Books / Viṣṇudharmottara Purāṇa — Sanskrit Text

5. Viṣṇudharmottara Purāṇa (part 5 of 5)

अध्यायाः ०६१-०६५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। शुकवर्णा मही कार्या दिव्याभरणभूषिता ।। चतुर्भुजा सौम्यवपुश्चन्द्रांशुसदृशाम्बरा

mārkaṇḍeya uvāca || śukavarṇā mahī kāryā divyābharaṇabhūṣitā || caturbhujā saumyavapuścandrāṃśusadṛśāmbarā

2

रत्नपात्रं सस्यपात्रं पात्रमोषधिसंयुतम् ।। पद्मं करे च कर्तव्यं भुवो यादवनन्दन

ratnapātraṃ sasyapātraṃ pātramoṣadhisaṃyutam || padmaṃ kare ca kartavyaṃ bhuvo yādavanandana

3

दिङ्नागानां चतुर्णां सा कार्या पृष्ठगता तथा ।। सर्वौषधियुता देवी शुक्लवर्णा ततः स्मृता

diṅnāgānāṃ caturṇāṃ sā kāryā pṛṣṭhagatā tathā || sarvauṣadhiyutā devī śuklavarṇā tataḥ smṛtā

4

धर्मं वस्त्रं सितं तस्याः पद्ममर्थं तथा करे

dharmaṃ vastraṃ sitaṃ tasyāḥ padmamarthaṃ tathā kare

5

हेतुश्च शेषो विदितो बुधानामतो मया ते कथितोऽद्य राजन् ।। रूपं त्वरूपस्य तु वच्म्यतोहं प्रकर्षितं यद्गगनस्य सिद्धैः

hetuśca śeṣo vidito budhānāmato mayā te kathito'dya rājan || rūpaṃ tvarūpasya tu vacmyatohaṃ prakarṣitaṃ yadgaganasya siddhaiḥ

61

इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भूमिरूपनिर्माणो नामैकषष्टितमोऽध्यायः

iti viṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhūmirūpanirmāṇo nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। नीलोत्पलाभं गगनं तद्वर्णाम्बरधारिणम् ।। चन्द्रार्कहस्तं कर्तव्यं द्विभुजं सौम्यदर्शनम्

mārkaṇḍeya uvāca || nīlotpalābhaṃ gaganaṃ tadvarṇāmbaradhāriṇam || candrārkahastaṃ kartavyaṃ dvibhujaṃ saumyadarśanam

2

एतद्धि रूपं गगनस्य राजन्प्रोक्तं मया ते परिकल्पितं यत ।। रूपं प्रवक्ष्याम्यथ ते निबोध पितामहस्याप्रतिमस्य तस्य

etaddhi rūpaṃ gaganasya rājanproktaṃ mayā te parikalpitaṃ yata || rūpaṃ pravakṣyāmyatha te nibodha pitāmahasyāpratimasya tasya

62

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गगनरूपवर्णनो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gaganarūpavarṇano nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। पद्मपत्रासनस्थस्तु ब्रह्मा कार्यश्चतुर्मुखः ।। सावित्री तस्य कर्तव्या वामोत्सङ्गगता तथा

mārkaṇḍeya uvāca || padmapatrāsanasthastu brahmā kāryaścaturmukhaḥ || sāvitrī tasya kartavyā vāmotsaṅgagatā tathā

2

आदित्यवर्णा धर्मज्ञ साक्षमालाकरा तथा ।। रूपं पूर्वोदितं कार्यं सर्वमन्यज्जगत्पते

ādityavarṇā dharmajña sākṣamālākarā tathā || rūpaṃ pūrvoditaṃ kāryaṃ sarvamanyajjagatpate

3

एतद्धि रूपं वरदस्य कार्यं पितामहस्याप्रतिमस्य सौम्य ।। पूर्वोदितं वा वरदस्य तस्य लोकं समग्रं वशगं हि यस्य

etaddhi rūpaṃ varadasya kāryaṃ pitāmahasyāpratimasya saumya || pūrvoditaṃ vā varadasya tasya lokaṃ samagraṃ vaśagaṃ hi yasya

63

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्रह्मरूपनिर्माणो नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde brahmarūpanirmāṇo nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। देवी सरस्वती कार्या सर्वाभरणभूषिता ।। चतुर्भुजा सा कर्तव्या तथैव च समुत्थिता

mārkaṇḍeya uvāca || devī sarasvatī kāryā sarvābharaṇabhūṣitā || caturbhujā sā kartavyā tathaiva ca samutthitā

2

पुस्तकं चाक्षमालां च तस्या दक्षिणहस्तयोः ।। वामयोश्च तथा कार्या वैष्णवी च कमण्डलुः

pustakaṃ cākṣamālāṃ ca tasyā dakṣiṇahastayoḥ || vāmayośca tathā kāryā vaiṣṇavī ca kamaṇḍaluḥ

3

समपादप्रतिष्ठा च कार्या साममुखी तथा ।। वेदास्तस्य भुजा ज्ञेयाः सर्वशास्त्राणि पुस्तकम्

samapādapratiṣṭhā ca kāryā sāmamukhī tathā || vedāstasya bhujā jñeyāḥ sarvaśāstrāṇi pustakam

4

सर्वशास्त्रामृतरसो देव्या ज्ञेयः कमण्डलुः ।। अक्षमाला करे तस्याः कालो भवति पार्थिव

sarvaśāstrāmṛtaraso devyā jñeyaḥ kamaṇḍaluḥ || akṣamālā kare tasyāḥ kālo bhavati pārthiva

5

सिद्धिर्मूर्तिमती ज्ञेया वैष्णवी नात्र संशयः ।। सावित्री वदनं तस्याः सर्वाद्या परिकीर्तिता

siddhirmūrtimatī jñeyā vaiṣṇavī nātra saṃśayaḥ || sāvitrī vadanaṃ tasyāḥ sarvādyā parikīrtitā

6

चन्द्रार्कलोचना ज्ञेया सा च राजीवलोचना

candrārkalocanā jñeyā sā ca rājīvalocanā

7

सारस्वतं ते कथितं मयैतद्रूपं पवित्रं परमं मनोज्ञम् ।। ध्येयं च कार्यं च महीपमुख्य सवार्थसिद्धिं समभीप्समानैः

sārasvataṃ te kathitaṃ mayaitadrūpaṃ pavitraṃ paramaṃ manojñam || dhyeyaṃ ca kāryaṃ ca mahīpamukhya savārthasiddhiṃ samabhīpsamānaiḥ

64

इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सरस्वतीरूपनिर्माणो नाम चतुःषष्टि तमोऽध्यायः

iti viṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sarasvatīrūpanirmāṇo nāma catuḥṣaṣṭi tamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। आचक्ष्व रूपनिर्माणं ममानन्तस्य देवज ।। विष्णोरमितवीर्यस्य शेषस्य धरणीभृतः

vajra uvāca || ācakṣva rūpanirmāṇaṃ mamānantasya devaja || viṣṇoramitavīryasya śeṣasya dharaṇībhṛtaḥ

2

मार्कंडेय उवाच ।। कुर्याच्छशाङ्कसङ्काशं रत्नोज्ज्वलफणान्वितम्।। नीलवस्त्रं चतुर्बाहुं सर्वाभरणधारिणम्

mārkaṃḍeya uvāca || kuryācchaśāṅkasaṅkāśaṃ ratnojjvalaphaṇānvitam|| nīlavastraṃ caturbāhuṃ sarvābharaṇadhāriṇam

3

फणाश्च बहवः कार्या यत्फणं तस्य मध्यमम।। तत्र रूपवती कार्या वसुधा यदुनन्दन

phaṇāśca bahavaḥ kāryā yatphaṇaṃ tasya madhyamama|| tatra rūpavatī kāryā vasudhā yadunandana

4

पद्मं समुसलं कार्यं देवदक्षिणहस्तयोः ।। वामयोस्सीरशंखे च करे तस्य सुराम्बुधिः

padmaṃ samusalaṃ kāryaṃ devadakṣiṇahastayoḥ || vāmayossīraśaṃkhe ca kare tasya surāmbudhiḥ

5

तालवृक्षं जगत्सर्वं कथितं तु महाभुज ।। विख्यातौ सीरमुसलौ पूर्वमेव मया तव

tālavṛkṣaṃ jagatsarvaṃ kathitaṃ tu mahābhuja || vikhyātau sīramusalau pūrvameva mayā tava

6

वनमाला च विख्याता तथा यदुकुलोद्वह ।। पृथिवी धार्यते तेन सशैलवनकानना

vanamālā ca vikhyātā tathā yadukulodvaha || pṛthivī dhāryate tena saśailavanakānanā

7

पृथिवी तेन कर्तव्या फणे तस्य तु मध्यमे

pṛthivī tena kartavyā phaṇe tasya tu madhyame

8

फणावलिप्तस्य तया प्रतिष्ठा कामास्तु ते यादववंशमुख्य ।। एतद्धि रूपं परमेश्वरस्य विष्णोरचिन्त्यस्य मयेरितं ते

phaṇāvaliptasya tayā pratiṣṭhā kāmāstu te yādavavaṃśamukhya || etaddhi rūpaṃ parameśvarasya viṣṇoracintyasya mayeritaṃ te

65

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽनन्तरूपनिरूपणो नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'nantarūpanirūpaṇo nāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०६६-०७०

1

मार्कंडेय उवाच ।। कर्तव्यस्तुम्बुरुर्देवो मातृमध्यगतः प्रभुः ।। उपविष्टो वृषे कार्यः शर्ववत्स चतुर्मुखः

mārkaṃḍeya uvāca || kartavyastumbururdevo mātṛmadhyagataḥ prabhuḥ || upaviṣṭo vṛṣe kāryaḥ śarvavatsa caturmukhaḥ

2

उपविष्टस्तु कर्तव्यः स तु पार्थिवसत्तम ।। महादेवेन तस्योक्तं रूपं ते सकलं मया

upaviṣṭastu kartavyaḥ sa tu pārthivasattama || mahādevena tasyoktaṃ rūpaṃ te sakalaṃ mayā

3

कपालं तस्य कर्तव्यं मातुलुङ्गधरे करे ।। मातुलुङ्गं च कर्तव्यं त्र्यम्बकेण तदीरितम्

kapālaṃ tasya kartavyaṃ mātuluṅgadhare kare || mātuluṅgaṃ ca kartavyaṃ tryambakeṇa tadīritam

4

तस्य दक्षिणतः कार्यं तथा मातृद्वयं भवेत् ।। वामतस्तस्य कर्तव्यं मातृद्वितयमेव च

tasya dakṣiṇataḥ kāryaṃ tathā mātṛdvayaṃ bhavet || vāmatastasya kartavyaṃ mātṛdvitayameva ca

5

जया च विजया चैव कर्तव्या दक्षिणेन तु ।। जयन्ती वामतः कार्या तथा चैवापराजिता

jayā ca vijayā caiva kartavyā dakṣiṇena tu || jayantī vāmataḥ kāryā tathā caivāparājitā

6

सर्वाश्च द्विभुजाः कार्याश्चतुर्वक्त्रास्तथैव च ।। सर्वासां वामहस्तेषु कपालानि तु कारयेत्

sarvāśca dvibhujāḥ kāryāścaturvaktrāstathaiva ca || sarvāsāṃ vāmahasteṣu kapālāni tu kārayet

7

दण्डः कार्यो महाराज दक्षिणे तु जया करे ।। विजयायाः करे खड्गः कार्यो भिन्नाञ्जनप्रभः

daṇḍaḥ kāryo mahārāja dakṣiṇe tu jayā kare || vijayāyāḥ kare khaḍgaḥ kāryo bhinnāñjanaprabhaḥ

8

अक्षमालाधरकरां जयन्तीं नृप कारयेत ।। भिन्दिपालकरा कार्या तथा देव्यपराजिता

akṣamālādharakarāṃ jayantīṃ nṛpa kārayeta || bhindipālakarā kāryā tathā devyaparājitā

9

पादपीठगतं पादं सर्वासामेव कारयेत् ।। दक्षिणं यानगं वामं कर्तव्यं नृप कुञ्चितम्

pādapīṭhagataṃ pādaṃ sarvāsāmeva kārayet || dakṣiṇaṃ yānagaṃ vāmaṃ kartavyaṃ nṛpa kuñcitam

3.66.10

जया पुरुषगा कार्या विजया कौशिकोपमा ।। जयन्ती तुरगारूढा मेघगा चापराजिता

jayā puruṣagā kāryā vijayā kauśikopamā || jayantī turagārūḍhā meghagā cāparājitā

11

चन्द्रांशुगौरः कर्तव्यो महादेवस्तु तुम्बुरुः

candrāṃśugauraḥ kartavyo mahādevastu tumburuḥ

12

देवीप्रियार्थं भुवनस्य गोप्ता तासां स मध्ये भगवानथेशः ।। भक्तेषु कामान्विभधन्नथास्ते स पूजनीयस्त्रिदशारिहन्ता

devīpriyārthaṃ bhuvanasya goptā tāsāṃ sa madhye bhagavānatheśaḥ || bhakteṣu kāmānvibhadhannathāste sa pūjanīyastridaśārihantā

66

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे देवीचतुष्टयसहि ततुंबुरूपनिर्माणन्नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde devīcatuṣṭayasahi tatuṃburūpanirmāṇannāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। प्रागुक्तं रूपनिर्माणं त्वया चन्द्राम्बुनाथयोः ।। तयोरेवापरं ब्रूहि रूपमकेन्दुरूपयोः

vajra uvāca || prāguktaṃ rūpanirmāṇaṃ tvayā candrāmbunāthayoḥ || tayorevāparaṃ brūhi rūpamakendurūpayoḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। रविः कार्यः शुभश्मश्रुः सिन्दूराभरणप्रभः ।। सुदीप्तवेशः स्वाकारः सर्वाभरणसंयुतः

mārkaṇḍeya uvāca || raviḥ kāryaḥ śubhaśmaśruḥ sindūrābharaṇaprabhaḥ || sudīptaveśaḥ svākāraḥ sarvābharaṇasaṃyutaḥ

3

चतुर्बाहुर्महातेजाः कवचेनाभिसंवृतः ।। कर्तव्या रशना चास्य यावियाङ्गेति संज्ञिता

caturbāhurmahātejāḥ kavacenābhisaṃvṛtaḥ || kartavyā raśanā cāsya yāviyāṅgeti saṃjñitā

4

रश्मयस्तस्य कर्तव्या वामदक्षिणहस्तयोः ।। ऊर्ध्वस्रग्दामसंस्थानाः सर्वपुष्पाञ्चिताः शुभाः

raśmayastasya kartavyā vāmadakṣiṇahastayoḥ || ūrdhvasragdāmasaṃsthānāḥ sarvapuṣpāñcitāḥ śubhāḥ

5

सुरूपरूपः स्वाकारो दण्डी कार्योस्य वामतः।। दक्षिणे पिङ्गलो भागे कर्तव्यश्चातिपिङ्गलः

surūparūpaḥ svākāro daṇḍī kāryosya vāmataḥ|| dakṣiṇe piṅgalo bhāge kartavyaścātipiṅgalaḥ

6

उद्दीप्तवेशौ कर्तव्यौ तावुभावपि यादव ।। तयोर्मूर्धनि विन्यस्तौ करौ कार्यौ विभावसोः

uddīptaveśau kartavyau tāvubhāvapi yādava || tayormūrdhani vinyastau karau kāryau vibhāvasoḥ

7

लेखनीपत्रककरः कार्यो भवति पिङ्गलः ।। चर्मशूलधरोदेवस्तथा यत्नाद्विधीयते

lekhanīpatrakakaraḥ kāryo bhavati piṅgalaḥ || carmaśūladharodevastathā yatnādvidhīyate

8

सिंहो ध्वजश्च कर्तव्यस्तथा सूर्यस्य वामतः ।। चत्वारश्चास्य कर्तव्यास्तनयास्तस्य पाश्वर्योः

siṃho dhvajaśca kartavyastathā sūryasya vāmataḥ || catvāraścāsya kartavyāstanayāstasya pāśvaryoḥ

9

रेवन्तश्च यमश्चैव मनुद्वितयमेव च ।। ग्रहराजो रविः कार्यो ग्रहैर्वा परिवारितः

revantaśca yamaścaiva manudvitayameva ca || graharājo raviḥ kāryo grahairvā parivāritaḥ

3.67.10

राज्ञी च रिक्षुभा च्छाया तथा देवी सुवर्चसा ।। चतस्रश्चास्य कर्तव्या पत्न्यश्च परिपार्श्वयोः

rājñī ca rikṣubhā cchāyā tathā devī suvarcasā || catasraścāsya kartavyā patnyaśca paripārśvayoḥ

11

एकचक्रेऽथ सप्ताश्वे षड्रेखाङ्के रथोत्तमे ।। उपविष्टस्तु कर्तव्यो देवो वारुणसारथिः

ekacakre'tha saptāśve ṣaḍrekhāṅke rathottame || upaviṣṭastu kartavyo devo vāruṇasārathiḥ

12

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ।। त्रिष्टुप् च जगती सप्त छन्दांस्यर्करथे हयाः

gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca || triṣṭup ca jagatī sapta chandāṃsyarkarathe hayāḥ

13

रश्मिभिः करसंस्थैस्तु धारयत्यखिलं जगत् ।। सिंहो ध्वजगतश्चास्य साक्षाद्धर्मः प्रकीर्तितः

raśmibhiḥ karasaṃsthaistu dhārayatyakhilaṃ jagat || siṃho dhvajagataścāsya sākṣāddharmaḥ prakīrtitaḥ

14

रशनास्थं जगत्सर्वं देवो धारयते तथा ।। राज्ञी भूरिक्षुभा द्यौश्च च्छाया छाया प्रकीर्तिता

raśanāsthaṃ jagatsarvaṃ devo dhārayate tathā || rājñī bhūrikṣubhā dyauśca cchāyā chāyā prakīrtitā

15

प्रभा सुवर्चसा प्रोक्तास्तस्य देवस्य पत्नयः ।। रक्तवर्णः स भगवांस्तेजसा धाम कारणात्

prabhā suvarcasā proktāstasya devasya patnayaḥ || raktavarṇaḥ sa bhagavāṃstejasā dhāma kāraṇāt

16

असह्यतेजोधारित्वाद् गूढगात्रस्तथैव च ।। एवं सर्वमयं धाम सूर्य एव प्रकीर्तितः

asahyatejodhāritvād gūḍhagātrastathaiva ca || evaṃ sarvamayaṃ dhāma sūrya eva prakīrtitaḥ

17

रूपं तथैतद्दिवसस्य भर्तुर्मयेरितं सर्वजगन्मयस्य ।। तेजोनिधानस्य परोज्ज्वलस्य सर्वाधिनाथस्य सनातनस्य

rūpaṃ tathaitaddivasasya bharturmayeritaṃ sarvajaganmayasya || tejonidhānasya parojjvalasya sarvādhināthasya sanātanasya

67

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० आदित्यरूपवर्णनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 ādityarūpavarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कंडेय उवाच।। चन्द्रः श्वेतवपुः कार्यस्तथा श्वेताम्बरः प्रभुः ।। चतुर्बाहुर्महातेजाः सर्वाभरणवांस्तथा

mārkaṃḍeya uvāca|| candraḥ śvetavapuḥ kāryastathā śvetāmbaraḥ prabhuḥ || caturbāhurmahātejāḥ sarvābharaṇavāṃstathā

2

कुमुदौ च सितौ कार्यौ तस्य देवस्य हस्तयोः ।। कान्तिर्मूर्तिमती कार्या तस्य पार्श्वे तु दक्षिणे

kumudau ca sitau kāryau tasya devasya hastayoḥ || kāntirmūrtimatī kāryā tasya pārśve tu dakṣiṇe

3

वामे शोभा तथा कार्या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। चिह्नं तथास्य सिंहांकं वामपार्श्वैकवद्भवेत्

vāme śobhā tathā kāryā rūpeṇāpratimā bhuvi || cihnaṃ tathāsya siṃhāṃkaṃ vāmapārśvaikavadbhavet

4

दशाश्वो वा रथः कार्यो द्विचक्रोम्बरसारथी ।। स्रजश्च त्रिमनाश्चैव वृषो वादी नरो हयः

daśāśvo vā rathaḥ kāryo dvicakrombarasārathī || srajaśca trimanāścaiva vṛṣo vādī naro hayaḥ

5

अथो वाक्सप्तधातुश्च हंसो व्योमो मृग स्तथा ।। एते ते वामतः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः

atho vāksaptadhātuśca haṃso vyomo mṛga stathā || ete te vāmataḥ sarve daśa candramaso hayāḥ

6

अथ वैवास्य कर्तव्या अष्टविंशतिसङ्ख्यकाः। अत्यर्थं रूपसंयुक्ताः पत्न्यो नक्षत्रसंज्ञिताः

atha vaivāsya kartavyā aṣṭaviṃśatisaṅkhyakāḥ| atyarthaṃ rūpasaṃyuktāḥ patnyo nakṣatrasaṃjñitāḥ

7

अशीतिद्व्यधिकाः कार्या भावा वा देहभेदयोः ।। पुरा देवासुरे युद्धे प्राकाम्येन नृपोडुभिः

aśītidvyadhikāḥ kāryā bhāvā vā dehabhedayoḥ || purā devāsure yuddhe prākāmyena nṛpoḍubhiḥ

8

कृतानि स्वशरीराणि बहूनि यदुन न्दन ।। स्वनाथदेवरूपाणि ततस्ते दानवा हताः

kṛtāni svaśarīrāṇi bahūni yaduna ndana || svanāthadevarūpāṇi tataste dānavā hatāḥ

9

नक्षत्रेण कृतं रूपं यस्य यस्य सुरस्य तु ।। सा चैव देवता तस्य नक्षत्रस्य प्रकीर्तिता

nakṣatreṇa kṛtaṃ rūpaṃ yasya yasya surasya tu || sā caiva devatā tasya nakṣatrasya prakīrtitā

3.68.10

देवासुरे ततो वृत्ते प्राकाम्येनैव यादव ।। स्त्रीरूपधारिणो देवास्तावन्तस्तु ततः कृताः

devāsure tato vṛtte prākāmyenaiva yādava || strīrūpadhāriṇo devāstāvantastu tataḥ kṛtāḥ

11

सर्वलोकस्य धर्मज्ञ चन्द्रमा वै पिता स्मृतः ।। तस्मिन्सृष्टे जगत्सर्वं परं हर्षमुपैति च

sarvalokasya dharmajña candramā vai pitā smṛtaḥ || tasminsṛṣṭe jagatsarvaṃ paraṃ harṣamupaiti ca

12

सौम्यमूर्तिः परा ज्ञेया सा च विष्णोर्महात्मनः ।। हर्षप्रसादौ विज्ञेयौ कुमुदौ चन्द्रहस्तयोः

saumyamūrtiḥ parā jñeyā sā ca viṣṇormahātmanaḥ || harṣaprasādau vijñeyau kumudau candrahastayoḥ

13

शोभाकान्ती विनिर्दिष्टे स्वरूपं भृगुनन्दन ।। अपां सारमयत्वाद्धि शुक्लवर्णस्तु चन्द्रमाः

śobhākāntī vinirdiṣṭe svarūpaṃ bhṛgunandana || apāṃ sāramayatvāddhi śuklavarṇastu candramāḥ

14

अपां हि धामामृतमाहुराद्या मवास्तु तच्चन्द्रसमः प्रदिष्टम् ।। सिंहध्वजं धर्ममुशन्ति राजन्दिशस्तुरङ्गाः शशिनः प्रदिष्टाः

apāṃ hi dhāmāmṛtamāhurādyā mavāstu taccandrasamaḥ pradiṣṭam || siṃhadhvajaṃ dharmamuśanti rājandiśasturaṅgāḥ śaśinaḥ pradiṣṭāḥ

68

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शशिरूपनिरूपणो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śaśirūpanirūpaṇo nāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। ग्रहाणां रूपनिर्माणं समाचक्ष्व महाभुज ।। अनेनैव प्रसङ्गेन सर्वज्ञस्त्वं मतो मम

vajra uvāca || grahāṇāṃ rūpanirmāṇaṃ samācakṣva mahābhuja || anenaiva prasaṅgena sarvajñastvaṃ mato mama

2

मार्कण्डेय उवाच ।। भौमोऽग्नितल्पः कर्तव्यश्चाष्टाश्वे काञ्चने रथे ।। विष्णुतल्पो बुधः कार्यो भौमतल्पे तथा रथे

mārkaṇḍeya uvāca || bhaumo'gnitalpaḥ kartavyaścāṣṭāśve kāñcane rathe || viṣṇutalpo budhaḥ kāryo bhaumatalpe tathā rathe

3

तप्तजाम्बूनदः कार्यो द्विभुजश्च बृहस्पतिः ।। पुस्तकं चाक्षमालां च करयोस्तस्य कारयेत्

taptajāmbūnadaḥ kāryo dvibhujaśca bṛhaspatiḥ || pustakaṃ cākṣamālāṃ ca karayostasya kārayet

4

सर्वाभरणयुक्तश्च तथा पीताम्बरो गुरुः ।। अष्टाश्वे काञ्चने दिव्ये रथे दृष्टिमनोहरे

sarvābharaṇayuktaśca tathā pītāmbaro guruḥ || aṣṭāśve kāñcane divye rathe dṛṣṭimanohare

5

शुक्रः श्वेतवपुः कार्यः श्वेताम्बरधरस्तथा ।। द्वौ करौ कथितौ तस्य निधिपुस्तकसंयुतौ

śukraḥ śvetavapuḥ kāryaḥ śvetāmbaradharastathā || dvau karau kathitau tasya nidhipustakasaṃyutau

6

दशाश्वे च रथे कार्यो राजते भृगुनन्दन ।। कृष्णवासास्तथा कृष्णः शनिः कार्यस्सिराततः

daśāśve ca rathe kāryo rājate bhṛgunandana || kṛṣṇavāsāstathā kṛṣṇaḥ śaniḥ kāryassirātataḥ

7

दण्डाक्षमालासंयुक्तः करद्वितयभूषितः।। कार्ष्णायसे रथे कार्यस्तथैवाष्टभुजङ्गमे

daṇḍākṣamālāsaṃyuktaḥ karadvitayabhūṣitaḥ|| kārṣṇāyase rathe kāryastathaivāṣṭabhujaṅgame

8

रौप्यै रथे तथाष्टाश्वो राहुः कार्यो विचक्षणः ।। केवलं मस्तकं कार्यं भुजेनैकेन संयुतम्

raupyai rathe tathāṣṭāśvo rāhuḥ kāryo vicakṣaṇaḥ || kevalaṃ mastakaṃ kāryaṃ bhujenaikena saṃyutam

9

करमेकं तु कर्तव्यं तस्य शून्यं तु दक्षिणम् ।। भौमस्य च तथा कार्यं केतो रूपं विजानता

karamekaṃ tu kartavyaṃ tasya śūnyaṃ tu dakṣiṇam || bhaumasya ca tathā kāryaṃ keto rūpaṃ vijānatā

3.69.10

केवलं चास्य कर्तव्या दशराजंस्तुरङ्गमाः

kevalaṃ cāsya kartavyā daśarājaṃsturaṅgamāḥ

69

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भौमादिग्रहरूपनिर्माणो नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhaumādigraharūpanirmāṇo nāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। मनुद्वयस्य मे रूपं कथयस्वामितद्युते ।। देवेन्द्रस्य च धर्मज्ञ यमस्याभिहितं त्वया

vajra uvāca || manudvayasya me rūpaṃ kathayasvāmitadyute || devendrasya ca dharmajña yamasyābhihitaṃ tvayā

2

मार्कंडेय उवाच ।। वर्तमानो मनुः कार्यो राजलक्षणसंयुतः ।। भविष्यन्तु तथा कार्यः सर्वाभरणवर्जितः

mārkaṃḍeya uvāca || vartamāno manuḥ kāryo rājalakṣaṇasaṃyutaḥ || bhaviṣyantu tathā kāryaḥ sarvābharaṇavarjitaḥ

3

जटाधरोऽक्षमाली च कमण्डलुधरस्तथा ।। कृशोऽपि तेजसा युक्तस्तपस्यभिरतस्तथा

jaṭādharo'kṣamālī ca kamaṇḍaludharastathā || kṛśo'pi tejasā yuktastapasyabhiratastathā

4

कार्या योगेन चान्येऽपि भविष्या मनवश्च ये ।। सावर्णमनुतुल्येन कार्यो रूपेण यादव

kāryā yogena cānye'pi bhaviṣyā manavaśca ye || sāvarṇamanutulyena kāryo rūpeṇa yādava

5

अतीता मनवः कार्या राजलक्षणलक्षिताः ।। पृष्ठेश्वे सूर्यवत्कार्यो रेवन्तश्च तथा प्रभुः

atītā manavaḥ kāryā rājalakṣaṇalakṣitāḥ || pṛṣṭheśve sūryavatkāryo revantaśca tathā prabhuḥ

70

इति श्रीवि० तृ० ख० मा० सं० मनुरूपनिरूपणो नाम सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīvi0 tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 manurūpanirūpaṇo nāma saptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०७१-०७५

1

वज्र उवाच ।। ग्रहाणां देवता प्रोक्ता यास्त्वया पूर्वमेव तु ।। तासां स्वरूपनिर्माणं कथयस्वामितद्युते

vajra uvāca || grahāṇāṃ devatā proktā yāstvayā pūrvameva tu || tāsāṃ svarūpanirmāṇaṃ kathayasvāmitadyute

2

मार्कण्डेय उवाच ।। पूर्वमेव मया प्रोक्तं रूपं वह्न्यम्बुनाथयोः ।। तथा च कथितं तुभ्यं विष्णुदेवेन्द्रयोः पुरा

mārkaṇḍeya uvāca || pūrvameva mayā proktaṃ rūpaṃ vahnyambunāthayoḥ || tathā ca kathitaṃ tubhyaṃ viṣṇudevendrayoḥ purā

3

चतुर्मूर्तेः कुमारस्य रूपं ते वच्मि यादव ।। कुमारश्च तथा स्कन्दो विशाखश्च गुरुस्तथा

caturmūrteḥ kumārasya rūpaṃ te vacmi yādava || kumāraśca tathā skando viśākhaśca gurustathā

4

कुमारः षण्मुखः कार्यः शिखण्डकविभूषणः ।। रक्ताम्बरधरः कार्यो मयूरवरवाहनः

kumāraḥ ṣaṇmukhaḥ kāryaḥ śikhaṇḍakavibhūṣaṇaḥ || raktāmbaradharaḥ kāryo mayūravaravāhanaḥ

5

कुक्कुटश्च तथा घण्टा तस्य दक्षिणहस्तयोः ।। पताकावैजयन्ती च शक्तिः कार्या च वामयोः

kukkuṭaśca tathā ghaṇṭā tasya dakṣiṇahastayoḥ || patākāvaijayantī ca śaktiḥ kāryā ca vāmayoḥ

6

स्कन्दो विशाखश्च गुहः कर्तव्यश्च कुमारवत् ।। षण्मुखास्ते न कर्तव्या न मयूरगतास्तथा

skando viśākhaśca guhaḥ kartavyaśca kumāravat || ṣaṇmukhāste na kartavyā na mayūragatāstathā

7

चतुरात्मा हि भगवान्वासुदेवः सनातनः ।। प्रादुर्भूतः कुमारस्तु देवसेनानिनीषया

caturātmā hi bhagavānvāsudevaḥ sanātanaḥ || prādurbhūtaḥ kumārastu devasenāninīṣayā

8

अष्टादशभुजा कार्या भद्रकाली मनोहरा ।। आलीढस्थानसंस्थाना चतुःसिंहे रथे स्थिता

aṣṭādaśabhujā kāryā bhadrakālī manoharā || ālīḍhasthānasaṃsthānā catuḥsiṃhe rathe sthitā

9

अक्षमाला त्रिशूलं च खङ्गं चर्म च यादव ।। बाणचापे च कर्तव्ये शङ्खपद्मौ तथैव च

akṣamālā triśūlaṃ ca khaṅgaṃ carma ca yādava || bāṇacāpe ca kartavye śaṅkhapadmau tathaiva ca

3.71.10

सुक्स्रुचौ च तथा कार्यौ तथा वेदीकमण्डलू ।। दण्डशक्ती च कर्तव्ये कृष्णाजिनहुताशनौ

suksrucau ca tathā kāryau tathā vedīkamaṇḍalū || daṇḍaśaktī ca kartavye kṛṣṇājinahutāśanau

11

हस्तानां भद्रकाल्यास्तु भवेच्छान्तिकरः करः ।। एकश्चैव महाभाग रत्नपात्रधरो भवेत्

hastānāṃ bhadrakālyāstu bhavecchāntikaraḥ karaḥ || ekaścaiva mahābhāga ratnapātradharo bhavet

12

हंसयानेन कर्तव्यो न च कार्यश्चतुर्मुखः ।। ब्रह्मोक्तमपरं रूपं सर्वं कार्यं प्रजापतेः

haṃsayānena kartavyo na ca kāryaścaturmukhaḥ || brahmoktamaparaṃ rūpaṃ sarvaṃ kāryaṃ prajāpateḥ

13

विनायकस्तु कर्तव्यो गजवक्त्रश्चतुर्भुजः ।। शूलकं चाक्षमालां च तस्य दक्षिणहस्तयोः

vināyakastu kartavyo gajavaktraścaturbhujaḥ || śūlakaṃ cākṣamālāṃ ca tasya dakṣiṇahastayoḥ

14

पात्रं मोदकपूर्णं तु परशुश्चैव वामतः ।। दन्तश्चास्य न कर्तव्यो वामो रिपुनिषूदन

pātraṃ modakapūrṇaṃ tu paraśuścaiva vāmataḥ || dantaścāsya na kartavyo vāmo ripuniṣūdana

15

पादपीठकृतः पाद एक आसनगो भवेत् ।। पूर्णमोदकपात्रं तु कराग्रे तस्य कारयेत

pādapīṭhakṛtaḥ pāda eka āsanago bhavet || pūrṇamodakapātraṃ tu karāgre tasya kārayeta

16

लम्बोदरस्तथा कार्यः स्तब्धकर्णश्च यादव ।। व्याघ्रचर्माम्बरधरः सर्पयज्ञोपवीतिवान्

lambodarastathā kāryaḥ stabdhakarṇaśca yādava || vyāghracarmāmbaradharaḥ sarpayajñopavītivān

17

विश्वकर्मा नु कर्तव्यः सूर्यरूपधरः प्रभुः ।। स दशपाणिर्द्विभुजस्तेजोमूर्तिधरो भवेत्

viśvakarmā nu kartavyaḥ sūryarūpadharaḥ prabhuḥ || sa daśapāṇirdvibhujastejomūrtidharo bhavet

18

विश्वं करोति वै यस्माद्विश्वकर्मा ततः स्मृतः ।। विश्वकृद्भगवान्विष्णुर्विश्वकर्मा स उच्यते

viśvaṃ karoti vai yasmādviśvakarmā tataḥ smṛtaḥ || viśvakṛdbhagavānviṣṇurviśvakarmā sa ucyate

71

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कुमारभद्रकालीचतुर्वक्त्रगजवक्त्रविश्वकर्मरूपनिरूपणो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kumārabhadrakālīcaturvaktragajavaktraviśvakarmarūpanirūpaṇo nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। ।। वसूनां देव मे रूपं तथैवाङ्गिरसं शुभम् ।। विश्वेषां चैव देवानां रुद्राणामपि देवताः

vajra uvāca || || vasūnāṃ deva me rūpaṃ tathaivāṅgirasaṃ śubham || viśveṣāṃ caiva devānāṃ rudrāṇāmapi devatāḥ

2

भृगूणामथ साध्यानां चादित्यानां तथैव च ।। मरुतां च तथा रूपमाचक्ष्व सुरपूजित

bhṛgūṇāmatha sādhyānāṃ cādityānāṃ tathaiva ca || marutāṃ ca tathā rūpamācakṣva surapūjita

3

मार्कडेय उवाच ।। प्राजापत्येन रूपेण धरो नाम वसुर्भवेत् ।। वैष्णवेन च रूपेण ध्रुवो नाम प्रकीर्तितः

mārkaḍeya uvāca || prājāpatyena rūpeṇa dharo nāma vasurbhavet || vaiṣṇavena ca rūpeṇa dhruvo nāma prakīrtitaḥ

4

सोमश्चान्द्रेण रूपेण वायव्येन तथाऽनिलः ।। आग्नेयेनानलः कार्यः प्रभासो वारुणेन च

somaścāndreṇa rūpeṇa vāyavyena tathā'nilaḥ || āgneyenānalaḥ kāryaḥ prabhāso vāruṇena ca

5

विश्वेदेवास्तथा कार्याः शक्ररूपधराः सुराः।। तिर्यग्ललाटेनाक्ष्णा च नागराजो विवर्जितः

viśvedevāstathā kāryāḥ śakrarūpadharāḥ surāḥ|| tiryaglalāṭenākṣṇā ca nāgarājo vivarjitaḥ

6

जीवरूपेण कर्तव्या देवाश्चाङ्गिरसस्तथा ।। माहेश्वरेण रुद्राश्च साध्याक्षा वैष्णवेन तु

jīvarūpeṇa kartavyā devāścāṅgirasastathā || māheśvareṇa rudrāśca sādhyākṣā vaiṣṇavena tu

7

आदित्याः सूर्यरूपेण चेति द्वादश यादव ।। पृथक्क्रियायां तेषां तु नवार्कसदृशाः स्मृताः

ādityāḥ sūryarūpeṇa ceti dvādaśa yādava || pṛthakkriyāyāṃ teṣāṃ tu navārkasadṛśāḥ smṛtāḥ

8

विण्विन्द्रवरुणाः कार्याः यथा पूर्वं मयेरिताः ।। कर्तव्याः शुक्ररूपेण मरुतो नाम देवताः

viṇvindravaruṇāḥ kāryāḥ yathā pūrvaṃ mayeritāḥ || kartavyāḥ śukrarūpeṇa maruto nāma devatāḥ

72

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वसुरूपनिर्माणो नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vasurūpanirmāṇo nāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। अन्येषामपि देवानां रूपनिर्मोणमेव च ।। कथयस्व महाभाग त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || anyeṣāmapi devānāṃ rūpanirmoṇameva ca || kathayasva mahābhāga tvaṃ hi sarvaviducyase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। प्राजापत्येन रूपेण कर्तव्यः कश्यपः प्रभुः ।। अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा दनायुः सिंहिका मुनिः

mārkaṇḍeya uvāca || prājāpatyena rūpeṇa kartavyaḥ kaśyapaḥ prabhuḥ || aditirditirdanuḥ kāṣṭhā danāyuḥ siṃhikā muniḥ

3

कद्रूः क्रोधा दरा प्राधा विनता सुरभिः खशा ।। सर्वाः सुरूपाः कर्तव्या द्विभुजाः पूर्वमातरः

kadrūḥ krodhā darā prādhā vinatā surabhiḥ khaśā || sarvāḥ surūpāḥ kartavyā dvibhujāḥ pūrvamātaraḥ

4

अदितिश्च दितिश्चैव विनता सुरभिस्तथा ।। दृष्टिरासां तु कर्तव्या सौम्या यादवनन्दन

aditiśca ditiścaiva vinatā surabhistathā || dṛṣṭirāsāṃ tu kartavyā saumyā yādavanandana

5

अनेनैव तु रूपेण सर्वा वै देवमातरः ।। कर्तव्या यादवश्रेष्ठ रूपनिर्माणकर्मणा

anenaiva tu rūpeṇa sarvā vai devamātaraḥ || kartavyā yādavaśreṣṭha rūpanirmāṇakarmaṇā

6

कश्यपस्यापराः पत्न्यः कार्या व्याकुललोचनाः ।। विष्णुरूपधरः कार्यो ध्रुवो ग्रहगणेश्वरः

kaśyapasyāparāḥ patnyaḥ kāryā vyākulalocanāḥ || viṣṇurūpadharaḥ kāryo dhruvo grahagaṇeśvaraḥ

7

चक्ररश्मिकरः श्रीमान्द्विभुजः सौम्यदर्शनः ।। भविष्यमनुरूपेण कार्योऽगस्त्यो महामुनिः

cakraraśmikaraḥ śrīmāndvibhujaḥ saumyadarśanaḥ || bhaviṣyamanurūpeṇa kāryo'gastyo mahāmuniḥ

8

रूपं तदेवं कथितं भृग्वादीनां महात्मनाम् ।। शुक्रपुत्रौ जयन्तश्च कर्तव्यो रूपसंयुतः

rūpaṃ tadevaṃ kathitaṃ bhṛgvādīnāṃ mahātmanām || śukraputrau jayantaśca kartavyo rūpasaṃyutaḥ

9

चापबाणकरः श्रीमान्द्विभुजः सौम्यदर्शनः ।। बलो यमसुतः कार्यश्चर्मशूलधरः प्रभुः

cāpabāṇakaraḥ śrīmāndvibhujaḥ saumyadarśanaḥ || balo yamasutaḥ kāryaścarmaśūladharaḥ prabhuḥ

3.73.10

पुष्करश्च तथा कार्यः पद्मपत्रसमप्रभः ।। खड्गं च पुस्तकं चोभौ करयोस्तस्य कारयेत

puṣkaraśca tathā kāryaḥ padmapatrasamaprabhaḥ || khaḍgaṃ ca pustakaṃ cobhau karayostasya kārayeta

11

चन्द्रपुत्री तथा ज्योत्स्ना रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। वामपार्श्वे तु कर्तव्या सर्वाभरणभूषणा

candraputrī tathā jyotsnā rūpeṇāpratimā bhuvi || vāmapārśve tu kartavyā sarvābharaṇabhūṣaṇā

12

सुरूपरूपः कर्तव्यो रत्नपात्रकरो विभुः ।। द्विदंष्ट्रायुक्तवदनो धनादिर्नलकूबरः

surūparūpaḥ kartavyo ratnapātrakaro vibhuḥ || dvidaṃṣṭrāyuktavadano dhanādirnalakūbaraḥ

13

धनदस्य तु रूपेण मणिभद्रं विदुर्बुधाः ।। न कार्या शिबिका तस्य सभार्यो नरवाहनः

dhanadasya tu rūpeṇa maṇibhadraṃ vidurbudhāḥ || na kāryā śibikā tasya sabhāryo naravāhanaḥ

14

वायुपुत्रस्तु कर्तव्यो वायुरूपः पुरोजवः ।। अतीव रूपवान्कार्यो वर्चाः सोमसुतः प्रभुः

vāyuputrastu kartavyo vāyurūpaḥ purojavaḥ || atīva rūpavānkāryo varcāḥ somasutaḥ prabhuḥ

15

लीलाकमलपाणिस्तु वर्चस्वी येन जायते ।। नन्दी कार्यस्त्रिनेत्रस्तु चतुर्बाहुर्महाभुजः

līlākamalapāṇistu varcasvī yena jāyate || nandī kāryastrinetrastu caturbāhurmahābhujaḥ

16

सिन्दूरारुणसङ्काशो व्याघ्रचर्माम्बरच्छदः ।। त्रिशूलभिन्दिपालौ च करयोस्तस्य कारयेत्

sindūrāruṇasaṅkāśo vyāghracarmāmbaracchadaḥ || triśūlabhindipālau ca karayostasya kārayet

17

शिरोगतं तृतीयन्तु तर्जयन्तं तथा परम ।। आलोकमानं कर्तव्यं दूरादागामिकं जनम्

śirogataṃ tṛtīyantu tarjayantaṃ tathā parama || ālokamānaṃ kartavyaṃ dūrādāgāmikaṃ janam

18

अनेनैव च रूपेण वीरभद्रं विदुर्बुधाः ।। उपरिष्टात्प्रवक्ष्यामि धर्मरूपमहं तव

anenaiva ca rūpeṇa vīrabhadraṃ vidurbudhāḥ || upariṣṭātpravakṣyāmi dharmarūpamahaṃ tava

19

अर्थः कार्यस्तु रूपेण धनदस्य महात्मनः ।। कामदेवस्तु कर्तव्यो रूपेणाप्रतिमो भुवि

arthaḥ kāryastu rūpeṇa dhanadasya mahātmanaḥ || kāmadevastu kartavyo rūpeṇāpratimo bhuvi

3.73.20

अष्टबाहुः स कर्तव्यः शङ्खपद्मविभूषणः ।। चापबाणकरश्चैव मदादञ्चितलोचनः

aṣṭabāhuḥ sa kartavyaḥ śaṅkhapadmavibhūṣaṇaḥ || cāpabāṇakaraścaiva madādañcitalocanaḥ

21

रतिः प्रीतिस्तथा शक्तिर्मदशक्तिस्तथोज्ज्वला ।। चतस्रस्तस्य कर्तव्याः पत्न्यो रूपमनोहराः

ratiḥ prītistathā śaktirmadaśaktistathojjvalā || catasrastasya kartavyāḥ patnyo rūpamanoharāḥ

22

चत्वारश्च करास्तस्य कार्या भार्यास्तनोपगाः ।। केतुश्च मकरः कार्यः पञ्चबाण मुखो महान्

catvāraśca karāstasya kāryā bhāryāstanopagāḥ || ketuśca makaraḥ kāryaḥ pañcabāṇa mukho mahān

23

करेण कटिगेनाथ निद्रां वामेन कारयेत् ।। दक्षिणे तु तथा पार्श्वे तस्याः सङ्कर्षणो भवेत्

kareṇa kaṭigenātha nidrāṃ vāmena kārayet || dakṣiṇe tu tathā pārśve tasyāḥ saṅkarṣaṇo bhavet

294

वासुदेवस्तथा वामे मैकानेशा तथा सुतः ।। रूपं लक्ष्म्याः प्रवक्ष्यामि उपरिष्टात्तवानघ

vāsudevastathā vāme maikāneśā tathā sutaḥ || rūpaṃ lakṣmyāḥ pravakṣyāmi upariṣṭāttavānagha

25

चतुर्भुजा च कर्तव्या तथा देवी सरस्वती। ।। अक्षमाला त्रिशूलं च पुस्तकं च कमण्डलुम्

caturbhujā ca kartavyā tathā devī sarasvatī| || akṣamālā triśūlaṃ ca pustakaṃ ca kamaṇḍalum

26

तस्या करेषु कार्याणि यथावद्यदुनन्दन ।। कार्या सकलशा देवी वारुणी चातिसुन्दरी

tasyā kareṣu kāryāṇi yathāvadyadunandana || kāryā sakalaśā devī vāruṇī cātisundarī

27

लम्बोदरी तु कर्तव्या रक्ताम्बरपयोधरा ।। शूलहस्ता महाभागा भुजप्रहरणा तथा

lambodarī tu kartavyā raktāmbarapayodharā || śūlahastā mahābhāgā bhujapraharaṇā tathā

28

बृहद्रथा च कर्तव्या बहुबाहुस्तथैव सा ।। चामुण्डा कथिता सैव सर्वसत्त्ववशङ्करी

bṛhadrathā ca kartavyā bahubāhustathaiva sā || cāmuṇḍā kathitā saiva sarvasattvavaśaṅkarī

29

तथैवान्त्रमुखी शुष्का शुष्का कार्या विशेषतः ।। बहुबाहुयुता देवी भुजगैः परिवेष्टिता

tathaivāntramukhī śuṣkā śuṣkā kāryā viśeṣataḥ || bahubāhuyutā devī bhujagaiḥ pariveṣṭitā

3.73.30

कपालमालिनी भीमा तथा खट्वाङ्गधारिणी ।। शिवा दूती तु कर्तव्या शृगालवदना शुभा

kapālamālinī bhīmā tathā khaṭvāṅgadhāriṇī || śivā dūtī tu kartavyā śṛgālavadanā śubhā

31

आलीढस्थानसंस्थाना तथा राजंश्चतुर्भुजा।। असृक्पात्रधरा देवी खड्गशूलधरा तथा

ālīḍhasthānasaṃsthānā tathā rājaṃścaturbhujā|| asṛkpātradharā devī khaḍgaśūladharā tathā

32

चतुर्थं तु करं तस्यास्तथा कार्यं तु सामिषम् ।। देवतुल्येन चिह्नेन यथारूपेण मातरः

caturthaṃ tu karaṃ tasyāstathā kāryaṃ tu sāmiṣam || devatulyena cihnena yathārūpeṇa mātaraḥ

33

कर्तव्या देवनामाङ्का या मया ते पुरोदिताः ।। असृक्पात्रकराः कार्याः सामिषैश्च तथा करैः

kartavyā devanāmāṅkā yā mayā te puroditāḥ || asṛkpātrakarāḥ kāryāḥ sāmiṣaiśca tathā karaiḥ

34

नृत्यमाना महाभागा यासां रूपं तु नोदितम्।। पूर्वा गजगता बाला रक्तवर्णा तु दिग्भवेत्

nṛtyamānā mahābhāgā yāsāṃ rūpaṃ tu noditam|| pūrvā gajagatā bālā raktavarṇā tu digbhavet

35

करेणुगा बृहत्कन्या पद्माभा पूर्वदक्षिणा ।। रथस्था दक्षिणा पीता तथा स्यात्प्राप्तयौवना

kareṇugā bṛhatkanyā padmābhā pūrvadakṣiṇā || rathasthā dakṣiṇā pītā tathā syātprāptayauvanā

36

उष्ट्रगा कृष्णपीता च वरुणा याम्यपश्चिमा ।। यौवनाद्विच्युता कृष्णा पश्चिमा तुरगस्थिता

uṣṭragā kṛṣṇapītā ca varuṇā yāmyapaścimā || yauvanādvicyutā kṛṣṇā paścimā turagasthitā

37

आसन्नपलिता नीला वडवा यदुनन्दन ।। श्वेता नरभृता वृद्धा तथा भवति चोत्तरा

āsannapalitā nīlā vaḍavā yadunandana || śvetā narabhṛtā vṛddhā tathā bhavati cottarā

38

अतिवृद्धा वृषस्था च शुक्ला पूर्वोत्तरा भवेत् ।। अधस्तात्पृथिवी तुल्या चोर्ध्वा गगनसंस्थिता

ativṛddhā vṛṣasthā ca śuklā pūrvottarā bhavet || adhastātpṛthivī tulyā cordhvā gaganasaṃsthitā

39

कालः करालवदनो नित्यगश्च विभीषणः ।।। पाशहस्तश्च कर्तव्यः सर्पवृश्चिकरोमवान्

kālaḥ karālavadano nityagaśca vibhīṣaṇaḥ ||| pāśahastaśca kartavyaḥ sarpavṛścikaromavān

3.73.40

ज्वरस्त्रिपादः कर्तव्यस्त्रिनेत्रैर्वदनैस्त्रिभिः ।। भस्मप्रहरणो रौद्रस्त्रिबाहुर्व्याकुलेक्षणः

jvarastripādaḥ kartavyastrinetrairvadanaistribhiḥ || bhasmapraharaṇo raudrastribāhurvyākulekṣaṇaḥ

41

धन्वन्तरिश्च कर्तव्यः सुरूपः प्रियदर्शनः ।। करद्वयगतं चास्य सामृतं कलशं भवेत्

dhanvantariśca kartavyaḥ surūpaḥ priyadarśanaḥ || karadvayagataṃ cāsya sāmṛtaṃ kalaśaṃ bhavet

42

सामवेदस्तु कर्तव्यः किं तु श्ववदनः प्रभुः ।। अथ वा देवरूपेण वेदाः कार्या विचक्षणैः

sāmavedastu kartavyaḥ kiṃ tu śvavadanaḥ prabhuḥ || atha vā devarūpeṇa vedāḥ kāryā vicakṣaṇaiḥ

43

ऋग्वेदस्तु स्मृतो ब्रह्मा यजुर्वेदस्तु वासवः ।। सामवेदस्तथा विष्णुः शम्भुश्चाथर्वणो भवेत्

ṛgvedastu smṛto brahmā yajurvedastu vāsavaḥ || sāmavedastathā viṣṇuḥ śambhuścātharvaṇo bhavet

44

शिक्षा प्रजापतिर्ज्ञेया कल्पो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ।। सरस्वती व्याकरणं निरुक्तं वरुणः प्रभुः

śikṣā prajāpatirjñeyā kalpo brahmā prakīrtitaḥ || sarasvatī vyākaraṇaṃ niruktaṃ varuṇaḥ prabhuḥ

45

छन्दो क्षितिस्तथैवाग्निर्ज्योतिषं भगवान्रविः ।। मीमांसा भगवान्सोमो न्यायमार्गः समीरणः

chando kṣitistathaivāgnirjyotiṣaṃ bhagavānraviḥ || mīmāṃsā bhagavānsomo nyāyamārgaḥ samīraṇaḥ

46

धर्मश्च धर्मशास्त्राणि पुराणं च तथा मनुः ।। इतिहासं प्रजाध्यक्षो धनुर्वेदं शतक्रतुः

dharmaśca dharmaśāstrāṇi purāṇaṃ ca tathā manuḥ || itihāsaṃ prajādhyakṣo dhanurvedaṃ śatakratuḥ

47

आयुर्वेदस्तथा साक्षाद्देवो धन्वन्तरिः प्रभुः ।। फलवेदं मही देवी नृत्यशास्त्रं महेश्वरः

āyurvedastathā sākṣāddevo dhanvantariḥ prabhuḥ || phalavedaṃ mahī devī nṛtyaśāstraṃ maheśvaraḥ

48

सङ्कर्षणः पाञ्चरात्रं रुद्रः पाशुपतं तथा ।। पातञ्जलमनन्तश्च सांख्यश्च कपिलो मुनिः

saṅkarṣaṇaḥ pāñcarātraṃ rudraḥ pāśupataṃ tathā || pātañjalamanantaśca sāṃkhyaśca kapilo muniḥ

49

अर्थशास्त्राणि सर्वाणि धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः ।। कलाशास्त्राणि सर्वाणि कामदेवो जगद्गुरुः

arthaśāstrāṇi sarvāṇi dhanādhyakṣaḥ prakīrtitaḥ || kalāśāstrāṇi sarvāṇi kāmadevo jagadguruḥ

3.73.50

अन्यानि यानि शास्त्राणि यत्कर्तॄणि प्रचक्षते।। स चैव देवता तस्य शास्त्र काव्यस्य देहवत्

anyāni yāni śāstrāṇi yatkartṝṇi pracakṣate|| sa caiva devatā tasya śāstra kāvyasya dehavat

51

रूपं तु कालावयवस्य कार्यं स्वदेवतारूपपसमं रिपुघ्न ।। एतं तवोक्तं सुरसत्तमानां रूपं मया ते यदुवंशचन्द्र

rūpaṃ tu kālāvayavasya kāryaṃ svadevatārūpapasamaṃ ripughna || etaṃ tavoktaṃ surasattamānāṃ rūpaṃ mayā te yaduvaṃśacandra

73

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे देवतारूपनिर्माणो नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde devatārūpanirmāṇo nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। लिङ्गस्य रूपनिर्माणं कथयस्व ममानघ

vajra uvāca || liṅgasya rūpanirmāṇaṃ kathayasva mamānagha

2

मार्कण्डेय उवाच ।। लिङ्गे हि पूजितं पूजा कृता तु जगतो भवेत् ।। भोगोस्य वृत्तः कर्तव्यो भागमष्टास्रमेव तु

mārkaṇḍeya uvāca || liṅge hi pūjitaṃ pūjā kṛtā tu jagato bhavet || bhogosya vṛttaḥ kartavyo bhāgamaṣṭāsrameva tu

3

चतुरस्रं तथा भागं कर्तव्यं भूरिदक्षिणम ।। वृत्तं दृश्यं त कर्तव्यं अष्टास्रं पिण्डिकागतम्

caturasraṃ tathā bhāgaṃ kartavyaṃ bhūridakṣiṇama || vṛttaṃ dṛśyaṃ ta kartavyaṃ aṣṭāsraṃ piṇḍikāgatam

4

चतुरस्रं तु कर्तव्यं ब्रह्मपीठगतं तथा ।। अधस्ताद्भद्रपीठस्य ब्रह्मपीठं विदुर्बुधाः

caturasraṃ tu kartavyaṃ brahmapīṭhagataṃ tathā || adhastādbhadrapīṭhasya brahmapīṭhaṃ vidurbudhāḥ

5

लिङ्गोपरिष्टात्तु गता पुरस्ताल्लेखा सुवृत्ता तु तथैव कार्या ।। ऊर्ध्वायता बुद्धिगुणा तथास्या या ब्रह्मसूत्रे विबुधैः प्रदिष्टा

liṅgopariṣṭāttu gatā purastāllekhā suvṛttā tu tathaiva kāryā || ūrdhvāyatā buddhiguṇā tathāsyā yā brahmasūtre vibudhaiḥ pradiṣṭā

74

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लिङ्गरूपनिर्माणो नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्याय

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde liṅgarūpanirmāṇo nāma catuḥsaptatitamo 'dhyāya

1

वज्र उवाच ।। व्योमरूपं समाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर।। व्योम्नि तु पूजिते पूजा कृता स्याज्जगतो भवेत्

vajra uvāca || vyomarūpaṃ samācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara|| vyomni tu pūjite pūjā kṛtā syājjagato bhavet

2

मार्कण्डेय उवाच ।। चतुरस्रं भवेन्मूले ततो वृत्तं महाभुज ।। ततोल्पचतुरस्रं च चतुरस्रं ततो भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || caturasraṃ bhavenmūle tato vṛttaṃ mahābhuja || tatolpacaturasraṃ ca caturasraṃ tato bhavet

3

ततोल्पचतुरस्रं च मेरुवत्संस्थितं ततः ।। भद्रपीठमिदं प्रोक्तं व्योमभागं तृतीयकम्

tatolpacaturasraṃ ca meruvatsaṃsthitaṃ tataḥ || bhadrapīṭhamidaṃ proktaṃ vyomabhāgaṃ tṛtīyakam

4

सर्वेषां भद्रपीठानामेतल्लक्षणमुच्यते ।। सम्भवश्चतुरस्रं तु मध्यभागं प्रकीर्तितम्

sarveṣāṃ bhadrapīṭhānāmetallakṣaṇamucyate || sambhavaścaturasraṃ tu madhyabhāgaṃ prakīrtitam

85

भद्रपीठं ततो भागं तत्र पद्म निवेशयेत् ।। शुभाष्टपत्रं तन्मध्ये कर्णिकायां दिवाकरम्

bhadrapīṭhaṃ tato bhāgaṃ tatra padma niveśayet || śubhāṣṭapatraṃ tanmadhye karṇikāyāṃ divākaram

6

पत्रेषु कल्पयेत्तत्र दिक्पालाँश्च यथादिशम् ।। भद्रपीठमधस्तात्तु पृथिवीं परिकल्पयेत्

patreṣu kalpayettatra dikpālām̐śca yathādiśam || bhadrapīṭhamadhastāttu pṛthivīṃ parikalpayet

7

अन्तरिक्षं तथा स्तम्भमूर्द्ध्वभागं ततो विदुः ।। तत्र सन्निहिताः सर्वे भवन्ति त्रिदशोत्तमाः

antarikṣaṃ tathā stambhamūrddhvabhāgaṃ tato viduḥ || tatra sannihitāḥ sarve bhavanti tridaśottamāḥ

8

सर्वदेवमयं व्योम कथितं ते महाभुज ।। तस्य सम्पूजनं कृत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात

sarvadevamayaṃ vyoma kathitaṃ te mahābhuja || tasya sampūjanaṃ kṛtvā sarvānkāmānavāpnuyāta

9

व्योम्नः स्वरूपं कथितं मयैतद्व्योम्नस्तु पूजा करणात्समग्रम् ।। सम्पूजितं स्याज्जगदेकवीर चराचरं यादववंशमुख्य

vyomnaḥ svarūpaṃ kathitaṃ mayaitadvyomnastu pūjā karaṇātsamagram || sampūjitaṃ syājjagadekavīra carācaraṃ yādavavaṃśamukhya

75

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे व्योमरूपनिर्माणो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vyomarūpanirmāṇo nāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०७६-०८०

1

वज्र उवाच।। नरनारायणौ कार्यौ केन रूपेण संयुतौ।। हरिः कृष्णश्च कर्तव्यः कथं वा भृगुनन्दन

vajra uvāca|| naranārāyaṇau kāryau kena rūpeṇa saṃyutau|| hariḥ kṛṣṇaśca kartavyaḥ kathaṃ vā bhṛgunandana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। दूर्वाश्यामो नरः कार्यो द्विभुजश्च महाभुज ।। नारायणश्चतुर्बाहुर्नीलोत्पलदलच्छविः

mārkaṇḍeya uvāca || dūrvāśyāmo naraḥ kāryo dvibhujaśca mahābhuja || nārāyaṇaścaturbāhurnīlotpaladalacchaviḥ

3

तयोर्मध्ये च बदरी कार्या फलविभूषणा ।।। बदर्यामनु तौ कार्यावक्षमालाधरावुभौ

tayormadhye ca badarī kāryā phalavibhūṣaṇā ||| badaryāmanu tau kāryāvakṣamālādharāvubhau

4

अष्टचक्रे स्थितौ याने भूतियुक्ते मनोहरे ।। कृष्णाजिनधरौ दान्तौ जटामण्डलधारिणौ

aṣṭacakre sthitau yāne bhūtiyukte manohare || kṛṣṇājinadharau dāntau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau

5

पादेन चैकेन रथस्थितेन पादेन चैकेन च जानुगेन ।। कार्यो हरिश्चात्र नरेण तुल्यः कृष्णोऽपि नारायणतुल्यमूर्तिः

pādena caikena rathasthitena pādena caikena ca jānugena || kāryo hariścātra nareṇa tulyaḥ kṛṣṇo'pi nārāyaṇatulyamūrtiḥ

76

इति श्रीविप्णुध०तृ०ख०मा० सं० नरनारायणरूपनिर्माणो नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīvipṇudha0tṛ0kha0mā0 saṃ0 naranārāyaṇarūpanirmāṇo nāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। धर्मस्य रूपनिर्माणं जानस्य च परन्तप ।। वैराग्यस्य व धर्मज्ञ तथैश्वर्यस्य मे वद

vajra uvāca || dharmasya rūpanirmāṇaṃ jānasya ca parantapa || vairāgyasya va dharmajña tathaiśvaryasya me vada

2

मार्कंडेय उवाच ।। चतुर्वक्त्रश्चतुष्पादश्चतुर्बाहुस्सिताम्बरः ।। सर्वाभरणवाञ्छ्वेतो धर्मः कार्यो विजानता

mārkaṃḍeya uvāca || caturvaktraścatuṣpādaścaturbāhussitāmbaraḥ || sarvābharaṇavāñchveto dharmaḥ kāryo vijānatā

3

दक्षिणे चाक्षमालां च तस्य वामे तु पुस्तकम् ।। मूर्तिमान्व्यवसायस्तु कार्यो दक्षिणभागगः

dakṣiṇe cākṣamālāṃ ca tasya vāme tu pustakam || mūrtimānvyavasāyastu kāryo dakṣiṇabhāgagaḥ

4

वामभागगतः कार्यः सुखः परम रूपवान् ।। कार्यौ धर्मकरौ मूर्ध्नि विन्यस्तौ च तथा तयोः

vāmabhāgagataḥ kāryaḥ sukhaḥ parama rūpavān || kāryau dharmakarau mūrdhni vinyastau ca tathā tayoḥ

5

अक्षमाला स्मृतः कालः पुस्तकं चागमं स्मृतम् ।। यज्ञः सत्यं तपो दानं तस्य वक्त्रचतुष्टयम्

akṣamālā smṛtaḥ kālaḥ pustakaṃ cāgamaṃ smṛtam || yajñaḥ satyaṃ tapo dānaṃ tasya vaktracatuṣṭayam

6

देशकालौ तथा शौचं शुद्धिश्चास्य भुजः स्मृतः ।। श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः

deśakālau tathā śaucaṃ śuddhiścāsya bhujaḥ smṛtaḥ || śrutiḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ

7

तस्य देवस्य धर्मज्ञ ज्ञेयं पादचतुष्टयम् ।। सत्त्वाधिक्त्वाच्छुक्लस्तु ज्ञानवासश्च कीर्त्यते

tasya devasya dharmajña jñeyaṃ pādacatuṣṭayam || sattvādhiktvācchuklastu jñānavāsaśca kīrtyate

8

अथवा चास्य कर्तव्याः पत्न्यश्चैव चतुर्दश ।। कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः

athavā cāsya kartavyāḥ patnyaścaiva caturdaśa || kīrtirlakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā matiḥ

9

बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिस्तुष्टिश्चतुर्दशी ।। द्वाराण्येतानि धर्मस्य सर्वाणि कथितानि ते

buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhistuṣṭiścaturdaśī || dvārāṇyetāni dharmasya sarvāṇi kathitāni te

3.77.10

कार्याः सरूपा द्विभुजाश्च सर्वास्तेजोन्वितास्ताश्च सुभूषणाश्च ।। धर्मः स्थितः स्याद्यदि चैक एव भार्यान्वितश्चेदथ चोपदिष्टः

kāryāḥ sarūpā dvibhujāśca sarvāstejonvitāstāśca subhūṣaṇāśca || dharmaḥ sthitaḥ syādyadi caika eva bhāryānvitaścedatha copadiṣṭaḥ

77

इति श्रीविष्णुध० तृ० ख० मा० सं० धर्मरूपनिर्माणो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudha0 tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 dharmarūpanirmāṇo nāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। य एव भगवान्विष्णुर्नरसिंह वपुर्धरः ।। ध्यानविद्भिः स एवोक्तो ज्ञानः पलवरार्दनः

mārkaṇḍeya uvāca || ya eva bhagavānviṣṇurnarasiṃha vapurdharaḥ || dhyānavidbhiḥ sa evokto jñānaḥ palavarārdanaḥ

3

पीनस्कन्दकटिग्रीवः कृशमध्यः कृशोदरः ।। सिंहासने नृदेहस्तु नीलवासाः प्रभान्वितः ।। ऐ ।। आलीढस्थानसंस्थानः सर्वाभरणभूषितः ।। ज्वालामालाकुलमुखो ज्वालाकेसरमण्डलः

pīnaskandakaṭigrīvaḥ kṛśamadhyaḥ kṛśodaraḥ || siṃhāsane nṛdehastu nīlavāsāḥ prabhānvitaḥ || ai || ālīḍhasthānasaṃsthānaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ || jvālāmālākulamukho jvālākesaramaṇḍalaḥ

4

हिरण्यकशिपोर्वक्षः पाटयन्नखरैः खरैः ।। नीलोत्पलाभः कर्तव्यो देवजानुगतस्तथा

hiraṇyakaśiporvakṣaḥ pāṭayannakharaiḥ kharaiḥ || nīlotpalābhaḥ kartavyo devajānugatastathā

5

हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्तमज्ञानं विदुर्बुधाः ।। सङ्कर्षणात्मा भगवानज्ञानस्य विनाशनः

hiraṇyakaśipurdaityastamajñānaṃ vidurbudhāḥ || saṅkarṣaṇātmā bhagavānajñānasya vināśanaḥ

6

वाङ्मनःकायसम्भूतं त्रिविधं जगतां मलम् ।। एतत्सङ्कर्षणो देवः सदा पाटयति द्विज

vāṅmanaḥkāyasambhūtaṃ trividhaṃ jagatāṃ malam || etatsaṅkarṣaṇo devaḥ sadā pāṭayati dvija

7

हरिः सङ्कर्षणांशेन नरसिंहवपुर्धरः ।। तमसस्त्रिविधस्यापि नाशनो जगतां हरिः

hariḥ saṅkarṣaṇāṃśena narasiṃhavapurdharaḥ || tamasastrividhasyāpi nāśano jagatāṃ hariḥ

8

हार्द्दमूर्तिनिभस्तस्य नान्यो जगति विद्यते ।। नृसिंहमूर्तिर्देवस्य सर्वाज्ञानविनाशिनी

hārddamūrtinibhastasya nānyo jagati vidyate || nṛsiṃhamūrtirdevasya sarvājñānavināśinī

9

सिंहासने सुखासीनः कार्यो वा भगवान्हरिः ।। गदामस्तकविन्यस्तकरद्वितयभूषणः

siṃhāsane sukhāsīnaḥ kāryo vā bhagavānhariḥ || gadāmastakavinyastakaradvitayabhūṣaṇaḥ

3.78.10

ज्वालामालाकुलवपुः शङ्खपद्मधरः प्रभुः ।। मूर्तिमत्पृथिवीहस्तन्यस्तपादोऽथ वोत्थितः

jvālāmālākulavapuḥ śaṅkhapadmadharaḥ prabhuḥ || mūrtimatpṛthivīhastanyastapādo'tha votthitaḥ

11

शङ्खचक्रगदापद्मलाञ्छनैः शोभितः करैः ।। अग्निज्वालाकुलावर्तविभूषिततनूरुहः

śaṅkhacakragadāpadmalāñchanaiḥ śobhitaḥ karaiḥ || agnijvālākulāvartavibhūṣitatanūruhaḥ

12

नरसिंहोऽथ वा कार्यः प्रभामण्डलदुर्दृशः ।। सर्वाभरणसम्पन्नः कार्यो भूषणवर्जितः

narasiṃho'tha vā kāryaḥ prabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ || sarvābharaṇasampannaḥ kāryo bhūṣaṇavarjitaḥ

13

ज्ञानं नृसिंहो जगतामधीशस्तेजोनिवासोम्बरसन्निकाशः ।। रूपं मयैतत्त्रिविधं प्रदिष्टं तस्याप्रमेयस्य जनार्दनस्य

jñānaṃ nṛsiṃho jagatāmadhīśastejonivāsombarasannikāśaḥ || rūpaṃ mayaitattrividhaṃ pradiṣṭaṃ tasyāprameyasya janārdanasya

78

इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० सं० नृसिंहरूपनिर्माणो नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 nṛsiṃharūpanirmāṇo nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कंडेय उवाच ।। ऐश्वर्यमनिरुद्धस्तु वराहो भगवान्हरिः ।। ऐश्वर्यशक्त्या दंष्ट्राग्रसमुद्धृतवसुन्धरः

mārkaṃḍeya uvāca || aiśvaryamaniruddhastu varāho bhagavānhariḥ || aiśvaryaśaktyā daṃṣṭrāgrasamuddhṛtavasundharaḥ

2

नृवराहोऽथ वा कार्यः शेषोपरिगतः प्रभुः ।। शेषश्चतुर्भुजः कार्यश्चारुरत्नफणान्वितः

nṛvarāho'tha vā kāryaḥ śeṣoparigataḥ prabhuḥ || śeṣaścaturbhujaḥ kāryaścāruratnaphaṇānvitaḥ

3

आश्चर्योत्फुल्लनयनो देवीवीक्षणतत्परः ।। कर्तव्यौ सीरमुसलौ करयोस्तस्य यादव

āścaryotphullanayano devīvīkṣaṇatatparaḥ || kartavyau sīramusalau karayostasya yādava

4

सर्पभूषश्च कर्तव्यस्तथैव रचिताञ्जलिः ।। आलीढस्थानसंस्थानस्तत्पृष्ठे भगवान्भवेत्

sarpabhūṣaśca kartavyastathaiva racitāñjaliḥ || ālīḍhasthānasaṃsthānastatpṛṣṭhe bhagavānbhavet

5

सव्येऽरत्निगता तस्य योषिद्रूपा वसुन्धरा ।। नमस्कारपरा तस्य कर्तव्या द्विभुजा शुभा

savye'ratnigatā tasya yoṣidrūpā vasundharā || namaskāraparā tasya kartavyā dvibhujā śubhā

6

यस्मिन्भुजे धरा देवी तत्र शङ्खः करे भवेत ।। अन्ये तस्य कराः कार्याः पद्मचक्रगदाधराः

yasminbhuje dharā devī tatra śaṅkhaḥ kare bhaveta || anye tasya karāḥ kāryāḥ padmacakragadādharāḥ

7

हिरण्याक्षशिरच्छेदश्चक्रोद्यतकरोऽथ वा ।। शूलोद्यतहिरण्याक्षसम्मुखो भगवान्भवेत्

hiraṇyākṣaśiracchedaścakrodyatakaro'tha vā || śūlodyatahiraṇyākṣasammukho bhagavānbhavet

8

मूर्तिमन्तमनैश्वर्यं हिरण्याक्षं विदुर्बुधाः ।। ऐश्वर्येण वराहेण स निरस्तोऽरिमर्दनः

mūrtimantamanaiśvaryaṃ hiraṇyākṣaṃ vidurbudhāḥ || aiśvaryeṇa varāheṇa sa nirasto'rimardanaḥ

9

नृवराहोऽथ वा कार्यो ध्याने कपिलवत्स्थितः ।। द्विभुजस्त्वथ वा कार्यः पिण्डनिर्वहणोद्यतः

nṛvarāho'tha vā kāryo dhyāne kapilavatsthitaḥ || dvibhujastvatha vā kāryaḥ piṇḍanirvahaṇodyataḥ

3.79.10

समग्रक्रोडरूपो वा बहुदानवमध्यगः ।। नृवराहो वराहो वा कर्तव्यः क्ष्माविधाणे

samagrakroḍarūpo vā bahudānavamadhyagaḥ || nṛvarāho varāho vā kartavyaḥ kṣmāvidhāṇe

11

ऐश्वर्ययोगोद्धृतसर्वलोकः कार्योऽनिरुद्धो भगवान्वराहः ।। रुद्धा न यस्य क्वचिदेव शक्तिः समस्तपापापहरस्य राजन्

aiśvaryayogoddhṛtasarvalokaḥ kāryo'niruddho bhagavānvarāhaḥ || ruddhā na yasya kvacideva śaktiḥ samastapāpāpaharasya rājan

79

इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० व० सं० वराहरूपनिर्माणो नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 varāharūpanirmāṇo nāmaikonāśītitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। अथाश्वशिरसो रूपं विष्णोरमिततेजसः ।। श्रोतुमिच्छाम्यनेनैव प्रसङ्गेन महाभुज

vajra uvāca || athāśvaśiraso rūpaṃ viṣṇoramitatejasaḥ || śrotumicchāmyanenaiva prasaṅgena mahābhuja

2

मार्कंडेय उवाच ।। मूर्तिमत्पृथिवीपाल हस्तपादस्मितच्छविः ।। नीलाम्बरधरः कार्यो देवो हयशिरोधरः

mārkaṃḍeya uvāca || mūrtimatpṛthivīpāla hastapādasmitacchaviḥ || nīlāmbaradharaḥ kāryo devo hayaśirodharaḥ

3

विद्धि संङ्कर्षणाङ्गं वै देवं हयशिरोधरम् ।। कर्तव्योऽष्टभुजो देवस्तत्करेषु चतुर्ष्वथ

viddhi saṃṅkarṣaṇāṅgaṃ vai devaṃ hayaśirodharam || kartavyo'ṣṭabhujo devastatkareṣu caturṣvatha

4

शङ्खचक्रगदापद्मान्साकारान्कारयेद्बुधः ।। चत्वारश्च करा कार्या वेदानां देहधारिणाम्

śaṅkhacakragadāpadmānsākārānkārayedbudhaḥ || catvāraśca karā kāryā vedānāṃ dehadhāriṇām

5

देवेन मूर्ध्नि विन्यस्ता सर्वा भरणधारिणा ।। अश्वग्रीवेन देवेन पुरा वेदाः समुद्धृताः

devena mūrdhni vinyastā sarvā bharaṇadhāriṇā || aśvagrīvena devena purā vedāḥ samuddhṛtāḥ

6

वेदा हृता दानवपुङ्गवाभ्यां रसातलाद्देव वरेण तेन।। समुद्धृता यादववंशमुख्य तुरङ्गमूर्ध्ना पुरुषोत्तमेन

vedā hṛtā dānavapuṅgavābhyāṃ rasātalāddeva vareṇa tena|| samuddhṛtā yādavavaṃśamukhya turaṅgamūrdhnā puruṣottamena

80

इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० व० सं० हयग्रीवरूपनिर्माणो नामाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 hayagrīvarūpanirmāṇo nāmāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०८१-०८५

1

वज्र उवाच ।। पद्मनाभस्य मे रूपं प्रब्रूहि जगताम्पतेः ।। यत्रास्य पद्मसम्भूतो देवदेवः पितामहः

vajra uvāca || padmanābhasya me rūpaṃ prabrūhi jagatāmpateḥ || yatrāsya padmasambhūto devadevaḥ pitāmahaḥ

2

मार्कंडेय उवाच।। जलमध्यगतः कार्यः शेषः पन्नगदर्शनः। फणपुञ्जमहारत्नदुर्निरीक्ष्यशिरोधरः

mārkaṃḍeya uvāca|| jalamadhyagataḥ kāryaḥ śeṣaḥ pannagadarśanaḥ| phaṇapuñjamahāratnadurnirīkṣyaśirodharaḥ

9

देवदेवस्तु कर्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः

devadevastu kartavyastatra suptaścaturbhujaḥ

3

एकः पादोऽस्य कर्तव्यो लक्ष्म्युत्सङ्गगतः प्रभो

ekaḥ pādo'sya kartavyo lakṣmyutsaṅgagataḥ prabho

4

तथापरश्च कर्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ।। एको भुजोऽस्य कर्तव्यस्तत्र जानौ प्रसारितः

tathāparaśca kartavyaḥ śeṣabhogāṅkasaṃsthitaḥ || eko bhujo'sya kartavyastatra jānau prasāritaḥ

5

कर्तव्यो नाभिदेशस्थस्तथा तस्यापरः करः ।। तथा चान्यः करः कार्यो देवस्य तु शिरोधरे

kartavyo nābhideśasthastathā tasyāparaḥ karaḥ || tathā cānyaḥ karaḥ kāryo devasya tu śirodhare

6

सन्तानमञ्जरीधारी तथैवास्यापरो भवेत् ।। नाभीसरसि सम्भूते कमले तस्य यादव

santānamañjarīdhārī tathaivāsyāparo bhavet || nābhīsarasi sambhūte kamale tasya yādava

7

सर्वपृथ्वीमये देव्याः प्राग्वत्कार्यः पितामहः ।। नाललग्नौ च कर्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ

sarvapṛthvīmaye devyāḥ prāgvatkāryaḥ pitāmahaḥ || nālalagnau ca kartavyau padmasya madhukaiṭabhau

8

नृरूपधारीणि भुजङ्गमस्य कार्याण्यथास्त्राणि तथा समीपे ।। एतत्तवोक्तं यदुपुङ्गवाग्र्य देवस्य रूपं परमस्य तस्य

nṛrūpadhārīṇi bhujaṅgamasya kāryāṇyathāstrāṇi tathā samīpe || etattavoktaṃ yadupuṅgavāgrya devasya rūpaṃ paramasya tasya

81

इति श्रीविष्णुध० तृ० ख० मा० व० सं पद्मनाभरूपनिर्माणो नामैकाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ padmanābharūpanirmāṇo nāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। आचक्ष्व रूपं लक्ष्म्या मे भृगुवंशविवर्धन ।। या माता सर्वलोकस्य पत्नी विष्णोर्महात्मनः

vajra uvāca || ācakṣva rūpaṃ lakṣmyā me bhṛguvaṃśavivardhana || yā mātā sarvalokasya patnī viṣṇormahātmanaḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। हरेः समीपे कर्तव्या लक्ष्मीस्तु द्विभुजा नृप ।। दिव्यरूपाम्बुजकरा सर्वाभरणभूषिता

mārkaṇḍeya uvāca || hareḥ samīpe kartavyā lakṣmīstu dvibhujā nṛpa || divyarūpāmbujakarā sarvābharaṇabhūṣitā

3

गौरी शुक्लाम्बरा देवी रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। पृथक्चतुर्भुजा कार्या देवी सिंहासने शुभे

gaurī śuklāmbarā devī rūpeṇāpratimā bhuvi || pṛthakcaturbhujā kāryā devī siṃhāsane śubhe

4

सिंहासनेऽस्याः कर्तव्यं कमलं चारुकर्णिकम् ।। अष्टपत्रं महाभाग कर्णिकायान्तु संस्थिता

siṃhāsane'syāḥ kartavyaṃ kamalaṃ cārukarṇikam || aṣṭapatraṃ mahābhāga karṇikāyāntu saṃsthitā

5

विनायकवदासीना देवी कार्या महाभुज ।। बृहन्नालं करे कार्यं तस्याश्च कमलं शुभम्

vināyakavadāsīnā devī kāryā mahābhuja || bṛhannālaṃ kare kāryaṃ tasyāśca kamalaṃ śubham

6

दक्षिणे यादव श्रेष्ठ केयूरप्रान्तसंस्थितम् ।। वामेऽमृतघटः कार्यस्तथा राजन्मनोहरः

dakṣiṇe yādava śreṣṭha keyūraprāntasaṃsthitam || vāme'mṛtaghaṭaḥ kāryastathā rājanmanoharaḥ

7

तथैवान्यौ करौ कार्यौ बिल्वशङ्खधरौ नृप ।। आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठे कुञ्जरद्वयम्

tathaivānyau karau kāryau bilvaśaṅkhadharau nṛpa || āvarjitaghaṭaṃ kāryaṃ tatpṛṣṭhe kuñjaradvayam

8

देव्याश्च मस्तके पद्मं तथा कार्यं मनोहरम् ।। सौभाग्यं तद्विजानीहि शङ्खमृद्धिं तथा परम्

devyāśca mastake padmaṃ tathā kāryaṃ manoharam || saubhāgyaṃ tadvijānīhi śaṅkhamṛddhiṃ tathā param

9

बिल्वं च सकलं लोकमपां सारामृतं तथा ।। पद्मं लक्ष्मीकरे विद्धि विभवं द्विजपुङ्गव

bilvaṃ ca sakalaṃ lokamapāṃ sārāmṛtaṃ tathā || padmaṃ lakṣmīkare viddhi vibhavaṃ dvijapuṅgava

3.82.10

हस्तिद्वयं विजानीहि शंखपद्मावुभौ निधी ।। समुत्थिता वा कर्तव्या शंखाम्बुजकरा तथा

hastidvayaṃ vijānīhi śaṃkhapadmāvubhau nidhī || samutthitā vā kartavyā śaṃkhāmbujakarā tathā

11

समुक्षिता महाभागा पद्मे पद्मान्तरप्रभा ।। द्विभुजा चारुसर्वांगी सर्वाभरणभूषणा

samukṣitā mahābhāgā padme padmāntaraprabhā || dvibhujā cārusarvāṃgī sarvābharaṇabhūṣaṇā

12

द्वौ च मौलिचरौ मूर्ध्नि कार्या विद्याधरौ शुभौ

dvau ca maulicarau mūrdhni kāryā vidyādharau śubhau

13

कराभ्यां मौलिलग्नाभ्यां दक्षिणाभ्यां विराजितौ ।। कराभ्यां खड्गधारिभ्यां देवीवीक्षणतत्परौ

karābhyāṃ maulilagnābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ virājitau || karābhyāṃ khaḍgadhāribhyāṃ devīvīkṣaṇatatparau

14

राजश्रीः स्वर्गलक्ष्मीश्च ब्राह्मी लक्ष्मीस्तथैव च ।। जयलक्ष्मीश्च कर्तव्या तस्या देव्याः समीपगाः

rājaśrīḥ svargalakṣmīśca brāhmī lakṣmīstathaiva ca || jayalakṣmīśca kartavyā tasyā devyāḥ samīpagāḥ

15

सर्वाः सुरूपाः कर्तव्यास्तथा च सुविभूषणाः

sarvāḥ surūpāḥ kartavyāstathā ca suvibhūṣaṇāḥ

16

लक्ष्मीः स्थिता सा कमले तु यस्मिँस्तां केशवं विद्धि महानुभाव ।। विना कृता सा मधुसूदनेन क्षणं न सन्तिष्ठति लोकमाता

lakṣmīḥ sthitā sā kamale tu yasmim̐stāṃ keśavaṃ viddhi mahānubhāva || vinā kṛtā sā madhusūdanena kṣaṇaṃ na santiṣṭhati lokamātā

82

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लक्ष्मीरूपनिर्माणो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde lakṣmīrūpanirmāṇo nāma dvyaśītitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। रूपेण केन कर्तव्यो विश्वरूपधरो हरिः ।। एतं मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || rūpeṇa kena kartavyo viśvarūpadharo hariḥ || etaṃ me saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। आदौ देवस्य कर्तव्याश्चत्वारो वै स्तवोन्मुखाः ।। तेषामुपरि कर्तव्यास्तथा माहेश्वराः पुनः

mārkaṇḍeya uvāca || ādau devasya kartavyāścatvāro vai stavonmukhāḥ || teṣāmupari kartavyāstathā māheśvarāḥ punaḥ

3

ईशानं वक्त्रहीनास्ते तथा प्रोक्ता मया पुरा ।। तेषामुपरि कर्तव्या मुख्या ब्राह्मी यथेरिता

īśānaṃ vaktrahīnāste tathā proktā mayā purā || teṣāmupari kartavyā mukhyā brāhmī yatheritā

4

ततश्चान्यमुखाः कार्यास्तिर्यगूर्ध्वे तथैव च ।। सर्वेषामपि देवानां तथान्यानपि कारयेत्

tataścānyamukhāḥ kāryāstiryagūrdhve tathaiva ca || sarveṣāmapi devānāṃ tathānyānapi kārayet

5

ये मुखाः सत्त्वजातानां नानारूपा विभागशः ।। यावन्तो दृष्टयः प्रोक्ताश्चित्रसूत्रे महात्मभिः

ye mukhāḥ sattvajātānāṃ nānārūpā vibhāgaśaḥ || yāvanto dṛṣṭayaḥ proktāścitrasūtre mahātmabhiḥ

6

दर्शनीयास्तु ताः सर्वास्तस्य मूर्धसु भागशः ।। नानाविधानि सत्त्वानि मुखैरन्यैस्तथैव च

darśanīyāstu tāḥ sarvāstasya mūrdhasu bhāgaśaḥ || nānāvidhāni sattvāni mukhairanyaistathaiva ca

7

ग्रसमानः स कर्तव्यः सर्वैः सत्त्वभयङ्करैः ।। कार्याण्युद्धूयमानानि मुखाः केचन ते शुभाः

grasamānaḥ sa kartavyaḥ sarvaiḥ sattvabhayaṅkaraiḥ || kāryāṇyuddhūyamānāni mukhāḥ kecana te śubhāḥ

8

यथा शक्त्या च कर्तव्यास्तस्य देवस्य बाहवः ।। हस्तानि यानि दृष्टानि नृत्तशास्त्रे महात्मभिः

yathā śaktyā ca kartavyāstasya devasya bāhavaḥ || hastāni yāni dṛṣṭāni nṛttaśāstre mahātmabhiḥ

9

तानि सर्वाणि कार्याणि तस्य देवस्य बाहुषु ।। हस्ताः कार्यास्तथैवान्ये सर्वायुधविभूषणाः

tāni sarvāṇi kāryāṇi tasya devasya bāhuṣu || hastāḥ kāryāstathaivānye sarvāyudhavibhūṣaṇāḥ

3.83.10

यज्ञदण्डधराश्चान्ये शिल्पभाण्डधरास्तथा ।। कालभाण्डधराश्चान्ये वाद्यभाण्डधराः परे

yajñadaṇḍadharāścānye śilpabhāṇḍadharāstathā || kālabhāṇḍadharāścānye vādyabhāṇḍadharāḥ pare

11

रूपमन्यत्प्रकर्तव्यं वैकुण्ठवदतोऽच्युते ।। तत्रापि गात्रगास्तस्य दर्शयेच्चित्रकर्मणा

rūpamanyatprakartavyaṃ vaikuṇṭhavadato'cyute || tatrāpi gātragāstasya darśayeccitrakarmaṇā

12

त्रैलोक्यं सकलं राजन्यथाशास्त्रानुसारतः ।। दर्शनीयानि वर्णानि सर्वाण्येव महात्मनः

trailokyaṃ sakalaṃ rājanyathāśāstrānusārataḥ || darśanīyāni varṇāni sarvāṇyeva mahātmanaḥ

13

बहुरूपस्य देवस्य वहुमस्तकगानि तु

bahurūpasya devasya vahumastakagāni tu

14

एवं हि शक्त्या जगतां प्रधानः समग्ररूपो भगवान्हि कार्यः ।। कार्त्स्न्येन रूपं पुरुषोत्तमस्य वक्तुं न शक्यं कुत एव कर्तुम्

evaṃ hi śaktyā jagatāṃ pradhānaḥ samagrarūpo bhagavānhi kāryaḥ || kārtsnyena rūpaṃ puruṣottamasya vaktuṃ na śakyaṃ kuta eva kartum

83

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० विश्वरूपनिर्माणो नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 viśvarūpanirmāṇo nāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ऐडूकरूपनिर्माणं शृणुष्व गदतो मम ।। ऐडूकपूजनात्पूजा कृतास्य जगतो भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || aiḍūkarūpanirmāṇaṃ śṛṇuṣva gadato mama || aiḍūkapūjanātpūjā kṛtāsya jagato bhavet

2

भद्रपीठं बुधः कुर्यात्सोपानैः शोभनैर्युतम् ।। चतुर्भिर्यादवश्रेष्ठ यथादिशमरिन्दम

bhadrapīṭhaṃ budhaḥ kuryātsopānaiḥ śobhanairyutam || caturbhiryādavaśreṣṭha yathādiśamarindama

3

तस्योपरिष्टादपरं भद्रपीठं तु कारयेत् ।। तस्योपरिष्टादपरं तादृग्विधमरिन्दम

tasyopariṣṭādaparaṃ bhadrapīṭhaṃ tu kārayet || tasyopariṣṭādaparaṃ tādṛgvidhamarindama

4

तस्योपरिष्टात्कर्तव्यं लिङ्गरूपं विजानता ।। तत्तु तत्रापि कर्तव्यं लिंगरेखा विराजितम्

tasyopariṣṭātkartavyaṃ liṅgarūpaṃ vijānatā || tattu tatrāpi kartavyaṃ liṃgarekhā virājitam

5

तस्य मध्ये ध्रुवां यष्टिं चतुरस्रां तु कारयेत् ।। तस्योपरिष्टात्कर्तव्या भूमिकास्तु त्रयोदश

tasya madhye dhruvāṃ yaṣṭiṃ caturasrāṃ tu kārayet || tasyopariṣṭātkartavyā bhūmikāstu trayodaśa

6

तस्योपरिष्टात्कर्तव्यं तथैवामलतारकम् ।। तस्योपरि पुनर्यष्टिः कार्या राजन्सुवर्तुला

tasyopariṣṭātkartavyaṃ tathaivāmalatārakam || tasyopari punaryaṣṭiḥ kāryā rājansuvartulā

7

समार्धचन्द्रमध्यस्थचन्द्रकेण विराजिता ।। भूमिका या मया प्रोक्ता तथैवामलतारकम्

samārdhacandramadhyasthacandrakeṇa virājitā || bhūmikā yā mayā proktā tathaivāmalatārakam

8

भुवनास्ते त्वया ज्ञेयास्तथा राजँश्चतुर्दश।। लिंगे महेश्वरो देवो वृत्ता यष्टिः पितामहः

bhuvanāste tvayā jñeyāstathā rājam̐ścaturdaśa|| liṃge maheśvaro devo vṛttā yaṣṭiḥ pitāmahaḥ

9

चतुरस्रा तु या यष्टिः स च देवो जनार्दनः ।। गुणरूपेण विज्ञेयं भद्रपीठत्रयं तथा

caturasrā tu yā yaṣṭiḥ sa ca devo janārdanaḥ || guṇarūpeṇa vijñeyaṃ bhadrapīṭhatrayaṃ tathā

3.84.10

गुणाधानमिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। अधस्ताद्भुवनानां तु लिङ्गोपरि तथा नृप

guṇādhānamiti proktaṃ trailokyaṃ sacarācaram || adhastādbhuvanānāṃ tu liṅgopari tathā nṛpa

11

लोकपालाश्च कर्तव्याः शूलहस्ताश्चतुर्दिशम् ।। विरूढो धृतराष्ट्रश्च विरूपाक्षश्च यादवः

lokapālāśca kartavyāḥ śūlahastāścaturdiśam || virūḍho dhṛtarāṣṭraśca virūpākṣaśca yādavaḥ

12

कुबेरश्च महातेजाः सूर्यवेशधराः शुभाः ।। सर्वे कवचिनः कार्याः शुभाभरणभूषिताः

kuberaśca mahātejāḥ sūryaveśadharāḥ śubhāḥ || sarve kavacinaḥ kāryāḥ śubhābharaṇabhūṣitāḥ

13

विरूपाक्षं विजानीहि शक्रदेव गणेश्वरम् ।। धृतराष्ट्रं विजानीहि यमं भुवननायकम्

virūpākṣaṃ vijānīhi śakradeva gaṇeśvaram || dhṛtarāṣṭraṃ vijānīhi yamaṃ bhuvananāyakam

14

विरूपाक्षं विजानीहि वरुणं यादसाम्पतिम् ।। राजराजं विजानीहि कुबेरं धनदं प्रभुम्

virūpākṣaṃ vijānīhi varuṇaṃ yādasāmpatim || rājarājaṃ vijānīhi kuberaṃ dhanadaṃ prabhum

15

ऐडूकरूपं कथितं मयैतत्प्रजाहिताख्यं यदुवंशमुख्य

aiḍūkarūpaṃ kathitaṃ mayaitatprajāhitākhyaṃ yaduvaṃśamukhya

84

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ऐडूकरूपनिर्माणो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aiḍūkarūpanirmāṇo nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। वासुदेवस्य देवस्य बहुरूपस्य भार्गव ।। ब्रूहि मे रूपनिर्माणं शाश्वतस्य महात्मनः

vajra uvāca || vāsudevasya devasya bahurūpasya bhārgava || brūhi me rūpanirmāṇaṃ śāśvatasya mahātmanaḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। एकवक्त्रश्चतुर्बाहुः सौम्यरूपः सुदर्शनः ।। सलिलाध्मातमेघाभस्सर्वाभरणभूषितः

mārkaṇḍeya uvāca || ekavaktraścaturbāhuḥ saumyarūpaḥ sudarśanaḥ || salilādhmātameghābhassarvābharaṇabhūṣitaḥ

3

कण्ठेन शुभरेखेण कम्बुतुल्येन राजता ।। वराभरणयुक्तेन कुण्डलोत्तमभूषिणा

kaṇṭhena śubharekheṇa kambutulyena rājatā || varābharaṇayuktena kuṇḍalottamabhūṣiṇā

4

अङ्गदी बद्धकेयूरो वनमालाविभूषणः ।। उरसा कौस्तुभं बिभ्रत्किरीटं शिरसा तथा

aṅgadī baddhakeyūro vanamālāvibhūṣaṇaḥ || urasā kaustubhaṃ bibhratkirīṭaṃ śirasā tathā

5

शिरःपद्मस्तथैवास्य कर्तव्यश्चारुकर्णिकः ।। मुष्टिश्लिष्टायतभुजस्तनुस्ताम्रनखाङ्गुलिः

śiraḥpadmastathaivāsya kartavyaścārukarṇikaḥ || muṣṭiśliṣṭāyatabhujastanustāmranakhāṅguliḥ

6

मध्येन त्रिवलीभङ्गःशोभितेन सुधारुणा ।। स्त्रीरूपधारिणी क्षोणी कार्या तत्पादमध्यगा

madhyena trivalībhaṅgaḥśobhitena sudhāruṇā || strīrūpadhāriṇī kṣoṇī kāryā tatpādamadhyagā

7

तत्करस्थांघ्रियुगुलो देवः कार्यो जनार्दनः ।। तालान्तरपदन्यासः किञ्चिन्निष्क्रान्तदक्षिणः

tatkarasthāṃghriyugulo devaḥ kāryo janārdanaḥ || tālāntarapadanyāsaḥ kiñcinniṣkrāntadakṣiṇaḥ

8

अन्तर्दृशा मही कार्या देवदर्शनविस्मिता ।। देवश्च कटिवासेन कार्यो जान्ववलम्बिना

antardṛśā mahī kāryā devadarśanavismitā || devaśca kaṭivāsena kāryo jānvavalambinā

9

वनमाला च कर्तव्या देवजान्ववलम्बिनी ।। यज्ञोपवीतः कर्तव्यो नाभिदेशमुपागतः

vanamālā ca kartavyā devajānvavalambinī || yajñopavītaḥ kartavyo nābhideśamupāgataḥ

3.85.10

उत्फुल्लकमलं पाणौ कुर्याद्देवस्य दक्षिणे ।। वाम पाणिगतं शङ्खं शङ्खाकारं तु कारयेत्

utphullakamalaṃ pāṇau kuryāddevasya dakṣiṇe || vāma pāṇigataṃ śaṅkhaṃ śaṅkhākāraṃ tu kārayet

11

दक्षिणे तु गदा देवी तनुमध्या सुलोचना ।। स्त्रीरूपधारिणी मुग्धा सर्वाभरणभूषणा

dakṣiṇe tu gadā devī tanumadhyā sulocanā || strīrūpadhāriṇī mugdhā sarvābharaṇabhūṣaṇā

12

पश्यन्ती देवदेवेशं कार्या चामरधारिणी ।। कार्यं तन्मूर्ध्निविन्यस्तं देवहस्तं तु दक्षिणम्

paśyantī devadeveśaṃ kāryā cāmaradhāriṇī || kāryaṃ tanmūrdhnivinyastaṃ devahastaṃ tu dakṣiṇam

13

वामभागगतश्चक्रः कार्यो लम्बोदरस्तथा।।। सर्वाभरण संयुक्तो नृत्तविस्फारितेक्षणः

vāmabhāgagataścakraḥ kāryo lambodarastathā||| sarvābharaṇa saṃyukto nṛttavisphāritekṣaṇaḥ

14

कर्तव्यश्चामरकरो देववीक्षणतत्परः।। कार्यो देवकरो वामो विन्यस्तस्तस्य मूर्धनि

kartavyaścāmarakaro devavīkṣaṇatatparaḥ|| kāryo devakaro vāmo vinyastastasya mūrdhani

15

वज्र उवाच ।। किं भयं तस्य देवस्य नित्यं सर्वायुधोद्यतः ।। यतस्तिष्ठति सर्वात्मा भयहा त्रिदिवौकसाम्

vajra uvāca || kiṃ bhayaṃ tasya devasya nityaṃ sarvāyudhodyataḥ || yatastiṣṭhati sarvātmā bhayahā tridivaukasām

16

मार्कण्डेय उवाच ।। नैतान्यायुधजातानि परमा र्थेन यादव ।। महाभूतान्यथैतानि हरिर्धारयते प्रभुः

mārkaṇḍeya uvāca || naitānyāyudhajātāni paramā rthena yādava || mahābhūtānyathaitāni harirdhārayate prabhuḥ

17

खं विजानीहि देवस्य करे शंखो महाभुजः ।। चक्रं जानीहि पवनं गदां तेजस्तथा विभोः

khaṃ vijānīhi devasya kare śaṃkho mahābhujaḥ || cakraṃ jānīhi pavanaṃ gadāṃ tejastathā vibhoḥ

18

आपः पद्मं विजानीहि पादमध्ये व्यवस्थितम् ।। महाभूतान्यथैतानि त्यक्तानि हरिणा नृप

āpaḥ padmaṃ vijānīhi pādamadhye vyavasthitam || mahābhūtānyathaitāni tyaktāni hariṇā nṛpa

19

क्षिप्रमेव विशीर्यन्ते तेन धारयते हरिः ।। विष्णुर्जीवः समाख्यातस्तेन त्यक्ताः शरीरगाः

kṣiprameva viśīryante tena dhārayate hariḥ || viṣṇurjīvaḥ samākhyātastena tyaktāḥ śarīragāḥ

3.85.20

भूतानि पश्य प्रत्यक्षं शीर्यमाणानि सर्वशः ।। भूतैर्देवधृतैलोको धार्यते यदुनन्दन ।। तेषां धारणशक्तिर्या सा ज्ञेया विष्णुकारिता

bhūtāni paśya pratyakṣaṃ śīryamāṇāni sarvaśaḥ || bhūtairdevadhṛtailoko dhāryate yadunandana || teṣāṃ dhāraṇaśaktiryā sā jñeyā viṣṇukāritā

21

वासुदेवस्य रूपेण कार्यः सङ्कर्षणः प्रभुः ।। स तु शुक्लवपुः कार्यो नीलवासा यदूत्तम

vāsudevasya rūpeṇa kāryaḥ saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || sa tu śuklavapuḥ kāryo nīlavāsā yadūttama

22

गदास्थाने च मुसलं चक्रस्थाने च लाङ्गलम्।। कर्तव्यौ तनुमध्यौ तौ नृरूपौ रूपसंयुतौ

gadāsthāne ca musalaṃ cakrasthāne ca lāṅgalam|| kartavyau tanumadhyau tau nṛrūpau rūpasaṃyutau

23

वासुदेवस्य रूपेण प्रद्युम्नश्च तथा भवेत् ।। स तु दूर्वाङ्कुरश्यामस्सितवासा विधीयते

vāsudevasya rūpeṇa pradyumnaśca tathā bhavet || sa tu dūrvāṅkuraśyāmassitavāsā vidhīyate

24

चक्रस्थाने भवेच्चापं गदास्थाने तथा शरम् ।। तथाविधौ तु कर्तव्यौ तथा मुससलाङ्गलौ

cakrasthāne bhaveccāpaṃ gadāsthāne tathā śaram || tathāvidhau tu kartavyau tathā musasalāṅgalau

25

एतदेव तथा रूपमनिरुद्धस्य कारयेत् ।। पद्मपत्राभवपुषो रक्ताम्बरधरस्य तु

etadeva tathā rūpamaniruddhasya kārayet || padmapatrābhavapuṣo raktāmbaradharasya tu

26

चक्रस्थाने भवेच्चर्म गदास्थानेऽसिरेव च ।। चर्म स्याच्चक्ररूपेण प्रांशुः खङ्गो विधीयते

cakrasthāne bhaveccarma gadāsthāne'sireva ca || carma syāccakrarūpeṇa prāṃśuḥ khaṅgo vidhīyate

27

चक्रादीनां स्वरूपाणि किञ्चिन्मूर्धसु दर्शयेत् ।। रम्याण्यायुधरूपाणि चक्रादीन्येव यादव

cakrādīnāṃ svarūpāṇi kiñcinmūrdhasu darśayet || ramyāṇyāyudharūpāṇi cakrādīnyeva yādava

28

वामपार्श्वगताः कार्या देवानां प्रवरा ध्वजाः ।। स्वपताकायुता राजन्यष्टिस्थास्ते यथेरिताः

vāmapārśvagatāḥ kāryā devānāṃ pravarā dhvajāḥ || svapatākāyutā rājanyaṣṭisthāste yatheritāḥ

29

पीतवर्णं प्रतीहारं वासुदेवस्य कारयेत् ।। सुभद्रवसुभद्राख्यौ वीरौ प्रासकरावुभौ

pītavarṇaṃ pratīhāraṃ vāsudevasya kārayet || subhadravasubhadrākhyau vīrau prāsakarāvubhau

3.85.30

आषाढो यज्ञतातश्च कार्यः सङ्कर्षणस्य तु ।। नलिवर्णौ महाभागौ तथा मुद्गरधारिणौ

āṣāḍho yajñatātaśca kāryaḥ saṅkarṣaṇasya tu || nalivarṇau mahābhāgau tathā mudgaradhāriṇau

31

प्रद्युम्नस्य प्रतीहारौ जयो विजय एव च ।। श्वेतवर्णौ महाभाग तथा खङ्गधरावुभौ

pradyumnasya pratīhārau jayo vijaya eva ca || śvetavarṇau mahābhāga tathā khaṅgadharāvubhau

32

आमोदश्च प्रमोदश्च महाबलपराक्रमौ ।। अनिरुद्धस्य विज्ञेयौ प्रतीहारौ सुरेश्वरौ

āmodaśca pramodaśca mahābalaparākramau || aniruddhasya vijñeyau pratīhārau sureśvarau

33

रक्तवर्णौ महाभाग तथोभौ शक्तिधारिणौ ।। सर्वे सुरूपाः कर्तव्याः सर्वाभरणधारिणः

raktavarṇau mahābhāga tathobhau śaktidhāriṇau || sarve surūpāḥ kartavyāḥ sarvābharaṇadhāriṇaḥ

34

द्विबाहवस्तु कर्तव्यास्तर्जन्युच्छ्रितपाणयः ।। दृष्टिस्तेषां तु कर्तव्या द्वारन्यस्ता महाभुज

dvibāhavastu kartavyāstarjanyucchritapāṇayaḥ || dṛṣṭisteṣāṃ tu kartavyā dvāranyastā mahābhuja

35

शक्रं सुभद्रं जानीहि वसुभद्रं हुताशनम् ।। आषाढं देवदेवेशं यमं जानीहि यादव

śakraṃ subhadraṃ jānīhi vasubhadraṃ hutāśanam || āṣāḍhaṃ devadeveśaṃ yamaṃ jānīhi yādava

36

यज्ञतातं विरूपाक्षं विद्धि देवमनिन्दितम् ।। जयं जानीहि वरुणं यादोगणमहेश्वरम्

yajñatātaṃ virūpākṣaṃ viddhi devamaninditam || jayaṃ jānīhi varuṇaṃ yādogaṇamaheśvaram

37

पवनं च विजानीहि विजयं यदुनन्दन ।। आमोदं धनदं विद्धि प्रमोदं शिवमेव च

pavanaṃ ca vijānīhi vijayaṃ yadunandana || āmodaṃ dhanadaṃ viddhi pramodaṃ śivameva ca

38

एते कार्याश्च वा सर्वे दिनगोक्तवपुर्धराः ।। एत एव तथा प्रोक्ता भूय एव महात्मभिः

ete kāryāśca vā sarve dinagoktavapurdharāḥ || eta eva tathā proktā bhūya eva mahātmabhiḥ

39

अष्टौ देवगणा राजँस्तन्मे निगदतः शृणु ।। वासुदेवप्रतीहारावणिमा लघिमा स्मृतौ

aṣṭau devagaṇā rājam̐stanme nigadataḥ śṛṇu || vāsudevapratīhārāvaṇimā laghimā smṛtau

3.85.40

संकर्षणप्रतीहारौ महिमाप्राप्तिसंज्ञितौ ।। प्राकाम्यं च तथेशित्वं प्रद्युम्ने कथितावुभौ

saṃkarṣaṇapratīhārau mahimāprāptisaṃjñitau || prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ pradyumne kathitāvubhau

41

वशित्वं विद्धि चामोदं यत्र कामावसायिता ।। प्रमोदमथ जानीहि सर्वलोकनमस्कृतम्

vaśitvaṃ viddhi cāmodaṃ yatra kāmāvasāyitā || pramodamatha jānīhi sarvalokanamaskṛtam

42

एतत्ते रूपनिर्माणं चतुर्मूर्तेर्मयेरितम् ।। एकमूर्तिधरः कार्या वैकुण्ठेत्यभिशब्दिताः

etatte rūpanirmāṇaṃ caturmūrtermayeritam || ekamūrtidharaḥ kāryā vaikuṇṭhetyabhiśabditāḥ

43

चतुर्मुखः स कर्तव्यः प्रागुक्तवदनः प्रभुः ।। चतुर्मूर्तिः स भवति कृते मुखचतुष्टये

caturmukhaḥ sa kartavyaḥ prāguktavadanaḥ prabhuḥ || caturmūrtiḥ sa bhavati kṛte mukhacatuṣṭaye

44

पूर्वं सौम्यमुखं कार्यं यत्तु मुख्यतमं विदुः ।। कर्तव्यं सिंहवक्त्राभं ज्ञानवक्त्रं तु दक्षिणम्

pūrvaṃ saumyamukhaṃ kāryaṃ yattu mukhyatamaṃ viduḥ || kartavyaṃ siṃhavaktrābhaṃ jñānavaktraṃ tu dakṣiṇam

45

पश्चिमं वदनं रौद्रं यत्तदैश्वर्यमुच्यते ।। चतुर्वक्त्रस्य कर्तव्यं रूपमन्यत्तथेरितम्

paścimaṃ vadanaṃ raudraṃ yattadaiśvaryamucyate || caturvaktrasya kartavyaṃ rūpamanyattatheritam

46

चतुर्भुजो वा कर्तव्यस्तार्क्ष्यो यादवनन्दन ।। गारुडश्च तथा कार्यो धर्मज्ञ रचिताञ्जलिः

caturbhujo vā kartavyastārkṣyo yādavanandana || gāruḍaśca tathā kāryo dharmajña racitāñjaliḥ

47

सुखोपविष्टैस्तत्पृष्ठे तत्करस्थो हि पङ्कजः ।। उपविष्टौ गदा चक्रौ कर्तव्यौ तार्क्ष्यपक्षयोः

sukhopaviṣṭaistatpṛṣṭhe tatkarastho hi paṅkajaḥ || upaviṣṭau gadā cakrau kartavyau tārkṣyapakṣayoḥ

48

तार्क्ष्यासनस्था श्रीः कार्या वामोत्सङ्गगतापि वा ।। शेषभोगोपविष्टो वा कार्यो देवो मनोहरः

tārkṣyāsanasthā śrīḥ kāryā vāmotsaṅgagatāpi vā || śeṣabhogopaviṣṭo vā kāryo devo manoharaḥ

49

तत्फणैरेव रचितं दुर्निरीक्ष्यं प्रभोर्मुखम् ।। शेषभोगोपविष्टस्य शून्यं करचतुष्टयम्

tatphaṇaireva racitaṃ durnirīkṣyaṃ prabhormukham || śeṣabhogopaviṣṭasya śūnyaṃ karacatuṣṭayam

3.85.50

कार्यं चक्रं गदा कार्या सदेहा तत्समीपगा ।। लक्ष्मीः कार्या तथा तस्य शेषभोगगतापि वा

kāryaṃ cakraṃ gadā kāryā sadehā tatsamīpagā || lakṣmīḥ kāryā tathā tasya śeṣabhogagatāpi vā

51

शेषपर्यङ्कशयने कार्यो वा भगवान्हरिः ।। ऐरावती सुमुद्भूते यथारूपो मयेरितः

śeṣaparyaṅkaśayane kāryo vā bhagavānhariḥ || airāvatī sumudbhūte yathārūpo mayeritaḥ

52

नृसिंह रूपं कथितं वाराहं कापिलं तथा ।। विश्वरूपं हयग्रीवं पद्मनाभं तथैव च

nṛsiṃha rūpaṃ kathitaṃ vārāhaṃ kāpilaṃ tathā || viśvarūpaṃ hayagrīvaṃ padmanābhaṃ tathaiva ca

53

ब्राह्म्यं रौद्रं च रामीय पुष्करेण महात्मना ।। कर्तव्यो वामनो देवः सङ्कटैर्गात्रपर्वभिः

brāhmyaṃ raudraṃ ca rāmīya puṣkareṇa mahātmanā || kartavyo vāmano devaḥ saṅkaṭairgātraparvabhiḥ

54

पीनगात्रश्च कर्तव्यो दण्डी चाध्ययनोद्यतः ।। दूर्वाश्यामश्च कर्तव्यः कृष्णाजिनधरस्तथा

pīnagātraśca kartavyo daṇḍī cādhyayanodyataḥ || dūrvāśyāmaśca kartavyaḥ kṛṣṇājinadharastathā

55

सजलाम्बुदसङ्काशस्तथा कार्यस्त्रिविक्रमः ।। दण्डपाशधरः कार्यः शङ्खसञ्चुम्बिताधरः

sajalāmbudasaṅkāśastathā kāryastrivikramaḥ || daṇḍapāśadharaḥ kāryaḥ śaṅkhasañcumbitādharaḥ

56

शङ्खचक्रगदापद्माः कार्यास्तस्य स्वरूपिणः ।। नृदेहास्ते न कर्तव्या शेषं कार्यं तु पूर्ववत्

śaṅkhacakragadāpadmāḥ kāryāstasya svarūpiṇaḥ || nṛdehāste na kartavyā śeṣaṃ kāryaṃ tu pūrvavat

57

एकोर्ध्ववदनः कार्यो देवो विस्फारितेक्षणः ।। रूपं नरस्य कथितं तथा नारायणस्य ते

ekordhvavadanaḥ kāryo devo visphāritekṣaṇaḥ || rūpaṃ narasya kathitaṃ tathā nārāyaṇasya te

58

कृष्णस्य हरिणा सार्धं पूर्वं वरुणसूनुना ।। हंसो मत्स्यस्तथा कूर्मः कार्यास्तद्रूपधारिणः

kṛṣṇasya hariṇā sārdhaṃ pūrvaṃ varuṇasūnunā || haṃso matsyastathā kūrmaḥ kāryāstadrūpadhāriṇaḥ

59

शृङ्गमत्स्यस्तु कर्तव्यौ देवदेवो जनार्दनः ।। स्त्रीरूपश्च तथा कार्यः सर्वाभरणभूषितः

śṛṅgamatsyastu kartavyau devadevo janārdanaḥ || strīrūpaśca tathā kāryaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

3.85.60

करेऽमृतघटश्चास्य कर्तव्यो भूरिदक्षिणः ।। पृथुः कार्यस्तथा राजा चक्रवत्यन्त लक्षणः

kare'mṛtaghaṭaścāsya kartavyo bhūridakṣiṇaḥ || pṛthuḥ kāryastathā rājā cakravatyanta lakṣaṇaḥ

61

कार्यस्तु भार्गवो रामो जटामण्डलदुर्दृशः ।। हस्तेऽस्य परशुः कार्यः कृष्णाजिनधरस्य तु

kāryastu bhārgavo rāmo jaṭāmaṇḍaladurdṛśaḥ || haste'sya paraśuḥ kāryaḥ kṛṣṇājinadharasya tu

62

रामो दाशरथिः कार्यो राजलक्षणलक्षितः ।। भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महायशाः

rāmo dāśarathiḥ kāryo rājalakṣaṇalakṣitaḥ || bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahāyaśāḥ

63

तथैव सर्वे कर्तव्याः किन्तु मौलिविवर्जिताः ।। गौरस्तु कार्यो वाल्मीकिर्जटा मण्डलदुर्दृशः

tathaiva sarve kartavyāḥ kintu maulivivarjitāḥ || gaurastu kāryo vālmīkirjaṭā maṇḍaladurdṛśaḥ

64

तपस्यभिरतः शान्तो न कृशो न च पीवरः ।। वाल्मीकिरूपं सकलं दत्तात्रेयस्य कारयेत्

tapasyabhirataḥ śānto na kṛśo na ca pīvaraḥ || vālmīkirūpaṃ sakalaṃ dattātreyasya kārayet

65

कृष्णशान्ततनु र्व्यासः पिङ्गलोऽतिजटाधरः ।। सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो वैशम्पायन एव च

kṛṣṇaśāntatanu rvyāsaḥ piṅgalo'tijaṭādharaḥ || sumanturjaiminiḥ pailo vaiśampāyana eva ca

66

तस्य शिष्यास्तु कर्तव्याश्चत्वारः परिपार्श्वयोः ।। युधिष्ठिरोऽथ कर्त्तव्यो राजलक्षणलक्षितः

tasya śiṣyāstu kartavyāścatvāraḥ paripārśvayoḥ || yudhiṣṭhiro'tha karttavyo rājalakṣaṇalakṣitaḥ

67

श्मश्रुहीनोऽतिपीनाङ्गः क्षाममध्यो वृकोदरः ।। तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रुः कर्तव्यश्च तथा गदी

śmaśruhīno'tipīnāṅgaḥ kṣāmamadhyo vṛkodaraḥ || tiryakprekṣī saṃhatabhruḥ kartavyaśca tathā gadī

68

दूर्वाश्यामोर्जुनः कार्यः किरीटी लोहिताङ्गदः ।। बाणचापधरः श्रीमान्सर्वाभरणभूषितः

dūrvāśyāmorjunaḥ kāryaḥ kirīṭī lohitāṅgadaḥ || bāṇacāpadharaḥ śrīmānsarvābharaṇabhūṣitaḥ

69

नकुलः सहदेवश्च कार्यावश्विसमावुभौ ।। खङ्गचर्मधरौ कार्यौ न त्वेवौषधिपाणिनौ

nakulaḥ sahadevaśca kāryāvaśvisamāvubhau || khaṅgacarmadharau kāryau na tvevauṣadhipāṇinau

3.85.70

नीलनीरजपत्राभा कृष्णा कार्यातिरूपिणी ।। पद्मपत्राग्रगौरा तु कर्त्तव्या देवकी तथा

nīlanīrajapatrābhā kṛṣṇā kāryātirūpiṇī || padmapatrāgragaurā tu karttavyā devakī tathā

71

मधूकपुष्पसच्छाया यशोदापि तथा भवेत् ।। एकानंशापि कर्तव्या देवी पद्मकरा तथा

madhūkapuṣpasacchāyā yaśodāpi tathā bhavet || ekānaṃśāpi kartavyā devī padmakarā tathā

72

कटिस्थवामहस्ता सा मध्यस्था रामकृष्णयोः ।। सीरपाणिर्बलः कार्यो मुसली चैव कुण्डली

kaṭisthavāmahastā sā madhyasthā rāmakṛṣṇayoḥ || sīrapāṇirbalaḥ kāryo musalī caiva kuṇḍalī

73

श्वेतोऽतिनीलवसनो मदादञ्चितलोचनः ।। कृष्णश्चक्रधरः कार्यो नीलोत्पलदलच्छविः

śveto'tinīlavasano madādañcitalocanaḥ || kṛṣṇaścakradharaḥ kāryo nīlotpaladalacchaviḥ

74

इन्दीवरकरा कार्या तथा श्यामा च रुक्मिणी ।। तार्क्ष्यस्था सा च कर्तव्या सत्यभामा सुरूपिणी

indīvarakarā kāryā tathā śyāmā ca rukmiṇī || tārkṣyasthā sā ca kartavyā satyabhāmā surūpiṇī

75

अन्याश्च देव्यः कर्तव्याः सुरूपाः सुमनोहराः ।। चापबाणधरः कार्यः प्रद्युम्नश्च सुदर्शनः

anyāśca devyaḥ kartavyāḥ surūpāḥ sumanoharāḥ || cāpabāṇadharaḥ kāryaḥ pradyumnaśca sudarśanaḥ

76

राजन्दूर्वादलश्यामः श्वेतवासा मदोत्कटः ।। कर्तव्यश्चानिरुद्धोऽपि खड्गचर्मधरः प्रभुः

rājandūrvādalaśyāmaḥ śvetavāsā madotkaṭaḥ || kartavyaścāniruddho'pi khaḍgacarmadharaḥ prabhuḥ

77

साम्बः कार्यो गदाहस्तः सुरूपश्च विशेषतः ।। साम्बानिरुद्धौ कर्तव्यौ पद्माभौ रक्तवाससौ ।। खङ्गहस्तौ च कर्तव्यौ स्त्रियो वेषौ तु पार्श्वयोः

sāmbaḥ kāryo gadāhastaḥ surūpaśca viśeṣataḥ || sāmbāniruddhau kartavyau padmābhau raktavāsasau || khaṅgahastau ca kartavyau striyo veṣau tu pārśvayoḥ

78

युयुधानस्तथा प्रांशुर्बाणचापधरो भवेत ।। वर्णेनोत्पलगर्भाभो दीर्घबाहुः सुलोचनः

yuyudhānastathā prāṃśurbāṇacāpadharo bhaveta || varṇenotpalagarbhābho dīrghabāhuḥ sulocanaḥ

79

प्रादुर्भावा देवदेवस्य विष्णोर्वक्तुं शक्या विस्तरान्नैव राजन् ।। बुद्ध्या तेषां कर्मयोगं यथा वच्छास्त्रं दृष्ट्वा ते तु कार्या बुधेन

prādurbhāvā devadevasya viṣṇorvaktuṃ śakyā vistarānnaiva rājan || buddhyā teṣāṃ karmayogaṃ yathā vacchāstraṃ dṛṣṭvā te tu kāryā budhena

85

इति श्रीविष्णुधर्मो०तृ०ख०मा०व० सं०देवोद्यानरूपनिर्माणोनाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmo0tṛ0kha0mā0va0 saṃ0devodyānarūpanirmāṇonāma pañcāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०८६-०९०

1

वज्र उवाच।। प्रोक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ प्रतिमालक्षणं शुभम् ।। प्रासादलक्षणं सम्यक्कथयस्वामितद्युते

vajra uvāca|| proktaṃ tvayā dvijaśreṣṭha pratimālakṣaṇaṃ śubham || prāsādalakṣaṇaṃ samyakkathayasvāmitadyute

2

मार्कण्डेय उवाच ।। हस्तप्रमाणन्तत्प्रोक्तं प्रासादानां तु लक्षणम् ।। संस्थानतो विनिर्दिष्टं हस्तमानानुकीर्तनम्

mārkaṇḍeya uvāca || hastapramāṇantatproktaṃ prāsādānāṃ tu lakṣaṇam || saṃsthānato vinirdiṣṭaṃ hastamānānukīrtanam

3

तदहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।। प्रासादलक्षणं श्रेष्ठं विजयारोग्यवर्धनम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || prāsādalakṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ vijayārogyavardhanam

4

भागं तु जगती कार्या प्रासादो भागमेव च ।। कर्तव्या जगती मात्रतल्पोच्छ्रायत्रिभृमिका

bhāgaṃ tu jagatī kāryā prāsādo bhāgameva ca || kartavyā jagatī mātratalpocchrāyatribhṛmikā

5

उच्छ्राया तेन कर्तव्या ह्येकैका भूमिका गतिः ।। भद्रपीठाकृतिः कार्या भूमिका भूमिका पुनः

ucchrāyā tena kartavyā hyekaikā bhūmikā gatiḥ || bhadrapīṭhākṛtiḥ kāryā bhūmikā bhūmikā punaḥ

6

प्रसादार्थं कटिः कार्या कूटमेव तथैव च ।। कटिमूलाष्टभागेन सोपानविस्तरा भवेत्

prasādārthaṃ kaṭiḥ kāryā kūṭameva tathaiva ca || kaṭimūlāṣṭabhāgena sopānavistarā bhavet

7

समसंख्यं तु कर्तव्यं सोपानं भूमिकां प्रति ।। कूटः कार्यस्त्रिधोच्छेदः शुभामलकसारकः

samasaṃkhyaṃ tu kartavyaṃ sopānaṃ bhūmikāṃ prati || kūṭaḥ kāryastridhocchedaḥ śubhāmalakasārakaḥ

8

चतुरस्रस्तथा राजन्क्रमोपचयसंयुतः ।। विच्छेदाश्चात्र कर्तव्याः सिंहमालाविभूषिताः

caturasrastathā rājankramopacayasaṃyutaḥ || vicchedāścātra kartavyāḥ siṃhamālāvibhūṣitāḥ

9

द्वारोच्छ्रायाश्च कर्तव्या देवाश्चाष्टांशसंयुताः ।। विस्तारं द्विगुणं चात्र द्वारोच्छ्रायं तु कारयेत्

dvārocchrāyāśca kartavyā devāścāṣṭāṃśasaṃyutāḥ || vistāraṃ dviguṇaṃ cātra dvārocchrāyaṃ tu kārayet

3.86.10

द्वारशोभावती कार्या चन्द्रशाला समुच्छ्रिता ।। कूटप्रथमविच्छेदे शुभामलकसारकैः

dvāraśobhāvatī kāryā candraśālā samucchritā || kūṭaprathamavicchede śubhāmalakasārakaiḥ

11

द्वारैश्चतुर्भिर्भग्नैस्तु न भग्नैर्वा महीपते ।। प्रासादमेतत्कर्तव्यं कूटच्छेदद्वये तथा

dvāraiścaturbhirbhagnaistu na bhagnairvā mahīpate || prāsādametatkartavyaṃ kūṭacchedadvaye tathā

12

विच्छिन्न चन्द्रशालाभिश्चतसृभिरिवावृतम् ।। हिमवान्नाम विख्यातः प्रासादोऽयं मनोहरः

vicchinna candraśālābhiścatasṛbhirivāvṛtam || himavānnāma vikhyātaḥ prāsādo'yaṃ manoharaḥ

13

कूटच्छेदद्वयोपेतो माल्यवानभिधीयते ।। एककूटस्तथैवायं शृङ्गवानिति कीर्तितः

kūṭacchedadvayopeto mālyavānabhidhīyate || ekakūṭastathaivāyaṃ śṛṅgavāniti kīrtitaḥ

14

आगाराख्यो भवत्येष द्वारेणैकेन शृङ्गवान् ।। अगारो भवनाख्यः स्यात्प्रासादस्तु द्विमेखलः

āgārākhyo bhavatyeṣa dvāreṇaikena śṛṅgavān || agāro bhavanākhyaḥ syātprāsādastu dvimekhalaḥ

15

गृहाख्यश्चैष निर्दिष्टः प्रासादश्चैकमेखलः ।। शृङ्गवान्निषधाख्यः स्यात्प्रासादस्तु द्विमेखलः

gṛhākhyaścaiṣa nirdiṣṭaḥ prāsādaścaikamekhalaḥ || śṛṅgavānniṣadhākhyaḥ syātprāsādastu dvimekhalaḥ

16

स एव नीलो भवति तथा चैवैकमेखलः।। माल्यवाञ्श्वेतसंज्ञः स्यात्प्रासादस्तु द्विमेखलः

sa eva nīlo bhavati tathā caivaikamekhalaḥ|| mālyavāñśvetasaṃjñaḥ syātprāsādastu dvimekhalaḥ

17

विन्ध्यनामा भवत्येष तथा चैवैकमेखलः ।। अगारभेदरहितः सर्वः सर्वदिवौकसाम्

vindhyanāmā bhavatyeṣa tathā caivaikamekhalaḥ || agārabhedarahitaḥ sarvaḥ sarvadivaukasām

18

राजन्देवगृहाः कार्या यथेष्टाशामुखाः शुभा।। आगारभेदाः कर्तव्याः पूर्वपश्चिमदिङ्मुखाः

rājandevagṛhāḥ kāryā yatheṣṭāśāmukhāḥ śubhā|| āgārabhedāḥ kartavyāḥ pūrvapaścimadiṅmukhāḥ

19

तेषां लिङ्गप्रतिष्ठैका शस्ता भवति पार्थिव ।। द्विमेखला ये कथितास्तथा चैवैकमेखलाः

teṣāṃ liṅgapratiṣṭhaikā śastā bhavati pārthiva || dvimekhalā ye kathitāstathā caivaikamekhalāḥ

3.86.20

भागस्तेषां तु जगती भागस्तेषां तथा कटिः ।। भागमेकं तथा कार्यं कूटं प्राग्वन्महीपते

bhāgasteṣāṃ tu jagatī bhāgasteṣāṃ tathā kaṭiḥ || bhāgamekaṃ tathā kāryaṃ kūṭaṃ prāgvanmahīpate

21

वलभीसंस्थितं रम्यं प्रासादं तु चतुर्दिशम् ।। विस्तारत्रिगुणायामं तथा चैवैकमेखलम्

valabhīsaṃsthitaṃ ramyaṃ prāsādaṃ tu caturdiśam || vistāratriguṇāyāmaṃ tathā caivaikamekhalam

22

पार्श्वयोर्वलभीपृष्ठे चन्द्रशालायुतं भवेत् ।। प्रासादे तत्र कर्तव्यस्त्रयाश्चामलसारकाः

pārśvayorvalabhīpṛṣṭhe candraśālāyutaṃ bhavet || prāsāde tatra kartavyastrayāścāmalasārakāḥ

23

भागस्तु मेखला तत्र कटिभागस्तथा भवेत् ।। भाग एकस्तु वलभी तथा तत्र प्रकीर्तिता

bhāgastu mekhalā tatra kaṭibhāgastathā bhavet || bhāga ekastu valabhī tathā tatra prakīrtitā

24

प्रासादस्याष्टमो भागः कर्तव्यो मेखलागतिः ।। कष्ट्यष्टभागो द्वौ हित्वा सोपानं विस्तराद्भवेत्

prāsādasyāṣṭamo bhāgaḥ kartavyo mekhalāgatiḥ || kaṣṭyaṣṭabhāgo dvau hitvā sopānaṃ vistarādbhavet

25

एकस्या दिशि चैवात्र द्वारः कार्यः समुच्छ्रयः ।। स्वेच्छाशाभिमुखः कार्यो वलभीसंज्ञितस्त्वयम्

ekasyā diśi caivātra dvāraḥ kāryaḥ samucchrayaḥ || svecchāśābhimukhaḥ kāryo valabhīsaṃjñitastvayam

26

प्रासादेऽस्मिँस्तु कर्तव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। एकानंशाथ वा कार्या मध्यगा रामकृष्णयोः

prāsāde'smim̐stu kartavyā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || ekānaṃśātha vā kāryā madhyagā rāmakṛṣṇayoḥ

27

गणेशस्कन्दयोर्मध्ये कर्तव्यो वा त्रिलोचनः ।। मध्येर्कचन्द्रयोः कार्यस्त्वष्टा वापि जनार्दनः

gaṇeśaskandayormadhye kartavyo vā trilocanaḥ || madhyerkacandrayoḥ kāryastvaṣṭā vāpi janārdanaḥ

28

एकैव दुर्गा कर्तव्या बहुबाहु विभूषिता ।। तत्र कार्याथ वा लक्ष्मीर्जगत्त्रितयभूषणा

ekaiva durgā kartavyā bahubāhu vibhūṣitā || tatra kāryātha vā lakṣmīrjagattritayabhūṣaṇā

29

विष्णुर्भोगशयः कार्यः प्रासादे तत्र वा नृप ।। चतुरात्माथवा कार्यो देवदेवो जनार्दनः

viṣṇurbhogaśayaḥ kāryaḥ prāsāde tatra vā nṛpa || caturātmāthavā kāryo devadevo janārdanaḥ

3.86.30

शक्रकीनाशवरुणैः सहितो वा धनेश्वरः ।। अन्ये देवा न कर्तव्या ये मया नानुकीर्तिताः

śakrakīnāśavaruṇaiḥ sahito vā dhaneśvaraḥ || anye devā na kartavyā ye mayā nānukīrtitāḥ

31

एकाशाभिमुखैर्द्वारैश्चतुर्भिः संयुतस्त्वयम ।। ब्रह्मणा वृद्धिदो नाम प्रासादः परिकीर्तितः

ekāśābhimukhairdvāraiścaturbhiḥ saṃyutastvayama || brahmaṇā vṛddhido nāma prāsādaḥ parikīrtitaḥ

32

कर्तव्यस्तत्र लोकेशश्चतुरात्मा हरिस्त्वथ ।। विस्तारत्रिगुणैश्छायां द्वारांस्तत्र निवेशयेत्

kartavyastatra lokeśaścaturātmā haristvatha || vistāratriguṇaiśchāyāṃ dvārāṃstatra niveśayet

33

विस्तारत्रिगुणोच्छ्रायैर्द्वारैर्वा संयुतस्त्रिभिः ।। प्रासादोऽयं भवेद्राजँस्त्रिगुणो नामतः शुभः

vistāratriguṇocchrāyairdvārairvā saṃyutastribhiḥ || prāsādo'yaṃ bhavedrājam̐striguṇo nāmataḥ śubhaḥ

34

एकाशाभिमुखद्वारगर्भभित्तिसमन्वि तः ।। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रासादेऽत्र निवेशयेत्

ekāśābhimukhadvāragarbhabhittisamanvi taḥ || brahmā viṣṇuśca rudraśca prāsāde'tra niveśayet

35

आदित्यविष्णुचन्द्रार्काः पृथग्भूपालसत्तम ।। गणेशरुद्रस्कन्दान्वा प्रासादेऽस्मिन्निवेशयेत्

ādityaviṣṇucandrārkāḥ pṛthagbhūpālasattama || gaṇeśarudraskandānvā prāsāde'sminniveśayet

36

पार्श्वस्थवलभीहीनो वलभीसंज्ञितो भवेत् ।। प्रासादः पार्श्वसंयुक्तः शिखरो नामतो नृप

pārśvasthavalabhīhīno valabhīsaṃjñito bhavet || prāsādaḥ pārśvasaṃyuktaḥ śikharo nāmato nṛpa

37

पार्श्वस्थवलभीहीनं वृत्तिदं कामदं भवेत ।। पार्श्वस्थवलभीहीनं त्रिगुणं नृगृहं भवेत्

pārśvasthavalabhīhīnaṃ vṛttidaṃ kāmadaṃ bhaveta || pārśvasthavalabhīhīnaṃ triguṇaṃ nṛgṛhaṃ bhavet

38

कृतविस्तृतदिग्द्वारं प्रासादं वलभीगतम्।। तुरगाख्यं विनिर्दिष्टं रेतोमन्दगृहं हितम्

kṛtavistṛtadigdvāraṃ prāsādaṃ valabhīgatam|| turagākhyaṃ vinirdiṣṭaṃ retomandagṛhaṃ hitam

39

विनायकस्य तत्कार्यं भद्रकाल्यस्तथैव च ।। स्कन्दस्य कार्यं तद्राजँल्लक्ष्म्या कार्यमथापि वा

vināyakasya tatkāryaṃ bhadrakālyastathaiva ca || skandasya kāryaṃ tadrājam̐llakṣmyā kāryamathāpi vā

3.86.40

नागानां प्रमथानां वा नान्यस्य तु विधीयते ।। कृतविस्तृतदिग्द्वारं तुरगं कुञ्जरं स्मृतम्

nāgānāṃ pramathānāṃ vā nānyasya tu vidhīyate || kṛtavistṛtadigdvāraṃ turagaṃ kuñjaraṃ smṛtam

41

तुरगाभिहतानां च देवानां तत्प्रशस्यते ।। शक्रस्य च महाभाग नान्येषां तद्विधीयते

turagābhihatānāṃ ca devānāṃ tatpraśasyate || śakrasya ca mahābhāga nānyeṣāṃ tadvidhīyate

42

यथेष्टसंख्यागर्भं तु प्रासादं वलभीगतम् ।। यथेष्टन्नाम विख्यातं यथेष्टायामसंज्ञितम्

yatheṣṭasaṃkhyāgarbhaṃ tu prāsādaṃ valabhīgatam || yatheṣṭannāma vikhyātaṃ yatheṣṭāyāmasaṃjñitam

43

यथेष्टमानं द्वारन्तद् द्वारेणैकेन संयुतम् ।। एकगर्भं तदेवोक्तं विशालं नाम पार्थिव

yatheṣṭamānaṃ dvārantad dvāreṇaikena saṃyutam || ekagarbhaṃ tadevoktaṃ viśālaṃ nāma pārthiva

44

यथेष्टे च विशाले च कर्तव्या मातरो नृप ।। ग्रहा वा राजशार्दूल नक्षत्राण्यथ वा पुनः

yatheṣṭe ca viśāle ca kartavyā mātaro nṛpa || grahā vā rājaśārdūla nakṣatrāṇyatha vā punaḥ

45

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।। भृगवोङ्गिरसः साध्या देवो वा यदि वाश्विनौ

ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ || bhṛgavoṅgirasaḥ sādhyā devo vā yadi vāśvinau

46

अष्टौ वाथ दिशां पाला यदि वा भूतपञ्चकम् ।। एवं देवगणः कार्यो राजन्प्रासादयोस्तयोः

aṣṭau vātha diśāṃ pālā yadi vā bhūtapañcakam || evaṃ devagaṇaḥ kāryo rājanprāsādayostayoḥ

47

आयता माल्यवत्पृष्ठे वलभी तु यदा भवेत् ।। कर्तव्यो भद्रकाल्यर्थे प्रासादो भद्रसंज्ञितः

āyatā mālyavatpṛṣṭhe valabhī tu yadā bhavet || kartavyo bhadrakālyarthe prāsādo bhadrasaṃjñitaḥ

48

तिर्यक्स्था माल्यवत्पृष्ठे वलभी तु यदा भवेत ।। द्वारपालेति स प्रोक्तः प्रासादो विबुधप्रियः

tiryaksthā mālyavatpṛṣṭhe valabhī tu yadā bhaveta || dvārapāleti sa proktaḥ prāsādo vibudhapriyaḥ

49

सुभद्राख्यस्य निर्दिष्टः श्वेताख्यो भद्रवत्कृतः ।। कृतस्तु द्वारशालावत्सौम्यः स्याद्गन्धमादनः

subhadrākhyasya nirdiṣṭaḥ śvetākhyo bhadravatkṛtaḥ || kṛtastu dvāraśālāvatsaumyaḥ syādgandhamādanaḥ

3.86.50

सौम्यः सुभद्रश्च तथा सर्वेषामेव शस्यते ।। अष्टत्रिकूटं त्रिच्छेदं शुभामलकसारकम्

saumyaḥ subhadraśca tathā sarveṣāmeva śasyate || aṣṭatrikūṭaṃ tricchedaṃ śubhāmalakasārakam

51

अष्टांशजगतीबन्धं तथा चैवैकमेखलम् ।। अष्टगर्भाष्टदिग्द्वारं कमलं परिकीर्तितम्

aṣṭāṃśajagatībandhaṃ tathā caivaikamekhalam || aṣṭagarbhāṣṭadigdvāraṃ kamalaṃ parikīrtitam

52

अष्टौ तत्र तु कर्तव्या ग्रहाः केतुविवर्जिताः ।। सूर्यः शुक्रः कुजो राहुः सौरश्चन्द्रो बुधो गुरुः

aṣṭau tatra tu kartavyā grahāḥ ketuvivarjitāḥ || sūryaḥ śukraḥ kujo rāhuḥ sauraścandro budho guruḥ

53

क्रमेणानेन कर्तव्यं तत्र राजन्गृहाष्टकम् ।। भूजलाकाशवह्नीन्दुदीक्षितार्कमरुत्तनुः

krameṇānena kartavyaṃ tatra rājangṛhāṣṭakam || bhūjalākāśavahnīndudīkṣitārkamaruttanuḥ

54

महादेवोऽथ वा कार्यस्तत्र देवो जगद्गुरुः ।। अष्टात्मा वासुदेवो वा प्रभवे यापनेन च

mahādevo'tha vā kāryastatra devo jagadguruḥ || aṣṭātmā vāsudevo vā prabhave yāpanena ca

55

प्रासादेऽस्मिंस्तु कर्तव्यो विधिनानेन वा हरिः ।। चतुरात्मा तु कर्तव्यो दिग्द्वारेष्वत्र केशवः

prāsāde'smiṃstu kartavyo vidhinānena vā hariḥ || caturātmā tu kartavyo digdvāreṣvatra keśavaḥ

56

अश्वशीर्षं वराहं च नरसिंहं त्रिविक्रमम् ।। ईशानादिषु कोणेषु कार्या देवा नरोत्तम

aśvaśīrṣaṃ varāhaṃ ca narasiṃhaṃ trivikramam || īśānādiṣu koṇeṣu kāryā devā narottama

57

उच्छ्रिता जगती कार्या भद्रपीठाकृतिं विना ।। प्राग्भागवलभीहीनं तुरगं तत्र कारयेत्

ucchritā jagatī kāryā bhadrapīṭhākṛtiṃ vinā || prāgbhāgavalabhīhīnaṃ turagaṃ tatra kārayet

58

प्रशस्तः सर्वदेवानां प्रासादस्त्वरुणोदयः ।। पूर्वापराशाभिमुखः कार्योयं नान्यदिङ्मुखः

praśastaḥ sarvadevānāṃ prāsādastvaruṇodayaḥ || pūrvāparāśābhimukhaḥ kāryoyaṃ nānyadiṅmukhaḥ

59

अयमेवातिदीर्घस्तु प्रासादो गृहसंज्ञितः ।। प्रासादे त्वरुणे लग्ना वल्यप्रासादकावुभौ

ayamevātidīrghastu prāsādo gṛhasaṃjñitaḥ || prāsāde tvaruṇe lagnā valyaprāsādakāvubhau

3.86.60

याम्योत्तराशाभिमुखौ तद्वज्जगति बन्धनौ ।। सम्मुखौ तौ तु जगति वलभीच्छन्दकौ भवेत्

yāmyottarāśābhimukhau tadvajjagati bandhanau || sammukhau tau tu jagati valabhīcchandakau bhavet

61

शुभा जालप्रतिच्छन्ना सौभद्वारमुखा तथा ।। तत्र स्याद्गरुडो नाम प्रासादः सुमनोहरः

śubhā jālapraticchannā saubhadvāramukhā tathā || tatra syādgaruḍo nāma prāsādaḥ sumanoharaḥ

62

आदित्यस्य प्रतिष्ठानं प्रासादे तत्र शस्यते ।। दण्डपिङ्गलकौ कार्यौ तत्र प्रासादयोर्द्वयोः

ādityasya pratiṣṭhānaṃ prāsāde tatra śasyate || daṇḍapiṅgalakau kāryau tatra prāsādayordvayoḥ

63

तयोर्वा नृप कर्तव्यौ रतौ मन्दयमावुभौ ।। कर्तव्यौ वा महाराज तथा केशवशङ्करौ

tayorvā nṛpa kartavyau ratau mandayamāvubhau || kartavyau vā mahārāja tathā keśavaśaṅkarau

64

प्रासादे गरुडो वापि कर्तव्यश्चन्द्रमा बुधैः ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ शिशिराम्बुपौ

prāsāde garuḍo vāpi kartavyaścandramā budhaiḥ || pārśvaprāsādayostasya kartavyau śiśirāmbupau

65

प्रासादे गारुडे वापि कामदेवं तु कारयेत् ।। पार्श्व प्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ वनमालिनौ

prāsāde gāruḍe vāpi kāmadevaṃ tu kārayet || pārśva prāsādayostasya kartavyau vanamālinau

66

प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यो देवराड् बुधैः ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ वनमालिनौ

prāsāde gāruḍe vāpi kartavyo devarāḍ budhaiḥ || pārśvaprāsādayostasya kartavyau vanamālinau

67

प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यश्च तथा यमः ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य मृत्युकालौ निवेशयेत्

prāsāde gāruḍe vāpi kartavyaśca tathā yamaḥ || pārśvaprāsādayostasya mṛtyukālau niveśayet

68

प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यो वरुणो भवेत् ।। पार्श्वप्रासादयोः कार्या गङ्गा कालिन्दिरेव च

prāsāde gāruḍe vāpi kartavyo varuṇo bhavet || pārśvaprāsādayoḥ kāryā gaṅgā kālindireva ca

69

प्रासादे गारुडे वापि धनाध्यक्षं तु कारयेत् ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य शङ्खपद्मौ निवेशयेत्

prāsāde gāruḍe vāpi dhanādhyakṣaṃ tu kārayet || pārśvaprāsādayostasya śaṅkhapadmau niveśayet

3.86.70

प्रासादे गारुडे वापि ब्रह्माणं विनिवेशयेत् ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ केशवेश्वरौ

prāsāde gāruḍe vāpi brahmāṇaṃ viniveśayet || pārśvaprāsādayostasya kartavyau keśaveśvarau

71

प्रासादे गारुडे वापि महादेवं निवेशयेत् ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यौ विष्णुपितामहौ

prāsāde gāruḍe vāpi mahādevaṃ niveśayet || pārśvaprāsādayostasya kāryau viṣṇupitāmahau

72

विनायकः कुमारो वा कर्तव्यो यदुनन्दन ।। वीरभद्रश्च नन्दी च कर्तव्यौ वा मनोहरौ

vināyakaḥ kumāro vā kartavyo yadunandana || vīrabhadraśca nandī ca kartavyau vā manoharau

73

प्रासादे गारुडे वापि गरुडं विनिवेशयेत् ।। पार्श्वप्रासादयोः कार्यः कश्यपो विनता तथा

prāsāde gāruḍe vāpi garuḍaṃ viniveśayet || pārśvaprāsādayoḥ kāryaḥ kaśyapo vinatā tathā

74

प्रासादे गारुडे वापि वासुदेवं निवेशयेत् ।। पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यौ रुद्रपितामहौ

prāsāde gāruḍe vāpi vāsudevaṃ niveśayet || pārśvaprāsādayostasya kāryau rudrapitāmahau

75

चन्द्रार्कौ वा महाराज यदि वा वरुणानिलौ ।। लक्ष्मीं च कालरात्रीं च यदि वाप्यनलानिलौ

candrārkau vā mahārāja yadi vā varuṇānilau || lakṣmīṃ ca kālarātrīṃ ca yadi vāpyanalānilau

76

तार्क्ष्यानन्तौ महाराज यदि वा गरुडारुणौ ।। प्रासादे गारुडे वापि धर्मः कार्यो महीपते

tārkṣyānantau mahārāja yadi vā garuḍāruṇau || prāsāde gāruḍe vāpi dharmaḥ kāryo mahīpate

77

पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्योऽर्थः काम एव च ।। लिङ्गाकारं तु कर्तव्यं देववेश्म त्रिमेखलम्

pārśvaprāsādayostasya kāryo'rthaḥ kāma eva ca || liṅgākāraṃ tu kartavyaṃ devaveśma trimekhalam

78

तस्य नाम भवेल्लोके शर्वेति नरपुङ्गव ।। द्विमेखलस्य तस्यैव त्रैलोक्यमिति निर्दिशेत्

tasya nāma bhavelloke śarveti narapuṅgava || dvimekhalasya tasyaiva trailokyamiti nirdiśet

79

स एव लिङ्गनामा स्यात्प्रासादस्त्वेकमेखलः ।। कूटवद्वलभीयुक्तं सर्वकीटं प्रकीर्तितम्

sa eva liṅganāmā syātprāsādastvekamekhalaḥ || kūṭavadvalabhīyuktaṃ sarvakīṭaṃ prakīrtitam

3.86.80

ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं त्रैलोक्यं वलभीयुतम् ।। लिङ्गाख्यं वलभीयुक्तं सारमित्यभिधीयते

brahmāṇḍamiti vijñeyaṃ trailokyaṃ valabhīyutam || liṅgākhyaṃ valabhīyuktaṃ sāramityabhidhīyate

81

शर्वाद्याः षडिमे कार्याः पूर्वपश्चिमदिङ्मुखाः ।। लिङ्गसंस्थापनं कार्यं नित्यमेतेषु पण्डितैः

śarvādyāḥ ṣaḍime kāryāḥ pūrvapaścimadiṅmukhāḥ || liṅgasaṃsthāpanaṃ kāryaṃ nityameteṣu paṇḍitaiḥ

82

प्रासादं वलभीसंज्ञं चतुरस्रं विमेखलम् ।। चतुरस्रमिति ख्यातं कार्यं तत्सुमनोहरम्

prāsādaṃ valabhīsaṃjñaṃ caturasraṃ vimekhalam || caturasramiti khyātaṃ kāryaṃ tatsumanoharam

83

विद्वारं स्तंभसंयुक्तं पुरस्ताद्भित्तिवर्जितम् ।।। शाक्रं देवगणैर्युक्तं यमं वा पितृसंयुतम्

vidvāraṃ staṃbhasaṃyuktaṃ purastādbhittivarjitam ||| śākraṃ devagaṇairyuktaṃ yamaṃ vā pitṛsaṃyutam

84

मातृयुक्तं महाकालं नृसिंहमथ वा पुनः ।। दुर्गां देवीं तथा राजन्नक्षत्रं शशिनं तथा

mātṛyuktaṃ mahākālaṃ nṛsiṃhamatha vā punaḥ || durgāṃ devīṃ tathā rājannakṣatraṃ śaśinaṃ tathā

85

ग्रहैर्दिवाकरं युक्तं नागैर्वा नृप वासुकिम ।। सुमेखलं तन्निर्दिष्टं तथा नृप समेखलम्

grahairdivākaraṃ yuktaṃ nāgairvā nṛpa vāsukima || sumekhalaṃ tannirdiṣṭaṃ tathā nṛpa samekhalam

86

विमेखलं तत्कथितं राजन्द्वारं द्विमेखलम्।।। त्रिमेखलं तत्कथितं मेखलाढ्यं महीपते

vimekhalaṃ tatkathitaṃ rājandvāraṃ dvimekhalam||| trimekhalaṃ tatkathitaṃ mekhalāḍhyaṃ mahīpate

87

सर्वेष्वेतेषु कर्तव्याः सभास्थाः सर्वकीर्तिताः ।। अन्येप्यनुक्ताः कर्तव्याः सभास्था नरपुङ्गव

sarveṣveteṣu kartavyāḥ sabhāsthāḥ sarvakīrtitāḥ || anyepyanuktāḥ kartavyāḥ sabhāsthā narapuṅgava

88

चतुरस्रादयस्त्वेते द्वारवन्तो महीपते ।। धिष्ण्यशल्यबुधेन्द्वाख्या नामतः परिकीर्तिताः

caturasrādayastvete dvāravanto mahīpate || dhiṣṇyaśalyabudhendvākhyā nāmataḥ parikīrtitāḥ

89

चतुरस्रो गृहः कार्यः प्रासादस्त्वेक भूमिकः।। गृह इत्येव विख्यातो लक्ष्मीं तत्र निवेशयेत

caturasro gṛhaḥ kāryaḥ prāsādastveka bhūmikaḥ|| gṛha ityeva vikhyāto lakṣmīṃ tatra niveśayeta

3.86.90

स एव कार्यो देवानां यथष्टो बहुभूमिकः ।। बहुभूमिकसंज्ञस्तु यथेष्टं नृपपुङ्गव

sa eva kāryo devānāṃ yathaṣṭo bahubhūmikaḥ || bahubhūmikasaṃjñastu yatheṣṭaṃ nṛpapuṅgava

91

भूमिकाद्वादशोपेतः षडस्रो मेरुरुच्यते ।। चतुर्द्वारस्तु कर्तव्यः सर्वेषां त्रिदिवौकसाम

bhūmikādvādaśopetaḥ ṣaḍasro merurucyate || caturdvārastu kartavyaḥ sarveṣāṃ tridivaukasāma

92

शुक्तिमान्नामतः सर्वः स चैकादशभूमिकः ।। मन्दरो नामतः प्रोक्तः स तद्द्वादशभूमिकः

śuktimānnāmataḥ sarvaḥ sa caikādaśabhūmikaḥ || mandaro nāmataḥ proktaḥ sa taddvādaśabhūmikaḥ

93

नवभिर्भूमिकाभिस्तु पारियात्रः प्रकीर्तितः ।। अलको नाम विख्यातस्तथा चैवाष्टभूमिकः

navabhirbhūmikābhistu pāriyātraḥ prakīrtitaḥ || alako nāma vikhyātastathā caivāṣṭabhūmikaḥ

94

विमानः सप्तभौमः स्यात्पलभौमो नन्दनः स्मृतः ।। पञ्चतः पञ्च मः स्याच्चतुर्भौमश्चतुष्ककः

vimānaḥ saptabhaumaḥ syātpalabhaumo nandanaḥ smṛtaḥ || pañcataḥ pañca maḥ syāccaturbhaumaścatuṣkakaḥ

95

त्रिभूमिस्तु त्रिभूमिः स्याद्द्विभूम्याख्यो द्विभूमिकः ।। एकभौमस्तु निर्दिष्टस्तथा चैवैकभूमिकः

tribhūmistu tribhūmiḥ syāddvibhūmyākhyo dvibhūmikaḥ || ekabhaumastu nirdiṣṭastathā caivaikabhūmikaḥ

96

प्रोक्तः समुद्राख्यस्तथा वृत्तैकमेखलः ।। मेखला चतुरस्रा तु भद्रपीठाकृतिर्भवेत्

proktaḥ samudrākhyastathā vṛttaikamekhalaḥ || mekhalā caturasrā tu bhadrapīṭhākṛtirbhavet

97

कृतस्त्वष्टपरिच्छेदैः सर्वस्वामलसारकैः।। वृत्त एव तथा नन्दी प्रासादः परिकीर्तितः

kṛtastvaṣṭaparicchedaiḥ sarvasvāmalasārakaiḥ|| vṛtta eva tathā nandī prāsādaḥ parikīrtitaḥ

98

दीर्घराजगुहाकारो गुहाराजः प्रकीर्तितः।। भद्रकाल्यास्तथा कार्या विष्णोर्भागशयस्य वा

dīrgharājaguhākāro guhārājaḥ prakīrtitaḥ|| bhadrakālyāstathā kāryā viṣṇorbhāgaśayasya vā

99

एकशृङ्गस्तथा वृत्तो वृषाख्यः स्याद्द्विमेखलः ।। हंसाकारस्तथा हंसो घटाकाग्स्तथा घटः

ekaśṛṅgastathā vṛtto vṛṣākhyaḥ syāddvimekhalaḥ || haṃsākārastathā haṃso ghaṭākāgstathā ghaṭaḥ

3.86.100

सिंहाकारः स्मृतः सिंहो मण्डपो मण्डपाकृतिः ।। द्वादशास्रिः षडस्रिस्तु तथाष्टास्रिर्महीपते

siṃhākāraḥ smṛtaḥ siṃho maṇḍapo maṇḍapākṛtiḥ || dvādaśāsriḥ ṣaḍasristu tathāṣṭāsrirmahīpate

101

प्रासादास्तु मया प्रोक्तास्तथा प्रोक्ताश्रयस्थितिः ।। पञ्चभिः शिखरैर्जुष्टश्चतुर्भिरपि मण्डपैः

prāsādāstu mayā proktāstathā proktāśrayasthitiḥ || pañcabhiḥ śikharairjuṣṭaścaturbhirapi maṇḍapaiḥ

102

द्वारैश्चतुर्भिः संयुक्तः कैलाशः परिकीर्तितः ।। त्रिमेखलस्त्रिशृङ्गश्च त्रिकूटो नाम विश्रुतः

dvāraiścaturbhiḥ saṃyuktaḥ kailāśaḥ parikīrtitaḥ || trimekhalastriśṛṅgaśca trikūṭo nāma viśrutaḥ

103

शृङ्गेणैकेन संयुक्तश्चतुर्भिरपि मण्डपैः।। चतुर्द्वारः स्मृतः सौम्यः प्रासादः सुमनोहरः

śṛṅgeṇaikena saṃyuktaścaturbhirapi maṇḍapaiḥ|| caturdvāraḥ smṛtaḥ saumyaḥ prāsādaḥ sumanoharaḥ

104

प्राकारं जानुदघ्ना स्याद्यस्यैका जगती भवेत्।। प्रासादतुल्या त्र्यंशा तु त्र्यंशतुल्या तथा कटिः

prākāraṃ jānudaghnā syādyasyaikā jagatī bhavet|| prāsādatulyā tryaṃśā tu tryaṃśatulyā tathā kaṭiḥ

105

शिखरः कुहरोपेतो नानारूपकभूषितः।। एकमण्डपसंयुक्तस्तादृशैः सुरमन्दिरैः

śikharaḥ kuharopeto nānārūpakabhūṣitaḥ|| ekamaṇḍapasaṃyuktastādṛśaiḥ suramandiraiḥ

106

स्वल्पैर्विदिक्षु संयुक्तश्चतुर्भिर्भुवि मण्डपैः।। सोपानमूले संयुक्तो द्वाभ्यामेव नराधिप

svalpairvidikṣu saṃyuktaścaturbhirbhuvi maṇḍapaiḥ|| sopānamūle saṃyukto dvābhyāmeva narādhipa

107

प्रासादो राजराजाख्यो मुख्योऽयं परिकीर्तितः।। प्रासादे राजराजाख्ये चत्वारो यदि मण्डपाः

prāsādo rājarājākhyo mukhyo'yaṃ parikīrtitaḥ|| prāsāde rājarājākhye catvāro yadi maṇḍapāḥ

108

सर्वे शिखरहीनाः स्युस्तथा सोपानमूलगाः।। अष्टौ देवगृहाणि स्युः स भवेद्धरणीधरः

sarve śikharahīnāḥ syustathā sopānamūlagāḥ|| aṣṭau devagṛhāṇi syuḥ sa bhaveddharaṇīdharaḥ

109

मण्डपैः शिखरोपेतैविमानाख्यः स वै भवेत ।। विदिक्षु यत्र प्रासादाश्चत्वारो मण्डपान्तरे

maṇḍapaiḥ śikharopetaivimānākhyaḥ sa vai bhaveta || vidikṣu yatra prāsādāścatvāro maṇḍapāntare

3.86.110

मण्डपाः शिखरोपेता मध्यमंजारिसंयुताः ।। नवभिः शिखरैरेष प्रासादः सुरराड् भवेत्

maṇḍapāḥ śikharopetā madhyamaṃjārisaṃyutāḥ || navabhiḥ śikharaireṣa prāsādaḥ surarāḍ bhavet

111

बहुवातायनोपेतो बहुजालगवाक्षकः ।। चतुरस्रोऽथ वा वृत्तस्तथैवोच्छ्रितमेखलः

bahuvātāyanopeto bahujālagavākṣakaḥ || caturasro'tha vā vṛttastathaivocchritamekhalaḥ

112

आनन्दनामा भवति प्रासादः सर्वतोमुखः ।। मेखलापृष्ठभूभागात्क्रमेणामलसारकैः

ānandanāmā bhavati prāsādaḥ sarvatomukhaḥ || mekhalāpṛṣṭhabhūbhāgātkrameṇāmalasārakaiḥ

113

अविच्छिन्नैः क्रमाद्द्वारैर्बहुभिर्यो विनिर्मितः ।। न मुण्डो न च शूलाग्रः प्रासादः सुसमः स्मृतः

avicchinnaiḥ kramāddvārairbahubhiryo vinirmitaḥ || na muṇḍo na ca śūlāgraḥ prāsādaḥ susamaḥ smṛtaḥ

114

मुण्डमण्डलसंयुक्तः स एवोक्तः प्रभञ्जनः ।। चतुर्भिर्मण्डपैर्युक्तो विश्वकर्मेति कीर्त्यते

muṇḍamaṇḍalasaṃyuktaḥ sa evoktaḥ prabhañjanaḥ || caturbhirmaṇḍapairyukto viśvakarmeti kīrtyate

115

मण्डपैः सुसमाकारैश्चतुर्भिरपि संयुतः ।। महासुमन इत्येष प्रासादः परिकीर्तितः

maṇḍapaiḥ susamākāraiścaturbhirapi saṃyutaḥ || mahāsumana ityeṣa prāsādaḥ parikīrtitaḥ

116

भद्राकारः स्मृतश्छत्रो मृदङ्गः स्यात्तदा कृतिः । विपरीतो मृदङ्गस्तु वज्र इत्यभिधीयते

bhadrākāraḥ smṛtaśchatro mṛdaṅgaḥ syāttadā kṛtiḥ | viparīto mṛdaṅgastu vajra ityabhidhīyate

117

एका कटिर्भवेद्यस्य तथैका जगती नृप ।। शिखरा श्रेणिगाः पञ्च द्वाराः पञ्च तथा नृप

ekā kaṭirbhavedyasya tathaikā jagatī nṛpa || śikharā śreṇigāḥ pañca dvārāḥ pañca tathā nṛpa

118

प्रासादो लोकपालाख्यो लोकपालेषु शस्यते ।। शंसन्त्यथान्यं प्रासादं महाभूतगणस्य च

prāsādo lokapālākhyo lokapāleṣu śasyate || śaṃsantyathānyaṃ prāsādaṃ mahābhūtagaṇasya ca

119

प्रासादो वर्तुलकटिस्तथा वर्तुलमेखलः ।। अष्टास्रिः शिखरोपेतो द्वाराष्टकभूषितः

prāsādo vartulakaṭistathā vartulamekhalaḥ || aṣṭāsriḥ śikharopeto dvārāṣṭakabhūṣitaḥ

3.86.120

दिग्बन्ध इति विख्यातः प्रासादः सर्वदैवतः ।। पश्चाद्गविटकोपेतो जगती मानमण्डलः

digbandha iti vikhyātaḥ prāsādaḥ sarvadaivataḥ || paścādgaviṭakopeto jagatī mānamaṇḍalaḥ

121

प्रासादस्त्वेकशिखरः सामान्यः परिकीर्तितः ।। मण्डपे जालकोपेते पश्चाद्भागे गुहा भवेत

prāsādastvekaśikharaḥ sāmānyaḥ parikīrtitaḥ || maṇḍape jālakopete paścādbhāge guhā bhaveta

122

विमेखलोऽयं प्रासादः सुगुहः परिकीर्तितः ।। स एव त्रिगुणोपेतस्त्रिगुणः परिकीर्तितः

vimekhalo'yaṃ prāsādaḥ suguhaḥ parikīrtitaḥ || sa eva triguṇopetastriguṇaḥ parikīrtitaḥ

123

हिमवान्बहुभिस्तम्भैर्युतो भवति नन्दकः ।। स्तम्भवान्वलभीयुक्तः प्रासादो भित्तिवर्जितः

himavānbahubhistambhairyuto bhavati nandakaḥ || stambhavānvalabhīyuktaḥ prāsādo bhittivarjitaḥ

124

आकाशनी सा भवति तत्राकाशं प्रकल्पयेत ।। षोडशस्रिस्तु कथितः प्रासादस्तावदस्रिकः

ākāśanī sā bhavati tatrākāśaṃ prakalpayeta || ṣoḍaśasristu kathitaḥ prāsādastāvadasrikaḥ

125

प्रासादः शङ्खसंज्ञः स्याच्छङ्खाकारः सुशोभनः ।। पद्माभशिखरोपेतो वैजयन्तो महीपते

prāsādaḥ śaṅkhasaṃjñaḥ syācchaṅkhākāraḥ suśobhanaḥ || padmābhaśikharopeto vaijayanto mahīpate

126

अनास्रिः शिखरोपेतो भवेदम्बुदसंज्ञितः ।। शिखरैः कुहरोपेतैर्भवेन्मङ्गलसंज्ञितः

anāsriḥ śikharopeto bhavedambudasaṃjñitaḥ || śikharaiḥ kuharopetairbhavenmaṅgalasaṃjñitaḥ

127

प्रासादानां शतं चैतत्समासात्कथितं मया ।। यथेच्छाशामुखाः कार्या येषां दिङ् न प्रयोजिताः

prāsādānāṃ śataṃ caitatsamāsātkathitaṃ mayā || yathecchāśāmukhāḥ kāryā yeṣāṃ diṅ na prayojitāḥ

128

सर्वे देवगणाः कार्या येषां देवो न कीर्तितः।। विष्णोर्देवस्य कर्तव्यः सर्व एव विशेषतः

sarve devagaṇāḥ kāryā yeṣāṃ devo na kīrtitaḥ|| viṣṇordevasya kartavyaḥ sarva eva viśeṣataḥ

129

अन्यमिश्रौ न कर्तव्यौ चन्द्रार्कावेकवेश्मगौ ।। सूर्येण संयुतश्चन्द्रः क्षीणः केतुः क्षयावहः

anyamiśrau na kartavyau candrārkāvekaveśmagau || sūryeṇa saṃyutaścandraḥ kṣīṇaḥ ketuḥ kṣayāvahaḥ

3.86.130

परस्पराशाभिमुखौ कर्तव्यौ सूर्यरात्रिपौ ।। पूर्वापराशाभिमुखौ न तु याम्योत्तरामुखौ

parasparāśābhimukhau kartavyau sūryarātripau || pūrvāparāśābhimukhau na tu yāmyottarāmukhau

131

पूर्वापराशाभिमुखौ यद्वा स्यातां तदा शशी ।। पूज्यो भवति धर्मज्ञ कर्तुः कल्याणकारकः

pūrvāparāśābhimukhau yadvā syātāṃ tadā śaśī || pūjyo bhavati dharmajña kartuḥ kalyāṇakārakaḥ

132

नैकवेश्मगतौ कार्यौ ग्रहौ स्कन्दविनायकौ ।। न नागगरुडौ कार्यौ न चान्तकमहेश्वरौ

naikaveśmagatau kāryau grahau skandavināyakau || na nāgagaruḍau kāryau na cāntakamaheśvarau

133

महाकालनृसिंहौ च रक्तां शुष्कां तथैव च ।। ब्रह्मरुद्रकृतान्तैस्तु भद्रकाल्याथ वा सह

mahākālanṛsiṃhau ca raktāṃ śuṣkāṃ tathaiva ca || brahmarudrakṛtāntaistu bhadrakālyātha vā saha

124

कामदेवो न कर्तव्यस्तथैव वरुणानलौ ।। देवस्यैकस्य नो कार्ये द्वे तथा च तथा नृप

kāmadevo na kartavyastathaiva varuṇānalau || devasyaikasya no kārye dve tathā ca tathā nṛpa

135

प्रादुर्भावगते कार्ये ते च विप्णोर्महात्मनः ।। येषामपि च देवानां द्वन्द्वयोगो विगर्हितः

prādurbhāvagate kārye te ca vipṇormahātmanaḥ || yeṣāmapi ca devānāṃ dvandvayogo vigarhitaḥ

136

तेषामप्यन्यसहितः प्रशस्तो नृपसत्तम ।। ग्रहसंख्यासुसहितौ कर्तव्यौ सूर्यरात्रिपौ

teṣāmapyanyasahitaḥ praśasto nṛpasattama || grahasaṃkhyāsusahitau kartavyau sūryarātripau

137

महादेवसमीपस्थौ तथा स्कन्दविनायकौ ।। वासुदेवसमीपस्थौ शेषतार्क्ष्यौ तथैव च

mahādevasamīpasthau tathā skandavināyakau || vāsudevasamīpasthau śeṣatārkṣyau tathaiva ca

138

एवमन्यसमेतानां यथायोगैः पृथग्विधैः ।। कर्तव्यस्तु विरुद्धानां देवानां चापि सङ्गमः

evamanyasametānāṃ yathāyogaiḥ pṛthagvidhaiḥ || kartavyastu viruddhānāṃ devānāṃ cāpi saṅgamaḥ

139

प्रासादलक्षणमिदं कथितं समासादालोक्य पूर्वचरितं हि पितामहोक्तम ।। शास्त्रं हिताय नरसत्तम मानुषाणां धार्यं त्वया तदतियत्नपरेण नित्यम्

prāsādalakṣaṇamidaṃ kathitaṃ samāsādālokya pūrvacaritaṃ hi pitāmahoktama || śāstraṃ hitāya narasattama mānuṣāṇāṃ dhāryaṃ tvayā tadatiyatnapareṇa nityam

86

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रासादलक्षणो नाम षडशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prāsādalakṣaṇo nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। प्रासादमथ वक्ष्यामि सर्वतोभद्रसंज्ञितम ।। चतुरात्मा हरिर्यत्र कर्तव्यो जगतीपते

mārkaṇḍeya uvāca || || prāsādamatha vakṣyāmi sarvatobhadrasaṃjñitama || caturātmā hariryatra kartavyo jagatīpate

2

एकत्र जगती कार्या चतुरस्रा मनोरमा ।। तस्यां गर्भगृहाः कार्या विंशतिश्चतुरुत्तराः

ekatra jagatī kāryā caturasrā manoramā || tasyāṃ garbhagṛhāḥ kāryā viṃśatiścaturuttarāḥ

3

येषां पृष्ठे जगत्यूर्द्धवं प्राकारं विनिवेशयेत् ।। सर्वत्र मेखलाकारं तत्रापि विनिवेशयेत

yeṣāṃ pṛṣṭhe jagatyūrddhavaṃ prākāraṃ viniveśayet || sarvatra mekhalākāraṃ tatrāpi viniveśayeta

4

प्रासादका महाराज चतुर्विंशतिरेव च ।। चतुर्षु दिक्षु सोपानं मेखलायां निवेशयेत्

prāsādakā mahārāja caturviṃśatireva ca || caturṣu dikṣu sopānaṃ mekhalāyāṃ niveśayet

5

सोपानस्त्र्यंशविस्तारो मेखलाया प्रकीर्तितः ।। सोपानोभयतो राजन्प्रासादास्ते त्रयस्त्रयः

sopānastryaṃśavistāro mekhalāyā prakīrtitaḥ || sopānobhayato rājanprāsādāste trayastrayaḥ

6

भवन्ति मेखलापृष्ठे तदादौ गर्भमन्दिरम् ।। विमेखलं तु सामान्यं मध्ये तेषां विमण्डपम

bhavanti mekhalāpṛṣṭhe tadādau garbhamandiram || vimekhalaṃ tu sāmānyaṃ madhye teṣāṃ vimaṇḍapama

7

हिमवन्संज्ञितौ कार्यौ तस्य पार्श्वे विमेखलौ ।। सोपानमूले प्रासादे द्वेद्वे कार्ये मनोरमे

himavansaṃjñitau kāryau tasya pārśve vimekhalau || sopānamūle prāsāde dvedve kārye manorame

8

दंष्ट्रे देवकुलाख्ये ते सामान्याख्ये विमण्डपे ।। तथैव जगतीपृष्ठे कोणे देवकुलं न्यसेत्

daṃṣṭre devakulākhye te sāmānyākhye vimaṇḍape || tathaiva jagatīpṛṣṭhe koṇe devakulaṃ nyaset

9

प्रासादो मध्यमश्चात्र कर्तव्यो मण्डपान्वितः ।। चत्वारो मण्डपाश्चात्र कार्याः शिखरसंज्ञिताः

prāsādo madhyamaścātra kartavyo maṇḍapānvitaḥ || catvāro maṇḍapāścātra kāryāḥ śikharasaṃjñitāḥ

3.87.10

मध्यप्रासादकोणेषु तथा मण्डपसन्धिषु ।। द्विद्विगर्भगुहान्रम्यान्प्रासादान्विनिवेशयेत्

madhyaprāsādakoṇeṣu tathā maṇḍapasandhiṣu || dvidvigarbhaguhānramyānprāsādānviniveśayet

11

एकैकं मण्डपं चात्र द्वारत्रितयभूषितम् ।। चतुर्थे च तथा द्वारे देवगर्भगृहं भवेत्

ekaikaṃ maṇḍapaṃ cātra dvāratritayabhūṣitam || caturthe ca tathā dvāre devagarbhagṛhaṃ bhavet

12

मण्डपस्य च ये द्वारा कार्यास्ते स्तम्भभूषिताः ।। प्रासादस्यास्य शिखरा भवन्त्येव नवैव तु

maṇḍapasya ca ye dvārā kāryāste stambhabhūṣitāḥ || prāsādasyāsya śikharā bhavantyeva navaiva tu

13

उच्छ्रितं नवमं शृङ्गं तुल्यं स्याच्छिखराष्टकम् ।। मध्यमं शिखरं तत्र कार्यं शिखरवर्जितम्

ucchritaṃ navamaṃ śṛṅgaṃ tulyaṃ syācchikharāṣṭakam || madhyamaṃ śikharaṃ tatra kāryaṃ śikharavarjitam

14

रूपकैर्विविधैर्युक्तं न मण्डं न च शूलवत् ।। अष्टौ तु शिखरास्तत्र कर्तव्याः कुहरान्विताः

rūpakairvividhairyuktaṃ na maṇḍaṃ na ca śūlavat || aṣṭau tu śikharāstatra kartavyāḥ kuharānvitāḥ

