्भः स्वेदश्च रोमाञ्चो जुगुप्सा विस्मयस्तथा ।। प्रवेगो जडता हर्षोऽसूया दैवाद्भुते रसे

stambhaḥ svedaśca romāñco jugupsā vismayastathā || pravego jaḍatā harṣo'sūyā daivādbhute rase

3.31.50

स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा ।। मतिश्चैव तथोग्रत्वममर्षो मद एव च

svedaśca vepathuścaiva romāñco gadgadastathā || matiścaiva tathogratvamamarṣo mada eva ca

रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधोऽसूया धृतिस्तथा ।। गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति वै

romāñcaḥ svarabhedaśca krodho'sūyā dhṛtistathā || garvaścaiva vitarkaśca vīre bhāvā bhavanti vai

ये चान्ये सात्त्विका भावा नानाभिनययोनिजाः ।। रसेष्वेतेषु ते सर्वे विज्ञेया नाट्यकोविदैः

ye cānye sāttvikā bhāvā nānābhinayayonijāḥ || raseṣveteṣu te sarve vijñeyā nāṭyakovidaiḥ

बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु ।। स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः

bahūnāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhavedbahu || sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇaḥ smṛtāḥ

शृङ्गारं त्रिविधं विन्द्याद्वा नेपथ्यक्रियात्मकम् ।। अङ्गनेपथ्यभावश्च हास्यरौद्रौ प्रकीर्तितौ

śṛṅgāraṃ trividhaṃ vindyādvā nepathyakriyātmakam || aṅganepathyabhāvaśca hāsyaraudrau prakīrtitau

धर्मार्थबन्धुघातेन करुणस्त्रिविधः स्मृतः ।। युद्धवीरं दयावीरं दानवीरं तथैव च

dharmārthabandhughātena karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ || yuddhavīraṃ dayāvīraṃ dānavīraṃ tathaiva ca

रसं वीरमिति प्राहुस्तज्ज्ञास्त्रिविधमेव च ।। व्याजत्रासापराधैश्च त्रिधा विद्याद्भयानकम्

rasaṃ vīramiti prāhustajjñāstrividhameva ca || vyājatrāsāparādhaiśca tridhā vidyādbhayānakam

न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगजम् ।। भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव च

na hyekarasajaṃ kāvyaṃ kiñcidasti prayogajam || bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva ca

एकोनपञ्चाशदिमे समग्रा भावव्यवस्था गदिता मया ते ।। युक्त्या च ये यत्र रसे नियुक्ताः प्रोक्तं तदप्यत्र नरेन्द्रचन्द्र

ekonapañcāśadime samagrā bhāvavyavasthā gaditā mayā te || yuktyā ca ye yatra rase niyuktāḥ proktaṃ tadapyatra narendracandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे एकोनपञ्चाशद्भावनिरूपणो नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ekonapañcāśadbhāvanirūpaṇo nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ

श्रीमार्कण्डेय उवाच ।। अथातो मुद्राहस्तान् व्याख्यास्यामः ।। वासस्य प्रसारिताङ्गुष्ठस्योपरि यदा कुब्जतर्जनी भवति तदोङ्कारः ।। करमध्य गतासु सर्वास्वंगुलीषु क्रमात्कुब्जीकृतास्वङ्गुष्ठाद्यासु अ इ उ ए ओ प्रसारितासु अ इ उ ऊ ऐ ओ अं मुकुलः अः मुकुलविशेषः अङ्गुष्ठमूलगतया परहस्ततर्जन्या क्रमात्कवर्गः। सर्वाधःपरं रेखागतया तवर्गः । तदुपरि बवशतयैः पवर्गः। तर्जन्याद्यस्तु प्रथमपर्वगतया पवर्गः। अग्रेषु शवर्गः। मध्यमा नखस्पर्शे र क्ष इति । अ वासुदेवः । आ सङ्कर्षणः। अं प्रद्युम्नः । अः अनिरुद्धः । अञ्जलिपुरुषः करयोः परस्परपृष्ठलग्नयोः । कनीयस्या कनीयसी चेति, तर्जन्या तर्जनी अङ्गुष्ठेनाङ्गुष्ठ इति तार्क्ष्यमुद्रा । पताकः कुञ्चिताग्रस्तालः तिर्यक्प्रसारिताङ्गुष्ठो मकरः। कुञ्चिताङ्गुलिरर्धचन्द्रः । दृश्यशिखरौ कनीयस्यङ्गुल्यग्रलग्नौ । संहताङ्गुष्ठः शंखः । अः कारौ संहतौ स्पष्टाङ्गुलौ पद्मः ।। कुब्जाङ्गुष्ठो लक्ष्मीः । मकरः प्रसारिताङ्गुलिः । शेषस्तदुपरि शिखरे भोगशमनः । अः कार एव प्रसारितमध्यमाङ्गुलिर्ग ऊउः । तत्रैव मध्यमाङ्गुलिः शिखरगृहीता गरुडवाहनम् । मध्यमानामिकयोरङ्गुष्ठयोश्चाग्रयोगे चक्रः । उपर्युपरि कपित्थयोरुपरि चिबुके गदा । कपित्थकुब्जमध्यमिको हलः । कर्कटके सुमूलम् । कपित्थमध्यभ्रष्टाङ्गुलिः । चर्म कपित्थं पृष्ठतलाङ्गुलिः खड्गः शिखरो मध्यभ्रष्टाङ्गुलिर्धनुः । तर्जनीमध्यमिकोङ्गुष्ठानां संहतानां वियोगाच्छरः। मुकुलसञ्चितकनीनिकः कौस्तुभः । द्वौ शिखरौ पृथक् वनमाला । अः कारो पृथग्लग्नो नृसिंहः । शिखरप्रसारितकनीनिकाधो वराहः । इ हयशिरः । ओं वामनः । वितलि स्त्रिविक्रमः । अर्धचन्द्रो मत्स्यः। अधोमुखः कुज्जपताकः कूर्मः। शिखरप्रसारितकनीयानूर्ध्वमुखाङ्गुष्ठो हंसः। पताकः कुब्जकरमध्यो दत्तात्रेयः।। कपित्थः परशुरामः । द्वौ शिखरौ युक्तौ दाशरथी। पताकः कृष्णः। त्रिपताको बलदेवः । शिखरो विष्णुः । उत्तानपताकः पृथिवी । कुब्जः पताकः प्रसारितोङ्गुष्ठ स्तोयः । अङ्गुष्ठाग्राङ्गुलिर्नखपरिमार्जितोऽग्निः । चलत्पताको वायुः । तिर्यङ्मुष्टिप्रसारिततर्जनीकोऽन्तरिक्षम् । वितस्तिद्वययोगो वर्तुलीकृतोऽर्कः अनामिकार्धेन वक्रश्चन्द्रः । सर्वासुमुकुलितासु प्रसारिते मध्यमा तर्जनी नरनारायणौ । तत्रैव प्रसारिताग्रनासिका गुणाः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वामस्य प्रसारिताङ्गुलेस्तदुपरि तथाविध एव दक्षिणः कपिलः । चतस्रोप्यंगुल्यः प्रसारितस्तन्मूले कुञ्चिताङ्गुष्ठश्चान्तरात्मा तोयः । प्रसारितकनि ष्ठिको ऋग्वेदः । सैवानामिकया सह प्रसारितो यजुर्वेदः ।। चतुरात्मा प्रसारितांगुष्ठः सामवेदः । वेष्ट्यमानास्वंगुलीषु करमध्यगमनेन गायत्री । सामवेदोऽधोमुखांगुलिः शिक्षा । सैव दक्षिणदिशि नीता कल्पः । तर्जन्यंगुष्ठयोगे व्याकरणम् । शिखरेंगुष्ठेन तर्जनीमध्यगेन निरुक्तम् । खटकामुखाभ्यां ज्योतिषम् । अधोमुखश्छन्दोविचितिः ।। एता रहस्यमुद्रास्ते मयोक्ता नृपसत्तम ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि सामान्यांस्तान्निबोध मे ।। इति श्रीवि०मा०व०सं० तृतीयखण्डे रहस्यमुद्रावर्णनो नाम द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

śrīmārkaṇḍeya uvāca || athāto mudrāhastān vyākhyāsyāmaḥ || vāsasya prasāritāṅguṣṭhasyopari yadā kubjatarjanī bhavati tadoṅkāraḥ || karamadhya gatāsu sarvāsvaṃgulīṣu kramātkubjīkṛtāsvaṅguṣṭhādyāsu a i u e o prasāritāsu a i u ū ai o aṃ mukulaḥ aḥ mukulaviśeṣaḥ aṅguṣṭhamūlagatayā parahastatarjanyā kramātkavargaḥ| sarvādhaḥparaṃ rekhāgatayā tavargaḥ | tadupari bavaśatayaiḥ pavargaḥ| tarjanyādyastu prathamaparvagatayā pavargaḥ| agreṣu śavargaḥ| madhyamā nakhasparśe ra kṣa iti | a vāsudevaḥ | ā saṅkarṣaṇaḥ| aṃ pradyumnaḥ | aḥ aniruddhaḥ | añjalipuruṣaḥ karayoḥ parasparapṛṣṭhalagnayoḥ | kanīyasyā kanīyasī ceti, tarjanyā tarjanī aṅguṣṭhenāṅguṣṭha iti tārkṣyamudrā | patākaḥ kuñcitāgrastālaḥ tiryakprasāritāṅguṣṭho makaraḥ| kuñcitāṅgulirardhacandraḥ | dṛśyaśikharau kanīyasyaṅgulyagralagnau | saṃhatāṅguṣṭhaḥ śaṃkhaḥ | aḥ kārau saṃhatau spaṣṭāṅgulau padmaḥ || kubjāṅguṣṭho lakṣmīḥ | makaraḥ prasāritāṅguliḥ | śeṣastadupari śikhare bhogaśamanaḥ | aḥ kāra eva prasāritamadhyamāṅgulirga ūuḥ | tatraiva madhyamāṅguliḥ śikharagṛhītā garuḍavāhanam | madhyamānāmikayoraṅguṣṭhayoścāgrayoge cakraḥ | uparyupari kapitthayorupari cibuke gadā | kapitthakubjamadhyamiko halaḥ | karkaṭake sumūlam | kapitthamadhyabhraṣṭāṅguliḥ | carma kapitthaṃ pṛṣṭhatalāṅguliḥ khaḍgaḥ śikharo madhyabhraṣṭāṅgulirdhanuḥ | tarjanīmadhyamikoṅguṣṭhānāṃ saṃhatānāṃ viyogāccharaḥ| mukulasañcitakanīnikaḥ kaustubhaḥ | dvau śikharau pṛthak vanamālā | aḥ kāro pṛthaglagno nṛsiṃhaḥ | śikharaprasāritakanīnikādho varāhaḥ | i hayaśiraḥ | oṃ vāmanaḥ | vitali strivikramaḥ | ardhacandro matsyaḥ| adhomukhaḥ kujjapatākaḥ kūrmaḥ| śikharaprasāritakanīyānūrdhvamukhāṅguṣṭho haṃsaḥ| patākaḥ kubjakaramadhyo dattātreyaḥ|| kapitthaḥ paraśurāmaḥ | dvau śikharau yuktau dāśarathī| patākaḥ kṛṣṇaḥ| tripatāko baladevaḥ | śikharo viṣṇuḥ | uttānapatākaḥ pṛthivī | kubjaḥ patākaḥ prasāritoṅguṣṭha stoyaḥ | aṅguṣṭhāgrāṅgulirnakhaparimārjito'gniḥ | calatpatāko vāyuḥ | tiryaṅmuṣṭiprasāritatarjanīko'ntarikṣam | vitastidvayayogo vartulīkṛto'rkaḥ anāmikārdhena vakraścandraḥ | sarvāsumukulitāsu prasārite madhyamā tarjanī naranārāyaṇau | tatraiva prasāritāgranāsikā guṇāḥ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | vāmasya prasāritāṅgulestadupari tathāvidha eva dakṣiṇaḥ kapilaḥ | catasropyaṃgulyaḥ prasāritastanmūle kuñcitāṅguṣṭhaścāntarātmā toyaḥ | prasāritakani ṣṭhiko ṛgvedaḥ | saivānāmikayā saha prasārito yajurvedaḥ || caturātmā prasāritāṃguṣṭhaḥ sāmavedaḥ | veṣṭyamānāsvaṃgulīṣu karamadhyagamanena gāyatrī | sāmavedo'dhomukhāṃguliḥ śikṣā | saiva dakṣiṇadiśi nītā kalpaḥ | tarjanyaṃguṣṭhayoge vyākaraṇam | śikhareṃguṣṭhena tarjanīmadhyagena niruktam | khaṭakāmukhābhyāṃ jyotiṣam | adhomukhaśchandovicitiḥ || etā rahasyamudrāste mayoktā nṛpasattama || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sāmānyāṃstānnibodha me || iti śrīvi0mā0va0saṃ0 tṛtīyakhaṇḍe rahasyamudrāvarṇano nāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच।। उत्तानं तु करं कृत्वा चतुरांगुलिकुञ्चितम् ।। अंगुष्ठपार्श्वतो योज्यो भस्ममुद्राप्रकार्तिता

mārkaṇḍeya uvāca|| uttānaṃ tu karaṃ kṛtvā caturāṃgulikuñcitam || aṃguṣṭhapārśvato yojyo bhasmamudrāprakārtitā

सा तिर्यगुच्छ्रितांगुलिलिङ्गमुद्रा प्रकीर्तिता ।। अंगुल्यस्त्रयः सकोऽस्याग्रांगुष्ठपरिसंचिताः

sā tiryagucchritāṃguliliṅgamudrā prakīrtitā || aṃgulyastrayaḥ sako'syāgrāṃguṣṭhaparisaṃcitāḥ

तर्जनीं प्रसृतां कृत्वा जटामुद्रा प्रकीर्तिता ।। वेत्रमुद्रा यदा तस्यां नेत्रान्ते तर्जनी भवेत

tarjanīṃ prasṛtāṃ kṛtvā jaṭāmudrā prakīrtitā || vetramudrā yadā tasyāṃ netrānte tarjanī bhaveta

बन्धस्थां तु प्रकुर्वीत चांगुष्ठं प्रसृतं तथा ।। उत्तानं मूर्ध्नि संयोज्यं शशाङ्कं तु विनिर्दिशेत्

bandhasthāṃ tu prakurvīta cāṃguṣṭhaṃ prasṛtaṃ tathā || uttānaṃ mūrdhni saṃyojyaṃ śaśāṅkaṃ tu vinirdiśet

अंगुल्यः प्रसृताः सर्वा वर्तुलाः शृङ्गरूपकाः ।। मूर्ध्नि कृत्वा तु तां मुद्रां गोवृषं तु विनिर्दिशेत्

aṃgulyaḥ prasṛtāḥ sarvā vartulāḥ śṛṅgarūpakāḥ || mūrdhni kṛtvā tu tāṃ mudrāṃ govṛṣaṃ tu vinirdiśet

तिर्यक्कृत्वा तु तं हस्तं सर्वसङ्कुचितांगुलिम् ।। अंगुष्ठं मध्यमावेष्ट्य पर्यस्तं तु विनिर्दिशेत्

tiryakkṛtvā tu taṃ hastaṃ sarvasaṅkucitāṃgulim || aṃguṣṭhaṃ madhyamāveṣṭya paryastaṃ tu vinirdiśet

कनिष्ठिकां सङ्कुचितामंगुष्ठोपरि विन्यसेत् ।। कनिष्ठानामिकामध्ये दक्षांगुष्ठं प्रकीर्तितम्

kaniṣṭhikāṃ saṅkucitāmaṃguṣṭhopari vinyaset || kaniṣṭhānāmikāmadhye dakṣāṃguṣṭhaṃ prakīrtitam

उत्तानौ तु करौ कृत्वा अन्योन्यान्तरितांगुली ।। कनिष्ठिकान्ते चांगुष्ठमनन्तेति प्रकीर्तिता

uttānau tu karau kṛtvā anyonyāntaritāṃgulī || kaniṣṭhikānte cāṃguṣṭhamananteti prakīrtitā

उत्तानं दक्षिणं हस्तं त्वधो वामं तथोपरि ।। करजान्योन्यसंयोगाद्धर्मस्य परिकीर्तिता

uttānaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ tvadho vāmaṃ tathopari || karajānyonyasaṃyogāddharmasya parikīrtitā

3.33.10

सा चैव विपरीता तु ज्ञानस्य परिकीर्तितम् ।। कनिष्ठिके द्वे चांगुष्ठौ युग्मीकृत्वा प्रसारयेत्

sā caiva viparītā tu jñānasya parikīrtitam || kaniṣṭhike dve cāṃguṣṭhau yugmīkṛtvā prasārayet

वैराग्यस्य भवेन्मुद्रा सर्वकर्मकरी शुभा ।। पृष्ठे पृष्ठं तु संयोज्यं करयोरुभयोरपि

vairāgyasya bhavenmudrā sarvakarmakarī śubhā || pṛṣṭhe pṛṣṭhaṃ tu saṃyojyaṃ karayorubhayorapi

कनीन्यंगुष्ठयोगेन भवत्यैश्वर्यमेव च ।। पद्माकारो भवेद्धस्तः कनिष्ठातर्जनीयुतः

kanīnyaṃguṣṭhayogena bhavatyaiśvaryameva ca || padmākāro bhaveddhastaḥ kaniṣṭhātarjanīyutaḥ

चतस्र उच्छ्रिताः कृत्वा पृष्ठेन्योन्यं तु योजयेत् ।। अंगुष्ठावेकतः कृत्वा प्रणालं चैव कारयेत्

catasra ucchritāḥ kṛtvā pṛṣṭhenyonyaṃ tu yojayet || aṃguṣṭhāvekataḥ kṛtvā praṇālaṃ caiva kārayet

सकलस्य भवेन्मुद्रा दुष्टानां शमनी शुभा ।। त्रयः सङ्कुचिता यत्र कनिष्ठांगुष्ठकेकलाः

sakalasya bhavenmudrā duṣṭānāṃ śamanī śubhā || trayaḥ saṅkucitā yatra kaniṣṭhāṃguṣṭhakekalāḥ

उत्तानं दक्षिणांगुष्ठं वामांगुष्ठेन वेष्टयेत् ।। दक्षिणांगुलिभिश्चात्र वामांगुष्ठं तु वेष्टयेत्

uttānaṃ dakṣiṇāṃguṣṭhaṃ vāmāṃguṣṭhena veṣṭayet || dakṣiṇāṃgulibhiścātra vāmāṃguṣṭhaṃ tu veṣṭayet

वामस्यांगुलिभिश्चात्र त्वंगुली परिवेष्टयेत् ।। तर्जन्यौ कुञ्चितौ कृत्वा मुद्रा निष्कलरूपिणी

vāmasyāṃgulibhiścātra tvaṃgulī pariveṣṭayet || tarjanyau kuñcitau kṛtvā mudrā niṣkalarūpiṇī

उत्तानौ तु करौ कृत्वा अंगुष्ठांगुलिकुञ्चितौ ।। करमध्यस्थिता ह्येता नखाँस्तासां तु गोपयेत्

uttānau tu karau kṛtvā aṃguṣṭhāṃgulikuñcitau || karamadhyasthitā hyetā nakhām̐stāsāṃ tu gopayet

पृष्ठं पृष्ठे तु संयोज्य त्वंगुष्ठौ विन्यसेत्समम् ।। मालाकारं ततः कृत्वा देव्या मुद्रा प्रकीर्तिता

pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhe tu saṃyojya tvaṃguṣṭhau vinyasetsamam || mālākāraṃ tataḥ kṛtvā devyā mudrā prakīrtitā

अंगुष्ठोंगुष्ठके योज्यः कनिष्ठायां कनिष्ठिका ।। करमध्ये तु तां कृत्वा षडाभ्यामेकतः कुरु

aṃguṣṭhoṃguṣṭhake yojyaḥ kaniṣṭhāyāṃ kaniṣṭhikā || karamadhye tu tāṃ kṛtvā ṣaḍābhyāmekataḥ kuru

3.33.20

सकुच्य तु षडेतानि शक्त्याकारं तु कारयेत् ।। स्कंदस्य तु स्मृता मुद्रा अभेद्या त्रिदशैरपि

sakucya tu ṣaḍetāni śaktyākāraṃ tu kārayet || skaṃdasya tu smṛtā mudrā abhedyā tridaśairapi

अधोमुखं करं कृत्वा तिस्रोंगुल्यस्तु कुञ्चिताः ।। त्रिताला मध्यमा तत्र किंचित्सङ्कुचिता भवेत्

adhomukhaṃ karaṃ kṛtvā tisroṃgulyastu kuñcitāḥ || tritālā madhyamā tatra kiṃcitsaṅkucitā bhavet

तर्जन्यां योजयांगुष्ठे दन्ताकारं तु दर्शयेत ।। विघ्नराजस्य मुद्रैषा सर्वविघ्नप्रणाशिनी

tarjanyāṃ yojayāṃguṣṭhe dantākāraṃ tu darśayeta || vighnarājasya mudraiṣā sarvavighnapraṇāśinī

उत्तानौ प्रसृतौ हस्तौ तर्जन्यंगुष्ठसंवृतौ ।। अस्य वामौ तु संयोज्य शक्रमुद्रा प्रकीर्तिता

uttānau prasṛtau hastau tarjanyaṃguṣṭhasaṃvṛtau || asya vāmau tu saṃyojya śakramudrā prakīrtitā

संकोच्य करजां मध्यां हस्तयोरुभयोरपि ।। प्रसृतांगुष्ठमुत्तानां योज्या मुद्रा हुताशने

saṃkocya karajāṃ madhyāṃ hastayorubhayorapi || prasṛtāṃguṣṭhamuttānāṃ yojyā mudrā hutāśane

अधोमुखं करं कृत्वा यस्य स्यात्कुंचितांगुलिः।। विरूपाक्षस्य मुद्रैषा भवेन्मध्या प्रसारिता

adhomukhaṃ karaṃ kṛtvā yasya syātkuṃcitāṃguliḥ|| virūpākṣasya mudraiṣā bhavenmadhyā prasāritā

उत्ताने प्रसृतांगुल्यः करे भवति वारुणी ।। तामेव तु यदा तिर्यक्तदा भवति मारुती

uttāne prasṛtāṃgulyaḥ kare bhavati vāruṇī || tāmeva tu yadā tiryaktadā bhavati mārutī

निकुंचिताश्च ताः सर्वाः कौबेरी तु प्रकीर्तिता ।। मध्ये प्रसारितास्तिस्रो मुद्रेशानी प्रकीर्तिता

nikuṃcitāśca tāḥ sarvāḥ kauberī tu prakīrtitā || madhye prasāritāstisro mudreśānī prakīrtitā

ब्रह्मजा पद्ममुद्रा स्याद्भोगोऽनंतस्य कीर्तिता ।। वामासक्तस्य वामां तु दक्षिणानामपक्रमे

brahmajā padmamudrā syādbhogo'naṃtasya kīrtitā || vāmāsaktasya vāmāṃ tu dakṣiṇānāmapakrame

तयोरग्राणि गृह्णीत तर्जन्यग्रद्वयेन तु ।। संकोचयेत्षडेतानि स्वांगुष्ठे तर्जनीं न्यसेत्

tayoragrāṇi gṛhṇīta tarjanyagradvayena tu || saṃkocayetṣaḍetāni svāṃguṣṭhe tarjanīṃ nyaset

3.33.30

वज्र एषः समाख्यातः शक्तिः पूर्वमुदाहृता ।। करौ बाहुद्वयं चैव दण्डमुद्रा प्रसारिता

vajra eṣaḥ samākhyātaḥ śaktiḥ pūrvamudāhṛtā || karau bāhudvayaṃ caiva daṇḍamudrā prasāritā

कनिष्ठानामिके द्वेद्वे अन्तर्यांगुष्ठकुंचितौ ।। चत्वारः प्रसृता युग्मः खड्गमुद्रा प्रकीर्तिता

kaniṣṭhānāmike dvedve antaryāṃguṣṭhakuṃcitau || catvāraḥ prasṛtā yugmaḥ khaḍgamudrā prakīrtitā

वर्तुलां तर्जनीं कृत्वा अंगुष्ठोपरि विन्यसेत् ।। दक्षिणं तर्जनी चैव तस्यास्ये तु नियोजयेत्

vartulāṃ tarjanīṃ kṛtvā aṃguṣṭhopari vinyaset || dakṣiṇaṃ tarjanī caiva tasyāsye tu niyojayet

दक्षिणं कुंचितं कृत्वा तिस्रो वामाः प्रसारिताः ।। मुष्टिं कृत्वा तु वामेन त्वंगुष्ठं तु समुच्छ्रयेत

dakṣiṇaṃ kuṃcitaṃ kṛtvā tisro vāmāḥ prasāritāḥ || muṣṭiṃ kṛtvā tu vāmena tvaṃguṣṭhaṃ tu samucchrayeta

अंगुष्ठेन तु संगृह्य पताका प्रसृता करा ।। तिर्यक्करं तु कृत्वा वै सङ्कुच्य चतुरंगुलीः

aṃguṣṭhena tu saṃgṛhya patākā prasṛtā karā || tiryakkaraṃ tu kṛtvā vai saṅkucya caturaṃgulīḥ

अंगुष्ठं प्रसृतं कृत्वा गदामुद्रा तथा परा ।। अन्योन्यं योजयेद्धस्तौ कनिष्ठांगुष्ठयोजितौ

aṃguṣṭhaṃ prasṛtaṃ kṛtvā gadāmudrā tathā parā || anyonyaṃ yojayeddhastau kaniṣṭhāṃguṣṭhayojitau

तदेव युग्मं प्रसृता शूलमुद्रा प्रकीर्तिता ।। नित्यं प्रसारयेद्धस्तं स्वल्पाकारं तु योजयेत्

tadeva yugmaṃ prasṛtā śūlamudrā prakīrtitā || nityaṃ prasārayeddhastaṃ svalpākāraṃ tu yojayet

मध्यमेकन्यसेद्द्वेद्वे प्रसृताग्रे नियोजयेत् ।। तर्जनीद्वयं संकुच्य मध्यमापृष्ठसंस्थिता

madhyamekanyaseddvedve prasṛtāgre niyojayet || tarjanīdvayaṃ saṃkucya madhyamāpṛṣṭhasaṃsthitā

द्रव्यरूपा स्मृता ह्येषा आत्मभावे नियोजयेत् ।। उत्तानौ तु करौ कृत्वा षडेतेंगुलयः स्मृताः

dravyarūpā smṛtā hyeṣā ātmabhāve niyojayet || uttānau tu karau kṛtvā ṣaḍeteṃgulayaḥ smṛtāḥ

समानाः सुसमानाश्च योजिता वैष्णवी भवेत् ।। तर्जन्यौ कुंचिते कृत्वा मध्यमा पृष्ठतो न्यसेत्

samānāḥ susamānāśca yojitā vaiṣṇavī bhavet || tarjanyau kuṃcite kṛtvā madhyamā pṛṣṭhato nyaset

3.33.40

कनिष्ठोपरि चांगुष्ठौ वृतमुद्रा प्रकीर्तिता ।। उत्तानं वामहस्तं च दक्षिणं चाप्यधोमुखम्

kaniṣṭhopari cāṃguṣṭhau vṛtamudrā prakīrtitā || uttānaṃ vāmahastaṃ ca dakṣiṇaṃ cāpyadhomukham

मध्यमानामिके द्वे द्वे संकुच्यांगुष्ठसंस्थिते ।। तर्जनीकन्यका चैव मध्यमाभ्यां समाक्रमेत्

madhyamānāmike dve dve saṃkucyāṃguṣṭhasaṃsthite || tarjanīkanyakā caiva madhyamābhyāṃ samākramet

द्वितीया द्रव्यरूपी च गन्धमुद्रा प्रकीर्तिता ।। उत्तानौ तु करौ कृत्वा कनिष्ठानामिका तथा

dvitīyā dravyarūpī ca gandhamudrā prakīrtitā || uttānau tu karau kṛtvā kaniṣṭhānāmikā tathā

संकोचयित्वा चत्वारो मध्यमे द्वे प्रसारयेत् ।। अंगुष्ठगे च तर्जन्यौ पुष्पमुद्रा प्रकीर्तिता

saṃkocayitvā catvāro madhyame dve prasārayet || aṃguṣṭhage ca tarjanyau puṣpamudrā prakīrtitā

उत्तानौ तु करौ कृत्वा षडंगुलिनिकुंचितौ ।। प्रसृते तर्जनीं कृत्वा चाग्रमग्रे नियोजयेत्

uttānau tu karau kṛtvā ṣaḍaṃgulinikuṃcitau || prasṛte tarjanīṃ kṛtvā cāgramagre niyojayet

तयोर्मूले तथांगुष्ठौ धूममुद्रा प्रकीर्तिता ।। तर्जन्या तर्जनी यत्र कनीयस्या कनीयसी

tayormūle tathāṃguṣṭhau dhūmamudrā prakīrtitā || tarjanyā tarjanī yatra kanīyasyā kanīyasī

चतस्र उच्छ्रिताः कृत्वा पृष्ठं पृष्ठे नियोजयेत् ।। अंगुष्ठावुच्छ्रितौ कृत्वा दीपमुद्रा प्रकीर्तिता

catasra ucchritāḥ kṛtvā pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhe niyojayet || aṃguṣṭhāvucchritau kṛtvā dīpamudrā prakīrtitā

उच्छ्रितांगुलयः सर्वाः कनीयोरुभयोरपि ।। पृष्ठं पृष्ठे तु संयोज्य अंगुष्ठाग्रे नियोजयेत्

ucchritāṃgulayaḥ sarvāḥ kanīyorubhayorapi || pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhe tu saṃyojya aṃguṣṭhāgre niyojayet

नैवेद्यमुद्रा कथिता फलकारकरा शुभा ।। अंगुल्यः संहताः सर्वास्तथा संकुचिताश्च याः

naivedyamudrā kathitā phalakārakarā śubhā || aṃgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāstathā saṃkucitāśca yāḥ

पुष्पमुद्रा विनिर्दिष्टा द्वितीया यदुनन्दन ।। अंगुष्ठौ चैकतः कृत्वा अनामा च कनीयसी

puṣpamudrā vinirdiṣṭā dvitīyā yadunandana || aṃguṣṭhau caikataḥ kṛtvā anāmā ca kanīyasī