15

जालागवाक्षकोपेतैः कुहरैर्नृप भूषिताः ।। सर्वत्र शिखराः कार्याः शुभामलकसारकाः

jālāgavākṣakopetaiḥ kuharairnṛpa bhūṣitāḥ || sarvatra śikharāḥ kāryāḥ śubhāmalakasārakāḥ

16

सचक्राः सपताकाश्च सध्वजाश्च नराधिप ।। खेऽभिषक्त इवाभाति प्रासादोऽयं समुच्छ्रितः

sacakrāḥ sapatākāśca sadhvajāśca narādhipa || khe'bhiṣakta ivābhāti prāsādo'yaṃ samucchritaḥ

17

क्रमतो देवतान्यास प्रासादेऽस्मिन्निबोध मे ।। वासुदेवोऽत्र कर्तव्यः पूर्वाशाभिमुखो नृप

kramato devatānyāsa prāsāde'sminnibodha me || vāsudevo'tra kartavyaḥ pūrvāśābhimukho nṛpa

18

पश्चिमाशामुखो वापि न कार्यश्चान्यदिङ्मुखः ।। वासुदेवदिशं चात्र पूर्वां राजन्प्रकल्पयेत्

paścimāśāmukho vāpi na kāryaścānyadiṅmukhaḥ || vāsudevadiśaṃ cātra pūrvāṃ rājanprakalpayet

19

तस्याश्चैवानुसारेण दिशः स्यात्परिकल्पना ।। दक्षिणाशामुखः कार्यो देवः सङ्कर्षणः प्रभुः

tasyāścaivānusāreṇa diśaḥ syātparikalpanā || dakṣiṇāśāmukhaḥ kāryo devaḥ saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ

3.87.20

पश्चिमाशामुखः कार्यः प्रद्युम्नश्चाप्यनन्तरम् ।। उत्तरशामुखो राजन्ननिरुद्धो विधीयते

paścimāśāmukhaḥ kāryaḥ pradyumnaścāpyanantaram || uttaraśāmukho rājannaniruddho vidhīyate

21

दिग्गर्भा ये मया प्रोक्ता गृहा मण्डलसन्धिगाः ।। प्राङ्मण्डपाद्दक्षिणतो लक्ष्मीं तत्र तु कारयेत

diggarbhā ye mayā proktā gṛhā maṇḍalasandhigāḥ || prāṅmaṇḍapāddakṣiṇato lakṣmīṃ tatra tu kārayeta

52

दक्षिणाद्वामतो निद्रां कालरात्रीं तु दक्षिणे ।। पश्चिमाद्वामतः सिद्धिं रतिं तस्यैव दक्षिणे

dakṣiṇādvāmato nidrāṃ kālarātrīṃ tu dakṣiṇe || paścimādvāmataḥ siddhiṃ ratiṃ tasyaiva dakṣiṇe

23

उत्तराद्वामतः कीर्तिं दक्षिणेन सरस्वतीम् ।। पूर्वस्यां वामभागे तु तथा पुष्टिं निवेशयेत्

uttarādvāmataḥ kīrtiṃ dakṣiṇena sarasvatīm || pūrvasyāṃ vāmabhāge tu tathā puṣṭiṃ niveśayet

24

ऐशान्यादिक्रमाः कार्याः कोणप्रासादगास्त्विमे ।। अश्वशीर्षं वराहं च नरसिंहं त्रिविक्रमम्

aiśānyādikramāḥ kāryāḥ koṇaprāsādagāstvime || aśvaśīrṣaṃ varāhaṃ ca narasiṃhaṃ trivikramam

25

प्रासादकेषु कर्तव्या मेखला बन्धकेषु च ।। चतुर्विंशतिरित्येते विबुधा विबुधोत्तम

prāsādakeṣu kartavyā mekhalā bandhakeṣu ca || caturviṃśatirityete vibudhā vibudhottama

26

तार्क्ष्यं शङ्खं तथा पद्मं चक्रं लाङ्गलमेव च ।। मुसलं चाप्यनन्तं च गदां तालं तथैव च

tārkṣyaṃ śaṅkhaṃ tathā padmaṃ cakraṃ lāṅgalameva ca || musalaṃ cāpyanantaṃ ca gadāṃ tālaṃ tathaiva ca

27

त्रिशूलं च तथा शार्ङ्गं शरं मकरमेव च ।। परशुं मुद्गरं चैव चर्म पाशं च पार्थिव

triśūlaṃ ca tathā śārṅgaṃ śaraṃ makarameva ca || paraśuṃ mudgaraṃ caiva carma pāśaṃ ca pārthiva

28

पट्टिशं नन्दकं चैव शक्तिमृष्टिं तथैव च ।। वज्रं च कौस्तुभं चैव वनमालां च यादव

paṭṭiśaṃ nandakaṃ caiva śaktimṛṣṭiṃ tathaiva ca || vajraṃ ca kaustubhaṃ caiva vanamālāṃ ca yādava

29

दंष्ट्रां देवगृहाणां मे त्वं विन्यासमिदं शुणु ।। इन्द्राग्नी पूर्वतः कार्यौ दक्षिणेन तथा नृप

daṃṣṭrāṃ devagṛhāṇāṃ me tvaṃ vinyāsamidaṃ śuṇu || indrāgnī pūrvataḥ kāryau dakṣiṇena tathā nṛpa

3.87.30

यमश्च निर्ऋतिश्चैव पश्चिमे वरुणानिलौ ।। उत्तरेण च कर्तव्यौ धनेश्वरमहेश्वरौ

yamaśca nirṛtiścaiva paścime varuṇānilau || uttareṇa ca kartavyau dhaneśvaramaheśvarau

31

ग्रहाष्टकं वा कर्तव्यं दंष्ट्रा देवगृहेषु च ।। आदित्यशुक्रौ पूर्वेण याम्येन च कुजासुरौ

grahāṣṭakaṃ vā kartavyaṃ daṃṣṭrā devagṛheṣu ca || ādityaśukrau pūrveṇa yāmyena ca kujāsurau

32

शनैश्चरशशांकौ च तथा पश्चिमतो नृप।। उत्तरेण च कर्तव्यौ चन्द्रपुत्रबृहस्पती

śanaiścaraśaśāṃkau ca tathā paścimato nṛpa|| uttareṇa ca kartavyau candraputrabṛhaspatī

33

दंष्ट्रादेवगृहावत्र वासुदेवस्य यावुभौ ।। वासुदेवप्रतीहारौ तयोर्वा कारयेन्नृप

daṃṣṭrādevagṛhāvatra vāsudevasya yāvubhau || vāsudevapratīhārau tayorvā kārayennṛpa

34

सुभद्रवसुभद्राख्यौ त्रैलोक्यस्येश्वरावुभौ ।। आषाढयज्ञताताख्यौ कार्यौ सङ्कर्षणस्य तु

subhadravasubhadrākhyau trailokyasyeśvarāvubhau || āṣāḍhayajñatātākhyau kāryau saṅkarṣaṇasya tu

35

जयं च विजयं चैव प्रद्युम्रस्य तु कारयेत ।। आमोदं च प्रमोदं च अनिरुद्धस्य पार्थिव

jayaṃ ca vijayaṃ caiva pradyumrasya tu kārayeta || āmodaṃ ca pramodaṃ ca aniruddhasya pārthiva

36

प्रागुक्तं देवतान्यासाद्दंष्ट्रा देवकुलेष्वथ ।। प्रतीहारप्रतिष्ठानं शस्यते बहुभिर्गुणैः

prāguktaṃ devatānyāsāddaṃṣṭrā devakuleṣvatha || pratīhārapratiṣṭhānaṃ śasyate bahubhirguṇaiḥ

37

त एव ज्ञेया दिक्पालास्त एव च तथा ग्रहाः ।। एतत्त्वं जगतीबन्धे शृणु देवान्यथाक्रमम्

ta eva jñeyā dikpālāsta eva ca tathā grahāḥ || etattvaṃ jagatībandhe śṛṇu devānyathākramam

38

गायत्रीं चतुरो वेदान्वैष्णवीं चापराजिताम् ।। मृत्युं कालं यमं दण्डं कवचं शरमेव च

gāyatrīṃ caturo vedānvaiṣṇavīṃ cāparājitām || mṛtyuṃ kālaṃ yamaṃ daṇḍaṃ kavacaṃ śarameva ca

39

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं ज्ञानं पाशुपतं तथा ।। व्यासवाल्मीकिमार्कण्डं महाभूताननन्तरम्

sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ jñānaṃ pāśupataṃ tathā || vyāsavālmīkimārkaṇḍaṃ mahābhūtānanantaram

3.87.40

एवंविधेऽत्र प्रासादे विस्तीर्णमजिरं भवेत ।। तोयैस्कृत्रिमैर्दिव्यैः सम्बद्धैरुपशोभितम्

evaṃvidhe'tra prāsāde vistīrṇamajiraṃ bhaveta || toyaiskṛtrimairdivyaiḥ sambaddhairupaśobhitam

41

द्वारपालाश्चतस्रस्तु ततः कार्या विजानता ।। प्रासादो द्वारशालाख्यः समरूपो मनोहरः

dvārapālāścatasrastu tataḥ kāryā vijānatā || prāsādo dvāraśālākhyaḥ samarūpo manoharaḥ

42

श्रेणीगताश्च प्राकाराः कार्या गर्भगुहाः शुभाः ।। प्रादुर्भावं न्यसेत्तेषु विष्णोरमिततेजसः

śreṇīgatāśca prākārāḥ kāryā garbhaguhāḥ śubhāḥ || prādurbhāvaṃ nyasetteṣu viṣṇoramitatejasaḥ

43

अथ वा पार्थिवश्रेष्ठ सर्वान्देवगणान्क्रमात ।। प्रासादमेतद्विधिवद्यः करोति महीपते

atha vā pārthivaśreṣṭha sarvāndevagaṇānkramāta || prāsādametadvidhivadyaḥ karoti mahīpate

44

सर्वेषां देवतानां तु नित्यं विहितपूजनम् ।। कल्पं त्रेतायुगस्यादौ चक्रवर्त्यभिधीयते

sarveṣāṃ devatānāṃ tu nityaṃ vihitapūjanam || kalpaṃ tretāyugasyādau cakravartyabhidhīyate

45

परिवेशस्तथा कार्यः स्वर्गे वसति कामतः ।। ततः सायुज्यतामेति देवदेवस्य चक्रिणः

pariveśastathā kāryaḥ svarge vasati kāmataḥ || tataḥ sāyujyatāmeti devadevasya cakriṇaḥ

46

फलं त्रैलोक्यदानस्य ध्रुवमाप्नोति मानवः ।। प्रासादेस्मिन्सकृत्कृत्वा सर्वेषामेव पूजनम्

phalaṃ trailokyadānasya dhruvamāpnoti mānavaḥ || prāsādesminsakṛtkṛtvā sarveṣāmeva pūjanam

47

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। यथेष्टं काममाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || yatheṣṭaṃ kāmamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

48

सचक्रः सपताकोऽयं प्रासादोऽतिमनोहरः ।। यावद्दर्शनमायाति तावन्नश्यन्त्युपद्रवाः

sacakraḥ sapatāko'yaṃ prāsādo'timanoharaḥ || yāvaddarśanamāyāti tāvannaśyantyupadravāḥ

49

व्याधिश्चैवापमृत्युश्च ईतयश्च तथा नृप ।। नाशमायान्त्यसन्देहं तत्प्रविष्टस्य यादव

vyādhiścaivāpamṛtyuśca ītayaśca tathā nṛpa || nāśamāyāntyasandehaṃ tatpraviṣṭasya yādava

3.87.50

नाकालमृत्यवो राजन्योगिन्यो यक्षराक्षसाः ।। प्रेता विनायका वापि प्रभवन्त्यपि कस्यचित्

nākālamṛtyavo rājanyoginyo yakṣarākṣasāḥ || pretā vināyakā vāpi prabhavantyapi kasyacit

51

अत्र सात्त्वतमुख्या ये सायुज्यं यान्ति ते ध्रुवम् ।। ये देवग्रहगाश्चात्र दासीदासगणाश्च ये

atra sāttvatamukhyā ye sāyujyaṃ yānti te dhruvam || ye devagrahagāścātra dāsīdāsagaṇāśca ye

52

सर्वे ते स्वर्गमायान्ति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। यस्य राज्ञस्तु विषये प्रासादोऽयं भवत्यपि

sarve te svargamāyānti yāvadindrāścaturdaśa || yasya rājñastu viṣaye prāsādo'yaṃ bhavatyapi

53

स चापि शक्रलोकस्थश्चिरं मोदति पार्थिवः ।। तस्मिन्पताकां यो दद्यात्तया पापं विधूयते

sa cāpi śakralokasthaściraṃ modati pārthivaḥ || tasminpatākāṃ yo dadyāttayā pāpaṃ vidhūyate

54

ईतयश्च शमं यान्ति पुण्यमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। कृत्वा सितं तं प्रासादं चक्रवर्त्यभिधीयते

ītayaśca śamaṃ yānti puṇyamāpnotyanuttamam || kṛtvā sitaṃ taṃ prāsādaṃ cakravartyabhidhīyate

55

एवं विधानविहिते मया देवा यथोदिताः ।। सर्वे सन्निहितास्तत्र भवन्ति वसुधाधिप

evaṃ vidhānavihite mayā devā yathoditāḥ || sarve sannihitāstatra bhavanti vasudhādhipa

56

तत्र यत्सलिलं तिष्ठेत्तत्तीर्थं सततं भवेत् ।। तत्र यात्राविधाने तु सर्वे देवाः सवासवाः

tatra yatsalilaṃ tiṣṭhettattīrthaṃ satataṃ bhavet || tatra yātrāvidhāne tu sarve devāḥ savāsavāḥ

57

ऋषयश्च महाभागास्त्रैकाल्यामलदर्शिनः ।। राजर्षयः पुराणाश्च सर्वे समुदिता गणैः

ṛṣayaśca mahābhāgāstraikālyāmaladarśinaḥ || rājarṣayaḥ purāṇāśca sarve samuditā gaṇaiḥ

58

दिविष्ठाः सुमहात्मानः शक्रतुल्यपराक्रमाः।। गन्धर्वाप्सरसश्चैव शुभा भूतगणाश्च ये

diviṣṭhāḥ sumahātmānaḥ śakratulyaparākramāḥ|| gandharvāpsarasaścaiva śubhā bhūtagaṇāśca ye

59

सशरीराः समायान्ति इष्टं देवमहोत्सवम्।। तत्रोत्सवं नरः पश्यन्ध्रुवं कल्याणभाग्भवेत्

saśarīrāḥ samāyānti iṣṭaṃ devamahotsavam|| tatrotsavaṃ naraḥ paśyandhruvaṃ kalyāṇabhāgbhavet

अध्यायाः ०८६-०९० (cont. 2)

3.87.60

तत्र हिंसा न कर्तव्या देवद्रव्यस्य कर्हिचित ।। राजा वा तन्नियुक्तो वा तत्रास्याधिकृतस्तु यः

tatra hiṃsā na kartavyā devadravyasya karhicita || rājā vā tanniyukto vā tatrāsyādhikṛtastu yaḥ

61

स याति नरकं घोरं सपुत्रपशुबान्धवः ।। अस्मिँल्लोके ध्रुवं तस्य स्थाननाशो भविष्यति

sa yāti narakaṃ ghoraṃ saputrapaśubāndhavaḥ || asmim̐lloke dhruvaṃ tasya sthānanāśo bhaviṣyati

62

ये तत्र भक्ता मनुजाः सपशुद्रव्यसञ्चयाः ।। नित्यं वृद्धिमुपायान्ति देवदेवप्रसादतः

ye tatra bhaktā manujāḥ sapaśudravyasañcayāḥ || nityaṃ vṛddhimupāyānti devadevaprasādataḥ

63

द्रष्टव्यमेतत्त्रिदिवेशवेश्म कृतं यदन्येन नरेन्द्रचन्द्र ।। दृष्ट्वा हि पापैः सकलैर्मनुष्यो विमुच्यते पुण्यमवाप्नुयाच्च

draṣṭavyametattridiveśaveśma kṛtaṃ yadanyena narendracandra || dṛṣṭvā hi pāpaiḥ sakalairmanuṣyo vimucyate puṇyamavāpnuyācca

87

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सर्वतोभद्रप्रासादलक्षणं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sarvatobhadraprāsādalakṣaṇaṃ nāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। सामान्यमथ वक्ष्यामि प्रासादानां तु लक्षणम् ।। चतुःषष्टिपदं कार्यं देवतायतनं सदा

mārkaṇḍeya uvāca || sāmānyamatha vakṣyāmi prāsādānāṃ tu lakṣaṇam || catuḥṣaṣṭipadaṃ kāryaṃ devatāyatanaṃ sadā

2

द्वारं च मध्यमं तस्य समदिक्स्थं प्रशस्यते ।। द्वारं विस्तरतः कार्यं भूपाल द्विगुणोच्छ्रयम्

dvāraṃ ca madhyamaṃ tasya samadiksthaṃ praśasyate || dvāraṃ vistarataḥ kāryaṃ bhūpāla dviguṇocchrayam

3

गृहस्थस्य तु द्वारेण द्वारदेवकुलद्रुमैः ।। अविद्धं तच्च कर्तव्यं नाम्बुस्रावि न कुक्षिमत्

gṛhasthasya tu dvāreṇa dvāradevakuladrumaiḥ || aviddhaṃ tacca kartavyaṃ nāmbusrāvi na kukṣimat

4

वज्रमध्यं नतं चैव द्वारं यत्नाद्विवर्जयेत।। मङ्गल्यं रूपकोपेतं तच्च कार्यं प्रयत्नतः

vajramadhyaṃ nataṃ caiva dvāraṃ yatnādvivarjayeta|| maṅgalyaṃ rūpakopetaṃ tacca kāryaṃ prayatnataḥ

9

द्वारमानाष्टभागानां प्रतिमां तु सपिण्डिकाम्।। द्वौ भागौ प्रतिमा तत्र तृतीयांशश्च पिण्डिका

dvāramānāṣṭabhāgānāṃ pratimāṃ tu sapiṇḍikām|| dvau bhāgau pratimā tatra tṛtīyāṃśaśca piṇḍikā

6

कटिरष्टमभागोनं द्वारं कार्यं विजानता।। तृतीयमंशं वसुधा तृतीयांशः कटिर्भवेत्

kaṭiraṣṭamabhāgonaṃ dvāraṃ kāryaṃ vijānatā|| tṛtīyamaṃśaṃ vasudhā tṛtīyāṃśaḥ kaṭirbhavet

7

मंजरी च तृतीयांशः प्रासादस्य महाभुज ।। गर्भं पादेन विस्तीर्ण तथा द्वारं प्रशस्यते

maṃjarī ca tṛtīyāṃśaḥ prāsādasya mahābhuja || garbhaṃ pādena vistīrṇa tathā dvāraṃ praśasyate

8

भित्तिर्गर्भाष्टभागोना तथा कार्या विजानता ।। प्रासादोच्छ्रायभागेन चतुर्थेन च शस्यते

bhittirgarbhāṣṭabhāgonā tathā kāryā vijānatā || prāsādocchrāyabhāgena caturthena ca śasyate

9

वसुधासञ्चरो राजन्कट्यंशद्वितयेन तु ।। नात्यर्थं सङ्कटं कार्यं नाविस्तीर्णं तथैव च

vasudhāsañcaro rājankaṭyaṃśadvitayena tu || nātyarthaṃ saṅkaṭaṃ kāryaṃ nāvistīrṇaṃ tathaiva ca

0

मूलक्रमाद्यथा चोर्ध्वं तथा विस्तारवर्जितम् ।। सोपानं कारयेद्राजन्पार्श्वयोः सिंहभूषणम्।।3.88.१

mūlakramādyathā cordhvaṃ tathā vistāravarjitam || sopānaṃ kārayedrājanpārśvayoḥ siṃhabhūṣaṇam||3.88.1

11

न मुण्डं न च शूलाग्रं नानतं कारयेत्तथा।। समं मनोहरं कार्यं तथा माङ्गल्यरूपवत्

na muṇḍaṃ na ca śūlāgraṃ nānataṃ kārayettathā|| samaṃ manoharaṃ kāryaṃ tathā māṅgalyarūpavat

12

सुधासुसितशृङ्गं च विचित्रकटिभूषणम् ।। द्वारयोः सप्रतीहारं समगर्भगृहं समम् ।। भद्रपीठनिभं सौम्यं श्लक्ष्णं घातविवर्जितम्

sudhāsusitaśṛṅgaṃ ca vicitrakaṭibhūṣaṇam || dvārayoḥ sapratīhāraṃ samagarbhagṛhaṃ samam || bhadrapīṭhanibhaṃ saumyaṃ ślakṣṇaṃ ghātavivarjitam

13

एवंविधे देवगृहे निविष्टा शुभावहा स्यात्प्रतिमा सदैव।। नित्यं तथा सन्निहिता नृवीर तस्मात्प्रयत्नादिदमेव चिन्त्यम्

evaṃvidhe devagṛhe niviṣṭā śubhāvahā syātpratimā sadaiva|| nityaṃ tathā sannihitā nṛvīra tasmātprayatnādidameva cintyam

88

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्यप्रासादलक्षणो नामा ष्टाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāmānyaprāsādalakṣaṇo nāmā ṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। वनप्रवेशं धर्मज्ञ निबोध गदतो मम ।। शुभे दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते

mārkaṇḍeya uvāca || vanapraveśaṃ dharmajña nibodha gadato mama || śubhe divasanakṣatre muhūrte cābhipūjite

2

दैवज्ञं पुरतः कृत्वा स्थपतिः प्रविशेद्वनम् ।। ततस्तत्र परीक्षेत च्छिन्द्याद्भिन्याद्वनस्पतीन

daivajñaṃ purataḥ kṛtvā sthapatiḥ praviśedvanam || tatastatra parīkṣeta cchindyādbhinyādvanaspatīna

3

सकोटरां लताबद्धां कृमिजग्धां विवर्जयेत् ।। वह्निना च तथा स्पृष्टां पातितां पवनेन च

sakoṭarāṃ latābaddhāṃ kṛmijagdhāṃ vivarjayet || vahninā ca tathā spṛṣṭāṃ pātitāṃ pavanena ca

4

कुञ्जरेण तथा भग्नां पक्षिणां निलयाश्च ये।। तापसानां समीपे च सिक्ताश्च घटवारिणा

kuñjareṇa tathā bhagnāṃ pakṣiṇāṃ nilayāśca ye|| tāpasānāṃ samīpe ca siktāśca ghaṭavāriṇā

5

सत्त्वानामाश्रया ये च ये च कुब्जा नराधिप ।। सुषिरा ऊर्ध्वशुष्काश्च बालवृद्धास्तथैव च

sattvānāmāśrayā ye ca ye ca kubjā narādhipa || suṣirā ūrdhvaśuṣkāśca bālavṛddhāstathaiva ca

6

श्मशानचैत्यवल्मीकदेवतायतनोद्भवाः ।। उद्यानजानेकवृक्षान्सीमावृक्षांस्तथैव च

śmaśānacaityavalmīkadevatāyatanodbhavāḥ || udyānajānekavṛkṣānsīmāvṛkṣāṃstathaiva ca

7

मार्गवृक्षान्महाराज प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। पलाशं कोविदारं च शाल्मलिं पिप्पलं वटम्

mārgavṛkṣānmahārāja prayatnena vivarjayet || palāśaṃ kovidāraṃ ca śālmaliṃ pippalaṃ vaṭam

8

आम्रं च पुष्पकं चैव कपित्थं च बिभीतकम् ।। वर्जयेद्वेतसं चैव ये चारामास्तथा द्रुमाः

āmraṃ ca puṣpakaṃ caiva kapitthaṃ ca bibhītakam || varjayedvetasaṃ caiva ye cārāmāstathā drumāḥ

9

नन्दनं स्यन्दनं सालं शिंशपं खदिरं धवम् ।। किंशुकं पद्मकं चैव हरिद्रं चीनकद्रुमम

nandanaṃ syandanaṃ sālaṃ śiṃśapaṃ khadiraṃ dhavam || kiṃśukaṃ padmakaṃ caiva haridraṃ cīnakadrumama

3.89.10

अर्जुनं च कदम्बं च मधूकं चाञ्जनं तथा।। देववृक्षाँश्च जात्याँश्च तथा वै रक्तचन्दनम्

arjunaṃ ca kadambaṃ ca madhūkaṃ cāñjanaṃ tathā|| devavṛkṣām̐śca jātyām̐śca tathā vai raktacandanam

11

एतेऽ प्रशस्ता विज्ञेया ये च सारा महीरुहाः ।। शस्ताशस्ता न ये प्रोक्तास्ते तु मध्यफलाः स्मृताः

ete' praśastā vijñeyā ye ca sārā mahīruhāḥ || śastāśastā na ye proktāste tu madhyaphalāḥ smṛtāḥ

12

रक्तसारा नरेन्द्राणां शुक्लसारा द्विजन्मनाम् ।। पीतसारा विशां शस्ताः शूद्राणां कृष्णमध्यकाः

raktasārā narendrāṇāṃ śuklasārā dvijanmanām || pītasārā viśāṃ śastāḥ śūdrāṇāṃ kṛṣṇamadhyakāḥ

13

छेत्तव्यं तु द्रुमं गत्वा सन्ध्याकाले तु पश्चिमे।। द्रुमस्याग्रे बलिः कार्यो भूतानां तन्निवासिनाम्

chettavyaṃ tu drumaṃ gatvā sandhyākāle tu paścime|| drumasyāgre baliḥ kāryo bhūtānāṃ tannivāsinām

14

कुल्माषोल्लोपिकाभक्ष्यपुष्पधूपादिभिर्नृप ।। कृत्वा चास्ये ततो मन्त्रमिदं यदुकुलोद्वह

kulmāṣollopikābhakṣyapuṣpadhūpādibhirnṛpa || kṛtvā cāsye tato mantramidaṃ yadukulodvaha

15

वसन्ति यत्र भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः ।। उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासपर्ययः

vasanti yatra bhūtāni tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ || upahāraṃ gṛhītvemaṃ kriyatāṃ vāsaparyayaḥ

16

भवद्भिश्चाभ्यनुज्ञातः पूजितैः प्रमथेश्वराः ।। देवागारे नियोक्ष्यामि द्रुममेतमसंशयम्

bhavadbhiścābhyanujñātaḥ pūjitaiḥ pramatheśvarāḥ || devāgāre niyokṣyāmi drumametamasaṃśayam

17

न चेद्भवन्तस्त्यक्ष्यन्ति द्रुममेतं ततो मम ।। स्वप्ने भवद्भिर्वक्तव्यं यथातथ्यमनुग्रहात्

na cedbhavantastyakṣyanti drumametaṃ tato mama || svapne bhavadbhirvaktavyaṃ yathātathyamanugrahāt

18

एवमुक्त्वा तथा तत्र प्रस्वपेत्स्थपतिर्नृप ।। दैवज्ञश्च महाभाग रक्षितो शस्त्रपाणिभिः

evamuktvā tathā tatra prasvapetsthapatirnṛpa || daivajñaśca mahābhāga rakṣito śastrapāṇibhiḥ

19

ततः स्वप्नं शुभं रात्रौ तयोरेकोऽपि चेद्यदि ।। पश्येद्राजन्न वा पश्येच्छिन्द्याद् वृक्षमसंशयम्

tataḥ svapnaṃ śubhaṃ rātrau tayoreko'pi cedyadi || paśyedrājanna vā paśyecchindyād vṛkṣamasaṃśayam

3.89.20

स्वप्नं वाप्यशुभं पश्येन्न तं भिन्द्यात्कथञ्चन ।। छेत्तव्यं छेदयेद् वृक्षं कल्यमुत्थाय बुद्धिमान्

svapnaṃ vāpyaśubhaṃ paśyenna taṃ bhindyātkathañcana || chettavyaṃ chedayed vṛkṣaṃ kalyamutthāya buddhimān

21

मध्वाज्याक्तेन राजेन्द्र ततः परशुना शुचिः ।। रेखां प्रदक्षिणं कृत्वा पातयेत्प्रयतस्ततः

madhvājyāktena rājendra tataḥ paraśunā śuciḥ || rekhāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pātayetprayatastataḥ

20

पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पतनं तस्य शस्यते ।। ऐशान्यां च महाराज दिक्षु शेषासु गर्हितम्

pūrvāgramuttarāgraṃ vā patanaṃ tasya śasyate || aiśānyāṃ ca mahārāja dikṣu śeṣāsu garhitam

23

वामे प्रभग्ने न ग्राह्यं प्राणिहिंसाकरं तथा ।। प्रशस्तं पतितं वृक्षं ग्राह्यं भवति यत्नतः

vāme prabhagne na grāhyaṃ prāṇihiṃsākaraṃ tathā || praśastaṃ patitaṃ vṛkṣaṃ grāhyaṃ bhavati yatnataḥ

24

अग्रं मूलं प्रयत्नेन कर्तव्यं तस्य चिह्नितम् ।। अग्रं देवस्य मूर्धानं पादं मूलं तु कारयेत्

agraṃ mūlaṃ prayatnena kartavyaṃ tasya cihnitam || agraṃ devasya mūrdhānaṃ pādaṃ mūlaṃ tu kārayet

25

अर्चाकृता विपर्यस्ता तिर्यग्वा मरणावहा ।। अग्रमूलविपर्यासं स्तम्भानां च विवर्जयेत्

arcākṛtā viparyastā tiryagvā maraṇāvahā || agramūlaviparyāsaṃ stambhānāṃ ca vivarjayet

26

अग्रमूलविपर्यासे कृते वेश्म क्षयं व्रजेत् ।। पूर्वाग्रा चोत्तराग्रा वा द्रुमा योज्या गृहेषु च

agramūlaviparyāse kṛte veśma kṣayaṃ vrajet || pūrvāgrā cottarāgrā vā drumā yojyā gṛheṣu ca

27

महावंशेषु वंशेषु विपर्यस्ता विगर्हिताः ।। दक्षिणाग्राः पराग्रा वा गृहस्वामिविपत्तिदाः

mahāvaṃśeṣu vaṃśeṣu viparyastā vigarhitāḥ || dakṣiṇāgrāḥ parāgrā vā gṛhasvāmivipattidāḥ

28

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चिह्नैस्तं कारयेद्द्रुमम् ।। अग्रे मूले च धर्मज्ञ ततः सम्यक्प्रवेशयेत्

tasmātsarvaprayatnena cihnaistaṃ kārayeddrumam || agre mūle ca dharmajña tataḥ samyakpraveśayet

29

शकटेन महाराज नरैर्वाप्यथ गोवृषैः ।। आप्ते दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते

śakaṭena mahārāja narairvāpyatha govṛṣaiḥ || āpte divasanakṣatre muhūrte cābhipūjite

3.89.30

प्रविश्य सम्यक्तं विद्वान्यथायोगं नियोजयेत् ।। यथोद्देशं महाराज स्थपतिर्लक्षणान्वितम्

praviśya samyaktaṃ vidvānyathāyogaṃ niyojayet || yathoddeśaṃ mahārāja sthapatirlakṣaṇānvitam

31

एवं हि कृत्वा वनसम्प्रवेशं यः काष्ठमानीय गृहाणि कुर्यात् ।। वृद्धिर्भवेत्तस्य सदैव राजन्धनेन धान्येन सुतैश्च मुख्या

evaṃ hi kṛtvā vanasampraveśaṃ yaḥ kāṣṭhamānīya gṛhāṇi kuryāt || vṛddhirbhavettasya sadaiva rājandhanena dhānyena sutaiśca mukhyā

89

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दारुपरीक्षा नामैकोननवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dāruparīkṣā nāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। पूर्वोक्तविधिना गत्वा शिलां वाथ परीक्षयेत ।। शैलं गत्वा महाराज दैवज्ञः स्थपतिस्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || pūrvoktavidhinā gatvā śilāṃ vātha parīkṣayeta || śailaṃ gatvā mahārāja daivajñaḥ sthapatistathā

2

शुक्ला शस्ता द्विजातीनां क्षत्त्रियाणां च लोहिता ।। विशां पीता हिता कृष्णा शूद्राणां च हितप्रदा

śuklā śastā dvijātīnāṃ kṣattriyāṇāṃ ca lohitā || viśāṃ pītā hitā kṛṣṇā śūdrāṇāṃ ca hitapradā

3

एकवर्णां समां स्निग्धां निमग्नां च तथा क्षितौ ।। घातातिमात्र स्फुटनां दृढां मृद्वीं मनोरमाम्

ekavarṇāṃ samāṃ snigdhāṃ nimagnāṃ ca tathā kṣitau || ghātātimātra sphuṭanāṃ dṛḍhāṃ mṛdvīṃ manoramām

4

कोमलां सिकताहीनां प्रियां दृङ्गमनसोरपि ।। सरित्सलिलनिर्धूतां पवित्रां तु जलोषिताम

komalāṃ sikatāhīnāṃ priyāṃ dṛṅgamanasorapi || saritsalilanirdhūtāṃ pavitrāṃ tu jaloṣitāma

5

द्रुमच्छायोपगूढां च तीर्थाश्रयसमन्विताम ।। आयामपरिणाहाढ्यां ग्राह्यां प्राहुर्मनीषिणः

drumacchāyopagūḍhāṃ ca tīrthāśrayasamanvitāma || āyāmapariṇāhāḍhyāṃ grāhyāṃ prāhurmanīṣiṇaḥ

6

अग्राह्यां ज्वलनालीढां तप्तां भास्कररश्मिभिः ।। अन्यकर्मोपयुक्तां च तथा क्षाराम्बुसंयुताम्

agrāhyāṃ jvalanālīḍhāṃ taptāṃ bhāskararaśmibhiḥ || anyakarmopayuktāṃ ca tathā kṣārāmbusaṃyutām

7

अत्यन्तोपहतां रूक्षामपुण्यजनसेविताम ।। तिलैः सम्भूषिता या तु विचित्रबिन्दुभिश्चिता

atyantopahatāṃ rūkṣāmapuṇyajanasevitāma || tilaiḥ sambhūṣitā yā tu vicitrabindubhiścitā

8

रेखामण्डलसङ्कीर्णां विद्धां विमलसंयुताम ।। विमलं त्रिविधं ज्ञेयं लोहं कांस्यं च हेमजम्

rekhāmaṇḍalasaṅkīrṇāṃ viddhāṃ vimalasaṃyutāma || vimalaṃ trividhaṃ jñeyaṃ lohaṃ kāṃsyaṃ ca hemajam

9

या लोहविमलैर्जु्ष्टा सा जनक्षयकारिणी ।। कांस्याभविमलोपेता जनमानविनाशिनी

yā lohavimalairju्ṣṭā sā janakṣayakāriṇī || kāṃsyābhavimalopetā janamānavināśinī

3.90.10

हैमेन युक्ता दुर्भिक्षं तथा कुर्यादवग्रहम् ।। धर्षणे च्छेदने चैव मण्डलं यत्प्रदृश्यते

haimena yuktā durbhikṣaṃ tathā kuryādavagraham || dharṣaṇe cchedane caiva maṇḍalaṃ yatpradṛśyate

11

सगर्भां तां विजानीयाद् यत्नेन च विवर्जयेत ।। मांजिष्ठवर्णसंकाशे गर्भे भवति दर्दुरः

sagarbhāṃ tāṃ vijānīyād yatnena ca vivarjayeta || māṃjiṣṭhavarṇasaṃkāśe garbhe bhavati darduraḥ

12

पीतके मण्डले गोधा कृष्णे विद्याद्भुजङ्गमम् ।। कपिले मूषकं विद्यात्कृकलासं तथारुणे

pītake maṇḍale godhā kṛṣṇe vidyādbhujaṅgamam || kapile mūṣakaṃ vidyātkṛkalāsaṃ tathāruṇe

13

गुडवर्णे तु पाषाणं कापोते गृहगोधिका ।। आपो निस्त्रिंशवर्णाभे भस्मवर्णे तु वालुका

guḍavarṇe tu pāṣāṇaṃ kāpote gṛhagodhikā || āpo nistriṃśavarṇābhe bhasmavarṇe tu vālukā

14

अतस्त्वेकतमेनापि युक्ता कर्तुर्विपर्यये ।। एवं गर्भास्तु विज्ञेया बाह्यलक्षणलक्षिताः

atastvekatamenāpi yuktā karturviparyaye || evaṃ garbhāstu vijñeyā bāhyalakṣaṇalakṣitāḥ

15

बाह्यतो लक्षणं नास्ति तेषां लेपानि दापयेत ।। ब्राह्मीं माहेश्वरीं शाक्रीं वैष्णवीं तक्षणोचिताम्

bāhyato lakṣaṇaṃ nāsti teṣāṃ lepāni dāpayeta || brāhmīṃ māheśvarīṃ śākrīṃ vaiṣṇavīṃ takṣaṇocitām

16

अजास्तन्येन संयोज्य शिलालेपं तु दापयेत् ।। अहोरात्रे गते यत्र शिलालेपो न जायते

ajāstanyena saṃyojya śilālepaṃ tu dāpayet || ahorātre gate yatra śilālepo na jāyate

17

सगर्भां तां विजानीयात्प्रयत्नेन विवर्जयेत ।। कासीसं पीतकासीसं गव्यक्षीरेण पेषयेत्

sagarbhāṃ tāṃ vijānīyātprayatnena vivarjayeta || kāsīsaṃ pītakāsīsaṃ gavyakṣīreṇa peṣayet

18

पाषाणं लेपितं तेन बहुवर्णं यदा भवेत ।। सा शिला न प्रशस्ता स्यात्प्राणिगर्भा तु सा स्मृता

pāṣāṇaṃ lepitaṃ tena bahuvarṇaṃ yadā bhaveta || sā śilā na praśastā syātprāṇigarbhā tu sā smṛtā

19

मुस्तकं करवीरं च कुष्ठं तालीशपत्रकम ।। स्त्रीस्तन्यपिष्टैरेतैस्तु पाषाणं लेपयेद्बुधः

mustakaṃ karavīraṃ ca kuṣṭhaṃ tālīśapatrakama || strīstanyapiṣṭairetaistu pāṣāṇaṃ lepayedbudhaḥ

3.90.20

एभिर्लेपितमश्मानं यदा सिमिसिमायते ।। कालकूटं विषं तत्र न तं हस्तेन संस्पृशेत्

ebhirlepitamaśmānaṃ yadā simisimāyate || kālakūṭaṃ viṣaṃ tatra na taṃ hastena saṃspṛśet

21

श्वेतश्च पद्मवर्णश्च कुसुमोषणसन्निभः ।। पाण्डुरो मुद्गवर्णश्च कापोतो भृङ्गसन्निभः

śvetaśca padmavarṇaśca kusumoṣaṇasannibhaḥ || pāṇḍuro mudgavarṇaśca kāpoto bhṛṅgasannibhaḥ

22

ज्ञेयाः प्रशस्ताः पाषाणाः अष्टावेते न संशयः ।। कृष्णवर्णा शिला या तु शुक्ला हीरकसंयुता

jñeyāḥ praśastāḥ pāṣāṇāḥ aṣṭāvete na saṃśayaḥ || kṛṣṇavarṇā śilā yā tu śuklā hīrakasaṃyutā

23

सा शिला श्रीकरी ज्ञेया पुत्रपौत्रविवर्धिनी ।। सितवर्णा तु या कृष्णैर्हीरकैः सबलीकृता

sā śilā śrīkarī jñeyā putrapautravivardhinī || sitavarṇā tu yā kṛṣṇairhīrakaiḥ sabalīkṛtā

24

बहुदोषकरी सा तु कृष्णा वा रक्तहीरकैः ।। सर्ववर्णेषु शुक्लेषु प्रशस्तं हीरकं विदुः

bahudoṣakarī sā tu kṛṣṇā vā raktahīrakaiḥ || sarvavarṇeṣu śukleṣu praśastaṃ hīrakaṃ viduḥ

25

सर्वेषामेव वर्णानामन्यवर्णं विगर्हितम् ।। ब्राह्मीं शिलां दिने गत्वा शोभने धूपयेद्बुधः

sarveṣāmeva varṇānāmanyavarṇaṃ vigarhitam || brāhmīṃ śilāṃ dine gatvā śobhane dhūpayedbudhaḥ

26

क्षीरेण नृप गव्येन सकषायैस्तथा जलैः ।। आच्छाद्य कुसुमैर्दर्भैः प्राग्वत्कुर्यात्तथा बलिम्

kṣīreṇa nṛpa gavyena sakaṣāyaistathā jalaiḥ || ācchādya kusumairdarbhaiḥ prāgvatkuryāttathā balim

27

स्वप्नार्थं च स्वपेत्तत्र दैवज्ञः स्थपतिस्तथा ।। प्राग्वद्दृष्टे शुभे स्वप्ने शिला नेया तु सा भवेत्

svapnārthaṃ ca svapettatra daivajñaḥ sthapatistathā || prāgvaddṛṣṭe śubhe svapne śilā neyā tu sā bhavet

28

अदृष्टे तु तथा स्वप्ने न दुष्टे शोभनं भवेत् ।। पूजनं तु द्वितीयेऽह्नि कृत्वा भाण्डगणस्य तु

adṛṣṭe tu tathā svapne na duṣṭe śobhanaṃ bhavet || pūjanaṃ tu dvitīye'hni kṛtvā bhāṇḍagaṇasya tu

29

च्छेदकस्य ततः कृत्वा संवाह्यं तं प्रवेशयेत् ।। प्राग्वदेव महीपाल यथा वृक्षेषु कीर्तितम्

cchedakasya tataḥ kṛtvā saṃvāhyaṃ taṃ praveśayet || prāgvadeva mahīpāla yathā vṛkṣeṣu kīrtitam

3.90.30

शिलानां गर्भविज्ञानं यदुक्तं नृपसत्तम ।। तदेव सर्वं जानीहि द्रुमाणामपि यत्नतः

śilānāṃ garbhavijñānaṃ yaduktaṃ nṛpasattama || tadeva sarvaṃ jānīhi drumāṇāmapi yatnataḥ

31

अनेन सम्यग्विधिना गृहीता शिला भवेत्सर्वसुखावहा सा ।। तस्मात्प्रयत्नेन यथोक्तमेतद्वनप्रवेशं सकलं हि कुर्यात्

anena samyagvidhinā gṛhītā śilā bhavetsarvasukhāvahā sā || tasmātprayatnena yathoktametadvanapraveśaṃ sakalaṃ hi kuryāt

90

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शिलापरीक्षा नाम नवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śilāparīkṣā nāma navatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०९१-०९५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि पक्वेष्टनिचयं तव ।। ब्राह्मणानां शुभा श्वेता क्षत्रियाणां तु लोहिता

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pakveṣṭanicayaṃ tava || brāhmaṇānāṃ śubhā śvetā kṣatriyāṇāṃ tu lohitā

2

मृत्पीता वैश्यजातीनां कृष्णा चैवान्त्यजन्मनाम् ।। यस्य वर्णस्य या शस्ता तां मृदं ग्राहयेद्बुधः

mṛtpītā vaiśyajātīnāṃ kṛṣṇā caivāntyajanmanām || yasya varṇasya yā śastā tāṃ mṛdaṃ grāhayedbudhaḥ

3

असङ्कीर्णाच्छुभाद्देशाद्गृहीत्वा शोषयेन्मृदम् ।। शोषितां तां विमृद्नीयात्सशैवालेन चाम्भसा

asaṅkīrṇācchubhāddeśādgṛhītvā śoṣayenmṛdam || śoṣitāṃ tāṃ vimṛdnīyātsaśaivālena cāmbhasā

4

हस्तदीर्घेण यन्त्रेण तदर्धविस्तृतेन च ।। तदर्धमुच्छ्रितेनाथ कर्तव्या वेष्टका मताः

hastadīrgheṇa yantreṇa tadardhavistṛtena ca || tadardhamucchritenātha kartavyā veṣṭakā matāḥ

5

आतपे तास्तथा शुष्का विपचेन्नृपसत्तम ।। काष्ठैरसारैर्भूपाल गोकरीषैस्तृणैस्तथा

ātape tāstathā śuṣkā vipacennṛpasattama || kāṣṭhairasārairbhūpāla gokarīṣaistṛṇaistathā

6

मृदुना नृप पाकेन न शान्त्यर्थं पचेच्च ताः ।। अपक्वांश्च न संग्राह्या न विलीनाः कथञ्चन

mṛdunā nṛpa pākena na śāntyarthaṃ pacecca tāḥ || apakvāṃśca na saṃgrāhyā na vilīnāḥ kathañcana

7

तासामत्यर्थपक्वानां भङ्गो भवति रूपके ।। भवन्त्यसाराश्चापक्वा विलीनाः कर्दनाशदाः

tāsāmatyarthapakvānāṃ bhaṅgo bhavati rūpake || bhavantyasārāścāpakvā vilīnāḥ kardanāśadāḥ

8

इष्टकानिचये वह्निं यो नरः संप्रयच्छति ।। सोमविक्रयिणा तुल्यः स तु पापः प्रकीर्तितः

iṣṭakānicaye vahniṃ yo naraḥ saṃprayacchati || somavikrayiṇā tulyaḥ sa tu pāpaḥ prakīrtitaḥ

9

तस्माच्छुद्धेन मूलेन तत्राग्निं दापयेन्नरः ।। वर्तमानमुखः सत्यं संविभज्य प्रयत्नतः

tasmācchuddhena mūlena tatrāgniṃ dāpayennaraḥ || vartamānamukhaḥ satyaṃ saṃvibhajya prayatnataḥ

3.91.10

पक्वास्तु शीतलीभूताः स्वानुरूपैस्त्वरूपकैः ।। सम्यक्संयोजिता योज्या यथास्थाने नराधिप

pakvāstu śītalībhūtāḥ svānurūpaistvarūpakaiḥ || samyaksaṃyojitā yojyā yathāsthāne narādhipa

11

इष्टकासञ्चये नैवमेकैकं रूपकं बुधः ।। दर्शयेत्तु सुयुक्तेन यमस्याज्ञां विजानता

iṣṭakāsañcaye naivamekaikaṃ rūpakaṃ budhaḥ || darśayettu suyuktena yamasyājñāṃ vijānatā

12

एवं रूपकविन्यासं शिलास्वपि विधीयते।। एवं सुयुक्त्या कुर्वंति काष्ठसंघातकं तथा

evaṃ rūpakavinyāsaṃ śilāsvapi vidhīyate|| evaṃ suyuktyā kurvaṃti kāṣṭhasaṃghātakaṃ tathā

13

काष्ठानामायसं बन्धं सम्यक्कार्यं विजानता ।। इष्टकानामपक्वानां पङ्कबन्धो विधीयते

kāṣṭhānāmāyasaṃ bandhaṃ samyakkāryaṃ vijānatā || iṣṭakānāmapakvānāṃ paṅkabandho vidhīyate

14

इष्टकानां तु पक्वानां शिलानां च नराधिप ।। बन्धः कार्यः प्रयत्नेन वज्रलेपकृतः शुभः

iṣṭakānāṃ tu pakvānāṃ śilānāṃ ca narādhipa || bandhaḥ kāryaḥ prayatnena vajralepakṛtaḥ śubhaḥ

15

पक्वेष्टकानां रचना मयोक्ता सुधान्विता सैव भवेन्नरेन्द्र ।। सुधाशिलानां त्रिदशाधिवासे सुधाशिला नैव गृहेषु देया

pakveṣṭakānāṃ racanā mayoktā sudhānvitā saiva bhavennarendra || sudhāśilānāṃ tridaśādhivāse sudhāśilā naiva gṛheṣu deyā

91

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वः सं० इष्टकापरीक्षा नामैकनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 vaḥ saṃ0 iṣṭakāparīkṣā nāmaikanavatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि वज्रलेपविधिं तव ।। बिन्दुकांश्च कपित्थांश्च आम्रान्संहृत्य यत्नतः

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vajralepavidhiṃ tava || bindukāṃśca kapitthāṃśca āmrānsaṃhṛtya yatnataḥ

2

शाल्मलीनां तथा पुष्पं सल्लकीबीजमेव च ।। धनुषश्च तथा कल्कं वचां च मनुजेश्वर

śālmalīnāṃ tathā puṣpaṃ sallakībījameva ca || dhanuṣaśca tathā kalkaṃ vacāṃ ca manujeśvara

3

एतेषां समवेतानां समानां मनुजोत्तम ।। तोयमष्टगुणं क्वाथमष्टभागा वशेषितम्

eteṣāṃ samavetānāṃ samānāṃ manujottama || toyamaṣṭaguṇaṃ kvāthamaṣṭabhāgā vaśeṣitam

4

ततस्तत्र क्षिपेद्द्रव्यं शुणु तच्च समासतः ।। मल्लकीनां तु विन्यासं वत्सलस्य च गुग्गुलम्

tatastatra kṣipeddravyaṃ śuṇu tacca samāsataḥ || mallakīnāṃ tu vinyāsaṃ vatsalasya ca guggulam

5

भल्लातकानि बिल्वानि कुर्मुरुं सर्जमेव च ।। अतसीं वसुतप्तोऽयं वज्रलेपः प्रकीर्तितः

bhallātakāni bilvāni kurmuruṃ sarjameva ca || atasīṃ vasutapto'yaṃ vajralepaḥ prakīrtitaḥ

6

लाक्षां च कुन्दरुं चैव गृहधूमं तथैव च ।। कपित्थबिल्वमध्यानि तथा नागफलं नृप

lākṣāṃ ca kundaruṃ caiva gṛhadhūmaṃ tathaiva ca || kapitthabilvamadhyāni tathā nāgaphalaṃ nṛpa

7

बलां च मधुकं चैव किंजापं मदनं तथा ।। मञ्जिष्ठासल्लकं सर्जं वज्रलेपः प्रकीर्तितः

balāṃ ca madhukaṃ caiva kiṃjāpaṃ madanaṃ tathā || mañjiṣṭhāsallakaṃ sarjaṃ vajralepaḥ prakīrtitaḥ

8

विषाणानि गवां राजन्महिषाणां तथैव च ।। अजानां च तथा चर्म माहिष्यं गव्यमेव च

viṣāṇāni gavāṃ rājanmahiṣāṇāṃ tathaiva ca || ajānāṃ ca tathā carma māhiṣyaṃ gavyameva ca

9

रसबिंबकपित्थास्तु वज्रलेपः प्रकीर्तितः ।। अष्टौ भागास्तु नागस्य कांस्यभागद्वयं तथा

rasabiṃbakapitthāstu vajralepaḥ prakīrtitaḥ || aṣṭau bhāgāstu nāgasya kāṃsyabhāgadvayaṃ tathā

3.92.10

रीतिभागं च कथितो वज्रलेपस्तथैव च ।। सुधापक्वा ततः क्लिन्ना गव्यचर्मसमन्विता

rītibhāgaṃ ca kathito vajralepastathaiva ca || sudhāpakvā tataḥ klinnā gavyacarmasamanvitā

11

खररोमयुता राजन्वज्रलेपस्तथैव च ।। तेषामेकैकसंयुक्ताः कार्याः शैलगृहा नृप

khararomayutā rājanvajralepastathaiva ca || teṣāmekaikasaṃyuktāḥ kāryāḥ śailagṛhā nṛpa

12

पक्वेष्टकगताश्चैव स्थायिनो मनुजोत्तम ।। वज्रलेपयुता ह्येते भवन्त्यपि दृढास्तथा

pakveṣṭakagatāścaiva sthāyino manujottama || vajralepayutā hyete bhavantyapi dṛḍhāstathā

13

तिष्ठन्ति सुमहाराज संवत्सरशतान्यपि ।। सहस्राणि च धर्मज्ञ चायुतान्यर्बुदानि च

tiṣṭhanti sumahārāja saṃvatsaraśatānyapi || sahasrāṇi ca dharmajña cāyutānyarbudāni ca

14

सुधावर्णेन सर्वत्र लेपं दद्यात्तथा बहिः ।। ततश्च तां सुधां दद्याच्छोभार्थमरिमर्दन

sudhāvarṇena sarvatra lepaṃ dadyāttathā bahiḥ || tataśca tāṃ sudhāṃ dadyācchobhārthamarimardana

15

वज्रलेपविधानं तु प्रोक्तं सम्यक्तया तव ।। देवायतनमुख्येषु तथा च भवनेषु च

vajralepavidhānaṃ tu proktaṃ samyaktayā tava || devāyatanamukhyeṣu tathā ca bhavaneṣu ca

92

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वज्रलेपनिरूपणन्नाम द्विनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vajralepanirūpaṇannāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। कृते तु देवायतने विधानं नाभवत्क्षितौ ।। कैवलं हि तदा ह्यासीत्प्रत्यक्षेण नराधिप

mārkaṇḍeya uvāca || || kṛte tu devāyatane vidhānaṃ nābhavatkṣitau || kaivalaṃ hi tadā hyāsītpratyakṣeṇa narādhipa

2

प्रत्यक्षेणापि दृश्यन्ते त्रेता द्वापरयोर्जनाः ।। देवानां प्रतिमाः कृत्वा पूजयन्ति यथाविधिम्

pratyakṣeṇāpi dṛśyante tretā dvāparayorjanāḥ || devānāṃ pratimāḥ kṛtvā pūjayanti yathāvidhim

3

गृहे प्रतिष्ठा तत्रापि त्रेतायां तु प्रवर्तिता ।। द्वापरे चाप्यरण्येषु ऋषिभिस्तु ततः कृता

gṛhe pratiṣṭhā tatrāpi tretāyāṃ tu pravartitā || dvāpare cāpyaraṇyeṣu ṛṣibhistu tataḥ kṛtā

4

तेषां सम्पूजनं नित्यं सिद्धैस्तु क्रियते नृप ।। प्रतिष्ठामात्रकरणान्निर्वृता ऋषयस्तु ते

teṣāṃ sampūjanaṃ nityaṃ siddhaistu kriyate nṛpa || pratiṣṭhāmātrakaraṇānnirvṛtā ṛṣayastu te

5

कलौ प्रवृत्तः सर्वोऽयं प्रतिष्ठाकरणो जनः ।। ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां च तपः परम

kalau pravṛttaḥ sarvo'yaṃ pratiṣṭhākaraṇo janaḥ || jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ ca tapaḥ parama

6

द्वापरे तु तथा ज्ञेयं प्रतिष्ठा तु कलौ युगे ।। देवतावेश्मपूर्वाणि नगराणि कलौ युगे

dvāpare tu tathā jñeyaṃ pratiṣṭhā tu kalau yuge || devatāveśmapūrvāṇi nagarāṇi kalau yuge

7

कर्तव्यानि महीपालैः स्वर्गलोकमभीप्सुभिः ।। राजा तु सर्वनगरं न कुर्यान्नृपसत्तम

kartavyāni mahīpālaiḥ svargalokamabhīpsubhiḥ || rājā tu sarvanagaraṃ na kuryānnṛpasattama

8

यो न राजा हतो युद्धे स पुरं कर्तुमर्हति ।। रूपकं च सुनामाख्यं कुर्याद्राजा तथाप्यसौ

yo na rājā hato yuddhe sa puraṃ kartumarhati || rūpakaṃ ca sunāmākhyaṃ kuryādrājā tathāpyasau

9

दुर्गं सर्वेण कर्तव्यं राज्ञा भूपतिसत्तम ।। भूमिदानादिभिर्यस्तु कुर्यात्सुविहितं मुदा

durgaṃ sarveṇa kartavyaṃ rājñā bhūpatisattama || bhūmidānādibhiryastu kuryātsuvihitaṃ mudā

3.93.10

प्रतिष्ठां सकलां कुर्यादन्यथा पापभाग्भवेत् ।। तत्कृतायां सुरार्चायामनिष्टं स्यात्कलौ युगे

pratiṣṭhāṃ sakalāṃ kuryādanyathā pāpabhāgbhavet || tatkṛtāyāṃ surārcāyāmaniṣṭaṃ syātkalau yuge

11

कृतं तु तदनिष्टं स्याज्जन्मान्तरशतेष्वपि ।। कृतत्रेताद्वापरेषु प्रतिष्ठाकरणात्फलम

kṛtaṃ tu tadaniṣṭaṃ syājjanmāntaraśateṣvapi || kṛtatretādvāpareṣu pratiṣṭhākaraṇātphalama

12

यस्मात्तेषु कृतामर्चां सिद्धाः सम्पूजयन्त्यलम् ।। कलौ कृतायामर्चायां सिद्धपूजा न विद्यते

yasmātteṣu kṛtāmarcāṃ siddhāḥ sampūjayantyalam || kalau kṛtāyāmarcāyāṃ siddhapūjā na vidyate

13

तस्मात्सुविहिता कुर्याद्भूमिदानादिभिः कलौ ।। येन राज्ञा हतो राजा नान्यो युधि भवेत्कलौ

tasmātsuvihitā kuryādbhūmidānādibhiḥ kalau || yena rājñā hato rājā nānyo yudhi bhavetkalau

14

प्रतिष्ठा तेन कर्तव्या नगरे पूर्वनिर्मिते ।। अनुज्ञां नृपतेः प्राप्य कुयादन्योऽपि यादव

pratiṣṭhā tena kartavyā nagare pūrvanirmite || anujñāṃ nṛpateḥ prāpya kuyādanyo'pi yādava

15

स्थिरां प्रतिष्ठां गृह्यायां नृपानुज्ञानकारणम् ।। परप्रणीतां यस्त्वर्चां स कुर्यात्पुनरेव तु

sthirāṃ pratiṣṭhāṃ gṛhyāyāṃ nṛpānujñānakāraṇam || parapraṇītāṃ yastvarcāṃ sa kuryātpunareva tu

16

विधानं भूमिदानाद्यं कुर्यात्तत्र न शक्तितः ।। द्विगुणं फलमाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्

vidhānaṃ bhūmidānādyaṃ kuryāttatra na śaktitaḥ || dviguṇaṃ phalamāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

17

कृत्वा सुविहितामर्चां प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ।। इष्टापूर्तेन धर्मेण नरो युज्यत्यसंशयम्

kṛtvā suvihitāmarcāṃ pratiṣṭhāpya yathāvidhi || iṣṭāpūrtena dharmeṇa naro yujyatyasaṃśayam

18

राजसूयाश्वमेधानां फलेन च नराधिप ।। कृते त्रेतायुगे राजन्द्वापरे च नरोत्तमाः

rājasūyāśvamedhānāṃ phalena ca narādhipa || kṛte tretāyuge rājandvāpare ca narottamāḥ

19

आगच्छन्ति नृलोकेऽस्मिन्सशरीरा दिवौकसः ।। नागच्छन्ति कलौ यस्मात्सशरीराः कथंचन

āgacchanti nṛloke'sminsaśarīrā divaukasaḥ || nāgacchanti kalau yasmātsaśarīrāḥ kathaṃcana

3.93.20

आगच्छन्ति प्रतिष्ठासु द्विजैरावाहितास्ततः ।। तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठां कारयेद्बुधः

āgacchanti pratiṣṭhāsu dvijairāvāhitāstataḥ || tasmātkalau prayatnena pratiṣṭhāṃ kārayedbudhaḥ

21

अर्चास्थैस्त्रिदशैर्लोकः कलौ सर्वो हि पाल्यते।। अर्चागताश्च गृह्णन्ति कृतदेवप्रतिष्ठिताः

arcāsthaistridaśairlokaḥ kalau sarvo hi pālyate|| arcāgatāśca gṛhṇanti kṛtadevapratiṣṭhitāḥ

22

तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठाकरणं हितम् ।। यत्नात्सुविहितं कुर्याद्भूमिदानादिभिस्सदा

tasmātkalau prayatnena pratiṣṭhākaraṇaṃ hitam || yatnātsuvihitaṃ kuryādbhūmidānādibhissadā

23

इष्ट्वा यज्ञैर्यथा यान्ति मानवास्त्रिदिवालयम् ।। तथैव राजन् गच्छन्ति कृतदेवप्रतिष्ठकाः

iṣṭvā yajñairyathā yānti mānavāstridivālayam || tathaiva rājan gacchanti kṛtadevapratiṣṭhakāḥ

24

तस्मात्कलौ प्रतिष्ठानं कर्तव्यं भूरिदक्षिणम् ।। यत्नात्सुविहितं कृत्वा भूमिदानादिभिः शुभा

tasmātkalau pratiṣṭhānaṃ kartavyaṃ bhūridakṣiṇam || yatnātsuvihitaṃ kṛtvā bhūmidānādibhiḥ śubhā

25

दुर्गे प्रतिष्ठा कर्तव्या नगरे च तथा शुभे ।। नित्यमापणवीथ्यग्रे नान्यत्रेति नराधिप

durge pratiṣṭhā kartavyā nagare ca tathā śubhe || nityamāpaṇavīthyagre nānyatreti narādhipa

26

ग्रामे वा यदि वा घोषे नास्ति यत्रापणं नृप ।। तत्रोद्याने बहिः कार्या ग्राममध्ये न कारयेत्

grāme vā yadi vā ghoṣe nāsti yatrāpaṇaṃ nṛpa || tatrodyāne bahiḥ kāryā grāmamadhye na kārayet

57

नदीतीरेषु कर्तव्या वनेषूपवनेषु च ।। सरसां चैव तीरेषु गिरीणां शिखरेषु च

nadītīreṣu kartavyā vaneṣūpavaneṣu ca || sarasāṃ caiva tīreṣu girīṇāṃ śikhareṣu ca

28

उपत्यकासु रम्यासु गुहासु च विशेषतः ।। एतेषु यान्ति सान्निध्यं स्थानेषु त्रिदिवौकसः

upatyakāsu ramyāsu guhāsu ca viśeṣataḥ || eteṣu yānti sānnidhyaṃ sthāneṣu tridivaukasaḥ

29

जलाशयविहीनेषु देशेषु मनुजोत्तम ।। सान्निध्यं नैव कुर्वन्ति कदाचित्त्रिदिवौकसः

jalāśayavihīneṣu deśeṣu manujottama || sānnidhyaṃ naiva kurvanti kadācittridivaukasaḥ

3.93.30

तथा सुरगृहं कार्यं यथा वामे जलाशयम् ।। पुरस्ताद्वा भवेत्तस्य नान्यथा मनुजाधिप

tathā suragṛhaṃ kāryaṃ yathā vāme jalāśayam || purastādvā bhavettasya nānyathā manujādhipa

31

समंतात्तु जलं शस्तं द्वीपे देवगृहे कृते ।। यत्र देवगृहं कार्यं तत्र भूमिं परीक्षयेत

samaṃtāttu jalaṃ śastaṃ dvīpe devagṛhe kṛte || yatra devagṛhaṃ kāryaṃ tatra bhūmiṃ parīkṣayeta

32

श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा वर्णक्रमान्विता ।। कुशाभिश्च शरैः काशैर्दूर्वाभिश्च तथा युता

śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā varṇakramānvitā || kuśābhiśca śaraiḥ kāśairdūrvābhiśca tathā yutā

33

मधुरा च कषाया च तथा तु लवणा च या ।। वर्णक्रमाद्धिता भूमिः सर्वेषां शृण्वतः परम्

madhurā ca kaṣāyā ca tathā tu lavaṇā ca yā || varṇakramāddhitā bhūmiḥ sarveṣāṃ śṛṇvataḥ param

34

कण्टकिद्रुमसङ्कीर्णा शर्करालोष्टसंयुता ।। अशुभ्रा विषमा दुर्गा सवल्मीका तथा च या

kaṇṭakidrumasaṅkīrṇā śarkarāloṣṭasaṃyutā || aśubhrā viṣamā durgā savalmīkā tathā ca yā

35

मूषिकावासबहुला पिपीलकगुणान्विता ।। नित्यं च शकटच्छिन्ना प्लुता या च पुरोदकैः

mūṣikāvāsabahulā pipīlakaguṇānvitā || nityaṃ ca śakaṭacchinnā plutā yā ca purodakaiḥ

36

अघातसूना भूमिश्च बन्धनागारसंयुता ।। वसतिर्यत्र दग्धा च विद्युता वह्निनापि वा

aghātasūnā bhūmiśca bandhanāgārasaṃyutā || vasatiryatra dagdhā ca vidyutā vahnināpi vā

39

वसतां दृष्टिदोषा च कूर्मपृष्ठा तथैव च ।। त्रिकोणा स्रग्विहीना च शूर्पाकारा तथा च या

vasatāṃ dṛṣṭidoṣā ca kūrmapṛṣṭhā tathaiva ca || trikoṇā sragvihīnā ca śūrpākārā tathā ca yā

38

दक्षिणेन तथा निम्ना निम्ना पृष्ठत एव च । पुराम्बुग्राहिणी या च सुशिरा च तथा नृप

dakṣiṇena tathā nimnā nimnā pṛṣṭhata eva ca | purāmbugrāhiṇī yā ca suśirā ca tathā nṛpa

39

खातं च सुमृदा यत्र पूर्यते न पुनस्तथा ।। खाते यत्र कृतं दीपं प्रम्लानिमुपगच्छति

khātaṃ ca sumṛdā yatra pūryate na punastathā || khāte yatra kṛtaṃ dīpaṃ pramlānimupagacchati

3.93.40

माल्यं च म्लायते खाते तां भूमिं परिवर्जयेत ।। खाते तोयेन पूर्णे च यत्र तोयं न तिष्ठति

mālyaṃ ca mlāyate khāte tāṃ bhūmiṃ parivarjayeta || khāte toyena pūrṇe ca yatra toyaṃ na tiṣṭhati

41

तां भूमिं वर्जयद्यत्नाद्दुर्गन्धा च तथापि या ।। प्रागुदक्प्रवणा शस्ता स्निग्धा च सुदृढा तथा

tāṃ bhūmiṃ varjayadyatnāddurgandhā ca tathāpi yā || prāgudakpravaṇā śastā snigdhā ca sudṛḍhā tathā

42

खातेऽधिकां च मृद्यत्र पूर्यमाणे भवेन्नृप ।। दीपो न म्लायते यत्र न्यस्तं च कुसुमं तथा

khāte'dhikāṃ ca mṛdyatra pūryamāṇe bhavennṛpa || dīpo na mlāyate yatra nyastaṃ ca kusumaṃ tathā

43

तोयं सन्तिष्ठते खाते यत्र कालान्तरं बहु ।। सा प्रशस्ता मही ज्ञेया सुगन्धा सुस्वना तथा

toyaṃ santiṣṭhate khāte yatra kālāntaraṃ bahu || sā praśastā mahī jñeyā sugandhā susvanā tathā

44

भुवः परीक्षणं कुर्याद्दिवसेऽतिशुभे तथा ।। भुवः परीक्षणं यत्र मङ्गल्यद्रव्यदर्शनम्

bhuvaḥ parīkṣaṇaṃ kuryāddivase'tiśubhe tathā || bhuvaḥ parīkṣaṇaṃ yatra maṅgalyadravyadarśanam

45

श्रवणं वा तथैव स्यात्सा शुभा स्याद्वसुन्धरा ।। न तां राजन्परीक्षेत प्रशस्ता सा प्रकीर्तिता

śravaṇaṃ vā tathaiva syātsā śubhā syādvasundharā || na tāṃ rājanparīkṣeta praśastā sā prakīrtitā

46

अमङ्गल्यं तथा दृष्ट्वा श्रुतं वा नृपसत्तम ।। भुवः परीक्षणं तत्र न कार्यमशुभा हि सा

amaṅgalyaṃ tathā dṛṣṭvā śrutaṃ vā nṛpasattama || bhuvaḥ parīkṣaṇaṃ tatra na kāryamaśubhā hi sā

47

शुभा मही यत्र भवेन्नृवीर कार्या प्रतिष्ठा भवतीह तत्र ।। कृता भवेत्तत्र नरेन्द्रचन्द्र हिताय कर्तुः स्वविवृद्धये च

śubhā mahī yatra bhavennṛvīra kāryā pratiṣṭhā bhavatīha tatra || kṛtā bhavettatra narendracandra hitāya kartuḥ svavivṛddhaye ca

93

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भूमि परीक्षा नाम त्रिनवतिमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhūmi parīkṣā nāma trinavatimo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। शुभां परीक्ष्य वसुधां तत्र कुर्यात्सुरालयम ।। आदौ तां शोधयेद्विद्वान्दिवसे गुणसंयुते

mārkaṇḍeya uvāca || śubhāṃ parīkṣya vasudhāṃ tatra kuryātsurālayama || ādau tāṃ śodhayedvidvāndivase guṇasaṃyute

4

तत्र देशं शुभं विद्वान्गोमयेनोपलेपयेत ।। ततः सम्पूजयेत्तत्र देवदेवं विनायकम्

tatra deśaṃ śubhaṃ vidvāngomayenopalepayeta || tataḥ sampūjayettatra devadevaṃ vināyakam

3

तथा च विश्वकर्माणं भाण्डं तदुपयोगि च ।। पललोल्लपिका भक्ष्यकुल्माषौदनपर्पटैः

tathā ca viśvakarmāṇaṃ bhāṇḍaṃ tadupayogi ca || palalollapikā bhakṣyakulmāṣaudanaparpaṭaiḥ

4

परमान्नेन सत्यैश्च पुष्पधूपानुलेपनैः ।। पूजयित्वा च दैवज्ञं सात्त्वतं स्थपतिं तथा

paramānnena satyaiśca puṣpadhūpānulepanaiḥ || pūjayitvā ca daivajñaṃ sāttvataṃ sthapatiṃ tathā

5

भुवः संशोधनं कुर्याद्यथावत्पृथिवीपतिः ।। तावत्संशोधयेद्भूमिं निजां यावत्प्रदृश्यते

bhuvaḥ saṃśodhanaṃ kuryādyathāvatpṛthivīpatiḥ || tāvatsaṃśodhayedbhūmiṃ nijāṃ yāvatpradṛśyate

6

तदा संशोधयेद्विद्वान्यावत्स्याच्छल्यवर्जिता ।। ततस्तु पूरयेत्पश्चाद्दृढं मृत्तिकया पुनः

tadā saṃśodhayedvidvānyāvatsyācchalyavarjitā || tatastu pūrayetpaścāddṛḍhaṃ mṛttikayā punaḥ

7

तद्वर्णया तया शस्ता यस्य वर्णस्य कीर्तिता ।। अशल्यया मृत्तिकया पूरयेत्सुदृढं पुनः

tadvarṇayā tayā śastā yasya varṇasya kīrtitā || aśalyayā mṛttikayā pūrayetsudṛḍhaṃ punaḥ

8

कृत्वा तु पूरितं देशं सुदृढं सुसमन्ततः ।। सुसूक्ष्मशल्यज्ञानार्थं कुर्याच्छल्यपरीक्षणम्

kṛtvā tu pūritaṃ deśaṃ sudṛḍhaṃ susamantataḥ || susūkṣmaśalyajñānārthaṃ kuryācchalyaparīkṣaṇam

9

यथा वक्ष्याम्यहं राजंस्तथा यत्नेन बुद्धिमान् ।। यदि स्याच्छल्यसंयुक्ता शल्यमुद्धृत्य यत्नतः

yathā vakṣyāmyahaṃ rājaṃstathā yatnena buddhimān || yadi syācchalyasaṃyuktā śalyamuddhṛtya yatnataḥ

3.94.10

पुनः सम्पूरयेद्विद्वान्यत्नाच्छुभमृदा नृप ।। एवं संशोध्य भूमिं तु कुम्भं संस्थापयेत्ततः

punaḥ sampūrayedvidvānyatnācchubhamṛdā nṛpa || evaṃ saṃśodhya bhūmiṃ tu kumbhaṃ saṃsthāpayettataḥ

11

शिलान्यासं तु कुर्वीत तत्रैवाऽह्नि चतुर्दिशम् ।। पक्वेष्टारचिते कार्यास्ता एव तु चतुर्दिशम्

śilānyāsaṃ tu kurvīta tatraivā'hni caturdiśam || pakveṣṭāracite kāryāstā eva tu caturdiśam

12

मृन्मये चेष्टकान्यासं कर्तव्यं न च दारुणे ।। शुभे दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते

mṛnmaye ceṣṭakānyāsaṃ kartavyaṃ na ca dāruṇe || śubhe divasanakṣatre muhūrte cābhipūjite

13

कुम्भाकारां शिलां कुर्याच्छैलदेवगृहे शुभम् ।। अन्यत्र ताम्रकलशं सुदृढं यत्र संयुतम्

kumbhākārāṃ śilāṃ kuryācchailadevagṛhe śubham || anyatra tāmrakalaśaṃ sudṛḍhaṃ yatra saṃyutam

14

चतुःषष्टिपदं कृत्वा समे स्थाने तु मण्डलम् ।। कृत्वा तु देवतान्यासं तत्र मण्डलके द्विज

catuḥṣaṣṭipadaṃ kṛtvā same sthāne tu maṇḍalam || kṛtvā tu devatānyāsaṃ tatra maṇḍalake dvija

15

सर्वेषां वास्तुविद्योक्ता देवतानां यथाविधि ।। श्रियाः सम्पूजनं कृत्वा वासुदेवस्य चाप्यथ

sarveṣāṃ vāstuvidyoktā devatānāṃ yathāvidhi || śriyāḥ sampūjanaṃ kṛtvā vāsudevasya cāpyatha

16

पूजनं मण्डले कार्ये वास्तुदेवगणस्य च ।। विनायकस्य देवस्य विश्वकर्मण एव च

pūjanaṃ maṇḍale kārye vāstudevagaṇasya ca || vināyakasya devasya viśvakarmaṇa eva ca

17

भाण्डानां च महाराज तथा तदुपयोगिनाम् ।। गन्धार्घपुष्पनैवेद्यधूपदीपैर्यथाविधि

bhāṇḍānāṃ ca mahārāja tathā tadupayoginām || gandhārghapuṣpanaivedyadhūpadīpairyathāvidhi

18

ॐकारपूतमाज्यं च जुहुयाच्छ्रीधरस्य च ।। श्रियाः कृत्वा ततो होमं ब्रह्मणः कारयेत्तदा

ॐkārapūtamājyaṃ ca juhuyācchrīdharasya ca || śriyāḥ kṛtvā tato homaṃ brahmaṇaḥ kārayettadā

19

ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा वासुदेवगणस्य च ।। मध्ये कृत्वा ततः कुम्भं शिलान्यासं तु कारयेत

brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā vāsudevagaṇasya ca || madhye kṛtvā tataḥ kumbhaṃ śilānyāsaṃ tu kārayeta

3.94.20

ऐशाने तु ततः कोणे शिलां पूर्वं प्रतिष्ठिताम् ।। प्रदक्षिणं ततो राजञ्छिलान्यासं विधीयते

aiśāne tu tataḥ koṇe śilāṃ pūrvaṃ pratiṣṭhitām || pradakṣiṇaṃ tato rājañchilānyāsaṃ vidhīyate

21

सूत्रन्यासं तु कुर्वीत तस्मिन्नेव तथाहनि ।। यथानिवेशं कर्तव्यं प्रासादस्य सुनिश्चितम्

sūtranyāsaṃ tu kurvīta tasminneva tathāhani || yathāniveśaṃ kartavyaṃ prāsādasya suniścitam

22

कृत्वा तु सूत्रविन्यासं नाधिकं तं तु कारयेत् ।। नूनं मनुजशार्दूल कर्तुर्दोषकरावुभौ

kṛtvā tu sūtravinyāsaṃ nādhikaṃ taṃ tu kārayet || nūnaṃ manujaśārdūla karturdoṣakarāvubhau

23

कुम्भस्य च शिलानां च ततः स्थानं विधीयते ।। वटाश्वत्थकषायेण सर्वौषधिजलैस्ततः

kumbhasya ca śilānāṃ ca tataḥ sthānaṃ vidhīyate || vaṭāśvatthakaṣāyeṇa sarvauṣadhijalaistataḥ

24

ततोऽनुलेपनं कुर्याच्चन्दनेन सुगन्धिना ।। आच्छादनं ततः कार्यं वासोभिः कुसुमैस्तथा

tato'nulepanaṃ kuryāccandanena sugandhinā || ācchādanaṃ tataḥ kāryaṃ vāsobhiḥ kusumaistathā

25

धूपं दीपं सुनैवेद्यं तेषां नाम्ना निवेदयेत् ।। दक्षिणाभिर्द्विजेन्द्राणां ततः पूजा विधीयते

dhūpaṃ dīpaṃ sunaivedyaṃ teṣāṃ nāmnā nivedayet || dakṣiṇābhirdvijendrāṇāṃ tataḥ pūjā vidhīyate

26

कालवित्स्थपतिः पूज्यो ततो राम विजानता ।। ततः कर्ता जपेन्मन्त्रं स्थपतिं वाथ कालवित्

kālavitsthapatiḥ pūjyo tato rāma vijānatā || tataḥ kartā japenmantraṃ sthapatiṃ vātha kālavit

27

नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः पूजया सह ।। जये भार्गवदायादे प्रजाभ्यो जयमावह

nande nandaya vāsiṣṭhe vasubhiḥ pūjayā saha || jaye bhārgavadāyāde prajābhyo jayamāvaha

28

पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व माम् ।। भद्रे कश्यपदायादे कुरु भद्रां गतिं मम

pūrṇeṅgirasadāyāde pūrṇakāmaṃ kuruṣva mām || bhadre kaśyapadāyāde kuru bhadrāṃ gatiṃ mama

29

सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर्वृते ।। रुचिरे नन्दिते नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह

sarvabījasamāyukte sarvaratnauṣadhairvṛte || rucire nandite nande vāsiṣṭhe ramyatāmiha

3.94.30

प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमयि ।। सुभगे सुव्रते भद्रे इह काश्यपि रम्यताम्

prajāpatisute devi caturasre mahīmayi || subhage suvrate bhadre iha kāśyapi ramyatām

31

अव्यङ्गे चाक्षते पूर्णे मुनेरंगिरसः सुते ।। इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कामयाम्यहम्

avyaṅge cākṣate pūrṇe muneraṃgirasaḥ sute || iṣṭake tvaṃ prayaccheṣṭaṃ pratiṣṭhāṃ kāmayāmyaham

32

देशस्वामिपुरस्वामिपशुस्वामिपरिग्रहे ।। मनुष्यपशुहस्त्यश्वधन वृद्धिकरी भव

deśasvāmipurasvāmipaśusvāmiparigrahe || manuṣyapaśuhastyaśvadhana vṛddhikarī bhava

33

अनेनैव विधानेन कार्या भूमिः समीक्षया ।। द्वारन्यासं महाराज द्वारोच्छ्रायस्तथैव च

anenaiva vidhānena kāryā bhūmiḥ samīkṣayā || dvāranyāsaṃ mahārāja dvārocchrāyastathaiva ca

34

स्तम्भोच्छ्रायं तथा वंशविन्यासं च यदूत्तम ।। तथामलकसारस्य चिह्नस्य तु समुच्छ्रयम्

stambhocchrāyaṃ tathā vaṃśavinyāsaṃ ca yadūttama || tathāmalakasārasya cihnasya tu samucchrayam

35

आयुधं वाहनं चिह्नं यस्य देवस्य यद्भवेत्।। तस्मादेकतमं चिह्नं कार्यं चामलसारके

āyudhaṃ vāhanaṃ cihnaṃ yasya devasya yadbhavet|| tasmādekatamaṃ cihnaṃ kāryaṃ cāmalasārake

36

सुधासिते समाप्ते तु चित्रकर्म विधीयते ।। कटिः सुचित्रिता कार्या पृष्ठं कार्यं सुधासितम्

sudhāsite samāpte tu citrakarma vidhīyate || kaṭiḥ sucitritā kāryā pṛṣṭhaṃ kāryaṃ sudhāsitam

37

चित्रलक्षणवत्कार्यं सर्वकामसमृद्धिदम् ।। आश्चर्याणि तथान्यानि तत्र यत्नान्निवेशयेत

citralakṣaṇavatkāryaṃ sarvakāmasamṛddhidam || āścaryāṇi tathānyāni tatra yatnānniveśayeta

38

चिह्नं विष्णुगृहे तत्र गरुडं वापि कारयेत ।। दुर्गागृहे तथा सिंहं त्रिशूलं हरवेश्मनि

cihnaṃ viṣṇugṛhe tatra garuḍaṃ vāpi kārayeta || durgāgṛhe tathā siṃhaṃ triśūlaṃ haraveśmani

39

पद्मं लक्ष्मीगृहे चिह्नं हंसं स्याद्ब्रह्मणो गृहे ।। मकरं कामदेवस्य तालं सङ्कर्षणस्य तु

padmaṃ lakṣmīgṛhe cihnaṃ haṃsaṃ syādbrahmaṇo gṛhe || makaraṃ kāmadevasya tālaṃ saṅkarṣaṇasya tu

3.94.40

अर्धचन्द्रस्थितं सिंहमादित्यस्य गृहे भवेत् ।। वृत्तमण्डलमध्यस्थं मृगं चन्द्रसमो भवेत्

ardhacandrasthitaṃ siṃhamādityasya gṛhe bhavet || vṛttamaṇḍalamadhyasthaṃ mṛgaṃ candrasamo bhavet

41

वज्रं शक्रस्य कुर्वीत दण्डं वैवस्वतस्य च ।। वरुणस्य तथा पाशं गदां च धनदस्य वै

vajraṃ śakrasya kurvīta daṇḍaṃ vaivasvatasya ca || varuṇasya tathā pāśaṃ gadāṃ ca dhanadasya vai

42

स्कन्दस्य शक्तिः कर्तव्या गणाध्यक्षस्य पार्थिव ।। कर्तव्यं परशोश्चिह्नं वह्नेर्ज्वाला विधीयते

skandasya śaktiḥ kartavyā gaṇādhyakṣasya pārthiva || kartavyaṃ paraśościhnaṃ vahnerjvālā vidhīyate

43

वायोरम्बरभङ्गन्तु उष्ट्रं निर्ऋतये तथा ।। अन्येषामपि देवानां चिह्नं स्यादायुधं स्वकम्

vāyorambarabhaṅgantu uṣṭraṃ nirṛtaye tathā || anyeṣāmapi devānāṃ cihnaṃ syādāyudhaṃ svakam

44

ततो ध्वजस्य विन्यासः कर्तव्यः पृथिवीपते ।। असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये

tato dhvajasya vinyāsaḥ kartavyaḥ pṛthivīpate || asurā vāsamicchanti dhvajahīne surālaye

45

ध्वजेन सकलं पापं ध्वजदस्य विनश्यति ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दद्याद्देवगृहे ध्वजम्

dhvajena sakalaṃ pāpaṃ dhvajadasya vinaśyati || tasmātsarvaprayatnena dadyāddevagṛhe dhvajam

46

एवं कृते देवगृहे नरेन्द्र वृद्धिः सदा स्यान्न हि संशयोऽत्र ।। तस्मात्प्रयत्नेन विधानयुक्तं देवालयं कार्यमदीनसत्त्व

evaṃ kṛte devagṛhe narendra vṛddhiḥ sadā syānna hi saṃśayo'tra || tasmātprayatnena vidhānayuktaṃ devālayaṃ kāryamadīnasattva

94

इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० व० सं० ब्रह्मशिल्पध्वजविधिर्नाम चतुर्णवतितमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 brahmaśilpadhvajavidhirnāma caturṇavatitamo'dhyāyaḥ

1

एवं वादिनं श्रीभगवन्तममलतपसमतियश सञ्चिरजीविनं श्रीमार्कण्डेयं राजा वज्रः पप्रच्छ । भगवन्नष्टशल्यज्ञानं कथं भवति तमुवाच श्रीभगवान्मार्कण्डेयः । कदाचित्कमपि महद्भूतं त्रैलोक्यनाशायार्थितमभवत् । तद्भूतं ससंभ्रमैस्त्रिदशैर्निगृह्य वेगेनाधोमुखं न्यस्तम् ।। तस्य चोत्थानभीता देवा अङ्गेषूपविष्टाः । तस्य पर्जन्याद्याः क्रमेण दक्षिणेऽङ्गभागे, व्युत्क्रमेण नागाद्या वामे, पर्जन्यहुताशनौ शिरसि, करग्रहौ वदने,दृशोश्च यज्ञकामौ, स्तनयोर्महेन्द्रादिती, श्रवणयोः रव्यदिती, उरःस्थले अंसयोश्च सत्यभृशान्तरिक्षपवनाः । भुजे चन्द्रभल्लाटमुख्या नागराजानः, द्वितीये भुजे सावित्रसवितारौ करौ रुद्रव्याधी द्वितीये करे, अर्यमा पृथिवीधरश्च करस्य कक्ष्ययोः, पुष्पवितथबहक्षताः पार्श्वे, शोषशोकयक्षाश्च द्वितीये पार्श्वे, हृदि ब्रह्मा, विवस्वान्मित्रश्च जठरे, जयेन्द्रौ मेढ्रे, वृषणयोश्च यमवरुणौ, स्फिजि वृषासुरौ, ऊर्वोः गन्धर्वपुष्पदन्तौ, जान्वोः मृगग्रीवौ. जङ्घयोः पितृदौवारिकौ चरणयोः, एवमयमेशानी दिक् शिरः नैर्ऋती दिगादौ वास्तुपुरुषः ।। तत्र च यत्स्वाङ्गं स्पृशप्रष्टा प्रयच्छति तत्रैव वास्त्वङ्गे शल्यं विद्यात् । अथवा यत्रैवाङ्गे गृहपतेः भूयोभूयो रुग्भवति ।। अथ वास्तुदेवतामेकैकामुद्दिश्य घृतं जुहुयात् । यद्वाज्यं हूयमाने अग्निलक्षणमशरभं भवेत्तद्देवदेशे वा ।। अथैतद्देवताभागे सुखेन शल्यज्ञानमहं चतुष्षष्टिपदविभागेन वक्ष्यामि । तत्र बहिः पूर्वेणार्धपदेश्वरः । पर्जन्यः अध्यर्धपदेश्वरः, पर्जन्यः अध्यर्धपदेश्वरकरग्रहः महेन्द्ररविसत्यवृषाः यथाक्रमं द्विद्विग्रहेशाः; अन्तरिक्षोध्यर्धपदेशः । पवनोऽर्धपदेशश्च दक्षिणेन पुष्पोऽर्धपदेशः । वितथोऽध्यर्धपदेशः । गृहर्क्षतयवभृङ्गगन्धर्वा द्विपदेशाः. कोशोऽध्यर्धपदेशः । शेषोऽर्धपदेशश्चात्र दिङ्नगराजेनार्धपदेशाः । मुख्योऽर्धपदेशः । भल्लाटचन्द्रादिदितयो द्विपदेशाः । रागोऽध्यर्धपदेशः । तदाशनोऽर्धपदेशश्च तदन्तरः पूर्वेणार्धपदनाथः । यक्षो द्विपदनाथोऽयं मा अर्धपदनाथः सावित्रो दक्षिणतोऽर्धपदनाथः सविता द्विपदनाथो मित्रः अर्धपदनाथो रुद्रः । उदगर्धपदनाथो व्याधिः । द्विपदनाथो महीश्वरः । अर्धपादनाथः कामः । मध्ये चतुष्पदेश्वरो ब्रह्मा एवं बहिर्द्वात्रिंशद्देवताः । अन्तस्त्रयोदश । एवं पञ्चचत्वारिंशत् । तत्र प्रश्नकाले । यस्य नाम श्रूयते रुतं वा तदस्ति विद्यात् पृच्छकवचनप्रथमाक्षराद्वा अकारादिवर्गे वाजिनराः श्वगोमायुमेषरासभाजम । वस्तुतो नवधा विभक्तस्य मध्ये वकारः अकनत एवं सग इत्येते क्रमेण प्राच्यादिषु वर्णाः । वर्णप्रथमश्रवणाद्वास्तुनि तद्दिशि शल्यम् । लग्नाच्छून्येषु केन्द्रेषु निःशल्यं दृढं भवति । पापयुक्तेषु सशल्यं च केन्द्रे राशिवशा दिग्भवति बलिनिग्रहे अस्थिशल्यम् । बलहीने शर्कराङ्गारकाष्ठतुषभस्मादि तत्र सर्वेष्वस्थिषु कर्तुर्मरणं भवति शर्करातुषकेशाङ्गारभस्मशल्येषु शोकानर्थव्याधिमरणचौरोपद्रवाः सशल्ये च देवतायतने देवतासन्निधानं न भवति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निःशल्यं वास्तुदैवतायतनं कुर्यात् । देवतायतनदक्षिणे भागे देवताकोशभवनम् । तस्याग्नेये महानसम् । दक्षिणेन स्नानभवनम । नैऋते कुप्यगृहम् ।। । पश्चिमेन तोयगृहम । वायव्येन भाण्डगृहम् । उदक्प्रेक्ष्यागारम् । ऐशानेनेज्यागृहम् । प्राक्सर्वकर्मकारगृहमिति।। एतान्यपि शल्यवर्जितानि कुर्यात् सर्वत्र द्रविणशल्येन वृद्धिर्भवति । तद्विज्ञानं भवति । भवति चात्र- ऊर्द्ध्वस्थे केन्द्रगे सोम्यै शल्यं द्रविणसंज्ञितम्। दिक्त्वत्राप्यवगन्तव्या केन्द्रराशिवशेन च

evaṃ vādinaṃ śrībhagavantamamalatapasamatiyaśa sañcirajīvinaṃ śrīmārkaṇḍeyaṃ rājā vajraḥ papraccha | bhagavannaṣṭaśalyajñānaṃ kathaṃ bhavati tamuvāca śrībhagavānmārkaṇḍeyaḥ | kadācitkamapi mahadbhūtaṃ trailokyanāśāyārthitamabhavat | tadbhūtaṃ sasaṃbhramaistridaśairnigṛhya vegenādhomukhaṃ nyastam || tasya cotthānabhītā devā aṅgeṣūpaviṣṭāḥ | tasya parjanyādyāḥ krameṇa dakṣiṇe'ṅgabhāge, vyutkrameṇa nāgādyā vāme, parjanyahutāśanau śirasi, karagrahau vadane,dṛśośca yajñakāmau, stanayormahendrāditī, śravaṇayoḥ ravyaditī, uraḥsthale aṃsayośca satyabhṛśāntarikṣapavanāḥ | bhuje candrabhallāṭamukhyā nāgarājānaḥ, dvitīye bhuje sāvitrasavitārau karau rudravyādhī dvitīye kare, aryamā pṛthivīdharaśca karasya kakṣyayoḥ, puṣpavitathabahakṣatāḥ pārśve, śoṣaśokayakṣāśca dvitīye pārśve, hṛdi brahmā, vivasvānmitraśca jaṭhare, jayendrau meḍhre, vṛṣaṇayośca yamavaruṇau, sphiji vṛṣāsurau, ūrvoḥ gandharvapuṣpadantau, jānvoḥ mṛgagrīvau. jaṅghayoḥ pitṛdauvārikau caraṇayoḥ, evamayameśānī dik śiraḥ nairṛtī digādau vāstupuruṣaḥ || tatra ca yatsvāṅgaṃ spṛśapraṣṭā prayacchati tatraiva vāstvaṅge śalyaṃ vidyāt | athavā yatraivāṅge gṛhapateḥ bhūyobhūyo rugbhavati || atha vāstudevatāmekaikāmuddiśya ghṛtaṃ juhuyāt | yadvājyaṃ hūyamāne agnilakṣaṇamaśarabhaṃ bhavettaddevadeśe vā || athaitaddevatābhāge sukhena śalyajñānamahaṃ catuṣṣaṣṭipadavibhāgena vakṣyāmi | tatra bahiḥ pūrveṇārdhapadeśvaraḥ | parjanyaḥ adhyardhapadeśvaraḥ, parjanyaḥ adhyardhapadeśvarakaragrahaḥ mahendraravisatyavṛṣāḥ yathākramaṃ dvidvigraheśāḥ; antarikṣodhyardhapadeśaḥ | pavano'rdhapadeśaśca dakṣiṇena puṣpo'rdhapadeśaḥ | vitatho'dhyardhapadeśaḥ | gṛharkṣatayavabhṛṅgagandharvā dvipadeśāḥ. kośo'dhyardhapadeśaḥ | śeṣo'rdhapadeśaścātra diṅnagarājenārdhapadeśāḥ | mukhyo'rdhapadeśaḥ | bhallāṭacandrādiditayo dvipadeśāḥ | rāgo'dhyardhapadeśaḥ | tadāśano'rdhapadeśaśca tadantaraḥ pūrveṇārdhapadanāthaḥ | yakṣo dvipadanātho'yaṃ mā ardhapadanāthaḥ sāvitro dakṣiṇato'rdhapadanāthaḥ savitā dvipadanātho mitraḥ ardhapadanātho rudraḥ | udagardhapadanātho vyādhiḥ | dvipadanātho mahīśvaraḥ | ardhapādanāthaḥ kāmaḥ | madhye catuṣpadeśvaro brahmā evaṃ bahirdvātriṃśaddevatāḥ | antastrayodaśa | evaṃ pañcacatvāriṃśat | tatra praśnakāle | yasya nāma śrūyate rutaṃ vā tadasti vidyāt pṛcchakavacanaprathamākṣarādvā akārādivarge vājinarāḥ śvagomāyumeṣarāsabhājama | vastuto navadhā vibhaktasya madhye vakāraḥ akanata evaṃ saga ityete krameṇa prācyādiṣu varṇāḥ | varṇaprathamaśravaṇādvāstuni taddiśi śalyam | lagnācchūnyeṣu kendreṣu niḥśalyaṃ dṛḍhaṃ bhavati | pāpayukteṣu saśalyaṃ ca kendre rāśivaśā digbhavati balinigrahe asthiśalyam | balahīne śarkarāṅgārakāṣṭhatuṣabhasmādi tatra sarveṣvasthiṣu karturmaraṇaṃ bhavati śarkarātuṣakeśāṅgārabhasmaśalyeṣu śokānarthavyādhimaraṇacauropadravāḥ saśalye ca devatāyatane devatāsannidhānaṃ na bhavati | tasmātsarvaprayatnena niḥśalyaṃ vāstudaivatāyatanaṃ kuryāt | devatāyatanadakṣiṇe bhāge devatākośabhavanam | tasyāgneye mahānasam | dakṣiṇena snānabhavanama | naiṛte kupyagṛham || | paścimena toyagṛhama | vāyavyena bhāṇḍagṛham | udakprekṣyāgāram | aiśānenejyāgṛham | prāksarvakarmakāragṛhamiti|| etānyapi śalyavarjitāni kuryāt sarvatra draviṇaśalyena vṛddhirbhavati | tadvijñānaṃ bhavati | bhavati cātra- ūrddhvasthe kendrage somyai śalyaṃ draviṇasaṃjñitam| diktvatrāpyavagantavyā kendrarāśivaśena ca

2

ऊष्मा प्रदृश्यते यत्र च्छत्राकारः क्षितौ क्वचित् । तत्र वित्तं विजानीयात्सुषिरं यदि भूतलम्

ūṣmā pradṛśyate yatra cchatrākāraḥ kṣitau kvacit | tatra vittaṃ vijānīyātsuṣiraṃ yadi bhūtalam

3

नीलाभिः श्वेतपक्ष्माभिर्मक्षिकाभिः समन्विता ।। दुर्गन्धा च तथा भूमिस्तत्राधस्ताद्धनं भवेत्

nīlābhiḥ śvetapakṣmābhirmakṣikābhiḥ samanvitā || durgandhā ca tathā bhūmistatrādhastāddhanaṃ bhavet

4

एकनालसमर्थे द्वे दृश्येते यत्र पुष्करे ।। । भूयोभूयश्च तत्राधः कथयन्ति धनं बहु

ekanālasamarthe dve dṛśyete yatra puṣkare || | bhūyobhūyaśca tatrādhaḥ kathayanti dhanaṃ bahu

5

अक्षीरा क्षीरिणो वृक्षास्तन्तुभिर्यदि वेष्टिताः ।। अकण्टकाः कण्टकिनस्तत्रापि द्रविणं वदेत्

akṣīrā kṣīriṇo vṛkṣāstantubhiryadi veṣṭitāḥ || akaṇṭakāḥ kaṇṭakinastatrāpi draviṇaṃ vadet

6

द्रुमे भवति वंदाकं यत्र चान्यं नराधिप ।। ।। तत्रापि द्रविणं वाच्यं श्वेतं यत्र च किंशुकम्

drume bhavati vaṃdākaṃ yatra cānyaṃ narādhipa || || tatrāpi draviṇaṃ vācyaṃ śvetaṃ yatra ca kiṃśukam

7

हिमाम्भसी न ध्रियते न प्ररोहन्ति पादपाः ।। अकाले पुप्पदा वृक्षास्तत्राधो धनमादिशेत

himāmbhasī na dhriyate na prarohanti pādapāḥ || akāle puppadā vṛkṣāstatrādho dhanamādiśeta

8

शाङ्गको मैथुनं यत्र भुजगश्चित्रमस्तकः ।। दृश्यते यत्र राजेन्द्र तत्राधो धनमादिशेत

śāṅgako maithunaṃ yatra bhujagaścitramastakaḥ || dṛśyate yatra rājendra tatrādho dhanamādiśeta

95

इति श्रीवि० ध० तृ० मा० व० सं० प्रतिष्ठाकल्पशल्योद्धारो नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0 mā0 va0 saṃ0 pratiṣṭhākalpaśalyoddhāro nāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०९६-१००

1

वज्र उवाच ।। कस्मिन्काले तु कर्तव्या प्रतिष्ठा भृगुनन्दन ।। कस्मिन्कस्मिन्कृता काले तदा भवति कीदृशी

vajra uvāca || kasminkāle tu kartavyā pratiṣṭhā bhṛgunandana || kasminkasminkṛtā kāle tadā bhavati kīdṛśī

2

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणु कालं प्रवक्ष्यामि प्रतिष्ठाकरणे तव ।। ' यस्मिन्यस्मिन्कृता काले यथा भवति यादव

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇu kālaṃ pravakṣyāmi pratiṣṭhākaraṇe tava || ' yasminyasminkṛtā kāle yathā bhavati yādava

3

नित्यं सन्निहिता लोके वैष्णवे त युगे कृता ।। धनधान्यवती स्फीता वरदा च तथा भवेत्

nityaṃ sannihitā loke vaiṣṇave ta yuge kṛtā || dhanadhānyavatī sphītā varadā ca tathā bhavet

4

दृष्टा भवति विख्याता त्रिदशेशगुरोर्युगे ।। ऐन्द्रे तेजोवती स्फीता भूतनिग्रहकारिणी

dṛṣṭā bhavati vikhyātā tridaśeśaguroryuge || aindre tejovatī sphītā bhūtanigrahakāriṇī

5

तथाविधा तथाग्नेये भूतदाहमवाप्नुयात ।। नित्याश्चर्ययुता त्वाष्ट्रे गम्या लोकैस्तथैव च

tathāvidhā tathāgneye bhūtadāhamavāpnuyāta || nityāścaryayutā tvāṣṭre gamyā lokaistathaiva ca

6

आहिर्बुध्न्ये दृढा नित्यं लोकानुग्रहकारिणी ।।। पित्र्ये विनाशमाप्नोति कर्तुश्च मरणावहा

āhirbudhnye dṛḍhā nityaṃ lokānugrahakāriṇī ||| pitrye vināśamāpnoti kartuśca maraṇāvahā

7

वैश्वे लोकहिता कर्तुर्लोकगम्या कृता भवेत ।। सौम्या सौम्ये तथा कान्ता वरदा च तथा भवेत्

vaiśve lokahitā karturlokagamyā kṛtā bhaveta || saumyā saumye tathā kāntā varadā ca tathā bhavet

8

ऐन्द्राग्ने नाशमाप्नोति कर्तुः कृत्वा विनाशनम् ।। अश्विनी श्रीमती भूत्वा शीघ्रं नाशमवाप्नुयात

aindrāgne nāśamāpnoti kartuḥ kṛtvā vināśanam || aśvinī śrīmatī bhūtvā śīghraṃ nāśamavāpnuyāta

9

लोकाभिगम्या भाग्ये स्यात्कर्तुर्दोंषवती भवेत ।। अशुभोऽपि युगे कार्या प्रतिष्ठा मनुजोत्तम

lokābhigamyā bhāgye syātkarturdoṃṣavatī bhaveta || aśubho'pi yuge kāryā pratiṣṭhā manujottama

3.96.10

यस्मिन्यस्मिन्युगे नाथो योयो देवः प्रकीर्तितः ।। धनधान्यवती स्फीता कर्तुः श्रेयोवहा तथा

yasminyasminyuge nātho yoyo devaḥ prakīrtitaḥ || dhanadhānyavatī sphītā kartuḥ śreyovahā tathā

1

संवत्सराख्ये कर्तव्या नित्यमाज्ञायुता भवेत ।। परिपूर्वे तु भूतघ्नी लोकख्याता तथैव च।। १

saṃvatsarākhye kartavyā nityamājñāyutā bhaveta || paripūrve tu bhūtaghnī lokakhyātā tathaiva ca|| 1

12

इडापूर्वे तथा सौम्या वरदा लोकसुन्दरी ।। अनुपूर्वे तु वरदा धनधान्यवती भवेत्

iḍāpūrve tathā saumyā varadā lokasundarī || anupūrve tu varadā dhanadhānyavatī bhavet

13

तत्पूर्वे नाशमाप्नोति कर्तुर्नाशावहा भवेत्।। तत्रापि शंभोर्मृत्योश्च यमस्य च हिता भवेत्

tatpūrve nāśamāpnoti karturnāśāvahā bhavet|| tatrāpi śaṃbhormṛtyośca yamasya ca hitā bhavet

14

उत्तरे ह्ययने सौम्या धनवृद्धिकरी भवेत्।। धनधान्ययुता स्फीता लोकानन्दकरी भवेत्

uttare hyayane saumyā dhanavṛddhikarī bhavet|| dhanadhānyayutā sphītā lokānandakarī bhavet

15

दक्षिणे त्वयने कर्तुः पापवृद्धिकरी भवेत् ।। तत्रापि सुप्ते देवेशे सर्वानर्थविवर्द्धिनी

dakṣiṇe tvayane kartuḥ pāpavṛddhikarī bhavet || tatrāpi supte deveśe sarvānarthavivarddhinī

16

शिशिरे लोककान्ता स्याद् दृढा च वसुधाधिप ।। स्फीता वसन्ते सौम्या च वरदा च तथा भवेत्

śiśire lokakāntā syād dṛḍhā ca vasudhādhipa || sphītā vasante saumyā ca varadā ca tathā bhavet

17

ग्रीष्मे तेजस्विनी कान्ता भूतनिग्रहकारिणी।। प्रावृट्काले कृता नाशं कर्त्रा सह समाप्नुयात

grīṣme tejasvinī kāntā bhūtanigrahakāriṇī|| prāvṛṭkāle kṛtā nāśaṃ kartrā saha samāpnuyāta

18

शरत्काले कृता नाशं शीघ्रमेव प्रपद्यते।। हेमन्ते वरदा सौम्या धर्मवृद्धिकरी भवेत

śaratkāle kṛtā nāśaṃ śīghrameva prapadyate|| hemante varadā saumyā dharmavṛddhikarī bhaveta

19

माघे कर्तुर्विनाशाय फाल्गुने सुभगा भवेत ।। लोकानन्दकरी चैत्रे वैशाखे धनसंयुता

māghe karturvināśāya phālgune subhagā bhaveta || lokānandakarī caitre vaiśākhe dhanasaṃyutā

3.96.20

आज्ञायुता तथा ज्येष्ठे आषाढे कर्तृवृद्धिदा ।। श्रावणे धनहीना स्यात्प्रोष्ठपादे विनश्यति

ājñāyutā tathā jyeṣṭhe āṣāḍhe kartṛvṛddhidā || śrāvaṇe dhanahīnā syātproṣṭhapāde vinaśyati

21

आश्विने नाशमाप्नोति वह्निना कार्तिके तथा ।। सौम्ये सौभाग्यमत्तुल्यं पौषे पुष्टिरनुत्तमा

āśvine nāśamāpnoti vahninā kārtike tathā || saumye saubhāgyamattulyaṃ pauṣe puṣṭiranuttamā

22

दोषावहाधिमासे स्यात्कर्त्तुरात्मन एव च ।। कृप्णपक्षत्रिभागे तु प्रथमे स्याच्छुभावहा

doṣāvahādhimāse syātkartturātmana eva ca || kṛpṇapakṣatribhāge tu prathame syācchubhāvahā

23

मध्या द्वितीये भवति तृतीये कर्तृनाशिनी।। शुक्ले त्रिभागे प्रथमे देशनाशाय कीर्तिता

madhyā dvitīye bhavati tṛtīye kartṛnāśinī|| śukle tribhāge prathame deśanāśāya kīrtitā

24

द्वितीये मध्यफलदा तृतीये च शुभावहा ।। धनधान्यवती स्फीता वरदा च तथा भवेत

dvitīye madhyaphaladā tṛtīye ca śubhāvahā || dhanadhānyavatī sphītā varadā ca tathā bhaveta

25

यस्य पक्षस्य वृद्धिः स्यात्तस्मिञ्छुभवहा भवेत् ।। तेजस्विनी सूर्यदेवे चन्द्रे क्षमावहा भवेत्

yasya pakṣasya vṛddhiḥ syāttasmiñchubhavahā bhavet || tejasvinī sūryadeve candre kṣamāvahā bhavet

26

भौमेऽग्निना प्रदह्येत बुधेन धनदा भवेत् ।। गुरुणा च दृढा नित्यं लोकानन्दकरी सिते

bhaume'gninā pradahyeta budhena dhanadā bhavet || guruṇā ca dṛḍhā nityaṃ lokānandakarī site

27

आचन्द्रार्कस्थिरा सौरे प्रतिष्ठा समुदाहृता ।। तेजस्विनी कृत्तिकासु भूतनिग्रहकारिणी

ācandrārkasthirā saure pratiṣṭhā samudāhṛtā || tejasvinī kṛttikāsu bhūtanigrahakāriṇī

28

किञ्चिद्भूता ततः काले पुनर्दह्यति वह्निना ।। वह्नेः सूर्यस्य भौमस्य कुमारस्य च मानद

kiñcidbhūtā tataḥ kāle punardahyati vahninā || vahneḥ sūryasya bhaumasya kumārasya ca mānada

29

गङ्गायां च कृता तत्र न दह्यति च वह्निना ।। प्राजापत्ये दृढा नित्यं लोकानुग्रहकारिणी

gaṅgāyāṃ ca kṛtā tatra na dahyati ca vahninā || prājāpatye dṛḍhā nityaṃ lokānugrahakāriṇī

3.96.30

सौम्ये तु वरदा प्रोक्ता मूषकैस्तु विनाश्यते ।। आर्द्रायां कर्त्रृमरणं क्षिप्रमेव प्रयच्छति

saumye tu varadā proktā mūṣakaistu vināśyate || ārdrāyāṃ kartrṛmaraṇaṃ kṣiprameva prayacchati

31

पुनर्वसौ विनाशश्च संस्कारं चाप्नुयात्पुनः ।। पुष्टिं पुष्ये समाप्नोति धनेन यशसा तथा

punarvasau vināśaśca saṃskāraṃ cāpnuyātpunaḥ || puṣṭiṃ puṣye samāpnoti dhanena yaśasā tathā

32

सार्प्पे कर्तृविनाशः स्यान्नागानां च हिता भवेत ।। पित्र्ये मरणदा कर्तुस्तथा नाशं च गच्छति

sārppe kartṛvināśaḥ syānnāgānāṃ ca hitā bhaveta || pitrye maraṇadā kartustathā nāśaṃ ca gacchati

33

लोकगम्या भवेद्भाग्ये कर्तुर्नाशावहा तथा।। तत्रापि कामदेवस्य कर्तुः सौख्यावहा भवेत्

lokagamyā bhavedbhāgye karturnāśāvahā tathā|| tatrāpi kāmadevasya kartuḥ saukhyāvahā bhavet

34

अर्यम्णे सदृढा स्फीता लोकानुग्रहकारिणी ।। आज्ञायुता कृता हस्ते चिरान्नाशमवाप्नुयात

aryamṇe sadṛḍhā sphītā lokānugrahakāriṇī || ājñāyutā kṛtā haste cirānnāśamavāpnuyāta

35

नित्याश्चर्ययुता लोके चित्रायां च हितप्रदा ।। स्वातौ तु वरदा सौम्या लोकानुग्रहकारिणी

nityāścaryayutā loke citrāyāṃ ca hitapradā || svātau tu varadā saumyā lokānugrahakāriṇī

36

ऐन्द्राग्ने कर्तृनाशाय मैत्रे मैत्राभिवृद्धये।। ज्येष्ठायां तेजसा युक्ता धनधान्यवती भवेत्

aindrāgne kartṛnāśāya maitre maitrābhivṛddhaye|| jyeṣṭhāyāṃ tejasā yuktā dhanadhānyavatī bhavet

37

तथाविधा तथा मूले किन्तु भूतसमाश्रया ।। आप्ये क्लेशमवाप्नोति वैश्वदेवे सुखप्रदा

tathāvidhā tathā mūle kintu bhūtasamāśrayā || āpye kleśamavāpnoti vaiśvadeve sukhapradā

38

श्रवणे धनधान्याढ्या वासवे वसुसंयुता ।। वारुणे शीघ्रनाशाय तथाजे मनुजोत्तम

śravaṇe dhanadhānyāḍhyā vāsave vasusaṃyutā || vāruṇe śīghranāśāya tathāje manujottama

39

आहिर्बुध्न्ये दृढा स्फीता कर्त्तुस्सौख्यप्रदा तथा ।। धनधान्ययुता पौष्णे आश्विने रोगनाशिनी

āhirbudhnye dṛḍhā sphītā karttussaukhyapradā tathā || dhanadhānyayutā pauṣṇe āśvine roganāśinī

3.96.40

याम्ये मरणदा कर्तुर्यमस्य तु हितप्रदा ।। नक्षत्रे सव्यतीपाते तथैव च सवैधृते

yāmye maraṇadā karturyamasya tu hitapradā || nakṣatre savyatīpāte tathaiva ca savaidhṛte

41

ज्ञेया मरणदा कर्तुरात्मनाशकरी तथा ।। सार्के स्याच्छोकजननी ससौरे मृत्युदायिनी

jñeyā maraṇadā karturātmanāśakarī tathā || sārke syācchokajananī sasaure mṛtyudāyinī

42

सभौमे वह्निभयदा सतमस्के स्थिरा न तु ।। केतुना भूषिते ऋक्षे वह्निदाहमवाप्नुयात्

sabhaume vahnibhayadā satamaske sthirā na tu || ketunā bhūṣite ṛkṣe vahnidāhamavāpnuyāt

43

केतूदयं भवेद्येन तेन दुर्भिक्षमाप्नुयात् ।। भौमोदयो भवेद्येन तेन दह्यति वह्निना

ketūdayaṃ bhavedyena tena durbhikṣamāpnuyāt || bhaumodayo bhavedyena tena dahyati vahninā

44

सौरोदयो भवेद्येन तेन कल्पं विनश्यति ।। नक्षत्रे सपरीवेशे परचक्रभयं वदेत्

saurodayo bhavedyena tena kalpaṃ vinaśyati || nakṣatre saparīveśe paracakrabhayaṃ vadet

45

उल्काहते विनाशाय सभूकम्पे भयप्रदा ।। उल्कापातो भवेद्यत्र तत्र व्याधिकरी भवेत्

ulkāhate vināśāya sabhūkampe bhayapradā || ulkāpāto bhavedyatra tatra vyādhikarī bhavet

46

त्रिविधोत्पातयुक्ते भे न शुभा तु प्रकीर्तिता ।। दिव्ये कर्तृविनाशाय भौमे चात्मविनाशिनी

trividhotpātayukte bhe na śubhā tu prakīrtitā || divye kartṛvināśāya bhaume cātmavināśinī

47

अन्तरिक्षे च विज्ञेया लोकनाशकरी तथा ।। सवैधृतव्यतीपातमृक्षमेकं विवर्जयेत

antarikṣe ca vijñeyā lokanāśakarī tathā || savaidhṛtavyatīpātamṛkṣamekaṃ vivarjayeta

48

शेषैर्दोषैस्तथा युक्तं यावदागमनाद्रवेः ।। जन्मनक्षत्रविहिता कर्तुः श्रेयस्करी भवेत्

śeṣairdoṣaistathā yuktaṃ yāvadāgamanādraveḥ || janmanakṣatravihitā kartuḥ śreyaskarī bhavet

49

सम्पत्करी द्वितीये स्यात्तृतीयेऽरिभयप्रदा ।। क्षेम्या चतुर्थे भवति पञ्चमे व्याधिवर्धिनी

sampatkarī dvitīye syāttṛtīye'ribhayapradā || kṣemyā caturthe bhavati pañcame vyādhivardhinī

3.96.50

कार्यवृद्धिकरी षष्ठे सप्तमे निधनप्रदा।। अष्टमे वरदा सौम्या नवमे श्रीविवर्धिनी

kāryavṛddhikarī ṣaṣṭhe saptame nidhanapradā|| aṣṭame varadā saumyā navame śrīvivardhinī

51

कर्मणां साधकी प्रोक्ता जन्मभाद्दशमे तु भे ।। एकादशे भूतिकरी द्वादशेऽरिभयप्रदा

karmaṇāṃ sādhakī proktā janmabhāddaśame tu bhe || ekādaśe bhūtikarī dvādaśe'ribhayapradā

52

ज्ञेया त्रयोदशे क्षेम्या रोगदा तु चतुर्दशे ।। वृद्धिदा पञ्चदशके षोडशे निधनप्रदा

jñeyā trayodaśe kṣemyā rogadā tu caturdaśe || vṛddhidā pañcadaśake ṣoḍaśe nidhanapradā

53

सप्तदशे भूतिकरी श्रीदा चाष्टदशे भवेत् ।। एकोनविंशतितमे कर्त्तुर्मरणदायिनी

saptadaśe bhūtikarī śrīdā cāṣṭadaśe bhavet || ekonaviṃśatitame kartturmaraṇadāyinī

54

ततो द्वितीये धनदा तृतीयेऽरिभयप्रदा ।। चतुर्थे क्षेमजननी पञ्चमे रोगवर्धिनी

tato dvitīye dhanadā tṛtīye'ribhayapradā || caturthe kṣemajananī pañcame rogavardhinī

55

षष्ठे लक्ष्मीकरी ज्ञेया धनधान्यविवर्धिनी ।। द्वितीये च चतुर्थे च पञ्चमे च तथाष्टमे

ṣaṣṭhe lakṣmīkarī jñeyā dhanadhānyavivardhinī || dvitīye ca caturthe ca pañcame ca tathāṣṭame

56

द्वादशे नवमे चन्द्रे कर्तुर्दोषकरी भवेत ।। जन्मस्थश्च तृतीयश्च षष्ठश्चैकादशस्तथा

dvādaśe navame candre karturdoṣakarī bhaveta || janmasthaśca tṛtīyaśca ṣaṣṭhaścaikādaśastathā

57

दशमः सप्तमश्चैव यदा विद्धो भवेद्ग्रहः ।। पञ्चमैर्नवमैश्चैव द्वादशैश्च तथाष्टमैः

daśamaḥ saptamaścaiva yadā viddho bhavedgrahaḥ || pañcamairnavamaiścaiva dvādaśaiśca tathāṣṭamaiḥ

58

चतुर्थे वा द्वितीये वा क्रमात्पादफलो भवेत् ।। विपर्ययेण वेधस्थो पापोऽपि शुभकृत्स्मृतः

caturthe vā dvitīye vā kramātpādaphalo bhavet || viparyayeṇa vedhastho pāpo'pi śubhakṛtsmṛtaḥ

59

चन्द्राद्द्वादशमः सूर्यो द्वितीये वा भयप्रदः ।। द्वादशेऽथ द्वितीये च भौमे दाहमवाप्नुयात्

candrāddvādaśamaḥ sūryo dvitīye vā bhayapradaḥ || dvādaśe'tha dvitīye ca bhaume dāhamavāpnuyāt

3.96.60

द्वादशे षड्द्वितीये वा सौरे मरणदा भवेत् ।। पापमध्यगते चन्द्रे ध्रुवं मरणदा भवेत्

dvādaśe ṣaḍdvitīye vā saure maraṇadā bhavet || pāpamadhyagate candre dhruvaṃ maraṇadā bhavet

61

एकस्मिंस्तु यदा केन्द्रे चन्द्रः सम्यग्व्यवस्थितः ।। केन्द्रत्रयमथान्यं स्याद्युक्तं सूर्यारसूर्यजैः

ekasmiṃstu yadā kendre candraḥ samyagvyavasthitaḥ || kendratrayamathānyaṃ syādyuktaṃ sūryārasūryajaiḥ

2

तदा कर्त्तुर्विनाशाय प्रतिष्ठा स्यान्नराधिप ।। चन्द्रे सार्के विनाशाय भौमे दाहमवाप्नुयात् ।। ६

tadā kartturvināśāya pratiṣṭhā syānnarādhipa || candre sārke vināśāya bhaume dāhamavāpnuyāt || 6

63

ससौरे मृत्युदा ज्ञेया सराहौ निधनप्रदा ।। नक्षत्रे सोपरागे तु कर्तुर्मरणदायिनी

sasaure mṛtyudā jñeyā sarāhau nidhanapradā || nakṣatre soparāge tu karturmaraṇadāyinī

64

परिवेष्टे तथा चन्द्रे मरणं तु प्रयच्छति ।। सार्पान्त्यपादगे चन्द्रे तथा ज्येष्ठान्तपादगे

pariveṣṭe tathā candre maraṇaṃ tu prayacchati || sārpāntyapādage candre tathā jyeṣṭhāntapādage

65

पौष्णान्तपादगे चैव कर्तुर्निधनकारिणी ।। यस्मिन्नृक्षे यदेवोक्तं फलं भूपति सत्तम

pauṣṇāntapādage caiva karturnidhanakāriṇī || yasminnṛkṣe yadevoktaṃ phalaṃ bhūpati sattama

66

तदेवेह फलं प्रोक्तं तन्मुहूर्तेऽपि यादव ।। दिनमध्यगते सूर्ये मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे

tadeveha phalaṃ proktaṃ tanmuhūrte'pi yādava || dinamadhyagate sūrye muhūrte'bhijite'ṣṭame

67

सर्वकामसमृद्धा स्यात्सर्वोपद्रववर्जिता ।। गुरावस्तमयं प्राप्ते नीचस्थे कर्तृघातिनी

sarvakāmasamṛddhā syātsarvopadravavarjitā || gurāvastamayaṃ prāpte nīcasthe kartṛghātinī

68

तस्माद्बलस्थे जीवे तु धनधान्यकरी भवेत ।। ब्राह्मे राश्ये दृढा ज्ञेया प्राजापत्ये सुखावहा

tasmādbalasthe jīve tu dhanadhānyakarī bhaveta || brāhme rāśye dṛḍhā jñeyā prājāpatye sukhāvahā

69

स्वर्गलोकप्रदा स्वर्ग्ये चक्रे चक्रप्रवर्तिनी ।। वानस्पत्ये तु वरदा ह्यान्ने चान्नविवर्धिनी

svargalokapradā svargye cakre cakrapravartinī || vānaspatye tu varadā hyānne cānnavivardhinī

3.96.70

वासे भवति वस्त्राढ्या काले मृत्युप्रदायिनी ।। आग्नेये दाहमाप्नोति क्लेदमब्दैवते तथा

vāse bhavati vastrāḍhyā kāle mṛtyupradāyinī || āgneye dāhamāpnoti kledamabdaivate tathā

71

सौरे भवति सुस्फीता चान्द्रे च वरदा तथा ।। नश्यते शम्भुदैवत्ये गोदेवे वृद्धिमाप्नुयात्

saure bhavati susphītā cāndre ca varadā tathā || naśyate śambhudaivatye godeve vṛddhimāpnuyāt

72

वैष्णवे पुष्टिदा प्रोक्ता तथा भवति पूजिता ।। कामारे वृद्धिमाप्नोति पित्र्ये नाशं तथैव च

vaiṣṇave puṣṭidā proktā tathā bhavati pūjitā || kāmāre vṛddhimāpnoti pitrye nāśaṃ tathaiva ca

73

वारुणे रोगदा प्रोक्ता शुभा चानन्तदैवते ।। चला पवनदैवत्ये याम्ये मृत्युप्रदा भवेत्

vāruṇe rogadā proktā śubhā cānantadaivate || calā pavanadaivatye yāmye mṛtyupradā bhavet

74

वाग्दैवते सदा कान्ता श्रीरोधे श्रीयुता भवेत् ।। धनदे धनसंयुक्ता सुदृढा शैलदैवते

vāgdaivate sadā kāntā śrīrodhe śrīyutā bhavet || dhanade dhanasaṃyuktā sudṛḍhā śailadaivate

75

पृथ्वी देवी दृढा सौम्या शुभा स्याद्वेददैवते ।। पौरुषे तु तथा रौचे बहुधर्मविवर्धिनी

pṛthvī devī dṛḍhā saumyā śubhā syādvedadaivate || pauruṣe tu tathā rauce bahudharmavivardhinī

76

कर्तुः सुखावहा चैव तथा चाज्ञायुता भवेत्।। दृढा धनयुता स्फीता तथा प्रतिपदि स्मृता

kartuḥ sukhāvahā caiva tathā cājñāyutā bhavet|| dṛḍhā dhanayutā sphītā tathā pratipadi smṛtā

77

द्वितीयायां धनोपेता तृतीयायां वरप्रदा।। चतुर्थ्यां नाशमाप्नोति यमस्य स्यात्सुखावहा

dvitīyāyāṃ dhanopetā tṛtīyāyāṃ varapradā|| caturthyāṃ nāśamāpnoti yamasya syātsukhāvahā

78

विनायकस्य देवस्य तथा तत्र हितप्रदा ।। पञ्चम्यां श्रीयुता कान्ता वरदा च तथा भवेत्

vināyakasya devasya tathā tatra hitapradā || pañcamyāṃ śrīyutā kāntā varadā ca tathā bhavet

79

षष्ठ्यां लक्ष्मीयुता नित्यं सप्तम्यां रोगनाशिनी ।। अष्टम्यां धान्यबहुला नवम्यां तु विनश्यति

ṣaṣṭhyāṃ lakṣmīyutā nityaṃ saptamyāṃ roganāśinī || aṣṭamyāṃ dhānyabahulā navamyāṃ tu vinaśyati

3.96.80

भद्रा काल्या कृता तत्र कर्तुर्भवति पुष्टिदा ।। धर्मवृद्धिकरी ज्ञेया दशम्यां तु तथा कृता

bhadrā kālyā kṛtā tatra karturbhavati puṣṭidā || dharmavṛddhikarī jñeyā daśamyāṃ tu tathā kṛtā

81

एकादश्यां तथा युक्ता द्वादश्यां सर्वकामदा ।। त्रयोदश्यां तथा ज्ञेया चतुर्दश्यां विनश्यति

ekādaśyāṃ tathā yuktā dvādaśyāṃ sarvakāmadā || trayodaśyāṃ tathā jñeyā caturdaśyāṃ vinaśyati

82

कृष्ण पक्षे पञ्चदश्यां कर्तुः क्षयकरी भवेत् ।। पञ्चदश्यां तथा शुक्ले सर्वकामकरी भवेत्

kṛṣṇa pakṣe pañcadaśyāṃ kartuḥ kṣayakarī bhavet || pañcadaśyāṃ tathā śukle sarvakāmakarī bhavet

83

ऊनरात्रे महाराज कर्तुर्मरणदा भवेत ।। बृहत्स्पृशा च विज्ञेया तथा दोषवती नृप

ūnarātre mahārāja karturmaraṇadā bhaveta || bṛhatspṛśā ca vijñeyā tathā doṣavatī nṛpa

84

दिव्यान्तरिक्षभौमेन चोत्पातेन तु या युता ।। कर्तव्या विप्रयोगान्ता प्रतिष्ठा तु कृता भवेत्

divyāntarikṣabhaumena cotpātena tu yā yutā || kartavyā viprayogāntā pratiṣṭhā tu kṛtā bhavet

85

तिथिहानौ क्षयं प्रोक्तं वृद्धौ वृद्धिः प्रकीर्तिता ।। शकुनौ दोषजननी चतुष्पदि तथावहा

tithihānau kṣayaṃ proktaṃ vṛddhau vṛddhiḥ prakīrtitā || śakunau doṣajananī catuṣpadi tathāvahā

86

नागे भवति शून्या च किंस्तुघ्ने तु शुभप्रदा ।। बवे दृढा तया ज्ञेया बालवे तु शुभप्रदा

nāge bhavati śūnyā ca kiṃstughne tu śubhapradā || bave dṛḍhā tayā jñeyā bālave tu śubhapradā

87

कौलवे वरदा प्रोक्ता तैतले रोगनाशिनी ।। गरादौ रोगजननी तथा वणिजि पुष्टिदा

kaulave varadā proktā taitale roganāśinī || garādau rogajananī tathā vaṇiji puṣṭidā

88

विष्टौ मरणदा कर्तुरात्मदोषवती तथा ।। जन्मराश्युदये केतुः क्षिप्रं नाशवती भवेत

viṣṭau maraṇadā karturātmadoṣavatī tathā || janmarāśyudaye ketuḥ kṣipraṃ nāśavatī bhaveta

89

द्वितीये धननाशाय तृतीये कर्तृवृद्धिदा ।। चतुर्थे गृहनाशाय पञ्चमे व्याधिदा भवेत

dvitīye dhananāśāya tṛtīye kartṛvṛddhidā || caturthe gṛhanāśāya pañcame vyādhidā bhaveta

3.96.90

षष्ठे शत्रुविनाशाय सप्तमे धननाशनी ।। अष्टमे मृत्युदा ज्ञेया नवमे धर्मनाशनी

ṣaṣṭhe śatruvināśāya saptame dhananāśanī || aṣṭame mṛtyudā jñeyā navame dharmanāśanī

91

दशमे कर्मणां वृद्ध्यै लाभे लाभकरी भवेत् ।। द्वादशे तु व्ययाय स्यात्प्रतिष्ठा तु तथा कृता

daśame karmaṇāṃ vṛddhyai lābhe lābhakarī bhavet || dvādaśe tu vyayāya syātpratiṣṭhā tu tathā kṛtā

985

जन्मलग्रोदये श्रेष्ठा धनधान्यवती भवेत् ।। जन्म राशिफलं सर्वं शेषस्थाने तु निर्दिशेत्

janmalagrodaye śreṣṭhā dhanadhānyavatī bhavet || janma rāśiphalaṃ sarvaṃ śeṣasthāne tu nirdiśet

93

मेषोदये कृता क्षिप्रं नाशमाप्नोति पार्थिव ।। वृषोदये स्थिरा प्रोक्ता धनधान्यवती तथा

meṣodaye kṛtā kṣipraṃ nāśamāpnoti pārthiva || vṛṣodaye sthirā proktā dhanadhānyavatī tathā

94

लोककान्ता च मिथुने बहुकल्याणकारिणी ।। कुलीरे क्षिप्रनाशः स्यात्सिंहे वसुदृढा भवेत्

lokakāntā ca mithune bahukalyāṇakāriṇī || kulīre kṣipranāśaḥ syātsiṃhe vasudṛḍhā bhavet

95

कन्यायां लोककान्ता स्यात्तुले भवति चास्थिरा ।। वृश्चिके तु स्थिरा प्रोक्ता कल्याणाय धनुर्धरे

kanyāyāṃ lokakāntā syāttule bhavati cāsthirā || vṛścike tu sthirā proktā kalyāṇāya dhanurdhare

96

मकरे क्षिप्रनाशा स्यात्कुम्भलग्ने दृढा भवेत ।। मीने पुण्यवहा कर्तुः कल्पाशून्या तथा भवेत्

makare kṣipranāśā syātkumbhalagne dṛḍhā bhaveta || mīne puṇyavahā kartuḥ kalpāśūnyā tathā bhavet

97

उग्रा स्यात्सूर्यहोरायां सौम्या सोमस्य कीर्तिता ।। पापग्रहस्य द्रेष्काणे कर्तुर्नाशाय कीर्तिता

ugrā syātsūryahorāyāṃ saumyā somasya kīrtitā || pāpagrahasya dreṣkāṇe karturnāśāya kīrtitā

98

सोमग्रहस्य सुशुभा कर्तुर्भवति वृद्धिदा ।। फलं यदेव लग्नेषु नवांशेषु तदेव तु

somagrahasya suśubhā karturbhavati vṛddhidā || phalaṃ yadeva lagneṣu navāṃśeṣu tadeva tu

99

द्वादशांशेषु विज्ञेयस्तदेव मनुजोत्तम ।। कर्तुर्नाशाय विज्ञेया त्रिंशांशे भौमसौरयोः

dvādaśāṃśeṣu vijñeyastadeva manujottama || karturnāśāya vijñeyā triṃśāṃśe bhaumasaurayoḥ

3.96.100

सितजीवेन्दुपुत्राणां कर्तुः कल्याणदा भवेत ।। शुभमंशं महाराज लग्ने पापफले शुभम्

sitajīvenduputrāṇāṃ kartuḥ kalyāṇadā bhaveta || śubhamaṃśaṃ mahārāja lagne pāpaphale śubham

101

लग्ने शुभतरे ज्ञेयः पापांशः पापदो नृणाम ।। लग्नस्थे शङ्करा कर्तुः कृता भवति भास्करे

lagne śubhatare jñeyaḥ pāpāṃśaḥ pāpado nṛṇāma || lagnasthe śaṅkarā kartuḥ kṛtā bhavati bhāskare

102

द्वितीयेऽर्थस्य हानिः स्यात्तृतीये धनसंयुता ।। आयुःक्षयं चतुर्थस्थे पञ्चमे स्वत्वनाशनम्

dvitīye'rthasya hāniḥ syāttṛtīye dhanasaṃyutā || āyuḥkṣayaṃ caturthasthe pañcame svatvanāśanam

103

षष्ठे शत्रुविघातं तु दारिद्र्यं सप्तमे भवेत् ।। मरणं चाष्टमे भानौ नवमे धर्मपीडनम्

ṣaṣṭhe śatruvighātaṃ tu dāridryaṃ saptame bhavet || maraṇaṃ cāṣṭame bhānau navame dharmapīḍanam

04

दशमे सुतवृद्धिश्च लाभे लाभयुता भवेत् ।। द्वादशे व्ययसंयुक्ता निर्धना तु तथा भवेत्।।१

daśame sutavṛddhiśca lābhe lābhayutā bhavet || dvādaśe vyayasaṃyuktā nirdhanā tu tathā bhavet||1

105

चन्द्रे लग्नगते ज्ञेया सुदृढा मनुजोत्तम ।। धनान्विता द्वितीये तु तृतीये लाभसंयुता

candre lagnagate jñeyā sudṛḍhā manujottama || dhanānvitā dvitīye tu tṛtīye lābhasaṃyutā

106

चतुर्थे बान्धवहिता पञ्चमे सुतवृद्धिदा ।। षष्ठे रिपुविनाशाय सप्तमे च धनावहा

caturthe bāndhavahitā pañcame sutavṛddhidā || ṣaṣṭhe ripuvināśāya saptame ca dhanāvahā

107

अष्टमे मरणायोक्ता नवमे धर्मपीडनम् ।। दशमे कर्मदा प्रोक्ता लाभे लाभप्रदा भवेत्

aṣṭame maraṇāyoktā navame dharmapīḍanam || daśame karmadā proktā lābhe lābhapradā bhavet

108

व्यये व्ययवती राजंस्तथा धनविवर्जिता ।। अर्धबिम्बाधिके क्षीणे क्रमादथ निबोध मे

vyaye vyayavatī rājaṃstathā dhanavivarjitā || ardhabimbādhike kṣīṇe kramādatha nibodha me

109

चन्द्रे लग्नगते ज्ञेया क्षिप्रनाशा महाभुज ।। द्वितीये च दरिद्रा स्यात्तृतीये धनसंयुता

candre lagnagate jñeyā kṣipranāśā mahābhuja || dvitīye ca daridrā syāttṛtīye dhanasaṃyutā

3.96.110

बह्वनर्था चतुर्थे स्यात्पुत्रनाशाय पञ्चमे ।। षष्ठे रिपुविनाशाय भार्यानाशाय सप्तमे

bahvanarthā caturthe syātputranāśāya pañcame || ṣaṣṭhe ripuvināśāya bhāryānāśāya saptame

111

अष्टमे मरणायोक्ता नवमे धर्मघातिनी ।। धनान्विता स्याद्दशमे लाभे लाभवती भवेत्

aṣṭame maraṇāyoktā navame dharmaghātinī || dhanānvitā syāddaśame lābhe lābhavatī bhavet

112

व्यये व्ययवती नित्ये दरिद्रा च तथा भवेत् ।। लग्ने मृत्युकरो भौमस्तथा दारिद्र्यदो धने

vyaye vyayavatī nitye daridrā ca tathā bhavet || lagne mṛtyukaro bhaumastathā dāridryado dhane

113

कीर्तिं त्रिभुवने शुभ्रां तृतीयस्थः करोत्यसौ ।। चतुर्थे बन्धुनाशः स्यात्सुतनाशस्तथा सुते

kīrtiṃ tribhuvane śubhrāṃ tṛtīyasthaḥ karotyasau || caturthe bandhunāśaḥ syātsutanāśastathā sute

114

अरिनाशस्तथा षष्ठे सप्तमेऽग्नौ विनश्यति ।। अष्टमे कर्तृमरणं नवमे देशविच्युतिः

arināśastathā ṣaṣṭhe saptame'gnau vinaśyati || aṣṭame kartṛmaraṇaṃ navame deśavicyutiḥ

115

दशमे कर्मसिद्धिः स्याल्लाभे लाभवती भवेत् ।। धनजायात्मजैर्नित्यं वियोगो व्ययगे भवेत्

daśame karmasiddhiḥ syāllābhe lābhavatī bhavet || dhanajāyātmajairnityaṃ viyogo vyayage bhavet

116

बुधो लग्ने धनयुतो द्वितीये च तथा भवेत् ।। तृतीये वरदा प्रोक्ता चतुर्थे धनसंयुता

budho lagne dhanayuto dvitīye ca tathā bhavet || tṛtīye varadā proktā caturthe dhanasaṃyutā

117

कीर्तिश्च पञ्चमे ज्ञेया षष्ठे रिपुविनाशिनी ।। सुखदा सप्तमे ज्ञेया हर्षदा च तथाष्टमे

kīrtiśca pañcame jñeyā ṣaṣṭhe ripuvināśinī || sukhadā saptame jñeyā harṣadā ca tathāṣṭame

118

सौख्यदा नवमे राजन्दशमे कर्मवृद्धिदा ।। स्थिरा लाभगते ज्ञेया व्यये धनसमन्विता

saukhyadā navame rājandaśame karmavṛddhidā || sthirā lābhagate jñeyā vyaye dhanasamanvitā

119

जीवे धनाढ्या लग्नस्थे द्वितीये च तथा भवेत् ।। दृढास्पदा तृतीये स्याच्चतुर्थे धनसंयुता

jīve dhanāḍhyā lagnasthe dvitīye ca tathā bhavet || dṛḍhāspadā tṛtīye syāccaturthe dhanasaṃyutā

3.96.120

पञ्चमे सुतदा प्रोक्ता षष्ठे शत्रुविनाशिनी ।। सप्तमे राज्यदा कर्तुरष्टमे च समृद्धिदा

pañcame sutadā proktā ṣaṣṭhe śatruvināśinī || saptame rājyadā karturaṣṭame ca samṛddhidā

121

कीर्तिदा नवमे ज्ञेया दशमे च समृद्धिदा ।। लाभस्थे लाभदा ज्ञेया व्यये लाभसमन्विता

kīrtidā navame jñeyā daśame ca samṛddhidā || lābhasthe lābhadā jñeyā vyaye lābhasamanvitā

122

लग्नस्थे निश्चला शुक्रे सर्वकामप्रदा भवेत् ।। धनगे च धनं दद्यात्तृतीये भ्रातृवृद्धिदा

lagnasthe niścalā śukre sarvakāmapradā bhavet || dhanage ca dhanaṃ dadyāttṛtīye bhrātṛvṛddhidā

123

चतुर्थे सुभगा ज्ञेया पञ्चमे सुतवृद्धिदा ।। षष्ठे पूज्या तथा लोके सप्तमे धनवृद्धिदा

caturthe subhagā jñeyā pañcame sutavṛddhidā || ṣaṣṭhe pūjyā tathā loke saptame dhanavṛddhidā

124

अष्टमे सुखदा प्रोक्ता नवमे च सुखार्थदा ।। दशमे लोककान्ता स्यादरिनाशस्तथायुगे

aṣṭame sukhadā proktā navame ca sukhārthadā || daśame lokakāntā syādarināśastathāyuge

125

तथा व्ययस्थे विज्ञेया सव्यया सधना तया ।। मृत्युदा लग्नगे सौरौ दरिद्रा स्याद्द्वितीयगे

tathā vyayasthe vijñeyā savyayā sadhanā tayā || mṛtyudā lagnage saurau daridrā syāddvitīyage

126

तृतीये धनलाभाय चतुर्थे कर्तृमृत्युदा ।। सुतगे सुतनाशः स्यादरिनाशस्तथारिगे

tṛtīye dhanalābhāya caturthe kartṛmṛtyudā || sutage sutanāśaḥ syādarināśastathārige

127

जायानाशस्तु जायास्थे मृत्युर्मृत्युगृहोपगे ।। धर्मगे धर्महानिः स्यात्कर्मवृद्धिस्तु कर्मगे

jāyānāśastu jāyāsthe mṛtyurmṛtyugṛhopage || dharmage dharmahāniḥ syātkarmavṛddhistu karmage

128

महीलाभस्तु लाभस्थे व्ययगे च व्ययो भवेत् ।। शून्यं विवर्जयेत्केन्द्रं शुभाकेन्द्रे नियोजयेत

mahīlābhastu lābhasthe vyayage ca vyayo bhavet || śūnyaṃ vivarjayetkendraṃ śubhākendre niyojayeta

129

एवं ज्ञात्वा शुभं कालं प्रयत्नेन तु दैववित् ।। छायाम्बुभिः प्रयत्नेन गृह्णीयादवधानतः

evaṃ jñātvā śubhaṃ kālaṃ prayatnena tu daivavit || chāyāmbubhiḥ prayatnena gṛhṇīyādavadhānataḥ

3.96.130

शुभेऽह्नि पूर्वयन्त्रस्थं तत्कालं प्रतिमां स्वयम् ।। समां तु पीठिकां गर्ते स्थपतिर्विनिवेशयेत्

śubhe'hni pūrvayantrasthaṃ tatkālaṃ pratimāṃ svayam || samāṃ tu pīṭhikāṃ garte sthapatirviniveśayet

131

तत्कालमेव कुर्वीत नाम चास्याः समाहितः ।। स्वस्थां तां तु स्वनां नान्ते वैष्णवी प्रतिमा भवेत

tatkālameva kurvīta nāma cāsyāḥ samāhitaḥ || svasthāṃ tāṃ tu svanāṃ nānte vaiṣṇavī pratimā bhaveta

132

केशवान्ताः स्त्रियः कार्या नाथान्तो ब्राह्मणो भवेत् ।। ईश्वरान्ता हरस्योक्ता मिहिरान्ता रवेः स्मृता

keśavāntāḥ striyaḥ kāryā nāthānto brāhmaṇo bhavet || īśvarāntā harasyoktā mihirāntā raveḥ smṛtā

133

अन्येषां देवनामान्ताः सुराणां प्रतिमाः स्मृताः ।। सूक्ष्मा तु प्रतिमा कार्या द्वितीया चाधिवासने

anyeṣāṃ devanāmāntāḥ surāṇāṃ pratimāḥ smṛtāḥ || sūkṣmā tu pratimā kāryā dvitīyā cādhivāsane

134

चित्रकर्मकरा या च मृन्मयी या तथा भवेत् ।। तस्याः पवित्रके कार्यं तथा चैवाधिवासनम्

citrakarmakarā yā ca mṛnmayī yā tathā bhavet || tasyāḥ pavitrake kāryaṃ tathā caivādhivāsanam

135

संवत्सरं तु कर्तव्यं षण्मासानथ वा पुनः ।। पक्षं द्वादशरात्रं वा सप्ताहं त्र्यहमेव वा

saṃvatsaraṃ tu kartavyaṃ ṣaṇmāsānatha vā punaḥ || pakṣaṃ dvādaśarātraṃ vā saptāhaṃ tryahameva vā

136

एकाहमेकरात्रं वा यथावदधिवासनम् ।। विभवेनातिमहता गीतैर्नृत्यैः सुशोभनैः

ekāhamekarātraṃ vā yathāvadadhivāsanam || vibhavenātimahatā gītairnṛtyaiḥ suśobhanaiḥ

137

नित्यमम्बुप्रदानैश्च वह्निपूजाभिरेव च ।। निजपुण्याहघोषेण कर्तव्यमधिवासनम्

nityamambupradānaiśca vahnipūjābhireva ca || nijapuṇyāhaghoṣeṇa kartavyamadhivāsanam

138

ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या काले संवत्सरोचिते ।। शुभे काले कृता सा तु परा वृद्धिकरी भवेत्

tataḥ pratiṣṭhā kartavyā kāle saṃvatsarocite || śubhe kāle kṛtā sā tu parā vṛddhikarī bhavet

139

राज्ञां प्रजानां कर्तुश्च तथा कालविदो नृप ।। ऋत्विजां च महाराज शुभकालकृता हिता

rājñāṃ prajānāṃ kartuśca tathā kālavido nṛpa || ṛtvijāṃ ca mahārāja śubhakālakṛtā hitā

3.96.140

सुलक्षणा लक्षणसंयुता च देशे कृता शास्त्रविदा तु सम्यक् ।। काले शुभे लोकसुखावहा स्यात्कर्तुः प्रशस्ता वरदानसौम्या

sulakṣaṇā lakṣaṇasaṃyutā ca deśe kṛtā śāstravidā tu samyak || kāle śubhe lokasukhāvahā syātkartuḥ praśastā varadānasaumyā

96

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० सं० प्रतिष्ठाप्रतिमालक्षणकालनिर्देशो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 pratiṣṭhāpratimālakṣaṇakālanirdeśo nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्केन विधिना प्रतिष्ठा कृता भवति ।। मार्कण्डेय उवाच ।। अथ सुरप्रतिष्ठापने षोडशर्त्विजो भवन्ति ।। एतद्यथा दैववित्स्थपतिः कल्पकः वाचकः यजुर्वेदविदर्घबाहुः यजुर्वेदविद्देवहोता यजुर्वेदविद्देवद्रव्यरक्षिता ऋग्वेदविद्यजुर्वेदवित्सामवेदविदथर्ववेदविदिति चत्वारः कलशाधाराः चत्वारः सात्त्वताः तेषामेको मूर्तिधरः द्वितीयो देवकर्मवित् ।। तृतीयो मन्त्ररक्षिता चतुर्थो द्रव्यरक्षितेति । तत्र कलशाधाराणां शक्त्या सहायाः कर्तव्याः । सर्व एव ऋत्विजोऽव्यंगा अकपिला अकेकरा अनधिकाङ्गाः स्वशास्त्रपरिनिष्ठिताः श्लक्ष्णाः अपौनर्भवाश्चेति ।। ततः प्रशस्तेऽह्नि तैः सहायैः सुस्नातैः स्वनुलिप्ताङ्गैर्माल्यवद्भिर्हविष्याशिभिश्च अहतास्वरसंवीतैः पवित्रपाणिभिः सह दीक्षां यजमानो गृह्णीयात् ।। तस्य स्नातस्याहतवसनसंवीतस्य गोमयेनोपलिप्ते देशे ब्राह्मणाः स्वस्तिवाचनपूर्वकवचनेन कल्पकः सितसूत्रेण सितवस्त्रेण सिद्धार्थकवचान् बद्ध्वा दक्षिणपाणौ प्रतिसरं कङ्कणं बध्नीयात् । ततः प्रभृति यावत्प्रतिष्ठाकालं प्रतिष्ठाकालादुपरि च सप्तरात्रं तावन्मांस मद्यक्षाराब्रह्मचर्यक्रोधेर्ष्यामानानार्यत्ववर्जनीयानि भवन्ति ।। भवति चात्र ।। दीक्षादिनात्प्रभृत्येवं प्रतिष्ठा सप्तमे दिने ।। यावत्तावद्भवान्नित्यं यजमानः सुयन्त्रितः

vajra uvāca || bhagavankena vidhinā pratiṣṭhā kṛtā bhavati || mārkaṇḍeya uvāca || atha surapratiṣṭhāpane ṣoḍaśartvijo bhavanti || etadyathā daivavitsthapatiḥ kalpakaḥ vācakaḥ yajurvedavidarghabāhuḥ yajurvedaviddevahotā yajurvedaviddevadravyarakṣitā ṛgvedavidyajurvedavitsāmavedavidatharvavedaviditi catvāraḥ kalaśādhārāḥ catvāraḥ sāttvatāḥ teṣāmeko mūrtidharaḥ dvitīyo devakarmavit || tṛtīyo mantrarakṣitā caturtho dravyarakṣiteti | tatra kalaśādhārāṇāṃ śaktyā sahāyāḥ kartavyāḥ | sarva eva ṛtvijo'vyaṃgā akapilā akekarā anadhikāṅgāḥ svaśāstrapariniṣṭhitāḥ ślakṣṇāḥ apaunarbhavāśceti || tataḥ praśaste'hni taiḥ sahāyaiḥ susnātaiḥ svanuliptāṅgairmālyavadbhirhaviṣyāśibhiśca ahatāsvarasaṃvītaiḥ pavitrapāṇibhiḥ saha dīkṣāṃ yajamāno gṛhṇīyāt || tasya snātasyāhatavasanasaṃvītasya gomayenopalipte deśe brāhmaṇāḥ svastivācanapūrvakavacanena kalpakaḥ sitasūtreṇa sitavastreṇa siddhārthakavacān baddhvā dakṣiṇapāṇau pratisaraṃ kaṅkaṇaṃ badhnīyāt | tataḥ prabhṛti yāvatpratiṣṭhākālaṃ pratiṣṭhākālādupari ca saptarātraṃ tāvanmāṃsa madyakṣārābrahmacaryakrodherṣyāmānānāryatvavarjanīyāni bhavanti || bhavati cātra || dīkṣādinātprabhṛtyevaṃ pratiṣṭhā saptame dine || yāvattāvadbhavānnityaṃ yajamānaḥ suyantritaḥ

2

ब्रह्मचारी हविष्याशी जितक्रोधो विमत्सरः ।। अधःशायी च राजेन्द्र नित्यस्नायी तथैव च

brahmacārī haviṣyāśī jitakrodho vimatsaraḥ || adhaḥśāyī ca rājendra nityasnāyī tathaiva ca

97

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिष्ठाकल्पे दीक्षाध्यायो नाम सप्तनवतितमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pratiṣṭhākalpe dīkṣādhyāyo nāma saptanavatitamo 'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०९६-१०० (cont. 2)

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ प्रासादलक्षणम् ।। पुरतो वा सुशुद्धे भूभागे स्थण्डिलत्रयं परिकल्पयेत् । यथावर्णोक्तमृदा ससिकतया । ततः स्थंडिलत्रयमपतितगोमयेनोपलेपयेत् । तत्र मध्येऽधिवासनस्थण्डिलम् । तद्दक्षिण इज्यास्थण्डिलम् । तदुदग्धोमस्थण्डिलम् । तत्राधिवासनास्थण्डिले चत्वारस्तोरणाः परिकल्प्यन्ते । सर्वे स्थण्डिला चतुरस्राश्चतुर्हस्तोच्छ्रयास्तोरणत्रिभागविस्तीर्णाः ।। स्थण्डिलद्वय आर्द्राभिः पताकाभिः प्रतिसराभिश्च परिवारयेत् । वनप्रवेशोक्तेन विधिना प्रशस्तवृक्षाणामन्यतमस्य वृक्षस्य तोरणार्थकाष्ठान्यानीय स्थण्डिलेभ्य उपस्थापयेत् । न तोरणं काष्ठद्वयजं कुर्यात् । न कुब्जम् । तोरणाश्च सर्वे समप्रमाणाः । आदावेवाधिवासनस्थण्डिलस्य पश्चिमभागे प्राङ्मुखः कल्पकः स्वामी न स्यात्। कल्पकाद्दक्षिणे भागे प्राङ्मुख एव सात्त्वतः स्यात्। तस्यापि दक्षिणे भागे प्राङ्मुख एव ऋग्वेदविद्भवेत् ।। कल्पकाद्वामभागे प्राङ्मुख एव यजमानः। तस्य वामतः प्राङ्मुख एव अर्घबाहुः स्थण्डिलाश्रितो दक्षिणाभिमुखो यजुर्वेदवित् । स्थण्डिले पूर्वतः पश्चिमाभिमुखः सामवेदवित् । तस्य दक्षिणतो वंशवादकः । तस्यापि दक्षिणतो वाचकः । तस्योदग्गायनः। पृष्ठे वादनकतन्तकाः । स्थण्डिला द्दक्षिणतः उत्तराभिमुखोथर्ववेदवित् । होमस्थण्डिले प्राङ्मुख अगारात्पश्चिमतो होता । चतुरस्रः । समन्ताद्धस्तमानश्चागारः समेखलः तस्योदङ्मन्त्ररक्षिता द्रव्यरक्षिता च । इज्यास्थण्डिले इज्याकृत्सात्त्वतः । तद्दक्षिणतः उत्तराभिमुखो मन्त्ररक्षिता द्रव्यरक्षिता च । संवत्सरो न्यत्रैकवित्तकालग्रहणावहितः स्यात् । स्थपतेरनियमः । ततः सौवर्णं राजतं ताम्रं मृन्मयमकालमूलं वा कलशं सुदृढं तीर्थोदकपूर्णं सर्वौषधिभिः सर्वगन्धैः सर्वबीजैः सर्वरत्नैर्हिरण्येन चन्दनेन फलैश्च संयुतं कृत्वा अनुलेपनार्घनिर्मितपवित्रमुखे सति सूत्रमाल्यग्रीवं कल्पकः पुरतः प्रतिष्ठापयेत् । कलशः पूर्वेण । स्थण्डिलमध्ये अष्टपत्रं कमलमालिखेत् ।। ततः कर्म्मारम्भं कुर्यात् । प्रणवव्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं सशिरस्कां जपेत् । ॐकारं नमस्कारं कर्म्मारम्भं पवित्रं चेति । ततस्तोत्रं कञ्चिद्वाचयेत । ततो रक्षोघ्नैर्म्मन्त्रैर्दिक्षु विदिक्षु च सिद्धार्थकान्न्यसेत् । ततो द्वादशाङ्गुले खाते वनस्पते वीड्वङ्ग इति प्राच्यादिक्रमेण तोरणन्यासं कुर्यात् ।। तोरणाश्चत्वारो युगा भवन्ति । पूर्वतः कृतयुगः, दक्षिणतस्त्रेता, पश्चिमे द्वापरः, उत्तरे कलिरिति । एवं तोरणन्यासं कृत्वा युवा सुवास इति दर्भैरशुष्कपत्रैः स्रग्दामभिश्च तोरणचतुष्कं चापि वेष्टयेत् । ततस्तोरणानामुपरि ध्वजाः कर्तव्याः । पूर्वेण पीतपताको गरुडः, दक्षिणेन नीलपताकस्तालः, पश्चिमेन श्वेतपताको मकरः, उदग्रक्तपताकः ऋष्यः । गरुडस्य पार्श्वयोर्गदाचक्रे, तालस्य हलमुसलौ मकरस्य धनुर्बाणौ, ऋष्यस्य खड्गचर्म । तोरणान्तराले आग्नेये दिग्भागे च्छत्रम् । नैर्ऋत्यां वैजयन्तीं पताकाम् । वायव्यां ध्वजम् । ऐशान्यां दण्डम् । स्थण्डिलोपरि वितानकम् । तोरणं प्रतिघण्टामादर्शं च । इज्यास्थण्डिले वितानकम् । तत्र च घटिलिखिताः प्रतीहाराः सुभद्रभद्रौ पूर्वेण । आषाढयज्ञतांतौ दक्षिणेन जयविजयौ पश्चिमेन । मोदप्रमोदौ उत्तरेण । एतत्कृत्वा ध्रुवाद्यावित्युदाहरेत् । माथुरं च मन्त्रं व्याचक्षेति । ततः कलशोदकेन पवित्रमन्त्रेण यजमानऋत्विजां भोगांश्चाभ्युक्ष्य गायत्री जपेत । या औषधयश्चेति तत्रैशानीदिक् प्रभृतिषु सपुंखान्सफलान्दृंढाञ्छरांश्चत्वारो निखनेत्। तेषां नामानि । कन्दर्पः, सोमनः, दुर्धरः, शिखरः ।। तेषां चत्वारो लोकपालाः इन्द्रयम वरुणधनदाः । तेषां च निवेशने काण्डात्काण्डादित्युदीरयेत् ।। ततः पञ्चरङ्गं सूत्रं काण्डात्काण्डेति बध्नीयात । तेनैव दिशः परिवारयेत् । पञ्च रङ्गत्वात्पञ्चसूत्रं पञ्चमहाभूतमयं संसारसूत्रम् । नीलं पृथ्वी, श्वेतमापः रक्तमग्निः पीतं वायुः, कृष्णमन्तरिक्षम् । तद्बन्धेन दूष्यादूष्येति मन्त्रो भवति । इन्द्राण्या कीर्तितं सूत्रमिति च ततः कण्डे मूलेषु स्थडिलाभ्यन्तरेण चतुर्षु दिक्षु चत्वारः पूर्णकुम्भान् प्रतिष्ठापयेत् । ते चत्वारः सामरा ज्ञेयाः तत्राप्यैशान्यां दिशि प्रथमं कुम्भं प्रतिष्ठापयेत् । ततः क्रमेणान्यान ।। तेषां नामानि सहस्रवीर्यः, विमलः, शतधारः, प्रमन्दनः ।। तांश्च सहिरण्यान्सचन्दनान्सकुसुमान्सवनस्पतिकलापान्कुर्यात । तत्र शन्न आप इति प्रथममभिमन्त्रयेत् । शन्नो देवीरिति द्वितीयम् ।। आपोहिष्ठेति तृतीयम । इदमापः प्रवहत इति चतुर्थम् ।। ततः पूर्वेण लाजापूर्णं पात्रं स्थापयेत । दक्षिणेन तिलपात्रम् । पश्चिमेन सिद्धार्थपात्रम । उदगक्षतपात्रम । पात्रविशेषेण आव्रन्ब्राह्मण इत्युदीरयेत । ततश्चतसृषु विदिक्षु कुम्भानामभ्यन्तरे चत्वारो दीपा देया । ते च वेदा ऐशानीप्रभृति ऋग्यजुस्सामाथर्वाणः। तेषां च निवेशने तेजोसि शुक्रमित्युदीरयेत्। ततः पुनरपि रक्षोघ्नर्मन्त्रैः सिद्धार्थविकिरणं कुर्यात । ये देवाः पुरः सदोमिति जपेत्।। वाराहं प्रादुर्भावं च वाचयेत। श्रीसूक्तमुदीरयेत्। ततस्तेन पञ्चगव्येन भुवनमभ्युक्षयेत्। तोरणानि च( अर्चां शौचार्थं च स्थापयेत्। बृहत्स्नपने तदेवं स्यादन्यं नावकल्पयेत्।) अथार्घ्यः। एवं तोरणविन्यासे कृते भूपतिसत्तम।। सर्वे विघ्नाः क्षयं यान्ति परा वृद्धिश्च जायते

mārkaṇḍeya uvāca || atha prāsādalakṣaṇam || purato vā suśuddhe bhūbhāge sthaṇḍilatrayaṃ parikalpayet | yathāvarṇoktamṛdā sasikatayā | tataḥ sthaṃḍilatrayamapatitagomayenopalepayet | tatra madhye'dhivāsanasthaṇḍilam | taddakṣiṇa ijyāsthaṇḍilam | tadudagdhomasthaṇḍilam | tatrādhivāsanāsthaṇḍile catvārastoraṇāḥ parikalpyante | sarve sthaṇḍilā caturasrāścaturhastocchrayāstoraṇatribhāgavistīrṇāḥ || sthaṇḍiladvaya ārdrābhiḥ patākābhiḥ pratisarābhiśca parivārayet | vanapraveśoktena vidhinā praśastavṛkṣāṇāmanyatamasya vṛkṣasya toraṇārthakāṣṭhānyānīya sthaṇḍilebhya upasthāpayet | na toraṇaṃ kāṣṭhadvayajaṃ kuryāt | na kubjam | toraṇāśca sarve samapramāṇāḥ | ādāvevādhivāsanasthaṇḍilasya paścimabhāge prāṅmukhaḥ kalpakaḥ svāmī na syāt| kalpakāddakṣiṇe bhāge prāṅmukha eva sāttvataḥ syāt| tasyāpi dakṣiṇe bhāge prāṅmukha eva ṛgvedavidbhavet || kalpakādvāmabhāge prāṅmukha eva yajamānaḥ| tasya vāmataḥ prāṅmukha eva arghabāhuḥ sthaṇḍilāśrito dakṣiṇābhimukho yajurvedavit | sthaṇḍile pūrvataḥ paścimābhimukhaḥ sāmavedavit | tasya dakṣiṇato vaṃśavādakaḥ | tasyāpi dakṣiṇato vācakaḥ | tasyodaggāyanaḥ| pṛṣṭhe vādanakatantakāḥ | sthaṇḍilā ddakṣiṇataḥ uttarābhimukhotharvavedavit | homasthaṇḍile prāṅmukha agārātpaścimato hotā | caturasraḥ | samantāddhastamānaścāgāraḥ samekhalaḥ tasyodaṅmantrarakṣitā dravyarakṣitā ca | ijyāsthaṇḍile ijyākṛtsāttvataḥ | taddakṣiṇataḥ uttarābhimukho mantrarakṣitā dravyarakṣitā ca | saṃvatsaro nyatraikavittakālagrahaṇāvahitaḥ syāt | sthapateraniyamaḥ | tataḥ sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛnmayamakālamūlaṃ vā kalaśaṃ sudṛḍhaṃ tīrthodakapūrṇaṃ sarvauṣadhibhiḥ sarvagandhaiḥ sarvabījaiḥ sarvaratnairhiraṇyena candanena phalaiśca saṃyutaṃ kṛtvā anulepanārghanirmitapavitramukhe sati sūtramālyagrīvaṃ kalpakaḥ purataḥ pratiṣṭhāpayet | kalaśaḥ pūrveṇa | sthaṇḍilamadhye aṣṭapatraṃ kamalamālikhet || tataḥ karmmārambhaṃ kuryāt | praṇavavyāhṛtipūrvikāṃ gāyatrīṃ saśiraskāṃ japet | ॐkāraṃ namaskāraṃ karmmārambhaṃ pavitraṃ ceti | tatastotraṃ kañcidvācayeta | tato rakṣoghnairmmantrairdikṣu vidikṣu ca siddhārthakānnyaset | tato dvādaśāṅgule khāte vanaspate vīḍvaṅga iti prācyādikrameṇa toraṇanyāsaṃ kuryāt || toraṇāścatvāro yugā bhavanti | pūrvataḥ kṛtayugaḥ, dakṣiṇatastretā, paścime dvāparaḥ, uttare kaliriti | evaṃ toraṇanyāsaṃ kṛtvā yuvā suvāsa iti darbhairaśuṣkapatraiḥ sragdāmabhiśca toraṇacatuṣkaṃ cāpi veṣṭayet | tatastoraṇānāmupari dhvajāḥ kartavyāḥ | pūrveṇa pītapatāko garuḍaḥ, dakṣiṇena nīlapatākastālaḥ, paścimena śvetapatāko makaraḥ, udagraktapatākaḥ ṛṣyaḥ | garuḍasya pārśvayorgadācakre, tālasya halamusalau makarasya dhanurbāṇau, ṛṣyasya khaḍgacarma | toraṇāntarāle āgneye digbhāge cchatram | nairṛtyāṃ vaijayantīṃ patākām | vāyavyāṃ dhvajam | aiśānyāṃ daṇḍam | sthaṇḍilopari vitānakam | toraṇaṃ pratighaṇṭāmādarśaṃ ca | ijyāsthaṇḍile vitānakam | tatra ca ghaṭilikhitāḥ pratīhārāḥ subhadrabhadrau pūrveṇa | āṣāḍhayajñatāṃtau dakṣiṇena jayavijayau paścimena | modapramodau uttareṇa | etatkṛtvā dhruvādyāvityudāharet | māthuraṃ ca mantraṃ vyācakṣeti | tataḥ kalaśodakena pavitramantreṇa yajamānaṛtvijāṃ bhogāṃścābhyukṣya gāyatrī japeta | yā auṣadhayaśceti tatraiśānīdik prabhṛtiṣu sapuṃkhānsaphalāndṛṃḍhāñcharāṃścatvāro nikhanet| teṣāṃ nāmāni | kandarpaḥ, somanaḥ, durdharaḥ, śikharaḥ || teṣāṃ catvāro lokapālāḥ indrayama varuṇadhanadāḥ | teṣāṃ ca niveśane kāṇḍātkāṇḍādityudīrayet || tataḥ pañcaraṅgaṃ sūtraṃ kāṇḍātkāṇḍeti badhnīyāta | tenaiva diśaḥ parivārayet | pañca raṅgatvātpañcasūtraṃ pañcamahābhūtamayaṃ saṃsārasūtram | nīlaṃ pṛthvī, śvetamāpaḥ raktamagniḥ pītaṃ vāyuḥ, kṛṣṇamantarikṣam | tadbandhena dūṣyādūṣyeti mantro bhavati | indrāṇyā kīrtitaṃ sūtramiti ca tataḥ kaṇḍe mūleṣu sthaḍilābhyantareṇa caturṣu dikṣu catvāraḥ pūrṇakumbhān pratiṣṭhāpayet | te catvāraḥ sāmarā jñeyāḥ tatrāpyaiśānyāṃ diśi prathamaṃ kumbhaṃ pratiṣṭhāpayet | tataḥ krameṇānyāna || teṣāṃ nāmāni sahasravīryaḥ, vimalaḥ, śatadhāraḥ, pramandanaḥ || tāṃśca sahiraṇyānsacandanānsakusumānsavanaspatikalāpānkuryāta | tatra śanna āpa iti prathamamabhimantrayet | śanno devīriti dvitīyam || āpohiṣṭheti tṛtīyama | idamāpaḥ pravahata iti caturtham || tataḥ pūrveṇa lājāpūrṇaṃ pātraṃ sthāpayeta | dakṣiṇena tilapātram | paścimena siddhārthapātrama | udagakṣatapātrama | pātraviśeṣeṇa āvranbrāhmaṇa ityudīrayeta | tataścatasṛṣu vidikṣu kumbhānāmabhyantare catvāro dīpā deyā | te ca vedā aiśānīprabhṛti ṛgyajussāmātharvāṇaḥ| teṣāṃ ca niveśane tejosi śukramityudīrayet| tataḥ punarapi rakṣoghnarmantraiḥ siddhārthavikiraṇaṃ kuryāta | ye devāḥ puraḥ sadomiti japet|| vārāhaṃ prādurbhāvaṃ ca vācayeta| śrīsūktamudīrayet| tatastena pañcagavyena bhuvanamabhyukṣayet| toraṇāni ca( arcāṃ śaucārthaṃ ca sthāpayet| bṛhatsnapane tadevaṃ syādanyaṃ nāvakalpayet|) athārghyaḥ| evaṃ toraṇavinyāse kṛte bhūpatisattama|| sarve vighnāḥ kṣayaṃ yānti parā vṛddhiśca jāyate

98

इति श्रीविष्णु० ध० तृ० ख० मा० सं० प्रतिष्ठाकल्पे तोरणवर्णनो नामाष्टनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 pratiṣṭhākalpe toraṇavarṇano nāmāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच।। अथ पञ्चगव्यानि। तत्र कपिलाया गोक्षीरम्। कृष्णायाश्च दधि । नीलायाश्च घृतम् । श्वेताया गोमयम् । ताम्रवर्णाया गोमूत्रम्। गायत्र्या गोमूत्रं गृह्णीयात। गन्धद्वारेति गोमयम्। आप्यायस्वेति क्षीरम् । दधिक्राव्णेति दधि। घृतवती भुवनानामिति घृतम्। देवस्य त्वेति कुशोदकम्। अघमर्षणेन संयोज्य गायत्रीमुदीरयेत् । ततस्तेन पञ्चगव्येन भवनमभ्युक्षयेत्।। तोरणानि च अर्चाशौचार्थमवस्थापयेत् ।। बृहत्स्नपने तदेव स्यादन्यं वा कल्पयेत् ।। अथार्घ्यकल्पना । भवति तत्र राजते पात्रे शङ्खबिल्वपद्मोशीर दर्भमूल दूर्वाक्षीराक्षतसिद्धार्थकतण्डुलानुपकल्पयेत् । तीर्थोदकेन प्लावयेत । रथ अक्षेति मंत्रमुदीरयेत । द्रविणं पापमन्यः द्रुपदं पवित्रं शङ्खमणिं श्रीसूक्तं काण्डात्काण्डेति पवित्रं च ततः शुभे दृढे स्वर्चिते भाण्डे पाद्यं कुर्यात् ।। हिरण्यवर्णेत्यारभ्य ऋक्त्रयेण च पार्थिव ।। आपोहिष्ठेति तिसृभिः शन्नोदेवीति चाप्यथ

mārkaṇḍeya uvāca|| atha pañcagavyāni| tatra kapilāyā gokṣīram| kṛṣṇāyāśca dadhi | nīlāyāśca ghṛtam | śvetāyā gomayam | tāmravarṇāyā gomūtram| gāyatryā gomūtraṃ gṛhṇīyāta| gandhadvāreti gomayam| āpyāyasveti kṣīram | dadhikrāvṇeti dadhi| ghṛtavatī bhuvanānāmiti ghṛtam| devasya tveti kuśodakam| aghamarṣaṇena saṃyojya gāyatrīmudīrayet | tatastena pañcagavyena bhavanamabhyukṣayet|| toraṇāni ca arcāśaucārthamavasthāpayet || bṛhatsnapane tadeva syādanyaṃ vā kalpayet || athārghyakalpanā | bhavati tatra rājate pātre śaṅkhabilvapadmośīra darbhamūla dūrvākṣīrākṣatasiddhārthakataṇḍulānupakalpayet | tīrthodakena plāvayeta | ratha akṣeti maṃtramudīrayeta | draviṇaṃ pāpamanyaḥ drupadaṃ pavitraṃ śaṅkhamaṇiṃ śrīsūktaṃ kāṇḍātkāṇḍeti pavitraṃ ca tataḥ śubhe dṛḍhe svarcite bhāṇḍe pādyaṃ kuryāt || hiraṇyavarṇetyārabhya ṛktrayeṇa ca pārthiva || āpohiṣṭheti tisṛbhiḥ śannodevīti cāpyatha

2

ब्रह्मशुक्रेन सूत्रेण पवित्रेण तथैव च ।। वाचको वाचयेत्तत्र तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

brahmaśukrena sūtreṇa pavitreṇa tathaiva ca || vācako vācayettatra tīrthamāhātmyamuttamam

99

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० व० सं० प्रतिष्ठाकल्पे पञ्चगव्यवणर्नोनामा नवनवतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 pratiṣṭhākalpe pañcagavyavaṇarnonāmā navanavatitamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथार्चाशौचं भवति। तत्र मृन्मयाञ्चित्रकर्मकृतां च शौचयेत् । उभयोर्दर्भपवित्रके शौचं कुर्यादधिवासनं च यद्द्रव्यं तद्द्रव्योक्तशौचं चादावेव कुर्यात् । ततोम्बुना गायत्र्या कुर्यात । आक्राम्येति द्वितीया मृदा अयं चात्रापरो मंत्रो भवति । अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे ।। मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्

mārkaṇḍeya uvāca || athārcāśaucaṃ bhavati| tatra mṛnmayāñcitrakarmakṛtāṃ ca śaucayet | ubhayordarbhapavitrake śaucaṃ kuryādadhivāsanaṃ ca yaddravyaṃ taddravyoktaśaucaṃ cādāveva kuryāt | tatombunā gāyatryā kuryāta | ākrāmyeti dvitīyā mṛdā ayaṃ cātrāparo maṃtro bhavati | aśvakrānte rathakrānte viṣṇukrānte vasundhare || mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam

1

उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।। मृत्तिके त्वं प्रयच्छेष्टं सर्वकामप्रदा भव ।। तृतीयं भूतिस्त्वमिति भस्मना । इह गाव इति चतुर्थं गोमयेन । विष्णोः पृष्ठमसीति पञ्चमं गौरसर्षपैः ।। बृहत्साम्ना षष्ठं त्रेताग्निभस्मना ।। शाक्वरेणेति सप्तमं पञ्चगव्येन ।। मनसः काममाकूतिरित्यष्टमं कुष्ठेन । हिरण्यवर्णेति नवमं सुवर्णोदकेन ।। तरत्समंदीति दर्भपिञ्जूलैर्दशमम् ।। पावमानीभिस्तीर्थमृत्तिकाभिरेकादशम् । नदीमृदा द्वादशम् ।। गिरयस्ते पर्वताग्रमृदा त्रयोदशम् । ऋषभेण जातशृङ्गेणोद्धृतमृदा चतुर्दशम् ।। अश्वक्रान्तेति लाङ्गलोद्धृतमृदा पञ्चदशम् ।। कूष्माण्डीति वल्मीकाग्रमृदा षोडशम् ।। पृथ्वीदेवीति मन्त्रेण तीर्थमृदा सप्तदशम्। ।। सरोमृदा ब्रह्मजज्ञानेत्यष्टादशम् ।। दधिक्राव्णेति दध्ना एकोनविंशम् । घृतवती घृतेन विंशतितमम् ।। अघमर्षणेन रत्नैरेकविंशम् ।। एवमेकविंशत्यात्मकेन सोमेन तां शोचयित्वा परमपावना मन्त्रा जप्तव्याः ।। अघमर्षणं दैवकृतं शुद्धवत्यस्तरत्समाः ।। कूष्माण्डाः पावमान्यश्च दुर्गा देवी सरस्वती

uddhṛtāsi varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā || mṛttike tvaṃ prayaccheṣṭaṃ sarvakāmapradā bhava || tṛtīyaṃ bhūtistvamiti bhasmanā | iha gāva iti caturthaṃ gomayena | viṣṇoḥ pṛṣṭhamasīti pañcamaṃ gaurasarṣapaiḥ || bṛhatsāmnā ṣaṣṭhaṃ tretāgnibhasmanā || śākvareṇeti saptamaṃ pañcagavyena || manasaḥ kāmamākūtirityaṣṭamaṃ kuṣṭhena | hiraṇyavarṇeti navamaṃ suvarṇodakena || taratsamaṃdīti darbhapiñjūlairdaśamam || pāvamānībhistīrthamṛttikābhirekādaśam | nadīmṛdā dvādaśam || girayaste parvatāgramṛdā trayodaśam | ṛṣabheṇa jātaśṛṅgeṇoddhṛtamṛdā caturdaśam || aśvakrānteti lāṅgaloddhṛtamṛdā pañcadaśam || kūṣmāṇḍīti valmīkāgramṛdā ṣoḍaśam || pṛthvīdevīti mantreṇa tīrthamṛdā saptadaśam| || saromṛdā brahmajajñānetyaṣṭādaśam || dadhikrāvṇeti dadhnā ekonaviṃśam | ghṛtavatī ghṛtena viṃśatitamam || aghamarṣaṇena ratnairekaviṃśam || evamekaviṃśatyātmakena somena tāṃ śocayitvā paramapāvanā mantrā japtavyāḥ || aghamarṣaṇaṃ daivakṛtaṃ śuddhavatyastaratsamāḥ || kūṣmāṇḍāḥ pāvamānyaśca durgā devī sarasvatī

2

चान्द्रायणं च ऋषभं वामदेवं रथन्तरम् ।। पौरुषं च तथा सूक्तं श्रीसूक्तमथवाप्सरम्

cāndrāyaṇaṃ ca ṛṣabhaṃ vāmadevaṃ rathantaram || pauruṣaṃ ca tathā sūktaṃ śrīsūktamathavāpsaram

3

अभिज्ञां च पवित्रं च चरितं वैष्णवं तथा ।। वादित्रशब्दैर्जयशब्दमिश्रैर्वृतैस्तथा भूपवराङ्गनानाम् । शौचे निवृत्ते त्वधिवासनं वै कार्यं सुरार्चासु यथाभिधास्ये

abhijñāṃ ca pavitraṃ ca caritaṃ vaiṣṇavaṃ tathā || vāditraśabdairjayaśabdamiśrairvṛtaistathā bhūpavarāṅganānām | śauce nivṛtte tvadhivāsanaṃ vai kāryaṃ surārcāsu yathābhidhāsye

100

इति श्रीविष्णु० ध० तृ० ख० मा० व० स० अर्चाशौचकथनं नाम शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 sa0 arcāśaucakathanaṃ nāma śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०१-१०५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथार्चाशौचानन्तरं पवित्रकस्यार्चायाः कुर्यात् ।। तत्र कमलकर्णिकायां ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण दक्षिणशिरस्कं प्राक्छिरसं वा शय्यायां स्थापयेत्।। अतः पञ्चवर्णैः पञ्चभिरास्तरणैरास्तरयेत्। शुद्धावत्यश्चोदीरयेत्। ततो युवा सुवासा इति प्रच्छादनपटं दद्यात् ।। गण्डोपधानं च । ततो गर्भमयं सप्तशीर्षमनन्तं नागं कुर्यात् । तं च शयने स्थापयेत् ।। ततो जीवस्यावाहनं कुर्यात शिवसंकल्पं चोदीरयेत् । ततस्त्वनन्तस्यावाहनं प्रयोजयेत् । ततोर्घ्यपाद्यमाचमनीयमनुलेपनमाल्यदीपधूपमधुपर्कप्रापणकमात्राभिः प्रत्येकं सावित्रेणानन्तरमर्चयेत् ।। ततः सर्पसाम । नमोस्तु सर्पेभ्य इति योगेयोगेति मन्त्रं चोदीरयेत् ।। अनन्तमाहात्म्यं च वा वदेत् ।। ततो ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेणानन्तोपरि श्रीभगवदर्चा पवित्रके स्थापयेत् ।। ततो जीवस्यावाहनं कुर्यात् । शिवसङ्कल्पं जपेत् । ततो भगवन्तमावाहयेत् । ततः सर्वे भून्यस्तजानवः प्रणामं कुर्युः आगतश्च भगवानिति ब्रूयुः । ततः शङ्खपटहभेरीजयशब्दैः पूजयेयुः । ततोऽर्घ्यपाद्याचमनीय स्नानीयानुलेपनमाल्यधूपदीपमधुपर्कप्रापणकमात्रादानैः श्रीभगवन्तं प्रत्येकं सवित्रेणार्चयेत् । ततः स्वस्ति न इन्द्र इति जपेत् । ततो युवासुवासा इति श्रीभगवन्तं महता वासोयुगेनाच्छादयेत् युञ्जते मन इति पुष्पैरवकिरेत् । बोधश्चमा प्रतिबोधश्चेति सिद्धार्थैरवकिरेत् । प्रादुरभावानिति वाचयेत् । एवमधिवासनं कार्यम् ।। अधिवासिते च भगवति अर्चास्थण्डिले वेदिं प्रतिष्ठाप्य आसनानि पादपीठानि च अर्चाशौचविधानेन वेदिमासनानि च शोधयेत् । ततः शङ्करगीतोक्तविधिना इज्यां सात्त्वतः कुर्यात् । इज्यासमकालमेव होमस्थण्डिले होता होमं वेदीशौचमासनानां सकृदेव विधत्ते ।। इज्याहोमो तु कर्तव्यो प्रत्यहं त्वधिवासिते । पूजनं गीतनृत्यैश्च प्रतिष्ठा यावदागता । अधिवासनमेतत्ते मया सम्यगुदाहृतम्

mārkaṇḍeya uvāca || athārcāśaucānantaraṃ pavitrakasyārcāyāḥ kuryāt || tatra kamalakarṇikāyāṃ dhruvā dyauriti mantreṇa dakṣiṇaśiraskaṃ prākchirasaṃ vā śayyāyāṃ sthāpayet|| ataḥ pañcavarṇaiḥ pañcabhirāstaraṇairāstarayet| śuddhāvatyaścodīrayet| tato yuvā suvāsā iti pracchādanapaṭaṃ dadyāt || gaṇḍopadhānaṃ ca | tato garbhamayaṃ saptaśīrṣamanantaṃ nāgaṃ kuryāt | taṃ ca śayane sthāpayet || tato jīvasyāvāhanaṃ kuryāta śivasaṃkalpaṃ codīrayet | tatastvanantasyāvāhanaṃ prayojayet | tatorghyapādyamācamanīyamanulepanamālyadīpadhūpamadhuparkaprāpaṇakamātrābhiḥ pratyekaṃ sāvitreṇānantaramarcayet || tataḥ sarpasāma | namostu sarpebhya iti yogeyogeti mantraṃ codīrayet || anantamāhātmyaṃ ca vā vadet || tato dhruvā dyauriti mantreṇānantopari śrībhagavadarcā pavitrake sthāpayet || tato jīvasyāvāhanaṃ kuryāt | śivasaṅkalpaṃ japet | tato bhagavantamāvāhayet | tataḥ sarve bhūnyastajānavaḥ praṇāmaṃ kuryuḥ āgataśca bhagavāniti brūyuḥ | tataḥ śaṅkhapaṭahabherījayaśabdaiḥ pūjayeyuḥ | tato'rghyapādyācamanīya snānīyānulepanamālyadhūpadīpamadhuparkaprāpaṇakamātrādānaiḥ śrībhagavantaṃ pratyekaṃ savitreṇārcayet | tataḥ svasti na indra iti japet | tato yuvāsuvāsā iti śrībhagavantaṃ mahatā vāsoyugenācchādayet yuñjate mana iti puṣpairavakiret | bodhaścamā pratibodhaśceti siddhārthairavakiret | prādurabhāvāniti vācayet | evamadhivāsanaṃ kāryam || adhivāsite ca bhagavati arcāsthaṇḍile vediṃ pratiṣṭhāpya āsanāni pādapīṭhāni ca arcāśaucavidhānena vedimāsanāni ca śodhayet | tataḥ śaṅkaragītoktavidhinā ijyāṃ sāttvataḥ kuryāt | ijyāsamakālameva homasthaṇḍile hotā homaṃ vedīśaucamāsanānāṃ sakṛdeva vidhatte || ijyāhomo tu kartavyo pratyahaṃ tvadhivāsite | pūjanaṃ gītanṛtyaiśca pratiṣṭhā yāvadāgatā | adhivāsanametatte mayā samyagudāhṛtam

101

इति श्रीविष्णु० ध० तृ० ख० मा० व० सं० अधिवासनवर्णनो नामैकाधिकशततमोऽध्यायः .

iti śrīviṣṇu0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 adhivāsanavarṇano nāmaikādhikaśatatamo'dhyāyaḥ .

1

मार्कण्डेय उवाच ।। आवाहयाम्यहं जीवं बीजं सर्वगतं प्रभुम् ।। पञ्चभावस्थितं देहे पञ्चधा च स्थितं पुनः

mārkaṇḍeya uvāca || āvāhayāmyahaṃ jīvaṃ bījaṃ sarvagataṃ prabhum || pañcabhāvasthitaṃ dehe pañcadhā ca sthitaṃ punaḥ

2

वायव्येन तु भावेन पञ्चधावस्थितं पुनः ।। आग्नेयेन तु भावेन पञ्चधावस्थितं तथा

vāyavyena tu bhāvena pañcadhāvasthitaṃ punaḥ || āgneyena tu bhāvena pañcadhāvasthitaṃ tathā

3

वारुणेन च भावेन पञ्चधावस्थितं प्रभुम् ।। भूतात्मकत्वेन तथा पञ्चधावस्थितं पुनः

vāruṇena ca bhāvena pañcadhāvasthitaṃ prabhum || bhūtātmakatvena tathā pañcadhāvasthitaṃ punaḥ

4

परमात्मानमत्युग्रमनुग्रं जगदीश्वरम् ।। सर्वगं सर्वधातारं सर्वेशमपराजितम्

paramātmānamatyugramanugraṃ jagadīśvaram || sarvagaṃ sarvadhātāraṃ sarveśamaparājitam

5

अत्यर्थसूक्ष्मं वरदं क्षेत्रज्ञं प्रभुमीश्वरम् ।। ।भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकनमस्कृतम्

atyarthasūkṣmaṃ varadaṃ kṣetrajñaṃ prabhumīśvaram || |bhūtabhavyabhaviṣyasya prabhuṃ lokanamaskṛtam

6

गुणाधारं जगद्योनिं महद्भ्योपि महत्तरम् ।। जीवदेव त्वमभ्येहि प्रविशार्चामिमां स्वयम्

guṇādhāraṃ jagadyoniṃ mahadbhyopi mahattaram || jīvadeva tvamabhyehi praviśārcāmimāṃ svayam

7

कुरुष्व देवदेवेश सजीवं च तथानघ ।। इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्

kuruṣva devadeveśa sajīvaṃ ca tathānagha || idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām

102

इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० व० सं० जीवावाहनं नाम द्वयुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 jīvāvāhanaṃ nāma dvayuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। आवाहनानि मे ब्रूहि देवतानां भृगूत्तम ।। भवन्त्यावाहिता मन्त्रैर्यस्मात्सन्निहिताः सुराः

vajra uvāca || āvāhanāni me brūhi devatānāṃ bhṛgūttama || bhavantyāvāhitā mantrairyasmātsannihitāḥ surāḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। आवाहनानि ते वच्मि देवानां यदुनन्दन ।। अथोक्तवर्जं केषांचित्केषांचित्पुनरेव ते

mārkaṇḍeya uvāca || āvāhanāni te vacmi devānāṃ yadunandana || athoktavarjaṃ keṣāṃcitkeṣāṃcitpunareva te

3

सर्वस्यावाहनस्यान्ते श्लोकार्धं परिकीर्तितम् ।। इदमर्घ्यं च पाद्यं च धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्

sarvasyāvāhanasyānte ślokārdhaṃ parikīrtitam || idamarghyaṃ ca pādyaṃ ca dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām

4

आवाहयाम्यहं देवौ नासत्यौ सूर्यनन्दनौ ।। आगच्छेतां महाभागौ वरदौ चाश्विनौ शुभौ

āvāhayāmyahaṃ devau nāsatyau sūryanandanau || āgacchetāṃ mahābhāgau varadau cāśvinau śubhau

5

वसूनावाहयिष्यामि देवानष्टौ वरप्रदान् ।। आयान्तु वरदा देवा वसवः पापनाशनाः

vasūnāvāhayiṣyāmi devānaṣṭau varapradān || āyāntu varadā devā vasavaḥ pāpanāśanāḥ

6

विश्वानावाहयिष्यामि देवानद्भुततेजसः ।। आयान्तु वरदाः सर्वे विश्वेदेवा महाबलाः

viśvānāvāhayiṣyāmi devānadbhutatejasaḥ || āyāntu varadāḥ sarve viśvedevā mahābalāḥ

7

आवाहयाम्यङ्गिरसो देवानद्भुततेजसः ।। आयान्त्वङ्गिरसो देवा महाबल पराक्रमाः

āvāhayāmyaṅgiraso devānadbhutatejasaḥ || āyāntvaṅgiraso devā mahābala parākramāḥ

8

रुद्रानावाहयिष्यामि त्रिनेत्रान्वृषवाहनान् ।। आयान्तु वरदा रुद्रास्त्रैलोक्यवरदाः शुभाः

rudrānāvāhayiṣyāmi trinetrānvṛṣavāhanān || āyāntu varadā rudrāstrailokyavaradāḥ śubhāḥ

9

आवाहयिष्याम्यादित्यान् वरदान्दीप्ततेजसः ।। आयान्तु वरदाः सूर्याः सर्वे ते तेजसोल्बणाः

āvāhayiṣyāmyādityān varadāndīptatejasaḥ || āyāntu varadāḥ sūryāḥ sarve te tejasolbaṇāḥ

3.103.10

भृगूनावाहयिष्यामि देवान्दीप्ततपोधनान् ।। आयान्तु भृगवो देवा वरदा दीप्ततेजसः

bhṛgūnāvāhayiṣyāmi devāndīptatapodhanān || āyāntu bhṛgavo devā varadā dīptatejasaḥ

11

सुरानावाहयिष्यामि मरुतस्तेजसाधिकाः ।। आयान्तु मरुतो देवा वरदा भुवनेश्वराः

surānāvāhayiṣyāmi marutastejasādhikāḥ || āyāntu maruto devā varadā bhuvaneśvarāḥ

12

सुरानावाहयिष्यामि सर्वानेव दिवौकसः ।। आगच्छन्तु सुराः सर्वे मन्त्रपूजाभिलाषिणः

surānāvāhayiṣyāmi sarvāneva divaukasaḥ || āgacchantu surāḥ sarve mantrapūjābhilāṣiṇaḥ

13

दैत्यानावाहयिष्यामि महाबलपराक्रमान् ।। आयान्तु दैत्या धर्मिष्ठा देवदेवानुगा मम

daityānāvāhayiṣyāmi mahābalaparākramān || āyāntu daityā dharmiṣṭhā devadevānugā mama

14

आवाहयिष्ये गन्धर्वान्रूपद्रविणसंयुतान् ।। आयान्तु सर्वगन्धर्वा वरदाः कामरूपिणः

āvāhayiṣye gandharvānrūpadraviṇasaṃyutān || āyāntu sarvagandharvā varadāḥ kāmarūpiṇaḥ

15

यक्षानावाहयिष्यामि धनाध्यक्षसमन्वितान् ।। आयान्तु वरदा यक्षास्त्रैलोक्यविदिता मम

yakṣānāvāhayiṣyāmi dhanādhyakṣasamanvitān || āyāntu varadā yakṣāstrailokyaviditā mama

16

आवाहयिष्यामि तथा राक्षसान्विविधायुधान्।। आयान्तु राक्षसा वीरा देवदेवानुयायिनः

āvāhayiṣyāmi tathā rākṣasānvividhāyudhān|| āyāntu rākṣasā vīrā devadevānuyāyinaḥ

17

आवाहयिष्यामि तथा विद्याधरगणानहम् ।। विद्याधराः समायान्तु विविधाः गगनङ्गमाः

āvāhayiṣyāmi tathā vidyādharagaṇānaham || vidyādharāḥ samāyāntu vividhāḥ gaganaṅgamāḥ

18

आवाहयिष्यामि तथा किन्नरान्देवगायनान्।। आयान्तु किन्नराः सर्वे सुस्वरास्तु सुलोचनाः

āvāhayiṣyāmi tathā kinnarāndevagāyanān|| āyāntu kinnarāḥ sarve susvarāstu sulocanāḥ

19

नागानावाहयिष्यामि भुजगान्सर्पगोचरान।। आयान्तु वरदा नागास्त्रैलोक्यविदिता मम

nāgānāvāhayiṣyāmi bhujagānsarpagocarāna|| āyāntu varadā nāgāstrailokyaviditā mama

3.103.20

अहमावाहयिष्यामि तथैवाप्सरसः शुभाः ।। समायान्तु महाभागा देवयोषा ममोज्ज्वलाः

ahamāvāhayiṣyāmi tathaivāpsarasaḥ śubhāḥ || samāyāntu mahābhāgā devayoṣā mamojjvalāḥ

21

अहमावाहयिष्यामि सर्वास्त्रिदशपत्नयः ।। आयान्तु वरदाः सर्वास्तप्तचामीकरप्रभाः

ahamāvāhayiṣyāmi sarvāstridaśapatnayaḥ || āyāntu varadāḥ sarvāstaptacāmīkaraprabhāḥ

22

आवाहयिष्यामि तथा वरदा देवमातरः ।। आयान्तु वरदाः सर्वा सुवेशाः सुखदाः शिवाः

āvāhayiṣyāmi tathā varadā devamātaraḥ || āyāntu varadāḥ sarvā suveśāḥ sukhadāḥ śivāḥ

23

पितॄनावाहयिष्यामि सूक्ष्मरूपधरानहम् ।। आयान्तु पितरः सर्वे गणस्थास्तु पृथक्पृथक्

pitṝnāvāhayiṣyāmi sūkṣmarūpadharānaham || āyāntu pitaraḥ sarve gaṇasthāstu pṛthakpṛthak

24

आवाहयिष्यामि तथा सुपर्णान्बलवत्तरान् ।। सुपर्णास्तु समायान्तु विष्णुतेजोपबृंहिताः

āvāhayiṣyāmi tathā suparṇānbalavattarān || suparṇāstu samāyāntu viṣṇutejopabṛṃhitāḥ

25

आवाहयामि वरदान्सर्वानेव प्रजापतीन् ।। प्रजाध्यक्षाः समायान्तु त्रैलोक्यपरिपालकाः

āvāhayāmi varadānsarvāneva prajāpatīn || prajādhyakṣāḥ samāyāntu trailokyaparipālakāḥ

26

आवाहयामि देवेन्द्रान्देवान्भुवननायकान् ।। आयान्तु देवनाथा मे वरदाः कामरूपिणः

āvāhayāmi devendrāndevānbhuvananāyakān || āyāntu devanāthā me varadāḥ kāmarūpiṇaḥ

27

मनूनावाहयिष्यामि प्रभुत्वे जगतः स्थितान् ।। आयान्तु मनवः सर्वे तपसा नष्टकिल्बिषाः

manūnāvāhayiṣyāmi prabhutve jagataḥ sthitān || āyāntu manavaḥ sarve tapasā naṣṭakilbiṣāḥ

28

आवाहयिष्याम्योषध्यः सर्वप्राणिधराः शुभाः ।। ओषध्यश्च समायान्तु सर्वाः कामप्रदाः शुभाः

āvāhayiṣyāmyoṣadhyaḥ sarvaprāṇidharāḥ śubhāḥ || oṣadhyaśca samāyāntu sarvāḥ kāmapradāḥ śubhāḥ

29

ऋषीनावाहयिष्यामि तपसा द्योतितप्रभान् ।। आयान्तु ऋषयः सिद्धाः सर्वे मे दीप्ततेजसः ।। शैलानावहायिष्यामि सर्वौषधिसमन्वितान्

ṛṣīnāvāhayiṣyāmi tapasā dyotitaprabhān || āyāntu ṛṣayaḥ siddhāḥ sarve me dīptatejasaḥ || śailānāvahāyiṣyāmi sarvauṣadhisamanvitān

3.103.30

आयान्तु भूधराः शैलाः सर्वे मे स्थावरेश्वराः ।। द्रुमानावाहयिष्यामि नानारूपधरानहम

āyāntu bhūdharāḥ śailāḥ sarve me sthāvareśvarāḥ || drumānāvāhayiṣyāmi nānārūpadharānahama

31

द्रुमाः सर्वे समायान्तु मनोमारुतरंहसः ।। आवाहयिष्यामि तथा पातालान्सर्वगोचरान्

drumāḥ sarve samāyāntu manomārutaraṃhasaḥ || āvāhayiṣyāmi tathā pātālānsarvagocarān

32

आयान्तु सर्वे पाताला दैत्यस्थाना ह्यविन्दिताः ।। द्वीपानावाहयिष्यामि सर्वानद्भुतधारिणः

āyāntu sarve pātālā daityasthānā hyavinditāḥ || dvīpānāvāhayiṣyāmi sarvānadbhutadhāriṇaḥ

33

आयान्तु द्वीपा लोकानां स्थानभूता जगत्प्रियाः ।। लोकानावाहयिष्यामि स्थानभूतान्मनोहरान्

āyāntu dvīpā lokānāṃ sthānabhūtā jagatpriyāḥ || lokānāvāhayiṣyāmi sthānabhūtānmanoharān

34

आयान्तु लोकाः सकलाः सर्वे मे भूतभावनाः ।। आवाहयिष्यामि तथा समुद्राञ्जगतः प्रियान्

āyāntu lokāḥ sakalāḥ sarve me bhūtabhāvanāḥ || āvāhayiṣyāmi tathā samudrāñjagataḥ priyān

35

समुद्रा मे समायान्तु रसाधारा जगत्प्रियाः ।। वर्षानावाहयिष्यामि सर्वभूताश्रयानिह

samudrā me samāyāntu rasādhārā jagatpriyāḥ || varṣānāvāhayiṣyāmi sarvabhūtāśrayāniha

36

आगच्छन्तु तथा चेह वर्षाः सर्वमनोहराः ।। आवाहयिष्यामि तथा चतुरः सागरानहम्

āgacchantu tathā ceha varṣāḥ sarvamanoharāḥ || āvāhayiṣyāmi tathā caturaḥ sāgarānaham

37

सागराः शीघ्रमायान्तु सर्वे तोयधरा मम ।। नदीस्त्वावाहयिष्यामि वरदा लोकमातरः

sāgarāḥ śīghramāyāntu sarve toyadharā mama || nadīstvāvāhayiṣyāmi varadā lokamātaraḥ

38

आयान्तु वरदा नद्यः सर्वपापहराः शुभाः ।। आवाहयिष्यामि तथा सर्वानभ्रगणानहम्

āyāntu varadā nadyaḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ || āvāhayiṣyāmi tathā sarvānabhragaṇānaham

39

आयान्त्वभ्रा महाभागाः सर्वे चाशुचरा मम ।। आवाहयिष्यामि तथा पिशाचान्सर्वगानहम्।। पिशाचास्तु समायान्तु सर्वे मे कामरूपिणः

āyāntvabhrā mahābhāgāḥ sarve cāśucarā mama || āvāhayiṣyāmi tathā piśācānsarvagānaham|| piśācāstu samāyāntu sarve me kāmarūpiṇaḥ

3.103.40

आवाहयिष्यामि तथा स्कन्दस्य पार्श्वगानहम्

āvāhayiṣyāmi tathā skandasya pārśvagānaham

41

नानारूपाः समायान्तु स्कन्दस्य पार्श्वगा मम ।। आवाहयिष्यामि तथा देवानां पार्षदानहम्

nānārūpāḥ samāyāntu skandasya pārśvagā mama || āvāhayiṣyāmi tathā devānāṃ pārṣadānaham

42

नानारूपाः समायान्तु देवानां पार्षदा मम ।। आवाहयिष्यामि तथा हरस्य पार्षदानहम् ।। नानारूपाः समायान्तु हरस्य पार्षदा मम

nānārūpāḥ samāyāntu devānāṃ pārṣadā mama || āvāhayiṣyāmi tathā harasya pārṣadānaham || nānārūpāḥ samāyāntu harasya pārṣadā mama

43

आवाहयिष्यामि तथा मातरो लोकमातरः

āvāhayiṣyāmi tathā mātaro lokamātaraḥ

44

आयान्तु मातरो देव्यो वरदाः सर्वगाः शुभाः ।। ग्रहानावाहयिष्यामि सर्वलोकेश्वरानहम्

āyāntu mātaro devyo varadāḥ sarvagāḥ śubhāḥ || grahānāvāhayiṣyāmi sarvalokeśvarānaham

45

ग्रहाः सर्वे समायान्तु दीप्ता भुवननायकाः ।। आवाहयिष्यामि तथा नक्षत्रान्वरदानहम्

grahāḥ sarve samāyāntu dīptā bhuvananāyakāḥ || āvāhayiṣyāmi tathā nakṣatrānvaradānaham

46

आयान्तु सर्वे नक्षत्राः सर्वे भुवननायकाः ।। दिशस्त्वावाहयिष्यामि प्रागाद्याः सुमनोहराः

āyāntu sarve nakṣatrāḥ sarve bhuvananāyakāḥ || diśastvāvāhayiṣyāmi prāgādyāḥ sumanoharāḥ

47

आगच्छन्तु दिशः सर्वाः सर्वभूतसुखावहाः।। वीथ्यस्त्वावाहयिष्यामि दिव्या नवग्रहाश्रयाः

āgacchantu diśaḥ sarvāḥ sarvabhūtasukhāvahāḥ|| vīthyastvāvāhayiṣyāmi divyā navagrahāśrayāḥ

48

आयान्तु वीथ्यः सकला ग्रहनक्षत्रमण्डिताः ।। अहमावाहयिष्यामि मुहूर्तान्सूक्ष्मरूपिणः

āyāntu vīthyaḥ sakalā grahanakṣatramaṇḍitāḥ || ahamāvāhayiṣyāmi muhūrtānsūkṣmarūpiṇaḥ

49

मुहूर्ताः शीघ्रमायान्तु कालस्यावयवाः शुभाः ।। ऋतूनावाहयिष्यामि षडहं भुवनेश्वरान्

muhūrtāḥ śīghramāyāntu kālasyāvayavāḥ śubhāḥ || ṛtūnāvāhayiṣyāmi ṣaḍahaṃ bhuvaneśvarān

3.103.50

आयान्तु ऋतवः सर्वे जगच्चक्रप्रवर्तकाः ।। आवाहयिष्यामि तथा पञ्चसंवत्सरानहम्

āyāntu ṛtavaḥ sarve jagaccakrapravartakāḥ || āvāhayiṣyāmi tathā pañcasaṃvatsarānaham

51

आयान्तु वत्सराः सर्वे कालचक्रप्रवर्तकाः ।। युगानावाहयिष्यामि चतुरो दीप्ततेजसः

āyāntu vatsarāḥ sarve kālacakrapravartakāḥ || yugānāvāhayiṣyāmi caturo dīptatejasaḥ

52

आगच्छन्तु युगाः सर्वे चतुर्मूर्तिव्यवस्थिताः ।। अहमावाहयिष्यामि मनूंश्चैव चतुर्दश

āgacchantu yugāḥ sarve caturmūrtivyavasthitāḥ || ahamāvāhayiṣyāmi manūṃścaiva caturdaśa

53

मन्वन्तराः समायान्तु त्रिदशावधिसंस्थिताः ।। कालमावाहयिष्यामि देवं सावयवं शुभम्

manvantarāḥ samāyāntu tridaśāvadhisaṃsthitāḥ || kālamāvāhayiṣyāmi devaṃ sāvayavaṃ śubham

54

आगच्छ भगवन्काल देवदेव जनार्दन ।। देवानावाहयिष्यामि यज्ञमूर्तिधरानहम्

āgaccha bhagavankāla devadeva janārdana || devānāvāhayiṣyāmi yajñamūrtidharānaham

55

देवाः सर्वे समायान्तु वरदा बहुरूपिणः ।। ग्रहमावाहयिष्यामि विद्यास्थानान्यशेषतः

devāḥ sarve samāyāntu varadā bahurūpiṇaḥ || grahamāvāhayiṣyāmi vidyāsthānānyaśeṣataḥ

56

सर्वाणीह समायान्तु लोकानां हितकाम्यया।। शास्त्रानावाहयिष्यामि शान्तान्दर्शनवत्थितान्

sarvāṇīha samāyāntu lokānāṃ hitakāmyayā|| śāstrānāvāhayiṣyāmi śāntāndarśanavatthitān

57

शस्त्राणि शीघ्रमायान्तु चमूनां मण्डनं परम्।। अस्त्राण्यावाहयिष्यामि त्रैलोक्यस्य हितानि वै

śastrāṇi śīghramāyāntu camūnāṃ maṇḍanaṃ param|| astrāṇyāvāhayiṣyāmi trailokyasya hitāni vai

58

सर्वे चेह समायान्तु धर्मसेतुप्रवर्तकाः ।। अहमावाहयिष्यामि वेदशास्त्राण्यनेकशः

sarve ceha samāyāntu dharmasetupravartakāḥ || ahamāvāhayiṣyāmi vedaśāstrāṇyanekaśaḥ

59

वेदशास्त्राः समायान्तु जगद्रक्षणतत्पराः ।। अहमावाहयिष्यामि सर्वांस्त्रिदशवाहनान्

vedaśāstrāḥ samāyāntu jagadrakṣaṇatatparāḥ || ahamāvāhayiṣyāmi sarvāṃstridaśavāhanān

3.103.60

इह सर्वे समायान्तु सर्वे त्रिदशवाहनाः ।। नागानावाहयिष्यामि देवपुत्रान्महाबलान

iha sarve samāyāntu sarve tridaśavāhanāḥ || nāgānāvāhayiṣyāmi devaputrānmahābalāna

61

देवोपवाह्या नागेन्द्राः शीघ्रमायान्तु सत्वराः ।। निधीनावाहयिष्यामि शङ्खपद्मपुरोगमान् ।। आयान्तु निधयः सर्वे सर्वलोकैकभावना

devopavāhyā nāgendrāḥ śīghramāyāntu satvarāḥ || nidhīnāvāhayiṣyāmi śaṅkhapadmapurogamān || āyāntu nidhayaḥ sarve sarvalokaikabhāvanā

62

आह्वानकार्यं यदि सङ्गमध्यादेकस्य कार्यं यदुवंशनाथ ।। कार्यादथेहा तु तदेकवत्स्यादाह्वानमन्त्रस्य यथानुरूपाः

āhvānakāryaṃ yadi saṅgamadhyādekasya kāryaṃ yaduvaṃśanātha || kāryādathehā tu tadekavatsyādāhvānamantrasya yathānurūpāḥ

103

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिष्ठाकल्पे देवसंवाह्वानं नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pratiṣṭhākalpe devasaṃvāhvānaṃ nāma tryuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। आवाहयाम्यहं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।। जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारणम्

mārkaṇḍeya uvāca || āvāhayāmyahaṃ devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam || jagato'sya samutpattisthitisaṃhārakāraṇam

2

चतुर्वेदं चतुर्वक्त्रं चातुर्वर्ण्यप्रभुं प्रभुम् ।। चतुराश्रमगोप्तारं वरदं भूतभावनम्

caturvedaṃ caturvaktraṃ cāturvarṇyaprabhuṃ prabhum || caturāśramagoptāraṃ varadaṃ bhūtabhāvanam

3

पद्मयोनिं जगद्योनिं यज्ञयोनिं जगत्पतिम् ।। आत्मयोनिमनाधृष्यं यज्ञवाहं जगत्पतिम्

padmayoniṃ jagadyoniṃ yajñayoniṃ jagatpatim || ātmayonimanādhṛṣyaṃ yajñavāhaṃ jagatpatim

4

यज्ञेशं यज्ञमूर्तिं च त्रैलोक्यस्यैककारणम् ।। सर्वगं नारदं सौम्यं परमं परमेश्वरम्

yajñeśaṃ yajñamūrtiṃ ca trailokyasyaikakāraṇam || sarvagaṃ nāradaṃ saumyaṃ paramaṃ parameśvaram

5

भूतभव्यभवन्नाथं योगज्ञेयं सनातनम् ।। आगच्छ भगवन्ब्रह्मन्यजमानस्य वृद्धये

bhūtabhavyabhavannāthaṃ yogajñeyaṃ sanātanam || āgaccha bhagavanbrahmanyajamānasya vṛddhaye

6

इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं चेदं प्रगृह्यताम् ।। आवाहयाम्यहं देवं देवदेवं हुताशनम्

idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ cedaṃ pragṛhyatām || āvāhayāmyahaṃ devaṃ devadevaṃ hutāśanam

7

जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थिति संहारकारकम् ।। देवमूर्तिं तदाधारं सर्वदेवमुखं प्रभुम्

jagato'sya samutpattisthiti saṃhārakārakam || devamūrtiṃ tadādhāraṃ sarvadevamukhaṃ prabhum

8

पिङ्गेक्षणं पिङ्गजटं धूमकेतुं विभावसुम् ।। शुकयानगमं देवं सर्वाभरणभूषितम्

piṅgekṣaṇaṃ piṅgajaṭaṃ dhūmaketuṃ vibhāvasum || śukayānagamaṃ devaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

9

सर्वगं वरदं भानुं जठरस्थं च देहिनाम् ।। तेजोमूर्तिं दुराधर्षं सप्तजिह्वं महाबलम्

sarvagaṃ varadaṃ bhānuṃ jaṭharasthaṃ ca dehinām || tejomūrtiṃ durādharṣaṃ saptajihvaṃ mahābalam

3.104.10

सप्तार्चिषं सप्तमुनिं समित्सप्तकमच्युतम् ।। विष्णोरंशमनिर्देश्यं भानवं जातवेदसम्

saptārciṣaṃ saptamuniṃ samitsaptakamacyutam || viṣṇoraṃśamanirdeśyaṃ bhānavaṃ jātavedasam

11

पावनं पुष्टिदं सौम्यं भक्तानां भूतिवर्धनम् ।। याजकं यजमानं च पुष्ट्या विभज सर्वशः

pāvanaṃ puṣṭidaṃ saumyaṃ bhaktānāṃ bhūtivardhanam || yājakaṃ yajamānaṃ ca puṣṭyā vibhaja sarvaśaḥ

12

इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं चेदं प्रगृह्यताम् ।। आवाहनान्यतो वक्ष्ये सर्वेषां पार्थिवोत्तम

idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ cedaṃ pragṛhyatām || āvāhanānyato vakṣye sarveṣāṃ pārthivottama

13

सर्वस्यावाहनस्यान्ते श्लोकोऽयं परिकीर्तितः ।। प्रविश्यार्चामिमां सम्यङ् मया भक्त्या विनिर्मिताम्

sarvasyāvāhanasyānte śloko'yaṃ parikīrtitaḥ || praviśyārcāmimāṃ samyaṅ mayā bhaktyā vinirmitām

14

इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं चेदं प्रगृह्यताम् ।। ध्रुवमावाहयिष्यामि सर्वदेव गणेश्वरम्

idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpaṃ cedaṃ pragṛhyatām || dhruvamāvāhayiṣyāmi sarvadeva gaṇeśvaram

15

निबद्धं भ्राम्यते येन भचक्रं वातरज्जुभिः ।। एहि मे ध्रुव देवेश केशवाचिन्त्यविक्रम

nibaddhaṃ bhrāmyate yena bhacakraṃ vātarajjubhiḥ || ehi me dhruva deveśa keśavācintyavikrama

16

सर्वग्रहगणाध्यक्ष सर्वलोकनमस्कृत ।। आवाहयिष्याम्याकाशं विमानशतमण्डितम्

sarvagrahagaṇādhyakṣa sarvalokanamaskṛta || āvāhayiṣyāmyākāśaṃ vimānaśatamaṇḍitam

17

तृतीयं देवदेवस्य पदं विष्णोर्महात्मनः ।। एहि मे भगवन्सौम्य निरालम्ब नभस्तल

tṛtīyaṃ devadevasya padaṃ viṣṇormahātmanaḥ || ehi me bhagavansaumya nirālamba nabhastala

18

अप्रमेयातिगम्भीर विमानशतमण्डित ।। ऊर्ध्वमावाहयिष्यामि चानन्तां महतीं दिशम्

aprameyātigambhīra vimānaśatamaṇḍita || ūrdhvamāvāhayiṣyāmi cānantāṃ mahatīṃ diśam

19

अप्रमेयां निरालम्बां चन्द्रसूर्यांशुवर्जिताम् ।। आगच्छेह महाभागे सततं सिद्धसेविते

aprameyāṃ nirālambāṃ candrasūryāṃśuvarjitām || āgaccheha mahābhāge satataṃ siddhasevite

3.104.20

अनन्ते विपुले देवि निर्मले हितकारिणि ।। आवाहयाम्यधस्तात्तु दिशं शेषेण पालिताम्

anante vipule devi nirmale hitakāriṇi || āvāhayāmyadhastāttu diśaṃ śeṣeṇa pālitām

21

नागदैत्योरगगणैः सततं च निषेविताम् ।। गम्भीरे विपुले भीमे बहुस्थानातिमण्डिते

nāgadaityoragagaṇaiḥ satataṃ ca niṣevitām || gambhīre vipule bhīme bahusthānātimaṇḍite

23

एहि मे रत्नबहुले बहुरूपे महाबले।। आवाहयिष्ये वरदं सहस्रांशुं दिवाकरम् ।। तेजोमूर्तिं दुराधर्षं भक्तानामभयप्रदम्।। एहि देव जगन्नाथ ऋक्सामयजुषां पते

ehi me ratnabahule bahurūpe mahābale|| āvāhayiṣye varadaṃ sahasrāṃśuṃ divākaram || tejomūrtiṃ durādharṣaṃ bhaktānāmabhayapradam|| ehi deva jagannātha ṛksāmayajuṣāṃ pate

24

त्रैलोक्यमण्डले दीप सर्वव्याधिविनाशन ।। आवाहयाम्यहं देवमादित्यमुदकेशयम्

trailokyamaṇḍale dīpa sarvavyādhivināśana || āvāhayāmyahaṃ devamādityamudakeśayam

25

स्निग्धवैदूर्यसङ्काशं वरुणं सुमहाद्युतिम् ।। एहि देव जलाध्यक्ष यादोगणमहेश्वर

snigdhavaidūryasaṅkāśaṃ varuṇaṃ sumahādyutim || ehi deva jalādhyakṣa yādogaṇamaheśvara

26

नागदैत्योरगगणैः सततं सेविताच्युत ।। आवाहयाम्यहं चन्द्रं शीतांशुममृतप्रभम्

nāgadaityoragagaṇaiḥ satataṃ sevitācyuta || āvāhayāmyahaṃ candraṃ śītāṃśumamṛtaprabham

27

ओषधीशं द्विजाध्यक्षं नयनानन्दकारकम ।। एहि मे भगवञ्चन्द्र शशाङ्क मृगलाञ्छन

oṣadhīśaṃ dvijādhyakṣaṃ nayanānandakārakama || ehi me bhagavañcandra śaśāṅka mṛgalāñchana

28

भक्तानुकम्पिन्सततं सर्वनक्षत्रपूजित ।। भौममावाहयिष्यामि तेजोमूर्तिं दुरासदम्

bhaktānukampinsatataṃ sarvanakṣatrapūjita || bhaumamāvāhayiṣyāmi tejomūrtiṃ durāsadam

29

भद्रमूर्तिमनिर्देश्यं वक्त्रं रुधिरसप्रभम् ।। एहि मे भगवन्भौम अङ्गारकसमप्रभ

bhadramūrtimanirdeśyaṃ vaktraṃ rudhirasaprabham || ehi me bhagavanbhauma aṅgārakasamaprabha

3.104.30

त्वयि सर्वं समायत्तं भूतलेऽस्मिञ्शुभाशुभम् ।। स्कन्दमावाहयिष्यामि षण्मुखं वरदं शिशुम्

tvayi sarvaṃ samāyattaṃ bhūtale'smiñśubhāśubham || skandamāvāhayiṣyāmi ṣaṇmukhaṃ varadaṃ śiśum

31

देवारिसेनामथनं पार्वत्यानन्दवर्धनम ।। एहि देव कुमाराद्य महिषासुरतस्कर

devārisenāmathanaṃ pārvatyānandavardhanama || ehi deva kumārādya mahiṣāsurataskara

32

कार्तिकेय जगन्नाथ मयूरवरवाहन ।। बुधमावाहयिष्यामि बोधनं जगदीश्वरम्

kārtikeya jagannātha mayūravaravāhana || budhamāvāhayiṣyāmi bodhanaṃ jagadīśvaram

33

चान्द्रिं ग्रहगणाध्यक्षं तेजोमूर्तिं दुरासदम् ।। एहि शीतांशुजाचिन्त्य जगज्जिष्णो जनार्दन

cāndriṃ grahagaṇādhyakṣaṃ tejomūrtiṃ durāsadam || ehi śītāṃśujācintya jagajjiṣṇo janārdana

34

महाबल महाभाग महाबाहो महाद्युते ।। विष्णुमावाहयिष्यामि शङ्खचक्रगदाधरम्

mahābala mahābhāga mahābāho mahādyute || viṣṇumāvāhayiṣyāmi śaṅkhacakragadādharam

35

अतसीकुसुमश्यामं पीतवाससमच्युतम् ।। एहि मे देवदेवेश प्रजानिर्माणकारक

atasīkusumaśyāmaṃ pītavāsasamacyutam || ehi me devadeveśa prajānirmāṇakāraka

36

नारायण सुदुष्पार महेष्वास धनुर्धर ।। शक्रमावाहयिष्यामि देवं सुरगणेश्वरम्

nārāyaṇa suduṣpāra maheṣvāsa dhanurdhara || śakramāvāhayiṣyāmi devaṃ suragaṇeśvaram

37

वज्रपाणिं महाबाहुं गोब्राह्मणहिते रतम् ।। एहि देव सहस्राक्ष देवारिबलसूदन

vajrapāṇiṃ mahābāhuṃ gobrāhmaṇahite ratam || ehi deva sahasrākṣa devāribalasūdana

38

ऐरावतग धर्मज्ञ शचीहृदयनन्दन ।। जीवमावाहयिष्यामि देवेश्वरपुरोहितम्

airāvataga dharmajña śacīhṛdayanandana || jīvamāvāhayiṣyāmi deveśvarapurohitam

39

बृहस्पतिं बृहद्वाक्यं वेदवेदांगपारगम् ।। एहि जीव महाभाग जीवभूत महीतले

bṛhaspatiṃ bṛhadvākyaṃ vedavedāṃgapāragam || ehi jīva mahābhāga jīvabhūta mahītale

3.104.40

सम्यग्वृद्धिस्तवायत्ता सततं भूमिवर्धन ।। देवीमावाहयिष्यामि पार्वतीं वरदामुमाम्

samyagvṛddhistavāyattā satataṃ bhūmivardhana || devīmāvāhayiṣyāmi pārvatīṃ varadāmumām

41

हरस्य दयितां भार्यां चार्वङ्गीं भूतिवर्धिनीम् ।। एहि देवि जगन्मातर्मेनाहृदयनन्दिनि

harasya dayitāṃ bhāryāṃ cārvaṅgīṃ bhūtivardhinīm || ehi devi jaganmātarmenāhṛdayanandini

42

पवित्रे वरदे सौम्ये नित्यं भक्तजनप्रिये।। शुक्रमावाहयिष्यामि भार्गवं जगदीश्वरम्

pavitre varade saumye nityaṃ bhaktajanapriye|| śukramāvāhayiṣyāmi bhārgavaṃ jagadīśvaram

43

नित्यं सर्वधनाध्यक्षं तपसा द्योतितप्रभम ।। एहि शुक्र महाभाग षोडशार्चे वरप्रद

nityaṃ sarvadhanādhyakṣaṃ tapasā dyotitaprabhama || ehi śukra mahābhāga ṣoḍaśārce varaprada

44

प्रभुस्त्वं वरदो नित्यं वर्षावर्षस्य निग्रहे।। आवाहयाम्यहं देवं प्रजाध्यक्षमकल्मषम्

prabhustvaṃ varado nityaṃ varṣāvarṣasya nigrahe|| āvāhayāmyahaṃ devaṃ prajādhyakṣamakalmaṣam

45

भक्तानुकंपिनं देवं प्रजानिर्माणकारकम् ।। एहि देव प्रजाध्यक्ष प्रजानिर्माणकारक

bhaktānukaṃpinaṃ devaṃ prajānirmāṇakārakam || ehi deva prajādhyakṣa prajānirmāṇakāraka

46

त्वयि देव समायत्तं प्रजानामभवोद्भवम् ।। सौरिमावाहयिष्यामि शनैश्चारिणमच्युतम्

tvayi deva samāyattaṃ prajānāmabhavodbhavam || saurimāvāhayiṣyāmi śanaiścāriṇamacyutam

47

तपस्विनमनाधृष्यं भक्तानामभयप्रदम् ।। एहि तीक्ष्णांशुजाचिन्त्य भावाभावप्रदर्शक

tapasvinamanādhṛṣyaṃ bhaktānāmabhayapradam || ehi tīkṣṇāṃśujācintya bhāvābhāvapradarśaka

48

त्वयि सर्वं ममायत्तं राज्ञां भूमौ शुभाशुभम् ।। आवाहयाम्यहं देवं गजवक्त्रं गणेश्वरम्

tvayi sarvaṃ mamāyattaṃ rājñāṃ bhūmau śubhāśubham || āvāhayāmyahaṃ devaṃ gajavaktraṃ gaṇeśvaram

49

विघ्नेशं विघ्नहर्तारं पार्वती हृदयप्रियम् ।। एहि देव गणाध्यक्ष लम्बोदर महाभुज

vighneśaṃ vighnahartāraṃ pārvatī hṛdayapriyam || ehi deva gaṇādhyakṣa lambodara mahābhuja

3.104.50

कार्यसिद्धिः समायत्ता त्वयि सर्वेश देहिनाम्।। राहुमावाहयिष्यामि दैत्येंद्रं ग्रहतां गतम्

kāryasiddhiḥ samāyattā tvayi sarveśa dehinām|| rāhumāvāhayiṣyāmi daityeṃdraṃ grahatāṃ gatam

51

केशवाप्तवरं वीरं तपसा दग्धकिल्बिषम् ।। एह्येहि दैत्यप्रवर वरदाचिन्त्यविक्रम

keśavāptavaraṃ vīraṃ tapasā dagdhakilbiṣam || ehyehi daityapravara varadācintyavikrama

52

तमोमूर्ते दुराधर्षं विपरीताम्बराम्बर ।। आवाहयाम्यहं देवं विश्वकर्माणमच्युतम्

tamomūrte durādharṣaṃ viparītāmbarāmbara || āvāhayāmyahaṃ devaṃ viśvakarmāṇamacyutam

53

सर्वासां देवतानां तु सदा शिल्पप्रवर्तकम् ।। एहि देववराचिन्त्य सर्वशिल्पप्रवर्तक

sarvāsāṃ devatānāṃ tu sadā śilpapravartakam || ehi devavarācintya sarvaśilpapravartaka

54

एहि देववराचिन्त्य सदा शिल्पप्रवर्तक ।। त्वयि सर्वेश सर्वेषां कर्मणामाश्रिता गतिः

ehi devavarācintya sadā śilpapravartaka || tvayi sarveśa sarveṣāṃ karmaṇāmāśritā gatiḥ

55

केतुमावाहयिष्यामि केतुं सर्वदिवौकसाम् ।। ब्राह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं भक्तानामभयप्रदम्

ketumāvāhayiṣyāmi ketuṃ sarvadivaukasām || brāhmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ bhaktānāmabhayapradam

56

धूमकेतो इहाभ्येहि हुताशनसमप्रभ।। शिखाकरालविकच पूजकार्तिविनाशन

dhūmaketo ihābhyehi hutāśanasamaprabha|| śikhākarālavikaca pūjakārtivināśana

57

आवाहयिष्यामि शुभां कृत्तिकां देवपूजिताम् ।। एहि साधारणे देवि ज्येष्ठे दक्षसुते शुभे

āvāhayiṣyāmi śubhāṃ kṛttikāṃ devapūjitām || ehi sādhāraṇe devi jyeṣṭhe dakṣasute śubhe

58

आवाहयामि वरदां रोहिणीं चन्द्रवल्लभाम् ।। एहि रोहिणि धर्मज्ञे ध्रुवकर्मसु शोभने

āvāhayāmi varadāṃ rohiṇīṃ candravallabhām || ehi rohiṇi dharmajñe dhruvakarmasu śobhane

59

आवाहयामि वरदामिल्विलां शशिवल्लभाम् ।। एहि मे इल्विले देवि मृदुकर्मसु शोभने

āvāhayāmi varadāmilvilāṃ śaśivallabhām || ehi me ilvile devi mṛdukarmasu śobhane

3.104.60

रुद्रमावाहयिष्यामि त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ।। एहि शङ्कर सर्वात्मन्महागणगणेश्वर

rudramāvāhayiṣyāmi trinetraṃ śūlapāṇinam || ehi śaṅkara sarvātmanmahāgaṇagaṇeśvara

61

आर्द्रामावाहयिष्यामि नक्षत्रं बाहुसंज्ञितम् ।। एह्यार्द्रे चारुसर्वाङ्गि दारुणे रुद्रसम्मिते

ārdrāmāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ bāhusaṃjñitam || ehyārdre cārusarvāṅgi dāruṇe rudrasammite

62

आवाहयिष्यामि दितिं तपसा दग्धकिल्बिषाम् ।। आदित्यारणि धर्मज्ञे एहि देवि महाव्रते

āvāhayiṣyāmi ditiṃ tapasā dagdhakilbiṣām || ādityāraṇi dharmajñe ehi devi mahāvrate

63

ऋक्षमावाहयिष्यामि धर्मज्ञं तु पुनर्वसुम् ।। पुनर्वसौ इहागच्छ चरकर्मप्रसाधक

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi dharmajñaṃ tu punarvasum || punarvasau ihāgaccha carakarmaprasādhaka

64

तिष्यमावाहयिष्यामि नक्षत्रं क्षिप्रसंज्ञितम ।। एहि पुष्य महाभाग पोषं वर्धय सर्वतः

tiṣyamāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ kṣiprasaṃjñitama || ehi puṣya mahābhāga poṣaṃ vardhaya sarvataḥ

65

सर्पानावाहयिष्यामि त्रैलोक्यानन्तगोचरान् ।। आयान्तु सर्वतः सर्पाः सौम्यरूपा भवन्तु ते

sarpānāvāhayiṣyāmi trailokyānantagocarān || āyāntu sarvataḥ sarpāḥ saumyarūpā bhavantu te

66

आवाहयामि चाश्लेषां भक्तानां श्रीविवर्धिनीम् ।। आश्लेषे त्वमिहाभ्येहि दारुणे विजयप्रदे

āvāhayāmi cāśleṣāṃ bhaktānāṃ śrīvivardhinīm || āśleṣe tvamihābhyehi dāruṇe vijayaprade

67

पितॄनावाहयिष्यामि मर्त्यमूर्तिधरानहम् ।। आयान्तु पितरः शीघ्रं सुधाकव्यभुजोऽव्ययाः

pitṝnāvāhayiṣyāmi martyamūrtidharānaham || āyāntu pitaraḥ śīghraṃ sudhākavyabhujo'vyayāḥ

68

मघामावाहयिष्यामि उग्रनक्षत्रमञ्जसा ।। एहि मे सुभगे देवि सर्वाघविनिषूदनि

maghāmāvāhayiṣyāmi ugranakṣatramañjasā || ehi me subhage devi sarvāghaviniṣūdani

69

भगमावाहयिष्यामि भक्तसौभाग्यवर्धनम्।। एहि देववराचिन्त्य भक्तसंकटनाशक

bhagamāvāhayiṣyāmi bhaktasaubhāgyavardhanam|| ehi devavarācintya bhaktasaṃkaṭanāśaka

3.104.70

ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वफल्गुनसंज्ञकम् ।। एहि भागि महाभाग उग्रकर्मप्रसाधक

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi pūrvaphalgunasaṃjñakam || ehi bhāgi mahābhāga ugrakarmaprasādhaka

71

आवाहयिष्याम्यर्यम्णमादित्यं तेजसां निधिम् ।। अर्यमंस्त्वं समभ्येहि भक्तसङ्कटनाशन

āvāhayiṣyāmyaryamṇamādityaṃ tejasāṃ nidhim || aryamaṃstvaṃ samabhyehi bhaktasaṅkaṭanāśana

72

ऋक्षमावाहयिष्यामि उत्तराफल्गुनीं शुभाम् ।। एहि त्वं सुभगे देवि ध्रुवे सर्वाङ्गसुन्दरि

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi uttarāphalgunīṃ śubhām || ehi tvaṃ subhage devi dhruve sarvāṅgasundari

73

हस्तमावाहयिष्यामि सावित्रं क्षिप्रमञ्जसा ।। एहि सावित्र धर्मज्ञ भक्तानां पापनाशक

hastamāvāhayiṣyāmi sāvitraṃ kṣipramañjasā || ehi sāvitra dharmajña bhaktānāṃ pāpanāśaka

74

आवाहयाम्यहं देवं त्वष्टारमसितद्युतिम् ।। एहि मे भगवंस्त्वष्टः प्रजापालनतत्पर

āvāhayāmyahaṃ devaṃ tvaṣṭāramasitadyutim || ehi me bhagavaṃstvaṣṭaḥ prajāpālanatatpara

75

चित्रामावाहयिष्यामि चित्रमूर्तिं मनोहराम् ।। एहि मे वरदे देवि मृदुकर्मप्रसाधिके

citrāmāvāhayiṣyāmi citramūrtiṃ manoharām || ehi me varade devi mṛdukarmaprasādhike

76

वायुमावाहयिष्यामि सर्वगं दीप्ततेजसम् ।। देव वायो त्वमभ्येहि सर्वभूतजगत्प्रिय

vāyumāvāhayiṣyāmi sarvagaṃ dīptatejasam || deva vāyo tvamabhyehi sarvabhūtajagatpriya

77

स्वातिमावाहयिष्यामि नित्यमुत्तरसर्वगाम् ।। देवि स्वाति त्वमभ्येहि चरकर्मसु शोभने

svātimāvāhayiṣyāmi nityamuttarasarvagām || devi svāti tvamabhyehi carakarmasu śobhane

78

आवाहयिष्यामीन्द्राग्नी सहितौ दीप्ततेजसौ ।। इंद्रात्रेहि जगन्नाथ एह्यग्ने विजयप्रद

āvāhayiṣyāmīndrāgnī sahitau dīptatejasau || iṃdrātrehi jagannātha ehyagne vijayaprada

79

ऋक्षमावाहयिष्यामि विशाखामग्रतेजसम् ।। विशाखे त्वमिहाभ्येहि देवि साधारणे शुभे

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi viśākhāmagratejasam || viśākhe tvamihābhyehi devi sādhāraṇe śubhe

3.104.80

मित्रमावाहयिष्यामि देवं दीप्तांशुतेजसम् ।। एहि मित्र महाभाग भक्तानामभयं कुरु

mitramāvāhayiṣyāmi devaṃ dīptāṃśutejasam || ehi mitra mahābhāga bhaktānāmabhayaṃ kuru

81

ऋक्षमावाहयिष्यामि त्वनुराधां वरप्रदाम् ।। अनुराधे त्वमभ्येहि मृदुकर्मसु शोभने

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi tvanurādhāṃ varapradām || anurādhe tvamabhyehi mṛdukarmasu śobhane

82

शक्रोस्यावाहनं प्रोक्तं ज्येष्ठायाः शृणु पार्थिव ।। ज्येष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं शक्रदैवतम्

śakrosyāvāhanaṃ proktaṃ jyeṣṭhāyāḥ śṛṇu pārthiva || jyeṣṭhāmāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ śakradaivatam

83

ज्येष्ठे देवि त्वमभ्येहि दारुणे चारुलोचने ।। देवमावाहयिष्यामि निर्ऋतिं वीरवन्दितम्

jyeṣṭhe devi tvamabhyehi dāruṇe cārulocane || devamāvāhayiṣyāmi nirṛtiṃ vīravanditam

84

एहि देव विरूपाक्ष महाबल सदाश्रय ।। मूलमावाहयिष्यामि नक्षत्रं दारुणं महत्

ehi deva virūpākṣa mahābala sadāśraya || mūlamāvāhayiṣyāmi nakṣatraṃ dāruṇaṃ mahat

85

एहि मूल महाभाग भक्तानामभयप्रद ।। आपस्त्वावाहयिष्यामि सर्वगा वरदाः शुभाः

ehi mūla mahābhāga bhaktānāmabhayaprada || āpastvāvāhayiṣyāmi sarvagā varadāḥ śubhāḥ

86

आपस्त्वावाहयिष्यामि पूर्वाषाढेति संज्ञितम् ।। एहि त्वमुग्रे वरदे पूर्वाषाढेतिसंज्ञिते

āpastvāvāhayiṣyāmi pūrvāṣāḍheti saṃjñitam || ehi tvamugre varade pūrvāṣāḍhetisaṃjñite

87

ऋक्षमावाहयिष्यामि यत्तदभिजिदुच्यते ।। एहि धिष्ण्यवरिष्ठाय क्षिप्रकर्मप्रसाधक

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi yattadabhijiducyate || ehi dhiṣṇyavariṣṭhāya kṣiprakarmaprasādhaka

88

ऋक्षमावाहयिष्यामि श्रवणं सर्वकामदम् ।। प्रसन्नस्त्वं समभ्येहि चरकर्मप्रसाधक

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi śravaṇaṃ sarvakāmadam || prasannastvaṃ samabhyehi carakarmaprasādhaka

89

धनिष्ठे त्वमिहाभ्येहि चरकर्मप्रसाधिके

dhaniṣṭhe tvamihābhyehi carakarmaprasādhike

3.104.90

ऋक्षमावाहयिष्यामि नाम्ना शतभिषां शुभाम् ।। आगच्छ त्वं शतभिषे चरकर्मसु शोभने

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi nāmnā śatabhiṣāṃ śubhām || āgaccha tvaṃ śatabhiṣe carakarmasu śobhane

91

अजैकपादं वरदं रुद्रमावाहयाम्यहम् ।। आगच्छ रुद्र वरद त्रिशूलपरमायुध

ajaikapādaṃ varadaṃ rudramāvāhayāmyaham || āgaccha rudra varada triśūlaparamāyudha

92

ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वभद्रपदामहम् ।। एहि भद्रपदे पूर्वे उग्रकर्मप्रसाधनि

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi pūrvabhadrapadāmaham || ehi bhadrapade pūrve ugrakarmaprasādhani

93

आहिर्बुध्न्यं महाभागं रुद्रमावाहयाम्यहम् ।। आहिर्बुध्न्य समभ्येहि जटाजूटोपशोभित

āhirbudhnyaṃ mahābhāgaṃ rudramāvāhayāmyaham || āhirbudhnya samabhyehi jaṭājūṭopaśobhita

94

ध्रुवमावाहयिष्यामि देशे भद्रपदोत्तराम् ।। एहि त्वं सुमहाभागे मम भद्रपदोत्तरे

dhruvamāvāhayiṣyāmi deśe bhadrapadottarām || ehi tvaṃ sumahābhāge mama bhadrapadottare

95

आवाहयाम्यहं देवं पूषणं पापनाशकम् ।। पूषन्सम्यगिहाभ्येहि सर्वकल्मषनाशक

āvāhayāmyahaṃ devaṃ pūṣaṇaṃ pāpanāśakam || pūṣansamyagihābhyehi sarvakalmaṣanāśaka

96

ऋक्षमावाहयिष्यामि रेवतीं भीरुदर्शनाम् ।। एहि रेवति धर्मज्ञे मृदुकर्मप्रसाधके

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi revatīṃ bhīrudarśanām || ehi revati dharmajñe mṛdukarmaprasādhake

97

ऋक्षमावाहयिष्यामि क्षिप्रमश्विनि संज्ञकम् ।। एह्यश्विनि महाभागे वरदे कामदायिनि

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi kṣipramaśvini saṃjñakam || ehyaśvini mahābhāge varade kāmadāyini

98

यममावाहयिष्यामि धर्मराजमथाच्युतम् ।। एहि धर्मभृतां श्रेष्ठ वैवस्वत महाभुज

yamamāvāhayiṣyāmi dharmarājamathācyutam || ehi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha vaivasvata mahābhuja

99

ऋक्षमावाहयिष्यामि उग्रं भरणिसंज्ञकम् ।। एहि त्वं देवि भरणि सुभगे चारुदर्शने

ṛkṣamāvāhayiṣyāmi ugraṃ bharaṇisaṃjñakam || ehi tvaṃ devi bharaṇi subhage cārudarśane

3.104.100

प्राचीमावाहयिष्यामि सूर्योदयविभूषणाम ।। एहि त्वं वरदे पूर्वे शुभकर्मप्रसाधनि

prācīmāvāhayiṣyāmi sūryodayavibhūṣaṇāma || ehi tvaṃ varade pūrve śubhakarmaprasādhani

101

दिशमावाहयिष्यामि वरदां पूर्वदक्षिणाम् ।। वह्निप्रिये समभ्येहि वरदे पूर्वदक्षिणे

diśamāvāhayiṣyāmi varadāṃ pūrvadakṣiṇām || vahnipriye samabhyehi varade pūrvadakṣiṇe

102

अहमावाहयिष्यामि दक्षिणां दक्षिणां दिशम् ।। दक्षिणे त्वं समभ्येहि सर्वकर्मशुभप्रदे

ahamāvāhayiṣyāmi dakṣiṇāṃ dakṣiṇāṃ diśam || dakṣiṇe tvaṃ samabhyehi sarvakarmaśubhaprade

103

दिशमावाहयिष्यामि शुभां दक्षिणपश्चिमाम् ।। एहि त्वं नैर्ऋते देवि सततं भूतिवर्धिनि

diśamāvāhayiṣyāmi śubhāṃ dakṣiṇapaścimām || ehi tvaṃ nairṛte devi satataṃ bhūtivardhini

104

दिशमावाहयिष्यामि वारुणीं वरदां सदा ।। आगच्छ पश्चिमे देवि वरदे वरुणप्रिये

diśamāvāhayiṣyāmi vāruṇīṃ varadāṃ sadā || āgaccha paścime devi varade varuṇapriye

105

आवाहयिष्यामि दिशं वायवीं पश्चिमोत्तराम् ।। वरदे त्वं समभ्येहि वायव्ये पश्चिमोत्तरे

āvāhayiṣyāmi diśaṃ vāyavīṃ paścimottarām || varade tvaṃ samabhyehi vāyavye paścimottare

106

आवाहयामि धनदं देवं वैश्रवणं प्रभुम् ।। राजराज समभ्येहि सर्वयज्ञेश्वराधिप

āvāhayāmi dhanadaṃ devaṃ vaiśravaṇaṃ prabhum || rājarāja samabhyehi sarvayajñeśvarādhipa

107

दिशमावाहयिष्यामि सौम्यां धनदपालिताम् ।। उत्तरे त्वं समभ्येहि सर्वधर्मफलप्रदे

diśamāvāhayiṣyāmi saumyāṃ dhanadapālitām || uttare tvaṃ samabhyehi sarvadharmaphalaprade

108

दिशमावाहयिष्यामि शुभां प्रागुत्तरामहम् ।। एहि त्वं सुभगे देवि सततं शिवपालिते

diśamāvāhayiṣyāmi śubhāṃ prāguttarāmaham || ehi tvaṃ subhage devi satataṃ śivapālite

109

सर्वानावाहयिष्यामि पूर्णकुम्भेषु सागरान् ।। रत्नाध्यक्षाः समायान्तु चत्वार इह सागराः

sarvānāvāhayiṣyāmi pūrṇakumbheṣu sāgarān || ratnādhyakṣāḥ samāyāntu catvāra iha sāgarāḥ

3.104.110

ऐशान्यां दिशि यः कुम्भः पूर्वस्तस्यां तु सागरः ।। आयातु शीघ्रमेवेह तरङ्गोर्मिसमाकुल

aiśānyāṃ diśi yaḥ kumbhaḥ pūrvastasyāṃ tu sāgaraḥ || āyātu śīghrameveha taraṅgormisamākula

111

शीघ्रमभ्येहि निलय यादसां पूर्वसागर ।। तरङ्गशतसंक्रांत बालभास्करमण्डल

śīghramabhyehi nilaya yādasāṃ pūrvasāgara || taraṅgaśatasaṃkrāṃta bālabhāskaramaṇḍala

112

आग्नेये च समायात दक्षिणे दक्षिणः शिवः ।। बहुरत्नप्रभापुञ्जविमिश्र सलिलाशय

āgneye ca samāyāta dakṣiṇe dakṣiṇaḥ śivaḥ || bahuratnaprabhāpuñjavimiśra salilāśaya

113

यादसां निलयाभ्येहि क्षिप्रं दक्षिणसागर ।। तरङ्गधौत पादाग्र त्रिकूटशिखराच्युत

yādasāṃ nilayābhyehi kṣipraṃ dakṣiṇasāgara || taraṅgadhauta pādāgra trikūṭaśikharācyuta

114

पश्चिमायाः समायातु कुम्भे दक्षिणपश्चिमे ।। रत्नपुञ्जमहाज्वालाविराजितमहोदक

paścimāyāḥ samāyātu kumbhe dakṣiṇapaścime || ratnapuñjamahājvālāvirājitamahodaka

115

तरङ्गमण्डिताभ्येहि क्षिप्रं पश्चिमसागर ।। अस्तार्कबिम्बसंक्रान्तगतमण्डलदुर्दृश

taraṅgamaṇḍitābhyehi kṣipraṃ paścimasāgara || astārkabimbasaṃkrāntagatamaṇḍaladurdṛśa

116

उत्तरश्च तथाभ्येतु कुम्भे वै पश्चिमोत्तरे ।। हिमाद्रिशिखरच्छायाक्षीरोदसदृशः प्रभुः

uttaraśca tathābhyetu kumbhe vai paścimottare || himādriśikharacchāyākṣīrodasadṛśaḥ prabhuḥ

117

महापवित्रसलिल शीघ्रमुत्तरसागर ।। इहाभ्येहि महाभाग यजमानाभिवृद्धये

mahāpavitrasalila śīghramuttarasāgara || ihābhyehi mahābhāga yajamānābhivṛddhaye

118

आवाहितानां कर्तव्यं भूमौ कृत्वा ततः शिरः ।। प्रणाममभिवादं च ततो मन्त्रमुदीरयेत्

āvāhitānāṃ kartavyaṃ bhūmau kṛtvā tataḥ śiraḥ || praṇāmamabhivādaṃ ca tato mantramudīrayet

119

भवतां हि प्रसादेन भवतां प्रतिपूजने ।। प्रयतिष्ये यथाशक्त्या तन्मेऽनु्ज्ञातुमर्हथ

bhavatāṃ hi prasādena bhavatāṃ pratipūjane || prayatiṣye yathāśaktyā tanme'nu्jñātumarhatha

3.104.120

युष्माकं पूजनं कर्तुं केन शक्यं यथाविधि ।। युष्मत्पूजाविहीनेन केन लभ्यं महत्फलम्

yuṣmākaṃ pūjanaṃ kartuṃ kena śakyaṃ yathāvidhi || yuṣmatpūjāvihīnena kena labhyaṃ mahatphalam

अध्यायाः १०१-१०५ (cont. 2)

121

ततः कर्तुं यथाशक्त्या भवतां प्रतिपूजनम् ।। वरदाः प्रयतिष्यामि तन्मेऽनुज्ञातुमर्हथ

tataḥ kartuṃ yathāśaktyā bhavatāṃ pratipūjanam || varadāḥ prayatiṣyāmi tanme'nujñātumarhatha

125

स्वांस्वां दिशमधिष्ठाय दिक्पाला दीप्ततेजसः ।। उत्सादयन्तु सकलान्विघ्नान्यान्समुपस्थितान

svāṃsvāṃ diśamadhiṣṭhāya dikpālā dīptatejasaḥ || utsādayantu sakalānvighnānyānsamupasthitāna

123

विनायका विघ्नकराः समोग्रा यज्ञद्विषो ये पिशिताशनाश्च ।। सिद्धार्थकैर्वज्रसमानकल्पैर्मया निरस्ता विदिशः प्रयान्तु

vināyakā vighnakarāḥ samogrā yajñadviṣo ye piśitāśanāśca || siddhārthakairvajrasamānakalpairmayā nirastā vidiśaḥ prayāntu

104

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्रह्मादिदेवाह्वान वर्णनो नाम चतुरुत्तरशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde brahmādidevāhvāna varṇano nāma caturuttaraśatatamodhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। लोकानावाहयिष्यामि हंसरूपान्मनोहरान्।। आयान्तु वाहनत्वेन ये स्थिताः परमेष्ठिनः

mārkaṇḍeya uvāca || lokānāvāhayiṣyāmi haṃsarūpānmanoharān|| āyāntu vāhanatvena ye sthitāḥ parameṣṭhinaḥ

2

वृषमावाहयिष्यामि चतुष्पादं ककुद्मिनम् ।। वृषाभ्येहि महाभाग धर्ममूर्ते वरप्रद

vṛṣamāvāhayiṣyāmi catuṣpādaṃ kakudminam || vṛṣābhyehi mahābhāga dharmamūrte varaprada

3

शूलमावाहयिष्यामि गुणाधारं महाद्युतिम्।। एहि शूल महाभाग दैत्यनाथगणान्तक

śūlamāvāhayiṣyāmi guṇādhāraṃ mahādyutim|| ehi śūla mahābhāga daityanāthagaṇāntaka

4

अहमावाहयिष्यामि देवं नन्दीश्वरं प्रभुम् ।। अभ्येहि नन्दिन्भगवन् सर्वलोकनमस्कृत

ahamāvāhayiṣyāmi devaṃ nandīśvaraṃ prabhum || abhyehi nandinbhagavan sarvalokanamaskṛta

5

आवाहयामि वरदं वीरभद्रं महाबलम् ।। अभ्येहि वीरभद्राय महागणगणेश्वर

āvāhayāmi varadaṃ vīrabhadraṃ mahābalam || abhyehi vīrabhadrāya mahāgaṇagaṇeśvara

6

ज्वरमावाहयिष्यामि त्रिपादं त्रिभुजं प्रभुम् ।। ज्वराभ्येहि महाभाग सततं चरणोज्ज्वल

jvaramāvāhayiṣyāmi tripādaṃ tribhujaṃ prabhum || jvarābhyehi mahābhāga satataṃ caraṇojjvala

7

देवीमावाहयिष्यामि भद्रकालीं सुखप्रदाम् ।। आगच्छ वरदे दुर्गे सर्वलोकनमस्कृते

devīmāvāhayiṣyāmi bhadrakālīṃ sukhapradām || āgaccha varade durge sarvalokanamaskṛte

8

आवाहयामि पौलोमीं वरदां नित्यनन्दिनीम ।। शक्रपत्नि त्वमभ्येहि वरदे कामरूपिणि

āvāhayāmi paulomīṃ varadāṃ nityanandinīma || śakrapatni tvamabhyehi varade kāmarūpiṇi

9

नागमावाहयिप्यामि तथैरावणसंज्ञितम् ।। इहाभ्येहि महाभाग शक्रनाग जयावह

nāgamāvāhayipyāmi tathairāvaṇasaṃjñitam || ihābhyehi mahābhāga śakranāga jayāvaha

3.105.10

वज्रमावाहयिष्यामि सर्वभेदकमाशुगम् ।। शीघ्रं वज्र त्वमभ्येहि सर्वदुष्टनिबर्हण

vajramāvāhayiṣyāmi sarvabhedakamāśugam || śīghraṃ vajra tvamabhyehi sarvaduṣṭanibarhaṇa

11

हयानावाहयिष्यामि छन्दोरू पान्मनोहरान् ।। आगच्छन्तु ममाद्येह तुरगा व्योमगोचराः

hayānāvāhayiṣyāmi chandorū pānmanoharān || āgacchantu mamādyeha turagā vyomagocarāḥ

12

अहमावाहयिष्यामि दण्डसंज्ञं बलोत्कटम् ।। दण्ड शीघ्रमिहाभ्येहि महाबलपराक्रम

ahamāvāhayiṣyāmi daṇḍasaṃjñaṃ balotkaṭam || daṇḍa śīghramihābhyehi mahābalaparākrama

13

अहमावाहयिष्यामि पिङ्गलं सुमहाबलम् ।। लोकसाक्षिस्त्वमभ्येहि पिङ्गलाय महाबल

ahamāvāhayiṣyāmi piṅgalaṃ sumahābalam || lokasākṣistvamabhyehi piṅgalāya mahābala

14

ध्वजमावाहयिष्यामि चित्रं सूर्यसमप्रभम् ।। धर्म शीघ्रं त्वमभ्येहि सूर्यध्वजगताच्युत

dhvajamāvāhayiṣyāmi citraṃ sūryasamaprabham || dharma śīghraṃ tvamabhyehi sūryadhvajagatācyuta

15

देवीमावाहयिष्यामि सूर्यभां कामरूपिणीम् ।। देवि त्वं तूर्णमागच्छ सर्वलोकनमस्कृते

devīmāvāhayiṣyāmi sūryabhāṃ kāmarūpiṇīm || devi tvaṃ tūrṇamāgaccha sarvalokanamaskṛte

16

राज्ञीमावाहयिष्यामि सूर्यपत्नीं सुरूपिणीम्।। आगच्छ वरदे राज्ञि जगद्धारिणि पूजिते

rājñīmāvāhayiṣyāmi sūryapatnīṃ surūpiṇīm|| āgaccha varade rājñi jagaddhāriṇi pūjite

17

अहमावाहयिष्यामि सूर्यपत्नीं सुवर्चसाम्।। ध्याये देवि त्वमागच्छ कृताकृतविचारिणि

ahamāvāhayiṣyāmi sūryapatnīṃ suvarcasām|| dhyāye devi tvamāgaccha kṛtākṛtavicāriṇi

19

अहमावाहयिष्यामि दशचन्द्रमसो हयान् ।। सर्वे शीघ्रमिहायान्तु चन्द्राश्वाः कामरूपिणः।।.।। अहमावाहयिष्यामि कान्तिं त्रिदशवल्लभाम् ।। कान्ते शीघ्रं त्वमभ्येहि शशाङ्कदयिते शुभे

ahamāvāhayiṣyāmi daśacandramaso hayān || sarve śīghramihāyāntu candrāśvāḥ kāmarūpiṇaḥ||.|| ahamāvāhayiṣyāmi kāntiṃ tridaśavallabhām || kānte śīghraṃ tvamabhyehi śaśāṅkadayite śubhe

3.105.20

शोभामावाहयिष्यामि काङ्क्षितां भुवनेश्वरीम् ।। शोभे शीघ्रं त्वमभ्येहि सर्वलोकैकसुन्दरि

śobhāmāvāhayiṣyāmi kāṅkṣitāṃ bhuvaneśvarīm || śobhe śīghraṃ tvamabhyehi sarvalokaikasundari

22

दिनमावाहयिष्यामि समस्तध्वान्तनाशकम् ।। दिन शीघ्रं त्वमभ्येहि दर्शिताखिलमण्डल ।। ।। रात्रिमावाहयिष्यामि सर्वभूतसुखावहाम् ।। रात्रि देवि त्वमभ्येहि सर्वभूतवरप्रदे

dinamāvāhayiṣyāmi samastadhvāntanāśakam || dina śīghraṃ tvamabhyehi darśitākhilamaṇḍala || || rātrimāvāhayiṣyāmi sarvabhūtasukhāvahām || rātri devi tvamabhyehi sarvabhūtavaraprade

23

सन्ध्यामावाहयिष्यामि देवीं ब्राह्मणपूजिताम् ।। आगच्छ वरदे सन्ध्ये सर्वभूतनमस्कृते

sandhyāmāvāhayiṣyāmi devīṃ brāhmaṇapūjitām || āgaccha varade sandhye sarvabhūtanamaskṛte

24

स्वाहामावाहयिष्यामि वह्नेर्भागं विभावरीम् ।। स्वाहेभ्येहि महाभागे वरदे कामरूपिणि

svāhāmāvāhayiṣyāmi vahnerbhāgaṃ vibhāvarīm || svāhebhyehi mahābhāge varade kāmarūpiṇi

25

वेदानावाहयिष्यामि शुभरूपधरानहम् ।। आयान्तु वाहनत्वेन धूम्रकेतुव्यवस्थिताः

vedānāvāhayiṣyāmi śubharūpadharānaham || āyāntu vāhanatvena dhūmraketuvyavasthitāḥ

26

आवाहयिष्ये महिषं महाबलपराक्रमम् ।। आगच्छेह महाभाग सर्वदुष्टनिबर्हण

āvāhayiṣye mahiṣaṃ mahābalaparākramam || āgaccheha mahābhāga sarvaduṣṭanibarhaṇa

27

दण्डमावाहयिष्यामि सर्ववाहनपूजितम् ।। एहि दण्ड महाभाग सर्वसत्त्वविनाशन

daṇḍamāvāhayiṣyāmi sarvavāhanapūjitam || ehi daṇḍa mahābhāga sarvasattvavināśana

28

देवीमावाहयिष्यामि धूम्रोर्णां चारुलोचनाम् ।। आगच्छ देवि धूम्रोर्णे सर्वलोकनमस्कृते

devīmāvāhayiṣyāmi dhūmrorṇāṃ cārulocanām || āgaccha devi dhūmrorṇe sarvalokanamaskṛte

29

कालमावाहयिष्यामि सर्वत्राहतपूजितम् ।। कालाभ्येहि महाभाग सर्वसत्त्वभयङ्कर

kālamāvāhayiṣyāmi sarvatrāhatapūjitam || kālābhyehi mahābhāga sarvasattvabhayaṅkara

3.105.30

मृत्युमावाहयिष्यामि देवीं सर्वहरामहम् ।। देवि मृत्यो त्वमभ्येहि सर्वगे कामरूपिणि

mṛtyumāvāhayiṣyāmi devīṃ sarvaharāmaham || devi mṛtyo tvamabhyehi sarvage kāmarūpiṇi

31

आवाहयामि वरदं चित्रगुप्तं सुखप्रदम् ।। चित्रगुप्त समभ्येहि सर्वत्रसमदर्शन

āvāhayāmi varadaṃ citraguptaṃ sukhapradam || citragupta samabhyehi sarvatrasamadarśana

32

अहमावाहयिष्यामि विरूपाक्षं महाबलम् ।। विरूपाक्ष समभ्येहि निशाचरगणेश्वर

ahamāvāhayiṣyāmi virūpākṣaṃ mahābalam || virūpākṣa samabhyehi niśācaragaṇeśvara

33

उष्ट्रमावाहयिष्यामि महामोहमिति श्रुतम् ।। उष्ट्राभ्येहि महाभाग महाग्रीव महागते

uṣṭramāvāhayiṣyāmi mahāmohamiti śrutam || uṣṭrābhyehi mahābhāga mahāgrīva mahāgate

34

गौरीमावाहयिष्यामि जलाधिपतिसुन्दरीम् ।। एहि गौरि महादेवि वरदे कामरूपिणि

gaurīmāvāhayiṣyāmi jalādhipatisundarīm || ehi gauri mahādevi varade kāmarūpiṇi

35

हंसानावाहयिष्यामि समुद्रेण सुपूजितान्।। आयान्तु वरदा हंसा रसाचारा विहङ्गमाः

haṃsānāvāhayiṣyāmi samudreṇa supūjitān|| āyāntu varadā haṃsā rasācārā vihaṅgamāḥ

36

पाशमावाहयिष्यामि सर्वाकर्षणतत्परम् ।। पाशाभ्येहि महाभाग सर्वसत्त्ववशङ्कर

pāśamāvāhayiṣyāmi sarvākarṣaṇatatparam || pāśābhyehi mahābhāga sarvasattvavaśaṅkara

37

गङ्गामावाहयिष्यामि सर्वकल्मषनाशिनीम् ।। गङ्गे शीघ्रं त्वमभ्येहि पीयूषसदृशोदके

gaṅgāmāvāhayiṣyāmi sarvakalmaṣanāśinīm || gaṅge śīghraṃ tvamabhyehi pīyūṣasadṛśodake

38

अहमावाहयिष्यामि यमुनां च यमानुजाम् ।। आगच्छ यमुने देवि सर्वकल्मषनाशिनि

ahamāvāhayiṣyāmi yamunāṃ ca yamānujām || āgaccha yamune devi sarvakalmaṣanāśini

39

शिवामावाहयिष्यामि वायोः पत्नीं प्रभावतीम् ।। शिवेभ्येहि महाभागे वरदे कामरूपिणि

śivāmāvāhayiṣyāmi vāyoḥ patnīṃ prabhāvatīm || śivebhyehi mahābhāge varade kāmarūpiṇi

3.105.40

अहमावाहयिष्यामि शिबिकां परमायताम् ।। शिबिके त्वमिहाभ्येहि सर्वसत्त्वसुखङ्करि

ahamāvāhayiṣyāmi śibikāṃ paramāyatām || śibike tvamihābhyehi sarvasattvasukhaṅkari

41

नरमावाहयिष्यामि नराधिपतिवाहनम् ।। नर शीघ्रं त्वमभ्येहि तथा नृपतिनायक

naramāvāhayiṣyāmi narādhipativāhanam || nara śīghraṃ tvamabhyehi tathā nṛpatināyaka

42

शङ्खमावाहयिष्यामि निधिप्रवरमुत्तमम् ।। शीघ्रं शङ्ख त्वमभ्येहि धनाधिपतिवल्लभ

śaṅkhamāvāhayiṣyāmi nidhipravaramuttamam || śīghraṃ śaṅkha tvamabhyehi dhanādhipativallabha

43

पद्ममावाहयिष्यामि निधिप्रवरमुत्तमम् ।। पद्म शीघ्रं त्वमभ्येहि महाविभवकारक

padmamāvāhayiṣyāmi nidhipravaramuttamam || padma śīghraṃ tvamabhyehi mahāvibhavakāraka

44

देवीमावाहयिष्यामि पार्वतीं हरवल्लभाम् ।। देवि शीघ्रं त्वमभ्येहि महाविभवकारिके

devīmāvāhayiṣyāmi pārvatīṃ haravallabhām || devi śīghraṃ tvamabhyehi mahāvibhavakārike

45

अहमावाहयिष्यामि जयन्तं शक्रनन्दनम् ।। जयन्त शीघ्रमभ्येहि सर्वासुरविमर्दन

ahamāvāhayiṣyāmi jayantaṃ śakranandanam || jayanta śīghramabhyehi sarvāsuravimardana

46

आवाहयिष्ये वरदं पुष्करं कामगं शुभम् ।। पुष्कर त्वमिहाभ्येहि सर्वज्ञानप्रकाशक

āvāhayiṣye varadaṃ puṣkaraṃ kāmagaṃ śubham || puṣkara tvamihābhyehi sarvajñānaprakāśaka

47

ज्योत्स्नामावाहविष्यामि त्रैलोक्यस्यैकसुन्दरि ।। आगच्छ वरदे ज्योत्स्ने सर्वभूतसुखङ्करि

jyotsnāmāvāhaviṣyāmi trailokyasyaikasundari || āgaccha varade jyotsne sarvabhūtasukhaṅkari

48

अहमावाहयिष्यामि त्वामेव नलकूबरम् ।। समभ्येहि महाभाग धनदस्यात्मसम्भव

ahamāvāhayiṣyāmi tvāmeva nalakūbaram || samabhyehi mahābhāga dhanadasyātmasambhava

49

आवाहयिष्यामि तथा रविपुत्रं यमाग्रजम् ।। सूर्यपुत्र समभ्येहि भक्तकल्याणकारक

āvāhayiṣyāmi tathā raviputraṃ yamāgrajam || sūryaputra samabhyehi bhaktakalyāṇakāraka

3.105.50

धर्ममावाहयिष्यामि सर्वलोकसुखावहम् ।। धर्माभ्येहि महाभाग जगतां परिपालक

dharmamāvāhayiṣyāmi sarvalokasukhāvaham || dharmābhyehi mahābhāga jagatāṃ paripālaka

51

अर्थमावाहयिष्यामि सर्वलोकसुखावहम् ।। अर्थभ्येहि महाभाग सर्वबाधाविनाशक

arthamāvāhayiṣyāmi sarvalokasukhāvaham || arthabhyehi mahābhāga sarvabādhāvināśaka

52

काममावाहयिष्यामि फलं सर्वस्य कारण ।। काम शीघ्रं त्वम भ्येहि सर्वप्राणिहृदि स्थित

kāmamāvāhayiṣyāmi phalaṃ sarvasya kāraṇa || kāma śīghraṃ tvama bhyehi sarvaprāṇihṛdi sthita

53

रात्रिमावाहयिष्यामि देवीं सर्वजगत्प्रियाम् ।। अभ्येहि वरदे देवि रति त्वमपराजिते

rātrimāvāhayiṣyāmi devīṃ sarvajagatpriyām || abhyehi varade devi rati tvamaparājite

54

निद्रामावाहयिष्यामि सर्वलोकसुखप्रदाम् ।। आगच्छ वरदे निद्रे त्रैलोक्यपरिमोहिनि

nidrāmāvāhayiṣyāmi sarvalokasukhapradām || āgaccha varade nidre trailokyaparimohini

55

आवाहयिष्ये वरदां महादेवीं सरस्वतीम्।। शीघ्रं देवि त्वमभ्येहि सर्वकामवरप्रदे

āvāhayiṣye varadāṃ mahādevīṃ sarasvatīm|| śīghraṃ devi tvamabhyehi sarvakāmavaraprade

56

अहमावाहयिष्यामि तथा धन्वतरिं प्रभुम् ।। धन्वन्तरे त्वमभ्येहि क्षीरोदार्णवसम्भव

ahamāvāhayiṣyāmi tathā dhanvatariṃ prabhum || dhanvantare tvamabhyehi kṣīrodārṇavasambhava

57

अहमावाहयिष्यामि उच्चैःश्रवसमश्वपम् ।। हयराज समभ्येहि क्षीरोदार्णवसंभव

ahamāvāhayiṣyāmi uccaiḥśravasamaśvapam || hayarāja samabhyehi kṣīrodārṇavasaṃbhava

58

येषामावाहनं प्रोक्तं तेषां मन्त्रमिदं पठेत् ।। अश्विनौ प्रणतः स्तौमि दर्भपाणिरतन्द्रितः

yeṣāmāvāhanaṃ proktaṃ teṣāṃ mantramidaṃ paṭhet || aśvinau praṇataḥ staumi darbhapāṇiratandritaḥ

59

आवाहनानां च गणं तथोक्तं महाशुभं पापहरं पवित्रम् ।। आवाहिताः सन्निहितास्त्ववश्यं देवा भवन्त्युत्तमवंशजाताः

āvāhanānāṃ ca gaṇaṃ tathoktaṃ mahāśubhaṃ pāpaharaṃ pavitram || āvāhitāḥ sannihitāstvavaśyaṃ devā bhavantyuttamavaṃśajātāḥ

105

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीये खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लोकाद्यावाहनवर्णनो नाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīye khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde lokādyāvāhanavarṇano nāma pañcottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०६-११०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। आवाहनान्यतो वच्मि यान्यहं यदुनन्दन ।। तेषामन्ते पठेच्छ्लोकं प्रत्येकस्य महाभुज

mārkaṇḍeya uvāca || āvāhanānyato vacmi yānyahaṃ yadunandana || teṣāmante paṭhecchlokaṃ pratyekasya mahābhuja

2

याजकं यजमानं च श्रेयसाभ्येत्य योजय ।। इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपोयं प्रतिगृह्यताम्

yājakaṃ yajamānaṃ ca śreyasābhyetya yojaya || idamarghyamidaṃ pādyaṃ dhūpoyaṃ pratigṛhyatām

3

आवाहयाम्यहं देवं वासुदेवं जगत्पतिम् ।। अमृताध्मातमेघाभं विद्युदृशवसाससम्

āvāhayāmyahaṃ devaṃ vāsudevaṃ jagatpatim || amṛtādhmātameghābhaṃ vidyudṛśavasāsasam

4

चतुर्वक्त्रं महाबाहुं चतुर्वेदधरं प्रभुम् ।। चतुराश्रमगोप्तारं चातुर्वर्ण्यधरं तथा

caturvaktraṃ mahābāhuṃ caturvedadharaṃ prabhum || caturāśramagoptāraṃ cāturvarṇyadharaṃ tathā

5

चतुर्युगं चतुष्केतुं चतुर्मूर्तिधरं परम् ।। चतुरंघ्रितनुं नाथं चतुर्विधविभावनम

caturyugaṃ catuṣketuṃ caturmūrtidharaṃ param || caturaṃghritanuṃ nāthaṃ caturvidhavibhāvanama

6

जरायुजस्य कर्तव्यं तथा चाण्डोद्भवस्य च ।। सर्वगं वरदं नित्यं सूक्ष्मं स्थूलमजं विभुम्

jarāyujasya kartavyaṃ tathā cāṇḍodbhavasya ca || sarvagaṃ varadaṃ nityaṃ sūkṣmaṃ sthūlamajaṃ vibhum

7

आत्मस्थं च बहिस्थं च दूरस्थं चान्तिकं च तम् ।। गुणाधारं गुणैर्हीनं गुणातीतं गुणोत्तरम्

ātmasthaṃ ca bahisthaṃ ca dūrasthaṃ cāntikaṃ ca tam || guṇādhāraṃ guṇairhīnaṃ guṇātītaṃ guṇottaram

8

सगुणं निर्गुणात्मानं चाजेयं जगतः परम ।। एहि मे पुण्डरीकाक्ष शरणागत वत्सल

saguṇaṃ nirguṇātmānaṃ cājeyaṃ jagataḥ parama || ehi me puṇḍarīkākṣa śaraṇāgata vatsala

9

क्षरपर्यन्तवक्त्रान्तर्निरस्तासुरमण्डल ।। गदावेगनिरस्तोग्रदैत्यनाथगणेश्वर

kṣaraparyantavaktrāntarnirastāsuramaṇḍala || gadāveganirastogradaityanāthagaṇeśvara

3.106.10

उत्फुल्लचारुकमलविराजितकराम्बुज ।। शङ्खनादोद्भवश्वासमूढीकृतमहासुर

utphullacārukamalavirājitakarāmbuja || śaṅkhanādodbhavaśvāsamūḍhīkṛtamahāsura

11

महीकराम्बुजन्यस्तचरणद्वयराजित ।। कौस्तुभोद्भूतगोजालहतासुरविलोचन

mahīkarāmbujanyastacaraṇadvayarājita || kaustubhodbhūtagojālahatāsuravilocana

12

वनमालाङ्कितोरस्क किरीटोद्भासितानन ।। यज्ञ यज्ञोपयज्ञाङ्गयज्ञयोने जगद्गुरो

vanamālāṅkitoraska kirīṭodbhāsitānana || yajña yajñopayajñāṅgayajñayone jagadguro

13

सर्वकामप्रदाचिन्त्य सर्वशक्तिबलान्वित ।। आवाहयाम्यहं देवं सङ्कर्षणमयोनिजम्

sarvakāmapradācintya sarvaśaktibalānvita || āvāhayāmyahaṃ devaṃ saṅkarṣaṇamayonijam

14

शशाङ्कशतसङ्काशं सजलाम्बुदवाससम् ।। क्रोधाग्निशमिताशेषकल्पांतभुवनत्रयम्

śaśāṅkaśatasaṅkāśaṃ sajalāmbudavāsasam || krodhāgniśamitāśeṣakalpāṃtabhuvanatrayam

15

वाङ्मनःकायसम्भूतमलत्रितयनाशनम् ।। एहि संकर्षणाचिन्त्य देव भक्तजनप्रिय

vāṅmanaḥkāyasambhūtamalatritayanāśanam || ehi saṃkarṣaṇācintya deva bhaktajanapriya

16

लाङ्गूलाकृष्टदैत्येन्द्र दीनेक्षणनिरीक्षण ।। मुसलाग्रविनिर्भिन्न तमोमूर्तिविनाशन

lāṅgūlākṛṣṭadaityendra dīnekṣaṇanirīkṣaṇa || musalāgravinirbhinna tamomūrtivināśana

17

हार्दमूर्ते निशीथस्य तमसश्च विनाशक ।। देवमावाहयिष्यामि प्रद्युम्नमपराजितम्

hārdamūrte niśīthasya tamasaśca vināśaka || devamāvāhayiṣyāmi pradyumnamaparājitam

18

दूर्वाङ्कुरदलश्यामं शशाङ्कांशुसमाम्ब रम् ।। कामं कामप्रदं शान्तं कमनीयं सुशोभितम्

dūrvāṅkuradalaśyāmaṃ śaśāṅkāṃśusamāmba ram || kāmaṃ kāmapradaṃ śāntaṃ kamanīyaṃ suśobhitam

19

सर्वमानभृतां देवं मनोविषयगोचरम् ।। प्रद्युम्नाभ्येहि देवेश प्रद्योतितचराचर

sarvamānabhṛtāṃ devaṃ manoviṣayagocaram || pradyumnābhyehi deveśa pradyotitacarācara

3.106.20

तेजोमूर्ते दुराधर्षं सूर्यकोटिसमप्रभ ।। अज्ञातमध्यपर्यन्त देवारिगणनाशन

tejomūrte durādharṣaṃ sūryakoṭisamaprabha || ajñātamadhyaparyanta devārigaṇanāśana

21

चापकृष्टिविनिर्मुक्तशराहतजगत्त्रय ।। आवाहयाम्यहं देवं चानिरुद्धं जगद्गुरुम्

cāpakṛṣṭivinirmuktaśarāhatajagattraya || āvāhayāmyahaṃ devaṃ cāniruddhaṃ jagadgurum

22

पद्मपत्राग्रसङ्काशं रक्ताम्बरविभूषणम् ।। अरुद्धमार्गं सर्वत्र दीप्तानलसमप्रभम्

padmapatrāgrasaṅkāśaṃ raktāmbaravibhūṣaṇam || aruddhamārgaṃ sarvatra dīptānalasamaprabham

23

कार्यं परममीशानं जगत्कारणकारणम् ।। अनिरुद्ध त्वमभ्येहि व्याप्ताशेषचराचर

kāryaṃ paramamīśānaṃ jagatkāraṇakāraṇam || aniruddha tvamabhyehi vyāptāśeṣacarācara

24

आकाशतुल्यसद्वज्रविदारितसुराहित ।। चर्मसञ्छादिताशेषभुवनादित्य विक्रम

ākāśatulyasadvajravidāritasurāhita || carmasañchāditāśeṣabhuvanāditya vikrama

24

(सर्वेषां प्राणिनां कर्म्म संसारपरिपालक

(sarveṣāṃ prāṇināṃ karmma saṃsāraparipālaka

25

आवाहयिष्ये वरदं चानन्त दीप्ततेजसम् ।। फणावलिगताशीर्षमहीमण्डलधारिणम्

āvāhayiṣye varadaṃ cānanta dīptatejasam || phaṇāvaligatāśīrṣamahīmaṇḍaladhāriṇam

26

लांगलालिङ्गतकरं मुसलासक्तविग्रहम् ।। महोच्छ्रितेन तालेन तथा चिह्नेन राजितम्

lāṃgalāliṅgatakaraṃ musalāsaktavigraham || mahocchritena tālena tathā cihnena rājitam

27

एह्यनन्त महाभाग शेषाहे धरणीधर ।। शशाङ्क शतसङ्काश तथाम्बरसुशोभित

ehyananta mahābhāga śeṣāhe dharaṇīdhara || śaśāṅka śatasaṅkāśa tathāmbarasuśobhita

28

आधारः सर्वभूतानां त्वमेको भूतभावनः ।। त्वयेदं धार्यते विश्वं त्रैलोक्यं च जगत्पते

ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ tvameko bhūtabhāvanaḥ || tvayedaṃ dhāryate viśvaṃ trailokyaṃ ca jagatpate

29

लक्ष्मीमावाहयिष्यामि विष्णोर्वक्षसि संस्थिताम् ।। पद्माननां पद्मकरां शशांकसदृशाम्बराम्

lakṣmīmāvāhayiṣyāmi viṣṇorvakṣasi saṃsthitām || padmānanāṃ padmakarāṃ śaśāṃkasadṛśāmbarām

3.106.30

हितस्थां सर्वलोकस्य वरदां कामरूपिणीम् ।। सर्वगां सर्वजननीं देवीं त्रिभुवनेश्वरीम्

hitasthāṃ sarvalokasya varadāṃ kāmarūpiṇīm || sarvagāṃ sarvajananīṃ devīṃ tribhuvaneśvarīm

31

आगच्छ वरदे लक्ष्मि दुर्धरे भूतभावने ।। हरिप्रिये विशालाक्षि सर्वलोकनमस्कृते

āgaccha varade lakṣmi durdhare bhūtabhāvane || haripriye viśālākṣi sarvalokanamaskṛte

32

यत्र त्वं तत्र सकलं त्रैलोक्यं वरवर्णिनि ।। युनक्षि भोगैः सकलं स्मृतिप्राप्तं जनं शुभम्

yatra tvaṃ tatra sakalaṃ trailokyaṃ varavarṇini || yunakṣi bhogaiḥ sakalaṃ smṛtiprāptaṃ janaṃ śubham

33

तार्क्ष्यमावाहयिष्यामि मनोमारुतरंहसम् ।। पक्षवातसमुद्धूतसमस्तभुवनत्रयम्

tārkṣyamāvāhayiṣyāmi manomārutaraṃhasam || pakṣavātasamuddhūtasamastabhuvanatrayam

34

गरुडैर्हि समभ्येहि दीप्तानलचयोपम ।। महाविषतमोग्रस्तनिर्विषीकरणाच्युत

garuḍairhi samabhyehi dīptānalacayopama || mahāviṣatamograstanirviṣīkaraṇācyuta

35

तालमावाहयिष्यामि केतुं संकर्षणस्य तु ।। एहि मे भगवँस्ताल समस्तभुवनेश्वर

tālamāvāhayiṣyāmi ketuṃ saṃkarṣaṇasya tu || ehi me bhagavam̐stāla samastabhuvaneśvara

36

झषमावाहयिष्यामि कामकेतुं वरप्रदम् ।। एहि मे मकराग्र्येह समस्तभुवनेश्वर

jhaṣamāvāhayiṣyāmi kāmaketuṃ varapradam || ehi me makarāgryeha samastabhuvaneśvara

37

ऋष्यमावाहयिष्यामि ऋषिराजं महाबलम् ।। एहि ऋष्य महाभाग कर्ममूर्ते दुरासद

ṛṣyamāvāhayiṣyāmi ṛṣirājaṃ mahābalam || ehi ṛṣya mahābhāga karmamūrte durāsada

38

देवमावाहयिष्यामि नृसिंहं ज्ञानरूपिणम् ।। दंष्ट्राकरालवदनमलातमसितेक्षणम्

devamāvāhayiṣyāmi nṛsiṃhaṃ jñānarūpiṇam || daṃṣṭrākarālavadanamalātamasitekṣaṇam

39

सहस्रयमसक्रोधं सहस्रेन्द्रपराक्रमम् ।। सहस्रधनदनं स्फीतं मनसोप्यतिशीघ्रगम्

sahasrayamasakrodhaṃ sahasrendraparākramam || sahasradhanadanaṃ sphītaṃ manasopyatiśīghragam

3.106.40

विद्युज्जिह्वं व्यादितास्यं भ्रुकुटीकुटिलाननम् ।। वह्निज्वालावलीपुञ्जदुर्निरीक्ष्यमुखश्रियम्

vidyujjihvaṃ vyāditāsyaṃ bhrukuṭīkuṭilānanam || vahnijvālāvalīpuñjadurnirīkṣyamukhaśriyam

41

आगच्छेह नृसिंहाद्य महाबलपराक्रम ।। वज्रतीक्ष्णनखाक्रान्तमहादैत्येन्द्रजीवित

āgaccheha nṛsiṃhādya mahābalaparākrama || vajratīkṣṇanakhākrāntamahādaityendrajīvita

42

अज्ञानध्वान्तमातङ्गभङ्गविस्पष्टकेसर ।। महामन्त्रकपाटोग्रदारुणाचिन्त्यविक्रम

ajñānadhvāntamātaṅgabhaṅgavispaṣṭakesara || mahāmantrakapāṭogradāruṇācintyavikrama

43

देवमावाहयिष्यामि कापिलीं तनुमाश्रितम् ।। तेजोनिधानमजितं सागरात्मजवाडवम्

devamāvāhayiṣyāmi kāpilīṃ tanumāśritam || tejonidhānamajitaṃ sāgarātmajavāḍavam

44

एहि मे कपिलाद्येह परमात्मन्सनातन ।। ध्यानवीक्षितसद्भाव सांख्यमार्गप्रवर्तक

ehi me kapilādyeha paramātmansanātana || dhyānavīkṣitasadbhāva sāṃkhyamārgapravartaka

45

देवमावाहयिष्यामि नृवराहं महाबलम् ।। भिन्नाञ्जनचयश्याम लीलोद्धृतवसुन्धर

devamāvāhayiṣyāmi nṛvarāhaṃ mahābalam || bhinnāñjanacayaśyāma līloddhṛtavasundhara

46

आगच्छ नृवराहेह हिरण्याक्षविनाशन ।। शेषाभभोगविन्यस्तमहाचरणपङ्कज

āgaccha nṛvarāheha hiraṇyākṣavināśana || śeṣābhabhogavinyastamahācaraṇapaṅkaja

47

शङ्खनादोद्भव त्राहि नियन्ता सुरनायकम् ।। देवमावाहयिष्यामि वराहं वरदर्पितम्

śaṅkhanādodbhava trāhi niyantā suranāyakam || devamāvāhayiṣyāmi varāhaṃ varadarpitam

48

बालेन्दुलेखादंष्ट्राग्रविभासितजगत्त्रय ।। विस्मयोत्फुल्लनयन भूमिवीक्षितविग्रह

bālendulekhādaṃṣṭrāgravibhāsitajagattraya || vismayotphullanayana bhūmivīkṣitavigraha

49

बालेन्दुतुल्यदंष्ट्राग्र लीलोद्धृतवसुन्धर ।। एहि मे भगवन्देव वराहामितविक्रम

bālendutulyadaṃṣṭrāgra līloddhṛtavasundhara || ehi me bhagavandeva varāhāmitavikrama

3.106.50

निरस्ताशेषदैत्येंद्र दीनभक्तजनोद्धर ।। धर्ममावाहयिष्यामि सर्वभूतसुखावहम्

nirastāśeṣadaityeṃdra dīnabhaktajanoddhara || dharmamāvāhayiṣyāmi sarvabhūtasukhāvaham

51

दुर्विज्ञेयं बहुद्वारं खलमूर्तिदुरासदम् ।। एहि धर्म ममाभ्येहि भुवनत्रयपालक

durvijñeyaṃ bahudvāraṃ khalamūrtidurāsadam || ehi dharma mamābhyehi bhuvanatrayapālaka

52

समस्तपापशमन सर्वबाधाविनाशन ।। रुद्रमावाहयिष्यामि तेजोमूर्तिं दुरासदम्

samastapāpaśamana sarvabādhāvināśana || rudramāvāhayiṣyāmi tejomūrtiṃ durāsadam

53

ऐश्वर्यमतिगम्भीरं सर्वसंहारकारकम् ।। एहि मे भगवन्न्रुद्र जटामण्डल दुर्दृश

aiśvaryamatigambhīraṃ sarvasaṃhārakārakam || ehi me bhagavannrudra jaṭāmaṇḍala durdṛśa

54

निर्दग्धाशेषभुवन तृतीयेक्षणतेजसा ।। देवमावाहयिष्यामि ब्राह्मणं दीप्ततेजसम्

nirdagdhāśeṣabhuvana tṛtīyekṣaṇatejasā || devamāvāhayiṣyāmi brāhmaṇaṃ dīptatejasam

55

चतुर्मुखं चतुर्बाहुं गुणाधीनं गुणोत्तरम् ।। देवदेव त्वमभ्येहि पितामह सुरेश्वर

caturmukhaṃ caturbāhuṃ guṇādhīnaṃ guṇottaram || devadeva tvamabhyehi pitāmaha sureśvara

56

समस्तभुवनाध्यक्ष जगत्कारणकारण ।। भूमिमावाहयिष्यामि धारिणीं सर्वदेहिनाम्

samastabhuvanādhyakṣa jagatkāraṇakāraṇa || bhūmimāvāhayiṣyāmi dhāriṇīṃ sarvadehinām

57

सर्वभूतप्रतिष्ठां च क्षितिं क्षोणीं सरस्वतीम् ।। एहि मे वरदे देवि वसुधे भूतभाविनि

sarvabhūtapratiṣṭhāṃ ca kṣitiṃ kṣoṇīṃ sarasvatīm || ehi me varade devi vasudhe bhūtabhāvini

58

सर्वाश्रये महाभागे देववद्भयहारिणि

sarvāśraye mahābhāge devavadbhayahāriṇi

59

शङ्खमावाहयिष्यामि नभोमूर्तिमथाव्ययम्

śaṅkhamāvāhayiṣyāmi nabhomūrtimathāvyayam

3.106.60

शब्दयोनिं निरालम्बं समस्तभुवनाश्रयम् ।। एह्येहि शङ्खप्रवर पाञ्चजन्य महास्वन

śabdayoniṃ nirālambaṃ samastabhuvanāśrayam || ehyehi śaṅkhapravara pāñcajanya mahāsvana

61

शब्दमात्रहताशेषमहादानवमण्डल ।। पद्ममावाहयिष्यामि समस्तभुवनाश्रयम्

śabdamātrahatāśeṣamahādānavamaṇḍala || padmamāvāhayiṣyāmi samastabhuvanāśrayam

62

अपां मूर्तिमयं सौम्यं पुण्डरीकमिति स्मृतम् ।। एहि पद्म महाभाग भूतभव्यभवप्रभो

apāṃ mūrtimayaṃ saumyaṃ puṇḍarīkamiti smṛtam || ehi padma mahābhāga bhūtabhavyabhavaprabho

63

लक्ष्मीनिलय विस्तीर्ण ब्रह्मयोने जगन्मय ।। चक्रमावाहयिष्यामि क्षरत्पर्यन्तमण्डलम्

lakṣmīnilaya vistīrṇa brahmayone jaganmaya || cakramāvāhayiṣyāmi kṣaratparyantamaṇḍalam

64

वज्रनाभं विशालाक्षं वायुमूर्जितमव्ययम् ।। कालचक्रं जगच्चक्रं धर्मचक्रं सुदर्शनम्

vajranābhaṃ viśālākṣaṃ vāyumūrjitamavyayam || kālacakraṃ jagaccakraṃ dharmacakraṃ sudarśanam

65

नित्यं सततगं देवं तृप्तं दानवशोणितैः ।। एहि चक्रामितशित जगत्पालनतत्पर

nityaṃ satatagaṃ devaṃ tṛptaṃ dānavaśoṇitaiḥ || ehi cakrāmitaśita jagatpālanatatpara

66

देवेन्द्रहृदयत्रासतमोनाशनतत्पर ।। गदामावाहयिष्यामि तेजोमूर्तिं दुरासदाम्

devendrahṛdayatrāsatamonāśanatatpara || gadāmāvāhayiṣyāmi tejomūrtiṃ durāsadām

67

गायत्रीं देवजननीं कालरात्रीं भयङ्करीम् ।। एहि कौमोदकि गदे समस्तासुरनाशिनि

gāyatrīṃ devajananīṃ kālarātrīṃ bhayaṅkarīm || ehi kaumodaki gade samastāsuranāśini

68

यासां त्वं गह्वरा प्रोक्ता वैष्णवी तु सुदुर्धरा ।। अहमावाहयिष्यामि सावन्तं नाम लाङ्गलम्

yāsāṃ tvaṃ gahvarā proktā vaiṣṇavī tu sudurdharā || ahamāvāhayiṣyāmi sāvantaṃ nāma lāṅgalam

69

आगच्छ लाङ्गलास्येह व्याहृतिं भुवनत्रयम् ।। अहमावाहयिष्यामि सौधन्वं मुसलं प्रभुम्

āgaccha lāṅgalāsyeha vyāhṛtiṃ bhuvanatrayam || ahamāvāhayiṣyāmi saudhanvaṃ musalaṃ prabhum

3.106.70

आगच्छ मुसलाद्येह देवारिगणसूदन ।। चापमावाहयिष्यामि शार्ङ्गं रिपुनिषूदनम्

āgaccha musalādyeha devārigaṇasūdana || cāpamāvāhayiṣyāmi śārṅgaṃ ripuniṣūdanam

71

आगच्छ चाप वरद देवासुरगणप्रिय ।। शरमावाहयिष्यामि मोहनं रिपुमोहनम्

āgaccha cāpa varada devāsuragaṇapriya || śaramāvāhayiṣyāmi mohanaṃ ripumohanam

72

एहि विद्धारिबलज गच्छारिस्त्रिभुवनेश्वर ।। चर्म चावाहयिष्यामि ख्यातमावरणेति यत्

ehi viddhāribalaja gacchāristribhuvaneśvara || carma cāvāhayiṣyāmi khyātamāvaraṇeti yat

73

चर्माभ्येहि विशाल त्वं सर्वस्यावरणं स्मृतम् ।। खड्गमावाहयिष्यामि नन्दकं नाम नामतः

carmābhyehi viśāla tvaṃ sarvasyāvaraṇaṃ smṛtam || khaḍgamāvāhayiṣyāmi nandakaṃ nāma nāmataḥ

74

एहि खड्ग ममाशेषदैत्यनाथकुलान्तक ।।। अहमावाहयिष्यामि वनमालां सुखावहाम्

ehi khaḍga mamāśeṣadaityanāthakulāntaka ||| ahamāvāhayiṣyāmi vanamālāṃ sukhāvahām

75

वनमाले त्वमभ्येहि बुद्धाशेषजगत्त्रये ।। मणिमावाहयिष्यामि कौस्तुभं केशवाङ्गगम्

vanamāle tvamabhyehi buddhāśeṣajagattraye || maṇimāvāhayiṣyāmi kaustubhaṃ keśavāṅgagam

76

कौस्तुभ त्वमिहाभ्येहि मरीचिविकचोद्भव ।। देवमावाहयिष्यामि हरिं हयशिरोधरम्

kaustubha tvamihābhyehi marīcivikacodbhava || devamāvāhayiṣyāmi hariṃ hayaśirodharam

77

शशाङ्कशतसङ्काश वेदोद्धरणनिश्चित ।।। हयग्रीव त्वमभ्येहि शङ्खचक्रगदाधर

śaśāṅkaśatasaṅkāśa vedoddharaṇaniścita ||| hayagrīva tvamabhyehi śaṅkhacakragadādhara

78

वेदाहरणदुःखार्तसमाश्वासितपद्मज ।। अहमावाहयिष्यामि ऋग्वेदं पदभूषितम्

vedāharaṇaduḥkhārtasamāśvāsitapadmaja || ahamāvāhayiṣyāmi ṛgvedaṃ padabhūṣitam

79

ऋग्वेद त्वमिहाभ्येहि ब्रह्ममूर्ते वरप्रद ।। अहमावाहयिष्यामि यजुर्वेदमतिप्रियम्

ṛgveda tvamihābhyehi brahmamūrte varaprada || ahamāvāhayiṣyāmi yajurvedamatipriyam

3.106.80

यजुर्वेद त्वमभ्येहि देवेशगणनायक ।।। । अहमावाहयिष्यामि देवमाथर्वणं शुभम्

yajurveda tvamabhyehi deveśagaṇanāyaka ||| | ahamāvāhayiṣyāmi devamātharvaṇaṃ śubham

81

आगच्छाथर्ववेदेह सर्वकर्मफलप्रद ।। देवमावाहयिष्यामि भोगिभोगासनस्थितम्

āgacchātharvavedeha sarvakarmaphalaprada || devamāvāhayiṣyāmi bhogibhogāsanasthitam

82

भोगिभोगासनासीन समागच्छ जगद्गुरो ।। देवमावाहयिष्यामि भोगिभोगशयं प्रभुम्

bhogibhogāsanāsīna samāgaccha jagadguro || devamāvāhayiṣyāmi bhogibhogaśayaṃ prabhum

83

लक्ष्मीसहायं वरदं लोकसाक्षिणमव्ययम् ।। एह्येहि पुण्डरीकाक्ष भोगिभोगाशयाच्युत

lakṣmīsahāyaṃ varadaṃ lokasākṣiṇamavyayam || ehyehi puṇḍarīkākṣa bhogibhogāśayācyuta

84

त्रैलोक्यनाथ गोविन्द मधुकैटभसूदन ।। देवमावाहयिष्यामि विष्णुदेवं त्रिविक्रमम्

trailokyanātha govinda madhukaiṭabhasūdana || devamāvāhayiṣyāmi viṣṇudevaṃ trivikramam

85

समस्तभुवनातीत पादाक्रान्तजगत्त्रय ।। त्रिविक्रम त्वमभ्येहि दैत्यदीनाक्षिवीक्षित

samastabhuvanātīta pādākrāntajagattraya || trivikrama tvamabhyehi daityadīnākṣivīkṣita

86

विकचोत्फुल्लनयन त्रिदशैः शतमीक्षित ।। अहमावाहयिष्यामि विश्वरूपधरं विभुम्

vikacotphullanayana tridaśaiḥ śatamīkṣita || ahamāvāhayiṣyāmi viśvarūpadharaṃ vibhum

87

श्वसन्तमनिशं वक्त्रैर्भूतग्राममशेषतः ।। सृजंति च महाराज सर्वभूतान्यनेकशः

śvasantamaniśaṃ vaktrairbhūtagrāmamaśeṣataḥ || sṛjaṃti ca mahārāja sarvabhūtānyanekaśaḥ

88

धारयन्तं शरीरेण सर्वं जगदिदं तथा ।। विश्वरूप त्वमभ्येहि सर्वायुधविभूषित

dhārayantaṃ śarīreṇa sarvaṃ jagadidaṃ tathā || viśvarūpa tvamabhyehi sarvāyudhavibhūṣita

89

सर्वभूतेन तातेन नानावर्णधरापह ।। देहस्थाशेषभुवन जगत्कारणकारण

sarvabhūtena tātena nānāvarṇadharāpaha || dehasthāśeṣabhuvana jagatkāraṇakāraṇa

3.106.90

दुर्निरीक्ष्यातिगम्भीर मायादर्शितविग्रह ।। देवमावाहयिष्यामि मत्स्यं सलिलगोचरम्

durnirīkṣyātigambhīra māyādarśitavigraha || devamāvāhayiṣyāmi matsyaṃ salilagocaram

91

मत्स्यदेव त्वमभ्येहि लोकजीवधराच्युत ।। हंसमावाहयिष्यामि देवं ज्ञानप्रदं विभुम्

matsyadeva tvamabhyehi lokajīvadharācyuta || haṃsamāvāhayiṣyāmi devaṃ jñānapradaṃ vibhum

92

हंस शीघ्रं त्वमभ्येहि सर्वज्ञानविनाशन।। कूर्ममावाहयिष्यामि धृतमन्दरपर्वतम्

haṃsa śīghraṃ tvamabhyehi sarvajñānavināśana|| kūrmamāvāhayiṣyāmi dhṛtamandaraparvatam

93

एह्येहि भगवन्कूर्म श्यामोत्पत्तिकराच्युत ।। देवमावाहयिष्यामि स्त्रीरूपं धर्ममीश्वरम्

ehyehi bhagavankūrma śyāmotpattikarācyuta || devamāvāhayiṣyāmi strīrūpaṃ dharmamīśvaram

94

स्त्रीरूपधारिन्नभ्येहि सुरसोमप्रदायक ।। नरमावाहयिष्यामि देवं तपसि निष्ठितम्

strīrūpadhārinnabhyehi surasomapradāyaka || naramāvāhayiṣyāmi devaṃ tapasi niṣṭhitam

95

नराभ्येहि महाभाग धर्ममूर्ते जगत्पते ।। देवमावाहयिष्यामि तथा नारायणं प्रभुम्

narābhyehi mahābhāga dharmamūrte jagatpate || devamāvāhayiṣyāmi tathā nārāyaṇaṃ prabhum

96

नारायण समभ्येहि सर्वपापहराव्यय ।। हरिमावाहयिष्यामि देवेशं कनकप्रभम्

nārāyaṇa samabhyehi sarvapāpaharāvyaya || harimāvāhayiṣyāmi deveśaṃ kanakaprabham

97

हरे देव त्वमभ्येहि परदर्पविनाशक ।। कृष्णमावाहयिष्यामि सजलाम्बुदसन्निभम्

hare deva tvamabhyehi paradarpavināśaka || kṛṣṇamāvāhayiṣyāmi sajalāmbudasannibham

98

कृष्णाभ्येहि महाभाग देवदेव जगत्प्रिय ।। देवमावाहयिष्यामि दत्तात्रेयं तपोन्वितम्

kṛṣṇābhyehi mahābhāga devadeva jagatpriya || devamāvāhayiṣyāmi dattātreyaṃ taponvitam

99

दत्तात्रेय त्वमभ्येहि वेदोद्धरणतत्पर ।। अहमावाहयिष्यामि वाल्मीकिं तपसां निधिम्

dattātreya tvamabhyehi vedoddharaṇatatpara || ahamāvāhayiṣyāmi vālmīkiṃ tapasāṃ nidhim

3.106.100

वाल्मीके त्वमिहाभ्येहि वेदोद्धरणतत्पर ।। राममावाहयिष्यामि हतक्षत्त्रियमण्डलम्

vālmīke tvamihābhyehi vedoddharaṇatatpara || rāmamāvāhayiṣyāmi hatakṣattriyamaṇḍalam

101

भागर्वाभ्येहि मे नाथ जटामण्डलदुर्दृश ।। आवाहनं करिष्यामि परशुं दीप्ततेजसम्

bhāgarvābhyehi me nātha jaṭāmaṇḍaladurdṛśa || āvāhanaṃ kariṣyāmi paraśuṃ dīptatejasam

102

आगच्छ परशो शीघ्रं लक्षीकृतवसुन्धर ।। पृथुमावाहयिष्यामि चक्रवर्तिनमूर्जितम्

āgaccha paraśo śīghraṃ lakṣīkṛtavasundhara || pṛthumāvāhayiṣyāmi cakravartinamūrjitam

103

पृथो शीघ्रं त्वमभ्येहि पृथ्वीनाथ महाबल ।। राममावाहयिष्यामि कृतराक्षसनिग्रहम्

pṛtho śīghraṃ tvamabhyehi pṛthvīnātha mahābala || rāmamāvāhayiṣyāmi kṛtarākṣasanigraham

104

राम शीघ्रं त्वमभ्येहि धर्मसेतो दुरासद ।। अहमावाहयिष्यामि प्रद्युम्नं भरतं विभुम्

rāma śīghraṃ tvamabhyehi dharmaseto durāsada || ahamāvāhayiṣyāmi pradyumnaṃ bharataṃ vibhum

105

भरत त्वमिहाभ्येहि कृतगन्धर्वनिग्रह ।। अहमावाहयिष्यामि लक्ष्मणं रिपुनाशनम्

bharata tvamihābhyehi kṛtagandharvanigraha || ahamāvāhayiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ripunāśanam

106

लक्ष्मण त्वमिहाभ्येहि मेघनादास्त्रभास्कर ।। अहमावाहयिष्यामि शत्रुघ्नं दीप्ततेजसम्

lakṣmaṇa tvamihābhyehi meghanādāstrabhāskara || ahamāvāhayiṣyāmi śatrughnaṃ dīptatejasam

107

शत्रुघ्न शीघ्रमभ्येहि लवणासुरमर्दन ।। व्यासमावाहयिष्यामि वेदव्यासं जगद्गुरुम्

śatrughna śīghramabhyehi lavaṇāsuramardana || vyāsamāvāhayiṣyāmi vedavyāsaṃ jagadgurum

108

वेदव्यास त्वमभ्येहि सर्वधर्मप्रदर्शक ।। अहमावाहयिष्यामि धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

vedavyāsa tvamabhyehi sarvadharmapradarśaka || ahamāvāhayiṣyāmi dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

109

युधिष्ठिर त्वमभ्येहि सर्वधर्मभृतांवर ।। अहमावाहयिष्यामि भीमं मारुतपुत्रकम्

yudhiṣṭhira tvamabhyehi sarvadharmabhṛtāṃvara || ahamāvāhayiṣyāmi bhīmaṃ mārutaputrakam

3.106.110

भीमसेन त्वमभ्येहि शत्रुनाश तमोहर ।। अहमावाहयिष्यामि पार्थं रिपुनिषूदनम्

bhīmasena tvamabhyehi śatrunāśa tamohara || ahamāvāhayiṣyāmi pārthaṃ ripuniṣūdanam

111

अर्जुनाभ्येहि मे शीघ्रं लघ्वीकृतवसुन्धर ।। अहमावाहयिष्यामि नकुलं रूपशोभितम्

arjunābhyehi me śīghraṃ laghvīkṛtavasundhara || ahamāvāhayiṣyāmi nakulaṃ rūpaśobhitam

112

नकुल त्वमिहाभ्येहि शङ्खचर्म्मधराच्युत ।। अहमावाहयिष्यामि सहदेवं रणप्रियम्

nakula tvamihābhyehi śaṅkhacarmmadharācyuta || ahamāvāhayiṣyāmi sahadevaṃ raṇapriyam

113

सहदेव त्वमभ्येहि रूपद्रविणसंयुत ।। कृष्णामावाहयिष्यामि स्वर्गलक्ष्मीं मनोहराम्

sahadeva tvamabhyehi rūpadraviṇasaṃyuta || kṛṣṇāmāvāhayiṣyāmi svargalakṣmīṃ manoharām

114

याज्ञसेनि त्वमभ्येहि लक्षीकृतवसुन्धरे ।। सीतामावाहयिष्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम्

yājñaseni tvamabhyehi lakṣīkṛtavasundhare || sītāmāvāhayiṣyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm

115

सीते देवि त्वमभ्येहि महीतलसमुक्षिते ।। अहमावाहयिप्यामि देवकीं कृष्णमातरम्

sīte devi tvamabhyehi mahītalasamukṣite || ahamāvāhayipyāmi devakīṃ kṛṣṇamātaram

116

देवकि त्वं समभ्येहि देवमातर्जगत्प्रिये ।। अहमावाहयिष्यामि यशोदां जगतः प्रियाम्

devaki tvaṃ samabhyehi devamātarjagatpriye || ahamāvāhayiṣyāmi yaśodāṃ jagataḥ priyām

117

यशोदे त्वमिहाभ्येहि संवर्धितजनार्दने ।। देवीमावाहयिष्यामि एकानाशीति विश्रुताम्

yaśode tvamihābhyehi saṃvardhitajanārdane || devīmāvāhayiṣyāmi ekānāśīti viśrutām

118

एकानाशे त्वमभ्येहि कृष्णरक्षार्थमुद्यते ।। देवीमावाहयिष्यामि रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्

ekānāśe tvamabhyehi kṛṣṇarakṣārthamudyate || devīmāvāhayiṣyāmi rukmiṇīṃ kṛṣṇavallabhām

119

रुक्मिणि त्वमिहाभ्येहि जगतामेकसुन्दरि ।। देवीमावाहयिष्यामि सत्यभामां मनोहराम्

rukmiṇi tvamihābhyehi jagatāmekasundari || devīmāvāhayiṣyāmi satyabhāmāṃ manoharām

3.106.120

सत्यभामे त्वमभ्येहि देवि केशववल्लभे ।। देवीस्त्वावाहयिष्यामि कृष्णपत्नीरहं शुभाः

satyabhāme tvamabhyehi devi keśavavallabhe || devīstvāvāhayiṣyāmi kṛṣṇapatnīrahaṃ śubhāḥ

321

देव्यः सर्वाः समायान्तु गान्धारीप्रमुखास्त्विह ।। राममावाहयिष्यामि मदविभ्रान्तलोचनम्

devyaḥ sarvāḥ samāyāntu gāndhārīpramukhāstviha || rāmamāvāhayiṣyāmi madavibhrāntalocanam

122

कुण्डलैकधरं शान्तं वनमालाविभूषितम् ।। एहि राम महाभाग रेवतीदयिताच्युत

kuṇḍalaikadharaṃ śāntaṃ vanamālāvibhūṣitam || ehi rāma mahābhāga revatīdayitācyuta

123

हतप्रलम्बसीराग्रव्याकृष्टयमुनोदक ।। कृष्णमावाहयिष्यामि तोयपूर्णाम्बुदच्छविम्

hatapralambasīrāgravyākṛṣṭayamunodaka || kṛṣṇamāvāhayiṣyāmi toyapūrṇāmbudacchavim

124

चाणूरबलदर्पघ्नं कंसासुरविनाशनम् ।। एहि कृष्ण महाभाग लक्षीकृतवसुन्धर

cāṇūrabaladarpaghnaṃ kaṃsāsuravināśanam || ehi kṛṣṇa mahābhāga lakṣīkṛtavasundhara

125

निरस्तदानवश्रेष्ठ धृतगोवर्धनाचल ।। अहमावाहयिष्यामि प्रद्युम्नं मकरच्छविम्

nirastadānavaśreṣṭha dhṛtagovardhanācala || ahamāvāhayiṣyāmi pradyumnaṃ makaracchavim

126

देवारिशम्बरप्राणतस्करं रतिवल्लभम् ।। प्रद्युम्न त्वमिहाभ्येहि परसैन्यविनाशन

devāriśambaraprāṇataskaraṃ rativallabham || pradyumna tvamihābhyehi parasainyavināśana

127

अहमावाहयिष्यामि अनिरुद्धं जगद्गुरुम्।। बाणासुरमहासैन्यसमुद्र वडवानल

ahamāvāhayiṣyāmi aniruddhaṃ jagadgurum|| bāṇāsuramahāsainyasamudra vaḍavānala

338

अनिरुद्ध त्वमभ्येहि महाबलपराक्रम ।। खड्गपाणे महाभाग ऊषाहृदयवर्द्धन

aniruddha tvamabhyehi mahābalaparākrama || khaḍgapāṇe mahābhāga ūṣāhṛdayavarddhana

129

साम्बमावाहयिष्यामि गदापाणिं महाबलम् ।। एहि साम्ब महाभाग नाशिताशेषदानव

sāmbamāvāhayiṣyāmi gadāpāṇiṃ mahābalam || ehi sāmba mahābhāga nāśitāśeṣadānava

3.106.130

अहमावाहयिष्यामि युयुधानं बलोत्कटम् ।। युयुधान त्वमभ्येहि दीर्घबाहोऽरिमर्दन

ahamāvāhayiṣyāmi yuyudhānaṃ balotkaṭam || yuyudhāna tvamabhyehi dīrghabāho'rimardana

131

अहमावाहयिष्यामि सौभद्रमपराजितम् ।। वसुभद्रं च धर्मज्ञं नीलाम्बरधरावुभौ

ahamāvāhayiṣyāmi saubhadramaparājitam || vasubhadraṃ ca dharmajñaṃ nīlāmbaradharāvubhau

132

वासुदेवप्रतीहारौ प्राप्तहस्तौ सुलोचनौ ।। तप्तजाम्बूनदाकारौ महाबलपराक्रमौ

vāsudevapratīhārau prāptahastau sulocanau || taptajāmbūnadākārau mahābalaparākramau

133

सुभद्र शीघ्रमागच्छ पूर्वद्वारस्य वामतः ।। गणैः सानुचरैः सार्द्धं भव सन्निहितः सदा

subhadra śīghramāgaccha pūrvadvārasya vāmataḥ || gaṇaiḥ sānucaraiḥ sārddhaṃ bhava sannihitaḥ sadā

134

अहमावाहयिष्यामि तथाषाढं बलान्वितम् ।। यज्ञतातं च धर्मज्ञं पीताम्बरधरावुभौ

ahamāvāhayiṣyāmi tathāṣāḍhaṃ balānvitam || yajñatātaṃ ca dharmajñaṃ pītāmbaradharāvubhau

135

नीलजीमूतसङ्काशौ तथा मुद्गरधारिणौ ।। सङ्कर्षणप्रतीहारौ चारुरूपौ मनोहरौ

nīlajīmūtasaṅkāśau tathā mudgaradhāriṇau || saṅkarṣaṇapratīhārau cārurūpau manoharau

136

आषाढ त्वमिहागच्छ दक्षिणद्वारवामतः ।। गणैः सानुचरैः सार्धं भव सन्निहितः सदा

āṣāḍha tvamihāgaccha dakṣiṇadvāravāmataḥ || gaṇaiḥ sānucaraiḥ sārdhaṃ bhava sannihitaḥ sadā

137

यज्ञतात त्वमभ्येहि द्वारदक्षिणतो भव ।। गणैः सानुचरैः सार्धं भव सन्निहितः सदा

yajñatāta tvamabhyehi dvāradakṣiṇato bhava || gaṇaiḥ sānucaraiḥ sārdhaṃ bhava sannihitaḥ sadā

138

( जयमावाहयिष्यामि दीप्ततेजसमच्युतम् ।। विजयं च विशालं च पाटलाम्बरधारिणौ

( jayamāvāhayiṣyāmi dīptatejasamacyutam || vijayaṃ ca viśālaṃ ca pāṭalāmbaradhāriṇau

139

शशांकांशुप्रतीकाशौ तथोभौ खड्गधारिणौ ।।) प्रद्युम्नस्य प्रतीहारौ कामदेवौ सुवर्चसौ

śaśāṃkāṃśupratīkāśau tathobhau khaḍgadhāriṇau ||) pradyumnasya pratīhārau kāmadevau suvarcasau

3.106.140

जय शीघ्रं त्वमभ्येहि पश्चिमद्वारवामतः ।। गणैः सानुचरैः सार्धं भव संनिहितः सदा

jaya śīghraṃ tvamabhyehi paścimadvāravāmataḥ || gaṇaiḥ sānucaraiḥ sārdhaṃ bhava saṃnihitaḥ sadā

141

विजय त्वमिहाभ्येहि द्वारदक्षिणतो भव ।। गणैः सानुचरैः सार्धं भव सन्निहितः सदा

vijaya tvamihābhyehi dvāradakṣiṇato bhava || gaṇaiḥ sānucaraiḥ sārdhaṃ bhava sannihitaḥ sadā

142

अहमावाहयिष्यामि तथा मोदं जगत्प्रियम् ।। प्रमोदं च महावीर्यं श्वेताम्बरधरावुभौ

ahamāvāhayiṣyāmi tathā modaṃ jagatpriyam || pramodaṃ ca mahāvīryaṃ śvetāmbaradharāvubhau

143

सिन्दूरारुणसङ्काशौ शक्तिहस्तौ बलोत्कटौ ।। अनिरुद्धप्रतीहारौ महाबलपराक्रमौ

sindūrāruṇasaṅkāśau śaktihastau balotkaṭau || aniruddhapratīhārau mahābalaparākramau

144

आमोद शीघ्रमभ्येहि द्वारदक्षिणतो भव ।। गणैः सानुचरैः सार्धं भव सन्निहितः सदा

āmoda śīghramabhyehi dvāradakṣiṇato bhava || gaṇaiḥ sānucaraiḥ sārdhaṃ bhava sannihitaḥ sadā

145

सर्वानावाहयिष्यामि वासुदेवगणानहम् ।। वासुदेवसमाकारान्वासुदेवपराक्रमान्

sarvānāvāhayiṣyāmi vāsudevagaṇānaham || vāsudevasamākārānvāsudevaparākramān

146

प्रद्युम्नस्य समाकारान्प्रद्युम्नाभपराक्रमान् ।। प्रद्युम्नस्य गणाः शीघ्रमायांतु भुवनेश्वराः

pradyumnasya samākārānpradyumnābhaparākramān || pradyumnasya gaṇāḥ śīghramāyāṃtu bhuvaneśvarāḥ

147

सर्वकामप्रदा वीरा सर्वेशाः सर्वशक्तयः ।। सर्वानावाहयिष्यामि अनिरुद्धगणानहम्

sarvakāmapradā vīrā sarveśāḥ sarvaśaktayaḥ || sarvānāvāhayiṣyāmi aniruddhagaṇānaham

148

अनिरुद्धसमाकाराननिरुद्धपराक्रमान् ।। अनिरुद्धगणाः शीघ्रमायान्तु भुवनेश्वराः

aniruddhasamākārānaniruddhaparākramān || aniruddhagaṇāḥ śīghramāyāntu bhuvaneśvarāḥ

149

सर्वकामप्रदा वीरा सर्वेशाः सर्वशक्तयः ।। प्रादुर्भावगतस्येव विष्णोरमिततेजसः

sarvakāmapradā vīrā sarveśāḥ sarvaśaktayaḥ || prādurbhāvagatasyeva viṣṇoramitatejasaḥ

3.106.150

नोक्तमावाहनं यत्र वासुदेवोक्तमञ्जसा ।। कार्यमावाहनं तत्र सर्वगस्य महात्मनः ।। अथ वा विष्णुरूपोक्तमेतत्सारं तवेरितम्

noktamāvāhanaṃ yatra vāsudevoktamañjasā || kāryamāvāhanaṃ tatra sarvagasya mahātmanaḥ || atha vā viṣṇurūpoktametatsāraṃ taveritam

151

आवाहने ये कथितास्तु मन्त्रा ज्ञेयास्त एवेह विबोधनेऽपि ।। आवाहने तत्र विबोधने तु बुधैः प्रयोज्यं यदुवंशनाथ

āvāhane ye kathitāstu mantrā jñeyāsta eveha vibodhane'pi || āvāhane tatra vibodhane tu budhaiḥ prayojyaṃ yaduvaṃśanātha

106

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शेषसर्वदेवावाहनवर्णनो नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śeṣasarvadevāvāhanavarṇano nāma ṣaḍuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रोक्तो विबोधने वीर मंत्रो हि न दिवौकसाम् ।। वासुदेवस्य वक्ष्यामि तव राजन्निबोधनम्

mārkaṇḍeya uvāca || prokto vibodhane vīra maṃtro hi na divaukasām || vāsudevasya vakṣyāmi tava rājannibodhanam

2

देवं विबोधयिष्यामि वासुदेवमजं विभुम् ।। अनादिमध्यपर्यन्तं महाबलपराक्रमम्

devaṃ vibodhayiṣyāmi vāsudevamajaṃ vibhum || anādimadhyaparyantaṃ mahābalaparākramam

3

अनन्तं सर्वगं नाथं महद्भ्योपि महत्तरम् ।। सू्क्ष्मातिसूक्ष्मं दूरस्थं सन्निकर्षगतं तथा

anantaṃ sarvagaṃ nāthaṃ mahadbhyopi mahattaram || sū्kṣmātisūkṣmaṃ dūrasthaṃ sannikarṣagataṃ tathā

4

नारायणं मृदुकरं देवं शार्ङ्गधनुर्धरम् ।। अतसीकुसुमश्यामं पीतवाससमच्युतम्

nārāyaṇaṃ mṛdukaraṃ devaṃ śārṅgadhanurdharam || atasīkusumaśyāmaṃ pītavāsasamacyutam

5

विबुद्धः पुण्डरीकाक्षः शरणागतवत्सलः ।। संसारसरसीमग्नभग्ननागकृतकृप

vibuddhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śaraṇāgatavatsalaḥ || saṃsārasarasīmagnabhagnanāgakṛtakṛpa

6

चक्रपर्यन्तच्छिन्नाग्र दुःस्वप्नग्राहदुर्धर ।। संसेवितमहायोगनिद्रासम्मीलितेक्षण

cakraparyantacchinnāgra duḥsvapnagrāhadurdhara || saṃsevitamahāyoganidrāsammīlitekṣaṇa

7

शेषाहिभोगपर्यन्तविस्तीर्णशयनाच्युत ।। तत्फणावलिरत्नांशुवितानककृतोत्तर

śeṣāhibhogaparyantavistīrṇaśayanācyuta || tatphaṇāvaliratnāṃśuvitānakakṛtottara

8

लक्ष्मीसंवाह्यमानांघ्रिकमलद्वयराजित ।। निर्णाशितमहादैत्य कृतक्षेमजगत्त्रय

lakṣmīsaṃvāhyamānāṃghrikamaladvayarājita || nirṇāśitamahādaitya kṛtakṣemajagattraya

9

शीतांशुरश्मिजालाभ दुग्धाम्भोधिशयाच्युत ।। भक्तानां नरकश्वभ्रनिपातभयनाशन

śītāṃśuraśmijālābha dugdhāmbhodhiśayācyuta || bhaktānāṃ narakaśvabhranipātabhayanāśana

3.107.10

तेषां स्वलोकगमनदत्तहस्तावलम्बन ।। संसारसागरोत्तारमहापोत जनार्दन

teṣāṃ svalokagamanadattahastāvalambana || saṃsārasāgarottāramahāpota janārdana

11

नामग्रहणमात्रेण घनावक्षयकारक ।। स्वतिमात्रकृताशेष मनोरथमहाफल

nāmagrahaṇamātreṇa ghanāvakṣayakāraka || svatimātrakṛtāśeṣa manorathamahāphala

12

त्रिविक्रमक्रमाक्रान्तब्रह्माण्डोत्तरमण्डप ।। बालेन्दुकल्पदंष्ट्राग्र लीलोद्धृतवसुन्धर

trivikramakramākrāntabrahmāṇḍottaramaṇḍapa || bālendukalpadaṃṣṭrāgra līloddhṛtavasundhara

13

एते विबोधयन्ति त्वां देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ।। ऋषयश्च महाभागाः त्रैलोक्यामलदर्शिनः

ete vibodhayanti tvāṃ devāḥ sendrapurogamāḥ || ṛṣayaśca mahābhāgāḥ trailokyāmaladarśinaḥ

14

विबोधयति देव त्वां ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।। यजुर्वेदो गदाभिस्तु गीर्भिदेववराच्युत

vibodhayati deva tvāṃ brahmā śubhacaturmukhaḥ || yajurvedo gadābhistu gīrbhidevavarācyuta

15

त्यज विबुधगणारिसूदनाद्य निद्रां भव भुवनपतेघसंचयापहो मे ।। त्वयि भवति हि यस्य नाथ भक्तिरुग्रा गतिरतिशयनी तु तस्य दैवतेभ्यः

tyaja vibudhagaṇārisūdanādya nidrāṃ bhava bhuvanapateghasaṃcayāpaho me || tvayi bhavati hi yasya nātha bhaktirugrā gatiratiśayanī tu tasya daivatebhyaḥ

107

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वासुदेवविबोधनो नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vāsudevavibodhano nāma saptottaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वव्र उवाच ।। ।। भगवन्सर्वदेवानां मूर्तयः परिकीर्तिताः ।। पञ्चभूतयुता यस्मात्तस्मात्तेषां भृगूत्तम

vavra uvāca || || bhagavansarvadevānāṃ mūrtayaḥ parikīrtitāḥ || pañcabhūtayutā yasmāttasmātteṣāṃ bhṛgūttama

2

आवाहनविधिःप्रोक्तो यत्तद्युक्ततमं मतम् ।। आवाहिताः समायान्ति यत्र कामावसायिताम्

āvāhanavidhiḥprokto yattadyuktatamaṃ matam || āvāhitāḥ samāyānti yatra kāmāvasāyitām

3

आश्रित्य महिमां प्राप्तिं लघिमां च तथा सुराः ।। विष्णुः सर्वगतो देवो महद्भ्योपि महत्तरः

āśritya mahimāṃ prāptiṃ laghimāṃ ca tathā surāḥ || viṣṇuḥ sarvagato devo mahadbhyopi mahattaraḥ

4

सूक्ष्मेभ्यश्चातिसूक्ष्मश्च सर्वव्यापी जगन्मयः ।। नास्ति किञ्चिज्जगत्यस्मिन्यत्र नास्ति जनार्दनः

sūkṣmebhyaścātisūkṣmaśca sarvavyāpī jaganmayaḥ || nāsti kiñcijjagatyasminyatra nāsti janārdanaḥ

5

सदसच्च महाभाग तेन व्याप्तं महात्मना ।। आवाहनेन किं कार्यं तस्य सर्वगतस्य तु

sadasacca mahābhāga tena vyāptaṃ mahātmanā || āvāhanena kiṃ kāryaṃ tasya sarvagatasya tu

6

महेंद्रिय महाभाग सर्वत्र परिपच्यते ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे

maheṃdriya mahābhāga sarvatra paripacyate || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

7

मार्कण्डेय उवाच ।। सर्वदेवगणा यद्वद्वज्र पिण्डितमूर्तयः ।। प्रादुर्भावगतोप्येवं देवो मधुनिषूदनः

mārkaṇḍeya uvāca || sarvadevagaṇā yadvadvajra piṇḍitamūrtayaḥ || prādurbhāvagatopyevaṃ devo madhuniṣūdanaḥ

8

पञ्चभूतयुता मूर्तिः सर्वा भवति मण्डिता ।। आद्यन्तमध्यसंयुक्ता सर्वस्यैव यदूत्तम

pañcabhūtayutā mūrtiḥ sarvā bhavati maṇḍitā || ādyantamadhyasaṃyuktā sarvasyaiva yadūttama

9

प्रादुर्भावगतो विष्णुर्यथा देवगणास्तथा ।। आहितः सन्निहितो भवतीति विनिश्चयः

prādurbhāvagato viṣṇuryathā devagaṇāstathā || āhitaḥ sannihito bhavatīti viniścayaḥ

3.108.10

देवस्य द्विविधा मूर्तिः परा चैव तथापरा ।। परायाः पौरुषी मूर्तिः पञ्चभूतविराजिता

devasya dvividhā mūrtiḥ parā caiva tathāparā || parāyāḥ pauruṣī mūrtiḥ pañcabhūtavirājitā

11

तया समूर्तिर्भवति सर्वगः परमेश्वरः ।। पुरुषेण विना लोके न किञ्चिदिह विद्यते

tayā samūrtirbhavati sarvagaḥ parameśvaraḥ || puruṣeṇa vinā loke na kiñcidiha vidyate

12

अनादिमध्यनिधनस्त्वप्रमेयतनुस्तथा ।। सर्वेन्द्रियमनाः शक्तिः सर्वतः स तथा नृप

anādimadhyanidhanastvaprameyatanustathā || sarvendriyamanāḥ śaktiḥ sarvataḥ sa tathā nṛpa

13

प्रादुर्भावगतस्यापि तस्य या सर्वशक्तिता ।। इच्छतः सा विनिर्दिष्टा न त्वेषानिच्छतो नृप

prādurbhāvagatasyāpi tasya yā sarvaśaktitā || icchataḥ sā vinirdiṣṭā na tveṣānicchato nṛpa

14

पुरुषत्वे ह्यनन्तस्य या राजन्सर्वशक्तिता ।। निसर्गसिद्धा सा ज्ञेया सदा सर्वत्र यादव

puruṣatve hyanantasya yā rājansarvaśaktitā || nisargasiddhā sā jñeyā sadā sarvatra yādava

15

आवाहनमथात्रापि क्रियते यज्जगत्पतेः ।। नित्यं संनिहितस्यापि सर्वत्र परमेष्ठिनः

āvāhanamathātrāpi kriyate yajjagatpateḥ || nityaṃ saṃnihitasyāpi sarvatra parameṣṭhinaḥ

16

केवलं कारणं तत्र मनसस्तुष्टिकारणम् ।। आवाहितो मया देवः स्थाने सन्निहितोऽपि च

kevalaṃ kāraṇaṃ tatra manasastuṣṭikāraṇam || āvāhito mayā devaḥ sthāne sannihito'pi ca

17

आवाहनं स्वतृप्त्यर्थं पुरुषस्य यथा स्थितम् ।। तथाप्यर्चा महाभाग स्वतुष्ट्यर्थं प्रयोजनम्

āvāhanaṃ svatṛptyarthaṃ puruṣasya yathā sthitam || tathāpyarcā mahābhāga svatuṣṭyarthaṃ prayojanam

18

नित्यतृप्तस्य किं तस्य कार्यं भवति चार्चया

nityatṛptasya kiṃ tasya kāryaṃ bhavati cārcayā

19

केवलं भक्तितुष्ट्यर्थं स भक्तेभ्यः प्रतीच्छति ।। योसावर्चयते देवो यत्र देवोर्च्यते बुधैः

kevalaṃ bhaktituṣṭyarthaṃ sa bhaktebhyaḥ pratīcchati || yosāvarcayate devo yatra devorcyate budhaiḥ

3.108.20

अभ्यर्चते च यैर्भावैः सर्वे तद्विद्धि तन्मयम् ।। तस्यार्चाकरणं विद्धि कर्तृप्रीतिप्रयोजनम्

abhyarcate ca yairbhāvaiḥ sarve tadviddhi tanmayam || tasyārcākaraṇaṃ viddhi kartṛprītiprayojanam

21

ज्ञेयं तथैव चात्मानं तस्य सर्वगतस्य तु।। अनादिकारणं तेन नित्यतृप्तेन यादव

jñeyaṃ tathaiva cātmānaṃ tasya sarvagatasya tu|| anādikāraṇaṃ tena nityatṛptena yādava

22

अनुग्रहार्थं भक्तानां चात्मनः संप्रवर्तितम् ।। अशरीरः शरीरस्थो यथा भवति भूपते

anugrahārthaṃ bhaktānāṃ cātmanaḥ saṃpravartitam || aśarīraḥ śarīrastho yathā bhavati bhūpate

23

भक्तलक्षणबोधार्थं तथैवावाह्यते त्वसौ ।। अनाकारं महाराज लक्ष्यबन्धस्तु दुष्करः

bhaktalakṣaṇabodhārthaṃ tathaivāvāhyate tvasau || anākāraṃ mahārāja lakṣyabandhastu duṣkaraḥ

24

साकारैर्लक्षबन्धस्तु कर्तुं वै शक्यते सुखम्।। विधिवच्च तथाकारः प्रादुर्भावगतस्य हि

sākārairlakṣabandhastu kartuṃ vai śakyate sukham|| vidhivacca tathākāraḥ prādurbhāvagatasya hi

25

मयोक्तो राजशार्दूल पुरस्तादेव शास्त्रतः ।। भावो भवतु यो यस्मिन्भावनायां भवेन्नरः

mayokto rājaśārdūla purastādeva śāstrataḥ || bhāvo bhavatu yo yasminbhāvanāyāṃ bhavennaraḥ

26

तत्रैव भावनानेन कार्या चार्चा च यादव ।। आदौ कृत्वा महाभाग साकारे लक्षबन्धनम्

tatraiva bhāvanānena kāryā cārcā ca yādava || ādau kṛtvā mahābhāga sākāre lakṣabandhanam

27

ततः समर्थो भवति शून्ये ध्याने नरोत्तम।। एवमावाहनं तस्य तथा पूजा च यादव

tataḥ samartho bhavati śūnye dhyāne narottama|| evamāvāhanaṃ tasya tathā pūjā ca yādava

28

प्रबुद्धैः क्रियते यत्नादात्मानुग्रहकारणम् ।। नित्यतृप्तो न तृप्त्यर्थमुपहारं प्रयच्छति

prabuddhaiḥ kriyate yatnādātmānugrahakāraṇam || nityatṛpto na tṛptyarthamupahāraṃ prayacchati

29

प्रतीच्छति महाराज भक्तानुग्रहकारकः ।। मोक्ष प्राप्तावुभावेतौ त्वया ज्ञेयौ महाभुज

pratīcchati mahārāja bhaktānugrahakārakaḥ || mokṣa prāptāvubhāvetau tvayā jñeyau mahābhuja

3.108.30

ज्ञानमार्गः क्रियामार्गः कृतो यश्च निराशिषः ।। वज्रबन्धाय भवति सकामेन क्रिया कृता।। निष्कामेन कृता सैव मोक्षायैव विधीयते

jñānamārgaḥ kriyāmārgaḥ kṛto yaśca nirāśiṣaḥ || vajrabandhāya bhavati sakāmena kriyā kṛtā|| niṣkāmena kṛtā saiva mokṣāyaiva vidhīyate

31

आवाहिताः सन्निहितास्तदेव भवत्यवश्यं नृप मन्त्रयुक्ताः।। स्वतुष्टये देव वरस्य विष्णोरावाहन वज्र बुधैः प्रदिष्टम्

āvāhitāḥ sannihitāstadeva bhavatyavaśyaṃ nṛpa mantrayuktāḥ|| svatuṣṭaye deva varasya viṣṇorāvāhana vajra budhaiḥ pradiṣṭam

108

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आवाहनप्रयोजनवर्णनो नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde āvāhanaprayojanavarṇano nāmāṣṭottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०६-११० (cont. 2)

9

वज्र उवाच ।। भगवन्होमविधिमाचक्ष्व । तमुवाच भगवान्मार्कण्डेयः । अधिवासितो भगवानग्निं प्रज्वाल्य परिसमूह्याज्येन विलीनेनोत्सवेन रक्षोघ्नमंत्राज्यभागान्तरं प्रागुक्तं हुत्वा वक्ष्यमाणैर्नामभिः स्वाहान्तैश्चतुर्थीप्रयुक्तैः यवतिलसिद्धार्थानेकैकेन नाम्ना अष्टौ वा अष्टाविंशति अष्टोत्तरशतं वाज्याहुतीर्जुहुयात् ।। ॐनमो भगवते वासुदेवाय ।। ॐनमो भगवते संकर्षणाय ।। ॐनमो भगवते प्रद्युम्नाय ।। ॐनमो भगवते अनिरुद्धाय ।। ॐनमो भगवते पुरुषाय ।। ॐनमो भगवते सत्याय ।। ॐनमो भगवते अच्युताय ।। ॐनमः श्रियै ।। ॐनमः कालरात्र्यै ।। ॐनमः सृष्ट्यै ।। ॐनमो गरुडाय ।। ॐनमस्तालाय ।। ॐनमो मकराय ।। ॐ नमो ऋष्याय ।। ॐनमोऽनन्ताय ।। ॐनमः कौस्तुभाय ।। ॐनमो वनमालायै ।। ॐनमः पृथिव्यै ।। ॐनमः शङ्खाय ।। ॐनमः पद्माय ।। ॐनमो गदायै ।। ॐनमश्चक्राय ।। ॐनमो हलाय ।। ॐनमो मुसलाय ।। ॐनमश्चापाय ।। ॐनमश्चर्मणे ।। ॐनमः खड्गाय ।। ॐनमो सुभद्राय ।। ॐनमो वसुभद्राय ।। ॐनमो आषाढाय ।। ॐनमो यज्ञताताय ।। ॐनमो जयाय ।। ॐनमो विजयाय ।। ॐनमो आमोदाय ।। ॐनमः प्रमोदाय ।। ततो व्याहृतिहोमः कार्यः । ततो गायत्र्या होमं कुर्यात । ततस्तद्विष्णोः परमं पदमित्यनया ततो वैष्णवगायत्र्या ।। ततो युञ्जते मन इति अनुवाकेन ।। ततः पुरुषसूक्तेन ।। ततो रथो अक्षेष्विति ऋक्चतुष्टयेन ।। ततश्चमकषट्केन ।। ततस्त्वाज्येन ।। संवत्सरादेवादिहोमपूर्वकेण कर्मणोत्तरतंत्रं समापयेत् ।। विष्णोः प्रतिष्ठा करणे होम एष प्रकीर्तितः ।। अन्यासां देवतानां च तल्लिङ्गैर्जुहुयाद्धविः ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होमविधि वर्णनो नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः।।१०

vajra uvāca || bhagavanhomavidhimācakṣva | tamuvāca bhagavānmārkaṇḍeyaḥ | adhivāsito bhagavānagniṃ prajvālya parisamūhyājyena vilīnenotsavena rakṣoghnamaṃtrājyabhāgāntaraṃ prāguktaṃ hutvā vakṣyamāṇairnāmabhiḥ svāhāntaiścaturthīprayuktaiḥ yavatilasiddhārthānekaikena nāmnā aṣṭau vā aṣṭāviṃśati aṣṭottaraśataṃ vājyāhutīrjuhuyāt || ॐnamo bhagavate vāsudevāya || ॐnamo bhagavate saṃkarṣaṇāya || ॐnamo bhagavate pradyumnāya || ॐnamo bhagavate aniruddhāya || ॐnamo bhagavate puruṣāya || ॐnamo bhagavate satyāya || ॐnamo bhagavate acyutāya || ॐnamaḥ śriyai || ॐnamaḥ kālarātryai || ॐnamaḥ sṛṣṭyai || ॐnamo garuḍāya || ॐnamastālāya || ॐnamo makarāya || ॐ namo ṛṣyāya || ॐnamo'nantāya || ॐnamaḥ kaustubhāya || ॐnamo vanamālāyai || ॐnamaḥ pṛthivyai || ॐnamaḥ śaṅkhāya || ॐnamaḥ padmāya || ॐnamo gadāyai || ॐnamaścakrāya || ॐnamo halāya || ॐnamo musalāya || ॐnamaścāpāya || ॐnamaścarmaṇe || ॐnamaḥ khaḍgāya || ॐnamo subhadrāya || ॐnamo vasubhadrāya || ॐnamo āṣāḍhāya || ॐnamo yajñatātāya || ॐnamo jayāya || ॐnamo vijayāya || ॐnamo āmodāya || ॐnamaḥ pramodāya || tato vyāhṛtihomaḥ kāryaḥ | tato gāyatryā homaṃ kuryāta | tatastadviṣṇoḥ paramaṃ padamityanayā tato vaiṣṇavagāyatryā || tato yuñjate mana iti anuvākena || tataḥ puruṣasūktena || tato ratho akṣeṣviti ṛkcatuṣṭayena || tataścamakaṣaṭkena || tatastvājyena || saṃvatsarādevādihomapūrvakeṇa karmaṇottarataṃtraṃ samāpayet || viṣṇoḥ pratiṣṭhā karaṇe homa eṣa prakīrtitaḥ || anyāsāṃ devatānāṃ ca talliṅgairjuhuyāddhaviḥ || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde homavidhi varṇano nāma navottaraśatatamo'dhyāyaḥ||10

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ प्रतिष्ठादिदिवसे प्राप्ते शङ्खपटहतूर्यैः श्रीभगवन्तं विबोधयेत् ।। विबोधन मन्त्रं पठेत ।। ततः कल्पकोटिमूर्तिधरोर्ध्वबाहुः कलशधरस्थपतिश्चात्र भगवान् यश्चेह भगवानिति मन्त्रेण देवागारं प्रविशेयुः।। ततः पञ्चगव्य मिश्रसर्वौषधिः सर्वगन्धान्सर्वरत्नानि सुवर्णं च पिण्डिकाश्वभ्रे निखनेत् ।। तत्र च मन्त्रा भवंति।। महाभागः

mārkaṇḍeya uvāca || atha pratiṣṭhādidivase prāpte śaṅkhapaṭahatūryaiḥ śrībhagavantaṃ vibodhayet || vibodhana mantraṃ paṭheta || tataḥ kalpakoṭimūrtidharordhvabāhuḥ kalaśadharasthapatiścātra bhagavān yaśceha bhagavāniti mantreṇa devāgāraṃ praviśeyuḥ|| tataḥ pañcagavya miśrasarvauṣadhiḥ sarvagandhānsarvaratnāni suvarṇaṃ ca piṇḍikāśvabhre nikhanet || tatra ca mantrā bhavaṃti|| mahābhāgaḥ

110

भासः ।। त्रिसुपर्णः ।। भारुण्डम् ।। मृत्युलांगलम् ।। स्वस्ति न इंद्र द्वादशाध्यात्मम् ।। आत्मव्यूहं च ततः सांवत्सरोद्दिष्टे काले भगवन्तं सुसमं सदृष्टिपीठिकायाम् ।। ध्रुवा द्यौरिति निश्चलमनेनैव मन्त्रेण कुर्यात् ।। नाम चास्योदीरयेत्।। प्रतिष्ठासाम च पठेत् । सर्वश्च जनो लाजाकुसुमोत्करेण जयशब्देन कोलाहलं कुर्यात् ।। वादित्राणि वादयेत् ।। ॐ नमो भगवते वासुदेवायेत्युदीरयेत् ।। ब्रह्मसूक्तं च पठेत् ।। अग्नेरायुरसीति जीवादानं कुर्यात् ।। कल्पकश्च कलशपाणिः पठेत् ।। ॐ प्रतिष्ठितोसि भगवन्सुप्रतिष्ठा भवत्वियम् ।। सान्निध्यं प्रतिपद्यस्व यजमानाभिवृद्धये ।। शन्नोस्तु द्विपदे नित्यं शन्नश्चास्तु चतुष्पदे ।। शन्नोस्तु सर्वलोकस्य शन्नो राज्ञस्तथैव च ।। यजमानः सभृत्यो यो सपुत्रपशुबान्धवः ।। रक्ष्यो भगवता नित्यं देशश्चायं नमोस्तु ते ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भगवद्विबोधनमन्त्रवर्णनो नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः

bhāsaḥ || trisuparṇaḥ || bhāruṇḍam || mṛtyulāṃgalam || svasti na iṃdra dvādaśādhyātmam || ātmavyūhaṃ ca tataḥ sāṃvatsaroddiṣṭe kāle bhagavantaṃ susamaṃ sadṛṣṭipīṭhikāyām || dhruvā dyauriti niścalamanenaiva mantreṇa kuryāt || nāma cāsyodīrayet|| pratiṣṭhāsāma ca paṭhet | sarvaśca jano lājākusumotkareṇa jayaśabdena kolāhalaṃ kuryāt || vāditrāṇi vādayet || ॐ namo bhagavate vāsudevāyetyudīrayet || brahmasūktaṃ ca paṭhet || agnerāyurasīti jīvādānaṃ kuryāt || kalpakaśca kalaśapāṇiḥ paṭhet || ॐ pratiṣṭhitosi bhagavansupratiṣṭhā bhavatviyam || sānnidhyaṃ pratipadyasva yajamānābhivṛddhaye || śannostu dvipade nityaṃ śannaścāstu catuṣpade || śannostu sarvalokasya śanno rājñastathaiva ca || yajamānaḥ sabhṛtyo yo saputrapaśubāndhavaḥ || rakṣyo bhagavatā nityaṃ deśaścāyaṃ namostu te || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhagavadvibodhanamantravarṇano nāma daśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १११-११५

111

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ प्रतिष्ठितस्य भगवतो बृहत्स्नपनमारभेत् ततो गायत्रीं पठेत् ।। इषेत्वेत्यनेन पतद्ग्रहं दद्यात् ।। वैष्णवगायत्र्या पादुके । भूम्यावृत्वा यनोसीति मृदम् ।। शन्न आप इत्यर्हणम् । देवेभ्यो वनस्पत इति दन्तकाष्ठम् ।। यामालिखेति जिह्वानिर्लेखनम् ।। आपोहिष्ठेत्याचमनम् ।। पात्रेणार्घ्यम् ।। युवासुवासा इति स्नानशाटकम् ।। ध्रुवा द्यौरित्यासनम् । प्रतिष्ठासाम्ना पादपीठम् ।। कनिक्रदेति बीजपात्रम् ।। तेजोशुक्रमसीति दीपम् ।। मुखादिन्द्रेत्यादर्शम् ।। तथैव मुखालेपः ।। रोध्रम् ।। त्वक् कोलमज्जा ।। वचा ।। कुष्ठम् ।। नीलोत्पलानि कुंकुमं चेति मुखालेपः ।। सहस्रशीर्षेति तैलम् ।। भद्रं कर्णेत्यनेनोद्वर्तनम् ।। सुप्रतीकेन चमसा स्नानम्।। ऋषभेन निष्पुंसनस्नानम् ।। घृतवतीति घृतस्नानम्।। दधिक्राव्ण इति दध्ना ।। पयस्वतीति पयसा ।। गंधद्वारेति गोमयेन ।। गायत्र्या गोमूत्रेण।। अघमर्षणेन पञ्चगव्येन । ध्रुवा द्यौरिति ध्रुवं निष्पुंसनेन ।। मधुवाता ऋतायते इति मधुना ।। सुप्रतीकेनेति इक्षुरसेन। भौमेन गुडोदकेन।। अथर्वशिरसा शर्करोदकेन।। वामदेवेनेति नद्युभयकूलमृदा ।। शांता द्यौरिति संगममृदा ।। प्राणसूक्तेन सरोमृदा ।। वाराहेणेति वराहोद्धृतमृदा।। वामदेवेनेति गजदन्तमृदा ।। वृषभेणेति वृषभशृंगोद्भवमृदा ।। अश्वक्रान्तेति सर्वाभिः ।। भारुन्देनेत्यामलकैः ।। विकर्णेनेति रोध्रेण । ज्येष्ठसाम्नेति कालेयकेन ।। बृहत्साम्नेति बीजपूरकेण ।। कृष्णाजिनेनेति वर्णकस्नानीयेन । अग्न आयुरसीति तगरेण । श्रीसूक्तेनेति प्रियङ्गुना।। विष्णोरराटमिति सिद्धार्थकैः ।। कृष्णमणिनेति कृष्टेन ।। शिरिभिटेनेति कुशोदकेन । या ओषधय इति सर्वौषधीभिः ।। आब्रह्मन्ब्राह्मण इति बीजैः ।। पुष्पवतीति पुष्पैः ।। वनस्पते वीड्वंग इति वनस्पतिकलापैः ।। पुष्पवतीति फलैः।। आशुः शिशान इति रत्नैः ।। गन्धद्वारेति गन्धैः । ॐकारनमस्कारपवित्रैः शिरःस्नानौषधीभिः यथा कुष्ठम्, रोध्रम्, मुस्ता, वचा, सर्षपाः, जयन्ती, विष्णुक्रान्ता, पुनर्नवा, ब्राह्मी, तगरम्, अतिबला, नवबला, नागबला, त्वक्पत्रम् ,अगुरुबालकम्, हरेणुकम्, लवङ्गम्, अगुरम्, उशीरम्, नालिका चूरकम्, द्वे हरिद्रे चेति ।। एवं स्नानस्य कलशदानं भवति ।। तत्रादावेवोङ्कारनमस्कारपवित्राभिर्ज्ञात्वा दशाध्यात्ममृत्पिण्डमाधुरैः सात्त्वतो दद्यात् ।। ततः सामविन्महावामदेवलक्षरथन्तरशाक्वरभारुण्डबृहत्सामभिः ।। अथर्वविदथर्वशिराः प्रत्यङ्गिरः शङ्खमणिप्राणसूक्तमणिप्रतिसरमणिभिः ।। ऋग्वेदवित् गायत्रीसावित्रीगोसूक्ताश्च ।। सूर्यसूक्तपुरुषसूक्तश्रीसूक्तैर्यजुर्वेदवित् ।। कृष्णाजिनचमसषट्कषड्ऋतुकूष्माण्डरुद्रद्रविणैः । ततः स्वशक्त्या कलशसहस्रकलशाष्टशत पञ्च वा शतानि चत्वारि वा शतमष्टाधिकं वा अष्टाविंशतिर्वाष्टौ वा स्वर्चितान्वनस्पतिकालापगर्भशङ्खध्वनिस्वनेन वाद्यशब्देन जयजयकारवंदिशब्देन प्रसुभगानर्तितेन देयाः ।। ततः पवित्रेणोपकलशान्विश्राम्य वेद्यां क्षिपेत् ।। घृतवतीति घृतावेक्षं दर्शयेत् ।। सहस्रशीर्षेण शिखण्डोदग्रहणशाटकं दद्यात् ।। युवासुवास इति प्रतिनिर्वसनशाटकम् ।। इदमापः प्रवहत इत्याचमनीयं ततो जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा च नमस्कारं कुर्यात् ।। बृहत्स्नपनमेतद्धि यः करोति नरो हरेः।। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते।। न केवलं प्रतिष्ठायां सर्वदैवं समाचरेत् ।। शान्तिदं पौष्टिकं काम्यं बृहत्स्नपनमुत्तमम ।। दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां समुद्भवे ।। देवदेवस्य राजेन्द्र बृहत्स्नपनमाचरेत् ।। नास्ति लोके समुत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ।। आरोग्यकामः श्रीकामो मोक्षकामश्च बन्धनात् ।। सौभाग्यशान्तिकामश्च बृहत्स्नपनमाचरेत् ।। विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां पुत्रकामस्तथात्मजान् ।। प्रियाश्च मुख्याः प्राप्नोति याश्च कामयते यदि ।। अकामकामः प्राप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे बृहत्स्नपनप्रशंसावर्णनो नामैकादशोत्तरशततमो ऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || atha pratiṣṭhitasya bhagavato bṛhatsnapanamārabhet tato gāyatrīṃ paṭhet || iṣetvetyanena patadgrahaṃ dadyāt || vaiṣṇavagāyatryā pāduke | bhūmyāvṛtvā yanosīti mṛdam || śanna āpa ityarhaṇam | devebhyo vanaspata iti dantakāṣṭham || yāmālikheti jihvānirlekhanam || āpohiṣṭhetyācamanam || pātreṇārghyam || yuvāsuvāsā iti snānaśāṭakam || dhruvā dyaurityāsanam | pratiṣṭhāsāmnā pādapīṭham || kanikradeti bījapātram || tejośukramasīti dīpam || mukhādindretyādarśam || tathaiva mukhālepaḥ || rodhram || tvak kolamajjā || vacā || kuṣṭham || nīlotpalāni kuṃkumaṃ ceti mukhālepaḥ || sahasraśīrṣeti tailam || bhadraṃ karṇetyanenodvartanam || supratīkena camasā snānam|| ṛṣabhena niṣpuṃsanasnānam || ghṛtavatīti ghṛtasnānam|| dadhikrāvṇa iti dadhnā || payasvatīti payasā || gaṃdhadvāreti gomayena || gāyatryā gomūtreṇa|| aghamarṣaṇena pañcagavyena | dhruvā dyauriti dhruvaṃ niṣpuṃsanena || madhuvātā ṛtāyate iti madhunā || supratīkeneti ikṣurasena| bhaumena guḍodakena|| atharvaśirasā śarkarodakena|| vāmadeveneti nadyubhayakūlamṛdā || śāṃtā dyauriti saṃgamamṛdā || prāṇasūktena saromṛdā || vārāheṇeti varāhoddhṛtamṛdā|| vāmadeveneti gajadantamṛdā || vṛṣabheṇeti vṛṣabhaśṛṃgodbhavamṛdā || aśvakrānteti sarvābhiḥ || bhārundenetyāmalakaiḥ || vikarṇeneti rodhreṇa | jyeṣṭhasāmneti kāleyakena || bṛhatsāmneti bījapūrakeṇa || kṛṣṇājineneti varṇakasnānīyena | agna āyurasīti tagareṇa | śrīsūkteneti priyaṅgunā|| viṣṇorarāṭamiti siddhārthakaiḥ || kṛṣṇamaṇineti kṛṣṭena || śiribhiṭeneti kuśodakena | yā oṣadhaya iti sarvauṣadhībhiḥ || ābrahmanbrāhmaṇa iti bījaiḥ || puṣpavatīti puṣpaiḥ || vanaspate vīḍvaṃga iti vanaspatikalāpaiḥ || puṣpavatīti phalaiḥ|| āśuḥ śiśāna iti ratnaiḥ || gandhadvāreti gandhaiḥ | ॐkāranamaskārapavitraiḥ śiraḥsnānauṣadhībhiḥ yathā kuṣṭham, rodhram, mustā, vacā, sarṣapāḥ, jayantī, viṣṇukrāntā, punarnavā, brāhmī, tagaram, atibalā, navabalā, nāgabalā, tvakpatram ,agurubālakam, hareṇukam, lavaṅgam, aguram, uśīram, nālikā cūrakam, dve haridre ceti || evaṃ snānasya kalaśadānaṃ bhavati || tatrādāvevoṅkāranamaskārapavitrābhirjñātvā daśādhyātmamṛtpiṇḍamādhuraiḥ sāttvato dadyāt || tataḥ sāmavinmahāvāmadevalakṣarathantaraśākvarabhāruṇḍabṛhatsāmabhiḥ || atharvavidatharvaśirāḥ pratyaṅgiraḥ śaṅkhamaṇiprāṇasūktamaṇipratisaramaṇibhiḥ || ṛgvedavit gāyatrīsāvitrīgosūktāśca || sūryasūktapuruṣasūktaśrīsūktairyajurvedavit || kṛṣṇājinacamasaṣaṭkaṣaḍṛtukūṣmāṇḍarudradraviṇaiḥ | tataḥ svaśaktyā kalaśasahasrakalaśāṣṭaśata pañca vā śatāni catvāri vā śatamaṣṭādhikaṃ vā aṣṭāviṃśatirvāṣṭau vā svarcitānvanaspatikālāpagarbhaśaṅkhadhvanisvanena vādyaśabdena jayajayakāravaṃdiśabdena prasubhagānartitena deyāḥ || tataḥ pavitreṇopakalaśānviśrāmya vedyāṃ kṣipet || ghṛtavatīti ghṛtāvekṣaṃ darśayet || sahasraśīrṣeṇa śikhaṇḍodagrahaṇaśāṭakaṃ dadyāt || yuvāsuvāsa iti pratinirvasanaśāṭakam || idamāpaḥ pravahata ityācamanīyaṃ tato jānubhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasā ca namaskāraṃ kuryāt || bṛhatsnapanametaddhi yaḥ karoti naro hareḥ|| sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate|| na kevalaṃ pratiṣṭhāyāṃ sarvadaivaṃ samācaret || śāntidaṃ pauṣṭikaṃ kāmyaṃ bṛhatsnapanamuttamama || divyāntarikṣabhaumānāmutpātānāṃ samudbhave || devadevasya rājendra bṛhatsnapanamācaret || nāsti loke samutpāto yo hyanena na śāmyati || ārogyakāmaḥ śrīkāmo mokṣakāmaśca bandhanāt || saubhāgyaśāntikāmaśca bṛhatsnapanamācaret || vidyārthī prāpnuyādvidyāṃ putrakāmastathātmajān || priyāśca mukhyāḥ prāpnoti yāśca kāmayate yadi || akāmakāmaḥ prāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bṛhatsnapanapraśaṃsāvarṇano nāmaikādaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। स्नातं श्रीभगवन्तं समर्चयेत् ।। चन्दनबहुलनिर्यासजातीफलमृगमदकर्पूराणि समस्तानि व्यक्तानि वानुलेपनं कुर्यात् ।। गन्धद्वारेति श्रीभगवन्तमनुलिम्पेत्। ।। वायुरग्रेगा इति तालवृन्तं निवेदयेत् ।। वात आवातभेषजमिति वीजयेत् ।। सावित्राणि सावित्रस्येति चामरं निवेदयेत् ।। श्रीविष्णुगायत्र्या बीजानि निवेदयेत् ।। युवासुवास इति महार्हैर्वस्त्रैः श्रीभगवन्तं आच्छादयेत् ।। नोपभुक्तैर्न नीलैः हिरण्यवर्णैराभरणैरर्चयेत् । कङ्कतो न कङ्कत इति कङ्कतेन इन्द्राविश्वेति कङ्कतेन दूष्यादूशिरसि प्रतिसंख्या अञ्जन मणिना प्रैजनेन आत्मव्यूहेन कूर्चप्रसादनेन पुष्पवतीति पुष्पैः प्रथितैरग्रास्थितैश्च ।। प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति पटवासेन।। अग्निमूर्धेति दीपेन।। धूरसि धूर्वमिति धूपेन ।। अभित्वा शूर नोनुम इति च्छत्रेण।। विष्णुगायत्र्या उपानद्भ्याम् ।। इदं विष्णुर्विचक्रमे इति यानेन तेनैव प्रवहणेन । केतुं कृण्वन्निति ध्वजैः तेनैव पताकादिभिः । ततः स्तोत्रैः श्रीभगवन्तमर्चयेत् ।। ततो अग्निर्मूर्धेति सर्वभोगपूरणार्थीयमात्रया ।। ततस्तन्त्रीवाद्यैः ततः शंखपटहभेरीनिनादैः सुभगातेनवेति ।। अनेन विधिना भोगैः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।। सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति

mārkaṇḍeya uvāca || || snātaṃ śrībhagavantaṃ samarcayet || candanabahulaniryāsajātīphalamṛgamadakarpūrāṇi samastāni vyaktāni vānulepanaṃ kuryāt || gandhadvāreti śrībhagavantamanulimpet| || vāyuragregā iti tālavṛntaṃ nivedayet || vāta āvātabheṣajamiti vījayet || sāvitrāṇi sāvitrasyeti cāmaraṃ nivedayet || śrīviṣṇugāyatryā bījāni nivedayet || yuvāsuvāsa iti mahārhairvastraiḥ śrībhagavantaṃ ācchādayet || nopabhuktairna nīlaiḥ hiraṇyavarṇairābharaṇairarcayet | kaṅkato na kaṅkata iti kaṅkatena indrāviśveti kaṅkatena dūṣyādūśirasi pratisaṃkhyā añjana maṇinā praijanena ātmavyūhena kūrcaprasādanena puṣpavatīti puṣpaiḥ prathitairagrāsthitaiśca || prajāpate na tvadetānyanya iti paṭavāsena|| agnimūrdheti dīpena|| dhūrasi dhūrvamiti dhūpena || abhitvā śūra nonuma iti cchatreṇa|| viṣṇugāyatryā upānadbhyām || idaṃ viṣṇurvicakrame iti yānena tenaiva pravahaṇena | ketuṃ kṛṇvanniti dhvajaiḥ tenaiva patākādibhiḥ | tataḥ stotraiḥ śrībhagavantamarcayet || tato agnirmūrdheti sarvabhogapūraṇārthīyamātrayā || tatastantrīvādyaiḥ tataḥ śaṃkhapaṭahabherīninādaiḥ subhagātenaveti || anena vidhinā bhogaiḥ samabhyarcya janārdanam || sarvānkāmānavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