3.33.50

मध्यमे द्वे च संकोच्य अनामा पृष्ठतो न्यसेत् ।। दत्त्वा चैव तु तर्जन्यौ मध्यमाः परिविन्यसेत्

madhyame dve ca saṃkocya anāmā pṛṣṭhato nyaset || dattvā caiva tu tarjanyau madhyamāḥ parivinyaset

महामुद्रा भवत्येषा सर्वद्रव्यप्रपूरणी ।। अनामा मध्यमे द्वे तु अन्योन्यान्तरिते कृते

mahāmudrā bhavatyeṣā sarvadravyaprapūraṇī || anāmā madhyame dve tu anyonyāntarite kṛte

संयोज्य मध्यमे स्वाग्रं तर्जनीद्वयमेव च ।। कनिष्ठाद्ये तथा द्वेद्वे स्वाग्रे नाम्नि नियोजयेत्

saṃyojya madhyame svāgraṃ tarjanīdvayameva ca || kaniṣṭhādye tathā dvedve svāgre nāmni niyojayet

अर्धस्थितौ तथांगुष्ठौ अमृताख्या प्रकीर्तिता ।। चण्डीशमुद्रा कथिता अञ्जलिः कुब्जतर्जनी

ardhasthitau tathāṃguṣṭhau amṛtākhyā prakīrtitā || caṇḍīśamudrā kathitā añjaliḥ kubjatarjanī

अस्त्रमुद्रा भवेद्राजन् पद्मः स्यात्संहताञ्जलिः ।। दक्षिणेन तु हस्तेन मुष्टिं बद्ध्वा प्रयत्नतः

astramudrā bhavedrājan padmaḥ syātsaṃhatāñjaliḥ || dakṣiṇena tu hastena muṣṭiṃ baddhvā prayatnataḥ

अडुष्ठमुन्नतं कृत्वा वामाङ्गुष्ठे तु निक्षिपेत् ।। दक्षिणां च तथा मुष्टिं वामाङ्गुल्या तु वेष्टयेत्

aḍuṣṭhamunnataṃ kṛtvā vāmāṅguṣṭhe tu nikṣipet || dakṣiṇāṃ ca tathā muṣṭiṃ vāmāṅgulyā tu veṣṭayet

सद्योजातस्य मुद्रैषा कथिता पापनाशिनी ।। इयमेव विपर्यस्ता वामदेवस्य कीर्तिता

sadyojātasya mudraiṣā kathitā pāpanāśinī || iyameva viparyastā vāmadevasya kīrtitā

करसम्पुटकं कृत्वा वामां नासां तु कारयेत् ।। दक्षिणे मध्यमाकुंच्य अङ्गुष्ठौ कुञ्चयेत्तथा

karasampuṭakaṃ kṛtvā vāmāṃ nāsāṃ tu kārayet || dakṣiṇe madhyamākuṃcya aṅguṣṭhau kuñcayettathā

शूलाकारं ततः कृत्वा हदयं परिवर्तयेत् ।। अघोरस्य स्मृता मुद्रा सर्वविघ्नविनाशिनी

śūlākāraṃ tataḥ kṛtvā hadayaṃ parivartayet || aghorasya smṛtā mudrā sarvavighnavināśinī

उत्तानौ तु करौ कृत्वा अनामाद्वयकुञ्चितौ ।। तस्यामुपरि चाङ्गुष्ठौ तर्जन्यौ द्वे च कुञ्चिते

uttānau tu karau kṛtvā anāmādvayakuñcitau || tasyāmupari cāṅguṣṭhau tarjanyau dve ca kuñcite

3.33.60

मध्यानामे तु ते द्वे तु कनिष्ठामेकतो न्यसेत् ।। मुद्रैषा वज्रसंज्ञस्य सर्वदुष्टनिवारणी

madhyānāme tu te dve tu kaniṣṭhāmekato nyaset || mudraiṣā vajrasaṃjñasya sarvaduṣṭanivāraṇī

कनिष्ठानामिके द्वेद्वे अन्तरान्तरयोजिते ।। आकुञ्च्यान्तरिते योज्ये शेषे चैव प्रसारिते

kaniṣṭhānāmike dvedve antarāntarayojite || ākuñcyāntarite yojye śeṣe caiva prasārite

ईशानस्य भवेन्मुद्रा सर्वकर्मकरी शुभा ।। तर्जन्यौ कुञ्चिते कृत्वा तथैव च कनीयसी

īśānasya bhavenmudrā sarvakarmakarī śubhā || tarjanyau kuñcite kṛtvā tathaiva ca kanīyasī

अधोमुखां स्पृष्टनखां स्थितां मध्ये करस्य तु ।। चतस्रश्चोच्छ्रिताः पृष्ठे त्वङ्गुष्ठावेकतः कुरु

adhomukhāṃ spṛṣṭanakhāṃ sthitāṃ madhye karasya tu || catasraścocchritāḥ pṛṣṭhe tvaṅguṣṭhāvekataḥ kuru

नालव्यवसितौ द्वौ तु मुद्रा व्योम्नः प्रकीर्तिता ।। मुष्टिं बद्ध्वा तु वामेन तर्जनीं सम्प्रसारयेत्

nālavyavasitau dvau tu mudrā vyomnaḥ prakīrtitā || muṣṭiṃ baddhvā tu vāmena tarjanīṃ samprasārayet

ग्राह्या दक्षिणमुष्ट्या तु मुद्रा सर्वात्मना भवेत् ।। वाममुष्टौ तथाङ्गुष्ठं दक्षिणं प्रक्षिपेद्बुधः

grāhyā dakṣiṇamuṣṭyā tu mudrā sarvātmanā bhavet || vāmamuṣṭau tathāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇaṃ prakṣipedbudhaḥ

करजा पृष्ठतो योज्या मुद्रैषा शिवसंज्ञिता।। अङ्गुल्योन्तर्हिताः सर्वा वर्तुला गर्भसंस्थिता

karajā pṛṣṭhato yojyā mudraiṣā śivasaṃjñitā|| aṅgulyontarhitāḥ sarvā vartulā garbhasaṃsthitā

प्रसृता मध्यमा युक्ता शिखामुद्रा प्रकीर्तिता ।। अधोमुखास्तु वै तिस्रः तिर्यक्ताश्च सुसंस्थिताः

prasṛtā madhyamā yuktā śikhāmudrā prakīrtitā || adhomukhāstu vai tisraḥ tiryaktāśca susaṃsthitāḥ

कनीयस्युपरि त्वासां ताश्च सर्वा अधोमुखाः ।। तासामुपरि चाङ्गुष्ठे दक्षिणं सम्प्रयोजयेत

kanīyasyupari tvāsāṃ tāśca sarvā adhomukhāḥ || tāsāmupari cāṅguṣṭhe dakṣiṇaṃ samprayojayeta

वामे धर्मज्ञमुद्रैषा कथिता लाङ्गलस्य तु ।। बन्धे त्वनामिका त्वस्मिन्मुद्रा ह्यस्त्रस्य कीर्तिता

vāme dharmajñamudraiṣā kathitā lāṅgalasya tu || bandhe tvanāmikā tvasminmudrā hyastrasya kīrtitā

3.33.70

उत्तानौ तु करौ कृत्वा उभावेकत्र योजयेत ।। करजास्तु स्मृताः सर्वा मुद्रा गायत्रसंज्ञिताः

uttānau tu karau kṛtvā ubhāvekatra yojayeta || karajāstu smṛtāḥ sarvā mudrā gāyatrasaṃjñitāḥ

मुष्टौ प्रसारयेदेकामंगुलीं तु क्रमान्नृप ।। तर्जन्यन्तां कनिष्ठाद्यां शक्तिमुद्रा प्रकीर्तिता

muṣṭau prasārayedekāmaṃgulīṃ tu kramānnṛpa || tarjanyantāṃ kaniṣṭhādyāṃ śaktimudrā prakīrtitā

हृदि न्यस्तोऽञ्जलिर्ज्ञेयो नमस्कारो नराधिप ।। कपित्थयजनीं गृह्य शिखरेण ध्वजो भवेत

hṛdi nyasto'ñjalirjñeyo namaskāro narādhipa || kapitthayajanīṃ gṛhya śikhareṇa dhvajo bhaveta

अङ्गुष्ठे योज्य तर्जन्यौ हस्तोत्तानौ स्मृताङ्गुली ।। मणिबन्धौ निपीड्यैव शशिकर्णी भवेन्नृप

aṅguṣṭhe yojya tarjanyau hastottānau smṛtāṅgulī || maṇibandhau nipīḍyaiva śaśikarṇī bhavennṛpa

सम्पुटीकृत्य हस्तौ द्वौ किञ्चित्सङ्कुचिताङ्गुलिः ।। मुकुला तु समाख्याता पङ्कजं प्रसृतैव सा

sampuṭīkṛtya hastau dvau kiñcitsaṅkucitāṅguliḥ || mukulā tu samākhyātā paṅkajaṃ prasṛtaiva sā

उत्तानो तु सृतौ हस्तौ कृत्वाङ्गुष्ठौ तु कुञ्चितौ ।। मध्यसंस्थौ करौ कृत्वा आवाहन्यास्तु लक्षणम्

uttāno tu sṛtau hastau kṛtvāṅguṣṭhau tu kuñcitau || madhyasaṃsthau karau kṛtvā āvāhanyāstu lakṣaṇam

अङ्गुष्ठौ कुञ्चितौ द्वौ तु स्वकीयाङ्गुलिवेष्टितौ ।। उभौ चाभिमुखौ हस्तौ योजयित्वा तु रिष्ट्ररा

aṅguṣṭhau kuñcitau dvau tu svakīyāṅguliveṣṭitau || ubhau cābhimukhau hastau yojayitvā tu riṣṭrarā

उत्तानं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामाङ्गुष्ठेन वेष्टयेत् ।। भ्रामयेद्वर्तुलाङ्गुष्ठा मुद्रा प्रोक्ता विसर्जने

uttānaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhaṃ vāmāṅguṣṭhena veṣṭayet || bhrāmayedvartulāṅguṣṭhā mudrā proktā visarjane

वितस्तिद्वयसंयोगाद्भद्रमुद्रा प्रकीर्तिता ।। मुष्टिः प्रमार्जिता ज्ञेया लिङ्गमुद्रा तथैव च

vitastidvayasaṃyogādbhadramudrā prakīrtitā || muṣṭiḥ pramārjitā jñeyā liṅgamudrā tathaiva ca

सन्दष्टे मार्जितावोष्ठौ तीर्णमुद्रा प्रकीर्तिता ।। प्रसारितौ भुजौ कृत्वा भुजाग्रौ कुञ्चितौ तथा

sandaṣṭe mārjitāvoṣṭhau tīrṇamudrā prakīrtitā || prasāritau bhujau kṛtvā bhujāgrau kuñcitau tathā

3.33.80

अग्राग्रौ कुञ्चितांशेन करपल्लवसन्निभौ ।। तर्जनीं कुञ्चितां कृत्वा अङ्गुष्ठोपरि विन्यसेत्

agrāgrau kuñcitāṃśena karapallavasannibhau || tarjanīṃ kuñcitāṃ kṛtvā aṅguṣṭhopari vinyaset

निकुब्जौ बाहुदण्डौ तु बध्नीयाच्च पृथक्पृथक ।। कैरिणी नाम मुद्रैषा कथिता सूर्यदेवता

nikubjau bāhudaṇḍau tu badhnīyācca pṛthakpṛthaka || kairiṇī nāma mudraiṣā kathitā sūryadevatā

पद्माकारौ करौ कृत्वा संश्लिष्टौ ग्रथिताङ्गुलीः ।। अङ्गुल्या कारयेत्तस्मिन्विश्वमुद्रेति कीर्तिता

padmākārau karau kṛtvā saṃśliṣṭau grathitāṅgulīḥ || aṅgulyā kārayettasminviśvamudreti kīrtitā

सम्मुखौ तु करौ कृत्वा संश्लिष्टौ ग्रथिताङ्गुलीः ।। कनिष्ठामध्यमे योज्यौ तर्जन्यौ मध्यमे तथा

sammukhau tu karau kṛtvā saṃśliṣṭau grathitāṅgulīḥ || kaniṣṭhāmadhyame yojyau tarjanyau madhyame tathā

हृदि मूर्ध्नि शिखाबन्धे मुद्रेयं व्योमसंज्ञिता ।। मुष्टिबन्धोच्छ्रितां कृत्वा मध्यहस्तस्य तर्जनीम्

hṛdi mūrdhni śikhābandhe mudreyaṃ vyomasaṃjñitā || muṣṭibandhocchritāṃ kṛtvā madhyahastasya tarjanīm

तालशब्दकृतासौ तु मुद्रा चास्रस्य कीर्तिता ।। मध्यमा तर्जनी चैव सव्यहस्तस्य चोच्छ्रिते

tālaśabdakṛtāsau tu mudrā cāsrasya kīrtitā || madhyamā tarjanī caiva savyahastasya cocchrite

कनिष्ठानामिके कुब्जे साङ्गुष्ठेनैव संज्ञिता ।। नेत्रप्रदर्शिता ज्ञेया गोवृषागमने तथा

kaniṣṭhānāmike kubje sāṅguṣṭhenaiva saṃjñitā || netrapradarśitā jñeyā govṛṣāgamane tathā

उत्तानौ तु करौ कृत्वा सर्वाङ्गुल्यो विकुञ्जिताः ।। कृत्वा चोपरि चाङ्गुष्ठं चालयेत पुनः पुनः

uttānau tu karau kṛtvā sarvāṅgulyo vikuñjitāḥ || kṛtvā copari cāṅguṣṭhaṃ cālayeta punaḥ punaḥ

सर्वासामेव शक्तीनां मुद्रैषा सम्प्रकीर्तिता ।। दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा

sarvāsāmeva śaktīnāṃ mudraiṣā samprakīrtitā || dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūtirvimalā tathā

अमोघा विद्युता चैव नवमा सर्वतोमुखी ।। इति नामानि शक्तीनां सरहस्यानि निर्दिशेत्

amoghā vidyutā caiva navamā sarvatomukhī || iti nāmāni śaktīnāṃ sarahasyāni nirdiśet

3.33.90

सम्मुखौ तु करौ कृत्वा श्लिष्टौ चैव प्रसारितौ ।। इयं मुद्रा नमस्कारे रवि सान्निध्यकारिणी

sammukhau tu karau kṛtvā śliṣṭau caiva prasāritau || iyaṃ mudrā namaskāre ravi sānnidhyakāriṇī

अनामिकायाः सन्देशो रविमुद्रा प्रकीर्तिता ।। सोममुद्रा मध्यमया भीममुद्रा ह्यनामया

anāmikāyāḥ sandeśo ravimudrā prakīrtitā || somamudrā madhyamayā bhīmamudrā hyanāmayā

कनीयस्या बुधे मुद्रा उन्मूले जीवसंज्ञिता ।। अनामिकामूलगा तु शुक्रमुद्रा प्रकीर्तिता

kanīyasyā budhe mudrā unmūle jīvasaṃjñitā || anāmikāmūlagā tu śukramudrā prakīrtitā

मध्यमामूलगांगुष्ठा शनिमुद्रा प्रकीर्तिता ।। तर्जनीमूलगांगुष्ठे राहु मुद्रा प्रकीर्तिता

madhyamāmūlagāṃguṣṭhā śanimudrā prakīrtitā || tarjanīmūlagāṃguṣṭhe rāhu mudrā prakīrtitā

तर्जनी चलनाज्ज्ञेया केतुमुद्रा नराधिप ।। वामहस्तेन शिखराः क्रोधमुद्रा प्रकीर्तिता

tarjanī calanājjñeyā ketumudrā narādhipa || vāmahastena śikharāḥ krodhamudrā prakīrtitā

सम्पुटौ तु करौ कृत्वा वामोच्छ्रायां नराधिप ।। एषा वराहमुद्रा तु सर्वकर्मकरी शुभा

sampuṭau tu karau kṛtvā vāmocchrāyāṃ narādhipa || eṣā varāhamudrā tu sarvakarmakarī śubhā

वामेन वेष्टितौ हस्तौ दक्षिणा भैरवी भवेत् ।। हस्तावधो मुखौ यत्र दृष्टिश्चाधस्तथा भवेत्

vāmena veṣṭitau hastau dakṣiṇā bhairavī bhavet || hastāvadho mukhau yatra dṛṣṭiścādhastathā bhavet

पातालभञ्जिनी नाम मुद्रैषा कथिता नृप ।। कपित्थानामिका दीर्घास्तम्भनी तु निगद्यते

pātālabhañjinī nāma mudraiṣā kathitā nṛpa || kapitthānāmikā dīrghāstambhanī tu nigadyate

करमध्यात्तु संग्राह्यमिव मध्येन चाहतम् ।। एवं मध्येन संयुक्ता क्रोधिनी परिकीर्तिता

karamadhyāttu saṃgrāhyamiva madhyena cāhatam || evaṃ madhyena saṃyuktā krodhinī parikīrtitā

सहमध्या तु संग्राह्या खातमध्ये द्विधाहतम् ।। एवमध्येन संयुक्ता वीर्यमुद्रा प्रकीर्तिता

sahamadhyā tu saṃgrāhyā khātamadhye dvidhāhatam || evamadhyena saṃyuktā vīryamudrā prakīrtitā

3.33.100

एवमध्येन संयुक्तं भैरवी चापरा भवेत् ।। क्षेत्रमध्या तु संग्राह्या इरमध्येन संयुतम्

evamadhyena saṃyuktaṃ bhairavī cāparā bhavet || kṣetramadhyā tu saṃgrāhyā iramadhyena saṃyutam

101

एवमध्येन च क्रान्तं स्तम्भनी चापरा भवेत् ।। लसन्मध्या तु संग्राह्यमेकमध्येन चाहतम्

evamadhyena ca krāntaṃ stambhanī cāparā bhavet || lasanmadhyā tu saṃgrāhyamekamadhyena cāhatam

102

पातालभञ्जनी नाम मुद्रेयमपरा भवेत् ।। तर्जनी मध्यमा चैव तथा चैव त्वनामिकाम्

pātālabhañjanī nāma mudreyamaparā bhavet || tarjanī madhyamā caiva tathā caiva tvanāmikām

मध्यपर्वसु संयुक्तां पृष्ठतः कारयेत्करे ।। शङ्खमुद्रेयमुद्दिष्टा पूर्वमुक्ता तथापरा ।।]

madhyaparvasu saṃyuktāṃ pṛṣṭhataḥ kārayetkare || śaṅkhamudreyamuddiṣṭā pūrvamuktā tathāparā ||]

104

प्रसार्य सर्वाश्चाङ्गुल्यः करपृष्ठे च योजयेत् ।। चक्रमुद्रा भवेत्तेषां पूर्वमुक्ता तथापरा

prasārya sarvāścāṅgulyaḥ karapṛṣṭhe ca yojayet || cakramudrā bhavetteṣāṃ pūrvamuktā tathāparā

105

कटिभागप्रदेशे तु मुष्टिस्तु त्रिशिरा भवेत् ।। गदा मुद्रा भवत्येषा सर्वविघ्नप्रणाशिनी

kaṭibhāgapradeśe tu muṣṭistu triśirā bhavet || gadā mudrā bhavatyeṣā sarvavighnapraṇāśinī

106

अन्योन्याभिमुखौ कृत्वा करौ संवेष्टिताङ्गुली ।। सहाङ्गुष्ठेन निर्दिष्टा मुद्रा कौस्तुभसंज्ञिता

anyonyābhimukhau kṛtvā karau saṃveṣṭitāṅgulī || sahāṅguṣṭhena nirdiṣṭā mudrā kaustubhasaṃjñitā

107

संस्पृश्य वह्निशिखिरां वामचक्रिणकं स्पृशेत् ।। इयं मुद्रा विनिर्दिष्टा वनमालेति पार्थिव

saṃspṛśya vahniśikhirāṃ vāmacakriṇakaṃ spṛśet || iyaṃ mudrā vinirdiṣṭā vanamāleti pārthiva

108

अनामीनाशने द्रव्ये स्रजं द्रव्य करद्वये ।। जंघामध्यगतौ कृत्वा चिबुकोऽर्धसमायुतौ

anāmīnāśane dravye srajaṃ dravya karadvaye || jaṃghāmadhyagatau kṛtvā cibuko'rdhasamāyutau

109

मुखं विवृतकं कुर्याज्ज्वलज्जिह्वा तु लेलिहा ।। एषा मुद्रा महामुद्रा नारसिंहीति कीर्तिता

mukhaṃ vivṛtakaṃ kuryājjvalajjihvā tu lelihā || eṣā mudrā mahāmudrā nārasiṃhīti kīrtitā

3.33.110

अङ्गुष्ठं मुष्टिना ग्राह्यं ह्यमुद्रां परिकीर्तिता ।। मुष्टिं बद्ध्वैव चाङ्गुष्ठे तिर्यग्गं कारयेच्छिरः

aṅguṣṭhaṃ muṣṭinā grāhyaṃ hyamudrāṃ parikīrtitā || muṣṭiṃ baddhvaiva cāṅguṣṭhe tiryaggaṃ kārayecchiraḥ

111

स्पष्टा तु तर्जनीमुष्टौ शिखामुद्रा प्रकीर्तिता ।। तर्जनीप्रान्तसंलग्ने द्वे मुष्टी कवचं भवेत्

spaṣṭā tu tarjanīmuṣṭau śikhāmudrā prakīrtitā || tarjanīprāntasaṃlagne dve muṣṭī kavacaṃ bhavet

अध्यायाः ०३१-०३५ (cont. 2)

मुष्टी बद्ध्वा तु हस्तौ द्वे उभयांगुलियोजितौ।। गदामुद्रा समाख्याता सर्वकर्मकरी शुभा ।। १

muṣṭī baddhvā tu hastau dve ubhayāṃguliyojitau|| gadāmudrā samākhyātā sarvakarmakarī śubhā || 1

113

तर्जनी तु तथाङ्गुष्ठे प्रतिश्लिष्टौ तु कारयेत् ।। शेषाः प्रसारिताङ्गुल्यो नेत्रमुद्रा भवेन्नृप

tarjanī tu tathāṅguṣṭhe pratiśliṣṭau tu kārayet || śeṣāḥ prasāritāṅgulyo netramudrā bhavennṛpa

114

अनाम्योऽर्धेलिनौ कृत्वा तर्जन्यानां समं श्रयात्।। मध्यमौ चोन्नतौ कृत्वा अङ्गुष्ठौ श्लेषितौ समौ

anāmyo'rdhelinau kṛtvā tarjanyānāṃ samaṃ śrayāt|| madhyamau connatau kṛtvā aṅguṣṭhau śleṣitau samau

115

एषा मुदा समाख्याता दिव्या च शिरसो नृप।। अञ्जलिः प्रमदा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसारितम्

eṣā mudā samākhyātā divyā ca śiraso nṛpa|| añjaliḥ pramadā mudrā kṣipraṃ devaprasāritam

116

वन्दने हृदया मत्ता पूर्वदक्षिणतोऽपरा ।। ऊर्ध्वोऽङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्दक्षिणोऽङ्गुष्ठबन्धनः

vandane hṛdayā mattā pūrvadakṣiṇato'parā || ūrdhvo'ṅguṣṭho vāmamuṣṭirdakṣiṇo'ṅguṣṭhabandhanaḥ

117

संन्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठौ यस्या ऊर्ध्वं प्रतिष्ठितम् ।। वासुदेवस्य मुद्रैषा बद्धा स्यात्पापनाशिनी

saṃnyasya tasya cāṅguṣṭhau yasyā ūrdhvaṃ pratiṣṭhitam || vāsudevasya mudraiṣā baddhā syātpāpanāśinī

118

हस्तयोरुभयोरेव कनिष्ठाङ्गुष्ठगर्भकौ ।। शेषाः प्रसारितः श्लिष्टा मुद्रा सङ्कर्षणस्य तु

hastayorubhayoreva kaniṣṭhāṅguṣṭhagarbhakau || śeṣāḥ prasāritaḥ śliṣṭā mudrā saṅkarṣaṇasya tu

119

तर्जन्यावर्धतः श्लिष्टौ समाङ्गुष्ठौ तु श्लेषितौ ।। एषा मुष्टिं ततः कृत्वा मुद्रा प्रद्युम्नसंज्ञिका

tarjanyāvardhataḥ śliṣṭau samāṅguṣṭhau tu śleṣitau || eṣā muṣṭiṃ tataḥ kṛtvā mudrā pradyumnasaṃjñikā

3.33.120

अङ्गुल्यौ वलितौ यत्र सूर्पाकारौ तु कारयेत्।। वेष्ट्याङ्गुष्ठावधः कार्यावनिरुद्धे तु कारयेत

aṅgulyau valitau yatra sūrpākārau tu kārayet|| veṣṭyāṅguṣṭhāvadhaḥ kāryāvaniruddhe tu kārayeta

121

इत्युद्देशे तु ते प्रोक्ता मुद्राहस्ता मया नृप ।। दर्शयेन्मन्त्रयुक्तानां परां सिद्धिमभीप्सिताम्

ityuddeśe tu te proktā mudrāhastā mayā nṛpa || darśayenmantrayuktānāṃ parāṃ siddhimabhīpsitām

122

यथामन्त्रं यथादेवं यथाविधिरतंद्रितः ।। मन्त्रेषु देवतायुक्ता बह्व्यो मुद्राः प्रकीर्तिताः

yathāmantraṃ yathādevaṃ yathāvidhirataṃdritaḥ || mantreṣu devatāyuktā bahvyo mudrāḥ prakīrtitāḥ

123

तासां मन्त्रं तु विज्ञेयं नियोगो नृप इष्यते

tāsāṃ mantraṃ tu vijñeyaṃ niyogo nṛpa iṣyate

124

एतावदुक्तं नृप नृत्तशास्त्रं समासतः पार्थिववंशमुख्य ।। निःशेषमेतद्गदितं महार्थं विस्तारतः सर्वजगत्प्रधानम्

etāvaduktaṃ nṛpa nṛttaśāstraṃ samāsataḥ pārthivavaṃśamukhya || niḥśeṣametadgaditaṃ mahārthaṃ vistārataḥ sarvajagatpradhānam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नृत्तशास्त्रमुद्रा नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nṛttaśāstramudrā nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। नृत्तमुत्पादितं केन ऋषिणा दैवतेन वा ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || nṛttamutpāditaṃ kena ṛṣiṇā daivatena vā || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

मार्कण्डेय उवाच ।। एकार्णवे पुरा लोके नष्टस्थावरजंगमे ।। शेषपर्यङ्कशयने सुप्ते मधुनिषूदने

mārkaṇḍeya uvāca || ekārṇave purā loke naṣṭasthāvarajaṃgame || śeṣaparyaṅkaśayane supte madhuniṣūdane

संवाह्यमानचरणे लक्ष्म्या यदुकुलोद्वह ।। नाभ्यां तस्य समुत्पन्नं पद्मं पद्मनिभेक्षण

saṃvāhyamānacaraṇe lakṣmyā yadukulodvaha || nābhyāṃ tasya samutpannaṃ padmaṃ padmanibhekṣaṇa

तत्र जातः स्वयं ब्रह्मा देवः शुभचतुर्मुखः ।। दैवैः सह महाभाग सशरीरैर्नराधिप

tatra jātaḥ svayaṃ brahmā devaḥ śubhacaturmukhaḥ || daivaiḥ saha mahābhāga saśarīrairnarādhipa

पद्मोदबिन्दु सम्भूतौ तत्रैव मधुकैटभौ ।। रजस्तमोमयौ चोरौ दानवौ तौ भयानकौ

padmodabindu sambhūtau tatraiva madhukaiṭabhau || rajastamomayau corau dānavau tau bhayānakau

ततो जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणस्तौ नराधिप ।। हत वेदस्ततो ब्रह्मा तुष्टाव मधुसूदनम्

tato jagṛhaturvedānbrahmaṇastau narādhipa || hata vedastato brahmā tuṣṭāva madhusūdanam

वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम् ।। दानवापहृता वेदा अन्धो जातोस्मि शत्रुहन्

vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam || dānavāpahṛtā vedā andho jātosmi śatruhan

एवमुक्तस्तदा विष्णुर्ब्रह्मणा पुरुषोत्तमः ।। उत्थाय सलिलात्तस्माद्बभ्राम सलिलाशये

evamuktastadā viṣṇurbrahmaṇā puruṣottamaḥ || utthāya salilāttasmādbabhrāma salilāśaye

अङ्गहारैः सुललितैस्तथा पदपरिक्रमैः ।। तथा भ्रमन्तन्तं देवं ददर्शायतलोचना

aṅgahāraiḥ sulalitaistathā padaparikramaiḥ || tathā bhramantantaṃ devaṃ dadarśāyatalocanā

3.34.10

अतीव ललितं लक्ष्मीर्जातरागा विशेषतः ।। देवोप्यश्वशिरो भूत्वा पातालतलगः क्षणात

atīva lalitaṃ lakṣmīrjātarāgā viśeṣataḥ || devopyaśvaśiro bhūtvā pātālatalagaḥ kṣaṇāta

स दैत्यान्दृष्टवान्वेदांस्त्यक्त्वाश्वशिरसस्तनुम् ।। जघान तौ महाकायौ दानवौ मधुकैटभौ

sa daityāndṛṣṭavānvedāṃstyaktvāśvaśirasastanum || jaghāna tau mahākāyau dānavau madhukaiṭabhau

हत्वा वेदसहायस्तु सम्प्राप्तो ब्रह्मणोऽन्तिके ।। ददौ वेदांस्ततस्तस्मै देवदेवः स्वयम्भुवे

hatvā vedasahāyastu samprāpto brahmaṇo'ntike || dadau vedāṃstatastasmai devadevaḥ svayambhuve

दत्त्वा वेदांस्ततः प्राह सृष्टिं कुरु पितामह।। वेदग्रामयुतो ब्रह्मा सर्गं चक्रे ततः प्रभुः

dattvā vedāṃstataḥ prāha sṛṣṭiṃ kuru pitāmaha|| vedagrāmayuto brahmā sargaṃ cakre tataḥ prabhuḥ

शेषस्याङ्कगतं देवं लक्ष्मीः पप्रच्छ पार्थिव।। लक्ष्म्युवाच ।। देवदेव जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर

śeṣasyāṅkagataṃ devaṃ lakṣmīḥ papraccha pārthiva|| lakṣmyuvāca || devadeva jagannātha śaṅkhacakragadādhara

परिक्रमं मया तोये दृष्टः सललितः प्रभो ।। अतीव रमणीयाङ्ग किं तत्प्रब्रूहि मे प्रभो

parikramaṃ mayā toye dṛṣṭaḥ salalitaḥ prabho || atīva ramaṇīyāṅga kiṃ tatprabrūhi me prabho

श्रीभगवानुवाच।। नृत्तमुत्पादितं ह्येतन्मया पद्मनिभेक्षणे।। अङ्गहारैः सकरणैः संयुक्तं सपरिक्रमैः

śrībhagavānuvāca|| nṛttamutpāditaṃ hyetanmayā padmanibhekṣaṇe|| aṅgahāraiḥ sakaraṇaiḥ saṃyuktaṃ saparikramaiḥ

नृत्तेनाराधयिष्यन्ति भक्तिमन्तस्तु मां शुभे ।। त्रैलोक्यस्यानुकरणं नृत्ते देवि प्रतिष्ठितम्

nṛttenārādhayiṣyanti bhaktimantastu māṃ śubhe || trailokyasyānukaraṇaṃ nṛtte devi pratiṣṭhitam

एतावदुक्त्वा तां देवो ब्रह्माणं वाक्यमव्रवीत ।। गृहाण नृत्तं धर्मज्ञ लक्ष्यलक्षणसंयुतम्

etāvaduktvā tāṃ devo brahmāṇaṃ vākyamavravīta || gṛhāṇa nṛttaṃ dharmajña lakṣyalakṣaṇasaṃyutam

3.34.20

एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं ग्राहयामास केशवः ।। तद्गृहीत्वा ततो ब्रह्मा ददौ रुद्राय वेधसे ।। गृहीत्वा तच्च रुद्रोपि तोषयामास केशवम् ।। तेन नृत्तेन सततं देवेशं भक्तवत्सलम्

etāvaduktvā brahmāṇaṃ grāhayāmāsa keśavaḥ || tadgṛhītvā tato brahmā dadau rudrāya vedhase || gṛhītvā tacca rudropi toṣayāmāsa keśavam || tena nṛttena satataṃ deveśaṃ bhaktavatsalam

एवमुत्पादितं नृत्तं वासुदेवेन पार्थिव ।। एकार्णवे पुरा लोके नष्टस्थावरजङ्गमे

evamutpāditaṃ nṛttaṃ vāsudevena pārthiva || ekārṇave purā loke naṣṭasthāvarajaṅgame

ततः प्रभृति देवेशः शङ्करः शङ्करो नृणाम् ।। नृत्तेनाराधयन्नास्ते देवं चक्रगदाधरम्

tataḥ prabhṛti deveśaḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro nṛṇām || nṛttenārādhayannāste devaṃ cakragadādharam

नृत्तेश्वरत्वं चावाप तुष्टाव मधुसूदनम् ।। सोऽपि तुष्यति नृत्तेन सम्यगाराधितो हरः

nṛtteśvaratvaṃ cāvāpa tuṣṭāva madhusūdanam || so'pi tuṣyati nṛttena samyagārādhito haraḥ

अन्ये च देवास्तुष्यन्ति सम्यङ् नृत्तेन तोषिताः ।। आप्यायनं परं ह्येतत्कथितं तु दिवौकसाम्

anye ca devāstuṣyanti samyaṅ nṛttena toṣitāḥ || āpyāyanaṃ paraṃ hyetatkathitaṃ tu divaukasām

एतदेव हि देवत्वं दीव्यतां सततं दिवि ।। पुष्पनैवेद्यदानेभ्यो नृत्तदानं विशिष्यते

etadeva hi devatvaṃ dīvyatāṃ satataṃ divi || puṣpanaivedyadānebhyo nṛttadānaṃ viśiṣyate

स्वयं नृत्तेन यः कुर्याद्देवदेवस्य पूजनम् ।। विशेषेण महाभाग तस्य तुष्यति केशवः

svayaṃ nṛttena yaḥ kuryāddevadevasya pūjanam || viśeṣeṇa mahābhāga tasya tuṣyati keśavaḥ

नृत्तं गीतं तथा वाद्यं दत्त्वा देवाय विष्णवे ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

nṛttaṃ gītaṃ tathā vādyaṃ dattvā devāya viṣṇave || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

नृत्तेन वृत्तिं यः कुर्यात्स तु वर्ज्यः प्रयत्नतः ।। कुशीलवाद्यैर्यः कुर्यान्नृत्तविक्रयकारकः

nṛttena vṛttiṃ yaḥ kuryātsa tu varjyaḥ prayatnataḥ || kuśīlavādyairyaḥ kuryānnṛttavikrayakārakaḥ

देवताराधनं कुर्याद्यस्तु नृत्तेन धर्मवित् ।। स सर्वकामानाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति

devatārādhanaṃ kuryādyastu nṛttena dharmavit || sa sarvakāmānāpnoti mokṣopāyaṃ ca vindati

3.34.30

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्गलोकप्रदं तथा ।। ईश्वराणां विलासं तु चार्तानां दुःखनाशनम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargalokapradaṃ tathā || īśvarāṇāṃ vilāsaṃ tu cārtānāṃ duḥkhanāśanam

मूढानामुपदेशं तत्स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनम् ।। शान्तिकं पौष्टिकं काम्यं वासुदेवेन निर्मितम्

mūḍhānāmupadeśaṃ tatstrīṇāṃ saubhāgyavardhanam || śāntikaṃ pauṣṭikaṃ kāmyaṃ vāsudevena nirmitam

एतावदुक्तं तव नृत्तशास्त्रं समासतो लोकहिताय राजन ।। नृत्तेन यत्नः पुरुषेण कार्यो लोकद्वयञ्जेतुमभीप्सता वै

etāvaduktaṃ tava nṛttaśāstraṃ samāsato lokahitāya rājana || nṛttena yatnaḥ puruṣeṇa kāryo lokadvayañjetumabhīpsatā vai

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नृत्तशास्त्रवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nṛttaśāstravarṇano nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि चित्रसूत्रं तवानघ।। उर्वशीं सृजतः पूर्वे चित्रसूत्रं नृपात्मज

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi citrasūtraṃ tavānagha|| urvaśīṃ sṛjataḥ pūrve citrasūtraṃ nṛpātmaja

नारायणेन मुनिना लोकानां हितकाम्यया।। प्राप्तानां वञ्चनार्थाय देवस्त्रीणां महामुनिः

nārāyaṇena muninā lokānāṃ hitakāmyayā|| prāptānāṃ vañcanārthāya devastrīṇāṃ mahāmuniḥ

सहकाररसं गृह्य उर्व्यां चक्रे वरस्त्रियम् ।। चित्रेण सा ततो जाता रूपयुक्ता वराप्सराः

sahakārarasaṃ gṛhya urvyāṃ cakre varastriyam || citreṇa sā tato jātā rūpayuktā varāpsarāḥ

यां दृष्ट्वा व्रीडिताः सर्वा जग्मुस्ता देवयोषितः ।। एवं महामुनिः कृत्वा चित्रं लक्षणसंयुतम्

yāṃ dṛṣṭvā vrīḍitāḥ sarvā jagmustā devayoṣitaḥ || evaṃ mahāmuniḥ kṛtvā citraṃ lakṣaṇasaṃyutam

ग्राहयामास स तदा विश्वकर्माणमच्युतम् ।। यथा नृत्ते तथा चित्रे त्रैलोक्यानुकृतिः स्मृता

grāhayāmāsa sa tadā viśvakarmāṇamacyutam || yathā nṛtte tathā citre trailokyānukṛtiḥ smṛtā

दृष्टयश्च तथा भावा अङ्गोपाङ्गानि सर्वशः ।। कराश्च ये महानृत्ते पूर्वोक्ता नृपसत्तम

dṛṣṭayaśca tathā bhāvā aṅgopāṅgāni sarvaśaḥ || karāśca ye mahānṛtte pūrvoktā nṛpasattama

त एव चित्रे विज्ञेया नृत्तं चित्रं परं मतम् ।। नृत्ते प्रमाणं येनोक्तं तत्प्रवक्ष्याम्यतः शृणु

ta eva citre vijñeyā nṛttaṃ citraṃ paraṃ matam || nṛtte pramāṇaṃ yenoktaṃ tatpravakṣyāmyataḥ śṛṇu

हंसो भद्रोऽथ मालव्यो रुचकः शशकस्तथा ।। विज्ञेयाः पुरुषाः पञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

haṃso bhadro'tha mālavyo rucakaḥ śaśakastathā || vijñeyāḥ puruṣāḥ pañca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

उच्छ्रायायामतुल्यास्ते सर्वे ज्ञेयाः प्रमाणतः ।। स्वेनेवाङ्गुलमानेन शतमष्टाधिकं भवेत्

ucchrāyāyāmatulyāste sarve jñeyāḥ pramāṇataḥ || svenevāṅgulamānena śatamaṣṭādhikaṃ bhavet

3.35.10

प्रमाणं नृप हंसस्य भद्रस्य तु षडुत्तरम् ।। चतुर्भिरधिकं ज्ञेयं मालव्यस्य तथा नृप

pramāṇaṃ nṛpa haṃsasya bhadrasya tu ṣaḍuttaram || caturbhiradhikaṃ jñeyaṃ mālavyasya tathā nṛpa

शतं च रुचकस्योक्तं दशोनं शशकस्य च ।। द्वादशाङुलविस्तारस्ताल इत्यभिधीयते

śataṃ ca rucakasyoktaṃ daśonaṃ śaśakasya ca || dvādaśāṅulavistārastāla ityabhidhīyate

अङ्गुल्फन्तच्चतुर्भागं पादोच्छ्रायः प्रकीर्तितः ।। द्वौ च तालौ तथा जङ्घे पादतुल्ये च जानुनी

aṅgulphantaccaturbhāgaṃ pādocchrāyaḥ prakīrtitaḥ || dvau ca tālau tathā jaṅghe pādatulye ca jānunī

जंघातुल्यौ तथा चोरू नाभिस्तालं तु मेढ्रतः ।। तावच्च नाभिहदयं हृदयात्कण्ठ एव च

jaṃghātulyau tathā corū nābhistālaṃ tu meḍhrataḥ || tāvacca nābhihadayaṃ hṛdayātkaṇṭha eva ca

कण्ठस्तालत्रिभागः स्यात्तालं च वदनं भवेत् ।। तालषड्भागमप्युक्तं ललाटोपरि मस्तकम्

kaṇṭhastālatribhāgaḥ syāttālaṃ ca vadanaṃ bhavet || tālaṣaḍbhāgamapyuktaṃ lalāṭopari mastakam

मध्ये मेढ्रं तु विज्ञेयमिति दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् ।। तालः प्रोक्तः करो राजन्बाहू सप्तदशाङ्गुलौ

madhye meḍhraṃ tu vijñeyamiti dairghyaṃ prakīrtitam || tālaḥ proktaḥ karo rājanbāhū saptadaśāṅgulau

प्रबाहू तावदेवोक्तौ वक्षसोर्धमथाष्टकम्। एतदायामतः प्रोक्तं मानं हंसस्य पार्थिव

prabāhū tāvadevoktau vakṣasordhamathāṣṭakam| etadāyāmataḥ proktaṃ mānaṃ haṃsasya pārthiva

अनेनैवानुसारेण शेषाणामपि कल्पयेत्।। आयामपरिणाहाभ्यां समाः सर्वे नराधिप

anenaivānusāreṇa śeṣāṇāmapi kalpayet|| āyāmapariṇāhābhyāṃ samāḥ sarve narādhipa

सामान्यतस्ते नृपवर्य मानं प्रोक्तं मया हंस नराधिपस्य ।। प्रत्यङ्गमानं च मयोच्यमानं समासतस्त्वं शृणु राजसिंह

sāmānyataste nṛpavarya mānaṃ proktaṃ mayā haṃsa narādhipasya || pratyaṅgamānaṃ ca mayocyamānaṃ samāsatastvaṃ śṛṇu rājasiṃha

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चित्रसूत्रे आयामोच्छ्रायमानवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre āyāmocchrāyamānavarṇano nāma pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०३६-०४०

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ प्रत्यङ्गविभागो भवति तत्र द्वादशाङ्गुलपरीणाहो मूर्धा । चतुरंगुलोच्छ्रायं अष्टाङ्गुलं ललाटम् । शङ्खौ चतुरङ्गुलौ द्व्यङ्गुलोच्छ्रायौ पञ्चाङ्गुलौ गण्डौ चतुरङ्गुलो हनुः । द्व्यङ्गुलौ कर्णौ चतुरङ्गुलोच्छ्रायौ । कर्णमध्याङ्गुलं तद्रन्ध्रमुदकम् ।। पालिरनियमेन । ( कर्णस्य लुटिकापालिः) नासा चतुरङ्गुला अग्रे द्व्यङ्गुलोच्छ्राया त्रिकायामा च नासापुटावंगुलीविस्तारौ द्विगुणद्विगुणायामौ । नासौष्ठमध्यमर्धाङ्गुलम् । ओष्ठश्चाङ्गुलः । चतुरङ्गुलायाममास्यम्। अधरोङ्गुलं द्व्यंगुलं चिबुकम् । चत्वारिंशद्दन्ताः । तेष्वष्टौ दंष्ट्राः । अधार्ङ्गुलोच्छ्रिता दन्ताः । अङ्गुलद्वादशभागिका दंष्ट्रा । अङ्गुल विस्तृता त्र्यङ्गुलायामे नेत्रे । नेत्रत्रिभागं कृष्णमंडलम्। पञ्चभागास्तारा । अर्धाङ्गुलिविस्तृते त्र्याङ्गुलायामे भ्रुवौ । तयोर्द्व्यंगुलमन्तरम् । चतुरङ्गुलं न्नेत्रान्तकर्णविवरम् । दशाङ्गुलविस्तृता ग्रीवा। एकविंशत्यङ्गुलपरिणाहा षोडशाङ्गुलस्तनान्तरम् । षडङ्गुलं स्तनजत्र्वन्तरम् । षोडश बाहुमूलपरिणाहः। द्वादशाग्रे सप्ताङ्गुलं करतलम् । पंचाङ्गुलं विस्तृतं पंचाङ्गुलप्रमाणा मध्यमिका । तत्पूर्वदलहीना प्रदेशिनी । तत्तुल्या चानामिका । तत्परिहीना कनिष्ठिका सर्वाः समत्रिभागपर्वाः । पर्वार्धा नखाः । त्र्यङ्गुलमङ्गुष्ठं द्विपर्वः। जठरपरिणाहो द्वाचत्वारिंशांगुलः । वेद्यप्रमाणाभ्यामङ्गुलं नाभिः । कटिरष्टादशांगुला विपुला । तत्परिधिश्चतुश्चत्वारिंशत् । चतुरंगुलविस्तृतौ वृषणौ । षडङ्गुलं तावत्परिणाहं मेढ्रम् । तन्मध्यत ऊरू चतुरङ्गुलौ । तद्द्विगुणपरिणाहाङ्गुलविपुले जानुनी । तत्त्रिगुणपरिणाहं जङ्घाग्रम् । पञ्चागुलं चतुर्दशपरिणाहं द्वादश दीर्घौ षडङ्गुलविस्तृतौ पदौ त्रिकायताङ्गुष्ठौ । अङ्गुष्ठतुल्या प्रदेशिनी । तदष्टांगोनाः शेषाः । अङ्गुलचतुर्भागहीनोऽङ्गुष्ठनखः । तदर्धप्रमाणं प्रदेशिन्याः । तदष्टभागः शेषाणाम् । सर्वपादमङ्गुलमष्टाङ्गुलोत्सेधः । त्र्यङ्गुले पार्ष्णीः। चतुरङ्गुलोच्छ्रायौ इति हंसप्रमाणं भवति। भवंति चात्र ।। शेषाणां पार्थिवेन्द्राणां मानं युक्त्या प्रकल्पयेत।। अनेनैवानुसारेण स्वमानस्यानुसारतः

mārkaṇḍeya uvāca || atha pratyaṅgavibhāgo bhavati tatra dvādaśāṅgulaparīṇāho mūrdhā | caturaṃgulocchrāyaṃ aṣṭāṅgulaṃ lalāṭam | śaṅkhau caturaṅgulau dvyaṅgulocchrāyau pañcāṅgulau gaṇḍau caturaṅgulo hanuḥ | dvyaṅgulau karṇau caturaṅgulocchrāyau | karṇamadhyāṅgulaṃ tadrandhramudakam || pāliraniyamena | ( karṇasya luṭikāpāliḥ) nāsā caturaṅgulā agre dvyaṅgulocchrāyā trikāyāmā ca nāsāpuṭāvaṃgulīvistārau dviguṇadviguṇāyāmau | nāsauṣṭhamadhyamardhāṅgulam | oṣṭhaścāṅgulaḥ | caturaṅgulāyāmamāsyam| adharoṅgulaṃ dvyaṃgulaṃ cibukam | catvāriṃśaddantāḥ | teṣvaṣṭau daṃṣṭrāḥ | adhārṅgulocchritā dantāḥ | aṅguladvādaśabhāgikā daṃṣṭrā | aṅgula vistṛtā tryaṅgulāyāme netre | netratribhāgaṃ kṛṣṇamaṃḍalam| pañcabhāgāstārā | ardhāṅgulivistṛte tryāṅgulāyāme bhruvau | tayordvyaṃgulamantaram | caturaṅgulaṃ nnetrāntakarṇavivaram | daśāṅgulavistṛtā grīvā| ekaviṃśatyaṅgulapariṇāhā ṣoḍaśāṅgulastanāntaram | ṣaḍaṅgulaṃ stanajatrvantaram | ṣoḍaśa bāhumūlapariṇāhaḥ| dvādaśāgre saptāṅgulaṃ karatalam | paṃcāṅgulaṃ vistṛtaṃ paṃcāṅgulapramāṇā madhyamikā | tatpūrvadalahīnā pradeśinī | tattulyā cānāmikā | tatparihīnā kaniṣṭhikā sarvāḥ samatribhāgaparvāḥ | parvārdhā nakhāḥ | tryaṅgulamaṅguṣṭhaṃ dviparvaḥ| jaṭharapariṇāho dvācatvāriṃśāṃgulaḥ | vedyapramāṇābhyāmaṅgulaṃ nābhiḥ | kaṭiraṣṭādaśāṃgulā vipulā | tatparidhiścatuścatvāriṃśat | caturaṃgulavistṛtau vṛṣaṇau | ṣaḍaṅgulaṃ tāvatpariṇāhaṃ meḍhram | tanmadhyata ūrū caturaṅgulau | taddviguṇapariṇāhāṅgulavipule jānunī | tattriguṇapariṇāhaṃ jaṅghāgram | pañcāgulaṃ caturdaśapariṇāhaṃ dvādaśa dīrghau ṣaḍaṅgulavistṛtau padau trikāyatāṅguṣṭhau | aṅguṣṭhatulyā pradeśinī | tadaṣṭāṃgonāḥ śeṣāḥ | aṅgulacaturbhāgahīno'ṅguṣṭhanakhaḥ | tadardhapramāṇaṃ pradeśinyāḥ | tadaṣṭabhāgaḥ śeṣāṇām | sarvapādamaṅgulamaṣṭāṅgulotsedhaḥ | tryaṅgule pārṣṇīḥ| caturaṅgulocchrāyau iti haṃsapramāṇaṃ bhavati| bhavaṃti cātra || śeṣāṇāṃ pārthivendrāṇāṃ mānaṃ yuktyā prakalpayeta|| anenaivānusāreṇa svamānasyānusārataḥ

मधक्षश्चन्द्रगौरस्तु नागराजभुजो बली।। हंसगामी सुमध्यश्च हंसश्च सुमुखो भवेत्

madhakṣaścandragaurastu nāgarājabhujo balī|| haṃsagāmī sumadhyaśca haṃsaśca sumukho bhavet

रोमरुद्धकपोलस्तु गजगामी महामतिः ।। वृत्तोपचितबाहुस्तु भद्रः पद्मनिभो भवेत्

romaruddhakapolastu gajagāmī mahāmatiḥ || vṛttopacitabāhustu bhadraḥ padmanibho bhavet

मुद्गश्यामस्तु मालव्यः कृशमध्यस्तनुच्छविः ।। आजानुबाहुः पीनांसो दन्तिघोणो महाहनुः

mudgaśyāmastu mālavyaḥ kṛśamadhyastanucchaviḥ || ājānubāhuḥ pīnāṃso dantighoṇo mahāhanuḥ

शरद्गौरस्तु रुचकः कम्बुग्रीवो महामतिः ।। सत्यस्तु सिकतश्चैव बलवांश्च प्रकीर्तितः

śaradgaurastu rucakaḥ kambugrīvo mahāmatiḥ || satyastu sikataścaiva balavāṃśca prakīrtitaḥ

रक्तश्यामस्तु शशकः किंचित्कर्बुरकस्तथा ।। पूर्णगण्डश्च चतुरो मध्वक्षश्च प्रकीर्तितः

raktaśyāmastu śaśakaḥ kiṃcitkarburakastathā || pūrṇagaṇḍaśca caturo madhvakṣaśca prakīrtitaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे चित्रसूत्रे प्रमाणवर्णनो नाम षट्त्रिंशत्तममोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde citrasūtre pramāṇavarṇano nāma ṣaṭtriṃśattamamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अङ्गप्रत्यङ्गमानेन यथा पञ्च नराः स्मृताः ।। स्त्रियः पञ्च तथा ज्ञेयास्ता एव मनुजोत्तम

mārkaṇḍeya uvāca || aṅgapratyaṅgamānena yathā pañca narāḥ smṛtāḥ || striyaḥ pañca tathā jñeyāstā eva manujottama

पुरुषस्य समीपस्था कर्तव्या योषिदीश्वर ।। नरस्कन्धप्रमाणेन कार्यैका सा यथामिति

puruṣasya samīpasthā kartavyā yoṣidīśvara || naraskandhapramāṇena kāryaikā sā yathāmiti

अङ्गुली द्वौ नरात्क्षामं स्त्रियो मध्यं विधीयते ।। अधिका च कटिः कार्या तथैव चतुरडुलम्

aṅgulī dvau narātkṣāmaṃ striyo madhyaṃ vidhīyate || adhikā ca kaṭiḥ kāryā tathaiva caturaḍulam

उरःप्रमाणतः कार्यौ स्तनौ नृप मनोहरौ ।। नृपाश्च सर्वे कर्तव्या महापुरुषलक्षणाः

uraḥpramāṇataḥ kāryau stanau nṛpa manoharau || nṛpāśca sarve kartavyā mahāpuruṣalakṣaṇāḥ

जालपादकराः कार्यास्तथा वै चक्रवर्तिनः ।। ऊर्णेयं च भुवोर्मध्ये तेषां कार्यं तथा शुभम्

jālapādakarāḥ kāryāstathā vai cakravartinaḥ || ūrṇeyaṃ ca bhuvormadhye teṣāṃ kāryaṃ tathā śubham

रेखाश्च करयोः कार्यास्तिस्रो राज्ञां मनोहराः ।। शशक्षतजसङ्काशाः शस्त्रा वै क्षामकोटकाः

rekhāśca karayoḥ kāryāstisro rājñāṃ manoharāḥ || śaśakṣatajasaṅkāśāḥ śastrā vai kṣāmakoṭakāḥ

तदङ्गभङ्गिनः सूक्ष्मा निजस्नेहाभ्यलंकृताः ।। घनेन्द्रनीलसदृथाः केशाः कार्यास्तथा शुभाः

tadaṅgabhaṅginaḥ sūkṣmā nijasnehābhyalaṃkṛtāḥ || ghanendranīlasadṛthāḥ keśāḥ kāryāstathā śubhāḥ

कुन्तला दक्षिणावर्तास्तरङ्गा सिंहकेसराः ।। वर्धरा जूटटसरा इत्येताः केशजातयः

kuntalā dakṣiṇāvartāstaraṅgā siṃhakesarāḥ || vardharā jūṭaṭasarā ityetāḥ keśajātayaḥ

चापाकारं भवेन्नेत्रं मत्स्योदरमथापि वा ।। नेत्रमुत्पलपत्राभं पद्मपत्रनिभं तथा

cāpākāraṃ bhavennetraṃ matsyodaramathāpi vā || netramutpalapatrābhaṃ padmapatranibhaṃ tathā

3.37.10

शानाकृतिर्महाराज पञ्चमं परिकीर्तितम् ।। चापाकारं भवेन्नेत्रं प्रमाणेन यथा स्त्रियः

śānākṛtirmahārāja pañcamaṃ parikīrtitam || cāpākāraṃ bhavennetraṃ pramāṇena yathā striyaḥ

मत्स्योदराख्यं कथितं तथा यवचतुष्टयम् ।। नेत्रमुत्पलपत्राख्यं प्रमाणात्षड्यवं स्मृतम्

matsyodarākhyaṃ kathitaṃ tathā yavacatuṣṭayam || netramutpalapatrākhyaṃ pramāṇātṣaḍyavaṃ smṛtam

पद्मपत्रनिभं नेत्रं प्रमाणेन यवा नव ।। शशाकृतिं च विज्ञेयं तथैव च यवा दश

padmapatranibhaṃ netraṃ pramāṇena yavā nava || śaśākṛtiṃ ca vijñeyaṃ tathaiva ca yavā daśa

स्वमानाऽङ्गुलमानस्य यवमानं प्रकल्पयेत् ।। चापाकारं भवेन्नेत्रं योगभूमिनिरीक्षणात्

svamānā'ṅgulamānasya yavamānaṃ prakalpayet || cāpākāraṃ bhavennetraṃ yogabhūminirīkṣaṇāt

मत्स्योदराकृति कार्यं नारीणां कामिनां तथा ।। नेत्रमुत्पलपत्राभं निर्विकारस्य शस्यते

matsyodarākṛti kāryaṃ nārīṇāṃ kāmināṃ tathā || netramutpalapatrābhaṃ nirvikārasya śasyate

त्रस्तस्स रुदतश्चैव पद्मपत्रनिभं भवेत् ।। क्रुद्धस्य वेदनान्तस्य नेत्रं शाराकृतिर्भवेत्

trastassa rudataścaiva padmapatranibhaṃ bhavet || kruddhasya vedanāntasya netraṃ śārākṛtirbhavet

ऋषयः पितरश्चैव देवताश्च नराधिप ।। स्वप्रभाभरणाः कार्या द्युतिमन्तस्तथैव च ।। मुष्णन्तस्तेजसां तेजः परेषां नृपसत्तम

ṛṣayaḥ pitaraścaiva devatāśca narādhipa || svaprabhābharaṇāḥ kāryā dyutimantastathaiva ca || muṣṇantastejasāṃ tejaḥ pareṣāṃ nṛpasattama

सम्यग्विचार्य नृपतिः स्वधिया यथोक्तं ह्येतत्प्रमाणमनुरूपमनिन्दितं च ।। स्थानैरनेककिरणैः स्थिरभूमिलम्भैः कार्यं तदेव सकुमारमजिह्मरेखम्

samyagvicārya nṛpatiḥ svadhiyā yathoktaṃ hyetatpramāṇamanurūpamaninditaṃ ca || sthānairanekakiraṇaiḥ sthirabhūmilambhaiḥ kāryaṃ tadeva sakumāramajihmarekham

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० सामान्यमानवर्णनो नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 sāmānyamānavarṇano nāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच।। नेत्रमुत्पलपत्राभं रक्तान्तं कृष्णतारकम।। प्रसन्नं दीर्घपक्ष्मान्तं मनोज्ञं मृदु सत्तम

mārkaṇḍeya uvāca|| netramutpalapatrābhaṃ raktāntaṃ kṛṣṇatārakama|| prasannaṃ dīrghapakṣmāntaṃ manojñaṃ mṛdu sattama

देवतानां करं राजन्प्रजाहितकरं भवेत्।। समे गोक्षीरवर्णाभे स्निग्धे जिह्माग्रपक्ष्मले

devatānāṃ karaṃ rājanprajāhitakaraṃ bhavet|| same gokṣīravarṇābhe snigdhe jihmāgrapakṣmale

प्रसन्ने पद्मनेत्रान्ते मनोज्ञे प्रियदर्शने ।। कृष्णतारे विशाले च नयने श्रीसुखप्रदे

prasanne padmanetrānte manojñe priyadarśane || kṛṣṇatāre viśāle ca nayane śrīsukhaprade

चतुरस्रं सुसम्पूर्णं प्रसन्नं शुभलक्षणम् ।। अत्रिकोणमवक्रं च अधिकारमुखं भवेत्

caturasraṃ susampūrṇaṃ prasannaṃ śubhalakṣaṇam || atrikoṇamavakraṃ ca adhikāramukhaṃ bhavet

दीर्घमण्डलचक्राणि त्रिकोणादीनि यानि च ।। वर्ज्यानि तानि देवानां प्रजासु शिवमिच्छता

dīrghamaṇḍalacakrāṇi trikoṇādīni yāni ca || varjyāni tāni devānāṃ prajāsu śivamicchatā

कार्या हसप्रमाणेन देवा यदुकुलोद्वह ।। तेषां च लोम कर्त्तव्यमक्षिपक्ष्मसु च भ्रुवोः

kāryā hasapramāṇena devā yadukulodvaha || teṣāṃ ca loma karttavyamakṣipakṣmasu ca bhruvoḥ

अतः शेषेषु गात्रेषु देवाः स्युर्लोमवर्जिताः ।। द्विरष्टवर्षाकाराश्च तथा कार्या दिवौकसः

ataḥ śeṣeṣu gātreṣu devāḥ syurlomavarjitāḥ || dviraṣṭavarṣākārāśca tathā kāryā divaukasaḥ

प्रसन्नवदना नित्यं तथा च स्मितदृष्टयः ।। मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैरङ्गदैस्तथा

prasannavadanā nityaṃ tathā ca smitadṛṣṭayaḥ || mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūrairaṅgadaistathā

भूषितास्तेऽथ कर्तव्याः शुभस्रग्दामधारिणः।। श्रोणीसूत्रेण महता पादाभरणचारिणा

bhūṣitāste'tha kartavyāḥ śubhasragdāmadhāriṇaḥ|| śroṇīsūtreṇa mahatā pādābharaṇacāriṇā

यज्ञोपवीतवंतश्च सावतंसास्तथैव च ।। जान्वधोलम्बिना कार्याः शोभिना कटिवाससा ।। 3.38.१

yajñopavītavaṃtaśca sāvataṃsāstathaiva ca || jānvadholambinā kāryāḥ śobhinā kaṭivāsasā || 3.38.1

वामे मनुजशार्दूल दक्षिणं जानु दर्शयेत् ।। अंशुकं च तथा कार्यं देवतानां मनोहरम्

vāme manujaśārdūla dakṣiṇaṃ jānu darśayet || aṃśukaṃ ca tathā kāryaṃ devatānāṃ manoharam