112

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भोगदानवर्णनो नाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhogadānavarṇano nāma dvādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

113

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ मधुपर्केण श्रीभगवन्तमभ्यर्चयेत् ।। हिरण्यवर्णेत्यर्हणां दद्यात् । दधिक्राव्णेति दधि । घृतवतीति घृतम् ।। मधुवाताऋतायते इति मधु ।। त्रिसुवर्णेन संयोज्य सावित्रेण नियोजयेत ।। आपोहिष्ठेति तर्पणं दद्यात्।। वात आवातु भेषजमिति निष्पुंसनम्।। शन्न आप इति आचमनीयम्।। अष्टकविधिना पशुम् हिरण्यवर्णेति वा मात्राम् । तेन बिम्बशंखपद्माद्यानि मङ्गल्यानि निवेदयेत्।। मधुपर्कविधिस्त्वेष कथितस्ते मयानघ ।। एतत्कृत्वा महाराज विष्णुलोके महीयते ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मधुपर्कनिवेदनो नाम त्रयोदशोत्तरशततमो ऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || atha madhuparkeṇa śrībhagavantamabhyarcayet || hiraṇyavarṇetyarhaṇāṃ dadyāt | dadhikrāvṇeti dadhi | ghṛtavatīti ghṛtam || madhuvātāṛtāyate iti madhu || trisuvarṇena saṃyojya sāvitreṇa niyojayeta || āpohiṣṭheti tarpaṇaṃ dadyāt|| vāta āvātu bheṣajamiti niṣpuṃsanam|| śanna āpa iti ācamanīyam|| aṣṭakavidhinā paśum hiraṇyavarṇeti vā mātrām | tena bimbaśaṃkhapadmādyāni maṅgalyāni nivedayet|| madhuparkavidhistveṣa kathitaste mayānagha || etatkṛtvā mahārāja viṣṇuloke mahīyate || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde madhuparkanivedano nāma trayodaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ

114

मार्कण्डेय उवाच ।। हिरण्यवर्णेत्यर्हणां दद्यात् ।। ततः सभक्ष्यं सव्यञ्जनं सहचरितकं सावदंशं सफलं सावित्रेण निवेदयेत्।। शक्त्या सुगन्धीनि सुस्वादूनि अम्बुपानानि च आपोहिष्ठेति च तर्पणेन, वात आवातु भेषजमिति निष्पुंसनेन, शन्न आप इत्याचमनीयेन, अग्निर्मूर्धेति पुनरनेनैव विधानेन, संविभागार्थीयेन अनुयज्ञेन श्रीभगवन्तमर्चयेत् ।। मुखादिन्द्रश्च तांबूलं दद्यात् ।। तेनैव सुगन्धीनि, मुखवासांसि, तेनैव दर्पणम् ।। पुनरपि श्रीभगवन्तं गीतवादित्रनृत्तैः समभ्यर्चयेत् ।। अन्नयज्ञेन संपूज्य देवदेवं सनातनम् ।। सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इज्यावर्णनो नाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || hiraṇyavarṇetyarhaṇāṃ dadyāt || tataḥ sabhakṣyaṃ savyañjanaṃ sahacaritakaṃ sāvadaṃśaṃ saphalaṃ sāvitreṇa nivedayet|| śaktyā sugandhīni susvādūni ambupānāni ca āpohiṣṭheti ca tarpaṇena, vāta āvātu bheṣajamiti niṣpuṃsanena, śanna āpa ityācamanīyena, agnirmūrdheti punaranenaiva vidhānena, saṃvibhāgārthīyena anuyajñena śrībhagavantamarcayet || mukhādindraśca tāṃbūlaṃ dadyāt || tenaiva sugandhīni, mukhavāsāṃsi, tenaiva darpaṇam || punarapi śrībhagavantaṃ gītavāditranṛttaiḥ samabhyarcayet || annayajñena saṃpūjya devadevaṃ sanātanam || sarvānkāmānavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ijyāvarṇano nāma caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

115

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः शङ्करगीतोक्तेन विधानेनेज्यां सात्त्वतः कुर्यात् ।। कारिणश्च भोगैः शचिं भजेत् ।। देवपुरत एवर्त्विजां प्रत्येकं सुवर्ण महत्वं वासो गोवत्सकृतं कास्यं दद्यात ।। स्वशक्त्या च तानभ्यर्चयेत् ।। ततो ब्राह्मणान्भोजयेत् ।। भुञ्जानांश्च श्रीभगवन्माहात्म्यं श्रावयेत् ।। ततो हविष्यं यजमानस्त्वश्नीयात् ।। ततो देवागारे गीतनृत्यवाद्यपुस्तकश्रवणे तिष्ठेत् ।। अनेन विधिना कृत्वा प्रतिष्ठां शार्ङ्गिणो नरः ।। सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सात्त्वतेज्यावर्णनो नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ śaṅkaragītoktena vidhānenejyāṃ sāttvataḥ kuryāt || kāriṇaśca bhogaiḥ śaciṃ bhajet || devapurata evartvijāṃ pratyekaṃ suvarṇa mahatvaṃ vāso govatsakṛtaṃ kāsyaṃ dadyāta || svaśaktyā ca tānabhyarcayet || tato brāhmaṇānbhojayet || bhuñjānāṃśca śrībhagavanmāhātmyaṃ śrāvayet || tato haviṣyaṃ yajamānastvaśnīyāt || tato devāgāre gītanṛtyavādyapustakaśravaṇe tiṣṭhet || anena vidhinā kṛtvā pratiṣṭhāṃ śārṅgiṇo naraḥ || sarvānkāmānavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāttvatejyāvarṇano nāma pañcadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ११६-१२०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। वैदिकेनेज्याविधानेन सात्त्वतोक्तेन दर्शनविधिहोमेन सप्ताहं प्रत्यहमर्चां कुर्यात् । ततः सप्तमेह्नि बृहत्स्नपनं कृत्वा कल्पकः कलशपाणिः या ओषधय इति तोरणान्यभिषिंचेत् ।। गन्धद्वारेणेत्यनुलेपनेनार्चयेत् । पुष्पवतीति पुष्पैः ।। अग्निर्मूर्धेति दीपेन । धूरसीति धूपेन। सावित्राणि सावित्रस्येति नैवेद्येन ।। ततः प्रागुत्तरं ततः पूर्वं ततो दक्षिणतः पश्चिमे श्रीविष्णुगायत्र्या तोरणान्युद्धरेत् ।। सर्व एष ऋत्विजतोरणान्यादाय गजपृष्ठगा अश्वरथपृष्ठगा गोरथपृष्ठगाः शिबिकागता वा नदीं गच्छेयुः । तत्र च स्वस्ति न इन्द्र इति मन्त्रेणाक्षिपेयुः ।। भद्रङ्कर्णेति श्रीदेवतागृहं व्रजेयुः यश्चेह भगवानिति प्रविशेयुः ।। ततो भोगविधिपूर्वकेण सर्वेण प्रतिष्ठोक्तेन विधिना श्रीभगवन्तमन्वयेयुः । ततो भुक्तवत्सु विप्रेषु मुञ्चामि त्वेति मन्त्रेण यजमानस्य दीक्षाकरणं बद्धं मुञ्चेत् ।। कवचेन च रक्षणं कुर्यात् ।। तोरणोद्धरणवर्जं मासिमासि सप्ताहोक्तं विधिं कुर्यात ।। यावत्संवत्सरं नित्यमेवं सर्वकामदं कर्म तत् ।। प्रतिष्ठाकल्पमेतत्ते मयोक्तं पार्थिवोत्तम ।। सर्वपापहरं ज्ञेयमायुष्यमपराजितम् ।। अनेन विधिना कृत्वा स्थापनं शार्ङ्गिणो नरः।। सर्वकामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ।। ओषध्यः पवनं वृक्षा यत्किंचिदुपयुज्यते ।। प्रतिष्ठायां हि तत्सर्वं विष्णुलोके महीयते ।। प्रतिष्ठां येऽपि पश्यन्ति क्रियमाणां नराधिप ।। अभिनन्दन्ति ये भक्तास्तेपि स्वर्गार्जिनो नराः ।। सात्त्वतोक्तेन विधिना नित्यमेव प्रतिष्ठितम् ।। पूजयेद्देवदेवेशं य इच्छेच्छाश्वतं पदम्

mārkaṇḍeya uvāca || vaidikenejyāvidhānena sāttvatoktena darśanavidhihomena saptāhaṃ pratyahamarcāṃ kuryāt | tataḥ saptamehni bṛhatsnapanaṃ kṛtvā kalpakaḥ kalaśapāṇiḥ yā oṣadhaya iti toraṇānyabhiṣiṃcet || gandhadvāreṇetyanulepanenārcayet | puṣpavatīti puṣpaiḥ || agnirmūrdheti dīpena | dhūrasīti dhūpena| sāvitrāṇi sāvitrasyeti naivedyena || tataḥ prāguttaraṃ tataḥ pūrvaṃ tato dakṣiṇataḥ paścime śrīviṣṇugāyatryā toraṇānyuddharet || sarva eṣa ṛtvijatoraṇānyādāya gajapṛṣṭhagā aśvarathapṛṣṭhagā gorathapṛṣṭhagāḥ śibikāgatā vā nadīṃ gaccheyuḥ | tatra ca svasti na indra iti mantreṇākṣipeyuḥ || bhadraṅkarṇeti śrīdevatāgṛhaṃ vrajeyuḥ yaśceha bhagavāniti praviśeyuḥ || tato bhogavidhipūrvakeṇa sarveṇa pratiṣṭhoktena vidhinā śrībhagavantamanvayeyuḥ | tato bhuktavatsu vipreṣu muñcāmi tveti mantreṇa yajamānasya dīkṣākaraṇaṃ baddhaṃ muñcet || kavacena ca rakṣaṇaṃ kuryāt || toraṇoddharaṇavarjaṃ māsimāsi saptāhoktaṃ vidhiṃ kuryāta || yāvatsaṃvatsaraṃ nityamevaṃ sarvakāmadaṃ karma tat || pratiṣṭhākalpametatte mayoktaṃ pārthivottama || sarvapāpaharaṃ jñeyamāyuṣyamaparājitam || anena vidhinā kṛtvā sthāpanaṃ śārṅgiṇo naraḥ|| sarvakāmānavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || oṣadhyaḥ pavanaṃ vṛkṣā yatkiṃcidupayujyate || pratiṣṭhāyāṃ hi tatsarvaṃ viṣṇuloke mahīyate || pratiṣṭhāṃ ye'pi paśyanti kriyamāṇāṃ narādhipa || abhinandanti ye bhaktāstepi svargārjino narāḥ || sāttvatoktena vidhinā nityameva pratiṣṭhitam || pūjayeddevadeveśaṃ ya icchecchāśvataṃ padam

116

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तोरणोद्धारविधिवर्णनो नाम षोडशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde toraṇoddhāravidhivarṇano nāma ṣoḍaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

117

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ देवयात्राविधिर्भवति । यस्य देवस्य या तिथिः स्वकीया उक्ता तस्य तस्यां तिथौ यात्रां कुर्यात् ।। यस्य तिथिर्न ज्ञायते तस्य पौर्णमास्यां कुर्यात् ।। श्रीभगवतो वासुदेवस्य सर्वा एव तिथयः नास्य तिथिर्नाम तत्रादावेव सुधावदातं सुचित्रितं देवकुलं कृत्वा शुभेह्नि विनायक पूजनं कुर्यात् ।। द्वितीयेह्नि ग्रहर्क्षपूजनं, तृतीयेह्नि नागपूजनम्, चतुर्थेह्नि प्रमथपूजनम्, पञ्चमेह्नि ब्राह्मणपूजनम्, दीनानाथदानं च षष्ठेह्नि स्नपनम् ।। तत्र बृहत्स्नपनं कृत्वा सर्वे एव नागरजनाः सुशुक्लवाससः पवित्रकृतपाणयः महता वाद्यघोषेण सुभगानर्तितेन सरःसरित्प्रस्रवणागारं नगरसंनिकर्षमासन्नतमं गच्छेयुः । तस्मादुदककलशानादाय गजपृष्ठगतान् वा वाससा शुभेनाच्छादितान्प्रवेशयेत् । प्रवेश्य श्रीभगवन्तं स्नापयेत, भोगविधिपूर्वकेन प्रतिष्ठोक्तेन विधिना पूजयेत्, नृत्यवाद्यगीतैश्च श्रीभगवन्तमर्चयेत्, ततो यात्रादिने प्राप्ते स्वल्पार्चां प्रतिमाख्याम् । कूटागारे मनोहरे नानाप्रकारवसनाच्छादिते सकिङ्किणीके रत्नमाल्यपताकोपशोभिते रथे दृढीकृत्वा अश्वैर्दा न्तैर्व्यायतैर्वा पुरुषैर्नगरं भ्रामयेत् । नागरेण च जनेन सुवेशेन चापमात्रपाणिना कूटागारस्य पुरस्ताद्भ्रमणं कर्तव्यम् ।। अन्यैश्च कुसुममालाविकिरणं कर्तव्यम् । स्तुतीश्च कुर्युः । वन्दिनो मङ्गलपाठकाश्च पुरतो भवेयुः । वादित्राणि वादयंश्चतुरङ्गबलानुयातो राजा चानुगमनं कुर्यात् ।। नगराधिकृतो वा तदधिकृतो वा गजपृष्ठगतः सांवत्सरेणानुगमनं कुर्यात् ।। निमित्तानि च पश्येत् । विनावातं ध्वजभङ्गे राज्ञां मरणमादिशेत् । छत्रभङ्गे जनपदविनाशः । ईषद्भङ्गे राजपत्नीमरणम् ।। रज्जुच्छेदे बालपीडा ।। अश्वदान्तनरविपत्तौ जनपद पीडा, मातृकाच्छेदे राजमातुः पीडा ।। अर्चाभङ्गपतने लोकनाशः, समग्रकूटागारस्य पतने सराजकस्य राष्ट्रस्य विनाशः, विस्वरेषु वादित्रेषु परचक्रागमः, ध्वजस्थो गव्यादेः समरभयम् । अपृष्टजनपदे दुर्भिक्षभयम् ।। शुभभे शुभं बालका यत्र कुर्युः तत् तथाविधमेव भवति । यस्य च पुरुषस्य तस्मिन्नहनि यादृशे सुखदुःख भवताम ।। तादृशेपि संवत्सरे तस्य ज्ञेये । तस्मात्तत्राह्नि स्वाशितेन सुवाससा प्रकृष्टेन नागरेण भवितव्यम ।। एवं नगरे संभ्राम्य चिह्नागसं ज्ञात्वा प्रविष्टायां प्रतिमार्चायां महदुत्सवं कुर्यात् । द्वितीयदिवसादारभ्य यावत्सामर्थ्यं प्रत्यहं नटनर्तकनर्तकीमल्लेन्द्रजालिकादीनां प्रेक्षापूर्वकं धनं दद्यात् ।। प्रेक्षाकाले च प्रेक्षकं जनं माल्यताम्बूलानुलेपना दिदानेनार्चयेत् । अदृश्यानां प्रेक्षकाणां भूतानां रङ्गादिदिग्विदिक्षु सोदकमन्नाद्यं फलानि पुष्पाणि पललोल्लोपिकामोदकानि विकिरेत् ।। प्रेक्षकाणां यथागतानां च श्रेयश्चाऽस्त्वित्युदीरयेत् । यथागताश्च प्रेक्षका आगामिनीं यात्रां पश्यंत्वित्युदीरयेत ।। अशुभनिमित्तोत्पत्तौ तदुपशमनायानेन विधिना पुनर्यात्रां सम्यक्कुर्यात् ।। अनेन विधिना यस्तु यात्रां कुर्यात्सुरालये ।। स सर्वकामानाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ।। धन्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयप्रदम् ।। नागराणां हितकरं यात्राकर्म प्रकीर्तितम् ।। तुष्ट्यर्थं त्रिशेन्द्राणां हितार्थं नगरस्य च।। जनस्य राजन्कर्तव्यं यात्राकर्म जयावहम्।। अतिवृष्टिकरं प्रोक्तं त्वनावृष्टिविनाशनम् ।। यात्राकर्म त्विदं कार्यं देवतायतनं सदा।। प्रतिसंवत्सरं राजन्राजा विजयमिच्छता ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यात्राविधिवर्णनो नाम सप्तदशोत्तरशत तमोध्यायः

mārkaṇḍeya uvāca || atha devayātrāvidhirbhavati | yasya devasya yā tithiḥ svakīyā uktā tasya tasyāṃ tithau yātrāṃ kuryāt || yasya tithirna jñāyate tasya paurṇamāsyāṃ kuryāt || śrībhagavato vāsudevasya sarvā eva tithayaḥ nāsya tithirnāma tatrādāveva sudhāvadātaṃ sucitritaṃ devakulaṃ kṛtvā śubhehni vināyaka pūjanaṃ kuryāt || dvitīyehni graharkṣapūjanaṃ, tṛtīyehni nāgapūjanam, caturthehni pramathapūjanam, pañcamehni brāhmaṇapūjanam, dīnānāthadānaṃ ca ṣaṣṭhehni snapanam || tatra bṛhatsnapanaṃ kṛtvā sarve eva nāgarajanāḥ suśuklavāsasaḥ pavitrakṛtapāṇayaḥ mahatā vādyaghoṣeṇa subhagānartitena saraḥsaritprasravaṇāgāraṃ nagarasaṃnikarṣamāsannatamaṃ gaccheyuḥ | tasmādudakakalaśānādāya gajapṛṣṭhagatān vā vāsasā śubhenācchāditānpraveśayet | praveśya śrībhagavantaṃ snāpayeta, bhogavidhipūrvakena pratiṣṭhoktena vidhinā pūjayet, nṛtyavādyagītaiśca śrībhagavantamarcayet, tato yātrādine prāpte svalpārcāṃ pratimākhyām | kūṭāgāre manohare nānāprakāravasanācchādite sakiṅkiṇīke ratnamālyapatākopaśobhite rathe dṛḍhīkṛtvā aśvairdā ntairvyāyatairvā puruṣairnagaraṃ bhrāmayet | nāgareṇa ca janena suveśena cāpamātrapāṇinā kūṭāgārasya purastādbhramaṇaṃ kartavyam || anyaiśca kusumamālāvikiraṇaṃ kartavyam | stutīśca kuryuḥ | vandino maṅgalapāṭhakāśca purato bhaveyuḥ | vāditrāṇi vādayaṃścaturaṅgabalānuyāto rājā cānugamanaṃ kuryāt || nagarādhikṛto vā tadadhikṛto vā gajapṛṣṭhagataḥ sāṃvatsareṇānugamanaṃ kuryāt || nimittāni ca paśyet | vināvātaṃ dhvajabhaṅge rājñāṃ maraṇamādiśet | chatrabhaṅge janapadavināśaḥ | īṣadbhaṅge rājapatnīmaraṇam || rajjucchede bālapīḍā || aśvadāntanaravipattau janapada pīḍā, mātṛkācchede rājamātuḥ pīḍā || arcābhaṅgapatane lokanāśaḥ, samagrakūṭāgārasya patane sarājakasya rāṣṭrasya vināśaḥ, visvareṣu vāditreṣu paracakrāgamaḥ, dhvajastho gavyādeḥ samarabhayam | apṛṣṭajanapade durbhikṣabhayam || śubhabhe śubhaṃ bālakā yatra kuryuḥ tat tathāvidhameva bhavati | yasya ca puruṣasya tasminnahani yādṛśe sukhaduḥkha bhavatāma || tādṛśepi saṃvatsare tasya jñeye | tasmāttatrāhni svāśitena suvāsasā prakṛṣṭena nāgareṇa bhavitavyama || evaṃ nagare saṃbhrāmya cihnāgasaṃ jñātvā praviṣṭāyāṃ pratimārcāyāṃ mahadutsavaṃ kuryāt | dvitīyadivasādārabhya yāvatsāmarthyaṃ pratyahaṃ naṭanartakanartakīmallendrajālikādīnāṃ prekṣāpūrvakaṃ dhanaṃ dadyāt || prekṣākāle ca prekṣakaṃ janaṃ mālyatāmbūlānulepanā didānenārcayet | adṛśyānāṃ prekṣakāṇāṃ bhūtānāṃ raṅgādidigvidikṣu sodakamannādyaṃ phalāni puṣpāṇi palalollopikāmodakāni vikiret || prekṣakāṇāṃ yathāgatānāṃ ca śreyaścā'stvityudīrayet | yathāgatāśca prekṣakā āgāminīṃ yātrāṃ paśyaṃtvityudīrayeta || aśubhanimittotpattau tadupaśamanāyānena vidhinā punaryātrāṃ samyakkuryāt || anena vidhinā yastu yātrāṃ kuryātsurālaye || sa sarvakāmānāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ rājñāṃ ca vijayapradam || nāgarāṇāṃ hitakaraṃ yātrākarma prakīrtitam || tuṣṭyarthaṃ triśendrāṇāṃ hitārthaṃ nagarasya ca|| janasya rājankartavyaṃ yātrākarma jayāvaham|| ativṛṣṭikaraṃ proktaṃ tvanāvṛṣṭivināśanam || yātrākarma tvidaṃ kāryaṃ devatāyatanaṃ sadā|| pratisaṃvatsaraṃ rājanrājā vijayamicchatā || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yātrāvidhivarṇano nāma saptadaśottaraśata tamodhyāyaḥ

2

वज्र उवाच ।। कांकां विप्णोस्तनुं भक्तः केन कामेन पूजयेत ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे ।। १ ।। ।। मार्कण्डेय उवाच ।। सर्वकामप्रदं देवं चतुर्मूर्तिं तु पूजयेत् ।। पूजयेदनिरुद्धन्तु धर्मकामो नरः सदा

vajra uvāca || kāṃkāṃ vipṇostanuṃ bhaktaḥ kena kāmena pūjayeta || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaṃ vijānase || 1 || || mārkaṇḍeya uvāca || sarvakāmapradaṃ devaṃ caturmūrtiṃ tu pūjayet || pūjayedaniruddhantu dharmakāmo naraḥ sadā

3

तथा सङ्कर्षणं देवमर्थकामस्तु पूजयेत।। कामकामोऽपि राजेन्द्र प्रद्युम्नं पूजयेद्विभुम्

tathā saṅkarṣaṇaṃ devamarthakāmastu pūjayeta|| kāmakāmo'pi rājendra pradyumnaṃ pūjayedvibhum

4

पूजयेन्मोक्षकामस्तु वासुदेवं जगत्प्रभुम् ।। पुत्रकामस्तथा राजन्पद्मनाभं च पूजयेत्

pūjayenmokṣakāmastu vāsudevaṃ jagatprabhum || putrakāmastathā rājanpadmanābhaṃ ca pūjayet

5

तथाश्वशिरसं देवं विद्याकामस्तु पूजयेत्।। भोगानामाप्तकामस्तु पूजयेद्भोगशायिनम

tathāśvaśirasaṃ devaṃ vidyākāmastu pūjayet|| bhogānāmāptakāmastu pūjayedbhogaśāyinama

6

भोगिभोगासनासीनं स्थानकामस्तु पूजयेत् ।। मत्स्यं संपूजयेद्देवं धान्यकामो नरः सदा

bhogibhogāsanāsīnaṃ sthānakāmastu pūjayet || matsyaṃ saṃpūjayeddevaṃ dhānyakāmo naraḥ sadā

7

तथैवारोग्यकामस्तु कूर्मदेवं च पूजयेत् ।। ज्ञ कामस्तथा हंसं नृसिंहमथ वा विभुम्

tathaivārogyakāmastu kūrmadevaṃ ca pūjayet || jña kāmastathā haṃsaṃ nṛsiṃhamatha vā vibhum

8

विद्याकामोऽथ वाल्मीकिं व्यासं वाप्यथ पूजयेत्।। सांख्यज्ञानपरिज्ञानहेतवे कपिलं तथा

vidyākāmo'tha vālmīkiṃ vyāsaṃ vāpyatha pūjayet|| sāṃkhyajñānaparijñānahetave kapilaṃ tathā

9

भूतिकामो वराहं तु नृवराहमथार्चयेत्।। व्यवहारे रणे द्यूते जयकामस्तथा पृथक्

bhūtikāmo varāhaṃ tu nṛvarāhamathārcayet|| vyavahāre raṇe dyūte jayakāmastathā pṛthak

3.118.10

धर्मकामस्तथा धर्मं ब्रह्माणं चापि पूजयेत ।। शत्रूणां नाशकामस्तु महादेवं तु पूजयेत्

dharmakāmastathā dharmaṃ brahmāṇaṃ cāpi pūjayeta || śatrūṇāṃ nāśakāmastu mahādevaṃ tu pūjayet

11

पूजयेद्भार्गवं रामं प्रतिज्ञापारणेच्छया ।। अथ वा राजशार्दूलं रामं दशरथात्मजम्

pūjayedbhārgavaṃ rāmaṃ pratijñāpāraṇecchayā || atha vā rājaśārdūlaṃ rāmaṃ daśarathātmajam

12

श्रीकामस्तु महाराज श्रीसहायं च पूजयेत् ।। बलकामस्तथा देवं बलभद्रं प्रपूजयेत्

śrīkāmastu mahārāja śrīsahāyaṃ ca pūjayet || balakāmastathā devaṃ balabhadraṃ prapūjayet

13

तमेव राजशार्दूलं कृषिकर्मप्रसिद्धये ।। सर्वकामप्रदं देवं यथेष्टीं तनुमास्थितम्

tameva rājaśārdūlaṃ kṛṣikarmaprasiddhaye || sarvakāmapradaṃ devaṃ yatheṣṭīṃ tanumāsthitam

14

पूजयेत्सर्वशक्तित्वात्सर्वकामफलप्रदान् ।। निराशिषः पूजयितो वरेण्यं देवेश्वरं वासुदेवं पुराणम् ।। यथेष्टदेहोपगतं नृवारं स्थानं तदुक्तं परमं हि यत्स्यात्

pūjayetsarvaśaktitvātsarvakāmaphalapradān || nirāśiṣaḥ pūjayito vareṇyaṃ deveśvaraṃ vāsudevaṃ purāṇam || yatheṣṭadehopagataṃ nṛvāraṃ sthānaṃ taduktaṃ paramaṃ hi yatsyāt

118

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तत्तत्कामपूजनवर्णनो नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tattatkāmapūjanavarṇano nāmāṣṭādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच।। कस्मिन्कर्मणि संप्राप्ते कां कां संपूजयेत्तनुम् ।। कार्यसिद्धिमभिप्रेप्सुस्तन्मे वद महामुने

vajra uvāca|| kasminkarmaṇi saṃprāpte kāṃ kāṃ saṃpūjayettanum || kāryasiddhimabhiprepsustanme vada mahāmune

2

मार्कण्डेय उवाच ।। समुद्रपोतयात्रायां मत्स्यं संपूजयेद्विभुम् ।। वराहं वा महाभाग नद्युत्तारे तथैव च

mārkaṇḍeya uvāca || samudrapotayātrāyāṃ matsyaṃ saṃpūjayedvibhum || varāhaṃ vā mahābhāga nadyuttāre tathaiva ca

3

संपूजयेदश्वशिरो विद्यारम्भे तु मानवः ।। त्रिविक्रमं तथा देवं यात्राकाले तु पूजयेत्

saṃpūjayedaśvaśiro vidyārambhe tu mānavaḥ || trivikramaṃ tathā devaṃ yātrākāle tu pūjayet

4

विवाहकाले संप्राप्ते प्रद्युम्नं पूजयेन्नृप ।। संस्कारेषु च सर्वेषु दत्तात्रेयं च पूजयेत्

vivāhakāle saṃprāpte pradyumnaṃ pūjayennṛpa || saṃskāreṣu ca sarveṣu dattātreyaṃ ca pūjayet

5

काव्यारम्भे तु कर्तव्यं वाल्मीकिं व्यासमेव च ।। अभिषेके तथा राजा मृत्युं वैन्यं च पूजयेत

kāvyārambhe tu kartavyaṃ vālmīkiṃ vyāsameva ca || abhiṣeke tathā rājā mṛtyuṃ vainyaṃ ca pūjayeta

6

अवश्यं व्यवहारे च संग्रामे द्यूत एव वा ।। वराहं पूजयेद्देवं प्रारम्भे कृषिकर्मणि

avaśyaṃ vyavahāre ca saṃgrāme dyūta eva vā || varāhaṃ pūjayeddevaṃ prārambhe kṛṣikarmaṇi

7

अथ वापि महाराज देवं सङ्कर्षणं विभुम् ।। नृसिंहं पूजयेदेव कर्मण्यरिविनाशने

atha vāpi mahārāja devaṃ saṅkarṣaṇaṃ vibhum || nṛsiṃhaṃ pūjayedeva karmaṇyarivināśane

8

प्रतिज्ञापारणे रामं भार्गवं वाथ राघवम ।। औषधस्य समारम्भे कूर्मं स्त्रीरूपमेव वा

pratijñāpāraṇe rāmaṃ bhārgavaṃ vātha rāghavama || auṣadhasya samārambhe kūrmaṃ strīrūpameva vā

9

तीर्थयात्रासमारम्भे हंसं संपूजयेद्विभुम् ।। वाणिज्यस्य समारम्भे तथैव गरुडध्वजम्

tīrthayātrāsamārambhe haṃsaṃ saṃpūjayedvibhum || vāṇijyasya samārambhe tathaiva garuḍadhvajam

3.119.10

शिल्प कर्मसमारम्भे विश्वरूपं समर्चयेत् ।। तपसश्च समारम्भे नरनारायणावुभौ

śilpa karmasamārambhe viśvarūpaṃ samarcayet || tapasaśca samārambhe naranārāyaṇāvubhau

11

गृहप्रवेशे च तथा देवं भोगिशयं विभुम् ।। धर्मं संपूजयेद्देवं धर्मकार्यप्रवर्तने

gṛhapraveśe ca tathā devaṃ bhogiśayaṃ vibhum || dharmaṃ saṃpūjayeddevaṃ dharmakāryapravartane

12

वराहं पूजयेच्छ्राद्धे दानवान्यज्ञकर्मणि ।। व्यालकुञ्जरदुर्गेषु रिपुचोरभयेषु च

varāhaṃ pūjayecchrāddhe dānavānyajñakarmaṇi || vyālakuñjaradurgeṣu ripucorabhayeṣu ca

13

पूजयेन्नरसिंहं तु सर्वबाधा विनाशनम् ।। यथेष्टरूपं धर्मज्ञ सर्वकार्येषु चार्चयेत्

pūjayennarasiṃhaṃ tu sarvabādhā vināśanam || yatheṣṭarūpaṃ dharmajña sarvakāryeṣu cārcayet

14

येनयेनेह कामेन यांयां संपूजयेत्तनुम ।। सासा तस्य ध्रुवं दद्यात्तंतं काममसंशयम्

yenayeneha kāmena yāṃyāṃ saṃpūjayettanuma || sāsā tasya dhruvaṃ dadyāttaṃtaṃ kāmamasaṃśayam

15

संपूजितो देववरस्सकामैर्यथेप्सितं वज्र ददाति कामम् ।। सर्वास्वथार्चासु यथेष्टसंस्थास्त्वकामकामैर्विदधाति मोक्षम्

saṃpūjito devavarassakāmairyathepsitaṃ vajra dadāti kāmam || sarvāsvathārcāsu yatheṣṭasaṃsthāstvakāmakāmairvidadhāti mokṣam

119

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कार्यारम्भप्रादुर्भावपूजनं नामैकोनविंशशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kāryārambhaprādurbhāvapūjanaṃ nāmaikonaviṃśaśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। ।। कस्मिन्काले तु देवस्य प्रादुर्भावं कमर्चयेत् ।। एतन्मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || || kasminkāle tu devasya prādurbhāvaṃ kamarcayet || etanme saṃśayaṃ chindhi bhṛguvaṃśavivardhana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। नृहयं नृवराहं च नरसिंहं च वामनम् ।। त्रिविक्रमं तु धर्मज्ञ पञ्चस्वब्देषु पूजयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || || nṛhayaṃ nṛvarāhaṃ ca narasiṃhaṃ ca vāmanam || trivikramaṃ tu dharmajña pañcasvabdeṣu pūjayet

3

वासुदेवं हलधरं पूजयेदयनद्वये ।। प्रद्युम्नमनिरुद्धं च तथा भोगशयं प्रभुम्

vāsudevaṃ haladharaṃ pūjayedayanadvaye || pradyumnamaniruddhaṃ ca tathā bhogaśayaṃ prabhum

4

पद्मनाभं दाशरथिं रामं भार्गवमेव च

padmanābhaṃ dāśarathiṃ rāmaṃ bhārgavameva ca

5

वसन्तादिषु धर्मज्ञ पूजयेदृतुषु क्रमात् ।। गजेन्द्रमोक्षणं चैवं पृथुं वाल्मीकिमेव च

vasantādiṣu dharmajña pūjayedṛtuṣu kramāt || gajendramokṣaṇaṃ caivaṃ pṛthuṃ vālmīkimeva ca

6

व्यासं च कृष्णं च नरं नरनारायणौ तथा ।। रामं रामं तथा रामं हरिं चैत्रादिषु क्रमात्

vyāsaṃ ca kṛṣṇaṃ ca naraṃ naranārāyaṇau tathā || rāmaṃ rāmaṃ tathā rāmaṃ hariṃ caitrādiṣu kramāt

7

वह्निं प्रजापतिं सोमं रुद्रं स्त्रीरूपिणं तथा।। व्यासं शेषं वराहं च प्रद्युम्नं चार्जुनं नृप

vahniṃ prajāpatiṃ somaṃ rudraṃ strīrūpiṇaṃ tathā|| vyāsaṃ śeṣaṃ varāhaṃ ca pradyumnaṃ cārjunaṃ nṛpa

8

आदित्यं विश्वकर्माणं चक्रं देवं नृकेसरिम् ।। गरुडं पुरुहूतं च कपिलं पद्ममेव च

ādityaṃ viśvakarmāṇaṃ cakraṃ devaṃ nṛkesarim || garuḍaṃ puruhūtaṃ ca kapilaṃ padmameva ca

3.120.10

विश्वरूपं च ब्रह्माण तथा देवं त्रिविक्रम ।। गवां कूर्मं नरं चैव तथा नारायणं हरिम् ।। रामं कृष्णं च वरदं कृत्तिकादिषु पूजयेत् ।। नृहयं नृवराहं च तथा देवं त्रिविक्रमम

viśvarūpaṃ ca brahmāṇa tathā devaṃ trivikrama || gavāṃ kūrmaṃ naraṃ caiva tathā nārāyaṇaṃ harim || rāmaṃ kṛṣṇaṃ ca varadaṃ kṛttikādiṣu pūjayet || nṛhayaṃ nṛvarāhaṃ ca tathā devaṃ trivikramama

11

कपिलं भोगिशयनं वराहं मत्स्यमेव च ।। रामं रामं च धर्मज्ञ कूर्मं हंसं च यादव

kapilaṃ bhogiśayanaṃ varāhaṃ matsyameva ca || rāmaṃ rāmaṃ ca dharmajña kūrmaṃ haṃsaṃ ca yādava

12

प्रद्युम्नं बलदेवं च वराहं च तथा क्रमात् ।। तिथिषु प्रथमाद्यासु क्रमेणैव समर्चयेत

pradyumnaṃ baladevaṃ ca varāhaṃ ca tathā kramāt || tithiṣu prathamādyāsu krameṇaiva samarcayeta

120

यथेष्टमूर्तिगं देवं सर्वकालमथार्चयेत ।। तस्य सर्वातिथिर्यस्मान्महाशक्तेर्जगद्गुरोः ।। १३ । । स सर्वशक्तिर्भगवान्महात्मा पूज्यः सदा भक्तिमुपेत्य राजन् ।। संपूजनं देववरस्य तस्य भक्ति प्रधाना न हि कालयोगः ।। १४ । । इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे कालनियमपूजावर्णनो नाम विंशत्युत्तरशततमो ऽध्याय

yatheṣṭamūrtigaṃ devaṃ sarvakālamathārcayeta || tasya sarvātithiryasmānmahāśakterjagadguroḥ || 13 | | sa sarvaśaktirbhagavānmahātmā pūjyaḥ sadā bhaktimupetya rājan || saṃpūjanaṃ devavarasya tasya bhakti pradhānā na hi kālayogaḥ || 14 | | iti viṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde kālaniyamapūjāvarṇano nāma viṃśatyuttaraśatatamo 'dhyāya

अध्यायाः १२१-१२५

1

वज्र उवाच ।। कस्मिन्देशे महाभाग प्रादुर्भावं कमर्चयेत ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे

vajra uvāca || kasmindeśe mahābhāga prādurbhāvaṃ kamarcayeta || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaṃ vijānase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। ब्रह्माणं पुष्करे देवं प्रयागे योगशायिनम । । कालंजरे महादेवं शक्रतीर्थे शतक्रतुम

mārkaṇḍeya uvāca || brahmāṇaṃ puṣkare devaṃ prayāge yogaśāyinama | | kālaṃjare mahādevaṃ śakratīrthe śatakratuma

4

सिन्धुकूले वराहं च शालिग्रामे त्रिविक्रमम् । । काश्मीरेषु तथा मत्स्यं सागरे वडवानलम् । । ३ । । अयोध्यायां तथा रामं नैमिषे धर्ममेव च ।। कर्णाटे चाश्वशिरसं मद्रदेशे नृकेसरिम्

sindhukūle varāhaṃ ca śāligrāme trivikramam | | kāśmīreṣu tathā matsyaṃ sāgare vaḍavānalam | | 3 | | ayodhyāyāṃ tathā rāmaṃ naimiṣe dharmameva ca || karṇāṭe cāśvaśirasaṃ madradeśe nṛkesarim

5

शत्रुघ्नं मथुरायां च दण्डकेषु च लक्ष्मणम् ।। भरतं केकयेष्वेव यमुनायां तथा बलिम्

śatrughnaṃ mathurāyāṃ ca daṇḍakeṣu ca lakṣmaṇam || bharataṃ kekayeṣveva yamunāyāṃ tathā balim

6

प्राग्ज्योतिषेऽनिरुद्धं च प्रद्युम्नं दक्षिणापथे ।। तथा भार्गवरामं च मलये यदुनन्दनम्

prāgjyotiṣe'niruddhaṃ ca pradyumnaṃ dakṣiṇāpathe || tathā bhārgavarāmaṃ ca malaye yadunandanam

7

पाञ्चालविषये राजन्पृथुं वैन्यं च पूजयेत ।। तमसातीरमासाद्य वाल्मीकिं पूजयेन्नरः

pāñcālaviṣaye rājanpṛthuṃ vainyaṃ ca pūjayeta || tamasātīramāsādya vālmīkiṃ pūjayennaraḥ

8

वाराणस्यां परे पारे व्यासं यदुकुलोद्वह ।। गङ्गाकूले महाराज वासुदेवं च पूजयेत्

vārāṇasyāṃ pare pāre vyāsaṃ yadukulodvaha || gaṅgākūle mahārāja vāsudevaṃ ca pūjayet

9

गजेन्द्रमोक्षणं देवमङ्गेषु यदुनन्दन ।। द्वारवत्यां तथा कृष्णं नरनारायणावुभौ

gajendramokṣaṇaṃ devamaṅgeṣu yadunandana || dvāravatyāṃ tathā kṛṣṇaṃ naranārāyaṇāvubhau

3.121.10

बदर्याश्रममासाद्य पूजयेत्तु विचक्षणः ।। कुरुक्षेत्रेपि धर्मज्ञ रामं भृगुकुलोद्वहम

badaryāśramamāsādya pūjayettu vicakṣaṇaḥ || kurukṣetrepi dharmajña rāmaṃ bhṛgukulodvahama

11

अथ वा यादवश्रेष्ठ रथस्थौ कृष्णफाल्गुनौ ।। हंसप्रपतने हंसं मत्स्यं मत्स्येषु यादव

atha vā yādavaśreṣṭha rathasthau kṛṣṇaphālgunau || haṃsaprapatane haṃsaṃ matsyaṃ matsyeṣu yādava

12

गयाशीर्षे वराहं तु मूलस्थाने दिवाकरम् ।। प्रभासे च तथा सोमं हिमवत्यलकाधिपम

gayāśīrṣe varāhaṃ tu mūlasthāne divākaram || prabhāse ca tathā somaṃ himavatyalakādhipama

13

ऐरावत्यां भोगमयं सरय्वां राममेव च ।। भोगिभोगासनासीनं सरयूतटसंस्थितम

airāvatyāṃ bhogamayaṃ sarayvāṃ rāmameva ca || bhogibhogāsanāsīnaṃ sarayūtaṭasaṃsthitama

14

सर्वमूर्तिधरं देवं सर्वत्राप्यथ वार्चयेत ।। सर्वत्र सर्व शक्तिर्हि सर्वात्मा स निगद्यत

sarvamūrtidharaṃ devaṃ sarvatrāpyatha vārcayeta || sarvatra sarva śaktirhi sarvātmā sa nigadyata

15

सर्वत्र देवः स तु सर्वशक्तिः सर्वेश्वरः सर्वशरीरसंस्थः ।। पूज्यः सदा सर्वफलप्रदाता लोके सकामान्विदधाति राजन्

sarvatra devaḥ sa tu sarvaśaktiḥ sarveśvaraḥ sarvaśarīrasaṃsthaḥ || pūjyaḥ sadā sarvaphalapradātā loke sakāmānvidadhāti rājan

121

इति श्रीविप्णुधर्मौत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीविष्णुदेशाधिदेशप्रादुर्भावपूजावर्णनो नामैकविंशत्युत्तशततमोऽध्यायः

iti śrīvipṇudharmauttare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīviṣṇudeśādhideśaprādurbhāvapūjāvarṇano nāmaikaviṃśatyuttaśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। केन कार्येण देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ।। एतन्मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || kena kāryeṇa devasya kiṃkiṃ nāma prakīrtayet || etanme saṃśayaṃ chindhi bhṛguvaṃśavivardhana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। वासुदेवाच्युतानन्तसत्याजपुरुषोत्तम ।। परमात्मेश्वराद्यैश्च ततो मोक्षं प्रयच्छति

mārkaṇḍeya uvāca || vāsudevācyutānantasatyājapuruṣottama || paramātmeśvarādyaiśca tato mokṣaṃ prayacchati

3

धर्मविद्धर्मकृद्धर्मी विश्वात्मा विश्वकृच्छुचिः ।। शुचिमद्विष्णुरब्जाख्यो पुष्कराख्यो ह्यधोक्षजः

dharmaviddharmakṛddharmī viśvātmā viśvakṛcchuciḥ || śucimadviṣṇurabjākhyo puṣkarākhyo hyadhokṣajaḥ

4

शुचिःश्रवा शिपिविष्टो यज्ञेशो यज्ञभावनः ।। नाम्नामित्येवमादीनां समुच्चारणतो नरः

śuciḥśravā śipiviṣṭo yajñeśo yajñabhāvanaḥ || nāmnāmityevamādīnāṃ samuccāraṇato naraḥ

5

धर्मं महान्तमाप्नोति पापबन्धक्षयं तथा ।। श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः

dharmaṃ mahāntamāpnoti pāpabandhakṣayaṃ tathā || śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīdharaḥ śrīniketanaḥ

6

श्रियः पतिः श्रीपरमः श्रीमाञ्छ्रीवत्सलाच्छनः ।। नृसिंहो दुष्टदमनो जयो विष्णुस्त्रिविक्रमः

śriyaḥ patiḥ śrīparamaḥ śrīmāñchrīvatsalācchanaḥ || nṛsiṃho duṣṭadamano jayo viṣṇustrivikramaḥ

7

स्तुतः प्रयच्छते चाथ अणिमादिभिरच्युतः ।। काम्यः कामप्रदः कान्तः कामयात्मा तथा हरिः

stutaḥ prayacchate cātha aṇimādibhiracyutaḥ || kāmyaḥ kāmapradaḥ kāntaḥ kāmayātmā tathā hariḥ

8

आनन्दो माधवश्चैव कामसंवृद्धये जपेत् ।। रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च

ānando mādhavaścaiva kāmasaṃvṛddhaye japet || rāmaḥ paraśurāmaśca nṛsiṃho viṣṇureva ca

9

विक्रमश्चैवमादीनि जप्यान्यरिजिगीषुभिः ।। दामोदरानिरुद्धौ च ज्ञेयौ बन्धनमोक्षदौ

vikramaścaivamādīni japyānyarijigīṣubhiḥ || dāmodarāniruddhau ca jñeyau bandhanamokṣadau

3.122.10

जप्तव्योभ्यसता विद्यां महापुरुष इत्यपि ।। विद्यार्थिना वा जप्तव्यं तथाश्वशिरसेति च

japtavyobhyasatā vidyāṃ mahāpuruṣa ityapi || vidyārthinā vā japtavyaṃ tathāśvaśiraseti ca

11

बलार्थी बलभद्रेति सौख्यार्थी सुखदेति च ।। अश्वार्थी चाश्वशिरसं गजार्थी नागमोक्षणम्

balārthī balabhadreti saukhyārthī sukhadeti ca || aśvārthī cāśvaśirasaṃ gajārthī nāgamokṣaṇam

12

गोभिरर्थी जपेन्नाम वासुदेवेति कीर्तितम् ।। यज्ञार्थी यज्ञपुरुषं कीर्तयेत्प्रयतो नरः

gobhirarthī japennāma vāsudeveti kīrtitam || yajñārthī yajñapuruṣaṃ kīrtayetprayato naraḥ

13

नारायणेति च तथा विष्णवेति यदूद्वह।। यद्वाभिरोचतो रामं सर्वार्थेषु ह्युदीरयेत् ।। सर्वाण्येतानि नामानि परस्य ब्रह्मणो यतः

nārāyaṇeti ca tathā viṣṇaveti yadūdvaha|| yadvābhirocato rāmaṃ sarvārtheṣu hyudīrayet || sarvāṇyetāni nāmāni parasya brahmaṇo yataḥ

14

सर्वाणि नामानि हि तस्य राजन् भवन्ति कामाखिलदायकानि ।। यदेव संकीर्तयते स शक्त्या तस्मादवाप्नोति हि कामसिद्धिम्

sarvāṇi nāmāni hi tasya rājan bhavanti kāmākhiladāyakāni || yadeva saṃkīrtayate sa śaktyā tasmādavāpnoti hi kāmasiddhim

122

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कामप्राप्तिवर्णनो नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kāmaprāptivarṇano nāma dvāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। कार्यारम्भे तथा कस्मिन्को नाम द्द्विज कीर्तयेत् ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे

vajra uvāca || kāryārambhe tathā kasminko nāma ddvija kīrtayet || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaṃ vijānase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। चक्रिणं हलिनं चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं तथा ।। क्षेमार्थी प्रवसन्राजन्दिक्षु प्राच्यादिषु स्मरेत्

mārkaṇḍeya uvāca || cakriṇaṃ halinaṃ caiva śārṅgiṇaṃ khaḍginaṃ tathā || kṣemārthī pravasanrājandikṣu prācyādiṣu smaret

3

अर्चितं चाधिकं चैव सर्वं सर्वेश्वरं प्रभुम् ।। संस्मरेत्पुरुषं भक्त्या व्यवहारेषु सर्वदा

arcitaṃ cādhikaṃ caiva sarvaṃ sarveśvaraṃ prabhum || saṃsmaretpuruṣaṃ bhaktyā vyavahāreṣu sarvadā

4

कूर्मं वराहं मत्स्यं च जलप्रतरणे स्मरेत् ।। भ्राजिष्णुमग्निजनने जपेद्राममतन्द्रितः

kūrmaṃ varāhaṃ matsyaṃ ca jalaprataraṇe smaret || bhrājiṣṇumagnijanane japedrāmamatandritaḥ

5

सङ्ग्रामाभिमुखे गच्छन्संस्मरेदपराजितम् ।। केशवं पुण्डरीकाक्षं पुष्करार्थं तथा जपेत्

saṅgrāmābhimukhe gacchansaṃsmaredaparājitam || keśavaṃ puṇḍarīkākṣaṃ puṣkarārthaṃ tathā japet

6

नेत्रबाधासु सर्वासु हृषीकेशं तथैव च ।। अच्युतं चामृतं चैव जपेदौषधकर्मणि

netrabādhāsu sarvāsu hṛṣīkeśaṃ tathaiva ca || acyutaṃ cāmṛtaṃ caiva japedauṣadhakarmaṇi

7

गरुडध्वजानुस्मरणादापदो मुच्यते नरः ।। ज्वरदुष्ट शिरोरोगविषवीर्यं प्रशाम्यति

garuḍadhvajānusmaraṇādāpado mucyate naraḥ || jvaraduṣṭa śirorogaviṣavīryaṃ praśāmyati

8

ग्रहनक्षत्रपीडासु देवबाधाटवीषु च ।। दस्युवैरिनिरोधेषु व्याघ्रसिंहादिसंकटे

grahanakṣatrapīḍāsu devabādhāṭavīṣu ca || dasyuvairinirodheṣu vyāghrasiṃhādisaṃkaṭe

9

अन्धकारे तथा तीव्रे नरसिंहेति कीर्तयेत् ।। वित्तस्थापनकाले च धान्यसंस्थापने तथा

andhakāre tathā tīvre narasiṃheti kīrtayet || vittasthāpanakāle ca dhānyasaṃsthāpane tathā

3.123.10

कुर्वीत तन्मना भूत्वा अनन्ताच्युतकीर्तनम् ।। नारायणं शार्ङ्गधरं श्रीधरं गजमोक्षणम्

kurvīta tanmanā bhūtvā anantācyutakīrtanam || nārāyaṇaṃ śārṅgadharaṃ śrīdharaṃ gajamokṣaṇam

11

वामनं खङ्गिनं चैव दुःस्वप्नेषु तु संस्मरेत् ।। अग्निदाहे समुत्पन्ने संस्मरेज्जलशायिनम्

vāmanaṃ khaṅginaṃ caiva duḥsvapneṣu tu saṃsmaret || agnidāhe samutpanne saṃsmarejjalaśāyinam

12

बलभद्रं समृद्धार्थे कृष्यारंभे हलायुधम् ।। उत्तारणं वणिज्यार्थी श्रीशमभ्युदये नृप

balabhadraṃ samṛddhārthe kṛṣyāraṃbhe halāyudham || uttāraṇaṃ vaṇijyārthī śrīśamabhyudaye nṛpa

13

मङ्गल्यं मङ्गले विष्णुममङ्गल्येषु कीर्तयेत् ।। अरिष्टान्तेषु शेषेषु विशोकेषु तथा जपेत्

maṅgalyaṃ maṅgale viṣṇumamaṅgalyeṣu kīrtayet || ariṣṭānteṣu śeṣeṣu viśokeṣu tathā japet

14

उत्तिष्ठन् कीर्तयेद्विष्णुं प्रसुप्तो माधवं नरः ।। भोजने चैव गोविन्दं सर्वत्र मधुसूदनम्

uttiṣṭhan kīrtayedviṣṇuṃ prasupto mādhavaṃ naraḥ || bhojane caiva govindaṃ sarvatra madhusūdanam

15

नारायणं सर्वकाले क्षुतप्रस्खल नादिषु ।। स्नाने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे

nārāyaṇaṃ sarvakāle kṣutapraskhala nādiṣu || snāne devārcane home praṇipāte pradakṣiṇe

16

कीर्तयेद्वासुदेवेति अनुक्तेष्वपि यादव ।। कार्यारम्भेऽथ वा राजन्यथेष्टं नाम कीर्तयेत

kīrtayedvāsudeveti anukteṣvapi yādava || kāryārambhe'tha vā rājanyatheṣṭaṃ nāma kīrtayeta

17

सर्वाणि नामानि हि तस्य राजन्सर्वार्थसिद्धानि भवन्ति पुंसः ।। तस्माद्यथेष्टं खलु देवनाम सर्वेषु कार्येषु जपेत्तु भक्त्या

sarvāṇi nāmāni hi tasya rājansarvārthasiddhāni bhavanti puṃsaḥ || tasmādyatheṣṭaṃ khalu devanāma sarveṣu kāryeṣu japettu bhaktyā

123

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तत्तत्कार्यप्राप्तितत्तन्नामकीर्तनवर्णनो नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tattatkāryaprāptitattannāmakīrtanavarṇano nāma trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। कस्मिन्काले तु देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे

vajra uvāca || kasminkāle tu devasya kiṃkiṃ nāma prakīrtayet || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaṃ vijānase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। पुरुषं वामदेवं च तथा सङ्कर्षणं प्रभुम् ।। प्रद्युम्नमनिरुद्धं च क्रमाच्छब्देषु वर्जयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || puruṣaṃ vāmadevaṃ ca tathā saṅkarṣaṇaṃ prabhum || pradyumnamaniruddhaṃ ca kramācchabdeṣu varjayet

3

विष्णुं मधुनिहन्तारं तथा देवं त्रिविक्रमम् ।। वामनं श्रीधरं चैव हृषीकेशं तथैव च

viṣṇuṃ madhunihantāraṃ tathā devaṃ trivikramam || vāmanaṃ śrīdharaṃ caiva hṛṣīkeśaṃ tathaiva ca

4

दामोदरं पद्मनाभं केशवं च यदूत्तम।। नारायणं माधवं च गोविन्दं च तथा क्रमात्

dāmodaraṃ padmanābhaṃ keśavaṃ ca yadūttama|| nārāyaṇaṃ mādhavaṃ ca govindaṃ ca tathā kramāt

5

चैत्रादिषु तु मासेषु देवदेवमनुस्मरेत् ।। प्रद्युम्नमनिरुद्धं च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

caitrādiṣu tu māseṣu devadevamanusmaret || pradyumnamaniruddhaṃ ca pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

6

सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतानां निधिरव्ययः।। आदित्यादिषु वारेषु क्रमादेवमनुस्मरेत्

sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sthāṇurbhūtānāṃ nidhiravyayaḥ|| ādityādiṣu vāreṣu kramādevamanusmaret

7

विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवः प्रभुः।। भूतकृत् भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः

viśvaṃ viṣṇurvaṣaṭkāro bhūtabhavyabhavaḥ prabhuḥ|| bhūtakṛt bhūtabhṛdbhāvo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ

8

अव्यक्तः पुंडरीकाक्षो विश्वकर्मा शुचिश्रवाः ।। सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः

avyaktaḥ puṃḍarīkākṣo viśvakarmā śuciśravāḥ || sambhavo bhāvano bhartā prabhavaḥ prabhurīśvaraḥ

9

अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभः परः प्रभुः ।। अग्राह्यः शाश्वतो धाता कृष्णश्चैतान्यनुस्मरेत्

aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābhaḥ paraḥ prabhuḥ || agrāhyaḥ śāśvato dhātā kṛṣṇaścaitānyanusmaret

3.124.10

देवदेवस्य नामानि कृत्तिकादिषु यादव ।। ब्रह्माणं श्रीपतिं विष्णुं कपिलं श्रीधरं प्रभुम्

devadevasya nāmāni kṛttikādiṣu yādava || brahmāṇaṃ śrīpatiṃ viṣṇuṃ kapilaṃ śrīdharaṃ prabhum

11

दामोदरं हृषीकेशं गोविन्दं मधुसूदनम् ।। भूधरं गदिनं चैव शिखिनं पद्मिनं तथा

dāmodaraṃ hṛṣīkeśaṃ govindaṃ madhusūdanam || bhūdharaṃ gadinaṃ caiva śikhinaṃ padminaṃ tathā

12

चक्रिणं च महाराज प्रथमादिषु संस्मरेत् ।। सर्वं वा सर्वदा राम देवदेवस्य यादव

cakriṇaṃ ca mahārāja prathamādiṣu saṃsmaret || sarvaṃ vā sarvadā rāma devadevasya yādava

13

नामानि सर्वाणि जनार्दनस्य कालश्च सर्वः पुरुषप्रवीर ।। तस्मात्सदा सर्वगतस्य नाम ग्राह्यं यथेष्टं वरदस्य राजन्

nāmāni sarvāṇi janārdanasya kālaśca sarvaḥ puruṣapravīra || tasmātsadā sarvagatasya nāma grāhyaṃ yatheṣṭaṃ varadasya rājan

124

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनामाख्यानो नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kālanāmākhyāno nāma caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। कस्मिन्क्षेत्रे तु देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ।। एतन्मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || kasminkṣetre tu devasya kiṃkiṃ nāma prakīrtayet || etanme saṃśayaṃ chindhi bhṛguvaṃśavivardhana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।। वासुदेवस्य संवादमर्जुनस्य च यादव

mārkaṇḍeya uvāca || atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam|| vāsudevasya saṃvādamarjunasya ca yādava

3

वृत्ते भारतसंग्रामे राज्यं प्राप्ते युधिष्ठिरे। अस्मिन्नेव सभोद्देशे विजह्राते यथासुखम्

vṛtte bhāratasaṃgrāme rājyaṃ prāpte yudhiṣṭhire| asminneva sabhoddeśe vijahrāte yathāsukham

4

वासुदेवार्जुनौ वीरौ लक्षीकृतवसुन्धरौ ।। ततः कथान्ते कस्मिंश्चित्कृष्णं पप्रच्छ फाल्गुनः

vāsudevārjunau vīrau lakṣīkṛtavasundharau || tataḥ kathānte kasmiṃścitkṛṣṇaṃ papraccha phālgunaḥ

5

अर्जुन उवाच ।। क्षेत्रेषु येषुयेषु त्वं कीर्तनीयो मयाच्युत ।। चेतसा प्रणिधानार्थं त्वं ममाख्यातुमर्हसि

arjuna uvāca || kṣetreṣu yeṣuyeṣu tvaṃ kīrtanīyo mayācyuta || cetasā praṇidhānārthaṃ tvaṃ mamākhyātumarhasi

6

श्रीभगवानुवाच ।। सर्वगः सर्वभूतोऽहं न हि किञ्चिन्मया विना ।। चराचरे जगत्यस्मिन्विद्यते कुरुसत्तम

śrībhagavānuvāca || sarvagaḥ sarvabhūto'haṃ na hi kiñcinmayā vinā || carācare jagatyasminvidyate kurusattama

7

तथापि येषु स्थानेषु चिन्तनीयोहमर्जुन ।। स्तोतव्यो नामभिर्यैश्च शृणु त्वं तद्वदामि ते

tathāpi yeṣu sthāneṣu cintanīyohamarjuna || stotavyo nāmabhiryaiśca śṛṇu tvaṃ tadvadāmi te

8

पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायां च गदाधरम् ।। लोहदण्डे तथा विष्णुं स्तुवंस्तरति दुष्कृतम्

puṣkare puṇḍarīkākṣaṃ gayāyāṃ ca gadādharam || lohadaṇḍe tathā viṣṇuṃ stuvaṃstarati duṣkṛtam

9

राघवं चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम् ।। वृन्दावने च गोविन्दं मां स्तुवन्पुण्यभाग्भवेत्

rāghavaṃ citrakūṭe tu prabhāse daityasūdanam || vṛndāvane ca govindaṃ māṃ stuvanpuṇyabhāgbhavet

3.125.10

जयं जयन्त्यां स्तुन्वंश्च जयन्तं हस्तिनापुरे ।। वराहं कन्दमाले च कश्मीरेषु च चक्रिणम्

jayaṃ jayantyāṃ stunvaṃśca jayantaṃ hastināpure || varāhaṃ kandamāle ca kaśmīreṣu ca cakriṇam

11

जनार्दनस्तु कुब्जाम्रे मथुरायां च केशवम् ।। श्रीकुब्जे श्रीधरं तद्वद्गङ्गाद्वारे सुरोत्तमम्

janārdanastu kubjāmre mathurāyāṃ ca keśavam || śrīkubje śrīdharaṃ tadvadgaṅgādvāre surottamam

12

शालिग्रामे महायोग्यं हरिं गोवर्धनाचले ।। पिण्डारके चतुर्बाहुं शंखद्वारे च शंखिनम्

śāligrāme mahāyogyaṃ hariṃ govardhanācale || piṇḍārake caturbāhuṃ śaṃkhadvāre ca śaṃkhinam

13

वामनं तु कुरुक्षेत्रे यमुनायां त्रिविक्रमम् ।। विश्वेश्वरं तथा शोणे कपिलं पूर्वसागरे

vāmanaṃ tu kurukṣetre yamunāyāṃ trivikramam || viśveśvaraṃ tathā śoṇe kapilaṃ pūrvasāgare

14

श्वेतद्वीपपतिं चापि गङ्गासागरसंगमे ।। भूधरं देविकातीरे प्रयागे योगशायिनम्

śvetadvīpapatiṃ cāpi gaṅgāsāgarasaṃgame || bhūdharaṃ devikātīre prayāge yogaśāyinam

15

नरनारणायाख्यौ च तथा बदरिकाश्रमे ।। समुद्रे दक्षिणे नाम पद्मनाभेति फाल्गुन

naranāraṇāyākhyau ca tathā badarikāśrame || samudre dakṣiṇe nāma padmanābheti phālguna

16

द्वारकायां तथा कृष्णं स्तुवंस्तरति दुर्गतिम् ।। एवं रामं महेन्द्राद्रौ हृषीकेशं तथा बुध

dvārakāyāṃ tathā kṛṣṇaṃ stuvaṃstarati durgatim || evaṃ rāmaṃ mahendrādrau hṛṣīkeśaṃ tathā budha

17

अश्वतीर्थे हयग्रीवं विश्वरूपं हिमाचले ।। नृसिंहं कृतशौचे तु विपाशायां द्विजप्रियम्

aśvatīrthe hayagrīvaṃ viśvarūpaṃ himācale || nṛsiṃhaṃ kṛtaśauce tu vipāśāyāṃ dvijapriyam

18

नैमिषे यज्ञपुरुषं जम्बुमाले तथाच्युतम् ।। अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम्

naimiṣe yajñapuruṣaṃ jambumāle tathācyutam || anantaṃ saindhavāraṇye daṇḍake śārṅgadhāriṇam

19

उत्पलावर्तके शौरिं नर्मदायां श्रियः पतिम् ।। दामोदरं रैवतके नन्दायां जलशायिनम्

utpalāvartake śauriṃ narmadāyāṃ śriyaḥ patim || dāmodaraṃ raivatake nandāyāṃ jalaśāyinam

3.125.20

सर्वयोगेश्वरं चैव सिन्धुसागरसंगमे ।। सह्याद्रौ देवदेवेशं वैकुण्ठं माधवे वने

sarvayogeśvaraṃ caiva sindhusāgarasaṃgame || sahyādrau devadeveśaṃ vaikuṇṭhaṃ mādhave vane

21

सर्वपापहरं विंध्ये चोड्रेषु पुरुषोत्तमम् ।। ह्रदये चापि कौन्तेय परमात्मा सनातनः

sarvapāpaharaṃ viṃdhye coḍreṣu puruṣottamam || hradaye cāpi kaunteya paramātmā sanātanaḥ

22

वटेवटे वैश्रवणं चत्वरेचत्वरे शिवम् ।। पर्वतेपर्वते रामं सर्वत्र मधुसूदनम्

vaṭevaṭe vaiśravaṇaṃ catvarecatvare śivam || parvateparvate rāmaṃ sarvatra madhusūdanam

23

नरं भूमौ तथा व्योम्नि कौन्तेय गरुडध्वजम् ।। वासुदेवं च सर्वत्र संस्मरेज्ज्योतिषां पतिम्

naraṃ bhūmau tathā vyomni kaunteya garuḍadhvajam || vāsudevaṃ ca sarvatra saṃsmarejjyotiṣāṃ patim

24

अर्चयन्प्रणमन्स्तुन्वन्संस्मरेश्च धनञ्जय ।। एतेष्वेतानि नामानि नरः पापात्प्रमुच्यते

arcayanpraṇamanstunvansaṃsmareśca dhanañjaya || eteṣvetāni nāmāni naraḥ pāpātpramucyate

25

स्थानेष्वेतेषु मन्नाम्नामेतेषां प्रीणयेन्नरः ।। द्विजानां प्रीणनं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

sthāneṣveteṣu mannāmnāmeteṣāṃ prīṇayennaraḥ || dvijānāṃ prīṇanaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

26

नामान्येतानि कौन्तेय स्थानान्येतानि चात्मवान् ।। जपन्वै पञ्च पञ्चाशत्त्रिसन्ध्यं मत्परायणाः

nāmānyetāni kaunteya sthānānyetāni cātmavān || japanvai pañca pañcāśattrisandhyaṃ matparāyaṇāḥ

27

त्रीणि जन्मानि यत्पापं चावस्थात्रितये कृतम् ।। तत्क्षालयत्यसन्दिग्धं जायते च सतां कुले

trīṇi janmāni yatpāpaṃ cāvasthātritaye kṛtam || tatkṣālayatyasandigdhaṃ jāyate ca satāṃ kule

28

द्विकालं वा जपन्वैतद्दिवारात्रौ च यत्कृतम् ।। तस्माद्विमुच्यते पापात्संस्तुवन्परमो नरः

dvikālaṃ vā japanvaitaddivārātrau ca yatkṛtam || tasmādvimucyate pāpātsaṃstuvanparamo naraḥ

29

जप्तान्येतानि कौन्तेय सकृच्छ्रद्धासमन्वितम् ।। मोचयन्ति नरं पापाद्यत्तत्रैव दिने कृतम्

japtānyetāni kaunteya sakṛcchraddhāsamanvitam || mocayanti naraṃ pāpādyattatraiva dine kṛtam

3.125.30

धन्यो यशस्यः शत्रुघ्नो जयः कुरुकुलोद्वह ।। ग्रहानुकूलतां चैव करोत्याशु न संशयः

dhanyo yaśasyaḥ śatrughno jayaḥ kurukulodvaha || grahānukūlatāṃ caiva karotyāśu na saṃśayaḥ

31

उपोषिताश्च मनसः स्थानेष्वेतेषु मानवः ।। कृतायतनवासश्च प्राप्नोत्यभिमतं फलम्

upoṣitāśca manasaḥ sthāneṣveteṣu mānavaḥ || kṛtāyatanavāsaśca prāpnotyabhimataṃ phalam

33

उत्क्रान्तिरप्यशेषेषु स्थानेष्वेतेषु शस्यते ।। अन्यस्थानाच्छतगुणमेतेष्वनशनादिकम् ।। ३२ ।। ।। यस्तु मत्परमः कालं करोत्येतेषु मानवः।। देवानामपि पूज्योऽसौ मम लोके महीयते

utkrāntirapyaśeṣeṣu sthāneṣveteṣu śasyate || anyasthānācchataguṇameteṣvanaśanādikam || 32 || || yastu matparamaḥ kālaṃ karotyeteṣu mānavaḥ|| devānāmapi pūjyo'sau mama loke mahīyate

34

स्थानेष्वथैतेषु च ये वसन्ति संपूजयन्ते मम सर्वकालम् ।। तदेह चान्ते त्रिदिवं प्रयान्ति नाकं च लोकं समवाप्नुवन्ति

sthāneṣvathaiteṣu ca ye vasanti saṃpūjayante mama sarvakālam || tadeha cānte tridivaṃ prayānti nākaṃ ca lokaṃ samavāpnuvanti

125

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अर्जुनं प्रति कृष्णोपदेशे स्थानविशेषकीर्तनमाहात्म्यवर्णनो नाम पञ्चविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde arjunaṃ prati kṛṣṇopadeśe sthānaviśeṣakīrtanamāhātmyavarṇano nāma pañcaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १२६-१३०

1

वज्र उवाच ।। ।। नाम्नां संपूजनं विष्णोस्त्वया कार्यं प्रकीर्तितम्।। प्रादुर्भावेषु काम्यं च पूजनं च त्वयेरितम्

vajra uvāca || || nāmnāṃ saṃpūjanaṃ viṣṇostvayā kāryaṃ prakīrtitam|| prādurbhāveṣu kāmyaṃ ca pūjanaṃ ca tvayeritam

2

काल नामानि च तथा स्थाननामानि चाप्यथ ।। काम्यानि चैव नामानि त्वया प्रोक्तानि भार्गव

kāla nāmāni ca tathā sthānanāmāni cāpyatha || kāmyāni caiva nāmāni tvayā proktāni bhārgava

3

तस्यैव देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।। सर्वदेवमयस्येह सर्वरूपधरस्य च

tasyaiva devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ || sarvadevamayasyeha sarvarūpadharasya ca

4

आराधनविधानानि कथयस्व ममानघ ।। त्वं हि सर्वकथारामो यथा देवः पितामहः

ārādhanavidhānāni kathayasva mamānagha || tvaṃ hi sarvakathārāmo yathā devaḥ pitāmahaḥ

5

भूय एव समाचक्ष्व उपवासफलं विभो ।। देवतापूजनार्थाय विधिना पूजनस्य च

bhūya eva samācakṣva upavāsaphalaṃ vibho || devatāpūjanārthāya vidhinā pūjanasya ca

6

मार्कण्डेय उवाच ।। अष्टपत्रं तु कमलं विन्यसेद्वर्णकैः शुभैः ।। ब्रह्माणं कर्णिकायां तु तस्य संपूजयेद्विभुम्

mārkaṇḍeya uvāca || aṣṭapatraṃ tu kamalaṃ vinyasedvarṇakaiḥ śubhaiḥ || brahmāṇaṃ karṇikāyāṃ tu tasya saṃpūjayedvibhum

7

ऋग्वेदं पूर्वपत्रे तु यजुर्वेदं तु दक्षिणे ।। पश्चिमे सामवेदं तु उत्तरेऽथर्वणं तथा

ṛgvedaṃ pūrvapatre tu yajurvedaṃ tu dakṣiṇe || paścime sāmavedaṃ tu uttare'tharvaṇaṃ tathā

8

आग्नेये च तथाङ्गानि धर्मशास्त्राणि नैर्ऋते ।। पुराणान्येव वायव्ये चैशान्यां न्यायविस्तरम्

āgneye ca tathāṅgāni dharmaśāstrāṇi nairṛte || purāṇānyeva vāyavye caiśānyāṃ nyāyavistaram

9

एवं विन्यस्य धर्मज्ञ सोपवासस्तु पूजयेत् ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य सोपवासो जितेन्द्रियः

evaṃ vinyasya dharmajña sopavāsastu pūjayet || caitraśuklādathārabhya sopavāso jitendriyaḥ

3.126.10

सदा प्रतिपदं प्राप्य शुक्लपक्षस्य यादव ।। संवत्सरं महाभाग शुक्लगन्धानुलेपनः

sadā pratipadaṃ prāpya śuklapakṣasya yādava || saṃvatsaraṃ mahābhāga śuklagandhānulepanaḥ

11

भूरिणा परमान्नेन धूपदीपैरतन्द्रितः ।। संवत्सरान्ते गां दद्याद्धुते चीर्णे नरोत्तम

bhūriṇā paramānnena dhūpadīpairatandritaḥ || saṃvatsarānte gāṃ dadyāddhute cīrṇe narottama

12

इदं व्रतं यस्तु करोति राजन्स वेदवित्स्याद्भुवि धर्मनित्यः ।। कृत्वा तदा द्वादशवत्सराणि विधेश्च लोक पुरुषः प्रयाति

idaṃ vrataṃ yastu karoti rājansa vedavitsyādbhuvi dharmanityaḥ || kṛtvā tadā dvādaśavatsarāṇi vidheśca loka puruṣaḥ prayāti

126

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्राह्मीप्रतिपल्लाभो नाम षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakāṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde brāhmīpratipallābho nāma ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। आराधनं त्रिदेवस्य तस्य वक्ष्यामि यादव ।। विष्णोरमितवीर्यस्य द्वितीयमरिमर्दन

mārkaṇḍeya uvāca || || ārādhanaṃ tridevasya tasya vakṣyāmi yādava || viṣṇoramitavīryasya dvitīyamarimardana

2

ब्राह्मी तु राजसी मूर्तिस्तस्य वर्गप्रवर्तिनी ।। सात्त्विकी वैष्णवी ज्ञेया संसारपरिपालिनी

brāhmī tu rājasī mūrtistasya vargapravartinī || sāttvikī vaiṣṇavī jñeyā saṃsāraparipālinī

3

तामसी च तथा रौद्री ज्ञेया संहारकारिणी ।। चैत्रशुक्लप्रतिपदि ब्रह्माणं पूजयेन्नरः

tāmasī ca tathā raudrī jñeyā saṃhārakāriṇī || caitraśuklapratipadi brahmāṇaṃ pūjayennaraḥ

4

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। क्षीरं ब्राह्मैस्ततो मन्त्रैर्जुहुयाज्जातवेदसि

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || kṣīraṃ brāhmaistato mantrairjuhuyājjātavedasi

5

लोहभाण्डं द्विजे दद्यात्क्षीरपूर्णं सकाञ्चनम् ।। दध्ना च भोजनं कार्यं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

lohabhāṇḍaṃ dvije dadyātkṣīrapūrṇaṃ sakāñcanam || dadhnā ca bhojanaṃ kāryaṃ madhyaṃ prāpte divākare

6

एकवस्त्रांचिते देशे तथा स्वप्यात्कुशास्तृते ।। ततश्चतुर्थे दिवसे कूपनादेयसारसैः ।। त्रिभिरेकगतैस्तोयैः सम्यक्स्नानं समाचरेत्

ekavastrāṃcite deśe tathā svapyātkuśāstṛte || tataścaturthe divase kūpanādeyasārasaiḥ || tribhirekagataistoyaiḥ samyaksnānaṃ samācaret

7

पूजयेत्पूर्तवत्सम्यक्पुरत्रितयमेव तत् ।। लोहत्रयं द्विजे दद्यात्समाल्यं नृप दक्षिणाम्

pūjayetpūrtavatsamyakpuratritayameva tat || lohatrayaṃ dvije dadyātsamālyaṃ nṛpa dakṣiṇām

8

तृतीयेह्नि ततः पूजा कार्या रुद्रस्य पार्थिव ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूप दीपैस्तथैव च ।। मानस्तोकेति मंत्रेण घृतहोमो विधीयते

tṛtīyehni tataḥ pūjā kāryā rudrasya pārthiva || gandhamālyanamaskāradhūpa dīpaistathaiva ca || mānastoketi maṃtreṇa ghṛtahomo vidhīyate

9

सघृतं लोहपात्रं च सहिरण्यं सदक्षिणम् ।। तृतीये दिनभागे तु वाताहारं समाचरेत्

saghṛtaṃ lohapātraṃ ca sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam || tṛtīye dinabhāge tu vātāhāraṃ samācaret

3.127.10

तथा त्रिमधुरं दद्याद्भोजनं तच्च भक्षयेत् ।। व्रतमेतन्नरः कृत्वा मासिमासि दिनत्रयम् ।। संवत्सरेण धर्मज्ञ गतिमिष्टामवाप्नुयात्

tathā trimadhuraṃ dadyādbhojanaṃ tacca bhakṣayet || vratametannaraḥ kṛtvā māsimāsi dinatrayam || saṃvatsareṇa dharmajña gatimiṣṭāmavāpnuyāt

11

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः।। सौभाग्यरूपद्रविणोपपन्नः साक्षाच्छिवो लोकधुरन्धरः स्यात्

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo jitendriyaḥ satyaparo vinītaḥ|| saubhāgyarūpadraviṇopapannaḥ sākṣācchivo lokadhurandharaḥ syāt

127

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिमूर्तिव्रतं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde trimūrtivrataṃ nāma saptaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। एकमेव जगत्सर्वं प्रकृतिः पुरुषः स्मृतः ।। चैत्रशुक्लसमारंभे सोपवासो जितेन्द्रियः

mārkaṇḍeya uvāca || ekameva jagatsarvaṃ prakṛtiḥ puruṣaḥ smṛtaḥ || caitraśuklasamāraṃbhe sopavāso jitendriyaḥ

2

पुरुषं पूजयेद्विष्णुं स्थले वा यदि वा जले ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

puruṣaṃ pūjayedviṣṇuṃ sthale vā yadi vā jale || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

3

पौरुषं तु तथा सूक्तं जपेदन्तर्जले नरः ।। तथा चैनं च प्रत्यष्टं बुधो दद्याज्जलाञ्जलिम्

pauruṣaṃ tu tathā sūktaṃ japedantarjale naraḥ || tathā cainaṃ ca pratyaṣṭaṃ budho dadyājjalāñjalim

4

तथा पुष्पाणि धर्मज्ञः फलानि च महाभुज ।। धूपं दद्यात्सनैवेद्यं जपेच्छक्त्या तथा च तम्

tathā puṣpāṇi dharmajñaḥ phalāni ca mahābhuja || dhūpaṃ dadyātsanaivedyaṃ japecchaktyā tathā ca tam

5

जुहुयाच्च तथाऽऽज्येन द्विजे दद्याच्च काञ्चनम् ।। आहारं पयसा कुर्यान्निशाकाले च भार्गव

juhuyācca tathā''jyena dvije dadyācca kāñcanam || āhāraṃ payasā kuryānniśākāle ca bhārgava

6

एतत्संवत्सरं कृत्वा नित्यव्रतमतन्द्रितः ।। पक्षयोरुभयोर्वीर सर्वपापैः प्रमुच्यते

etatsaṃvatsaraṃ kṛtvā nityavratamatandritaḥ || pakṣayorubhayorvīra sarvapāpaiḥ pramucyate

7

प्रसादमासाद्य स वासुदेवात्सर्वेश्वरात्सर्वगणादचिन्त्यात् ।। लोकेश्वरान्मोक्षपदं प्रयाति ये यान्ति सिद्धा मुनयः प्रतीताः

prasādamāsādya sa vāsudevātsarveśvarātsarvagaṇādacintyāt || lokeśvarānmokṣapadaṃ prayāti ye yānti siddhā munayaḥ pratītāḥ

128

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पौरुषीप्रतिपद्वर्णनो नामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pauruṣīpratipadvarṇano nāmāṣṭāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। पुरुषः प्रकृतिश्चोभौ जगत्सर्वं प्रकीर्तितम् ।। अग्नीषोमात्मकं सर्वं तथा तस्य प्रकीर्तितम्

mārkaṇḍeya uvāca || puruṣaḥ prakṛtiścobhau jagatsarvaṃ prakīrtitam || agnīṣomātmakaṃ sarvaṃ tathā tasya prakīrtitam

2

वासुदेवश्च लक्ष्मीश्च तावेव परिकीर्तितौ ।। चैत्रशुक्लसमायां च सोपवासो जितेन्द्रियः

vāsudevaśca lakṣmīśca tāveva parikīrtitau || caitraśuklasamāyāṃ ca sopavāso jitendriyaḥ

3

पौरुषेण स सूक्तेन वह्निं संपूजयेन्नरः ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसप्रदा

pauruṣeṇa sa sūktena vahniṃ saṃpūjayennaraḥ || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasapradā

4

लक्ष्मीं च वरदां देवीं पूजयेदुदकेन तु ।। श्रीसूक्तेन च धर्मज्ञ यथावन्मनुजेश्वर

lakṣmīṃ ca varadāṃ devīṃ pūjayedudakena tu || śrīsūktena ca dharmajña yathāvanmanujeśvara

5

काञ्चनं राजतं चोभौ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। प्राणयात्रां बुधः कुर्यात्क्षीरेण सघृतेन च

kāñcanaṃ rājataṃ cobhau dadyādvipreṣu dakṣiṇām || prāṇayātrāṃ budhaḥ kuryātkṣīreṇa saghṛtena ca

5

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं सम्यगुपोषितः ।। मुच्यते पातकैः सर्वैर्मोक्षोपायांश्च विन्दति

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ samyagupoṣitaḥ || mucyate pātakaiḥ sarvairmokṣopāyāṃśca vindati

6

कामानवाप्नोत्यथ वा विचित्राँल्लोकांश्च मुख्यान्वसुधां समग्राम् ।। विरूपतो रूपमथापि चाग्र्यं यशस्तथाग्र्यं तनयांश्च मुख्यान्

kāmānavāpnotyatha vā vicitrām̐llokāṃśca mukhyānvasudhāṃ samagrām || virūpato rūpamathāpi cāgryaṃ yaśastathāgryaṃ tanayāṃśca mukhyān

129

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रकृति पुरुषनिरूपणो नामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prakṛti puruṣanirūpaṇo nāmaikonatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। नासत्यौ देवभिषजावश्विनौ परिकीर्तितौ ।। तावेव कथितौ लोके सूर्यताराधिपौ नृप

mārkaṇḍeya uvāca || nāsatyau devabhiṣajāvaśvinau parikīrtitau || tāveva kathitau loke sūryatārādhipau nṛpa

2

अश्वयानरतो यस्मादश्विनौ परिकीर्तितौ ।। चैत्रशुक्लद्वितीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः

aśvayānarato yasmādaśvinau parikīrtitau || caitraśukladvitīyāyāṃ sopavāso jitendriyaḥ

3

नासत्यौ देवभिषजौ पूजयेत्प्रयतः शुचिः ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

nāsatyau devabhiṣajau pūjayetprayataḥ śuciḥ || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

4

कृत्वा च रूपनिर्माणं नासत्यौ पूजयेन्नरः ।।। दीपमालां ततो दद्यात्तयोर्निशि विशेषतः

kṛtvā ca rūpanirmāṇaṃ nāsatyau pūjayennaraḥ ||| dīpamālāṃ tato dadyāttayorniśi viśeṣataḥ

5

कनकं रजतं चोभे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। संमील्य नेत्रयुगलं विष्णुं च संस्मरेन्नरः

kanakaṃ rajataṃ cobhe dadyādvipreṣu dakṣiṇām || saṃmīlya netrayugalaṃ viṣṇuṃ ca saṃsmarennaraḥ

6

प्रदीप्ततेजा भवति चक्षुष्मांश्चैव जायते ।। प्राणयात्रां तु कुर्वीत दध्ना घृतयुतेन च

pradīptatejā bhavati cakṣuṣmāṃścaiva jāyate || prāṇayātrāṃ tu kurvīta dadhnā ghṛtayutena ca

7

नेत्रव्रतं द्वादशवत्सराणि कृत्वा भवेद्भूमिपतिः प्रतीतः ।। सरूपरूपोरिगणप्रमाथी धर्माभिरामो नृपवर्यमुख्यः

netravrataṃ dvādaśavatsarāṇi kṛtvā bhavedbhūmipatiḥ pratītaḥ || sarūparūporigaṇapramāthī dharmābhirāmo nṛpavaryamukhyaḥ

130

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे नासत्यपूजाचक्षुर्व्रतं नाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nāsatyapūjācakṣurvrataṃ nāma triṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १३१-१३५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इमां तथान्यां वक्ष्यामि द्वितीयां सर्वकामदाम् ।। यामुपोष्य नरः कामान्सर्वानाप्नोत्यभीप्सितान्

mārkaṇḍeya uvāca || imāṃ tathānyāṃ vakṣyāmi dvitīyāṃ sarvakāmadām || yāmupoṣya naraḥ kāmānsarvānāpnotyabhīpsitān

3

चैत्रद्वितीयां संप्राप्य शुक्लपक्षस्य मानवः ।। दिनावसाने कुर्वीत सम्यक् स्नानं नदीजले ।। २ ।।. बालेन्दुमण्डलं कृत्वा पूजयेच्छ्वेतवर्णकैः ।। श्वेतैः पुष्पैः फलैश्चैव परमान्नेन भूरिणा

caitradvitīyāṃ saṃprāpya śuklapakṣasya mānavaḥ || dināvasāne kurvīta samyak snānaṃ nadījale || 2 ||. bālendumaṇḍalaṃ kṛtvā pūjayecchvetavarṇakaiḥ || śvetaiḥ puṣpaiḥ phalaiścaiva paramānnena bhūriṇā

4

ईक्षुनेक्षुविकारैर्वा गुडेन लवणेन वा ।। दिनावसाने देवेशं पूजयित्वा निशाकरम्

īkṣunekṣuvikārairvā guḍena lavaṇena vā || dināvasāne deveśaṃ pūjayitvā niśākaram

5

घृतेन हवनं कृत्वा नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ।। ततस्तैलेन हरितं भक्षयेत्सकृदेव च

ghṛtena havanaṃ kṛtvā naktaṃ bhuñjīta vāgyataḥ || tatastailena haritaṃ bhakṣayetsakṛdeva ca

6

एतद्व्रतं नरः कृत्वा सम्यक् संवत्सरं शुचिः ।। सौभाग्यं महदाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

etadvrataṃ naraḥ kṛtvā samyak saṃvatsaraṃ śuciḥ || saubhāgyaṃ mahadāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

7

एतत्पवित्रं रिपु नाशकारि सौभाग्यदं रोगहरं च राजन्।। प्रोक्तं व्रतं यादववंशमुख्य कार्यं प्रयत्नेन तथा स्त्रियापि

etatpavitraṃ ripu nāśakāri saubhāgyadaṃ rogaharaṃ ca rājan|| proktaṃ vrataṃ yādavavaṃśamukhya kāryaṃ prayatnena tathā striyāpi

131

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे बालेन्दुद्वितीयाव्रतवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bālendudvitīyāvratavarṇano nāmaikatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अशून्यशयनां राजन्द्वितीयां शृण्वतो मम ।। यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री कथञ्चन

mārkaṇḍeya uvāca || aśūnyaśayanāṃ rājandvitīyāṃ śṛṇvato mama || yāmupoṣya na vaidhavyaṃ prayāti strī kathañcana

2

पत्नीवियोगं च नरो नासादयति कर्हिचित् ।। कृष्णपक्षद्वितीयायां ग्राह्या सा श्रवणे तिथिः

patnīviyogaṃ ca naro nāsādayati karhicit || kṛṣṇapakṣadvitīyāyāṃ grāhyā sā śravaṇe tithiḥ

3

स्वास्तीर्णे शयने विष्णुं लक्ष्मीं देवीं तथैव च ।। संपूजयेत्फलैः पुष्पैर्गन्धैरर्घैश्च भार्गव

svāstīrṇe śayane viṣṇuṃ lakṣmīṃ devīṃ tathaiva ca || saṃpūjayetphalaiḥ puṣpairgandhairarghaiśca bhārgava

4

नैवेद्यं च ततो दद्याद्दीपं धूपं च शक्तितः ।। ततः संपूज्य देवेशं जपेन्मन्त्रमिमं शुचिः

naivedyaṃ ca tato dadyāddīpaṃ dhūpaṃ ca śaktitaḥ || tataḥ saṃpūjya deveśaṃ japenmantramimaṃ śuciḥ

5

श्रीवत्सधारिञ्श्रीकान्त श्रीवास श्रीपतेऽच्युत ।। गार्हस्थं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थ कामदम्

śrīvatsadhāriñśrīkānta śrīvāsa śrīpate'cyuta || gārhasthaṃ mā praṇāśaṃ me yātu dharmārtha kāmadam

6

अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः ।। पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दांपत्यभेदतः

agnayo mā praṇaśyantu mā praṇaśyantu devatāḥ || pitaro mā praṇaśyantu matto dāṃpatyabhedataḥ

7

लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान् ।। तथा कलत्रसंबन्धो देव मा मे विनश्यतु

lakṣmyā viyujyate deva na kadācidyathā bhavān || tathā kalatrasaṃbandho deva mā me vinaśyatu

8

लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा ।। शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन

lakṣmyā na śūnyaṃ varada yathā te śayanaṃ sadā || śayyā mamāpyaśūnyāstu tathaiva madhusūdana

9

एवं प्रसाद्य देवेशं नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ।। ब्राह्मणाय द्वितीयेह्नि प्रदद्याच्चैव दक्षिणाम्

evaṃ prasādya deveśaṃ naktaṃ bhuñjīta vāgyataḥ || brāhmaṇāya dvitīyehni pradadyāccaiva dakṣiṇām

3.132.10

शयने च द्विजेन्द्राय गते मास चतुष्टये।। तस्य जन्मत्रयं राजन्गृहभङ्गो न जायते

śayane ca dvijendrāya gate māsa catuṣṭaye|| tasya janmatrayaṃ rājangṛhabhaṅgo na jāyate

11

अशून्यशयनश्चासौ धर्मकर्मार्थसाधकः ।। भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः

aśūnyaśayanaścāsau dharmakarmārthasādhakaḥ || bhavatyavyāhataiśvaryaḥ puruṣo nātra saṃśayaḥ

12

वैधव्यहीना सुभगा विरोगा पतिव्रता धर्मपरा च साध्वी ।। रूपेण युक्ता न भयान्विता च नारी भवेत्सर्वगुणोपपन्ना

vaidhavyahīnā subhagā virogā pativratā dharmaparā ca sādhvī || rūpeṇa yuktā na bhayānvitā ca nārī bhavetsarvaguṇopapannā

132

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अशून्यशयनद्वितीयाव्रतकथनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aśūnyaśayanadvitīyāvratakathano nāma dvātriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। शुक्लपक्ष तृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ।। मण्डलत्रितयं कुर्याद्वर्णकेन पृथक्पृथक्

mārkaṇḍeya uvāca || śuklapakṣa tṛtīyāyāṃ sopavāso jitendriyaḥ || maṇḍalatritayaṃ kuryādvarṇakena pṛthakpṛthak

2

मण्डलं दक्षिणे भागे श्वेतं कुर्यान्नरो भवेत ।। रक्तं मध्येऽप्यधः कुर्यादुदक्छ्वेतं ध्रुवस्य तु

maṇḍalaṃ dakṣiṇe bhāge śvetaṃ kuryānnaro bhaveta || raktaṃ madhye'pyadhaḥ kuryādudakchvetaṃ dhruvasya tu

3

विष्णोः पदत्रयं तेषु पूज्यं स्यान्मण्डलेषु च ।। भूमौ च प्रथमं पादं द्वितीयं सूर्यमण्डले

viṣṇoḥ padatrayaṃ teṣu pūjyaṃ syānmaṇḍaleṣu ca || bhūmau ca prathamaṃ pādaṃ dvitīyaṃ sūryamaṇḍale

4

तृतीयं तु ध्रुवे देवे पूजयेत्प्रयतः शुचिः ।। यथा मण्डलवर्णाङ्को गन्धमाल्यादिभिर्द्विज

tṛtīyaṃ tu dhruve deve pūjayetprayataḥ śuciḥ || yathā maṇḍalavarṇāṅko gandhamālyādibhirdvija

5

तद्विष्णोः परमित्येव होममन्त्रो विधीयते ।। त्रिविक्रमायेति तथा स्त्रीशूद्रस्य द्विजोत्तम

tadviṣṇoḥ paramityeva homamantro vidhīyate || trivikramāyeti tathā strīśūdrasya dvijottama

6

अक्षतानि तिलान्याज्यं होमयेत्संयुतं त्रयम् ।। ताम्ररौप्यसुवर्णानि शक्त्या दद्यात्तु दक्षिणाम्

akṣatāni tilānyājyaṃ homayetsaṃyutaṃ trayam || tāmraraupyasuvarṇāni śaktyā dadyāttu dakṣiṇām

7

भोजनं च त्रिमधुरं भोजयेद्ब्राह्मणोत्तमम् ।। प्राणयात्रां च कुर्वीत त्रिगव्येन च तद्दिनम्

bhojanaṃ ca trimadhuraṃ bhojayedbrāhmaṇottamam || prāṇayātrāṃ ca kurvīta trigavyena ca taddinam

8

एवं वर्षत्रयं कृत्वा व्रतान्ते वै त्रिहायनम् ।। ब्राह्मणाय तु गां दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात्

evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā vratānte vai trihāyanam || brāhmaṇāya tu gāṃ dattvā sarvānkāmānavāpnuyāt

9

भूमौ तथान्तरिक्षे च दिवि चैव नरोत्तम ।। गतिस्तस्या प्रतिहता भवत्यरिनिषूदन

bhūmau tathāntarikṣe ca divi caiva narottama || gatistasyā pratihatā bhavatyariniṣūdana

3.133.10

त्रीणि वर्षसहस्राणि सर्वगस्याविचारिणः ।। मानसं वाचिकं चैव कायिकं च विमुञ्चति

trīṇi varṣasahasrāṇi sarvagasyāvicāriṇaḥ || mānasaṃ vācikaṃ caiva kāyikaṃ ca vimuñcati

11

सर्वपापं महाभाग मनुष्यो जायते तया ।। कुले धनाढ्यो भवति रूपद्रविणसंयुते

sarvapāpaṃ mahābhāga manuṣyo jāyate tayā || kule dhanāḍhyo bhavati rūpadraviṇasaṃyute

12

विरोगः सर्वसिद्धार्थस्त्रिवर्गस्य च साधकः ।। कृत्वा द्वादशवर्षाणि विष्णुलोके महीयते

virogaḥ sarvasiddhārthastrivargasya ca sādhakaḥ || kṛtvā dvādaśavarṣāṇi viṣṇuloke mahīyate

13

तत्रापि नित्यं वरदं वरेण्यं लक्ष्मीसहायं पुरुषं पुराणम् ।। पश्यत्यमोघं विभुमप्रतर्क्यं सनातनं दुःखविनाशहेतुम

tatrāpi nityaṃ varadaṃ vareṇyaṃ lakṣmīsahāyaṃ puruṣaṃ purāṇam || paśyatyamoghaṃ vibhumapratarkyaṃ sanātanaṃ duḥkhavināśahetuma

133

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिविक्रमव्रतवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde trivikramavratavarṇano nāma trayastriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। द्वितीयं तव वक्ष्यामि शृणु त्रैविक्रमं व्रतम् ।। भूमिस्तु प्रथमः पादो ह्यन्तरिक्षं तथा परम्

mārkaṇḍeya uvāca || dvitīyaṃ tava vakṣyāmi śṛṇu traivikramaṃ vratam || bhūmistu prathamaḥ pādo hyantarikṣaṃ tathā param

2

तृतीयश्च दिवं ज्ञेयो देवदेवस्य चक्रिणः ।। भुवः पतिः स्मृतो वह्निरन्तरिक्षं तथा परम्

tṛtīyaśca divaṃ jñeyo devadevasya cakriṇaḥ || bhuvaḥ patiḥ smṛto vahnirantarikṣaṃ tathā param

3

दिवः पतिस्तथा सूर्यस्तच्च विष्णोः पदत्रयम् ।। ज्येष्ठशुक्लतृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः

divaḥ patistathā sūryastacca viṣṇoḥ padatrayam || jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ sopavāso jitendriyaḥ

4

कल्ये कूपजलस्नातो वह्निं सम्पूजयेन्नरः ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

kalye kūpajalasnāto vahniṃ sampūjayennaraḥ || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

5

नदीजले तत. स्नात्वा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।। वायोः संपूजनं कृत्वा सक्तून्दद्याद्द्विजातये

nadījale tata. snātvā madhyaṃ prāpte divākare || vāyoḥ saṃpūjanaṃ kṛtvā saktūndadyāddvijātaye

6

स्नात्वा च सरसीतोये सायं सूर्यं समर्चयेत् ।। ततश्च नक्तं चाश्नीयाद्धविष्यं वाग्यतः शुचिः

snātvā ca sarasītoye sāyaṃ sūryaṃ samarcayet || tataśca naktaṃ cāśnīyāddhaviṣyaṃ vāgyataḥ śuciḥ

7

एवं संवत्सरे राजन्कृत्वा व्रतमतन्द्रितः ।। समापयित्वा वैशाखे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम्

evaṃ saṃvatsare rājankṛtvā vratamatandritaḥ || samāpayitvā vaiśākhe dadyādvipreṣu dakṣiṇām

8

ताम्रं रूप्यं सुवर्णं च त्रीणि लोहानि यादव ।। वासोयुगं च सोष्णीषं त्रीणि वासांसि चाप्यथ

tāmraṃ rūpyaṃ suvarṇaṃ ca trīṇi lohāni yādava || vāsoyugaṃ ca soṣṇīṣaṃ trīṇi vāsāṃsi cāpyatha

9

उपानहो युगं छत्रं त्रीणि चेमानि भक्तितः ।। एतत्संवत्सरं कृत्वा नरस्त्रैविक्रमं व्रतम्

upānaho yugaṃ chatraṃ trīṇi cemāni bhaktitaḥ || etatsaṃvatsaraṃ kṛtvā narastraivikramaṃ vratam

3.134.10

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā

11

देवराजगणाढ्येन वीणामुरजनादिना ।। अन्नमायुः सुताश्चैव प्रसन्ने गरुडध्वजे

devarājagaṇāḍhyena vīṇāmurajanādinā || annamāyuḥ sutāścaiva prasanne garuḍadhvaje

12

आक्रान्तलोकत्रितयस्य तस्य पदत्रयं धर्मभृतां वरिष्ठ ।। संपूज्य कामान्मनुजा लभन्ते गतिं यथेष्टां पुरुषप्रवीर

ākrāntalokatritayasya tasya padatrayaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭha || saṃpūjya kāmānmanujā labhante gatiṃ yatheṣṭāṃ puruṣapravīra

134

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वितीयत्रैविक्रमव्रतकथनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvitīyatraivikramavratakathano nāma catustriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। व्याख्यातं ते महाभाग तव त्रैविकमं व्रतम ।। तृतीयं नृपशार्दूल तन्मे निगदतः शृणु

mārkaṇḍeya uvāca || vyākhyātaṃ te mahābhāga tava traivikamaṃ vratama || tṛtīyaṃ nṛpaśārdūla tanme nigadataḥ śṛṇu

2

ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां नरः सम्यगुपोषितः ।। भुवस्संपूजनं कुर्याद्धूपमाल्यानुलेपनैः

jyeṣṭha śuklatṛtīyāyāṃ naraḥ samyagupoṣitaḥ || bhuvassaṃpūjanaṃ kuryāddhūpamālyānulepanaiḥ

3

दीपैरन्नैश्च विविधैर्दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। बीजपूर्णानि पात्राणि सहिरण्यानि शक्तितः

dīpairannaiśca vividhairdadyādvipreṣu dakṣiṇām || bījapūrṇāni pātrāṇi sahiraṇyāni śaktitaḥ

4

पूजैवमन्तरिक्षस्य ह्याषाढेति विधीयते ।। दक्षिणा तत्र दातव्या वासोयुग्मं द्विजातये

pūjaivamantarikṣasya hyāṣāḍheti vidhīyate || dakṣiṇā tatra dātavyā vāsoyugmaṃ dvijātaye

5

दिवः पूजा च कर्तव्या श्रावणे प्राग्वदेव तु ।। छत्रं चोपानहो युग्मं दक्षिणां तत्र दापयेत्

divaḥ pūjā ca kartavyā śrāvaṇe prāgvadeva tu || chatraṃ copānaho yugmaṃ dakṣiṇāṃ tatra dāpayet

6

एवं मासत्रयेणेह पारणं प्रथमं भवेत् ।। मासत्रयेण चान्यत्तु मासत्रय्यं पुनस्ततः

evaṃ māsatrayeṇeha pāraṇaṃ prathamaṃ bhavet || māsatrayeṇa cānyattu māsatrayyaṃ punastataḥ

7

ततो मासत्रयेणान्यमेनमब्देन चानघ ।। विज्ञेयं धर्मनित्यस्य पारणानां चतुष्टयम्

tato māsatrayeṇānyamenamabdena cānagha || vijñeyaṃ dharmanityasya pāraṇānāṃ catuṣṭayam

8

प्रथमं पारणं कृत्वा अग्निष्टोमफलं लभेत ।। अतिरात्रफलं राजन्द्वितीये पारणे तथा

prathamaṃ pāraṇaṃ kṛtvā agniṣṭomaphalaṃ labheta || atirātraphalaṃ rājandvitīye pāraṇe tathā

9

तृतीये पारणे विद्वान्वाजपेयफलं लभेत ।। चतुर्थे पारणे प्रोक्तं राजसूयस्य यत्फलम्

tṛtīye pāraṇe vidvānvājapeyaphalaṃ labheta || caturthe pāraṇe proktaṃ rājasūyasya yatphalam

3.135.10

विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ।। हंसयुक्तेन दिव्येन वीणामुरजनादिना

vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā || haṃsayuktena divyena vīṇāmurajanādinā

11

वराप्सरोगणाढ्येन कामुकेनापि चारुणा ।। यथेष्टगामी भवति बहुकालमसंशयम्

varāpsarogaṇāḍhyena kāmukenāpi cāruṇā || yatheṣṭagāmī bhavati bahukālamasaṃśayam

12

मानुष्ये जन्म चासाद्य त्रिशुक्लत्वमवाप्नुयात् ।। विद्या जन्म तथा कर्म नात्र कार्या विचारणा

mānuṣye janma cāsādya triśuklatvamavāpnuyāt || vidyā janma tathā karma nātra kāryā vicāraṇā

13

त्रिविक्रमस्याप्रतिमस्य तस्य चराचरेशस्य पदत्रयं च ।। यः पूजयेत्तस्य भवन्ति कामाः सर्वे समृद्धा न हि संशयोऽत्र

trivikramasyāpratimasya tasya carācareśasya padatrayaṃ ca || yaḥ pūjayettasya bhavanti kāmāḥ sarve samṛddhā na hi saṃśayo'tra

135

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीयत्रैविक्रमव्रतवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tṛtīyatraivikramavratavarṇano nāma pañcatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १३६-१४०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। आराधनं हि देवस्य तस्य वक्ष्यामि यादव ।। विष्णोरमितवीर्यस्य तन्निबोध नराधिप

mārkaṇḍeya uvāca || ārādhanaṃ hi devasya tasya vakṣyāmi yādava || viṣṇoramitavīryasya tannibodha narādhipa

2

वाय्वर्कचन्द्रदेहस्तु त्रिमूर्तिर्भगवान्हरिः ।। अग्निष्टोमो जगत्यस्मिँश्चन्द्रार्कौ परिकीर्तितौ

vāyvarkacandradehastu trimūrtirbhagavānhariḥ || agniṣṭomo jagatyasmim̐ścandrārkau parikīrtitau

3

सर्वाधारश्च भगवान्वायुः सर्वगतस्तथा ।। पञ्च भूतात्मकं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

sarvādhāraśca bhagavānvāyuḥ sarvagatastathā || pañca bhūtātmakaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram

4

आधारभूतौ द्वावेतौ पृथिवी गगनं तथा ।। आधेयो विद्धि धर्मज्ञ तथा भूतत्रयं सदा

ādhārabhūtau dvāvetau pṛthivī gaganaṃ tathā || ādheyo viddhi dharmajña tathā bhūtatrayaṃ sadā

5

चन्द्रादित्यौ च वायुश्च सर्वस्य जगतो द्विज ।। आधाराधेयभावेन भूतैर्वृतमिदं जगत

candrādityau ca vāyuśca sarvasya jagato dvija || ādhārādheyabhāvena bhūtairvṛtamidaṃ jagata

6

नैव चास्ति जगत्यस्मिन्किञ्चिद्भूतविवर्जितम् ।। तस्माद्वा यादवश्रेष्ठ भूतैर्वृतमिदं जगत् ।। ब्रह्माणं विद्धि भूमिं च गगनं तदनन्तरम् ।। अण्डस्यान्तः स्थिता देवा वाय्वर्कं तुहिनांशवः

naiva cāsti jagatyasminkiñcidbhūtavivarjitam || tasmādvā yādavaśreṣṭha bhūtairvṛtamidaṃ jagat || brahmāṇaṃ viddhi bhūmiṃ ca gaganaṃ tadanantaram || aṇḍasyāntaḥ sthitā devā vāyvarkaṃ tuhināṃśavaḥ

7

पालयन्ति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।। तथैवाण्डस्थिताः सर्वे पालयन्ति जगत्त्रयम्

pālayanti jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam || tathaivāṇḍasthitāḥ sarve pālayanti jagattrayam

8

तथैव देहिनां देहे पालयन्ति शरीरगाः ।। वातपित्त कफत्वेन वाय्वर्कशिशिरांशवः

tathaiva dehināṃ dehe pālayanti śarīragāḥ || vātapitta kaphatvena vāyvarkaśiśirāṃśavaḥ

9

आधारं जगतो यद्वद् ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम् ।। तथा देहे शरीरस्था देहिनां हि त्वगुच्यते

ādhāraṃ jagato yadvad brahmāṇḍaṃ parikīrtitam || tathā dehe śarīrasthā dehināṃ hi tvagucyate

3.136.10

ब्रह्माण्डे देहिदेहेऽपि गगनं दृश्यते द्वयोः ।। ब्रह्माण्डवच्छरीराणि वाय्वर्कशिशिरांशवः

brahmāṇḍe dehidehe'pi gaganaṃ dṛśyate dvayoḥ || brahmāṇḍavaccharīrāṇi vāyvarkaśiśirāṃśavaḥ

11

पालयन्ति महीपाल वातपित्तकफांशकाः ।। वाय्वर्कचन्द्र देहस्तु तस्माद्विष्णुस्त्रिमूर्तिधृत्

pālayanti mahīpāla vātapittakaphāṃśakāḥ || vāyvarkacandra dehastu tasmādviṣṇustrimūrtidhṛt

12

तस्य संपूजनं कार्यं यथावच्छृणु भार्गव ।। ज्येष्ठशुक्लतृतीयायां निराहारो नरः शुचिः

tasya saṃpūjanaṃ kāryaṃ yathāvacchṛṇu bhārgava || jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ nirāhāro naraḥ śuciḥ

13

त्रिमूर्तिपूजनं कुर्याद्द्वितीयायां यथाविधि ।। कूपनादेयताडाकमिश्रैः स्नातः शुचिर्जलैः

trimūrtipūjanaṃ kuryāddvitīyāyāṃ yathāvidhi || kūpanādeyatāḍākamiśraiḥ snātaḥ śucirjalaiḥ

14

प्रत्यूषे पूजयेद्वायुमनुलिप्ते शुभे स्थले ।। गन्ध माल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

pratyūṣe pūjayedvāyumanulipte śubhe sthale || gandha mālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

15

होमं कुर्याद्यवैर्मुख्यैर्वस्त्रं दद्याद्द्विजातये ।। मध्याह्ने पूजयेद्वह्नौ तथा सूर्यमतन्द्रितः

homaṃ kuryādyavairmukhyairvastraṃ dadyāddvijātaye || madhyāhne pūjayedvahnau tathā sūryamatandritaḥ

15

तिलांश्च जुहुयाद्वह्नौ दद्याद्द्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। सूर्यास्तमनवेलायां जले चन्द्रं च पूजयेत्

tilāṃśca juhuyādvahnau dadyāddvipreṣu dakṣiṇām || sūryāstamanavelāyāṃ jale candraṃ ca pūjayet

17

घृतेन होमं कुर्वीत रजतं दक्षिणा स्मृता ।। नक्तं भुञ्जीत धर्मज्ञ तैलहीनं ततो नरः

ghṛtena homaṃ kurvīta rajataṃ dakṣiṇā smṛtā || naktaṃ bhuñjīta dharmajña tailahīnaṃ tato naraḥ

18

पूर्णं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदतन्द्रितः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति सहस्रपरिवत्सरान्

pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vratametadatandritaḥ || svargalokamavāpnoti sahasraparivatsarān

19

मानुष्यमासाद्य ततो राजा भवति गह्वरे ।। व्रतं कृत्वा महाराज पूर्णं संवत्सरत्रयम्

mānuṣyamāsādya tato rājā bhavati gahvare || vrataṃ kṛtvā mahārāja pūrṇaṃ saṃvatsaratrayam

3.136.20

पञ्चवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। मानुष्यं च समासाद्य राजा भवति धार्मिकः

pañcavarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || mānuṣyaṃ ca samāsādya rājā bhavati dhārmikaḥ

21

वीरो माण्डलिकः शूरः परचक्रभयंकरः ।। विरोगो दर्शनीयश्च सुभगो जनवल्लभः

vīro māṇḍalikaḥ śūraḥ paracakrabhayaṃkaraḥ || virogo darśanīyaśca subhago janavallabhaḥ

22

कृत्वा द्वादशवर्षाणि व्रतमेतदनुत्तमम् ।। व्रतावसाने विप्राणां सहस्रं भोजयेत्ततः

kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vratametadanuttamam || vratāvasāne viprāṇāṃ sahasraṃ bhojayettataḥ

23

भोज्यं त्रिमधुरं पेयं दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ।। ततः स्वर्गमवाप्नोति वर्षाणां च शतं व्रती

bhojyaṃ trimadhuraṃ peyaṃ dadyācchaktyā ca dakṣiṇām || tataḥ svargamavāpnoti varṣāṇāṃ ca śataṃ vratī

24

ततो मानुष्यमासाद्य राजा भवति पार्थिवः ।। प्रदीप्तचक्रो बलवान्धर्मराजो जनप्रियः

tato mānuṣyamāsādya rājā bhavati pārthivaḥ || pradīptacakro balavāndharmarājo janapriyaḥ

25

जन्मान्तरं समासाद्य ततो विप्रत्वमाप्नुयात् ।। ततो ब्राह्मण्यमासाद्य मोक्षोपायं च विन्दति

janmāntaraṃ samāsādya tato vipratvamāpnuyāt || tato brāhmaṇyamāsādya mokṣopāyaṃ ca vindati

26

आराधनं ते कथितं मयैतद्विष्णोस्त्रिदेहस्य महानुभाव ।। आराधितो येन जगत्प्रधान कामानभीष्टान्विदुषो ददाति

ārādhanaṃ te kathitaṃ mayaitadviṣṇostridehasya mahānubhāva || ārādhito yena jagatpradhāna kāmānabhīṣṭānviduṣo dadāti

136

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीविष्णुत्रिमूर्तिव्रतवर्णनो नाम षट्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīviṣṇutrimūrtivratavarṇano nāma ṣaṭtriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि विष्णुमूर्तिव्रतं तव ।। द्विधा तु देवदेवस्य मृर्तिर्भवति यादव

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi viṣṇumūrtivrataṃ tava || dvidhā tu devadevasya mṛrtirbhavati yādava

2

घोरा चान्या शिवा चान्या घोरा भवति पावकः ।। शिवा चाम्बुपतिर्यस्मादग्नीषोमात्मकं जगत्

ghorā cānyā śivā cānyā ghorā bhavati pāvakaḥ || śivā cāmbupatiryasmādagnīṣomātmakaṃ jagat

3

द्विधा घोरा विनिर्दिष्टा द्विधा सौम्या ततः पुनः ।। घोरा वह्निश्च सूर्यश्च सौम्या सोमजलाधिपो

dvidhā ghorā vinirdiṣṭā dvidhā saumyā tataḥ punaḥ || ghorā vahniśca sūryaśca saumyā somajalādhipo

4

तेषां च पूजनं कार्यं प्रतिवत्प्रभृति क्रमात् ।। शुक्लपक्षादथारभ्य फाल्गुनस्य द्विजोत्तम

teṣāṃ ca pūjanaṃ kāryaṃ prativatprabhṛti kramāt || śuklapakṣādathārabhya phālgunasya dvijottama

5

आदित्यं पूजयेद्राजा प्रथमेह्नि परः शुचिः ।। द्वितीयेह्नि तथा वह्नि तृतीयेह्नि जलाधिपम्

ādityaṃ pūjayedrājā prathamehni paraḥ śuciḥ || dvitīyehni tathā vahni tṛtīyehni jalādhipam

6

चतुर्थेह्नि शशांकं च यथावन्मानवोत्तम ।। तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः

caturthehni śaśāṃkaṃ ca yathāvanmānavottama || teṣāṃ tu rūpanirmāṇaṃ kṛtvā tānarcayedbudhaḥ

7

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। वचाहरिद्रया स्नानं प्रथमेह्नि समाचरेत्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || vacāharidrayā snānaṃ prathamehni samācaret

8

द्वितीये यदुशार्दूल स्नानमामलकैः शुभम् ।। प्रियङ्गुणा तृतीये च चतुर्थे गौरसर्षपैः

dvitīye yaduśārdūla snānamāmalakaiḥ śubham || priyaṅguṇā tṛtīye ca caturthe gaurasarṣapaiḥ

9

गोधूमतिलधान्यैश्च यवैश्च दिवसं क्रमात् ।। होमश्च कार्यो धर्मज्ञ दक्षिणां शृणु चाप्यथ

godhūmatiladhānyaiśca yavaiśca divasaṃ kramāt || homaśca kāryo dharmajña dakṣiṇāṃ śṛṇu cāpyatha

3.137.10

कुंकुमं रक्तवस्त्रं च चन्दनं छत्रमेव च ।। क्षीरेण चात्र कर्तव्यं प्रत्यहं प्राणधारणम्

kuṃkumaṃ raktavastraṃ ca candanaṃ chatrameva ca || kṣīreṇa cātra kartavyaṃ pratyahaṃ prāṇadhāraṇam

11

एतत्संवत्सरं कृत्वा व्रतं पूर्णं नरोत्तम ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्थं फलमश्नुते

etatsaṃvatsaraṃ kṛtvā vrataṃ pūrṇaṃ narottama || sarvakāmasamṛddhasya yajñasthaṃ phalamaśnute

12

विमानेनार्कवर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति ।। तत्रोष्य सुचिरं कालं कुले महति जायते

vimānenārkavarṇena svargalokaṃ ca gacchati || tatroṣya suciraṃ kālaṃ kule mahati jāyate

13

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वसुन्धरेशो विजितारिपक्षः ।। धर्मे स्थितः सत्यपरो विनीतो जितेन्द्रियः सर्वजनाभिरामः

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo vasundhareśo vijitāripakṣaḥ || dharme sthitaḥ satyaparo vinīto jitendriyaḥ sarvajanābhirāmaḥ

137

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रतवर्णनो नाम सप्तत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtivratavarṇano nāma saptatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। शक्रकीनाशवरुणधनाध्यक्षान्यदूत्तम

mārkaṇḍeya uvāca || || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || śakrakīnāśavaruṇadhanādhyakṣānyadūttama

2

चतुरात्मा विनिर्दिष्टो वासुदेवो जगत्पतिः ।। तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः

caturātmā vinirdiṣṭo vāsudevo jagatpatiḥ || teṣāṃ tu rūpanirmāṇaṃ kṛtvā tānarcayedbudhaḥ

3

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। आद्येह्नि चैत्रशुक्लस्य यजेत त्रिदशेश्वरम्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || ādyehni caitraśuklasya yajeta tridaśeśvaram

4

द्वितीयेह्नि यमं देवं तृतीये सलिलाधिपम् ।। चतुर्थेह्नि धनाध्यक्षं प्रत्यहं स्नानमाचरेत्

dvitīyehni yamaṃ devaṃ tṛtīye salilādhipam || caturthehni dhanādhyakṣaṃ pratyahaṃ snānamācaret

5

नदीप्रदेशमासाद्य देवदृक् प्रत्यहं क्रमात् ।। यवैस्तिलैस्तथाज्येन होमः स्यात्तिलतण्डुलैः

nadīpradeśamāsādya devadṛk pratyahaṃ kramāt || yavaistilaistathājyena homaḥ syāttilataṇḍulaiḥ

6

रक्तं पीतं तथा कृष्णं श्वेतं वस्त्रं दिनक्रमात् ।। शुभमेतद्व्रतं कृत्वा पूर्णं संवत्सरं नरः ।। नाकलोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश

raktaṃ pītaṃ tathā kṛṣṇaṃ śvetaṃ vastraṃ dinakramāt || śubhametadvrataṃ kṛtvā pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ naraḥ || nākalokamavāpnoti yāvadindrāścaturdaśa

7

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वसुन्धरेशो विजितारिपक्षः ।। जनाभिरामः सुभगः प्रकृत्या ततोपि विप्रत्वमुपैति भूयः

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo vasundhareśo vijitāripakṣaḥ || janābhirāmaḥ subhagaḥ prakṛtyā tatopi vipratvamupaiti bhūyaḥ

138

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रतवर्णनो नामा ष्टात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍevajrasaṃvāde caturmūrtivratavarṇano nāmā ṣṭātriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। विष्णुर्भूमिर्नभो ब्रह्मा तस्य रूपचतुष्टयम्

mārkaṇḍeya uvāca || || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || viṣṇurbhūmirnabho brahmā tasya rūpacatuṣṭayam

2

तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेत्ततः ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

teṣāṃ tu rūpanirmāṇaṃ kṛtvā tānarcayettataḥ || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

3

आद्येह्नि चैत्रशुक्लस्य विष्णुं देवं समर्चयेत् ।। द्वितीयादिषु धर्मज्ञ भुवं त्वां च पितामहम्

ādyehni caitraśuklasya viṣṇuṃ devaṃ samarcayet || dvitīyādiṣu dharmajña bhuvaṃ tvāṃ ca pitāmaham

4

पूर्वव्रतोक्तं सकलं विधानमपरं भवेत् ।। व्रतमेतं नरः कृत्वा स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

pūrvavratoktaṃ sakalaṃ vidhānamaparaṃ bhavet || vratametaṃ naraḥ kṛtvā svargalokamavāpnuyāt

5

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो धर्माभिरामो द्रविणोपपन्नः ।। धनेन रूपेण सुखेन युक्तो जनाभिरामो विजितारिपक्षः

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo dharmābhirāmo draviṇopapannaḥ || dhanena rūpeṇa sukhena yukto janābhirāmo vijitāripakṣaḥ

139

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तार्तीयकचतुर्मूर्तिव्रतवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tārtīyakacaturmūrtivratavarṇano nāmaikonacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। बलं ज्ञानं तथैश्वर्यं शक्तिश्च यदुनन्दन

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || balaṃ jñānaṃ tathaiśvaryaṃ śaktiśca yadunandana

2

विख्यातं देवदेवस्य तस्य मूर्तिचतुष्टयम् ।। यदेव रूपं धर्मस्य बलस्योक्तं तदेव तु

vikhyātaṃ devadevasya tasya mūrticatuṣṭayam || yadeva rūpaṃ dharmasya balasyoktaṃ tadeva tu

3

रूपं ज्ञानस्य ते प्रोक्तं नरसिंहं तथा नृप ।। रुद्ररूपमथैश्वर्यं कथितं ते मया नृप

rūpaṃ jñānasya te proktaṃ narasiṃhaṃ tathā nṛpa || rudrarūpamathaiśvaryaṃ kathitaṃ te mayā nṛpa

4

शक्तिर्वराहः कथितो देवो मधुनिषूदनः ।। एवमेतन्मुखात्प्रोक्तं चतुर्मूर्तिधरस्य ते

śaktirvarāhaḥ kathito devo madhuniṣūdanaḥ || evametanmukhātproktaṃ caturmūrtidharasya te

5

पूर्वं बलमुखं तस्य वासुदेवमुखं भवेत् ।। दक्षिणं वदनं ज्ञानं देवं संकर्षणं विदुः

pūrvaṃ balamukhaṃ tasya vāsudevamukhaṃ bhavet || dakṣiṇaṃ vadanaṃ jñānaṃ devaṃ saṃkarṣaṇaṃ viduḥ

6

ऐश्वर्यं पश्चिमं वक्त्रं रौद्रं पापहरं तथा ।। वराहमुत्तरं वक्त्रमनिरुद्धं प्रकीर्तितम

aiśvaryaṃ paścimaṃ vaktraṃ raudraṃ pāpaharaṃ tathā || varāhamuttaraṃ vaktramaniruddhaṃ prakīrtitama

7

त्रिरात्रोपोषितश्चैत्रे पूर्वं संपूजयेन्मुखम् ।। तथा वैशाखमासे तु पूजयेद्दक्षिणामुखम् ।। ज्येष्ठे च पश्चिमं वक्त्रमाषाढेति तथोत्तरम्

trirātropoṣitaścaitre pūrvaṃ saṃpūjayenmukham || tathā vaiśākhamāse tu pūjayeddakṣiṇāmukham || jyeṣṭhe ca paścimaṃ vaktramāṣāḍheti tathottaram

8

गृहोपयोगि दातव्यं चैत्रे मासि द्विजातये ।। रणोपयोगि दातव्यं वैशाखे यादवोत्तम

gṛhopayogi dātavyaṃ caitre māsi dvijātaye || raṇopayogi dātavyaṃ vaiśākhe yādavottama

9

यागोपयोगि दातव्यं तथा ज्येष्ठे द्विजातये। यज्ञोपयोगि दातव्यं मास्याषाढे तथैव च

yāgopayogi dātavyaṃ tathā jyeṣṭhe dvijātaye| yajñopayogi dātavyaṃ māsyāṣāḍhe tathaiva ca

3.140.10

व्रतमेतन्नरः कृत्वा पूर्णं मासचतुष्टयम् ।। पारणे प्रथमे प्राप्ते भवतीति विनिश्चयः

vratametannaraḥ kṛtvā pūrṇaṃ māsacatuṣṭayam || pāraṇe prathame prāpte bhavatīti viniścayaḥ

11

पारणं प्रथमं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते।। दशवर्षसहस्राणि स्वर्गं भुक्त्वा यथोदितम्

pāraṇaṃ prathamaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate|| daśavarṣasahasrāṇi svargaṃ bhuktvā yathoditam

12

सौम्यादिषु च यामेषु द्वितीयं पारणं भवेत् ।। द्वितीयं पारणं कृत्वा भोजयेद्ब्राह्मणाञ्शुचिः ।। भोजनं गोरसप्रायं मृद्वीकाशर्करायुतम्

saumyādiṣu ca yāmeṣu dvitīyaṃ pāraṇaṃ bhavet || dvitīyaṃ pāraṇaṃ kṛtvā bhojayedbrāhmaṇāñśuciḥ || bhojanaṃ gorasaprāyaṃ mṛdvīkāśarkarāyutam

13

प्राप्ते तृतीये द्विजपारणे च प्राप्नोति देवस्य सलोकतां सः ।। स्वर्गेन्दुलोकौ च तथोक्तकालं भुक्त्वा सुखी सर्वसमृद्धिकामः

prāpte tṛtīye dvijapāraṇe ca prāpnoti devasya salokatāṃ saḥ || svargendulokau ca tathoktakālaṃ bhuktvā sukhī sarvasamṛddhikāmaḥ

140

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्थः चतुर्मूर्तिव्रतवर्णनो नाम चत्वारिंशदुत्तरशतमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturthaḥ caturmūrtivratavarṇano nāma catvāriṃśaduttaraśatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १४१-१४५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। विद्याकामेन कर्तव्यं नरेण सुविपश्चिता

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || vidyākāmena kartavyaṃ nareṇa suvipaścitā

2

बहिः स्नानं नरः कृत्वा कृतऋग्वेदपूजनः ।। ऋग्वेदं शृणुयान्नित्यं मासमात्रमतन्द्रितः

bahiḥ snānaṃ naraḥ kṛtvā kṛtaṛgvedapūjanaḥ || ṛgvedaṃ śṛṇuyānnityaṃ māsamātramatandritaḥ

3

चैत्रादारभ्य धर्मज्ञः नित्यं नक्ताशनो द्विजः ।। यस्माच्छ्रुतं द्विजात्तस्य ज्येष्ठस्य चरमेहनि

caitrādārabhya dharmajñaḥ nityaṃ naktāśano dvijaḥ || yasmācchrutaṃ dvijāttasya jyeṣṭhasya caramehani

4

वासोयुगं हिरण्यं च तथा धेनुं पयस्विनीम ।। घृतपूर्णं कांस्यपात्रं सहिरण्यं च दक्षिणा

vāsoyugaṃ hiraṇyaṃ ca tathā dhenuṃ payasvinīma || ghṛtapūrṇaṃ kāṃsyapātraṃ sahiraṇyaṃ ca dakṣiṇā

5

आषाढादिषु मासेषु यजुर्वेदव्रतं भवेत ।। आश्विनादिषु मासेषु सामवेदव्रतं भवेत्

āṣāḍhādiṣu māseṣu yajurvedavrataṃ bhaveta || āśvinādiṣu māseṣu sāmavedavrataṃ bhavet

6

तथा सर्वव्रतं नाम पौषादिषु विधीयते ।। सर्वेषु सर्वं कर्तव्यमृग्वेदव्रतकीर्तितम्

tathā sarvavrataṃ nāma pauṣādiṣu vidhīyate || sarveṣu sarvaṃ kartavyamṛgvedavratakīrtitam

7

वेदात्मनो वासुदेवस्य पूजां कृत्वा नरो द्रादशवत्सराणि ।। विष्णोलोकं याति लोके विशिष्टं यस्तं प्राप्तः सर्वदुःखं जहाति

vedātmano vāsudevasya pūjāṃ kṛtvā naro drādaśavatsarāṇi || viṣṇolokaṃ yāti loke viśiṣṭaṃ yastaṃ prāptaḥ sarvaduḥkhaṃ jahāti

141

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमचतुर्मूर्तिकल्पे वेदव्रतो नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pañcamacaturmūrtikalpe vedavrato nāmaikacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।।* चतुर्व्यूह सर्वात्मनां तु कर्तव्या यथा पूजा जगद्गुरोः।। चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां तु सोपवासो जितेन्द्रियः

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || caturvyūha sarvātmanāṃ tu kartavyā yathā pūjā jagadguroḥ|| caitraśuklacaturthyāṃ tu sopavāso jitendriyaḥ*

2

चतुर्थ्यां वासुदेवस्य कृत्वा संपूजनं शुभम ।। काञ्चनं दक्षिणां दद्याद्द्विजाय ब्रह्मचारिणे

caturthyāṃ vāsudevasya kṛtvā saṃpūjanaṃ śubhama || kāñcanaṃ dakṣiṇāṃ dadyāddvijāya brahmacāriṇe

3

तथा सङ्कर्षणं देवं पूजयित्वा जगद्गुरुम् ।। वैशाखे तु गृहस्थाय दद्याच्छय्यां सुसंस्कृताम्

tathā saṅkarṣaṇaṃ devaṃ pūjayitvā jagadgurum || vaiśākhe tu gṛhasthāya dadyācchayyāṃ susaṃskṛtām

4

संपूज्य देवं प्रद्युम्नं ज्येष्ठे मासि यथाविधि ।। वनस्थाय तथा दद्यात्फलमूलं सगोरसम्

saṃpūjya devaṃ pradyumnaṃ jyeṣṭhe māsi yathāvidhi || vanasthāya tathā dadyātphalamūlaṃ sagorasam

5

अनिरुद्धं तथाषाढे पूजयित्वा जगद्गुरुम् ।। दद्यादलाबुपात्रं च योगस्थाय द्विजातये

aniruddhaṃ tathāṣāḍhe pūjayitvā jagadgurum || dadyādalābupātraṃ ca yogasthāya dvijātaye

6

इत्येवं पारणं प्रोक्तं स्वर्गलोके महीयते ।। द्वितीये पारणे प्राप्ते शक्रलोके महीयते

ityevaṃ pāraṇaṃ proktaṃ svargaloke mahīyate || dvitīye pāraṇe prāpte śakraloke mahīyate

7

सालोक्यमायात्यथ केशवस्य प्राप्ते तृतीये त्वथ पारणे च ।। इत्याश्रमाख्यं व्रतमुत्तमं ते मयेति कल्मषनाशकारि

sālokyamāyātyatha keśavasya prāpte tṛtīye tvatha pāraṇe ca || ityāśramākhyaṃ vratamuttamaṃ te mayeti kalmaṣanāśakāri

142

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे आश्रमव्रतवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtikalpe āśramavratavarṇano nāma dvicatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। चतुरात्मा हरिः प्रोक्तश्चत्वारस्तु हुताशनाः

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || caturātmā hariḥ proktaścatvārastu hutāśanāḥ

2

आहिताग्निर्द्विजो यस्य विद्यतेऽग्निचतुष्टयम् ।। सोपवासश्चतुर्थ्यां तु शुक्लपक्षस्य फाल्गुने

āhitāgnirdvijo yasya vidyate'gnicatuṣṭayam || sopavāsaścaturthyāṃ tu śuklapakṣasya phālgune

3

अभ्यर्च्य चतुरात्मानं वासुदेवमतन्द्रितः ।। तस्मै दद्याद्द्विजेन्द्राय तिलप्रस्थानि षोडश

abhyarcya caturātmānaṃ vāsudevamatandritaḥ || tasmai dadyāddvijendrāya tilaprasthāni ṣoḍaśa

4

सुवर्णस्य सुवर्णं च वस्त्रं घृततुलामपि ।। एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदतन्द्रितः

suvarṇasya suvarṇaṃ ca vastraṃ ghṛtatulāmapi || evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vratametadatandritaḥ

5

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। विमानेनार्कवर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || vimānenārkavarṇena svargalokaṃ ca gacchati

6

मानुषो दीप्ततेजाः स्याद्दीप्ताग्निः प्रमदाप्रियः ।। रिपूञ्जयति संग्रामे धनवांश्च तथा भवेत्

mānuṣo dīptatejāḥ syāddīptāgniḥ pramadāpriyaḥ || ripūñjayati saṃgrāme dhanavāṃśca tathā bhavet

7

ये त्वग्नयो वै चतुरः प्रदिष्टाः स वासुदेवः कथितश्चतुर्धा ।। यः पूजयेद्ब्राह्मणमाहिताऽग्निं देवः स तेनाप्यथ पूजितः स्यात्

ye tvagnayo vai caturaḥ pradiṣṭāḥ sa vāsudevaḥ kathitaścaturdhā || yaḥ pūjayedbrāhmaṇamāhitā'gniṃ devaḥ sa tenāpyatha pūjitaḥ syāt

143

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तमचतुर्मूर्तिकल्पे अग्निव्रतवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saptamacaturmūrtikalpe agnivratavarṇano nāma tricatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। चैत्रशुक्लसमारम्भे प्रथमेऽह्नि पूजयेत

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || caitraśuklasamārambhe prathame'hni pūjayeta

2

कृतं शुक्लेन सर्वेण गन्धमाल्यादिना द्विजः ।। द्वितीयेऽहनि रक्तेन तथा त्रेतां तु पूजयेत्

kṛtaṃ śuklena sarveṇa gandhamālyādinā dvijaḥ || dvitīye'hani raktena tathā tretāṃ tu pūjayet

3

तृतीयेऽहनि पीतेन द्वापरं पूजयेद्बुधः ।। चतुर्थेऽहनि कृष्णेन तिष्यं संपूजयेद्युगम्

tṛtīye'hani pītena dvāparaṃ pūjayedbudhaḥ || caturthe'hani kṛṣṇena tiṣyaṃ saṃpūjayedyugam

4

सिद्धार्थकैः कुंकुमेन तथैव च हरिद्रया ।। तथैवामलकस्नानमाचरेद्दिवसक्रमात्

siddhārthakaiḥ kuṃkumena tathaiva ca haridrayā || tathaivāmalakasnānamācareddivasakramāt

5

सिद्धार्थकाक्षततिलैर्घृतेन जुहुयात्तथा ।। मुक्ताफलं तथा वज्रं पद्मरागं च यादव

siddhārthakākṣatatilairghṛtena juhuyāttathā || muktāphalaṃ tathā vajraṃ padmarāgaṃ ca yādava

6

इन्द्रनीलं तथा दद्याद्विप्रेषु दिवसक्रमात् ।। क्षीरेण प्राणयात्रां तु कुर्यात्प्रत्यहमेव तु

indranīlaṃ tathā dadyādvipreṣu divasakramāt || kṣīreṇa prāṇayātrāṃ tu kuryātpratyahameva tu

7

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदेकं चतुर्युगं मोदति नाकपृष्ठे ।। संपूज्य देवं युगमूर्तिसंज्ञं चतुर्युगं शास्ति महीं समग्राम्

kṛtvā vrataṃ vatsarametadekaṃ caturyugaṃ modati nākapṛṣṭhe || saṃpūjya devaṃ yugamūrtisaṃjñaṃ caturyugaṃ śāsti mahīṃ samagrām

144

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० माकण्डेयवज्रसंवादे अष्टमचतुर्मूर्ति कल्पे चतुर्युगव्रतवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mākaṇḍeyavajrasaṃvāde aṣṭamacaturmūrti kalpe caturyugavratavarṇano nāma catuścatvāriṃduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। नित्यं चतुर्षु मासेषु श्रावणाद्येषु यादव

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || nityaṃ caturṣu māseṣu śrāvaṇādyeṣu yādava

2

चतुःसागरचिह्नानि पूर्णकुम्भानि पूजयेत ।। चतुरात्मा हरिर्ज्ञेयः सागरात्मा विचक्षणैः ।। स्नानं समाचरेन्नित्यं नदीतोयेषु यादव

catuḥsāgaracihnāni pūrṇakumbhāni pūjayeta || caturātmā harirjñeyaḥ sāgarātmā vicakṣaṇaiḥ || snānaṃ samācarennityaṃ nadītoyeṣu yādava

3

होमं च प्रत्यहं कुर्याद् गव्येन पयसा तथा ।। तानि कुम्भानि विप्रेभ्यः प्रत्यहं विनिवेदयेत्

homaṃ ca pratyahaṃ kuryād gavyena payasā tathā || tāni kumbhāni viprebhyaḥ pratyahaṃ vinivedayet

4

सोपहाराणि धर्मज्ञ भक्त्या शक्त्या तथैव च ।। नक्तं च प्राशनं कुर्य्यात्सततं तैलवर्जितम्

sopahārāṇi dharmajña bhaktyā śaktyā tathaiva ca || naktaṃ ca prāśanaṃ kuryyātsatataṃ tailavarjitam

5

कार्तिकस्यावसानेऽह्नि भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ।। धेनुं दत्त्वा च विप्राय नाकपृष्ठे महीयते ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

kārtikasyāvasāne'hni bhojayitvā dvijottamān || dhenuṃ dattvā ca viprāya nākapṛṣṭhe mahīyate || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

6

मानुष्यमासाद्य महीपतिः स्याद्भुक्त्वा महीं सागरमेखलान्ताम् ।। तत्रापि धर्मस्य पतिर्निविष्टो भवत्यरोगश्च बलेन युक्तः

mānuṣyamāsādya mahīpatiḥ syādbhuktvā mahīṃ sāgaramekhalāntām || tatrāpi dharmasya patirniviṣṭo bhavatyarogaśca balena yuktaḥ

145

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विष्णुचतुर्मूर्तिकल्पे सागरव्रतवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde viṣṇucaturmūrtikalpe sāgaravratavarṇano nāma pañcacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १४६-१५०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। वासुदेवस्य गरुडस्तालः सङ्कर्षणस्य च

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || vāsudevasya garuḍastālaḥ saṅkarṣaṇasya ca

2

प्रद्युम्नस्य तथा चिह्नं मकरो व्यादिताननः।। देवोऽनिरुद्धो धर्मज्ञ ऋष्यकेतुः प्रकीर्ततः

pradyumnasya tathā cihnaṃ makaro vyāditānanaḥ|| devo'niruddho dharmajña ṛṣyaketuḥ prakīrtataḥ

3

पीतं नीलं तथा श्वेतं रक्तं च यदुनन्दन।। तेषां तु कथितं वासः पताका तादृगिष्यते

pītaṃ nīlaṃ tathā śvetaṃ raktaṃ ca yadunandana|| teṣāṃ tu kathitaṃ vāsaḥ patākā tādṛgiṣyate

4

यस्य देवस्य यच्चिह्नं स चात्मा नाम कीर्तितः ।। पताका यादृशी यस्य वसनं तस्य तादृशम्

yasya devasya yaccihnaṃ sa cātmā nāma kīrtitaḥ || patākā yādṛśī yasya vasanaṃ tasya tādṛśam

5

चैत्रे तु प्रत्यहं मासि गरुडं पूजयेन्नरः ।। पीतेन गंधनैवेद्यमाल्यवस्त्रादिना द्विजः

caitre tu pratyahaṃ māsi garuḍaṃ pūjayennaraḥ || pītena gaṃdhanaivedyamālyavastrādinā dvijaḥ

6

वैशाखे च तथा मासि तालं संपूजयेत्सदा ।। नीलेन गंधनैवेद्यमाल्यवस्त्रादिना द्विजः

vaiśākhe ca tathā māsi tālaṃ saṃpūjayetsadā || nīlena gaṃdhanaivedyamālyavastrādinā dvijaḥ

8

ऋष्यं संपूजयेद्देवं मास्याषाढे यथाविधि ।। रक्तेन गन्धनैवेद्यमाल्यवस्त्रादिना द्विजः।।७।। । बहिः स्नानं तथा कुर्याद्वह्निसंपूजनं ततः ।। नित्यं च कुर्याद्धर्मज्ञ तथा ब्राह्मणतर्पणम्

ṛṣyaṃ saṃpūjayeddevaṃ māsyāṣāḍhe yathāvidhi || raktena gandhanaivedyamālyavastrādinā dvijaḥ||7|| | bahiḥ snānaṃ tathā kuryādvahnisaṃpūjanaṃ tataḥ || nityaṃ ca kuryāddharmajña tathā brāhmaṇatarpaṇam

9

प्राणयात्रा तथा कुर्यादुक्तं तैलविवर्जितम् ।। अधःशायी तथा च स्याद् ब्रह्मचारी तथा भवेत्

prāṇayātrā tathā kuryāduktaṃ tailavivarjitam || adhaḥśāyī tathā ca syād brahmacārī tathā bhavet

3.146.10

व्रतमेत्तथा कुर्यान्नित्यं मासचतुष्टयम् ।। ब्राह्मणान्पूजयेच्छक्त्या चाषाढचरमेहनि

vratamettathā kuryānnityaṃ māsacatuṣṭayam || brāhmaṇānpūjayecchaktyā cāṣāḍhacaramehani

11

वस्त्राण्यर्थानि धर्मज्ञ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। कृत्वैकं पारणं राजन्स्वर्गलोके महीयते

vastrāṇyarthāni dharmajña dadyādvipreṣu dakṣiṇām || kṛtvaikaṃ pāraṇaṃ rājansvargaloke mahīyate

12

द्वितीयं पारणं कृत्वा शक्रलोके महीयते ।। तृतीयं पारणं कृत्वा ब्रह्मलोके महीयते

dvitīyaṃ pāraṇaṃ kṛtvā śakraloke mahīyate || tṛtīyaṃ pāraṇaṃ kṛtvā brahmaloke mahīyate

13

कृत्वा पारणषट्कं तु रुद्रलोके महीयते ।। विष्णुलोकमवाप्नोति कृत्वा द्वादशपारणम्

kṛtvā pāraṇaṣaṭkaṃ tu rudraloke mahīyate || viṣṇulokamavāpnoti kṛtvā dvādaśapāraṇam

14

ध्वजव्रतं द्वादशवत्सराणि कृत्वा नरो भार्गववंशमुख्य ।। सायुज्यमायाति जनार्दनस्य देवस्य विष्णोः परमेश्वरस्य

dhvajavrataṃ dvādaśavatsarāṇi kṛtvā naro bhārgavavaṃśamukhya || sāyujyamāyāti janārdanasya devasya viṣṇoḥ parameśvarasya

146

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे ध्वजव्रतवर्णनो नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtikalpe dhvajavratavarṇano nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। ईशानं च तथा वह्निं विरूपाक्षं समीरणम्

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || īśānaṃ ca tathā vahniṃ virūpākṣaṃ samīraṇam

2

विज्ञेयं यदुशार्दूल देवमूर्तिचतुष्टयम् ।। तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः

vijñeyaṃ yaduśārdūla devamūrticatuṣṭayam || teṣāṃ tu rūpanirmāṇaṃ kṛtvā tānarcayedbudhaḥ

3

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। चैत्रशुक्ले महाभागं प्रतिपत्प्रभृति क्रमात्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || caitraśukle mahābhāgaṃ pratipatprabhṛti kramāt

4

भौमनादेयताडाकसारसैः स्नानमाचरेत् ।। दध्ना तिलैर्यवैर्होमो घृतेन च तथा भवेत्

bhaumanādeyatāḍākasārasaiḥ snānamācaret || dadhnā tilairyavairhomo ghṛtena ca tathā bhavet

5

कर्पूरकुङ्कुमं चैव तथैवागुरुचंदने ।। ब्राह्मणेषु प्रदातव्यं तथा राजन्दिन क्रमात

karpūrakuṅkumaṃ caiva tathaivāgurucaṃdane || brāhmaṇeṣu pradātavyaṃ tathā rājandina kramāta

6

दिनत्रयं तथाश्नीयात्सायंप्रातरयाचितम् ।। दिनमेकं तथाश्नीयाद्ब्रह्मचारी नरोत्तम

dinatrayaṃ tathāśnīyātsāyaṃprātarayācitam || dinamekaṃ tathāśnīyādbrahmacārī narottama

7

एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vrataṃ puruṣasattama || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

8

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वसुन्धरेशो विजितारिपक्षः ।। जन्मान्तरे स्याद्द्विजवर्यमुख्यो वेदप्रसक्तो बहुयज्ञयाजी

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo vasundhareśo vijitāripakṣaḥ || janmāntare syāddvijavaryamukhyo vedaprasakto bahuyajñayājī

147

इति श्रीष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे देवमूर्तिव्रतवर्णनोनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtikalpe devamūrtivratavarṇanonāma saptacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। शङ्खचक्रगदापद्मश्चतुरात्मा प्रकीर्तितः

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || śaṅkhacakragadāpadmaścaturātmā prakīrtitaḥ

2

वासुदेवः स्मृतः शङ्खश्चक्रं संकर्षणस्तथा ।। प्रद्युम्नश्च गदा पद्ममनिरुद्धो जगद्गुरुः

vāsudevaḥ smṛtaḥ śaṅkhaścakraṃ saṃkarṣaṇastathā || pradyumnaśca gadā padmamaniruddho jagadguruḥ

3

श्रावणादिषु मासेषु बहिः स्नानस्तु भक्तभुक् ।। तेषां संपूजनं कुर्यात्प्रतिमासमतः क्रमात्

śrāvaṇādiṣu māseṣu bahiḥ snānastu bhaktabhuk || teṣāṃ saṃpūjanaṃ kuryātpratimāsamataḥ kramāt

4

गन्धमाल्य नमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। ततस्तु कार्तिकस्यान्ते समाप्ते तु तथा व्रते

gandhamālya namaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || tatastu kārtikasyānte samāpte tu tathā vrate

5

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ।। कांस्यपात्रं च सघृतं ससुवर्णं तथैव च

brāhmaṇānbhojayedbhaktyā dadyācchaktyā ca dakṣiṇām || kāṃsyapātraṃ ca saghṛtaṃ sasuvarṇaṃ tathaiva ca

6

कृत्वा व्रतं मासचतुष्टयं तु प्राप्नोति लोकं त्रिदशेश्वरस्य।। मानुष्यमासाद्य तथेह पश्चाद्वसुन्धरेशो भवतीह वीरः

kṛtvā vrataṃ māsacatuṣṭayaṃ tu prāpnoti lokaṃ tridaśeśvarasya|| mānuṣyamāsādya tatheha paścādvasundhareśo bhavatīha vīraḥ

148

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रतकल्पे आयुधव्रतवर्णनो नामाष्टाचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtivratakalpe āyudhavratavarṇano nāmāṣṭācatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यासि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। त्रिरात्रोपोषितः सम्यग्वसन्ते विषुवद्दिने

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāsi caturmūrtivrataṃ tava || trirātropoṣitaḥ samyagvasante viṣuvaddine

2

पूजां कृत्वा यथाशक्ति वासुदेवस्य शत्रुहन् ।। ततो मासत्रयं नित्यं वासुदेवं तु पूजयेत

pūjāṃ kṛtvā yathāśakti vāsudevasya śatruhan || tato māsatrayaṃ nityaṃ vāsudevaṃ tu pūjayeta

3

तच्च मासत्रयं तिष्ठेत्फलाहारो विचक्षणः ।। ततः शारदमासाद्य धर्मज्ञं विषुवद्दिनम्

tacca māsatrayaṃ tiṣṭhetphalāhāro vicakṣaṇaḥ || tataḥ śāradamāsādya dharmajñaṃ viṣuvaddinam

4

त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा प्रद्युम्नं पूजयेत्प्रियम् ।। होमं कृत्वा ततोश्नीयाद्दत्त्वा दानं च शक्तितः

trirātropoṣitaḥ snātvā pradyumnaṃ pūjayetpriyam || homaṃ kṛtvā tatośnīyāddattvā dānaṃ ca śaktitaḥ

5

प्राणयात्रां तु कुर्वीत यावकेन महामते।। व्रतावसानमासाद्य वासन्तं विषुवद्दिनम् ।। ब्राह्मणं भोजयेच्छक्त्या दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम्

prāṇayātrāṃ tu kurvīta yāvakena mahāmate|| vratāvasānamāsādya vāsantaṃ viṣuvaddinam || brāhmaṇaṃ bhojayecchaktyā dadyādvipreṣu dakṣiṇām

6

काञ्चनं रजतं वस्त्रं गां च यादवनन्दन ।। एतत्संवत्सरं कृत्वा व्रतं नाम हरिप्रियम्

kāñcanaṃ rajataṃ vastraṃ gāṃ ca yādavanandana || etatsaṃvatsaraṃ kṛtvā vrataṃ nāma haripriyam

7

स्वर्गलोकमवाप्नोति बहुकालमसंशयम् ।। ततोऽश्विलोकान्प्राप्नोति वसुलोकं ततो द्विजः

svargalokamavāpnoti bahukālamasaṃśayam || tato'śvilokānprāpnoti vasulokaṃ tato dvijaḥ

8

विश्वेषां चैव देवानां तथैवाङ्गिरसां द्विजः ।। रुद्राणामथ साध्यानां भृगूणां सवितुस्तथा

viśveṣāṃ caiva devānāṃ tathaivāṅgirasāṃ dvijaḥ || rudrāṇāmatha sādhyānāṃ bhṛgūṇāṃ savitustathā

9

मरुतामपि धर्मज्ञ शिशिरांशोस्तथैव च ।। प्राप्नोति देवलोकं च कामचारी विहङ्गमः

marutāmapi dharmajña śiśirāṃśostathaiva ca || prāpnoti devalokaṃ ca kāmacārī vihaṅgamaḥ

3.149.10

प्राप्नोति लोकं स हुताशनस्य शक्रस्य देवस्य तथा हरस्य ।। लोकं समासाद्य पितामहस्य ततः स विष्णोः पुरुषः प्रयाति

prāpnoti lokaṃ sa hutāśanasya śakrasya devasya tathā harasya || lokaṃ samāsādya pitāmahasya tataḥ sa viṣṇoḥ puruṣaḥ prayāti

149

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रतकल्पे फलाहारहरिप्रियव्रतवर्णनो नामैकोनपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtivratakalpe phalāhāraharipriyavratavarṇano nāmaikonapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। तस्मिन्नेव व्रते राजन्मया पूर्वोदिते शुभे

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || tasminneva vrate rājanmayā pūrvodite śubhe

2

विष्णोः स्थाने त्वनन्तस्य पूजा कार्या विजानता ।। तस्य संपूजनं कृत्वा महीगगनवेधसाम्

viṣṇoḥ sthāne tvanantasya pūjā kāryā vijānatā || tasya saṃpūjanaṃ kṛtvā mahīgaganavedhasām

3

द्वितीयादिषु कुर्वीत यथावद्विजितेन्द्रियः ।। अनन्तं पूजयेद्विद्वान्प्रथमेह्नि यथाविधि

dvitīyādiṣu kurvīta yathāvadvijitendriyaḥ || anantaṃ pūjayedvidvānprathamehni yathāvidhi

4

व्रतमेतन्नरः कृत्वा पूर्णं संवत्सरं ततः।। विष्णुलोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश

vratametannaraḥ kṛtvā pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ tataḥ|| viṣṇulokamavāpnoti yāvadindrāścaturdaśa

5

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः ।। धनेन रूपेण सुखेन युक्तो जनाभिरामः प्रमदाप्रियश्च

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo jitendriyaḥ satyaparo vinītaḥ || dhanena rūpeṇa sukhena yukto janābhirāmaḥ pramadāpriyaśca

150

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पेऽनन्ततवर्णनो नाम पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtikalpe'nantatavarṇano nāma pañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १५१-१५५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ।। वासुदेवांशकाज्जाताः सर्वे देवगणा नृप

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi caturmūrtivrataṃ tava || vāsudevāṃśakājjātāḥ sarve devagaṇā nṛpa

2

अधिकेन तदंशेन साध्या जातास्तथासुराः ।। तत्रापि चाधिकांशेन चतुरात्मा हरिः स्मृतः

adhikena tadaṃśena sādhyā jātāstathāsurāḥ || tatrāpi cādhikāṃśena caturātmā hariḥ smṛtaḥ

3

नरो नारायणश्चैव हयो हंसश्च वीर्यवान् ।। हयो हरिरिति ख्यातो हंसः कृष्णश्च कीर्तितः

naro nārāyaṇaścaiva hayo haṃsaśca vīryavān || hayo haririti khyāto haṃsaḥ kṛṣṇaśca kīrtitaḥ

4

चतुरात्मा हरि र्जातो गृहे धर्मस्य यादव ।। आदित्येषु तथा युक्तो मित्रावरुणसंज्ञकौ

caturātmā hari rjāto gṛhe dharmasya yādava || ādityeṣu tathā yukto mitrāvaruṇasaṃjñakau

5

तावेव साध्यौ जानीहि हरिं कृष्णं च यादव ।। आदित्येषु तु या युक्तौ शक्रविष्णू सुरोत्तमौ

tāveva sādhyau jānīhi hariṃ kṛṣṇaṃ ca yādava || ādityeṣu tu yā yuktau śakraviṣṇū surottamau

6

तावेव सिद्धसाध्येषु नरनारायणौ पुनः ।। चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां तु सोपवासस्तु पूजयेत्

tāveva siddhasādhyeṣu naranārāyaṇau punaḥ || caitraśuklacaturthyāṃ tu sopavāsastu pūjayet

7

देवेशं चतुरात्मानं वित्तशक्त्या नराधिप ।। व्रतमेतन्नरः कृत्वा पूर्णं द्वादशवत्सरम्।। न दुर्गतिमवाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति

deveśaṃ caturātmānaṃ vittaśaktyā narādhipa || vratametannaraḥ kṛtvā pūrṇaṃ dvādaśavatsaram|| na durgatimavāpnoti mokṣopāyaṃ ca vindati

8

ततः समासाद्य च निष्कलत्वं परेण पुंसा च समत्वमेति ।। सर्वेश्वरश्चाप्रतिमप्रभावो विमुक्तदुःखो भुवनस्य गोप्ता

tataḥ samāsādya ca niṣkalatvaṃ pareṇa puṃsā ca samatvameti || sarveśvaraścāpratimaprabhāvo vimuktaduḥkho bhuvanasya goptā

151

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रते श्रीविष्णुव्रतवर्णनो नामैकपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde caturmūrtivrate śrīviṣṇuvratavarṇano nāmaikapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

3.152

समाप्तं चतुर्मूर्तिव्रतम्

samāptaṃ caturmūrtivratam

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि पञ्चमूर्तेस्तथार्चनम् ।। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pañcamūrtestathārcanam || pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca

2

वासुदेवस्य देवस्य कथिताः पञ्चमूर्तयः ।। चैत्रे तु पञ्चमीं शुक्लां समासाद्य विचक्षणः

vāsudevasya devasya kathitāḥ pañcamūrtayaḥ || caitre tu pañcamīṃ śuklāṃ samāsādya vicakṣaṇaḥ

3

सोपवासो हरिं देवं पञ्चात्मानं समर्चयेत् ।। पञ्चमण्डलगाः कार्याः पञ्चभिर्वणकैः पृथक्

sopavāso hariṃ devaṃ pañcātmānaṃ samarcayet || pañcamaṇḍalagāḥ kāryāḥ pañcabhirvaṇakaiḥ pṛthak

74.18

पार्थिवं मण्डलं कार्यं शुक्ल वर्णं महीपते ।। वारुणं च तथा श्वेतं रक्तमाग्नेयमिष्यते ।। ४ ।। तु. अग्निपुराणम् अध्यायः

pārthivaṃ maṇḍalaṃ kāryaṃ śukla varṇaṃ mahīpate || vāruṇaṃ ca tathā śvetaṃ raktamāgneyamiṣyate || 4 || tu. agnipurāṇam adhyāyaḥ

5

पीतं भवति वायव्यं कृष्णमाकाशदैवतम् ।। समानवर्णैर्गंधैस्तु पुष्पैस्तानर्चयेत्पृथक्

pītaṃ bhavati vāyavyaṃ kṛṣṇamākāśadaivatam || samānavarṇairgaṃdhaistu puṣpaistānarcayetpṛthak

6

शक्त्या च धूपदीपाद्यैर्यथालाभमरिन्दम ।। यवैर्वान्यैस्तिलैश्चैव सर्षपैश्च घृतेन च

śaktyā ca dhūpadīpādyairyathālābhamarindama || yavairvānyaistilaiścaiva sarṣapaiśca ghṛtena ca

7

पञ्चभिर्जुहुयान्मिश्रैः सर्वेषां च पृथक्पृथक् ।। तल्लिङ्गैरथ मन्त्रैर्वा त्वथ वा नृप नामभिः

pañcabhirjuhuyānmiśraiḥ sarveṣāṃ ca pṛthakpṛthak || talliṅgairatha mantrairvā tvatha vā nṛpa nāmabhiḥ

8

ॐकारपूर्वकैर्हुत्वा शक्त्या विप्राँस्तु पूजयेत् ।। एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णे संवत्सरे ततः

ॐkārapūrvakairhutvā śaktyā viprām̐stu pūjayet || evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā pūrṇe saṃvatsare tataḥ

9

दत्त्वा विप्रेषु वस्त्राणि देवरङ्गसमानि च ।। महाभूतव्रतमिदं यः करोत्यथ पञ्चकम्

dattvā vipreṣu vastrāṇi devaraṅgasamāni ca || mahābhūtavratamidaṃ yaḥ karotyatha pañcakam

3.152.10

पञ्चयज्ञमवाप्नोति क्रमशो येऽनुकीर्तिता. ।। बहून्यब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

pañcayajñamavāpnoti kramaśo ye'nukīrtitā. || bahūnyabdasahasrāṇi svargaloke mahīyate

11

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो बलान्वितो वैरिगणापहर्ता ।। श्रुतेन रूपेण गुणेन युक्तो जनाभिरामः प्रमदा प्रियश्च

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo balānvito vairigaṇāpahartā || śrutena rūpeṇa guṇena yukto janābhirāmaḥ pramadā priyaśca

152

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमूर्तिपञ्चमहाभूतव्रतवर्णनो नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pañcamūrtipañcamahābhūtavratavarṇano nāma dvipañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि पञ्चमूर्तिव्रतं तव ।। संवत्सरः स्मृतो वह्निस्तथार्कः परिवत्सरः

mārkaṇḍeya uvāca || idamanyatpravakṣyāmi pañcamūrtivrataṃ tava || saṃvatsaraḥ smṛto vahnistathārkaḥ parivatsaraḥ

2

इडापूर्वस्तथा सोम अनुपूर्वः प्रजापतिः ।। तत्पूर्वश्च तथा प्रोक्तो देवदेवो महेश्वरः

iḍāpūrvastathā soma anupūrvaḥ prajāpatiḥ || tatpūrvaśca tathā prokto devadevo maheśvaraḥ

3

तेषां मण्डलविन्यासैः प्राग्वदेव विधीयते ।। यागश्च पूजनं कार्यं होमः कार्यस्तथाविधः

teṣāṃ maṇḍalavinyāsaiḥ prāgvadeva vidhīyate || yāgaśca pūjanaṃ kāryaṃ homaḥ kāryastathāvidhaḥ

4

तिलव्रीहियवैश्चैव घृतेन सितसर्षपैः ।। तल्लिङ्गैरथ वा मन्त्रैर्नामभिः प्रत्यहं क्रमात्

tilavrīhiyavaiścaiva ghṛtena sitasarṣapaiḥ || talliṅgairatha vā mantrairnāmabhiḥ pratyahaṃ kramāt

5

नक्ताशनस्तथा तिष्ठेत्प्राग्वद्दिवसपञ्चकम् ।। संवत्सराख्ये वर्षे तु व्रतमेतत्समारभेत्

naktāśanastathā tiṣṭhetprāgvaddivasapañcakam || saṃvatsarākhye varṣe tu vratametatsamārabhet

6

व्रतावसाने दातव्यं सुवर्णं पञ्च यादव ।। चतुर्वेदविदां देयं शाखाभेदेन यादव

vratāvasāne dātavyaṃ suvarṇaṃ pañca yādava || caturvedavidāṃ deyaṃ śākhābhedena yādava

7

एकैकं पञ्चमं देयं तथा कालविदे भवेत् ।। अश्वमेधफलं ह्येतद्व्रतं तव मयेरितम्

ekaikaṃ pañcamaṃ deyaṃ tathā kālavide bhavet || aśvamedhaphalaṃ hyetadvrataṃ tava mayeritam

8

यथेष्टं लोकमाप्नोति कामचारी विहङ्गमः ।। कृतं नानेन धर्मज्ञ पूज्यमानः सुरासुरैः

yatheṣṭaṃ lokamāpnoti kāmacārī vihaṅgamaḥ || kṛtaṃ nānena dharmajña pūjyamānaḥ surāsuraiḥ

9

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वर्णेन रूपेण बलेन युक्तः ।। नृपः प्रतापानतशत्रुसंघो देवोत्तमो वा बहुयज्ञयाजी

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo varṇena rūpeṇa balena yuktaḥ || nṛpaḥ pratāpānataśatrusaṃgho devottamo vā bahuyajñayājī

153

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चव्रतविधौ संवत्सरपूजायामश्वमेधफलवर्णनो नाम त्रिष्पञ्चाशदुत्तरैकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pañcavratavidhau saṃvatsarapūjāyāmaśvamedhaphalavarṇano nāma triṣpañcāśaduttaraikaśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि श्रीव्रतं नाम ते व्रतम् ।। चैत्रशुक्लतृतीयायां स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्

mārkaṇḍeya uvāca || athātaḥ saṃpravakṣyāmi śrīvrataṃ nāma te vratam || caitraśuklatṛtīyāyāṃ snānamabhyaṅgapūrvakam

2

कृत्वा शुक्लाम्बरो राजञ्शुक्लमाल्यानुलेपनः ।। तिष्ठेद् घृतौदनाहारो भूमौ स्वप्याच्च तां निशाम्

kṛtvā śuklāmbaro rājañśuklamālyānulepanaḥ || tiṣṭhed ghṛtaudanāhāro bhūmau svapyācca tāṃ niśām

3

चतुर्थ्यां च तथा स्नानं बहिर्गत्वा समाचरेत।। पद्मिन्यां च विशेषेण ततः शुक्लाम्बरः शुचिः

caturthyāṃ ca tathā snānaṃ bahirgatvā samācareta|| padminyāṃ ca viśeṣeṇa tataḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ

4

लक्ष्मीं सम्पूजयेत्पद्मे कृतकेऽकृतकेऽपि वा ।। शुक्लेन गन्धमाल्येन घृतदीपेन चा प्यथ

lakṣmīṃ sampūjayetpadme kṛtake'kṛtake'pi vā || śuklena gandhamālyena ghṛtadīpena cā pyatha

5

दध्ना च परमान्नेन आर्द्रकेण गुडेन च ।। इक्षुणेक्षुविकारैश्च लवणेन च भूरिणा

dadhnā ca paramānnena ārdrakeṇa guḍena ca || ikṣuṇekṣuvikāraiśca lavaṇena ca bhūriṇā

6

स्वशक्त्या च महाराज भूयसा बलिक र्मणा ।। श्रीसूक्तेन ततो वह्नौ पद्मानि जुहुयाच्छुचिः

svaśaktyā ca mahārāja bhūyasā balika rmaṇā || śrīsūktena tato vahnau padmāni juhuyācchuciḥ

7

तदलाभे च बिल्वानि तदलाभे तथा घृतम्।। ब्राह्मणान्गोरसप्रायं घृतं भूयिष्ठमाशयेत्

tadalābhe ca bilvāni tadalābhe tathā ghṛtam|| brāhmaṇāngorasaprāyaṃ ghṛtaṃ bhūyiṣṭhamāśayet

8

सुवर्णमाषकं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम् ।। अनाहारस्ततः स्वप्याच्छुचौ देशे यथाविधि

suvarṇamāṣakaṃ dadyādbrāhmaṇebhyaśca dakṣiṇām || anāhārastataḥ svapyācchucau deśe yathāvidhi

9

ततस्तु पञ्चमीं प्राप्य पूर्वाह्णे पद्मिनी जले ।। स्नात्वा सम्पूजनं कुर्यात्प्राग्वदेव तथा प्रियः

tatastu pañcamīṃ prāpya pūrvāhṇe padminī jale || snātvā sampūjanaṃ kuryātprāgvadeva tathā priyaḥ

3.154.10

भूय एव द्विजे दद्यात्पूर्वं कनकमाषकम् ।। पद्माक्षमथ वा बिल्वं प्राश्नीयात्तदनन्तरम्

bhūya eva dvije dadyātpūrvaṃ kanakamāṣakam || padmākṣamatha vā bilvaṃ prāśnīyāttadanantaram

11

ततो हविष्यमश्नीयाद्वाग्यतो मानवोत्तमः ।। संवत्सरमिदं बिल्वं प्राश्नीयात्तदनन्तरम् ।। संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पार्थिवसत्तम

tato haviṣyamaśnīyādvāgyato mānavottamaḥ || saṃvatsaramidaṃ bilvaṃ prāśnīyāttadanantaram || saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ pārthivasattama

12

फलमाप्नोति विपुलं राजसूयाश्वमेधयोः ।। विना कनकदानेन व्रतमेतत्समाचरेत्

phalamāpnoti vipulaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ || vinā kanakadānena vratametatsamācaret

13

व्रतान्ते माषकं दद्याद्वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। सम्पूज्य सोपवासस्तु शुक्लपक्षस्य पञ्चमीम्

vratānte māṣakaṃ dadyādvahniṣṭomaphalaṃ labhet || sampūjya sopavāsastu śuklapakṣasya pañcamīm

19

नित्यमेव श्रियं देवीं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। बलमुत्तममाप्नोति रूपमारोग्यमेव च ।।१४ ।। । जगत्प्रधाना वरदा वरेण्या विभावरी सर्वगता नरेन्द्र ।। श्रद्धान्वितः पूजयतीह यस्तु कामानवाप्नोति स सर्वकालम्

nityameva śriyaṃ devīṃ śriyamāpnotyanuttamām || balamuttamamāpnoti rūpamārogyameva ca ||14 || | jagatpradhānā varadā vareṇyā vibhāvarī sarvagatā narendra || śraddhānvitaḥ pūjayatīha yastu kāmānavāpnoti sa sarvakālam

154

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमूर्तिविधौ लक्ष्मीव्रतवर्णनो नाम चतुष्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायु

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pañcamūrtividhau lakṣmīvratavarṇano nāma catuṣpañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyu

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथापरं प्रवक्ष्यामि पञ्चमूर्तिव्रतं तव ।। शङ्खं चक्रं गदां पद्मं पृथिवीं च महाभुज

mārkaṇḍeya uvāca || athāparaṃ pravakṣyāmi pañcamūrtivrataṃ tava || śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ pṛthivīṃ ca mahābhuja

2

गन्धैर्मण्डलकान्कृत्वा पञ्चपञ्चसु पूजयेत् ।। चैत्रशुक्लान्तमारभ्य पञ्चमीप्रभृतीर्नृप

gandhairmaṇḍalakānkṛtvā pañcapañcasu pūjayet || caitraśuklāntamārabhya pañcamīprabhṛtīrnṛpa

3

सोपवासो बहिः स्नातस्तथा शुक्लाम्बरः शुचिः ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

sopavāso bahiḥ snātastathā śuklāmbaraḥ śuciḥ || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

4

सर्वेषां पूजनं कृत्वा जुहुयाज्जातवेदसि ।। सर्वेषामेव देवानां नामभिस्तु तथा घृतम्

sarveṣāṃ pūjanaṃ kṛtvā juhuyājjātavedasi || sarveṣāmeva devānāṃ nāmabhistu tathā ghṛtam

5

ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र तदा मधुरभोजनम् ।।। संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतान्ते वस्त्र पञ्चकम्

brāhmaṇānbhojayeccātra tadā madhurabhojanam ||| saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vratānte vastra pañcakam

6

अश्वमेधमवाप्नोति पञ्चरात्रविदे ददत् ।। पञ्चवर्णं च राजेन्द्र राजसूयफलं लभेत्

aśvamedhamavāpnoti pañcarātravide dadat || pañcavarṇaṃ ca rājendra rājasūyaphalaṃ labhet

7

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो बलान्वितो धर्मपरो विनीतः ।। धनेन रूपेण सुखेन युक्तो राजाधिराजोऽप्यथ वा नरेन्द्रः

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo balānvito dharmaparo vinītaḥ || dhanena rūpeṇa sukhena yukto rājādhirājo'pyatha vā narendraḥ

155

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमूर्तिव्रते आयुधादिव्रतनिरूपणो नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pañcamūrtivrate āyudhādivratanirūpaṇo nāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १५६-१६०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि षण्मूर्तेरर्चनं तव ।। वसन्ते पूजयेन्नित्यं द्वौ मासौ मधुमाधवौ

mārkaṇḍeya uvāca || athātaḥ saṃpravakṣyāmi ṣaṇmūrterarcanaṃ tava || vasante pūjayennityaṃ dvau māsau madhumādhavau

2

फलैः पुष्पैः कषायैस्तु ग्रीष्मेग्रीष्मे च पूजयेत् ।। मधुरेण महाराज प्रावृट्काले हिते च तम्

phalaiḥ puṣpaiḥ kaṣāyaistu grīṣmegrīṣme ca pūjayet || madhureṇa mahārāja prāvṛṭkāle hite ca tam

3

अम्लेन पूजयेन्नित्यं शरदं लवणेन च।। बटुकेन च हेमन्ते तिक्तेन शिशिरे तथा

amlena pūjayennityaṃ śaradaṃ lavaṇena ca|| baṭukena ca hemante tiktena śiśire tathā

4

नक्ताशनस्तथा तिष्ठेदृतूक्तं वर्जयेद्रसम् ।। ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र ऋतूक्तं रसभोजनम्

naktāśanastathā tiṣṭhedṛtūktaṃ varjayedrasam || brāhmaṇānbhojayeccātra ṛtūktaṃ rasabhojanam

5

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं परमपावनम् ।। अश्वमेधमवाप्नोति राजसूयं च विन्दति

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ paramapāvanam || aśvamedhamavāpnoti rājasūyaṃ ca vindati

6

सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। फलमक्षय्यमाप्नोति व्रतस्यास्य नरोत्तम

sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || phalamakṣayyamāpnoti vratasyāsya narottama

7

चैत्रादथारभ्य सिते च षष्ठीं संपूजयेद्यो ऋतुषट्कमेवम् ।। कृतोपवासस्तु यथोक्तमेतत्फलं लभेत्पूर्णमितीदमुक्तम्

caitrādathārabhya site ca ṣaṣṭhīṃ saṃpūjayedyo ṛtuṣaṭkamevam || kṛtopavāsastu yathoktametatphalaṃ labhetpūrṇamitīdamuktam

156

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे षण्मूर्तिव्रतवर्णनो नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ṣaṇmūrtivratavarṇano nāma ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमूर्तिव्रतं तव ।। चैत्रमासादथारभ्य प्रतिपत्प्रभृति क्रमात्

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saptamūrtivrataṃ tava || caitramāsādathārabhya pratipatprabhṛti kramāt

2

सुभास्वरा वर्हिषदो ह्यग्निष्वात्तास्तथैव च ।। क्रव्यादानुपहूताँश्च आज्यपांश्च सुकालिनः

subhāsvarā varhiṣado hyagniṣvāttāstathaiva ca || kravyādānupahūtām̐śca ājyapāṃśca sukālinaḥ

3

पूजयेत्प्रत्यहं राजन्गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। नैवेद्यं कृसरं कुर्यात्तिलानग्नौ च होमयेत्

pūjayetpratyahaṃ rājangandhamālyānulepanaiḥ || naivedyaṃ kṛsaraṃ kuryāttilānagnau ca homayet