प्रभा च तेषां कर्तव्या मूर्ध्नि मूर्ध्नः प्रमाणतः ।। मण्डलाभा महाराज देवतातोऽनुकारिणी

prabhā ca teṣāṃ kartavyā mūrdhni mūrdhnaḥ pramāṇataḥ || maṇḍalābhā mahārāja devatāto'nukāriṇī

ऊर्ध्वा दृष्टिरधोदृष्टिस्तिर्यक् तेषां विवर्जयेत ।। हीनाधिका वा दीना वा क्रुद्धा रूक्षा तथैव च

ūrdhvā dṛṣṭiradhodṛṣṭistiryak teṣāṃ vivarjayeta || hīnādhikā vā dīnā vā kruddhā rūkṣā tathaiva ca

ऊर्ध्वा तु मरणायोक्ता शोकायाधः प्रकीर्तिता ।। तिर्यग्धनविनाशाय हीना भवति मृत्यवे

ūrdhvā tu maraṇāyoktā śokāyādhaḥ prakīrtitā || tiryagdhanavināśāya hīnā bhavati mṛtyave

अधिका शोकजननी दीना च नृपसत्तम ।। रूक्षा धनक्षयाय स्यात्क्रुद्धा भयविवर्धिनी

adhikā śokajananī dīnā ca nṛpasattama || rūkṣā dhanakṣayāya syātkruddhā bhayavivardhinī

शातोदरी न कर्तव्या न कार्या चाधिकोदरी ।। सक्षता च न कर्तव्या तथा यदुकुलोद्वह

śātodarī na kartavyā na kāryā cādhikodarī || sakṣatā ca na kartavyā tathā yadukulodvaha

हीनाधिकप्रमाणा च रूक्षवर्णा तथैव च ।। विवृतेन च वक्त्रेण नता च यदुनन्दन

hīnādhikapramāṇā ca rūkṣavarṇā tathaiva ca || vivṛtena ca vaktreṇa natā ca yadunandana

प्रमाणहीनैरङ्गैश्च त्वधिकैरपि पार्थिव ।। शातोदरी क्षुद्भयदा मरणायाधिकोदरी

pramāṇahīnairaṅgaiśca tvadhikairapi pārthiva || śātodarī kṣudbhayadā maraṇāyādhikodarī

सक्षता मरणायोक्ता हीना धनविनाशिनी ।। अधिका शोकजननी रूक्षवर्णा भयप्रदा

sakṣatā maraṇāyoktā hīnā dhanavināśinī || adhikā śokajananī rūkṣavarṇā bhayapradā

3.38.20

विवृत्तेन च वक्त्रेण कुलनाशकरी भवेत् ।। प्राच्याभा धननाशाय दक्षिणेन च मृत्यवे

vivṛttena ca vaktreṇa kulanāśakarī bhavet || prācyābhā dhananāśāya dakṣiṇena ca mṛtyave

पश्चिमेन सुतघ्नी च चोदग्भयविवृद्धये ।। प्रमाणहीना नाशाय अधिका देशनाशिनी

paścimena sutaghnī ca codagbhayavivṛddhaye || pramāṇahīnā nāśāya adhikā deśanāśinī

अश्लक्ष्णा मरणायोक्ता क्रुद्धा रूपविनाशिनी ।। प्रमाणहीनां प्रतिमां तथा लक्षणवर्जिताम्

aślakṣṇā maraṇāyoktā kruddhā rūpavināśinī || pramāṇahīnāṃ pratimāṃ tathā lakṣaṇavarjitām

आवाहिताञ्च विप्रेन्द्रैर्नाविशन्ति दिवौकसः

āvāhitāñca viprendrairnāviśanti divaukasaḥ

आविशंति तु तां नित्यं पिशाचा दैत्यदानवाः ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानहीनां विवर्जयेत्

āviśaṃti tu tāṃ nityaṃ piśācā daityadānavāḥ || tasmātsarvaprayatnena mānahīnāṃ vivarjayet

चित्रलक्षणसंयुक्तं प्रशस्तं सर्वमुच्यते ।। आयुष्यं च यशस्यं च धनधान्यविवर्धनम्

citralakṣaṇasaṃyuktaṃ praśastaṃ sarvamucyate || āyuṣyaṃ ca yaśasyaṃ ca dhanadhānyavivardhanam

तदेव लक्षणापेतं धनधान्यविनाशनम् ।। देवा नरेन्द्र कर्त्तव्याः शोभावन्तः सदैव तु ।। मृगेंद्रवृषनागानां हंसानां गतिभिः समाः

tadeva lakṣaṇāpetaṃ dhanadhānyavināśanam || devā narendra karttavyāḥ śobhāvantaḥ sadaiva tu || mṛgeṃdravṛṣanāgānāṃ haṃsānāṃ gatibhiḥ samāḥ

सलक्षणं चित्रमुशन्ति धन्यं देशस्य कर्तुर्वसुधाधिपस्य ।। तस्मात्प्रयत्नेन सलक्षणं तत्कार्यं नरैर्यत्नपरैर्यथावत ।। २७ ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिमालक्षणवर्णनन्नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः

salakṣaṇaṃ citramuśanti dhanyaṃ deśasya karturvasudhādhipasya || tasmātprayatnena salakṣaṇaṃ tatkāryaṃ narairyatnaparairyathāvata || 27 || || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pratimālakṣaṇavarṇanannāmāṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शुभाकारविहाराणि नानावर्णधराणि च।। नव स्थानानि रूपाणां शृणु तान्यनुपूर्वशः

mārkaṇḍeya uvāca || śubhākāravihārāṇi nānāvarṇadharāṇi ca|| nava sthānāni rūpāṇāṃ śṛṇu tānyanupūrvaśaḥ

ऋज्वागतं भवेत्पूर्वमनृजु तदनन्तरम् ।। साचीकृतशरीरं च भवत्यर्धविलोचनम्

ṛjvāgataṃ bhavetpūrvamanṛju tadanantaram || sācīkṛtaśarīraṃ ca bhavatyardhavilocanam

ततः पार्श्वागतं नाम पुरावृत्तमनन्तरम् ।। पृष्ठागतमधः कार्यं पुरावृत्तं समानतम्

tataḥ pārśvāgataṃ nāma purāvṛttamanantaram || pṛṣṭhāgatamadhaḥ kāryaṃ purāvṛttaṃ samānatam

एतान्यनेकभेदानि नव स्थानानि भूषिते ।। एकैकस्येह भवतः शृणु मे नृप लक्षणम्

etānyanekabhedāni nava sthānāni bhūṣite || ekaikasyeha bhavataḥ śṛṇu me nṛpa lakṣaṇam

तत्राभिमुखमेवादौ स्पष्टमानगुणान्वितम् ।। सुसम्पूर्णं सुचार्वङ्गं सुश्लक्ष्णमलवर्तकम्

tatrābhimukhamevādau spaṣṭamānaguṇānvitam || susampūrṇaṃ sucārvaṅgaṃ suślakṣṇamalavartakam

सुशुद्धं मधुरं स्पष्टरेखासंस्कारभूषितम् ।। यद्भवेत्स्थानमक्षीणगात्रं पृष्ठगतं तु तत्

suśuddhaṃ madhuraṃ spaṣṭarekhāsaṃskārabhūṣitam || yadbhavetsthānamakṣīṇagātraṃ pṛṣṭhagataṃ tu tat

मुखस्यादावतोऽक्षीणं वक्षस उदरं तथा ।। कट्या च स्कन्ध देशाच्च ऊरुतश्च क्षयं गता

mukhasyādāvato'kṣīṇaṃ vakṣasa udaraṃ tathā || kaṭyā ca skandha deśācca ūrutaśca kṣayaṃ gatā

नासापुटाधरोष्ठानां चतुर्थांशं च बुद्धिमत् ।। क्षयं नीतं त्रिभागं च यस्य गात्रेभ्य एव च

nāsāpuṭādharoṣṭhānāṃ caturthāṃśaṃ ca buddhimat || kṣayaṃ nītaṃ tribhāgaṃ ca yasya gātrebhya eva ca

कान्तारूपं परं स्थानं स्थानलम्भोपपादितम् ।। एतदेवर्जुनामोक्तमनेककरणान्वितम्

kāntārūpaṃ paraṃ sthānaṃ sthānalambhopapāditam || etadevarjunāmoktamanekakaraṇānvitam

3.39.10

यत्तिर्यग्भूमिलम्भेन नेत्रहारि सुवर्तनम्।। सुकुमारं चतुर्भागं क्षीणं सर्वांगशोभनम्

yattiryagbhūmilambhena netrahāri suvartanam|| sukumāraṃ caturbhāgaṃ kṣīṇaṃ sarvāṃgaśobhanam

अध्यर्धभ्रूललाटे चाप्यध्यर्धघ्राणमुत्कटम् ।। भागक्षयावशेषार्धं कलापक्षीणलोचनम्

adhyardhabhrūlalāṭe cāpyadhyardhaghrāṇamutkaṭam || bhāgakṣayāvaśeṣārdhaṃ kalāpakṣīṇalocanam

कलावलुप्तभ्रूलेखं लिखितं स्निग्धलेखया ।। न च च्छायागतं कालं न चावऋजुकोपनम्

kalāvaluptabhrūlekhaṃ likhitaṃ snigdhalekhayā || na ca cchāyāgataṃ kālaṃ na cāvaṛjukopanam

खेकारिकत्वाच्च नृप साचीकृतमिहोच्यते ।। अर्धं नेत्रं मुखे यस्य लुप्तमवभ्रुवे तथा

khekārikatvācca nṛpa sācīkṛtamihocyate || ardhaṃ netraṃ mukhe yasya luptamavabhruve tathā

भङ्गो ललाटमात्रश्च दृश्यानां सारमेव तु ।। मात्रार्धां चैकतो गण्डं दृश्यमर्धकृतक्षयम्

bhaṅgo lalāṭamātraśca dṛśyānāṃ sārameva tu || mātrārdhāṃ caikato gaṇḍaṃ dṛśyamardhakṛtakṣayam

मात्रार्धं कण्डरेखाया यवमाविष्कृतं हनोः ।। उरसोऽर्धं मुखं लिप्तं नाभ्यास्याच्छिष्टमंगुलम्

mātrārdhaṃ kaṇḍarekhāyā yavamāviṣkṛtaṃ hanoḥ || uraso'rdhaṃ mukhaṃ liptaṃ nābhyāsyācchiṣṭamaṃgulam

अध्यर्धशेषा च कटी अन्यच्च दर्शनीकृतम् ।। अध्यर्धाक्षं परिज्ञेयमाकारेणैवमादिना

adhyardhaśeṣā ca kaṭī anyacca darśanīkṛtam || adhyardhākṣaṃ parijñeyamākāreṇaivamādinā

च्छायागतमिति प्रोक्तं पर्यायेणैतदेव तु ।। यस्यावलोक्यते पार्श्वं दक्षिणं सव्यमेव वा

cchāyāgatamiti proktaṃ paryāyeṇaitadeva tu || yasyāvalokyate pārśvaṃ dakṣiṇaṃ savyameva vā

कृत्स्नमन्यर्क्षयातं तदङ्गमङ्गगतिस्तथा ।। एकाक्षमेकभ्रूलेखमरनामा ललाटवत्

kṛtsnamanyarkṣayātaṃ tadaṅgamaṅgagatistathā || ekākṣamekabhrūlekhamaranāmā lalāṭavat

एकं श्रोत्रं यदर्धं स्याच्चिबुकार्धं शिरोरुहम् ।। गृहीतमानलावण्यमाधुर्यादिगुणान्वितम्

ekaṃ śrotraṃ yadardhaṃ syāccibukārdhaṃ śiroruham || gṛhītamānalāvaṇyamādhuryādiguṇānvitam

3.39.20

पार्श्वागतमिति प्रोक्तं तत्स्याद्भित्तिकसंज्ञितम् ।। अपाक्रुद्धे कलक्षीणे कण्ठदेशे तथैव च

pārśvāgatamiti proktaṃ tatsyādbhittikasaṃjñitam || apākruddhe kalakṣīṇe kaṇṭhadeśe tathaiva ca

बाहुगण्डललाटेषु कालाख्यं क्षयमागतम् ।। बाहुवक्षःकटितटस्थितिगु...............

bāhugaṇḍalalāṭeṣu kālākhyaṃ kṣayamāgatam || bāhuvakṣaḥkaṭitaṭasthitigu...............

द्विकलं द्विकलं ज्ञात्वा यथाभागं कृषीकृतम् ।। अनुरूपप्रमाणेन नातितीक्ष्णाङ्गमेव च

dvikalaṃ dvikalaṃ jñātvā yathābhāgaṃ kṛṣīkṛtam || anurūpapramāṇena nātitīkṣṇāṅgameva ca

एतद्गण्डपरावृत्तं स्थानं च परिकीर्तितम् ।। पृष्ठतो यदपि व्यक्तं देहबन्धं मनोहरम्

etadgaṇḍaparāvṛttaṃ sthānaṃ ca parikīrtitam || pṛṣṭhato yadapi vyaktaṃ dehabandhaṃ manoharam

वक्रभ्रुकुटिसर्वज्ञसन्धिबन्धनमेव च ।। ईषच्च दर्शितापाङ्गकपोलजठरे पुनः

vakrabhrukuṭisarvajñasandhibandhanameva ca || īṣacca darśitāpāṅgakapolajaṭhare punaḥ

प्रकाशितैकपार्श्वेन सुस्थिरं दृष्टिहारि च ।। स्वहीनमानलावण्यमाधुर्यादिगुणान्वितम्

prakāśitaikapārśvena susthiraṃ dṛṣṭihāri ca || svahīnamānalāvaṇyamādhuryādiguṇānvitam

लेखेषु पुस्तदेशेषु पृष्ठागतमिति स्मृतम् ।। यस्योर्धमङ्गपत्येन भागेन समवस्थितम्

lekheṣu pustadeśeṣu pṛṣṭhāgatamiti smṛtam || yasyordhamaṅgapatyena bhāgena samavasthitam

स्थितेर्ष्याभमुखेर्धाङ्गे परिवृत्तिवशाद्भवेत् ।। किञ्चिच्छायागतौ कार्यावुपरिष्टादधः पुरः

sthiterṣyābhamukherdhāṅge parivṛttivaśādbhavet || kiñcicchāyāgatau kāryāvupariṣṭādadhaḥ puraḥ

अर्धार्धगतसारूप्यं चिरसग्राम्यसंस्थितम् ।। मध्येन नेत्ररम्येन यथायोगविलोपिना

ardhārdhagatasārūpyaṃ cirasagrāmyasaṃsthitam || madhyena netraramyena yathāyogavilopinā

विज्ञेयं दधतः कार्यं परिवृत्तं नरेश्वर ।। समग्रदृष्टिस्फिग्देशं दष्टपादतलं तु यत्

vijñeyaṃ dadhataḥ kāryaṃ parivṛttaṃ nareśvara || samagradṛṣṭisphigdeśaṃ daṣṭapādatalaṃ tu yat

3.39.30

अर्वतः क्षीणदृष्टार्धं दृश्या शेषं कटिस्थलम् ।। लुप्तपादाङ्गुलितलं दृश्याशेषतलद्वयम्

arvataḥ kṣīṇadṛṣṭārdhaṃ dṛśyā śeṣaṃ kaṭisthalam || luptapādāṅgulitalaṃ dṛśyāśeṣataladvayam

चतुरस्रं सुसम्पूर्णमभयानकदर्शनम् ।। प्रकाशीकृतबाहुञ्च सुदष्टमुखकन्धरम्

caturasraṃ susampūrṇamabhayānakadarśanam || prakāśīkṛtabāhuñca sudaṣṭamukhakandharam

लुप्तं जङ्घैकतो ज्ञेयं नाम्ना स्थानं समानतः ।। नीचान्येतानि सर्वाणि तथोक्तैरभिराजितम्

luptaṃ jaṅghaikato jñeyaṃ nāmnā sthānaṃ samānataḥ || nīcānyetāni sarvāṇi tathoktairabhirājitam

लक्षितैर्लक्षितव्यानि त्वयानुक्रमशो नव ।। एषां प्रज्ञावशेषेण विकाराणि बहून्यपि

lakṣitairlakṣitavyāni tvayānukramaśo nava || eṣāṃ prajñāvaśeṣeṇa vikārāṇi bahūnyapi

एकैकशश्च भूभागैः कर्तव्यानि यथावधि ।। त्वया सन्तः समासाद्य सम्यङ् मानं तु भूतले

ekaikaśaśca bhūbhāgaiḥ kartavyāni yathāvadhi || tvayā santaḥ samāsādya samyaṅ mānaṃ tu bhūtale

स्थानानीमानि मानाद्यैर्गुणैर्लेख्यानि यत्नतः ।। नवैवैतानि दृष्टानि सर्वभावेष्वनिन्दित

sthānānīmāni mānādyairguṇairlekhyāni yatnataḥ || navaivaitāni dṛṣṭāni sarvabhāveṣvanindita

स्थानानि नाधिकमतः परमस्ति हि किंचन ।। जीवलोकं परिक्रम्य सततं स्थाणुजङ्गमम्

sthānāni nādhikamataḥ paramasti hi kiṃcana || jīvalokaṃ parikramya satataṃ sthāṇujaṅgamam

उत्तमाधममध्येषु प्रमाणगुणतः सदा।। चित्रं विचित्रं त्रिविधं प्रमाणं त्रयमेव च

uttamādhamamadhyeṣu pramāṇaguṇataḥ sadā|| citraṃ vicitraṃ trividhaṃ pramāṇaṃ trayameva ca

क्षयवृद्धी च कार्त्स्येन मया तेऽभिहितेऽनघ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षयवृद्धिविधिं क्रमात

kṣayavṛddhī ca kārtsyena mayā te'bhihite'nagha|| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kṣayavṛddhividhiṃ kramāta

चित्रविद्भिरसंज्ञेयं समासेनेतरेण च ।। त्रयोदशविधैवात्र क्षयवृद्धिरुदाहृता

citravidbhirasaṃjñeyaṃ samāsenetareṇa ca || trayodaśavidhaivātra kṣayavṛddhirudāhṛtā

3.39.40

स्थानानां बहुसंस्थत्वादङ्गावयवसम्भवा ।। स्थानं पृष्ठ गतं पूर्वमवर्जुगतमेव च

sthānānāṃ bahusaṃsthatvādaṅgāvayavasambhavā || sthānaṃ pṛṣṭha gataṃ pūrvamavarjugatameva ca

मध्यार्धार्धं तथार्धार्धं साचीकृतमुखं तथा ।। नतं गण्डपरावृत्तं पृष्ठागतमथापि च

madhyārdhārdhaṃ tathārdhārdhaṃ sācīkṛtamukhaṃ tathā || nataṃ gaṇḍaparāvṛttaṃ pṛṣṭhāgatamathāpi ca

पार्श्वागतं च विज्ञेयमुल्लेपं चलितं तथा ।। उत्तानं वलितं चेति स्थानानि तु त्रयोदश

pārśvāgataṃ ca vijñeyamullepaṃ calitaṃ tathā || uttānaṃ valitaṃ ceti sthānāni tu trayodaśa

कार्याण्येतानि सर्वाणि नामसंस्थानतो नृप ।। मण्डलानीह वैशाखप्रत्यालीढक्रियाक्रमैः

kāryāṇyetāni sarvāṇi nāmasaṃsthānato nṛpa || maṇḍalānīha vaiśākhapratyālīḍhakriyākramaiḥ

समाश्चार्द्धसमाः पादाः सुस्थितानि चलानि च ।। समासमपदस्थं च द्विविधं स्थानकं भवेत

samāścārddhasamāḥ pādāḥ susthitāni calāni ca || samāsamapadasthaṃ ca dvividhaṃ sthānakaṃ bhaveta

तद्गत्वा पदभूयिष्ठं स्थानं समपदं स्मृतम् ।। मण्डलञ्च द्वितीयं स्यात्स्थानान्यन्यानि यानि च

tadgatvā padabhūyiṣṭhaṃ sthānaṃ samapadaṃ smṛtam || maṇḍalañca dvitīyaṃ syātsthānānyanyāni yāni ca

तान्येकसमपादानि विचित्राणि चलानि च ।। तत्र वैशाखमालीढं प्रत्यालीढं च धन्विनाम्

tānyekasamapādāni vicitrāṇi calāni ca || tatra vaiśākhamālīḍhaṃ pratyālīḍhaṃ ca dhanvinām

चित्रगोमूत्रकगतं विषमं खड्गचर्मिणाम् ।। चलितं खलितायस्तमालीढैकपद क्रमम्

citragomūtrakagataṃ viṣamaṃ khaḍgacarmiṇām || calitaṃ khalitāyastamālīḍhaikapada kramam

शक्तितोमरपाषाणभिन्दिपालादिधारिणाम् ।। सुवल्गितं चक्रशूलगदाकुणपधारिणाम्

śaktitomarapāṣāṇabhindipālādidhāriṇām || suvalgitaṃ cakraśūlagadākuṇapadhāriṇām

एकपादसमस्थानं द्वितीयेन तु विद्गलम् ।। शरीरं च सलीलं स्यात्सावष्टंभैः क्वचिद्द्रुतम्

ekapādasamasthānaṃ dvitīyena tu vidgalam || śarīraṃ ca salīlaṃ syātsāvaṣṭaṃbhaiḥ kvaciddrutam

3.39.50

लीलाविलासविभ्रान्तं विशाल जघनस्थलम् ।। स्थिरैकपादविन्यासं स्त्रीरूपं विलिखेद्बुधः

līlāvilāsavibhrāntaṃ viśāla jaghanasthalam || sthiraikapādavinyāsaṃ strīrūpaṃ vilikhedbudhaḥ

प्रमाणहीनस्तु जनोऽनुभूयात्कालस्य भावस्य बलात्पृथिव्याम् ।। इति प्रचिन्त्यात्मधिया बुधेन कार्यं प्रमाणं क्षयवृद्धियोगे

pramāṇahīnastu jano'nubhūyātkālasya bhāvasya balātpṛthivyām || iti pracintyātmadhiyā budhena kāryaṃ pramāṇaṃ kṣayavṛddhiyoge

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवत्रसंवादे चित्रसूत्रे क्षयवृद्धिर्नामैकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavatrasaṃvāde citrasūtre kṣayavṛddhirnāmaikonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। त्रिप्रकारेष्टिकाचूर्णं त्र्यंशं क्षिप्त्वा मृदस्ततः ।। गुग्गुलं समधूच्छिष्टं मधुकं मुरुकं गुडम्

mārkaṇḍeya uvāca || || triprakāreṣṭikācūrṇaṃ tryaṃśaṃ kṣiptvā mṛdastataḥ || guggulaṃ samadhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ murukaṃ guḍam

कुसुम्भं तैलसंयुक्तं कृत्वा दध्यात्समांशकम्।। त्रिभागमग्निदग्धाया सुधायास्तत्र चूर्णयेत्

kusumbhaṃ tailasaṃyuktaṃ kṛtvā dadhyātsamāṃśakam|| tribhāgamagnidagdhāyā sudhāyāstatra cūrṇayet

बिल्वजं द्व्यंशमिश्रं तत्प्रक्षिप्य मषकं कषम्।। वालुकांशं ततो दद्यात्स्वानुरूपेण बुद्धिमान्

bilvajaṃ dvyaṃśamiśraṃ tatprakṣipya maṣakaṃ kaṣam|| vālukāṃśaṃ tato dadyātsvānurūpeṇa buddhimān

ततः शकलतोयेन प्लावयेत्पिच्छिलेन तम्।। परिक्लिन्नं समग्रं तन्मासमात्रं निधापयेत्

tataḥ śakalatoyena plāvayetpicchilena tam|| pariklinnaṃ samagraṃ tanmāsamātraṃ nidhāpayet

मार्दवं मासमात्रेण गतमुद्धृत्य यत्नतः ।। दद्यात्प्रलेपं निपुणः शुष्कं कुड्ये विमृश्य तु

mārdavaṃ māsamātreṇa gatamuddhṛtya yatnataḥ || dadyātpralepaṃ nipuṇaḥ śuṣkaṃ kuḍye vimṛśya tu

श्लक्ष्णं समं स्ववष्टब्धं निम्नोन्नतविनाकृतम् ।। न चातिवनतां यातं न चातितनुताङ्गतम्

ślakṣṇaṃ samaṃ svavaṣṭabdhaṃ nimnonnatavinākṛtam || na cātivanatāṃ yātaṃ na cātitanutāṅgatam

यदा शुष्कं भवेत्कुड्यं तत्प्रलिप्तमसत्कृतम् ।। तया मृदा सर्जरसा तैलभागावियुक्तया

yadā śuṣkaṃ bhavetkuḍyaṃ tatpraliptamasatkṛtam || tayā mṛdā sarjarasā tailabhāgāviyuktayā

श्लक्ष्णीकुर्यात्प्रयत्नेन लेपनैः श्लक्ष्णमञ्जनैः ।। मुहुर्मुहुश्च क्षीरेण सिक्ता मार्जनयत्नतः

ślakṣṇīkuryātprayatnena lepanaiḥ ślakṣṇamañjanaiḥ || muhurmuhuśca kṣīreṇa siktā mārjanayatnataḥ

सद्यः शोषमुपायातं कुड्यं तन्मनुजेश्वर ।। अपि वर्षशतस्यान्ते न प्रणश्येत्तु कर्हिचित्

sadyaḥ śoṣamupāyātaṃ kuḍyaṃ tanmanujeśvara || api varṣaśatasyānte na praṇaśyettu karhicit

3.40.10

अनेनैव प्रकारेण द्विविधैर्वर्णकैर्युताः ।। कर्तव्याश्चित्रवपुषा विविधा मणिभूमयः

anenaiva prakāreṇa dvividhairvarṇakairyutāḥ || kartavyāścitravapuṣā vividhā maṇibhūmayaḥ

कुड्ये शुष्के तिथौ शस्ते रूक्षे च गुणसंयुते ।। चित्रायोगे विशेषेण श्वेतवासा यतात्मवान्

kuḍye śuṣke tithau śaste rūkṣe ca guṇasaṃyute || citrāyoge viśeṣeṇa śvetavāsā yatātmavān

ब्राह्मणान्पूजयित्वा तु स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च ।। तद्विदश्च यथान्यायं गुरूँश्च गुरुवत्सलः

brāhmaṇānpūjayitvā tu svasti vācya praṇamya ca || tadvidaśca yathānyāyaṃ gurūm̐śca guruvatsalaḥ

प्राङ्मुखो देवताध्यायी चित्रकर्म समाचरेत् ।। श्वेतकाद्रवकृष्णाभिर्वर्तिकाभिर्यथाक्रमम्

prāṅmukho devatādhyāyī citrakarma samācaret || śvetakādravakṛṣṇābhirvartikābhiryathākramam

आलिख्य स्थापयेद्विद्वान्प्रमाणे स्थानके तथा ।। ततस्तु रञ्जयेद्रङ्गैर्यथास्थानानुरूपतः

ālikhya sthāpayedvidvānpramāṇe sthānake tathā || tatastu rañjayedraṅgairyathāsthānānurūpataḥ

श्यामा गौरी तथा तस्य च्छविः स्यात्तां प्रदर्शयेत् ।। तस्याश्च लक्षणं प्रोक्तं प्राप्ताया नृप विस्तरे

śyāmā gaurī tathā tasya cchaviḥ syāttāṃ pradarśayet || tasyāśca lakṣaṇaṃ proktaṃ prāptāyā nṛpa vistare

मूलरङ्गाः स्मृताः पञ्च श्वेतः पीतो विलोमतः ।। कृष्णो नीलश्च राजेन्द्र शतशोन्तरतः स्मृताः

mūlaraṅgāḥ smṛtāḥ pañca śvetaḥ pīto vilomataḥ || kṛṣṇo nīlaśca rājendra śataśontarataḥ smṛtāḥ

पूर्णरङ्गविभागेन भावकल्पनया तथा।। स्वबुद्ध्या कारयेद्रङ्गाञ्शतशोऽथ सहस्रशः

pūrṇaraṅgavibhāgena bhāvakalpanayā tathā|| svabuddhyā kārayedraṅgāñśataśo'tha sahasraśaḥ

नीलेष्वतिव्यतिकृतिः पालाश इति शस्यते ।। स शुद्धः श्वेतमिश्रश्च नीलाभ्यधिक एव च

nīleṣvativyatikṛtiḥ pālāśa iti śasyate || sa śuddhaḥ śvetamiśraśca nīlābhyadhika eva ca

एकाधिकं च भवति च्छवीनामनुरूपतः ।। श्वेताधिको वा न्यूनो वा समांशश्चेति स त्रिधा

ekādhikaṃ ca bhavati cchavīnāmanurūpataḥ || śvetādhiko vā nyūno vā samāṃśaśceti sa tridhā

3.40.20

स एकस्तम्भनायुक्तो बहुधैवं विकल्पते ।। तेन दूर्वांकुरा पीतः कपित्थहरितः शुभाः

sa ekastambhanāyukto bahudhaivaṃ vikalpate || tena dūrvāṃkurā pītaḥ kapitthaharitaḥ śubhāḥ

मुद्गश्यामप्रकृतयः कर्तव्याश्छवयो नृप! ।। नीलः पाण्डुरसम्पृक्तो विरङ्गः सोऽप्यनेकधा

mudgaśyāmaprakṛtayaḥ kartavyāśchavayo nṛpa! || nīlaḥ pāṇḍurasampṛkto viraṅgaḥ so'pyanekadhā

अन्योन्याभ्यधिकं न्यूनं समांशवशकल्पना ।। तेन नीलोत्पलनिभा माषसच्छायसुप्रभा

anyonyābhyadhikaṃ nyūnaṃ samāṃśavaśakalpanā || tena nīlotpalanibhā māṣasacchāyasuprabhā

क्रियते च्छवयो रम्या यथायोगविनिश्चयात् ।। लाक्षया श्वेतया युक्ता लाक्षारोधपिनद्धया। रक्ता रक्तोत्पलश्यामा च्छविर्भवति शोभना।। सापि नानाविधानन्यान्वर्णान्विकुरुते बहून्

kriyate cchavayo ramyā yathāyogaviniścayāt || lākṣayā śvetayā yuktā lākṣārodhapinaddhayā| raktā raktotpalaśyāmā cchavirbhavati śobhanā|| sāpi nānāvidhānanyānvarṇānvikurute bahūn

रङ्गद्रव्याणि कनकं रजतं ताम्रमेव च ।। अभ्रकं गजवन्तं च सिन्दूरं त्रपुरेव च

raṅgadravyāṇi kanakaṃ rajataṃ tāmrameva ca || abhrakaṃ gajavantaṃ ca sindūraṃ trapureva ca

हरितालं सुधा लाक्षा तथा हिङ्गुलकं नृप ।। नीलं च मनुजश्रेष्ठ तथान्ये सन्त्यनेकशः

haritālaṃ sudhā lākṣā tathā hiṅgulakaṃ nṛpa || nīlaṃ ca manujaśreṣṭha tathānye santyanekaśaḥ

देशेदेशे महाराज कार्यास्ते स्तम्भनायुताः ।। लोहानां पत्रविन्यासं भवेद्वापि रसक्रिया

deśedeśe mahārāja kāryāste stambhanāyutāḥ || lohānāṃ patravinyāsaṃ bhavedvāpi rasakriyā

संकटं लोहविन्यस्तमभ्रकं द्रावणं भवेत ।। एवं भवति लोहानां लेखने कर्मयोग्यता

saṃkaṭaṃ lohavinyastamabhrakaṃ drāvaṇaṃ bhaveta || evaṃ bhavati lohānāṃ lekhane karmayogyatā

अभ्रकद्रावणं प्रोक्तं सुरसेन्द्रजभूमिजे ।। चम्भांकुथोऽथ बकुला निर्यासस्तम्भनाद्भवेत ।। सर्वेषामेव रङ्गाणां सिन्दूरक्षीर इष्यते

abhrakadrāvaṇaṃ proktaṃ surasendrajabhūmije || cambhāṃkutho'tha bakulā niryāsastambhanādbhaveta || sarveṣāmeva raṅgāṇāṃ sindūrakṣīra iṣyate

3.40.30

मातङ्गदूर्वारसपट्टबद्धैः संस्तम्भितं चित्रमुदारपुच्छैः ।। धौतं जलेनापि न नाशयेत तिष्ठत्यनेकान्यपि वत्सराणि

mātaṅgadūrvārasapaṭṭabaddhaiḥ saṃstambhitaṃ citramudārapucchaiḥ || dhautaṃ jalenāpi na nāśayeta tiṣṭhatyanekānyapi vatsarāṇi

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रङ्गव्यतिकरो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde raṅgavyatikaro nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०४१-०४५

मार्कण्डेय उवाच ।। सत्यं च वैणिकं चैव नागरं मिश्रमेव च ।। चित्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

mārkaṇḍeya uvāca || satyaṃ ca vaiṇikaṃ caiva nāgaraṃ miśrameva ca || citraṃ caturvidhaṃ proktaṃ tasya vakṣyāmi lakṣaṇam

यत्किञ्चिल्लोकसादृश्यं चित्रं तत्सत्यमुच्यते ।। दीर्घाङ्गे सप्रमाणं च सुकुमारं सुभूमिकम

yatkiñcillokasādṛśyaṃ citraṃ tatsatyamucyate || dīrghāṅge sapramāṇaṃ ca sukumāraṃ subhūmikama

चतुरस्रं सुसम्पूर्णं न दीर्घं नोल्बणाकृतिम्।। प्रमाणं स्थानलम्भाढ्यं वैणिकं तन्निगद्यते

caturasraṃ susampūrṇaṃ na dīrghaṃ nolbaṇākṛtim|| pramāṇaṃ sthānalambhāḍhyaṃ vaiṇikaṃ tannigadyate

दृढोपचितसर्वाङ्गं वर्तुलं नद्यनोल्बणम ।। चित्रं तं नागरं ज्ञेयं स्वल्पमाल्यविभूषणम्

dṛḍhopacitasarvāṅgaṃ vartulaṃ nadyanolbaṇama || citraṃ taṃ nāgaraṃ jñeyaṃ svalpamālyavibhūṣaṇam

चित्रमिश्रं समाख्यातं समासान्मनुजोत्तम ।। तिस्रश्च वर्तनाः प्रोक्ताः पत्राहैविकबिन्दुजाः

citramiśraṃ samākhyātaṃ samāsānmanujottama || tisraśca vartanāḥ proktāḥ patrāhaivikabindujāḥ

पत्राकृतिभी रेखाभिः कथितात्र च वर्तना ।। अतीव कथिता सूक्ष्मा तथाहैरिकवर्तना

patrākṛtibhī rekhābhiḥ kathitātra ca vartanā || atīva kathitā sūkṣmā tathāhairikavartanā

तथा च स्तम्भनायुक्ता कथिता बिन्दुवर्तना ।। दौर्बल्यबिंदुरेखत्वमविभक्तत्वमेव च

tathā ca stambhanāyuktā kathitā binduvartanā || daurbalyabiṃdurekhatvamavibhaktatvameva ca

बृहदण्डौष्ठनेत्रत्वमविरुद्धत्वमेव च ।। मानवाकारता चेति चित्रशेषाः प्रकीर्तिताः

bṛhadaṇḍauṣṭhanetratvamaviruddhatvameva ca || mānavākāratā ceti citraśeṣāḥ prakīrtitāḥ

स्थानप्रमाणभूलम्बो मधुरत्वं विभक्तता ।। सादृश्यं पक्षवृद्धिश्च गुणाश्चित्रस्य कीर्तिताः

sthānapramāṇabhūlambo madhuratvaṃ vibhaktatā || sādṛśyaṃ pakṣavṛddhiśca guṇāścitrasya kīrtitāḥ

3.41.10

रेखा च वर्तना चैव भूषणं वर्णमेव च ।। विज्ञेया मनुजश्रेष्ठ चित्रकर्मसु भूषणम्

rekhā ca vartanā caiva bhūṣaṇaṃ varṇameva ca || vijñeyā manujaśreṣṭha citrakarmasu bhūṣaṇam

रेखां प्रशंसन्त्याचार्या वर्तनां च विचक्षणाः ।। स्त्रियो भूषणमिच्छन्ति वर्णाढ्यमितरे जनाः

rekhāṃ praśaṃsantyācāryā vartanāṃ ca vicakṣaṇāḥ || striyo bhūṣaṇamicchanti varṇāḍhyamitare janāḥ

इति मत्वा तथा यत्नः कर्तव्यश्चित्रकर्मणि ।। सर्वस्य चित्तग्रहणं यथा स्यान्मनुजोत्तम

iti matvā tathā yatnaḥ kartavyaścitrakarmaṇi || sarvasya cittagrahaṇaṃ yathā syānmanujottama

दुरासनं दुरानीतं पिपासा चान्यचित्तता ।। एते चित्रविनाशस्य हेतवः परिकीर्तिताः

durāsanaṃ durānītaṃ pipāsā cānyacittatā || ete citravināśasya hetavaḥ parikīrtitāḥ

स्वानुलिप्तावकाशा च निदेशं मधुका शुभा ।। सुप्रसन्नाभिगुप्ता च भूमिः स्याच्चित्रकर्मणि

svānuliptāvakāśā ca nideśaṃ madhukā śubhā || suprasannābhiguptā ca bhūmiḥ syāccitrakarmaṇi

सुस्निग्धविस्पष्टसुवर्णरेखं विद्वान्यथादेशविशेषवेशम् ।। प्रमाणशोभाभिरहीयमान कृतं भवेच्चित्रमतीव चित्रम्

susnigdhavispaṣṭasuvarṇarekhaṃ vidvānyathādeśaviśeṣaveśam || pramāṇaśobhābhirahīyamāna kṛtaṃ bhaveccitramatīva citram

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० मा० सं० वर्तनो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 mā0 saṃ0 vartano nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। यथा देवस्तथा चित्रे कर्तव्यः पृथिवीश्वर ।। एकैकं रूपके लोम कर्तव्यं पृथिवीक्षिताम्

mārkaṇḍeya uvāca || yathā devastathā citre kartavyaḥ pṛthivīśvara || ekaikaṃ rūpake loma kartavyaṃ pṛthivīkṣitām

ऋषयश्च सगन्धर्वा दैत्याश्च सह दानवाः ।। मन्त्रिणश्च महाराज संवत्सरपुरोहितौ

ṛṣayaśca sagandharvā daityāśca saha dānavāḥ || mantriṇaśca mahārāja saṃvatsarapurohitau

कार्या भद्रप्रमाणेन ब्राह्मणाश्च नरेश्वर ।। ऋषयस्तत्र कर्तव्या जटाजूटोपशोभिताः

kāryā bhadrapramāṇena brāhmaṇāśca nareśvara || ṛṣayastatra kartavyā jaṭājūṭopaśobhitāḥ

कृष्णाजिनोत्तरासङ्गा दुर्बलास्तेजसा युताः ।। देवताश्चापि गन्धर्वा मुकुटेन विवर्जिताः

kṛṣṇājinottarāsaṅgā durbalāstejasā yutāḥ || devatāścāpi gandharvā mukuṭena vivarjitāḥ

कर्तव्यास्ते महाराज शिखरैरुपशोभिताः ।। ब्रह्मवर्चस्विनो विप्राः शुक्लाम्बरधरास्तथा

kartavyāste mahārāja śikharairupaśobhitāḥ || brahmavarcasvino viprāḥ śuklāmbaradharāstathā

मन्त्रिणश्च महाराज सांवत्सरपुरोहितौ ।। सर्वालङ्कारसंयुक्तानेवोल्बणविभूषणान्

mantriṇaśca mahārāja sāṃvatsarapurohitau || sarvālaṅkārasaṃyuktānevolbaṇavibhūṣaṇān

मुकुटेन विहीनांस्तु सोष्णीषान्कारयेच्च तान् ।। दैत्याश्च दानवाश्चैव कर्तव्या भ्रुकुटीमुखाः ।। '

mukuṭena vihīnāṃstu soṣṇīṣānkārayecca tān || daityāśca dānavāścaiva kartavyā bhrukuṭīmukhāḥ || '

वर्तुलाक्षास्तथा कार्या भीमवक्त्रास्तथैव च ।। तेषामभ्युद्धतो वेषः कर्तव्यः पृथिवीपते

vartulākṣāstathā kāryā bhīmavaktrāstathaiva ca || teṣāmabhyuddhato veṣaḥ kartavyaḥ pṛthivīpate

रुद्रप्रमाणाः कर्तव्यास्तथा विद्याधरा नृप ।। सपत्नीकाश्च ते कार्या माल्यालङ्कारधारिणः

rudrapramāṇāḥ kartavyāstathā vidyādharā nṛpa || sapatnīkāśca te kāryā mālyālaṅkāradhāriṇaḥ

3.42.10

खड्गहस्ताश्च ते कार्या गगने वाथ वा भुवि ।। मालव्यपरिमाणेन किन्नरोरगराक्षसाः

khaḍgahastāśca te kāryā gagane vātha vā bhuvi || mālavyaparimāṇena kinnaroragarākṣasāḥ

रुचकस्य प्रमाणेन यक्षाः कार्या नराधिप ।। शशकस्य प्रमाणेन प्रधानं मानवं लिखेत्

rucakasya pramāṇena yakṣāḥ kāryā narādhipa || śaśakasya pramāṇena pradhānaṃ mānavaṃ likhet

पिशाचा वामनाः कुब्जाः प्रमथाश्च महीभुजः ।। मानन्नियमतः कार्यं रूपन्नियमतस्तथा

piśācā vāmanāḥ kubjāḥ pramathāśca mahībhujaḥ || mānanniyamataḥ kāryaṃ rūpanniyamatastathā

स्वानुरूपप्रमाणाश्च सर्वेषां योषितः स्मृताः।। किन्नरा द्विविधाः प्रोक्ता नृवक्त्रा हयविग्रहाः

svānurūpapramāṇāśca sarveṣāṃ yoṣitaḥ smṛtāḥ|| kinnarā dvividhāḥ proktā nṛvaktrā hayavigrahāḥ

नृदेहाश्चाश्ववक्त्राश्च तथान्ये परिकीर्तिताः ।। अश्ववक्त्रास्तु कर्तव्याः सर्वालङ्कारधारिणः

nṛdehāścāśvavaktrāśca tathānye parikīrtitāḥ || aśvavaktrāstu kartavyāḥ sarvālaṅkāradhāriṇaḥ

गीतवाद्यसमायुक्ता द्युतिमन्तस्तथैव च ।। उत्कचा राक्षसाः कार्या विकलाक्षा विभीषणाः

gītavādyasamāyuktā dyutimantastathaiva ca || utkacā rākṣasāḥ kāryā vikalākṣā vibhīṣaṇāḥ

देवकाराश्च कर्तव्या नागाः फणविराजिताः ।। सालंकारा स्मृताः सर्वे यक्षास्तेऽभिहिता मया

devakārāśca kartavyā nāgāḥ phaṇavirājitāḥ || sālaṃkārā smṛtāḥ sarve yakṣāste'bhihitā mayā

सुराणां प्रमथाः कार्याः प्रमाणेन विवर्जिताः ।। पिशाचाश्च तथा कार्या प्रमाणेन विवर्जिताः

surāṇāṃ pramathāḥ kāryāḥ pramāṇena vivarjitāḥ || piśācāśca tathā kāryā pramāṇena vivarjitāḥ

नानासत्त्वमुखाः कार्या देवतानां तथा गणाः ।। नानावेशा महाराज नानायुधधरास्तथा

nānāsattvamukhāḥ kāryā devatānāṃ tathā gaṇāḥ || nānāveśā mahārāja nānāyudhadharāstathā

नानाक्रीडाप्रसक्ताश्च नानाकर्मकरास्तथा ।। एकरूपास्तु कर्तव्या वैष्णवानां तथा गणाः

nānākrīḍāprasaktāśca nānākarmakarāstathā || ekarūpāstu kartavyā vaiṣṇavānāṃ tathā gaṇāḥ

3.42.20

तत्रापि तेषां कर्तव्या भेदाश्चत्वार एव च ।। वासुदेवसमाः कार्या वासुदेवगणाः शुभाः

tatrāpi teṣāṃ kartavyā bhedāścatvāra eva ca || vāsudevasamāḥ kāryā vāsudevagaṇāḥ śubhāḥ

संकर्षणेन सदृशास्तद्गणाश्च तथा स्मृताः ।। प्रद्युम्नेनानिरुद्धेन तद्गणाः सदृशास्तथा

saṃkarṣaṇena sadṛśāstadgaṇāśca tathā smṛtāḥ || pradyumnenāniruddhena tadgaṇāḥ sadṛśāstathā

तत्प्रभावाः स्मृताः सर्वे तदायुधधरास्तथा ।। नीलोत्पलदलश्यामाश्चन्द्रशुभ्रास्तथैव च

tatprabhāvāḥ smṛtāḥ sarve tadāyudhadharāstathā || nīlotpaladalaśyāmāścandraśubhrāstathaiva ca

तथा मरकताकारा सिन्दूरसदृशप्रभाः ।। रुचकस्य तु मानेन वेश्याः कार्यास्तथा स्त्रियः

tathā marakatākārā sindūrasadṛśaprabhāḥ || rucakasya tu mānena veśyāḥ kāryāstathā striyaḥ

वेश्यानामुद्धतं वेशं कार्यं शृङ्गारसम्मतम् ।। मालव्यामानतः कार्या लज्जावत्यः कुलस्त्रियः

veśyānāmuddhataṃ veśaṃ kāryaṃ śṛṅgārasammatam || mālavyāmānataḥ kāryā lajjāvatyaḥ kulastriyaḥ

नात्युन्नतेन वेशेन सालंकारास्तथैव च ।। दैत्यदानवयक्षाणां राक्षसानां तथैव च

nātyunnatena veśena sālaṃkārāstathaiva ca || daityadānavayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca

रूपवत्यस्तथा कार्याः पतयो मनुजसत्तम ।। मातरः स्वेन रूपेण तथा कार्या नराधिप

rūpavatyastathā kāryāḥ patayo manujasattama || mātaraḥ svena rūpeṇa tathā kāryā narādhipa

पिशाचानां च पत्न्योऽपि कार्यास्तद्रूपसंयुता ।। विभर्तृकास्तु कर्तव्या स्त्रियः पलितसंयुताः

piśācānāṃ ca patnyo'pi kāryāstadrūpasaṃyutā || vibhartṛkāstu kartavyā striyaḥ palitasaṃyutāḥ

शुक्लवस्त्रपरीधानाः सर्वालङ्कारवर्जिताः ।। कुब्जा वामनिका वृद्धा तथा रूपवती भवेत्

śuklavastraparīdhānāḥ sarvālaṅkāravarjitāḥ || kubjā vāmanikā vṛddhā tathā rūpavatī bhavet

राजस्त्रीणां परीवारे वृद्धः स्यात्कञ्चुकी पुनः ।। रुचकस्य तु मानेन वैश्यमानं विधीयते

rājastrīṇāṃ parīvāre vṛddhaḥ syātkañcukī punaḥ || rucakasya tu mānena vaiśyamānaṃ vidhīyate

3.42.30

शशकस्य तु मानेन शूद्रमानं तथैव च ।। यथा जात्यनुरूपेण वेषेण मनुजेश्वर

śaśakasya tu mānena śūdramānaṃ tathaiva ca || yathā jātyanurūpeṇa veṣeṇa manujeśvara

दैत्यादियोषितां कार्याः परिचारस्त्रियः सदा ।। महाशिरा महोरस्को महानासो महाहनुः

daityādiyoṣitāṃ kāryāḥ paricārastriyaḥ sadā || mahāśirā mahorasko mahānāso mahāhanuḥ

पीत स्कन्धभुजग्रीवः परिमाणेन चोच्छ्रितः ।। त्रितरङ्गललाटश्च व्योमदृष्टिर्महाकटिः

pīta skandhabhujagrīvaḥ parimāṇena cocchritaḥ || tritaraṅgalalāṭaśca vyomadṛṣṭirmahākaṭiḥ

दृप्तश्चित्रविदा कार्यः सेनायाः पतिरूर्जितः ।। । योधाः कार्या महाराज प्रायशो भ्रुकुटीमुखाः

dṛptaścitravidā kāryaḥ senāyāḥ patirūrjitaḥ || | yodhāḥ kāryā mahārāja prāyaśo bhrukuṭīmukhāḥ

किंचिदुद्धतवेगाश्च कार्याश्चोद्धतदर्शनाः ।। अभ्युद्गताश्च कर्तव्या आयुधीयाः पदातयः

kiṃciduddhatavegāśca kāryāścoddhatadarśanāḥ || abhyudgatāśca kartavyā āyudhīyāḥ padātayaḥ

खड्गचर्मधराः कार्याः कर्णाटकवपुर्धराः ।। वरबाणधराः कार्या नग्नजङ्घाश्च धन्विनः

khaḍgacarmadharāḥ kāryāḥ karṇāṭakavapurdharāḥ || varabāṇadharāḥ kāryā nagnajaṅghāśca dhanvinaḥ

नात्युद्धतेन वेषेण सोपानत्कास्तथैव ते ।। यथोक्तलक्षणाः कार्याः कुञ्जरास्तुरगादयः

nātyuddhatena veṣeṇa sopānatkāstathaiva te || yathoktalakṣaṇāḥ kāryāḥ kuñjarāsturagādayaḥ

हस्त्यारोहास्तु कर्तव्या मुहुः श्यामास्तु वर्णतः ।। केशैश्च जूटटमरैः सालंकारास्तथैव च

hastyārohāstu kartavyā muhuḥ śyāmāstu varṇataḥ || keśaiśca jūṭaṭamaraiḥ sālaṃkārāstathaiva ca

उदीच्यवेशाः कर्तव्यास्तुरगाणां तु सादिनः ।। उद्धतेन तु वेषेण कर्तव्या बन्दिनस्तथा

udīcyaveśāḥ kartavyāsturagāṇāṃ tu sādinaḥ || uddhatena tu veṣeṇa kartavyā bandinastathā

सिरादर्शितकण्ठाश्च तथैवोन्मुखदृष्टयः ।। आह्वानकास्तु कर्तव्याः कपिलाः केकरेक्षणाः

sirādarśitakaṇṭhāśca tathaivonmukhadṛṣṭayaḥ || āhvānakāstu kartavyāḥ kapilāḥ kekarekṣaṇāḥ

3.42.40

किंचिद्दानवसङ्काशाः प्रायशो दण्डपाणयः ।। न केकरान्न कपिलान्युद्धे द्वंद्वान्समालिखेत्

kiṃciddānavasaṅkāśāḥ prāyaśo daṇḍapāṇayaḥ || na kekarānna kapilānyuddhe dvaṃdvānsamālikhet

नात्युन्नतेन वेषेण न च शान्तेन शस्यते ।। पार्श्वबद्धेन खड्गेन प्रतीहारस्तु दण्डवान्

nātyunnatena veṣeṇa na ca śāntena śasyate || pārśvabaddhena khaḍgena pratīhārastu daṇḍavān

संवेष्टितशिरस्काश्च कर्तव्या वणिजस्तथा ।। गायना नर्तका ये वा वाद्यवादविशुद्धये

saṃveṣṭitaśiraskāśca kartavyā vaṇijastathā || gāyanā nartakā ye vā vādyavādaviśuddhaye

उद्धतेन तु वेषेण कार्यास्ते मनुजोत्तम ।। आसन्नपलिता कार्याः स्वभूषणविभूषिताः

uddhatena tu veṣeṇa kāryāste manujottama || āsannapalitā kāryāḥ svabhūṣaṇavibhūṣitāḥ

पौरजानपदाः श्रेष्ठाः शुभवस्त्रविभूषणाः ।। प्रसृतप्रवणाः प्रह्वाः स्वभावप्रियदर्शिनः

paurajānapadāḥ śreṣṭhāḥ śubhavastravibhūṣaṇāḥ || prasṛtapravaṇāḥ prahvāḥ svabhāvapriyadarśinaḥ

स्वकर्मोपस्करव्यग्रः कार्यः कर्मकरो जनः।। प्रांशवः पीनगात्राश्च पीनग्रीवशिरोधराः

svakarmopaskaravyagraḥ kāryaḥ karmakaro janaḥ|| prāṃśavaḥ pīnagātrāśca pīnagrīvaśirodharāḥ

उग्राश्च नीचकेशाश्च मल्लाः कार्यास्तथोद्धताः ।। वृषाः केसरिणश्चैव याश्चान्याः सत्त्वजातयः

ugrāśca nīcakeśāśca mallāḥ kāryāstathoddhatāḥ || vṛṣāḥ kesariṇaścaiva yāścānyāḥ sattvajātayaḥ

यथाभूमिनिवेशास्ते लोकं दृष्ट्वा नराधिप ।। एतद्रूपसमुद्देशमदृष्टानां तवेरितम्

yathābhūminiveśāste lokaṃ dṛṣṭvā narādhipa || etadrūpasamuddeśamadṛṣṭānāṃ taveritam

दृष्टं सुसदृशं कार्यं सर्वेषामविशेषतः ।। चित्रे सादृश्यकरणं प्रधानं परिकीर्तितम्

dṛṣṭaṃ susadṛśaṃ kāryaṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ || citre sādṛśyakaraṇaṃ pradhānaṃ parikīrtitam

बुद्ध्या रूपं यथावेशं वर्णं च मनुजोत्तम ।। देशेदेशे नराः कार्या यथावत्तत्समुद्भवाः

buddhyā rūpaṃ yathāveśaṃ varṇaṃ ca manujottama || deśedeśe narāḥ kāryā yathāvattatsamudbhavāḥ

3.42.50

देशं नियोगं स्थानं च कर्म बुद्ध्वा च यत्नतः ।। आसनं शयनं यानं वेशं कार्यं नराधिप

deśaṃ niyogaṃ sthānaṃ ca karma buddhvā ca yatnataḥ || āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ veśaṃ kāryaṃ narādhipa

सरितां सशरीराणां वाहनानि प्रदर्शयेत् ।। पूर्णकुम्भकराः कार्यास्तथा नामितजानवः

saritāṃ saśarīrāṇāṃ vāhanāni pradarśayet || pūrṇakumbhakarāḥ kāryāstathā nāmitajānavaḥ

शैलानां शिखरं मूर्ध्नि दर्शयेन्मनुजोत्तम ।। द्वीपानां च करैः कार्यं तथा भूमण्डलं शुभम्

śailānāṃ śikharaṃ mūrdhni darśayenmanujottama || dvīpānāṃ ca karaiḥ kāryaṃ tathā bhūmaṇḍalaṃ śubham

. .. ... ..........राजंस्तथा शिखरपाणयः ।। रत्नपात्रकराः कार्याः सागरा मनुजोत्तम

. .. ... ..........rājaṃstathā śikharapāṇayaḥ || ratnapātrakarāḥ kāryāḥ sāgarā manujottama

समुद्राणां प्रभास्थाने सलिलं तु प्रदर्शयेत् ।। आयुधानां च तच्चिह्नं किञ्चिन्मूर्धनि दर्शयेत्

samudrāṇāṃ prabhāsthāne salilaṃ tu pradarśayet || āyudhānāṃ ca taccihnaṃ kiñcinmūrdhani darśayet

निधीनां दर्शयेत्कुम्भं शंखं शंखस्य दर्शयेत् ।। पद्मं पद्मस्य राजेन्द्र शेषाणामनुरूपतः

nidhīnāṃ darśayetkumbhaṃ śaṃkhaṃ śaṃkhasya darśayet || padmaṃ padmasya rājendra śeṣāṇāmanurūpataḥ

कार्यस्यावयवाः कार्याः स्वद्देहसदृशाः पृथक् ।। दिव्यानां दर्शयेच्चिह्नमक्षमालां च पुस्तकम्

kāryasyāvayavāḥ kāryāḥ svaddehasadṛśāḥ pṛthak || divyānāṃ darśayeccihnamakṣamālāṃ ca pustakam

अतः परं प्रवक्ष्यामि रूपं यद्यस्य दृश्यते ।। आकाशं दशर्येद्विद्वान्विवर्णं खगमाकुलम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi rūpaṃ yadyasya dṛśyate || ākāśaṃ daśaryedvidvānvivarṇaṃ khagamākulam

तथैव दर्शयेद्राजंस्तारकामण्डितं दिवम् । भूमिं च जाङ्गलानूपमिश्रां स्वैःस्वैस्तथा गुणैः

tathaiva darśayedrājaṃstārakāmaṇḍitaṃ divam | bhūmiṃ ca jāṅgalānūpamiśrāṃ svaiḥsvaistathā guṇaiḥ

पर्वतं तु शिलाजालैः शिखरैर्धातुभिर्द्रुमैः ।। निर्झरैर्भुजगैश्चैव दर्शयेन्नृपसत्तम

parvataṃ tu śilājālaiḥ śikharairdhātubhirdrumaiḥ || nirjharairbhujagaiścaiva darśayennṛpasattama

3.42.60

वनं नानाविधैर्वृक्षैर्विहङ्गैः श्वापदैस्तथा ।। तोयं च दर्शयेद्विद्वाननन्तैर्मत्स्यकच्छपैः

vanaṃ nānāvidhairvṛkṣairvihaṅgaiḥ śvāpadaistathā || toyaṃ ca darśayedvidvānanantairmatsyakacchapaiḥ

पद्माक्षैश्च महाराज तथान्यैर्जलजैर्गुणैः ।। देवतावेश्मभिश्चित्रैः प्रासादापणवेश्मभिः

padmākṣaiśca mahārāja tathānyairjalajairguṇaiḥ || devatāveśmabhiścitraiḥ prāsādāpaṇaveśmabhiḥ

नगरं दर्शयेद्विद्वान् राजमार्गैश्च शोभनैः ।। वमत्या दर्शयेद्ग्रामं किञ्चिदुद्यानभूषितम्

nagaraṃ darśayedvidvān rājamārgaiśca śobhanaiḥ || vamatyā darśayedgrāmaṃ kiñcidudyānabhūṣitam

सर्वेषामथ दुर्गाणां कर्तव्यं दर्शनं तथा ।। स्वभूमिविनिवेशेन वप्राट्टालकपर्वतैः

sarveṣāmatha durgāṇāṃ kartavyaṃ darśanaṃ tathā || svabhūmiviniveśena vaprāṭṭālakaparvataiḥ

पण्ययुक्तास्तु कर्तव्यास्तथैवापणभूमयः ।। आधानभूमिः कर्तव्या पानयुक्ता नराकुला

paṇyayuktāstu kartavyāstathaivāpaṇabhūmayaḥ || ādhānabhūmiḥ kartavyā pānayuktā narākulā

उत्तरीयविहीनांश्च द्यूतसक्तान्प्रदर्शयेत्।। जिताञ्शोकसमायुक्तान्हृष्टांल्लब्धजयांस्तथा

uttarīyavihīnāṃśca dyūtasaktānpradarśayet|| jitāñśokasamāyuktānhṛṣṭāṃllabdhajayāṃstathā

चतुरङ्गबलोपेतां प्रहरद्भिर्नरैर्युताम् ।। मृतावयवरक्ताढ्यां रणभूमिं प्रदर्शयेत्

caturaṅgabalopetāṃ praharadbhirnarairyutām || mṛtāvayavaraktāḍhyāṃ raṇabhūmiṃ pradarśayet

चिताकुणपसंयुक्तं श्मशानं च तथा नृप ।। युक्तं सभारैरुष्ट्राद्यैर्मार्गं सार्थं प्रदर्शयेत्

citākuṇapasaṃyuktaṃ śmaśānaṃ ca tathā nṛpa || yuktaṃ sabhārairuṣṭrādyairmārgaṃ sārthaṃ pradarśayet

सचन्द्रग्रहनक्षत्रां तथा दर्शितलौकिकाम् ।। आसन्नतस्करां रात्रिं दर्शयेत्सुप्तमानवाम्

sacandragrahanakṣatrāṃ tathā darśitalaukikām || āsannataskarāṃ rātriṃ darśayetsuptamānavām

प्राग्रात्रे दर्शयेत्तत्र तथा चैवाभिसारिकाम् ।। सारुणो म्लानदीपश्च प्रत्यूषो रुतकुक्कुटः

prāgrātre darśayettatra tathā caivābhisārikām || sāruṇo mlānadīpaśca pratyūṣo rutakukkuṭaḥ

3.42.70

कर्मव्यग्रजनप्रायः कर्तव्यो वानरस्तथा ।। द्विजैर्नियमभिर्युक्तां गां सन्ध्यां प्रदर्शयेत्

karmavyagrajanaprāyaḥ kartavyo vānarastathā || dvijairniyamabhiryuktāṃ gāṃ sandhyāṃ pradarśayet