4

कृसरं भोजयेद्विप्रांस्तिलान्दद्याच्च दक्षिणाम् ।। नक्ताशनस्तथा तिष्ठेद्धविष्याशी नराधिप

kṛsaraṃ bhojayedviprāṃstilāndadyācca dakṣiṇām || naktāśanastathā tiṣṭheddhaviṣyāśī narādhipa

5

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ।। व्रतावसाने दद्याच्च रजतस्य पलं द्विजे

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ puruṣasattama || vratāvasāne dadyācca rajatasya palaṃ dvije

6

व्रतेनानेन चीर्णेन सूर्यलोकगतिर्भवेत् ।। त्रिदशैः पूज्यमानस्तु कामचारी विहङ्गमः

vratenānena cīrṇena sūryalokagatirbhavet || tridaśaiḥ pūjyamānastu kāmacārī vihaṅgamaḥ

7

वर्षं समग्रं पुरुषस्तु कृत्वा संसारमोक्षं लभते नरेन्द्र।। कृत्वा तथा द्वादशवत्सराणि मानुष्यमासाद्य महीपतिः स्यात्

varṣaṃ samagraṃ puruṣastu kṛtvā saṃsāramokṣaṃ labhate narendra|| kṛtvā tathā dvādaśavatsarāṇi mānuṣyamāsādya mahīpatiḥ syāt

157

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० संवादे सुभासुरादिपितृव्रतवर्णनो नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 saṃvāde subhāsurādipitṛvratavarṇano nāma saptapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। चैत्रमासादथारभ्य कृष्णपक्षदिने दिने ।। पातालपूजनं कुर्यात्प्रतिपत्प्रभृति क्रमात्

mārkaṇḍeya uvāca || caitramāsādathārabhya kṛṣṇapakṣadine dine || pātālapūjanaṃ kuryātpratipatprabhṛti kramāt

2

रुक्मभौमं तथा भौमं पातालं नीलमृत्तिकम् ।। रक्तभौमं पीतभौमं श्वेतकृष्णमृदावपि

rukmabhaumaṃ tathā bhaumaṃ pātālaṃ nīlamṛttikam || raktabhaumaṃ pītabhaumaṃ śvetakṛṣṇamṛdāvapi

3

सुवर्णैर्गन्धमाल्यैश्च नैवेद्येन च भूरिणा ।। घृतदीपप्रदानेन वह्निसन्तर्पणेन च

suvarṇairgandhamālyaiśca naivedyena ca bhūriṇā || ghṛtadīpapradānena vahnisantarpaṇena ca

4

एवं नक्ताशनं कृत्वा व्रतं संवत्सरं तदा ।। व्रतावसाने दद्याच्च दीपकं द्विजवेश्मसु

evaṃ naktāśanaṃ kṛtvā vrataṃ saṃvatsaraṃ tadā || vratāvasāne dadyācca dīpakaṃ dvijaveśmasu

5

स तु वस्त्राणि राजेन्द्र यथावर्णानि चाप्यथ ।। व्रतमेतन्नरः कृत्वा नृणामधिपतिर्भवेत्

sa tu vastrāṇi rājendra yathāvarṇāni cāpyatha || vratametannaraḥ kṛtvā nṛṇāmadhipatirbhavet

6

पतिं लभन्ते नर देवकन्याः शतसहस्रशः ।। रमयन्ति महाराज यथैवेडविडस्तथा

patiṃ labhante nara devakanyāḥ śatasahasraśaḥ || ramayanti mahārāja yathaiveḍaviḍastathā

7

कालेन चासाद्य मनुष्यलोकं राजा भवेच्छत्रुगणप्रमाथी।। बलेन रूपेण धनेन युक्तो महामतिः सर्वजगत्प्रधानः

kālena cāsādya manuṣyalokaṃ rājā bhavecchatrugaṇapramāthī|| balena rūpeṇa dhanena yukto mahāmatiḥ sarvajagatpradhānaḥ

158

इति श्रीविष्णुध० तृ० खण्डे मा० सं० पातालानां व्रतवर्णनो नामाष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudha0 tṛ0 khaṇḍe mā0 saṃ0 pātālānāṃ vratavarṇano nāmāṣṭapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि सप्तद्वीपव्रतं शुभम् ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम्

mārkaṇḍeya uvāca || athātaḥ saṃpravakṣyāmi saptadvīpavrataṃ śubham || caitraśuklādathārabhya pratyahaṃ dinasaptakam

2

जम्बुशाककुशक्रौञ्चशाल्मलिद्वीपसंज्ञितम् ।। गोमेदं पुष्करं चैव प्रत्यहं पूजयेत्क्रमात्

jambuśākakuśakrauñcaśālmalidvīpasaṃjñitam || gomedaṃ puṣkaraṃ caiva pratyahaṃ pūjayetkramāt

3

नित्यमेव तथा स्नानं बहिरेव समाचरेत् ।। घृतेन होमं कुर्वीत सप्तसस्यं च दापयेत्

nityameva tathā snānaṃ bahireva samācaret || ghṛtena homaṃ kurvīta saptasasyaṃ ca dāpayet

4

एकमन्नं तथा नक्तं सकृदेव समाचरेत् ।। अधःशायी भवेन्नित्यं तद्देवे दिवसत्रयम्

ekamannaṃ tathā naktaṃ sakṛdeva samācaret || adhaḥśāyī bhavennityaṃ taddeve divasatrayam

5

पूर्णे संवत्सरे दद्याद्रजतस्य विनिर्मितम् ।। पलानान्तु शतेनैव संस्थानं द्वीपवत्कृतम्

pūrṇe saṃvatsare dadyādrajatasya vinirmitam || palānāntu śatenaiva saṃsthānaṃ dvīpavatkṛtam

6

व्रतमेतन्नरः कृत्वा पूर्णं संवत्सरं शुचिः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

vratametannaraḥ kṛtvā pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ śuciḥ || svargalokamavāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam

7

मानुष्यमासाद्य समस्तद्वीपान्भुनक्ति भूमिं विजितारिपक्षः ।। संपूज्यमानस्त्रिदशैः सदैव महर्षिभिर्ब्राह्मणपुङ्गवैश्च

mānuṣyamāsādya samastadvīpānbhunakti bhūmiṃ vijitāripakṣaḥ || saṃpūjyamānastridaśaiḥ sadaiva maharṣibhirbrāhmaṇapuṅgavaiśca

159

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे जम्बूद्वीपादिसप्तद्वीपव्रतवर्णनो नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde jambūdvīpādisaptadvīpavratavarṇano nāmaikonaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि समुद्रव्रतमेव ते ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य प्रत्यहं दिवसत्रयम्

mārkaṇḍeya uvāca || athātaḥ saṃpravakṣyāmi samudravratameva te || caitraśuklādathārabhya pratyahaṃ divasatrayam

2

लवणक्षीरआज्यौघदधिमण्डसुरोदकम् ।। तथैवेक्षुसुरोदं च स्वादूदं चैव पूजयेत्

lavaṇakṣīraājyaughadadhimaṇḍasurodakam || tathaivekṣusurodaṃ ca svādūdaṃ caiva pūjayet

3

आचरेत्प्रत्यहं स्नानं नित्यमेव गृहाद्बहिः ।। घृतेन होमं कुर्वीत सप्तसस्यं च दापयेत्

ācaretpratyahaṃ snānaṃ nityameva gṛhādbahiḥ || ghṛtena homaṃ kurvīta saptasasyaṃ ca dāpayet

4

हविष्याशी भवेन्नक्तं कुर्यात्संवत्सरं व्रतम् ।। संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम्

haviṣyāśī bhavennaktaṃ kuryātsaṃvatsaraṃ vratam || saṃvatsarānte dadyācca tathā dhenuṃ payasvinīm

5

व्रतेनानेन चीर्णेन सप्तसागरमेखलाम् ।। भुनक्ति वसुधां राजा सप्तजन्मान्तराणि च

vratenānena cīrṇena saptasāgaramekhalām || bhunakti vasudhāṃ rājā saptajanmāntarāṇi ca

6

आरोग्यकामः कुर्वीत व्रतमेतत्तथोत्तमम् ।। धर्मकामो यशःकामः श्रीकामश्च तथापरः

ārogyakāmaḥ kurvīta vratametattathottamam || dharmakāmo yaśaḥkāmaḥ śrīkāmaśca tathāparaḥ

7

मङ्गल्यमेतत्परमं पवित्रं श्रीवर्धनं धर्मविवृद्धिकारि ।। कर्तव्यमेतत्प्रयतैर्मनुष्यैर्ये राज्यकामास्तु विशेषतस्तैः

maṅgalyametatparamaṃ pavitraṃ śrīvardhanaṃ dharmavivṛddhikāri || kartavyametatprayatairmanuṣyairye rājyakāmāstu viśeṣatastaiḥ

160

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे लवणसमुद्रादि सप्तसमुद्रव्रतवर्णनो नाम षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde lavaṇasamudrādi saptasamudravratavarṇano nāma ṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १६१-१६५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि तव शैलव्रतं शुभम् ।। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि

mārkaṇḍeya uvāca || athātaḥ saṃpravakṣyāmi tava śailavrataṃ śubham || mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi

2

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।। चैत्रशुक्लसमारम्भात्प्रत्यहं दिनसप्तकम्

vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ || caitraśuklasamārambhātpratyahaṃ dinasaptakam

3

तेषां संपूजनं कुर्याद्बहिः स्नानं समाचरेत् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

teṣāṃ saṃpūjanaṃ kuryādbahiḥ snānaṃ samācaret || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

4

यवैर्होमस्तथा कार्यो दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। नक्तं यवान्नमश्नीयात्कुर्यात्संवत्सरं व्रतम्

yavairhomastathā kāryo dadyādvipreṣu dakṣiṇām || naktaṃ yavānnamaśnīyātkuryātsaṃvatsaraṃ vratam

5

व्रतावसाने दद्याच्च यवस्थालीश्च विंशतिम् ।। वाचकाय द्विजेन्द्राय सुवर्णं गां च तस्य तु

vratāvasāne dadyācca yavasthālīśca viṃśatim || vācakāya dvijendrāya suvarṇaṃ gāṃ ca tasya tu

6

द्रतेनानेन चीर्णेन सर्वां सागरमेखलाम् ।। भुनक्ति वसुधां राजा वशीकृत्वा रिपून्नृप

dratenānena cīrṇena sarvāṃ sāgaramekhalām || bhunakti vasudhāṃ rājā vaśīkṛtvā ripūnnṛpa

7

भोगांश्च भुक्त्वा त्रिदिवे च राजन्मानुष्यमासाद्य यथोक्तमेतत् ।। प्राप्नोति सर्वं हि मयेरितं यज्जन्मान्तराण्येव नरेन्द्र सप्त

bhogāṃśca bhuktvā tridive ca rājanmānuṣyamāsādya yathoktametat || prāpnoti sarvaṃ hi mayeritaṃ yajjanmāntarāṇyeva narendra sapta

161

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तशैलव्रतवर्णनो नामैकषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saptaśailavratavarṇano nāmaikaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि तव लोकव्रतं शुभम् ।। यास्तु व्याहतयः सप्त त्रैलोक्यां तु प्रकीर्तिताः

mārkaṇḍeya uvāca || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava lokavrataṃ śubham || yāstu vyāhatayaḥ sapta trailokyāṃ tu prakīrtitāḥ

2

आचरेत्प्रत्यहं स्नानं बहिर्नित्यमतन्द्रितः ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य क्रमेण दिनसप्तकम्

ācaretpratyahaṃ snānaṃ bahirnityamatandritaḥ || caitraśuklādathārabhya krameṇa dinasaptakam

3

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। एकरात्रोपवासश्च क्रमेणैवं समाचरेत्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam || ekarātropavāsaśca krameṇaivaṃ samācaret

4

महाव्याहतिभिर्होमस्तिलैः कार्यो दिनेदिने ।। संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा विप्रेषु दक्षिणाम्

mahāvyāhatibhirhomastilaiḥ kāryo dinedine || saṃvatsarānte dadyācca tathā vipreṣu dakṣiṇām

5

सुवर्णमहतं वासः कांस्यं धेनुं पयस्विनीम् ।। संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम

suvarṇamahataṃ vāsaḥ kāṃsyaṃ dhenuṃ payasvinīm || saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ puruṣasattama

6

सर्व लोकचरः श्रीमान्स्वेच्छया स्यान्नराधिप ।। यावत्कल्पावसानं तु कल्पादौ पार्थिवो भवेत्

sarva lokacaraḥ śrīmānsvecchayā syānnarādhipa || yāvatkalpāvasānaṃ tu kalpādau pārthivo bhavet

7

स चक्रवर्ती नृपवर्यपूज्यः सुरासुराणामधिकप्रभावः ।। संवत्सराणामयुतं शतानां सम्पाति पृथ्वीं सकलाभिरामः

sa cakravartī nṛpavaryapūjyaḥ surāsurāṇāmadhikaprabhāvaḥ || saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānāṃ sampāti pṛthvīṃ sakalābhirāmaḥ

162

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तव्याहृति सप्तलोकव्रतवर्णनो नाम द्वाषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saptavyāhṛti saptalokavratavarṇano nāma dvāṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ।। ह्लादिनीं ह्रादिनीं चैव पावनीं चैव पूजयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || || caitraśuklādathārabhya pratyahaṃ dinasaptakam || hlādinīṃ hrādinīṃ caiva pāvanīṃ caiva pūjayet

2

सीतां रामं तथा सिन्धुं तथा भागीरथीं क्रमात् ।। बहिःस्नानं ततः कुर्यान्नित्यं नक्ताशनो भवेत्

sītāṃ rāmaṃ tathā sindhuṃ tathā bhāgīrathīṃ kramāt || bahiḥsnānaṃ tataḥ kuryānnityaṃ naktāśano bhavet

3

जले तु जुहुयात्क्षीरं तासां नाम्ना दिनेदिने ।। क्षीरपूर्णा च दातव्या वारिधान्यो द्विजातिषु

jale tu juhuyātkṣīraṃ tāsāṃ nāmnā dinedine || kṣīrapūrṇā ca dātavyā vāridhānyo dvijātiṣu

4

क्षीराशनस्तु तिष्ठेत्तु तत्तथा दिनसप्तकम् ।। एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णे संवत्सरे नरः

kṣīrāśanastu tiṣṭhettu tattathā dinasaptakam || evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā pūrṇe saṃvatsare naraḥ

5

द्विजातिषु ततो दद्याद्रजतस्य पलंपलम् ।। फाल्गुनस्य सिते पक्षे सप्तम्यां दिवस क्रमात्

dvijātiṣu tato dadyādrajatasya palaṃpalam || phālgunasya site pakṣe saptamyāṃ divasa kramāt

6

तल्लोकमाप्नोति नरो यत्र पायसकर्दमम् ।। नद्यः क्षीरवहा दिव्याः सर्वकामफलप्रदाः

tallokamāpnoti naro yatra pāyasakardamam || nadyaḥ kṣīravahā divyāḥ sarvakāmaphalapradāḥ

7

तत्रोष्य कालं सुचिरं महात्मा मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगः।। रूपेण शीलेन धनेन युक्तो राजाथ वा ब्राह्मणपुङ्गवश्च

tatroṣya kālaṃ suciraṃ mahātmā mānuṣyamāsādya bhavatyarogaḥ|| rūpeṇa śīlena dhanena yukto rājātha vā brāhmaṇapuṅgavaśca

163

इति श्रीविष्णुधर्मेत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नदीव्रतवर्णनोनाम त्रिषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmettare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nadīvratavarṇanonāma triṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ।। सुप्रभां काञ्चनाक्षीं च विशालां मानसं ह्रदम्

mārkaṇḍeya uvāca || || caitraśuklādathārabhya pratyahaṃ dinasaptakam || suprabhāṃ kāñcanākṣīṃ ca viśālāṃ mānasaṃ hradam

2

तां त्रिनादां सुवेणुं च तथैव विमलोदकाम् ।। नित्यं संपूजयेद्भक्त्या बहिः स्नानं समाचरेत्

tāṃ trinādāṃ suveṇuṃ ca tathaiva vimalodakām || nityaṃ saṃpūjayedbhaktyā bahiḥ snānaṃ samācaret

3

तासां च प्रत्यहं नाम्ना दध्ना होमं समाचरेत् ।। ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र दध्ना मिश्रं च भोजनम्

tāsāṃ ca pratyahaṃ nāmnā dadhnā homaṃ samācaret || brāhmaṇānbhojayeccātra dadhnā miśraṃ ca bhojanam

4

घृतौदनं तथाश्नीयात्सकृदेव तथा निशि ।। एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णे संवत्सरे नरः

ghṛtaudanaṃ tathāśnīyātsakṛdeva tathā niśi || evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā pūrṇe saṃvatsare naraḥ

5

फाल्गुनामलपक्षे तु प्रत्यहं दिवसक्रमात् ।। वस्त्राणां सप्तकं दद्यात्तीर्थस्नाते द्विजोत्तमे

phālgunāmalapakṣe tu pratyahaṃ divasakramāt || vastrāṇāṃ saptakaṃ dadyāttīrthasnāte dvijottame

6

एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतं सारस्वतं जपेत् ।। तत्रोष्य सुचिरं कालं मनुष्यो जायते तदा

evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vrataṃ sārasvataṃ japet || tatroṣya suciraṃ kālaṃ manuṣyo jāyate tadā

7

तदा नरेन्द्रो विजितारिपक्षो द्विजोत्तमो वा बहु यज्ञयाजी ।। रूपेण शीलेन धनेन युक्तः श्रुतान्वितः स्याच्च जनाभिरामः

tadā narendro vijitāripakṣo dvijottamo vā bahu yajñayājī || rūpeṇa śīlena dhanena yuktaḥ śrutānvitaḥ syācca janābhirāmaḥ

164

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सारस्वत व्रतवर्णनोनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sārasvata vratavarṇanonāma catuḥṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य प्रत्यहं दिनसप्तकम् ।। मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

mārkaṇḍeya uvāca || || caitraśuklādathārabhya pratyahaṃ dinasaptakam || marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum

2

वसिष्ठं च महाभाग पूजयेद्दिवसक्रमात् ।। कालोद्भवैः फलैः पुष्पैर्गोरसैश्च पृथक्पृथक्

vasiṣṭhaṃ ca mahābhāga pūjayeddivasakramāt || kālodbhavaiḥ phalaiḥ puṣpairgorasaiśca pṛthakpṛthak

3

आचरेत्प्रत्यहं स्नानं बहिर्नक्ताशनो भवेत् ।। महाव्याहृतिभिर्होमं फलैर्मूलैः सगोरसैः

ācaretpratyahaṃ snānaṃ bahirnaktāśano bhavet || mahāvyāhṛtibhirhomaṃ phalairmūlaiḥ sagorasaiḥ

4

वारिधान्यश्च दातव्याः क्षीरपूर्णा द्विजातिषु ।। एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतान्ते चाहिताग्नये

vāridhānyaśca dātavyāḥ kṣīrapūrṇā dvijātiṣu || evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vratānte cāhitāgnaye

5

दद्यात्कृष्णाजिनं राजन्यथापूर्वं मयेरितम् ।। व्रतमेतन्नरः कृत्वा मोक्षोपायं च विन्दति

dadyātkṛṣṇājinaṃ rājanyathāpūrvaṃ mayeritam || vratametannaraḥ kṛtvā mokṣopāyaṃ ca vindati

6

मोक्षोपायं समासाद्य मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्

mokṣopāyaṃ samāsādya mokṣaṃ prāpnotyasaṃśayam

7

प्राप्नोति लोकं यदि वा मुनीनां देवस्य विष्णोर्यदि वेश्वरस्य ।। पितामहस्याप्रतिमस्य वापि व्रतेन चीर्णेन महानुभाव

prāpnoti lokaṃ yadi vā munīnāṃ devasya viṣṇoryadi veśvarasya || pitāmahasyāpratimasya vāpi vratena cīrṇena mahānubhāva

अध्यायाः १६६-१७०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। चैत्रशुक्लस्य पक्षे तु सम्यक् षष्ठ्यामुपोषितः ।। सप्तम्यामर्चनं कुर्यान्मरुतां पार्थिवोत्तम

mārkaṇḍeya uvāca || || caitraśuklasya pakṣe tu samyak ṣaṣṭhyāmupoṣitaḥ || saptamyāmarcanaṃ kuryānmarutāṃ pārthivottama

2

सप्तश्रेणीगतं सप्तमण्डलं नृप कारयेत् ।। श्रेणीश्रेणी तथा कार्या सप्तमण्डलकान्विता

saptaśreṇīgataṃ saptamaṇḍalaṃ nṛpa kārayet || śreṇīśreṇī tathā kāryā saptamaṇḍalakānvitā

3

गन्धैर्मण्डलकाः कार्या नामचिह्नाः पृथक्पृथक् ।। एकज्योतिश्च द्विज्योतिस्त्रिज्योतिश्च महाबल

gandhairmaṇḍalakāḥ kāryā nāmacihnāḥ pṛthakpṛthak || ekajyotiśca dvijyotistrijyotiśca mahābala

4

एकद्वित्रिचतुःशक्तिक्रमेण च तथा नृप ।। विन्यसेत्प्रथमं श्रेण्यां यथावन्नृपसत्तम

ekadvitricatuḥśaktikrameṇa ca tathā nṛpa || vinyasetprathamaṃ śreṇyāṃ yathāvannṛpasattama

5

इन्द्रश्च गत्या दृश्यश्च ततः प्रतिशकृत्तथा ।। मितश्च समितश्चैव अमितश्च महाबलः

indraśca gatyā dṛśyaśca tataḥ pratiśakṛttathā || mitaśca samitaścaiva amitaśca mahābalaḥ

6

द्वितीयायां तथा श्रेण्यां देवानेतांश्च विन्यसेत् ।। ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणश्चैव वीर्यवान्

dvitīyāyāṃ tathā śreṇyāṃ devānetāṃśca vinyaset || ṛtajitsatyajiccaiva suṣeṇaścaiva vīryavān

7

अतिमित्रोनमित्रश्च पुरुमित्रस्तथैव च ।। तृतीयायां तथा श्रेण्यां देवानेतांश्च विन्यसेत्

atimitronamitraśca purumitrastathaiva ca || tṛtīyāyāṃ tathā śreṇyāṃ devānetāṃśca vinyaset

8

ऋतश्च ऋतवान्धर्ता विधर्ता वरुणो ध्रुवः ।। विधारणं चतुर्थ्यां तु श्रेण्या पार्थिव विन्यसेत्

ṛtaśca ṛtavāndhartā vidhartā varuṇo dhruvaḥ || vidhāraṇaṃ caturthyāṃ tu śreṇyā pārthiva vinyaset

9

ईदृक्षश्च सदृक्षश्च एतादृगमिताशनः ।। कीर्तितः प्रसदृक्षश्च शरभश्च महायशाः

īdṛkṣaśca sadṛkṣaśca etādṛgamitāśanaḥ || kīrtitaḥ prasadṛkṣaśca śarabhaśca mahāyaśāḥ

3.166.10

विन्यसेत्पञ्चमश्रेण्यां सप्तदेवान्नराधिप ।। धर्ता दुग्नो ध्वनिर्भीमो अतियुक्तः क्षमासहः

vinyasetpañcamaśreṇyāṃ saptadevānnarādhipa || dhartā dugno dhvanirbhīmo atiyuktaḥ kṣamāsahaḥ

11

षष्ठ्यां च विन्यसेच्छ्रेण्यां सप्तदेवान्यथाक्रमम् ।। द्युतिर्वसुरनाधृष्यो वासः कामो जयो विराट्

ṣaṣṭhyāṃ ca vinyasecchreṇyāṃ saptadevānyathākramam || dyutirvasuranādhṛṣyo vāsaḥ kāmo jayo virāṭ

12

सप्तम्यां च तथा श्रेण्यां विन्यसेत्सप्त पार्थिवान् ।। प्रथमा तु भवेच्छ्रेणी शुक्ला पार्थिवसत्तम

saptamyāṃ ca tathā śreṇyāṃ vinyasetsapta pārthivān || prathamā tu bhavecchreṇī śuklā pārthivasattama

13

द्वितीया पद्मपत्राभा तृतीया रुधिरोपमा ।। पीतवर्णा चतुर्थी स्यात्पञ्चमा शुकसन्निभा

dvitīyā padmapatrābhā tṛtīyā rudhiropamā || pītavarṇā caturthī syātpañcamā śukasannibhā

14

आकाशसन्निभा षष्ठी कृष्णवर्णा च सप्तमी ।। माल्यानुलेपनं देयं तासां वर्णसमं नृप

ākāśasannibhā ṣaṣṭhī kṛṣṇavarṇā ca saptamī || mālyānulepanaṃ deyaṃ tāsāṃ varṇasamaṃ nṛpa

15

एकोनास्तत्र दातव्या दीपाः पञ्चाशदेव तु ।। पृथक्पृथक्तु देवानां नैवेद्यं विनिवेदयेत्

ekonāstatra dātavyā dīpāḥ pañcāśadeva tu || pṛthakpṛthaktu devānāṃ naivedyaṃ vinivedayet

16

घृतं च जुहुयाद्वह्नौ नामभिश्च पृथक्पृथक् ।। भोजयेद्ब्राह्मणाँश्चात्र सुरसंख्या समन्वितान्

ghṛtaṃ ca juhuyādvahnau nāmabhiśca pṛthakpṛthak || bhojayedbrāhmaṇām̐ścātra surasaṃkhyā samanvitān

17

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ।। सुवर्णसहितं वासो गां च दद्यात्तथैव च

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ puruṣasattama || suvarṇasahitaṃ vāso gāṃ ca dadyāttathaiva ca

18

पौराणिकाय विप्राय व्रतान्ते विनिवेदयेत् ।। व्रतस्यास्य तु राजेन्द्र सम्यग्विप्रो विधानवित्

paurāṇikāya viprāya vratānte vinivedayet || vratasyāsya tu rājendra samyagvipro vidhānavit

19

आरोग्यकामः कुर्वीत व्रतमेतन्नरोत्तम ।। पुत्रकामोर्थकामश्च धनकामोथ वा पुनः

ārogyakāmaḥ kurvīta vratametannarottama || putrakāmorthakāmaśca dhanakāmotha vā punaḥ

3.166.20

सर्वकामप्रदं ह्येतत्पवित्रं पापनाशनम् ।। मङ्गल्यं स्वर्गदं प्रोक्तं व्रतानामुत्तमं व्रतम्

sarvakāmapradaṃ hyetatpavitraṃ pāpanāśanam || maṅgalyaṃ svargadaṃ proktaṃ vratānāmuttamaṃ vratam

21

व्रतेनानेन चीर्णेन चिरं स्वर्गं समश्नुते ।। मानुष्यमासाद्य भवेत्स्वर्गभ्रष्टस्तथाचिरात्

vratenānena cīrṇena ciraṃ svargaṃ samaśnute || mānuṣyamāsādya bhavetsvargabhraṣṭastathācirāt

22

धनेन रूपेण बलेन युक्तो जनाभिरामः प्रमदाप्रियश्च ।। विरोगदेहः क्षतशत्रुपक्षो वाग्मी तथा शास्त्रधरश्च लोके

dhanena rūpeṇa balena yukto janābhirāmaḥ pramadāpriyaśca || virogadehaḥ kṣataśatrupakṣo vāgmī tathā śāstradharaśca loke

166

इति श्रीवि० ध० तृ०ख० मा० व० सं० मरुद्व्रतवर्णनो नाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīvi0 dha0 tṛ0kha0 mā0 va0 saṃ0 marudvratavarṇano nāma ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। चैत्रशुक्लस्य पक्षे तु सम्यक् षष्ठ्यामुपोषितः ।। सप्तम्यामर्चनं कुर्याद्देवदेवस्य गोपतेः

mārkaṇḍeya uvāca || caitraśuklasya pakṣe tu samyak ṣaṣṭhyāmupoṣitaḥ || saptamyāmarcanaṃ kuryāddevadevasya gopateḥ

2

बहिः स्नानं नरः कृत्वा गोमयेनोपलेपितम् ।। लेपयेत्स्थण्डिलं सम्यक्कुतो गौरमृदा नृप

bahiḥ snānaṃ naraḥ kṛtvā gomayenopalepitam || lepayetsthaṇḍilaṃ samyakkuto gauramṛdā nṛpa

3

तत्राष्टपत्रं कमलं वर्णकैस्तु समालिखेत् ।। कर्णिकायां न्यसेत्तत्र देवदेवं विभावसुम्

tatrāṣṭapatraṃ kamalaṃ varṇakaistu samālikhet || karṇikāyāṃ nyasettatra devadevaṃ vibhāvasum

4

पूर्वपक्षे न्यसेद्देवो द्वौ राजन्नुत्तरे दले ।। आग्नेये च न्यसेत्पत्रे गन्धर्वौ ऋतुकारिकौ

pūrvapakṣe nyaseddevo dvau rājannuttare dale || āgneye ca nyasetpatre gandharvau ṛtukārikau

5

दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैवाप्सरसोर्द्वयम् ।। राक्षसौ द्वौ महाराज पत्रे नैर्ऋतके न्यसेत

dakṣiṇe ca nyasetpatre tathaivāpsarasordvayam || rākṣasau dvau mahārāja patre nairṛtake nyaseta

6

काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे ऋतवारिकौ ।। वायव्ये यातुधानौ द्वौ तथैव नृपसत्तम

kādraveyau mahānāgau paścime ṛtavārikau || vāyavye yātudhānau dvau tathaiva nṛpasattama

7

उत्तरे च तथा पत्रे विन्यसेच्च ऋषिद्वयम् ।। ऐशान्ये विन्यसेत्पत्रे ग्रहमेकं नरोत्तम

uttare ca tathā patre vinyasecca ṛṣidvayam || aiśānye vinyasetpatre grahamekaṃ narottama

8

तेषां संपूजनं कार्यं गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः पृथक्पृथगरिन्दम

teṣāṃ saṃpūjanaṃ kāryaṃ gandhamālyānulepanaiḥ || dhūpairdīpaiśca naivedyaiḥ pṛthakpṛthagarindama

9

एवं सम्पूजनं कृत्वा सर्वेषां तदनन्तरम् ।। घृतेन होमं कुर्वीत सूर्यस्याष्टशतेन च

evaṃ sampūjanaṃ kṛtvā sarveṣāṃ tadanantaram || ghṛtena homaṃ kurvīta sūryasyāṣṭaśatena ca

3.167.10

अन्येषां व तथा दद्यादष्टावष्टौ नरेश्वर ।। नाम्ना तथैव सर्वेषां चैकैकं भोजयेद्द्विजम्

anyeṣāṃ va tathā dadyādaṣṭāvaṣṭau nareśvara || nāmnā tathaiva sarveṣāṃ caikaikaṃ bhojayeddvijam

11

शक्त्या च दक्षिणा देया तेषामेव यदूत्तम ।। एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतन्नरोत्तम

śaktyā ca dakṣiṇā deyā teṣāmeva yadūttama || evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā vratametannarottama

12

पौराणिकाय विप्राय व्रतस्यान्ते पयस्विनीम् ।। विधिवच्च ततो दद्यात्सुवर्णं च यदूत्तम

paurāṇikāya viprāya vratasyānte payasvinīm || vidhivacca tato dadyātsuvarṇaṃ ca yadūttama

13

सर्वकामप्रदं चैव व्रतमुक्तं स्वयम्भुवा ।। व्रतेनानेन चीर्णेन सूर्यलोकमवाप्नुयात्

sarvakāmapradaṃ caiva vratamuktaṃ svayambhuvā || vratenānena cīrṇena sūryalokamavāpnuyāt

14

अथ द्वादशवर्षाणि करोत्येतन्महाव्रतम् ।। भित्त्वार्कमण्डलं राजा विष्णोः सायुज्यतां व्रजेत्

atha dvādaśavarṣāṇi karotyetanmahāvratam || bhittvārkamaṇḍalaṃ rājā viṣṇoḥ sāyujyatāṃ vrajet

15

एतद्व्रतं पापविनाशकारि धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि।। लोके तथास्मिंश्च परे च राजन्स्वर्गप्रदं मोक्षकरं तथैव

etadvrataṃ pāpavināśakāri dhanyaṃ yaśasyaṃ ripunāśakāri|| loke tathāsmiṃśca pare ca rājansvargapradaṃ mokṣakaraṃ tathaiva

167

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मा०संवादे सूर्यव्रतवर्णनो नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0 mā0saṃvāde sūryavratavarṇano nāma saptaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। यस्मिन्यस्मिन्क्रतौ ब्रह्मन्ननुयान्ति रविं प्रभुम् ।। येये देवप्रभृतयस्तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

vajra uvāca || yasminyasminkratau brahmannanuyānti raviṃ prabhum || yeye devaprabhṛtayastanme tvaṃ vaktumarhasi

2

मार्कण्डेय उवाच ।। धातार्यमा च राजेन्द्र वसन्ते देवताद्वयम् ।। तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायनौ वरौ

mārkaṇḍeya uvāca || dhātāryamā ca rājendra vasante devatādvayam || tumbururnāradaścaiva gandharvau gāyanau varau

3

कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा या पुञ्जिकस्थला ।। होता प्रहोता च तथा रक्षोघ्नौ मणिपुङ्गवौ

kṛtasthalāpsarāścaiva tathā yā puñjikasthalā || hotā prahotā ca tathā rakṣoghnau maṇipuṅgavau

4

उरगो वासुकिश्चैव वाष्टकर्णी च तावुभौ ।। रथकृत्स्ना रथौजाश्च यातुधानवरौ तथा

urago vāsukiścaiva vāṣṭakarṇī ca tāvubhau || rathakṛtsnā rathaujāśca yātudhānavarau tathā

5

मित्रश्च पुलहश्चैव तथैवमृषिसत्तमौ ।। अनुयाति सितश्चैव वसन्ते च यथा ग्रहः

mitraśca pulahaścaiva tathaivamṛṣisattamau || anuyāti sitaścaiva vasante ca yathā grahaḥ

6

येनुयान्ति रविं देवं निदाघे तान्निबोधसे ।। मित्रश्च वरुणश्चैव ग्रीष्मे देवौ वसन्ति च

yenuyānti raviṃ devaṃ nidāghe tānnibodhase || mitraśca varuṇaścaiva grīṣme devau vasanti ca

7

ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च नागौ रंभकतक्षकौ ।। मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहाहुहू

ṛṣiratrirvasiṣṭhaśca nāgau raṃbhakatakṣakau || menakā sahajanyā ca gandharvau ca hahāhuhū

8

रथस्वनप्रमाणश्च रथकृत्सश्च तावुभौ ।। पौरुषादो वधश्चैव यातुधानौ तु तौ स्मृतौ

rathasvanapramāṇaśca rathakṛtsaśca tāvubhau || pauruṣādo vadhaścaiva yātudhānau tu tau smṛtau

9

अनुयाति कुजश्चैव निदाघे च तथा ग्रहः ।। येनुयान्ति रविं देवं प्रावृट्काले निबोध मे

anuyāti kujaścaiva nidāghe ca tathā grahaḥ || yenuyānti raviṃ devaṃ prāvṛṭkāle nibodha me

3.168.10

इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। एलपत्रस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च पन्नगः

indraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca || elapatrastathā sarpaḥ śaṅkhapālaśca pannagaḥ

11

शुचिसेनोग्रसेनौ च व्रातश्चैवारुणश्च वै ।। प्रम्लोचेत्यप्सराश्चैव निम्लोचन्ती च ते उभे

śucisenograsenau ca vrātaścaivāruṇaśca vai || pramlocetyapsarāścaiva nimlocantī ca te ubhe

12

यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रश्च मनुजेश्वर ।। प्रावृट्काले तु यात्येनं ग्रहो देवपुरोहितः

yātudhānastathā sarpo vyāghraśca manujeśvara || prāvṛṭkāle tu yātyenaṃ graho devapurohitaḥ

13

अतः परं निबोधस्व शरत्काले नराधिप ।। पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजश्च गौतमः

ataḥ paraṃ nibodhasva śaratkāle narādhipa || parjanyaścaiva pūṣā ca bharadvājaśca gautamaḥ

14

चित्रसेनश्च गंधर्वस्तथा वसुरुचिश्च वै ।। विश्वाची च घृताची च तथा चैवाप्सरोद्वयम्

citrasenaśca gaṃdharvastathā vasuruciśca vai || viśvācī ca ghṛtācī ca tathā caivāpsarodvayam

15

नागश्चैरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः ।। सेनजिच्च सुषेणश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ

nāgaścairāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ || senajicca suṣeṇaśca rākṣasau bhīmavikramau

16

वातोद्वातौ च तथा यातुधानौ महाबलौ ।। ग्रहः शनैश्चरश्चैवमनुयान्ति दिवाकरम्

vātodvātau ca tathā yātudhānau mahābalau || grahaḥ śanaiścaraścaivamanuyānti divākaram

17

अतः परं प्रवक्ष्यामि हेमन्ते तव पार्थिव ।। अंशो भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च क्रतुश्च वै

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hemante tava pārthiva || aṃśo bhagaśca dvāvetau kaśyapaśca kratuśca vai

18

भुजगश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा ।। चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्च महाबलः

bhujagaśca mahāpadmaḥ sarpaḥ karkoṭakastathā || citrasenaśca gandharva ūrṇāyuśca mahābalaḥ

19

अप्सराः पूर्वचित्तिश्च गन्धर्वी उर्वशी तथा ।। तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ

apsarāḥ pūrvacittiśca gandharvī urvaśī tathā || tārkṣyaścāriṣṭanemiśca rākṣasau bhīmavikramau

3.168.20

विद्युत्स्फूर्जस्तथैवोग्रौ यातुधानौ महाबलौ ।। अनुयाति ग्रहश्चैव बुधो राजन्दिवाकरम्

vidyutsphūrjastathaivograu yātudhānau mahābalau || anuyāti grahaścaiva budho rājandivākaram

21

अतःपरं च धर्मज्ञ शिशिरे गदतः शृणु।। त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च

ataḥparaṃ ca dharmajña śiśire gadataḥ śṛṇu|| tvaṣṭā viṣṇurjamadagnirviśvāmitrastathaiva ca

22

काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ।। तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्भा मनोरमा

kādraveyau tathā nāgau kaṃbalāśvatarāvubhau|| tilottamāpsarāścaiva devī rambhā manoramā

23

कारणी शितिशश्चैव सत्यजिच्च महायशाः।। ब्रह्मोपेतश्च रक्षो वै यज्ञोपेतस्तथैव च

kāraṇī śitiśaścaiva satyajicca mahāyaśāḥ|| brahmopetaśca rakṣo vai yajñopetastathaiva ca

24

गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथापरः।। चन्द्रमा ग्रहराजश्च अनुयाति दिवाकरम्

gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāstathāparaḥ|| candramā graharājaśca anuyāti divākaram

25

एवं हि शिशिरे राजन्ननुयानं प्रकुर्वते ।। स्थानाभिमानिनो ह्येते सप्तद्वादशका गणाः

evaṃ hi śiśire rājannanuyānaṃ prakurvate || sthānābhimānino hyete saptadvādaśakā gaṇāḥ

26

गणषट्कस्तथैवैकमनुयाति दिवाकरम् ।। सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम्

gaṇaṣaṭkastathaivaikamanuyāti divākaram || sūryamāpyāyayantyete tejasā teja uttamam

27

ग्रथितैस्तवचोभिश्च कुर्वन्ति ऋषयस्तवम् ।। गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतैर्नृत्यैरुपासते

grathitaistavacobhiśca kurvanti ṛṣayastavam || gandharvāpsarasaścaiva gītairnṛtyairupāsate

28

विद्याग्रामणिनश्चैव कुर्वन्त्यत्राभिषुग्रहम् ।। सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधानोऽनुयाति च

vidyāgrāmaṇinaścaiva kurvantyatrābhiṣugraham || sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhāno'nuyāti ca

29

परिवार्य ग्रहश्चैव नयत्यस्तं यथाविधि ।। एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः

parivārya grahaścaiva nayatyastaṃ yathāvidhi || eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryaṃ yathātapaḥ

3.168.30

यथासत्वमसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा ।। भूतानामशुभं कर्म विनाशयति तेजसा

yathāsatvamasau sūryasteṣāṃ siddhastu tejasā || bhūtānāmaśubhaṃ karma vināśayati tejasā

31

ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु जनयन्स दिवाकरः ।। धर्मं हिमं च वर्षं च दिनं च निशया सह

grīṣme hime ca varṣāsu janayansa divākaraḥ || dharmaṃ himaṃ ca varṣaṃ ca dinaṃ ca niśayā saha

168

इति श्रीविष्णुधर्मो० तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे आदित्यानुचरवर्णनो नाम अष्टषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmo0 tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ādityānucaravarṇano nāma aṣṭaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। चैत्रमासस्य सप्तम्यां शुक्लपक्षे नराधिप ।। गोमयेनोपलिप्ते तु मृदा कुर्यात्तु मण्डलम्

mārkaṇḍeya uvāca || caitramāsasya saptamyāṃ śuklapakṣe narādhipa || gomayenopalipte tu mṛdā kuryāttu maṇḍalam

2

तत्राष्टपत्रं कमलं कर्तव्यं वर्णकैः शुभैः ।। कृतोपवासस्तन्मध्य भास्करं पूजयेन्नरः

tatrāṣṭapatraṃ kamalaṃ kartavyaṃ varṇakaiḥ śubhaiḥ || kṛtopavāsastanmadhya bhāskaraṃ pūjayennaraḥ

3

अरुणं चैव दन्ताकं माठरं च तथा दमम् ।। यमुनां च यमं कालं द्वितीयं मनुमेव च

aruṇaṃ caiva dantākaṃ māṭharaṃ ca tathā damam || yamunāṃ ca yamaṃ kālaṃ dvitīyaṃ manumeva ca

4

शनैश्चरं तथा राज्ञीं छायां रेवन्तमेव च ।। सप्तच्छन्दांसि वर्षं च द्यां च पिङ्गलमेव च

śanaiścaraṃ tathā rājñīṃ chāyāṃ revantameva ca || saptacchandāṃsi varṣaṃ ca dyāṃ ca piṅgalameva ca

5

केशरेषु यजेद्वाथ पत्रेषूक्ताश्च देवताः ।। दिक्कालपूजनं कार्यं बहिः पद्मस्य पार्थिव

keśareṣu yajedvātha patreṣūktāśca devatāḥ || dikkālapūjanaṃ kāryaṃ bahiḥ padmasya pārthiva

6

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। व्रते समाप्ते दातव्यस्तुरगो ब्राह्मणाय च

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || vrate samāpte dātavyasturago brāhmaṇāya ca

7

प्राप्याश्वमेधस्य फलं यथावल्लोकानवाप्याथ पुरन्दरस्य ।। तत्रोष्य राजन्सुचिरं च कालं सायुज्यमायाति दिवाकरस्य

prāpyāśvamedhasya phalaṃ yathāvallokānavāpyātha purandarasya || tatroṣya rājansuciraṃ ca kālaṃ sāyujyamāyāti divākarasya

169

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तव्रतकल्पे सप्तमीपूजाप्रशंसा नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saptavratakalpe saptamīpūjāpraśaṃsā nāmaikonasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे नराधिप ।। सोपवासस्तु सप्तम्यां कमले पूजयेद्रविम्

mārkaṇḍeya uvāca || || mārgaśīrṣasya māsasya kṛṣṇapakṣe narādhipa || sopavāsastu saptamyāṃ kamale pūjayedravim

2

अर्चायां वा स्थले वापि शुक्लैः पुष्पैर्यथाविधि ।। चन्दनेन तु रक्तेन वटकैः कृसरेण च

arcāyāṃ vā sthale vāpi śuklaiḥ puṣpairyathāvidhi || candanena tu raktena vaṭakaiḥ kṛsareṇa ca

3

दद्याद्व्रतान्ते द्विजपुङ्गवाय वस्त्रे तु रक्ते रिपुनाशनेप्सुः ।। सौभाग्यकामश्च तथैव राज्यं प्राप्नोति लोकान्सवितुस्तथान्ते

dadyādvratānte dvijapuṅgavāya vastre tu rakte ripunāśanepsuḥ || saubhāgyakāmaśca tathaiva rājyaṃ prāpnoti lokānsavitustathānte

170

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रक्तसप्तमीव्रतवर्णनो नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde raktasaptamīvratavarṇano nāma saptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १७१-१७५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अनेन च विधानेन प्रतिमासं तु यो नरः ।। सप्तमीद्वितयं कुर्याद्यावत्संवत्सरो भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || || anena ca vidhānena pratimāsaṃ tu yo naraḥ || saptamīdvitayaṃ kuryādyāvatsaṃvatsaro bhavet

2

सोश्वमेधमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ।। कुलमुद्धरते राजन्सर्वान्कामानुपाश्नुते

sośvamedhamavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || kulamuddharate rājansarvānkāmānupāśnute

3

शिरसो वपनं कृत्वा योर्चयेत्तु दिवाकरम् ।। तस्यार्कस्तोषमायाति वह्निष्टोमं च विन्दति

śiraso vapanaṃ kṛtvā yorcayettu divākaram || tasyārkastoṣamāyāti vahniṣṭomaṃ ca vindati

4

अपूपैः सगुडैर्भक्त्या तथा च लवणान्वितैः ।। सहिरण्यैस्समभ्यर्च्य वह्निष्टोमफलं लभेत्

apūpaiḥ saguḍairbhaktyā tathā ca lavaṇānvitaiḥ || sahiraṇyaissamabhyarcya vahniṣṭomaphalaṃ labhet

5

सूर्याह्णे यस्तु नक्ताशी संपूजयति भास्करम् ।। इष्टान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति

sūryāhṇe yastu naktāśī saṃpūjayati bhāskaram || iṣṭānkāmānavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati

6

अर्कोदये सदा यस्तु पूजयेच्च दिवाकरम् ।। इष्टान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति

arkodaye sadā yastu pūjayecca divākaram || iṣṭānkāmānavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati

7

यथायथा पूजयते तु सूर्यं कामाः समग्राः सफला भवन्ति ।। आरोग्यमग्र्यं च तथा नृवीर भूतस्य लोकः सवितुस्तथैव

yathāyathā pūjayate tu sūryaṃ kāmāḥ samagrāḥ saphalā bhavanti || ārogyamagryaṃ ca tathā nṛvīra bhūtasya lokaḥ savitustathaiva

171

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सूर्यपूजाप्रशंसावर्णनो नामैकसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sūryapūjāpraśaṃsāvarṇano nāmaikasaptatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। वरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोनलः ।। प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः

mārkaṇḍeya uvāca || || varo dhruvaśca somaśca āpaścaivānilonalaḥ || pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavoṣṭau prakīrtitāḥ

2

अष्टात्मा वासुदेवोऽयं प्रभवेनाप्ययेन च ।। अष्टम्यां पूजयेद्यस्तु सोपवासो नराधिप

aṣṭātmā vāsudevo'yaṃ prabhavenāpyayena ca || aṣṭamyāṃ pūjayedyastu sopavāso narādhipa

3

चैत्रमासादथारभ्य शुक्लपक्षे च यादव ।। मण्डलेष्वथ वार्चासु यथावन्मनुजाधिप

caitramāsādathārabhya śuklapakṣe ca yādava || maṇḍaleṣvatha vārcāsu yathāvanmanujādhipa

4

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। बहिःस्नानेन राजेन्द्र तथाधःशयनेन च

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || bahiḥsnānena rājendra tathādhaḥśayanena ca

5

व्रतान्ते च तथा दद्याद्धेनुं विप्राय भक्तितः ।। व्रतमेतन्नरः कृत्वा सर्वान्कामानुपाश्नुते

vratānte ca tathā dadyāddhenuṃ viprāya bhaktitaḥ || vratametannaraḥ kṛtvā sarvānkāmānupāśnute

6

पुण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ।। वसूनां लोकमासाद्य मोदतेमरसन्निभः

puṇḍarīkamavāpnoti kulamuddharati svakam || vasūnāṃ lokamāsādya modatemarasannibhaḥ

7

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः ।। धनेन धान्येन तथन्वितः स्यात्स्त्रीणामभीष्टश्च तथा सुवेशः

mānuṣyamāsādya bhavatyarogo jitendriyaḥ satyaparo vinītaḥ || dhanena dhānyena tathanvitaḥ syātstrīṇāmabhīṣṭaśca tathā suveśaḥ

172

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुव्रतवर्णनो नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde suvratavarṇano nāma dvisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। शुक्लपक्षादथारभ्य सोमाष्टम्यां नराधिप ।। पूजयेत्सोपवासस्तु देवदेवं त्रिलोचनम्

mārkaṇḍeya uvāca || || śuklapakṣādathārabhya somāṣṭamyāṃ narādhipa || pūjayetsopavāsastu devadevaṃ trilocanam

2

लिङ्गे वाप्यथ वार्चायां कमले यदि वा स्थले ।। घृतक्षीराभिषेकेण स्नानेन विविधेन च

liṅge vāpyatha vārcāyāṃ kamale yadi vā sthale || ghṛtakṣīrābhiṣekeṇa snānena vividhena ca

3

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। गीतेन नृत्यवाद्येन वह्निसंतर्पणेन च

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || gītena nṛtyavādyena vahnisaṃtarpaṇena ca

4

ब्राह्मणानां च पूजाभिर्यथावन्मनुजोत्तम ।। व्रतावसाने दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम्

brāhmaṇānāṃ ca pūjābhiryathāvanmanujottama || vratāvasāne dadyācca tathā dhenuṃ payasvinīm

6

पुण्डरीकफलावाप्तिः स्वर्गलोकं च गच्छति ।। कृष्णाष्टमीषु चाप्येवं पूजयित्वा महेश्वरम् ।। ५ ।। ।। वह्निष्टोममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। अष्टमीद्वितयं कृत्वा तथा संवत्सरं नरः

puṇḍarīkaphalāvāptiḥ svargalokaṃ ca gacchati || kṛṣṇāṣṭamīṣu cāpyevaṃ pūjayitvā maheśvaram || 5 || || vahniṣṭomamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || aṣṭamīdvitayaṃ kṛtvā tathā saṃvatsaraṃ naraḥ

7

प्राप्याश्वमेधस्य फलं यथावद्भुक्त्वा भोगान्सुरनाथस्य लोके ।। लोकानवाप्याथ महेश्वरस्य सायुज्यमायात्यचिरेण तस्य

prāpyāśvamedhasya phalaṃ yathāvadbhuktvā bhogānsuranāthasya loke || lokānavāpyātha maheśvarasya sāyujyamāyātyacireṇa tasya

173

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महेश्वराष्टमीव्रतवर्णनो नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde maheśvarāṣṭamīvratavarṇano nāma trisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ।। श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्माल्यवान्गन्धमादनः

mārkaṇḍeya uvāca || himavānhemakūṭaśca niṣadho nīla eva ca || śvetaśca śṛṅgavānmerurmālyavāngandhamādanaḥ

2

नवैताञ्शैलनृपतीन्नवम्यां पूजयेन्नरः ।। उत्तराः कुरवः पुण्या रम्यो हैरण्वतस्तथा

navaitāñśailanṛpatīnnavamyāṃ pūjayennaraḥ || uttarāḥ kuravaḥ puṇyā ramyo hairaṇvatastathā

3

भद्राश्वः केतुमालश्च तथैव च इलावृतः ।। हरिवर्षः किंपुरुषो वर्षो भारत एव च

bhadrāśvaḥ ketumālaśca tathaiva ca ilāvṛtaḥ || harivarṣaḥ kiṃpuruṣo varṣo bhārata eva ca

4

पूजनीयास्तथैवैते यथा संस्थानतो नृप ।। शुक्लपक्षनवम्यां तु चैत्रादारभ्य पार्थिव

pūjanīyāstathaivaite yathā saṃsthānato nṛpa || śuklapakṣanavamyāṃ tu caitrādārabhya pārthiva

5

सोपवासेन धर्मज्ञ गन्धमाल्यान्नसंपदा ।। जम्बूद्वीपस्य संस्थानं व्रतान्ते रजतं नरः

sopavāsena dharmajña gandhamālyānnasaṃpadā || jambūdvīpasya saṃsthānaṃ vratānte rajataṃ naraḥ

6

तुलाप्रमाणं दद्यात्तु सर्वान्कामानुपाश्नुते ।। अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

tulāpramāṇaṃ dadyāttu sarvānkāmānupāśnute || aśvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

7

मानुष्यमासाद्य तु चक्रवर्ती नृपो भवेद्देवगणाभिरामः ।। चिरं च कालं वसुधां प्रशास्य लोकानवाप्नोति ततोपि कामान्

mānuṣyamāsādya tu cakravartī nṛpo bhaveddevagaṇābhirāmaḥ || ciraṃ ca kālaṃ vasudhāṃ praśāsya lokānavāpnoti tatopi kāmān

174

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पर्वताष्टमीव्रतवर्णनो नाम चतुस्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde parvatāṣṭamīvratavarṇano nāma catussaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। नवम्यां सोपवासस्तु भद्रकालीं तु पूजयेत्।। शुक्लपक्षे महाराज कार्तिकप्रभृति क्रमात्

mārkaṇḍeya uvāca || navamyāṃ sopavāsastu bhadrakālīṃ tu pūjayet|| śuklapakṣe mahārāja kārtikaprabhṛti kramāt

2

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा।। संवत्सरान्ते संपूज्य व्रतान्ते ब्राह्मणाय च

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā|| saṃvatsarānte saṃpūjya vratānte brāhmaṇāya ca

3

वस्त्रयुग्मं नरो दत्त्वा यथेष्टं काममाप्नुयात् ।। रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

vastrayugmaṃ naro dattvā yatheṣṭaṃ kāmamāpnuyāt || rogārto mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt

4

राजकार्याभियुक्तश्च मुच्यते महतो भयात् ।। न चौरेभ्यो भयं तस्य नारण्येभ्यः कदाचन

rājakāryābhiyuktaśca mucyate mahato bhayāt || na caurebhyo bhayaṃ tasya nāraṇyebhyaḥ kadācana

5

पुत्रानवाप्नोति धनं यथेष्टं स्त्रियश्च मुख्या विविधं च कुप्यम् ।। पूजां तु कृत्वा विधिवद्भवान्या कामानवाप्नोति तथा यथेष्टान्

putrānavāpnoti dhanaṃ yatheṣṭaṃ striyaśca mukhyā vividhaṃ ca kupyam || pūjāṃ tu kṛtvā vidhivadbhavānyā kāmānavāpnoti tathā yatheṣṭān

175

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भद्रकालीपूजावर्णनो नाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhadrakālīpūjāvarṇano nāma pañcasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १७६-१८०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। क्रतुर्दक्षो रिपुः सत्यः कालकामौ ध्वनिस्तथा ।। कुलवान्मनुजो विश्वो रोचमानश्च ते दश

mārkaṇḍeya uvāca || kraturdakṣo ripuḥ satyaḥ kālakāmau dhvanistathā || kulavānmanujo viśvo rocamānaśca te daśa

2

विश्वेदेवा समाख्याता दशात्मा केशवो विभुः ।। तस्य संपूजनं कार्यं सितपक्षे नराधिप

viśvedevā samākhyātā daśātmā keśavo vibhuḥ || tasya saṃpūjanaṃ kāryaṃ sitapakṣe narādhipa

3

आरभ्य कार्तिकान्मासाद्दशम्यां नृपपुङ्गव ।। मण्डलेषु च मुख्येषु यदि वार्चासु यादव

ārabhya kārtikānmāsāddaśamyāṃ nṛpapuṅgava || maṇḍaleṣu ca mukhyeṣu yadi vārcāsu yādava

4

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। व्रतान्ते कनकं दद्याद्यथाशक्ति द्विजातये

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || vratānte kanakaṃ dadyādyathāśakti dvijātaye

5

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां सुचिरं च लोकान् ।। तत्रोष्य लोके पुरुषत्वमेत्य राजा भवेद्ब्राह्मणपुङ्गवो वा

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti teṣāṃ suciraṃ ca lokān || tatroṣya loke puruṣatvametya rājā bhavedbrāhmaṇapuṅgavo vā

176

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विश्वेदेवदशमीपूजावर्णनो नाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde viśvedevadaśamīpūjāvarṇano nāma ṣaṭsaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच।। आत्मा ह्यायुर्मनो दक्षो मदः प्राणस्तथैव च ।। हविष्मांश्च गतीष्टश्च ऋतः सत्यश्च ते दश

mārkaṇḍeya uvāca|| ātmā hyāyurmano dakṣo madaḥ prāṇastathaiva ca || haviṣmāṃśca gatīṣṭaśca ṛtaḥ satyaśca te daśa

2

देवस्त्वङ्गिरसो नाम दशम्यां पूजयेन्नरः।। सोपवासः कृष्णपक्षे पूर्वोक्तविधिना नरः

devastvaṅgiraso nāma daśamyāṃ pūjayennaraḥ|| sopavāsaḥ kṛṣṇapakṣe pūrvoktavidhinā naraḥ

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टान्प्राप्नोति तेषां सुचिरं च लोकान् ।। तत्रोष्य लोके पुरुषत्वमेत्य राजा भवेद्ब्राह्मण पुङ्गवो वा

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭānprāpnoti teṣāṃ suciraṃ ca lokān || tatroṣya loke puruṣatvametya rājā bhavedbrāhmaṇa puṅgavo vā

177

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे अङ्गिराव्रतवर्णनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde aṅgirāvratavarṇano nāma saptasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। शुक्लपक्षे दशम्यां तु सोपवासस्तथा नरः ।। मार्गशीर्षादथारभ्य नित्यमेतदरिन्दम

mārkaṇḍeya uvāca || śuklapakṣe daśamyāṃ tu sopavāsastathā naraḥ || mārgaśīrṣādathārabhya nityametadarindama

2

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। घृतेन जुहुयाद्वह्निं ब्राह्मणाँश्चात्र च पूजयेत्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || ghṛtena juhuyādvahniṃ brāhmaṇām̐ścātra ca pūjayet

3

व्रतावसाने दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम्।। व्रतमेतद्विनिर्दिष्टमश्वमेधफलप्रदम्

vratāvasāne dadyācca tathā dhenuṃ payasvinīm|| vratametadvinirdiṣṭamaśvamedhaphalapradam

4

कृष्णपक्षे तथाप्येतत्कृत्वा संवत्सरं व्रतम्।। राजसूयमवाप्नोति फलमुद्धरति स्वकम्

kṛṣṇapakṣe tathāpyetatkṛtvā saṃvatsaraṃ vratam|| rājasūyamavāpnoti phalamuddharati svakam

5

कृत्वा पक्षद्वयेप्येतद्व्रतं मनुजसत्तम।। राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

kṛtvā pakṣadvayepyetadvrataṃ manujasattama|| rājasūyāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnotyasaṃśayam

6

स्वर्गलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्।। धर्मे मतिर्भवेत्तस्य धर्ममाप्नोत्यसंशयम्

svargalokamavāpnoti kulamuddharati svakam|| dharme matirbhavettasya dharmamāpnotyasaṃśayam

7

यत्रयत्राभिजायेत तत्र धर्मपरो भवेत्।। प्रधानं तं तया राजन्यत्र धर्मपरो भवेत्

yatrayatrābhijāyeta tatra dharmaparo bhavet|| pradhānaṃ taṃ tayā rājanyatra dharmaparo bhavet

8

आरोग्यमायुष्यकरं यशस्यं स्थानप्रदं पापविनाशकारि ।। कर्तव्यमेतत्पुरुषैर्यथावत्पूज्यो हि विष्णुर्भगवान्सधर्मः

ārogyamāyuṣyakaraṃ yaśasyaṃ sthānapradaṃ pāpavināśakāri || kartavyametatpuruṣairyathāvatpūjyo hi viṣṇurbhagavānsadharmaḥ

178

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धर्मव्रतवर्णनो नामाष्टसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dharmavratavarṇano nāmāṣṭasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अङ्गारकं तथा सूर्यं निर्ऋतिं वाद्यशस्तथा ।। हवनं चेश्वरं मृत्युं कपालिमथ किंकिणम्

mārkaṇḍeya uvāca || aṅgārakaṃ tathā sūryaṃ nirṛtiṃ vādyaśastathā || havanaṃ ceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālimatha kiṃkiṇam

2

तत्र चैकादशांशैस्तु देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।। एकादश्यां सोपवासः सोमं संपूजयेत्तथा

tatra caikādaśāṃśaistu devāṃstribhuvaneśvarān || ekādaśyāṃ sopavāsaḥ somaṃ saṃpūjayettathā

3

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। मार्गशीर्षादथारभ्य यावत्संवत्सरं भवेत्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || mārgaśīrṣādathārabhya yāvatsaṃvatsaraṃ bhavet

4

संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ।। कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं भद्रत्वमाप्नोति नरस्तु राजन् ।। रुद्रेण सार्ध सुचिरं रमित्वा कामानवाप्याथ मनोभिरामान्

saṃvatsarānte dadyācca tathā dhenuṃ payasvinīm || kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ bhadratvamāpnoti narastu rājan || rudreṇa sārdha suciraṃ ramitvā kāmānavāpyātha manobhirāmān

179

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा०व०सं० रुद्रव्रतवर्णनो नामैकोनाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0va0saṃ0 rudravratavarṇano nāmaikonāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। भुवनो भानवश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ।। क्रतुः सर्वश्च मूर्धा च त्याजश्च व्यम्नकस्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || bhuvano bhānavaścaiva sujanyaḥ sujanastathā || kratuḥ sarvaśca mūrdhā ca tyājaśca vyamnakastathā

2

प्रसवश्चाप्ययश्चैव दक्षो द्वादशकस्तथा ।। भृगवो नाम निर्दिष्टा देवा द्वादश याज्ञियाः

prasavaścāpyayaścaiva dakṣo dvādaśakastathā || bhṛgavo nāma nirdiṣṭā devā dvādaśa yājñiyāḥ

3

तेषां सम्पूजनं कुर्याद्द्वादश्यां नित्यमेव तु ।। मार्गशीर्षादथारभ्य कृष्णपक्षे सदैव तु

teṣāṃ sampūjanaṃ kuryāddvādaśyāṃ nityameva tu || mārgaśīrṣādathārabhya kṛṣṇapakṣe sadaiva tu

4

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। संवत्सरान्ते दद्याच्च ब्राह्मणाय पयस्विनीम्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || saṃvatsarānte dadyācca brāhmaṇāya payasvinīm

5

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां च सलोकमेव ।। तत्रोष्य कालं सुचिरं मनुष्यो राजा भवेद्वा द्विजपुङ्गवो वा

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti teṣāṃ ca salokameva || tatroṣya kālaṃ suciraṃ manuṣyo rājā bhavedvā dvijapuṅgavo vā

180

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० भृगुव्रतवर्णनो नामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 va0 saṃ0 bhṛguvratavarṇano nāmāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १८१-१८५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। मनो मन्तस्तथा प्राणो नरो यानश्च वीर्यवान् ।। चितिर्हयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || mano mantastathā prāṇo naro yānaśca vīryavān || citirhayo nayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā

2

विभुश्चापि प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ।। पूजयेच्छुक्ललपक्षे तान्द्वादश्यां मार्गशीर्षतः

vibhuścāpi prabhuścaiva sādhyā dvādaśa kīrtitāḥ || pūjayecchuklalapakṣe tāndvādaśyāṃ mārgaśīrṣataḥ

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति तेषां तु सलोकमेव ।। तत्रोष्य कालं सुचिरं नरेन्द्र राजा भवेद्बाह्मणपुङ्गवो वा

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti teṣāṃ tu salokameva || tatroṣya kālaṃ suciraṃ narendra rājā bhavedbāhmaṇapuṅgavo vā

181

इति श्रीविष्णु०ध० तृतीयखण्डे मा०व०सं० साध्यव्रतवर्णनो नामैकाशीत्युत्तर शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu0dha0 tṛtīyakhaṇḍe mā0va0saṃ0 sādhyavratavarṇano nāmaikāśītyuttara śatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। धाता मित्रोर्यमा पूषा शक्रेशो वरुणो भगः ।। त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादशकस्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || dhātā mitroryamā pūṣā śakreśo varuṇo bhagaḥ || tvaṣṭā vivasvānsavitā viṣṇurdvādaśakastathā

2

पूजयेद्द्वादशादित्याञ्छुक्लपक्षे ह्युपोषितः ।। मार्गशीर्षादथारभ्य गन्धमाल्यान्नसम्पदा

pūjayeddvādaśādityāñchuklapakṣe hyupoṣitaḥ || mārgaśīrṣādathārabhya gandhamālyānnasampadā

3

दत्त्वा व्रतान्ते पुरुषः सुवर्णमाप्नोति लोकान्सवितुर्नृवीर ।। मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो जितेन्द्रियश्चैव धनान्वितश्च

dattvā vratānte puruṣaḥ suvarṇamāpnoti lokānsaviturnṛvīra || mānuṣyamāsādya bhavatyarogo jitendriyaścaiva dhanānvitaśca

182

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कामदेव व्रतवर्णनो नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kāmadeva vratavarṇano nāma dvyaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। शुक्लपक्षे महाराज त्रयोदश्यामुपोषितः ।। पूजयेत्कामदेवन्तु वैशाखात्प्रभृति प्रभो

mārkaṇḍeya uvāca || śuklapakṣe mahārāja trayodaśyāmupoṣitaḥ || pūjayetkāmadevantu vaiśākhātprabhṛti prabho

2

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। दद्याद्व्रतान्ते विप्राय गन्धवस्त्रयुगं तथा

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || dadyādvratānte viprāya gandhavastrayugaṃ tathā

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टमासाद्य लोकं सुचिरं मनुष्यः ।। मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो सुखान्वितो रूपसरूपता च

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭamāsādya lokaṃ suciraṃ manuṣyaḥ || mānuṣyamāsādya bhavatyarogo sukhānvito rūpasarūpatā ca

183

इति श्री वि०ध० तु०ख० मा०व०सं० कामदेवव्रतवर्णनो नाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोध्यायः

iti śrī vi0dha0 tu0kha0 mā0va0saṃ0 kāmadevavratavarṇano nāma tryaśītyuttaraśatatamodhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। शुक्लपक्षे महाराज त्रयोदश्यामुपोषितः ।। फाल्गुनात्तु समारभ्य नित्यं संपूजयेन्नरः

mārkaṇḍeya uvāca || śuklapakṣe mahārāja trayodaśyāmupoṣitaḥ || phālgunāttu samārabhya nityaṃ saṃpūjayennaraḥ

2

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ।। सुवर्णं ब्राह्मणेन्द्राय व्रतान्ते प्रतिपादयेत्

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā || suvarṇaṃ brāhmaṇendrāya vratānte pratipādayet

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं यक्षेषु राजन्सुचिरं तथोष्य ।। मानुष्यमासाद्य धनान्वितः स्यात्सौभाग्ययुक्तश्च तथा विरोगः

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ yakṣeṣu rājansuciraṃ tathoṣya || mānuṣyamāsādya dhanānvitaḥ syātsaubhāgyayuktaśca tathā virogaḥ

184

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धनव्रतवर्णनो नाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dhanavratavarṇano nāma caturaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

शुक्लपक्षचतुर्दश्यां ज्येष्ठा दारभ्य यादव।। वायुं संपूजयेद्देवं सोपवासो जितेन्द्रियः

śuklapakṣacaturdaśyāṃ jyeṣṭhā dārabhya yādava|| vāyuṃ saṃpūjayeddevaṃ sopavāso jitendriyaḥ

2

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा।। संवत्सरान्ते दातव्यं वस्त्रयुग्मं द्विजातये

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā|| saṃvatsarānte dātavyaṃ vastrayugmaṃ dvijātaye

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं चासाद्य लोकं मरुतां मनुष्यः । सुखानि भुक्त्वा सुचिरं महीप मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगः

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ cāsādya lokaṃ marutāṃ manuṣyaḥ | sukhāni bhuktvā suciraṃ mahīpa mānuṣyamāsādya bhavatyarogaḥ

185

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वायुव्रतवर्णनो नाम पञ्चाशीत्युत्तराशीतितमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vāyuvratavarṇano nāma pañcāśītyuttarāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १८६-१९०

2

मार्कण्डेय उवाच ।। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां विरूपाक्षं तु पूजयेत्।। पौषमासादथारभ्य यावत्संवत्सरं व्रतम् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा।। उष्ट्रं द्विजातये दद्याद्व्रतान्ते च परन्तप

mārkaṇḍeya uvāca || kṛṣṇapakṣacaturdaśyāṃ virūpākṣaṃ tu pūjayet|| pauṣamāsādathārabhya yāvatsaṃvatsaraṃ vratam || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā|| uṣṭraṃ dvijātaye dadyādvratānte ca parantapa

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं भयं न चाप्नोति स राक्षसेभ्यः ।। कामानवाप्नोति भवत्यरोगो भयं च राजन्न च वेत्ति किंचित्

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ bhayaṃ na cāpnoti sa rākṣasebhyaḥ || kāmānavāpnoti bhavatyarogo bhayaṃ ca rājanna ca vetti kiṃcit

186

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विरूपाक्षव्रतवर्णनो नाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde virūpākṣavratavarṇano nāma ṣaḍaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। यत्र क्वचन नद्यां च यत्र कृष्णचतुदर्शी ।। अनर्काभ्युदिते काले देवं संपूजयेद्यमम्

mārkaṇḍeya uvāca || yatra kvacana nadyāṃ ca yatra kṛṣṇacatudarśī || anarkābhyudite kāle devaṃ saṃpūjayedyamam

2

धूम्रोर्णं चित्रगुप्तं च कालपाशौ च यादव ।। मृत्युं स्वर्गं च धर्मज्ञं गन्धमाल्यान्नसम्पदा

dhūmrorṇaṃ citraguptaṃ ca kālapāśau ca yādava || mṛtyuṃ svargaṃ ca dharmajñaṃ gandhamālyānnasampadā

3

यमो दधार इत्यर्चां तिलाँश्च जुहुयात्ततः ।। नमो यमायेति तथा स्त्रीशूद्रस्य विधीयते

yamo dadhāra ityarcāṃ tilām̐śca juhuyāttataḥ || namo yamāyeti tathā strīśūdrasya vidhīyate

4

कृसरं भोजनं विप्रान्यथा शक्ति नरोत्तम ।। दद्याद्व्रतान्ते विप्राय तथैव च पयस्विनीम्

kṛsaraṃ bhojanaṃ viprānyathā śakti narottama || dadyādvratānte viprāya tathaiva ca payasvinīm

5

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं न याति राजन्नरकं मनुष्यः ।। प्राणक्षयं प्राप्य स याति नाकं मानुष्यमासाद्य च धर्मवान्स्यात्

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ na yāti rājannarakaṃ manuṣyaḥ || prāṇakṣayaṃ prāpya sa yāti nākaṃ mānuṣyamāsādya ca dharmavānsyāt

187

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यमव्रतवर्णनो नाम सप्ताशीत्यु त्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde yamavratavarṇano nāma saptāśītyu ttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

शुक्लपक्षादथारभ्य फाल्गुनस्य नराधिप ।। पूजयेत्तु चतुर्दश्यां सोपवासो महेश्वरम्

śuklapakṣādathārabhya phālgunasya narādhipa || pūjayettu caturdaśyāṃ sopavāso maheśvaram

2

गन्धमाल्यनमस्कार धूपदीपान्नसंपदा ।। व्रतान्ते गां तथा दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत्

gandhamālyanamaskāra dhūpadīpānnasaṃpadā || vratānte gāṃ tathā dadyādagniṣṭomaphalaṃ labhet

3

एतदेव व्रतं कृत्वा शुक्लपक्षे तु वत्सरम् ।। पुण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

etadeva vrataṃ kṛtvā śuklapakṣe tu vatsaram || puṇḍarīkamavāpnoti kulamuddharati svakam

4

चतुर्दशीद्वयं चैतत्कृत्वा संवत्सरं नरः ।। मासिमासि तथा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्

caturdaśīdvayaṃ caitatkṛtvā saṃvatsaraṃ naraḥ || māsimāsi tathā bhaktyā sarvānkāmānavāpnuyāt

188

आसाद्य कामांश्च महेश्वरस्य तत्रोष्य कालं सुचिरं च राजन् ।। सायुज्यमायाति महेश्वरस्य सर्वेश्वस्याप्रतिमस्य तस्य ।। ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महेश्वरव्रतवर्णनो नामाष्टाशीत्युत्तर शततमोऽध्यायः

āsādya kāmāṃśca maheśvarasya tatroṣya kālaṃ suciraṃ ca rājan || sāyujyamāyāti maheśvarasya sarveśvasyāpratimasya tasya || || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde maheśvaravratavarṇano nāmāṣṭāśītyuttara śatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रभास्वरा बर्हिषद अग्निष्वात्तास्तथैव च ।। क्रव्यादश्चोपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः

mārkaṇḍeya uvāca || prabhāsvarā barhiṣada agniṣvāttāstathaiva ca || kravyādaścopahūtāśca ājyapāśca sukālinaḥ

2

पूज्याः पितृगणा राजन्नुपवासेन नित्यशः ।। चैत्रशुक्लादथारभ्य पञ्चदश्यां नराधिप

pūjyāḥ pitṛgaṇā rājannupavāsena nityaśaḥ || caitraśuklādathārabhya pañcadaśyāṃ narādhipa

3

श्राद्धं तदह्नि कुर्वीत यावत्संवत्सरं भवेत् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

śrāddhaṃ tadahni kurvīta yāvatsaṃvatsaraṃ bhavet || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

4

संवत्सरान्ते दद्याच्च तथा धेनुं पयस्विनीम् ।। ब्राह्मणाय महाभाग पितृभक्ताय भक्तितः

saṃvatsarānte dadyācca tathā dhenuṃ payasvinīm || brāhmaṇāya mahābhāga pitṛbhaktāya bhaktitaḥ

5

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति लोकं च तथा स तेषाम् ।। तत्रोष्य राजन्सुचिरं सुकालं प्राप्नोति मोक्षं पुरुषप्रधान

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti lokaṃ ca tathā sa teṣām || tatroṣya rājansuciraṃ sukālaṃ prāpnoti mokṣaṃ puruṣapradhāna

189

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पितृव्रतवर्णनो नामैकोननवत्युत्तर शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pitṛvratavarṇano nāmaikonanavatyuttara śatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। कृष्णपक्षे पञ्चदश्यां चैत्रादारभ्य यादव ।। वह्निसम्पूजनं कृत्वा गन्धमाल्यान्नसम्पदा

mārkaṇḍeya uvāca || kṛṣṇapakṣe pañcadaśyāṃ caitrādārabhya yādava || vahnisampūjanaṃ kṛtvā gandhamālyānnasampadā

2

तिलैर्होमस्ततः कुर्यान्नाम्ना वह्नेर्नराधिप ।। संवत्सरान्ते दद्याच्च सुवर्णं ब्राह्मणाय च

tilairhomastataḥ kuryānnāmnā vahnernarādhipa || saṃvatsarānte dadyācca suvarṇaṃ brāhmaṇāya ca

3

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति वित्तं सततं यशश्च ।। धर्मे मतिं रूपमनुत्तमं च कामान्यथेष्टान्पुरुषप्रधान

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti vittaṃ satataṃ yaśaśca || dharme matiṃ rūpamanuttamaṃ ca kāmānyatheṣṭānpuruṣapradhāna

190

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे वह्निव्रतवर्णनो नाम नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vahnivratavarṇano nāma navatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १९१-१९५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। अमावास्यां तु वेलायां सोपवासो नरोत्तम ।। पद्मद्वयं पूजयेत चंद्रार्कावेकराशिगौ

mārkaṇḍeya uvāca || amāvāsyāṃ tu velāyāṃ sopavāso narottama || padmadvayaṃ pūjayeta caṃdrārkāvekarāśigau

2

आदित्यमष्टकमले चन्द्रं षोडशके तथा ।। आदित्यं सर्वरक्तेन चन्द्रं शुक्लेन यादव

ādityamaṣṭakamale candraṃ ṣoḍaśake tathā || ādityaṃ sarvaraktena candraṃ śuklena yādava

3

माल्यादिना महाभाग होमयेत्तिलतण्डुलैः ।। घृतक्षीरयुतो राजन्तयोर्नाम्ना यथाविधि

mālyādinā mahābhāga homayettilataṇḍulaiḥ || ghṛtakṣīrayuto rājantayornāmnā yathāvidhi

4

व्रतान्ते ब्राह्मणेन्द्राय कनकं प्रतिपादयेत् ।। रजतं च महाभाग य इच्छेद्भूतिमात्मनः

vratānte brāhmaṇendrāya kanakaṃ pratipādayet || rajataṃ ca mahābhāga ya icchedbhūtimātmanaḥ

5

कृत्वा व्रतं वत्मरमेतदिष्टं दत्त्वा च दीपान्विधिवत्प्रभूतान् ।। चक्षुः परं प्राप्य विवृद्धतेजा धनान्वितः स्यात्त्रिदिवादिहस्थः

kṛtvā vrataṃ vatmarametadiṣṭaṃ dattvā ca dīpānvidhivatprabhūtān || cakṣuḥ paraṃ prāpya vivṛddhatejā dhanānvitaḥ syāttridivādihasthaḥ

191

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चन्द्रव्रतवर्णनो नामैकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde candravratavarṇano nāmaikanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। कार्तिकात्तु तथारभ्य सम्पूर्णशशलक्षणम् ।। पूजयेदुदरे राजन्सदा नक्ताशनो भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || kārtikāttu tathārabhya sampūrṇaśaśalakṣaṇam || pūjayedudare rājansadā naktāśano bhavet

2

लावणं मण्डलं कृत्वा चन्दनेनानुलेपिते ।। दशनक्षत्रसहितं तत्र सोमं तु पूजयेत्

lāvaṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā candanenānulepite || daśanakṣatrasahitaṃ tatra somaṃ tu pūjayet

3

कृत्तिकारोहिणीयुक्तं कार्तिके मासि पूजयेत् ।। सौम्यार्द्रासहितं राजन्मासि सौम्ये तथैव च

kṛttikārohiṇīyuktaṃ kārtike māsi pūjayet || saumyārdrāsahitaṃ rājanmāsi saumye tathaiva ca

4

आदित्यपुष्यसहितं मासि पौषे च यादव ।। मघासर्पयुतं माघे फाल्गुने शृणु पार्थिव

ādityapuṣyasahitaṃ māsi pauṣe ca yādava || maghāsarpayutaṃ māghe phālgune śṛṇu pārthiva

5

अर्यम्णभाग्यसावित्रैः सहितं पूजयेद्विभुम् ।। चित्रास्वातियुतं चैत्रं वैशाखे शृणु पार्थिव

aryamṇabhāgyasāvitraiḥ sahitaṃ pūjayedvibhum || citrāsvātiyutaṃ caitraṃ vaiśākhe śṛṇu pārthiva

6

विशाखया च मैत्रेण युतं संपूजयेत्तथा।। ज्येष्ठामूलयुतं ज्येष्ठे आषाढाद्यामनन्तरम्

viśākhayā ca maitreṇa yutaṃ saṃpūjayettathā|| jyeṣṭhāmūlayutaṃ jyeṣṭhe āṣāḍhādyāmanantaram

7

श्रावणे श्रवणोपेतं सहितं च श्रविष्ठया ।। तथा भाद्रपदे पौष्णामाजाहिर्बुध्न्यसंयुतम्

śrāvaṇe śravaṇopetaṃ sahitaṃ ca śraviṣṭhayā || tathā bhādrapade pauṣṇāmājāhirbudhnyasaṃyutam

8

अश्विनीभरणीयुक्तं तथा चाश्वयुजे विभुम् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा

aśvinībharaṇīyuktaṃ tathā cāśvayuje vibhum || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā

9

गुडेन परमान्नेन लवणेन घृतेन च।। इक्षुणेक्षुविकारैश्च पयसा पायसेन च

guḍena paramānnena lavaṇena ghṛtena ca|| ikṣuṇekṣuvikāraiśca payasā pāyasena ca

10

पूज्याश्चाविधवानार्यस्तथा तल्लक्षणैः शुभैः ।। ततोऽनन्तरमश्नीयाद्धविष्यं प्रयतो नरः

pūjyāścāvidhavānāryastathā tallakṣaṇaiḥ śubhaiḥ || tato'nantaramaśnīyāddhaviṣyaṃ prayato naraḥ

11

ब्राह्मणानां व्रतान्ते तु महारजतरंजितम् ।। शक्त्या च वसनं दद्यान्नारी वा यदि वा नरः

brāhmaṇānāṃ vratānte tu mahārajataraṃjitam || śaktyā ca vasanaṃ dadyānnārī vā yadi vā naraḥ

12

रूपसौभाग्यलावण्यधनयुक्तो भवेन्नरः ।। व्रतेनानेन चीर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति

rūpasaubhāgyalāvaṇyadhanayukto bhavennaraḥ || vratenānena cīrṇena svargalokaṃ ca gacchati

13

सोपवासस्तु यः कुर्याद्व्रतमेतदनुत्तमम् ।। अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः

sopavāsastu yaḥ kuryādvratametadanuttamam || aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

14

सौभाग्यादि च यत्प्रोक्तं तदाप्नोति विशेषवत् ।। मनसा कांक्षितान्कामान्सर्वान्प्राप्नोत्यसंशयम्

saubhāgyādi ca yatproktaṃ tadāpnoti viśeṣavat || manasā kāṃkṣitānkāmānsarvānprāpnotyasaṃśayam

19

जनाभिरामश्च शशाङ्कवत्स्याद्धनादिलाभश्च तथैव लक्ष्म्या ।। शक्रेण तुल्यश्च तथैव शक्त्या मानुष्यमासाद्य भवेच्च राजन्

janābhirāmaśca śaśāṅkavatsyāddhanādilābhaśca tathaiva lakṣmyā || śakreṇa tulyaśca tathaiva śaktyā mānuṣyamāsādya bhavecca rājan

192

इति श्री विष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मासर्क्षपौर्णमासीव्रतवर्णनो नाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrī viṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde māsarkṣapaurṇamāsīvratavarṇano nāma dvinavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। कार्तिके पौर्णमास्यां तु पूर्णं शिशिरदीधितिम्।। पद्मे षोडशपत्रेषु कर्णिकायां तु पूजयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || kārtike paurṇamāsyāṃ tu pūrṇaṃ śiśiradīdhitim|| padme ṣoḍaśapatreṣu karṇikāyāṃ tu pūjayet

2

केसरे पूजयेत्तत्र नक्षत्राण्यष्टविंशतिः ।। पत्रेषु तिथिदेवांश्च तथा ज्योत्स्नां च पूजयेत्

kesare pūjayettatra nakṣatrāṇyaṣṭaviṃśatiḥ || patreṣu tithidevāṃśca tathā jyotsnāṃ ca pūjayet

3

गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ।। गुडेन परमान्नेन दध्ना च लवणेन च

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasaṃpadā || guḍena paramānnena dadhnā ca lavaṇena ca

4

अपूपैश्च महाभाग फलैः कालोद्भवैस्तथा।। व्रतावसाने दद्याच्च वासोयुग्मं द्विजातये

apūpaiśca mahābhāga phalaiḥ kālodbhavaistathā|| vratāvasāne dadyācca vāsoyugmaṃ dvijātaye

6

ब्राह्मण्यै च महाभाग महारजतरञ्जितम् ।। पूज्यौ च विधिना शक्त्या कालविद्वाचकावुभौ

brāhmaṇyai ca mahābhāga mahārajatarañjitam || pūjyau ca vidhinā śaktyā kālavidvācakāvubhau

6

सोपवासोऽथ नक्ताशी व्रतमेतत्समाचरेत् ।। नक्ताशनो वा धर्मज्ञ तथैव च हविष्यभुक्

sopavāso'tha naktāśī vratametatsamācaret || naktāśano vā dharmajña tathaiva ca haviṣyabhuk

7

सौभाग्यदं रूपविवर्धनं च लावण्यदं स्त्रीरतिभोगदं च ।। कार्यं प्रयत्नेन नरेन्द्र पुंसा कार्यं तथा स्त्रीभिरदीनसत्त्व

saubhāgyadaṃ rūpavivardhanaṃ ca lāvaṇyadaṃ strīratibhogadaṃ ca || kāryaṃ prayatnena narendra puṃsā kāryaṃ tathā strībhiradīnasattva

193

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे पौर्णमासीव्रतवर्णनो नाम त्रिनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde paurṇamāsīvratavarṇano nāma trinavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। मार्गशीर्षादथारभ्य चन्द्रमण्डलके नरः ।। सोपवासस्तु संपूज्य पौण्डरीकफलं लभेत्

mārkaṇḍeya uvāca || mārgaśīrṣādathārabhya candramaṇḍalake naraḥ || sopavāsastu saṃpūjya pauṇḍarīkaphalaṃ labhet

2

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं प्राप्नोति लोकं स निशाकरस्य ।। तत्रोष्य राजन्सुचिरं च कालं सायुज्यमाप्नोति ततश्च तस्य

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ prāpnoti lokaṃ sa niśākarasya || tatroṣya rājansuciraṃ ca kālaṃ sāyujyamāpnoti tataśca tasya

194

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चन्द्रव्रतवर्णनो नाम चतुर्नवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde candravratavarṇano nāma caturnavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रोष्ठपादादथारभ्य संपूर्णे शशलाञ्छने ।। संपूज्य वरुणं देवं गन्धमाल्यान्नसंपदा

mārkaṇḍeya uvāca || proṣṭhapādādathārabhya saṃpūrṇe śaśalāñchane || saṃpūjya varuṇaṃ devaṃ gandhamālyānnasaṃpadā

2

दत्त्वा व्रतावसाने तु जलधेनुं द्विजातये ।। छत्रोपानहसंयुक्तां वासोयुगविभूषिताम्

dattvā vratāvasāne tu jaladhenuṃ dvijātaye || chatropānahasaṃyuktāṃ vāsoyugavibhūṣitām

3

प्राप्नोति लोकं वरुणस्य राजंस्तत्रोष्य कालं सुचिरं मनुष्यः ।। मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगी रूपान्वितो वित्तयुतस्तथैव

prāpnoti lokaṃ varuṇasya rājaṃstatroṣya kālaṃ suciraṃ manuṣyaḥ || mānuṣyamāsādya bhavatyarogī rūpānvito vittayutastathaiva

195

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे वरुणव्रतवर्णनो नाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde varuṇavratavarṇano nāma pañcanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १९६-२००

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। अश्वयुङ्मासि शुक्ले तु पौर्णमास्यां नरः शुचिः ।। सोपवासो नरेन्द्रस्तु देवं सम्पूजयेत्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || || aśvayuṅmāsi śukle tu paurṇamāsyāṃ naraḥ śuciḥ || sopavāso narendrastu devaṃ sampūjayettathā

2

शचीमैरावतं वज्रं मातलिं च नराधिप ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूप दीपान्नसंपदा

śacīmairāvataṃ vajraṃ mātaliṃ ca narādhipa || gandhamālyanamaskāradhūpa dīpānnasaṃpadā

3

संवत्सरान्ते कनकं तु दत्त्वा प्राप्नोति लोकं स पुरन्दरस्य ।। मानुष्यमासाद्य नरेन्द्रपूज्यो राजा भवेद्वा द्विजपुङ्गवो वा

saṃvatsarānte kanakaṃ tu dattvā prāpnoti lokaṃ sa purandarasya || mānuṣyamāsādya narendrapūjyo rājā bhavedvā dvijapuṅgavo vā

3.197

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रव्रतवर्णनो नाम षण्णवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ।। १९६

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śakravratavarṇano nāma ṣaṇṇavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 196

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। उपोषितश्चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां नरोत्तमः ।। पञ्चगव्यं पिबेत्पश्चाद्धविष्याशी तथा भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || || upoṣitaścaturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ narottamaḥ || pañcagavyaṃ pibetpaścāddhaviṣyāśī tathā bhavet

2

संवत्सरं तथा कृत्वा मासपापात्प्रमुच्यते ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मासिमासि समाचरेत्

saṃvatsaraṃ tathā kṛtvā māsapāpātpramucyate || tasmātsarvaprayatnena māsimāsi samācaret

3

संवत्सरं प्राप्य नरेन्द्रलोकं तत्रोष्य राजन्सुचिरं द्विजेन्द्रः ।। मानुष्यमासाद्य नरेन्द्रपूज्यो राजा भवेद्वा द्विजपुङ्गवो वा

saṃvatsaraṃ prāpya narendralokaṃ tatroṣya rājansuciraṃ dvijendraḥ || mānuṣyamāsādya narendrapūjyo rājā bhavedvā dvijapuṅgavo vā

197

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्रह्मकूर्चवर्णनो नाम सप्तनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde brahmakūrcavarṇano nāma saptanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। योगभूतं हरिं देवं चतुर्दश्या मुपोषितः ।। अर्चयेत्पौर्णमास्यां तु सोऽश्वमेधफलं लभेत्

mārkaṇḍeya uvāca || || yogabhūtaṃ hariṃ devaṃ caturdaśyā mupoṣitaḥ || arcayetpaurṇamāsyāṃ tu so'śvamedhaphalaṃ labhet

2

ब्रह्मभूतममावस्यां पौर्णमास्यां तथैव च ।। राजसूयमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

brahmabhūtamamāvasyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca || rājasūyamavāpnoti kulamuddharati svakam

3

ब्रह्मभूतममावस्यां पौर्णमास्यां च पूजयेत् ।। योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात्

brahmabhūtamamāvasyāṃ paurṇamāsyāṃ ca pūjayet || yogabhūtaṃ paricarankeśavaṃ mahadāpnuyāt

4

अत्यर्थं प्रीतिमायाति मासपक्षान्तयोः सदा ।। पूजितः सोपवासेन भक्त्या देववरो हरिः

atyarthaṃ prītimāyāti māsapakṣāntayoḥ sadā || pūjitaḥ sopavāsena bhaktyā devavaro hariḥ

5

महाव्रतमिदं ख्यातं सर्वकल्मषनाशनम् ।। संवत्सरमिदं कृत्वा नाकपृष्ठे महीयते

mahāvratamidaṃ khyātaṃ sarvakalmaṣanāśanam || saṃvatsaramidaṃ kṛtvā nākapṛṣṭhe mahīyate

6

सर्वपापप्रशमनं व्रतमेतत्प्रकीर्तितम् ।। स्ववित्तशक्तिरेवात्र सर्वकर्मसु कारणम्

sarvapāpapraśamanaṃ vratametatprakīrtitam || svavittaśaktirevātra sarvakarmasu kāraṇam

7

कृत्वा व्रतं द्वादशवत्सराणि प्राप्नोति लोकं पुरुषोत्तमस्य ।। तत्रोष्य राजन्सुचिरं सुकालं प्राप्नोति मोक्षं पुरुषस्ततोन्ते

kṛtvā vrataṃ dvādaśavatsarāṇi prāpnoti lokaṃ puruṣottamasya || tatroṣya rājansuciraṃ sukālaṃ prāpnoti mokṣaṃ puruṣastatonte

198

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महाव्रतं नामाष्ट नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde mahāvrataṃ nāmāṣṭa navatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन तिर्यग्योनौ न जायते ।। म्लेच्छदेशे च पुरुषस्तं ममाचक्ष्व पृच्छतः

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena tiryagyonau na jāyate || mlecchadeśe ca puruṣastaṃ mamācakṣva pṛcchataḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। मेषसंक्रमणे भानोः सोपवासो नरोत्तमः ।। पूजयेद्भार्गवं रामं देवं शक्त्या यथाविधि

mārkaṇḍeya uvāca || meṣasaṃkramaṇe bhānoḥ sopavāso narottamaḥ || pūjayedbhārgavaṃ rāmaṃ devaṃ śaktyā yathāvidhi

3

कन्यासंक्रमणे प्राप्ते तथा कृष्णं च पूजयेत् ।। तथा मिथुनसंक्रान्तौ पूजयेद्भोगशायिनम्

kanyāsaṃkramaṇe prāpte tathā kṛṣṇaṃ ca pūjayet || tathā mithunasaṃkrāntau pūjayedbhogaśāyinam

4

तथा कुलीरसंक्रान्तौ वराहमपराजितम् ।। नरसिंहं तथा देवं सिंहसंक्रमणे विभुम् ।। कन्यासंक्रमणे देवं स्त्रीरूपं पूजयेन्नरः

tathā kulīrasaṃkrāntau varāhamaparājitam || narasiṃhaṃ tathā devaṃ siṃhasaṃkramaṇe vibhum || kanyāsaṃkramaṇe devaṃ strīrūpaṃ pūjayennaraḥ

5

तुलासंक्रमणे प्राप्ते वामनं नृप पूजयेत् ।। तथा वृश्चिकसंक्रान्तौ देवदेवं त्रिविक्रमम्

tulāsaṃkramaṇe prāpte vāmanaṃ nṛpa pūjayet || tathā vṛścikasaṃkrāntau devadevaṃ trivikramam

6

धनुःसंक्रमणे देवं तथाश्वशिरसं नृप ।। तथा मकरसंक्रान्तौ रामं दशरथात्मजम्

dhanuḥsaṃkramaṇe devaṃ tathāśvaśirasaṃ nṛpa || tathā makarasaṃkrāntau rāmaṃ daśarathātmajam

7

कुंभसंक्रमणे राजन्रामं यादवनन्दनम् ।। मीनसंक्रणे मत्स्यं वासुदेवं तु पूजयेत्

kuṃbhasaṃkramaṇe rājanrāmaṃ yādavanandanam || mīnasaṃkraṇe matsyaṃ vāsudevaṃ tu pūjayet

8

पटे वा यदि वार्चायां गन्धमाल्यान्नसंपदा ।। प्रादुर्भावस्य नाम्नाश्च होमं कुर्वीत पार्थिव

paṭe vā yadi vārcāyāṃ gandhamālyānnasaṃpadā || prādurbhāvasya nāmnāśca homaṃ kurvīta pārthiva

9

व्रतान्ते जलधेनुं च च्छत्रोपानत्समन्विताम्।। वस्त्रयुग्मयुतां दद्यात्प्रतिमासं च काञ्चनम् ।। रात्रौ च दीपमालाभिर्देवदेवं तु पूजयेत्

vratānte jaladhenuṃ ca cchatropānatsamanvitām|| vastrayugmayutāṃ dadyātpratimāsaṃ ca kāñcanam || rātrau ca dīpamālābhirdevadevaṃ tu pūjayet

30

कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं म्लेच्छेषु तिर्यक्षु न चापि जन्म ।। प्राप्नोत्यवाप्नोति चिरं च नाकं कामं तथाप्नोति मनोभिरामम्

kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ mleccheṣu tiryakṣu na cāpi janma || prāpnotyavāpnoti ciraṃ ca nākaṃ kāmaṃ tathāpnoti manobhirāmam

199

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुदेशजन्मावाप्तिव्रतवर्णनो नाम नवनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sudeśajanmāvāptivratavarṇano nāma navanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। इष्टां जातिमवाप्नोति कर्मणा येन मानवः ।। तन्ममाचक्ष्व धर्मज्ञ त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || iṣṭāṃ jātimavāpnoti karmaṇā yena mānavaḥ || tanmamācakṣva dharmajña tvaṃ hi sarvaviducyase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। पौरुषेषु सदा ते वै त्रिरात्रोपोषितो नरः ।। चैत्रमासादथारभ्य कार्तिके पूजयेद्धरिम्

mārkaṇḍeya uvāca || pauruṣeṣu sadā te vai trirātropoṣito naraḥ || caitramāsādathārabhya kārtike pūjayeddharim

3

पौरुषेण च सूक्तेन ऋग्भिः पुष्पैः फलैस्तथा ।। धूपैर्दीपैस्तथान्नेन घृताहुतिभिरेव च

pauruṣeṇa ca sūktena ṛgbhiḥ puṣpaiḥ phalaistathā || dhūpairdīpaistathānnena ghṛtāhutibhireva ca

4

धेनुर्व्रतान्ते दातव्या कृत्वा संवत्सरं व्रतम् ।। यथेष्टां जातिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

dhenurvratānte dātavyā kṛtvā saṃvatsaraṃ vratam || yatheṣṭāṃ jātimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

5

न केवलं जातिकरं प्रदिष्टं व्रतोत्तमं यावददीनसत्त्व ।। कामानभीष्टान्पुरुषस्य दद्यान्मोक्षं च दद्यात्पुरुषप्रधान

na kevalaṃ jātikaraṃ pradiṣṭaṃ vratottamaṃ yāvadadīnasattva || kāmānabhīṣṭānpuruṣasya dadyānmokṣaṃ ca dadyātpuruṣapradhāna

200

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इष्टजात्यवाप्तिव्रतवर्णनो नाम द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde iṣṭajātyavāptivratavarṇano nāma dviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २०१-२०५

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन कुले जन्म समश्नुते ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena kule janma samaśnute || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। बृहद्दिशि तु संप्राप्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।। मार्गशीर्षादथारभ्य पूजयेत्तु त्रिविक्रमम्

mārkaṇḍeya uvāca || bṛhaddiśi tu saṃprāpya trirātropoṣito naraḥ || mārgaśīrṣādathārabhya pūjayettu trivikramam

3

त्रिवर्णैः कुसुमैर्देवं त्रिभिः प्रयतमानसः ।। त्रयोऽनुलेपना देया त्रिसारं धूपमेव तु

trivarṇaiḥ kusumairdevaṃ tribhiḥ prayatamānasaḥ || trayo'nulepanā deyā trisāraṃ dhūpameva tu

4

बलिं त्रिमधुरं दद्यात्त्रीँश्च दीपान्नृपोत्तम ।। यवैस्तिलैस्तथा होमः कर्तव्यः सर्षपायुतैः

baliṃ trimadhuraṃ dadyāttrīm̐śca dīpānnṛpottama || yavaistilaistathā homaḥ kartavyaḥ sarṣapāyutaiḥ

5

दद्यात्त्रिलोहं च तथा द्विजेभ्यस्ताम्रं सुवर्णं रजतं च राजन् ।। न केवलं सत्कुलदं व्रतं तु यथेष्टकामाप्तिकरं प्रदिष्टम्

dadyāttrilohaṃ ca tathā dvijebhyastāmraṃ suvarṇaṃ rajataṃ ca rājan || na kevalaṃ satkuladaṃ vrataṃ tu yatheṣṭakāmāptikaraṃ pradiṣṭam

201

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सत्कुलावाप्तिव्रतवर्णनो नामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde satkulāvāptivratavarṇano nāmaikottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भवन्कर्मणा केन रूपवाञ्जायते नरः ।। एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे

vajra uvāca || bhavankarmaṇā kena rūpavāñjāyate naraḥ || etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

2

मार्कण्डेय उवाच ।। फाल्गुन्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। यावच्चैत्री महाराज तावत्स्नातो दिनेदिने

mārkaṇḍeya uvāca || phālgunyāṃ samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || yāvaccaitrī mahārāja tāvatsnāto dinedine

3

बहिः सम्पूजयेद्देवं केशवं भोगशायिनम् ।। एकभक्ताशनो नक्तमधःशायी तथा भवेत

bahiḥ sampūjayeddevaṃ keśavaṃ bhogaśāyinam || ekabhaktāśano naktamadhaḥśāyī tathā bhaveta

4

त्रिरात्रोपोषितः कुर्यात्पूजां चैत्र्यां तथैव च ।। स्वशक्त्या रजतं दद्याद्वस्त्रयुग्मं तथैव च

trirātropoṣitaḥ kuryātpūjāṃ caitryāṃ tathaiva ca || svaśaktyā rajataṃ dadyādvastrayugmaṃ tathaiva ca

5

रूपार्थिनो मासमिदं मयोक्तं व्रतोत्तमं नित्यमदीनसत्त्व ।। कृत्वा च नाकं मनुजस्त्ववाप्य मानुष्यमासाद्य च रूपवान्स्यात्

rūpārthino māsamidaṃ mayoktaṃ vratottamaṃ nityamadīnasattva || kṛtvā ca nākaṃ manujastvavāpya mānuṣyamāsādya ca rūpavānsyāt

202

इति श्रीविष्णु० ध० तृ० ख० मा० व० सं० रूपावाप्तिव्रतवर्णनो नाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu0 dha0 tṛ0 kha0 mā0 va0 saṃ0 rūpāvāptivratavarṇano nāma dvyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन नरो लावण्यमाप्नुयात् ।। लावण्यरहितं रूपं निष्फलं प्रतिभाति मे

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena naro lāvaṇyamāpnuyāt || lāvaṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣphalaṃ pratibhāti me

2

मार्कण्डेय उवाच ।। कार्तिक्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। पटे वा यदि वार्चायां प्रद्युम्नं पूजयेत्प्रभुम्

mārkaṇḍeya uvāca || kārtikyāṃ samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || paṭe vā yadi vārcāyāṃ pradyumnaṃ pūjayetprabhum

3

बहिः स्नानं सदा कुर्यान्नक्तमश्नीत वाग्यतः ।। एकभुक्तं महाराज हविष्यप्रयतः सदा

bahiḥ snānaṃ sadā kuryānnaktamaśnīta vāgyataḥ || ekabhuktaṃ mahārāja haviṣyaprayataḥ sadā

4

मार्गशीर्षं तथा प्राप्य त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ।। संपूज्य देव प्रद्युम्नं हुत्वाग्नौ घृतमेव च

mārgaśīrṣaṃ tathā prāpya trirātropoṣitaḥ śuciḥ || saṃpūjya deva pradyumnaṃ hutvāgnau ghṛtameva ca

5

भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र भोजनं लवणोत्कटम् ।। चूर्णितस्य ततः प्रस्थं लवणस्य द्विजातये

bhojayedbrāhmaṇāṃścātra bhojanaṃ lavaṇotkaṭam || cūrṇitasya tataḥ prasthaṃ lavaṇasya dvijātaye

6

महारजतरक्तं च वस्त्रयुग्मं तथा गुरोः ।। दद्याच्च कनकं राजन्कांस्यपात्रं रसैर्युतम्

mahārajataraktaṃ ca vastrayugmaṃ tathā guroḥ || dadyācca kanakaṃ rājankāṃsyapātraṃ rasairyutam

7

एतद्धि लावण्यकरं प्रदिष्टं व्रतोत्तमं नाकगतिप्रदं च ।। न केवलं यादववीर कामान्नराय दद्यात्पुरुषप्रधानः

etaddhi lāvaṇyakaraṃ pradiṣṭaṃ vratottamaṃ nākagatipradaṃ ca || na kevalaṃ yādavavīra kāmānnarāya dadyātpuruṣapradhānaḥ

203

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे मा० व० सं० लावण्यव्रतवर्णनो नाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakāṇḍe mā0 va0 saṃ0 lāvaṇyavratavarṇano nāma tryuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन सौभाग्यं महदाप्नुयात्।। लावण्यरूपे सौभाग्यं विना ज्ञेयं निरर्थकम्

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt|| lāvaṇyarūpe saubhāgyaṃ vinā jñeyaṃ nirarthakam

2

मार्कण्डेय उवाच।। माघ्यां तु समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। पटे वा यदि वार्चायां कृष्णं सम्पूजयेत्सदा

mārkaṇḍeya uvāca|| māghyāṃ tu samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || paṭe vā yadi vārcāyāṃ kṛṣṇaṃ sampūjayetsadā

3

पूर्वोक्तं सकलं कुर्याद्धविष्यं च धराधिप ।। नित्यं समाचरेत्स्नानं तथा गन्धप्रियङ्गुना

pūrvoktaṃ sakalaṃ kuryāddhaviṣyaṃ ca dharādhipa || nityaṃ samācaretsnānaṃ tathā gandhapriyaṅgunā

4

फाल्गुन्यां तां ततो दद्यात्त्रिरापोषितः शुचिः

phālgunyāṃ tāṃ tato dadyāttrirāpoṣitaḥ śuciḥ

5

वस्त्रे च देये नृप कुंकुमाक्ते क्षौद्रस्य पात्रं च तथैव कांस्यम् ।। सौभाग्यदं चैतदनुत्तमं ते व्रतं मयैतत्कथितं नृवीर

vastre ca deye nṛpa kuṃkumākte kṣaudrasya pātraṃ ca tathaiva kāṃsyam || saubhāgyadaṃ caitadanuttamaṃ te vrataṃ mayaitatkathitaṃ nṛvīra

204

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सौभाग्यावाप्तिव्रतवर्णनो नाम चतुरुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde saubhāgyāvāptivratavarṇano nāma caturuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच।। भगवन्कर्मणा केन नरस्त्वारोग्यमाप्नुयात्।। रूपसौभाग्यलावण्याः सरोगस्य निरर्थकाः

vajra uvāca|| bhagavankarmaṇā kena narastvārogyamāpnuyāt|| rūpasaubhāgyalāvaṇyāḥ sarogasya nirarthakāḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। प्रोष्ठपद्यामतीतायां प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् ।। पटे वा यदि वार्चायामनिरुद्धं तु पूजयेत्

mārkaṇḍeya uvāca || proṣṭhapadyāmatītāyāṃ pratipatprabhṛtikramāt || paṭe vā yadi vārcāyāmaniruddhaṃ tu pūjayet

3

पूर्वोक्तेन विधानेन यावदाश्वयुजी भवेत् ।। सारसैरर्चयेद्देवं जातीपुष्पैर्दिनेदिने

pūrvoktena vidhānena yāvadāśvayujī bhavet || sārasairarcayeddevaṃ jātīpuṣpairdinedine

4

घृतेन जुहुयाद्वह्निं घृतं दद्याद्द्विजातये ।। भोजनं गोरसप्रायं तथा विप्रांश्च भोजयेत्

ghṛtena juhuyādvahniṃ ghṛtaṃ dadyāddvijātaye || bhojanaṃ gorasaprāyaṃ tathā viprāṃśca bhojayet

5

त्रिरात्रोपोषितः सम्यगाश्वयुज्यां ततो नरः ।। सघृतं ससुवर्णं च कांस्यपात्रं द्विजातये

trirātropoṣitaḥ samyagāśvayujyāṃ tato naraḥ || saghṛtaṃ sasuvarṇaṃ ca kāṃsyapātraṃ dvijātaye

6

दद्यान्नृपतिशार्दूल नरस्त्वारोग्यवृद्धये ।। व्रतमेतद्विनिर्दिष्टं स्वगर्लोकप्रदं नृणाम्

dadyānnṛpatiśārdūla narastvārogyavṛddhaye || vratametadvinirdiṣṭaṃ svagarlokapradaṃ nṛṇām

7

न केवलं रोगहरं प्रदिष्टमाज्ञाकरं रूपविवृद्धिदं च ।। व्रतोत्तमं ते कथितं नृवीर तथेष्टकामाप्तिकरं नृलोके

na kevalaṃ rogaharaṃ pradiṣṭamājñākaraṃ rūpavivṛddhidaṃ ca || vratottamaṃ te kathitaṃ nṛvīra tatheṣṭakāmāptikaraṃ nṛloke

205

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आरोग्यव्रतवर्णनो नाम पञ्चोत्तरद्विशततमोऽ ध्याय

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ārogyavratavarṇano nāma pañcottaradviśatatamo' dhyāya

अध्यायाः २०६-२१०

1

वज्र उवाच।। भगवन्कर्मणा केन प्रज्ञायुक्तो भवेन्नरः ।। एतदेव मनुष्याणां मनुष्यत्वमुदाहृतम्

vajra uvāca|| bhagavankarmaṇā kena prajñāyukto bhavennaraḥ || etadeva manuṣyāṇāṃ manuṣyatvamudāhṛtam

2

मार्कण्डेय उवाच ।। चैत्र्यां तु समतीतायां यावन्मासं दिनेदिने ।। पूर्ववत्पूजयेद्देवं नृसिंहमपराजितम्

mārkaṇḍeya uvāca || caitryāṃ tu samatītāyāṃ yāvanmāsaṃ dinedine || pūrvavatpūjayeddevaṃ nṛsiṃhamaparājitam

3

होमं च प्रत्यहं कुर्यात्तथा सिद्धार्थकैर्नृप ।। ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र तथा त्रिमधुरं सदा

homaṃ ca pratyahaṃ kuryāttathā siddhārthakairnṛpa || brāhmaṇānbhojayeccātra tathā trimadhuraṃ sadā

4

वैशाख्यां कनकं दद्यात्रिरात्रोपोषितो नरः ।। ज्ञानावाप्तिप्रदं ह्येतद्व्रतं बुद्धिविवर्धनम्

vaiśākhyāṃ kanakaṃ dadyātrirātropoṣito naraḥ || jñānāvāptipradaṃ hyetadvrataṃ buddhivivardhanam

5

कृत्वा व्रतं मासमिदं मयोक्तमासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ।। मानुष्यमासाद्य च बुद्धियुक्तो ज्ञानेन युक्तश्च तथा भवेत्तु

kṛtvā vrataṃ māsamidaṃ mayoktamāsādya nākaṃ suciraṃ manuṣyaḥ || mānuṣyamāsādya ca buddhiyukto jñānena yuktaśca tathā bhavettu

206

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे बुद्ध्यावाप्तिव्रतवर्णनो नाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde buddhyāvāptivratavarṇano nāma ṣaḍuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन विद्यावान्पुरुषो भवेत् ।। सुविद्य एव विज्ञेयः पुरुषः पशुरन्यथा

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena vidyāvānpuruṣo bhavet || suvidya eva vijñeyaḥ puruṣaḥ paśuranyathā

2

मार्कण्डेय उवाच ।। पौष्यान्तु समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। प्राग्वत्संपूजयेद्देवं तुरंगशिरसं हरिम्

mārkaṇḍeya uvāca || pauṣyāntu samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || prāgvatsaṃpūjayeddevaṃ turaṃgaśirasaṃ harim

3

तिलाँश्च जुहुयाद्वह्नौ तिलैर्देवं समर्चयेत्।। त्रिरात्रोपोषितो माघ्यां तिलान्कनकमेव च

tilām̐śca juhuyādvahnau tilairdevaṃ samarcayet|| trirātropoṣito māghyāṃ tilānkanakameva ca

4

दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय सम्यक्प्रयतमानसः।। मुख्यं यज्ञोपवीतञ्च प्रभूतमपि चेन्धनम्

dadyādbrāhmaṇamukhyāya samyakprayatamānasaḥ|| mukhyaṃ yajñopavītañca prabhūtamapi cendhanam

5

कृत्वा व्रतं मासमिदं मयोक्तं विद्यान्वितः स्यात्पुरुषः सदैव।। स्वर्लोकमासाद्य सुखानि भुक्त्वा कामानभीष्टान्पुरुषोश्नुते च

kṛtvā vrataṃ māsamidaṃ mayoktaṃ vidyānvitaḥ syātpuruṣaḥ sadaiva|| svarlokamāsādya sukhāni bhuktvā kāmānabhīṣṭānpuruṣośnute ca

207

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे विद्यावाप्तिव्रतवर्णनो नाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde vidyāvāptivratavarṇano nāma saptottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच।। भगवन्कर्मणा केन शीलवान्पुरुषो भवेत् ।। कुलजातिश्रुतिभ्यश्च शीलमेव विशिष्यते

vajra uvāca|| bhagavankarmaṇā kena śīlavānpuruṣo bhavet || kulajātiśrutibhyaśca śīlameva viśiṣyate

2

मार्कण्डेय उवाच ।। आग्रायण्यामतीतायां मासमेकं दिनेदिने ।। पूर्ववत्पूजयेद्देवं वराहमपराजितम्

mārkaṇḍeya uvāca || āgrāyaṇyāmatītāyāṃ māsamekaṃ dinedine || pūrvavatpūjayeddevaṃ varāhamaparājitam

3

घृतेन स्नापयेद्देवं घृतेन जुहुयाद्धविः ।। घृतं द्विजेभ्यो दद्याच्च घृतमेव निवेदयेत्

ghṛtena snāpayeddevaṃ ghṛtena juhuyāddhaviḥ || ghṛtaṃ dvijebhyo dadyācca ghṛtameva nivedayet

4

त्रिरात्रोपोषितः पौष्यां घृतपात्रेण च द्विजान् ।। पूजयेत्ससुवर्णेन यथाशक्ति नराधिप

trirātropoṣitaḥ pauṣyāṃ ghṛtapātreṇa ca dvijān || pūjayetsasuvarṇena yathāśakti narādhipa

5

कृत्वा व्रतं मासमिदं मयोक्तं चासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ।। मानुष्यमासाद्य च शीलवान्स्यात्प्राप्नोति पुष्टिं चिरजीवितं च

kṛtvā vrataṃ māsamidaṃ mayoktaṃ cāsādya nākaṃ suciraṃ manuṣyaḥ || mānuṣyamāsādya ca śīlavānsyātprāpnoti puṣṭiṃ cirajīvitaṃ ca

208

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे शीलावाप्तिव्रतवर्णनो नामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śīlāvāptivratavarṇano nāmāṣṭottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन नित्यं धर्मपरो भवेत् ।। धर्म्मविच्च महाराज धर्म्मसा फल्यकारणात्

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena nityaṃ dharmaparo bhavet || dharmmavicca mahārāja dharmmasā phalyakāraṇāt

2

मार्कण्डेय उवाच ।। आषाढ्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। पूर्व्ववत्पूजयेद्देवं धर्म्मविग्रहधारिणम्

mārkaṇḍeya uvāca || āṣāḍhyāṃ samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || pūrvvavatpūjayeddevaṃ dharmmavigrahadhāriṇam

3

मासस्य चान्ते नृप पौर्णमास्यां कृत्वा त्रिरात्रं कनकञ्च दद्यात् ।। व्रतोत्तमं धर्म्मकरं तवोक्तं सर्व्वार्थदं नात्र विचारणास्ति

māsasya cānte nṛpa paurṇamāsyāṃ kṛtvā trirātraṃ kanakañca dadyāt || vratottamaṃ dharmmakaraṃ tavoktaṃ sarvvārthadaṃ nātra vicāraṇāsti

209

इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे धर्म्मप्राप्तिव्रतवर्णनो नाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dharmmaprāptivratavarṇano nāma navottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन धनवान्पुरुषो भवेत् ।। धनवानेव लोकेषु पूज्यो भवति मानवः

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena dhanavānpuruṣo bhavet || dhanavāneva lokeṣu pūjyo bhavati mānavaḥ

2

मार्कण्डेय उवाच ।। श्रावण्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। पूर्ववत्पूजयेद्विष्णुं देवं सङ्कर्षणं प्रभुम्

mārkaṇḍeya uvāca || śrāvaṇyāṃ samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || pūrvavatpūjayedviṣṇuṃ devaṃ saṅkarṣaṇaṃ prabhum

2

नीलोत्पलैस्तथा पत्रैर्नृप भृंगिरजस्य च ।। घृतेन परमान्नेन तथा बिल्वैश्च शक्तितः

nīlotpalaistathā patrairnṛpa bhṛṃgirajasya ca || ghṛtena paramānnena tathā bilvaiśca śaktitaḥ

4

त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् प्रोष्ठपद्यां ततो नरः ।। गां च दद्याद्द्विजेन्द्राय व्रतान्ते मनुजोत्तमः

trirātropoṣitaḥ samyak proṣṭhapadyāṃ tato naraḥ || gāṃ ca dadyāddvijendrāya vratānte manujottamaḥ

5

कृत्वा व्रतं मासमिदं यथोक्तं चासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ।। मानुष्यमासाद्य धनान्वितः स्याद्व्रतेन चीर्णेन नरेन्द्रसिंह

kṛtvā vrataṃ māsamidaṃ yathoktaṃ cāsādya nākaṃ suciraṃ manuṣyaḥ || mānuṣyamāsādya dhanānvitaḥ syādvratena cīrṇena narendrasiṃha

210

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे धनावाप्तिव्रतवर्णनो नाम दशोत्तर द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dhanāvāptivratavarṇano nāma daśottara dviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २११-२१५

1

वज्र उवाच ।। श्रीविहीनस्य लोकेस्मिन्किं धनेन महाद्युते ।। तस्माद्व्रतं समाचक्ष्व येन स्याच्छ्रीयुतो नरः.

vajra uvāca || śrīvihīnasya lokesminkiṃ dhanena mahādyute || tasmādvrataṃ samācakṣva yena syācchrīyuto naraḥ.

2

मार्कण्डेय उवाच ।। वैशाख्यां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। पूर्ववत्पूजयेद्देवं श्रीसहायं दिनेदिने

mārkaṇḍeya uvāca || vaiśākhyāṃ samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || pūrvavatpūjayeddevaṃ śrīsahāyaṃ dinedine

3

पुष्पैर्मूलैः फलैश्चैव जुहुयादक्षतांस्तथा ।। बिल्वांश्च वह्नौ सततं गोरसैर्भोजयेद्द्विजान्

puṣpairmūlaiḥ phalaiścaiva juhuyādakṣatāṃstathā || bilvāṃśca vahnau satataṃ gorasairbhojayeddvijān

4

त्रिरात्रोपोषितो ज्येष्ठे कनकं प्रतिपादयेत् ।। वस्त्रयुग्मं च राजेन्द्र तेन साफल्यमश्नुते

trirātropoṣito jyeṣṭhe kanakaṃ pratipādayet || vastrayugmaṃ ca rājendra tena sāphalyamaśnute

5

कृत्वा व्रतं मासमिदं यथोक्तं चासाद्य नाकं सुचिरं मनुष्यः ।। मानुष्यमासाद्य विवृद्धतेजा श्रिया युतः स्याज्जगति प्रधानः

kṛtvā vrataṃ māsamidaṃ yathoktaṃ cāsādya nākaṃ suciraṃ manuṣyaḥ || mānuṣyamāsādya vivṛddhatejā śriyā yutaḥ syājjagati pradhānaḥ

211

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीलब्धिव्रतवर्णनो नामैकादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīlabdhivratavarṇano nāmaikādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन भोगानाप्नोति मानवः ।। किन्नु भोगविहीनस्य कार्यमस्ति धनैर्द्विज

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena bhogānāpnoti mānavaḥ || kinnu bhogavihīnasya kāryamasti dhanairdvija

2

मार्कण्डेय उवाच ।। ज्येष्ठायां समतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात्।। पूर्ववत्पूजयेद्देवं विश्वरूपधरं हरिम्

mārkaṇḍeya uvāca || jyeṣṭhāyāṃ samatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt|| pūrvavatpūjayeddevaṃ viśvarūpadharaṃ harim

3

कृत्वा व्रतान्ते च तथा त्रिरात्रं दत्त्वा सुयुक्तं शयनं द्विजाय।। स्वर्लोकमासाद्य चिरं तथोष्य मानुष्यमासाद्य च भोगवान्स्यात्

kṛtvā vratānte ca tathā trirātraṃ dattvā suyuktaṃ śayanaṃ dvijāya|| svarlokamāsādya ciraṃ tathoṣya mānuṣyamāsādya ca bhogavānsyāt

212

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे भोगावाप्तिव्रतवणर्नो नाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhogāvāptivratavaṇarno nāma dvādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवन्कर्मणा केन सर्वत्र जयमाप्नुयात् ।। व्यवहारे रणे द्यूते विवादे च द्विजोत्तम

vajra uvāca || bhagavankarmaṇā kena sarvatra jayamāpnuyāt || vyavahāre raṇe dyūte vivāde ca dvijottama

2

जयावाप्तेः परं नास्ति सौख्यं लोकेषु सत्तम ।। जयावाप्तिः परं सौख्यं तदाप्तिव्रतमुच्यताम्

jayāvāpteḥ paraṃ nāsti saukhyaṃ lokeṣu sattama || jayāvāptiḥ paraṃ saukhyaṃ tadāptivratamucyatām

3

मार्कण्डेय उवाच ।। आश्वयुज्यामतीतायां प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ।। पूर्ववत्पूजयेद्विष्णुं देवदेवं त्रिविक्रमम्

mārkaṇḍeya uvāca || āśvayujyāmatītāyāṃ pratipatprabhṛti kramāt || pūrvavatpūjayedviṣṇuṃ devadevaṃ trivikramam

4

त्रिरात्रान्ते तु कार्तिक्यां दद्यादुक्षाणमुत्तमम् ।। सर्वसस्यधरं कृत्वा शक्त्या रत्नैरलङ्कृतम्

trirātrānte tu kārtikyāṃ dadyādukṣāṇamuttamam || sarvasasyadharaṃ kṛtvā śaktyā ratnairalaṅkṛtam

5

कृत्वा व्रतं मासमिदं यथोक्तं प्राप्नोति नाकं सुचिरं नृवीरः।। तत्रोष्य कालं सुचिरं मनुष्यः प्राप्नोति सर्वत्र जयं नृलोके

kṛtvā vrataṃ māsamidaṃ yathoktaṃ prāpnoti nākaṃ suciraṃ nṛvīraḥ|| tatroṣya kālaṃ suciraṃ manuṣyaḥ prāpnoti sarvatra jayaṃ nṛloke

213

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे जयावाप्तिव्रतवर्णनो नाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde jayāvāptivratavarṇano nāma trayodaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। व्रतान्यन्यानि मे ब्रूहि काम्यानि द्विजपुङ्गव ।। नारीणां पुरुषाणां वा सर्वज्ञस्त्वं मतो मम

vajra uvāca || vratānyanyāni me brūhi kāmyāni dvijapuṅgava || nārīṇāṃ puruṣāṇāṃ vā sarvajñastvaṃ mato mama

2

मार्कण्डेय उवाच ।। कृत्तिकास्वर्चयेद्देवं कार्तिकीप्रभृतिक्रमात् ।। यावत्स्यात्कार्तिकं भूयो नरसिंहमुपोषितः

mārkaṇḍeya uvāca || kṛttikāsvarcayeddevaṃ kārtikīprabhṛtikramāt || yāvatsyātkārtikaṃ bhūyo narasiṃhamupoṣitaḥ

3

अनुलेपनपुष्पाद्यैः सर्वदोक्तैस्सदैव तु ।। व्रतावसाने दत्त्वा च चन्दनं तगरं द्विजे

anulepanapuṣpādyaiḥ sarvadoktaissadaiva tu || vratāvasāne dattvā ca candanaṃ tagaraṃ dvije

4

चर्म चैवायुधं मुख्यं वासांसि विविधानि च ।। सर्वत्र जयमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

carma caivāyudhaṃ mukhyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca || sarvatra jayamāpnoti yatrayatrābhijāyate

5

मार्गशीर्षादथारभ्य मृगशीर्षे तथार्चयेत् ।। यावदाग्रायणी भूयो रामं दशरथात्मजम्

mārgaśīrṣādathārabhya mṛgaśīrṣe tathārcayet || yāvadāgrāyaṇī bhūyo rāmaṃ daśarathātmajam

6

अनुलेपनपुष्पाद्यैः सर्वरत्नैः सदैव तु ।। व्रतावसाने दद्याद्गां तथा श्वेतां द्विजातये

anulepanapuṣpādyaiḥ sarvaratnaiḥ sadaiva tu || vratāvasāne dadyādgāṃ tathā śvetāṃ dvijātaye

7

श्वेतं वस्त्रयुगं चैव रजतं च तथा नृप ।। उपोषितः सदा कृत्वा व्रतं स्याच्छत्रुवर्जितः

śvetaṃ vastrayugaṃ caiva rajataṃ ca tathā nṛpa || upoṣitaḥ sadā kṛtvā vrataṃ syācchatruvarjitaḥ

8

पौषमासादथारभ्य पुष्पैर्नित्यमुपोषितः ।। यावत्पौषी भवेद्भूयो बलभद्रमथार्चयेत्

pauṣamāsādathārabhya puṣpairnityamupoṣitaḥ || yāvatpauṣī bhavedbhūyo balabhadramathārcayet

9

अनुलेपनपुष्पान्नैः सर्वरत्नैस्तथैव च ।। व्रतावसाने सघृतं कांस्यं कनकमेव च

anulepanapuṣpānnaiḥ sarvaratnaistathaiva ca || vratāvasāne saghṛtaṃ kāṃsyaṃ kanakameva ca

3.214.10

दत्त्वा विप्राय भवति नित्यं पुष्टियुतो नरः ।। माघमासादथारभ्य मघासु सततं नरः

dattvā viprāya bhavati nityaṃ puṣṭiyuto naraḥ || māghamāsādathārabhya maghāsu satataṃ naraḥ

11

वाराहमर्चयेद्देवं तथा नित्यमुपोषितः ।। घृताभ्यङ्गेन विधिवच्चन्दनेन सुगन्धिना

vārāhamarcayeddevaṃ tathā nityamupoṣitaḥ || ghṛtābhyaṅgena vidhivaccandanena sugandhinā

12

तथा च परमान्नेन घृतहोमेन चाप्यथ ।। दद्याद्व्रतावसाने च क्षितिं गां वा नराधिप

tathā ca paramānnena ghṛtahomena cāpyatha || dadyādvratāvasāne ca kṣitiṃ gāṃ vā narādhipa

13

पितृप्रसादमाप्नोति कृत्वैतद्व्रतमुत्तमम् ।। फाल्गुनात्तु तथारभ्य फाल्गुनीषु समर्चयेत्

pitṛprasādamāpnoti kṛtvaitadvratamuttamam || phālgunāttu tathārabhya phālgunīṣu samarcayet

14

नरनारायणौ देवौ यावत्स्यात्फाल्गुनी पुनः ।। व्रतावसाने शयनं स्वास्तीर्णे प्रति पादयेत

naranārāyaṇau devau yāvatsyātphālgunī punaḥ || vratāvasāne śayanaṃ svāstīrṇe prati pādayeta

15

व्रतावसाने नारी स्यात्सुभर्त्रा समलंकृता ।। भार्यां नरस्तथाप्नोति रूपद्रविणसंयुताम्

vratāvasāne nārī syātsubhartrā samalaṃkṛtā || bhāryāṃ narastathāpnoti rūpadraviṇasaṃyutām

16

अनुकूलां श्रियं नित्यं तथा पक्षवतीं नृप ।। अवियोगमवैधव्यं करोत्येतन्महाव्रतम्

anukūlāṃ śriyaṃ nityaṃ tathā pakṣavatīṃ nṛpa || aviyogamavaidhavyaṃ karotyetanmahāvratam

17

चैत्रमासादथारभ्य नित्यं चित्रास्वथार्चयेत् ।। व्रतावसाने दद्याच्च चित्रं वस्त्रं द्विजन्मने

caitramāsādathārabhya nityaṃ citrāsvathārcayet || vratāvasāne dadyācca citraṃ vastraṃ dvijanmane

18

व्रतेनानेन पुरुषः पुत्रानाप्नोत्यथेप्सितान्।। नारी वा पुरुषव्याघ्र नात्र कार्या विचारणा

vratenānena puruṣaḥ putrānāpnotyathepsitān|| nārī vā puruṣavyāghra nātra kāryā vicāraṇā

19

वैशाखीतस्तथारभ्य विशाखासु तथार्चयेत् ।। यावद्भूयस्तु वैशाखी सोपवासः पृथुं विभुम्

vaiśākhītastathārabhya viśākhāsu tathārcayet || yāvadbhūyastu vaiśākhī sopavāsaḥ pṛthuṃ vibhum

3.214.20

दत्त्वा व्रतान्ते कनकं ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नुयात्।। ज्येष्ठमासादथारभ्य ज्येष्ठासु सततं नरः

dattvā vratānte kanakaṃ jñātiśraiṣṭhyamavāpnuyāt|| jyeṣṭhamāsādathārabhya jyeṣṭhāsu satataṃ naraḥ

21

अर्चयेद्भार्गवं रामं यावज्ज्येष्ठं पुनर्भवेत् ।। व्रतावसाने दद्याच्च च्छत्रोपानहमेव च

arcayedbhārgavaṃ rāmaṃ yāvajjyeṣṭhaṃ punarbhavet || vratāvasāne dadyācca cchatropānahameva ca

22

व्रतेनानेन भवति सर्वश्रेष्ठो नरोत्तम ।। आषाढीतस्तथारभ्य दिनद्वयमुपोषितः

vratenānena bhavati sarvaśreṣṭho narottama || āṣāḍhītastathārabhya dinadvayamupoṣitaḥ

23

आषाढ्यां त्वर्चयेद्देवं प्रद्युम्नमपराजितम् ।। भूयः स्याद्यावदाषाढी दद्याच्च शयनं ततः

āṣāḍhyāṃ tvarcayeddevaṃ pradyumnamaparājitam || bhūyaḥ syādyāvadāṣāḍhī dadyācca śayanaṃ tataḥ

24

स्वास्तीर्णं तेन चाप्नोति नित्यं रूपयुताः स्त्रियः ।। श्रावणीतस्तथारभ्य श्रवणे सततं हरिम्

svāstīrṇaṃ tena cāpnoti nityaṃ rūpayutāḥ striyaḥ || śrāvaṇītastathārabhya śravaṇe satataṃ harim

25

अर्चयेत्सोपवासं तं यावत्स्याच्छ्रावणी पुनः ।। व्रतावसाने दद्याच्च कांस्यं रूप्यं घृतं तथा

arcayetsopavāsaṃ taṃ yāvatsyācchrāvaṇī punaḥ || vratāvasāne dadyācca kāṃsyaṃ rūpyaṃ ghṛtaṃ tathā

26

व्रतान्यथैतानि मया नरेन्द्र प्रोक्तानि ते पापहराणि नित्यम् ।। नाकप्रदान्युत्तमपूर्यमाणान्कामान्प्रदातॄणि यथेष्टमत्र

vratānyathaitāni mayā narendra proktāni te pāpaharāṇi nityam || nākapradānyuttamapūryamāṇānkāmānpradātṝṇi yatheṣṭamatra

214

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वादशमासर्क्षव्रतवर्णनो नाम चतुदर्शोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvādaśamāsarkṣavratavarṇano nāma catudarśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। आराधनार्थं देवस्य विष्णोरमिततेजसः ।। व्रतान्यन्यानि मे ब्रूहि भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || ārādhanārthaṃ devasya viṣṇoramitatejasaḥ || vratānyanyāni me brūhi bhṛguvaṃśavivardhana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। गङ्गाद्वारे सुखासीनः पुलस्त्यऋषिसत्तमः ।। व्रतानि यानि दाल्भ्याय जगाद शृणु तानि मे

mārkaṇḍeya uvāca || gaṅgādvāre sukhāsīnaḥ pulastyaṛṣisattamaḥ || vratāni yāni dālbhyāya jagāda śṛṇu tāni me

3

दाल्भ्य उवाच ।। आराधनार्थं देवस्य विष्णोरमिततेजसः ।। व्रतानि त्वं समाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर

dālbhya uvāca || ārādhanārthaṃ devasya viṣṇoramitatejasaḥ || vratāni tvaṃ samācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara

4

पुलस्त्य उवाच ।। एकादश्यां शुक्लपक्षे फाल्गुने मासि यो नरः ।। जपन्कृष्णेति देवस्य नाम भक्त्या पुनःपुनः

pulastya uvāca || ekādaśyāṃ śuklapakṣe phālgune māsi yo naraḥ || japankṛṣṇeti devasya nāma bhaktyā punaḥpunaḥ

5

देवार्चने चाष्टशतं कृत्वैतत्तु जपेच्छुचिः ।। स्नातः प्रस्थानकाले च उत्थाने स्खलिते क्षुते

devārcane cāṣṭaśataṃ kṛtvaitattu japecchuciḥ || snātaḥ prasthānakāle ca utthāne skhalite kṣute

6

पाषण्डान्पतितांश्चैव तथैवान्तावसायिनः ।। नालपेत तथा कृष्णमर्चयेच्छ्रद्धयान्वितः

pāṣaṇḍānpatitāṃścaiva tathaivāntāvasāyinaḥ || nālapeta tathā kṛṣṇamarcayecchraddhayānvitaḥ

7

इदं चोदाहरेत्कृष्णे मनः सन्धाय तत्परः ।। कृष्णकृष्ण कृपालुस्त्वमगतीनां गतिर्भव

idaṃ codāharetkṛṣṇe manaḥ sandhāya tatparaḥ || kṛṣṇakṛṣṇa kṛpālustvamagatīnāṃ gatirbhava

8

संसारार्णवमग्नानां प्रसीद मधुसूदन ।। एवं प्रसाद्योपवसेत्कृत्वा नियतमानसः

saṃsārārṇavamagnānāṃ prasīda madhusūdana || evaṃ prasādyopavasetkṛtvā niyatamānasaḥ

9

पूर्वेह्नि चान्येद्युश्चापि गव्यं संप्राश्य वै सकृत् ।। स्नातोर्चयित्वा कृष्णेति पुनर्नाम प्रकीर्तयेत्

pūrvehni cānyedyuścāpi gavyaṃ saṃprāśya vai sakṛt || snātorcayitvā kṛṣṇeti punarnāma prakīrtayet

3.215.10

वारिधाराव्रते चैव विक्षिपेद्देवपादयोः ।। चैत्रवैशाखयोश्चैव तद्वज्ज्येष्ठे च पूजयेत्

vāridhārāvrate caiva vikṣipeddevapādayoḥ || caitravaiśākhayoścaiva tadvajjyeṣṭhe ca pūjayet

11

मर्त्यलोके गतिं श्रेष्ठां दाल्भ्य प्राप्नोति वै नरः ।। उत्क्रान्तिकाले कृष्णस्य स्मरणं च तथाश्नुते

martyaloke gatiṃ śreṣṭhāṃ dālbhya prāpnoti vai naraḥ || utkrāntikāle kṛṣṇasya smaraṇaṃ ca tathāśnute

12

आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा ।। तथैवाश्वयुजे मासि अनेन विधिना नरः

āṣāḍhe śrāvaṇe caiva māsi bhādrapade tathā || tathaivāśvayuje māsi anena vidhinā naraḥ

13

उपोष्य संपूज्य तथा केशवेति च पूजयेत् ।। गोमूत्रप्राशनात्पूतः स्वर्गलोकगतिं व्रजेत्

upoṣya saṃpūjya tathā keśaveti ca pūjayet || gomūtraprāśanātpūtaḥ svargalokagatiṃ vrajet

14

आराधितस्य जगतामीश्वरस्याव्ययस्य च ।। उत्क्रान्तिकाले स्मरणं केशवस्य तथाप्नुयात्

ārādhitasya jagatāmīśvarasyāvyayasya ca || utkrāntikāle smaraṇaṃ keśavasya tathāpnuyāt

15

क्षीरस्य प्राशनं यस्तु विधिं चेमं यथोदितम् ।। कार्तिकादि यथान्यायं कुर्यान्मासचतुष्टयम्

kṣīrasya prāśanaṃ yastu vidhiṃ cemaṃ yathoditam || kārtikādi yathānyāyaṃ kuryānmāsacatuṣṭayam

16

तेनैव विधिना ब्रह्मन्विप्णोर्नाम प्रकीर्तयेत् ।। स याति विष्णुसालोक्यं विष्णुं स्मरति चाक्षयम्

tenaiva vidhinā brahmanvipṇornāma prakīrtayet || sa yāti viṣṇusālokyaṃ viṣṇuṃ smarati cākṣayam

17

प्रतिमासं द्विजातिभ्यो दद्याद्दानं यथाविधि ।। चातुर्मास्ये च संपूर्णे पुण्यश्रवणकीर्तनम्

pratimāsaṃ dvijātibhyo dadyāddānaṃ yathāvidhi || cāturmāsye ca saṃpūrṇe puṇyaśravaṇakīrtanam

18

अथ वा वासुदेवस्य तद्गीतं चापि कारयेत् ।। एवमेति गतिं श्रेष्ठां देवमानुष्यकीर्तनात्

atha vā vāsudevasya tadgītaṃ cāpi kārayet || evameti gatiṃ śreṣṭhāṃ devamānuṣyakīrtanāt

19

कथितं पारणं यत्ते कार्यं मासचतुष्टयम् ।। आधिपत्यं तथा भोगांस्तेन प्राप्नोति चाक्षयान्

kathitaṃ pāraṇaṃ yatte kāryaṃ māsacatuṣṭayam || ādhipatyaṃ tathā bhogāṃstena prāpnoti cākṣayān

3.215.20

द्वितीयेन तथा भोगानैन्द्रानाप्नोति मानवः ।। विष्णुलोकं तृतीयेन पारणेन तथाप्नुयात्

dvitīyena tathā bhogānaindrānāpnoti mānavaḥ || viṣṇulokaṃ tṛtīyena pāraṇena tathāpnuyāt

21

एवमेतत्समाख्यातं गतिप्रापकमुत्तमम् ।। विधानं द्विजशार्दूल कृष्णतुष्टिप्रदं नृणाम्

evametatsamākhyātaṃ gatiprāpakamuttamam || vidhānaṃ dvijaśārdūla kṛṣṇatuṣṭipradaṃ nṛṇām

22

सुगतिद्वादशीमेतां श्रद्दधानस्तु यो नरः ।। उपोष्यति तथा नारी प्राप्नोति विविधां गतिम्

sugatidvādaśīmetāṃ śraddadhānastu yo naraḥ || upoṣyati tathā nārī prāpnoti vividhāṃ gatim

23

एषा तिथिः पापहरातिधन्या नाकप्रदा नाककरी तथोक्ता।। आराधनार्थं त्रिदशेश्वरस्य देवस्य विष्णोर्द्विजसंघपूज्य

eṣā tithiḥ pāpaharātidhanyā nākapradā nākakarī tathoktā|| ārādhanārthaṃ tridaśeśvarasya devasya viṣṇordvijasaṃghapūjya

215

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुगतिद्वादशीव्रतवर्णनो नाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sugatidvādaśīvratavarṇano nāma pañcadaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २१६-२२०

1

पुलस्त्य उवाच ।। पञ्चदश्यां तु शुक्लस्य फाल्गुनस्यैव सत्तम ।। पाषण्डान्पतितांश्चैव तथैवान्त्यावसायिनः

pulastya uvāca || pañcadaśyāṃ tu śuklasya phālgunasyaiva sattama || pāṣaṇḍānpatitāṃścaiva tathaivāntyāvasāyinaḥ

2

नास्तिकाञ्चित्रवृत्तींश्च पापानन्यांश्च नालपेत् ।। नारायणं त्वेकमनाः पुरुषो नियतेन्द्रियः

nāstikāñcitravṛttīṃśca pāpānanyāṃśca nālapet || nārāyaṇaṃ tvekamanāḥ puruṣo niyatendriyaḥ

3

तिष्ठन्व्रजन्प्रस्खलिते क्षुते चापि जनार्दनम् ।। कीर्तनं तत्क्रियाकाले सप्तकृत्वः प्रकीर्तयेत्

tiṣṭhanvrajanpraskhalite kṣute cāpi janārdanam || kīrtanaṃ tatkriyākāle saptakṛtvaḥ prakīrtayet

4

लक्ष्म्या समन्वितं देवं त्वर्चयेच्च जनार्दनम् ।। सन्ध्याद्यपरमे चेन्दुस्वरूपं हरिमीश्वरम्

lakṣmyā samanvitaṃ devaṃ tvarcayecca janārdanam || sandhyādyaparame cendusvarūpaṃ harimīśvaram

5

रात्रीं लक्ष्मीं च संचिन्त्य सम्यगर्घ्येण पूजयेत् ।। नक्तं च भुञ्जीत नरस्तैलक्षारविवर्जितम्

rātrīṃ lakṣmīṃ ca saṃcintya samyagarghyeṇa pūjayet || naktaṃ ca bhuñjīta narastailakṣāravivarjitam

6

तथैव चैत्रवैशाखज्येष्ठेषु मुनिसत्तम ।। अर्चयेत्तु तथा प्रोक्तं प्राप्तेप्राप्ते तु तद्दिने

tathaiva caitravaiśākhajyeṣṭheṣu munisattama || arcayettu tathā proktaṃ prāpteprāpte tu taddine

7

निष्पादितं भवेदेकं पारणं दाल्भ्य भक्तितः ।। द्वितीयं चापि वक्ष्यामि पारणं द्विजसत्तम

niṣpāditaṃ bhavedekaṃ pāraṇaṃ dālbhya bhaktitaḥ || dvitīyaṃ cāpi vakṣyāmi pāraṇaṃ dvijasattama

8

आषाढे श्रावणे चापि प्राप्ते भाद्रपदे तथा ।। तथैवाश्वयुजेभ्यर्च्य श्रीधरं वै श्रिया सह ।। सम्यक्चन्द्रमसो दत्त्वा भुञ्जीतार्घं यथाविधि

āṣāḍhe śrāvaṇe cāpi prāpte bhādrapade tathā || tathaivāśvayujebhyarcya śrīdharaṃ vai śriyā saha || samyakcandramaso dattvā bhuñjītārghaṃ yathāvidhi

9

द्वितीयमेतदाख्यातं तृतीयं पारणं शृणु ।। कार्तिकादिषु मासेषु तथैवाभ्यर्च्य केशवम्

dvitīyametadākhyātaṃ tṛtīyaṃ pāraṇaṃ śṛṇu || kārtikādiṣu māseṣu tathaivābhyarcya keśavam

3.216.10

भूम्या समन्वितं दद्याच्छशाङ्कायार्हणं निशि ।। भुञ्जीत च यथाख्यातं तृतीयमिति पारणम्

bhūmyā samanvitaṃ dadyācchaśāṅkāyārhaṇaṃ niśi || bhuñjīta ca yathākhyātaṃ tṛtīyamiti pāraṇam

11

प्रतिपूजासु दद्याच्च ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम् ।। प्रतिमासं च वक्ष्यामि प्राशनं कायशुद्धये

pratipūjāsu dadyācca brāhmaṇebhyaśca dakṣiṇām || pratimāsaṃ ca vakṣyāmi prāśanaṃ kāyaśuddhaye

12

प्रथमांश्चतुरो मासान्पञ्चगव्यमुदाहृतम् ।। कुशोदकं तथैवान्यदुक्तं मासचतुष्टयम्

prathamāṃścaturo māsānpañcagavyamudāhṛtam || kuśodakaṃ tathaivānyaduktaṃ māsacatuṣṭayam

13

सूर्यांशुतप्तं तद्वच्च जलं मासचतुष्टयम् ।। गीतवाद्यादिकं पाठ्यं तथा कृष्णस्य वा कथाम्

sūryāṃśutaptaṃ tadvacca jalaṃ māsacatuṣṭayam || gītavādyādikaṃ pāṭhyaṃ tathā kṛṣṇasya vā kathām

14

कारयेत्तु च देवस्य पारणं पारणे गते ।। एवं संपूज्य विधिवत्सपत्नीकं जनार्दनम्

kārayettu ca devasya pāraṇaṃ pāraṇe gate || evaṃ saṃpūjya vidhivatsapatnīkaṃ janārdanam

15

नाप्नोतीष्टवियोगार्तिं पुमान्योषित्तथापि वा ।। जनार्दनं सलक्ष्मीकमर्चयेत्प्रथमं ततः

nāpnotīṣṭaviyogārtiṃ pumānyoṣittathāpi vā || janārdanaṃ salakṣmīkamarcayetprathamaṃ tataḥ

16

सश्रीकं श्रीधरं भक्त्या तृतीये भूतिकेशवौ ।। यावन्त्येतद्विधानेन पारणान्यर्चयेत्प्रभुम् ।। तावन्ति जन्मानि सुखं प्राप्नोतीष्टवियोगजम्

saśrīkaṃ śrīdharaṃ bhaktyā tṛtīye bhūtikeśavau || yāvantyetadvidhānena pāraṇānyarcayetprabhum || tāvanti janmāni sukhaṃ prāpnotīṣṭaviyogajam

17

प्राप्नोति देवस्मरणे च मृत्यौ तदापि चाप्नोति मनोनुकूलाम् ।। गतिं द्विजश्रेष्ठ ततोपि काले सायुज्यमायाति जनार्दनस्य

prāpnoti devasmaraṇe ca mṛtyau tadāpi cāpnoti manonukūlām || gatiṃ dvijaśreṣṭha tatopi kāle sāyujyamāyāti janārdanasya

216

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुगतिपौषमासीकल्पवर्णनो नाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sugatipauṣamāsīkalpavarṇano nāma ṣoḍaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

पुलस्त्य उवाच ।। शृणु दाल्भ्य परं कामं व्रतं सन्ततिदं नृणाम् ।। यदुपोष्य न विच्छेदः पितृपिण्डस्य जायते

pulastya uvāca || śṛṇu dālbhya paraṃ kāmaṃ vrataṃ santatidaṃ nṛṇām || yadupoṣya na vicchedaḥ pitṛpiṇḍasya jāyate

2

कृष्णाष्टम्यां चैत्रमासे स्नातो नियतमानसः ।। कृष्णमभ्यर्च्य पूजां च देवक्याः कुरुते नरः

kṛṣṇāṣṭamyāṃ caitramāse snāto niyatamānasaḥ || kṛṣṇamabhyarcya pūjāṃ ca devakyāḥ kurute naraḥ

3

निराहारो जपन्नाम कृष्णस्य जगतः पतेः।। उपविष्टो व्रजन् स्नातः क्षुतप्रस्खलनादिषु

nirāhāro japannāma kṛṣṇasya jagataḥ pateḥ|| upaviṣṭo vrajan snātaḥ kṣutapraskhalanādiṣu

4

पूजायां चापि कृष्णस्य सप्तवारान्प्रकीर्तयेत् ।। पाषण्डिनो विकर्मस्थान्नालपेच्चैव नास्तिकान्

pūjāyāṃ cāpi kṛṣṇasya saptavārānprakīrtayet || pāṣaṇḍino vikarmasthānnālapeccaiva nāstikān

5

प्रभाते च ततः स्नातो दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ।। भुञ्जीत कृतपूजस्तु कृष्णस्यैव जगत्पतेः

prabhāte ca tataḥ snāto dattvā viprāya dakṣiṇām || bhuñjīta kṛtapūjastu kṛṣṇasyaiva jagatpateḥ

6

वैशाखज्येष्ठयोश्चैवं पारणं हि त्रिमासिकम् ।। उपोष्य देवदेवेशं घृतेन स्नापयेद्धरिम्

vaiśākhajyeṣṭhayoścaivaṃ pāraṇaṃ hi trimāsikam || upoṣya devadeveśaṃ ghṛtena snāpayeddharim

7

आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा ।। उपोष्यते द्वितीयं वै घृतेन स्नपयेद्धरिम्

āṣāḍhe śrāvaṇe caiva māsi bhādrapade tathā || upoṣyate dvitīyaṃ vai ghṛtena snapayeddharim

8

आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा ।। उपोष्यते द्वितीयं वै पारणं पूर्ववद्भवेत्

āṣāḍhe śrāvaṇe caiva māsi bhādrapade tathā || upoṣyate dvitīyaṃ vai pāraṇaṃ pūrvavadbhavet

9

आश्विने कार्तिके सौम्ये तृतीयं पारणं तथा ।। पौषे माघे फाल्गुने च चतुर्थं द्विजसत्तम

āśvine kārtike saumye tṛtīyaṃ pāraṇaṃ tathā || pauṣe māghe phālgune ca caturthaṃ dvijasattama

3.217.10

पारणे पारणे पूर्णे घृतेन स्नापयेद्धरिम् ।। ब्राह्मणेभ्यो घृतं दद्यात्तथैव प्रतिपारणम्

pāraṇe pāraṇe pūrṇe ghṛtena snāpayeddharim || brāhmaṇebhyo ghṛtaṃ dadyāttathaiva pratipāraṇam

11

कृत्वा व्रतं नाकमनुप्रयाति मानुष्यमासाद्य च निर्वृतः स्यात्।। सन्तानवृद्धिश्च तथाप्नुतेऽसौ यावन्मही सागरमेखलान्ता

kṛtvā vrataṃ nākamanuprayāti mānuṣyamāsādya ca nirvṛtaḥ syāt|| santānavṛddhiśca tathāpnute'sau yāvanmahī sāgaramekhalāntā

217

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सन्तानाष्टमीव्रतवर्णनोनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde santānāṣṭamīvratavarṇanonāma saptadaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

पुलस्त्य उवाच।।आषाढशुक्लपक्षे तु भगवान्मधुसूदनः ।। भोगिभागे निजां मायां योगनिद्रां च मानयेत्

pulastya uvāca||āṣāḍhaśuklapakṣe tu bhagavānmadhusūdanaḥ || bhogibhāge nijāṃ māyāṃ yoganidrāṃ ca mānayet

2

शेतेऽसौ चतुरोमासान्यावद्भवति कार्तिकम्।। विशिष्टा न प्रवर्तन्ते तदा यज्ञादिकाः क्रियाः

śete'sau caturomāsānyāvadbhavati kārtikam|| viśiṣṭā na pravartante tadā yajñādikāḥ kriyāḥ

3

तत्राषाढसितान्ते च यो नरो दिनपञ्चकम् ।। अधःशायी बहिः स्नायी मांसाभ्यङ्गविवर्जितः

tatrāṣāḍhasitānte ca yo naro dinapañcakam || adhaḥśāyī bahiḥ snāyī māṃsābhyaṅgavivarjitaḥ

4

वृन्ताकालाबुकूष्माण्डमधुक्षारविवर्जितः ।। समस्तमदिरावर्जी सकृन्नक्ताशनो भवेत्

vṛntākālābukūṣmāṇḍamadhukṣāravivarjitaḥ || samastamadirāvarjī sakṛnnaktāśano bhavet

5

ब्रह्मचारी जितक्रोधो जपहोमपरायणः।। हरिं संपूजयेन्नित्यं गन्धमाल्यान्नसंपदा

brahmacārī jitakrodho japahomaparāyaṇaḥ|| hariṃ saṃpūjayennityaṃ gandhamālyānnasaṃpadā

6

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्तैर्दीपमालाभिरेव च ।। सान्नानां जलधेनूनां प्रदानेन तथैव च

gītairvādyaistathā nṛttairdīpamālābhireva ca || sānnānāṃ jaladhenūnāṃ pradānena tathaiva ca

7

तथा कार्तिकशुक्लान्ते तृतीयं पारणं भवेत

tathā kārtikaśuklānte tṛtīyaṃ pāraṇaṃ bhaveta

8

हिंसात्मकैस्तु किं तस्य यज्ञैः कार्यं महात्मनः ।। प्रस्वापे च प्रबोधे च पूजितो येन केशवः

hiṃsātmakaistu kiṃ tasya yajñaiḥ kāryaṃ mahātmanaḥ || prasvāpe ca prabodhe ca pūjito yena keśavaḥ

9

दशाहमेतत्कृत्वा तु व्रतं विष्णुपरो नरः ।। अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्

daśāhametatkṛtvā tu vrataṃ viṣṇuparo naraḥ || agniṣṭomamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

3.218.10

कार्तिकश्चाग्निदैवत्यो मासो देवमुखः स्मृतः ।। आश्वयुज्यामतीतायां यावत्स्याद्द्विज कार्तिकी

kārtikaścāgnidaivatyo māso devamukhaḥ smṛtaḥ || āśvayujyāmatītāyāṃ yāvatsyāddvija kārtikī

11

व्रतं दशाहाभिहितं कृत्वा स्वर्गे महीयते ।। ।। पौण्डरीकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

vrataṃ daśāhābhihitaṃ kṛtvā svarge mahīyate || || pauṇḍarīkamavāpnoti kulamuddharati svakam

12

प्रत्यहं दीपदानेन कार्तिकाभिमुखो भवेत् ।। चक्षुष्मान्ब्राह्मणश्रेष्ठ तथा सर्वत्र पूजितः

pratyahaṃ dīpadānena kārtikābhimukho bhavet || cakṣuṣmānbrāhmaṇaśreṣṭha tathā sarvatra pūjitaḥ

13

एतावन्तं तथा कालं सर्वमांसविवर्जितः ।। स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टो मानुष्ये सुखमाप्नुयात्

etāvantaṃ tathā kālaṃ sarvamāṃsavivarjitaḥ || svargalokātparibhraṣṭo mānuṣye sukhamāpnuyāt

14

आरोग्यसुखसम्पत्त्या युक्तश्च सुभगो भवेत् ।। प्रसुप्ते देवदेवेशे सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ārogyasukhasampattyā yuktaśca subhago bhavet || prasupte devadeveśe sarvānkāmānavāpnuyāt

15

दशाहमुदितं कृत्वा खड्गधाराव्रतं नरः ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

daśāhamuditaṃ kṛtvā khaḍgadhārāvrataṃ naraḥ || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

16

मासं च कार्तिकं कृत्वा पौण्डरीकमवाप्नुयात् ।। कृत्वा मासं यथेष्टं च वह्निष्टोममवाप्नुयात्

māsaṃ ca kārtikaṃ kṛtvā pauṇḍarīkamavāpnuyāt || kṛtvā māsaṃ yatheṣṭaṃ ca vahniṣṭomamavāpnuyāt

17

कृत्वा च चतुरो मासान्सुप्ते मधुनिषूदने ।। अश्वमेधफलं प्राप्य नाकपृष्ठे महीयते

kṛtvā ca caturo māsānsupte madhuniṣūdane || aśvamedhaphalaṃ prāpya nākapṛṣṭhe mahīyate

18

असिधाराव्रतं कृत्वा तथा संवत्सरं नरः ।। सर्वयज्ञफलं प्राप्य विष्णुलोके च गच्छति

asidhārāvrataṃ kṛtvā tathā saṃvatsaraṃ naraḥ || sarvayajñaphalaṃ prāpya viṣṇuloke ca gacchati

19

येनयेन तु कामेन खड्गधाराव्रतं चरेत् ।। तंतं काममवाप्नोति विष्णुलोके महीयते

yenayena tu kāmena khaḍgadhārāvrataṃ caret || taṃtaṃ kāmamavāpnoti viṣṇuloke mahīyate

3.218.20

तथा समर्थो भवति दाने च वरशापयोः ।। आदित्यतेजा भवति नात्र कार्या विचारणा

tathā samartho bhavati dāne ca varaśāpayoḥ || ādityatejā bhavati nātra kāryā vicāraṇā

21

दाल्भ्य उवाच ।। असिधाराव्रतविधिः समाचक्ष्व महाद्युते ।। एतन्मे संशयं च्छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे

dālbhya uvāca || asidhārāvratavidhiḥ samācakṣva mahādyute || etanme saṃśayaṃ cchindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

22

पुलस्त्य उवाच ।। स्नातः स्वलंकृतः स्रग्वी भुक्तवान्मांसवर्जितम् ।। कृतदैवत पूजस्तु स्त्रीसहायः स्वपेन्निशि

pulastya uvāca || snātaḥ svalaṃkṛtaḥ sragvī bhuktavānmāṃsavarjitam || kṛtadaivata pūjastu strīsahāyaḥ svapenniśi

23

ब्रह्मचारी द्विजश्रेष्ठ खड्गधाराव्रतं चरन् ।। अपूर्वा चास्य पूर्वाश्च समालिंग्य स्वपेन्निशि

brahmacārī dvijaśreṣṭha khaḍgadhārāvrataṃ caran || apūrvā cāsya pūrvāśca samāliṃgya svapenniśi

24

ब्रह्मचारी शतगुणं फलमाप्नोत्यसंशयम् ।। अतीव दुष्करमिदं खड्गधाराव्रतं स्मृतम्

brahmacārī śataguṇaṃ phalamāpnotyasaṃśayam || atīva duṣkaramidaṃ khaḍgadhārāvrataṃ smṛtam

25

कृत्वा व्रतं द्वादशवत्सराणि त्रैलोक्यराज्यं ध्रुवमाप्नुयाच्च ।। भुक्त्वा चिरं तद्द्विजमुख्य चान्ते सायुज्यमायाति जनार्दनस्य

kṛtvā vrataṃ dvādaśavatsarāṇi trailokyarājyaṃ dhruvamāpnuyācca || bhuktvā ciraṃ taddvijamukhya cānte sāyujyamāyāti janārdanasya

218

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखंडे मा० व० सं० दालभ्यं प्रति पुलस्त्यकथा स्वधाराव्रतवर्णनो नामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṃḍe mā0 va0 saṃ0 dālabhyaṃ prati pulastyakathā svadhārāvratavarṇano nāmāṣṭādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

पुलस्त्य उवाच ।। मासि प्रोष्ठपपदे शुक्ले द्वादश्यां जलशायिनम् ।। प्रणम्यानन्तमभ्यर्च्य पुष्पधूपादिभिः शुचिः

pulastya uvāca || māsi proṣṭhapapade śukle dvādaśyāṃ jalaśāyinam || praṇamyānantamabhyarcya puṣpadhūpādibhiḥ śuciḥ

2

पाषण्डादिभिरालापमकुर्वन्नियमात्मवान् ।। जलधेनुं द्विजे दत्त्वा नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः

pāṣaṇḍādibhirālāpamakurvanniyamātmavān || jaladhenuṃ dvije dattvā naktaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

3

तिष्ठंस्थितो व्रजंश्चैव क्षुतप्रस्खलनादिषु ।। अनन्तनामस्मरणं कुर्वन्नुच्चारणं नरः

tiṣṭhaṃsthito vrajaṃścaiva kṣutapraskhalanādiṣu || anantanāmasmaraṇaṃ kurvannuccāraṇaṃ naraḥ

4

अनेनैव विधानेन मासद्वादश वै क्रमात् ।। उपोष्य पारणे पूर्णे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम्

anenaiva vidhānena māsadvādaśa vai kramāt || upoṣya pāraṇe pūrṇe dadyādvipreṣu dakṣiṇām

5

कृत्वा व्रतं द्वादशमेतदिष्टं प्राप्नोत्यनंतानि फलानि विप्र ।। सम्यक्कृतानां नियमव्रतानां चानन्तमाराध्य न संशयोत्र

kṛtvā vrataṃ dvādaśametadiṣṭaṃ prāpnotyanaṃtāni phalāni vipra || samyakkṛtānāṃ niyamavratānāṃ cānantamārādhya na saṃśayotra

219

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दाल्भ्यं प्रति पुलस्त्यवाक्येष्वनन्तद्वादशीव्रतवर्णनो नामैकोनविंशत्युत्तरद्विशततमोध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dālbhyaṃ prati pulastyavākyeṣvanantadvādaśīvratavarṇano nāmaikonaviṃśatyuttaradviśatatamodhyāyaḥ

1

पुलस्त्य उवाच ।। पौषमासे सिते पक्षे द्वादश्यां शक्रदैवतम् ।। नक्षत्रयोगं विष्णुं च प्रथमं तु समर्चयेत्

pulastya uvāca || pauṣamāse site pakṣe dvādaśyāṃ śakradaivatam || nakṣatrayogaṃ viṣṇuṃ ca prathamaṃ tu samarcayet

2

ततः प्रभृति विप्रेन्द्र मासिमासि जनार्दनम् ।। उपोषितः पूजयते यावत्संवत्सरं गतम्

tataḥ prabhṛti viprendra māsimāsi janārdanam || upoṣitaḥ pūjayate yāvatsaṃvatsaraṃ gatam

3

मासेथ मासे विधिनोदितेन रम्यां तिथौ दानमथ ब्रवीमि ।। प्राच्यं यथावद्विधिवत्क्रमेण तदुच्यमानं निखिलं निबोध

māsetha māse vidhinoditena ramyāṃ tithau dānamatha bravīmi || prācyaṃ yathāvadvidhivatkrameṇa taducyamānaṃ nikhilaṃ nibodha

4

घृतं यथा व्रीहियवं हिरण्यं यवान्नमंभः कनकानुपानम् ।। छत्रं पयोन्नं गुडफाणिताढ्यं स्रक्चन्दने वस्त्रमनुक्रमेण

ghṛtaṃ yathā vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ yavānnamaṃbhaḥ kanakānupānam || chatraṃ payonnaṃ guḍaphāṇitāḍhyaṃ srakcandane vastramanukrameṇa

5

गोमूत्रमंभो घृतमांसशाकं दूर्वादधिव्रीहियवं तिलांश्च ।। सूर्यांशुतप्तं जलमाशु दर्भं क्षीरं च मासं क्रमशः प्रयुञ्ज्यात

gomūtramaṃbho ghṛtamāṃsaśākaṃ dūrvādadhivrīhiyavaṃ tilāṃśca || sūryāṃśutaptaṃ jalamāśu darbhaṃ kṣīraṃ ca māsaṃ kramaśaḥ prayuñjyāta

6

कुले प्रधाने धनधान्यपूर्णं विवेकवान्यस्तु समस्तदुःखे।। प्राप्नोति जन्माविकलेन्द्रियश्च भवत्यरोगो मतिमान्सुखी च

kule pradhāne dhanadhānyapūrṇaṃ vivekavānyastu samastaduḥkhe|| prāpnoti janmāvikalendriyaśca bhavatyarogo matimānsukhī ca

220

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दाल्भ्यं प्रति पुलस्त्यवाक्येषु ब्रह्मद्वादशीव्रतवर्णनो नाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dālbhyaṃ prati pulastyavākyeṣu brahmadvādaśīvratavarṇano nāma viṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २२१-२२५

1

वज्र उवाच ।। किं नु कृत्यतमं लोके मनुष्याणां प्रकीर्तितम् ।। एतत्पृष्टो ममाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर

vajra uvāca || kiṃ nu kṛtyatamaṃ loke manuṣyāṇāṃ prakīrtitam || etatpṛṣṭo mamācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara

2

मार्कण्डेय उवाच ।। अन्तर्वेदि बहिर्वेदि पूजा कार्या दिवौकसाम् ।। एतत्कृत्यतमं लोके पुरुषस्य विपश्चितः

mārkaṇḍeya uvāca || antarvedi bahirvedi pūjā kāryā divaukasām || etatkṛtyatamaṃ loke puruṣasya vipaścitaḥ

3

अन्तर्वेद्यां च यजनं बहुवित्तस्य कीर्तितम्।। स्वल्पवित्तस्य धर्मज्ञ बहिर्वेदि प्रकीर्तितम्

antarvedyāṃ ca yajanaṃ bahuvittasya kīrtitam|| svalpavittasya dharmajña bahirvedi prakīrtitam

4

पुष्पान्नगन्धनैवेद्यस्तोत्राध्ययनकर्मणा ।। धूपदीपनमस्कारैर्नित्यं पूज्या दिवौकसः

puṣpānnagandhanaivedyastotrādhyayanakarmaṇā || dhūpadīpanamaskārairnityaṃ pūjyā divaukasaḥ

5

ततोऽपि नियमैश्चैव ब्राह्मणानां च तर्पणैः ।। बहिः शुश्रूषया चैव दानेन विविधेन च

tato'pi niyamaiścaiva brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ || bahiḥ śuśrūṣayā caiva dānena vividhena ca

6

सदैव पूजिता देवास्तुष्टिमायान्ति यादव ।। स्वेस्वे कालविशेषेण कालः पूर्वोदितो मया

sadaiva pūjitā devāstuṣṭimāyānti yādava || svesve kālaviśeṣeṇa kālaḥ pūrvodito mayā

7

वज्र उवाच ।। देवताः काश्च कस्मिन्नु काले संपूजयेत्सदा ।। देवतापूजने कार्यं विशेषान्मम कीर्तय

vajra uvāca || devatāḥ kāśca kasminnu kāle saṃpūjayetsadā || devatāpūjane kāryaṃ viśeṣānmama kīrtaya

8

मार्कण्डेय उवाच ।। कालं तथाहं वक्ष्यामि देवतापूजने पृथक् ।। संवत्सरेण धर्मज्ञ सोपवासस्य सर्वदा

mārkaṇḍeya uvāca || kālaṃ tathāhaṃ vakṣyāmi devatāpūjane pṛthak || saṃvatsareṇa dharmajña sopavāsasya sarvadā

9

ब्रह्माणं पूजयेद्देवं सततं प्रथमेहनि ।। पक्षद्वये महाभाग पञ्चदश्यामुपोषितः

brahmāṇaṃ pūjayeddevaṃ satataṃ prathamehani || pakṣadvaye mahābhāga pañcadaśyāmupoṣitaḥ

3.221.10

संवत्सरेण धर्मज्ञ विद्याद्बहुसुवर्णकम्।। हंसयुक्तेन यानेन ब्रह्मलोके च गच्छति

saṃvatsareṇa dharmajña vidyādbahusuvarṇakam|| haṃsayuktena yānena brahmaloke ca gacchati

11

चैत्रमासस्य या शुक्ले प्रथमा प्रतिपद्भवेत्। तदह्नि ब्रह्मणः कृत्वा सोपवासस्तु पूजनम्

caitramāsasya yā śukle prathamā pratipadbhavet| tadahni brahmaṇaḥ kṛtvā sopavāsastu pūjanam

12

संवत्सरमवाप्नोति सौख्यानि भृगुनन्दन ।। कालस्यावयवाः सर्वे तस्मिन्नहनि पूजिताः

saṃvatsaramavāpnoti saukhyāni bhṛgunandana || kālasyāvayavāḥ sarve tasminnahani pūjitāḥ

13

ग्रहर्क्षाणि च धर्मज्ञ सौख्यं दद्यादनुत्तमम्।। संवत्सराधिपं नागं तस्मिन्नहनि पूजयेत्

graharkṣāṇi ca dharmajña saukhyaṃ dadyādanuttamam|| saṃvatsarādhipaṃ nāgaṃ tasminnahani pūjayet

14

ग्रहेभ्यः सौख्यमाप्नोति स्वास्थ्यमग्र्यं तथैव च।। तत्राह्नि ब्रह्मणा सृष्टं त्रैलोक्यं प्रथमं द्विज

grahebhyaḥ saukhyamāpnoti svāsthyamagryaṃ tathaiva ca|| tatrāhni brahmaṇā sṛṣṭaṃ trailokyaṃ prathamaṃ dvija

15

दक्षं प्रजापतिं नित्यं द्वितीयायामथार्चयेत् ।। फलमाप्नोति धर्मज्ञ गोसवस्य न संशयः

dakṣaṃ prajāpatiṃ nityaṃ dvitīyāyāmathārcayet || phalamāpnoti dharmajña gosavasya na saṃśayaḥ

16

तथा नासत्ययोः कृत्वा तस्मिन्नहनि पूजनम् ।। नित्यमारोग्यमाप्नोति तथा रूपं च भार्गव

tathā nāsatyayoḥ kṛtvā tasminnahani pūjanam || nityamārogyamāpnoti tathā rūpaṃ ca bhārgava

17

शुक्लपक्षद्वितीयायां बालचन्द्रस्य पूजनम्।। कृत्वा दत्त्वा च लवणं प्राग्रात्रौ सुभगो भवेत्

śuklapakṣadvitīyāyāṃ bālacandrasya pūjanam|| kṛtvā dattvā ca lavaṇaṃ prāgrātrau subhago bhavet

18

साध्या द्वादश ये प्रोक्तास्तेषां कृत्वा तु पूजनम्।। तृतीयस्यां महाभाग द्वादशाहफलं लभेत्

sādhyā dvādaśa ye proktāsteṣāṃ kṛtvā tu pūjanam|| tṛtīyasyāṃ mahābhāga dvādaśāhaphalaṃ labhet

19

तृतीयायां तथाभ्यर्च्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्।। पृथक्पृथङ्महाभाग त्रिवर्गफलभाग्भवेत

tṛtīyāyāṃ tathābhyarcya brahmaviṣṇumaheśvarān|| pṛthakpṛthaṅmahābhāga trivargaphalabhāgbhaveta

3.221.20

त्रींल्लोकांश्च तदा राम सम्यक्संपूजयेन्नरः ।। ऐश्वर्यं महदाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति

trīṃllokāṃśca tadā rāma samyaksaṃpūjayennaraḥ || aiśvaryaṃ mahadāpnoti gatimagryāṃ ca vindati

21

तृतीया श्रावणे कृष्णा या स्याच्छ्रवणसंयुता ।। तस्यां संपूज्य गोविन्दं पुष्टिमग्र्यामवाप्नुयात्

tṛtīyā śrāvaṇe kṛṣṇā yā syācchravaṇasaṃyutā || tasyāṃ saṃpūjya govindaṃ puṣṭimagryāmavāpnuyāt

22

वैशाखशुक्लपक्षे तु तृतीयायामुपोषितः।। अक्षयं फलमाप्नोति सर्वस्य सुकृतस्य तु

vaiśākhaśuklapakṣe tu tṛtīyāyāmupoṣitaḥ|| akṣayaṃ phalamāpnoti sarvasya sukṛtasya tu

23

सा तथा कृत्तिकोपेता विशेषेण च पूजिता ।। तत्र दत्तं हुतं तप्तं सर्वं सफलमुच्यते

sā tathā kṛttikopetā viśeṣeṇa ca pūjitā || tatra dattaṃ hutaṃ taptaṃ sarvaṃ saphalamucyate

24

अक्षया सा तिथिर्यस्मात्तस्मात्सुकृतमक्षयम् ।। अक्षतैः पूज्यते विष्णुस्तेन साप्यक्षता स्मृता

akṣayā sā tithiryasmāttasmātsukṛtamakṣayam || akṣataiḥ pūjyate viṣṇustena sāpyakṣatā smṛtā

25

अक्षतैस्तु नरः स्नातो विष्णोर्दत्त्वा तथाक्षतान् ।। सक्तून्सुसंस्कृताँश्चैव हुत्वा चैव तथाक्षतान्

akṣataistu naraḥ snāto viṣṇordattvā tathākṣatān || saktūnsusaṃskṛtām̐ścaiva hutvā caiva tathākṣatān

26

विप्रेषु दत्त्वा तानेव तथा सक्तुं सुसंस्कृतम् ।। यवान्नभुङ् महाराज फलमक्षय्यमश्नुते

vipreṣu dattvā tāneva tathā saktuṃ susaṃskṛtam || yavānnabhuṅ mahārāja phalamakṣayyamaśnute

27

एकामप्युक्तवत्कृत्वा तृतीयां भृगुनन्दन ।। एषामब्दतृतीयानां सर्वासां तत्फलं भवेत्

ekāmapyuktavatkṛtvā tṛtīyāṃ bhṛgunandana || eṣāmabdatṛtīyānāṃ sarvāsāṃ tatphalaṃ bhavet

28

प्रोक्तास्तु भृगवो नाम देवा द्वादश ये पुरा ।। चतुर्थ्यां पूजनं तेषां कृत्वा दिवमवाप्नुयात्

proktāstu bhṛgavo nāma devā dvādaśa ye purā || caturthyāṃ pūjanaṃ teṣāṃ kṛtvā divamavāpnuyāt

29

यमस्य पूजनं कृत्वा चतुर्थ्यामेव धार्मिकः ।। नाप्नोति नारकं दुःखं तुष्टे रविसुते नरः

yamasya pūjanaṃ kṛtvā caturthyāmeva dhārmikaḥ || nāpnoti nārakaṃ duḥkhaṃ tuṣṭe ravisute naraḥ