तमसो दर्शनं कार्यं वासे संसर्पकैर्नरैः ।। कुमुदानां विकाशे च ज्योत्स्नां चन्द्रे प्रदर्शयेत्

tamaso darśanaṃ kāryaṃ vāse saṃsarpakairnaraiḥ || kumudānāṃ vikāśe ca jyotsnāṃ candre pradarśayet

दर्शयेत्सरजस्यं च शय्यां कर्णोत्करावृताम् ।। सद्वृत्तमानवप्रायां वृष्टिं वृष्ट्याम्प्रदर्शयेत्

darśayetsarajasyaṃ ca śayyāṃ karṇotkarāvṛtām || sadvṛttamānavaprāyāṃ vṛṣṭiṃ vṛṣṭyāmpradarśayet

प्राणिनां क्लेशतप्तानामादित्येन निदर्शनम् ।। वृक्षैर्वसन्तजैः फुल्लैः कोकिलामधुपोत्कटैः

prāṇināṃ kleśataptānāmādityena nidarśanam || vṛkṣairvasantajaiḥ phullaiḥ kokilāmadhupotkaṭaiḥ

प्रहृष्टनरनारीकं वसन्तं च प्रदर्शयेत् ।। क्लान्तैः कार्यं नरैर्ग्रीष्मं मृगैश्छायागतैस्तथा

prahṛṣṭanaranārīkaṃ vasantaṃ ca pradarśayet || klāntaiḥ kāryaṃ narairgrīṣmaṃ mṛgaiśchāyāgataistathā

महिषैः पङ्कमलिनैस्तथा शुष्कजलाशयम् ।। विहङ्गैर्द्रुमसंलीनैः सिंहव्याघ्रैर्गुहागतैः

mahiṣaiḥ paṅkamalinaistathā śuṣkajalāśayam || vihaṅgairdrumasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrairguhāgataiḥ

तोयनम्रघनैर्युक्तं सेन्द्रचापविभूषणैः ।। विद्युद्विद्योतनैर्युक्तां प्रावृषं दर्शयेत्तथा

toyanamraghanairyuktaṃ sendracāpavibhūṣaṇaiḥ || vidyudvidyotanairyuktāṃ prāvṛṣaṃ darśayettathā

सफलद्रुमसंयुक्तां पक्वसस्यां वसुन्धराम् ।। सहसपद्मसलिलां शरदं तु तथा लिखेत्

saphaladrumasaṃyuktāṃ pakvasasyāṃ vasundharām || sahasapadmasalilāṃ śaradaṃ tu tathā likhet

सवाष्पसलिलस्थानं तथा लूनवसुन्धरम् ।। सनीहारदिगन्तं च हेमन्तं दर्शयेद्बुधः

savāṣpasalilasthānaṃ tathā lūnavasundharam || sanīhāradigantaṃ ca hemantaṃ darśayedbudhaḥ

हृष्टवायसमातङ्गं शीतार्तजनसङ्कुलम् ।। शिशिरं तु लिखेद्विद्वान्हिमच्छन्नदिगन्तरम

hṛṣṭavāyasamātaṅgaṃ śītārtajanasaṅkulam || śiśiraṃ tu likhedvidvānhimacchannadigantarama

3.42.80

वृक्षाणां पुष्पफलतः प्राणिनां मदतस्तथा।। ।। ऋतूनां दर्शनं कार्यं लोकान्दृष्ट्वा नराधिप

vṛkṣāṇāṃ puṣpaphalataḥ prāṇināṃ madatastathā|| || ṛtūnāṃ darśanaṃ kāryaṃ lokāndṛṣṭvā narādhipa

रसभावाश्च कर्तव्या यथापूर्वमुदाहृताः ।। यथायोगं तु युञ्जीत नृत्ताभिहितमत्र च

rasabhāvāśca kartavyā yathāpūrvamudāhṛtāḥ || yathāyogaṃ tu yuñjīta nṛttābhihitamatra ca

शुष्कं वर्तनया वस्तु चित्रं तन्मध्यमं स्मृतम् ।। शुष्कार्द्रमधमं प्रोक्तं चार्द्रमेव तथोत्तमम्

śuṣkaṃ vartanayā vastu citraṃ tanmadhyamaṃ smṛtam || śuṣkārdramadhamaṃ proktaṃ cārdrameva tathottamam

यथादेयं यथाकालं यथादेशं यथावयः ।। क्रियमाणं भवेद्धन्यं विपरीतमतोऽन्यथा

yathādeyaṃ yathākālaṃ yathādeśaṃ yathāvayaḥ || kriyamāṇaṃ bhaveddhanyaṃ viparītamato'nyathā

इतिविचक्षणबुद्धिविकल्पितैः करणकान्तिविलासरसादिभिः ।। लिखितमीक्षणलोचनमादराद्भवति चित्रममीप्सितकामदम्

itivicakṣaṇabuddhivikalpitaiḥ karaṇakāntivilāsarasādibhiḥ || likhitamīkṣaṇalocanamādarādbhavati citramamīpsitakāmadam

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० रूपनिर्माणं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 rūpanirmāṇaṃ nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शृङ्गारहासकरुणवीररौद्रभयानकाः ।। बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव चित्ररसाः स्मृताः

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṅgārahāsakaruṇavīraraudrabhayānakāḥ || bībhatsādbhutaśāntāśca nava citrarasāḥ smṛtāḥ

तत्र यत्कांतिलावण्यलेखामाधुर्यसुन्दरम् ।। विदग्धवशाभरणं शृङ्गारे तु रसे भवेत्

tatra yatkāṃtilāvaṇyalekhāmādhuryasundaram || vidagdhavaśābharaṇaṃ śṛṅgāre tu rase bhavet

यत्कुज्जवामनप्रायमीषद्विकटदर्शनम् ।। वृथा च हस्तं संकोच्य तत्स्याद्धास्यकरं रसे

yatkujjavāmanaprāyamīṣadvikaṭadarśanam || vṛthā ca hastaṃ saṃkocya tatsyāddhāsyakaraṃ rase

याञ्चाविरहासन्त्यागविक्रयव्यसनादिषु ।। अनुकम्पितकं यत्स्याल्लिखेत्तत्करुणारसे

yāñcāvirahāsantyāgavikrayavyasanādiṣu || anukampitakaṃ yatsyāllikhettatkaruṇārase

पारुष्यविकृतिक्रोधविषस्त्यर्था न दूषणम् ।। दीप्रशस्त्राभरणवत्कृतं रौद्ररसे भवेत्

pāruṣyavikṛtikrodhaviṣastyarthā na dūṣaṇam || dīpraśastrābharaṇavatkṛtaṃ raudrarase bhavet

प्रतिज्ञागर्भशौर्यादिष्वर्थेष्वौ दार्यदर्शनम् ।। सस्मयं सभ्रुकुटिवद्वीरं वीररसेऽद्भुतम्

pratijñāgarbhaśauryādiṣvartheṣvau dāryadarśanam || sasmayaṃ sabhrukuṭivadvīraṃ vīrarase'dbhutam

दुष्टदुर्दर्शनोन्मत्तहिंस्रव्यापादकादि यत ।। तत्स्याद्भयानकरसे प्रयोगे चित्रकर्मणः

duṣṭadurdarśanonmattahiṃsravyāpādakādi yata || tatsyādbhayānakarase prayoge citrakarmaṇaḥ

श्मशानगर्हितं घातकरणं स्थानदारुणम्।। यच्चित्रं चित्रवच्छ्रेष्ठं तद्बीभत्सरसे भवेत

śmaśānagarhitaṃ ghātakaraṇaṃ sthānadāruṇam|| yaccitraṃ citravacchreṣṭhaṃ tadbībhatsarase bhaveta

यदा विनीतरोमाञ्चचिन्तां तार्क्ष्यमुखानतम् ।। प्रदर्शयति चान्योऽन्यं तदद्भुतरसाश्रयम्

yadā vinītaromāñcacintāṃ tārkṣyamukhānatam || pradarśayati cānyo'nyaṃ tadadbhutarasāśrayam

3.43.10

यद्यत्सौम्याकृतिध्यानधारणासनबन्धनम् ।। तपस्विजनभूयिष्ठं तत्तु शान्ते रसे भवेत्

yadyatsaumyākṛtidhyānadhāraṇāsanabandhanam || tapasvijanabhūyiṣṭhaṃ tattu śānte rase bhavet

शृङ्गारहास्य शान्त्याख्या लेखनीया गृहेषु ते

śṛṅgārahāsya śāntyākhyā lekhanīyā gṛheṣu te

परशेषा न कर्तव्या कदाचिदपि कस्यचित् ।। देववेश्मनि कर्तव्या रसाः सर्वे नृपालय

paraśeṣā na kartavyā kadācidapi kasyacit || devaveśmani kartavyā rasāḥ sarve nṛpālaya

राजवेश्मनि नो कार्या राज्ञां वासगृहेषु ते ।। सभावेश्मसु कर्तव्या राज्ञां सर्वरसा गृहे

rājaveśmani no kāryā rājñāṃ vāsagṛheṣu te || sabhāveśmasu kartavyā rājñāṃ sarvarasā gṛhe

वर्जयित्वा सभां राज्ञो देववेश्म तथैव च ।। युद्धश्मशान करुणामृतदुःखार्तकुत्सितान्

varjayitvā sabhāṃ rājño devaveśma tathaiva ca || yuddhaśmaśāna karuṇāmṛtaduḥkhārtakutsitān

अमङ्गल्यांश्च न लिखेत्कदाचिदपि वेश्मसु ।। निधिशृंगान्वृषान्राजन्निधिहस्तान्नताङ्गजान्

amaṅgalyāṃśca na likhetkadācidapi veśmasu || nidhiśṛṃgānvṛṣānrājannidhihastānnatāṅgajān

निधि विद्याधरा राजनृषयो गरुडस्तथा ।। हनूमांश्च सुमङ्गल्या ये च लोके प्रकीर्तिताः

nidhi vidyādharā rājanṛṣayo garuḍastathā || hanūmāṃśca sumaṅgalyā ye ca loke prakīrtitāḥ

लिखितव्या महाराज गृहेषु सततं नृणाम् ।। चित्रकर्म न कर्तव्यमात्मना स्वगृहे नृप

likhitavyā mahārāja gṛheṣu satataṃ nṛṇām || citrakarma na kartavyamātmanā svagṛhe nṛpa

दौर्बल्यं स्थूलरेखत्वमविभक्तत्वमेव च ।। वर्णानां सङ्करश्चात्र चित्रदीपाः प्रकीर्तिताः

daurbalyaṃ sthūlarekhatvamavibhaktatvameva ca || varṇānāṃ saṅkaraścātra citradīpāḥ prakīrtitāḥ

स्थानप्रमाणं भूलम्भो मधुरत्वं विभक्तता ।। सादृश्यं क्षयवृद्धी च गुणाष्टकमिदं स्मृतम्

sthānapramāṇaṃ bhūlambho madhuratvaṃ vibhaktatā || sādṛśyaṃ kṣayavṛddhī ca guṇāṣṭakamidaṃ smṛtam

3.43.20

स्थानहीनं गतरसं शुन्यदृष्टिमलीमसम् ।। चेतनारहितं वा स्यात्तदशस्तं प्रकीर्तितम्

sthānahīnaṃ gatarasaṃ śunyadṛṣṭimalīmasam || cetanārahitaṃ vā syāttadaśastaṃ prakīrtitam

लसतीव च भूलम्बो बिभ्यतीव तथा नृप।। हसतीव च माधुर्यं सजीव इव दृश्यते

lasatīva ca bhūlambo bibhyatīva tathā nṛpa|| hasatīva ca mādhuryaṃ sajīva iva dṛśyate

सश्वास इव यच्चित्रं तच्चित्रं शुभलक्षणम् ।। हीनाङ्गं मलिनं शून्यं बद्धव्याधिभयाकुलैः

saśvāsa iva yaccitraṃ taccitraṃ śubhalakṣaṇam || hīnāṅgaṃ malinaṃ śūnyaṃ baddhavyādhibhayākulaiḥ

वृत्तं प्रकीर्णकेशैश्च सुमंगल्यैर्विवर्जयेत् ।। प्रतीतं च लिखेद्धीमान्नाप्रतीतेः कथंचन

vṛttaṃ prakīrṇakeśaiśca sumaṃgalyairvivarjayet || pratītaṃ ca likheddhīmānnāpratīteḥ kathaṃcana

शास्त्रज्ञैः सुकृतैर्दक्षैश्चित्रं हि मनुजाधिप ।। श्रियमावहति क्षिप्रमलक्ष्मीं चापकर्षति

śāstrajñaiḥ sukṛtairdakṣaiścitraṃ hi manujādhipa || śriyamāvahati kṣipramalakṣmīṃ cāpakarṣati

निर्णेजयति चोत्कण्ठां निरुणद्ध्यागतं शुभम् ।। शुद्धां प्रथयति प्रीतिं जनयत्यतुलामपि

nirṇejayati cotkaṇṭhāṃ niruṇaddhyāgataṃ śubham || śuddhāṃ prathayati prītiṃ janayatyatulāmapi

दुःस्वप्नदर्शनं हन्ति प्रीणाति गृहदैवतम् ।। न तु शून्यमिवाभाति यत्र चित्रं प्रतिष्ठितम्

duḥsvapnadarśanaṃ hanti prīṇāti gṛhadaivatam || na tu śūnyamivābhāti yatra citraṃ pratiṣṭhitam

..............दकर्णं चाप्यनलंकृतम् ।। शल्यविद्धं च वृद्धं च यः करोति स चित्रवित्

..............dakarṇaṃ cāpyanalaṃkṛtam || śalyaviddhaṃ ca vṛddhaṃ ca yaḥ karoti sa citravit

तरङ्गाग्निखिखाधूमं वैजयन्त्यस्वरादिकम् ।। वायुगत्या लिखेद्यस्तु विज्ञेयो मत्तचित्रवित्

taraṅgāgnikhikhādhūmaṃ vaijayantyasvarādikam || vāyugatyā likhedyastu vijñeyo mattacitravit

सुप्तं च चेतनायुक्तं मृतं चैतन्यवर्जितम् ।। निम्नोन्नतविभागं च यः करोति स चित्रवित्

suptaṃ ca cetanāyuktaṃ mṛtaṃ caitanyavarjitam || nimnonnatavibhāgaṃ ca yaḥ karoti sa citravit

3.43.30

एतेषां खलु सर्वेषामानुलोम्यं प्रशस्यते ।। सम्मुखत्वमथैतेषां चित्रे यत्नाद्विवर्जयेत्

eteṣāṃ khalu sarveṣāmānulomyaṃ praśasyate || sammukhatvamathaiteṣāṃ citre yatnādvivarjayet

यथाचित्रं तथैवोक्तं खातपूर्वं नराधिप ।। सुवर्णरूप्यताम्रादि तच्च लोहेषु दर्शयेत्

yathācitraṃ tathaivoktaṃ khātapūrvaṃ narādhipa || suvarṇarūpyatāmrādi tacca loheṣu darśayet

शिलादारुषु लोहेषु प्रतिमाकरणं भवेत्।। अनेनैव विधानेन यथा चित्रमुदाहृतम्

śilādāruṣu loheṣu pratimākaraṇaṃ bhavet|| anenaiva vidhānena yathā citramudāhṛtam

तथानेन विधानेन पुस्तकर्म विधीयते ।। द्विविधं तच्च कथितं घनं सुषिरमेव च

tathānena vidhānena pustakarma vidhīyate || dvividhaṃ tacca kathitaṃ ghanaṃ suṣirameva ca

घनर्लौंहैः शिलाभिश्च दारुमृद्भिः सदा भवेत् ।। चर्मणा सुषिरः कार्यो दारुलोहैस्तथैव च

ghanarlauṃhaiḥ śilābhiśca dārumṛdbhiḥ sadā bhavet || carmaṇā suṣiraḥ kāryo dārulohaistathaiva ca

देयो मृत्तिकया लेपः पुस्ते चर्मकृते दृढः ।। सूत्रेऽनेन विधानेन चित्रवस्त्रे तथा लिखेत्

deyo mṛttikayā lepaḥ puste carmakṛte dṛḍhaḥ || sūtre'nena vidhānena citravastre tathā likhet

एतदुद्देशमात्रेण यदा ते कथितं नृप ।। अशक्यो विस्तराद्वक्तुं बहुवर्षशतैरपि

etaduddeśamātreṇa yadā te kathitaṃ nṛpa || aśakyo vistarādvaktuṃ bahuvarṣaśatairapi

यदत्र नोक्तं तन्नृत्ताद्विज्ञेयं वसुधाधिप ।। नृतेऽपि नोक्तं तच्चित्रं नात्र योज्यं नराधिप

yadatra noktaṃ tannṛttādvijñeyaṃ vasudhādhipa || nṛte'pi noktaṃ taccitraṃ nātra yojyaṃ narādhipa

कलानां प्रवरं चित्रं धर्मकामार्थ मोक्षदम् ।। मङ्गल्यं प्रथमं चैतद्गृहे यत्र प्रतिष्ठितम्

kalānāṃ pravaraṃ citraṃ dharmakāmārtha mokṣadam || maṅgalyaṃ prathamaṃ caitadgṛhe yatra pratiṣṭhitam

यथा सुमेरुः प्रवरो नगानां यथण्डजानां गरुडः प्रधानः ।। यथा नराणां प्रवरः क्षितीशस्तथा कलानामिह चित्रकल्पः

yathā sumeruḥ pravaro nagānāṃ yathaṇḍajānāṃ garuḍaḥ pradhānaḥ || yathā narāṇāṃ pravaraḥ kṣitīśastathā kalānāmiha citrakalpaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शृङ्गारादिभावकथनं नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śṛṅgārādibhāvakathanaṃ nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

3.44

समाप्तं चित्रसूत्रम्

samāptaṃ citrasūtram

वज्र उवाच।। देवतारूपनिर्माणं कथयस्य ममानघ।। यस्मात्सन्निहिता नित्यं शास्त्रवत्सा कृता भवेत्

vajra uvāca|| devatārūpanirmāṇaṃ kathayasya mamānagha|| yasmātsannihitā nityaṃ śāstravatsā kṛtā bhavet

मार्कण्डेय उवाच।। देवतारूपनिर्माणं वदतः शृणु पार्थिव।। आदावेव प्रवक्ष्यामि त्रिमूर्तेस्तव पार्थिव

mārkaṇḍeya uvāca|| devatārūpanirmāṇaṃ vadataḥ śṛṇu pārthiva|| ādāveva pravakṣyāmi trimūrtestava pārthiva

विष्णोरमितवीर्यस्य प्रतिमालक्षणं शुभम् ।। ब्राह्मी तु राजसी मृतिस्तस्य सर्वप्रवर्तिनी

viṣṇoramitavīryasya pratimālakṣaṇaṃ śubham || brāhmī tu rājasī mṛtistasya sarvapravartinī

सात्त्विकी वैष्णवी ज्ञेया संसारपरिपालिनी ।। तामसी च तथा रौद्री ज्ञेया संहारकारिणी

sāttvikī vaiṣṇavī jñeyā saṃsāraparipālinī || tāmasī ca tathā raudrī jñeyā saṃhārakāriṇī

ब्रह्माणं कारयेद्विद्वान्देवं सौम्यं चतुर्मुखम् ।। बद्धपद्मासनं तोष्यं तथा कृष्णाजिनाम्बरम्

brahmāṇaṃ kārayedvidvāndevaṃ saumyaṃ caturmukham || baddhapadmāsanaṃ toṣyaṃ tathā kṛṣṇājināmbaram

जटाधरं चतुर्बाहुं सप्तहंसे रथे स्थितम् ।। वामे न्यस्तं करतले तस्यैकं दोर्युगं भवेत्

jaṭādharaṃ caturbāhuṃ saptahaṃse rathe sthitam || vāme nyastaṃ karatale tasyaikaṃ doryugaṃ bhavet

एकस्मिन्दक्षिणे पाणावक्षमाला तथा शुभा ।। कमण्डलुर्द्वितीये च सर्वाभरणधारिणः

ekasmindakṣiṇe pāṇāvakṣamālā tathā śubhā || kamaṇḍalurdvitīye ca sarvābharaṇadhāriṇaḥ

सर्वलक्षणयुक्तस्य शान्तरूपस्य पार्थिव ।। पद्मपत्रदलाग्राभं ध्यानसम्मीलितेक्षणम्

sarvalakṣaṇayuktasya śāntarūpasya pārthiva || padmapatradalāgrābhaṃ dhyānasammīlitekṣaṇam

अर्चायां कारयेद्देवं चित्रे वा पुस्तकर्मणि ।। देवदेवं तथा विष्णुं कारयेद्गरुडस्थितम्

arcāyāṃ kārayeddevaṃ citre vā pustakarmaṇi || devadevaṃ tathā viṣṇuṃ kārayedgaruḍasthitam

3.44.10

कौस्तुभोद्भासितोरस्कं सर्वाभरणधारिणम् ।। सजलाम्बुदसच्छायं पीतदिव्याम्बरं तथा

kaustubhodbhāsitoraskaṃ sarvābharaṇadhāriṇam || sajalāmbudasacchāyaṃ pītadivyāmbaraṃ tathā

मुखाश्च कायाश्चत्वारो बाहवो द्विगुणास्तथा ।। सौम्यं तु वदनं पूर्वं नारसिंहं तु दक्षिणम्

mukhāśca kāyāścatvāro bāhavo dviguṇāstathā || saumyaṃ tu vadanaṃ pūrvaṃ nārasiṃhaṃ tu dakṣiṇam

कापिलं पश्चिमं वक्त्रं तथा वाराहमुत्तरम् ।। तस्य दक्षिणहस्तेषु बाणाक्षमुसलादयः

kāpilaṃ paścimaṃ vaktraṃ tathā vārāhamuttaram || tasya dakṣiṇahasteṣu bāṇākṣamusalādayaḥ

चर्म चीरं धनुश्चेन्द्रचापेषू वनमालिनः ।। कार्याणि विष्णोर्धर्मज्ञ शृणु रूपं पिनाकिनः

carma cīraṃ dhanuścendracāpeṣū vanamālinaḥ || kāryāṇi viṣṇordharmajña śṛṇu rūpaṃ pinākinaḥ

देवदेवं महादेवं वृषारूढं तु कारयेत् ।। तस्य वकत्राणि कार्याणि पञ्च यादवनन्दन

devadevaṃ mahādevaṃ vṛṣārūḍhaṃ tu kārayet || tasya vakatrāṇi kāryāṇi pañca yādavanandana

सर्वाणि सौम्यरूपाणि दक्षिणं विकटं मुखम् ।। कपालमालिनं भीमं जगत्संहारकारकम्

sarvāṇi saumyarūpāṇi dakṣiṇaṃ vikaṭaṃ mukham || kapālamālinaṃ bhīmaṃ jagatsaṃhārakārakam

त्रिनेत्राणि च सर्वाणि वदनं ह्युत्तरं विना ।। जटाकलापे महति तस्य चन्द्रकला भवेत्

trinetrāṇi ca sarvāṇi vadanaṃ hyuttaraṃ vinā || jaṭākalāpe mahati tasya candrakalā bhavet

तस्योपरिष्टाद्वदनं पञ्चमं तु विधीयते ।। यज्ञोपवीतं च तथा वासुकिं तस्य कारयेत्

tasyopariṣṭādvadanaṃ pañcamaṃ tu vidhīyate || yajñopavītaṃ ca tathā vāsukiṃ tasya kārayet

दशबाहुस्तथा कार्यो देवदेवो महेश्वरः ।। अक्षमालां त्रिशूलं च शरदण्डमथोत्पलम्

daśabāhustathā kāryo devadevo maheśvaraḥ || akṣamālāṃ triśūlaṃ ca śaradaṇḍamathotpalam

तस्य दक्षिणहस्तेषु कर्तव्यानि महाभुज ।। वामेषु मातुलिङ्गं च चापादर्शौ कमण्डलुम्

tasya dakṣiṇahasteṣu kartavyāni mahābhuja || vāmeṣu mātuliṅgaṃ ca cāpādarśau kamaṇḍalum

3.44.20

तथा चर्म च कर्तव्यं देवदेवस्य शूलिनः ।। वर्णास्तथा च कर्तव्याश्चन्द्रांशुसदृशप्रभाः

tathā carma ca kartavyaṃ devadevasya śūlinaḥ || varṇāstathā ca kartavyāścandrāṃśusadṛśaprabhāḥ

एतत्त्रिमूर्तेस्तव रूपमुक्तं माहानुभावस्य जनार्दनस्य।। पद्मस्वरूपं तव वच्मि राजन्यत्रार्चनं कार्यमथेश्वराणाम्

etattrimūrtestava rūpamuktaṃ māhānubhāvasya janārdanasya|| padmasvarūpaṃ tava vacmi rājanyatrārcanaṃ kāryamatheśvarāṇām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० त्रिमूर्तिनिर्माणन्नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 trimūrtinirmāṇannāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। सौवर्णं राजतं ताम्रमारकूटमयं तथा ।। द्विहस्तमात्रं कर्तव्यं कमलं चारुकेसरम्

mārkaṇḍeya uvāca || sauvarṇaṃ rājataṃ tāmramārakūṭamayaṃ tathā || dvihastamātraṃ kartavyaṃ kamalaṃ cārukesaram

तस्याष्टभागाः कर्तव्याः कर्णिका नृप वर्तुला ।। अष्टभागोच्छ्रिता चैव पत्रे न्यस्ता तु कारयेत्

tasyāṣṭabhāgāḥ kartavyāḥ karṇikā nṛpa vartulā || aṣṭabhāgocchritā caiva patre nyastā tu kārayet

एकतोनत्रिपञ्चाशत्कर्णिकायां तु कारयेत् ।। वर्तुला कर्णिकाच्छेदा यवमात्रसमन्विताः

ekatonatripañcāśatkarṇikāyāṃ tu kārayet || vartulā karṇikācchedā yavamātrasamanvitāḥ

षोडशांशेन कर्तव्यं तद्धि विस्तरतस्तथा ।। शेषं पत्रैस्तु सुस्निग्धैः पूरयेदष्टभिस्तथा

ṣoḍaśāṃśena kartavyaṃ taddhi vistaratastathā || śeṣaṃ patraistu susnigdhaiḥ pūrayedaṣṭabhistathā

तस्य प्रतिष्ठा कर्तव्या तत्र देवांस्तु पूजयेत् ।। ब्रह्माणं पूजयेत्तत्र तत्र सम्पूजयेद्धरिम्

tasya pratiṣṭhā kartavyā tatra devāṃstu pūjayet || brahmāṇaṃ pūjayettatra tatra sampūjayeddharim

तत्र सम्पूजयेद्रुद्रं तत्र सम्पूजयेच्छ्रियम् ।। तत्र सम्पूजयेच्छक्रं देवराजं जगत्पतिम

tatra sampūjayedrudraṃ tatra sampūjayecchriyam || tatra sampūjayecchakraṃ devarājaṃ jagatpatima

तत्र सम्पूजयेत्सूर्यं शशिनं तत्र पूजयेत् ।। यमेव मनसोद्दिश्य देवं पद्मं प्रतिष्ठितम् ।। तमेव पूजयेत्तत्र नान्यं देवं कथञ्चन

tatra sampūjayetsūryaṃ śaśinaṃ tatra pūjayet || yameva manasoddiśya devaṃ padmaṃ pratiṣṭhitam || tameva pūjayettatra nānyaṃ devaṃ kathañcana

पद्मस्य रूपं कथितं तवैतत्पद्मं समग्रा वसुधा निरुक्ता ।। तत्रार्चनं कार्यमथेश्वराणां तत्रार्चितास्ते वरदा भवन्ति

padmasya rūpaṃ kathitaṃ tavaitatpadmaṃ samagrā vasudhā niruktā || tatrārcanaṃ kāryamatheśvarāṇāṃ tatrārcitāste varadā bhavanti

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पद्मरूपनिरूपणो नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde padmarūpanirūpaṇo nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०४६-०५०

वज्र उवाच ।। ।। रूपगन्धरसैर्हीनः शब्दस्पर्शविवर्जितः ।। पुरुषस्तु त्वया प्रोक्तस्तस्य रूपमिदं कथम्

vajra uvāca || || rūpagandharasairhīnaḥ śabdasparśavivarjitaḥ || puruṣastu tvayā proktastasya rūpamidaṃ katham

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रकृतिर्विकृतिस्तस्य रूपेण परमात्मनः ।। अलक्ष्यं तस्य तद्रूपं प्रकृतिस्सा प्रकीर्तिता

mārkaṇḍeya uvāca || prakṛtirvikṛtistasya rūpeṇa paramātmanaḥ || alakṣyaṃ tasya tadrūpaṃ prakṛtissā prakīrtitā

साकारा विकृतिर्ज्ञेया तस्य सर्वं जगत्स्मृतम् ।। पूजाध्यानादिकं कर्तुं साकारस्यैव शक्यते

sākārā vikṛtirjñeyā tasya sarvaṃ jagatsmṛtam || pūjādhyānādikaṃ kartuṃ sākārasyaiva śakyate

स्वतस्तु देवस्याकारः पूजनीयो यथाविधि ।। अव्यक्ता हि गतिर्दुखं देहभृद्भिरवाप्यते

svatastu devasyākāraḥ pūjanīyo yathāvidhi || avyaktā hi gatirdukhaṃ dehabhṛdbhiravāpyate

अतो भगवतानेन स्वेच्छया तत्प्रदर्शितम् ।। प्रादुर्भावेष्वथाकारं तं दिशन्ति दिवौकसः

ato bhagavatānena svecchayā tatpradarśitam || prādurbhāveṣvathākāraṃ taṃ diśanti divaukasaḥ

एतस्मात्कारणात्पूजा साकारस्य विधीयते ।। हेतुमच्च तदाकारं तन्मे निगदतः शृणु

etasmātkāraṇātpūjā sākārasya vidhīyate || hetumacca tadākāraṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

अरुणं रजसा वर्णं तेन पद्माग्रसन्निभः ।। ब्रह्मा देववरो ज्ञेयस्सर्वभूतनमस्कृतः

aruṇaṃ rajasā varṇaṃ tena padmāgrasannibhaḥ || brahmā devavaro jñeyassarvabhūtanamaskṛtaḥ

ऋग्वेदः पूर्ववदनं यजुर्वेदस्तु दक्षिणम् ।। पश्चिमं सामवेदः स्यादाथर्वणमथोत्तरम्

ṛgvedaḥ pūrvavadanaṃ yajurvedastu dakṣiṇam || paścimaṃ sāmavedaḥ syādātharvaṇamathottaram