3.221.30

विनायकमथाभ्यर्च्य चतुर्थ्यां यदुनन्दन ।। सर्वविघ्नविनिर्मुक्तः कार्यसिद्धिमवाप्नुयात्

vināyakamathābhyarcya caturthyāṃ yadunandana || sarvavighnavinirmuktaḥ kāryasiddhimavāpnuyāt

31

निद्रां रतिं तथा श्रद्धां कीर्तिं मेधां सरस्वतीम् ।। प्रज्ञां तुष्टिं तथा कान्तिं तस्मिन्नहनि पूजयेत्

nidrāṃ ratiṃ tathā śraddhāṃ kīrtiṃ medhāṃ sarasvatīm || prajñāṃ tuṣṭiṃ tathā kāntiṃ tasminnahani pūjayet

32

तत्प्रसादमवाप्नोति यथेष्टं मनुजोत्तम ।। विद्याकामो विशेषेण पूजयेत्तु सरस्वतीम्

tatprasādamavāpnoti yatheṣṭaṃ manujottama || vidyākāmo viśeṣeṇa pūjayettu sarasvatīm

33

देवानां मातरः सर्वास्तथा तत्राह्नि पूजिताः ।। सर्वकामप्रदा ज्ञेयाः पुरुषस्य विपश्चितः

devānāṃ mātaraḥ sarvāstathā tatrāhni pūjitāḥ || sarvakāmapradā jñeyāḥ puruṣasya vipaścitaḥ

34

पञ्चम्यां पूजनं कृत्वा तथा चन्द्रमसो नरः ।। सौभाग्यं महदाप्नोति यशश्चाग्र्यं च विन्दति

pañcamyāṃ pūjanaṃ kṛtvā tathā candramaso naraḥ || saubhāgyaṃ mahadāpnoti yaśaścāgryaṃ ca vindati

35

पञ्चम्यां पृथिवीं देवीं तथा सम्पूजयेन्नरः ।। तामेवाप्नोत्ययत्नेन नात्र कार्या विचारणा

pañcamyāṃ pṛthivīṃ devīṃ tathā sampūjayennaraḥ || tāmevāpnotyayatnena nātra kāryā vicāraṇā

36

विश्वेदेवास्तु ये प्रोक्ताः पूर्वमेव मया दश ।। तेषां सम्पूजनं कृत्वा पञ्चम्यां दिवमाप्नुयात्

viśvedevāstu ye proktāḥ pūrvameva mayā daśa || teṣāṃ sampūjanaṃ kṛtvā pañcamyāṃ divamāpnuyāt

37

इष्टगन्धर्वमभ्यर्च्य पञ्चम्यां सुभगो भवेत् ।। तथा चित्ररथं तेषां राजानं च विशेषतः

iṣṭagandharvamabhyarcya pañcamyāṃ subhago bhavet || tathā citrarathaṃ teṣāṃ rājānaṃ ca viśeṣataḥ

38

देवभार्यां तथा भार्यां सम्पूज्य सुभगो भवेत् ।। इष्टमप्सरसं चैव तथा रूपमवाप्नुयात्

devabhāryāṃ tathā bhāryāṃ sampūjya subhago bhavet || iṣṭamapsarasaṃ caiva tathā rūpamavāpnuyāt

39

इष्टं नागं तथाभ्यर्च्य श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। वारुणैः पुष्करस्यार्चां पञ्चम्यां यः समाचरेत्

iṣṭaṃ nāgaṃ tathābhyarcya śriyamāpnotyanuttamām || vāruṇaiḥ puṣkarasyārcāṃ pañcamyāṃ yaḥ samācaret

3.221.40

सर्वकामसमृद्धस्य सोमयज्ञफलं भवेत् ।। तथा च पूजयन्राजंस्तथा वै नलकूबरम्

sarvakāmasamṛddhasya somayajñaphalaṃ bhavet || tathā ca pūjayanrājaṃstathā vai nalakūbaram

41

श्रियः सम्पूजनं कृत्वा पञ्चम्यां प्रयतः सदा ।। श्रियमाप्नोति विपुलां मतिमग्र्यां च विन्दति

śriyaḥ sampūjanaṃ kṛtvā pañcamyāṃ prayataḥ sadā || śriyamāpnoti vipulāṃ matimagryāṃ ca vindati

42

चैत्रशुक्लस्य पञ्चम्यां पूजयित्वा तथा श्रियम्

caitraśuklasya pañcamyāṃ pūjayitvā tathā śriyam

43

सकृदेवाप्नुयाद्राजन्फलं संवत्सरोदितम् ।। सर्वस्यां नृप पञ्चम्यां रतिं प्रीतिं सरस्वतीम्

sakṛdevāpnuyādrājanphalaṃ saṃvatsaroditam || sarvasyāṃ nṛpa pañcamyāṃ ratiṃ prītiṃ sarasvatīm

44

उमां मेनां भद्रकालीं तथा कात्यायनीमपि ।। धृतिं स्वाहां सुधामृद्धिमनुसूयां तथा क्षमाम्

umāṃ menāṃ bhadrakālīṃ tathā kātyāyanīmapi || dhṛtiṃ svāhāṃ sudhāmṛddhimanusūyāṃ tathā kṣamām

45

सुभीमां देवसेनां च वेलां ज्योत्स्नां तथा शचीम्।। गौरीं वरुणपत्नीं च यमपत्नीं तथैव च

subhīmāṃ devasenāṃ ca velāṃ jyotsnāṃ tathā śacīm|| gaurīṃ varuṇapatnīṃ ca yamapatnīṃ tathaiva ca

46

धूमोर्णां सुमहाभागां मृत्युच्छायां तथैव च

dhūmorṇāṃ sumahābhāgāṃ mṛtyucchāyāṃ tathaiva ca

47

अभीष्टां देवजननीं देवपत्नीं तथैव च ।। पूजयन्काममाप्नोति तस्या ह्येकमसंशयम् ।। ऐरावतं वा गरुडमुच्चैःश्रवसमेव वा

abhīṣṭāṃ devajananīṃ devapatnīṃ tathaiva ca || pūjayankāmamāpnoti tasyā hyekamasaṃśayam || airāvataṃ vā garuḍamuccaiḥśravasameva vā

48

हरस्य वृषभं चैव शस्त्राण्यस्त्राणि यानि च।। तदा सम्पूजयन्राजा विजयं तमुपाश्नुते

harasya vṛṣabhaṃ caiva śastrāṇyastrāṇi yāni ca|| tadā sampūjayanrājā vijayaṃ tamupāśnute

49

तथा भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षस्य पञ्चमीम् ।। नागसंपूजनं कृत्वा धनभागी भवेन्नरः

tathā bhādrapade māsi śuklapakṣasya pañcamīm || nāgasaṃpūjanaṃ kṛtvā dhanabhāgī bhavennaraḥ

3.221.50

कुमारश्च तथा स्कन्दो विशाखश्च गुहस्तथा ।। चतुरात्मा विनिर्दिष्टो भगवान्क्रौञ्चदारणः

kumāraśca tathā skando viśākhaśca guhastathā || caturātmā vinirdiṣṭo bhagavānkrauñcadāraṇaḥ

51

तमभ्यर्च्य नरः षष्ठ्यां पुत्रानाप्नोत्यभीप्सितान् ।। बालकानां गृहे श्रेयो नरः प्राप्नोत्यसंशयम्

tamabhyarcya naraḥ ṣaṣṭhyāṃ putrānāpnotyabhīpsitān || bālakānāṃ gṛhe śreyo naraḥ prāpnotyasaṃśayam

52

ऋतूनां पूजनं कृत्वा तत्र क्षेममवाप्नुयात् ।। स्कन्दपार्श्वचरान्राजन्भीमपार्श्वचरांस्तथा

ṛtūnāṃ pūjanaṃ kṛtvā tatra kṣemamavāpnuyāt || skandapārśvacarānrājanbhīmapārśvacarāṃstathā

53

यमपार्श्वचराँश्चैव रोगमुक्तिमवाप्नुयात् ।। कालपाशौ तथाभ्यर्च्य ज्वरव्याधीशमेव च

yamapārśvacarām̐ścaiva rogamuktimavāpnuyāt || kālapāśau tathābhyarcya jvaravyādhīśameva ca

54

रोगमोक्षमवाप्नोति वायुवह्नीन्दवस्तथा ।। चैत्रषष्ठ्यां विशेषेण स्कन्दमभ्यर्चयेन्नरः

rogamokṣamavāpnoti vāyuvahnīndavastathā || caitraṣaṣṭhyāṃ viśeṣeṇa skandamabhyarcayennaraḥ

55

पूर्वोक्तफलमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। सप्तम्यां च समभ्यर्च्य सूर्यपत्नीं सुवर्चलाम्

pūrvoktaphalamāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || saptamyāṃ ca samabhyarcya sūryapatnīṃ suvarcalām

56

इष्टान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। देवा एकोनपञ्चाशन्मरुतो नाम कीर्तिताः

iṣṭānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || devā ekonapañcāśanmaruto nāma kīrtitāḥ

57

तेषां संपूजनं कृत्वा सप्तम्यां दिवमाप्नुयात् ।। इष्टपूजां च शैलस्य तदा कृत्वा सुखी भवेत्

teṣāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā saptamyāṃ divamāpnuyāt || iṣṭapūjāṃ ca śailasya tadā kṛtvā sukhī bhavet

58

पूजयित्वा तथाभीष्टां सरितं पुण्यभाग्भवेत् ।। वह्निसंपूजनं कृत्वा वह्निष्टोमफलं लभेत्

pūjayitvā tathābhīṣṭāṃ saritaṃ puṇyabhāgbhavet || vahnisaṃpūjanaṃ kṛtvā vahniṣṭomaphalaṃ labhet

59

वायोः संपूजनं कृत्वा प्राप्नोति परमाङ्गतिम् ।। संपूज्य च ऋषीन्सप्त सोमसंस्थास्तु ये स्मृताः

vāyoḥ saṃpūjanaṃ kṛtvā prāpnoti paramāṅgatim || saṃpūjya ca ṛṣīnsapta somasaṃsthāstu ye smṛtāḥ

3.221.60

सप्त प्राप्नोति लोकान्वै गतिमग्र्यां च विन्दति ।। सप्तम्यां यदुशार्दूल इष्टमभ्यर्चयन्मुनिम्

sapta prāpnoti lokānvai gatimagryāṃ ca vindati || saptamyāṃ yaduśārdūla iṣṭamabhyarcayanmunim

61

स्वाध्यायफलमाप्नोति तद्वत्साफल्यमश्नुते ।। पूजयित्वा समुद्रांश्च द्रीपानथ तथा नरः

svādhyāyaphalamāpnoti tadvatsāphalyamaśnute || pūjayitvā samudrāṃśca drīpānatha tathā naraḥ

62

पातालान्वा महाभाग भुवमाप्नोत्यभीप्सिताम् ।। सप्तलोकांस्तथा तत्र पूजयित्वा सुखी भवेत्

pātālānvā mahābhāga bhuvamāpnotyabhīpsitām || saptalokāṃstathā tatra pūjayitvā sukhī bhavet

63

तेष्वेव च तथैवाग्र्यां गतिमप्रतिमां लभेत् ।। गङ्गां सप्तप्रकारां च तथा देवीं सरस्वतीम्

teṣveva ca tathaivāgryāṃ gatimapratimāṃ labhet || gaṅgāṃ saptaprakārāṃ ca tathā devīṃ sarasvatīm

64

सप्तयज्ञानवाप्नोति नरः संपूजयन्ध्रुवम् ।। आदित्यं पूजयेद्देवं शीघ्रं रोगैर्विमुच्यते

saptayajñānavāpnoti naraḥ saṃpūjayandhruvam || ādityaṃ pūjayeddevaṃ śīghraṃ rogairvimucyate

65

सप्तम्यां यादवश्रेष्ठ गतिमग्र्यां च विन्दति ।। एवं सुपूजनं कृत्वा गतिमग्र्यां तथा लभेत्

saptamyāṃ yādavaśreṣṭha gatimagryāṃ ca vindati || evaṃ supūjanaṃ kṛtvā gatimagryāṃ tathā labhet

66

जयन्तं शक्रतनयं पूजयित्वा सुखी भवेत् ।। अष्टम्यां पूजनं कृत्वा वसूनां धर्मसत्तम

jayantaṃ śakratanayaṃ pūjayitvā sukhī bhavet || aṣṭamyāṃ pūjanaṃ kṛtvā vasūnāṃ dharmasattama

67

नाकलोकमवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति ।। एकानंशां तदा देवीं तथा संपूजयेन्नरः

nākalokamavāpnoti gatimagryāṃ ca vindati || ekānaṃśāṃ tadā devīṃ tathā saṃpūjayennaraḥ

68

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। महादेवं समभ्यर्च्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || mahādevaṃ samabhyarcya sarvānkāmānavāpnuyāt

69

वीरभद्रं सनंदीशं लगुडेशं तथैव च।। भद्रकालीं तथाभ्यर्च्य नवम्यां यदुनन्दन

vīrabhadraṃ sanaṃdīśaṃ laguḍeśaṃ tathaiva ca|| bhadrakālīṃ tathābhyarcya navamyāṃ yadunandana

3.221.70

काममेकमवाप्नोति यं कञ्चिन्मनसेप्सितम् ।। चतुष्पथेषु रम्येषु तथैवाट्टालकेषु च

kāmamekamavāpnoti yaṃ kañcinmanasepsitam || catuṣpatheṣu ramyeṣu tathaivāṭṭālakeṣu ca

71

गिरिशृङ्गेषु रम्येषु नदीतीरेषु चाप्यथ ।। गुहासु चैव रम्यासु पिशाचानां बलिं हरेत्

giriśṛṅgeṣu ramyeṣu nadītīreṣu cāpyatha || guhāsu caiva ramyāsu piśācānāṃ baliṃ haret

72

शक्रादीनां च देवानां ये च पार्श्वचराः सुराः ।। तेषां बलिमुपाकुर्वन्क्षेममाप्नोति मानवः

śakrādīnāṃ ca devānāṃ ye ca pārśvacarāḥ surāḥ || teṣāṃ balimupākurvankṣemamāpnoti mānavaḥ

73

आयुधं पूजयित्वा च तथा विजयमाप्नुयात् ।। विद्यामाप्नोति विपुलां पूजयित्वा सरस्वतीम्

āyudhaṃ pūjayitvā ca tathā vijayamāpnuyāt || vidyāmāpnoti vipulāṃ pūjayitvā sarasvatīm

74

विद्याकामस्तु कुर्वीत तदा पुस्तकपूजनम् ।। तथैवाश्वयुजे शुक्ले भद्रकालीं विशेषतः

vidyākāmastu kurvīta tadā pustakapūjanam || tathaivāśvayuje śukle bhadrakālīṃ viśeṣataḥ

75

नवम्यां पूजयित्वा तु सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। दशम्यां पूजयन्राजन्विश्वेदेवांस्तथा दश

navamyāṃ pūjayitvā tu sarvānkāmānavāpnuyāt || daśamyāṃ pūjayanrājanviśvedevāṃstathā daśa

76

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। तदा संपूजयन्राजंस्तथैव च दिशो दश

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || tadā saṃpūjayanrājaṃstathaiva ca diśo daśa

77

क्रियासाफल्यमाप्नोति यत्र यत्राभिजायते ।। धर्मं संपूज्य देवेशं सर्वसत्त्वसुखावहम्

kriyāsāphalyamāpnoti yatra yatrābhijāyate || dharmaṃ saṃpūjya deveśaṃ sarvasattvasukhāvaham

78

धर्मे मतिमवाप्नोति धर्मसाफल्यमेव च।। एकादश्यां तु संपूज्य रुद्रानेकादशैव च

dharme matimavāpnoti dharmasāphalyameva ca|| ekādaśyāṃ tu saṃpūjya rudrānekādaśaiva ca

79

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते।। तथा सर्वगतान्रुद्रांस्तदा सर्वत्र पूजयेत्

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute|| tathā sarvagatānrudrāṃstadā sarvatra pūjayet

3.221.80

सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वगानपराजितान् ।। तथा च द्वादशादित्यान्द्वादश्यां पूजयेन्नरः

sarvānkāmānavāpnoti sarvagānaparājitān || tathā ca dvādaśādityāndvādaśyāṃ pūjayennaraḥ

81

द्वादशाहमवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति ।। द्वादश्यां देवदेवेशं पूजयित्वा जलाधिपम्

dvādaśāhamavāpnoti gatimagryāṃ ca vindati || dvādaśyāṃ devadeveśaṃ pūjayitvā jalādhipam

82

पौण्डरीकमवाप्नोति वरुणं यादसां पतिम् ।। सर्वदेवेश्वरं शक्रं पूजयित्वा तथा नरः

pauṇḍarīkamavāpnoti varuṇaṃ yādasāṃ patim || sarvadeveśvaraṃ śakraṃ pūjayitvā tathā naraḥ

83

सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। विष्णोः संपूजनं कृत्वा कामानाप्नोत्यभीप्सितान्

sarvānkāmānavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || viṣṇoḥ saṃpūjanaṃ kṛtvā kāmānāpnotyabhīpsitān

84

इष्टयज्ञफलं प्राप्य गतिमग्र्यां च विन्दति ।। त्रयोदश्यामथाभ्यर्च्य कामदेवं समर्चयेत्

iṣṭayajñaphalaṃ prāpya gatimagryāṃ ca vindati || trayodaśyāmathābhyarcya kāmadevaṃ samarcayet

85

अयत्नात्सर्वमाप्नोति फलं संवत्सरोदितम् ।। यक्षाणां राक्षसानां च चतुर्दश्यां तु पूजनम्

ayatnātsarvamāpnoti phalaṃ saṃvatsaroditam || yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca caturdaśyāṃ tu pūjanam

86

कृत्वा क्षेममवाप्नोति क्रियासाफल्यमेव च ।। पूजयित्वा धनाध्यक्षं तदा वैश्रवणं प्रभुम्

kṛtvā kṣemamavāpnoti kriyāsāphalyameva ca || pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ tadā vaiśravaṇaṃ prabhum

87

बहुवित्तमवाप्नोति फलं संवत्सरोदितम् ।। शंख पद्मौ तथाभ्यर्च्य निधानौ यक्षपूजितौ

bahuvittamavāpnoti phalaṃ saṃvatsaroditam || śaṃkha padmau tathābhyarcya nidhānau yakṣapūjitau

88

मणिभद्रं तथाभ्यर्च्य धनमाप्नोत्यसंशयम् ।। पूजयित्वा महादेवं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

maṇibhadraṃ tathābhyarcya dhanamāpnotyasaṃśayam || pūjayitvā mahādevaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt

89

माघमासचतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः ।। तथा पितॄन्गणान्राजन्क्षीणे चन्द्रे च पूजयेत्

māghamāsacaturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ || tathā pitṝngaṇānrājankṣīṇe candre ca pūjayet

3.221.90

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। श्रद्धां कृत्वा तथा राजन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || śraddhāṃ kṛtvā tathā rājansarvānkāmānavāpnuyāt

91

पूर्णमिन्दुं तथाभ्यर्च्य सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। इष्टग्रहमथाभ्यर्च्य नक्षत्रमथ वार्चयेत्

pūrṇaminduṃ tathābhyarcya saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || iṣṭagrahamathābhyarcya nakṣatramatha vārcayet

92

तस्मात्क्षेममवाप्नोति कामं च यदुनन्दन ।। मासनाम सनक्षत्र पूर्णिमायोगि यश्च वा

tasmātkṣemamavāpnoti kāmaṃ ca yadunandana || māsanāma sanakṣatra pūrṇimāyogi yaśca vā

93

पूजयित्वा तथा राजन्सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। सोपवासस्तु नक्षत्रं नक्षत्रेशमथार्चयेत्

pūjayitvā tathā rājansaubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || sopavāsastu nakṣatraṃ nakṣatreśamathārcayet

94

नक्षत्रं वा महाभाग तस्मात्काममवाप्नुयात् ।। कार्तिकेयं महाभाग कृत्तिकास्वर्चयेन्नरः

nakṣatraṃ vā mahābhāga tasmātkāmamavāpnuyāt || kārtikeyaṃ mahābhāga kṛttikāsvarcayennaraḥ

95

वह्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।। कृत्तिकासु तथाभ्यर्च्य खड्गं विजयमाप्नुयात्

vahniṣṭomamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || kṛttikāsu tathābhyarcya khaḍgaṃ vijayamāpnuyāt

96

भौजङ्गे नागमभ्यर्च्य श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ।। कामदेवमथाभ्यर्च्य भाग्ये सौभाग्यवान्भवेत्

bhaujaṅge nāgamabhyarcya śriyaṃ prāpnotyanuttamām || kāmadevamathābhyarcya bhāgye saubhāgyavānbhavet

97

सावित्रं च तथा हस्ते श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ।। इष्टग्रहाभितद्देहं तन्नामाध्यक्षसेवया

sāvitraṃ ca tathā haste śriyaṃ prāpnotyanuttamām || iṣṭagrahābhitaddehaṃ tannāmādhyakṣasevayā

98

गन्धर्वं वा ग्रहं वापि तस्मात्कामानवाप्नुयात् ।। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां महाकालमथार्चयेत्

gandharvaṃ vā grahaṃ vāpi tasmātkāmānavāpnuyāt || kṛṣṇapakṣacaturdaśyāṃ mahākālamathārcayet

99

तस्मात्काममवाप्नोति यथेष्टं नात्र संशयः ।। माहेश्वरं मातृगणं तथा तत्राग्निपूजनम्

tasmātkāmamavāpnoti yatheṣṭaṃ nātra saṃśayaḥ || māheśvaraṃ mātṛgaṇaṃ tathā tatrāgnipūjanam

3.221.100

एकवासान्तरं राजन्काममाप्नोत्यभीप्सितम्

ekavāsāntaraṃ rājankāmamāpnotyabhīpsitam

101

तथा तुम्बरुसम्बद्धं पञ्चकं पूजयेन्नरः ।। सर्वत्र जयमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

tathā tumbarusambaddhaṃ pañcakaṃ pūjayennaraḥ || sarvatra jayamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

102

कृत्तिकासु नरोऽभ्यर्च्य स्कन्दपार्श्वचराँस्तथा ।। आरोग्यं महदाप्नोति सदा वा मनसेप्सितम्

kṛttikāsu naro'bhyarcya skandapārśvacarām̐stathā || ārogyaṃ mahadāpnoti sadā vā manasepsitam

103

नृसिंहप्रतिबद्धां तु पूर्णे चन्द्रे समर्चयेत्।। नरो मातृगणं चार्च्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

nṛsiṃhapratibaddhāṃ tu pūrṇe candre samarcayet|| naro mātṛgaṇaṃ cārcya sarvānkāmānavāpnuyāt

104

एकां वा मातरं राजन्कामानाप्नोत्यभीप्सितान् ।। वानस्पत्यमवाप्नोति पूजयित्वा वनस्पतीन्

ekāṃ vā mātaraṃ rājankāmānāpnotyabhīpsitān || vānaspatyamavāpnoti pūjayitvā vanaspatīn

105

दैत्यानां दानवानां वा तत्पक्षा ये तथापरे ।। तेषां संपूजनं कृत्वा चतुर्दश्यां सुखी भवेत्

daityānāṃ dānavānāṃ vā tatpakṣā ye tathāpare || teṣāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā caturdaśyāṃ sukhī bhavet

106

करणे वा मुहुर्ते वा यथावद्देवमर्चयेत् ।। तस्मात्काममवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति

karaṇe vā muhurte vā yathāvaddevamarcayet || tasmātkāmamavāpnoti gatimagryāṃ ca vindati

107

चैत्रमासादथारभ्य यथोक्तेन नरः सदा ।। इष्टं देवमथाभ्यर्च्य यथोक्तं फलमश्नुते

caitramāsādathārabhya yathoktena naraḥ sadā || iṣṭaṃ devamathābhyarcya yathoktaṃ phalamaśnute

108

संवत्सरेण धर्मज्ञ नक्षत्रे यदि वा तिथौ ।। ग्रहे वा सर्वधर्मज्ञ सोपवासस्समाहितः

saṃvatsareṇa dharmajña nakṣatre yadi vā tithau || grahe vā sarvadharmajña sopavāsassamāhitaḥ

109

संवत्सरे वाप्ययने ऋतौ मासे च तद्दले ।। नक्ताशी सततं पूजां कृत्वा तत्स्वामिनः सदा ।। तावत्कालं महाभाग तस्मात्काममवाप्नुयात्

saṃvatsare vāpyayane ṛtau māse ca taddale || naktāśī satataṃ pūjāṃ kṛtvā tatsvāminaḥ sadā || tāvatkālaṃ mahābhāga tasmātkāmamavāpnuyāt

3.221.110

चैत्रात्समारभ्य महानुभाव रोचेत रोचेशमथार्चयानः ।। रोचेशतोषात्परमं स कामं प्राप्नोत्ययत्नाद्यदुवंशचन्द्र

caitrātsamārabhya mahānubhāva roceta roceśamathārcayānaḥ || roceśatoṣātparamaṃ sa kāmaṃ prāpnotyayatnādyaduvaṃśacandra

221

इति श्रीविष्णुध० तृ० ख० मा० सं० तिथ्युपवासदेवतार्चनवर्णनो नामैकविंशत्युत्तरद्वि शततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudha0 tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 tithyupavāsadevatārcanavarṇano nāmaikaviṃśatyuttaradvi śatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। भगवञ्श्रोतुमिच्छामि रोचेषु च पृथक्पृथक् ।। उपोषितेन किं कार्यं किं फलं च तथा भवेत्

vajra uvāca || bhagavañśrotumicchāmi roceṣu ca pṛthakpṛthak || upoṣitena kiṃ kāryaṃ kiṃ phalaṃ ca tathā bhavet

2

मार्कण्डेय उवाच। ।। इतिहासं तथात्रेमं निबोध गदतो मम ।। धनाध्यक्षस्य संवादमष्टावक्रस्य चाप्यथ

mārkaṇḍeya uvāca| || itihāsaṃ tathātremaṃ nibodha gadato mama || dhanādhyakṣasya saṃvādamaṣṭāvakrasya cāpyatha

3

अष्टावक्रः पुरा कन्यां प्रार्थयामास धर्मवित्।। ऋषेर्भार्गवमुख्यस्य वदान्यस्य तु सुप्रभाम्

aṣṭāvakraḥ purā kanyāṃ prārthayāmāsa dharmavit|| ṛṣerbhārgavamukhyasya vadānyasya tu suprabhām

4

रूपद्रविणसम्पन्नां स चोवाच मुनिं मुनिः।। स्त्रीस्वभावो यदि ज्ञातस्त्वया धर्मविदां वर

rūpadraviṇasampannāṃ sa covāca muniṃ muniḥ|| strīsvabhāvo yadi jñātastvayā dharmavidāṃ vara

5

तत्तेऽहं तव दास्यामि कन्यां बालमृगेक्षणाम् ।। ।। अष्टावक्र उवाच ।। ।। स्त्रीस्वभावो न विज्ञातो मया ब्राह्मणसत्तम

tatte'haṃ tava dāsyāmi kanyāṃ bālamṛgekṣaṇām || || aṣṭāvakra uvāca || || strīsvabhāvo na vijñāto mayā brāhmaṇasattama

6

कुतश्च तन्मया ज्ञातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।। ।। भार्गव उवाच ।। ।। उत्तरां त्वं दिशं पश्य सा ते वक्ष्यति तत्त्वतः

kutaśca tanmayā jñātastanmamācakṣva pṛcchataḥ || || bhārgava uvāca || || uttarāṃ tvaṃ diśaṃ paśya sā te vakṣyati tattvataḥ

7

स्त्रीस्वभावं महाभाग गच्छ शीघ्रमतन्द्रितः ।। ।। मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवमुक्तः स धर्मात्मा प्रययावुत्तरां दिशम्

strīsvabhāvaṃ mahābhāga gaccha śīghramatandritaḥ || || mārkaṇḍeya uvāca || || evamuktaḥ sa dharmātmā prayayāvuttarāṃ diśam

8

गङ्गाद्वारात्क्रमेणाथ त्वरितो मुनिपुङ्गवः ।। तीर्थानि सरितश्चैव शैलानि नगराणि च

gaṅgādvārātkrameṇātha tvarito munipuṅgavaḥ || tīrthāni saritaścaiva śailāni nagarāṇi ca

9

विलङ्घ्य धनदावासमाससाद महातपाः ।। कैलासे पर्वतश्रेष्ठे सर्वकामसमृद्धिमत्

vilaṅghya dhanadāvāsamāsasāda mahātapāḥ || kailāse parvataśreṣṭhe sarvakāmasamṛddhimat

3.222.10

तत्रासीनं महाभागं स ददर्श धनाधिपम् ।। वरासनगतं वीरं हारभाराञ्चितोदरम्

tatrāsīnaṃ mahābhāgaṃ sa dadarśa dhanādhipam || varāsanagataṃ vīraṃ hārabhārāñcitodaram

11

वामभागे किरीटेन विनीतेन विराजितम् ।। कुण्डलाभ्यां विचित्राभ्यां केयूरैरंगदैस्तथा

vāmabhāge kirīṭena vinītena virājitam || kuṇḍalābhyāṃ vicitrābhyāṃ keyūrairaṃgadaistathā

12

गदाधरं महाकायमेकलोचनपिङ्गलम् ।। तथा च शङ्खपद्माभ्यां निधिभ्यां च विराजितम्

gadādharaṃ mahākāyamekalocanapiṅgalam || tathā ca śaṅkhapadmābhyāṃ nidhibhyāṃ ca virājitam

13

यक्षैश्च सुमहाभागैर्भीमरूपपराक्रमैः ।। दीर्घभद्रेण वीरेण पूर्णभद्रेण चाप्यथ

yakṣaiśca sumahābhāgairbhīmarūpaparākramaiḥ || dīrghabhadreṇa vīreṇa pūrṇabhadreṇa cāpyatha

14

मणिभद्रेण वीरेण यक्षभद्रेण चाप्यथ ।। दीर्घबाहुमहाबाहुपद्मकिंजल्कसृञ्जयैः

maṇibhadreṇa vīreṇa yakṣabhadreṇa cāpyatha || dīrghabāhumahābāhupadmakiṃjalkasṛñjayaiḥ

15

स्वभद्रेण सुपार्श्वेन तथा मणिधरेण च ।। यक्षैश्चान्यैश्च धर्मज्ञ महा बलपराक्रमैः

svabhadreṇa supārśvena tathā maṇidhareṇa ca || yakṣaiścānyaiśca dharmajña mahā balaparākramaiḥ

16

नानावेशैश्च गन्धर्वैर्महासत्त्वैर्महाबलैः ।। चित्राङ्गदश्चित्ररथश्चित्रसेनोऽथ तुम्बुरुः

nānāveśaiśca gandharvairmahāsattvairmahābalaiḥ || citrāṅgadaścitrarathaścitraseno'tha tumburuḥ

17

पूर्णायुरनघश्चैव तथा शालिशिराः प्रभुः ।। शृङ्गारकर्णोऽतिबलो भीमो भीमपराक्रमः

pūrṇāyuranaghaścaiva tathā śāliśirāḥ prabhuḥ || śṛṅgārakarṇo'tibalo bhīmo bhīmaparākramaḥ

18

एते चान्ये च गन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः ।। उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुसा

ete cānye ca gandharvāstathaivāpsarasaḥ śubhāḥ || urvaśī menakā rambhā miśrakeśī hyalambusā

19

विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा मनोरमा ।। एताभिश्च तथान्याभिर्देवस्त्रीभिः सहस्रशः

viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā manoramā || etābhiśca tathānyābhirdevastrībhiḥ sahasraśaḥ

3.222.20

स ददर्श धनाध्यक्षं समन्तात्परिवारितम् ।। पादार्घ्याचमनीयाद्यैर्धनाध्यक्षेण पूजितः

sa dadarśa dhanādhyakṣaṃ samantātparivāritam || pādārghyācamanīyādyairdhanādhyakṣeṇa pūjitaḥ

21

वरासनगतो राजंस्तुष्टाव धनदं प्रभुम् ।। ।। अष्टावक्र उवाच ।। ।। नमोऽस्तु ते धनाध्यक्ष यज्ञाध्यक्ष नमोऽस्तु ते

varāsanagato rājaṃstuṣṭāva dhanadaṃ prabhum || || aṣṭāvakra uvāca || || namo'stu te dhanādhyakṣa yajñādhyakṣa namo'stu te

22

महाबाहो महासत्त्व राजराजामरप्रभो ।। ऋषिसङ्घस्तुताचिन्त्य वाममौले वरप्रद

mahābāho mahāsattva rājarājāmaraprabho || ṛṣisaṅghastutācintya vāmamaule varaprada

23

पिङ्गाक्ष विपुलग्रीव देवेश नरवाहन ।। गदाधर विशालांस सूर्यतेजःसमप्रभ

piṅgākṣa vipulagrīva deveśa naravāhana || gadādhara viśālāṃsa sūryatejaḥsamaprabha

24

भवाञ्छर्वसखो नित्यं विष्णोरंशस्तथा भवान् ।। देवासुरेऽथ संग्रामे भवता विनिपातिताः

bhavāñcharvasakho nityaṃ viṣṇoraṃśastathā bhavān || devāsure'tha saṃgrāme bhavatā vinipātitāḥ

25

बहवो दानवा वीरा महाबलपराक्रमाः ।। लोकान्धारयसे सर्वांस्त्वमेको यक्षपार्थिवः

bahavo dānavā vīrā mahābalaparākramāḥ || lokāndhārayase sarvāṃstvameko yakṣapārthivaḥ

26

भक्तानुकम्पी सततं चोत्तराशाप्रभुः प्रभुः ।। धर्मसेतुर्जगत्यस्मिंस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

bhaktānukampī satataṃ cottarāśāprabhuḥ prabhuḥ || dharmaseturjagatyasmiṃstvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

27

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं धनाधिपेनोक्तः प्रत्युवाच महामुनिः ।। धर्ममहाफलं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि वित्तप

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ dhanādhipenoktaḥ pratyuvāca mahāmuniḥ || dharmamahāphalaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi vittapa

28

वैश्रवण उवाच ।। ।। ब्रह्मन्स्वीयस्य च रुचौ देवतायाश्च पूजनम् ।। धर्मं महाफलं विप्र तन्मे निगदतः शृणु

vaiśravaṇa uvāca || || brahmansvīyasya ca rucau devatāyāśca pūjanam || dharmaṃ mahāphalaṃ vipra tanme nigadataḥ śṛṇu

29

सर्वेषु विप्र रोचेषु सोपवासो जितेन्द्रियः ।। देवतापूजनं कृत्वा यथोक्तं फलमश्नुते

sarveṣu vipra roceṣu sopavāso jitendriyaḥ || devatāpūjanaṃ kṛtvā yathoktaṃ phalamaśnute

3.222.30

चैत्रशुक्लसमारंभाद्रोचे व्रतमनुत्तमम् ।। रोचे यथेष्टं गृह्णीयात्संवत्सरमतन्द्रितः

caitraśuklasamāraṃbhādroce vratamanuttamam || roce yatheṣṭaṃ gṛhṇīyātsaṃvatsaramatandritaḥ

31

त्रिंशद्रोचानि विप्रेंद्र मासमेकं समाहितः ।। संवत्सरेण नक्ताशी पूजयेद्रोचदेवताम्

triṃśadrocāni vipreṃdra māsamekaṃ samāhitaḥ || saṃvatsareṇa naktāśī pūjayedrocadevatām

32

प्रत्यहं सुमहाभाग तेन काममवाप्नुयात् ।। आषाढमासे यः कुर्याद्रोचव्रतमनुत्तमम्

pratyahaṃ sumahābhāga tena kāmamavāpnuyāt || āṣāḍhamāse yaḥ kuryādrocavratamanuttamam

33

नक्तभोजी प्रतिदिनं चैककालाशनो द्विजः ।। आहारकालादन्यत्र तोयपानं विवर्जयेत्

naktabhojī pratidinaṃ caikakālāśano dvijaḥ || āhārakālādanyatra toyapānaṃ vivarjayet

34

ब्राह्मरोचादथारभ्य यावद्रोचं तु पौरुषम् ।। रोचे तु पौरुषे प्राप्ते कृत्वा ब्राह्मणतर्पणम्

brāhmarocādathārabhya yāvadrocaṃ tu pauruṣam || roce tu pauruṣe prāpte kṛtvā brāhmaṇatarpaṇam

35

वासांसि दत्त्वा विप्रेभ्यः सुवर्णं रजतं तथा ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति दीर्घकालं द्विजोत्तम

vāsāṃsi dattvā viprebhyaḥ suvarṇaṃ rajataṃ tathā || svargalokamavāpnoti dīrghakālaṃ dvijottama

36

जन्म चासाद्य मानुष्यं रूपवानभिजायते ।। विरोगो बलवान्नित्यं शत्रुजिद्बलवानपि

janma cāsādya mānuṣyaṃ rūpavānabhijāyate || virogo balavānnityaṃ śatrujidbalavānapi

37

स्त्रियश्च मुख्याः प्राप्नोति कुले जन्म तथोत्तमे ।। सौभाग्यं महदाप्नोति लावण्यमपि चोत्तमम्

striyaśca mukhyāḥ prāpnoti kule janma tathottame || saubhāgyaṃ mahadāpnoti lāvaṇyamapi cottamam

38

सद्भिर्मैत्रीं तथा विद्यां धर्मे चैवोत्तमां गतिम् ।। वाहनान्यपि मुख्यानि यश्चान्यदभिवाञ्छति

sadbhirmaitrīṃ tathā vidyāṃ dharme caivottamāṃ gatim || vāhanānyapi mukhyāni yaścānyadabhivāñchati

39

रोचेषु मासे सफलं तवोक्तं नक्ताशिनो देववरस्य विप्र ।। अतः परं ते कथयामि रोचे पृथक्फलं सम्यगुपोषितस्य

roceṣu māse saphalaṃ tavoktaṃ naktāśino devavarasya vipra || ataḥ paraṃ te kathayāmi roce pṛthakphalaṃ samyagupoṣitasya

3.223

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डेमार्कण्डेयवज्रसंवादे रोचेषु मासोपवासफलनिरूपणोनाम द्वाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ।। २२२

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍemārkaṇḍeyavajrasaṃvāde roceṣu māsopavāsaphalanirūpaṇonāma dvāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 222

1

वैश्रवण उवाच ।। ।। ब्राह्मे ब्रह्माणमभ्यर्च्य ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ।। अश्वमेधमवाप्नोति प्राजापत्ये प्रजापतिम्

vaiśravaṇa uvāca || || brāhme brahmāṇamabhyarcya brahmalokaṃ prapadyate || aśvamedhamavāpnoti prājāpatye prajāpatim

2

स्वर्गरोचे तथा स्वर्गं स्वर्गलोकं प्रपद्यते ।। चक्ररोचे तथा चक्रं वैष्णवन्तु सुदर्शनम्

svargaroce tathā svargaṃ svargalokaṃ prapadyate || cakraroce tathā cakraṃ vaiṣṇavantu sudarśanam

3

द्वादशारं नरः कृत्वा वर्णकैः ससुगन्धिभिः ।। सम्पूज्य वत्सरस्यांते सौवर्णं विनिवेदयेत्

dvādaśāraṃ naraḥ kṛtvā varṇakaiḥ sasugandhibhiḥ || sampūjya vatsarasyāṃte sauvarṇaṃ vinivedayet

4

वासुदेवाय देवाय द्वितीयं ब्राह्मणाय च ।। रिपून्स जयते सर्वान्बाह्यानाभ्यन्तरानपि

vāsudevāya devāya dvitīyaṃ brāhmaṇāya ca || ripūnsa jayate sarvānbāhyānābhyantarānapi

5

चक्रमप्रतिमं तस्य सर्वगं च तथा भवेत् ।। नाप्नोति नारकं दुःखं स्वर्गलोकं च गच्छति

cakramapratimaṃ tasya sarvagaṃ ca tathā bhavet || nāpnoti nārakaṃ duḥkhaṃ svargalokaṃ ca gacchati

6

वानस्पत्ये तथा रोचे पूजयित्वा वनस्पतिम्

vānaspatye tathā roce pūjayitvā vanaspatim

7

उद्यानफलमाप्नोति वाजपेयस्य मानवः ।। वानस्पत्यं च सफलं तथा सर्वत्र विन्दति

udyānaphalamāpnoti vājapeyasya mānavaḥ || vānaspatyaṃ ca saphalaṃ tathā sarvatra vindati

8

अन्नरोचे तथैवान्नं वासुदेवं समर्चयेत् ।। क्षेत्रमध्यगतस्त्वन्नं प्राप्नोति बहु मानवः

annaroce tathaivānnaṃ vāsudevaṃ samarcayet || kṣetramadhyagatastvannaṃ prāpnoti bahu mānavaḥ

9

परलोके तथा तृप्तिं स्वर्गलोके तथैव च ।। अहते वासरे चाह्नि वासरं पूज्य मानवः

paraloke tathā tṛptiṃ svargaloke tathaiva ca || ahate vāsare cāhni vāsaraṃ pūjya mānavaḥ

3.223.10

निवेद्य वासुदेवाय देवं सङ्कर्षणं विभुम् ।। आरोग्यरूपलावण्यसौभाग्यानि समश्नुते

nivedya vāsudevāya devaṃ saṅkarṣaṇaṃ vibhum || ārogyarūpalāvaṇyasaubhāgyāni samaśnute

11

कालरोचे नरः कालं सम्यक्सम्पूज्य धर्मवित् ।। मरणे स्मृतिमाप्नोति मृतश्च परमां गतिम्

kālaroce naraḥ kālaṃ samyaksampūjya dharmavit || maraṇe smṛtimāpnoti mṛtaśca paramāṃ gatim

12

आग्नेये पूजयेद्वह्निं सर्वांल्लोकान्समाप्नुयात् ।। सर्वाणि वाग्निकर्माणि सिध्यन्त्यस्य न संशयः

āgneye pūjayedvahniṃ sarvāṃllokānsamāpnuyāt || sarvāṇi vāgnikarmāṇi sidhyantyasya na saṃśayaḥ

13

अपः संपूजयन्नाथे रत्नमाप्नोत्यथाम्बुजम् ।। जलकर्माणि सर्वाणि सिद्ध्यन्त्यस्य न संशयः

apaḥ saṃpūjayannāthe ratnamāpnotyathāmbujam || jalakarmāṇi sarvāṇi siddhyantyasya na saṃśayaḥ

14

सौरे सूर्यमथाभ्यर्च्य विरोगत्वमवाप्नुयात् ।। चन्द्रे चन्द्रं समभ्यर्च्य परमां निर्वृतिं लभेत

saure sūryamathābhyarcya virogatvamavāpnuyāt || candre candraṃ samabhyarcya paramāṃ nirvṛtiṃ labheta

15

गोरोचे गां समभ्यर्च्य सुरभिं लोकमातरम् ।। गाः समाप्नोति धर्मज्ञ तथा तल्लोकमेव च

goroce gāṃ samabhyarcya surabhiṃ lokamātaram || gāḥ samāpnoti dharmajña tathā tallokameva ca

16

रोचभं नियतेः प्राप्य नियतिं तु समर्चयन् ।। दीर्घजीवितमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

rocabhaṃ niyateḥ prāpya niyatiṃ tu samarcayan || dīrghajīvitamāpnoti yatrayatrābhijāyate

17

वैष्णवे विष्णुमभ्यर्च्य विष्णुलोकं प्रपद्यते ।। रौद्रे रुद्रमथाभ्यर्च्य तल्लोकं प्रतिपद्यते

vaiṣṇave viṣṇumabhyarcya viṣṇulokaṃ prapadyate || raudre rudramathābhyarcya tallokaṃ pratipadyate

18

पुत्रानाप्नोति कौमारे कुमारं चार्चयन्नरः।। पितॄणामर्चनं कृत्वा पितृरोचे समाहितः

putrānāpnoti kaumāre kumāraṃ cārcayannaraḥ|| pitṝṇāmarcanaṃ kṛtvā pitṛroce samāhitaḥ

19

पूजामभीष्टामाप्नोति पितृलोकं च गच्छति ।। वारुणे वरुणं देवमश्वानाप्नोति पूजयन्

pūjāmabhīṣṭāmāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati || vāruṇe varuṇaṃ devamaśvānāpnoti pūjayan

3.223.20

अनन्ते च तथानन्तं पूजयित्वा महीधरम् ।। अनन्तं फलमाप्नोति कर्मणः सुकृतस्य च

anante ca tathānantaṃ pūjayitvā mahīdharam || anantaṃ phalamāpnoti karmaṇaḥ sukṛtasya ca

21

वायव्ये वायुमभ्यर्च्य वाणिज्ये लाभमाप्नुयात् ।। याम्ये यममथाभ्यर्च्य नाप्नोति नरकाद्भयम्

vāyavye vāyumabhyarcya vāṇijye lābhamāpnuyāt || yāmye yamamathābhyarcya nāpnoti narakādbhayam

22

सारस्वतेन चाभ्यर्च्य द्विज देवीं सरस्वतीम्।। विद्यां यथेष्टामाप्नोति तया वाग्मी च जायते

sārasvatena cābhyarcya dvija devīṃ sarasvatīm|| vidyāṃ yatheṣṭāmāpnoti tayā vāgmī ca jāyate

23

श्रीरोचे श्रियमभ्यर्च्य श्रियं विन्दति शोभनाम्।। मदीये च तथा रोचे मां च सम्पूजयन्नरः

śrīroce śriyamabhyarcya śriyaṃ vindati śobhanām|| madīye ca tathā roce māṃ ca sampūjayannaraḥ

24

धनभाग्भवते सो हि यत्रयत्राभिजायते ।। शैलरोचे तथा शैलं पूजयित्वा सुखी भवेत्

dhanabhāgbhavate so hi yatrayatrābhijāyate || śailaroce tathā śailaṃ pūjayitvā sukhī bhavet

25

भूरोचे भुवमभ्यर्च्य भुवमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। वेदानामर्चनं कृत्वा वेदरोचे समाहितः

bhūroce bhuvamabhyarcya bhuvamāpnotyanuttamām || vedānāmarcanaṃ kṛtvā vedaroce samāhitaḥ

26

वेदानाप्नोति पुरुषो यज्ञानपि नरा धिपः ।। पौरुषे च तथा रोचे जले पुरुषमर्चयन्

vedānāpnoti puruṣo yajñānapi narā dhipaḥ || pauruṣe ca tathā roce jale puruṣamarcayan

27

सर्वान्कामानवाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति ।। रूपेण हीनं स्पर्शेन हीनं गन्धेन हीनं च रसेन हीनम् ।। शब्देन हीनं पुरुषं पुराणं सम्पूजयन्मोक्षपथं प्रयाति

sarvānkāmānavāpnoti mokṣopāyaṃ ca vindati || rūpeṇa hīnaṃ sparśena hīnaṃ gandhena hīnaṃ ca rasena hīnam || śabdena hīnaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ sampūjayanmokṣapathaṃ prayāti

223

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रति रोचफलनिरूपणो नाम त्रयोविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prati rocaphalanirūpaṇo nāma trayoviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। इति रोचव्रतं श्रुत्वा भुक्त्वा धनदवेश्मनि ।। श्रुत्वा गीतं च वाद्यं च दृष्ट्वा नृत्तं मनोहरम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti rocavrataṃ śrutvā bhuktvā dhanadaveśmani || śrutvā gītaṃ ca vādyaṃ ca dṛṣṭvā nṛttaṃ manoharam

2

तत्रोष्य रजनीमेकां धनाध्यक्षेण पूजितः ।। उदग्जगाम धर्मात्मा हिमशैलस्य स द्विजः

tatroṣya rajanīmekāṃ dhanādhyakṣeṇa pūjitaḥ || udagjagāma dharmātmā himaśailasya sa dvijaḥ

3

स शैलदेशे कस्मिंश्चिद्ददर्श रुचिरं गृहम् ।। शीतांशुरश्मिजालाभं सर्वकामसमृद्धिमत्

sa śailadeśe kasmiṃściddadarśa ruciraṃ gṛham || śītāṃśuraśmijālābhaṃ sarvakāmasamṛddhimat

4

तस्मिन्गृहे ददर्शाथ वृद्धां रूपवतीं स्त्रियम् ।। सर्वाभरणसम्पन्नां बह्वीभिः परिवारिताम्

tasmingṛhe dadarśātha vṛddhāṃ rūpavatīṃ striyam || sarvābharaṇasampannāṃ bahvībhiḥ parivāritām

5

तरुणीभिर्वरस्त्रीभिश्चारुवेशाभिरेव च ।। सा च तं पूजयामास पाद्यादिभिरनुक्रमात्

taruṇībhirvarastrībhiścāruveśābhireva ca || sā ca taṃ pūjayāmāsa pādyādibhiranukramāt

6

गन्धतैलेन चाभ्यर्च्य स्नापयामास यादव ।। सुखस्पर्शैश्च पवनैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा

gandhatailena cābhyarcya snāpayāmāsa yādava || sukhasparśaiśca pavanairgandhaiśca vividhaistathā

7

लिलेप चास्य गात्राणि चन्दनेन सुगन्धिना ।। वस्त्रालङ्कारमाल्यैश्च पूजयामास तं तथा

lilepa cāsya gātrāṇi candanena sugandhinā || vastrālaṅkāramālyaiśca pūjayāmāsa taṃ tathā

8

भोजयामास चान्नेन सर्वकाममृद्धिना ।। ताम्बूलं प्रददौ चास्मै सुगन्धि सुमनोहरम्

bhojayāmāsa cānnena sarvakāmamṛddhinā || tāmbūlaṃ pradadau cāsmai sugandhi sumanoharam

9

श्वेतोत्तरच्छदं चित्रं स्वास्तीर्णं परमर्द्धिमत् ।। गृहे विचित्रे शयनं प्रददौ सुमनोहरम्

śvetottaracchadaṃ citraṃ svāstīrṇaṃ paramarddhimat || gṛhe vicitre śayanaṃ pradadau sumanoharam

3.224.10

तादृग्विधे परे तत्र सा च सुष्वाप भामिनी ।। विसर्जयित्वा नारीस्ताः सर्वा बालमृगेक्षणाः

tādṛgvidhe pare tatra sā ca suṣvāpa bhāminī || visarjayitvā nārīstāḥ sarvā bālamṛgekṣaṇāḥ

11

शीतापदेशेन ततो विरात्रे शयनात्स्वकात् ।। अष्टावक्रस्य शयनं जगाम वरवर्णिनी

śītāpadeśena tato virātre śayanātsvakāt || aṣṭāvakrasya śayanaṃ jagāma varavarṇinī

12

दृष्ट्वा शयनसम्प्राप्तां किमेतदिति सोऽब्रवीत् ।। नानुरूपमिदं तत्ते वयसश्चारुहासिनि

dṛṣṭvā śayanasamprāptāṃ kimetaditi so'bravīt || nānurūpamidaṃ tatte vayasaścāruhāsini

13

अभग्नब्रह्मचर्योऽस्मि परदारविवर्जकः ।। स्वच्छन्दं मामवज्ञाय किमिदं कर्तुमीहसे

abhagnabrahmacaryo'smi paradāravivarjakaḥ || svacchandaṃ māmavajñāya kimidaṃ kartumīhase

14

दिगुवाच ।। न वयं द्विज तारुण्ये चपलाः केवलं स्त्रियः ।। वयसोन्तेऽपि चापल्यं भजामः कामचोदिताः

diguvāca || na vayaṃ dvija tāruṇye capalāḥ kevalaṃ striyaḥ || vayasonte'pi cāpalyaṃ bhajāmaḥ kāmacoditāḥ

15

न श्रुतं तत्त्वया मन्ये स्त्रीशीलं द्विजसत्तम ।। नैता वयसि रज्यन्ते न रूपे न कुले श्रुते

na śrutaṃ tattvayā manye strīśīlaṃ dvijasattama || naitā vayasi rajyante na rūpe na kule śrute

16

शीले वेशे धने शौर्ये रज्यन्ते क्वचिदेव तु ।। कामयन्त्येव पुरुषं यथालाभमिति श्रुतिः

śīle veśe dhane śaurye rajyante kvacideva tu || kāmayantyeva puruṣaṃ yathālābhamiti śrutiḥ

17

यासां हि रक्षा महती तास्त्रियः कुब्जवामनैः ।। प्रेष्यैर्वापीह सज्जन्ते पुमांसमिति भार्गव

yāsāṃ hi rakṣā mahatī tāstriyaḥ kubjavāmanaiḥ || preṣyairvāpīha sajjante pumāṃsamiti bhārgava

18

नाग्निस्तृप्यति काष्ठैर्वा नापगाभिर्महोदधिः ।। नान्तकः सर्वभूतैर्वा न पुंभिर्वामलोचनाः

nāgnistṛpyati kāṣṭhairvā nāpagābhirmahodadhiḥ || nāntakaḥ sarvabhūtairvā na puṃbhirvāmalocanāḥ

19

लीलयैव कुलं घ्नन्ति स्मयमानास्तु योषितः ।। दुर्लभा हि स्त्रीरमणात्स्वभावेन भृगूत्तम

līlayaiva kulaṃ ghnanti smayamānāstu yoṣitaḥ || durlabhā hi strīramaṇātsvabhāvena bhṛgūttama

अध्यायाः २२१-२२५ (cont. 2)

3.224.20

रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति चोपनिमन्त्रकः ।। तेन धर्मज्ञ नारीणां सतीत्वमुपजायते

raho nāsti kṣaṇo nāsti nāsti copanimantrakaḥ || tena dharmajña nārīṇāṃ satītvamupajāyate

21

प्रेषितस्त्वं महाभाग मत्समीपं महात्मना ।। स्त्रीणां शीलमिह ज्ञातुमस्मद्दृष्टं तथा श्रुतम्

preṣitastvaṃ mahābhāga matsamīpaṃ mahātmanā || strīṇāṃ śīlamiha jñātumasmaddṛṣṭaṃ tathā śrutam

22

एतञ्ज्ञात्वा जुगुप्सां च स्त्रीणां कार्या न च त्वया ।। मूलं धर्मार्थकामानां यतस्ता एव योषितः

etañjñātvā jugupsāṃ ca strīṇāṃ kāryā na ca tvayā || mūlaṃ dharmārthakāmānāṃ yatastā eva yoṣitaḥ

23

वह्निरन्नं जलं चैव नराणां धृतिहेतवः ।। घातकाश्च त एवोक्तास्तथा ज्ञेयाश्च योषितः

vahnirannaṃ jalaṃ caiva narāṇāṃ dhṛtihetavaḥ || ghātakāśca ta evoktāstathā jñeyāśca yoṣitaḥ

24

वृत्तिर्लोके यथा नास्ति वह्नयन्नसलिलैर्विना ।। । गृहाश्रमस्तथा नास्ति विना स्त्रीभिः कथञ्चन

vṛttirloke yathā nāsti vahnayannasalilairvinā || | gṛhāśramastathā nāsti vinā strībhiḥ kathañcana

25

तस्मात्ताः प्रज्ञया रक्ष्या नोग्रेण मृदुना न च ।। स्त्रियो मूलमनर्थानां त्रिवर्गस्य च साधनम्

tasmāttāḥ prajñayā rakṣyā nogreṇa mṛdunā na ca || striyo mūlamanarthānāṃ trivargasya ca sādhanam

26

तासां न गच्छेद्विश्वासं मणिवद्गोपयेत्तु ताः ।। गृहकार्योद्यताः कृत्वा रक्ष्यास्ता भूतिमिच्छता

tāsāṃ na gacchedviśvāsaṃ maṇivadgopayettu tāḥ || gṛhakāryodyatāḥ kṛtvā rakṣyāstā bhūtimicchatā

27

एतच्छ्रुत्वा द्वितीयेह्नि पूजितः स तया स्त्रिया ।। जगाम धनदावासं ततोऽपि श्वशुरालयम्

etacchrutvā dvitīyehni pūjitaḥ sa tayā striyā || jagāma dhanadāvāsaṃ tato'pi śvaśurālayam

28

ततः श्वशुरमासाद्य सर्वं तस्मै न्यवेदयत ।। स च पप्रच्छ तं विप्रं श्रुत्वा स्त्रीणां विचेष्टितम्

tataḥ śvaśuramāsādya sarvaṃ tasmai nyavedayata || sa ca papraccha taṃ vipraṃ śrutvā strīṇāṃ viceṣṭitam

29

बुद्धिर्निवेष्टुं सञ्जाता न वा जाता वदस्व तत् ।। एतच्छ्रुत्वोत्तरं वाक्यमष्टावक्रोऽब्रवीन्मुनिम्

buddhirniveṣṭuṃ sañjātā na vā jātā vadasva tat || etacchrutvottaraṃ vākyamaṣṭāvakro'bravīnmunim

3.224.30

न चाप्येषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः ।। तस्मात्प्रयच्छ धर्मज्ञ पत्न्यर्थं स्वसुतां मम

na cāpyeṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ || tasmātprayaccha dharmajña patnyarthaṃ svasutāṃ mama

31

एतच्छ्रुत्वा ददौ तस्मै स्वसुतां भार्गवो मुनिः ।। तिथौ दिवसनक्षत्रे मुहुर्ते चाभिपूजिते

etacchrutvā dadau tasmai svasutāṃ bhārgavo muniḥ || tithau divasanakṣatre muhurte cābhipūjite

32

त्रिवर्गमूलं सम्प्राप्य तां भार्यामसितेक्षणाम् ।। जगाम परमां तुष्टिं मुमुदे च तया सह

trivargamūlaṃ samprāpya tāṃ bhāryāmasitekṣaṇām || jagāma paramāṃ tuṣṭiṃ mumude ca tayā saha

33

ररक्ष चैनां स ततो महात्मा कृत्वा च नित्यं गृहकार्ययुक्ताम् ।। आराधयामास च सा द्विजेन्द्रं धर्मे निविष्टा परमा च साध्वी

rarakṣa caināṃ sa tato mahātmā kṛtvā ca nityaṃ gṛhakāryayuktām || ārādhayāmāsa ca sā dvijendraṃ dharme niviṣṭā paramā ca sādhvī

224

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अष्टावक्रदिक्संवादो नाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aṣṭāvakradiksaṃvādo nāma caturviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। व्रतं कंचिन्ममाचक्ष्व सर्वकल्मषनाशनम् ।। व्रतानामुत्तमं ब्रह्मन्पवित्रं पुण्यवर्धनम्

mārkaṇḍeya uvāca || vrataṃ kaṃcinmamācakṣva sarvakalmaṣanāśanam || vratānāmuttamaṃ brahmanpavitraṃ puṇyavardhanam

2

मार्कण्डेय उवाच ।। रोचं तु पौरुषं प्राप्य सोपवासो जितेन्द्रियः

mārkaṇḍeya uvāca || rocaṃ tu pauruṣaṃ prāpya sopavāso jitendriyaḥ

3

पौरुषेण च सूक्तेन स्नातः प्रयतमानसः ।। तेनैव तर्पणं कृत्वा जाप्यं च मनुजोत्तम

pauruṣeṇa ca sūktena snātaḥ prayatamānasaḥ || tenaiva tarpaṇaṃ kṛtvā jāpyaṃ ca manujottama

4

अष्टपत्रस्य पद्मस्य मध्ये हंसं जनार्दनम् ।। पौरुषेण च सूक्तेन सत्कृतं पूजयेन्नरः

aṣṭapatrasya padmasya madhye haṃsaṃ janārdanam || pauruṣeṇa ca sūktena satkṛtaṃ pūjayennaraḥ

5

पुष्पैर्भूयस्तथा धूपैः फलैश्च तदनन्तरम् ।। दीपेन च ततो राजन्नैवेद्येन ततः परम्

puṣpairbhūyastathā dhūpaiḥ phalaiśca tadanantaram || dīpena ca tato rājannaivedyena tataḥ param

6

पौरुषेण च सूक्तेन ततो वह्निं समर्चयेत् ।। ततस्तु धेनुर्दातव्या कर्मान्ते च पयस्विनी

pauruṣeṇa ca sūktena tato vahniṃ samarcayet || tatastu dhenurdātavyā karmānte ca payasvinī

7

संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं परम पावनम् ।। सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः

saṃvatsaramidaṃ kṛtvā vrataṃ parama pāvanam || sarvānkāmānavāpnoti ye divyā ye ca mānuṣāḥ

8

अश्वमेधमवाप्नोति राजसूयं च विन्दति।। भुक्त्वा भोगांस्ततः पश्चान्मोक्षमाप्नोत्यसंशयम्

aśvamedhamavāpnoti rājasūyaṃ ca vindati|| bhuktvā bhogāṃstataḥ paścānmokṣamāpnotyasaṃśayam

9

माङ्गल्यमेतत्परमं पवित्रं श्रीवर्धनं धर्मविवर्धनं च ।। व्रतोत्तमं पापहरं नृलोके हंसव्रताख्यं पुरुषेण कार्यम्

māṅgalyametatparamaṃ pavitraṃ śrīvardhanaṃ dharmavivardhanaṃ ca || vratottamaṃ pāpaharaṃ nṛloke haṃsavratākhyaṃ puruṣeṇa kāryam

225

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसव्रतनिरूपणो नाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsavratanirūpaṇo nāma pañcaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २२६-२३०

1

वज्र उवाच ।। विष्णुना देवदेवेन हंसरूपेण किं कृतम् ।। एनं मे संशयं छिन्धि मार्कण्डेय महामुने

vajra uvāca || viṣṇunā devadevena haṃsarūpeṇa kiṃ kṛtam || enaṃ me saṃśayaṃ chindhi mārkaṇḍeya mahāmune

2

मार्कण्डेय उवाच ।। आसीत्प्रजा ज्ञाननिष्ठा पूर्वं कृतयुगे नृप ।। जनानां ज्ञाननिष्ठत्वात्तदा यदुकुलोद्वह

mārkaṇḍeya uvāca || āsītprajā jñānaniṣṭhā pūrvaṃ kṛtayuge nṛpa || janānāṃ jñānaniṣṭhatvāttadā yadukulodvaha

3

स्वयं प्रभुत्वमभवत्तथा देवगणानि च ।। तथा कृतयुगस्यान्ते प्रावर्तन्त परिग्रहे

svayaṃ prabhutvamabhavattathā devagaṇāni ca || tathā kṛtayugasyānte prāvartanta parigrahe

4

परिग्रहात्ततो लोभो लोभाद्द्वेषोऽभवत्ततः ।। रागद्वेषाभिभूतानां ज्ञानमन्तरधीयत

parigrahāttato lobho lobhāddveṣo'bhavattataḥ || rāgadveṣābhibhūtānāṃ jñānamantaradhīyata

5

नष्टज्ञाने तथा लोके धर्मो नाशमुपागमत् ।। धर्मे नष्टे तु नश्यन्तं दृष्ट्वा लोकं जनार्दनः

naṣṭajñāne tathā loke dharmo nāśamupāgamat || dharme naṣṭe tu naśyantaṃ dṛṣṭvā lokaṃ janārdanaḥ

6

भूत्वा हंसस्समो वर्णे विजहार महीमिमाम् ।। सुपक्षो देवचरणः सुचञ्चुः स्वायतेक्षणः

bhūtvā haṃsassamo varṇe vijahāra mahīmimām || supakṣo devacaraṇaḥ sucañcuḥ svāyatekṣaṇaḥ

7

स सदर्श तदा देशे कस्मिंश्चित्संस्थितानृषीन् ।। ध्यायन्तो मूढविज्ञानाः किंकर्तव्यपरायणाः

sa sadarśa tadā deśe kasmiṃścitsaṃsthitānṛṣīn || dhyāyanto mūḍhavijñānāḥ kiṃkartavyaparāyaṇāḥ

8

स तान्दृष्ट्वा तु पप्रच्छ तेषां कुशलमव्ययम् ।। ते तमूचुः कुतो नष्टे ज्ञाने नः कुशलं द्विज

sa tāndṛṣṭvā tu papraccha teṣāṃ kuśalamavyayam || te tamūcuḥ kuto naṣṭe jñāne naḥ kuśalaṃ dvija

9

तानब्रवीन्मुनीन्सर्वान्स हंसः पक्षिराट् ततः ।। ज्ञानं प्रकाशयिष्यामि तं निबोधत सत्तमाः

tānabravīnmunīnsarvānsa haṃsaḥ pakṣirāṭ tataḥ || jñānaṃ prakāśayiṣyāmi taṃ nibodhata sattamāḥ

3.226.10

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं हंसेनोक्तं महात्मना ।। हंसमूचुर्महात्मानो भव त्राता द्विजोत्तम

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ haṃsenoktaṃ mahātmanā || haṃsamūcurmahātmāno bhava trātā dvijottama

11

ज्ञाननाशेन सकलं मा नश्यत्वखिलं जगत ।। आदावेव त्वमात्मानं ब्रूह्यस्माकं महाखग

jñānanāśena sakalaṃ mā naśyatvakhilaṃ jagata || ādāveva tvamātmānaṃ brūhyasmākaṃ mahākhaga

12

वयं हि भ्रष्टविज्ञानास्त्वां न विद्मो महाद्युते ।। तानब्रवीद्द्विजान्हंसो विष्णुरस्मि द्विजोत्तमाः

vayaṃ hi bhraṣṭavijñānāstvāṃ na vidmo mahādyute || tānabravīddvijānhaṃso viṣṇurasmi dvijottamāḥ

13

तं ते ज्ञात्वा तदा विष्णुं पूजयामासुरञ्जसा ।। अब्रुवंश्च तथा ज्ञानं यथोक्तं तेन यादव

taṃ te jñātvā tadā viṣṇuṃ pūjayāmāsurañjasā || abruvaṃśca tathā jñānaṃ yathoktaṃ tena yādava

14

ददुश्च गूढं शिष्येभ्यो नाशभीतास्तथा परम्।। ततः प्रभृति लोकोऽस्मिञ्ज्ञानिनः केचिदेव तु

daduśca gūḍhaṃ śiṣyebhyo nāśabhītāstathā param|| tataḥ prabhṛti loko'smiñjñāninaḥ kecideva tu

15

एवं कृत्वा विष्णुना हंसरूप ज्ञानं नष्टं विप्रमुख्येषु दत्तम् ।। ज्ञाने प्राप्ते भूतले नष्टशोकाः सर्वे चासन्विप्रमुख्या नृवीर

evaṃ kṛtvā viṣṇunā haṃsarūpa jñānaṃ naṣṭaṃ vipramukhyeṣu dattam || jñāne prāpte bhūtale naṣṭaśokāḥ sarve cāsanvipramukhyā nṛvīra

226

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां हंसप्रादुर्भाववर्णनोनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ haṃsaprādurbhāvavarṇanonāma ṣaḍviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। किमुक्तं तेन हंसेन ऋषीणां भावितात्मनाम् ।। एतं मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || kimuktaṃ tena haṃsena ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || etaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhṛguvaṃśavivardhana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। बहूक्तं तेन हंसेन चर्षीणां भावितात्मनाम् ।। तस्मात्किञ्चिदहं वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु

mārkaṇḍeya uvāca || bahūktaṃ tena haṃsena carṣīṇāṃ bhāvitātmanām || tasmātkiñcidahaṃ vakṣye tanme nigadataḥ śṛṇu

3

ऋषय ऊचुः ।। वर्णानामाश्रमाणां च ब्रूहि धर्मं द्विजोत्तम।। तथा भक्ष्यमभक्ष्यं च शौचाशौचं तथैव च

ṛṣaya ūcuḥ || varṇānāmāśramāṇāṃ ca brūhi dharmaṃ dvijottama|| tathā bhakṣyamabhakṣyaṃ ca śaucāśaucaṃ tathaiva ca

4

हंस उवाच।। यजनं याजनं दानं विशिष्टश्च प्रतिगृहः ।। अध्यापनमध्ययनं विप्रकर्म प्रकीर्तितम्

haṃsa uvāca|| yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ viśiṣṭaśca pratigṛhaḥ || adhyāpanamadhyayanaṃ viprakarma prakīrtitam

5

दानमध्ययनं यज्ञः पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ।। अमात्सर्यं च धर्मज्ञ धर्मस्साधारणो मतः

dānamadhyayanaṃ yajñaḥ pāśupālyaṃ vaṇikkriyā || amātsaryaṃ ca dharmajña dharmassādhāraṇo mataḥ

6

आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा भवेत् ।। प्रतिलोमोद्भवाः सर्वे भवन्त्यार्यविगर्हिताः

ānulomyena varṇānāṃ jātirmātṛsamā bhavet || pratilomodbhavāḥ sarve bhavantyāryavigarhitāḥ

7

सूतो वैदेहकश्चैव चाण्डालश्च द्विजोत्तमाः।। विज्ञेया ब्राह्मणीपुत्राः क्षत्रविट्शूद्रयोनितः

sūto vaidehakaścaiva cāṇḍālaśca dvijottamāḥ|| vijñeyā brāhmaṇīputrāḥ kṣatraviṭśūdrayonitaḥ

8

मागधः पुक्कसश्चैव विट्शूद्रैः क्षत्त्रियासुतौ ।। आयोगवश्च वैश्यायां शूद्रपुत्रः प्रकीर्तितः

māgadhaḥ pukkasaścaiva viṭśūdraiḥ kṣattriyāsutau || āyogavaśca vaiśyāyāṃ śūdraputraḥ prakīrtitaḥ

9

अन्ये वक्तुं न शक्यन्ते सङ्करात्सङ्करोद्भवाः ।। विवाहः सदृशश्चैषां नोत्तमैर्नाधमैः सह

anye vaktuṃ na śakyante saṅkarātsaṅkarodbhavāḥ || vivāhaḥ sadṛśaścaiṣāṃ nottamairnādhamaiḥ saha

3.227.10

सूतानामश्वसारथ्यं मागधानां स्तुतिक्रिया ।। वैदेहः स्यात्तन्त्रिजीवः पुक्कसानां च व्याधता

sūtānāmaśvasārathyaṃ māgadhānāṃ stutikriyā || vaidehaḥ syāttantrijīvaḥ pukkasānāṃ ca vyādhatā

11

आयोगवस्य शिल्पानि रंगावतरणं तथा ।। चण्डालानामसंस्पर्शस्तथा वैधव्यगामिता

āyogavasya śilpāni raṃgāvataraṇaṃ tathā || caṇḍālānāmasaṃsparśastathā vaidhavyagāmitā

12

गोब्राह्मणार्थे समरे हतानां स्त्रीबालहेतोर्यदि वाप्यशेषम् ।। स्वाम्यर्थकार्यं यदि वा प्रकुर्वतां सिद्धिः प्रदिष्टा न हि संशयोऽत्र

gobrāhmaṇārthe samare hatānāṃ strībālahetoryadi vāpyaśeṣam || svāmyarthakāryaṃ yadi vā prakurvatāṃ siddhiḥ pradiṣṭā na hi saṃśayo'tra

227

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां वर्णधर्मवर्णनो नाम सप्तविंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ varṇadharmavarṇano nāma saptaviṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः ।। आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च

haṃsa uvāca || upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucamāditaḥ || ācāramagnikāryaṃ ca sandhyopāsanameva ca

2

प्रयतः कल्यमुत्थाय स्नातो हुतहुताशनः ।। अभिगम्य गुरोः कुर्यात्प्रयतस्त्वभिवादनम्

prayataḥ kalyamutthāya snāto hutahutāśanaḥ || abhigamya guroḥ kuryātprayatastvabhivādanam

3

अनुज्ञातस्तु गुरुणा ततोध्ययनमाचरेत् ।। भैक्ष्यचर्यां ततः कुर्याद्ब्राह्मणेषु यथाविधि

anujñātastu guruṇā tatodhyayanamācaret || bhaikṣyacaryāṃ tataḥ kuryādbrāhmaṇeṣu yathāvidhi

4

गुरोः कुले न भिक्षेत भुञ्जीत तदनुज्ञया ।। हितप्रिये गुरोः कार्ये भक्त्याहङ्कारवर्जितः

guroḥ kule na bhikṣeta bhuñjīta tadanujñayā || hitapriye guroḥ kārye bhaktyāhaṅkāravarjitaḥ

5

मधुमांसाञ्जनं श्राद्धं नृत्तं गीतं च साहसम् ।। हिंसा परापवादं च मण्डनं च विवर्जयेत्

madhumāṃsāñjanaṃ śrāddhaṃ nṛttaṃ gītaṃ ca sāhasam || hiṃsā parāpavādaṃ ca maṇḍanaṃ ca vivarjayet

6

मेखलामजिनं दण्डं धारयेत्प्रयतः सदा ।। विनष्टान्यप्सु विक्षिप्य तथान्यानपि धारयेत्

mekhalāmajinaṃ daṇḍaṃ dhārayetprayataḥ sadā || vinaṣṭānyapsu vikṣipya tathānyānapi dhārayet

7

अधःशायी भवेन्नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ।। एवं व्रतस्तु कुर्वीत वेदस्वीकरणं बुधः

adhaḥśāyī bhavennityaṃ brahmacārī samāhitaḥ || evaṃ vratastu kurvīta vedasvīkaraṇaṃ budhaḥ

8

गुरवे वचनं दत्त्वा स्नायाच्च तदनुज्ञया ।। आशरीरविमोक्षाद्वा वसद्गुरुकुले द्विजाः

gurave vacanaṃ dattvā snāyācca tadanujñayā || āśarīravimokṣādvā vasadgurukule dvijāḥ

9

एवं व्रतान्ते गुरुवे च दत्त्वा वरं यथावत्परिपूर्णविद्यः। गृहाश्रमी स्याद्विधिवद्दिजेन्द्रो यात्रास्यलोकद्वितीयं प्रदिष्टम्

evaṃ vratānte guruve ca dattvā varaṃ yathāvatparipūrṇavidyaḥ| gṛhāśramī syādvidhivaddijendro yātrāsyalokadvitīyaṃ pradiṣṭam

3.229

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां ब्रह्मचारिव्रतवर्णनो नामाष्टाविंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ।।२२८

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ brahmacārivratavarṇano nāmāṣṭāviṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ ||228

1

हंस उवाच ।। ।। ततो गृहाश्रमे तिष्ठन्नग्नीनाधाय धर्मवित् ।। कृत्वा विवाहं विधिवद्धर्मेण च धनागमम्

haṃsa uvāca || || tato gṛhāśrame tiṣṭhannagnīnādhāya dharmavit || kṛtvā vivāhaṃ vidhivaddharmeṇa ca dhanāgamam

2

त्रिवर्गं तत्र सेवेत यज्ञैश्च विविधैर्यजेत् ।। आचारपालनं कुर्याद्वेदाध्ययनमेव च

trivargaṃ tatra seveta yajñaiśca vividhairyajet || ācārapālanaṃ kuryādvedādhyayanameva ca

3

उत्सर्गं छन्दसां कुर्याच्छुक्लान्ते श्रावणस्य च ।। पौषमासस्य रोहिण्यामुपाकर्म विधीयते

utsargaṃ chandasāṃ kuryācchuklānte śrāvaṇasya ca || pauṣamāsasya rohiṇyāmupākarma vidhīyate

4

उत्सर्गानन्तरं वेदं नाधीयीत कदाचन ।। तत्रापि शास्त्राध्ययनं द्विजातीनां विधीयते

utsargānantaraṃ vedaṃ nādhīyīta kadācana || tatrāpi śāstrādhyayanaṃ dvijātīnāṃ vidhīyate

5

यत्नः कार्यः पूजने चातिथीनां चैतत्कार्यं सर्वकालं गृहस्थैः ।। नान्यो धर्मो विद्यते तस्य विप्राश्चैतद्धर्मं तस्य श्रेष्ठं प्रदिष्टम्

yatnaḥ kāryaḥ pūjane cātithīnāṃ caitatkāryaṃ sarvakālaṃ gṛhasthaiḥ || nānyo dharmo vidyate tasya viprāścaitaddharmaṃ tasya śreṣṭhaṃ pradiṣṭam

229

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे हंसगीतायां गृहस्थधर्मवर्णनो नामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde haṃsagītāyāṃ gṛhasthadharmavarṇano nāmaikonatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। कीनाशबद्धचौराणां क्लीबरङ्गावतारिणाम् ।। पतितव्रात्यदुष्टानां तथा बन्धनरक्षिणाम्

haṃsa uvāca || kīnāśabaddhacaurāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām || patitavrātyaduṣṭānāṃ tathā bandhanarakṣiṇām

2

उदक्याविधवावापपाषण्डवधजीविनाम् ।। चिकित्साजीवकव्याधपुंश्चलीनृपविद्विषाम्

udakyāvidhavāvāpapāṣaṇḍavadhajīvinām || cikitsājīvakavyādhapuṃścalīnṛpavidviṣām

3

चर्मकारायुधाजीविशस्त्रविक्रयकारिणाम् ।। चैलधावनृशंसार्तस्त्रीजितग्रामयाजिनाम्

carmakārāyudhājīviśastravikrayakāriṇām || cailadhāvanṛśaṃsārtastrījitagrāmayājinām

4

तुन्नवायकदम्बस्य कूटकृच्छूद्रयाजिनाम् ।। एषामन्नं न भोक्तव्यं यश्च दद्यादनर्चितम्

tunnavāyakadambasya kūṭakṛcchūdrayājinām || eṣāmannaṃ na bhoktavyaṃ yaśca dadyādanarcitam

5

पर्यायान्नं क्षुतं चैव संघुष्टं पतितेक्षितम् ।। शुल्कं पर्युषितोच्छिष्टं तथा चोच्छिष्टजीविनः

paryāyānnaṃ kṣutaṃ caiva saṃghuṣṭaṃ patitekṣitam || śulkaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃ tathā cocchiṣṭajīvinaḥ

6

उदक्यया तथा स्पृष्टं यच्च घ्रातं गवा शुना ।। केशकीटावपन्नं च पक्षिजग्धं तथैव च

udakyayā tathā spṛṣṭaṃ yacca ghrātaṃ gavā śunā || keśakīṭāvapannaṃ ca pakṣijagdhaṃ tathaiva ca

7

दासार्धसीरि गोपाल नापितान्नं तथाविनाम् ।। शूद्रस्यान्नं तथा श्राद्धमात्मविक्रयिणस्तथा

dāsārdhasīri gopāla nāpitānnaṃ tathāvinām || śūdrasyānnaṃ tathā śrāddhamātmavikrayiṇastathā

8

अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं रागषाण्डवत् ।। निस्नेहा अपि गोधूमयवपौराणनिम्बकाः

annaṃ paryuṣitaṃ bhojyaṃ snehāktaṃ rāgaṣāṇḍavat || nisnehā api godhūmayavapaurāṇanimbakāḥ

9

अजागोमहिषीवर्ज्यं सर्वाण्यपि पयांसि च ।। अनिर्दशाहं तेषां वै विवत्सायाश्च गोस्तथा

ajāgomahiṣīvarjyaṃ sarvāṇyapi payāṃsi ca || anirdaśāhaṃ teṣāṃ vai vivatsāyāśca gostathā

3.230.10

कपिञ्जलस्तित्तिरिश्च मयूरो लावकस्तथा ।। एते हि पक्षिणो भक्ष्या न तु शेषाः कथञ्चन

kapiñjalastittiriśca mayūro lāvakastathā || ete hi pakṣiṇo bhakṣyā na tu śeṣāḥ kathañcana

11

शशकः शल्यको गोधा खड्गः कूर्मस्तथैव च ।। भक्ष्याः पञ्चनखेष्वाहुरभक्ष्याश्चोभयादतः

śaśakaḥ śalyako godhā khaḍgaḥ kūrmastathaiva ca || bhakṣyāḥ pañcanakheṣvāhurabhakṣyāścobhayādataḥ

12

सर्वे चैकशफा वर्ज्यास्तथा ज्ञाता मृगद्विजाः ।। लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुकवकानि च

sarve caikaśaphā varjyāstathā jñātā mṛgadvijāḥ || laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍukavakāni ca

13

लोहितान्वृक्षनिर्यासाञ्शिग्रुश्लेष्मातकं तथा।। अभक्ष्याणि द्विजातीनां खुर्खण्डानि तथैव च

lohitānvṛkṣaniryāsāñśigruśleṣmātakaṃ tathā|| abhakṣyāṇi dvijātīnāṃ khurkhaṇḍāni tathaiva ca

14

वृथा कृसरसंयावपायसापूपशष्कुलीः ।। अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च

vṛthā kṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ || anupākṛtamāṃsāni devānnāni havīṃṣi ca

230

मांसाशनं नैव बुधस्तु कुर्याद्वृथा द्विजेन्द्रा नरकस्य हेतुम् ।। मांसं हि यो नात्ति स याति नाकं लोके तथास्मिन्सुखसङ्गतिः स्यात् ।। १५ ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां भक्ष्याभक्ष्यवर्जनं नाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

māṃsāśanaṃ naiva budhastu kuryādvṛthā dvijendrā narakasya hetum || māṃsaṃ hi yo nātti sa yāti nākaṃ loke tathāsminsukhasaṅgatiḥ syāt || 15 || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ bhakṣyābhakṣyavarjanaṃ nāma triṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २३१-२३५

1

हंस उवाच ।। ।। पाषाणरुक्मरजतसन्नतोयाजवर्मणाम् ।। पत्रमूलफलानां च तृणानां च तथा द्विजाः

haṃsa uvāca || || pāṣāṇarukmarajatasannatoyājavarmaṇām || patramūlaphalānāṃ ca tṛṇānāṃ ca tathā dvijāḥ

2

वैदलानां च रज्जूनां वारिणा शुद्धिरिष्यते ।। उष्णेन पात्रचमसस्रुक्स्रुवाणां विधीयते

vaidalānāṃ ca rajjūnāṃ vāriṇā śuddhiriṣyate || uṣṇena pātracamasasruksruvāṇāṃ vidhīyate

3

भूशुद्धिर्मार्जनाद्दाहात्कालाङ्गोक्रमाणात्तथा ।। अम्लोदकेन ताम्रस्य तथा कांस्यस्य भस्मना

bhūśuddhirmārjanāddāhātkālāṅgokramāṇāttathā || amlodakena tāmrasya tathā kāṃsyasya bhasmanā

4

निर्मलीकरणाच्छुद्धिः सर्वलोहस्य चेष्यते ।। स्फ्यशूर्पाजिनधान्यानां मुसलोलूखलाश्मनाम्

nirmalīkaraṇācchuddhiḥ sarvalohasya ceṣyate || sphyaśūrpājinadhānyānāṃ musalolūkhalāśmanām

5

प्रोक्षणं संहतानां च बहूनां धान्यवाससाम् ।। गोमूत्रेण च शृङ्गास्थ्नां तक्षणाद्दारवस्य च

prokṣaṇaṃ saṃhatānāṃ ca bahūnāṃ dhānyavāsasām || gomūtreṇa ca śṛṅgāsthnāṃ takṣaṇāddāravasya ca

6

द्रवाणामपि द्रव्याणां शुद्धिरुत्प्लवनात्स्मृता ।। सोष्णैरुदकगोमूत्रैः शुद्ध्यन्त्याविककौशिकाः

dravāṇāmapi dravyāṇāṃ śuddhirutplavanātsmṛtā || soṣṇairudakagomūtraiḥ śuddhyantyāvikakauśikāḥ

7

सश्रीफलैरंशुपट्टं माञ्जिष्ठैः कुतपं तथा ।। सगौरसर्षपैः क्षौमाः पुनः पाकैर्महीमयम्

saśrīphalairaṃśupaṭṭaṃ māñjiṣṭhaiḥ kutapaṃ tathā || sagaurasarṣapaiḥ kṣaumāḥ punaḥ pākairmahīmayam

8

मलैर्मद्यैः सुराभिश्च स्पृष्टं पाकान्न शुद्ध्यति ।। वसाशुक्रमसृङ्मञ्जामूत्रविट्कर्णविण्णखाः

malairmadyaiḥ surābhiśca spṛṣṭaṃ pākānna śuddhyati || vasāśukramasṛṅmañjāmūtraviṭkarṇaviṇṇakhāḥ

9

श्लेष्माश्रुदूषिकाः स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः।। खार्जूरमैक्षवण्टाङ्कं मृद्वीकारसमेव च

śleṣmāśrudūṣikāḥ svedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ|| khārjūramaikṣavaṇṭāṅkaṃ mṛdvīkārasameva ca

3.231.10

मद्यान्येतानि जानीयाच्छुक्तमासवमेव च ।। गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा

madyānyetāni jānīyācchuktamāsavameva ca || gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā

11

अमेध्याङ्गस्य मृत्तोयशुद्धिर्गन्धापकर्षणात् ।। कृत्वा मूत्रपुरीषं च भुक्त्वा सुप्तोत्थितस्तथा

amedhyāṅgasya mṛttoyaśuddhirgandhāpakarṣaṇāt || kṛtvā mūtrapurīṣaṃ ca bhuktvā suptotthitastathā

12

रथ्यामाक्रम्य चाचामेदुपविष्ट उदङ्मुखः ।। शावं तदङ्गधूपं च चाण्डालं सूतिकां तथा

rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ || śāvaṃ tadaṅgadhūpaṃ ca cāṇḍālaṃ sūtikāṃ tathā

13

शवस्पृशं तथा स्पृष्ट्वा कटधूमे समैथुने ।। स्नानमेतेषु कर्तव्यमश्रुपाते च दुःखजे

śavaspṛśaṃ tathā spṛṣṭvā kaṭadhūme samaithune || snānameteṣu kartavyamaśrupāte ca duḥkhaje

14

सर्वेषां वायुना शुद्धिर्गृहाणां लेपनेन च ।। आकराः शुचयः सर्वे मुखजायाश्च विप्लुषः

sarveṣāṃ vāyunā śuddhirgṛhāṇāṃ lepanena ca || ākarāḥ śucayaḥ sarve mukhajāyāśca vipluṣaḥ

15

राजा न दुष्टो न तथा च वायुर्दुष्टा द्विजेन्द्रा न च मक्षिका वै ।। अदुष्टमुक्तं च तथाप्यदृष्टसदृष्टमुक्तं च तथांशुजालम्

rājā na duṣṭo na tathā ca vāyurduṣṭā dvijendrā na ca makṣikā vai || aduṣṭamuktaṃ ca tathāpyadṛṣṭasadṛṣṭamuktaṃ ca tathāṃśujālam

231

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां द्रव्यशुद्धिवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ dravyaśuddhivarṇano nāmaikatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ।। ब्राह्मणस्य द्विजश्रेष्ठ द्वादशाहं महीभुजः

haṃsa uvāca || daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate || brāhmaṇasya dvijaśreṣṭha dvādaśāhaṃ mahībhujaḥ

2

पक्षं वैश्यस्य शूद्रस्य मासं चैव विधीयते ।। जनने चैव मरणे नैपुण्याच्छु द्धिमिच्छताम्

pakṣaṃ vaiśyasya śūdrasya māsaṃ caiva vidhīyate || janane caiva maraṇe naipuṇyācchu ddhimicchatām

3

प्रथमान्ते विशुद्धिः स्यात्समानस्य द्विजोत्तमाः ।। द्वितीयान्ते तथा ज्ञेया असमानस्य नित्यदा

prathamānte viśuddhiḥ syātsamānasya dvijottamāḥ || dvitīyānte tathā jñeyā asamānasya nityadā

4

अव्यतीते दशाहे तु श्रुत्वा मरणजन्मनी ।। यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत्

avyatīte daśāhe tu śrutvā maraṇajanmanī || yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadevāśucirbhavet

5

अतीते दशरात्रे तु वर्षस्याभ्यन्तरे तथा ।। त्रिरात्राच्छुद्धिरुद्दिष्टा स्नातस्य तु ततः परम्

atīte daśarātre tu varṣasyābhyantare tathā || trirātrācchuddhiruddiṣṭā snātasya tu tataḥ param

6

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनम् ।। आदन्तजन्मनः सद्य आचूडस्याप्यहर्निशम्

rātribhirmāsatulyābhirgarbhasrāve viśodhanam || ādantajanmanaḥ sadya ācūḍasyāpyaharniśam

7

त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् ।। कन्यानां तु व्रतस्थाने विवाहः परिकीर्तितः

trirātramāvratādeśāddaśarātramataḥ param || kanyānāṃ tu vratasthāne vivāhaḥ parikīrtitaḥ

8

विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ।। मातामहे त्रिरात्रं स्याद्भार्यास्वन्यगतासु च

vivāhitāsu nāśaucaṃ pitṛpakṣe vidhīyate || mātāmahe trirātraṃ syādbhāryāsvanyagatāsu ca

9

परपूर्वासु च स्वासु पुत्रेष्वन्यगतेषु च ।। आचार्ये च तथा प्रेते निवासवसुधाधिपे

parapūrvāsu ca svāsu putreṣvanyagateṣu ca || ācārye ca tathā prete nivāsavasudhādhipe

3.232.10

आचार्यपत्निपुत्रेषु शिष्ये सब्रह्मचारिषु ।। एकरात्रमशौचं स्यादन्नदे तु तथा मृते

ācāryapatniputreṣu śiṣye sabrahmacāriṣu || ekarātramaśaucaṃ syādannade tu tathā mṛte

11

भृग्वग्निनाशकाम्भोभिर्हतानामात्मघातिनाम् ।। पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश्च ये

bhṛgvagnināśakāmbhobhirhatānāmātmaghātinām || patitānāṃ ca nāśaucaṃ vidyucchastrahatāśca ye

12

छञिव्रतिब्रह्मचारिनृपकोशकदीक्षिताः ।। नाशौचभाजः कथिता राजाज्ञाकारिणश्च ये

chañivratibrahmacārinṛpakośakadīkṣitāḥ || nāśaucabhājaḥ kathitā rājājñākāriṇaśca ye

13

अतीत वार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते ।। द्वादशाहेन शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये

atīta vārṣike śūdre pañcāhācchuddhiriṣyate || dvādaśāhena śuddhiḥ syādatīte vatsaratraye

14

गतैः संवत्सरैः षडभिर्मासेन परिकीर्तिता ।। प्रेतानुगमने स्नानं घृतप्राशश्च शोधनम्

gataiḥ saṃvatsaraiḥ ṣaḍabhirmāsena parikīrtitā || pretānugamane snānaṃ ghṛtaprāśaśca śodhanam

15

जननमरणयोर्दशाहेन भवति न शौचविधिर्न विप्रभोज्यम्।। न च भवति प्रतिग्रहेपि दोषो द्विपदचतुष्पदधान्य दक्षिणासु

jananamaraṇayordaśāhena bhavati na śaucavidhirna viprabhojyam|| na ca bhavati pratigrahepi doṣo dvipadacatuṣpadadhānya dakṣiṇāsu

232

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायामाशौचविधिवर्णनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽ ध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāmāśaucavidhivarṇano nāma dvātriṃśaduttaradviśatatamo' dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं पित्र्यं तर्जनिमूलगम् ।। अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मं तु कनिष्ठायाश्च मानुषम्

haṃsa uvāca || aṅgulyagre smṛtaṃ daivaṃ pitryaṃ tarjanimūlagam || aṅguṣṭhamūle brāhmaṃ tu kaniṣṭhāyāśca mānuṣam

2

उपस्पृशेत्तु ब्राह्मेण देवा दिव्येन तर्पयेत् ।। पितॄन्पित्र्येण धर्मज्ञ मानुष्येण तथा पिबेत्

upaspṛśettu brāhmeṇa devā divyena tarpayet || pitṝnpitryeṇa dharmajña mānuṣyeṇa tathā pibet

3

अविकार्ये तथा जप्ये यजने याजने तथा ।। अध्यापने चाध्ययने भवेन्नान्यमना नरः

avikārye tathā japye yajane yājane tathā || adhyāpane cādhyayane bhavennānyamanā naraḥ

4

एतेष्वेव तु कार्येषु गुरूणामपि सन्निधौ ।। उद्धरेद्दक्षिणं पाणिं गृह्णीयान्न च पादुके

eteṣveva tu kāryeṣu gurūṇāmapi sannidhau || uddhareddakṣiṇaṃ pāṇiṃ gṛhṇīyānna ca pāduke

5

अग्निकार्यं देवकार्यमुपस्पर्शनमेव च ।। भोजनं पितृकार्यं च बहिर्जानु न कारयेत्

agnikāryaṃ devakāryamupasparśanameva ca || bhojanaṃ pitṛkāryaṃ ca bahirjānu na kārayet

6

न नाम दीक्षितस्येह गृह्णीयाद् वृष्टयः क्वचित् ।। गुरोर्न केवलं नाम गृहीतव्यमथापि च

na nāma dīkṣitasyeha gṛhṇīyād vṛṣṭayaḥ kvacit || gurorna kevalaṃ nāma gṛhītavyamathāpi ca

7

याचमानं यथाशक्त्या न कुर्याद्विमुखं क्वचित् ।। दैवं पूर्वाह्णिकं कार्यं त्वपराह्णे तु पैतृकम्

yācamānaṃ yathāśaktyā na kuryādvimukhaṃ kvacit || daivaṃ pūrvāhṇikaṃ kāryaṃ tvaparāhṇe tu paitṛkam

8

अतिथीनां तथा पूजा सर्वकालं विधीयते ।। यद्विशिष्टतमं लोके यच्चास्ति दयितं गृहे

atithīnāṃ tathā pūjā sarvakālaṃ vidhīyate || yadviśiṣṭatamaṃ loke yaccāsti dayitaṃ gṛhe

9

तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ।। प्रियाणि लभते लोके प्रियदः प्रियकृत्तथा

tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā || priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakṛttathā

3.233.10

प्रतिश्रुतं प्रयत्नेन दातव्यमृषिसत्तमाः ।। अप्रयच्छंस्तदाप्नोति मूर्तीष्टकृतसंशयम्

pratiśrutaṃ prayatnena dātavyamṛṣisattamāḥ || aprayacchaṃstadāpnoti mūrtīṣṭakṛtasaṃśayam

11

नरकं महदाप्नोति शृगालश्चैव जायते ।। माता पिता गुरुश्चैव ज्येष्ठो भ्राता तथा स्वसा

narakaṃ mahadāpnoti śṛgālaścaiva jāyate || mātā pitā guruścaiva jyeṣṭho bhrātā tathā svasā

12

पितृव्यो मातुलश्चैव तथा मातृष्वसा द्विजाः ।। पितृष्वसा तथा श्वश्रूर्गुरुभार्या तथैव च

pitṛvyo mātulaścaiva tathā mātṛṣvasā dvijāḥ || pitṛṣvasā tathā śvaśrūrgurubhāryā tathaiva ca

13

मातामहश्च श्वशुरः पूजनीयाः प्रयत्नतः ।। प्रत्युत्थानश्च कर्तव्यं तेषां पूर्वाभिवादनम्

mātāmahaśca śvaśuraḥ pūjanīyāḥ prayatnataḥ || pratyutthānaśca kartavyaṃ teṣāṃ pūrvābhivādanam

14

मातुलश्च पितृव्यश्च यदा स्यातां कनी यसौ ।। नाभिवाद्यास्तु ते पूर्वं प्रत्युत्थानं तु कारयेत्

mātulaśca pitṛvyaśca yadā syātāṃ kanī yasau || nābhivādyāstu te pūrvaṃ pratyutthānaṃ tu kārayet

15

उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः ।। पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेदासीनश्चैव पश्चिमाम्

ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥ || pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃstiṣṭhedāsīnaścaiva paścimām

16

मध्यन्दिने निशाकाले त्वर्धरात्रे विशेषतः ।। चतुष्पथं न सेवेत उपसन्ध्ये तथैव च

madhyandine niśākāle tvardharātre viśeṣataḥ || catuṣpathaṃ na seveta upasandhye tathaiva ca

17

नास्तिक्यं वेदनिन्दाञ्च देवतानाञ्च कुत्सनम् ।। द्वेषस्तम्भातिमानौ च तैक्ष्ण्यं चैव विवर्जयेत

nāstikyaṃ vedanindāñca devatānāñca kutsanam || dveṣastambhātimānau ca taikṣṇyaṃ caiva vivarjayeta

18

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।। अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडनं स्मृतम्

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet || anyatra putrācchiṣyādvā śiṣṭyarthaṃ tāḍanaṃ smṛtam

19

न ब्राह्मणं परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ।। तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते

na brāhmaṇaṃ parivadennakṣatrāṇi na nirdiśet || tithiṃ pakṣasya na brūyāttathāsyāyurna riṣyate

3.233.20

प्रागस्तशायी न भवेन्न चाभ्युदयशायिकः ।। अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः

prāgastaśāyī na bhavenna cābhyudayaśāyikaḥ || avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ

21

अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत्कदाचन ।। अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्

akṛtvā devatāpūjāṃ nānyaṃ gacchetkadācana || anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam

22

वर्जयेच्च तथा प्राज्ञाश्चासनाकर्षणं सदा ।। स्नात्वा तु नावमाजेत गात्राणि तु विचक्षणः

varjayecca tathā prājñāścāsanākarṣaṇaṃ sadā || snātvā tu nāvamājeta gātrāṇi tu vicakṣaṇaḥ

23

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ।। तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशमेव च

viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥ || tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśameva ca

24

अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये द्विजोत्तमाः ।। अन्यद्रथ्यासु देवानां त्वर्चायामन्यदेव तु

anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye dvijottamāḥ || anyadrathyāsu devānāṃ tvarcāyāmanyadeva tu

25

उपवासं तु कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः ।। पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी तथा भवेत्

upavāsaṃ tu kurvīta snātaḥ śuciralaṃkṛtaḥ || parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī tathā bhavet

26

पिप्पलं च वटञ्चैव शणशाकं तथैव च ।। उदुम्बरं न खादेत भव्यार्थी पुरुषः सदा

pippalaṃ ca vaṭañcaiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca || udumbaraṃ na khādeta bhavyārthī puruṣaḥ sadā

27

पुत्रमांसोपमं मांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ।। पाणौ च लवणं रात्रौ दधिसक्तूंस्तथैव च

putramāṃsopamaṃ māṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet || pāṇau ca lavaṇaṃ rātrau dadhisaktūṃstathaiva ca

28

सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले कदाचन ।। सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्

sāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle kadācana || sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam

29

भूमौ सदैव चाश्नीयान्न चासीनो च शब्दवत् ।। तोयपूर्णं यदा पानमतिथिभ्यो द्विजोत्तमाः

bhūmau sadaiva cāśnīyānna cāsīno ca śabdavat || toyapūrṇaṃ yadā pānamatithibhyo dvijottamāḥ

3.233.30

पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ।। न धावेद्वर्षमाणे तु नदीं मत्तां न लङ्घयेत्

paścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ || na dhāvedvarṣamāṇe tu nadīṃ mattāṃ na laṅghayet

31

गां चरन्तीं पिबन्तञ्च वत्सकं न निषेधयेत ।। समानमेकपङ्क्त्यां तु देयमन्नं तथा भवेत्

gāṃ carantīṃ pibantañca vatsakaṃ na niṣedhayeta || samānamekapaṅktyāṃ tu deyamannaṃ tathā bhavet

32

पङ्क्त्यान्तु विषमं दत्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ।। विषं हालाहलं भुङ्क्ते यो प्रदाय सुहृज्जने

paṅktyāntu viṣamaṃ dattvā narakaṃ pratipadyate || viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo pradāya suhṛjjane

33

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।। नित्योच्छिष्टो भवेद्यः स नेहायुर्विन्दते महत्

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ || nityocchiṣṭo bhavedyaḥ sa nehāyurvindate mahat

34

परं ज्ञेयमनायुष्यं परदाराभिमर्शनम् ।। उदक्यागमनं ज्ञेयमलंघ्यं परमं सुखम्

paraṃ jñeyamanāyuṣyaṃ paradārābhimarśanam || udakyāgamanaṃ jñeyamalaṃghyaṃ paramaṃ sukham

35

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन ।। उदक्यया तु संभाषां न तु कुर्वीत कर्हिचित्

purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana || udakyayā tu saṃbhāṣāṃ na tu kurvīta karhicit

36

नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः ।। अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत्

nādhitiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ || anyasya cāpyupasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet

37

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्टो नालभेत कदाचन ।। अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथा ह्यायुर्न रिष्यते

trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭo nālabheta kadācana || agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathā hyāyurna riṣyate

38

त्रीणि तेजांसि चोच्छिष्टो नोदीक्षेत कदाचन ।। सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः

trīṇi tejāṃsi cocchiṣṭo nodīkṣeta kadācana || sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ

39

नावमन्येत धर्मज्ञ त्रीणि तेजांसि पण्डितः ।। अग्निं च कुलपुत्रं च ब्राह्मणञ्च द्विजोत्तमाः

nāvamanyeta dharmajña trīṇi tejāṃsi paṇḍitaḥ || agniṃ ca kulaputraṃ ca brāhmaṇañca dvijottamāḥ

3.233.40

त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः ।। ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः

trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣuḥ || brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ

41

नाध्यापयेदथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन ।। सर्वं च तिलसंबद्धन्नाद्यादस्तमिते रवौ

nādhyāpayedathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana || sarvaṃ ca tilasaṃbaddhannādyādastamite ravau

42

ऊर्ध्वप्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आयति ।। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaprāṇā hyutkramanti yūnaḥ sthavira āyati || pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

43

अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत् ।। कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात्

abhivādayeta vṛddhāṃśca āsanaṃ caiva dāpayet || kṛtāñjalirupāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato'nviyāt

44

नासीत चासने भिन्ने भिन्नं कास्यं च वर्जयेत् ।। नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नानमर्हति

nāsīta cāsane bhinne bhinnaṃ kāsyaṃ ca varjayet || naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snānamarhati

45

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्त्तव्यः कदाचन ।। अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो विजानता

guruṇā vairanirbandho na karttavyaḥ kadācana || anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho vijānatā

46

दूरादावसथान्मूत्रं दूरादात्मावसेचनम् ।। उच्छिष्टोन्मार्जनं चैव दूरात्कार्यं विजानता

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrādātmāvasecanam || ucchiṣṭonmārjanaṃ caiva dūrātkāryaṃ vijānatā

47

उपानहो च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।। पादं पादेन नाक्रामेन्न कण्डूये्न शौचयेत्

upānaho ca vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayet || pādaṃ pādena nākrāmenna kaṇḍūye्na śaucayet

48

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्विगर्हितान् ।। रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत्

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvigarhitān || rūpadraviṇahīnāṃśca sattvahīnāṃśca nākṣipet

49

भुञ्जानो ब्राह्मणश्रेष्ठो नैव शङ्कां समाचरेत् ।। दधि चाप्यनुपानं च न कर्त्तव्यं भवार्थिना

bhuñjāno brāhmaṇaśreṣṭho naiva śaṅkāṃ samācaret || dadhi cāpyanupānaṃ ca na karttavyaṃ bhavārthinā

3.233.50

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्यं तथोदकम् ।। अङ्गुष्ठचरणस्याग्रे दक्षिणस्य तथोपरि

ācamya caiva hastena parisrāvyaṃ tathodakam || aṅguṣṭhacaraṇasyāgre dakṣiṇasya tathopari

51

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियश्च कदाचन ।। न मन्युः कस्यचित्कार्यः कदाचिदपि वै द्विजः

parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaśca kadācana || na manyuḥ kasyacitkāryaḥ kadācidapi vai dvijaḥ

52

होमश्चानुदिते सूर्ये दातव्यो द्विजपुङ्गवाः ।। तावद्भवति वह्निस्थो यावन्नोदेति भास्करः

homaścānudite sūrye dātavyo dvijapuṅgavāḥ || tāvadbhavati vahnistho yāvannodeti bhāskaraḥ

53

परीप्सितं च वह्निस्थः सम्यग्दत्तामथाहुतिम् ।। तदा भासयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

parīpsitaṃ ca vahnisthaḥ samyagdattāmathāhutim || tadā bhāsayate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

54

पतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं चापि वर्जयेत् ।। संसर्गं न च गच्छेत्तु तथास्यायुर्न रिष्यते

patitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ cāpi varjayet || saṃsargaṃ na ca gacchettu tathāsyāyurna riṣyate

55

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रं च कुलोद्गतम् ।। गृहे वासयितव्यानि धन्यानि मुनिसत्तमाः

vṛddho jñātistathā mitraṃ daridraṃ ca kulodgatam || gṛhe vāsayitavyāni dhanyāni munisattamāḥ

56

ब्राह्मणस्य पदाभ्यां तु वसेत्पूजितमालयम् ।।। सन्ध्यास्वध्ययनं वर्ज्यं भोजनं स्वपनक्रिया

brāhmaṇasya padābhyāṃ tu vasetpūjitamālayam ||| sandhyāsvadhyayanaṃ varjyaṃ bhojanaṃ svapanakriyā

57

नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् ।। पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता

naktaṃ na kuryātpitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam || pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā

58

अनिमन्त्रितो न गच्छेत्तु यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकः

animantrito na gacchettu yajñaṃ gacchettu darśakaḥ

59

चरितानि पुराणानां श्रोतव्यानि पुनःपुनः ।। श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्वनुतिष्ठेत्तथा सदा

caritāni purāṇānāṃ śrotavyāni punaḥpunaḥ || śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ tvanutiṣṭhettathā sadā

3.233.60

सुखी स्यात्तत्प्रसक्तस्तु इह लोके परत्र च

sukhī syāttatprasaktastu iha loke paratra ca

61

श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तथा स्मृतिः । ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ

śrutistu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tathā smṛtiḥ | te sarvārtheṣu mīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau

62

योऽवमन्येत भूतेभ्यो हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजाः ।। साधुभिः स बहिष्कार्यो नरकाग्नेस्तु भाजनम्

yo'vamanyeta bhūtebhyo hetuśāstrāśrayāddvijāḥ || sādhubhiḥ sa bahiṣkāryo narakāgnestu bhājanam

63

वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।। एतच्चतुर्विधं प्राहुः साधूनां धर्मलक्षणम्

vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ || etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sādhūnāṃ dharmalakṣaṇam

64

चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते ।। स म्लेच्छविषयो ज्ञेय आर्यावर्त्तमतः परम्

cāturvarṇyavyavasthānaṃ yasmindeśe na vidyate || sa mlecchaviṣayo jñeya āryāvarttamataḥ param

65

सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।। तं देवविहितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते

sarasvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram || taṃ devavihitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate

66

यस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।। वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते

yasmindeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ || varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate

67

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।। कार्याः शरीरसंस्काराः पावनाः प्रेत्य चेह च

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām || kāryāḥ śarīrasaṃskārāḥ pāvanāḥ pretya ceha ca

68

गार्भैः कृत्यैर्जातकर्मचौलमौञ्जीनिबंधनैः ।। वैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपहन्यते

gārbhaiḥ kṛtyairjātakarmacaulamauñjīnibaṃdhanaiḥ || vaijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānāmapahanyate

69

स्वाध्यायेन व्रतैहोंमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ।। महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः

svādhyāyena vrataihoṃmaistraividyenejyayā sutaiḥ || mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ

3.233.70

गर्भाष्टमेब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् ।। गर्भादेकदशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः

garbhāṣṭamebde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam || garbhādekadaśe rājño garbhāttu dvādaśe viśaḥ

71

आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते।। आद्वाविंशात्क्षत्त्रबन्धोराचतुर्विजतेर्विशः

āṣoḍaśādbrāhmaṇasya sāvitrī nātivartate|| ādvāviṃśātkṣattrabandhorācaturvijaterviśaḥ

72

अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येते यथाकालमसंस्कृताः।। सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्ति च विगर्हिताः

ata ūrdhvaṃ trayopyete yathākālamasaṃskṛtāḥ|| sāvitrīpatitā vrātyā bhavanti ca vigarhitāḥ

73

ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा।। स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते

brahmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā|| sravatyanoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryate

74

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ।। संशये यत्नमातिष्ठेद्विद्वान्यन्तेव वाजिनाम्

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣvapahāriṣu || saṃśaye yatnamātiṣṭhedvidvānyanteva vājinām

75

वशीकृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा ।।। सर्वान्संसाधयत्यर्थानक्षिण्वन्योगतस्तनुम्

vaśīkṛtvendriyagrāmaṃ saṃyamya ca manastathā ||| sarvānsaṃsādhayatyarthānakṣiṇvanyogatastanum

76

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati || haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

77

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।। यासौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ || yāsau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

78

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।। कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ|| kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet

79

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमन्वेत्यसंशयम् ।। संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं स गच्छति

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamanvetyasaṃśayam || saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ sa gacchati

3.233.80

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।। चत्वारि संप्रवर्धन्ते ह्यायुर्मेधा यशो बलम्

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ || catvāri saṃpravardhante hyāyurmedhā yaśo balam

81

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्त्रबन्धुमनामयम् ।। वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रं त्वारोग्यमेव च

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣattrabandhumanāmayam || vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdraṃ tvārogyameva ca

82

वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।। एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्

vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī || etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram

83

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।। ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ || ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

84

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां च वीर्यतः ।। वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ ca vīryataḥ || vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇāmeva janmataḥ

85

अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुपालनम् ।। वाक् चैव मधुरा ह्यस्याः प्रयोज्या धर्मकांक्षिणा

ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo'nupālanam || vāk caiva madhurā hyasyāḥ prayojyā dharmakāṃkṣiṇā

86

यस्य वाऽङ्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा ।। स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तगमनात्फलम्

yasya vā'ṅmanasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā || sa vai sarvamavāpnoti vedāntagamanātphalam

87

वेदमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः ।। वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते

vedameva sadābhyasyettapastaptuṃ dvijottamāḥ || vedābhyāso hi viprasya tapaḥ paramihocyate

88

योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् ।। स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः

yo'nadhītya dvijo vedānanyatra kurute śramam || sa jīvanneva śūdratvamāśu gacchati sānvayaḥ

89

मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनम् ।। तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात्

māturagre'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhanam || tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt

3.233.90

न ह्यस्मिन्सज्जते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात ।। नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानियमनादृते

na hyasminsajjate karma kiñcidāmauñjibandhanāta || nābhivyāhārayedbrahma svadhāniyamanādṛte

91

शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदं न जानते ।। कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते

śūdreṇa hi samastāvadyāvadvedaṃ na jānate || kṛtopanayanasyāsya vratādeśanamiṣyate

92

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते ।। कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः

guroryatra parīvādo nindā cāpi pravartate || karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ

93

खरो भवेत्परीवादी श्वा वै भवति निन्दकः ।। परिभोक्ता क्रिमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी

kharo bhavetparīvādī śvā vai bhavati nindakaḥ || paribhoktā krimirbhavati kīṭo bhavati matsarī

94

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।। एकासनस्थो न भवेदापन्नोऽपि कदाचन

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ || ekāsanastho na bhavedāpanno'pi kadācana

95

गोश्वोष्ट्रयानप्रासादस्वस्तरेषु कटेषु च ।। नासीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

gośvoṣṭrayānaprāsādasvastareṣu kaṭeṣu ca || nāsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca

96

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ।। अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

gurorgurau sannihite guruvadvṛttimācaret || adhyāpayangurusuto guruvanmānamarhati

97

न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम ।। गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः

na kuryādguruputrasya pādayoścāvanejanama || guruvatpratipūjyāstu savarṇā guruyoṣitaḥ

98

असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ।। अभ्यञ्जनं स्थापनं च गात्रोत्सादनमेव च

asavarṇāstu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ || abhyañjanaṃ sthāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca

99

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्।। गुरुपत्नी च युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः

gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam|| gurupatnī ca yuvatirnābhivādyeha pādayoḥ

3.233.100

पूर्णा विंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता।। मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत्

pūrṇā viṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā|| mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet

101

बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ।। विप्रोष्य पादग्रहणं त्वन्वहञ्चाभिवादनम्

balavānindriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati || viproṣya pādagrahaṇaṃ tvanvahañcābhivādanam

102

गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ।। स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मस्सत्यं सुभाषितम्

gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmamanusmaran || striyo ratnānyatho vidyā dharmassatyaṃ subhāṣitam

103

शिल्पानि चाप्यदुष्टानि समादेयानि सर्वतः।। अब्राह्मणादध्ययनं चापत्काले विधीयते

śilpāni cāpyaduṣṭāni samādeyāni sarvataḥ|| abrāhmaṇādadhyayanaṃ cāpatkāle vidhīyate

104

अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरौ ।। नाब्राह्मणगुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत्

anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvadadhyayanaṃ gurau || nābrāhmaṇagurau śiṣyo vāsamātyantikaṃ vaset

105

ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन्गतिमनुत्तमात् ।। पितृभिर्मातृभिर्नार्यः पतिभिर्देवरैस्तथा

brāhmaṇe vānanūcāne kāṅkṣangatimanuttamāt || pitṛbhirmātṛbhirnāryaḥ patibhirdevaraistathā

106

भूष्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः।। यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः

bhūṣyā bhūṣayitavyāśca bahukalyāṇamīpsubhiḥ|| yatra nāryastu pūjyante ramante tatra devatāḥ

107

यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ।। सन्तुष्टो भार्यया भर्ता भार्या भर्त्रा तथैव च

yatraitāstu na pūjyante sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ || santuṣṭo bhāryayā bhartā bhāryā bhartrā tathaiva ca

108

यस्मिन्नेतत्कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै धुवम् ।। कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च

yasminnetatkule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhuvam || kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca

109

कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ।। शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापुत्रैश्च केवलैः

kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || śilpena vyavahāreṇa śūdrāputraiśca kevalaiḥ

3.233.110

गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया ।। अयाज्य याजनाच्चैव नास्तिक्येन च कर्मणा

gobhiraśvaiśca yānaiśca kṛṣyā rājopasevayā || ayājya yājanāccaiva nāstikyena ca karmaṇā

111

कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ।। मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि

kulānyakulatāṃ yānti yāni hīnāni mantrataḥ || mantratastu samṛddhāni kulānyalpadhanānyapi

112

कुलसंख्यान्तु गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ।। ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा

kulasaṃkhyāntu gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ || ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtānyatithayastathā

113

आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता ।। स्वाध्यायेनार्चयेतर्षीन्होमैर्देवान्यथाविधि

āśāsate kuṭumbibhyastebhyaḥ kāryaṃ vijānatā || svādhyāyenārcayetarṣīnhomairdevānyathāvidhi

114

पितॄञ्छ्राद्धेन नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा ।। दद्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च

pitṝñchrāddhena nṝnannairbhūtāni balikarmaṇā || dadyādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca

115

पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमाहरन् ।। एकमप्याशयेद्विप्र पित्रर्थे पाञ्चयज्ञिके

payomūlaphalairvāpi pitṛbhyaḥ prītimāharan || ekamapyāśayedvipra pitrarthe pāñcayajñike

116

न चैवात्राशायेत्कञ्चिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम् ।। वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम्

na caivātrāśāyetkañcidvaiśvadevaṃ prati dvijam || vaiśvadevasya siddhasya gṛhye'gnau vidhipūrvakam

117

स्वसूत्रविहितं कुर्याद्वैश्वदेवमतन्द्रितः ।। प्रणीते वाप्राणीते वा हुतोत्सृष्टे जलेऽपि वा

svasūtravihitaṃ kuryādvaiśvadevamatandritaḥ || praṇīte vāprāṇīte vā hutotsṛṣṭe jale'pi vā

118

वैश्वदेवं ध्रुवं कार्यं ब्राह्मणेन विपश्चिता ।। परं स्थानमवाप्नोति कृत्वैवं सततं गृही ।। भोजयेदतिथिं पश्चाद्भिक्षां दद्याच्च भिक्षवे

vaiśvadevaṃ dhruvaṃ kāryaṃ brāhmaṇena vipaścitā || paraṃ sthānamavāpnoti kṛtvaivaṃ satataṃ gṛhī || bhojayedatithiṃ paścādbhikṣāṃ dadyācca bhikṣave

119

यत्पुण्यफलमाप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरौ ।। तत्पुण्यफलमाप्नोति भिक्षां दत्त्वा यथार्चिताम्

yatpuṇyaphalamāpnoti gāṃ dattvā vidhivadgurau || tatpuṇyaphalamāpnoti bhikṣāṃ dattvā yathārcitām

3.233.120

विद्यातपःसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु ।। निस्तारयति दुर्गेषु भवत्यक्षयमेव च

vidyātapaḥsamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu || nistārayati durgeṣu bhavatyakṣayameva ca

121

संप्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदकम् ।। अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम्

saṃprāptāya tvatithaye pradadyādāsanodakam || annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam

122

शिलान्यप्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः ।। सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन्

śilānyapyuñchato nityaṃ pañcāgnīnapi juhvataḥ || sarvaṃ sukṛtamādatte brāhmaṇo'narcito vasan

123

तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।। एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā || etānyapi satāṃ gehe nocchidyaṃte kadācana

124

एकरात्रन्तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।। नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा

ekarātrantu nivasannatithirbrāhmaṇaḥ smṛtaḥ || naikagrāmīṇamatithiṃ vipraṃ sāṅgatikaṃ tathā

29

उपासते ये गृहस्थाः परपाकमबुद्धयः ।। तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नाद्यदायिनाम्

upāsate ye gṛhasthāḥ parapākamabuddhayaḥ || tena te pretya paśutāṃ vrajantyannādyadāyinām

126

अप्रीणन्योतिथिः सायं सूर्यान्ते गृहमेधिना ।। काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत

aprīṇanyotithiḥ sāyaṃ sūryānte gṛhamedhinā || kāle prāptastvakāle vā nāsyānaśnangṛhe vaseta

127

न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् ।। धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यञ्चातिथिपूजनम्

na vai svayaṃ tadaśnīyādatithiṃ yanna bhojayet || dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyañcātithipūjanam

128

वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् ।। तथा चान्नं यथाशक्ति प्रदद्याच्च बलिं हरेत्

vaiśvadeve tu nirvṛtte yadyanyo'tithirāvrajet || tathā cānnaṃ yathāśakti pradadyācca baliṃ haret

129

न भोजनार्थे स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ।। भोजनार्थे तु शंसन्वा वान्ताशीत्युच्यते बुधैः

na bhojanārthe sve vipraḥ kulagotre nivedayet || bhojanārthe tu śaṃsanvā vāntāśītyucyate budhaiḥ

3.233.130

यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्त्रियो गृहमाव्रजेत् ।। भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि पूजयेत्

yadi tvatithidharmeṇa kṣattriyo gṛhamāvrajet || bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tamapi pūjayet

131

वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ ।। भोजयेत्सह भृत्यैस्तानानृशंस्यं प्रयोजयन्

vaiśyaśūdrāvapi prāptau kuṭumbe 'tithidharmiṇau || bhojayetsaha bhṛtyaistānānṛśaṃsyaṃ prayojayan

132

सख्यादीन्भार्यया सार्धं भोजयेद्गृहमागतान् ।। पतितश्वपचेभ्यस्तु श्वभ्यस्तु भुवि निर्वपेत्

sakhyādīnbhāryayā sārdhaṃ bhojayedgṛhamāgatān || patitaśvapacebhyastu śvabhyastu bhuvi nirvapet

133

सुवासिनीः कुमारांश्च रोगिणो गर्भिणीस्तथा ।। अतिथिभ्योऽग्र एवैनान्भोजयेदविचारयन्

suvāsinīḥ kumārāṃśca rogiṇo garbhiṇīstathā || atithibhyo'gra evainānbhojayedavicārayan

134

अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुंक्ते विचक्षणः ।। स भुञ्जानो न जानाति श्वगृद्धैर्जग्धमात्मनः

adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṃkte vicakṣaṇaḥ || sa bhuñjāno na jānāti śvagṛddhairjagdhamātmanaḥ

135

भुक्तवत्सु तु विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ।। भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती

bhuktavatsu tu vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi || bhuñjīyātāṃ tataḥ paścādavaśiṣṭaṃ tu dampatī

136

गृहस्थैर्धार्यते विप्रास्तैर्लोक्यं सचराचरम् ।। पाकः कार्यो गृहस्थेन भूतोद्धरणकाम्यया

gṛhasthairdhāryate viprāstairlokyaṃ sacarācaram || pākaḥ kāryo gṛhasthena bhūtoddharaṇakāmyayā

137

अघं स केवलं भुंक्ते यः पचत्यात्मकारणात्।। विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः

aghaṃ sa kevalaṃ bhuṃkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt|| vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ

138

विघसं भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ।। राजर्षिस्नातकाचार्यप्रियश्वशुरमातुलान्

vighasaṃ bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam || rājarṣisnātakācāryapriyaśvaśuramātulān

139

अर्हयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ।। द्वौ कालौ गृहिणः पाको वैश्वदेवश्च कीर्त्यते

arhayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān || dvau kālau gṛhiṇaḥ pāko vaiśvadevaśca kīrtyate

3.233.140

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः ।। सर्वान्समुत्सृजेदर्थास्वान्ध्यायस्य विरोधिनः

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādataṃdritaḥ || sarvānsamutsṛjedarthāsvāndhyāyasya virodhinaḥ

141

बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च ।। नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्

buddhivṛddhikarāṇyāśu dhanyāni ca hitāni ca || nityaṃ śāstrāṇyavekṣeta nigamāṃścaiva vaidikān

142

ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च ।। नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्चयज्ञान्न हापयेत्

ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ tathaiva ca || nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañcayajñānna hāpayet

143

अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यंते द्युनिशोः सदा ।। दर्शेन चार्धमासांते पौर्णमासे तथैव च

agnihotraṃ ca juhuyādādyaṃte dyuniśoḥ sadā || darśena cārdhamāsāṃte paurṇamāse tathaiva ca

144

तयोः कालः स्मृतः क्षीणे पूर्णे च शशलक्षणे ।। पशुनाप्यायनान्ते च मासान्ते सौमिकैर्मखैः

tayoḥ kālaḥ smṛtaḥ kṣīṇe pūrṇe ca śaśalakṣaṇe || paśunāpyāyanānte ca māsānte saumikairmakhaiḥ

145

नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान्द्विजः।। नवान्नमद्यान्मासं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः

nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā vāgnimāndvijaḥ|| navānnamadyānmāsaṃ vā dīrghamāyurjijīviṣuḥ

146

नवेनानर्चितो ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः।। प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगर्द्धिनः

navenānarcito hyasya paśuhavyena cāgnayaḥ|| prāṇānevāttumicchanti navānnāmiṣagarddhinaḥ

147

आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा।। नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितो ऽनर्चितोऽतिथिः

āsanāśanaśayyābhiradbhirmūlaphalena vā|| nāsya kaścidvasedgehe śaktito 'narcito'tithiḥ

148

पाषण्डिनो विकर्मस्थान्वैडालव्रतिकाञ्शठान्।। हैतुकान्बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

pāṣaṇḍino vikarmasthānvaiḍālavratikāñśaṭhān|| haitukānbakavṛttīṃśca vāṅmātreṇāpi nārcayet

149

न दानं यशसे दद्यान्नो भयान्नोपकारिणे ।। न नृत्तगीतशीलेभ्यो हासकेभ्यश्च धार्मिकः

na dānaṃ yaśase dadyānno bhayānnopakāriṇe || na nṛttagītaśīlebhyo hāsakebhyaśca dhārmikaḥ

3.233.150

वेदविद्याव्रतस्नाताञ्श्रोत्रियान्गृहमेधिनः ।। पूजयेद्धव्यकव्येषु विपरीताँस्तु वर्जयेत्

vedavidyāvratasnātāñśrotriyāngṛhamedhinaḥ || pūjayeddhavyakavyeṣu viparītām̐stu varjayet

151

शक्तितो यजमानस्य दातव्यो गृहमेधिनः ।। संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः

śaktito yajamānasya dātavyo gṛhamedhinaḥ || saṃvibhāgaśca bhūtebhyaḥ kartavyo'nuparodhataḥ

192

राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन्स्नातकः क्षुधा ।। याज्यान्तेवासिनो वापि न त्वन्यत इति स्थितिः

rājato dhanamanvicchetsaṃsīdansnātakaḥ kṣudhā || yājyāntevāsino vāpi na tvanyata iti sthitiḥ

153

न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति ।। स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च

na jīrṇamalavadvāsā bhavecca vibhave sati || svādhyāye nityayuktaḥ syānnityamātmahiteṣu ca

154

वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ।। यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रौक्मे च कुण्डले

vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum || yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhe raukme ca kuṇḍale

155

शुक्लवासा भवेन्नित्यं परिमृष्टपरिच्छदः ।। न चैव प्रलिखेद्भूमिं नात्मनोपहरेत्स्रजम्

śuklavāsā bhavennityaṃ parimṛṣṭaparicchadaḥ || na caiva pralikhedbhūmiṃ nātmanopaharetsrajam

156

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् ।। अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet || amedhyaliptamanyadvā lohitaṃ vā viṣāṇi vā

157

एतान्येव तथा वह्नौ निक्षिपेन्नैव च द्विजः ।। नैकः शून्यगृहे स्वप्याच्छयानं नैव बोधयेत्

etānyeva tathā vahnau nikṣipennaiva ca dvijaḥ || naikaḥ śūnyagṛhe svapyācchayānaṃ naiva bodhayet

158

न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेद्बुधः ।। न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते

na divīndrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasyaciddarśayedbudhaḥ || na śūdrarājye nivasennādhārmikajanāvṛte

159

न पाषण्डिजनाकीर्णे नोपसृष्टे न पर्वते ।। वैद्यसांवत्सरैर्हीने तथा प्रबलनायके

na pāṣaṇḍijanākīrṇe nopasṛṣṭe na parvate || vaidyasāṃvatsarairhīne tathā prabalanāyake

3.233.160

न कुर्वीत वृथा चेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् ।। नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली

na kurvīta vṛthā ceṣṭāṃ na vāryañjalinā pibet || notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna jātu syātkutūhalī

161

न नृत्येदथ वा गायेद्वादित्राणि न वादयेत् ।। नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तां विरागयेत्

na nṛtyedatha vā gāyedvāditrāṇi na vādayet || nāsphoṭayenna ca kṣveḍenna ca raktāṃ virāgayet

162

न पादौ धावयेत्कांस्ये न च पादौ प्रतापयेत् ।। न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान्

na pādau dhāvayetkāṃsye na ca pādau pratāpayet || na cchindyānnakharomāṇi dantairnotpāṭayennakhān

163

पादयोर्नैव कुर्वीत दर्भेषु परिमार्जनम् ।। पालाशमासनं वर्ज्यं पादुके दन्तधावनम्

pādayornaiva kurvīta darbheṣu parimārjanam || pālāśamāsanaṃ varjyaṃ pāduke dantadhāvanam

164

न कर्मविफलं कुर्यादायत्यां वा सुखोदयम् ।। न विगर्ह्यकथाः कुर्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत्

na karmaviphalaṃ kuryādāyatyāṃ vā sukhodayam || na vigarhyakathāḥ kuryādbahirmālyaṃ na dhārayet

169

अद्वारेण न चातीयाद्ग्रामं वा वेश्म चैव वा।। रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत्

advāreṇa na cātīyādgrāmaṃ vā veśma caiva vā|| rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet

अध्यायाः २३१-२३५ (cont. 2)

166

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संवि शेत ।। न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम्

ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃvi śeta || na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam

167

न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत् ।। न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः

na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet || na rājñaḥ pratigṛhṇīyāllubdhasyocchāstravartinaḥ

168

नरकाणि च सर्वाणि दद्याद्राजप्रतिग्रहः ।। दशसूनासमश्चक्री दशचक्रसमो ध्वजी

narakāṇi ca sarvāṇi dadyādrājapratigrahaḥ || daśasūnāsamaścakrī daśacakrasamo dhvajī

169

दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ।। एतद्विज्ञाय वै राज्ञां न प्रगृह्णन्ति साधवः

daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ || etadvijñāya vai rājñāṃ na pragṛhṇanti sādhavaḥ

3.233.170

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं न पठेद् द्विजः ।। वेदाङ्गानि पठेत्कृष्णे शुक्ले वेदमतन्द्रितः

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ na paṭhed dvijaḥ || vedāṅgāni paṭhetkṛṣṇe śukle vedamatandritaḥ

171

नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ।। न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्

nāvispaṣṭamadhīyīta na śūdrajanasannidhau|| na niśānte pariśrānto brahmādhītya punaḥ svapet

172

सायं निशीथे नाध्ययनं वादित्रे न च वाद्यति।। अतिथिञ्चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम्

sāyaṃ niśīthe nādhyayanaṃ vāditre na ca vādyati|| atithiñcānanujñāpya mārute vāti vā bhṛśam

173

पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलादिभिः।। कृतेऽन्तरालगमने रुधिरे च तथा स्रुते

paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakulādibhiḥ|| kṛte'ntarālagamane rudhire ca tathā srute

174

द्वावेतौ वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ द्विजोत्तमः ।। स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धां चात्मानमशुचिं द्विजाः

dvāvetau varjayennityamanadhyāyau dvijottamaḥ || svādhyāyabhūmiṃ cāśuddhāṃ cātmānamaśuciṃ dvijāḥ

175

देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा।। नाक्रमेत्कामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च

devatānāṃ guro rājñaḥ snātakācāryayostathā|| nākrametkāmataśchāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca

176

नात्मानमवमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिभिः।। आमृत्योः श्रियमन्विच्छेन्न तां मन्येत दुर्लभाम्

nātmānamavamanyeta pūrvābhirasamṛddhibhiḥ|| āmṛtyoḥ śriyamanvicchenna tāṃ manyeta durlabhām

177

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् ।। प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam || priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

178

भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा वदेत् ।। शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह

bhadraṃ bhadramiti brūyādbhadramityeva vā vadet || śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca na kuryātkenacitsaha

179

अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः ।। गणान्नं गणिकान्नं च सूतकान्नं च वर्जयेत् ।। सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम्

anāturaḥ svāni khāni na spṛśedanimittataḥ || gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca sūtakānnaṃ ca varjayet || sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvamātmavaśaṃ sukham

3.233.180

सावित्रशान्तिहोमांश्च कुर्यात्सर्वत्र नित्यशः ।। पितृंश्चैवाष्टकास्वर्चेन्नित्यमन्वष्टकासु च

sāvitraśāntihomāṃśca kuryātsarvatra nityaśaḥ || pitṛṃścaivāṣṭakāsvarcennityamanvaṣṭakāsu ca

181

मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यञ्च प्रयतात्मनाम् ।। जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते

maṅgalācārayuktānāṃ nityañca prayatātmanām || japatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate

182

न पादपाणिचपलो न नेत्रचपलो द्विजः ।। न स्याद्वाक्च पलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः

na pādapāṇicapalo na netracapalo dvijaḥ || na syādvākca palaścaiva na paradrohakarmadhīḥ

183

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।। तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यते

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ || tena yāyātsatāṃ mārgaṃ tena gacchanna riṣyate

184

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंश्रितैः ।। बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः

ṛtvikpurohitācāryamātulātithisaṃśritaiḥ || bālavṛddhāturairvaidyairjñātisambandhibāndhavaiḥ

185

मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ।। दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्

mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā || duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret

186

एतैर्विवादं सन्त्यज्य सर्वांल्लोकाञ्जयेद् गृही ।। तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासंज्वरं सदा

etairvivādaṃ santyajya sarvāṃllokāñjayed gṛhī || tasmādetairadhikṣiptaḥ sahetāsaṃjvaraṃ sadā

187

प्रतिग्रहणसमर्थोऽपि प्रसंगं तत्र वर्जयेत् ।। प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राह्मं तेजो विनश्यति

pratigrahaṇasamartho'pi prasaṃgaṃ tatra varjayet || pratigraheṇa viprāṇāṃ brāhmaṃ tejo vinaśyati

188

न च द्रव्यमविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे ।। प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा

na ca dravyamavijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe || prājñaḥ pratigrahaṃ kuryādavasīdannapi kṣudhā

189

अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ।। अम्भस्य संप्लवेनैव सह तैनैव मज्जति

atapāstvanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ || ambhasya saṃplavenaiva saha tainaiva majjati

3.233.190

तस्मान्न विद्वान्गृह्णीयाद्यस्मात्तस्मात्प्रतिग्रहम् ।। अल्पकेनाप्यविद्वांस्तु पङ्के गौरिव सीदति

tasmānna vidvāngṛhṇīyādyasmāttasmātpratigraham || alpakenāpyavidvāṃstu paṅke gauriva sīdati

191

प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् ।। ये लोका दानशीलानां स तानाप्नोति शाश्वतान्

pratigrahasamartho'pi nādatte yaḥ pratigraham || ye lokā dānaśīlānāṃ sa tānāpnoti śāśvatān

192

गुरून्भृत्यानुज्जिहीषुरर्चिष्यन्देवतातिथीन् ।। सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः

gurūnbhṛtyānujjihīṣurarciṣyandevatātithīn || sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyetsvayaṃ tataḥ

193

गुरुष्वभ्यवतीतेषु विना वातैर्गृहे वसन् ।। आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा

guruṣvabhyavatīteṣu vinā vātairgṛhe vasan || ātmano vṛttimanvicchangṛhṇīyātsādhutaḥ sadā

194

धर्मध्वजोऽथ वा लुब्धश्छद्मस्थो लोकनिन्दकः ।। वैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वातिसाधकः

dharmadhvajo'tha vā lubdhaśchadmastho lokanindakaḥ || vaiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvātisādhakaḥ

195

अधोदृष्टिर्नैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ।। शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः

adhodṛṣṭirnaikṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ || śaṭho mithyāvinītaśca bakavratacaro dvijaḥ

196

ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः ।। ते पतन्त्यन्धतामिस्रं सह पापेन कर्मणा

ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ || te patantyandhatāmisraṃ saha pāpena karmaṇā

197

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ।। व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन्स्त्रीशूद्रदम्भनम ।। प्रेत्येह तादृशो विप्रो गृह्यते ब्रह्मवादिभिः

na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret || vratena pāpaṃ pracchādya kurvanstrīśūdradambhanama || pretyeha tādṛśo vipro gṛhyate brahmavādibhiḥ

198

छद्मना चरितं तच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ।। अलिङ्गो लिङ्गिवेशेन यो वृत्तिमुपजीवति

chadmanā caritaṃ tacca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati || aliṅgo liṅgiveśena yo vṛttimupajīvati

199

स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते ।। परकीयनिपानेषु न स्नायाद्धि कदाचन ।। निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते

sa liṅgināṃ haratyenastiryagyonau ca jāyate || parakīyanipāneṣu na snāyāddhi kadācana || nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate

3.233.200

यानं शय्यासनं वस्त्रं कूपोद्यानगृहाणि तु।। अदत्तान्युपभुञ्जानो ह्येनसः स्यात्तुरीयभाक्

yānaṃ śayyāsanaṃ vastraṃ kūpodyānagṛhāṇi tu|| adattānyupabhuñjāno hyenasaḥ syātturīyabhāk

201

यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः ।। यमान्संत्यज्य कुर्वाणो नियमान्केवलान्भजन्

yamānseveta satataṃ na nityaṃ niyamānbudhaḥ || yamānsaṃtyajya kurvāṇo niyamānkevalānbhajan

202

शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ।। व्रतोपवासो मौनं च स्नानं च नियमा दश

śaucamijyā tapo dānaṃ svādhyāyopasthanigrahaḥ || vratopavāso maunaṃ ca snānaṃ ca niyamā daśa

203

आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा च दमः स्पृहा ।। ध्यानं प्रसादो माधुर्यं चार्जवं च यमा दश

ānṛśaṃsyaṃ kṣamā satyamahiṃsā ca damaḥ spṛhā || dhyānaṃ prasādo mādhuryaṃ cārjavaṃ ca yamā daśa

204

नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिहुते तथा ।। स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीयाद्ब्राह्मणः क्वचित्

nāśrotriyatate yajñe grāmayājihute tathā || striyā klībena ca hute bhuñjīyādbrāhmaṇaḥ kvacit

205

यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात्

yajño'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt

206

आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्त्तनात् ।। धर्मं शनैः सञ्चिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः

āyurviprāpavādena dānaṃ ca parikīrttanāt || dharmaṃ śanaiḥ sañcinuyādvalmīkamiva puttikāḥ

207

परलोकसहायार्थं परपीडां विवर्जयेत् ।। उत्तमैरुत्तमैर्निऽत्यं सम्बन्धानाचरेत्सह

paralokasahāyārthaṃ parapīḍāṃ vivarjayet || uttamairuttamairni'tyaṃ sambandhānācaretsaha

208

निनीषुः कुलमुत्कर्षमधमानधमाँस्त्यजेत् ।। एधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्धृतं च यत्

ninīṣuḥ kulamutkarṣamadhamānadhamām̐styajet || edhodakaṃ mūlaphalamannamabhyuddhṛtaṃ ca yat

209

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम् ।। आहृत्याभ्युद्यतां भिक्षां गृह्णीयादप्रचोदिताम् ।। अन्यत्र कुलटाषण्ढपतितस्तेनविद्विषः

sarvataḥ pratigṛhṇīyānmadhvathābhayadakṣiṇām || āhṛtyābhyudyatāṃ bhikṣāṃ gṛhṇīyādapracoditām || anyatra kulaṭāṣaṇḍhapatitastenavidviṣaḥ

3.233.210

शय्यां गृहाञ्शुभान्गन्धानापः पुष्पमणीर्दधि ।। धाना मत्स्याः पयो मांसं शाकं चैव तु निर्णुदेत

śayyāṃ gṛhāñśubhāngandhānāpaḥ puṣpamaṇīrdadhi || dhānā matsyāḥ payo māṃsaṃ śākaṃ caiva tu nirṇudeta

211

योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते ।। किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा

yo'nyathāsantamātmānamanyathā satsu bhāṣate || kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ caureṇātmāpahāriṇā

212

वाच्यर्था नियतास्सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिस्सृताः ।। तां तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः

vācyarthā niyatāssarve vāṅmūlā vāgvinissṛtāḥ || tāṃ tu yaḥ stenayedvācaṃ sa sarvasteyakṛnnaraḥ

213

सन्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सर्ववेदगम् ।। गुर्वर्थं पितृमात्रर्थं स्वाध्यायार्थमतापिनः

santānikaṃ yakṣyamāṇamadhvagaṃ sarvavedagam || gurvarthaṃ pitṛmātrarthaṃ svādhyāyārthamatāpinaḥ

214

न चैतान्स्नातकान्विन्द्याद्ब्राह्मणान्धर्मभैक्षुकान् ।। निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या विशेषतः

na caitānsnātakānvindyādbrāhmaṇāndharmabhaikṣukān || niḥsvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyā viśeṣataḥ

215

एतेभ्यो हि द्विजाग्रेभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् ।। इतरेभ्यो बहिर्वेद्यां कृतान्नं देयमुच्यते

etebhyo hi dvijāgrebhyo deyamannaṃ sadakṣiṇam || itarebhyo bahirvedyāṃ kṛtānnaṃ deyamucyate

216

कृतदारोऽपरान्दारान्भिक्षित्वा योऽधिगच्छति ।। रतिमात्रं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु सन्ततिः

kṛtadāro'parāndārānbhikṣitvā yo'dhigacchati || ratimātraṃ phalaṃ tasya dravyadātustu santatiḥ

217

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।। अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति

yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye || adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati

218

अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिबति द्विजः ।। स पीतसोमपूर्वोऽपि तस्य नाप्नोति तत्फलम्

ataḥ svalpīyasi dravye yaḥ somaṃ pibati dvijaḥ || sa pītasomapūrvo'pi tasya nāpnoti tatphalam

219

सक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।। मध्वापीतौ विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः

saktaḥ parajane dātā svajane duḥkhajīvini || madhvāpītau viṣāsvādaḥ sa dharmapratirūpakaḥ

3.233.220

भृत्यानामुपरोधेन यः करोत्यौर्ध्वदैहिकम् ।। तद्भवत्यमुखोदर्कं जीवतोऽस्य मृतस्य वा

bhṛtyānāmuparodhena yaḥ karotyaurdhvadaihikam || tadbhavatyamukhodarkaṃ jīvato'sya mṛtasya vā

221

न यज्ञार्थे द्विजः शूद्राद्भिक्षां लिप्सेत धर्मवित् ।। यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते

na yajñārthe dvijaḥ śūdrādbhikṣāṃ lipseta dharmavit || yajamāno hi bhikṣitvā caṇḍālaḥ pretya jāyate

222

यज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ।। स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः

yajñārthamarthaṃ bhikṣitvā yo na sarvaṃ prayacchati || sa yāti bhāsatāṃ vipraḥ kākatāṃ vā śataṃ samāḥ

223

देवस्वं ब्राह्मणस्वं च यो लोभान्नोपजीवति ।। स पापात्मा परे लोके गृद्ध्रोच्छिष्टेन जीवति

devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ ca yo lobhānnopajīvati || sa pāpātmā pare loke gṛddhrocchiṣṭena jīvati

224

इष्टिं वैश्वानरीं विप्रो निर्वपेदब्दपर्यये ।। कृतानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे

iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ vipro nirvapedabdaparyaye || kṛtānāṃ paśusomānāṃ niṣkṛtyarthamasambhave

225

आपत्कल्पेन यो धर्मं कुरुतेऽनापदि द्विजः ।। समाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम्

āpatkalpena yo dharmaṃ kurute'nāpadi dvijaḥ || samāpnoti phalaṃ tasya paratreti vicāritam

226

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेषु वर्तते ।। धर्मेण योगं नाप्नोति नरकं चैव गच्छति

prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpeṣu vartate || dharmeṇa yogaṃ nāpnoti narakaṃ caiva gacchati

227

क्षत्त्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः ।। धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपहोमैर्द्विजातयः

kṣattriyo bāhuvīryeṇa taredāpadamātmanaḥ || dhanena vaiśyaśūdrau tu japahomairdvijātayaḥ

228

न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः ।। होता स्यादग्निहोत्रेषु नार्तो नासंस्कृतस्तथा

na vai kanyā na yuvatirnālpavidyo na bāliśaḥ || hotā syādagnihotreṣu nārto nāsaṃskṛtastathā

229

प्राजापत्यमदत्त्वाश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।। अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति

prājāpatyamadattvāśvamagnyādheyasya dakṣiṇām || anāhitāgnirbhavati brāhmaṇo vibhave sati

3.233.230

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।। न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेतेह कथंचन

puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ || na tvalpadakṣiṇairyajñairyajeteha kathaṃcana

231

हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ।। बालातपं न सेवेत न दिवा मैथुनं व्रजेत्

hantyalpadakṣiṇo yajñastasmānnālpadhano yajet || bālātapaṃ na seveta na divā maithunaṃ vrajet

232

प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। मातुः स्वसारं वा पुत्रीं परभार्यां प्रकीर्तयेत्

prāyaścittīyatāṃ prāpya prāyaścittaṃ samācaret || mātuḥ svasāraṃ vā putrīṃ parabhāryāṃ prakīrtayet

233

नदीं तरेन्न बाहुभ्यां वर्जयेत्कूपलङ्घनम् ।। यथाकथंचिन्नोदीक्षेदादित्यं तेजसां निधिम्

nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ varjayetkūpalaṅghanam || yathākathaṃcinnodīkṣedādityaṃ tejasāṃ nidhim

234

न क्रुद्धस्य गुरोर्वक्त्रं नैवादर्शममार्जितम् ।। स्नानभोजनपानानि वाहेभ्यो नाचरेत्पुनः

na kruddhasya gurorvaktraṃ naivādarśamamārjitam || snānabhojanapānāni vāhebhyo nācaretpunaḥ

235

यत्नेन बिभ्रियाद्दारान्वाग्मिनोऽकृपणान्द्विजान्

yatnena bibhriyāddārānvāgmino'kṛpaṇāndvijān

236

बद्धङ्गवादिकं यस्तु यवसेनोदकेन च।। प्रतिजागर्ति नो विप्रः स याति नरकं महत्

baddhaṅgavādikaṃ yastu yavasenodakena ca|| pratijāgarti no vipraḥ sa yāti narakaṃ mahat

237

नारोहेद्विषमं शैलं नावं संशयितांस्तरून् ।। न पातयेत लोष्टेन न काष्ठेन फलं द्रुमात्

nārohedviṣamaṃ śailaṃ nāvaṃ saṃśayitāṃstarūn || na pātayeta loṣṭena na kāṣṭhena phalaṃ drumāt

338

शिरःस्नातस्तु तैलेन नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ।। वहेन्न भारं शिरसा युगपन्नाग्निवारिणी

śiraḥsnātastu tailena nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet || vahenna bhāraṃ śirasā yugapannāgnivāriṇī

239

न तोयं प्रक्षिपेद्वह्नौ वह्निं तोये तथैव च ।। वर्जयेदतिसौहार्दं भोज्यान्नस्य च कुत्सनम्

na toyaṃ prakṣipedvahnau vahniṃ toye tathaiva ca || varjayedatisauhārdaṃ bhojyānnasya ca kutsanam

3.233.240

राजद्विष्टं गणद्विष्टं लोकद्विष्टं विवर्जयेत् ।। सायं प्रातश्च विदुषां शृणुयात्पुष्कला गिरः

rājadviṣṭaṃ gaṇadviṣṭaṃ lokadviṣṭaṃ vivarjayet || sāyaṃ prātaśca viduṣāṃ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ

241

संस्कृतं पायसं नित्यं यवाग्वां कृसरं वदेत् ।। श्मश्रुकर्मणि चायुष्यं जीवितेन तथा कृतिः

saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgvāṃ kṛsaraṃ vadet || śmaśrukarmaṇi cāyuṣyaṃ jīvitena tathā kṛtiḥ

242

व्याधितानां तु सर्वेषामायुषः प्रतिनन्दनम् ।। श्रान्तस्य विश्रमश्चेति चाढ्यतां सीरिणस्तथा

vyādhitānāṃ tu sarveṣāmāyuṣaḥ pratinandanam || śrāntasya viśramaśceti cāḍhyatāṃ sīriṇastathā

243

आसीनस्य सुखं चापि पुण्याहमपि गच्छतः ।। देवकर्मप्रवृत्तस्य प्रासादं परिकीर्तयेत्

āsīnasya sukhaṃ cāpi puṇyāhamapi gacchataḥ || devakarmapravṛttasya prāsādaṃ parikīrtayet

244

न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोपि महत्तरम् ।। त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते

na jātu tvamiti brūyādāpannopi mahattaram || tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate

245

अवराणां समानानां शिष्याणाञ्चैतदिष्यते ।। एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत्

avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāñcaitadiṣyate || eka eva careddharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet

246

अर्चेद्देवान्न दम्भेन सेवेतामायया गुरून् ।। निधिं विदध्यात्पारक्यं यत्रार्थः शब्दवानिति

arceddevānna dambhena sevetāmāyayā gurūn || nidhiṃ vidadhyātpārakyaṃ yatrārthaḥ śabdavāniti

247

कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत् ।। वृद्धान्नाति वदेज्जातु न तु सम्प्रेषयेत्क्वचित्

karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet || vṛddhānnāti vadejjātu na tu sampreṣayetkvacit

248

न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नादित्वान्नानि कुत्सयेत्।। मुक्तकेशो न गच्छेत्तु स्वप्नाहारसभास्त्रियः

na vegito'nyakāryaḥ syānnāditvānnāni kutsayet|| muktakeśo na gacchettu svapnāhārasabhāstriyaḥ

249

पाणिनालभ्य निष्क्रामेद्रत्नपूज्याज्यमण्डलम् ।। प्रदक्षिणन्तु कुर्वीत मंगल्यं सर्वदा यतिः

pāṇinālabhya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṇḍalam || pradakṣiṇantu kurvīta maṃgalyaṃ sarvadā yatiḥ

3.233.250

सूनाञ्च बन्धनागारं नृपनृत्यगृहे तथा ।। अन्तः पुरं च ऋषयो दूरतः परिवर्जयेत्

sūnāñca bandhanāgāraṃ nṛpanṛtyagṛhe tathā || antaḥ puraṃ ca ṛṣayo dūrataḥ parivarjayet

251

त्रिः पक्षस्य कृतश्मश्रुर्नखलोमानि कल्पयेत् ।। न प्रतिस्फालयेदम्बु पाणिना चरणेन वा

triḥ pakṣasya kṛtaśmaśrurnakhalomāni kalpayet || na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā

252

नासंवृतमुखः कुर्यात्क्षुतमंगविजृम्भणम् ।। नाद्वारेण सुहृद्वेश्म न द्वारेण रिपोर्विशेत्

nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātkṣutamaṃgavijṛmbhaṇam || nādvāreṇa suhṛdveśma na dvāreṇa riporviśet

253

न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत्तु नदीवेगं विवर्जयेत् ।। विद्यात्प्रतिक्षणं मृत्योरयथातथचेष्टितम्

na sarpaśastraiḥ krīḍettu nadīvegaṃ vivarjayet || vidyātpratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitam

254

आहरेज्ज्ञानमर्थांश्च नरो ह्यमरवत्सदा ।। केशैरिव गृहीतस्तु मृत्युना धर्ममाचरेत्

āharejjñānamarthāṃśca naro hyamaravatsadā || keśairiva gṛhītastu mṛtyunā dharmamācaret

255

प्रविशेज्जनसंबाधं तथातिगहनं न च ।। हेम नासंस्कृतं धार्यं निशि लोष्टं न च क्षिपेत्

praviśejjanasaṃbādhaṃ tathātigahanaṃ na ca || hema nāsaṃskṛtaṃ dhāryaṃ niśi loṣṭaṃ na ca kṣipet

256

आदौ पङ्क्त्यां न चाश्नीयाद्वर्जयेद्भूमिताडनम्।। वर्जयेच्छात्रशबलं दिवा निद्रां तथैव च

ādau paṅktyāṃ na cāśnīyādvarjayedbhūmitāḍanam|| varjayecchātraśabalaṃ divā nidrāṃ tathaiva ca

257

कामः क्रोधो भयो हर्षं लोभो दर्पस्तथैव च ।। रिपवः षड् विजेतव्या पुरुषेण विपश्चिता

kāmaḥ krodho bhayo harṣaṃ lobho darpastathaiva ca || ripavaḥ ṣaḍ vijetavyā puruṣeṇa vipaścitā

258

अरिषड्वर्गसंन्यासात्कुर्यादिन्द्रियनिग्रहम ।। योगक्षेमं सदोत्थानात्प्रज्ञां वृद्धोपसेवनात्

ariṣaḍvargasaṃnyāsātkuryādindriyanigrahama || yogakṣemaṃ sadotthānātprajñāṃ vṛddhopasevanāt

259

प्रश्रयेण जयेन्मानं दैन्यं दृष्टांत संश्रयात् ।। अक्रोधेन जयेत्क्रोधं विनयेन त्वनार्यताम्

praśrayeṇa jayenmānaṃ dainyaṃ dṛṣṭāṃta saṃśrayāt || akrodhena jayetkrodhaṃ vinayena tvanāryatām

3.233.260

शीघ्रत्वाद्धस्तपादं च वाचमुच्चारणाज्जयेत् ।। अज्ञानं ज्ञानसंयोगात्कामं कामांगवर्जनात्

śīghratvāddhastapādaṃ ca vācamuccāraṇājjayet || ajñānaṃ jñānasaṃyogātkāmaṃ kāmāṃgavarjanāt

261

धर्मिष्ठैरागमैर्लोभं क्रोधं मैत्र्याद्विवर्जयेत् ।। कारुण्येन जयेन्मानं कालं कार्योपपत्तिभिः

dharmiṣṭhairāgamairlobhaṃ krodhaṃ maitryādvivarjayet || kāruṇyena jayenmānaṃ kālaṃ kāryopapattibhiḥ

262

आत्मानं सुखदुःखाद्यं त्वनभिज्ञाय योजयेत् ।। धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा

ātmānaṃ sukhaduḥkhādyaṃ tvanabhijñāya yojayet || dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā

263

चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ।। देश कालानुबन्धार्थं धर्माणामविरोधि यत्

cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || deśa kālānubandhārthaṃ dharmāṇāmavirodhi yat

264

तत्तत्सुखं निषेवेत नाकस्मान्निःसुखी भवेत् ।। रूपसंदर्शनश्रव्यरसगन्धान्सदा जयेत्

tattatsukhaṃ niṣeveta nākasmānniḥsukhī bhavet || rūpasaṃdarśanaśravyarasagandhānsadā jayet

265

वसन्नपि सदोमध्ये ह्यसक्तो मनसा भवेत् ।। परेषान्तत्र संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः

vasannapi sadomadhye hyasakto manasā bhavet || pareṣāntatra saṃdadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ

266

कृच्छ्रेष्वपि न तत्कुर्यात्साधूनां यदसम्मतम् ।। जीर्णाशी च मिताशी च हिताशी च तथा भवेत्

kṛcchreṣvapi na tatkuryātsādhūnāṃ yadasammatam || jīrṇāśī ca mitāśī ca hitāśī ca tathā bhavet

267

शस्यते यैर्गुणैरन्यैर्येरन्यैरर्जितं यशः ।। उञ्छवृत्तिर्भवत्येव विपरीतमतस्त्यजेत्

śasyate yairguṇairanyairyeranyairarjitaṃ yaśaḥ || uñchavṛttirbhavatyeva viparītamatastyajet

268

सुकारुणिकमात्मानं ख्यापयेन्नापि निर्घृणम् ।। देशकालौ च शक्तिं च जनताञ्चावलोकयेत्

sukāruṇikamātmānaṃ khyāpayennāpi nirghṛṇam || deśakālau ca śaktiṃ ca janatāñcāvalokayet

269

न मृदुः स्यान्न च क्रूरो ह्युभावेव समाश्रयेत् ।। मृदुर्भवत्यवज्ञातः तीक्ष्णादुद्विजते जनः

na mṛduḥ syānna ca krūro hyubhāveva samāśrayet || mṛdurbhavatyavajñātaḥ tīkṣṇādudvijate janaḥ

3.233.270

अनालक्षितचित्तः स्यान्नैकान्ते किञ्चिदाचरेत् ।। विद्यात्परस्य रन्ध्राणि स्वरंध्रं छादयेत्पुनः

anālakṣitacittaḥ syānnaikānte kiñcidācaret || vidyātparasya randhrāṇi svaraṃdhraṃ chādayetpunaḥ

271

गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेदात्मानमात्मना ।। वागादीनि सहायानि कृत्वा प्रज्ञां च मन्त्रिणम्

gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedātmānamātmanā || vāgādīni sahāyāni kṛtvā prajñāṃ ca mantriṇam

272

धर्मकामसमृद्ध्यर्थं दासाद्यर्थः पुमान्भवेत् ।। अर्थानर्थौ समासाद्य हर्षदैन्ये विवर्जयेत्

dharmakāmasamṛddhyarthaṃ dāsādyarthaḥ pumānbhavet || arthānarthau samāsādya harṣadainye vivarjayet

273

दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकान ।। नत्वेवं मूढवद्दध्यादात्मानं सुखदुःखयोः

duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikāna || natvevaṃ mūḍhavaddadhyādātmānaṃ sukhaduḥkhayoḥ

274

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च ।। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

harṣasthānasahasrāṇi śokasthānaśatāni ca || divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

275

न तत्कुर्वीत यस्यान्ते हर्षोपालम्भमाप्नुयात् ।। अज्ञानप्रभवो मोहस्तस्माद्रागः प्रवर्तते

na tatkurvīta yasyānte harṣopālambhamāpnuyāt || ajñānaprabhavo mohastasmādrāgaḥ pravartate

276

रागाद्वेषस्ततः क्रोधः क्रोधान्मानोऽभिजायते ।। मानादपार्थकं कर्म कर्मतोऽशुभलक्षणम्

rāgādveṣastataḥ krodhaḥ krodhānmāno'bhijāyate || mānādapārthakaṃ karma karmato'śubhalakṣaṇam

277

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखशोकप्रवर्त्तनम् ।। अप्रमादो वृद्धसेवा तत्प्रज्ञामूलमिष्यते

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaśokapravarttanam || apramādo vṛddhasevā tatprajñāmūlamiṣyate

278

ज्ञानाद्धर्मः सुखं धर्मान्निःश्रेयोऽभ्युदयात्मकम् ।। इष्टेन्द्रियार्थसंयोगो भवेदुदयलक्षणम्

jñānāddharmaḥ sukhaṃ dharmānniḥśreyo'bhyudayātmakam || iṣṭendriyārthasaṃyogo bhavedudayalakṣaṇam

279

नारुन्तुदः स्यादनृशंसवादी नहीनतः परमभ्याददीत ।। ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेदुषतीं पापलोकाम्

nāruntudaḥ syādanṛśaṃsavādī nahīnataḥ paramabhyādadīta || yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduṣatīṃ pāpalokām

3.233.280

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।। परस्य नुर्मर्मसु ते पतन्ति न तान्धीरोऽवसृजेद्वै परेषु

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni|| parasya nurmarmasu te patanti na tāndhīro'vasṛjedvai pareṣu

281

प्रियाणि लोके शृणुते प्रियंवदः प्रियाणि चाप्नोति प्रियाणि चाश्नुते ।। प्रियश्च सर्वस्य जनस्य जायते जनानुरागप्रभवा हि संपदः

priyāṇi loke śṛṇute priyaṃvadaḥ priyāṇi cāpnoti priyāṇi cāśnute || priyaśca sarvasya janasya jāyate janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ

282

आचारयुक्तस्त्रिदिवं प्रयाति आचारवानेव भवत्यरोगः ।। आचारवानेव चिरन्तु जीवेदाचारवानेव भुनक्ति लक्षणम्

ācārayuktastridivaṃ prayāti ācāravāneva bhavatyarogaḥ || ācāravāneva cirantu jīvedācāravāneva bhunakti lakṣaṇam

233

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु आचारवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu ācāravarṇano nāma trayastriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा ।। न संसर्गं व्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते नरः

haṃsa uvāca || prāyaścittīyatāṃ prāpya daivātpūrvakṛtena vā || na saṃsargaṃ vrajetsadbhiḥ prāyaścitte'kṛte naraḥ

2

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वाङ्गनागमः ।। महान्ति पातकान्याहुः संयोगमपि तैः सह

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvāṅganāgamaḥ || mahānti pātakānyāhuḥ saṃyogamapi taiḥ saha

3

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।। गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam || guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

4

ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः।। गर्हितान्नाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्

brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ|| garhitānnādyayorjagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ

5

निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च।। भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्

nikṣepasyāpaharaṇaṃ narāśvarajatasya ca|| bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam

6

रेतसेकः सयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च।। सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः

retasekaḥ sayonīṣu kumārīṣvantyajāsu ca|| sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ

7

गोवधोऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रयः ।। गुरुमातृपरित्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च

govadho'yājyasaṃyājyaṃ pāradāryātmavikrayaḥ || gurumātṛparityāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca

8

परिवित्तितानुजेनूढे परवेदनमेव च ।। तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

parivittitānujenūḍhe paravedanameva ca || tayordānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam

9

कन्यायादूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम् ।। तडागागमदाराणामपत्यस्य च विक्रयः

kanyāyādūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam || taḍāgāgamadārāṇāmapatyasya ca vikrayaḥ

3.234.10

व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च ।। भृताच्चाध्ययनादानमपण्यानां च विक्रयः

vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtādhyāpanameva ca || bhṛtāccādhyayanādānamapaṇyānāṃ ca vikrayaḥ

11

सर्वकार्येष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ।। हिंस्रोषधिस्त्रियाजीवोऽभिचारो मूलकर्म च

sarvakāryeṣvadhīkāro mahāyantrapravartanam || hiṃsroṣadhistriyājīvo'bhicāro mūlakarma ca

12

इन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणामवपातनम् ।। आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दिनान्नादनं तथा

indhanārthamaśuṣkāṇāṃ drumāṇāmavapātanam || ātmārthaṃ ca kriyārambho nindinānnādanaṃ tathā

13

अनाहिताग्निता स्तेयमृणानां चानपाक्रिया ।। असच्छास्त्राभिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया

anāhitāgnitā steyamṛṇānāṃ cānapākriyā || asacchāstrābhigamanaṃ kauśīlavyasya ca kriyā

14

धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।। स्त्रीशूद्रविट्क्षत्त्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम्

dhānyakupyapaśusteyaṃ madyapastrīniṣevaṇam || strīśūdraviṭkṣattravadho nāstikyaṃ copapātakam

15

ब्राह्मणस्य रुजःकृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ।। जैह्म्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम्

brāhmaṇasya rujaḥkṛtyaṃ ghrātiraghreyamadyayoḥ || jaihmyaṃ puṃsi ca maithunyaṃ jātibhraṃśakaraṃ smṛtam

16

खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा ।। संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च

kharāśvoṣṭramṛgebhānāmajāvikavadhastathā || saṃkarīkaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhimahiṣasya ca

17

निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्र सेवनम् ।। अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम्

ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdra sevanam || apātrīkaraṇaṃ jñeyamasatyasya ca bhāṣaṇam

18

कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ।। फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यं च मलापहम्

kṛmikīṭavayohatyā madyānugatabhojanam || phalaidhaḥkusumasteyamadhairyaṃ ca malāpaham

19

एतान्यन्यानि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक्पृथक् ।। धैर्यव्रतैरपोह्यन्ते तानि मे सन्निबोधत

etānyanyāni sarvāṇi yathoktāni pṛthakpṛthak || dhairyavratairapohyante tāni me sannibodhata

3.234.20

ब्रह्महा द्वादशसमाः कुटिं कृत्वा वने वसेत् ।। भैक्ष्याश्यात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

brahmahā dvādaśasamāḥ kuṭiṃ kṛtvā vane vaset || bhaikṣyāśyātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśirodhvajam

21

लक्षं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयात्मनः ।। प्राश्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः

lakṣaṃ śastrabhṛtāṃ vā syādviduṣāmicchayātmanaḥ || prāśyedātmānamagnau vā samiddhe triravākśirāḥ

22

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ।। अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुतापि वा

yajeta vāśvamedhena svarjitā gosavena vā || abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā

23

जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।। ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुङ नियतेन्द्रियः

japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet || brahmahatyāpanodāya mitabhuṅa niyatendriyaḥ

24

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाश्चोपपादयेत् ।। धनं हि जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम्

sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāścopapādayet || dhanaṃ hi jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam

25

हविष्यभुग्वानुसरेत्प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ।। जपेद्वा नियताहारस्त्रिर्वै वेदस्य संहिताम्

haviṣyabhugvānusaretpratisrotaḥ sarasvatīm || japedvā niyatāhārastrirvai vedasya saṃhitām

26

कृतवापनो निवसेद्ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।। आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः

kṛtavāpano nivasedgrāmānte govraje'pi vā || āśrame vṛkṣamūle vā gobrāhmaṇahite rataḥ

27

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान्परित्यजेत् ।। मुच्यते ब्रह्महत्याया गोब्राह्मणहिते रतः

brāhmaṇārthe gavārthe vā samyak prāṇānparityajet || mucyate brahmahatyāyā gobrāhmaṇahite rataḥ

28

त्रिवारं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वमवजित्य वा ।। विप्रस्य तन्निमित्ते वा प्राणालाभे विमुच्यते

trivāraṃ pratiroddhā vā sarvasvamavajitya vā || viprasya tannimitte vā prāṇālābhe vimucyate

29

एवं दृढव्रतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ।। समाप्ते द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां विमुञ्चति

evaṃ dṛḍhavrato nityaṃ brahmacārī samāhitaḥ || samāpte dvādaśe varṣe brahmahatyāṃ vimuñcati

3.234.30

शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे ।। स्वमेनोऽवभृथस्नातो हयमेधे विमुच्यते

śiṣṭvā vā bhūmidevānāṃ naradevasamāgame || svameno'vabhṛthasnāto hayamedhe vimucyate

31

धर्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते ।। तस्मात्समागमे तेषामेनो विख्याप्य शुध्यति

dharmasya brāhmaṇo mūlamagraṃ rājanya ucyate || tasmātsamāgame teṣāmeno vikhyāpya śudhyati

32

ब्राह्मणः सम्भवेनैव देवानामपि दैवतम् ।। प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम्

brāhmaṇaḥ sambhavenaiva devānāmapi daivatam || pramāṇaṃ caiva lokasya brahmātraiva hi kāraṇam

33

तेषां वेदविदो ब्रूयुस्त्रयोऽप्येनःसु निष्कृतिम् ।। स तेषां पावनाय स्यात्पवित्रा विदुषां हि वाक्

teṣāṃ vedavido brūyustrayo'pyenaḥsu niṣkṛtim || sa teṣāṃ pāvanāya syātpavitrā viduṣāṃ hi vāk

34

अतोऽन्यतममास्थाय विधिं विप्रः समाहितः ।। ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया

ato'nyatamamāsthāya vidhiṃ vipraḥ samāhitaḥ || brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ vyapohatyātmavattayā

35

हत्वा गर्भमविज्ञातं चैतदेवव्रतं चरेत्।। राजन्यवैश्यौ चेज्ज्ञानावात्रेयीमेव च स्त्रियम्

hatvā garbhamavijñātaṃ caitadevavrataṃ caret|| rājanyavaiśyau cejjñānāvātreyīmeva ca striyam

36

उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरुध्य गुरूंस्तथा ।। अपहृत्य च निक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम्

uktvā caivānṛtaṃ sākṣye pratirudhya gurūṃstathā || apahṛtya ca nikṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham

37

इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।। कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते

iyaṃ viśuddhiruditā pramāpyākāmato dvijam || kāmato brāhmaṇavadhe niṣkṛtirna vidhīyate

38

सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णा सुरां पिबेत् ।। तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात्ततः

surāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇā surāṃ pibet || tayā sa kāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāttataḥ

39

गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा ।। पयो घृतं वा मरणाद्गोशकृद्रसमेव वा

gomūtramagnivarṇaṃ vā pibedudakameva vā || payo ghṛtaṃ vā maraṇādgośakṛdrasameva vā

3.234.40

कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ।। सुरापानोपनोदार्थं वालवासा जटी ध्वजी

kaṇānvā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi || surāpānopanodārthaṃ vālavāsā jaṭī dhvajī

41

सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते ।। तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यस्तु न सुरां पिबेत्

surā vai malamannānāṃ pāpmā ca malamucyate || tasmādbrāhmaṇarājanyau vaiśyastu na surāṃ pibet

42

गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।। यथैवैका तथैवान्या न पातव्या द्विजातिभिः

gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca vijñeyā trividhā surā || yathaivaikā tathaivānyā na pātavyā dvijātibhiḥ

43

यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् ।। तद्ब्राह्मणेन नाक्तव्यं देवानामश्नता हविः

yakṣarakṣaḥpiśācānnaṃ madyaṃ māṃsaṃ surāsavam || tadbrāhmaṇena nāktavyaṃ devānāmaśnatā haviḥ

44

अमेध्ये वा पतेन्मत्तो वैदिकं वाप्युदाहरेत् ।। अकार्यमन्यत्कुर्याद्वा ब्राह्मणो मदमोहितः

amedhye vā patenmatto vaidikaṃ vāpyudāharet || akāryamanyatkuryādvā brāhmaṇo madamohitaḥ

45

यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ।। तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति

yasya kāyagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt || tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati

46

एषा विचित्राभिहिता सुरापानस्य निष्कृतिः ।। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिष्कृतिम्

eṣā vicitrābhihitā surāpānasya niṣkṛtiḥ || ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyaniṣkṛtim

47

सुवर्णस्तेयवान्विप्रो राजानमभिगम्य तु ।। स्वकर्म ख्यापयन्ब्रूयाद्भवान्मामनुशास्त्विति

suvarṇasteyavānvipro rājānamabhigamya tu || svakarma khyāpayanbrūyādbhavānmāmanuśāstviti

49

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् ।। वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा ।। ४८ । । तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ।। चीरवासा द्विजोरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम्

gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛddhanyāttu taṃ svayam || vadhena śudhyati steno brāhmaṇastapasaiva vā || 48 | | tapasāpanunutsustu suvarṇasteyajaṃ malam || cīravāsā dvijoraṇye caredbrahmahaṇo vratam

3.234.50

एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।। गुरुस्त्रीगमनीयं तु व्रतैरेतैरपानुदेत्

etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ || gurustrīgamanīyaṃ tu vratairetairapānudet

23

गुरुतल्प्यभिभाष्यैनः कुंभे स्वप्यादयोमये ।। सूर्मीं ज्वलन्तीं वाश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति

gurutalpyabhibhāṣyainaḥ kuṃbhe svapyādayomaye || sūrmīṃ jvalantīṃ vāśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati

52

स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय चाञ्जलौ ।। नैर्ऋतीं दिशमातिष्ठेदानिपातादजिह्मगः

svayaṃ vā śiśnavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya cāñjalau || nairṛtīṃ diśamātiṣṭhedānipātādajihmagaḥ

53

खट्वांगी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने ।। प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं त्वब्दमेकं समाहितः

khaṭvāṃgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane || prājāpatyaṃ caretkṛcchraṃ tvabdamekaṃ samāhitaḥ

54

चान्द्रायणं वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः ।। हविष्येण यवाग्वाहवा गुरुतल्पापनुत्तये

cāndrāyaṇaṃ vā trīnmāsānabhyasenniyatendriyaḥ || haviṣyeṇa yavāgvāhavā gurutalpāpanuttaye

55

एभिर्व्रतैरपोहेयुर्महापातकिनो मलान् ।। उपपातकिनस्त्वेवं विविधैर्नियमैरपि

ebhirvratairapoheyurmahāpātakino malān || upapātakinastvevaṃ vividhairniyamairapi

56

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान्पिबेत् ।। कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavānpibet || kṛtavāpo vasedgoṣṭhe carmaṇā tena saṃvṛtaḥ

57

चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् ।। गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

caturthakālamaśnīyādakṣāralavaṇaṃ mitam || gomūtreṇācaretsnānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ

58

दिवानुगच्छेत्ता गास्तु तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिबेत् ।। शुभ्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं वसेत्

divānugacchettā gāstu tiṣṭhannūrdhvaṃ rajaḥ pibet || śubhrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ vaset

59

तिष्ठन्तीष्वेव तिष्ठेत चरन्तीष्वप्यनुव्रजेत् ।। आसीनासु तथासीत नियतो वीतमत्सरः

tiṣṭhantīṣveva tiṣṭheta carantīṣvapyanuvrajet || āsīnāsu tathāsīta niyato vītamatsaraḥ

3.234.60

आतुरामभिशस्तां वा सिंहव्याघ्रादिभिर्भयैः ।। पतितां पंकमग्नां च सर्वप्राणैर्विमोचयेत्

āturāmabhiśastāṃ vā siṃhavyāghrādibhirbhayaiḥ || patitāṃ paṃkamagnāṃ ca sarvaprāṇairvimocayet