ये वेदास्ते मुखा ज्ञेयाश्चतस्रो बाहवो दिशः ।। आप एव जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं तथा

ye vedāste mukhā jñeyāścatasro bāhavo diśaḥ || āpa eva jagatsarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā

3.4610

ताश्च धारयते ब्रह्मा तेन हस्ते कमण्डलुः ।। अक्षमाला विनिर्दिष्टा कालस्तु ब्रह्मणः करे

tāśca dhārayate brahmā tena haste kamaṇḍaluḥ || akṣamālā vinirdiṣṭā kālastu brahmaṇaḥ kare

कलनात्सर्वभूतानां काल इत्यभिधीयते ।। यज्ञो विस्तीर्यते सर्वः शुक्लाशुक्लेन कर्मणा

kalanātsarvabhūtānāṃ kāla ityabhidhīyate || yajño vistīryate sarvaḥ śuklāśuklena karmaṇā

शुक्लाशुक्लमतो ज्ञेयं वासः कृष्णाजिनं विभोः ।। भूलोकश्च भुवो लोकः स्वलोकोऽथ महत्तथा

śuklāśuklamato jñeyaṃ vāsaḥ kṛṣṇājinaṃ vibhoḥ || bhūlokaśca bhuvo lokaḥ svaloko'tha mahattathā

जनस्तपश्च सत्यं च सप्तलोकाः प्रकीर्तिताः ।। ये लोकास्ते रथे हंसा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

janastapaśca satyaṃ ca saptalokāḥ prakīrtitāḥ || ye lokāste rathe haṃsā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

विष्णुनाभौ समुत्पन्नं यत्पद्मं सा महीभुजः ।। मेरुस्तु कर्णिका तस्य विज्ञेया गजसत्तम

viṣṇunābhau samutpannaṃ yatpadmaṃ sā mahībhujaḥ || merustu karṇikā tasya vijñeyā gajasattama

सर्वत्र पार्थिव स्थैर्यं ध्यानबन्धमतः स्थितम् ।। पद्मासनेन भगवान्विधत्ते पार्थिवेन तु

sarvatra pārthiva sthairyaṃ dhyānabandhamataḥ sthitam || padmāsanena bhagavānvidhatte pārthivena tu

आत्मनः परमं धाम रूपहीन विचिन्तयेत् ।। दृष्ट्यर्थं जगतामास्ते ध्यानसम्मीलितेक्षणः

ātmanaḥ paramaṃ dhāma rūpahīna vicintayet || dṛṣṭyarthaṃ jagatāmāste dhyānasammīlitekṣaṇaḥ

तथैवोषधयो राजञ्जगद्धारणकारणाः ।। ब्रह्मणस्ता जटा ज्ञेयाः सर्वगस्य महात्मनः

tathaivoṣadhayo rājañjagaddhāraṇakāraṇāḥ || brahmaṇastā jaṭā jñeyāḥ sarvagasya mahātmanaḥ

प्रकाशकानि लोकस्य विद्यास्थानानि यानि च।। तस्याभरणजातानि ज्ञेयानि परमेष्ठिनः

prakāśakāni lokasya vidyāsthānāni yāni ca|| tasyābharaṇajātāni jñeyāni parameṣṭhinaḥ

एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं तवेरितं सर्वजगन्मयस्य ।। एवं शरीरेण जगत्समग्रं सन्धारयत्येव जगत्प्रधानः

etaddhi tasyāpratimasya rūpaṃ taveritaṃ sarvajaganmayasya || evaṃ śarīreṇa jagatsamagraṃ sandhārayatyeva jagatpradhānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० सं० ब्रह्मरूपनिर्माणो नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 brahmarūpanirmāṇo nāma ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच।। परस्य पुरुषस्यैषा संसारे विकृतिर्मता ।। सर्वा च विकृतिः कृष्णा तेन संसारपालनम्

mārkaṇḍeya uvāca|| parasya puruṣasyaiṣā saṃsāre vikṛtirmatā || sarvā ca vikṛtiḥ kṛṣṇā tena saṃsārapālanam

कृष्णरूपं स भगवान्विधत्ते भूतभावनः ।। ब्रह्मणैव हरेः प्रोक्तं सर्वाभरणधारणम्

kṛṣṇarūpaṃ sa bhagavānvidhatte bhūtabhāvanaḥ || brahmaṇaiva hareḥ proktaṃ sarvābharaṇadhāraṇam

बिभर्ति वक्षसा ज्ञानं कौस्तुभं विमलं हरिः ।। कृष्णा दीर्घा विचित्रा च वनमाला प्रकीर्तिता

bibharti vakṣasā jñānaṃ kaustubhaṃ vimalaṃ hariḥ || kṛṣṇā dīrghā vicitrā ca vanamālā prakīrtitā

यथा सर्वमिदं बद्धं जगद्राजंश्चराचरम् ।। अविद्या वसनं तस्य संसारपरिपालिनी

yathā sarvamidaṃ baddhaṃ jagadrājaṃścarācaram || avidyā vasanaṃ tasya saṃsāraparipālinī

विद्या शुक्ला विनिर्दिष्टा कृष्णमज्ञानमुच्यते ।। अज्ञानविद्या मध्यस्था त्वविद्या परिकीर्तिता

vidyā śuklā vinirdiṣṭā kṛṣṇamajñānamucyate || ajñānavidyā madhyasthā tvavidyā parikīrtitā

न कृष्णा न तथा शुक्ला तेन विद्येयमुत्तमा ।। अन्तरालं बिभर्त्येव सुवर्णकनकोपमम्

na kṛṣṇā na tathā śuklā tena vidyeyamuttamā || antarālaṃ bibhartyeva suvarṇakanakopamam

मनस्तु गरुडो ज्ञेयः सर्वभूतशरीरगम् ।। तस्माच्छीघ्रतरं नास्ति तथैव बलवत्तरम्

manastu garuḍo jñeyaḥ sarvabhūtaśarīragam || tasmācchīghrataraṃ nāsti tathaiva balavattaram

दिशश्चतस्रो धर्मज्ञ तावत्यो विदिशस्तथा ।। बाहवोऽष्टौ विनिर्दिष्टास्तस्य देवस्य शार्ङ्गिणः ।। ८. ।। बलं ज्ञानं तथैश्वर्यं शक्तिश्च यदुनन्दन ।। विज्ञेयं देवदेवस्य तस्य वक्त्रचतुष्टयम्

diśaścatasro dharmajña tāvatyo vidiśastathā || bāhavo'ṣṭau vinirdiṣṭāstasya devasya śārṅgiṇaḥ || 8. || balaṃ jñānaṃ tathaiśvaryaṃ śaktiśca yadunandana || vijñeyaṃ devadevasya tasya vaktracatuṣṭayam

3.47.10

वासुदेवश्च भगवांस्तथा सङ्कर्षणः प्रभुः ।। प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च बलाद्याः परिकीर्तिताः

vāsudevaśca bhagavāṃstathā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || pradyumnaścāniruddhaśca balādyāḥ parikīrtitāḥ

द्वौद्वौ भुजौ तु विज्ञेयौ प्रतिवक्त्रं महात्मनः ।। वासुदेवस्य करयोर्ज्ञातव्यौ सूर्यरात्रिपौ

dvaudvau bhujau tu vijñeyau prativaktraṃ mahātmanaḥ || vāsudevasya karayorjñātavyau sūryarātripau

सङ्कर्षणस्य कारयोस्तथा मुसललाङ्गले ।। प्रद्युम्नस्य तथा ज्ञेयौ चापबाणौ महाभुज

saṅkarṣaṇasya kārayostathā musalalāṅgale || pradyumnasya tathā jñeyau cāpabāṇau mahābhuja

आनिरुद्धम्य विज्ञेयो चर्मखङ्गौ विचक्षणैः ।। पुरुषप्रकृती ज्ञेयौ सूर्याचन्द्रमसावुभौ

āniruddhamya vijñeyo carmakhaṅgau vicakṣaṇaiḥ || puruṣaprakṛtī jñeyau sūryācandramasāvubhau

एते च वासुदेवस्य करे चक्रगदे मते ।। कालं च लाङ्गलं विद्धि मृत्युं च मुसलं तथा

ete ca vāsudevasya kare cakragade mate || kālaṃ ca lāṅgalaṃ viddhi mṛtyuṃ ca musalaṃ tathā

ताभ्यां संकर्षणो रुद्रः कर्षतीदं चराचरम्।। प्रद्युम्नस्य करे वह्नेः शार्ङ्गं चापं तु यत्स्मृतम्

tābhyāṃ saṃkarṣaṇo rudraḥ karṣatīdaṃ carācaram|| pradyumnasya kare vahneḥ śārṅgaṃ cāpaṃ tu yatsmṛtam

ध्येयं तु परमं लक्ष्यं ताभ्यां छिन्दन्ति योगिनः ।। ब्रह्मणस्त्वनिरुद्धस्य करे चर्म महाभुज

dhyeyaṃ tu paramaṃ lakṣyaṃ tābhyāṃ chindanti yoginaḥ || brahmaṇastvaniruddhasya kare carma mahābhuja

अज्ञानावरणं जेयं जगत्सृष्टिप्रयोजनम् ।। वैराग्यं नन्दकं खङ्गं छित्त्वा वै तेन बन्धनम् ।। नदन्ति योगिनो यस्मात्तस्मात्तन्नन्दकं स्मृतम्

ajñānāvaraṇaṃ jeyaṃ jagatsṛṣṭiprayojanam || vairāgyaṃ nandakaṃ khaṅgaṃ chittvā vai tena bandhanam || nadanti yogino yasmāttasmāttannandakaṃ smṛtam

एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं तवेरितं सर्वजगन्मयस्य ।। एवं शरीरेण जगत्समग्रं बिभर्ति देवः स जगत्प्रधानः

etaddhi tasyāpratimasya rūpaṃ taveritaṃ sarvajaganmayasya || evaṃ śarīreṇa jagatsamagraṃ bibharti devaḥ sa jagatpradhānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विष्णुरूपनिर्माणो नाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde viṣṇurūpanirmāṇo nāma saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। सद्योजातं वामदेवमघोरं च महाभुज ।। तथा तं पुरुषं ज्ञेयमीशानं पञ्चमं मुखम्

mārkaṇḍeya uvāca || sadyojātaṃ vāmadevamaghoraṃ ca mahābhuja || tathā taṃ puruṣaṃ jñeyamīśānaṃ pañcamaṃ mukham

सद्योजातं मही प्रोक्ता वामदेवं तथा जलम् ।। तेजस्त्वघोरं विद्यात्तं वायुस्तत्पुरुषं मतम्

sadyojātaṃ mahī proktā vāmadevaṃ tathā jalam || tejastvaghoraṃ vidyāttaṃ vāyustatpuruṣaṃ matam

ईशानं च तथाकाशमूर्द्ध्वस्थं पञ्चमं मुखम् ।। विभागेनाथ वक्ष्यामि शम्भोर्वदनपञ्चकम्

īśānaṃ ca tathākāśamūrddhvasthaṃ pañcamaṃ mukham || vibhāgenātha vakṣyāmi śambhorvadanapañcakam

महादेवमुखं जेयं पूर्वं शम्भोर्महात्मनः ।। नेत्राणि त्रीणि तस्याङ्ग सोमसूर्यहुताशनाः

mahādevamukhaṃ jeyaṃ pūrvaṃ śambhormahātmanaḥ || netrāṇi trīṇi tasyāṅga somasūryahutāśanāḥ

दक्षिणं तु मुखं रौद्रं भैरवं तत्प्रकीर्तितम ।। पश्चिमं यन्मुखं तस्य नन्दिवक्त्रं तदुच्यते

dakṣiṇaṃ tu mukhaṃ raudraṃ bhairavaṃ tatprakīrtitama || paścimaṃ yanmukhaṃ tasya nandivaktraṃ taducyate

उमा वक्त्रं च विज्ञेयं तस्य देवस्य चोत्तरम् ।। सदाशिवाख्यं विज्ञेयं पावनं तस्य पञ्चमम्

umā vaktraṃ ca vijñeyaṃ tasya devasya cottaram || sadāśivākhyaṃ vijñeyaṃ pāvanaṃ tasya pañcamam

त्रिलोचनानि सर्वाणि वामदेवं द्विलोचनम् ।। महादेवमुखं भूमिस्ततः स्याद्भैरवं मुखम्

trilocanāni sarvāṇi vāmadevaṃ dvilocanam || mahādevamukhaṃ bhūmistataḥ syādbhairavaṃ mukham

नन्दिवक्त्रं तथा वायु रौद्रेयं चाप उच्यते ।। सदाशिवमुखं ज्ञेयमाकाशं यदुनन्दन

nandivaktraṃ tathā vāyu raudreyaṃ cāpa ucyate || sadāśivamukhaṃ jñeyamākāśaṃ yadunandana

दिशो दश भुजास्तस्य विज्ञेयं वदनं प्रति ।। महादेवकरे ज्ञेया त्वक्षमालाकमण्डलू

diśo daśa bhujāstasya vijñeyaṃ vadanaṃ prati || mahādevakare jñeyā tvakṣamālākamaṇḍalū

3.48.10

सदाशिवमुखे ज्ञेयौ चापबाणौ महाभुज ।। माहेश्वरं ततश्चापं पिनाकमिति शब्दितम्

sadāśivamukhe jñeyau cāpabāṇau mahābhuja || māheśvaraṃ tataścāpaṃ pinākamiti śabditam

तेषां तु पूर्वमेवोक्तं व्याख्यानं रिपुसूदन ।। दण्डश्च मातुलुङ्गश्च करयोर्भैरवस्य तु

teṣāṃ tu pūrvamevoktaṃ vyākhyānaṃ ripusūdana || daṇḍaśca mātuluṅgaśca karayorbhairavasya tu

मृत्यु दण्डौ विनिर्दिष्टौ मातुलुङ्गस्तथा करे ।। जगद्बीजस्य सर्वस्य ये राजन्परमाणवः

mṛtyu daṇḍau vinirdiṣṭau mātuluṅgastathā kare || jagadbījasya sarvasya ye rājanparamāṇavaḥ

तैः पूर्णं बीजरत्नं तु भैरवस्य करे स्मृतम् ।। चर्मशूले करे ज्ञेये नन्दिनो यदुनन्दन

taiḥ pūrṇaṃ bījaratnaṃ tu bhairavasya kare smṛtam || carmaśūle kare jñeye nandino yadunandana

पूर्वमेव च ते प्रोक्तं धर्मव्याकरणं मया ।। त्रिशलूदण्डमव्यक्तं शूलेषु व्यक्ततां गतम्

pūrvameva ca te proktaṃ dharmavyākaraṇaṃ mayā || triśalūdaṇḍamavyaktaṃ śūleṣu vyaktatāṃ gatam

सत्त्वं रजस्तमश्चैव विज्ञातव्यं नृपोत्तम ।। दर्पणेन्दीवरे ज्ञेये तथा देव्याः करद्वये

sattvaṃ rajastamaścaiva vijñātavyaṃ nṛpottama || darpaṇendīvare jñeye tathā devyāḥ karadvaye

आदर्शं निर्मलं ज्ञानं वैराग्यं च तथोत्पलम् ।। महादेवस्य देवस्य व्याख्याता ब्राह्मणा जटाः

ādarśaṃ nirmalaṃ jñānaṃ vairāgyaṃ ca tathotpalam || mahādevasya devasya vyākhyātā brāhmaṇā jaṭāḥ

ऐश्वर्यं तु कला चान्द्री मूर्ध्नि शम्भोः प्रकीर्तिता ।। त्रैलोक्यशमनः क्रोधो वासुकिर्नामतः स्मृतः

aiśvaryaṃ tu kalā cāndrī mūrdhni śambhoḥ prakīrtitā || trailokyaśamanaḥ krodho vāsukirnāmataḥ smṛtaḥ

तृष्णा विशाला चित्रा च व्याघ्रचर्म प्रकीर्तितम् ।। वृषो हि भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः

tṛṣṇā viśālā citrā ca vyāghracarma prakīrtitam || vṛṣo hi bhagavāndharmaścatuṣpādaḥ prakīrtitaḥ

जगदुत्पादकं वस्तु प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ।। शुक्ला च प्रकृतिः सर्वा तेन शुक्लो महेश्वरः

jagadutpādakaṃ vastu prakṛtiḥ sā prakīrtitā || śuklā ca prakṛtiḥ sarvā tena śuklo maheśvaraḥ

3.48.20

एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं तवेरितं सर्वजगन्मयस्य ।। एवं शरीरेण जगत्समग्रं स धारयत्येव जगत्प्रधानः

etaddhi tasyāpratimasya rūpaṃ taveritaṃ sarvajaganmayasya || evaṃ śarīreṇa jagatsamagraṃ sa dhārayatyeva jagatpradhānaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महादेवरूपनिर्माणो नामाष्टाचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde mahādevarūpanirmāṇo nāmāṣṭācatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। नासत्ययोर्ममाचक्ष्व रूपनिर्माणमच्युत ।। नासत्यरूपयोश्चैव त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || nāsatyayormamācakṣva rūpanirmāṇamacyuta || nāsatyarūpayoścaiva tvaṃ hi sarvaviducyase

मार्कण्डेय उवाच ।। पद्मपत्रसवर्णाभौ पद्मपत्रसमाम्बरौ ।। द्विभुजौ देवभिषजौ कर्तव्यौ देवसंयुतौ

mārkaṇḍeya uvāca || padmapatrasavarṇābhau padmapatrasamāmbarau || dvibhujau devabhiṣajau kartavyau devasaṃyutau

सर्वाभरणसंपन्नौ विशेषाच्चारुलोचनौ ।। तयोरोषधयः कार्या दिव्या दक्षिणहस्तयोः

sarvābharaṇasaṃpannau viśeṣāccārulocanau || tayoroṣadhayaḥ kāryā divyā dakṣiṇahastayoḥ

वामयोः पुस्तकौ कार्यौ दर्शनीयौ तथा द्विज ।। एकस्य दक्षिणे पार्श्वे वामे चान्यस्य यादव

vāmayoḥ pustakau kāryau darśanīyau tathā dvija || ekasya dakṣiṇe pārśve vāme cānyasya yādava

नारीयुगं तु कर्तव्यं सुरूपं चारुदर्शनम् ।। तयोश्च नामनी प्रोक्ते रूपसंपत्तथाकृतिः

nārīyugaṃ tu kartavyaṃ surūpaṃ cārudarśanam || tayośca nāmanī prokte rūpasaṃpattathākṛtiḥ

मधूकपुष्पसंकाशा रूपसंपत्प्रकीर्तिता।। प्राकृतिः कथिता लोके शरकाण्डनिभा तथा ।। न तु भाण्डकरे कार्ये चन्द्रशुक्लाम्बरे तथा

madhūkapuṣpasaṃkāśā rūpasaṃpatprakīrtitā|| prākṛtiḥ kathitā loke śarakāṇḍanibhā tathā || na tu bhāṇḍakare kārye candraśuklāmbare tathā

नासत्ययो रूपमिदं तवोक्तं मयाद्य मुख्यं यदुवंशमुख्य ।। ध्यानेन सर्वामयनाशकारि सम्पूजितं वा भुवि मानवानाम्

nāsatyayo rūpamidaṃ tavoktaṃ mayādya mukhyaṃ yaduvaṃśamukhya || dhyānena sarvāmayanāśakāri sampūjitaṃ vā bhuvi mānavānām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नासत्यरूपनिर्माणो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nāsatyarūpanirmāṇo nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच।। शक्रकीनाशवरुणधनदानां भृगूत्तम ।। सहेतुकं समाचक्ष्व रूपनिर्माणमच्युत

vajra uvāca|| śakrakīnāśavaruṇadhanadānāṃ bhṛgūttama || sahetukaṃ samācakṣva rūpanirmāṇamacyuta

मार्कण्डेय उवाच ।। चतुर्दन्ते गजे शक्रः श्वेतः कार्यः सुरेश्वरः ।। वामोत्सङ्गगता कार्या रक्षमाणा तथा शची

mārkaṇḍeya uvāca || caturdante gaje śakraḥ śvetaḥ kāryaḥ sureśvaraḥ || vāmotsaṅgagatā kāryā rakṣamāṇā tathā śacī

नीलवस्त्रः सुवर्णाभः सर्वाभरणवाँन्तथा ।। तिर्यग्ललाटगेनाक्ष्णा कर्तव्यश्च विभूषितः

nīlavastraḥ suvarṇābhaḥ sarvābharaṇavām̐ntathā || tiryaglalāṭagenākṣṇā kartavyaśca vibhūṣitaḥ

शक्रश्चतुर्भुजः कार्यो द्विभुजा च तथा शची ।। पद्माङ्कुशौ तु कर्तव्यौ शक्रदक्षिणहस्तयोः

śakraścaturbhujaḥ kāryo dvibhujā ca tathā śacī || padmāṅkuśau tu kartavyau śakradakṣiṇahastayoḥ

वामं शचीपृष्ठगतं द्वितीयं वज्रसंयुतम् ।। वामे शच्याः करे कार्या रम्या सन्तानमञ्जरी

vāmaṃ śacīpṛṣṭhagataṃ dvitīyaṃ vajrasaṃyutam || vāme śacyāḥ kare kāryā ramyā santānamañjarī

दक्षिणं पृष्ठविन्यस्तं देवनाथस्य कारयेत् ।। ब्रह्मणैव विनिर्दिष्टं तस्याभरणधारणम्

dakṣiṇaṃ pṛṣṭhavinyastaṃ devanāthasya kārayet || brahmaṇaiva vinirdiṣṭaṃ tasyābharaṇadhāraṇam

तेनैव तस्य कथितं तथा बाहुचतुष्टयम् ।। त्रिनेत्रता च तस्योक्ता देवदेवेन शम्भुना

tenaiva tasya kathitaṃ tathā bāhucatuṣṭayam || trinetratā ca tasyoktā devadevena śambhunā

रुक्माभवर्णता तस्य तेजसां धामकारणात् ।। यन्नीलं वसनं तस्य तदाकाशं प्रकीर्तितम्

rukmābhavarṇatā tasya tejasāṃ dhāmakāraṇāt || yannīlaṃ vasanaṃ tasya tadākāśaṃ prakīrtitam

आज्ञा तस्याङ्कुशो हस्ते सर्वभूतवशङ्गरी ।। पद्मस्थां सहपद्मेन विभूतिं भुवनाधिप

ājñā tasyāṅkuśo haste sarvabhūtavaśaṅgarī || padmasthāṃ sahapadmena vibhūtiṃ bhuvanādhipa

3.50.10

करेण धारयञ्छ्रीमान्मघवान्सुरसत्तमः ।। दुष्टसंशमनं क्रोधो वज्रः शक्रकरः स्मृतः

kareṇa dhārayañchrīmānmaghavānsurasattamaḥ || duṣṭasaṃśamanaṃ krodho vajraḥ śakrakaraḥ smṛtaḥ

वासुदेवः स्मृतः शक्रस्तेन लक्ष्मीः शची मता ।। तस्याः करे च सन्तानं ज्ञेया सन्तानमञ्जरी

vāsudevaḥ smṛtaḥ śakrastena lakṣmīḥ śacī matā || tasyāḥ kare ca santānaṃ jñeyā santānamañjarī

अर्थस्त्वैरावणो ज्ञेयो दन्तास्तस्य तु कीर्तिताः ।। दैवमन्त्रप्रभूत्साहशक्तयस्तु महाबलाः

arthastvairāvaṇo jñeyo dantāstasya tu kīrtitāḥ || daivamantraprabhūtsāhaśaktayastu mahābalāḥ

एतद्रूपं वासुदेवस्य शाक्रं तुभ्यं प्रोक्तं देवराजस्य राजन् ।। याम्यं रूपं तेऽधुनाहं ब्रवीमि यस्यायत्ते सुख दुःखे नराणाम्

etadrūpaṃ vāsudevasya śākraṃ tubhyaṃ proktaṃ devarājasya rājan || yāmyaṃ rūpaṃ te'dhunāhaṃ bravīmi yasyāyatte sukha duḥkhe narāṇām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे शक्ररूपनिर्माणो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasamvāde śakrarūpanirmāṇo nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०५१-०५५

मार्कण्डेय उवाच ।। सजलाम्बुदसच्छायस्तप्तचामीकराम्बरः ।। महिषस्थश्च कर्तव्यः सर्वाभरणवान्यतः

mārkaṇḍeya uvāca || sajalāmbudasacchāyastaptacāmīkarāmbaraḥ || mahiṣasthaśca kartavyaḥ sarvābharaṇavānyataḥ

नीलोत्पलाभा धूमोर्णा वामोत्सङ्गे च कारयेत् ।। धूमोर्णा द्विभुजा कार्या यमः कार्यश्चतुर्भुजः

nīlotpalābhā dhūmorṇā vāmotsaṅge ca kārayet || dhūmorṇā dvibhujā kāryā yamaḥ kāryaścaturbhujaḥ

दण्डखड्गावुभौ कार्यौ यमदक्षिणहस्तयोः ।। दण्डोपरि मुखं कार्यं ज्वालमालाविभूषणम्

daṇḍakhaḍgāvubhau kāryau yamadakṣiṇahastayoḥ || daṇḍopari mukhaṃ kāryaṃ jvālamālāvibhūṣaṇam

धूम्रोर्णापृष्ठगं वामं चर्मयुक्तं तथापरम् ।। धूमोर्णादक्षिणं हस्तं यमपृष्ठगतं भवेत्

dhūmrorṇāpṛṣṭhagaṃ vāmaṃ carmayuktaṃ tathāparam || dhūmorṇādakṣiṇaṃ hastaṃ yamapṛṣṭhagataṃ bhavet

वामे तस्याः करे कार्यं मातुलुङ्गं सुदर्शनम् ।। पार्श्वे तु दक्षिणे तस्य चित्रगुप्तं च कारयेत्

vāme tasyāḥ kare kāryaṃ mātuluṅgaṃ sudarśanam || pārśve tu dakṣiṇe tasya citraguptaṃ ca kārayet

उद्दिश्य वेशं स्वाकारं द्विभुजं सौम्यदर्शनम् ।। दक्षिणे लेखिनी तस्य वामे पत्रं तु कारयेत्

uddiśya veśaṃ svākāraṃ dvibhujaṃ saumyadarśanam || dakṣiṇe lekhinī tasya vāme patraṃ tu kārayet

वामे पाशधरः कार्यः कालो विकटदर्शनः ।। यमं सङ्कर्षणं विद्धि तामसीं तनुमाश्रितम्

vāme pāśadharaḥ kāryaḥ kālo vikaṭadarśanaḥ || yamaṃ saṅkarṣaṇaṃ viddhi tāmasīṃ tanumāśritam

मर्यादापालनार्थाय लोकसंहारकारणम् ।। नीलोत्पलदलच्छायस्तामसत्वात्प्रकीर्तितः

maryādāpālanārthāya lokasaṃhārakāraṇam || nīlotpaladalacchāyastāmasatvātprakīrtitaḥ

वसनं तस्य विख्यातं वासुदेवेन शत्रुहन् ।। चतुर्भुजत्वं विख्यातं ब्रह्मणा परमात्मनः

vasanaṃ tasya vikhyātaṃ vāsudevena śatruhan || caturbhujatvaṃ vikhyātaṃ brahmaṇā paramātmanaḥ

3.51.10

ब्रह्मणा तस्य निर्दिष्टं सर्वाभरणधारणम् ।। यो मोहो मरणं नॄणां विज्ञेयो महिषस्तु सः

brahmaṇā tasya nirdiṣṭaṃ sarvābharaṇadhāraṇam || yo moho maraṇaṃ nṝṇāṃ vijñeyo mahiṣastu saḥ

अमोघं तु करे दण्डं मृत्युं धारयते यमः ।। अनिरुद्धेन तस्योक्तं धारणं खड्गचर्मणोः

amoghaṃ tu kare daṇḍaṃ mṛtyuṃ dhārayate yamaḥ || aniruddhena tasyoktaṃ dhāraṇaṃ khaḍgacarmaṇoḥ

कालरात्री तु विज्ञेया धूमोर्णा यदुनन्दन ।। तस्यास्तु शूलिना प्रोक्तं बीजपूरकधारणम्

kālarātrī tu vijñeyā dhūmorṇā yadunandana || tasyāstu śūlinā proktaṃ bījapūrakadhāraṇam

चित्रगुप्तो विनिर्दिष्टस्तथात्मा सर्वदेहगः ।। पत्रं धर्ममधर्मं च करस्था तस्य लेखिनी

citragupto vinirdiṣṭastathātmā sarvadehagaḥ || patraṃ dharmamadharmaṃ ca karasthā tasya lekhinī

काल एव स्वरूपेण कालो यमसमीपगः ।। तस्य पाशः करे घोरो यममार्गः सुदुष्करः

kāla eva svarūpeṇa kālo yamasamīpagaḥ || tasya pāśaḥ kare ghoro yamamārgaḥ suduṣkaraḥ

वज्र उवाच ।। संहारहेतुकी मूर्तिर्विष्णोः सङ्कर्षणो मतः ।। स तु देवस्त्वया प्रोक्तश्चन्द्रशुक्लवपुर्महान्

vajra uvāca || saṃhārahetukī mūrtirviṣṇoḥ saṅkarṣaṇo mataḥ || sa tu devastvayā proktaścandraśuklavapurmahān

तल्पे संहारकर्तृत्वे कृष्णमूर्तिः कथं यमः ।। एतं मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन

talpe saṃhārakartṛtve kṛṣṇamūrtiḥ kathaṃ yamaḥ || etaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhṛguvaṃśavivardhana

मार्कंडेय उवाच ।। मूर्तिः साङ्कर्षिणी विष्णो रुद्रः संहारकारकः ।। कल्पक्षये तु संहारे करोति जगतां हि सा

mārkaṃḍeya uvāca || mūrtiḥ sāṅkarṣiṇī viṣṇo rudraḥ saṃhārakārakaḥ || kalpakṣaye tu saṃhāre karoti jagatāṃ hi sā

प्रकृतो याति धर्मज्ञ संहृतं तु तदा जगत ।। तेन प्रकृतिवर्णस्थः करोति जगतां क्षयम्

prakṛto yāti dharmajña saṃhṛtaṃ tu tadā jagata || tena prakṛtivarṇasthaḥ karoti jagatāṃ kṣayam

कृत्वापि प्राणिसंहारं यमरूपी पुनःपुनः ।। प्राणिनां प्रकृतौ योगं न विधत्ते कदाचन

kṛtvāpi prāṇisaṃhāraṃ yamarūpī punaḥpunaḥ || prāṇināṃ prakṛtau yogaṃ na vidhatte kadācana

3.51.20

विकारे योजयत्येव सुखदुःखात्मके तदा ।। विकाररूपवर्णं तु तेन संहरते जगत्

vikāre yojayatyeva sukhaduḥkhātmake tadā || vikārarūpavarṇaṃ tu tena saṃharate jagat

रूपमिदं कथितं तव याम्यं पापविनाशकरं विबुधानाम् ।। रूपमतः कथयामि महात्मंस्तोयपतेर्वरुणस्य तवाहम्

rūpamidaṃ kathitaṃ tava yāmyaṃ pāpavināśakaraṃ vibudhānām || rūpamataḥ kathayāmi mahātmaṃstoyapatervaruṇasya tavāham

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यमरूपनिर्माणो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yamarūpanirmāṇo nāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। सप्तहंसे रथे कार्यो वरुणो यादसाम्पतिः ।। स्निग्धवैडूर्यसङ्काशः श्वेताम्बरधरस्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || saptahaṃse rathe kāryo varuṇo yādasāmpatiḥ || snigdhavaiḍūryasaṅkāśaḥ śvetāmbaradharastathā

किञ्चित्प्रलम्बजठरो मुक्ताहारविभूषणः ।। सर्वाभरणवान्राजा तया देवश्चतुर्भुजः

kiñcitpralambajaṭharo muktāhāravibhūṣaṇaḥ || sarvābharaṇavānrājā tayā devaścaturbhujaḥ

वामभागगतं केतुं मकरस्य तु कारयेत् ।। छत्रं च सुसितं मूर्ध्नि भार्या सर्वाङ्गसुन्दरी

vāmabhāgagataṃ ketuṃ makarasya tu kārayet || chatraṃ ca susitaṃ mūrdhni bhāryā sarvāṅgasundarī

वामोत्संगगताकार्या गौरी तद्द्विभुजा नृप ।। उत्पलं तु करे वामे दक्षिणं देवपृष्ठगम्

vāmotsaṃgagatākāryā gaurī taddvibhujā nṛpa || utpalaṃ tu kare vāme dakṣiṇaṃ devapṛṣṭhagam

पद्मपाशौ करे कार्यौ देवदक्षिणहस्तयोः ।। शङ्खं च रत्नपात्रं च वामयोस्तस्य कारयेत्

padmapāśau kare kāryau devadakṣiṇahastayoḥ || śaṅkhaṃ ca ratnapātraṃ ca vāmayostasya kārayet

भागे तु दक्षिणे गङ्गा मकरस्था सचामरा ।। देवी पद्मकरा कार्या चन्द्रगौरी वरानना

bhāge tu dakṣiṇe gaṅgā makarasthā sacāmarā || devī padmakarā kāryā candragaurī varānanā

वामे तु यमुना कार्या कूर्मसंस्था सचामरा ।। नीलोत्पलकरा सौम्या नलिनीरजसन्निभा

vāme tu yamunā kāryā kūrmasaṃsthā sacāmarā || nīlotpalakarā saumyā nalinīrajasannibhā

स्निग्धवैडूर्य सङ्काशस्त्वापोवर्णो यतो नृप ।। तयोरनुग्रहार्थाय तद्वर्णो वरुणस्ततः

snigdhavaiḍūrya saṅkāśastvāpovarṇo yato nṛpa || tayoranugrahārthāya tadvarṇo varuṇastataḥ

स्वरूपवर्णाः सुसितास्ता एव द्विजपुंगव ।। वसनं तस्य कथितं ता एव सुसितं नृप

svarūpavarṇāḥ susitāstā eva dvijapuṃgava || vasanaṃ tasya kathitaṃ tā eva susitaṃ nṛpa

3.52.10

वज्र उवाच ।। अम्भसस्तु कथं वर्णः सत्यासत्ये त्वयेरिते ।। एतत्तु श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

vajra uvāca || ambhasastu kathaṃ varṇaḥ satyāsatye tvayerite || etattu śrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me

मार्कण्डेय उवाच ।। वैडूर्याभमपां वर्णमतथ्यं यदुनन्दन ।। छायागतस्य नभसस्तद्रूपं तासु दृश्यते

mārkaṇḍeya uvāca || vaiḍūryābhamapāṃ varṇamatathyaṃ yadunandana || chāyāgatasya nabhasastadrūpaṃ tāsu dṛśyate

प्रपातपातैर्यद्रूपमंभसां नृप दृश्यते ।। शशाङ्कांशुप्रतीकाशं तत्स्वरूपे प्रतिष्ठितम्

prapātapātairyadrūpamaṃbhasāṃ nṛpa dṛśyate || śaśāṅkāṃśupratīkāśaṃ tatsvarūpe pratiṣṭhitam

प्रद्युम्नो वासुदेवस्तु वरुणो यादसां पतिः ।। तस्य भार्या रतिर्ज्ञेया गौरी यादवनन्दन

pradyumno vāsudevastu varuṇo yādasāṃ patiḥ || tasya bhāryā ratirjñeyā gaurī yādavanandana

सौभाग्यमुत्पलं तस्याः करे सुरतगं विभो ।। वरुणस्य करे पद्मं विधिधर्मे महाभुज

saubhāgyamutpalaṃ tasyāḥ kare suratagaṃ vibho || varuṇasya kare padmaṃ vidhidharme mahābhuja

शङ्खमर्थं विजानीहि पाशं संसारबन्धनम् ।। रत्नपात्रं करे ज्ञेयं सर्वरत्नधरा धरा

śaṅkhamarthaṃ vijānīhi pāśaṃ saṃsārabandhanam || ratnapātraṃ kare jñeyaṃ sarvaratnadharā dharā

यशश्च सुसितं छत्रं सौख्यं मकर एव च ।। ब्रह्मणा कथितं तस्य भुजाभरणधारणम्

yaśaśca susitaṃ chatraṃ saukhyaṃ makara eva ca || brahmaṇā kathitaṃ tasya bhujābharaṇadhāraṇam

लवणक्षीरआज्यादि दधिमण्डसुरोदकाः ।। तथैवेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च तथापरः

lavaṇakṣīraājyādi dadhimaṇḍasurodakāḥ || tathaivekṣurasodaśca surodaśca tathāparaḥ

समुद्रास्ते तु विख्याता लोके नरवरोत्तम ।। सप्तहंसा रथे तस्य वरुणस्य महात्मनः

samudrāste tu vikhyātā loke naravarottama || saptahaṃsā rathe tasya varuṇasya mahātmanaḥ

जाया तु यमुना ज्ञेया सिद्धिर्भागीरथी द्विज ।। वीर्यकालौ विनिर्दिष्टौ तथा मकरकच्छपौ

jāyā tu yamunā jñeyā siddhirbhāgīrathī dvija || vīryakālau vinirdiṣṭau tathā makarakacchapau

3.52.20

स्वर्गगङ्गाकरे पद्मं वृद्धयामुनमुत्पलम्

svargagaṅgākare padmaṃ vṛddhayāmunamutpalam

रूपं जलेशस्य तवैतदुक्तं मया शिरःपाशधरस्य तस्य ।। अतः परं वित्तपतेर्ब्रवीमि रूपं तवाहं यदुवंशचन्द्र

rūpaṃ jaleśasya tavaitaduktaṃ mayā śiraḥpāśadharasya tasya || ataḥ paraṃ vittapaterbravīmi rūpaṃ tavāhaṃ yaduvaṃśacandra

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वरुणरूपनिर्माणो नाम द्विपञ्चाशत्तमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde varuṇarūpanirmāṇo nāma dvipañcāśattamodhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। कर्तव्यः पद्मपत्राभो धनदो नरवाहनः ।। चामीकराभो धनदः सर्वाभरणभूषणः

mārkaṇḍeya uvāca || kartavyaḥ padmapatrābho dhanado naravāhanaḥ || cāmīkarābho dhanadaḥ sarvābharaṇabhūṣaṇaḥ

लम्बोदरश्चतुर्बाहुर्वामपिङ्गललोचनः ।। अपीच्यवेशः कवची हारभारार्पितोदरः

lambodaraścaturbāhurvāmapiṅgalalocanaḥ || apīcyaveśaḥ kavacī hārabhārārpitodaraḥ

द्वे च दंष्ट्रे मुखे तस्य कर्तव्ये श्मश्रुधारिणः ।। वामेन विनता कार्या मौलिस्तस्यारिमर्दिनी

dve ca daṃṣṭre mukhe tasya kartavye śmaśrudhāriṇaḥ || vāmena vinatā kāryā maulistasyārimardinī

वामोत्संगगता कार्या ऋद्धिर्देवी वरप्रदा ।। देवपृष्ठगतं पाणिं द्विभुजायास्तु दक्षिणम्

vāmotsaṃgagatā kāryā ṛddhirdevī varapradā || devapṛṣṭhagataṃ pāṇiṃ dvibhujāyāstu dakṣiṇam

रत्नपात्रकरं कार्यं वामं रिपुनिषूदन ।। गदाशक्ती च कर्तव्ये तस्य दक्षिणहस्तयोः

ratnapātrakaraṃ kāryaṃ vāmaṃ ripuniṣūdana || gadāśaktī ca kartavye tasya dakṣiṇahastayoḥ

सिंहाङ्कलक्षणं वृत्तं शिबिकामपि पादयोः ।। शङ्खपद्मौ निधी कार्यौ स्वरूपौ निधिसंस्थितौ

siṃhāṅkalakṣaṇaṃ vṛttaṃ śibikāmapi pādayoḥ || śaṅkhapadmau nidhī kāryau svarūpau nidhisaṃsthitau

शङ्खपद्मान्तनिष्क्रान्तं वदनं तस्य पार्श्वतः ।। अनिरुद्धस्तु विज्ञेयस्त्वया देवो धनाधिपः

śaṅkhapadmāntaniṣkrāntaṃ vadanaṃ tasya pārśvataḥ || aniruddhastu vijñeyastvayā devo dhanādhipaḥ

ब्रह्मणा कथितं तस्य सर्वाभरणसाधनम ।। सुवर्णं नाम विख्यातं धनानामुत्तमं धनम् ।। तस्यानुग्रहतो धत्ते वासः कनकसन्निभम् ।। शक्तिरेव स्मृता शक्तिर्दण्डनीतिस्तथा गदा

brahmaṇā kathitaṃ tasya sarvābharaṇasādhanama || suvarṇaṃ nāma vikhyātaṃ dhanānāmuttamaṃ dhanam || tasyānugrahato dhatte vāsaḥ kanakasannibham || śaktireva smṛtā śaktirdaṇḍanītistathā gadā

लोकयात्रा च कथिता ऋद्धिर्ज्ञेया स्वभावतः

lokayātrā ca kathitā ṛddhirjñeyā svabhāvataḥ

3.53.10

तत्करे रत्नपात्रं तु गुणाधारं प्रचक्षते

tatkare ratnapātraṃ tu guṇādhāraṃ pracakṣate

नरं राज्यं विजानीहि यत्रस्थस्तु सदा विभुः ।। स्वरूपतस्तु विज्ञेयौ शङ्खपद्मौ तथा निधी

naraṃ rājyaṃ vijānīhi yatrasthastu sadā vibhuḥ || svarūpatastu vijñeyau śaṅkhapadmau tathā nidhī

वित्ततोंशो जयत्यस्मिंस्ताभ्यां प्रसवतेऽयुतः ।। अर्थः सक्षमया ज्ञेयः केतुः सिंहाङ्कलक्षणः ।। निग्रहानुग्रहे दंष्ट्रे तस्य तात महात्मनः

vittatoṃśo jayatyasmiṃstābhyāṃ prasavate'yutaḥ || arthaḥ sakṣamayā jñeyaḥ ketuḥ siṃhāṅkalakṣaṇaḥ || nigrahānugrahe daṃṣṭre tasya tāta mahātmanaḥ

यक्षाधिपस्येतदनन्तदंष्ट्रं नामे वने यक्षनदस्य राजन् ।। अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष

yakṣādhipasyetadanantadaṃṣṭraṃ nāme vane yakṣanadasya rājan || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वैश्रवणरूपनिर्माणो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vaiśravaṇarūpanirmāṇo nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। सुपर्णस्य च तालस्य मकरस्य मृगस्य च।। मरुतां रूपनिर्माणं श्रोतुमिच्छामि भार्गव

vajra uvāca || suparṇasya ca tālasya makarasya mṛgasya ca|| marutāṃ rūpanirmāṇaṃ śrotumicchāmi bhārgava

मार्कण्डेय उवाच ।। तार्क्ष्यो मारकतप्रख्यः कौशिकाकारनासिकः ।। चतुर्भुजस्तु कर्तव्यो वृत्तनेत्रमुखस्ततः

mārkaṇḍeya uvāca || tārkṣyo mārakataprakhyaḥ kauśikākāranāsikaḥ || caturbhujastu kartavyo vṛttanetramukhastataḥ

गृध्रोरुजानुचरणः पक्षद्व्यविभूषणः

gṛdhrorujānucaraṇaḥ pakṣadvyavibhūṣaṇaḥ

प्रभासंस्थानर्सौवर्णः कलापेन विवर्जितः।। छत्रं च पूर्णकुम्भं च करयोस्तस्य कारयेत्

prabhāsaṃsthānarsauvarṇaḥ kalāpena vivarjitaḥ|| chatraṃ ca pūrṇakumbhaṃ ca karayostasya kārayet

करद्वये तु कर्तव्यं तथास्य रचिताञ्जलिः ।। तथास्य भगवान्पृष्ठे छत्रकुम्भधरौ करौ

karadvaye tu kartavyaṃ tathāsya racitāñjaliḥ || tathāsya bhagavānpṛṣṭhe chatrakumbhadharau karau

न कर्तव्यौ तु कर्तव्यौ देवपादवरावुभौ ।। किञ्चिल्लम्बोदरः कार्यः सर्वाभरणभूषितः

na kartavyau tu kartavyau devapādavarāvubhau || kiñcillambodaraḥ kāryaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

तालस्तालाकृतिः कार्यो मकरो मकराकृतिः ।। उपरिष्टात्तथैवास्य कार्यो ऋग्यवदच्युतः

tālastālākṛtiḥ kāryo makaro makarākṛtiḥ || upariṣṭāttathaivāsya kāryo ṛgyavadacyutaḥ

मनो जगत्तथा कामं कर्म चैते क्रमात्स्मृताः ।। वासुदेवोच्युतश्चैव प्रद्युम्नश्च महाभुजः ।। तथा चैवानिरुद्धश्च क्रमेणैते प्रकीर्तिताः

mano jagattathā kāmaṃ karma caite kramātsmṛtāḥ || vāsudevocyutaścaiva pradyumnaśca mahābhujaḥ || tathā caivāniruddhaśca krameṇaite prakīrtitāḥ

तार्क्ष्यः सतालो मकरस्तथार्च्यो देवेश कीनाशजलार्थनाथः ।। अग्न्यर्कतोयाधिपपत्रिनाथस्त एव लोकेषु बुधैः प्रदिष्टाः

tārkṣyaḥ satālo makarastathārcyo deveśa kīnāśajalārthanāthaḥ || agnyarkatoyādhipapatrināthasta eva lokeṣu budhaiḥ pradiṣṭāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गरुडरूपनिर्माणो नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde garuḍarūpanirmāṇo nāma catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच ।। शिवस्य रूपनिर्माणं वह्नेर्वै निर्ऋतेस्तथा ।। वायोश्च ब्रूहि धर्मज्ञ तत्र मे संशयो महान्

vajra uvāca || śivasya rūpanirmāṇaṃ vahnervai nirṛtestathā || vāyośca brūhi dharmajña tatra me saṃśayo mahān

मार्कंडेय उवाच ।। वामार्धे पार्वती कार्या शिवः कार्यश्चतुर्भुजः।। अक्षमालां त्रिशूलं च तस्य दक्षिणहस्तयोः

mārkaṃḍeya uvāca || vāmārdhe pārvatī kāryā śivaḥ kāryaścaturbhujaḥ|| akṣamālāṃ triśūlaṃ ca tasya dakṣiṇahastayoḥ

दर्पणेन्दीवरौ कार्यौ वामयोर्यदुनन्दन ।। एकवक्त्रो भवेच्छम्भुर्वामा च दयिता तनुः

darpaṇendīvarau kāryau vāmayoryadunandana || ekavaktro bhavecchambhurvāmā ca dayitā tanuḥ

द्विनेत्रश्च महाभाग सर्वाभरणभूषितः ।। अभेदभिन्ना प्रकृतिः पुरुषेण महाभुज

dvinetraśca mahābhāga sarvābharaṇabhūṣitaḥ || abhedabhinnā prakṛtiḥ puruṣeṇa mahābhuja

गौरीशर्वेति विख्याता सर्वलोकनमस्कृता ।। कारणं कथितं पूर्वं शूलादीनां मया तव

gaurīśarveti vikhyātā sarvalokanamaskṛtā || kāraṇaṃ kathitaṃ pūrvaṃ śūlādīnāṃ mayā tava

ईशानरूपं कथितं तवेदं रूपं तथाग्नेः शृणु धर्मनित्यम् ।। वेदा यदर्थं जगति प्रवृत्ता मुखं च यत्सर्वसुराऽसुराणाम्

īśānarūpaṃ kathitaṃ tavedaṃ rūpaṃ tathāgneḥ śṛṇu dharmanityam || vedā yadarthaṃ jagati pravṛttā mukhaṃ ca yatsarvasurā'surāṇām

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गौरीशर्ववर्णनो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gaurīśarvavarṇano nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०५६-०६०

3.56

अनुसारेण अग्नेः स्वरूपम्]]

anusāreṇa agneḥ svarūpam]]

मार्कण्डेय उवाच ।। रक्तं जटाधरं वह्निं कुर्याद्वै ध्रूम्रवाससम् ।। ज्वालामालाकुलं सौम्यं त्रिनेत्रं श्मश्रुधारिणम्

mārkaṇḍeya uvāca || raktaṃ jaṭādharaṃ vahniṃ kuryādvai dhrūmravāsasam || jvālāmālākulaṃ saumyaṃ trinetraṃ śmaśrudhāriṇam

चतुर्बाहुं चतुर्दंष्ट्रं देवेशं वातसारथिम् ।। चतुर्भिश्च शुकैर्युक्तं धूमचिह्नरथे स्थितम्

caturbāhuṃ caturdaṃṣṭraṃ deveśaṃ vātasārathim || caturbhiśca śukairyuktaṃ dhūmacihnarathe sthitam

वामोत्सङ्गगता स्वाहा शक्रस्येव शची भवेत् ।। रत्नपात्रकरा देवी वह्नेर्दक्षिणहस्तयोः

vāmotsaṅgagatā svāhā śakrasyeva śacī bhavet || ratnapātrakarā devī vahnerdakṣiṇahastayoḥ

ज्वालात्रिशूलौ कर्तव्यौ चाक्षमाला तु वामके ।। रक्तं हि तेजसो रूपं रक्तवर्णं ततः स्मृतम्

jvālātriśūlau kartavyau cākṣamālā tu vāmake || raktaṃ hi tejaso rūpaṃ raktavarṇaṃ tataḥ smṛtam

वातसारथिता तस्य प्रत्यक्षं धूम्रक्षेत्रता ।। प्रत्यक्षा च तथा प्रोक्ता यागधूम्राभवस्त्रता

vātasārathitā tasya pratyakṣaṃ dhūmrakṣetratā || pratyakṣā ca tathā proktā yāgadhūmrābhavastratā

अक्षमालां त्रिशूलं च जटाजूटत्रिनेत्रता ।। सर्वाभरणधारित्वं व्याख्यातं तस्य शम्भुना

akṣamālāṃ triśūlaṃ ca jaṭājūṭatrinetratā || sarvābharaṇadhāritvaṃ vyākhyātaṃ tasya śambhunā

ज्वालाकारं परं धाम हुतं तेन प्रतीच्छति ।। गृहीत्वा सर्वदेवेभ्यो ततो नयति शत्रुहन्

jvālākāraṃ paraṃ dhāma hutaṃ tena pratīcchati || gṛhītvā sarvadevebhyo tato nayati śatruhan

वाग्दण्डमथ धिग्दण्डं धनदण्डं तथैव च ।। चतुर्थं वधदण्डं च दंष्ट्रास्तस्य प्रकीर्तिताः

vāgdaṇḍamatha dhigdaṇḍaṃ dhanadaṇḍaṃ tathaiva ca || caturthaṃ vadhadaṇḍaṃ ca daṃṣṭrāstasya prakīrtitāḥ

श्मश्रु तस्य विनिर्दिष्टं दर्भाः परमपावनम् ।। ये वेदास्ते शुकास्तस्य रथयुक्ता महात्मनः

śmaśru tasya vinirdiṣṭaṃ darbhāḥ paramapāvanam || ye vedāste śukāstasya rathayuktā mahātmanaḥ

3.56.10

आग्नेयमेतत्तव रूपमुक्तं पापापहं सिद्धिकरं नराणाम् ।। ध्येयं तवैतन्नृप होमकाले सर्वाग्निकर्मण्यपराजितेन

āgneyametattava rūpamuktaṃ pāpāpahaṃ siddhikaraṃ narāṇām || dhyeyaṃ tavaitannṛpa homakāle sarvāgnikarmaṇyaparājitena

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० अग्निरूपनिर्माणो नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 agnirūpanirmāṇo nāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ॥ विरूपाक्षो विवृत्ताक्षः प्रांशुदण्डोज्ज्वलाननः ॥ ऊर्ध्वकेशो हरिश्छमश्रुर्द्विबाहुर्भीषणाननः

mārkaṇḍeya uvāca || virūpākṣo vivṛttākṣaḥ prāṃśudaṇḍojjvalānanaḥ || ūrdhvakeśo hariśchamaśrurdvibāhurbhīṣaṇānanaḥ

वर्णेन रक्तकृष्णाङ्गः कृष्णाम्बरधरस्तथा ॥ सर्वाभरणधारी च दण्डरश्मिकरस्तथा

varṇena raktakṛṣṇāṅgaḥ kṛṣṇāmbaradharastathā || sarvābharaṇadhārī ca daṇḍaraśmikarastathā

भार्या च तस्य कर्तव्या देवी निनृतितस्तथा ॥ कृष्णाङ्गी कृष्णवदना पाशहस्ता तु वामतः

bhāryā ca tasya kartavyā devī ninṛtitastathā || kṛṣṇāṅgī kṛṣṇavadanā pāśahastā tu vāmataḥ

कालः प्रोक्तो विरूपाक्षो मृत्युर्हि निनृतिस्तथा ॥ बिभर्ति तामसं रूपं वासांसि च ततो नृप

kālaḥ prokto virūpākṣo mṛtyurhi ninṛtistathā || bibharti tāmasaṃ rūpaṃ vāsāṃsi ca tato nṛpa

मारणं तत्करे दण्डं बन्धनं चोष्ट्ररश्मयः ॥ महामोहस्तथैवोष्ट्रः कथितस्तस्य वामतः

māraṇaṃ tatkare daṇḍaṃ bandhanaṃ coṣṭraraśmayaḥ || mahāmohastathaivoṣṭraḥ kathitastasya vāmataḥ

वपुर्विरूपाक्षमिदं प्रदिष्टं रक्षोधिपस्याप्रतिमस्य तस्य । अतः परं वच्मि तवाद्य राजन्वायोस्तुरूपं परमस्य धाम्नः

vapurvirūpākṣamidaṃ pradiṣṭaṃ rakṣodhipasyāpratimasya tasya | ataḥ paraṃ vacmi tavādya rājanvāyosturūpaṃ paramasya dhāmnaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० विरूपाक्षरूपनिर्माणो नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 virūpākṣarūpanirmāṇo nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच ॥ वायुरम्बरवर्णस्तु तदाकारोम्बरो भवेत् ॥ वाय्वापूरितवस्त्रश्च द्विभुजो रूपसंयुतः

mārkaṇḍeya uvāca || vāyurambaravarṇastu tadākārombaro bhavet || vāyvāpūritavastraśca dvibhujo rūpasaṃyutaḥ

गमनेच्छा शिवा भार्या तस्य कार्या च वामतः ॥ कार्यो गृहीत वस्त्रान्तः कराभ्यां पवनो द्विज

gamanecchā śivā bhāryā tasya kāryā ca vāmataḥ || kāryo gṛhīta vastrāntaḥ karābhyāṃ pavano dvija

तथैव देवी कर्तव्या शिवा परमसुन्दरी ॥ व्याधितास्यस्तथा कार्यो देवो व्याकुलमूर्धजः

tathaiva devī kartavyā śivā paramasundarī || vyādhitāsyastathā kāryo devo vyākulamūrdhajaḥ

वायुराश्रयतो धत्ते गन्धवर्णादिकं यतः ॥ तस्मादञ्जनवर्णस्तु गमनस्य समाश्रयात्

vāyurāśrayato dhatte gandhavarṇādikaṃ yataḥ || tasmādañjanavarṇastu gamanasya samāśrayāt

तदेव वसनं तस्य गगनं परिकीर्तितम् ॥ या गतिः सा शिवा देवी योऽनिरुद्धश्च सोऽनिलः

tadeva vasanaṃ tasya gaganaṃ parikīrtitam || yā gatiḥ sā śivā devī yo'niruddhaśca so'nilaḥ

एतद्धि रूपं पवनस्य राजँस्तवोदितं स वै जगन्मयस्य ।॥ देव्याः शिवायाश्च महानुभाव परं पवित्रं विदितं द्विजानाम

etaddhi rūpaṃ pavanasya rājam̐stavoditaṃ sa vai jaganmayasya ||| devyāḥ śivāyāśca mahānubhāva paraṃ pavitraṃ viditaṃ dvijānāma

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० वायुरूपनिर्माणोनामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 vāyurūpanirmāṇonāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ

मार्कण्डेय उवाच अथातो रूपनिर्माणं वच्म्यहं भैरवस्य ते ॥ लम्बोदरं तथा कुर्याद्वृत्तपिङ्गललोचनम्

mārkaṇḍeya uvāca athāto rūpanirmāṇaṃ vacmyahaṃ bhairavasya te || lambodaraṃ tathā kuryādvṛttapiṅgalalocanam

दंष्ट्राकरालवदनं फुल्लनासापुटं तथा ॥ कपालमालिनं रौद्रं सर्वतः सर्पभूषणम्

daṃṣṭrākarālavadanaṃ phullanāsāpuṭaṃ tathā || kapālamālinaṃ raudraṃ sarvataḥ sarpabhūṣaṇam

व्यालेन त्रासयन्तं च देवीं पर्वतनन्दिनीम् ॥ सजलाम्बुदसंकाशं गजचर्मोत्तरच्छदम्

vyālena trāsayantaṃ ca devīṃ parvatanandinīm || sajalāmbudasaṃkāśaṃ gajacarmottaracchadam

बाहुभिर्बहुभिव्याप्तं सर्वायुधविभूषणैः ॥ बृहत्सालप्रतीकाशैस्तथा तीक्ष्णनखैः शुभैः

bāhubhirbahubhivyāptaṃ sarvāyudhavibhūṣaṇaiḥ || bṛhatsālapratīkāśaistathā tīkṣṇanakhaiḥ śubhaiḥ

साचीकृतमिदं रूपं भैरवस्य प्रकीर्तितम् ॥ महाकालस्य कथितमेतदेव च सन्मुखम्

sācīkṛtamidaṃ rūpaṃ bhairavasya prakīrtitam || mahākālasya kathitametadeva ca sanmukham

देवी तु वामतः कार्या करे कार्यस्तु पन्नगः । न चास्य पुरतः कार्या देवी पर्वतनन्दिनी

devī tu vāmataḥ kāryā kare kāryastu pannagaḥ | na cāsya purataḥ kāryā devī parvatanandinī

शुक्ला न कार्या न तथास्य रक्ता समीपतो मातृगणप्रधाने ॥ कार्यस्त्वथान्यः परिबर्हमस्य गणाश्च कार्या बहुरूपरूपाः

śuklā na kāryā na tathāsya raktā samīpato mātṛgaṇapradhāne || kāryastvathānyaḥ paribarhamasya gaṇāśca kāryā bahurūparūpāḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डयवज्रसंवादे भैरवरूपनिर्माणो नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍayavajrasaṃvāde bhairavarūpanirmāṇo nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

वज्र उवाच॥ विष्णुभूम्यम्बराणां त्वं ब्रह्मणश्च तथा विभो ।। रूपनिर्माणमाचक्ष्व भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca|| viṣṇubhūmyambarāṇāṃ tvaṃ brahmaṇaśca tathā vibho || rūpanirmāṇamācakṣva bhṛguvaṃśavivardhana

मार्कण्डेय उवाच ।। एकवक्त्रो द्विबाहुश्च गदाचक्रधरः प्रभुः ।। देहविन्यासमपरं प्रागुक्तं कीर्तितं हरेः

mārkaṇḍeya uvāca || ekavaktro dvibāhuśca gadācakradharaḥ prabhuḥ || dehavinyāsamaparaṃ prāguktaṃ kīrtitaṃ hareḥ

गान्धारी तु स्मृता मायी जगद्बन्धाय वैष्णवी ।। गदा देवकरे नित्यं सर्वभूतवशङ्करी

gāndhārī tu smṛtā māyī jagadbandhāya vaiṣṇavī || gadā devakare nityaṃ sarvabhūtavaśaṅkarī

सैव लक्ष्मीर्धृतिः कीर्तिः पुष्टिः श्रद्धा सरस्वती ।। गायत्री वेदजननी कालरात्रिस्तथैव सा

saiva lakṣmīrdhṛtiḥ kīrtiḥ puṣṭiḥ śraddhā sarasvatī || gāyatrī vedajananī kālarātristathaiva sā

संसारभ्रमणं चक्रं चक्रं विष्णुकरे स्थितम् ।। धर्मचक्रं कालचक्रं भचकं च महाभुज

saṃsārabhramaṇaṃ cakraṃ cakraṃ viṣṇukare sthitam || dharmacakraṃ kālacakraṃ bhacakaṃ ca mahābhuja

ध्रुवो हि विप्णुर्भगवान्प्रदिष्टचक्रं सदा भ्रामयते स वीरः ।। एतेन कार्येण जगत्प्रधानः स चक्रहस्तो भगवान्प्रदिष्टः

dhruvo hi vipṇurbhagavānpradiṣṭacakraṃ sadā bhrāmayate sa vīraḥ || etena kāryeṇa jagatpradhānaḥ sa cakrahasto bhagavānpradiṣṭaḥ

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विष्णुरूपनिर्माणो नाम षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde viṣṇurūpanirmāṇo nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