61

उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ।। न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः

uṣṇe varṣati śīte vā mārute vāti vā bhṛśam || na kurvītātmanastrāṇaṃ gorakṛtvā tu śaktitaḥ

62

आत्मनो यदि वान्येषां गेहे क्षेत्रेऽथ वा खले ।। भक्षयन्तीं न कथयेत्पिबन्तीं चैव वत्सकम्

ātmano yadi vānyeṣāṃ gehe kṣetre'tha vā khale || bhakṣayantīṃ na kathayetpibantīṃ caiva vatsakam

63

अनेन विधिना यस्तु गोघ्नो गा अनुगच्छति ।। स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैर्व्यपोहति

anena vidhinā yastu goghno gā anugacchati || sa gohatyākṛtaṃ pāpaṃ tribhirmāsairvyapohati

64

वृषभैकादशा गाश्च दद्यात्सुचरितव्रतः ।। अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत्

vṛṣabhaikādaśā gāśca dadyātsucaritavrataḥ || avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet

65

एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः ।। अवकीर्णिविशुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा

etadeva vrataṃ kuryurupapātakino dvijāḥ || avakīrṇiviśuddhyarthaṃ cāndrāyaṇamathāpi vā

66

अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे।। पाकयज्ञविधानेन यजेत निर्ऋतिं निशि

avakīrṇī tu kāṇena gardabhena catuṣpathe|| pākayajñavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi

67

हुत्वाग्नौ विधिवद्धोमानन्ततश्च समित्यृचा ।। वातेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात्सर्पिषाहुतीः

hutvāgnau vidhivaddhomānantataśca samityṛcā || vātendraguruvahnīnāṃ juhuyātsarpiṣāhutīḥ

68

कामतो रेतसस्सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः ।। अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा ब्रह्मवादिनः

kāmato retasassekaṃ vratasthasya dvijanmanaḥ || atikramaṃ vratasyāhurdharmajñā brahmavādinaḥ

69

मरुतः पुरुहूतं च गुरुं पावकमेव च ।। चतुरो व्रतिऽनोभ्येति ब्राह्मं तेजोऽवकीर्णिनः

marutaḥ puruhūtaṃ ca guruṃ pāvakameva ca || caturo vrati'nobhyeti brāhmaṃ tejo'vakīrṇinaḥ

3.234.70

एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् ।। सप्तागारांश्चरेद्भैक्ष्यं स्वकर्म परिकीर्तयेत्

etasminnenasi prāpte vasitvā gardabhājinam || saptāgārāṃścaredbhaikṣyaṃ svakarma parikīrtayet

71

तेभ्यो लब्धेन भैक्ष्येण वर्तयन्नेककालिकम् ।। उपस्पृशंस्त्रिषवणं चाब्देन स विशुद्ध्यति

tebhyo labdhena bhaikṣyeṇa vartayannekakālikam || upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ cābdena sa viśuddhyati

72

जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया ।। चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छ्रया

jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyatamamicchayā || caretsāntapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyamanicchrayā

73

सङ्करापात्रक्रृत्यासु मासं गोधनमैन्दवम् ।। मलिनीकरणीयेषु तप्तः स्याद्यावकस्त्र्यहम्

saṅkarāpātrakrṛtyāsu māsaṃ godhanamaindavam || malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syādyāvakastryaham

74

तुरीयं ब्रह्महत्यायाः क्षत्त्रियस्य वधे स्मृतम् ।। वैश्येऽष्टमांशं वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयं तु षोडशम्

turīyaṃ brahmahatyāyāḥ kṣattriyasya vadhe smṛtam || vaiśye'ṣṭamāṃśaṃ vṛttasthe śūdre jñeyaṃ tu ṣoḍaśam

75

अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ।। वृषभैकं सहस्रं गा दद्याच्छुद्ध्यर्थमात्मनः

akāmatastu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ || vṛṣabhaikaṃ sahasraṃ gā dadyācchuddhyarthamātmanaḥ

76

त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ।। वसन्दूरतरे ग्रामे वृक्षमूलनिकेतनः

tryabdaṃ caredvā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam || vasandūratare grāme vṛkṣamūlaniketanaḥ

77

एतदेव चरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ।। प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याद्वै शतकं गवाम्

etadeva caredabdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ || pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyādvai śatakaṃ gavām

78

एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासाञ्छूद्रहा चरेत् ।। वृषभैकादशा वापि दद्याद्विप्राय गाः सिताः

etadeva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñchūdrahā caret || vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyādviprāya gāḥ sitāḥ

अध्यायाः २३१-२३५ (cont. 3)

79

मार्जारनकुलं हत्वा चाषं मण्डूकमेव च।। श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत्

mārjāranakulaṃ hatvā cāṣaṃ maṇḍūkameva ca|| śvagodholūkakākāṃśca śūdrahatyāvrataṃ caret

3.234.80

पयः पिबेत्त्रिरात्रं वा योजनं वाध्वनो व्रजेत् ।। उपस्पृशेत्स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाब्दैवतं जपेत्

payaḥ pibettrirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet || upaspṛśetsravantyāṃ vā sūktaṃ vābdaivataṃ japet

81

अभ्रिं कार्ष्णायसीं दद्यात्सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः ।। पलालभारकं शण्ढे सैसकं चैकमाषकम्

abhriṃ kārṣṇāyasīṃ dadyātsarpaṃ hatvā dvijottamaḥ || palālabhārakaṃ śaṇḍhe saisakaṃ caikamāṣakam

82

घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणन्तु तित्तिरौ ।।। शुके द्विहायनं वत्सं कौञ्चं हत्वा त्रिहायणम्

ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇantu tittirau ||| śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ kauñcaṃ hatvā trihāyaṇam

83

हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणमेव च ।। वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद्ब्राह्मणाय गाम्

hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca bakaṃ barhiṇameva ca || vānaraṃ śyenabhāsau ca sparśayedbrāhmaṇāya gām

84

वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलान्वृषाँश्च वा ।। अजमेषावनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम्

vāso dadyāddhayaṃ hatvā pañca nīlānvṛṣām̐śca vā || ajameṣāvanaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam

85

क्रव्यादं तु मृगं हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् ।।। अक्रव्यादं वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम्

kravyādaṃ tu mṛgaṃ hatvā dhenuṃ dadyātpayasvinīm ||| akravyādaṃ vatsatarīmuṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam

86

जीनाकार्मुकवस्तावीन्पृथग्दयाद्विशुद्धये ।। चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वा वनस्थिताम्

jīnākārmukavastāvīnpṛthagdayādviśuddhaye || caturṇāmapi varṇānāṃ nārīṃ hatvā vanasthitām

87

दानेन वधनिर्णेकः सर्पादीनामशक्नुवन् ।। एकैकशश्चरेत्कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये

dānena vadhanirṇekaḥ sarpādīnāmaśaknuvan || ekaikaśaścaretkṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye

88

अस्थिमतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे।। पूर्णे चानस्यनस्थ्नां तु शूद्रहत्याव्रतं चरेत

asthimatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe|| pūrṇe cānasyanasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ careta

89

किञ्चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ।। अनस्थ्नां चैव सत्त्वानां प्राणायामो विशोधनम्

kiñcideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe || anasthnāṃ caiva sattvānāṃ prāṇāyāmo viśodhanam

3.234.90

फलदानां तु वृक्षाणां च्छेदने जप्यमृक्च्छतम् ।। गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम्

phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ cchedane japyamṛkcchatam || gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām

91

अन्नाद्यजातसत्त्वानां रसजानां च सर्वशः ।। फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम्

annādyajātasattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ || phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam

92

कृष्टजानामौषधानां जातानाञ्च स्वयं वने।। वृथालम्भेनुगच्छेद्वा दिनमेकं पयोव्रतम्

kṛṣṭajānāmauṣadhānāṃ jātānāñca svayaṃ vane|| vṛthālambhenugacchedvā dinamekaṃ payovratam

93

एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम्।। ज्ञानाज्ञानकृतं कृत्स्नं शृणुतान्नाद्यभक्षणे

etairvratairapohyaṃ syādeno hiṃsāsamudbhavam|| jñānājñānakṛtaṃ kṛtsnaṃ śṛṇutānnādyabhakṣaṇe

94

अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्ध्यति।। मतिपूर्वमनिर्देश्यं प्राणान्तिकमिति स्थितिः

ajñānādvāruṇīṃ pītvā saṃskāreṇaiva śuddhyati|| matipūrvamanirdeśyaṃ prāṇāntikamiti sthitiḥ

95

अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा ।। पञ्चरात्रं वसेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीशृतं पयः

apaḥ surābhājanasthā madyabhāṇḍasthitāstathā || pañcarātraṃ vasetpītvā śaṅkhapuṣpīśṛtaṃ payaḥ

96

स्पृष्ट्वा दत्त्वा च मदिरां विधिवन्प्रतिगृह्य च ।। शूद्रोच्छिष्टाश्च पीत्वापः कुशवारि पिबेत्त्र्यहम्

spṛṣṭvā dattvā ca madirāṃ vidhivanpratigṛhya ca || śūdrocchiṣṭāśca pītvāpaḥ kuśavāri pibettryaham

97

ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः ।। प्राणानप्सु त्रिराचम्य घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति

brāhmaṇastu surāpasya gandhamāghrāya somapaḥ || prāṇānapsu trirācamya ghṛtaṃ prāśya viśuddhyati

98

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ।। पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca || punaḥ saṃskāramarhanti trayo varṇā dvijātayaḥ

99

वसनं मेखला दण्डं भैक्ष्यचर्या व्रतानि च ।। निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि

vasanaṃ mekhalā daṇḍaṃ bhaikṣyacaryā vratāni ca || nivartante dvijātīnāṃ punaḥsaṃskārakarmaṇi

3.234.100

अभोज्यानान्तु भुक्तान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च ।। जग्ध्वा मांसमभोज्यं च सप्तरात्रं पयः पिबेत्

abhojyānāntu bhuktānnaṃ strīśūdrocchiṣṭameva ca || jagdhvā māṃsamabhojyaṃ ca saptarātraṃ payaḥ pibet

101

शुक्तानि च कषायाँश्च पीत्वामेध्यानपि द्विजः ।। तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन्न व्रजत्यधः

śuktāni ca kaṣāyām̐śca pītvāmedhyānapi dvijaḥ || tāvadbhavatyaprayato yāvattanna vrajatyadhaḥ

102

विड्वराह खरोष्ट्राणां गोमायोः कापकाकयोः ।। प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्वित्रिश्चान्द्रायणं चरेत्

viḍvarāha kharoṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kāpakākayoḥ || prāśya mūtrapurīṣāṇi dvitriścāndrāyaṇaṃ caret

103

शुष्काणि भुक्त्वा मांसानि भौमानि कवकानि वा ।। अज्ञातं चैव सूपस्थं चैतदेव व्रतं चरेत्

śuṣkāṇi bhuktvā māṃsāni bhaumāni kavakāni vā || ajñātaṃ caiva sūpasthaṃ caitadeva vrataṃ caret

104

क्रव्यादसूकराणां च कुक्कुटानां च भक्षणे ।। नरकाकखराणाञ्च तप्तकृच्छ्रं विशोधनम्

kravyādasūkarāṇāṃ ca kukkuṭānāṃ ca bhakṣaṇe || narakākakharāṇāñca taptakṛcchraṃ viśodhanam

105

मासिकान्नञ्च योऽश्नीयादवृत्त्या कर्षितो द्विजः ।। स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत्

māsikānnañca yo'śnīyādavṛttyā karṣito dvijaḥ || sa trīṇyahānyupavasedekāhaṃ codake vaset

106

व्रतचारी तु योऽश्नीयान्मधुमासे कथञ्चन ।। स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत्

vratacārī tu yo'śnīyānmadhumāse kathañcana || sa kṛtvā prākṛtaṃ kṛcchraṃ vrataśeṣaṃ samāpayet

107

बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च।। केशकीटावपन्नञ्च पिबेद्ब्राह्मसुवर्चलम्

biḍālakākākhūcchiṣṭaṃ jagdhvā śvanakulasya ca|| keśakīṭāvapannañca pibedbrāhmasuvarcalam

108

अभोज्यमन्नं नात्तव्यं चात्मनः शुद्धिमिच्छता।। अज्ञानभुक्तं तूत्तार्यं शोध्यं वाप्याशु शोधनैः

abhojyamannaṃ nāttavyaṃ cātmanaḥ śuddhimicchatā|| ajñānabhuktaṃ tūttāryaṃ śodhyaṃ vāpyāśu śodhanaiḥ

109

एषोऽनाद्यादनस्योक्तो व्रतानां विविधो विधिः ।। स्तेयदोषापहर्तॄणां व्रतानां श्रूयतां विधिः

eṣo'nādyādanasyokto vratānāṃ vividho vidhiḥ || steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ

3.234.110

धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद्द्विजोत्तमः ।। स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुद्धति

dhānyānnadhanacauryāṇi kṛtvā kāmāddvijottamaḥ || svajātīyagṛhādeva kṛcchrābdena viśuddhati

111

मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।। कूपवापीजलानाञ्च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम्

manuṣyāṇāntu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca || kūpavāpījalānāñca śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtam

112

द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः ।। चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रन्तन्निर्यात्यात्मशुद्धये

dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ || caretsāntapanaṃ kṛcchrantanniryātyātmaśuddhaye

113

भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।। पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनम्

bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca || puṣpamūlaphalānāñca pañcagavyaṃ viśodhanam

114

तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च ।। चैलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāñca śuṣkānnasya guḍasya ca || cailacarmāmiṣāṇāñca trirātraṃ syādabhojanam

115

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।। अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नतः

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca || ayaḥkāṃsyopalānāñca dvādaśāhaṃ kaṇānnataḥ

116

कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च ।। पक्षिगन्धौषधीनाञ्च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः

kārpāsakīṭajīrṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca || pakṣigandhauṣadhīnāñca rajjvāścaiva tryahaṃ payaḥ

117

एभिर्व्रतैरपोह्येत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।। अगम्यगमनीयन्तु व्रतैरेभिरपानुदेत्

ebhirvratairapohyeta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ || agamyagamanīyantu vratairebhirapānudet

118

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ।। सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च

gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvā svayoniṣu || sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣvantyajāsu ca

119

पैतृष्वस्रेयां भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च।। मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणं चरेत्

paitṛṣvasreyāṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca|| mātuśca bhrāturāptasya gatvā cāndrāyaṇaṃ caret

3.234.120

एताः स्त्रियस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमान्।। ज्ञातित्वेनानुपेयास्ताः पतन्ति ह्युपयन्नधः

etāḥ striyastu bhāryārthe nopayacchettu buddhimān|| jñātitvenānupeyāstāḥ patanti hyupayannadhaḥ

121

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु ।। रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत्

amānuṣīṣu puruṣa udakyāyāmayoniṣu || retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret

122

मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः ।। गोयानेप्सु दिवा चैव सवासा स्नानमाचरेत्

maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ || goyānepsu divā caiva savāsā snānamācaret

123

चाण्डालान्त्य स्त्रियं गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।। पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यन्तु गच्छति

cāṇḍālāntya striyaṃ gatvā bhuktvā ca pratigṛhya ca || patatyajñānato vipro jñānātsāmyantu gacchati

124

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि ।।। यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम्

vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani ||| yatpuṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam

125

सा चेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपयन्त्रिता।। कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव तदस्याः पावनं स्मृतम्

sā cetpunaḥ praduṣyeta sadṛśenopayantritā|| kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtam

126

यत्करोत्यैकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः ।। तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वषैर्व्यपोहति

yatkarotyaikarātreṇa vṛṣalīsevanaṃ dvijaḥ || tadbhaikṣyabhugjapannityaṃ tribhirvaṣairvyapohati

127

एषा पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः ।। पतितैः संप्रयुक्तानां चेमाः शृणुत निष्कृतीः

eṣā pāpakṛtāmuktā caturṇāmapi niṣkṛtiḥ || patitaiḥ saṃprayuktānāṃ cemāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ

128

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।। याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात्

saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran || yājanādhyāpanādyaunānna tu yānāsanāśanāt

129

यो येन पतितेनैवं संसर्गं याति मानवः ।। स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये

yo yena patitenaivaṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ || sa tasyaiva vrataṃ kuryāttatsaṃsargasya śuddhaye

3.234.130

पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैर्बहिः ।। निन्दिते ऽहनि सायाह्ने ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधौ

patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavairbahiḥ || nindite 'hani sāyāhne jñātyṛtviggurusannidhau

131

दासीघटमपां पूर्णं पर्यस्येत्प्रेतवत्सदा ।। अहोरात्रमुपासीरन्नशौचं बान्धवैः सह

dāsīghaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavatsadā || ahorātramupāsīrannaśaucaṃ bāndhavaiḥ saha

132

निवर्तयेरंस्तस्मात्तु सम्भाषणसहाशने ।। दायादस्य प्रदानश्च यात्रामेव च लौकिके

nivartayeraṃstasmāttu sambhāṣaṇasahāśane || dāyādasya pradānaśca yātrāmeva ca laukike

133

ज्येष्ठता च निवर्त्तेत ज्येष्ठं वापि च यद्वसु ।। ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान्गुणतोऽधिकः

jyeṣṭhatā ca nivartteta jyeṣṭhaṃ vāpi ca yadvasu || jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāccāsya yavīyānguṇato'dhikaḥ

134

प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भमपां नवम् ।। तेनैव सार्धं प्राश्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशय

prāyaścitte tu carite pūrṇakumbhamapāṃ navam || tenaiva sārdhaṃ prāśyeyuḥ snātvā puṇyajalāśaya

135

स त्वप्सु तं घटं प्रास्य प्रविश्य भवनं स्वकम् ।। सर्वाणि ज्ञातिकार्याणि यथापूर्वं समाचरेत्

sa tvapsu taṃ ghaṭaṃ prāsya praviśya bhavanaṃ svakam || sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret

136

एतमेव विधिं कुयार्द्योषित्सु पतितास्वपि ।। वस्त्रान्नपानं देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिके

etameva vidhiṃ kuyārdyoṣitsu patitāsvapi || vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuśca gṛhāntike

137

एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं कञ्चित्समाचरेत् ।। कृतनिर्णेजनाश्चैनान्न जुगुप्सेत कर्हिचित्

enasvibhiranirṇiktairnārthaṃ kañcitsamācaret || kṛtanirṇejanāścainānna jugupseta karhicit

138

बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।। शरणागतहन्तॄँश्च स्त्रीहन्तॄँश्च न संवसेत्

bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ || śaraṇāgatahantṝm̐śca strīhantṝm̐śca na saṃvaset

139

येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।। ताँश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत्

yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānūcyeta yathāvidhi || tām̐ścārayitvā trīnkṛcchrānyathāvidhyupanāyayet

3.234.140

प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।। ब्रह्मणा च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत्

prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthāstu ye dvijāḥ || brahmaṇā ca parityaktāsteṣāmapyetadādiśet

141

यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ।। तस्योत्सर्गेण शुद्ध्यन्ति जप्येन तपसैव च

yadgarhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam || tasyotsargeṇa śuddhyanti japyena tapasaiva ca

142

जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।। मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात्

japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ || māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate'satpratigrahāt

143

उपवासकृशन्तं तु गोव्रजात्पुनरागतम् ।। प्रणतं परिपृच्छेयुः साम्यं सौम्येच्छसीति किम्

upavāsakṛśantaṃ tu govrajātpunarāgatam || praṇataṃ paripṛccheyuḥ sāmyaṃ saumyecchasīti kim

144

सत्यमुक्त्वा तु विप्रेभ्यो विकिरेद्यवसङ्गवाम् ।। गोभिः प्रवर्तिते तीर्थे कुर्युस्तेऽस्य परिग्रहम्

satyamuktvā tu viprebhyo vikiredyavasaṅgavām || gobhiḥ pravartite tīrthe kuryuste'sya parigraham

145

व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म व ।। अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति

vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāmantyakarma va || abhicāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairviśuddhyati

146

शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः ।। संवत्सरं यवाहारस्तत्पापमपसेधति

śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ || saṃvatsaraṃ yavāhārastatpāpamapasedhati

147

श्वसृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ।। खराश्वोष्ट्रैर्वराहैश्च प्राणायामेन शुद्ध्यति

śvasṛgālakharairdaṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhireva ca || kharāśvoṣṭrairvarāhaiśca prāṇāyāmena śuddhyati

148

षष्ठान्नकालता मासं संहिताजप एव वा ।। होमाश्च सकला नित्यमपाङ्क्त्यानां विशोधनम्

ṣaṣṭhānnakālatā māsaṃ saṃhitājapa eva vā || homāśca sakalā nityamapāṅktyānāṃ viśodhanam

149

उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानञ्च कामतः ।। स्नात्वा च विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेन शुद्ध्यति

uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānañca kāmataḥ || snātvā ca vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śuddhyati

3.234.150

विनाद्भिरप्सु वाप्यन्तः शरीरे संनिवेश्य तु ।। सचैलो बहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुद्ध्यति

vinādbhirapsu vāpyantaḥ śarīre saṃniveśya tu || sacailo bahirāplutya gāmālabhya viśuddhyati

151

वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।। स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम्

vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame || snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam

152

हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्ता त्वङ्कारं तु गरीयसः ।। स्नात्वानश्नन्नहःशेषं चाभिवाद्य प्रसादयेत्

huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktā tvaṅkāraṃ tu garīyasaḥ || snātvānaśnannahaḥśeṣaṃ cābhivādya prasādayet

153

ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बद्ध्वा च वाससा ।। विवादे वापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्

tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe baddhvā ca vāsasā || vivāde vāpi nirjitya praṇipatya prasādayet

154

अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहन्य तु ।। जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते

avagūrya tvabdaśataṃ sahasramabhihanya tu || jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate

155

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णाति द्विजन्मनः ।। तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्त्ता नरकं वसेत्

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti dvijanmanaḥ || tāvantyabdasahasrāṇi tatkarttā narakaṃ vaset

156

अवगूर्याचरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।। कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्

avagūryācaretkṛcchramatikṛcchraṃ nipātane || kṛcchrātikṛcchraṃ kurvīta viprasyotpādya śoṇitam

157

वेदाभ्यासोन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।। नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि

vedābhyāsonvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyā kṣamā || nāśayantyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

158

यथैव तेजसा वह्निः प्राप्तान्निर्दहति क्षणात् ।। तथा ज्ञानाग्निना पापं कृत्स्नं दहति वेदवित्

yathaiva tejasā vahniḥ prāptānnirdahati kṣaṇāt || tathā jñānāgninā pāpaṃ kṛtsnaṃ dahati vedavit

159

पापानुबन्धं पुरुषस्य शक्तिं देशं च कालं च तथा विदित्वा ।। अनुक्तशुद्धिः प्रविचार्य देया उक्ते तथैतच्च निरूपणीयम्

pāpānubandhaṃ puruṣasya śaktiṃ deśaṃ ca kālaṃ ca tathā viditvā || anuktaśuddhiḥ pravicārya deyā ukte tathaitacca nirūpaṇīyam

234

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु प्रायश्चित्तवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu prāyaścittavarṇano nāma catustriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यधाविधि ।। अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोधत

haṃsa uvāca || ityetadenasāmuktaṃ prāyaścittaṃ yadhāvidhi || ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodhata

2

सव्याहृतीकाप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश ।। अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः

savyāhṛtīkāpraṇavāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa || api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ

3

कौत्सं जप्त्वाज इत्येतद्वासिष्ठं च त्र्यृचं प्रति ।। माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति

kautsaṃ japtvāja ityetadvāsiṣṭhaṃ ca tryṛcaṃ prati || māhitraṃ śuddhavatyaśca surāpo'pi viśudhyati

4

सकृज्जप्त्वास्यवामीयं शिवसंकल्पमेव च ।। अपहृत्य सुवर्णं तु क्षणाद्भवति निर्मलः

sakṛjjaptvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpameva ca || apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇādbhavati nirmalaḥ

5

हविष्मन्तीयमभ्यस्य न तमंह इतीति च ।। जप्त्वा तु पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः

haviṣmantīyamabhyasya na tamaṃha itīti ca || japtvā tu pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ

6

एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनोदनम् ।। अपेत्यृचं जपेदब्दं यत्किञ्चेदमितीति च

enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣannapanodanam || apetyṛcaṃ japedabdaṃ yatkiñcedamitīti ca

7

प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् ।। जपंस्तरत्समन्दीयं पूयते मानवस्त्र्यहात्

pratigṛhyāpratigrāhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam || japaṃstaratsamandīyaṃ pūyate mānavastryahāt

8

सोमारौद्रं तु बह्वेना मासमभ्यस्य शुध्यति ।। स्रवन्त्यामाचरन्स्नानमर्यम्णमिति च त्यृचम्

somāraudraṃ tu bahvenā māsamabhyasya śudhyati || sravantyāmācaransnānamaryamṇamiti ca tyṛcam

9

अब्दार्धमिन्द्रमित्येतदेनस्वी सप्तकं जपेत् ।। अप्रशस्तन्तु कृत्वाप्सु मासमासीत भैक्ष्यभुक्

abdārdhamindramityetadenasvī saptakaṃ japet || apraśastantu kṛtvāpsu māsamāsīta bhaikṣyabhuk

3.235.10

मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ।। सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वा नम इत्यृचम्

mantraiḥ śākalahomīyairabdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ || sugurvapyapahantyeno japtvā vā nama ityṛcam

11

उपपातकसंयुक्तोनुगच्छेद्गाः समाहितः ।। अभ्यस्याब्दं पावमानीर्भैक्ष्याहारो विशुध्यति

upapātakasaṃyuktonugacchedgāḥ samāhitaḥ || abhyasyābdaṃ pāvamānīrbhaikṣyāhāro viśudhyati

12

अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।। मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः

araṇye vā trirabhyasya prayato vedasaṃhitām || mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitastribhiḥ

13

त्र्यहं तूपवसेद्यस्तु त्रिरह्नोभ्युपयन्नपः ।। मुच्यते पातकैः सर्वैस्त्रिजपित्वाघमर्षणम्

tryahaṃ tūpavasedyastu trirahnobhyupayannapaḥ || mucyate pātakaiḥ sarvaistrijapitvāghamarṣaṇam

14

ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः ।। साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते

ṛksaṃhitāṃ trirabhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ || sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

15

यद्वाचिकं तस्य परस्य पुंसो यस्मिन्निबद्धं भुवनं समग्रम् ।। जपन्तमोङ्कारमतन्द्रितात्मा पापानि शीघ्रं प्रजहाति मर्त्यः

yadvācikaṃ tasya parasya puṃso yasminnibaddhaṃ bhuvanaṃ samagram || japantamoṅkāramatandritātmā pāpāni śīghraṃ prajahāti martyaḥ

235

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेय वज्रसंवादे हंसगीतासु रहस्यप्रायश्चित्तवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde haṃsagītāsu rahasyaprāyaścittavarṇano nāma pañcatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २३६-२४०

1

ऋषय ऊचुः ।। कर्माणि श्रोतुमिच्छामो यैः पापं विप्रणश्यति ।। प्राप्नोत्यभ्युदयं चैव पुरुषः पक्षिसत्तम

ṛṣaya ūcuḥ || karmāṇi śrotumicchāmo yaiḥ pāpaṃ vipraṇaśyati || prāpnotyabhyudayaṃ caiva puruṣaḥ pakṣisattama

2

हंस उवाच ।। त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ।। त्र्यहं परञ्च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरन्द्विजः

haṃsa uvāca || tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam || tryahaṃ parañca nāśnīyātprājāpatyaṃ carandvijaḥ

3

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam || ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam

4

एकैकं ग्रासमश्नीयात्त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् ।। त्र्यहं चोपवसेदन्यदतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

ekaikaṃ grāsamaśnīyāttryahāṇi trīṇi pūrvavat || tryahaṃ copavasedanyadatikṛcchraṃ carandvijaḥ

5

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो दधिक्षीर घृतानिलान ।। प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णं सकृत्स्नायी समाहितः

taptakṛcchraṃ caranvipro dadhikṣīra ghṛtānilāna || pratitryahaṃ pibeduṣṇaṃ sakṛtsnāyī samāhitaḥ

6

यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् ।। पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापापनोदनः

yatātmano'pramattasya dvādaśāhamabhojanam || parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpāpanodanaḥ

7

यथाकथञ्चित्पिण्डानां तिस्रोऽशीतिः समाहितः ।। मासेनाश्नन्हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम्

yathākathañcitpiṇḍānāṃ tisro'śītiḥ samāhitaḥ || māsenāśnanhaviṣyasya candrasyaiti salokatām

8

महाव्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः स्वयमन्वहम् ।। अहिंसासत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत्

mahāvyāhṛtibhirhomaḥ kartavyaḥ svayamanvaham || ahiṃsāsatyamakrodhamārjavaṃ ca samācaret

9

त्रिरह्नि त्रिर्निशायाञ्च सवासा जलमाविशेत् ।। स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव नाभिभाषेत कर्हिचित्

trirahni trirniśāyāñca savāsā jalamāviśet || strīśūdrapatitāṃścaiva nābhibhāṣeta karhicit

3.236.10

स्थानासनाभ्यां विहरेदशक्तोऽधःशयीत वा ।। ब्रह्मचारी व्रती च स्याद्गुरुदेवद्विजार्चकः

sthānāsanābhyāṃ viharedaśakto'dhaḥśayīta vā || brahmacārī vratī ca syādgurudevadvijārcakaḥ

11

सावित्रीं च जपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः ।। सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं प्रायश्चित्तार्थमादितः

sāvitrīṃ ca japennityaṃ pavitrāṇi ca śaktitaḥ || sarveṣveva vrateṣvevaṃ prāyaścittārthamāditaḥ

12

कृत्वा पापं हि संतप्य तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।। नैनं कुर्याम्पुनरिति निवृत्त्या पूयते तु सः

kṛtvā pāpaṃ hi saṃtapya tasmātpāpātpramucyate || nainaṃ kuryāmpunariti nivṛttyā pūyate tu saḥ

13

ख्यापनेनानुतापेन तपसाध्ययनेन च ।। पामकृन्मुच्यते पापात्तथा दानेन चापरः

khyāpanenānutāpena tapasādhyayanena ca || pāmakṛnmucyate pāpāttathā dānena cāparaḥ

14

यस्मिन्कर्मण्यपि कृते मनसः स्यादलाघवम् ।। तस्मिँस्तावत्तपः कुर्याद्यावत्तुष्टिकरं भवेत्

yasminkarmaṇyapi kṛte manasaḥ syādalāghavam || tasmim̐stāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet

15

पापस्य नाशस्तपसा विधेयो धर्मस्य वृद्धिस्तपसा विधेया ।। पापप्रणाशे त्वथ धर्मवृद्धौ कामाः समृध्यन्ति नरस्य विप्राः

pāpasya nāśastapasā vidheyo dharmasya vṛddhistapasā vidheyā || pāpapraṇāśe tvatha dharmavṛddhau kāmāḥ samṛdhyanti narasya viprāḥ

236

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु कृच्छ्रसान्तपनादिप्रायश्चित्तवर्णनो नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kṛcchrasāntapanādiprāyaścittavarṇano nāma ṣaṭtriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। ।। कर्मणा केन पुरुषः किमाप्नोति महामते ।। एतन्नः संशयं छिन्धि द्विजानां द्विजसत्तम

ṛṣaya ūcuḥ || || karmaṇā kena puruṣaḥ kimāpnoti mahāmate || etannaḥ saṃśayaṃ chindhi dvijānāṃ dvijasattama

2

हंस उवाच ।। दानेन भोगी भवति तपसा विन्दते महः ।। वृद्धोपसेवया विप्राः प्राज्ञो भवति मानवः

haṃsa uvāca || dānena bhogī bhavati tapasā vindate mahaḥ || vṛddhopasevayā viprāḥ prājño bhavati mānavaḥ

3

यज्ञेन लोकानाप्नोति पापनाशं हुतेन च ।। जप्येन कामानाप्नोति सत्येन च परां गतिम्

yajñena lokānāpnoti pāpanāśaṃ hutena ca || japyena kāmānāpnoti satyena ca parāṃ gatim

4

स्नानेन शुद्धिमाप्नोति प्राणायामाद्विशेषतः ।। ध्यानेन धारणाभिश्च पदमाप्नोत्यनुत्तमम्

snānena śuddhimāpnoti prāṇāyāmādviśeṣataḥ || dhyānena dhāraṇābhiśca padamāpnotyanuttamam

5

दमेन सर्वमाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति ।। शौचेन देवाः प्रीयन्ते प्रीयन्ते चोपवासतः

damena sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati || śaucena devāḥ prīyante prīyante copavāsataḥ

6

उपवासप्रतप्तानां कामावाप्तिर्ध्रुवं भवेत् ।। ददाति विपुलान्भोगान्संग्रामेष्वपलायिनाम्

upavāsaprataptānāṃ kāmāvāptirdhruvaṃ bhavet || dadāti vipulānbhogānsaṃgrāmeṣvapalāyinām

7

मधुमांसनिवृत्तोऽपि परं सौख्यमुपाश्नुते ।। अहिंसया त्वरोगी स्याद्दीर्घायुश्चाप्यहिंसया

madhumāṃsanivṛtto'pi paraṃ saukhyamupāśnute || ahiṃsayā tvarogī syāddīrghāyuścāpyahiṃsayā

8

रूपलावण्यसौभाग्यधनधान्ययुतः सदा ।। तीर्थानुसरणाद्विप्राः पापनाशमवाप्नुयात्

rūpalāvaṇyasaubhāgyadhanadhānyayutaḥ sadā || tīrthānusaraṇādviprāḥ pāpanāśamavāpnuyāt

9

सर्वकल्मषहीनश्च याँल्लोकान्मनसेच्छति ।। प्रतिश्रयप्रदानेन स्थानमाप्नोत्यनुत्तमम्

sarvakalmaṣahīnaśca yām̐llokānmanasecchati || pratiśrayapradānena sthānamāpnotyanuttamam

3.237.10

पूज्यपूजयिता विप्रा यशसा युज्यते नरः ।। अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः

pūjyapūjayitā viprā yaśasā yujyate naraḥ || abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ

11

समं कृत्वा विवर्धन्ते कीर्तिरार्युयशो बलम्

samaṃ kṛtvā vivardhante kīrtirāryuyaśo balam

12

ऋतुकालादृते भार्या तथैव परिवर्जयेत् ।। सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति

ṛtukālādṛte bhāryā tathaiva parivarjayet || sarvakāmānavāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati

13

उभौ कालौ तु भुञ्जानस्त्वन्तरा परिवर्जयेत् ।। पानीयमपि विप्रेन्द्रा ब्राह्मं लोकं प्रपद्यते

ubhau kālau tu bhuñjānastvantarā parivarjayet || pānīyamapi viprendrā brāhmaṃ lokaṃ prapadyate

14

अनेनैव विधानेन देशकालाशनो नरः ।। सर्वान्कामानवाप्नोति गतिमाप्नोत्यभीप्सिताम्

anenaiva vidhānena deśakālāśano naraḥ || sarvānkāmānavāpnoti gatimāpnotyabhīpsitām

15

तथा भोजनकाले तु मौनं यस्तु समाचरेत् ।। उपवासफलन्तस्य प्रत्यहं भोजने स्मृतम्

tathā bhojanakāle tu maunaṃ yastu samācaret || upavāsaphalantasya pratyahaṃ bhojane smṛtam

16

सर्वान्कामानवाप्नोति मौनी नक्ताशनस्सकृत् ।। नाप्नोति नारकं दुःखं नित्यस्नायी नरो बहिः

sarvānkāmānavāpnoti maunī naktāśanassakṛt || nāpnoti nārakaṃ duḥkhaṃ nityasnāyī naro bahiḥ

17

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।। श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate || śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat

18

पाद्यमासनमेवाथ दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।। दद्यादतिथिपूजार्थं यज्ञाः पञ्च सुदक्षिणाः

pādyamāsanamevātha dīpamannaṃ pratiśrayam || dadyādatithipūjārthaṃ yajñāḥ pañca sudakṣiṇāḥ

19

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।। अनुव्रजेदुपासीत यज्ञाः पञ्च सुदक्षिणाः

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām || anuvrajedupāsīta yajñāḥ pañca sudakṣiṇāḥ

3.237.20

स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च ।। चीर वल्कलसंवीत वासांस्याभरणानि च

sthaṇḍileṣu śayānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca || cīra valkalasaṃvīta vāsāṃsyābharaṇāni ca

21

वाहनासनयानानि योगात्मनि तपोधने ।। अग्नीनुपशयानस्य राजपौरुषमुच्यते

vāhanāsanayānāni yogātmani tapodhane || agnīnupaśayānasya rājapauruṣamucyate

22

रसानां प्रति संहारे सौभाग्यमधिगच्छति ।। आमिषप्रतिसंहारे सर्वान्कामानवाप्नुयात्

rasānāṃ prati saṃhāre saubhāgyamadhigacchati || āmiṣapratisaṃhāre sarvānkāmānavāpnuyāt

23

अर्वाक्शिरास्तु यो लम्बेत्तोयवासं च यो वसेत् ।। सततं चैकशायी च लभते चेप्सितां गतिम्

arvākśirāstu yo lambettoyavāsaṃ ca yo vaset || satataṃ caikaśāyī ca labhate cepsitāṃ gatim

24

वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपासतः ।। अक्षयास्तस्य वै लोकाः सर्वकामप्रदाः स्मृताः

vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānamupāsataḥ || akṣayāstasya vai lokāḥ sarvakāmapradāḥ smṛtāḥ

25

धनं भवति दानेन मौनेनाज्ञां प्रयच्छति ।। उपभोगाँश्च तपसा ब्रह्मचर्येण जीवितम्

dhanaṃ bhavati dānena maunenājñāṃ prayacchati || upabhogām̐śca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam

26

रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते ।। फलं फलाशिनां राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां फलम्

rūpamaiśvaryamārogyamahiṃsāphalamaśnute || phalaṃ phalāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ phalam

27

पुष्पाशिनां तथैश्वर्यं धनं शाकाशिनां महत् ।। पयोभक्ष्या दिवं यांति अब्भक्ष्याश्चामितां गतिम्

puṣpāśināṃ tathaiśvaryaṃ dhanaṃ śākāśināṃ mahat || payobhakṣyā divaṃ yāṃti abbhakṣyāścāmitāṃ gatim

28

दंतोलूखलिको विप्रो यश्चाप्युञ्छेन जीवति ।। कापोतीञ्चाश्रितो वृत्तिं यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात्

daṃtolūkhaliko vipro yaścāpyuñchena jīvati || kāpotīñcāśrito vṛttiṃ yatheṣṭāṅgatimāpnuyāt

29

प्रायोपवेशनाद्राज्यं सर्वत्र फलमश्नुते।। स्वर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलमुत्तमम्

prāyopaveśanādrājyaṃ sarvatra phalamaśnute|| svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulamuttamam

3.237.30

गवोढाः शाकदीक्षायाः स्वर्गकामी तृणाशनः

gavoḍhāḥ śākadīkṣāyāḥ svargakāmī tṛṇāśanaḥ

31

त्र्यहस्त्रिषवणं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ।। यज्ञयाजी तथाप्नोति याँल्लोकान्मनसेच्छति

tryahastriṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet || yajñayājī tathāpnoti yām̐llokānmanasecchati

32

उपवासं च दीक्षां चाप्यभिषेकं च वै द्विजाः ।। कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते

upavāsaṃ ca dīkṣāṃ cāpyabhiṣekaṃ ca vai dvijāḥ || kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate

33

अधीत्य सर्वान्वेदान्वै सर्वदुःखैर्विमुच्यते ।। मानसं हि धनं धर्मः स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

adhītya sarvānvedānvai sarvaduḥkhairvimucyate || mānasaṃ hi dhanaṃ dharmaḥ svargalokamavāpnuyāt

34

येन प्रीणाति पितरं तेन प्रीतः प्रजापतिः।। प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता

yena prīṇāti pitaraṃ tena prītaḥ prajāpatiḥ|| prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā

35

येन प्रीणात्युपाध्यायन्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्।। सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः

yena prīṇātyupādhyāyantena syādbrahma pūjitam|| sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ

36

अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ।। गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यं श्राद्धेषु सन्ततिः

anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ || guruśuśrūṣayā vidyā nityaṃ śrāddheṣu santatiḥ

37

नित्यस्नायी भवेद्दक्षः संध्ये तु द्वे जपन्सदा।। द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं वापि पुष्कलम्

nityasnāyī bhaveddakṣaḥ saṃdhye tu dve japansadā|| dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ vāpi puṣkalam

38

देवशुश्रूषया कामान्यथेष्टान्प्राप्नुयान्नरः ।। सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशोकैः प्रमुच्यते

devaśuśrūṣayā kāmānyatheṣṭānprāpnuyānnaraḥ || sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokaiḥ pramucyate

39

केशश्मश्रून्वारयतः त्वग्र्या भवति सन्ततिः ।। गन्धमाल्यान्निवृत्त्या तु कीर्तिर्भवति पुष्कला

keśaśmaśrūnvārayataḥ tvagryā bhavati santatiḥ || gandhamālyānnivṛttyā tu kīrtirbhavati puṣkalā

3.237.40

परिचर्यारतः सम्यङ् न रोगैस्त्वभिभूयते ।। गोलोकमाप्नोति तथा गवाञ्च परिचर्यया

paricaryārataḥ samyaṅ na rogaistvabhibhūyate || golokamāpnoti tathā gavāñca paricaryayā

41

देवमाल्यापनयनात्पादशौचाद्द्विजस्य तु ।। श्रान्तसंवाहनाद्विप्राः सुखमत्यन्तमश्नुते

devamālyāpanayanātpādaśaucāddvijasya tu || śrāntasaṃvāhanādviprāḥ sukhamatyantamaśnute

42

जले सप्तसहस्राणि एकादश हुताशने ।। भृगुप्रपाते च दश संग्रामे विंशतिस्तथा

jale saptasahasrāṇi ekādaśa hutāśane || bhṛguprapāte ca daśa saṃgrāme viṃśatistathā

43

नरो वर्षसहस्राणि तनुं त्यक्त्वा तु मोदते । अनाशके तु धर्मज्ञाः परिसंख्या न विद्यते

naro varṣasahasrāṇi tanuṃ tyaktvā tu modate | anāśake tu dharmajñāḥ parisaṃkhyā na vidyate

44

मेरौ साधयते राज्यं यथेष्टं भुवि जायते ।। महाप्रस्थानमाविश्य यथेष्टां गतिमाप्नुयात्

merau sādhayate rājyaṃ yatheṣṭaṃ bhuvi jāyate || mahāprasthānamāviśya yatheṣṭāṃ gatimāpnuyāt

45

वह्निप्रवेशनियतममीष्टं लोकमश्नुते ।। वारुणं लोकमाप्नोति त्यक्त्वाम्भसि तनुं नरः

vahnipraveśaniyatamamīṣṭaṃ lokamaśnute || vāruṇaṃ lokamāpnoti tyaktvāmbhasi tanuṃ naraḥ

46

अनार्तो व्याधिरहितो न त्यजेदात्मनस्तनुम् ।। असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।। ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः

anārto vyādhirahito na tyajedātmanastanum || asūryā nāma te lokā andhena tamasā vṛtāḥ || tām̐ste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ

47

अनिष्टैरात्मनो ज्ञात्वा मृत्युकालमुपस्थितम् ।। व्याधितो भिषजा त्यक्तः पूर्णे चायुषि वासके

aniṣṭairātmano jñātvā mṛtyukālamupasthitam || vyādhito bhiṣajā tyaktaḥ pūrṇe cāyuṣi vāsake

48

यथागमानुसारेण संत्यजेदात्मनस्तनुम् ।। तस्मिन्काले तनुत्यागाद्यथोक्तं फलमाप्नुयात्

yathāgamānusāreṇa saṃtyajedātmanastanum || tasminkāle tanutyāgādyathoktaṃ phalamāpnuyāt

49

आयुषस्तु परं दृष्टं मरणं ब्राह्मण द्वयोः ।। क्षत्रियस्य तु सङ्ग्रामे मृते भर्तरि योषितः

āyuṣastu paraṃ dṛṣṭaṃ maraṇaṃ brāhmaṇa dvayoḥ || kṣatriyasya tu saṅgrāme mṛte bhartari yoṣitaḥ

3.237.50

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् ।। आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः

brāhmaṇārthe gavārthe vā yastyajedātmanastanum || ātmānaṃ yūpamutsṛjya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ

51

शष्पं मृगखरोत्सृष्टं यो मृगैः सह सेवते ।। दीक्षितो वै मुदा युक्तः स गच्छत्यमरावतीम्

śaṣpaṃ mṛgakharotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevate || dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchatyamarāvatīm

52

रोवलं शीर्णपर्णं वा तद्व्रतं यो निषेवते ।। शान्तो यो मनसा नित्यं स गच्छेत्परमाङ्गतिम्

rovalaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tadvrataṃ yo niṣevate || śānto yo manasā nityaṃ sa gacchetparamāṅgatim

53

वायुभक्ष्योम्बुभक्ष्यो वा फलमूलाशनोपि वा ।। यक्षेशैश्वर्यमादाय मोदतेऽप्सरसाङ्गणैः

vāyubhakṣyombubhakṣyo vā phalamūlāśanopi vā || yakṣeśaiśvaryamādāya modate'psarasāṅgaṇaiḥ

54

अग्नियोगवहो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा ।। तीर्त्त्वा द्वादशवर्षाणि राजा भवति पार्थिवः

agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā || tīrttvā dvādaśavarṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ

55

आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम् ।। व्रतं संसाध्य काले तु राजा भवति पार्थिवः

āhāraniyamaṃ kṛtvā munirdvādaśavārṣikam || vrataṃ saṃsādhya kāle tu rājā bhavati pārthivaḥ

56

स्थण्डिले शुद्धमाकाशं परिगृह्य समन्ततः ।। प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

sthaṇḍile śuddhamākāśaṃ parigṛhya samantataḥ || praviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm

57

स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च ।। गृहाणि शयनार्हाणि चन्द्रशुभ्राणि ब्राह्मणः

sthaṇḍilasya phalānyāhuryānāni śayanāni ca || gṛhāṇi śayanārhāṇi candraśubhrāṇi brāhmaṇaḥ

58

आत्मानमुपजीवन्यो नियतो नियताशनः ।। देहं चानशने त्यक्त्वा स स्वर्गं समुपाश्नुते

ātmānamupajīvanyo niyato niyatāśanaḥ || dehaṃ cānaśane tyaktvā sa svargaṃ samupāśnute

59

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।। अश्मना चरणौ हत्वा गुह्यकेषु च मोदते

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm || aśmanā caraṇau hatvā guhyakeṣu ca modate

3.237.60

साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।। तीर्त्वा द्वादशवर्षाणि दीक्षामेकांमनोगताम् ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति देवैश्च सह मोदते

sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ || tīrtvā dvādaśavarṣāṇi dīkṣāmekāṃmanogatām || svargalokamavāpnoti devaiśca saha modate

61

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।। हुत्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm || hutvāgnau dehamutsṛjya vahniloke mahīyate

62

यस्तु विप्रो यथान्यायं दीक्षितो नियतेन्द्रियः ।। आत्मन्यात्मानमादाय निर्द्वन्द्वो धर्मलालसः

yastu vipro yathānyāyaṃ dīkṣito niyatendriyaḥ || ātmanyātmānamādāya nirdvandvo dharmalālasaḥ

63

चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेतां मनोगताम्।। अरणीसहितः स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृतम्

cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmetāṃ manogatām|| araṇīsahitaḥ skandhe baddhvā gacchatyanāvṛtam

64

वीराद्ध्वानमनानीत्य वीरासनरतस्सदा ।। वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात्

vīrāddhvānamanānītya vīrāsanaratassadā || vīrasthāyī ca satataṃ sa vīragatimāpnuyāt

65

धीरलोकगतो वीरो वीरयोगवहः सदा ।। सत्वस्थः सर्वमुत्सृज्य दीक्षितो नियतः शुचिः ।। शक्रलोकगतः श्रीमान्मोदते दिवि देववत्

dhīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadā || satvasthaḥ sarvamutsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ || śakralokagataḥ śrīmānmodate divi devavat

66

उपवासव्रतैर्दान्ता अहिंसासत्यवादिनः ।। संसिद्धाः प्रेत्य गन्धर्वैः सह मोदन्त्यनामयाः

upavāsavratairdāntā ahiṃsāsatyavādinaḥ || saṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modantyanāmayāḥ

67

मण्डूकयोगशयना यथास्थानं यथाविधि ।। दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मोदते

maṇḍūkayogaśayanā yathāsthānaṃ yathāvidhi || dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate

68

आर्द्रवासास्तु शिशिरे व्रतं वहति यो नरः ।। द्वादशाब्दानि नियतं राजा भवति पार्थिवः

ārdravāsāstu śiśire vrataṃ vahati yo naraḥ || dvādaśābdāni niyataṃ rājā bhavati pārthivaḥ

69

वर्षरात्रे तथा यश्च भवत्याकाशसाधकः ।। अनपस्तीर्थशायी च राजा भवति पार्थिवः

varṣarātre tathā yaśca bhavatyākāśasādhakaḥ || anapastīrthaśāyī ca rājā bhavati pārthivaḥ

3.237.70

त्यक्त्वा वनगताः प्राणान्सप्तपूर्वांस्तथापरान् ।। नरांस्तारयिता दुःखादात्मानं च विशेषतः

tyaktvā vanagatāḥ prāṇānsaptapūrvāṃstathāparān || narāṃstārayitā duḥkhādātmānaṃ ca viśeṣataḥ

71

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।। तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ || tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute

72

यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् ।। तस्यां तस्यामवस्थायां तत्फलमुपाश्नुते

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham || tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tatphalamupāśnute

73

नरेण हि कृतं कर्म सदा पञ्चेन्द्रियैरिह ।। ते ह्यस्य साक्षिणो नित्यं षष्ठ आत्मा तथैव च

nareṇa hi kṛtaṃ karma sadā pañcendriyairiha || te hyasya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca

74

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।। एवमेतत्कृतं कर्म कर्त्तारमनुविन्दति

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram || evametatkṛtaṃ karma karttāramanuvindati

75

अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं द्विजपुङ्गवाः ।। सुकृतं दुष्कृतं वापि तस्मात्सुकृतमाचरेत्

avaśyaṃ hi kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ dvijapuṅgavāḥ || sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi tasmātsukṛtamācaret

76

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।। स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम्

acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca || svakālaṃ nātivartante tathā karma purā kṛtam

77

यन्मन्त्रे भवति वृथाभियुज्यमाने यत्सत्ये भवति वृथाभिपूयमाने ।। यच्चाग्नौ भवति वृथाभिहूयमाने तत्सर्वं भवति वृथाभिधीयमाने

yanmantre bhavati vṛthābhiyujyamāne yatsatye bhavati vṛthābhipūyamāne || yaccāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne tatsarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne

237

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु कर्मफलविवेको नाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu karmaphalaviveko nāma saptatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। दृष्टारिष्टस्य भवता देहत्यागः प्रकीर्त्तितः ।। तस्मादस्माकमाचक्ष्व त्वरिष्टानि महामते

ṛṣaya ūcuḥ || dṛṣṭāriṣṭasya bhavatā dehatyāgaḥ prakīrttitaḥ || tasmādasmākamācakṣva tvariṣṭāni mahāmate

2

हंस उवाच ।। प्रवृत्तेर्विकृतिर्नॄणां बुद्धीन्द्रियशरीरजा ।। अकस्माद्दृश्यते येषां तेषां मरणमादिशेत्

haṃsa uvāca || pravṛttervikṛtirnṝṇāṃ buddhīndriyaśarīrajā || akasmāddṛśyate yeṣāṃ teṣāṃ maraṇamādiśet

3

एतत्समासात्कथितं विस्तरोऽयमतः परम् ।। सूक्ष्मारिष्टावबोधार्थं तथा स्पष्टार्थमेव च

etatsamāsātkathitaṃ vistaro'yamataḥ param || sūkṣmāriṣṭāvabodhārthaṃ tathā spaṣṭārthameva ca

4

न तु कर्मणि यो व्यभ्रे प्रभाकर्म निशाभृतः ।। छायां चन्द्रार्कयोर्वापि तयोश्च गमनं तथा

na tu karmaṇi yo vyabhre prabhākarma niśābhṛtaḥ || chāyāṃ candrārkayorvāpi tayośca gamanaṃ tathā

5

देवमार्गे प्रभा वह्नेर्ध्रुवं तारामरुन्धतीम् ।। पश्यत्यदृष्टामन्यैर्वा मृत्युः स्यात्तस्य वत्सरात्

devamārge prabhā vahnerdhruvaṃ tārāmarundhatīm || paśyatyadṛṣṭāmanyairvā mṛtyuḥ syāttasya vatsarāt

6

सप्रभानामथान्येषां प्रभां यस्तु न पश्यति ।। तस्यैकादशमे मासे मरणं परिकीर्तितम्

saprabhānāmathānyeṣāṃ prabhāṃ yastu na paśyati || tasyaikādaśame māse maraṇaṃ parikīrtitam

7

सुवर्णं रजतं मूत्रं पुरीषं वमते निशि ।। स्वप्ने स मासे दशमे प्रयाति यममन्दिरम्

suvarṇaṃ rajataṃ mūtraṃ purīṣaṃ vamate niśi || svapne sa māse daśame prayāti yamamandiram

8

रक्षःप्रेतपिशाचानां यक्षाणामपि दर्शनात् ।। अतीन्द्रियाणामन्येषां नवमे मरणं धुवम्

rakṣaḥpretapiśācānāṃ yakṣāṇāmapi darśanāt || atīndriyāṇāmanyeṣāṃ navame maraṇaṃ dhuvam

9

दौर्बल्यं जायते यस्य बहुसम्पन्नभोजिनः ।। अनश्नन्तोऽपि पीनत्वमष्टमे स्यात्स मृत्युभाक्

daurbalyaṃ jāyate yasya bahusampannabhojinaḥ || anaśnanto'pi pīnatvamaṣṭame syātsa mṛtyubhāk

3.238.10

पदं चासकलं यस्य खण्डं विकृतमेव वा ।। पांसुकर्दमयोर्दृश्येत्सप्तमे मासि मृत्युभाक्

padaṃ cāsakalaṃ yasya khaṇḍaṃ vikṛtameva vā || pāṃsukardamayordṛśyetsaptame māsi mṛtyubhāk

11

क्रव्यादाः पक्षिणो यस्य मूर्ध्नि लीयन्ति वै द्विजाः।। काकश्येनादयस्तस्य पष्ठे मरणमादिशेत्

kravyādāḥ pakṣiṇo yasya mūrdhni līyanti vai dvijāḥ|| kākaśyenādayastasya paṣṭhe maraṇamādiśet

12

यस्य गोमयचूर्णाभं शरीरान्मृज्यते रजः ।। स्वदेहच्छायाविकृतिः पञ्चमे स तु मृत्युभाक्

yasya gomayacūrṇābhaṃ śarīrānmṛjyate rajaḥ || svadehacchāyāvikṛtiḥ pañcame sa tu mṛtyubhāk

13

अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा चतुर्थे म्रियते ध्रुवम्

anabhre vidyutaṃ dṛṣṭvā caturthe mriyate dhruvam

14

शक्रचापं जले दृष्ट्वा गगनं वा द्विजोत्तमाः ।। अविद्यमानं धर्मज्ञस्तृतीये म्रियते ध्रुवम्

śakracāpaṃ jale dṛṣṭvā gaganaṃ vā dvijottamāḥ || avidyamānaṃ dharmajñastṛtīye mriyate dhruvam

15

अवघट्टनं नेत्रस्य विना रोगं यदा भवेत् ।। एकस्य यदि वा दृश्येत्स्थानभ्रंशो विधीयते

avaghaṭṭanaṃ netrasya vinā rogaṃ yadā bhavet || ekasya yadi vā dṛśyetsthānabhraṃśo vidhīyate

16

मासेन विकृता नासा वक्रा च मरणप्रदा

māsena vikṛtā nāsā vakrā ca maraṇapradā

17

अर्धमासेन दुर्गन्धप्रभवं स्वशरीरतः ।। परचक्षुषि यश्छायामात्मनस्तु न पश्यति।। स पश्यति महाभागा द्वादशाहेन वै यमम्

ardhamāsena durgandhaprabhavaṃ svaśarīrataḥ || paracakṣuṣi yaśchāyāmātmanastu na paśyati|| sa paśyati mahābhāgā dvādaśāhena vai yamam

18

निर्वाणदीपगन्धं तु यस्तु नाघ्राति मानवः ।। सप्ताहेन तु धर्मज्ञाः पश्यत्यर्कसुतं ध्रुवम्

nirvāṇadīpagandhaṃ tu yastu nāghrāti mānavaḥ || saptāhena tu dharmajñāḥ paśyatyarkasutaṃ dhruvam

19

सद्यः स्नातानुलिप्तस्य हृत्पादशिरसा भवेत् ।। क्षिप्रं संशोषणं तस्य त्र्यहान्मरणमादिशेत्

sadyaḥ snātānuliptasya hṛtpādaśirasā bhavet || kṣipraṃ saṃśoṣaṇaṃ tasya tryahānmaraṇamādiśet

3.238.20

गण्डयोस्तिलकान्रक्तान्वर्णवैकृतमेव च ।। अहोरात्रेण मरणं पुरुषस्य समादिशेत्

gaṇḍayostilakānraktānvarṇavaikṛtameva ca || ahorātreṇa maraṇaṃ puruṣasya samādiśet

21

अङ्गुलिभ्यान्तु पिहिते श्रोत्रे तु न शृणोति यः

aṅgulibhyāntu pihite śrotre tu na śṛṇoti yaḥ

22

शब्दं न पश्येत्तु मुखं निर्मले दर्पणे तथा ।। पश्येच्च पुरुषान्प्राप्तान्सद्यो मरणमादिशेत्

śabdaṃ na paśyettu mukhaṃ nirmale darpaṇe tathā || paśyecca puruṣānprāptānsadyo maraṇamādiśet

23

मूर्धधूमविनाशे तु जलार्द्राद्वा तदुद्भवेत् ।। नासाभङ्गेन धर्मज्ञा द्व्यहान्मरणमादिशेत्

mūrdhadhūmavināśe tu jalārdrādvā tadudbhavet || nāsābhaṅgena dharmajñā dvyahānmaraṇamādiśet

24

स्पर्शदृष्टिरसप्राणशब्दचेष्टाविपर्ययः ।। दृश्यते तु मुमूर्षूणां स्वस्थातुरशरीरिणाम्

sparśadṛṣṭirasaprāṇaśabdaceṣṭāviparyayaḥ || dṛśyate tu mumūrṣūṇāṃ svasthāturaśarīriṇām

25

श्लक्ष्णं खगं वरं लक्ष्म शीतोष्णस्य विपर्ययः ।। अकस्माद्वेत्ति यो देही दुर्लभं तस्य जीवितम्

ślakṣṇaṃ khagaṃ varaṃ lakṣma śītoṣṇasya viparyayaḥ || akasmādvetti yo dehī durlabhaṃ tasya jīvitam

26

तोयवन्मेदिनीं तोयं मेदिनीमिव पश्यति ।। अतीन्द्रियं निरीक्षेत न वीक्षेत करस्थितम्

toyavanmedinīṃ toyaṃ medinīmiva paśyati || atīndriyaṃ nirīkṣeta na vīkṣeta karasthitam

27

पृथिवीमिव चाकाशं चाकाशमिव मेदिनीम् ।। आकाशमिव चात्मानं पूर्णमिन्दुमथातिथौ

pṛthivīmiva cākāśaṃ cākāśamiva medinīm || ākāśamiva cātmānaṃ pūrṇamindumathātithau

28

शुक्लकृष्णविपर्यासं स्थूलसूक्ष्मविपर्ययम् ।। विपर्यासं सदसतां दृश्यते जीवितक्षये

śuklakṛṣṇaviparyāsaṃ sthūlasūkṣmaviparyayam || viparyāsaṃ sadasatāṃ dṛśyate jīvitakṣaye

29

षण्णां रसानां पर्यास इष्टानिष्टविपर्ययः।। सर्वथा ग्रहणं पश्यन्निग्रहातीन्द्रियग्रहः

ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paryāsa iṣṭāniṣṭaviparyayaḥ|| sarvathā grahaṇaṃ paśyannigrahātīndriyagrahaḥ

3.238.30

अभक्ष्यलौल्यमत्यर्थं मरणायोपजायते ।। शोभनाशोभनघ्रेयग्रहणे तु विपर्ययः

abhakṣyalaulyamatyarthaṃ maraṇāyopajāyate || śobhanāśobhanaghreyagrahaṇe tu viparyayaḥ

31

इष्टैरनिष्टैः संयोगोऽनिष्टैरिष्टसमागमः ।। भयधैर्यविपर्यासो जायते प्राणसंक्षये

iṣṭairaniṣṭaiḥ saṃyogo'niṣṭairiṣṭasamāgamaḥ || bhayadhairyaviparyāso jāyate prāṇasaṃkṣaye

32

अतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा सतमस्कोऽतिशीतलः ।। उच्छ्वास प्राणसन्त्यागे गतासूनां प्रजायते

atidīrgho'tihrasvo vā satamasko'tiśītalaḥ || ucchvāsa prāṇasantyāge gatāsūnāṃ prajāyate

33

अनाहतानां शब्दः स्यादाहतानामशब्दता ।। आहतानामशब्दत्वं मुमूर्षूणां नृणां गृहे

anāhatānāṃ śabdaḥ syādāhatānāmaśabdatā || āhatānāmaśabdatvaṃ mumūrṣūṇāṃ nṛṇāṃ gṛhe

34

उदक् प्रवृत्ते दिवसस्य नाथे पुण्ये दिने मोहविवर्जितस्य ।। नारायणे चेतसि संस्थिते वा मृत्युर्भवेत्पुण्यवतो द्विजेन्द्राः

udak pravṛtte divasasya nāthe puṇye dine mohavivarjitasya || nārāyaṇe cetasi saṃsthite vā mṛtyurbhavetpuṇyavato dvijendrāḥ

238

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ऋषीन्प्रति हंसगीतास्वरिष्टयोगवर्णनो नामाष्टत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakāṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ṛṣīnprati haṃsagītāsvariṣṭayogavarṇano nāmāṣṭatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। के दोषाः पापशमना मनुष्याणां विनाशकाः ।। के गुणाश्च महादेव नित्यमभ्युदयात्मकाः

ṛṣaya ūcuḥ || ke doṣāḥ pāpaśamanā manuṣyāṇāṃ vināśakāḥ || ke guṇāśca mahādeva nityamabhyudayātmakāḥ

2

हंस उवाच ।। सर्वेषामेव दोषाणामज्ञानः परमो मतः ।। अज्ञश्चाश्रद्धधानश्च संशयात्मा विनश्यति

haṃsa uvāca || sarveṣāmeva doṣāṇāmajñānaḥ paramo mataḥ || ajñaścāśraddhadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati

3

कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षो मानः सदैव च ।। अज्ञानेनावृतं जन्तुं निविशन्ते द्विजोत्तमाः

kāmaḥ krodhastathā lobho harṣo mānaḥ sadaiva ca || ajñānenāvṛtaṃ jantuṃ niviśante dvijottamāḥ

4

अज्ञानादेव पापानि विचिनोत्यविचक्षणः ।। अज्ञानादुत्पथं गत्वा नरकं प्रतिपद्यते

ajñānādeva pāpāni vicinotyavicakṣaṇaḥ || ajñānādutpathaṃ gatvā narakaṃ pratipadyate

5

अज्ञानेनावृतो जन्तुः शुभे मार्गे न तिष्ठति ।। अज्ञानशमने यत्नस्ततः कार्यो विजानता

ajñānenāvṛto jantuḥ śubhe mārge na tiṣṭhati || ajñānaśamane yatnastataḥ kāryo vijānatā

6

शास्त्रान्ववेक्षणं तस्य वृद्धसेवा तथैव च ।। तथा च गुरुशुश्रूषा त्वज्ञानशमनी मता

śāstrānvavekṣaṇaṃ tasya vṛddhasevā tathaiva ca || tathā ca guruśuśrūṣā tvajñānaśamanī matā

7

लोकद्वये नास्ति महानुभावा अज्ञानतुल्यः पुरुषस्य शत्रुः ।। अतो हि लोकद्वितयं सुखार्थी ज्ञाने तु कुर्यात्पुरुषः प्रयत्नम्

lokadvaye nāsti mahānubhāvā ajñānatulyaḥ puruṣasya śatruḥ || ato hi lokadvitayaṃ sukhārthī jñāne tu kuryātpuruṣaḥ prayatnam

239

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु ज्ञानवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu jñānavarṇano nāmaikonacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। पापेन सर्वदुःखानां नरो भवति भाजनम् ।। पापेन नरकं याति द्वेष्यश्चेह तथा भवेत्

haṃsa uvāca || || pāpena sarvaduḥkhānāṃ naro bhavati bhājanam || pāpena narakaṃ yāti dveṣyaśceha tathā bhavet

2

नरः पापसमाचारः पापादपि विनश्यति ।। पापमेकं परं दुःखं सर्वेषां द्विजपुङ्गवाः

naraḥ pāpasamācāraḥ pāpādapi vinaśyati || pāpamekaṃ paraṃ duḥkhaṃ sarveṣāṃ dvijapuṅgavāḥ

3

कृतपुण्योऽपि यः पापं करोति पुरुषः क्वचित् ।। स्वर्गेऽपि न सुखं तस्य तद्भयादुपजायते

kṛtapuṇyo'pi yaḥ pāpaṃ karoti puruṣaḥ kvacit || svarge'pi na sukhaṃ tasya tadbhayādupajāyate

4

स एकः पुरुषो लोके यस्य पापं न विद्यते ।। दीनान्धकृपणानाथांस्तथा च परमार्भकाः

sa ekaḥ puruṣo loke yasya pāpaṃ na vidyate || dīnāndhakṛpaṇānāthāṃstathā ca paramārbhakāḥ

5

तिर्यग्योनिगताश्चान्ये नरकेषु तथा परे ।। स्थावरासु च योनीषु तिर्यग्योनिषु चाप्यथ

tiryagyonigatāścānye narakeṣu tathā pare || sthāvarāsu ca yonīṣu tiryagyoniṣu cāpyatha

6

व्याधिबन्धवधक्लेशताडनान्यप्यनेकशः।। नरः प्राप्नोति धर्मज्ञस्तथा पापेन कर्मणा

vyādhibandhavadhakleśatāḍanānyapyanekaśaḥ|| naraḥ prāpnoti dharmajñastathā pāpena karmaṇā

7

ये पापहीनाः पुरुषाः प्रधानास्तेषां न दुःखं भवतीह किञ्चित् ।। तस्मात्प्रयत्नेन विवर्जनीयं पापं बुधैः पुण्यचयश्च कार्यः

ye pāpahīnāḥ puruṣāḥ pradhānāsteṣāṃ na duḥkhaṃ bhavatīha kiñcit || tasmātprayatnena vivarjanīyaṃ pāpaṃ budhaiḥ puṇyacayaśca kāryaḥ

240

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु पापनिदर्शनवर्णनो नाम चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pāpanidarśanavarṇano nāma catvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २४१-२४५

1

हंस उवाच ।। ।। कामानुसारी पुरुषः कामादनु विनश्यति ।। यस्तु केवलकामात्मा सोऽचिराद्भ्रश्यते श्रियः

haṃsa uvāca || || kāmānusārī puruṣaḥ kāmādanu vinaśyati || yastu kevalakāmātmā so'cirādbhraśyate śriyaḥ

2

कामानुसारी धर्मार्थौ न तिष्ठति चिरं नरः ।। तस्मात्कामं न सेवेत नरो धर्मार्थवर्जितम्

kāmānusārī dharmārthau na tiṣṭhati ciraṃ naraḥ || tasmātkāmaṃ na seveta naro dharmārthavarjitam

3

क्षयो धर्मार्थयोः कामे ध्रुवं भवति सेविते ।। कामान्धेन विजानाति कर्तव्यं किञ्चिदेव तु

kṣayo dharmārthayoḥ kāme dhruvaṃ bhavati sevite || kāmāndhena vijānāti kartavyaṃ kiñcideva tu

4

परदारे त्वगम्ये वा प्रपातं नावबुध्यते ।। ध्रुवं प्राणवियोगेऽपि क्रीडामीत्येव मन्यते

paradāre tvagamye vā prapātaṃ nāvabudhyate || dhruvaṃ prāṇaviyoge'pi krīḍāmītyeva manyate

5

यस्तु केवलकामात्मा धर्मार्थपरिवर्जितम् ।। काममासेवते नित्यं विज्ञेयः पुरुषाधमः

yastu kevalakāmātmā dharmārthaparivarjitam || kāmamāsevate nityaṃ vijñeyaḥ puruṣādhamaḥ

6

धर्मे क्षीणे तथैवार्थे काममासेविते द्विजः ।। ध्रुवं नरकपातः स्यान्नात्र कार्या विचारणा

dharme kṣīṇe tathaivārthe kāmamāsevite dvijaḥ || dhruvaṃ narakapātaḥ syānnātra kāryā vicāraṇā

7

धर्मार्थयुक्तं पुरुषस्तु कामं संसेवमानो हि न जातु कामैः ।। वियोगमाप्नोति ततस्तु विद्वान्धर्मार्थयुक्ते सततं निषेवेत्

dharmārthayuktaṃ puruṣastu kāmaṃ saṃsevamāno hi na jātu kāmaiḥ || viyogamāpnoti tatastu vidvāndharmārthayukte satataṃ niṣevet

241

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु कामकृत्यवर्णनोनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kāmakṛtyavarṇanonāmaikacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। नात्यर्थहर्षः कार्यस्तु कदाचिदपि पण्डितैः।। अत्यर्थहृष्टः पुरुषः कार्यं वेत्ति न किञ्चन

haṃsa uvāca || nātyarthaharṣaḥ kāryastu kadācidapi paṇḍitaiḥ|| atyarthahṛṣṭaḥ puruṣaḥ kāryaṃ vetti na kiñcana

2

सम्पदञ्चञ्चलां प्राप्य हर्षं प्राज्ञो विवर्जयेत् ।। दृष्टा हि बहवो नष्टा लोके सम्पत्प्रलम्बिताः

sampadañcañcalāṃ prāpya harṣaṃ prājño vivarjayet || dṛṣṭā hi bahavo naṣṭā loke sampatpralambitāḥ

3

सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा स्वभावं न त्यजेद्बुधः ।। चञ्चलाः सम्पदः सर्वाः स्वभावादेव वै द्विजाः

sampattau vā vipattau vā svabhāvaṃ na tyajedbudhaḥ || cañcalāḥ sampadaḥ sarvāḥ svabhāvādeva vai dvijāḥ

4

कस्तासां विश्वसेत्प्राज्ञो वेश्यास्स्त्रीणां यथा तथा ।। संसर्गान्मोहमाप्नोति तासां प्राप्नोति मानवः

kastāsāṃ viśvasetprājño veśyāsstrīṇāṃ yathā tathā || saṃsargānmohamāpnoti tāsāṃ prāpnoti mānavaḥ

5

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ || saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

6

न प्रज्ञा धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।। लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः

na prajñā dhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye || lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

7

प्राज्ञस्तु सम्यक्चपलां विदित्वा तां प्राप्य हर्षं परिवर्जयेत ।। सम्पद्विनाशे न च दुःखमीयाद्यद्भावि तद्भावि न तस्य नाशः

prājñastu samyakcapalāṃ viditvā tāṃ prāpya harṣaṃ parivarjayeta || sampadvināśe na ca duḥkhamīyādyadbhāvi tadbhāvi na tasya nāśaḥ

242

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु प्रहर्षदोषवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu praharṣadoṣavarṇano nāma dvicatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

2

हंस उवाच।। मानं विवर्जितं सद्भिर्वर्जनीयं सदा बुधैः।। मानेन नष्टा बहवो राजानः सपरिच्छदाः।।। ब्राह्मण्याच्च परिभ्रष्टा ब्राह्मणा बहवो द्विजाः।। सर्वदोषास्पदं मानं लोकद्वयविवातकम्

haṃsa uvāca|| mānaṃ vivarjitaṃ sadbhirvarjanīyaṃ sadā budhaiḥ|| mānena naṣṭā bahavo rājānaḥ saparicchadāḥ||| brāhmaṇyācca paribhraṣṭā brāhmaṇā bahavo dvijāḥ|| sarvadoṣāspadaṃ mānaṃ lokadvayavivātakam

3

युक्तायुक्तं न जानाति मानेन पुरुषाधमः ।। मानग्रस्तो नरो लोके गुरूनप्यवमन्यते

yuktāyuktaṃ na jānāti mānena puruṣādhamaḥ || mānagrasto naro loke gurūnapyavamanyate

4

करोत्यकार्यं पुरुषो मानेन च तथा ध्रुवम् ।। मानग्राहगृहीतस्य नास्ति मोक्षः कथञ्चन

karotyakāryaṃ puruṣo mānena ca tathā dhruvam || mānagrāhagṛhītasya nāsti mokṣaḥ kathañcana

5

कामः क्रोधश्च लोभश्च सर्वजन्तु विनाशकाः ।। मानग्रस्तं तु पुरुषमाविशन्ति द्विजोत्तमाः

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca sarvajantu vināśakāḥ || mānagrastaṃ tu puruṣamāviśanti dvijottamāḥ

6

मानाभिभूतश्च तथा नरकं प्रतिपद्यते ।। अप्रतिष्ठन्नरश्रेष्ठास्तस्मात्तं परिवर्जयेत्

mānābhibhūtaśca tathā narakaṃ pratipadyate || apratiṣṭhannaraśreṣṭhāstasmāttaṃ parivarjayet

7

शत्रुर्न मानेन समोऽस्ति पुंसो मानेन नाशं व्रजतीह जन्तुः ।। मानो हि तस्मात्परिवर्जनीयो बुधैस्तु नित्यं नरकस्य मार्गः

śatrurna mānena samo'sti puṃso mānena nāśaṃ vrajatīha jantuḥ || māno hi tasmātparivarjanīyo budhaistu nityaṃ narakasya mārgaḥ

243

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु मानदोषवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu mānadoṣavarṇano nāma tricatvāriṃśaduttaradviśata tamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। मदो विवर्जितः सद्भिर्वर्जनीयः प्रयत्नतः ।। मदे तु बहवो दोषा लोकद्वयविवातकाः

haṃsa uvāca || mado vivarjitaḥ sadbhirvarjanīyaḥ prayatnataḥ || made tu bahavo doṣā lokadvayavivātakāḥ

2

मत्तः कार्यं न जानाति गुरूनप्यवमन्यते ।। मत्तस्य नरकद्वारं नित्यं विप्रास्त्वपावृतम्

mattaḥ kāryaṃ na jānāti gurūnapyavamanyate || mattasya narakadvāraṃ nityaṃ viprāstvapāvṛtam

3

मत्तो भयं न जानाति मरणेऽप्यतिकुत्सिते ।। मत्तो मोहसमापन्नो न विजानाति किञ्चन

matto bhayaṃ na jānāti maraṇe'pyatikutsite || matto mohasamāpanno na vijānāti kiñcana

4

मदानामपि सर्वेषां ज्ञेयः पानमदोऽधमः ।। तेनाभिभूतः पुरुषो न मृतादतिरिच्यते

madānāmapi sarveṣāṃ jñeyaḥ pānamado'dhamaḥ || tenābhibhūtaḥ puruṣo na mṛtādatiricyate

5

अज्ञानतुल्यं न हि दोषमस्ति हेतुश्च तस्येह परो मदः स्यात् ।। तस्मात्प्रयत्नेन मदस्य हेतुर्नरेण पानं परिवर्जनीयम्

ajñānatulyaṃ na hi doṣamasti hetuśca tasyeha paro madaḥ syāt || tasmātprayatnena madasya heturnareṇa pānaṃ parivarjanīyam

244

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु मददोषवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu madadoṣavarṇano nāma catuścatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। लुब्धो दोषान्न जानाति लुब्धः पापं न बुध्यते ।। नरो लोभसमाविष्टो वशमेति तथापदाम्

haṃsa uvāca || || lubdho doṣānna jānāti lubdhaḥ pāpaṃ na budhyate || naro lobhasamāviṣṭo vaśameti tathāpadām

2

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा नखा जीर्यन्ति जीर्यतः ।। जीर्यन्ति जीर्यतो दन्तास्तृष्णा त्वेका न जीर्यते

jīryanti jīryataḥ keśā nakhā jīryanti jīryataḥ || jīryanti jīryato dantāstṛṣṇā tvekā na jīryate

3

तृष्णाखुनिरगाधेयमपूर्वा द्विजपुङ्गवाः।। पूर्यमाणापि सततं खन्यतेऽभ्यधिकं तया

tṛṣṇākhuniragādheyamapūrvā dvijapuṅgavāḥ|| pūryamāṇāpi satataṃ khanyate'bhyadhikaṃ tayā

4

न तां पूरयितुं शक्तः कदाचिदपि कश्चन ।। न तां पूरयितुं शक्ताः सर्वे सन्तोषमाश्रिताः

na tāṃ pūrayituṃ śaktaḥ kadācidapi kaścana || na tāṃ pūrayituṃ śaktāḥ sarve santoṣamāśritāḥ

5

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।। नालमेकस्य पर्याप्तमिति मत्वा शमं व्रजेत

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ || nālamekasya paryāptamiti matvā śamaṃ vrajeta

6

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।। योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ || yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

7

लुब्धस्य बन्धुर्न सुतो गुरुर्वा लुब्धस्य लोका न च लोकयात्रा ।। लुब्धस्य दोषाः सकलाः प्रदिष्टा लोकद्वये दुःखकराः सुरौघाः

lubdhasya bandhurna suto gururvā lubdhasya lokā na ca lokayātrā || lubdhasya doṣāḥ sakalāḥ pradiṣṭā lokadvaye duḥkhakarāḥ suraughāḥ

245

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु लोभदोषवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu lobhadoṣavarṇano nāma pañcacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २४६-२५०

1

हंस उवाच ।। क्रोध एकः परः शत्रुः क्रोध एको विनाशकृत् ।। क्रोधाभिभूतः पुरुषस्त्वात्मानमपि घातयेत्

haṃsa uvāca || krodha ekaḥ paraḥ śatruḥ krodha eko vināśakṛt || krodhābhibhūtaḥ puruṣastvātmānamapi ghātayet

2

अर्थानर्थौ न जानाति कार्याकार्यौ तथैव च ।। नरः क्रोधसमाविष्टो नान्यं मित्रमपि द्विजान्

arthānarthau na jānāti kāryākāryau tathaiva ca || naraḥ krodhasamāviṣṭo nānyaṃ mitramapi dvijān

3

गुरूनाक्षिपति क्रोधान्नैनं हि नमते जनः ।। अनर्थैः सह संसर्गस्तस्मात्क्रोधं विवर्जयेत्

gurūnākṣipati krodhānnainaṃ hi namate janaḥ || anarthaiḥ saha saṃsargastasmātkrodhaṃ vivarjayet

4

क्रोधं मूलमनर्थानां द्वारं हि नरकस्य च ।। आपदामास्पदं घोरन्तं प्रयत्नेन वर्जयेत्

krodhaṃ mūlamanarthānāṃ dvāraṃ hi narakasya ca || āpadāmāspadaṃ ghorantaṃ prayatnena varjayet

5

क्रोधेन विजितो यस्तु कथमन्यं स जेष्यति।। क्रोधे जिते जितं विद्धि त्रैलोक्यं सचराचरम्

krodhena vijito yastu kathamanyaṃ sa jeṣyati|| krodhe jite jitaṃ viddhi trailokyaṃ sacarācaram

6

अनर्थकारिणं क्रोधं यदा तेजस्विता मता ।। क्रोधे दोषमतः कृत्वा जितः क्रोधो महात्मभिः

anarthakāriṇaṃ krodhaṃ yadā tejasvitā matā || krodhe doṣamataḥ kṛtvā jitaḥ krodho mahātmabhiḥ

7

यज्ञश्च दानानि तपः पवित्रं तीर्थोपसेवा च तथैव वेदाः ।। क्रोधाभिभूतस्य भवन्ति मिथ्या नरस्य तस्मात्परिवर्जयेत्तम्

yajñaśca dānāni tapaḥ pavitraṃ tīrthopasevā ca tathaiva vedāḥ || krodhābhibhūtasya bhavanti mithyā narasya tasmātparivarjayettam

246

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु क्रोधदोषवर्णनो नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu krodhadoṣavarṇano nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। सर्वेषामेव पापानां नास्तिक्यं पातकं परम् ।। नास्तिक्याद्धि परं नास्ति किञ्चिन्पापं द्विजोत्तमाः

haṃsa uvāca || || sarveṣāmeva pāpānāṃ nāstikyaṃ pātakaṃ param || nāstikyāddhi paraṃ nāsti kiñcinpāpaṃ dvijottamāḥ

2

अकार्यमिति कार्याणि कृत्वा कार्यवशान्नरः ।। पश्चात्तापेन संयुक्तः क्षिप्रं पापं व्यपोहति

akāryamiti kāryāṇi kṛtvā kāryavaśānnaraḥ || paścāttāpena saṃyuktaḥ kṣipraṃ pāpaṃ vyapohati

3

कार्यबुद्ध्या त्वकार्याणि यः करोति नराधमः ।। कथं निवर्तनं तेभ्यो जायते तस्य वै द्विजाः

kāryabuddhyā tvakāryāṇi yaḥ karoti narādhamaḥ || kathaṃ nivartanaṃ tebhyo jāyate tasya vai dvijāḥ

4

नास्तिक्यस्य तथा मूलं त्वसच्छास्त्रावगाहनम् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तद्विवर्ज्यं विजानता

nāstikyasya tathā mūlaṃ tvasacchāstrāvagāhanam || tasmātsarvaprayatnena tadvivarjyaṃ vijānatā

5

सर्वो हि मानवो लोके परलोकनिबन्धनः ।। तत्रापि निरपेक्षस्य किन्नु लोके निबन्धनम्

sarvo hi mānavo loke paralokanibandhanaḥ || tatrāpi nirapekṣasya kinnu loke nibandhanam

6

ये तु वै नास्तिका लोके नरा लोकं प्रति द्विजाः ।। नरके ते हि पच्यन्ते बहुकालं न संशयः

ye tu vai nāstikā loke narā lokaṃ prati dvijāḥ || narake te hi pacyante bahukālaṃ na saṃśayaḥ

7

नास्तिक्यमेकं पुरुषस्य लोके विनाशनं विप्रवराः प्रदिष्टम् ।। तस्मात्प्रयत्नेन विवर्जनीयो नास्तिक्यभावः सुखमीप्समानैः

nāstikyamekaṃ puruṣasya loke vināśanaṃ vipravarāḥ pradiṣṭam || tasmātprayatnena vivarjanīyo nāstikyabhāvaḥ sukhamīpsamānaiḥ

247

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु नास्तिक्यदोषवर्णनो नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu nāstikyadoṣavarṇano nāma saptacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। अहङ्कारात्परं नास्ति लोके किञ्चिद्विनाशनम् ।। अहङ्कारेण भूपालाः शतशो निधनङ्गताः

haṃsa uvāca || ahaṅkārātparaṃ nāsti loke kiñcidvināśanam || ahaṅkāreṇa bhūpālāḥ śataśo nidhanaṅgatāḥ

2

अहंकृतास्तथा नष्टा ब्राह्मणाश्च सहस्रशः ।। मान्यामान्यन्न जानन्ति कार्याकार्यं त्वहंकृताः

ahaṃkṛtāstathā naṣṭā brāhmaṇāśca sahasraśaḥ || mānyāmānyanna jānanti kāryākāryaṃ tvahaṃkṛtāḥ

3

अहंकृतस्तथा लोके न विद्यामधिगच्छति ।। विपन्नकार्यश्च तथा न प्राज्ञान्परिपृच्छति

ahaṃkṛtastathā loke na vidyāmadhigacchati || vipannakāryaśca tathā na prājñānparipṛcchati

4

न शृणोति तथान्येषां दर्पपूर्णो विचक्षणः ।। पातादन्यन्नभैषज्यं दर्पान्नास्त्येह कीर्तनम्

na śṛṇoti tathānyeṣāṃ darpapūrṇo vicakṣaṇaḥ || pātādanyannabhaiṣajyaṃ darpānnāstyeha kīrtanam

5

बलाधिकैस्तथा वीरैर्गुरुभिश्च तथैव च ।। मरणे संनिकृष्टेपि मरणस्य विचक्षणः

balādhikaistathā vīrairgurubhiśca tathaiva ca || maraṇe saṃnikṛṣṭepi maraṇasya vicakṣaṇaḥ

6

हेतुभूतानि कर्माणि निन्दितानि निषेवते ।। स्थिते स्थितांस्तथा प्राज्ञान्भाषमाणान्विनिन्दति

hetubhūtāni karmāṇi ninditāni niṣevate || sthite sthitāṃstathā prājñānbhāṣamāṇānvinindati

7

अहंकृतानां नरके प्रदिष्टा गतिर्ध्रुवं लोकविनिन्दितानाम् ।। प्राज्ञेन तस्मात्परिवर्जनीयो दर्पो विनाशैककरः सदैव

ahaṃkṛtānāṃ narake pradiṣṭā gatirdhruvaṃ lokavininditānām || prājñena tasmātparivarjanīyo darpo vināśaikakaraḥ sadaiva

248

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतास्वहंकारदोषवर्णनो नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरद्विशतमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsvahaṃkāradoṣavarṇano nāmāṣṭacatvāriṃśaduttaradviśatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। दत्तं यच्छौचहीनेन न तद्गृह्णन्ति देवताः ।। बुभुत्सवश्च धर्मज्ञाः शुचिकामाश्च देवताः

haṃsa uvāca || dattaṃ yacchaucahīnena na tadgṛhṇanti devatāḥ || bubhutsavaśca dharmajñāḥ śucikāmāśca devatāḥ

2

यक्षैश्च राक्षसैश्चैव पिशाचैश्च निशाचरैः ।। डाकिनीभिश्च धर्मज्ञाः शौचहीनोऽभिभूयते

yakṣaiśca rākṣasaiścaiva piśācaiśca niśācaraiḥ || ḍākinībhiśca dharmajñāḥ śaucahīno'bhibhūyate

3

शौचहीनमथाभ्येति स्वयं निन्दति कं द्विजाः ।। व्याधिहीनो ह्यशौचश्च सर्वैरेवाभिभूयते

śaucahīnamathābhyeti svayaṃ nindati kaṃ dvijāḥ || vyādhihīno hyaśaucaśca sarvairevābhibhūyate

4

वर्धते च तथानर्थाः समर्थाश्च व्रजन्ति च ।। शौचहीनस्य रिपवो यान्ति वृद्धिं परां द्विजाः

vardhate ca tathānarthāḥ samarthāśca vrajanti ca || śaucahīnasya ripavo yānti vṛddhiṃ parāṃ dvijāḥ

5

स्त्रीशौचमर्थशौचं च वाक्छौचमपि च द्विजाः ।। एतानि यस्य शौचानि स शुचिः परिकीर्तितः

strīśaucamarthaśaucaṃ ca vākchaucamapi ca dvijāḥ || etāni yasya śaucāni sa śuciḥ parikīrtitaḥ

6

योर्थे शुचिः स हि शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ।। ततश्चाप्यधिकं शौचमहिंसा परिकीर्तिता

yorthe śuciḥ sa hi śucirna mṛdvāriśuciḥ śuciḥ || tataścāpyadhikaṃ śaucamahiṃsā parikīrtitā

7

शौचेन हीना नरकं व्रजन्ति शौचेन हीना विभजन्त्यनर्थान् ।। शौचेन हीनाश्च भवन्ति निन्द्यास्तस्मादशौचं परिवर्जनीयम्

śaucena hīnā narakaṃ vrajanti śaucena hīnā vibhajantyanarthān || śaucena hīnāśca bhavanti nindyāstasmādaśaucaṃ parivarjanīyam

249

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु शौचवर्णनो नामैकोनपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu śaucavarṇano nāmaikonapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। आचारहीनाः पुरुषा भवन्त्यल्पायुषो द्विजाः ।। आचारहीनश्च तथा राक्षसैरभिभूयते

haṃsa uvāca || ācārahīnāḥ puruṣā bhavantyalpāyuṣo dvijāḥ || ācārahīnaśca tathā rākṣasairabhibhūyate

2

यक्षैः पिशाचैर्गन्धर्वैस्तथा चान्यैर्निशाचरैः ।। डाकिनीभिः सुराणां च तथा पार्षगणाः पृथक

yakṣaiḥ piśācairgandharvaistathā cānyairniśācaraiḥ || ḍākinībhiḥ surāṇāṃ ca tathā pārṣagaṇāḥ pṛthaka

3

दत्तमाचारहीनेन न प्रतीच्छन्ति देवताः ।। पितरश्च महाभाग ऋषयश्च तपोधनाः

dattamācārahīnena na pratīcchanti devatāḥ || pitaraśca mahābhāga ṛṣayaśca tapodhanāḥ

4

सर्वलक्षणयुक्तोऽपि नरस्त्वाचारवर्जितः ।। न प्राप्नोति तथा विद्यां न च किञ्चिदभीप्सितम् ।। आचारहीनः पुरुषो नरकं प्रतिपद्यते

sarvalakṣaṇayukto'pi narastvācāravarjitaḥ || na prāpnoti tathā vidyāṃ na ca kiñcidabhīpsitam || ācārahīnaḥ puruṣo narakaṃ pratipadyate

5

आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह षड्भिरङ्गैः ।। आचारहीनेन तु धर्मकार्यं कृतं हि सर्वं भवतीह मिथ्या

ācārahīnaṃ na punanti vedā yadyapyadhītāḥ saha ṣaḍbhiraṅgaiḥ || ācārahīnena tu dharmakāryaṃ kṛtaṃ hi sarvaṃ bhavatīha mithyā

250

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा र्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वनाचारदोषवर्णनो नाम पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā rkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvanācāradoṣavarṇano nāma pañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २५१-२५५

1

हंस उवाच ।। अनृतं वर्जयेन्नित्यमनृतं पातकं परम् ।। अनृताद्धि परं नास्ति द्वारं नाशनमात्मनः

haṃsa uvāca || anṛtaṃ varjayennityamanṛtaṃ pātakaṃ param || anṛtāddhi paraṃ nāsti dvāraṃ nāśanamātmanaḥ

2

सर्वे निबद्धा वाच्यार्था वाङ्मूला वाग्विनिस्सृताः।। तस्मान्न स्तेनयेद्वाचं य इच्छेद्धितमात्मनः

sarve nibaddhā vācyārthā vāṅmūlā vāgvinissṛtāḥ|| tasmānna stenayedvācaṃ ya iccheddhitamātmanaḥ

3

अनृतं न क्वचिद्वाच्यं तथा साक्ष्ये विशेषतः ।। अनृतं हि वदन्साक्ष्ये पितृभिः सह मज्जति

anṛtaṃ na kvacidvācyaṃ tathā sākṣye viśeṣataḥ || anṛtaṃ hi vadansākṣye pitṛbhiḥ saha majjati

4

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।। शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte || śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

5

हन्ति जातानजाताँश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् ।। सर्वं भूम्यनृतं हन्ति मास्म भूम्यनृतं वदेत्

hanti jātānajātām̐śca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan || sarvaṃ bhūmyanṛtaṃ hanti māsma bhūmyanṛtaṃ vadet

6

अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने ।। अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च

apsu bhūmivadityāhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune || abjeṣu caiva ratneṣu sarveṣvaśmamayeṣu ca

7

एतान्दोषानवेक्ष्यैव सर्वाननृतभाषणे ।। यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाञ्जसा वदेत्

etāndoṣānavekṣyaiva sarvānanṛtabhāṣaṇe || yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvamevāñjasā vadet

8

नग्नो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः ।। अन्धः शत्रुगृहं गच्छेन्न साक्ष्यमनृतं वदेत्

nagno muṇḍaḥ kapālī ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ || andhaḥ śatrugṛhaṃ gacchenna sākṣyamanṛtaṃ vadet

9

साक्ष्येऽनृतं वदन्पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।। निविशन्ते तमाजातीस्तस्मात्साक्ष्ये वदेदृतम्

sākṣye'nṛtaṃ vadanpāśairbadhyate vāruṇairbhṛśam || niviśante tamājātīstasmātsākṣye vadedṛtam

3.251.10

यन्मया गदितं पापं द्विजेन कूटसाक्षिणः ।। ततोऽधिकमवाप्नोनि सद्यो मिथ्याऽभिशंसने

yanmayā gaditaṃ pāpaṃ dvijena kūṭasākṣiṇaḥ || tato'dhikamavāpnoni sadyo mithyā'bhiśaṃsane

11

यथा क्रोधाद्भयाल्लोभादज्ञानाद्वा द्विजोत्तमाः ।। योऽनृतं भाषते सद्भ्यः स याति नरकं ध्रुवम्

yathā krodhādbhayāllobhādajñānādvā dvijottamāḥ || yo'nṛtaṃ bhāṣate sadbhyaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam

12

अवाक्छिरास्तमस्यन्धे किल्बिषी नरके पतेत् ।। यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सद्धर्मनिश्चये

avākchirāstamasyandhe kilbiṣī narake patet || yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyātpṛṣṭaḥ saddharmaniścaye

13

अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति निरपेक्षं सकण्टकान् ।। यो भाषतेऽर्थ वैकल्यमप्रत्यक्षं सभाङ्गतः

andho matsyānivāśnāti nirapekṣaṃ sakaṇṭakān || yo bhāṣate'rtha vaikalyamapratyakṣaṃ sabhāṅgataḥ

14

कूटकर्मतुलामाने रसानां भेदने तथा ।। विश्वासन्यासहरणे रहस्यसमभेदने

kūṭakarmatulāmāne rasānāṃ bhedane tathā || viśvāsanyāsaharaṇe rahasyasamabhedane

15

मृतिं कल्पयते यश्च मधु मांसेन पातकम् ।। द्विजस्य सुरया वापि लोभेन च विशेषतः

mṛtiṃ kalpayate yaśca madhu māṃsena pātakam || dvijasya surayā vāpi lobhena ca viśeṣataḥ

16

गोब्राह्मणवधे वापि गुरुपितृवधे तथा ।। वयस्यदारगमने गुरुदारप्रदर्शने

gobrāhmaṇavadhe vāpi gurupitṛvadhe tathā || vayasyadāragamane gurudārapradarśane

17

व्युत्पादने च शस्त्राणां शस्त्रोत्सादे तथैव च ।। भर्तृपिण्डापहरणे संग्रामाच्च पलायने

vyutpādane ca śastrāṇāṃ śastrotsāde tathaiva ca || bhartṛpiṇḍāpaharaṇe saṃgrāmācca palāyane

18

शरणागतसंत्यागे गच्छतश्च दिवा स्त्रियम् ।। प्रेष्यां च गच्छतः पापं राजद्रोहे तथैव च

śaraṇāgatasaṃtyāge gacchataśca divā striyam || preṣyāṃ ca gacchataḥ pāpaṃ rājadrohe tathaiva ca

19

पङ्क्त्यां विषमदातुश्च श्राद्धं मित्रस्य यत्तथा ।। शुल्केन ददतः कन्यां केशविक्रयिकस्य च

paṅktyāṃ viṣamadātuśca śrāddhaṃ mitrasya yattathā || śulkena dadataḥ kanyāṃ keśavikrayikasya ca

3.251.20

विप्रस्य पातकं यच्च प्राणिनां विक्रये भवेत् ।। आमश्राद्धभुजः पापमयाज्यस्य च याजने

viprasya pātakaṃ yacca prāṇināṃ vikraye bhavet || āmaśrāddhabhujaḥ pāpamayājyasya ca yājane

21

मिथ्या राज्यस्य करणे परद्रव्यापहारिणः ।। सर्वाण्येतानि पापानि द्विजः सभ्यः समाप्नुयात्

mithyā rājyasya karaṇe paradravyāpahāriṇaḥ || sarvāṇyetāni pāpāni dvijaḥ sabhyaḥ samāpnuyāt

22

यद्यन्यथा वदेत्तस्माद्धर्म्यं सभ्यः सदा वदेत् ।। एतदेव तथा पापं विज्ञेयं कूटसाक्षिणाम्

yadyanyathā vadettasmāddharmyaṃ sabhyaḥ sadā vadet || etadeva tathā pāpaṃ vijñeyaṃ kūṭasākṣiṇām

23

कूटकर्मा तु नरकं पितृभिः सह मज्जति ।। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च

kūṭakarmā tu narakaṃ pitṛbhiḥ saha majjati || daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca

24

ततो दशगुणं कालं सभ्यो मिथ्याभिभाषिता ।। रागद्वेषप्रवृत्तस्तु व्यवहारेऽपि पार्थिवः

tato daśaguṇaṃ kālaṃ sabhyo mithyābhibhāṣitā || rāgadveṣapravṛttastu vyavahāre'pi pārthivaḥ

25

ततो दशगुणं कालं नरके वसति ध्रुवम् ।। उक्ते वचसि धर्म्ये तु सद्यः पापात्प्रमुच्यते

tato daśaguṇaṃ kālaṃ narake vasati dhruvam || ukte vacasi dharmye tu sadyaḥ pāpātpramucyate

26

राजा नरकमाप्नोति सत्यवाक्यं विलंघयन ।। शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्रोक्ते प्राप्नुयाद्वधः

rājā narakamāpnoti satyavākyaṃ vilaṃghayana || śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ yatrokte prāpnuyādvadhaḥ

27

तत्र वक्तव्यमनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते ।। वाग्दैवतैश्च चरुभिर्यजनैश्च सरस्वतीम्

tatra vaktavyamanṛtaṃ taddhi satyādviśiṣyate || vāgdaivataiśca carubhiryajanaiśca sarasvatīm

28

कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद्घृतमग्नौ यथाविधि ।। उदुत्यृचे वा वारुण्ये ऋचा वाग्दैवतेन वा

kūṣmāṇḍairvāpi juhuyādghṛtamagnau yathāvidhi || udutyṛce vā vāruṇye ṛcā vāgdaivatena vā

29

अनृतस्य वशस्तस्य कुर्वाणो निष्कृतिं पराम्।। बहवः सुखमेधन्ते यस्मिन्विप्रा निपातिते ।। वाच्यं तस्य वधे प्राप्ते यथाभूतमिति श्रुतिः

anṛtasya vaśastasya kurvāṇo niṣkṛtiṃ parām|| bahavaḥ sukhamedhante yasminviprā nipātite || vācyaṃ tasya vadhe prāpte yathābhūtamiti śrutiḥ

3.251.30

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु विप्रा न विवाहकाले ।। प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि

na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu viprā na vivāhakāle || prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni

251

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वनृतदोषवर्णनो नामैकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvanṛtadoṣavarṇano nāmaikapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। सर्वेषामेव पापानां हिंसा परमिहोच्यते ।। हिंसा बलमसाधूनां हिंसा लोकद्वयापहा

haṃsa uvāca || sarveṣāmeva pāpānāṃ hiṃsā paramihocyate || hiṃsā balamasādhūnāṃ hiṃsā lokadvayāpahā

2

अपि कीटः पतङ्गो वा न हन्तव्यः कथञ्चन ।। महद्दुःखमवाप्नोति पुरुषः प्राणिनाशनात्

api kīṭaḥ pataṅgo vā na hantavyaḥ kathañcana || mahadduḥkhamavāpnoti puruṣaḥ prāṇināśanāt

3

आततायिनमायान्तं पुरुषं यदि वा पशुम् ।। उपायहीनस्तं हत्वा न तु पापेन बाध्यते

ātatāyinamāyāntaṃ puruṣaṃ yadi vā paśum || upāyahīnastaṃ hatvā na tu pāpena bādhyate

4

गुरुं वा बालवृद्धौ वा मान्यं वाप्यथ वा जनम् ।। आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्

guruṃ vā bālavṛddhau vā mānyaṃ vāpyatha vā janam || ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan

5

आततायिन मायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।। जिघांसन्तं जिघांसीयात्तेन पापं न विद्यते

ātatāyina māyāntamapi vedāntagaṃ raṇe || jighāṃsantaṃ jighāṃsīyāttena pāpaṃ na vidyate

6

रणे प्रहाराभिहते शत्रौ नैवास्ति पातकम् ।। जित्वा गृहीते निहते तस्मिन्नेवास्ति पातकम्

raṇe prahārābhihate śatrau naivāsti pātakam || jitvā gṛhīte nihate tasminnevāsti pātakam

7

रणे जितन्तु यः शक्तः पश्चात्पातयते नरः ।। स याति नरकं घोरं बहून्यब्दशतानि च

raṇe jitantu yaḥ śaktaḥ paścātpātayate naraḥ || sa yāti narakaṃ ghoraṃ bahūnyabdaśatāni ca

8

मुक्तश्च नारकाद्दुःखाद्बहून्यब्दशतानि तु ।। आमगर्भेषु सिच्यन्ते ये नरा नरघातकाः

muktaśca nārakādduḥkhādbahūnyabdaśatāni tu || āmagarbheṣu sicyante ye narā naraghātakāḥ

9

यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् ।। वृथापशुघ्नः प्राप्नोति प्रेत्य चेह च निष्कृतिम्

yāvanti paśuromāṇi tāvatkṛtveha māraṇam || vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti pretya ceha ca niṣkṛtim

3.252.10

अपि कीटं नरो हत्वा छित्त्वा तृणमथापि वा ।। नरकं याति धर्मज्ञाः पुरुषः स्वेन कर्मणा

api kīṭaṃ naro hatvā chittvā tṛṇamathāpi vā || narakaṃ yāti dharmajñāḥ puruṣaḥ svena karmaṇā

11

स्त्रीहिंसा धनहिंसा च प्राणिहिंसा च दारुणा ।। हिंसा च त्रिविधा प्रोक्ता वर्जिता पण्डितैर्नरैः

strīhiṃsā dhanahiṃsā ca prāṇihiṃsā ca dāruṇā || hiṃsā ca trividhā proktā varjitā paṇḍitairnaraiḥ

12

अहिंसकस्तु यत्नेन वर्जयेत्तु परस्त्रियम् ।। विजनेऽपि तथा न्यस्तं परद्रव्यं प्रयत्नतः

ahiṃsakastu yatnena varjayettu parastriyam || vijane'pi tathā nyastaṃ paradravyaṃ prayatnataḥ

13

अतो वै नैव कर्तव्या प्राणिहिंसा भयावहा ।। वियोज्य प्राणिनं प्राणैस्तथैकमपि निर्घृणः

ato vai naiva kartavyā prāṇihiṃsā bhayāvahā || viyojya prāṇinaṃ prāṇaistathaikamapi nirghṛṇaḥ

14

नरकाद्धि विनिर्मुक्तो न किञ्चित्सुखमेधते ।। यां रात्रिमधिविन्नां स्त्रीं यां चैवाक्षपराजिताम्

narakāddhi vinirmukto na kiñcitsukhamedhate || yāṃ rātrimadhivinnāṃ strīṃ yāṃ caivākṣaparājitām

15

यां च राज्यच्युतो रात्रिं यां च सर्वस्वविच्युतः ।। इष्टबन्धुवियुक्तश्च यां रात्रिं दुःखमश्नुते

yāṃ ca rājyacyuto rātriṃ yāṃ ca sarvasvavicyutaḥ || iṣṭabandhuviyuktaśca yāṃ rātriṃ duḥkhamaśnute

16

व्यवहारे जितश्चैव यद् दुःखं कूटसाक्षिभिः ।। तत्सर्वं दुःखमाप्नोति हत्वैकमपि तु द्विजाः

vyavahāre jitaścaiva yad duḥkhaṃ kūṭasākṣibhiḥ || tatsarvaṃ duḥkhamāpnoti hatvaikamapi tu dvijāḥ

17

नास्ति पापतरं लोके मनुष्या मांसभोजिनः।। बहिर्मांसं तृणात्काष्ठादुपलाद्वापि जायते

nāsti pāpataraṃ loke manuṣyā māṃsabhojinaḥ|| bahirmāṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhādupalādvāpi jāyate

18

घोरात्प्राणिवधाज्जातं पुरुषः परिवर्जयेत् ।। यदि चेत्खादको न स्यान्न भवेद्घातकस्तथा

ghorātprāṇivadhājjātaṃ puruṣaḥ parivarjayet || yadi cetkhādako na syānna bhavedghātakastathā

19

एतस्मात्कारणान्निन्द्यो घातकादपि खादकः ।।। यावतां प्राणिनां येन मांसं भुक्तं भवेदिह

etasmātkāraṇānnindyo ghātakādapi khādakaḥ ||| yāvatāṃ prāṇināṃ yena māṃsaṃ bhuktaṃ bhavediha

3.252.20

ता एव ते न तावत्यो गन्तव्या योनयो ध्रुवम् ।। येषान्तु प्राणिनां भुक्तं तेन मांसं द्विजोत्तमाः

tā eva te na tāvatyo gantavyā yonayo dhruvam || yeṣāntu prāṇināṃ bhuktaṃ tena māṃsaṃ dvijottamāḥ

21

भोक्तव्यं तस्य तैर्मांसं ध्रुवं जन्मनिजन्मनि ।।। मांसभक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम्

bhoktavyaṃ tasya tairmāṃsaṃ dhruvaṃ janmanijanmani ||| māṃsabhakṣayitā'mutra yasya māṃsamihādmyaham

22

एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। समुत्पत्तिं च मांसस्य वधबन्धौ च देहिनाम्

etanmāṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || samutpattiṃ ca māṃsasya vadhabandhau ca dehinām

23

प्रसमीक्ष्य निवर्त्येत सर्वमांसस्य भक्षणात् ।। अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रियविक्रयी

prasamīkṣya nivartyeta sarvamāṃsasya bhakṣaṇāt || anumantā viśasitā nihantā kriyavikrayī

24

संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकाश्च विघातकाः ।। स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति

saṃskartā copahartā ca khādakāśca vighātakāḥ || svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati

25

न पापकृत्तमो लोके तस्मादन्यो हि विद्यते ।। असंस्कृतान्पशून्मन्त्रैर्नाद्याद्विप्रः कथञ्चन

na pāpakṛttamo loke tasmādanyo hi vidyate || asaṃskṛtānpaśūnmantrairnādyādvipraḥ kathañcana

25

मन्त्रैस्तु संस्कृतानद्याच्छाश्वतं विधिमास्थितः ।। या वेदविहिता हिंसा न सा हिंसा मता यतः

mantraistu saṃskṛtānadyācchāśvataṃ vidhimāsthitaḥ || yā vedavihitā hiṃsā na sā hiṃsā matā yataḥ

27

ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा ।। यज्ञार्थं निधनं प्राप्ता प्राप्नुवन्त्युच्छ्रिताः पुनः

oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣāstiryañcaḥ pakṣiṇastathā || yajñārthaṃ nidhanaṃ prāptā prāpnuvantyucchritāḥ punaḥ

28

मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्मणि ।। अत्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रेति कदाचन

madhuparke ca yajñe ca pitṛdaivatakarmaṇi || atraiva paśavo hiṃsyā nānyatreti kadācana

29

एष्वर्थेषु पशून्हन्ति वदतत्त्वार्थविद्द्विजाः ।। आत्मानं च पशूँश्चैव गमयन्त्युत्तमां गतिम्

eṣvartheṣu paśūnhanti vadatattvārthaviddvijāḥ || ātmānaṃ ca paśūm̐ścaiva gamayantyuttamāṃ gatim

3.252.30

यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः पूर्वमेव स्वयम्भुवा ।। यज्ञाश्च भूतैः सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः

yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ pūrvameva svayambhuvā || yajñāśca bhūtaiḥ sarvasya tasmādyajñe vadho'vadhaḥ

31

वृथा तु मांसं पुरुषः समश्नन्प्रयाति विप्रा नरकं सुघोरम् ।। निबर्हणं गर्हितमेव जन्तोर्मांसश्च तस्मात्परिवर्जनीयम्

vṛthā tu māṃsaṃ puruṣaḥ samaśnanprayāti viprā narakaṃ sughoram || nibarhaṇaṃ garhitameva jantormāṃsaśca tasmātparivarjanīyam

252

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु हिंसादोषवर्णनो नाम द्विपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu hiṃsādoṣavarṇano nāma dvipañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। ब्रूह्यस्माकं द्विजश्रेष्ठ नरः पापेन कर्मणा ।। किंकिमाप्नोति धर्मज्ञ विहगेन्द्र महामते

ṛṣaya ūcuḥ || brūhyasmākaṃ dvijaśreṣṭha naraḥ pāpena karmaṇā || kiṃkimāpnoti dharmajña vihagendra mahāmate

2

हंस उवाच ।। ।। पापं कृत्वा नरो विप्रा नरकं प्रतिपद्यते ।। नरकाच्च विनिर्मुक्तस्तिर्यग्योनौ तथा व्रजेत्

haṃsa uvāca || || pāpaṃ kṛtvā naro viprā narakaṃ pratipadyate || narakācca vinirmuktastiryagyonau tathā vrajet

3

शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।। वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम्

śarīrajaiḥ karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ || vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasairantyajātitām

4

कर्मजा गतयो नॄणामुत्तमाधममध्यमाः ।। त्रिविधास्तु विनिर्दिष्टा दशलक्षणलक्षिताः

karmajā gatayo nṝṇāmuttamādhamamadhyamāḥ || trividhāstu vinirdiṣṭā daśalakṣaṇalakṣitāḥ

5

परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसा दुष्टचिन्तनम् ।। वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम्

paradravyeṣvabhidhyānaṃ manasā duṣṭacintanam || vitathābhiniveśaśca trividhaṃ karma mānasam

6

पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चैव सर्वशः ।। अनिबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम्

pāruṣyamanṛtaṃ caiva paiśunyaṃ caiva sarvaśaḥ || anibaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham

7

अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः ।। परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम्

adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ || paradāropasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam

8

एकस्मिन्नप्यतो विप्राः सेवते दशलक्षणम् ।। अधर्मात्प्राप्य मानुष्यं यदा भवति दुःखितः

ekasminnapyato viprāḥ sevate daśalakṣaṇam || adharmātprāpya mānuṣyaṃ yadā bhavati duḥkhitaḥ

9

इह दुश्चरितैः केचित्केचित्पूर्वकृतैस्तथा ।। प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम्

iha duścaritaiḥ kecitkecitpūrvakṛtaistathā || prāpnuvanti durātmāno narā rūpaviparyayam

3.253.10

ब्रह्महा क्षयरोगी स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ।। श्यावदन्तः सुरापश्च कुनखी कनकापहः

brahmahā kṣayarogī syādduścarmā gurutalpagaḥ || śyāvadantaḥ surāpaśca kunakhī kanakāpahaḥ

11

वस्त्रापहारकः श्वित्री पङ्गुरश्वापहारकः ।। पङ्गुरेव तथा ज्ञेयः सर्वयानापहारकः

vastrāpahārakaḥ śvitrī paṅguraśvāpahārakaḥ || paṅgureva tathā jñeyaḥ sarvayānāpahārakaḥ

12

अधश्च जायते लोके गां हृत्वा मानवाधमः ।। धान्यचौरोऽतिरिक्ताङ्गो मूको वागपहारकः

adhaśca jāyate loke gāṃ hṛtvā mānavādhamaḥ || dhānyacauro'tiriktāṅgo mūko vāgapahārakaḥ

13

गुरुस्वामि द्विजान्क्रोशन्वेदनिन्दां तथैव च ।। श्रुत्वा भवति दुर्बुद्धिर्बधिरो मानवाधमः

gurusvāmi dvijānkrośanvedanindāṃ tathaiva ca || śrutvā bhavati durbuddhirbadhiro mānavādhamaḥ

14

नित्यामयावी भवति तथा चान्नापहारकः ।। वियोज्यैकमपि प्राणैः प्राणिनं व्याधितस्तथा

nityāmayāvī bhavati tathā cānnāpahārakaḥ || viyojyaikamapi prāṇaiḥ prāṇinaṃ vyādhitastathā

15

वस्त्रभोज्यापहर्तारौ तथा नग्नबुभुक्षितौ ।। अग्निमान्द्याभिभूतश्च तथा भवति दुर्मतिः

vastrabhojyāpahartārau tathā nagnabubhukṣitau || agnimāndyābhibhūtaśca tathā bhavati durmatiḥ

16

जुहोति यो द्विजश्रेष्ठा असमिद्धे हुताशने ।। रत्नापहारी भवति तथा कुष्ठी नराधमः

juhoti yo dvijaśreṣṭhā asamiddhe hutāśane || ratnāpahārī bhavati tathā kuṣṭhī narādhamaḥ

17

पिशुनः पूतिनासश्च पूतिवक्त्रश्च सूचकः ।। षण्डश्च जायते लोके दारातिक्रमकारकः

piśunaḥ pūtināsaśca pūtivaktraśca sūcakaḥ || ṣaṇḍaśca jāyate loke dārātikramakārakaḥ

18

परपुंसि प्रदाता वा तस्य भार्या तथा भवेत् ।। कुष्ठी भवति धर्मज्ञास्त्वपहृत्य तथा स्त्रियम्

parapuṃsi pradātā vā tasya bhāryā tathā bhavet || kuṣṭhī bhavati dharmajñāstvapahṛtya tathā striyam

19

लिङ्गव्याधिमवाप्नोति वियोनौ मैथुनं गतः ।। गां च गत्वा द्विजश्रेष्ठा लिङ्गनाशमवाप्नुयात्

liṅgavyādhimavāpnoti viyonau maithunaṃ gataḥ || gāṃ ca gatvā dvijaśreṣṭhā liṅganāśamavāpnuyāt

3.253.20

पूज्यावमन्ता खल्वाटो पूज्यताडयिता कुणिः ।। मार्गार्हाय च यो मार्गं न प्रयच्छति दुर्मतिः

pūjyāvamantā khalvāṭo pūjyatāḍayitā kuṇiḥ || mārgārhāya ca yo mārgaṃ na prayacchati durmatiḥ

21

खञ्जो भवति दुर्बुद्धिरासनार्हस्य चासनम् ।। दुर्नामा संयतो नित्यं मत्सरी जायते शठः

khañjo bhavati durbuddhirāsanārhasya cāsanam || durnāmā saṃyato nityaṃ matsarī jāyate śaṭhaḥ

22

दीपहर्ता भवत्यन्धः काणो निर्वापको भवेत् ।। दैवदत्तेन ज्ञानेन कृत्वा कर्म सुदुर्मतिः ।। जायते बुद्बुदाक्षो वा नेत्ररोगयुतोऽथवा

dīpahartā bhavatyandhaḥ kāṇo nirvāpako bhavet || daivadattena jñānena kṛtvā karma sudurmatiḥ || jāyate budbudākṣo vā netrarogayuto'thavā

23

दृष्ट्वा परस्त्रियं नग्नां नरो दुष्टेन चक्षुषा ।। जात्यन्धतामवाप्नोति परलोके न संशयः

dṛṣṭvā parastriyaṃ nagnāṃ naro duṣṭena cakṣuṣā || jātyandhatāmavāpnoti paraloke na saṃśayaḥ

24

वर्णाधिकस्य जीवित्वा वर्णहीनेन कर्मणा ।। तस्यैव योनिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

varṇādhikasya jīvitvā varṇahīnena karmaṇā || tasyaiva yonimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

25

तथैवाधिकवर्णस्य यदि जीवति कर्मणा ।। हीनवर्णस्तथा लोके भवत्यन्धः स दुर्मतिः

tathaivādhikavarṇasya yadi jīvati karmaṇā || hīnavarṇastathā loke bhavatyandhaḥ sa durmatiḥ

26

यस्यान्नेनोदरस्थेन मृत्युमेति द्विजः क्वचित् ।। तस्यैव योनिमाप्नोति स्वकृतेनापि कर्मणा

yasyānnenodarasthena mṛtyumeti dvijaḥ kvacit || tasyaiva yonimāpnoti svakṛtenāpi karmaṇā

27

आमश्राद्धं तथा भुक्त्वा विरूपो जायते नरः ।। विरूप एव भवति तथाविक्रेयविक्रयात्

āmaśrāddhaṃ tathā bhuktvā virūpo jāyate naraḥ || virūpa eva bhavati tathāvikreyavikrayāt

28

विनापराधेन तथा कृत्वा पत्न्यधिवेदनम् ।। पराजयमवाप्नोति व्यवहारे तथा रणे

vināparādhena tathā kṛtvā patnyadhivedanam || parājayamavāpnoti vyavahāre tathā raṇe

29

मूलकर्म तथा कृत्वा वशीकरणकारणात् ।। द्वेष्यो भवति लोकेऽस्मिञ्जगतो नात्र संशयः

mūlakarma tathā kṛtvā vaśīkaraṇakāraṇāt || dveṣyo bhavati loke'smiñjagato nātra saṃśayaḥ

3.253.30

अवकीर्णी च भवति लिङ्गव्याधिसमन्वितः ।। परिवेत्ता तथा लोके सर्वव्याधिसमन्वितः

avakīrṇī ca bhavati liṅgavyādhisamanvitaḥ || parivettā tathā loke sarvavyādhisamanvitaḥ

31

अयाज्ययाजकः पापो जायते वर्णसंकरः ।। वेदविक्रयको मूर्खः कितवश्चैव जायते

ayājyayājakaḥ pāpo jāyate varṇasaṃkaraḥ || vedavikrayako mūrkhaḥ kitavaścaiva jāyate

32

विद्यानर्थश्च भवति तथाविक्रेयविक्रयी ।। एकः स्वाद्वशनो लोके जायते परतर्षकः

vidyānarthaśca bhavati tathāvikreyavikrayī || ekaḥ svādvaśano loke jāyate paratarṣakaḥ

33

परिव्राड् कामवृत्तस्तु नित्यं भवति दुःखितः ।। हिंसारतस्तथाल्पायुर्यस्तु मांसाशनो नरः

parivrāḍ kāmavṛttastu nityaṃ bhavati duḥkhitaḥ || hiṃsāratastathālpāyuryastu māṃsāśano naraḥ

34

नास्तिकस्तु दरिद्रः स्यात्सर्वभोगविवर्जितः ।। अतिमानप्रवृत्तस्तु जायते कुत्सिते कुले

nāstikastu daridraḥ syātsarvabhogavivarjitaḥ || atimānapravṛttastu jāyate kutsite kule

35

श्वपाकपुक्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम् ।। कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धावचायकाः

śvapākapukkasādīnāṃ kutsitānāmacetasām || kuleṣu teṣu jāyante guruvṛddhāvacāyakāḥ

36

परोद्वेगरतिर्नित्यं बहुबाधश्च जायते ।। प्रकीर्णमैथुनो जन्तुः क्लीबो भवति वै द्विजाः

parodvegaratirnityaṃ bahubādhaśca jāyate || prakīrṇamaithuno jantuḥ klībo bhavati vai dvijāḥ

37

नरः पापसमाचारो मृत्युमभ्येति कुत्सितम् ।। श्वभ्रे तु मरणं लोके विषः स्थावरजङ्गमैः

naraḥ pāpasamācāro mṛtyumabhyeti kutsitam || śvabhre tu maraṇaṃ loke viṣaḥ sthāvarajaṅgamaiḥ

38

दंष्ट्रिभ्यश्च नखिभ्यश्च चण्डालाद्ब्राह्मणात्तथा।। गृहावपतनाच्चैव द्रुमाश्वपतितैस्तथा

daṃṣṭribhyaśca nakhibhyaśca caṇḍālādbrāhmaṇāttathā|| gṛhāvapatanāccaiva drumāśvapatitaistathā

39

नौभंगादग्निदाहाच्च तथोद्बन्धनकर्मणा ।। गोभ्यश्च मरणं लोके विज्ञेयं पापकर्मणः

naubhaṃgādagnidāhācca tathodbandhanakarmaṇā || gobhyaśca maraṇaṃ loke vijñeyaṃ pāpakarmaṇaḥ

3.253.40

एषामन्यतमं मृत्युमासाद्य नरकं व्रजेत् ।। नवापि तैश्च युज्यन्ते ये नराः शुभकारिणः

eṣāmanyatamaṃ mṛtyumāsādya narakaṃ vrajet || navāpi taiśca yujyante ye narāḥ śubhakāriṇaḥ

41

ताडिता ताड्यते लोके बद्धा वै बध्यते तथा ।। हन्ता वधमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

tāḍitā tāḍyate loke baddhā vai badhyate tathā || hantā vadhamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

42

यद्यत्परस्याचरति तत्तदस्योपजायते

yadyatparasyācarati tattadasyopajāyate

43

प्राप्नोति यादृशीं बाधां यत्कर्मणि कृते परः ।। तस्यापि तादृशी बाधा ज्ञेया जन्मनिजन्मनि

prāpnoti yādṛśīṃ bādhāṃ yatkarmaṇi kṛte paraḥ || tasyāpi tādṛśī bādhā jñeyā janmanijanmani

44

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पापबाधां विवर्जयेत् ।। श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चाप्यवधार्यताम् ।। आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्

tasmātsarvaprayatnena pāpabādhāṃ vivarjayet || śrūyatāṃ dharmasarvasvaṃ śrutvā cāpyavadhāryatām || ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret

45

परोपतापक्रियया न कार्यं धनार्जनं दोषसमूहकारि ।। परोपतापप्रभवो हि दोषः शक्यो न हन्तुं विबुधालयेऽपि

paropatāpakriyayā na kāryaṃ dhanārjanaṃ doṣasamūhakāri || paropatāpaprabhavo hi doṣaḥ śakyo na hantuṃ vibudhālaye'pi

253

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु पापकर्मफल निरूपणो नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pāpakarmaphala nirūpaṇo nāma tripañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। ज्ञानं सुखावहं लोके ज्ञानं चक्षुः परं मतम् ।। ज्ञानाद्धर्ममवाप्नोति ज्ञानादर्थं च मानवः

haṃsa uvāca || || jñānaṃ sukhāvahaṃ loke jñānaṃ cakṣuḥ paraṃ matam || jñānāddharmamavāpnoti jñānādarthaṃ ca mānavaḥ

2

ज्ञानात्काममवाप्नोति ज्ञानान्मोक्षं च गच्छति ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

jñānātkāmamavāpnoti jñānānmokṣaṃ ca gacchati || tasmātsarvaprayatnena jñāne yatnaṃ samācaret

3

ज्ञानेन सर्वमाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति ।। ज्ञानैकहेतुश्च तथा नित्यं शास्त्रान्ववेक्षणम्

jñānena sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati || jñānaikahetuśca tathā nityaṃ śāstrānvavekṣaṇam

4

आचार्यगुरुशुश्रूषा वृद्धानां चैव सेवनम् ।। अनालस्यमकार्पण्यं दिवा निद्राविवर्जनम्

ācāryaguruśuśrūṣā vṛddhānāṃ caiva sevanam || anālasyamakārpaṇyaṃ divā nidrāvivarjanam

5

ज्ञानमेष परो बन्धुर्ज्ञानं मार्गस्य देशकम् ।। संसारबन्धनक्लेशाँस्तथा ज्ञानेन मुञ्चति

jñānameṣa paro bandhurjñānaṃ mārgasya deśakam || saṃsārabandhanakleśām̐stathā jñānena muñcati

6

ज्ञानेन पुरुषो वेत्ति ज्ञानाद्वैराग्यमृच्छति ।। ज्ञानेन तदवाप्नोति यद् गत्वा नानुशोचति

jñānena puruṣo vetti jñānādvairāgyamṛcchati || jñānena tadavāpnoti yad gatvā nānuśocati

7

एतद्विदित्वा पुरुषेण कार्यं ज्ञाने सदा यत्नमदीनसत्त्वाः ।। ज्ञानं समासाद्य महानुभावा विमुक्तदुःखाः सुखिनो भवन्ति

etadviditvā puruṣeṇa kāryaṃ jñāne sadā yatnamadīnasattvāḥ || jñānaṃ samāsādya mahānubhāvā vimuktaduḥkhāḥ sukhino bhavanti

254

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु ज्ञानवर्णनो नाम चतुष्पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu jñānavarṇano nāma catuṣpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। धर्मे यत्नः सदा कार्यो धर्म एकः सुखावहः ।। धर्मेण पाल्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

haṃsa uvāca || dharme yatnaḥ sadā kāryo dharma ekaḥ sukhāvahaḥ || dharmeṇa pālyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

2

धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयति प्रजाः ।। धर्मे संसेविते कामान्प्राप्नोति मनसेप्सितान्

dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayati prajāḥ || dharme saṃsevite kāmānprāpnoti manasepsitān

3

धर्मेणार्थं तथा लोके प्राप्नोति मनसेप्सितम् ।। मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ

dharmeṇārthaṃ tathā loke prāpnoti manasepsitam || mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau

4

विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्त्वेकोनुगच्छति ।। एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते दिने धर्मविवर्जिते

vimukhā bāndhavā yānti dharmastvekonugacchati || ekasminnapyatikrānte dine dharmavivarjite

5

दस्युभिर्मुषितस्येव युक्तमाक्रन्दितं चिरम् ।। बलादेव चरेद्धर्ममनित्यं जीवितं यतः

dasyubhirmuṣitasyeva yuktamākranditaṃ ciram || balādeva careddharmamanityaṃ jīvitaṃ yataḥ

6

नास्ति धर्मविहीनस्य सुखमण्वपि वै द्विजाः ।। धर्मेण देवैर्देवत्वमृषित्वमृषिभिस्तथा

nāsti dharmavihīnasya sukhamaṇvapi vai dvijāḥ || dharmeṇa devairdevatvamṛṣitvamṛṣibhistathā

7

प्राप्तं धर्मेण सकलं ब्रह्मणा च कृतं जगत् ।। येन सर्वमिदं सृष्टं स वै धर्मे हरिः स्थितः

prāptaṃ dharmeṇa sakalaṃ brahmaṇā ca kṛtaṃ jagat || yena sarvamidaṃ sṛṣṭaṃ sa vai dharme hariḥ sthitaḥ

8

कृतस्य धर्मस्य न चास्ति नाशस्तस्मात्तु धर्मः पुरुषेण कार्यः।। धर्मे कृते नास्ति भयं नराणां लोकेपरे चेह तथा द्विजेन्द्राः

kṛtasya dharmasya na cāsti nāśastasmāttu dharmaḥ puruṣeṇa kāryaḥ|| dharme kṛte nāsti bhayaṃ narāṇāṃ lokepare ceha tathā dvijendrāḥ

255

इति श्रीविष्णुधर्मात्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु धर्मप्रशंसावर्णनो नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmāttare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dharmapraśaṃsāvarṇano nāma pañcapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २५६-२६०

1

हंस उवाच ।। ज्ञातव्या गुरुशुश्रूषा परमं धर्मकारणम् ।। गुरुशुश्रषया विद्यां नरः समधिगच्छति

haṃsa uvāca || jñātavyā guruśuśrūṣā paramaṃ dharmakāraṇam || guruśuśraṣayā vidyāṃ naraḥ samadhigacchati

2

विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ।। सुवर्णपुष्पां पृथिवीं विचिन्वन्ति नरास्त्रयः

vidyayā tadavāpnoti yatra gatvā na śocati || suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ vicinvanti narāstrayaḥ

3

शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।। सर्वधर्मविहीनोऽपि गुरुशुश्रूषणे रतः

śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum || sarvadharmavihīno'pi guruśuśrūṣaṇe rataḥ

4

स्वर्गलोकमवाप्नोति पुरुषोऽपि सुदारुणः ।। मातरं पिंतरं वापि ज्येष्ठभ्रातरमेव च

svargalokamavāpnoti puruṣo'pi sudāruṇaḥ || mātaraṃ piṃtaraṃ vāpi jyeṣṭhabhrātarameva ca

5

गुरुं विद्याप्रदं वापि यश्च शुश्रूषते नरः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश

guruṃ vidyāpradaṃ vāpi yaśca śuśrūṣate naraḥ || svargalokamavāpnoti yāvadindrāścaturdaśa

6

यदेव पुण्यमाप्नोति गुरुशुश्रूषया द्विजः ।। द्विजशुश्रूषया शूद्रस्तदेव फलमश्नुते

yadeva puṇyamāpnoti guruśuśrūṣayā dvijaḥ || dvijaśuśrūṣayā śūdrastadeva phalamaśnute

7

प्राप्नोति पुण्यं परमं च सध्वी शुश्रुषते या पतिमप्रमत्ता ।। शुश्रूषया भूमिपतेः प्रजानां पुण्यं प्रदिष्टं परमं नृलोके

prāpnoti puṇyaṃ paramaṃ ca sadhvī śuśruṣate yā patimapramattā || śuśrūṣayā bhūmipateḥ prajānāṃ puṇyaṃ pradiṣṭaṃ paramaṃ nṛloke

256

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु गुरुशुश्रूषाप्रशंसावर्णनो नाम पट्पञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu guruśuśrūṣāpraśaṃsāvarṇano nāma paṭpañcāśaduttara dviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। स्वाध्यायसेवाकर्त्तव्या नित्यमेव विजानता ।। स्वाध्यायेन तदाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति

haṃsa uvāca || svādhyāyasevākarttavyā nityameva vijānatā || svādhyāyena tadāpnoti yatkiñcinmanasecchati

2

पयसा मधुना दध्ना मांसेन च यथाक्रमम् ।। ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणं पठेत्

payasā madhunā dadhnā māṃsena ca yathākramam || ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvaṇaṃ paṭhet

3

पितॄणां तर्पणं कुर्याद्वेदाङ्गेन च सर्पिषा ।। उपवेदानपि पठँस्तर्पयत्योदनेन तान्

pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ kuryādvedāṅgena ca sarpiṣā || upavedānapi paṭham̐starpayatyodanena tān

4

विना स्थानानि सर्वाणि स्वैरेयेण तथा नरः ।। सांख्ययोगं पाञ्चरात्रं तथा पाशुपतं पठन्

vinā sthānāni sarvāṇi svaireyeṇa tathā naraḥ || sāṃkhyayogaṃ pāñcarātraṃ tathā pāśupataṃ paṭhan

5

क्षीरेण मधुमिश्रेण पितृंस्तर्पयते तथा ।। वाकोवाक्यं पुराणश्च नाराशंस्योऽथ गाथिकाः

kṣīreṇa madhumiśreṇa pitṛṃstarpayate tathā || vākovākyaṃ purāṇaśca nārāśaṃsyo'tha gāthikāḥ

6

स्तोत्राणि च पठन्नित्यं दध्ना च मधुना तथा ।। तस्मात्सर्व प्रयत्नेन द्विजः स्वाध्यायमाचरेत्

stotrāṇi ca paṭhannityaṃ dadhnā ca madhunā tathā || tasmātsarva prayatnena dvijaḥ svādhyāyamācaret

7

स्वाध्याय एवेह तपः पवित्रं स्वाध्याय एवेह तथैव यज्ञः ।। स्वाध्यायवानेव नरः प्रयाति त्रिविष्टपं मोक्षमथाप्यभीष्टम्

svādhyāya eveha tapaḥ pavitraṃ svādhyāya eveha tathaiva yajñaḥ || svādhyāyavāneva naraḥ prayāti triviṣṭapaṃ mokṣamathāpyabhīṣṭam

257

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु स्वाध्यायप्रशंसावर्णनो नाम सप्तपञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃ0 munīnprati haṃsagītāsu svādhyāyapraśaṃsāvarṇano nāma saptapañcāśaduttara dviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ब्रह्मचर्येऽभिसंयुक्तो द्विजः स्वर्गमुपाश्नुते ।। ब्रह्मचर्यं परं धाम ब्रह्मचर्यं परं तपः

haṃsa uvāca || brahmacarye'bhisaṃyukto dvijaḥ svargamupāśnute || brahmacaryaṃ paraṃ dhāma brahmacaryaṃ paraṃ tapaḥ

2

ब्रह्मचर्यं परं यज्ञो ब्रह्मचर्यं परं यशः ।। ब्रह्मचर्येण संयुक्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

brahmacaryaṃ paraṃ yajño brahmacaryaṃ paraṃ yaśaḥ || brahmacaryeṇa saṃyuktaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

3

अदैवं दैवतं कुर्याद्दैवतं चाप्यदैवतम् ।। कुर्याल्लोकाँस्तथैवान्यान्ब्रह्मचर्येण मानवः

adaivaṃ daivataṃ kuryāddaivataṃ cāpyadaivatam || kuryāllokām̐stathaivānyānbrahmacaryeṇa mānavaḥ

4

कृतानपि तथा पूर्वान्क्षिप्रमेव प्रणाशयेत् ।। यथाभीष्टमवाप्नोनि ब्रह्मचर्येण मानवः

kṛtānapi tathā pūrvānkṣiprameva praṇāśayet || yathābhīṣṭamavāpnoni brahmacaryeṇa mānavaḥ

5

प्रजापतीनां या शक्तिः प्रजाः कर्तुं द्विजोत्तमाः ।। सा ज्ञेया ब्रह्मचर्येण ऋषीणामपि च द्विजाः

prajāpatīnāṃ yā śaktiḥ prajāḥ kartuṃ dvijottamāḥ || sā jñeyā brahmacaryeṇa ṛṣīṇāmapi ca dvijāḥ

6

अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् ।। दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम्

anekāni sahasrāṇi kumārabrahmacāriṇām || divaṃ gatāni viprāṇāmakṛtvā kulasantatim

7

यो ब्रह्मचर्यान्न परिच्युतः स्यात्पुत्रेण हीनोऽपि दिवं स याति ।। परिच्युता ये तनयैर्विहीनास्तेषां न लोकेषु गतिः प्रदिष्टा

yo brahmacaryānna paricyutaḥ syātputreṇa hīno'pi divaṃ sa yāti || paricyutā ye tanayairvihīnāsteṣāṃ na lokeṣu gatiḥ pradiṣṭā

258

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु ब्रह्मचर्यप्रशंसावर्णनो नामाष्टपञ्चाश दुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu brahmacaryapraśaṃsāvarṇano nāmāṣṭapañcāśa duttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। ब्रह्मचर्याच्च्युतो यस्तु नरस्सन्तानवर्जितः ।। सुतप्ततपसोप्यस्य गतिर्लोके न विद्यते

haṃsa uvāca || || brahmacaryāccyuto yastu narassantānavarjitaḥ || sutaptatapasopyasya gatirloke na vidyate

2

पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते ।। तथा पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम्

putreṇa lokāñjayati pautreṇānantyamaśnute || tathā putrasya pautreṇa bradhnasyāpnoti viṣṭapam

3

नाकलोकमवाप्नोति दुहित्रा द्विजसत्तमाः ।। दौहित्रेण तथा लोकान्नरो याति प्रजापतेः

nākalokamavāpnoti duhitrā dvijasattamāḥ || dauhitreṇa tathā lokānnaro yāti prajāpateḥ

4

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।। तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा

punnāmno narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ || tasmātputra iti proktaḥ svayameva svayambhuvā

5

पुत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नोपपद्यते ।। दौहित्रोऽपि ह्यमुत्रैनं सन्तारयति पौत्रवत्

putradauhitrayorloke viśeṣo nopapadyate || dauhitro'pi hyamutrainaṃ santārayati pautravat

6

तस्माच्छेत्ता कुलस्य स्यात्स याति नरकं ध्रुवम् ।। पुत्रपौत्रैः परिवृतो नाकलोके महीयते

tasmācchettā kulasya syātsa yāti narakaṃ dhruvam || putrapautraiḥ parivṛto nākaloke mahīyate

7

सन्तानवानेव नरस्तु कीर्त्या युक्तस्तथा स्यात्परया द्विजेन्द्राः ।। कीर्त्या युतः स्वर्गमथ प्रयाति सन्तानवान्यः पुरुषः प्रधानः

santānavāneva narastu kīrtyā yuktastathā syātparayā dvijendrāḥ || kīrtyā yutaḥ svargamatha prayāti santānavānyaḥ puruṣaḥ pradhānaḥ

259

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु सन्तानप्रशंसा वर्णनो नामैकोनषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu santānapraśaṃsā varṇano nāmaikonaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। कीर्तिप्रधानः पुरुषश्चिरं स्वर्गे महीयते ।। कीर्तिः शरीरं निर्दिष्टा मृतस्यापि शरीरिणः

haṃsa uvāca || || kīrtipradhānaḥ puruṣaściraṃ svarge mahīyate || kīrtiḥ śarīraṃ nirdiṣṭā mṛtasyāpi śarīriṇaḥ

2

कीर्तियुक्तं न जानाति परत्रेह च मानवः ।। कीर्तियुक्ता भवन्तीह श्रेयसो भाजनं परम्

kīrtiyuktaṃ na jānāti paratreha ca mānavaḥ || kīrtiyuktā bhavantīha śreyaso bhājanaṃ param

3

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ।। यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते

divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ || yāvatsa śabdo bhavati tāvatpuruṣa ucyate

4

तावदेव तथा लोकान्सर्वकामदुघोऽक्षयान् ।। पुरुषः समुपाश्नाति दिवि चेह च शाश्वतम्

tāvadeva tathā lokānsarvakāmadugho'kṣayān || puruṣaḥ samupāśnāti divi ceha ca śāśvatam

5

यस्याकीर्तिर्मनुष्यस्य नरकं स तु गच्छति ।। यावल्लोकेषु धर्मज्ञास्तस्य कीर्तिस्तु गीयते

yasyākīrtirmanuṣyasya narakaṃ sa tu gacchati || yāvallokeṣu dharmajñāstasya kīrtistu gīyate

6

तावत्समश्नुते स्वर्गे देवभोगाननुत्तमान् ।। कीर्तिः पुण्या पुण्यलोके नैव पापं प्रयच्छति ।। कीर्त्यमाना मनुष्यस्य तस्मात्पुण्यं समाचरेत्

tāvatsamaśnute svarge devabhogānanuttamān || kīrtiḥ puṇyā puṇyaloke naiva pāpaṃ prayacchati || kīrtyamānā manuṣyasya tasmātpuṇyaṃ samācaret

7

ये कीर्तियुक्ताः पुरुषप्रधानास्ते नाकपृष्ठं सुचिरं प्रयान्ति ।। अकीर्तियुक्ता नरकं व्रजंति कीर्तिः प्रधाना पुरुषस्य तस्मात्

ye kīrtiyuktāḥ puruṣapradhānāste nākapṛṣṭhaṃ suciraṃ prayānti || akīrtiyuktā narakaṃ vrajaṃti kīrtiḥ pradhānā puruṣasya tasmāt

260

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु कीर्तिप्रशंसावर्णनो नाम षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu kīrtipraśaṃsāvarṇano nāma ṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २६१-२६५

1

हंस उवाच ।। ।। यशसा संयुतो जन्तुः श्रेयसो भाजनं भवेत् ।। यशसा संयुतो जन्तुस्त्रिदिवं प्रतिपद्यते

haṃsa uvāca || || yaśasā saṃyuto jantuḥ śreyaso bhājanaṃ bhavet || yaśasā saṃyuto jantustridivaṃ pratipadyate

2

यशसा संयुतो जन्तुः सम्पदामेति पात्रताम् ।। यशसा संयुतो जन्तुः सर्वकामानुपाश्नुते

yaśasā saṃyuto jantuḥ sampadāmeti pātratām || yaśasā saṃyuto jantuḥ sarvakāmānupāśnute

3

स एकः पुरुषो लोके यशसा यो हि संयुतः ।। येषां साधु समावापं गीयते सुमहद्यशः

sa ekaḥ puruṣo loke yaśasā yo hi saṃyutaḥ || yeṣāṃ sādhu samāvāpaṃ gīyate sumahadyaśaḥ

4

तेषां यशस्तथा पुण्यं नाकपृष्ठेऽपि गीयते ।। देवता यं विजानंति तस्य नाके गतिर्ध्रुवा

teṣāṃ yaśastathā puṇyaṃ nākapṛṣṭhe'pi gīyate || devatā yaṃ vijānaṃti tasya nāke gatirdhruvā

5

कीर्त्यमानं तथा सद्भिर्यः शृणोति यशः स्वकम् ।। सुखमाप्नोति धर्मज्ञाः स्वर्गादपि परं नरः

kīrtyamānaṃ tathā sadbhiryaḥ śṛṇoti yaśaḥ svakam || sukhamāpnoti dharmajñāḥ svargādapi paraṃ naraḥ

6

यशः शोभा मनुष्यस्य परमं तस्य मण्डनम् ।। यशसा वर्जितस्येह मण्डनं लाञ्छनं परम्

yaśaḥ śobhā manuṣyasya paramaṃ tasya maṇḍanam || yaśasā varjitasyeha maṇḍanaṃ lāñchanaṃ param

7

यशः प्रधानं पुरुषस्य लोके यशःप्रधानास्त्रिदिवं प्रयान्ति ।। लोकद्वये चापि यशोऽन्वितानां भवन्ति कामा मनसा त्वभीष्टाः

yaśaḥ pradhānaṃ puruṣasya loke yaśaḥpradhānāstridivaṃ prayānti || lokadvaye cāpi yaśo'nvitānāṃ bhavanti kāmā manasā tvabhīṣṭāḥ

261

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु यशःप्रशंसावणर्नो नामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu yaśaḥpraśaṃsāvaṇarno nāmaikaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। यज्ञेन देवा जीवन्ति यज्ञेन पितरस्तथा ।। देवाधीनाः प्रजा सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः

haṃsa uvāca || yajñena devā jīvanti yajñena pitarastathā || devādhīnāḥ prajā sarvā yajñādhīnāśca devatāḥ

2

यज्ञो हि भगवान्विष्णुर्यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ।। यज्ञार्थं पशवः सृष्टा देवास्त्वौषधयस्तथा

yajño hi bhagavānviṣṇuryatra sarvaṃ pratiṣṭhitam || yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭā devāstvauṣadhayastathā

3

यज्ञार्थं पुरुषाः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा ।। यज्ञश्च भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञपरो भवेत्

yajñārthaṃ puruṣāḥ sṛṣṭāḥ svayameva svayaṃbhuvā || yajñaśca bhūtyai sarvasya tasmādyajñaparo bhavet

4

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।। धनं यद्यज्ञशीलानां देवस्वं तं विदुर्बुधाः

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ || dhanaṃ yadyajñaśīlānāṃ devasvaṃ taṃ vidurbudhāḥ

5

ओषधीनां पशूनाञ्च यज्ञ एव परायणम् ।। सयूथ्यश्च सकुल्यश्च नाकपृष्ठे महीयते

oṣadhīnāṃ paśūnāñca yajña eva parāyaṇam || sayūthyaśca sakulyaśca nākapṛṣṭhe mahīyate

6

पशुस्तु प्रोक्षितो यज्ञे तथेवौषधयो द्विजाः ।। यज्ञोपयुक्ता मोदन्ते त्रिदिवे नात्र संशयः

paśustu prokṣito yajñe tathevauṣadhayo dvijāḥ || yajñopayuktā modante tridive nātra saṃśayaḥ

7

यज्ञेन सम्यक्पुरुषस्तु नाके समृज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा ।। प्राप्नोति सौख्यानि महानुभावास्तस्मात्प्रयत्नेन यजेत यज्ञैः

yajñena samyakpuruṣastu nāke samṛjyamānastridaśairmahātmā || prāpnoti saukhyāni mahānubhāvāstasmātprayatnena yajeta yajñaiḥ

262

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु यज्ञप्रशंसावर्णनो नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu yajñapraśaṃsāvarṇano nāma dviṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। शीलं प्रधानं लोकेऽस्मिंस्तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।। शीलेन सर्वमाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति

haṃsa uvāca || śīlaṃ pradhānaṃ loke'smiṃstasminsarvaṃ pratiṣṭhitam || śīlena sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati

2

क्रियाः शीलविहीनस्य भवन्ति विफलाः कृताः ।। तस्माच्छीलवता भाव्यं पुरुषेण विजानता

kriyāḥ śīlavihīnasya bhavanti viphalāḥ kṛtāḥ || tasmācchīlavatā bhāvyaṃ puruṣeṇa vijānatā

3

शीलेन देवराट्छक्रः सुरैश्वर्यमवाप्तवान् ।। शीलेन धर्मराजोऽपि धर्मराजत्वमाप्तवान्

śīlena devarāṭchakraḥ suraiśvaryamavāptavān || śīlena dharmarājo'pi dharmarājatvamāptavān

4

शीलेन वरुणो देवो राजराजत्वमाप्तवान् ।। शीलेन च कुबेरोऽपि धनाध्यक्षत्वमाप्तवान्

śīlena varuṇo devo rājarājatvamāptavān || śīlena ca kubero'pi dhanādhyakṣatvamāptavān

5

शीलेन सुखमाप्नोति स्वर्गं च मनुजोत्तमाः ।। शीलेन तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

śīlena sukhamāpnoti svargaṃ ca manujottamāḥ || śīlena tadavāpnoti yatra gatvā na śocati

6

शीलं समासाद्य समस्तकामान्प्राप्नोति मुख्यान्पुरुषः प्रधानः ।। तस्मात्प्रयत्नेन नरेण शीलं समर्जनीयं सुखदं सदैव

śīlaṃ samāsādya samastakāmānprāpnoti mukhyānpuruṣaḥ pradhānaḥ || tasmātprayatnena nareṇa śīlaṃ samarjanīyaṃ sukhadaṃ sadaiva

263

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु शीलप्रशंसावर्णनो नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu śīlapraśaṃsāvarṇano nāma triṣaṣṭyuttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। दमेन युक्तः पुरुषः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दमः कार्यो विजानता

haṃsa uvāca || damena yuktaḥ puruṣaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt || tasmātsarvaprayatnena damaḥ kāryo vijānatā

2

इन्द्रियाणां जयो लोके दम इत्यभिधीयते ।। नादान्तस्य क्रियाः काश्चिद्भवन्तीह द्विजोत्तमाः

indriyāṇāṃ jayo loke dama ityabhidhīyate || nādāntasya kriyāḥ kāścidbhavantīha dvijottamāḥ

3

नादान्तः सिद्धिमाप्नोति नादान्तो गतिमीप्सिताम् ।। नादान्तः श्रियमाप्नोति नादान्तः किञ्चिदेव तु

nādāntaḥ siddhimāpnoti nādānto gatimīpsitām || nādāntaḥ śriyamāpnoti nādāntaḥ kiñcideva tu

4

पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य यद्येकं छिद्रमिन्द्रियम् ।। ततोऽस्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम्

pañcendriyasya martyasya yadyekaṃ chidramindriyam || tato'sya kṣarati prajñā dṛteḥ pātrādivodakam

5

पुरुषार्थं परित्यज्य स्वार्थे च सततोत्थितः ।। इन्द्रियाणां बुधस्तेषाङ्कः स्वार्थे प्रयतेन्नरः

puruṣārthaṃ parityajya svārthe ca satatotthitaḥ || indriyāṇāṃ budhasteṣāṅkaḥ svārthe prayatennaraḥ

6

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन गतिं गच्छति दारुणाम् ।। विजित्य तान्येव नरः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

indriyāṇāṃ prasaṅgena gatiṃ gacchati dāruṇām || vijitya tānyeva naraḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

7

दान्तः पुमान्नाकमनुप्रयाति दान्तः पुमान्मोक्षपथं प्रयाति ।। दान्तस्य दुःखं न हि किञ्चिदस्ति दान्तः समाप्नोत्यखिलान्हि कामान्

dāntaḥ pumānnākamanuprayāti dāntaḥ pumānmokṣapathaṃ prayāti || dāntasya duḥkhaṃ na hi kiñcidasti dāntaḥ samāpnotyakhilānhi kāmān

3.265

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दमप्रशंसावर्णनो नाम चतुःषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ।।२६४

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu damapraśaṃsāvarṇano nāma catuḥṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ ||264

1

हंस उवाच ।। ।। सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ।। सत्यमेव परो यज्ञः सत्यमेव परं श्रुतम्

haṃsa uvāca || || satyameva paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ || satyameva paro yajñaḥ satyameva paraṃ śrutam

2

सत्यं वेदेषु जागर्ति मुक्तिः सत्यतरोः फलम् ।। तपो यशश्च पुण्यश्च पितृदेवर्षिपूजनम्

satyaṃ vedeṣu jāgarti muktiḥ satyataroḥ phalam || tapo yaśaśca puṇyaśca pitṛdevarṣipūjanam

3

आद्यो विधिश्च विद्या च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।। सत्यं यज्ञास्तथा वेदा मन्त्रा देवी सरस्वती

ādyo vidhiśca vidyā ca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam|| satyaṃ yajñāstathā vedā mantrā devī sarasvatī

4

व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च ।। सत्येन वायुरभ्येति सत्येनाभासते रविः

vratacaryā tathā satyamoṅkāraḥ satyameva ca || satyena vāyurabhyeti satyenābhāsate raviḥ

5

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गं सत्येन गच्छति ।। सत्येन चापः क्षिपति पर्जन्यः पृथिवीतले

satyena cāgnirdahati svargaṃ satyena gacchati || satyena cāpaḥ kṣipati parjanyaḥ pṛthivītale

6

पारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।। सत्यं च वदते लोके समं स्यातां न वा समम्

pāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam || satyaṃ ca vadate loke samaṃ syātāṃ na vā samam

7

अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् ।। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam || aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

8

सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा ।। सत्यमाहुः परं धर्मं तस्मात्सत्यं न लोपयेत्

satyena devāḥ prīyante pitaro brāhmaṇāstathā || satyamāhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmātsatyaṃ na lopayet

9

मुनयः सत्यनिरताः सत्यस्थास्त्रिदशोत्तमाः ।। स्वर्गे सत्यपरा नित्यं मोदन्ते देवता इव

munayaḥ satyaniratāḥ satyasthāstridaśottamāḥ || svarge satyaparā nityaṃ modante devatā iva

3.265.10

अप्सरोगणसंकीर्णैर्विमानैरुपयान्ति च ।। वक्तव्यं हि सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्

apsarogaṇasaṃkīrṇairvimānairupayānti ca || vaktavyaṃ hi sadā satyaṃ na satyādvidyate param

11

अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये शुचिह्रदे ।। स्नातव्यं मानसे तीर्थे स्नानं तत्परमं स्मृतम्

agādhe vimale śuddhe satyatoye śucihrade || snātavyaṃ mānase tīrthe snānaṃ tatparamaṃ smṛtam

12

आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वा रिपोः कृते ।। येनृतं नाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

ātmārthe vā parārthe vā putrārthe vā ripoḥ kṛte || yenṛtaṃ nābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ

13

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा ।। हितं स्याद्येन भूतानां तत्तद्वाच्यं विजानता

yadbhūtahitamatyantaṃ tatsatyamiti dhāraṇā || hitaṃ syādyena bhūtānāṃ tattadvācyaṃ vijānatā

14

आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।। अहश्च रात्रिश्च शुभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्

ādityacandrāvanilānalau ca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca || ahaśca rātriśca śubhe ca sandhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam

15

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।। नासौ धर्मो यत्र नो सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā vṛddhā na te ye na vadanti dharmam || nāsau dharmo yatra no satyamasti na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham

अध्यायाः २६६-२७०

1

हंस उवाच ।। ।। तपसो हि परं नास्ति तपसा विदन्ते महत् ।। प्रजापतीनां या शक्तिः प्रजाः कर्तुं द्विजोत्तमाः

haṃsa uvāca || || tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vidante mahat || prajāpatīnāṃ yā śaktiḥ prajāḥ kartuṃ dvijottamāḥ

2

तपसा संप्रदाने न ऋषीणां ज्ञानमेव च ।। बहवो दिवि मोदन्ते प्रसादात्तपसो जनाः

tapasā saṃpradāne na ṛṣīṇāṃ jñānameva ca || bahavo divi modante prasādāttapaso janāḥ

3

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।। आयुःप्रकर्षं भोगांस्तु तपसा विन्दते महत्

tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ || āyuḥprakarṣaṃ bhogāṃstu tapasā vindate mahat

4

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् ।। तपसा प्राप्यते सर्वं यत्किञ्चिन्मनसेप्सितम्

jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ saubhāgyaṃ rūpamuttamam || tapasā prāpyate sarvaṃ yatkiñcinmanasepsitam

5

रसायनानि मन्त्राश्च विद्यास्त्वौषधयस्तथा ।। नातप्ततपसः सिद्धिं प्रयान्ति द्विजपुङ्गवाः

rasāyanāni mantrāśca vidyāstvauṣadhayastathā || nātaptatapasaḥ siddhiṃ prayānti dvijapuṅgavāḥ

6

यत्कार्यं किञ्चिदास्थाय पुरुषस्तप्यते तपः ।। सर्वं तस्मादवाप्नोति परत्रेह च मानवः

yatkāryaṃ kiñcidāsthāya puruṣastapyate tapaḥ || sarvaṃ tasmādavāpnoti paratreha ca mānavaḥ

7

ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेनश्च गुरुतल्पगः ।। तपसा मुच्यते जन्तुः सर्वतश्चापि मुच्यते

brahmahā ca surāpaśca stenaśca gurutalpagaḥ || tapasā mucyate jantuḥ sarvataścāpi mucyate

8

तपसैव सुतप्तेन मोक्षमाप्नोति मानवः ।। शक्रवैवस्वताऽम्भोपधनाधिपहुताशनैः

tapasaiva sutaptena mokṣamāpnoti mānavaḥ || śakravaivasvatā'mbhopadhanādhipahutāśanaiḥ

9

स्थानं महत्तरं प्राप्तं तथा रुद्रार्करात्रिपैः ।। न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा भवेत्

sthānaṃ mahattaraṃ prāptaṃ tathā rudrārkarātripaiḥ || na cāsti tatsukhaṃ loke yadvinā tapasā bhavet

3.266.10

तपसैव सुखं सर्वमिति धर्मविदो विदुः ।। अष्टाशीतिसहस्राणां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्

tapasaiva sukhaṃ sarvamiti dharmavido viduḥ || aṣṭāśītisahasrāṇāṃ munīnāmūrdhvaretasām

11

तपसा दिवि मोदन्ते त्रिदशैः सहिता द्विजाः ।। पुरुषस्तु समारम्भान्निष्फलान्वीक्ष्य चात्मनः

tapasā divi modante tridaśaiḥ sahitā dvijāḥ || puruṣastu samārambhānniṣphalānvīkṣya cātmanaḥ

12

तपः कुर्यात्प्रयत्नेन न ह्यनुप्तं प्ररोहति ।। कीटाः पतङ्गाः पशवो वयांसि च तथा द्विजाः

tapaḥ kuryātprayatnena na hyanuptaṃ prarohati || kīṭāḥ pataṅgāḥ paśavo vayāṃsi ca tathā dvijāḥ

13

स्थावराणि च भूतानि दिवं यान्ति तपोबलात् ।। यद्दुस्तरं यद्दुरापं यद्दुर्गं यच्च दुष्करम्

sthāvarāṇi ca bhūtāni divaṃ yānti tapobalāt || yaddustaraṃ yaddurāpaṃ yaddurgaṃ yacca duṣkaram

14

सर्वं तत्तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमः ।। यस्मिन्कर्मण्यपि कृते मनसः स्यादलाघवम्

sarvaṃ tattapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramaḥ || yasminkarmaṇyapi kṛte manasaḥ syādalāghavam

15

तस्मिंस्तावत्तपः कुर्याद्यावत्तुष्टिकरं भवेत्।। यत्किञ्चिदेनः कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मभिर्जनाः

tasmiṃstāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet|| yatkiñcidenaḥ kurvanti manovākkarmabhirjanāḥ

16

तत्सर्वं विनुदन्त्याशु तपसैव तपोधनाः।। तपसैव विशुद्धस्य ब्राह्मणस्य दिवौकसः

tatsarvaṃ vinudantyāśu tapasaiva tapodhanāḥ|| tapasaiva viśuddhasya brāhmaṇasya divaukasaḥ

17

सत्याच्च प्रतिगृह्णन्ति कामान्संवर्धयन्ति च ।। ब्रह्मा प्रजेश्वरो देवो महादेवस्तथा द्विजाः

satyācca pratigṛhṇanti kāmānsaṃvardhayanti ca || brahmā prajeśvaro devo mahādevastathā dvijāḥ

18

नित्यमेव तपस्यन्ति तपः परम दुस्तरम् ।। यस्येदं भुवनं सर्वं यश्च सर्वमयोऽच्युतः

nityameva tapasyanti tapaḥ parama dustaram || yasyedaṃ bhuvanaṃ sarvaṃ yaśca sarvamayo'cyutaḥ

19

यश्च धाता जयत्यस्मिन्स विष्णुः परमेश्वरः ।। नित्यमेव महाभागास्तपश्चरति दुश्चरम्

yaśca dhātā jayatyasminsa viṣṇuḥ parameśvaraḥ || nityameva mahābhāgāstapaścarati duścaram

3.266.20

भगवान्वासुदेवस्तु तपः परमिहोच्यते ।। अष्टौ देवगणांल्लोके प्राप्नोति तपसा नरः

bhagavānvāsudevastu tapaḥ paramihocyate || aṣṭau devagaṇāṃlloke prāpnoti tapasā naraḥ

21

त्रैलोक्यकरणस्यापि शक्तश्च तपसा भवेत् ।। दिव्यानाञ्च तथास्त्राणां शक्तो भवति धारणात्

trailokyakaraṇasyāpi śaktaśca tapasā bhavet || divyānāñca tathāstrāṇāṃ śakto bhavati dhāraṇāt

22

लोके सुराणां भुवि वा द्विजेन्द्रा न विद्यते तत्पुरुषस्य किञ्चित् ।। तपः प्रकर्षेण परेण लब्धिर्न विद्यते यस्य महानुभावाः

loke surāṇāṃ bhuvi vā dvijendrā na vidyate tatpuruṣasya kiñcit || tapaḥ prakarṣeṇa pareṇa labdhirna vidyate yasya mahānubhāvāḥ

266

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु तपःप्रशं सावर्णनोनाम षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu tapaḥpraśaṃ sāvarṇanonāma ṣaṭṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। वशे जगदिदं प्राहुः शूरबाहुषु लम्बते ।। शूराणामथ सर्वेषां शौर्यमेव विशिष्यते

haṃsa uvāca || vaśe jagadidaṃ prāhuḥ śūrabāhuṣu lambate || śūrāṇāmatha sarveṣāṃ śauryameva viśiṣyate

2

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा स्वाम्यर्थे मित्रकारणे ।। आहृतौ ये प्रपद्यन्ते नाकपृष्ठं व्रजंति ते

brāhmaṇārthe gavārthe vā svāmyarthe mitrakāraṇe || āhṛtau ye prapadyante nākapṛṣṭhaṃ vrajaṃti te

3

धनापहारे संप्राप्ते संप्राप्ते दारविप्लवे ।। (आत्मनश्च परित्राणे युध्यमानो दिवं व्रजेत्

dhanāpahāre saṃprāpte saṃprāpte dāraviplave || (ātmanaśca paritrāṇe yudhyamāno divaṃ vrajet

4

क्षत्रविट्छूद्रविप्राणां युद्धमेव परायणम् ।।) आत्मनश्च परित्राणे संप्राप्ते देशविप्लवे

kṣatraviṭchūdraviprāṇāṃ yuddhameva parāyaṇam ||) ātmanaśca paritrāṇe saṃprāpte deśaviplave

5

दारनाशे तु संप्राप्ते दक्षिणानां च सङ्करे ।। विप्रस्तु शस्त्रं गृह्णीयात्संकरे चाप्युपस्थिते

dāranāśe tu saṃprāpte dakṣiṇānāṃ ca saṅkare || viprastu śastraṃ gṛhṇīyātsaṃkare cāpyupasthite

6

वृत्तिन्तु कल्पयेद्विप्रः क्षत्त्रधर्मेण वा न वा ।। संग्रामान्न निवर्त्तेत तस्य धर्मं हितं तदा

vṛttintu kalpayedvipraḥ kṣattradharmeṇa vā na vā || saṃgrāmānna nivartteta tasya dharmaṃ hitaṃ tadā

7

एकपुत्रं तृणमुखं तवास्मीति च वादिनम् ।। स्त्रीबालरक्षकम्भीरुं पलायनपरायणम्

ekaputraṃ tṛṇamukhaṃ tavāsmīti ca vādinam || strībālarakṣakambhīruṃ palāyanaparāyaṇam

8

व्यायुधं व्यसनस्थं च परेण सह संगतम् ।। धुर्यं च धुर्यवाहं च युद्धप्रेक्षकमेव च

vyāyudhaṃ vyasanasthaṃ ca pareṇa saha saṃgatam || dhuryaṃ ca dhuryavāhaṃ ca yuddhaprekṣakameva ca

9

न हन्तव्या द्विजश्रेष्ठा युद्धधर्मं विजानता ।। युद्धं न कुर्याद्या नस्थः पुरुषेण पदातिना

na hantavyā dvijaśreṣṭhā yuddhadharmaṃ vijānatā || yuddhaṃ na kuryādyā nasthaḥ puruṣeṇa padātinā

3.267.10

समेन युद्धमाकाङ्क्षस्तथैवाभ्यधिकेन वा।। नरः प्राप्नोति नरकं हीनहा तद्धतोऽपि वा

samena yuddhamākāṅkṣastathaivābhyadhikena vā|| naraḥ prāpnoti narakaṃ hīnahā taddhato'pi vā

11

अवर्मयित्वा यो वाहं चात्मानं वर्मयेन्नरः ।। स शीघ्रं नरकं याति सुकृतेनापि कर्मणा

avarmayitvā yo vāhaṃ cātmānaṃ varmayennaraḥ || sa śīghraṃ narakaṃ yāti sukṛtenāpi karmaṇā

12

कथितो युद्धधर्मोऽयं फलं चातो निबोधत ।। धर्मलाभोऽर्थलाभश्च यशोलाभश्च तस्य वै

kathito yuddhadharmo'yaṃ phalaṃ cāto nibodhata || dharmalābho'rthalābhaśca yaśolābhaśca tasya vai

13

यः शूरो युद्ध्यते युद्धे विमृन्दन्परवाहिनीम्।। तस्य धर्मार्थकामाश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः

yaḥ śūro yuddhyate yuddhe vimṛndanparavāhinīm|| tasya dharmārthakāmāśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ

14

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः।। न तत्फलमवाप्नोति संग्रामे यदवाप्यते

agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ|| na tatphalamavāpnoti saṃgrāme yadavāpyate

15

असृग्यदास्य गात्रेभ्यो विनिर्याति रणाजिरे ।। तेनैव सार्धं निर्याति तस्य पापं शरीरतः

asṛgyadāsya gātrebhyo viniryāti raṇājire || tenaiva sārdhaṃ niryāti tasya pāpaṃ śarīrataḥ

16

सहते च परं क्लेशं प्रहाराणां च रोपणे ।। यद्वीरः समवाप्नोति तपो नास्त्यधिकं ततः

sahate ca paraṃ kleśaṃ prahārāṇāṃ ca ropaṇe || yadvīraḥ samavāpnoti tapo nāstyadhikaṃ tataḥ

17

यस्य युद्धे प्रहारा ये किन्तु स्याद्दैवयोगतः ।। युध्यमानस्य धर्मज्ञाः सोऽपि नाके महीयते

yasya yuddhe prahārā ye kintu syāddaivayogataḥ || yudhyamānasya dharmajñāḥ so'pi nāke mahīyate

18

रणे यथाधिकवधं कृत्वा फलमुपाश्नुते ।। परं ह्यभिमुखं हत्वा तद्यानं योऽधिरोहति

raṇe yathādhikavadhaṃ kṛtvā phalamupāśnute || paraṃ hyabhimukhaṃ hatvā tadyānaṃ yo'dhirohati

19

विष्णुक्रान्तं स जयति चैवं युध्यन्रणाजिरे ।। यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहति

viṣṇukrāntaṃ sa jayati caivaṃ yudhyanraṇājire || yastu senāpatiṃ hatvā tadyānamadhirohati

3.267.20

अश्वमेधानवाप्नोति चतुरस्तेन कर्मणा ।। यावन्ति तस्य शस्त्राणि भिंदन्ति त्वचमाहवे

aśvamedhānavāpnoti caturastena karmaṇā || yāvanti tasya śastrāṇi bhiṃdanti tvacamāhave

21

तावतो लभते लोकान्सर्वकामदुघाक्षयान् ।। यत्रयत्र हतः शूरः शत्रुभिर्विनिपातितः

tāvato labhate lokānsarvakāmadughākṣayān || yatrayatra hataḥ śūraḥ śatrubhirvinipātitaḥ

22

अक्षयांल्लभते लोकान्निर्वृतिं दीनतां विना ।। स्वामी सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम्

akṣayāṃllabhate lokānnirvṛtiṃ dīnatāṃ vinā || svāmī sukṛtamādatte hatānāṃ vipalāyinām

23

स्वामिनो दुष्कृतं सर्वं तदा च प्रतिपद्यते ।। पलायमानः पुरुषस्तथा प्राप्नोति वै द्विजाः

svāmino duṣkṛtaṃ sarvaṃ tadā ca pratipadyate || palāyamānaḥ puruṣastathā prāpnoti vai dvijāḥ

24

पदेपदे दुराचारो गोवधस्य फलं नरः ।। जीवँल्लक्ष्मीं समाप्नोति मृतश्च त्रिदिवं नरः

padepade durācāro govadhasya phalaṃ naraḥ || jīvam̐llakṣmīṃ samāpnoti mṛtaśca tridivaṃ naraḥ

25

यशश्चोभयथा विप्रा नास्ति युद्धे निरर्थता ।। परानभिमुखः शूरो यावद्व्रजति वै द्विजाः

yaśaścobhayathā viprā nāsti yuddhe nirarthatā || parānabhimukhaḥ śūro yāvadvrajati vai dvijāḥ

26

पदेपदे यज्ञफलमानुपूर्व्यात्समाप्नुयात् ।। अभग्नञ्च परं हन्याद्भग्नं च परिरक्षति

padepade yajñaphalamānupūrvyātsamāpnuyāt || abhagnañca paraṃ hanyādbhagnaṃ ca parirakṣati

27

पलायन्ते स्थिता यस्मिन्स याति परमां गतिम् ।। ऊर्ध्वं तिर्यक् च यश्चार्वाक् प्राणान्संत्यज्य युध्यति

palāyante sthitā yasminsa yāti paramāṃ gatim || ūrdhvaṃ tiryak ca yaścārvāk prāṇānsaṃtyajya yudhyati

28

हतासुश्च पतेद्युद्धे स स्वर्गान्न निवर्तते ।। यस्य युद्धे प्रविष्टस्य देहं चिह्नीकृतं परैः

hatāsuśca patedyuddhe sa svargānna nivartate || yasya yuddhe praviṣṭasya dehaṃ cihnīkṛtaṃ paraiḥ

29

आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ।। नाशौचभाजस्तस्य स्युर्बान्धवा द्विजसत्तमाः

ātmānaṃ yūpamutsṛjya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ || nāśaucabhājastasya syurbāndhavā dvijasattamāḥ

3.267.30

श्राद्धञ्चैवाग्निसंस्कारस्तथैवाप्युदकक्रिया ।। मृतस्य नोपयुज्यन्ते संग्रामेऽभिमुखस्य तु

śrāddhañcaivāgnisaṃskārastathaivāpyudakakriyā || mṛtasya nopayujyante saṃgrāme'bhimukhasya tu

31

क्रियन्ते तस्य धर्मज्ञा आनृण्यार्थं स्वबन्धुभिः ।। यस्य चिह्नीकृतं गात्रं शरशक्त्यृष्टितोमरैः

kriyante tasya dharmajñā ānṛṇyārthaṃ svabandhubhiḥ || yasya cihnīkṛtaṃ gātraṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ

32

देवकन्यास्तु तं वीर रमयन्ते रमन्ति च ।। वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम्

devakanyāstu taṃ vīra ramayante ramanti ca || varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatam

33

त्वरितास्त्वभिधावन्ति मम भर्ता ममेति च ।। हतस्याभिमुखस्याजौ पतितस्यानिवर्तिनः

tvaritāstvabhidhāvanti mama bhartā mameti ca || hatasyābhimukhasyājau patitasyānivartinaḥ

34

ह्रियते यत्परैर्द्रव्यं नरमेधफलं तु तत् ।। शक्यं त्विह समृद्धैस्तु यष्टं क्रतुशतैर्नरैः

hriyate yatparairdravyaṃ naramedhaphalaṃ tu tat || śakyaṃ tviha samṛddhaistu yaṣṭaṃ kratuśatairnaraiḥ

35

आत्मदेहं तु संग्रामे त्यक्तुं विप्राः सुदुष्करम् ।। यां यज्ञसंघैस्तपसा च विप्राः स्वर्गैषिणः सत्त्वचयैः प्रयान्ति ।। क्षणेन तामैव गतिं प्रयान्ति महाहवे स्वां तनुमुत्सृजन्तः

ātmadehaṃ tu saṃgrāme tyaktuṃ viprāḥ suduṣkaram || yāṃ yajñasaṃghaistapasā ca viprāḥ svargaiṣiṇaḥ sattvacayaiḥ prayānti || kṣaṇena tāmaiva gatiṃ prayānti mahāhave svāṃ tanumutsṛjantaḥ

36

सर्वे च वेदाः सह षड्भिरंगैः सांख्यं च योगं च वने च वासः ।। एतान्गुणानेक एवातिदेशेत्संग्रामधाम्ना स्वतनुं त्यजेद्यः

sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhiraṃgaiḥ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca vane ca vāsaḥ || etānguṇāneka evātideśetsaṃgrāmadhāmnā svatanuṃ tyajedyaḥ

267

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु शूरगुणवर्णनो नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu śūraguṇavarṇano nāma saptaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। अहिंसा सर्वधर्माणां धर्मः पर इहोच्यते ।। अहिंसया तदाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेप्सितम्

haṃsa uvāca || ahiṃsā sarvadharmāṇāṃ dharmaḥ para ihocyate || ahiṃsayā tadāpnoti yatkiñcinmanasepsitam

2

स्त्रीहिंसा धनहिंसा च प्राणिहिंसा तथैव च ।। त्रिविधां वर्जयन्हिंसां ब्रह्मलोकं प्रपद्यते

strīhiṃsā dhanahiṃsā ca prāṇihiṃsā tathaiva ca || trividhāṃ varjayanhiṃsāṃ brahmalokaṃ prapadyate

3

दाक्षिण्यं रूपलावण्यं सौभाग्यमपि चोत्तमम् ।। धनं धान्यमथारोग्यं धर्मं विद्यां तथा स्त्रियः

dākṣiṇyaṃ rūpalāvaṇyaṃ saubhāgyamapi cottamam || dhanaṃ dhānyamathārogyaṃ dharmaṃ vidyāṃ tathā striyaḥ

4

राज्यं भोगाँश्च विपुलान्ब्राह्मण्यमपि चेप्सितम् ।। अष्टौ चैव गुणान्वापि दीर्घं जीवितमेव च

rājyaṃ bhogām̐śca vipulānbrāhmaṇyamapi cepsitam || aṣṭau caiva guṇānvāpi dīrghaṃ jīvitameva ca

5

अहिंसकाः प्रपद्यंते यदन्यदपि दुर्लभम्।। अहिंसकस्तथा जन्तुर्मांसवर्जयिता भवेत

ahiṃsakāḥ prapadyaṃte yadanyadapi durlabham|| ahiṃsakastathā janturmāṃsavarjayitā bhaveta

6

मासिमास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः।। मांसानि च न खादेद्यः समं वा स्यान्न वा समम

māsimāsyaśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ|| māṃsāni ca na khādedyaḥ samaṃ vā syānna vā samama

7

सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति ।। सदा तपस्वी भवति मधुमांसस्य वर्जनात्

sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati || sadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt

8

सर्ववेदा न तत्कुर्युः सर्वदानानि चैव हि ।। यो मांसरसमास्वाद्य सर्वमांसानि वर्जयेत्

sarvavedā na tatkuryuḥ sarvadānāni caiva hi || yo māṃsarasamāsvādya sarvamāṃsāni varjayet

9

दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम ।। चतुर्व्रतमिदं श्रेष्ठं प्राणिनां मृत्युभीरुणाम्

duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanama || caturvratamidaṃ śreṣṭhaṃ prāṇināṃ mṛtyubhīruṇām

3.268.10

तदा भवति लोकेऽस्मिन्प्राणिनां जीवितैषिणाम् ।। विश्वास्यश्चोपगम्यश्च नहि हिंसारुचिर्यथा

tadā bhavati loke'sminprāṇināṃ jīvitaiṣiṇām || viśvāsyaścopagamyaśca nahi hiṃsāruciryathā

11

प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा ।। आत्मौपम्येन गन्तव्यमात्मविद्भिर्महात्मभिः

prāṇā yathātmano'bhīṣṭā bhūtānāmapi te tathā || ātmaupamyena gantavyamātmavidbhirmahātmabhiḥ

12

अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेव द्विजोत्तमाः ।। लोभाद्वा मोहतो वापि यो मांसान्यत्ति मानवः

ahiṃsā paramo dharmaḥ satyameva dvijottamāḥ || lobhādvā mohato vāpi yo māṃsānyatti mānavaḥ

13

निर्घृणः स तु मन्तव्यः सर्वधर्मविवर्जितः ।। स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति

nirghṛṇaḥ sa tu mantavyaḥ sarvadharmavivarjitaḥ || svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati

14

उद्विग्नवासे वसति यत्रयत्राभिजायते ।। धनेन क्रयिको हन्ति उपभोगेन खादकः

udvignavāse vasati yatrayatrābhijāyate || dhanena krayiko hanti upabhogena khādakaḥ

15

घातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वधः ।। भक्षयित्वा तु यो मांसं पश्चादपि निवर्त्तते

ghātako vadhabandhābhyāmityeṣa trividho vadhaḥ || bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścādapi nivarttate

16

तस्यापि सुमहान्धर्मो यः पापाद्विनिवर्त्तते ।। राक्षसैर्वा पिशाचैर्वा डाकिनीभिर्निशाचरैः

tasyāpi sumahāndharmo yaḥ pāpādvinivarttate || rākṣasairvā piśācairvā ḍākinībhirniśācaraiḥ

17

तथान्यैर्नाभिभूयेत यो मांसं परिवर्जयेत् ।। खेचराश्चावगच्छन्ति जीवतोऽस्य मृतस्य वा

tathānyairnābhibhūyeta yo māṃsaṃ parivarjayet || khecarāścāvagacchanti jīvato'sya mṛtasya vā

18

पृष्ठतो द्विजशार्दूल यो मांसं परिवर्जयेत् ।। तथान्यैर्नाभिभूयेत यो मांसं परिवर्जयेत्

pṛṣṭhato dvijaśārdūla yo māṃsaṃ parivarjayet || tathānyairnābhibhūyeta yo māṃsaṃ parivarjayet

19

चिताधूमस्य गन्धेऽपि मृतस्यापि निशाचराः ।। क्रव्यादे विप्रणश्यन्ति यो मांसं परिवर्जयेत्

citādhūmasya gandhe'pi mṛtasyāpi niśācarāḥ || kravyāde vipraṇaśyanti yo māṃsaṃ parivarjayet

3.268.20

शस्त्राग्निनृपचौरेभ्यः सलिलाच्च तथा विषात् ।। भयं न विद्यते तस्य तथान्यदपि किञ्चन

śastrāgninṛpacaurebhyaḥ salilācca tathā viṣāt || bhayaṃ na vidyate tasya tathānyadapi kiñcana

21

न ताँल्लोकान्प्रपद्यंते ये लोका मांसवर्जिनाम् ।। स दण्डी स च विक्रान्तः स यज्वा स तपस्यति

na tām̐llokānprapadyaṃte ye lokā māṃsavarjinām || sa daṇḍī sa ca vikrāntaḥ sa yajvā sa tapasyati

22

स सर्वलोकानाप्नोति यो मांसं परिवर्जयेत ।। न तस्य दुर्लभं किञ्चित्तथा लोकद्वये भवेत् ।। वरशापसमर्थश्च तथा स्यान्मांसवर्जकः

sa sarvalokānāpnoti yo māṃsaṃ parivarjayeta || na tasya durlabhaṃ kiñcittathā lokadvaye bhavet || varaśāpasamarthaśca tathā syānmāṃsavarjakaḥ

23

विमानमारुह्य शशाङ्कतुल्यं देवाङ्गनाभिः सहितो नृवीरः ।। सुखानि भुक्त्वा सुचिरं हि नाके लोकानवाप्नोति पितामहस्य

vimānamāruhya śaśāṅkatulyaṃ devāṅganābhiḥ sahito nṛvīraḥ || sukhāni bhuktvā suciraṃ hi nāke lokānavāpnoti pitāmahasya

268

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु हिंसादोषवर्णनो नामाष्टषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu hiṃsādoṣavarṇano nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा शौचं क्षमा बलम् ।। क्षमा यज्ञाः क्षमा दानं क्षमा च परमं तपः

haṃsa uvāca || kṣamā dharmaḥ kṣamā satyaṃ kṣamā śaucaṃ kṣamā balam || kṣamā yajñāḥ kṣamā dānaṃ kṣamā ca paramaṃ tapaḥ

2

आकृष्टस्ताडितो वापि परेषां यस्तितिक्षते ।। तस्मात्सुकृतमादत्ते दुष्कृतं च प्रयच्छति

ākṛṣṭastāḍito vāpi pareṣāṃ yastitikṣate || tasmātsukṛtamādatte duṣkṛtaṃ ca prayacchati

3

यः क्षमावान्स धर्मात्मा क्षमयैव द्विजोत्तमाः ।। आक्रोष्टारं निर्दहति स्वर्गलोकं च गच्छति

yaḥ kṣamāvānsa dharmātmā kṣamayaiva dvijottamāḥ || ākroṣṭāraṃ nirdahati svargalokaṃ ca gacchati

4

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते ।। यदेनं क्षमया युक्तं त्वशक्तं मन्यते जनः

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate || yadenaṃ kṣamayā yuktaṃ tvaśaktaṃ manyate janaḥ

5

विज्ञेयः सोऽपि दोषोऽस्य द्विजेन्द्राः स महान् गुणः ।। तस्मात्पुण्यसमादानाद् दुष्कृतस्य समर्पणात्

vijñeyaḥ so'pi doṣo'sya dvijendrāḥ sa mahān guṇaḥ || tasmātpuṇyasamādānād duṣkṛtasya samarpaṇāt

6

मृतः क्षमावान्पुरुषो ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ।। विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

mṛtaḥ kṣamāvānpuruṣo brahmalokaṃ prapadyate || vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

7

प्राप्नोति कामान्दिवि चेह मुख्यान्संवत्सराणां नियुतानि विप्राः ।। सर्वंसहः क्षान्तिपरो मनुष्यस्त्वतः क्षमावान्सततं नरः स्यात्

prāpnoti kāmāndivi ceha mukhyānsaṃvatsarāṇāṃ niyutāni viprāḥ || sarvaṃsahaḥ kṣāntiparo manuṣyastvataḥ kṣamāvānsatataṃ naraḥ syāt

269

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु क्षमागुणवर्णनो नामैकोनसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kṣamāguṇavarṇano nāmaikonasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। आनृशंस्यं परो धर्मो लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तमाः ।। तस्मादात्मवता भाव्यं कृतज्ञेन नरेण तु

haṃsa uvāca || ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo loke'smindvijasattamāḥ || tasmādātmavatā bhāvyaṃ kṛtajñena nareṇa tu

2

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा ।। निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmaghne ca surāpe ca caure bhagnavrate tathā || niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

3

नरकान्न विमुच्यन्ते ये कृतघ्ना नराधमाः ।। आभूतसंप्लवं घोरा नात्र कार्या विचारणा

narakānna vimucyante ye kṛtaghnā narādhamāḥ || ābhūtasaṃplavaṃ ghorā nātra kāryā vicāraṇā

4

तिर्यग्योनौ हि जायन्ते दुःखावासं वसन्ति च ।। लभन्ते न क्वचित्त्राणं तथा प्राप्ते भये नराः

tiryagyonau hi jāyante duḥkhāvāsaṃ vasanti ca || labhante na kvacittrāṇaṃ tathā prāpte bhaye narāḥ

5

एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति ।। कृतज्ञः स्वर्गमाप्नोति कृतज्ञो विन्दते महत्

etāvāneva puruṣaḥ kṛtaṃ yasminna naśyati || kṛtajñaḥ svargamāpnoti kṛtajño vindate mahat

6

प्रभुं वा यदि वा भृत्यं विप्रं गुरुमथापि वा ।। आपन्नं न त्यजेद्यस्तु स तु नाके महीयते

prabhuṃ vā yadi vā bhṛtyaṃ vipraṃ gurumathāpi vā || āpannaṃ na tyajedyastu sa tu nāke mahīyate

7

समृद्धं यस्तु संसेव्य दरिद्रं यो विमुञ्चति ।। स नृशंसतमो लोके नरो नरकभाजनम्

samṛddhaṃ yastu saṃsevya daridraṃ yo vimuñcati || sa nṛśaṃsatamo loke naro narakabhājanam

8

न त्यजेत नरो भृत्यं स्वगेहे गतयौवनम् ।। असमर्थं तु वार्धक्ये त्यक्त्वा नरकमाप्नुयात्

na tyajeta naro bhṛtyaṃ svagehe gatayauvanam || asamarthaṃ tu vārdhakye tyaktvā narakamāpnuyāt

9

कुञ्जरन्तुरगं वृद्धं धेनुं दान्तमथापि वा ।। यस्त्यजेत्स सुदुर्बुद्धिर्नरकं प्रतिपद्यते

kuñjaranturagaṃ vṛddhaṃ dhenuṃ dāntamathāpi vā || yastyajetsa sudurbuddhirnarakaṃ pratipadyate

3.270.10

नाद्रियन्ते पशून्बद्ध्वा यवसेनोदकेन वा ।। यथावद् द्विजशार्दूलास्ते नरा निरयङ्गताः

nādriyante paśūnbaddhvā yavasenodakena vā || yathāvad dvijaśārdūlāste narā nirayaṅgatāḥ

11

अचिकित्स्येन रोगेण गृहीतं स्वगृहे पशुम् ।। चिकित्स्यं न त्यजेदेनं यावज्जीवं द्विजोत्तमाः

acikitsyena rogeṇa gṛhītaṃ svagṛhe paśum || cikitsyaṃ na tyajedenaṃ yāvajjīvaṃ dvijottamāḥ

12

तस्य त्यागादवाप्नोति मानवो नरकं धुवम् ।। समृद्धं स्वामिनं यस्तु सेवित्वा पुरुषाधमः ।। असमृद्धं त्यजेत्पश्चाद् ध्रुवं नरकमृच्छति

tasya tyāgādavāpnoti mānavo narakaṃ dhuvam || samṛddhaṃ svāminaṃ yastu sevitvā puruṣādhamaḥ || asamṛddhaṃ tyajetpaścād dhruvaṃ narakamṛcchati

13

यो नरः क्लेशमाप्नोति हीनार्थस्वामिसेवनात् ।। तत्तपोऽस्य विनिर्दष्टं ब्रह्मलोकाय वै द्विजाः

yo naraḥ kleśamāpnoti hīnārthasvāmisevanāt || tattapo'sya vinirdaṣṭaṃ brahmalokāya vai dvijāḥ

14

कृतज्ञः पुरुषो लोके कृतज्ञः सर्वभाक्तथा ।। कृतज्ञः सर्वमाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति

kṛtajñaḥ puruṣo loke kṛtajñaḥ sarvabhāktathā || kṛtajñaḥ sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati

15

मातरं पितरं पुत्रं याज्यमृत्विजमेव च ।। स्वामिनं च गुरुं भृत्यं बान्धवं पशुमेव च

mātaraṃ pitaraṃ putraṃ yājyamṛtvijameva ca || svāminaṃ ca guruṃ bhṛtyaṃ bāndhavaṃ paśumeva ca

16

भार्यां वापि द्विजश्रेष्ठा न त्यजेन्मनसा क्वचित् ।। एषां तु पतति त्यागे ध्रुवं नरकमृच्छति

bhāryāṃ vāpi dvijaśreṣṭhā na tyajenmanasā kvacit || eṣāṃ tu patati tyāge dhruvaṃ narakamṛcchati

17

न त्यजेत तथैवाग्निं नाग्निमुत्सादयेत्तथा ।। देवतार्चां तथा विप्रास्त्यक्त्वा नरकमृच्छति

na tyajeta tathaivāgniṃ nāgnimutsādayettathā || devatārcāṃ tathā viprāstyaktvā narakamṛcchati

18

छायायां यस्य विश्रान्तो नरः स्यात्पादपस्य तु ।। तस्मात्पत्रं न हिंसेत कृतज्ञत्वमनुस्मरन्

chāyāyāṃ yasya viśrānto naraḥ syātpādapasya tu || tasmātpatraṃ na hiṃseta kṛtajñatvamanusmaran

19

कृतज्ञो भूतिमाप्नोति कृतज्ञश्च तथा यशः ।। कृतज्ञो नाकमाप्नोति ब्रह्मलोकमथापि वा

kṛtajño bhūtimāpnoti kṛtajñaśca tathā yaśaḥ || kṛtajño nākamāpnoti brahmalokamathāpi vā

3.270.20

कृतज्ञैर्वसुधा सर्वा धार्यते सुमहात्मभिः

kṛtajñairvasudhā sarvā dhāryate sumahātmabhiḥ

21

कृतज्ञ एव यजते कृतज्ञस्तप्यते तपः ।। यज्वा दाता तथा शूरः कृतज्ञश्च तथा भवेत् ।। कृतज्ञस्त्यजते प्राणान्मित्रकार्ये तथा धुवम्

kṛtajña eva yajate kṛtajñastapyate tapaḥ || yajvā dātā tathā śūraḥ kṛtajñaśca tathā bhavet || kṛtajñastyajate prāṇānmitrakārye tathā dhuvam

22

यो ब्रह्मलोकस्तपसा न शक्यः प्राप्तुं द्विजेन्द्रा महतः सुकृच्छ्रात् ।। तं ब्रह्म लोकं हि नरः कृतज्ञः प्राप्नोति शीघ्रं न हि संशयोऽत्र

yo brahmalokastapasā na śakyaḥ prāptuṃ dvijendrā mahataḥ sukṛcchrāt || taṃ brahma lokaṃ hi naraḥ kṛtajñaḥ prāpnoti śīghraṃ na hi saṃśayo'tra

270

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु कृतज्ञतागुणनिरूपणो नाम सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kṛtajñatāguṇanirūpaṇo nāma saptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २७१-२७५

1

हंस उवाच।। आचारः स्वर्गजनन आचारः कीर्तिवर्धनः ।। आचारश्च तथायुष्यो धन्यो लोकसुखावहः

haṃsa uvāca|| ācāraḥ svargajanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ || ācāraśca tathāyuṣyo dhanyo lokasukhāvahaḥ

2

सर्वलक्षणहीनोऽपि स सदाचारवान्नरः ।। सर्वलक्षणलक्षण्यैर्विज्ञेयः पुरुषो वरः

sarvalakṣaṇahīno'pi sa sadācāravānnaraḥ || sarvalakṣaṇalakṣaṇyairvijñeyaḥ puruṣo varaḥ

3

आचारस्त्रिविधो लोके सेवितव्यो विचक्षणैः ।। श्रुतिस्मृत्युदितश्चैव सदाचारस्तथा परः ।। आचारप्रभवं सौख्यं धनं च द्विजसत्तमाः

ācārastrividho loke sevitavyo vicakṣaṇaiḥ || śrutismṛtyuditaścaiva sadācārastathā paraḥ || ācāraprabhavaṃ saukhyaṃ dhanaṃ ca dvijasattamāḥ

4

आचारयुक्तस्त्रिदिवं प्रयाति आचारवानेव भवत्यरोगः ।। आचारवानेव चिरन्तु जीवेदाचारवानेव भुनक्ति लक्ष्मीम्

ācārayuktastridivaṃ prayāti ācāravāneva bhavatyarogaḥ || ācāravāneva cirantu jīvedācāravāneva bhunakti lakṣmīm

271

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वाचारवर्णनो नामैकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvācāravarṇano nāmaikasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। शौचं देवाः प्रशंसन्ति शौचं ब्रह्मर्षयस्तथा।। शौचयुक्तेन यद्दत्तं तदश्नन्ति दिवौकसः

haṃsa uvāca || śaucaṃ devāḥ praśaṃsanti śaucaṃ brahmarṣayastathā|| śaucayuktena yaddattaṃ tadaśnanti divaukasaḥ

2

सर्वेषामेव धर्माणां शौचं वा फलभाग्भवेत् ।। शौचवानेव पुरुषो यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात्

sarveṣāmeva dharmāṇāṃ śaucaṃ vā phalabhāgbhavet || śaucavāneva puruṣo yatheṣṭāṅgatimāpnuyāt

3

शरीरशौचं जलमृद्भिरुक्तमलोभशौचन्तु मनः प्रमार्ष्टि ।। मनो विशुद्धं पुरुषस्य यस्य स लोकमाप्नोति पितामहस्य

śarīraśaucaṃ jalamṛdbhiruktamalobhaśaucantu manaḥ pramārṣṭi || mano viśuddhaṃ puruṣasya yasya sa lokamāpnoti pitāmahasya

272

इति श्री विष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु शौचवर्णनो नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrī viṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu śaucavarṇano nāma dvisaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। तीर्थानुसरणं शौचं तीर्थानुसरणं तपः ।। तीर्थाम्भोभिर्नराः पूता यान्ति नाकमसंशयम्

haṃsa uvāca || tīrthānusaraṇaṃ śaucaṃ tīrthānusaraṇaṃ tapaḥ || tīrthāmbhobhirnarāḥ pūtā yānti nākamasaṃśayam

2

तीर्थानुसरणं पुण्यं चाध्वना प्राप्नुयान्नरः ।। अध्वना क्षीणपापस्तु त्रिदिवं प्रतिपद्यते

tīrthānusaraṇaṃ puṇyaṃ cādhvanā prāpnuyānnaraḥ || adhvanā kṣīṇapāpastu tridivaṃ pratipadyate

3

पाप्मनां पापशमनं विधत्ते तपसा विना ।। विपाप्मना तथा तुल्यं विधत्ते यत्प्रकीर्तितम्

pāpmanāṃ pāpaśamanaṃ vidhatte tapasā vinā || vipāpmanā tathā tulyaṃ vidhatte yatprakīrtitam

4

बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः ।। न ते शक्या दरिद्रेण प्राप्तुं धर्मभृतांवराः

bahūpakaraṇā yajñā nānāsambhāravistarāḥ || na te śakyā daridreṇa prāptuṃ dharmabhṛtāṃvarāḥ

5

दरिद्रैरन्यथा प्राप्तुं शक्यं यज्ञफलं द्विजाः ।। तीर्थानुसरणं कृत्वा तस्मात्तीर्थपरो भवेत्

daridrairanyathā prāptuṃ śakyaṃ yajñaphalaṃ dvijāḥ || tīrthānusaraṇaṃ kṛtvā tasmāttīrthaparo bhavet

6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।। विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam || vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

7

पापानां पापशमनं धर्मवृद्धिस्तथा सताम् ।। विज्ञेयं सेवितं तीर्थं तस्मात्तीर्थपरो भवेत्

pāpānāṃ pāpaśamanaṃ dharmavṛddhistathā satām || vijñeyaṃ sevitaṃ tīrthaṃ tasmāttīrthaparo bhavet

8

ये साग्नयो धनोपेतास्तीर्थानुसरणे रताः ।। तेषां यक्षफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः

ye sāgnayo dhanopetāstīrthānusaraṇe ratāḥ || teṣāṃ yakṣaphalāvāptirvināpi dhanasaṃcayaiḥ

9

सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम् ।। तीर्थं फलप्रदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

sarveṣāmeva varṇānāṃ sarvāśramanivāsinām || tīrthaṃ phalapradaṃ jñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

3.273.10

कार्यान्तरेण यो गत्वा स्नानं तीर्थे समाचरेत् ।। तीर्थयात्राफलं तस्य नास्ति स्नानफलं ततः

kāryāntareṇa yo gatvā snānaṃ tīrthe samācaret || tīrthayātrāphalaṃ tasya nāsti snānaphalaṃ tataḥ

11

अध्वनां क्लेशदुःखेन तीर्थयात्राफलं भवेत् ।। तीर्थानुसरणं पद्भ्यां तपः परमिहोच्यते

adhvanāṃ kleśaduḥkhena tīrthayātrāphalaṃ bhavet || tīrthānusaraṇaṃ padbhyāṃ tapaḥ paramihocyate

12

तदेव कृत्वा यानेन स्नानमात्रफलं लभेत् ।। यस्यान्ये कुर्वते शक्त्या तीर्थयात्रां तथा नरः

tadeva kṛtvā yānena snānamātraphalaṃ labhet || yasyānye kurvate śaktyā tīrthayātrāṃ tathā naraḥ

13

यानासनाभ्यां च तथा फलं तस्य चतुर्गुणम् ।। तीर्थानुसरणं कृत्वा क्षेत्रभुग्विजितेन्द्रियः

yānāsanābhyāṃ ca tathā phalaṃ tasya caturguṇam || tīrthānusaraṇaṃ kṛtvā kṣetrabhugvijitendriyaḥ

14

फलं प्राप्नोति विप्रेन्द्रास्तीर्थाद्दशगुणं भवेत् ।। छत्रोपानहहीनस्तु तथा शतगुणं लभेत्

phalaṃ prāpnoti viprendrāstīrthāddaśaguṇaṃ bhavet || chatropānahahīnastu tathā śataguṇaṃ labhet

15

छत्रोपानहहीनस्तु भैक्ष्याशी विजितेन्द्रियः ।। महापातकजैर्घोरैः क्षिप्रं पापैर्विमुच्यते

chatropānahahīnastu bhaikṣyāśī vijitendriyaḥ || mahāpātakajairghoraiḥ kṣipraṃ pāpairvimucyate

16

न भैक्ष्यं परपाकं तु न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहः ।। सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भैक्ष्यं समाचरेत्

na bhaikṣyaṃ parapākaṃ tu na ca bhaikṣyaṃ pratigrahaḥ || somapānasamaṃ bhaikṣyaṃ tasmādbhaikṣyaṃ samācaret

17

लोकेऽस्मिन्द्विविधस्तीर्थः स्वच्छन्दो निन्दितस्तथा ।। पुष्कराद्यास्तु ये तीर्था स्वप्रभावमहत्तराः

loke'smindvividhastīrthaḥ svacchando ninditastathā || puṣkarādyāstu ye tīrthā svaprabhāvamahattarāḥ

18

तेषां तीर्थप्रभावेण कृतः पूर्वैः प्रतिग्रहः ।। कण्वाश्रमाद्या ये तीर्था कण्वादीनां प्रभावतः

teṣāṃ tīrthaprabhāveṇa kṛtaḥ pūrvaiḥ pratigrahaḥ || kaṇvāśramādyā ye tīrthā kaṇvādīnāṃ prabhāvataḥ

19

पुण्यास्ते कथिता लोके पापघ्नाः पुण्यवृद्धिदाः ।। द्विप्रकारस्य तीर्थस्य सेवा ज्ञेया महाफला

puṇyāste kathitā loke pāpaghnāḥ puṇyavṛddhidāḥ || dviprakārasya tīrthasya sevā jñeyā mahāphalā

3.273.20

ये तीर्थसेवानिरता द्विजेंद्रास्ते पापहीना दिवमाप्नुवन्ति ।। तत्रोष्य कालं सुचिरं सुखन्ते मानुष्यलोके सुखमाप्नुवन्ति

ye tīrthasevāniratā dvijeṃdrāste pāpahīnā divamāpnuvanti || tatroṣya kālaṃ suciraṃ sukhante mānuṣyaloke sukhamāpnuvanti

273

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु तीर्थफलवर्णनो नाम त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu tīrthaphalavarṇano nāma trisaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः ।। न ते शक्या दरिद्रेण प्राप्तुं धर्मभृतांवराः

haṃsa uvāca || bahūpakaraṇā yajñā nānāsambhāravistarāḥ || na te śakyā daridreṇa prāptuṃ dharmabhṛtāṃvarāḥ

2

दरिद्रैरप्यथावाप्तुं शक्यं यज्ञफलं द्विजाः ।। सदोपवासनिरतैस्तस्मादुपवसेन्नरः

daridrairapyathāvāptuṃ śakyaṃ yajñaphalaṃ dvijāḥ || sadopavāsanirataistasmādupavasennaraḥ

3

यावन्मासोपवासन्तु तावत्तप इहोच्यते ।। अनाशकमत ऊर्ध्वं द्विजातीनां प्रकीर्तितम्

yāvanmāsopavāsantu tāvattapa ihocyate || anāśakamata ūrdhvaṃ dvijātīnāṃ prakīrtitam

4

षष्ठकालाशनं शूद्रे तपः परमिहोच्यते ।। वर्णसंकरजातीनां दिनमेकं प्रकीर्तितम्

ṣaṣṭhakālāśanaṃ śūdre tapaḥ paramihocyate || varṇasaṃkarajātīnāṃ dinamekaṃ prakīrtitam

5

षष्ठकालात्परं शूद्रस्तपः कुर्याद्यथा क्वचित् ।। राष्ट्रे हानिस्तदा ज्ञेया राज्ञश्चोपद्रवो महान्

ṣaṣṭhakālātparaṃ śūdrastapaḥ kuryādyathā kvacit || rāṣṭre hānistadā jñeyā rājñaścopadravo mahān

6

शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यावच्छक्त्या तपश्चरेत् ।। मासोपवासादर्वाग्वा तथा शक्त्या द्विजश्चरेत्

śūdrastu ṣaṣṭhakālāśī yāvacchaktyā tapaścaret || māsopavāsādarvāgvā tathā śaktyā dvijaścaret

7

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति कृष्णसमा गतिः ।। गायत्रीसदृशं जप्यं होमं व्याहृतिभिः समम्

nāsti gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti kṛṣṇasamā gatiḥ || gāyatrīsadṛśaṃ japyaṃ homaṃ vyāhṛtibhiḥ samam

8

अन्तर्जले तथावाप्तिः पापघ्नमघमर्षणात् ।। अहिंसासदृशं पुण्यं दानात्संसवनं परम्

antarjale tathāvāptiḥ pāpaghnamaghamarṣaṇāt || ahiṃsāsadṛśaṃ puṇyaṃ dānātsaṃsavanaṃ param

9

एवमेव द्विजा नास्ति तपो नानशनात्परम् ।। उपवासैः प्रतप्तानां दीर्घं सुखमनन्तरम्

evameva dvijā nāsti tapo nānaśanātparam || upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukhamanantaram

3.274.10

उपवासतपःशीला नाकलोकमुपागताः ।। मोदन्ते त्रिदशे सार्धं यथा देवगणास्तथा

upavāsatapaḥśīlā nākalokamupāgatāḥ || modante tridaśe sārdhaṃ yathā devagaṇāstathā

11

पापानां पापशमनं सतामीप्सितकामदम् ।। उपवासो विनिर्दिष्टो विशेषाद्देवताश्रयः

pāpānāṃ pāpaśamanaṃ satāmīpsitakāmadam || upavāso vinirdiṣṭo viśeṣāddevatāśrayaḥ

12

उपवासप्रसक्तानां प्रसादसुमुखाः सुराः ।। यथेच्छमपि जायन्ते नात्र कार्या विचारणा

upavāsaprasaktānāṃ prasādasumukhāḥ surāḥ || yathecchamapi jāyante nātra kāryā vicāraṇā

13

वासुदेवमथाश्रित्य नरः सम्यगुपोषितः ।। अनन्तफलमाप्नोति त्वनन्तः संयतो हरिः

vāsudevamathāśritya naraḥ samyagupoṣitaḥ || anantaphalamāpnoti tvanantaḥ saṃyato hariḥ

14

वासुदेवमथाश्रित्य ब्राह्मणैर्यैरुपोषितम् ।। तेद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः

vāsudevamathāśritya brāhmaṇairyairupoṣitam || tedyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ

15

उपोषिता ये विधिवन्मनुप्यास्ते नाकमासाद्य सुरोषमानाः ।। देवाङ्गनाभिः सहिता मनुष्या भवन्ति लोके गतसर्वदुःखाः

upoṣitā ye vidhivanmanupyāste nākamāsādya suroṣamānāḥ || devāṅganābhiḥ sahitā manuṣyā bhavanti loke gatasarvaduḥkhāḥ

274

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासूपवासफ लवर्णनो नाम चतुःसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsūpavāsapha lavarṇano nāma catuḥsaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। मनःसमाधिसंयुक्तस्तीर्थानुसारणात्फलम् ।। प्राप्नोति सुमहद्विप्रास्तथा सम्यगुपोषितः

haṃsa uvāca || manaḥsamādhisaṃyuktastīrthānusāraṇātphalam || prāpnoti sumahadviprāstathā samyagupoṣitaḥ

2

सर्व एव मनुष्यस्य सर्वकर्मसु साधकम् ।। मनसा तु विशुद्धेन यद्यदाचरते नरः

sarva eva manuṣyasya sarvakarmasu sādhakam || manasā tu viśuddhena yadyadācarate naraḥ

3

न तद्बहुफलं तस्य प्रेत्य चेह च जायते।। मनो हि परमं भूतं तच्छौचे प्रयतेत्सदा

na tadbahuphalaṃ tasya pretya ceha ca jāyate|| mano hi paramaṃ bhūtaṃ tacchauce prayatetsadā

4

मनःशौचयुतो जन्तुर्नरकं न प्रपद्यते।। नाकलोकमवाप्नोति त्वथ वा परमं पदम

manaḥśaucayuto janturnarakaṃ na prapadyate|| nākalokamavāpnoti tvatha vā paramaṃ padama

5

गुणैस्तु सह यो वासो गतदोषस्य मानदाः।। उपवासस्स विज्ञेयो न शरीरस्य शोषणम्

guṇaistu saha yo vāso gatadoṣasya mānadāḥ|| upavāsassa vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam

6

निर्मले सुसुखे शुद्धे सत्यकूले महाह्रदे ।। स्नातव्यं मानसे तीर्थे तद्धि तीर्थमनुत्तमम्

nirmale susukhe śuddhe satyakūle mahāhrade || snātavyaṃ mānase tīrthe taddhi tīrthamanuttamam

7

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणमच्युताः ।। यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हदि स्थितः ।। आत्मनश्चाविवादश्चेन्मा गङ्गां मा कुरून्गमः

atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇamacyutāḥ || yamo vaivasvato devo yastavaiṣa hadi sthitaḥ || ātmanaścāvivādaścenmā gaṅgāṃ mā kurūngamaḥ

8

मनो लाघवदं कर्म सततं तु समाचरेत् ।। सर्वाणि तस्य पुण्यानि भवन्त्यभ्यधिकानि तु

mano lāghavadaṃ karma satataṃ tu samācaret || sarvāṇi tasya puṇyāni bhavantyabhyadhikāni tu

9

मनःशौचसमायुक्तो यानि मर्त्यो निषेवते।। मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति

manaḥśaucasamāyukto yāni martyo niṣevate|| mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati

3.275.10

मन एव विजानाति कर्मणो गुरुलाघवम्।। सत्यं शौचं दमः शौचं शौचं शारीरमेव च

mana eva vijānāti karmaṇo gurulāghavam|| satyaṃ śaucaṃ damaḥ śaucaṃ śaucaṃ śārīrameva ca

11

सर्वाणि तस्य शौचानि यस्य शुद्धं मनः सदा ।। मनःशुद्धिविहीनस्य सर्वे शौचा निरर्थकाः

sarvāṇi tasya śaucāni yasya śuddhaṃ manaḥ sadā || manaḥśuddhivihīnasya sarve śaucā nirarthakāḥ

12

न तु सा कृत्रिमा शक्या कर्तुं नास्तिक्यवर्जितैः ।। यस्य दोषपरित्यक्तं गुणाधीनं सदा मनः

na tu sā kṛtrimā śakyā kartuṃ nāstikyavarjitaiḥ || yasya doṣaparityaktaṃ guṇādhīnaṃ sadā manaḥ

13

स एव यजते यज्ञैः स एकस्तपते तपः ।। स एकः सर्वमाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति।। तस्माद्धि सर्वशौचानां मनःशौचं परं स्मृतम्

sa eva yajate yajñaiḥ sa ekastapate tapaḥ || sa ekaḥ sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati|| tasmāddhi sarvaśaucānāṃ manaḥśaucaṃ paraṃ smṛtam

14

आत्मा नदी पुण्यतटा सुतीर्था सत्योदका धृतिकूला दयोर्मिः।। यस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा तीर्थं ह्यात्मा नित्यसंभोग एव

ātmā nadī puṇyataṭā sutīrthā satyodakā dhṛtikūlā dayormiḥ|| yasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā tīrthaṃ hyātmā nityasaṃbhoga eva

275

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु मनःशौचनिरूपणो नाम पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu manaḥśaucanirūpaṇo nāma pañcasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २७६-२८०

1

हंस उवाच ।। श्रद्धान्वितेन मनसा यद्यत्किञ्चित्समाचरेत् ।। तत्तद्बहुफलं तस्य जायते लोकयोर्द्वयोः

haṃsa uvāca || śraddhānvitena manasā yadyatkiñcitsamācaret || tattadbahuphalaṃ tasya jāyate lokayordvayoḥ

2

श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः।। देवश्रद्धा नरा देवाः कथिता देवयाजिनः

śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ|| devaśraddhā narā devāḥ kathitā devayājinaḥ

3

पितृश्रद्धाश्च पितरो दैत्ये श्रद्धा दितेः सुताः।। पापश्रद्धास्तथा पापा विज्ञेया नरकङ्गमाः

pitṛśraddhāśca pitaro daitye śraddhā diteḥ sutāḥ|| pāpaśraddhāstathā pāpā vijñeyā narakaṅgamāḥ

4

तस्माच्छ्रद्धां समास्थाय धर्मं धर्मी समाचरेत् ।। बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ।। आस्तिक्यभावमास्थाय नरः श्रद्धासमन्वितः

tasmācchraddhāṃ samāsthāya dharmaṃ dharmī samācaret || bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā || āstikyabhāvamāsthāya naraḥ śraddhāsamanvitaḥ

85

नित्यं पुण्यानि कुर्वीत पापानि परिवर्जयेत् ।। पुण्यं बहुफलं तस्य श्रद्धामास्थाय यत्कृतम्

nityaṃ puṇyāni kurvīta pāpāni parivarjayet || puṇyaṃ bahuphalaṃ tasya śraddhāmāsthāya yatkṛtam

6

श्रद्धा पवित्रं परमं हि लोके श्रद्धा शरीरं पुरुषस्य चोक्तम् ।। श्रद्धां समास्थाय नरश्च कृत्वा पुण्यानि पुण्यां गतिमाप्नुवन्ति

śraddhā pavitraṃ paramaṃ hi loke śraddhā śarīraṃ puruṣasya coktam || śraddhāṃ samāsthāya naraśca kṛtvā puṇyāni puṇyāṃ gatimāpnuvanti

276

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु श्रद्धाफलवर्णनो नाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu śraddhāphalavarṇano nāma ṣaṭsaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ।। क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढा स्नानं प्रकीर्त्तितम्

haṃsa uvāca || nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ kriyāṅgaṃ malakarṣaṇam || kriyāsnānaṃ tathā ṣaṣṭhaṃ ṣoḍhā snānaṃ prakīrttitam

2

नित्य नैमित्तिकौ कार्यौ उष्णोदकपरोदकैः ।। तृतीयं च परस्नानं यदुक्तं मलकर्षणम्

nitya naimittikau kāryau uṣṇodakaparodakaiḥ || tṛtīyaṃ ca parasnānaṃ yaduktaṃ malakarṣaṇam

3

पञ्च पिण्डान्समुद्धृत्य स्नातव्यं परवारिणि ।। अतोऽ न्यथा नरः स्नातो दुष्कृतांशेन लिप्यते

pañca piṇḍānsamuddhṛtya snātavyaṃ paravāriṇi || ato' nyathā naraḥ snāto duṣkṛtāṃśena lipyate

4

स्नातः शुद्धिमवाप्नोति न तु स्नानफलं नरः ।। उद्धृत्य पञ्च पिण्डानि स्नातोऽपि परवारिणा

snātaḥ śuddhimavāpnoti na tu snānaphalaṃ naraḥ || uddhṛtya pañca piṇḍāni snāto'pi paravāriṇā

5

वह्नितप्ताम्बुना स्नातो नाप्नोति स्नानजं फलम् ।। स्नातः शुद्धिमवाप्नोति कर्मण्यश्चैव जायते

vahnitaptāmbunā snāto nāpnoti snānajaṃ phalam || snātaḥ śuddhimavāpnoti karmaṇyaścaiva jāyate

6

तस्मात्पुण्येषु तीर्थेषु सागरेषु सरःसु च ।। सरित्स्वपि च दिव्यासु तथा प्रस्रवणेष्वपि

tasmātpuṇyeṣu tīrtheṣu sāgareṣu saraḥsu ca || saritsvapi ca divyāsu tathā prasravaṇeṣvapi

7

धर्मार्थमाचरेत्स्नानं तेन नाके महीयते ।। तोयालाभे तथालस्ये नित्यनैमित्तिकावुभौ

dharmārthamācaretsnānaṃ tena nāke mahīyate || toyālābhe tathālasye nityanaimittikāvubhau

8

मलापकर्षणं स्नानं तृतीयं च समाचरेत् ।। शुद्धिमात्रमवाप्नोति तप्तोदकपरोदकैः

malāpakarṣaṇaṃ snānaṃ tṛtīyaṃ ca samācaret || śuddhimātramavāpnoti taptodakaparodakaiḥ

9

स्रवन्ति रात्रौ छिद्राणि सुप्तस्य पुरुषस्य तु ।। तस्मात्कल्यमथोत्थाय स्नानं नित्यं समाचरेत्

sravanti rātrau chidrāṇi suptasya puruṣasya tu || tasmātkalyamathotthāya snānaṃ nityaṃ samācaret

3.277.10

क्रियावैफल्यमाप्नोति स्नानहीनः समाचरन् ।। यथाकथञ्चित्कुर्वीत स्नानं नित्यमतो बुधः

kriyāvaiphalyamāpnoti snānahīnaḥ samācaran || yathākathañcitkurvīta snānaṃ nityamato budhaḥ

11

स्नातस्तु तर्पणं कृत्वा देवानां पितृभिः सह।। स्नातो भवति धर्मात्मा नान्यथा स्नात उच्यते

snātastu tarpaṇaṃ kṛtvā devānāṃ pitṛbhiḥ saha|| snāto bhavati dharmātmā nānyathā snāta ucyate

12

सूतके मृतके स्नातो न कुर्यात्तर्पणक्रियाम् ।। मृतके तर्पणं कुर्यान्मृतस्यैकस्य पण्डितः

sūtake mṛtake snāto na kuryāttarpaṇakriyām || mṛtake tarpaṇaṃ kuryānmṛtasyaikasya paṇḍitaḥ

13

स्नातः शौचमवाप्नोति स्नानं तुष्टिकरं परम् ।। बाह्यमाभ्यन्तरं दोषं स्नानेन प्रणुदत्यपि

snātaḥ śaucamavāpnoti snānaṃ tuṣṭikaraṃ param || bāhyamābhyantaraṃ doṣaṃ snānena praṇudatyapi

14

दुःस्वप्नशमनं स्नानं चामङ्गल्यप्रणाशनम् ।। मङ्गल्यजननं मुख्यं मनःशौचकरं परम्

duḥsvapnaśamanaṃ snānaṃ cāmaṅgalyapraṇāśanam || maṅgalyajananaṃ mukhyaṃ manaḥśaucakaraṃ param

15

नाप्नोति नारकं दुःखं नित्यस्नायी नरोत्तमः ।। वह्निवृद्धिकरं स्नानं स्नानं सौभाग्यवर्धनम्

nāpnoti nārakaṃ duḥkhaṃ nityasnāyī narottamaḥ || vahnivṛddhikaraṃ snānaṃ snānaṃ saubhāgyavardhanam

16

अलक्ष्म्याः शमनं स्नानं स्नानं दुरितनाशनम् ।। स्नातः क्रियासमर्थश्च तथा भवति मानवः

alakṣmyāḥ śamanaṃ snānaṃ snānaṃ duritanāśanam || snātaḥ kriyāsamarthaśca tathā bhavati mānavaḥ

17

शिरसा तु विना स्नातो न स्नातः परिकीर्तितः ।। कल्येऽसमर्थः स्नाने तु प्राप्ते भोजनकर्मणि

śirasā tu vinā snāto na snātaḥ parikīrtitaḥ || kalye'samarthaḥ snāne tu prāpte bhojanakarmaṇi

18

ध्रुवं समाचरेत्स्नानं स्वर्गमार्गप्रदर्शकम ।। शिरःस्नातस्तु कुर्वीत दिव्यं पित्र्यं द्विजोत्तम

dhruvaṃ samācaretsnānaṃ svargamārgapradarśakama || śiraḥsnātastu kurvīta divyaṃ pitryaṃ dvijottama

19

दिव्यपित्र्याणि कर्माणि नास्नातस्तु समाचरेत् ।। विनापि तीर्थसलिलाद्दैवे पैत्र्ये च कर्मणि

divyapitryāṇi karmāṇi nāsnātastu samācaret || vināpi tīrthasalilāddaive paitrye ca karmaṇi

3.277.20

सदा समाचरेत्स्नानं देहशुद्धिकरं परम् ।। स्नानादेव परं पुण्यं तीर्थस्नातः समश्नुते

sadā samācaretsnānaṃ dehaśuddhikaraṃ param || snānādeva paraṃ puṇyaṃ tīrthasnātaḥ samaśnute

21

भूमिष्ठन्तूद्धृतात्पुण्यं तस्मात्प्रस्रवणोदकम् ।। तस्माच्च नैर्झरन्तोयं नैर्झरादपि सारसम्

bhūmiṣṭhantūddhṛtātpuṇyaṃ tasmātprasravaṇodakam || tasmācca nairjharantoyaṃ nairjharādapi sārasam

22

सारसादपि नादेयं तस्मात्साधुपरिग्रहम् ।। सर्वेभ्यश्च तथा पुण्यं कथितं जाह्नवीजलम्

sārasādapi nādeyaṃ tasmātsādhuparigraham || sarvebhyaśca tathā puṇyaṃ kathitaṃ jāhnavījalam

23

गङ्गाप्लुताङ्गा दिवि देवभोगान्भुक्त्वा चिरं प्राप्य मनुष्यभावम् ।। भवन्ति लोके सुखिनः समृद्धा यशोन्विता धर्मपरा विदुखाः

gaṅgāplutāṅgā divi devabhogānbhuktvā ciraṃ prāpya manuṣyabhāvam || bhavanti loke sukhinaḥ samṛddhā yaśonvitā dharmaparā vidukhāḥ

277

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु स्नानवर्णनोनाम सप्तसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu snānavarṇanonāma saptasaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। जप्यं सिद्धिकरं लोके द्विजानां परिकीर्तितम् ।। जप्येन सिद्धिमाप्नोति विशेषेण द्विजोत्तमाः

haṃsa uvāca || japyaṃ siddhikaraṃ loke dvijānāṃ parikīrtitam || japyena siddhimāpnoti viśeṣeṇa dvijottamāḥ

2

जप्येनैव तु संसिध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः ।। कुर्यादन्यत्र वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

japyenaiva tu saṃsidhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ || kuryādanyatra vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate

3

दार्वासने सुखासीनस्त्वथ वापि कुशासने ।। जप्यं समाहितः कुर्यादथ वापि समुत्थितः

dārvāsane sukhāsīnastvatha vāpi kuśāsane || japyaṃ samāhitaḥ kuryādatha vāpi samutthitaḥ

4

पूर्वोत्तराशाभिमुखः सूर्यस्याभिमुखोऽपि वा ।। दर्भपाणिर्द्विजश्रेष्ठा ज्ञात्वा धर्मस्य निश्चयम्

pūrvottarāśābhimukhaḥ sūryasyābhimukho'pi vā || darbhapāṇirdvijaśreṣṭhā jñātvā dharmasya niścayam

5

ऋषिं मन्त्रस्य विज्ञाय च्छन्दो दैवतमेव च ।। विनियोगं जपं कुर्याद्ध्यायन्वै मन्त्रदेवताम्

ṛṣiṃ mantrasya vijñāya cchando daivatameva ca || viniyogaṃ japaṃ kuryāddhyāyanvai mantradevatām

6

नातिद्रुतेन कर्तव्यं न चैवातिविलम्बितम् ।। वर्णानुच्चारयेत्सर्वाञ्जप्यकाले द्विजोत्तमाः

nātidrutena kartavyaṃ na caivātivilambitam || varṇānuccārayetsarvāñjapyakāle dvijottamāḥ

7

मन्त्रमावर्तयेद्विद्वान्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितः ।। स्वाध्यायस्तु भवत्युच्चैरुपांशुर्जप्य उच्यते

mantramāvartayedvidvānyathāśakti hyatandritaḥ || svādhyāyastu bhavatyuccairupāṃśurjapya ucyate

8

मनसा तु तथा जाप्यं तस्माद्बहुफलं स्मृतम् ।। अक्षसूत्रस्तु कर्तव्यो रुद्राक्षैर्द्विजसत्तमाः

manasā tu tathā jāpyaṃ tasmādbahuphalaṃ smṛtam || akṣasūtrastu kartavyo rudrākṣairdvijasattamāḥ

9

पद्माक्षैर्वा महाभागास्त्वथ वा पुत्रजीवकैः ।। मुक्ताफलैर्विद्रुमेण रुक्मेण स्फटिकेन वा

padmākṣairvā mahābhāgāstvatha vā putrajīvakaiḥ || muktāphalairvidrumeṇa rukmeṇa sphaṭikena vā

3.278.10

कुशागुणेन वा विप्राः सम्यग्ग्रंथिमता सता ।। गणनं वा तथा कुर्यात्सम्यगङ्गुलिपर्वभिः

kuśāguṇena vā viprāḥ samyaggraṃthimatā satā || gaṇanaṃ vā tathā kuryātsamyagaṅguliparvabhiḥ

11

एवं कृत्वा द्विजा जप्यमवश्यं मन्त्रदेवताम् ।। आराध्य तु तदाप्नोति यद्यद्वाञ्छति चेतसा

evaṃ kṛtvā dvijā japyamavaśyaṃ mantradevatām || ārādhya tu tadāpnoti yadyadvāñchati cetasā

12

जप्येन सिद्धिमासाद्य ब्रह्म लोकमवाप्नुयात् ।। जप्येन मुच्यते पापाज्जप्येन त्रिदिवं व्रजेत्

japyena siddhimāsādya brahma lokamavāpnuyāt || japyena mucyate pāpājjapyena tridivaṃ vrajet

13

जप्येन मोक्षमाप्नोति तस्माज्जप्यपरो भवेत् ।। अकामकामं जप्येन ध्रुवं मोक्षमवाप्नुयात्

japyena mokṣamāpnoti tasmājjapyaparo bhavet || akāmakāmaṃ japyena dhruvaṃ mokṣamavāpnuyāt

14

कामकामस्तदाप्नोति यं कामं मनसेच्छति ।। संसिद्धा ऋषयः सर्वे जप्येनैव द्विजोत्तमाः

kāmakāmastadāpnoti yaṃ kāmaṃ manasecchati || saṃsiddhā ṛṣayaḥ sarve japyenaiva dvijottamāḥ

15

जप्यं पवित्रं परमं द्विजानां जप्येन पापं सकलं जहाति ।। जप्येन लोकाँल्लभते त्वभीष्टाञ्जप्येन मोक्षं लभते द्विजातिः

japyaṃ pavitraṃ paramaṃ dvijānāṃ japyena pāpaṃ sakalaṃ jahāti || japyena lokām̐llabhate tvabhīṣṭāñjapyena mokṣaṃ labhate dvijātiḥ

278

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु जप्यवर्णनो नामाष्टसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu japyavarṇano nāmāṣṭasaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। कृत्वा जलनिमग्नस्तु मन्त्रजापं द्विजोत्तमाः ।। फलमक्षयमाप्नोति मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

haṃsa uvāca || kṛtvā jalanimagnastu mantrajāpaṃ dvijottamāḥ || phalamakṣayamāpnoti mucyate sarvakilbiṣaiḥ

2

मन्त्रमन्तर्जले जप्यं ध्यायता मन्त्रदेवताम् ।। नरं मोचयते पापान्महापातकजादपि

mantramantarjale japyaṃ dhyāyatā mantradevatām || naraṃ mocayate pāpānmahāpātakajādapi

3

अन्तर्जलेनाथ विधूतपापा द्विजास्तु नाकं ध्रुवमेव यान्ति ।। जले निमग्नेन ततस्तु यत्नान्मन्त्रस्य जापः पुरुषेण कार्यः

antarjalenātha vidhūtapāpā dvijāstu nākaṃ dhruvameva yānti || jale nimagnena tatastu yatnānmantrasya jāpaḥ puruṣeṇa kāryaḥ

279

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वन्तर्जले जप्य वर्णनो नामैकोनाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvantarjale japya varṇano nāmaikonāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। रेचकं पूरकं चैव कुम्भकं च तथा द्विजाः ।। एकस्त्र्यवस्थो विज्ञेयः प्राणायामो महाफलः

haṃsa uvāca || || recakaṃ pūrakaṃ caiva kumbhakaṃ ca tathā dvijāḥ || ekastryavastho vijñeyaḥ prāṇāyāmo mahāphalaḥ

2

आददानस्तु यः श्वासं मंत्राध्ययनमाचरेत् ।। मनसा ब्राह्मणश्रेष्ठा रेचकं तत्प्रकीर्तितम्

ādadānastu yaḥ śvāsaṃ maṃtrādhyayanamācaret || manasā brāhmaṇaśreṣṭhā recakaṃ tatprakīrtitam

3

श्वास सन्धारणं कुर्वन्नाददानो न च त्यजन् ।। पूरकं तद्विनिर्दिष्टं सर्वकल्मषनाशनम्

śvāsa sandhāraṇaṃ kurvannādadāno na ca tyajan || pūrakaṃ tadvinirdiṣṭaṃ sarvakalmaṣanāśanam

4

मंत्रस्य देवताध्यानं प्राणायामं तथा चरेत् ।। प्राणायामात्परं नास्ति द्विजातीनां तथा तपः

maṃtrasya devatādhyānaṃ prāṇāyāmaṃ tathā caret || prāṇāyāmātparaṃ nāsti dvijātīnāṃ tathā tapaḥ

5

निरोधाज्जायते वायुस्ततस्त्वग्निः प्रजायते ।। ततस्तु सलिलं देहे पूयते तैस्त्रिभिर्नरः

nirodhājjāyate vāyustatastvagniḥ prajāyate || tatastu salilaṃ dehe pūyate taistribhirnaraḥ

6

आकेशाग्रं नखाग्रं स्वं तप्स्यते परमं तपः ।। यस्तु कुर्याद् द्विजश्रेष्ठाः प्राणायाममतन्द्रितः

ākeśāgraṃ nakhāgraṃ svaṃ tapsyate paramaṃ tapaḥ || yastu kuryād dvijaśreṣṭhāḥ prāṇāyāmamatandritaḥ

7

न तत्पुण्यमवाप्नोति तीर्थानुसरणाद्द्विजाः ।। न यज्ञेन तथा कृच्छ्रैः प्राणायामाद्यदाप्नुयात्

na tatpuṇyamavāpnoti tīrthānusaraṇāddvijāḥ || na yajñena tathā kṛcchraiḥ prāṇāyāmādyadāpnuyāt

8

प्राणायामपरा विप्राः सर्वनिर्धौतकल्मषाः ।। त्रिदिवं प्रतिपद्यन्ते मोक्षं वा मनसेप्सितम्

prāṇāyāmaparā viprāḥ sarvanirdhautakalmaṣāḥ || tridivaṃ pratipadyante mokṣaṃ vā manasepsitam

9

प्राणायामेन नश्यन्ति महापातकजान्यपि ।। घोराप्येनांसि धर्मज्ञाः प्राणायाममतश्चरेत्

prāṇāyāmena naśyanti mahāpātakajānyapi || ghorāpyenāṃsi dharmajñāḥ prāṇāyāmamataścaret

3.280.10

एतत्तपस्तत्परमं द्विजानां पापापहं पुण्यविवृद्धिकारि ।। मोक्षप्रदं वा पुरुषोत्तमानां तस्मात्प्रयत्नेन समाचरेत्तत्

etattapastatparamaṃ dvijānāṃ pāpāpahaṃ puṇyavivṛddhikāri || mokṣapradaṃ vā puruṣottamānāṃ tasmātprayatnena samācarettat

280

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु प्राणायामवर्णनो नामाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu prāṇāyāmavarṇano nāmāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २८१-२८५

1

हंस उवाच ।। विषयेभ्यः प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम् ।। प्रत्याहारं विनिर्दिष्टं परमन्तत्तपः स्मृतम्

haṃsa uvāca || viṣayebhyaḥ pravṛttasya cetaso vinivartanam || pratyāhāraṃ vinirdiṣṭaṃ paramantattapaḥ smṛtam

2

अत्यन्तचञ्चलं चित्तं तस्य संयमनं द्विजाः ।। प्रत्याहारेण कर्तव्यं पुरुषेण विपश्चिता

atyantacañcalaṃ cittaṃ tasya saṃyamanaṃ dvijāḥ || pratyāhāreṇa kartavyaṃ puruṣeṇa vipaścitā

3

प्रत्याहृत्य नरश्चेतः कामेभ्यो द्विजसत्तमाः ।। कामानां भाजनं लोके मोक्षस्य च तथा भवेत्

pratyāhṛtya naraścetaḥ kāmebhyo dvijasattamāḥ || kāmānāṃ bhājanaṃ loke mokṣasya ca tathā bhavet

4

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमाँश्चरति निस्पृहः।। निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumām̐ścarati nispṛhaḥ|| nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati

5

प्रत्याहारं यथा कुर्यात्कामेभ्यश्चेतसो नरः ।। यथाकाममवाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति

pratyāhāraṃ yathā kuryātkāmebhyaścetaso naraḥ || yathākāmamavāpnoti mokṣopāyaṃ ca vindati

6

चञ्चलं हि मनो विप्राः प्रमाथि बलवद्दृढम् ।। तस्य यत्नं समास्थाय कर्तव्यो निग्रहो बुधैः

cañcalaṃ hi mano viprāḥ pramāthi balavaddṛḍham || tasya yatnaṃ samāsthāya kartavyo nigraho budhaiḥ

7

यावन्न चेत आयाति वैराग्यं परमं नरः।। तावन्न शक्तो भवति प्रत्याहारस्य वै द्विजाः

yāvanna ceta āyāti vairāgyaṃ paramaṃ naraḥ|| tāvanna śakto bhavati pratyāhārasya vai dvijāḥ

8

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखशोकार्दितं जगत् ।। पश्यन्खिन्नस्तदा विप्रा वैराग्यात्सिद्धिमाप्नुयात्

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaśokārditaṃ jagat || paśyankhinnastadā viprā vairāgyātsiddhimāpnuyāt

9

अनित्यतां तथा पश्यञ्जगतोऽस्य पुनःपुनः।। वैराग्यभावमास्थाय ततः सिद्धिमवाप्नुयात्

anityatāṃ tathā paśyañjagato'sya punaḥpunaḥ|| vairāgyabhāvamāsthāya tataḥ siddhimavāpnuyāt

3.281.10

देवतानामृषीणां च राज्ञां भूतगणस्य च।। दृष्ट्वा क्षयं महाभागा विरक्तो विप्रमुच्यते

devatānāmṛṣīṇāṃ ca rājñāṃ bhūtagaṇasya ca|| dṛṣṭvā kṣayaṃ mahābhāgā virakto vipramucyate

11

गर्भवासे महद्दुःखं नरके च पुनःपुनः।। तिर्यग्योनौ च मानुष्ये तिर्यक्कामो विमुच्यते

garbhavāse mahadduḥkhaṃ narake ca punaḥpunaḥ|| tiryagyonau ca mānuṣye tiryakkāmo vimucyate

12

दिवसेदिवसे खिन्नो परान्नेषु च यो द्विजाः ।। वैराग्यमाप्नोति तथा खिन्नो मूत्रपुरीषयोः

divasedivase khinno parānneṣu ca yo dvijāḥ || vairāgyamāpnoti tathā khinno mūtrapurīṣayoḥ

13

दुःखानां तु प्रतीघाते सुखमित्येव भाविते ।। दुःखेभ्यः स्वल्पकालेन यः खिन्नः स विरज्यते

duḥkhānāṃ tu pratīghāte sukhamityeva bhāvite || duḥkhebhyaḥ svalpakālena yaḥ khinnaḥ sa virajyate

14

विरागमास्थाय ततः प्रत्याहारमतन्द्रितः ।। कामेभ्यश्चेतसः कुर्यात्तेन सर्वं समश्नुते

virāgamāsthāya tataḥ pratyāhāramatandritaḥ || kāmebhyaścetasaḥ kuryāttena sarvaṃ samaśnute

15

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।। तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat || tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī

281

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु प्रत्याहारवर्णनो नामैकाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pratyāhāravarṇano nāmaikāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। एकत्र समवस्थानं बाह्ये द्रव्ये तु चेतसः ।। धारणा सा विनिर्दिष्टा मनसो बन्धकारिका

haṃsa uvāca || || ekatra samavasthānaṃ bāhye dravye tu cetasaḥ || dhāraṇā sā vinirdiṣṭā manaso bandhakārikā

2

सा कार्या देवतार्चायां यत्रास्य स्यात्स्थिरा मतिः ।। एकत्र लब्ध्वा लक्ष्यं तु मनसश्चञ्चलस्य तु

sā kāryā devatārcāyāṃ yatrāsya syātsthirā matiḥ || ekatra labdhvā lakṣyaṃ tu manasaścañcalasya tu

3

तुर्यन्निवारणं यत्नान्मनोऽनुग्रहकारणात् ।। अथ वा लक्ष्यबन्धन्तु भुवि कार्यं विजानता

turyannivāraṇaṃ yatnānmano'nugrahakāraṇāt || atha vā lakṣyabandhantu bhuvi kāryaṃ vijānatā

4

लब्धलक्षस्तु भूयोगे महीयोगं समुत्सृजेत् ।। लब्धलक्ष्यो नरः कुर्यान्नरास्तेजसि सत्तमाः

labdhalakṣastu bhūyoge mahīyogaṃ samutsṛjet || labdhalakṣyo naraḥ kuryānnarāstejasi sattamāḥ

5

समुत्सृज्य ततो वायौ ततो नभसि कारयेत् ।। क्रमशस्त्वेवमारुह्य लक्ष्यं लक्ष्यतया नरः

samutsṛjya tato vāyau tato nabhasi kārayet || kramaśastvevamāruhya lakṣyaṃ lakṣyatayā naraḥ

6

बाह्येषु धारणां कृत्वा मनसः सिद्धिमश्नुते ।। मनसश्चञ्चलस्यास्य यावद्बन्धनधारणा

bāhyeṣu dhāraṇāṃ kṛtvā manasaḥ siddhimaśnute || manasaścañcalasyāsya yāvadbandhanadhāraṇā

7

तावद्ध्यानमथारूढं न शक्यं केनचिद्द्विजाः ।। धारणां निश्चलां प्राप्य ततो ध्यानमवाप्नुयात्

tāvaddhyānamathārūḍhaṃ na śakyaṃ kenaciddvijāḥ || dhāraṇāṃ niścalāṃ prāpya tato dhyānamavāpnuyāt

8

शरीरं विजहात्येनं यत्र बद्धा तु धारणा ।। प्राप्नोति तन्मयीभावं नात्र कार्या विचारणा

śarīraṃ vijahātyenaṃ yatra baddhā tu dhāraṇā || prāpnoti tanmayībhāvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

9

संप्राप्य धारणां मुक्त्वा शरीरं मनुजोत्तमः ।। कालान्मोक्षमवाप्नोति ध्यानाच्छीघ्रमिति स्थितिः

saṃprāpya dhāraṇāṃ muktvā śarīraṃ manujottamaḥ || kālānmokṣamavāpnoti dhyānācchīghramiti sthitiḥ

3.282.10

प्राप्तस्तु यन्मयीभावं धारणास्थः पुमांस्ततः ।। स यदा पुरुषं याति तदा स प्रतिपद्यते

prāptastu yanmayībhāvaṃ dhāraṇāsthaḥ pumāṃstataḥ || sa yadā puruṣaṃ yāti tadā sa pratipadyate

11

ध्रुवे मोक्षमवाप्नोति धारणां प्राप्य मानवः ।। किन्तु कालेन महता ध्यानाच्छीघ्रमिति स्थितिः

dhruve mokṣamavāpnoti dhāraṇāṃ prāpya mānavaḥ || kintu kālena mahatā dhyānācchīghramiti sthitiḥ

12

सर्वलोके तथा ज्ञेया बाह्यद्रव्यविनाशनाः ।। तेषान्तु धारणा कार्या मनोग्रहणकारणम्

sarvaloke tathā jñeyā bāhyadravyavināśanāḥ || teṣāntu dhāraṇā kāryā manograhaṇakāraṇam

13

संप्राप्य मनसो बन्धं निश्चलं पुरुषोत्तमः ।। धारणायोगतस्तस्माद्ध्रुवं मोक्षमुपाश्नुते

saṃprāpya manaso bandhaṃ niścalaṃ puruṣottamaḥ || dhāraṇāyogatastasmāddhruvaṃ mokṣamupāśnute

14

यदस्य नित्यं हदि संस्थितं स्यात्तत्स्यात्तदेवास्य हि मृत्युकाले ।। यद्भावयत्येव हि मृत्युकाले भवत्यवश्यं स हि तन्मयस्तु

yadasya nityaṃ hadi saṃsthitaṃ syāttatsyāttadevāsya hi mṛtyukāle || yadbhāvayatyeva hi mṛtyukāle bhavatyavaśyaṃ sa hi tanmayastu

282

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु धारणावर्णनो नाम द्व्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dhāraṇāvarṇano nāma dvyaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। द्रव्ये तु धारणा बाह्ये धारणा परिकीर्तिता ।। सैव चेतसि निर्दिष्टा ध्यानेति मनुजोत्तमाः

haṃsa uvāca || dravye tu dhāraṇā bāhye dhāraṇā parikīrtitā || saiva cetasi nirdiṣṭā dhyāneti manujottamāḥ

2

अधोमुखं हृत्कमले कर्णिकायां द्विजोत्तमाः।। ध्यानं सूर्यस्य कुर्वीत तेजोराशेर्विचक्षणः

adhomukhaṃ hṛtkamale karṇikāyāṃ dvijottamāḥ|| dhyānaṃ sūryasya kurvīta tejorāśervicakṣaṇaḥ

3

रविमध्ये स्थितः सोमो सोममध्ये हुताशनः।। तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं तेजसोप्यतितैजसम्

ravimadhye sthitaḥ somo somamadhye hutāśanaḥ|| tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ tejasopyatitaijasam

4

तन्मध्ये भगवान्विष्णुः परमात्मा सनातनः ।। अच्युतः पुरुषो नित्यं सर्वव्यापी महेश्वरः

tanmadhye bhagavānviṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ || acyutaḥ puruṣo nityaṃ sarvavyāpī maheśvaraḥ

5

सूक्ष्मातिसूक्ष्मन्तं पश्येत्तेजोमूर्तिं दुरासदम्।। ध्यानयोगेन तं दृष्ट्वा सिद्धिमाप्नोति मानवः

sūkṣmātisūkṣmantaṃ paśyettejomūrtiṃ durāsadam|| dhyānayogena taṃ dṛṣṭvā siddhimāpnoti mānavaḥ

6

स्वस्तिकं सर्वतोभद्रं पर्यंकं कमलासनम् ।। तेषामेकतमं बद्ध्वा योगासनमतन्द्रितः

svastikaṃ sarvatobhadraṃ paryaṃkaṃ kamalāsanam || teṣāmekatamaṃ baddhvā yogāsanamatandritaḥ

7

ऊरुमूले तथानीय तिर्यग्गौ च समौ करौ ।। कृत्वोत्तानौ द्विजश्रेष्ठा वामस्योपरि दक्षिणम्

ūrumūle tathānīya tiryaggau ca samau karau || kṛtvottānau dvijaśreṣṭhā vāmasyopari dakṣiṇam

8

किञ्चिदाकुञ्चिताङ्गुष्ठौ कर्त्तव्यौ च तथा करौ ।। तेन चोन्नाम्य वितथं कृत्वा बाहू परिश्लथौ

kiñcidākuñcitāṅguṣṭhau karttavyau ca tathā karau || tena connāmya vitathaṃ kṛtvā bāhū pariślathau

9

पृष्ठकां योजयेत्स्कन्धे देहमुन्नामयेत्सुधीः ।। निष्कम्पां सुदृढां ग्रीवां शिरः कार्यं समं तदा

pṛṣṭhakāṃ yojayetskandhe dehamunnāmayetsudhīḥ || niṣkampāṃ sudṛḍhāṃ grīvāṃ śiraḥ kāryaṃ samaṃ tadā

3.283.10

स पश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।। किञ्चिन्निमील्य नयने सर्वं बाह्यं समुत्सृजेत् ।। बाह्यं सर्वं परित्यज्य परमात्मानमात्मना

sa paśyannāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan || kiñcinnimīlya nayane sarvaṃ bāhyaṃ samutsṛjet || bāhyaṃ sarvaṃ parityajya paramātmānamātmanā

11

हृत्पद्मं कर्णिकामध्ये तेजस्तेजसि चार्पितम् ।। दृष्ट्वा पुरुषमीशानं सर्वबन्धैः प्रमुच्यते

hṛtpadmaṃ karṇikāmadhye tejastejasi cārpitam || dṛṣṭvā puruṣamīśānaṃ sarvabandhaiḥ pramucyate

12

प्रत्याहारेण मनसः कृत्वा नियमनं पुरा ।। धारणाल्लब्धलक्षस्तु ध्यानमारोहते नरः

pratyāhāreṇa manasaḥ kṛtvā niyamanaṃ purā || dhāraṇāllabdhalakṣastu dhyānamārohate naraḥ

13

इन्द्रियाणां जयं कृत्वा मनः संयम्य चाप्यथ।। विजित्य च तथा वायुं ध्यानमारोहते नरः ।। ध्यानारूढस्तदाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

indriyāṇāṃ jayaṃ kṛtvā manaḥ saṃyamya cāpyatha|| vijitya ca tathā vāyuṃ dhyānamārohate naraḥ || dhyānārūḍhastadāpnoti yatra gatvā na śocati

14

निशावसाने च तथा प्रदोषे ध्यानेन यत्नः पुरुषेण कार्यः ।। ध्यानेन दृष्ट्वा पुरुषं परं तु विमुक्तदेहः सकलत्वमेति

niśāvasāne ca tathā pradoṣe dhyānena yatnaḥ puruṣeṇa kāryaḥ || dhyānena dṛṣṭvā puruṣaṃ paraṃ tu vimuktadehaḥ sakalatvameti

283

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु ध्यानवर्णनो नाम त्र्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dhyānavarṇano nāma tryaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। अथ ध्यानमुपारूढो समाधिं मनसो लभेत् ।। न किञ्चिच्चिन्तयेत्पश्चात्समाधिं प्राप्य मानवः

haṃsa uvāca || || atha dhyānamupārūḍho samādhiṃ manaso labhet || na kiñciccintayetpaścātsamādhiṃ prāpya mānavaḥ

42

शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गन्धरूपविवर्जितम् ।। तं परं पुरुषं विद्याद्यत्र गत्वा न शोचति

śabdasparśarasairhīnaṃ gandharūpavivarjitam || taṃ paraṃ puruṣaṃ vidyādyatra gatvā na śocati

3

शून्यं ध्यानपरं विप्राः समाधिरिति कीर्त्यते ।। तन्तु प्राप्य नरैश्चान्यैर्नाभिभूयेत कर्हिचित्

śūnyaṃ dhyānaparaṃ viprāḥ samādhiriti kīrtyate || tantu prāpya naraiścānyairnābhibhūyeta karhicit

4

समाधितः परं नास्ति सुखं किञ्चिज्जगत्त्रये ।। समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते

samādhitaḥ paraṃ nāsti sukhaṃ kiñcijjagattraye || samādhisthaśca duḥkhena guruṇāpi na cālyate

5

शङ्गानि शतशस्त्वस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः ।। भेर्यश्च यदि हन्यन्ते शब्दं बाह्यं न विन्दति

śaṅgāni śataśastvasya vādyante yadi karṇayoḥ || bheryaśca yadi hanyante śabdaṃ bāhyaṃ na vindati

6

तथा प्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा ।। शीते स्थितोऽतिघोरेऽपि स्पर्शं बाह्यं न विन्दति

tathā prahārābhihato vahnidagdhatanustathā || śīte sthito'tighore'pi sparśaṃ bāhyaṃ na vindati

7

जये गन्धे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा ।। दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः

jaye gandhe rase bāhye tādṛśasya tu kā kathā || dṛṣṭvā ya ātmanātmānaṃ samādhiṃ labhate punaḥ

8

तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा न तं धावति कर्हिचित् ।। अपि सन्त्यजतस्तृष्णामभुञ्जानस्य पश्यतः

tṛṣṇā vātha bubhukṣā vā na taṃ dhāvati karhicit || api santyajatastṛṣṇāmabhuñjānasya paśyataḥ

9

एकमेव स निर्वेदं विजानाति नरोत्तमः ।। समाधितः समुत्थानं तेन तप्यत्यसौ भृशम्

ekameva sa nirvedaṃ vijānāti narottamaḥ || samādhitaḥ samutthānaṃ tena tapyatyasau bhṛśam

0

न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये च न तत्सुखम् ।। समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विन्दते नरः ।।3.284.१

na svarge na ca pātāle mānuṣye ca na tatsukham || samādhiṃ niścalaṃ prāpya yatsukhaṃ vindate naraḥ ||3.284.1

11

समाधिं पुरुषः प्राप्य त्यक्त्वा देहनिबन्धनम् ।। व्याप्नोति सकलाँल्लोकांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

samādhiṃ puruṣaḥ prāpya tyaktvā dehanibandhanam || vyāpnoti sakalām̐llokāṃstrailokyaṃ sacarācaram

12

तच्च व्याप्नोति पुरुषस्त्रैलोक्यादपि यद्बहिः ।। अनन्तत्वमवाप्नोति समाधिं प्राप्य मानवः

tacca vyāpnoti puruṣastrailokyādapi yadbahiḥ || anantatvamavāpnoti samādhiṃ prāpya mānavaḥ

13

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकदुःखविवर्जितः ।। सर्वगः सर्वसंहारी सर्वेन्द्रियगुणात्मकः

janmamṛtyujarāvyādhiśokaduḥkhavivarjitaḥ || sarvagaḥ sarvasaṃhārī sarvendriyaguṇātmakaḥ

14

सर्वत्र सर्वदा विप्राः स तस्यां नात्र संशयः ।। पुरुषत्वमथाभ्येति सर्वशक्तित्वमेति च

sarvatra sarvadā viprāḥ sa tasyāṃ nātra saṃśayaḥ || puruṣatvamathābhyeti sarvaśaktitvameti ca

15

संयम्य चेतः खलु धारणासु ध्यानं समारुह्य ततस्तु पश्चात् ।। समाधिमास्थाय परेण पुंसा तुल्यत्वमायाति महानुभावः

saṃyamya cetaḥ khalu dhāraṇāsu dhyānaṃ samāruhya tatastu paścāt || samādhimāsthāya pareṇa puṃsā tulyatvamāyāti mahānubhāvaḥ

284

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु समाधिवर्णनो नाम चतुरशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu samādhivarṇano nāma caturaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। स्थानस्य महतः प्राप्तौ यन्मूलं द्विजसत्तम ।। तदस्माकं समाचक्ष्व सर्वं प्रत्यक्षलक्षणम्

ṛṣaya ūcuḥ || sthānasya mahataḥ prāptau yanmūlaṃ dvijasattama || tadasmākaṃ samācakṣva sarvaṃ pratyakṣalakṣaṇam

2

हंस उवाच ।। प्राप्नुवंति नराः सर्वे व्यवसायपुरःसराः ।। व्यवसायद्वितीयानां नास्ति लोके सुदुर्लभम्

haṃsa uvāca || prāpnuvaṃti narāḥ sarve vyavasāyapuraḥsarāḥ || vyavasāyadvitīyānāṃ nāsti loke sudurlabham

3

व्यवसायः परो बन्धुः सहायस्तदनंतरम् ।। तेन युक्तः पुमान्सम्यक्प्राप्नोतीति विनिश्चितम्

vyavasāyaḥ paro bandhuḥ sahāyastadanaṃtaram || tena yuktaḥ pumānsamyakprāpnotīti viniścitam

4

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च ऋषिसत्तमाः ।। भाजनन्तु सदा ज्ञेयो नरस्तु व्यवसायवान्

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca ṛṣisattamāḥ || bhājanantu sadā jñeyo narastu vyavasāyavān

5

व्यवसायविहीनानां स्वल्पोप्यर्थोऽस्ति दुर्लभः ।। व्यवसायविहीनानामलसानां दुरात्मनाम्

vyavasāyavihīnānāṃ svalpopyartho'sti durlabhaḥ || vyavasāyavihīnānāmalasānāṃ durātmanām

6

करप्राप्तोऽपि सहसा क्षिप्रमर्थो विनश्यति ।। व्यवसायविहीनस्तु स्थाणुना नातिरिच्यते

karaprāpto'pi sahasā kṣipramartho vinaśyati || vyavasāyavihīnastu sthāṇunā nātiricyate

7

तस्मान्नरा ये व्यसनाय युक्तास्ते कामभाजः कथितास्तु लोके ।। तेषामयं चैव परश्च लोकस्तेषां तथा मोक्षपथो न दूरे

tasmānnarā ye vyasanāya yuktāste kāmabhājaḥ kathitāstu loke || teṣāmayaṃ caiva paraśca lokasteṣāṃ tathā mokṣapatho na dūre

285

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु व्यवसायवर्णनो नाम पञ्चाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vyavasāyavarṇano nāma pañcāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २८६-२९०

1

हंस उवाच ।। सर्वकर्मप्रधानस्य व्यवसायस्य मानदाः ।। मूलमेकं विनिर्दिष्टं संकल्पो नात्र संशयः

haṃsa uvāca || sarvakarmapradhānasya vyavasāyasya mānadāḥ || mūlamekaṃ vinirdiṣṭaṃ saṃkalpo nātra saṃśayaḥ

2

संकल्पमूलः कामो वै ज्ञानं संकल्पबन्धनम् ।। संकल्पबन्धना वेदा धर्मः सङ्कल्पबन्धनः

saṃkalpamūlaḥ kāmo vai jñānaṃ saṃkalpabandhanam || saṃkalpabandhanā vedā dharmaḥ saṅkalpabandhanaḥ

3

संकल्पबन्धनश्चार्थो मोक्षः संकल्पबन्धनः ।। संकल्पबन्धनं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

saṃkalpabandhanaścārtho mokṣaḥ saṃkalpabandhanaḥ || saṃkalpabandhanaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram

4

आदौ निश्चित्य यत्कर्म मनसा बुद्धिमान्नरः ।। युनक्ति व्यवसायेन पश्चाज्ज्ञेयः स पंडितः

ādau niścitya yatkarma manasā buddhimānnaraḥ || yunakti vyavasāyena paścājjñeyaḥ sa paṃḍitaḥ

5

यावन्तो निश्चितास्त्वर्था मनसा केनचित्क्वचित् ।। तावन्न शक्यते कर्तुं संकल्पोऽतः परो मतः

yāvanto niścitāstvarthā manasā kenacitkvacit || tāvanna śakyate kartuṃ saṃkalpo'taḥ paro mataḥ

6

संकल्पितानां मनसा तु पूर्वं सिद्धिः प्रदिष्टा व्यवसाययुक्ता ।। कार्याणि सर्वाणि ततस्तु लोके संकल्पमूलानि वदंति सन्तः

saṃkalpitānāṃ manasā tu pūrvaṃ siddhiḥ pradiṣṭā vyavasāyayuktā || kāryāṇi sarvāṇi tatastu loke saṃkalpamūlāni vadaṃti santaḥ

286

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु संकल्पनिर्वचनो नाम षडशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu saṃkalpanirvacano nāma ṣaḍaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। नैःश्रेयसपदावाप्तौ प्रत्याहारस्त्वयेरितः ।। धारणाध्यानयोगश्च समाधिरपि चोत्तमा

ṛṣaya ūcuḥ || naiḥśreyasapadāvāptau pratyāhārastvayeritaḥ || dhāraṇādhyānayogaśca samādhirapi cottamā

2

भूय एव त्वमाचक्ष्व नृणां संसारसारिणाम् ।। हितार्थमुत्तमं मार्गं लोकद्वयसुखावहम्

bhūya eva tvamācakṣva nṛṇāṃ saṃsārasāriṇām || hitārthamuttamaṃ mārgaṃ lokadvayasukhāvaham

3

हंस उवाच ।। ।। अग्निर्मुखं देवतानां सर्वभूतपरायणम् ।। तस्य शुश्रूषणादेव सर्वान्कामान्समश्नुते

haṃsa uvāca || || agnirmukhaṃ devatānāṃ sarvabhūtaparāyaṇam || tasya śuśrūṣaṇādeva sarvānkāmānsamaśnute

4

सा मूर्तिः परमा विष्णोस्तद्दत्तं प्राप्नुते रविः ।। सूर्याद्वृष्टिस्ततस्त्वन्नमन्नात्प्रभवते जगत्

sā mūrtiḥ paramā viṣṇostaddattaṃ prāpnute raviḥ || sūryādvṛṣṭistatastvannamannātprabhavate jagat

5

अधःप्रवर्षिणो देवा भौमास्तूर्ध्वं प्रवर्षिणः ।। ऊर्ध्वप्रवर्षिणं मुख्यं भौमं दत्तं हुताशने

adhaḥpravarṣiṇo devā bhaumāstūrdhvaṃ pravarṣiṇaḥ || ūrdhvapravarṣiṇaṃ mukhyaṃ bhaumaṃ dattaṃ hutāśane

6

ॐकारं पूर्वमुद्दिश्य यांयां विप्रस्तु देवताम् ।। हविर्जुहोति सा तस्य प्रीता भवति नित्यदा

ॐkāraṃ pūrvamuddiśya yāṃyāṃ viprastu devatām || havirjuhoti sā tasya prītā bhavati nityadā

7

वह्निदत्तेन हविषा तृप्तिमायान्ति देवताः ।। तास्तृप्तास्तर्पयन्त्येनं नरं कामसमृद्धिभिः

vahnidattena haviṣā tṛptimāyānti devatāḥ || tāstṛptāstarpayantyenaṃ naraṃ kāmasamṛddhibhiḥ

8

सूर्ये होमः परः पुण्यस्तेन स्वर्गे महीयते ।। तस्मादष्टगुणं पुण्यमिध्मभिः प्राप्नुयाद्धुते

sūrye homaḥ paraḥ puṇyastena svarge mahīyate || tasmādaṣṭaguṇaṃ puṇyamidhmabhiḥ prāpnuyāddhute

9

तस्माद्दशगुणं सस्यैर्व्रीहिभिर्द्विगुणं ततः ।। तावदेव तथा पुण्यं होमे सिद्धार्थकैः स्मृतम्

tasmāddaśaguṇaṃ sasyairvrīhibhirdviguṇaṃ tataḥ || tāvadeva tathā puṇyaṃ home siddhārthakaiḥ smṛtam

3.287.10

यवैश्चतुर्गुणं तस्मात्तिलैर्दशगुणं ततः ।। तावदेव फलं ज्ञेयं बिल्वैर्दशगुणं ततः

yavaiścaturguṇaṃ tasmāttilairdaśaguṇaṃ tataḥ || tāvadeva phalaṃ jñeyaṃ bilvairdaśaguṇaṃ tataḥ

11

पद्मैश्च तावदेवोक्तं दध्ना क्षीरेण च द्विजाः ।। परमान्नेन धर्मज्ञा घृतेनाष्टगुणं ततः

padmaiśca tāvadevoktaṃ dadhnā kṣīreṇa ca dvijāḥ || paramānnena dharmajñā ghṛtenāṣṭaguṇaṃ tataḥ

12

मन्त्रेणोङ्कारपूतेन स्वाहान्तेन विचक्षणः ।। स्वाहावसाने जुहुयाद्ध्यायन्वै मन्त्रदेवताम्

mantreṇoṅkārapūtena svāhāntena vicakṣaṇaḥ || svāhāvasāne juhuyāddhyāyanvai mantradevatām

13

यया त्वङ्गुलिपर्वाणि पूर्यन्ते तावदाहुतिः ।। अङ्गुष्ठमात्रं स्थौल्येन वितस्तिश्चेध्म इष्यते

yayā tvaṅguliparvāṇi pūryante tāvadāhutiḥ || aṅguṣṭhamātraṃ sthaulyena vitastiścedhma iṣyate

14

दुःस्वप्ने च दुरिष्टे च दुर्निमित्ते तथैव च ।। नास्ति होमसमन्त्राणं तथा पापविनाशनम्

duḥsvapne ca duriṣṭe ca durnimitte tathaiva ca || nāsti homasamantrāṇaṃ tathā pāpavināśanam

15

होमेन पापं पुरुषो जहाति होमेन नाकं च तथा प्रयाति ।। होमस्तु लोके दुरितं समग्रं विनाशयत्येव न संशयोऽत्र

homena pāpaṃ puruṣo jahāti homena nākaṃ ca tathā prayāti || homastu loke duritaṃ samagraṃ vināśayatyeva na saṃśayo'tra

287

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु होमविधिवर्णनो नाम सप्ताशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu homavidhivarṇano nāma saptāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। दैवाधीना प्रजाः सर्वा देवायत्तमिदं जगत् ।। सुखदुःखे मानुषाणां देवायत्ते तथैव च

haṃsa uvāca || daivādhīnā prajāḥ sarvā devāyattamidaṃ jagat || sukhaduḥkhe mānuṣāṇāṃ devāyatte tathaiva ca

2

देवैर्विहितमश्नन्ति मनुष्यास्तु शुभाशुभम् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवपूजापरो भवेत्

devairvihitamaśnanti manuṣyāstu śubhāśubham || tasmātsarvaprayatnena devapūjāparo bhavet

3

देवाश्च भक्त्या तुष्यन्ति श्रद्धया परया तथा ।। पूजिताः शुचिना चैव देवास्तुष्यन्ति नान्यथा

devāśca bhaktyā tuṣyanti śraddhayā parayā tathā || pūjitāḥ śucinā caiva devāstuṣyanti nānyathā

4

देवशुश्रूषया स्वर्गो देवशुश्रूषया सुखम् ।। देवशुश्रूषया राज्यं मोक्षं चाप्यथवाप्यते

devaśuśrūṣayā svargo devaśuśrūṣayā sukham || devaśuśrūṣayā rājyaṃ mokṣaṃ cāpyathavāpyate

5

देवताः कामयन्तीह तथा भक्तं जनं सदा ।। भक्तानुकम्पिनो देवाः परत्रेह तथा ध्रुवम्

devatāḥ kāmayantīha tathā bhaktaṃ janaṃ sadā || bhaktānukampino devāḥ paratreha tathā dhruvam

6

त्राणं कुर्वन्ति भक्तस्य ध्रुवं देवा द्विजोत्तमाः ।। देवतोषादवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति

trāṇaṃ kurvanti bhaktasya dhruvaṃ devā dvijottamāḥ || devatoṣādavāpnoti yānkāmānmanasecchati

7

जातप्रभृति यं देवं भक्त्या नित्यमथार्चयेत ।। अन्तकाले तु संप्राप्ते सोऽपि त्राता भवेद् ध्रुवम्

jātaprabhṛti yaṃ devaṃ bhaktyā nityamathārcayeta || antakāle tu saṃprāpte so'pi trātā bhaved dhruvam

8

किं वा पापविहीनस्य क्षिप्रं तुष्यन्ति देवताः ।। तस्मात्पापं न कर्त्तव्यं नरेण त्रिदशाश्रयात्

kiṃ vā pāpavihīnasya kṣipraṃ tuṣyanti devatāḥ || tasmātpāpaṃ na karttavyaṃ nareṇa tridaśāśrayāt

9

देवाश्रितानां पापानां क्षिप्रं पापं विनश्यति ।। नत्वेव पातकं कर्म वृथा तेषां प्रजायते

devāśritānāṃ pāpānāṃ kṣipraṃ pāpaṃ vinaśyati || natveva pātakaṃ karma vṛthā teṣāṃ prajāyate

3.288.10

तथा बहु फलं लोके कथितं त्रिदशाश्रयम् ।। सर्वान्समर्चयेद्देवानेकं वा देवमाश्रयेत्

tathā bahu phalaṃ loke kathitaṃ tridaśāśrayam || sarvānsamarcayeddevānekaṃ vā devamāśrayet

11

देवार्चां श्रद्धया कृत्वा ध्रुवं तल्लोकमाप्नुयात् ।। कृत्वा देवगृहं विप्रा नरस्तल्लोकमाप्नुयात्

devārcāṃ śraddhayā kṛtvā dhruvaṃ tallokamāpnuyāt || kṛtvā devagṛhaṃ viprā narastallokamāpnuyāt

12

परमाणूनि यावन्ति भवन्ति सुरवेश्मनः ।। तावतोऽब्दानवाप्नोति तल्लोकान्नात्र संशयः

paramāṇūni yāvanti bhavanti suraveśmanaḥ || tāvato'bdānavāpnoti tallokānnātra saṃśayaḥ

13

यावद्वारं करोतीह देववेश्म सुधासितम् ।। जन्मान्तराणि तावन्ति यशसा स विराजते

yāvadvāraṃ karotīha devaveśma sudhāsitam || janmāntarāṇi tāvanti yaśasā sa virājate

14

प्रतिपाद्य तथा भक्त्या ध्वजं त्रिदशवेश्मनि ।। निर्णुदत्याशु पापानि महापातकजान्यपि

pratipādya tathā bhaktyā dhvajaṃ tridaśaveśmani || nirṇudatyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

15

चित्रकर्म तथा कृत्वा गन्धर्वै सह मोदते ।। देवमाल्यापनयनाद्गोदानफलमाप्नुयात्

citrakarma tathā kṛtvā gandharvai saha modate || devamālyāpanayanādgodānaphalamāpnuyāt

16

पापैर्विमुच्यते सर्वैः प्रोक्षणाद्देववेश्मनः ।। सम्मार्जनात्तथा पापं व्यपोहति न संशयः

pāpairvimucyate sarvaiḥ prokṣaṇāddevaveśmanaḥ || sammārjanāttathā pāpaṃ vyapohati na saṃśayaḥ

17

कामानभीष्टानाप्नोति देववेश्मोपलेपनात् ।। सुधारेखान्वितं कृत्वा मर्यादां नातिवर्तते

kāmānabhīṣṭānāpnoti devaveśmopalepanāt || sudhārekhānvitaṃ kṛtvā maryādāṃ nātivartate

18

वर्णकैश्चित्रितं कृत्वा सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। गन्धर्वत्वमवाप्नोति गन्धैरभ्युक्ष्य मानवाः

varṇakaiścitritaṃ kṛtvā saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || gandharvatvamavāpnoti gandhairabhyukṣya mānavāḥ

19

पुष्पैर्विकिरणं कृत्वा रूपवानभिजायते ।। अभ्यज्य देवप्रतिमां सर्वदुःखैर्विमुच्यते

puṣpairvikiraṇaṃ kṛtvā rūpavānabhijāyate || abhyajya devapratimāṃ sarvaduḥkhairvimucyate

3.288.20

विरूक्षयित्वा तामेव पापेभ्यो विप्रमुच्यते ।। ओषधीभिस्तथा स्नाप्य नासत्यैः सह मोदते

virūkṣayitvā tāmeva pāpebhyo vipramucyate || oṣadhībhistathā snāpya nāsatyaiḥ saha modate

21

लोके प्रजापतेर्याति वेदैः संस्नाप्य देवताम् ।।। पुष्पोदकेन स्नपनात्सौभाग्यं महदश्नुते

loke prajāpateryāti vedaiḥ saṃsnāpya devatām ||| puṣpodakena snapanātsaubhāgyaṃ mahadaśnute

22

फलोदकेन संस्नाप्य सफलां विन्दते क्रियाम् ।। नागवल्लीजलैः स्नाप्य नागलोकं स गच्छति

phalodakena saṃsnāpya saphalāṃ vindate kriyām || nāgavallījalaiḥ snāpya nāgalokaṃ sa gacchati

23

रत्नोदकेन स्नपनाद्धानदं लोकमाप्नुयात् ।। गन्धोदकेन मुख्येन गन्धर्वैः सह मोदते

ratnodakena snapanāddhānadaṃ lokamāpnuyāt || gandhodakena mukhyena gandharvaiḥ saha modate

24

तीर्थोदकेन पुण्येन स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ।। तथानुलिप्य गन्धैश्च शक्रलोके महीयते

tīrthodakena puṇyena svargalokamavāpnuyāt || tathānulipya gandhaiśca śakraloke mahīyate

25

विभूषणप्रदानेन राजा भवति भूतले ।। राजलिङ्गप्रदानेन राजा भवति हि क्षितौ

vibhūṣaṇapradānena rājā bhavati bhūtale || rājaliṅgapradānena rājā bhavati hi kṣitau

26

वस्त्रदानेन लोकेऽस्मिन्सुवेशस्त्वभिजायते ।। देवे माल्यप्रदानेन परा लक्ष्मीं समश्नुते

vastradānena loke'sminsuveśastvabhijāyate || deve mālyapradānena parā lakṣmīṃ samaśnute

27

धूपप्रदानेन तथा गतिमग्र्यामवाप्नुयात् ।। दीपदानेन चक्षुष्मान्प्रकाशश्चैव जायते

dhūpapradānena tathā gatimagryāmavāpnuyāt || dīpadānena cakṣuṣmānprakāśaścaiva jāyate

28

ऊर्ध्वां गतिमवाप्नोति सर्वत्र च तथाग्र्यताम् ।। देवताभ्यस्तथा विप्रा निवेद्यान्नमतन्द्रितः

ūrdhvāṃ gatimavāpnoti sarvatra ca tathāgryatām || devatābhyastathā viprā nivedyānnamatandritaḥ

29

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। परितोषमथायाति देवता बलिकर्मणा

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || paritoṣamathāyāti devatā balikarmaṇā

3.288.30

तास्तुष्टास्तर्पयन्येनं सर्वकामसमृद्धिभिः ।। हृद्यपानप्रदानेन तृप्तिमाप्नोति शाश्वतीम्

tāstuṣṭāstarpayanyenaṃ sarvakāmasamṛddhibhiḥ || hṛdyapānapradānena tṛptimāpnoti śāśvatīm

31

देवतानां नमस्कारात्किञ्चित्पापं प्रणश्यति ।। तथैवाभ्यधिकं पापं प्रणिपातेन नश्यति

devatānāṃ namaskārātkiñcitpāpaṃ praṇaśyati || tathaivābhyadhikaṃ pāpaṃ praṇipātena naśyati

32

ततोऽप्यभ्यधिकं किञ्चित्कृत्वा देवे प्रदक्षिणाम् ।। स्तुतिक्रिया देवतानां सर्वकामफलप्रदा

tato'pyabhyadhikaṃ kiñcitkṛtvā deve pradakṣiṇām || stutikriyā devatānāṃ sarvakāmaphalapradā

33

गीतेन देवतास्तोषमुपयान्ति द्विजोत्तमाः ।। तथा वाद्येन नृत्येन पुरुषस्य विशेषतः

gītena devatāstoṣamupayānti dvijottamāḥ || tathā vādyena nṛtyena puruṣasya viśeṣataḥ

34

नृत्तं गीतं तथा वाद्यं स्वयमाचरते द्विजा ।। देवसालोक्यमाप्नोति पुरुषस्य विपश्चितः

nṛttaṃ gītaṃ tathā vādyaṃ svayamācarate dvijā || devasālokyamāpnoti puruṣasya vipaścitaḥ

35

वाचनादितिहासानां पापमोक्षमवाप्नुयात् ।। मूल्येन कारयेद्गीतं गन्धर्वत्वमथाप्नुयात्

vācanāditihāsānāṃ pāpamokṣamavāpnuyāt || mūlyena kārayedgītaṃ gandharvatvamathāpnuyāt

36

वाद्यं दत्त्वाथ धर्मज्ञं वसूनां लोकमश्नुते ।। नृत्तेन लोकमाप्नोति शङ्करस्य महात्मनः

vādyaṃ dattvātha dharmajñaṃ vasūnāṃ lokamaśnute || nṛttena lokamāpnoti śaṅkarasya mahātmanaḥ

37

इतिहासप्रदानेन बुद्धिमाञ्जायते नरः ।। आहुतिं देवमुद्दिश्य यो ददाति हुताशने

itihāsapradānena buddhimāñjāyate naraḥ || āhutiṃ devamuddiśya yo dadāti hutāśane

38

स देवस्तर्पयत्येनं कामैर्वा तेन तर्पितः ।। देवमुद्दिश्य विप्राणां यो ददातीह भोजनम्

sa devastarpayatyenaṃ kāmairvā tena tarpitaḥ || devamuddiśya viprāṇāṃ yo dadātīha bhojanam

39

स देवः प्रीतिमानस्य कामानिष्टान्प्रयच्छति ।। देवमुद्दिश्य यत्किञ्चिद्ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते

sa devaḥ prītimānasya kāmāniṣṭānprayacchati || devamuddiśya yatkiñcidbrāhmaṇebhyaḥ pradīyate

3.288.40

तदेव प्राप्यते लोके प्रसन्ने त्रिदशे बहु ।। यानं शय्यासनं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ

tadeva prāpyate loke prasanne tridaśe bahu || yānaṃ śayyāsanaṃ chatraṃ pāduke cāpyupānahau

41

वाहनं गां च धर्मज्ञास्त्रिदशभ्यो ददाति यः ।। एकैकस्मादवाप्नोति वह्निष्टोमफलं नरः

vāhanaṃ gāṃ ca dharmajñāstridaśabhyo dadāti yaḥ || ekaikasmādavāpnoti vahniṣṭomaphalaṃ naraḥ

42

दत्त्वा फलानि देवेभ्यः सफलां विन्दते क्रियाम् ।। निवेद्य सस्यानि तथा गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

dattvā phalāni devebhyaḥ saphalāṃ vindate kriyām || nivedya sasyāni tathā gatimāpnotyanuttamām

43

नैति देवस्तथा प्रीतिं दानैर्नृत्यैस्तथा फलैः ।। प्रीतिमेति यथा विप्राः स्वाश्रितानान्तु पूजनैः

naiti devastathā prītiṃ dānairnṛtyaistathā phalaiḥ || prītimeti yathā viprāḥ svāśritānāntu pūjanaiḥ

44

देवता नैव तुष्यन्ति दानेन बहुधा द्विजाः ।। यथा भक्त्या तु तुष्यन्ति तस्माद्भक्तिं समाश्रयेत्

devatā naiva tuṣyanti dānena bahudhā dvijāḥ || yathā bhaktyā tu tuṣyanti tasmādbhaktiṃ samāśrayet

45

घृतपूर्णानि पात्राणि दत्त्वा श्राद्धे तथा नरः ।। दीर्घं जीवितमाप्नोति न रोगैश्चाभिभूयते

ghṛtapūrṇāni pātrāṇi dattvā śrāddhe tathā naraḥ || dīrghaṃ jīvitamāpnoti na rogaiścābhibhūyate

46

मधुपूर्णानि पात्राणि दत्त्वा सौभाग्यमाप्नुयात् ।। यथाकथञ्चित्पात्राणां दानाद्भवति सत्तमाः

madhupūrṇāni pātrāṇi dattvā saubhāgyamāpnuyāt || yathākathañcitpātrāṇāṃ dānādbhavati sattamāḥ

47

पात्रं नु सर्वकामानां नात्र कार्या विचारणा ।। पुष्पवृक्षप्रदानेन गृहमाप्नोति मानवः

pātraṃ nu sarvakāmānāṃ nātra kāryā vicāraṇā || puṣpavṛkṣapradānena gṛhamāpnoti mānavaḥ

48

फलवृक्षप्रदानेन ग्रामस्याधिपतिर्भवेत् ।। गृहप्रदानाद्धवति खेटकाधिपतिस्तथा

phalavṛkṣapradānena grāmasyādhipatirbhavet || gṛhapradānāddhavati kheṭakādhipatistathā

49

गृहं शय्यासनोपेतं यानवाहनसंयुतम् ।। धनधान्ययुतं स्फीतं दासीदाससमाकुलम्

gṛhaṃ śayyāsanopetaṃ yānavāhanasaṃyutam || dhanadhānyayutaṃ sphītaṃ dāsīdāsasamākulam

3.288.50

सर्वकामयुतं रम्यं प्रदाय श्राद्धकर्मणि ।। स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टो राजा भवति पार्थिवः

sarvakāmayutaṃ ramyaṃ pradāya śrāddhakarmaṇi || svargalokātparibhraṣṭo rājā bhavati pārthivaḥ

51

पितॄनुद्दिश्य यद्दानं किञ्चिदेव प्रयच्छति।। तस्याभ्यधिकमाप्नोति पुण्यं तेषां प्रसादतः

pitṝnuddiśya yaddānaṃ kiñcideva prayacchati|| tasyābhyadhikamāpnoti puṇyaṃ teṣāṃ prasādataḥ

52

तस्माच्छ्राद्धानि कार्याणि तीर्थेष्वायतनेषु च ।। दानानि चैव देयानि पितॄनुद्दिश्य शक्तितः

tasmācchrāddhāni kāryāṇi tīrtheṣvāyataneṣu ca || dānāni caiva deyāni pitṝnuddiśya śaktitaḥ

53

श्राद्धेषु पुष्टिं मनुजा लभन्ते श्राद्धेन विप्रास्त्रिदिवे च वासः।। श्राद्धं प्रयत्नेन ततश्च कुर्यात्स्वकल्पसूत्राभिहितं यथावत्

śrāddheṣu puṣṭiṃ manujā labhante śrāddhena viprāstridive ca vāsaḥ|| śrāddhaṃ prayatnena tataśca kuryātsvakalpasūtrābhihitaṃ yathāvat

288

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु पितृपूजाविधानं नामाष्टाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṃ0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pitṛpūjāvidhānaṃ nāmāṣṭāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। शूद्राणां दैवतं वैश्या वैश्यानां क्षत्रियास्तथा ।। ब्राह्मणाः क्षत्रियाणां च तेषामपि हुताशनः

haṃsa uvāca || śūdrāṇāṃ daivataṃ vaiśyā vaiśyānāṃ kṣatriyāstathā || brāhmaṇāḥ kṣatriyāṇāṃ ca teṣāmapi hutāśanaḥ

2

गुरुदेवो ब्रह्मचारी नार्यश्च पतिदेवताः ।। गृहस्थोऽतिथिदैवत्यस्तस्मात्तं पूजयेत्सदा

gurudevo brahmacārī nāryaśca patidevatāḥ || gṛhastho'tithidaivatyastasmāttaṃ pūjayetsadā

4

वैश्वदेवं गृहे कृत्वा सायं प्रातः समाहितः ।। पिण्डनिर्वपणं कृत्वा भिक्षां दत्त्वा तु भिक्षवे।। ।। सत्कृत्य भिक्षादानेन गोदानफलमाप्नुयात् ।। श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि

vaiśvadevaṃ gṛhe kṛtvā sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ || piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā bhikṣāṃ dattvā tu bhikṣave|| || satkṛtya bhikṣādānena godānaphalamāpnuyāt || śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi

5

गृहस्थमुपजीवन्ति प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ।। गृहस्थः पोषणं कुर्यान्मृतानां जीवतामपि

gṛhasthamupajīvanti prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ || gṛhasthaḥ poṣaṇaṃ kuryānmṛtānāṃ jīvatāmapi

6

पोषणान्नित्यमेवेह तेन स्वर्गे महीयते ।। कीटः पतङ्गः पतितः शत्रवो द्विजपुङ्गवाः

poṣaṇānnityameveha tena svarge mahīyate || kīṭaḥ pataṅgaḥ patitaḥ śatravo dvijapuṅgavāḥ

7

गृहिणा नावमन्तव्या वैश्वदेवे ह्युपस्थिते ।। अतिथिं पूजयेद्यत्नागृहस्थो गृहमागतम्

gṛhiṇā nāvamantavyā vaiśvadeve hyupasthite || atithiṃ pūjayedyatnāgṛhastho gṛhamāgatam

8

उत्थायास्य व्रजन्पूर्वे गोदानफलमाप्नुयात् ।। आसनं च तथा दत्त्वा स्थानलाभं नरोत्तमः

utthāyāsya vrajanpūrve godānaphalamāpnuyāt || āsanaṃ ca tathā dattvā sthānalābhaṃ narottamaḥ

9

कृत्वा च कुशल प्रश्नं बुद्धिमाञ्जायते नरः ।। पादशौचेन तस्याथ श्रान्तसंवाहनेन च

kṛtvā ca kuśala praśnaṃ buddhimāñjāyate naraḥ || pādaśaucena tasyātha śrāntasaṃvāhanena ca

3.289.10

वीजनाच्चामरेणापि तालवृन्तेन वीजनात् ।। पादाभ्यङ्गप्रदानेन दीपदानेन वाप्यथ

vījanāccāmareṇāpi tālavṛntena vījanāt || pādābhyaṅgapradānena dīpadānena vāpyatha

11

रात्रौ शयनदानेन तथा संवाहनेन च ।। एकैकस्मादवाप्नोति गोदानफलमुत्तमम्

rātrau śayanadānena tathā saṃvāhanena ca || ekaikasmādavāpnoti godānaphalamuttamam

12

उपास्यैनं कथाभिश्च यशसा योगमाप्नुयात् ।। संश्राव्य चेतिहासानि तथैनं च तदिच्छया

upāsyainaṃ kathābhiśca yaśasā yogamāpnuyāt || saṃśrāvya cetihāsāni tathainaṃ ca tadicchayā

13

नाकलोकमवाप्नोति गीतनृत्योत्सवादिभिः ।। पूजयित्वा तथाप्नोति गन्धर्वत्वमसंशयम्

nākalokamavāpnoti gītanṛtyotsavādibhiḥ || pūjayitvā tathāpnoti gandharvatvamasaṃśayam

14

प्रतिश्रयप्रदानेन सर्वान्कामान्समश्नुते ।। मृदं च दन्तकाष्ठं च दत्त्वा शौचोदकं तथा

pratiśrayapradānena sarvānkāmānsamaśnute || mṛdaṃ ca dantakāṣṭhaṃ ca dattvā śaucodakaṃ tathā

15

काले यथासुखं दत्त्वा सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। प्रताप्य चैनं शीतार्तं सर्वत्र सुखमश्नुते

kāle yathāsukhaṃ dattvā saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || pratāpya cainaṃ śītārtaṃ sarvatra sukhamaśnute

16

अभ्यङ्गपूर्वकं दत्त्वा तस्य स्नानमतन्द्रितः ।। आरोग्यरूपलावण्यधनधान्यमुपाश्नुते

abhyaṅgapūrvakaṃ dattvā tasya snānamatandritaḥ || ārogyarūpalāvaṇyadhanadhānyamupāśnute

17

दत्त्वा सकलमुख्यानि स्नानानि द्विजसत्तमाः ।। नासत्यलोकमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

dattvā sakalamukhyāni snānāni dvijasattamāḥ || nāsatyalokamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

18

सुगन्धीनि तथा दत्त्वा गन्धर्वैः सह मोदते ।। कंकणस्य प्रदानेन सौभाग्यं महदश्नुते

sugandhīni tathā dattvā gandharvaiḥ saha modate || kaṃkaṇasya pradānena saubhāgyaṃ mahadaśnute

19

अतिथिस्नापनात्पुण्यं दशगोदानजं भवेत् ।। किमिच्छुकेन संयोज्य वाजपेयफलं लभेत्

atithisnāpanātpuṇyaṃ daśagodānajaṃ bhavet || kimicchukena saṃyojya vājapeyaphalaṃ labhet

3.289.20

स्वेच्छितं च प्रदायास्य तदेवाक्षयमश्नुते ।। सर्वशक्त्या नरस्तस्मादतिथिं पूजयेत्सदा

svecchitaṃ ca pradāyāsya tadevākṣayamaśnute || sarvaśaktyā narastasmādatithiṃ pūjayetsadā

21

तृप्तोऽतिथिर्यत्पुरुषस्य किञ्चिद्विचिन्तयत्येव महानुभावः ।। तत्सर्वमाप्नोत्यचिरेण तस्मात्पूज्योऽतिथिर्धर्मपरेण नित्यम्

tṛpto'tithiryatpuruṣasya kiñcidvicintayatyeva mahānubhāvaḥ || tatsarvamāpnotyacireṇa tasmātpūjyo'tithirdharmapareṇa nityam

289

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वतिथिपूजा नामैकोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvatithipūjā nāmaikonanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। ब्राह्मणा दैवतं भूमौ ब्राह्मणा दिवि दैवतम् ।। ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति भूतं किंञ्चिज्जगत्त्रये

haṃsa uvāca || || brāhmaṇā daivataṃ bhūmau brāhmaṇā divi daivatam || brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti bhūtaṃ kiṃñcijjagattraye

2

अदैवं दैवतं कुर्युः कुर्युर्दैवमदैवतम् ।। ब्राह्मणा हि महाभागाः पूज्यन्ते सततं द्विजाः

adaivaṃ daivataṃ kuryuḥ kuryurdaivamadaivatam || brāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjyante satataṃ dvijāḥ

3

ब्राह्मणेभ्यः समुत्पन्ना देवाः पूर्वमिति श्रुतिः ।। ब्राह्मणेभ्यो जगत्सर्वं तस्मात्पूज्यतमाः सदा

brāhmaṇebhyaḥ samutpannā devāḥ pūrvamiti śrutiḥ || brāhmaṇebhyo jagatsarvaṃ tasmātpūjyatamāḥ sadā

4

एषामश्नन्ति वक्त्रेण देवताः पितरस्तथा ।। ऋषयश्च महाभागाः किम्भूतमधिकं ततः

eṣāmaśnanti vaktreṇa devatāḥ pitarastathā || ṛṣayaśca mahābhāgāḥ kimbhūtamadhikaṃ tataḥ

5

यदेव मनुजो भक्त्या ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।। तदेवाप्नोति धर्मज्ञा बहु जन्मनिजन्मनि

yadeva manujo bhaktyā brāhmaṇebhyaḥ prayacchati || tadevāpnoti dharmajñā bahu janmanijanmani

6

तालवृन्तानिलेनैवं श्रान्तसंवाहनेन च ।। उन्मार्जनेन गात्राणां तथाप्यञ्जनकर्मणा

tālavṛntānilenaivaṃ śrāntasaṃvāhanena ca || unmārjanena gātrāṇāṃ tathāpyañjanakarmaṇā

7

पादशौचप्रदानेन पादयोः शौचनेन च ।। परिचर्यया यथाकाममेकेनैव द्विजोत्तमाः

pādaśaucapradānena pādayoḥ śaucanena ca || paricaryayā yathākāmamekenaiva dvijottamāḥ

8

अग्निष्टोममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। ब्राह्मणाज्ञां शुभां कृत्वा नाकलोके महीयते

agniṣṭomamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || brāhmaṇājñāṃ śubhāṃ kṛtvā nākaloke mahīyate

9

यद्ब्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति ।। तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः

yadbrāhmaṇāstuṣṭatamā vadanti taddevatāḥ pratyabhinandayanti || tuṣṭeṣu tuṣṭāḥ satataṃ bhavanti pratyakṣadeveṣu parokṣadevāḥ

290

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु ब्राह्मणशुश्रूषा नाम नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu brāhmaṇaśuśrūṣā nāma navatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २९१-२९५

1

हंस उवाच ।। गावः पवित्रा मङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।। यथा देवा यथा वेदा ब्राह्मणाश्च यथा द्विजाः

haṃsa uvāca || gāvaḥ pavitrā maṅgalyā goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || yathā devā yathā vedā brāhmaṇāśca yathā dvijāḥ

2

तथा गावो विनिर्दिष्टाः सर्वलोकसुखावहाः ।। एकैकं ब्राह्मणं ज्ञेयं तयोर्यज्ञः प्रतिष्ठितः

tathā gāvo vinirdiṣṭāḥ sarvalokasukhāvahāḥ || ekaikaṃ brāhmaṇaṃ jñeyaṃ tayoryajñaḥ pratiṣṭhitaḥ

3

विप्रेषु मन्त्रास्तिष्ठन्ति गोषु सन्तिष्ठते हविः ।। गवां दानं द्विजश्रेष्ठा दुष्कृतान्यपकर्षति

vipreṣu mantrāstiṣṭhanti goṣu santiṣṭhate haviḥ || gavāṃ dānaṃ dvijaśreṣṭhā duṣkṛtānyapakarṣati

4

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिश्च पञ्चमम् ।। पवित्रमेतन्निर्दिष्टं नराणां शोधनं परम्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiśca pañcamam || pavitrametannirdiṣṭaṃ narāṇāṃ śodhanaṃ param

5

मङ्गल्याश्च पवित्राश्च रक्षोघ्ना रोचनास्तथा ।। तासां शृङ्गोदकं विप्रा जाह्नवीसलिलोपमम्

maṅgalyāśca pavitrāśca rakṣoghnā rocanāstathā || tāsāṃ śṛṅgodakaṃ viprā jāhnavīsalilopamam

6

गवां काण्डूयनान्मर्त्यः सर्वं पापं व्यपोहति ।। तासां ग्रासप्रदानेन महत्पुण्यमवाप्नुयात्

gavāṃ kāṇḍūyanānmartyaḥ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati || tāsāṃ grāsapradānena mahatpuṇyamavāpnuyāt

7

तासां च प्रचरं कृत्वा तथैव सलिलाशयम् ।। स्वर्गलोकमुपाश्नन्ति बहून्यब्दगणानि तु

tāsāṃ ca pracaraṃ kṛtvā tathaiva salilāśayam || svargalokamupāśnanti bahūnyabdagaṇāni tu

8

तासां प्रचारभूमिं तु कृत्वा प्राप्नोति मानवः ।। अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

tāsāṃ pracārabhūmiṃ tu kṛtvā prāpnoti mānavaḥ || aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam

9

तासामावसथं कृत्वा नगराधिपतिर्भवेत् ।। तथा लवणदानेन सौभाग्यं महदश्नुते

tāsāmāvasathaṃ kṛtvā nagarādhipatirbhavet || tathā lavaṇadānena saubhāgyaṃ mahadaśnute

3.291.10

आतुरां पङ्कलग्नां वा चोरव्याघ्रभयार्दिताम् ।। मोक्षयित्वा द्विजश्रेष्ठास्त्वश्वमेधफलं लभेत्

āturāṃ paṅkalagnāṃ vā coravyāghrabhayārditām || mokṣayitvā dvijaśreṣṭhāstvaśvamedhaphalaṃ labhet

11

तासामौषधदानेन विरोगस्त्वभिजायते ।। विप्रमोच्य भयेभ्यश्च न भयं विद्यते क्वचित्

tāsāmauṣadhadānena virogastvabhijāyate || vipramocya bhayebhyaśca na bhayaṃ vidyate kvacit

12

क्रीत्वा चण्डालहस्ताच्च गोमेधस्य फलं लभेत् ।। गोपकस्त्वस्य चान्यस्य क्रीत्वा हस्तात्तथैव च

krītvā caṇḍālahastācca gomedhasya phalaṃ labhet || gopakastvasya cānyasya krītvā hastāttathaiva ca

13

कृत्वा शीतातपत्राणं तासां स्वर्गमवाप्नुयात् ।। उत्थितासूत्थितस्तिष्ठेद्विष्ठितासु च विष्ठितः

kṛtvā śītātapatrāṇaṃ tāsāṃ svargamavāpnuyāt || utthitāsūtthitastiṣṭhedviṣṭhitāsu ca viṣṭhitaḥ

14

भुक्तवत्सु तु चाश्नीयाज्जले पीते पिबेत्तु च ।। गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं गोपुरीषात्तथा यवैः

bhuktavatsu tu cāśnīyājjale pīte pibettu ca || gomūtreṇācaretsnānaṃ gopurīṣāttathā yavaiḥ

15

शरीरयात्रां कुर्वीत गोरसैरथ वा द्विजाः ।। एतद्धि गोव्रतं मासात्सर्वकल्मषनाशनम्

śarīrayātrāṃ kurvīta gorasairatha vā dvijāḥ || etaddhi govrataṃ māsātsarvakalmaṣanāśanam

16

एकां गां धारयेन्मासं दद्यात्तस्यास्तथा यवान् ।। गोमयात्तान्समश्नीयान्मासमेकमतः शुचिः

ekāṃ gāṃ dhārayenmāsaṃ dadyāttasyāstathā yavān || gomayāttānsamaśnīyānmāsamekamataḥ śuciḥ

17

मासान्ते तां तथा धेनुं दद्याद्विप्राय भक्तिमान् ।। व्रतमेतत्समुद्दिष्टं सर्वकल्मषनाशनम्

māsānte tāṃ tathā dhenuṃ dadyādviprāya bhaktimān || vratametatsamuddiṣṭaṃ sarvakalmaṣanāśanam

18

राजसूयाश्वमेधाभ्यां व्रतमेतत्तथाधिकम् ।। व्रतेनानेन चीर्णेन कामानिष्टानवाप्नुयात्

rājasūyāśvamedhābhyāṃ vratametattathādhikam || vratenānena cīrṇena kāmāniṣṭānavāpnuyāt

19

विमानेनार्कवर्णेन ब्रह्मलोकं च गच्छति ।। विनापि गोप्रदानेन व्रतमेतन्महाफलम्

vimānenārkavarṇena brahmalokaṃ ca gacchati || vināpi gopradānena vratametanmahāphalam

3.291.20

त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा शक्तिं ज्ञात्वा तथा स्वकाम्।। गवां निर्हारनिर्मुक्तैर्वृत्तिं कृत्वा तथा यवैः

trirātraṃ saptarātraṃ vā śaktiṃ jñātvā tathā svakām|| gavāṃ nirhāranirmuktairvṛttiṃ kṛtvā tathā yavaiḥ

21

पापमोक्षमवाप्नोति पुण्यं च महदश्नुते ।। रजश्च गोखुरोद्भूतं सर्वकल्मषनाशनम्

pāpamokṣamavāpnoti puṇyaṃ ca mahadaśnute || rajaśca gokhurodbhūtaṃ sarvakalmaṣanāśanam

22

यादृशात्तादृशाद्देशान्नात्र कार्या विचारणा ।। मङ्गल्यं च पवित्रं च तदलक्ष्मीविनाशनम्

yādṛśāttādṛśāddeśānnātra kāryā vicāraṇā || maṅgalyaṃ ca pavitraṃ ca tadalakṣmīvināśanam

23

गवां हि परिवासेन भूमिः शुद्धिमवाप्नुयात् ।। तद्धि शुद्धं यदा वेश्म यत्र तिष्ठन्ति धेनवः

gavāṃ hi parivāsena bhūmiḥ śuddhimavāpnuyāt || taddhi śuddhaṃ yadā veśma yatra tiṣṭhanti dhenavaḥ

24

तासान्निःश्वासवातेन पुरं नीराजनं भवेत् ।। तासां संस्पर्शनं पुण्यं दुःस्वप्नाघविनाशनम्

tāsānniḥśvāsavātena puraṃ nīrājanaṃ bhavet || tāsāṃ saṃsparśanaṃ puṇyaṃ duḥsvapnāghavināśanam

25

ग्रीवामस्तकसन्धौ तु तासां गङ्गा प्रतिष्ठिता । सर्वदेवमया गावः सर्व तीर्थमयास्तथा

grīvāmastakasandhau tu tāsāṃ gaṅgā pratiṣṭhitā | sarvadevamayā gāvaḥ sarva tīrthamayāstathā

26

तासां लोमानि पुण्यानि पवित्राणि तथा द्विजाः ।। गोमयेनोपलिप्तं तु शुचि स्थानं प्रकीर्तितम्

tāsāṃ lomāni puṇyāni pavitrāṇi tathā dvijāḥ || gomayenopaliptaṃ tu śuci sthānaṃ prakīrtitam

27

अग्न्यागारसुरागारान्गोमयेनोपलेपयेत् ।। गोमये तु सदा लक्ष्मीः स्वयमेव व्यस्थिता

agnyāgārasurāgārāngomayenopalepayet || gomaye tu sadā lakṣmīḥ svayameva vyasthitā

28

गोमूत्रे च तथा गङ्गा दधिक्षीरघृतेषु च ।। सदा व्यवस्थितं सोमं रोचनायां सरस्वती

gomūtre ca tathā gaṅgā dadhikṣīraghṛteṣu ca || sadā vyavasthitaṃ somaṃ rocanāyāṃ sarasvatī

29

विष्णुर्यज्ञः समाख्यातः स च गोषु प्रतिष्ठितः ।। तस्माद्गावो विनिर्दिष्टा विष्णुरेव पुरातनैः

viṣṇuryajñaḥ samākhyātaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ || tasmādgāvo vinirdiṣṭā viṣṇureva purātanaiḥ

3.291.30

पूज्यास्तास्तु नमस्कार्याः कीर्तनीयाश्च तास्तथा ।। तासामाहारदानं च कार्यं शुश्रूषणं तथा

pūjyāstāstu namaskāryāḥ kīrtanīyāśca tāstathā || tāsāmāhāradānaṃ ca kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ tathā

31

शुश्रूषणेनेह गवां द्विजेन्द्राः प्राप्नोति लोकानमलान्विशोकान्।। तस्मात्प्रयत्नेन गवां हि कार्यं शुश्रूषणं धर्मपरैर्मनुष्यैः

śuśrūṣaṇeneha gavāṃ dvijendrāḥ prāpnoti lokānamalānviśokān|| tasmātprayatnena gavāṃ hi kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ dharmaparairmanuṣyaiḥ

291

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु गोशुश्रूषा नामै कनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu gośuśrūṣā nāmai kanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। यो दयावान्स पुरुषो निर्घृणो राक्षसो मतः ।। राक्षसानामपि घृणा विद्यते द्विजसत्तमाः

haṃsa uvāca || yo dayāvānsa puruṣo nirghṛṇo rākṣaso mataḥ || rākṣasānāmapi ghṛṇā vidyate dvijasattamāḥ

2

निर्घृणाः प्रतिपद्यन्ते घोरं नरकमञ्जसा ।। वधबन्धपरिक्लेशान्मानुष्येऽथ लभन्ति ते

nirghṛṇāḥ pratipadyante ghoraṃ narakamañjasā || vadhabandhaparikleśānmānuṣye'tha labhanti te

3

व्याध्यार्ता दुःखिता दीना दरिद्राश्च भवन्ति ते ।। दयान्विता विराजन्ते नाकमासाद्य मानवाः

vyādhyārtā duḥkhitā dīnā daridrāśca bhavanti te || dayānvitā virājante nākamāsādya mānavāḥ

4

तस्माद्दयावता भाव्यं तृणेष्वपि विपश्चिता ।। तृणान्यपि सजीवानि तेषां कुर्यान्न पीडनम्

tasmāddayāvatā bhāvyaṃ tṛṇeṣvapi vipaścitā || tṛṇānyapi sajīvāni teṣāṃ kuryānna pīḍanam

5

कीटे पतङ्गे च पशौ दया कार्या तथा मृगे ।। वर्णोत्तमे वर्णहीने पतिते वर्णसङ्करे

kīṭe pataṅge ca paśau dayā kāryā tathā mṛge || varṇottame varṇahīne patite varṇasaṅkare

6

सर्वत्रैव दया कार्या सर्वकामफलप्रदा ।। व्रतानामपि सर्वेषां श्रेष्ठमेकं दयाव्रतम्

sarvatraiva dayā kāryā sarvakāmaphalapradā || vratānāmapi sarveṣāṃ śreṣṭhamekaṃ dayāvratam

7

दुःखार्तं प्राणिनं किञ्चिदुःखान्मोक्षयते द्विजाः ।। वह्निष्टोमफलं प्रोक्तं नात्र कार्या विचारणा

duḥkhārtaṃ prāṇinaṃ kiñciduḥkhānmokṣayate dvijāḥ || vahniṣṭomaphalaṃ proktaṃ nātra kāryā vicāraṇā

8

परिचर्यां तथा कृत्वा सान्त्वयेत्प्राणिनो द्विजाः।। ब्रह्मलोकमवाप्नोति दयावान्तेन कर्मणा

paricaryāṃ tathā kṛtvā sāntvayetprāṇino dvijāḥ|| brahmalokamavāpnoti dayāvāntena karmaṇā

9

श्लेष्ममूत्रपुरीषाणां व्याधितस्याजुगुप्सकः ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

śleṣmamūtrapurīṣāṇāṃ vyādhitasyājugupsakaḥ || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

3.292.10

मृतस्य वाप्यनाथस्य न जुगुप्सन्ति ये नराः ।। कुर्वन्ति चैव संस्कारान्ते नराः स्वर्गगामिनः

mṛtasya vāpyanāthasya na jugupsanti ye narāḥ || kurvanti caiva saṃskārānte narāḥ svargagāminaḥ

11

अग्निदाहाज्जलाच्छस्त्रात्तथान्यस्मादुपद्रवात् ।। प्राणिनो मोक्षणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

agnidāhājjalācchastrāttathānyasmādupadravāt || prāṇino mokṣaṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

12

बन्धनात्प्राणिनः कृत्वा मोक्षणं च तथा द्विजाः।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

bandhanātprāṇinaḥ kṛtvā mokṣaṇaṃ ca tathā dvijāḥ|| sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

13

यस्माद्धि प्राणिनं दुःखात्पुरुषो मोक्षयेत्क्वचित्।। न तद्दुःखमवाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

yasmāddhi prāṇinaṃ duḥkhātpuruṣo mokṣayetkvacit|| na tadduḥkhamavāpnoti yatrayatrābhijāyate

14

सर्वभूतेषु यो दानं चैकसत्त्वे च या दया ।। सर्वसत्त्वप्रदानाद्धि दया ज्ञेया महाफला

sarvabhūteṣu yo dānaṃ caikasattve ca yā dayā || sarvasattvapradānāddhi dayā jñeyā mahāphalā

15

दयान्वितानां त्रिदशेन्द्रलोका दयान्वितानां च पितामहस्य ।। दयान्वितानां च समस्तकामा लोकद्वये विप्रवरा प्रदिष्टाः

dayānvitānāṃ tridaśendralokā dayānvitānāṃ ca pitāmahasya || dayānvitānāṃ ca samastakāmā lokadvaye vipravarā pradiṣṭāḥ

292

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दयावर्णनो नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dayāvarṇano nāma dvinavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। दाक्षिण्यं परमं लोके नृणां संवननं परम् ।। दाक्षिण्ययुक्तस्य तथा परेषां प्रियकारिता

haṃsa uvāca || || dākṣiṇyaṃ paramaṃ loke nṛṇāṃ saṃvananaṃ param || dākṣiṇyayuktasya tathā pareṣāṃ priyakāritā

2

प्रियाण्याचरते यस्तु परेषां मनुजोत्तमः ।। समाप्नोति प्रियाण्येव लोकयोरुभयोर्द्विजाः

priyāṇyācarate yastu pareṣāṃ manujottamaḥ || samāpnoti priyāṇyeva lokayorubhayordvijāḥ

3

प्रत्यक्षं च परोक्षं च परेषामाचरेत्प्रियम् ।। प्रियेण विप्रियं हंति प्रियेण प्रियमाप्नुयात्

pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca pareṣāmācaretpriyam || priyeṇa vipriyaṃ haṃti priyeṇa priyamāpnuyāt

4

मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हंति मार्दवम् ।। सर्वं हि मृदुना हन्ति तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः

mṛdunā dāruṇaṃ hanti mṛdunā haṃti mārdavam || sarvaṃ hi mṛdunā hanti tasmāttīkṣṇataro mṛduḥ

5

मृदोरिह वदान्यस्य देवा निघ्नन्ति शात्रवान् ।। अभिचारः स शत्रूणां नरस्य मृदुता तथा

mṛdoriha vadānyasya devā nighnanti śātravān || abhicāraḥ sa śatrūṇāṃ narasya mṛdutā tathā

6

नरेण मृदुना दग्धा मार्दवेनाभितस्तु ये ।। न प्ररोहंति ते विप्रा बीजा दग्धा यथा तथा

nareṇa mṛdunā dagdhā mārdavenābhitastu ye || na prarohaṃti te viprā bījā dagdhā yathā tathā

7

दाक्षिण्यमेकं सुभगत्वहेतुर्दाक्षिण्यमेकं त्रिदिवस्य हेतुः ।। दाक्षिण्यमास्थाय जयेदरातीन्दाक्षिण्ययुक्तस्तु सदा भवेच्च

dākṣiṇyamekaṃ subhagatvaheturdākṣiṇyamekaṃ tridivasya hetuḥ || dākṣiṇyamāsthāya jayedarātīndākṣiṇyayuktastu sadā bhavecca

293

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दाक्षिण्यवर्णनो नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṃḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dākṣiṇyavarṇano nāma trinavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। संरोहतीषुणाविद्धं वनं परशुना हतम् ।। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्कृतम्

haṃsa uvāca || || saṃrohatīṣuṇāviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam || vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṛtam

2

मित्राणि यांति शत्रुत्वं नरस्याप्रियवादिनः ।। अनर्थाः स्वयमायांति मृतो नरकमृच्छति

mitrāṇi yāṃti śatrutvaṃ narasyāpriyavādinaḥ || anarthāḥ svayamāyāṃti mṛto narakamṛcchati

3

तस्माद्भाव्यं मनुष्येण स्मितपूर्वाभिभाषिणा ।। प्रत्यक्षं च परोक्षं च सर्वेषां प्रियभाषिणाम्

tasmādbhāvyaṃ manuṣyeṇa smitapūrvābhibhāṣiṇā || pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca sarveṣāṃ priyabhāṣiṇām

4

मित्रतां यांति रिपवो नराणां प्रियभाषिणाम् ।। रक्षांस्यपि निगृह्यन्ते पुरुषैः सान्त्ववादिभिः

mitratāṃ yāṃti ripavo narāṇāṃ priyabhāṣiṇām || rakṣāṃsyapi nigṛhyante puruṣaiḥ sāntvavādibhiḥ

5

प्रियवाक्यात्परं लोके नास्ति संवननं परम् ।। प्रियो भवति लोकानां प्रियवादी तथा नरः

priyavākyātparaṃ loke nāsti saṃvananaṃ param || priyo bhavati lokānāṃ priyavādī tathā naraḥ

6

प्रियंवदानां सकलं जगदेतत्स्थितं वशे ।। प्रियंवदानां शत्रुत्वे नास्ति कश्चिज्जगत्त्रये

priyaṃvadānāṃ sakalaṃ jagadetatsthitaṃ vaśe || priyaṃvadānāṃ śatrutve nāsti kaścijjagattraye

7

प्रियंवदाः सौख्यमिहाप्नुवंति प्रियंवदा नाकमथ प्रयांति ।। प्रियंवदाः सर्वमथाप्नुवंति प्रियंवदः स्यादत एव नित्यम्

priyaṃvadāḥ saukhyamihāpnuvaṃti priyaṃvadā nākamatha prayāṃti || priyaṃvadāḥ sarvamathāpnuvaṃti priyaṃvadaḥ syādata eva nityam

294

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु प्रियंवदप्रशंसा नाम चतुर्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṃḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu priyaṃvadapraśaṃsā nāma caturnavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। अलसानां मनुष्याणां सदा दुःखं दरिद्रता ।। आलस्यं पातकं लोके आलस्यं भूतिनाशनम्

haṃsa uvāca || alasānāṃ manuṣyāṇāṃ sadā duḥkhaṃ daridratā || ālasyaṃ pātakaṃ loke ālasyaṃ bhūtināśanam

2

नाधिगच्छन्ति भोक्तव्यमलसा ये नराधमाः ।। अलसानां मनुष्याणां प्राप्तोप्यर्थो विनश्यति

nādhigacchanti bhoktavyamalasā ye narādhamāḥ || alasānāṃ manuṣyāṇāṃ prāptopyartho vinaśyati

3

तस्मान्नित्यं मनुष्येण दाक्ष्यं कार्यं विजानता ।। दक्षः सर्वमवाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति

tasmānnityaṃ manuṣyeṇa dākṣyaṃ kāryaṃ vijānatā || dakṣaḥ sarvamavāpnoti yatkiñcinmanasecchati

5

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च द्विजसत्तमाः ।। भाजनं सर्वकालेषु दक्ष एव सदा नरः।।।। आकृष्य दक्षः केशेषु विमुखामपि च श्रियम् ।। स्वीकरोति महाभागा दक्षे सर्वं प्रतिष्ठितम्

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca dvijasattamāḥ || bhājanaṃ sarvakāleṣu dakṣa eva sadā naraḥ|||| ākṛṣya dakṣaḥ keśeṣu vimukhāmapi ca śriyam || svīkaroti mahābhāgā dakṣe sarvaṃ pratiṣṭhitam

6

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्वीरानधितिष्ठति ।। उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते

utthānadhīraḥ puruṣo vāgvīrānadhitiṣṭhati || utthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate

7

उत्थानवानेव दिवं प्रयाति उत्थानवानेव परं पदञ्च ।। उत्थानवानेव नरो जयी स्यात्तस्मात्सदोत्थानपरेण भाव्यम्

utthānavāneva divaṃ prayāti utthānavāneva paraṃ padañca || utthānavāneva naro jayī syāttasmātsadotthānapareṇa bhāvyam

295

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु उत्थानप्रशंसा नाम पञ्चनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu utthānapraśaṃsā nāma pañcanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २९६-३००

1

ऋषय ऊचुः ।। बहिर्वेदित्वमाचक्ष्व पुण्यान्यस्माकमच्युत ।। त्वया हि ज्ञानदानेन भूय एव स्म वर्धिताः

ṛṣaya ūcuḥ || bahirveditvamācakṣva puṇyānyasmākamacyuta || tvayā hi jñānadānena bhūya eva sma vardhitāḥ

2

हंस उवाच ।। पानीयमेतत्सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। विकारः सलिलस्येदं स्थावरं जङ्गमं तथा

haṃsa uvāca || pānīyametatsakalaṃ trailokyaṃ sacarācaram || vikāraḥ salilasyedaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā

3

पानीयेन विना वृत्तिर्लोके नास्तीह कर्हिचित् ।। क्रिमिकीटपतङ्गानां जलमेव परायणम्

pānīyena vinā vṛttirloke nāstīha karhicit || krimikīṭapataṅgānāṃ jalameva parāyaṇam

4

यत्रोदकं तत्र सुराः सर्व एव प्रतिष्ठिताः ।। यत्रोदकं तत्र तथा ऋषयश्च महाव्रताः

yatrodakaṃ tatra surāḥ sarva eva pratiṣṭhitāḥ || yatrodakaṃ tatra tathā ṛṣayaśca mahāvratāḥ

5

दुर्लभं तच्च लोकानां परलोके द्विजोत्तमाः ।। उदकेन विना वृत्तिर्नास्ति लोकद्वये सदा

durlabhaṃ tacca lokānāṃ paraloke dvijottamāḥ || udakena vinā vṛttirnāsti lokadvaye sadā

6

तदा जलाशयाः कार्याः पुरुषेण विपश्चिता ।। अग्निष्टोमसमाः कूपास्त्वश्वमेधसमं सरः

tadā jalāśayāḥ kāryāḥ puruṣeṇa vipaścitā || agniṣṭomasamāḥ kūpāstvaśvamedhasamaṃ saraḥ

7

कूपः प्रवृत्तपानीयस्त्वर्धं हरति दुष्कृतम् ।। कूपकृत्स्वर्गमासाद्य देवभोगान्समश्नुते

kūpaḥ pravṛttapānīyastvardhaṃ harati duṣkṛtam || kūpakṛtsvargamāsādya devabhogānsamaśnute

8

तत्रापि भोगवैकल्यं स्थानाभ्यासाच्च कीर्तितम् ।। दशकूप समा वापी तथा च परिकीर्तिता

tatrāpi bhogavaikalyaṃ sthānābhyāsācca kīrtitam || daśakūpa samā vāpī tathā ca parikīrtitā

9

कृत्वा तडागं च तथा वारुणं लोकमश्नुते ।। दशवर्षसहस्राणि नल्वमात्रं द्विजोत्तमाः

kṛtvā taḍāgaṃ ca tathā vāruṇaṃ lokamaśnute || daśavarṣasahasrāṇi nalvamātraṃ dvijottamāḥ

3.296.10

तत्रापि पुण्यमाप्नोति स्थानत्यागात्तथा बहु ।। गवां प्रचारे तत्कृत्वा गोलोकं प्राप्नुयाद् ध्रुवम्

tatrāpi puṇyamāpnoti sthānatyāgāttathā bahu || gavāṃ pracāre tatkṛtvā golokaṃ prāpnuyād dhruvam

11

शक्रलोकमवाप्नोति तडागकरणात्पथि ।। मरौ तडागे पानीयं यस्य तिष्ठति वै द्विजाः

śakralokamavāpnoti taḍāgakaraṇātpathi || marau taḍāge pānīyaṃ yasya tiṣṭhati vai dvijāḥ

12

विमानेनार्कवर्णेन ब्रह्मलोकं स गच्छति ।। प्रावृट्काले तु पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति

vimānenārkavarṇena brahmalokaṃ sa gacchati || prāvṛṭkāle tu pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati

13

अग्निष्टोमफलं तस्य पुरुषस्य प्रकीर्तितम् ।। द्वादशाहे फलं तस्य शरत्काले तु यस्य वै

agniṣṭomaphalaṃ tasya puruṣasya prakīrtitam || dvādaśāhe phalaṃ tasya śaratkāle tu yasya vai

14

गोसवस्य तु हेमन्ते फलं प्राप्नोति मानवः ।। पौण्डरीकफलं तस्य शिशिरे यस्य तिष्ठति

gosavasya tu hemante phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || pauṇḍarīkaphalaṃ tasya śiśire yasya tiṣṭhati

15

वाजपेयफलं तस्य वसन्ते यत्र च द्विजाः ।। अश्वमेधफलं तस्य निदाघे यस्य तिष्ठति

vājapeyaphalaṃ tasya vasante yatra ca dvijāḥ || aśvamedhaphalaṃ tasya nidāghe yasya tiṣṭhati

16

सस्यानां सेचनार्थाय नदीवाहे तथा कृते ।। अन्नदः प्राणदश्चैव त्राणदश्च तथा भवेत्

sasyānāṃ secanārthāya nadīvāhe tathā kṛte || annadaḥ prāṇadaścaiva trāṇadaśca tathā bhavet

17

भगीरथस्य लोकांस्तान्समवाप्नोत्यसंशयम् ।। पानीयशोधनं कृत्वा प्रदेशे देवनिर्मिते

bhagīrathasya lokāṃstānsamavāpnotyasaṃśayam || pānīyaśodhanaṃ kṛtvā pradeśe devanirmite

18

पुरुषः फलमाप्नोति दशगोदानजं द्विजाः ।। दानपाषाणरचितं सुखसेव्यञ्जलाशयम्

puruṣaḥ phalamāpnoti daśagodānajaṃ dvijāḥ || dānapāṣāṇaracitaṃ sukhasevyañjalāśayam

19

पुराणं मानवः कृत्वा नाकलोके महीयते ।। प्रणालकानां करणात्तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

purāṇaṃ mānavaḥ kṛtvā nākaloke mahīyate || praṇālakānāṃ karaṇāttṛptimāpnotyanuttamām

3.296.20

महत्पुण्यमवाप्नोति तथा कृत्वामलं जलम् ।। तृष्णापनोदनं कृत्वा चैकस्यापीह देहिनः

mahatpuṇyamavāpnoti tathā kṛtvāmalaṃ jalam || tṛṣṇāpanodanaṃ kṛtvā caikasyāpīha dehinaḥ

21

महत्फलमवाप्नोति नाकलोके च मोदते ।। स्वबाहुखातं यः कुर्यात्तडागं मतिमान्नरः

mahatphalamavāpnoti nākaloke ca modate || svabāhukhātaṃ yaḥ kuryāttaḍāgaṃ matimānnaraḥ

22

नल्वात्फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ।। नदीस्नानमवाप्नोति स्नानसेतुर्जलाशये

nalvātphalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ || nadīsnānamavāpnoti snānaseturjalāśaye

23

वहुखाते ततः (नरः) स्नातो गङ्गास्नानमवाप्नुयात्।। सरस्तु पुण्यं यः कुर्यात्किञ्चित्तस्य जलाशये।। पुण्यांशभागी भवति यस्य तद्धि जलाशयम्

vahukhāte tataḥ (naraḥ) snāto gaṅgāsnānamavāpnuyāt|| sarastu puṇyaṃ yaḥ kuryātkiñcittasya jalāśaye|| puṇyāṃśabhāgī bhavati yasya taddhi jalāśayam

24

प्राप्नोति तृप्तिं परमां मनुष्यो लोकांस्तथाग्र्यान्सलिलाधिपस्य ।। जलाशयेऽल्पेऽपि कृते द्विजेन्द्रास्तस्मात्तु कार्यं सलिलं नृलोके

prāpnoti tṛptiṃ paramāṃ manuṣyo lokāṃstathāgryānsalilādhipasya || jalāśaye'lpe'pi kṛte dvijendrāstasmāttu kāryaṃ salilaṃ nṛloke

296

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखंडे मा० संवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु जलाशयनिर्माणो नाम षण्णवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṃḍe mā0 saṃvāde munīnprati haṃsagītāsu jalāśayanirmāṇo nāma ṣaṇṇavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। वृक्षसंरोपणान्मर्त्यो महत्फलमुपाश्नुते ।। गुल्मवल्लीलतानां च रोपणात्पुरुषो द्विजाः

haṃsa uvāca || vṛkṣasaṃropaṇānmartyo mahatphalamupāśnute || gulmavallīlatānāṃ ca ropaṇātpuruṣo dvijāḥ

2

प्रत्येकं फलमाप्नोति गोदाने यत्प्रकीर्तितम् ।। अग्निष्टोममवाप्नोति पुष्पवृक्षस्य रोपणात्

pratyekaṃ phalamāpnoti godāne yatprakīrtitam || agniṣṭomamavāpnoti puṣpavṛkṣasya ropaṇāt

3

पौण्डरीकमवाप्नोति फलवृक्षस्य रोपणात् ।। आराममपि यः कुर्यात्परेषां नामकारणात्

pauṇḍarīkamavāpnoti phalavṛkṣasya ropaṇāt || ārāmamapi yaḥ kuryātpareṣāṃ nāmakāraṇāt

4

तथा हरितकार्थं च सोऽग्निष्टोमफलं लभेत् ।। पुष्पारामं नरः कृत्वा देवतार्थं मनोहरम्

tathā haritakārthaṃ ca so'gniṣṭomaphalaṃ labhet || puṣpārāmaṃ naraḥ kṛtvā devatārthaṃ manoharam

5

देवोद्यानेषु सर्वेषु नन्दनादिषु मोदते ।। यथाकामं विहारी स्यान्नात्र कार्या विचारणा

devodyāneṣu sarveṣu nandanādiṣu modate || yathākāmaṃ vihārī syānnātra kāryā vicāraṇā

6

फलारामं ततः कृत्वा विन्दत्यभ्यधिकं फलम् ।। कृत्वा द्रुमशतारामं सोश्वमेधफलं लभेत्

phalārāmaṃ tataḥ kṛtvā vindatyabhyadhikaṃ phalam || kṛtvā drumaśatārāmaṃ sośvamedhaphalaṃ labhet

7

फलं दशशतारामे लक्षारामे च कल्पयेत् ।। चम्पकं मल्लिकां जातीं श्रेष्ठाः पुष्पाकरा मताः

phalaṃ daśaśatārāme lakṣārāme ca kalpayet || campakaṃ mallikāṃ jātīṃ śreṣṭhāḥ puṣpākarā matāḥ

8

अन्योऽधिकमवाप्नोति दत्त्वैतान्नात्र संक्षयः ।। गुल्मेषु कथितौ श्रेष्ठौ तथोभौ भव्यदाडिमौ

anyo'dhikamavāpnoti dattvaitānnātra saṃkṣayaḥ || gulmeṣu kathitau śreṣṭhau tathobhau bhavyadāḍimau

9

पथि श्रेष्ठतमौ विप्रा वटाश्वत्थौ प्रकीर्तितौ ।। नारङ्गदानाद्भवति नरो रूपसमन्वितः

pathi śreṣṭhatamau viprā vaṭāśvatthau prakīrtitau || nāraṅgadānādbhavati naro rūpasamanvitaḥ

3.297.10

बीजपूरकदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। दत्त्वा पालेवताम्रौ तु तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

bījapūrakadānena saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || dattvā pālevatāmrau tu tṛptimāpnotyanuttamām

11

आम्राक्षोटप्रदानेन सर्वकामानवाप्नुयात् ।। लक्षारामं तु यः कुर्यादाम्राणामिह मानवः

āmrākṣoṭapradānena sarvakāmānavāpnuyāt || lakṣārāmaṃ tu yaḥ kuryādāmrāṇāmiha mānavaḥ

12

देवोद्यानेषु रम्येषु क्रीडत्यमरसन्निभः ।। अप्सरोभिः परिवृतो न च तस्मान्निवर्तते

devodyāneṣu ramyeṣu krīḍatyamarasannibhaḥ || apsarobhiḥ parivṛto na ca tasmānnivartate

13

एकोऽपि रोपितो वृक्षः पुत्रकार्यकरो भवेत् ।। देवान्प्रसूनैः प्रीणाति छायया चातिथींस्तथा

eko'pi ropito vṛkṣaḥ putrakāryakaro bhavet || devānprasūnaiḥ prīṇāti chāyayā cātithīṃstathā

14

फलैर्मनुष्यान्प्रीणाति नारक्यं नास्ति पादपे ।। अपि पुष्पफलैर्हीने द्रुमे पान्थस्य विश्रमः

phalairmanuṣyānprīṇāti nārakyaṃ nāsti pādape || api puṣpaphalairhīne drume pānthasya viśramaḥ

15

छायायां स्तोककालेन बहुपुण्यं प्रयच्छति ।। देवे वर्षति यद्वृक्षात्पत्रेभ्यः स्रवते जलम्

chāyāyāṃ stokakālena bahupuṇyaṃ prayacchati || deve varṣati yadvṛkṣātpatrebhyaḥ sravate jalam

16

तेन तृप्तिमवाप्नोति परलोकगतो ध्रुवम् ।। तेन नाकमवाप्नोति वृक्षरोपयिता नरः

tena tṛptimavāpnoti paralokagato dhruvam || tena nākamavāpnoti vṛkṣaropayitā naraḥ

17

सेचनादपि वृक्षस्य रोपितस्य परेण तु ।। महत्फलमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

secanādapi vṛkṣasya ropitasya pareṇa tu || mahatphalamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

18

वृक्षायुर्वेदविधिना व्याधितन्तु यथाक्रमम् ।। नीरुजं मानवः कृत्वा स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

vṛkṣāyurvedavidhinā vyādhitantu yathākramam || nīrujaṃ mānavaḥ kṛtvā svargalokamavāpnuyāt

19

शीतवातातपक्लेशं तथा च्छेदनभेदने ।। सहन्ते परमं वृक्षास्तद्धि तेषां महत्तपः

śītavātātapakleśaṃ tathā cchedanabhedane || sahante paramaṃ vṛkṣāstaddhi teṣāṃ mahattapaḥ

3.297.20

पत्रपुष्पफलैर्नित्यं छायया चैव शाखिनः ।। परेषामुपयुज्यन्ते तद्धि तेषां महत्तपः

patrapuṣpaphalairnityaṃ chāyayā caiva śākhinaḥ || pareṣāmupayujyante taddhi teṣāṃ mahattapaḥ

21

तेषां सदा दया कार्या भक्तिः कार्या तथैव च ।। यस्तेषां भक्तिमान्नित्यं तस्य सा वनदेवता

teṣāṃ sadā dayā kāryā bhaktiḥ kāryā tathaiva ca || yasteṣāṃ bhaktimānnityaṃ tasya sā vanadevatā

252

तोषमायाति परमं तथा कामान्प्रयच्छति ।। वानस्पत्यं तथा लोकं देहभेदे समश्नुते

toṣamāyāti paramaṃ tathā kāmānprayacchati || vānaspatyaṃ tathā lokaṃ dehabhede samaśnute

23

वानस्पत्ये शुभे लोके सर्वेषामेव शाखिनाम् ।। शरीरवत्प्रतिष्ठन्ति देवता नात्र संशयः

vānaspatye śubhe loke sarveṣāmeva śākhinām || śarīravatpratiṣṭhanti devatā nātra saṃśayaḥ

24

याः प्रोक्तास्त्वभिमानिन्यः परां शोभामथास्थिताः ।। याम्यलोके तथा लोकं वानस्पत्यं प्रकीर्तितम्

yāḥ proktāstvabhimāninyaḥ parāṃ śobhāmathāsthitāḥ || yāmyaloke tathā lokaṃ vānaspatyaṃ prakīrtitam

25

यमलोकमुपासन्ते सर्वास्ता द्रुमदेवताः ।। द्रुमरोपयितारं च परलोकमुपागतम्

yamalokamupāsante sarvāstā drumadevatāḥ || drumaropayitāraṃ ca paralokamupāgatam

26

दिव्येन गीतनृत्येन रमयन्त उपासते ।। रोपितस्य द्रुमस्येह यथा भवति देवता

divyena gītanṛtyena ramayanta upāsate || ropitasya drumasyeha yathā bhavati devatā

27

याम्ये तु फलदा लोके तथा लोके तु वारुणे ।। देवता स्यान्महाभागाः कृते पुण्ये जलाशये

yāmye tu phaladā loke tathā loke tu vāruṇe || devatā syānmahābhāgāḥ kṛte puṇye jalāśaye

28

कृते शास्त्रे तथा सम्यग्ब्रह्मलोके तथा द्विजाः ।। क्षिप्रमेव महाभागा जायन्ते शास्त्रदेवताः

kṛte śāstre tathā samyagbrahmaloke tathā dvijāḥ || kṣiprameva mahābhāgā jāyante śāstradevatāḥ

29

शास्त्रं जलाशयं वृक्षं सुरवेश्म तथैव च ।।। मृतस्यापि मनुष्यस्य शरीरमिह कीर्तितम्

śāstraṃ jalāśayaṃ vṛkṣaṃ suraveśma tathaiva ca ||| mṛtasyāpi manuṣyasya śarīramiha kīrtitam

3.297.30

कीर्त्यते येन चान्येन मानवः स्वर्गमाप्नुयात् ।। तत्तत्कार्यं मनुष्येण स्वर्गमक्षय्यमिच्छता

kīrtyate yena cānyena mānavaḥ svargamāpnuyāt || tattatkāryaṃ manuṣyeṇa svargamakṣayyamicchatā

31

पुत्राः प्रदिष्टाः पुरुषस्य वृक्षाः स्वयंकृतास्तेषु नरेण भाव्यम् ।। स्नेहेन नित्यं पुरुषं मृतन्ते कामैस्तु दिव्यैः परितर्पयन्ति

putrāḥ pradiṣṭāḥ puruṣasya vṛkṣāḥ svayaṃkṛtāsteṣu nareṇa bhāvyam || snehena nityaṃ puruṣaṃ mṛtante kāmaistu divyaiḥ paritarpayanti

297

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा०सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु वृक्षारोपणफलनिरूपणो नाम सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu vṛkṣāropaṇaphalanirūpaṇo nāma saptanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। जलेन नाशमायाति यत्र सम्यद्विजोत्तमाः ।। जलौघवारणार्थाय तत्र सेतुं करोति यः

haṃsa uvāca || jalena nāśamāyāti yatra samyadvijottamāḥ || jalaughavāraṇārthāya tatra setuṃ karoti yaḥ

2

भूमिदाने तु ये लोकाः स तान्प्राप्नोति शाश्वतान् ।। मार्गसेतुं सुखं कृत्वा वह्निष्टोमफलं लभेत्

bhūmidāne tu ye lokāḥ sa tānprāpnoti śāśvatān || mārgasetuṃ sukhaṃ kṛtvā vahniṣṭomaphalaṃ labhet

3

जलप्रतरणे सेतुं यः करोति नरोत्तमः ।। स तीर्णः सुखदुःखेभ्यः स्वर्ग लोकं प्रपद्यते

jalaprataraṇe setuṃ yaḥ karoti narottamaḥ || sa tīrṇaḥ sukhaduḥkhebhyaḥ svarga lokaṃ prapadyate

4

प्रपां पथि तथा कृत्वा नाकलोके महीयते ।। प्रपास्थानं शुभं कृत्वा स्थानमाप्नोति शाश्वतम्

prapāṃ pathi tathā kṛtvā nākaloke mahīyate || prapāsthānaṃ śubhaṃ kṛtvā sthānamāpnoti śāśvatam

5

तस्य स्थानात्तथा त्यागात्फलवृद्धिः प्रकीर्तिता ।। तस्योपलेपनं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

tasya sthānāttathā tyāgātphalavṛddhiḥ prakīrtitā || tasyopalepanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate

6

दत्त्वा रज्जुमपां स्थाने गोदो भवति मानवः ।। वारिधानीं तथा दत्त्वा तदेव फलमाप्नुयात्

dattvā rajjumapāṃ sthāne godo bhavati mānavaḥ || vāridhānīṃ tathā dattvā tadeva phalamāpnuyāt

7

कुम्भप्रदानाद्भवति सदा पूर्णमनोरथः ।। प्रपायाश्च तथा कृत्वा पुरुषं परिचारकम्

kumbhapradānādbhavati sadā pūrṇamanorathaḥ || prapāyāśca tathā kṛtvā puruṣaṃ paricārakam

8

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। वर्धमानानि यो दद्यात्प्रपायां द्विजसत्तमाः

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || vardhamānāni yo dadyātprapāyāṃ dvijasattamāḥ

9

त्रिविधां वृद्धिमाप्नोति तेजसा यशसा श्रिया ।। लवणस्य प्रदानेन रसानाप्नोति शाश्वतान्

trividhāṃ vṛddhimāpnoti tejasā yaśasā śriyā || lavaṇasya pradānena rasānāpnoti śāśvatān

3.298.10

तत्र हरितदानेन गवां लोकमवाप्नुयात् ।। फलप्रदानेन तथा वह्निष्टोमफलं लभेत्

tatra haritadānena gavāṃ lokamavāpnuyāt || phalapradānena tathā vahniṣṭomaphalaṃ labhet

11

सक्तूनां च प्रदानेन गोसवस्य फलं नरः ।। गोरसानां प्रदानेन गवां लोकमवाप्नुयात्

saktūnāṃ ca pradānena gosavasya phalaṃ naraḥ || gorasānāṃ pradānena gavāṃ lokamavāpnuyāt

12

शय्याश्च विविधाः कृत्वा प्रपायामासनानि च ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति मानुष्ये स्थानमेव च

śayyāśca vividhāḥ kṛtvā prapāyāmāsanāni ca || svargalokamavāpnoti mānuṣye sthānameva ca

13

कृत्वा निवातं शरणं प्रपास्थाने मनोहरम् ।। स्वारक्षं लोकमाप्नोति वसूनां नात्र संशयः

kṛtvā nivātaṃ śaraṇaṃ prapāsthāne manoharam || svārakṣaṃ lokamāpnoti vasūnāṃ nātra saṃśayaḥ

14

तत्र वह्निं तथा कृत्वा शीतत्राणाय मानवाः ।। कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं च तथाप्नुयात्

tatra vahniṃ tathā kṛtvā śītatrāṇāya mānavāḥ || kāyāgnidīptiṃ prākāśyaṃ saubhāgyaṃ ca tathāpnuyāt

15

इन्धनानां प्रदानेन रिपुभिर्नाभिभूयते ।। तत्रापि योग्यभाण्डानां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात

indhanānāṃ pradānena ripubhirnābhibhūyate || tatrāpi yogyabhāṇḍānāṃ dānātsvargamavāpnuyāta

16

चन्द्रलोकमवाप्नोति स्थापनात्तुहिनस्य तु ।। शर्करालोष्टपाषाणकण्टकाँश्च तथा नरः

candralokamavāpnoti sthāpanāttuhinasya tu || śarkarāloṣṭapāṣāṇakaṇṭakām̐śca tathā naraḥ

17

मार्गादपास्य यत्नेन गोदानफलमाप्नुयात् ।। श्रान्तसंवाहनं कृत्वा तदेव फलमश्नुते

mārgādapāsya yatnena godānaphalamāpnuyāt || śrāntasaṃvāhanaṃ kṛtvā tadeva phalamaśnute

18

वीजयित्वा परिश्रान्तं तालवृन्तेन मानवः ।। स्कन्धेन श्रान्तमृढ्वापि वाजपेयफलं लभेत्

vījayitvā pariśrāntaṃ tālavṛntena mānavaḥ || skandhena śrāntamṛḍhvāpi vājapeyaphalaṃ labhet

19

वाहनेनाथ यानेन स्वेन श्रान्तं तथा नयन् ।। साध्यानां लोकमासाद्य देवभोगानुपाश्नुते

vāhanenātha yānena svena śrāntaṃ tathā nayan || sādhyānāṃ lokamāsādya devabhogānupāśnute

3.298.20

श्रान्तस्य भोजनं दत्त्वा कामानाप्नोति शाश्वतान् ।। श्रान्तस्तु तर्पितस्तोयैस्तृप्तिमाप्नोति मानवः

śrāntasya bhojanaṃ dattvā kāmānāpnoti śāśvatān || śrāntastu tarpitastoyaistṛptimāpnoti mānavaḥ

21

उपानहाभ्यां छत्रेण श्रान्तं संयोज्य मानवः ।। स्वाभ्यां विषमदेशेषु क्षणाद्बहुफलं लभेत्

upānahābhyāṃ chatreṇa śrāntaṃ saṃyojya mānavaḥ || svābhyāṃ viṣamadeśeṣu kṣaṇādbahuphalaṃ labhet

22

भारश्रान्तात्तथा भारं गृहीत्वा वहते च यः ।। कर्मणा तेन विप्रेन्द्राः स्वर्गलोकमुपाश्नुते

bhāraśrāntāttathā bhāraṃ gṛhītvā vahate ca yaḥ || karmaṇā tena viprendrāḥ svargalokamupāśnute

23

मूल्येन वाहयित्वापि परभारं विचक्षणः ।। तस्य मूल्यस्य दानेन फलं दशगुणं लभेत्

mūlyena vāhayitvāpi parabhāraṃ vicakṣaṇaḥ || tasya mūlyasya dānena phalaṃ daśaguṇaṃ labhet

24

रक्षणं पथि यः कुर्यात्पान्थानां मानवोत्तमः ।। प्राप्ताद्वृत्तिमयाद् घोराद्रुद्रलोके महीयते

rakṣaṇaṃ pathi yaḥ kuryātpānthānāṃ mānavottamaḥ || prāptādvṛttimayād ghorādrudraloke mahīyate

25

नदीतीरेषु सन्तार्य पान्थान्पथि तथा नरः ।। शीघ्रं तरति दुर्गाणि क्षुरधाराँश्च पर्वतान्

nadītīreṣu santārya pānthānpathi tathā naraḥ || śīghraṃ tarati durgāṇi kṣuradhārām̐śca parvatān

26

सदा शौचं तथा नावं यः करोति नदीतटे ।। अश्वमेधफलं तेन नरः प्राप्नोति कर्मणा

sadā śaucaṃ tathā nāvaṃ yaḥ karoti nadītaṭe || aśvamedhaphalaṃ tena naraḥ prāpnoti karmaṇā

27

सभास्थानानि रम्याणि यः करोति विचक्षणः ।। उद्यानानि विचित्राणि शक्रलोके महीयते

sabhāsthānāni ramyāṇi yaḥ karoti vicakṣaṇaḥ || udyānāni vicitrāṇi śakraloke mahīyate

28

प्रेक्षणीय प्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति।। पान्थानां हि दया कार्या कर्मणा येन केनचित्

prekṣaṇīya pradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati|| pānthānāṃ hi dayā kāryā karmaṇā yena kenacit

29

कृपास्थानं परं पान्थः स्वगृहाद्यो विनिस्सृतः।। लिङ्गी चाप्यथवा वर्णी पान्थं प्रति विचक्षणैः।। अपेक्षा नैव कर्तव्या पान्थाः पूज्यास्तु सर्वशः

kṛpāsthānaṃ paraṃ pānthaḥ svagṛhādyo vinissṛtaḥ|| liṅgī cāpyathavā varṇī pānthaṃ prati vicakṣaṇaiḥ|| apekṣā naiva kartavyā pānthāḥ pūjyāstu sarvaśaḥ

3.298.30

पान्थस्य पूजां पुरुषस्तु कृत्वा स्थानं समासाद्य पुरंदरस्य।। प्राप्नोति पुण्यान्दिवि देवभोगान्पान्थास्ततः पूज्यतमा नृलोके

pānthasya pūjāṃ puruṣastu kṛtvā sthānaṃ samāsādya puraṃdarasya|| prāpnoti puṇyāndivi devabhogānpānthāstataḥ pūjyatamā nṛloke

298

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु प्रपाप्रशंसा नामाष्टनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu prapāpraśaṃsā nāmāṣṭanavatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। चतुर्धा सर्वपुण्यानां फलमुक्तं मनीषिभिः ।। कृतानि विधिहीनानि वञ्चनार्थं परस्य वा

haṃsa uvāca || || caturdhā sarvapuṇyānāṃ phalamuktaṃ manīṣibhiḥ || kṛtāni vidhihīnāni vañcanārthaṃ parasya vā

2

क्रोधलोभाभिभूतेन तामसानि विनिर्दिशेत् ।। कृतानि परमानेन राजसानि भवन्ति तु

krodhalobhābhibhūtena tāmasāni vinirdiśet || kṛtāni paramānena rājasāni bhavanti tu

3

सात्त्विकानि भवन्तीह श्रद्धया परया द्विजाः ।। गुणान्तराणि विज्ञाय विधिकामं कृतानि तु

sāttvikāni bhavantīha śraddhayā parayā dvijāḥ || guṇāntarāṇi vijñāya vidhikāmaṃ kṛtāni tu

4

तामसानां फलं भुंक्ते तिर्यक्त्वे मानवः सदा ।। वर्णसंकरभावेन वार्धक्ये यदि वा पुनः

tāmasānāṃ phalaṃ bhuṃkte tiryaktve mānavaḥ sadā || varṇasaṃkarabhāvena vārdhakye yadi vā punaḥ

5

बाल्ये वा दासभावे वा नात्र कार्या विचारणा ।। अतोऽन्यथा तु मानुष्ये राजसानां फलं लभेत्

bālye vā dāsabhāve vā nātra kāryā vicāraṇā || ato'nyathā tu mānuṣye rājasānāṃ phalaṃ labhet

6

सात्त्विकानां फलं भुंक्ते देवत्वे नात्र संशयः ।। गुणोत्तरकृतानाञ्च फलमोक्ष उदाहृतः

sāttvikānāṃ phalaṃ bhuṃkte devatve nātra saṃśayaḥ || guṇottarakṛtānāñca phalamokṣa udāhṛtaḥ

7

कर्मणां धनसाध्यानां धनञ्च त्रिविधं स्मृतम् ।। कृष्णश्च शबलश्चैव शुक्लश्च द्विजसत्तमाः

karmaṇāṃ dhanasādhyānāṃ dhanañca trividhaṃ smṛtam || kṛṣṇaśca śabalaścaiva śuklaśca dvijasattamāḥ

8

त्रिविधस्य फलं तस्य त्रिविधं परिकीर्तितम् ।। कृष्णेन यत्कृतं किञ्चित्तिर्यक्त्वे तद्धि भुज्यते

trividhasya phalaṃ tasya trividhaṃ parikīrtitam || kṛṣṇena yatkṛtaṃ kiñcittiryaktve taddhi bhujyate

9

वर्णानां हि धनं शुक्लमर्जितं यत्स्वकर्मणा ।। शबलन्तु समुद्दिष्टं तथानन्तरकर्मणा

varṇānāṃ hi dhanaṃ śuklamarjitaṃ yatsvakarmaṇā || śabalantu samuddiṣṭaṃ tathānantarakarmaṇā

0

वर्णोत्तमस्य हीनस्य कर्मणा कृष्णमुच्यते ।। तथापि शुक्लं वक्ष्यामि वर्णानान्तु द्विजोत्तमाः ।।3.299.१

varṇottamasya hīnasya karmaṇā kṛṣṇamucyate || tathāpi śuklaṃ vakṣyāmi varṇānāntu dvijottamāḥ ||3.299.1

11

प्रतिग्रहेण यल्लब्धं याज्यतः शिष्यतस्तथा ।। गुणान्वितेभ्यो विप्रस्य शुक्लं तत्त्रिविधं धनम्

pratigraheṇa yallabdhaṃ yājyataḥ śiṣyatastathā || guṇānvitebhyo viprasya śuklaṃ tattrividhaṃ dhanam

12

युद्धोपलब्धं कारञ्च दण्डाच्च व्यवहारतः ।। क्षत्त्रियस्य धनं शुक्लं त्रिविधं परिकीर्तितम्

yuddhopalabdhaṃ kārañca daṇḍācca vyavahārataḥ || kṣattriyasya dhanaṃ śuklaṃ trividhaṃ parikīrtitam

13

कृषिवाणिज्यगोरक्षाः कृत्वा शुक्लं तथा विशः ।। द्विजशुश्रूषया लब्धं शुद्धं शूद्रस्य कीर्तितम्

kṛṣivāṇijyagorakṣāḥ kṛtvā śuklaṃ tathā viśaḥ || dvijaśuśrūṣayā labdhaṃ śuddhaṃ śūdrasya kīrtitam

14

न कथञ्चन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म वार्षलम् ।। वृषलः कर्म वा ब्राह्मं पतनीयेतरेतरम्

na kathañcana kurvīta brāhmaṇaḥ karma vārṣalam || vṛṣalaḥ karma vā brāhmaṃ patanīyetaretaram

15

(उत्कृष्टं चापकृष्टं च तयोः कर्म न विद्यते ।। मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हिते

(utkṛṣṭaṃ cāpakṛṣṭaṃ ca tayoḥ karma na vidyate || madhyame karmaṇī hitvā sarvasādhāraṇe hite

16

सर्वेषामेव वर्णानां वक्ष्यामि विविधं धनम्।।) पार्श्विक द्यूतचौर्यात्तु प्रतिरूपकसाहसैः

sarveṣāmeva varṇānāṃ vakṣyāmi vividhaṃ dhanam||) pārśvika dyūtacauryāttu pratirūpakasāhasaiḥ

17

व्याजेनोपार्जितं यत्तत्सर्वेषां कृष्णमुच्यते ।। शिल्पानुवृत्त्या यत्प्राप्तं कुसीदेन तथा धनम्

vyājenopārjitaṃ yattatsarveṣāṃ kṛṣṇamucyate || śilpānuvṛttyā yatprāptaṃ kusīdena tathā dhanam

18

कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ।। क्रमागतं प्रीतिदायं प्राप्तं च सह भार्यया

kṛtopakārādāptaṃ ca śabalaṃ samudāhṛtam || kramāgataṃ prītidāyaṃ prāptaṃ ca saha bhāryayā

19

अविशेषेण सर्वेषां धनं शुक्लमुदाहृतम् ।। शुक्लेन वित्तेन कृतं पुण्यं बहुफलं भवेत्

aviśeṣeṇa sarveṣāṃ dhanaṃ śuklamudāhṛtam || śuklena vittena kṛtaṃ puṇyaṃ bahuphalaṃ bhavet

3.299.20

न्यायागतेनाथ धनेन विद्वान्पुण्यानि कृत्वा दिवि देवभोगान् ।। चिरं समश्नाति महानुभावो न्यायेन तस्माद्धनमजर्नीयम्

nyāyāgatenātha dhanena vidvānpuṇyāni kṛtvā divi devabhogān || ciraṃ samaśnāti mahānubhāvo nyāyena tasmāddhanamajarnīyam

299

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु धनविचारो नाम नवनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu dhanavicāro nāma navanavatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। दानं देवाः प्रशंसन्ति मनुष्याश्च तथा द्विजः ।। दानेन कामानाप्नोति यान्काँश्चिन्मनसेच्छति

haṃsa uvāca || dānaṃ devāḥ praśaṃsanti manuṣyāśca tathā dvijaḥ || dānena kāmānāpnoti yānkām̐ścinmanasecchati

2

अदत्तदानात्कृपणा दृष्ट्वेह परतन्त्रकान् ।। पारत्रिकं धनं कुर्याद्दानं विप्रेषु मानवः

adattadānātkṛpaṇā dṛṣṭveha paratantrakān || pāratrikaṃ dhanaṃ kuryāddānaṃ vipreṣu mānavaḥ

3

अमनुष्ये समं दानं गोषु ज्ञेयं महाफलम् ।। द्विगुणं च तदेवोक्तं तथा वै वर्णसङ्करे

amanuṣye samaṃ dānaṃ goṣu jñeyaṃ mahāphalam || dviguṇaṃ ca tadevoktaṃ tathā vai varṇasaṅkare

4

शूद्रे चतुर्गुणं प्रोक्तं विशि चाष्टगुणं भवेत् ।। क्षत्त्रिये षोडशगुणं ब्रह्मबन्धौ तदेव तु

śūdre caturguṇaṃ proktaṃ viśi cāṣṭaguṇaṃ bhavet || kṣattriye ṣoḍaśaguṇaṃ brahmabandhau tadeva tu

5

द्वात्रिंशता स्मृतं दानं वेदाध्ययनतत्परे ।। शतधा तद्विशिष्टं तु प्राधीते लक्षसम्मितम्

dvātriṃśatā smṛtaṃ dānaṃ vedādhyayanatatpare || śatadhā tadviśiṣṭaṃ tu prādhīte lakṣasammitam

6

अनन्तं च तदेवोक्तं ब्राह्मणे वेदपारगे ।। आत्मनस्तु भवेत्पात्रं नान्यस्य तु पुरोहितः

anantaṃ ca tadevoktaṃ brāhmaṇe vedapārage || ātmanastu bhavetpātraṃ nānyasya tu purohitaḥ

7

पुरोहिते तु स्वं दत्तं दानमक्षयमुच्यते ।। याजके ऋत्विजे चैव गुरावपि च मानवः

purohite tu svaṃ dattaṃ dānamakṣayamucyate || yājake ṛtvije caiva gurāvapi ca mānavaḥ

8

वर्णापेक्षा न कर्तव्या मातरं पितरं प्रति ।। मातृष्वसां स्वसां चैव तथैव च पितृष्वसाम्

varṇāpekṣā na kartavyā mātaraṃ pitaraṃ prati || mātṛṣvasāṃ svasāṃ caiva tathaiva ca pitṛṣvasām

9

मातामहीं भागिनेयीं भागिनेयं तथैव च ।। दौहित्रं विट्पतिं चैव तेषु दत्तमथाक्षयम्

mātāmahīṃ bhāgineyīṃ bhāgineyaṃ tathaiva ca || dauhitraṃ viṭpatiṃ caiva teṣu dattamathākṣayam

3.300.10

श्रीभ्रष्टे यत्तथा दत्तं तदप्यक्षयमुच्यते ।। स्थानभ्रष्टस्य यः कुर्याद्भूयस्त्वारोपणं नरः

śrībhraṣṭe yattathā dattaṃ tadapyakṣayamucyate || sthānabhraṣṭasya yaḥ kuryādbhūyastvāropaṇaṃ naraḥ

11

नाकलोकमवाप्नोति चिरन्तेनेह कर्मणा ।। भूपालं यश्च्युतं राज्यात्स्वराज्ये स्थापयेत्पुनः

nākalokamavāpnoti ciranteneha karmaṇā || bhūpālaṃ yaścyutaṃ rājyātsvarājye sthāpayetpunaḥ

12

स याति शक्रसालोक्यं यावच्छक्राश्चतुर्दश ।। ततो मानुष्यमासाद्य राजा भवति धार्मिकः

sa yāti śakrasālokyaṃ yāvacchakrāścaturdaśa || tato mānuṣyamāsādya rājā bhavati dhārmikaḥ

13

तस्माद्दानं श्रीविहीनं दातव्यं भूतिमिच्छता ।। श्रीविहीनेषु यद्दत्तं तदनन्तं प्रकीर्तितम्

tasmāddānaṃ śrīvihīnaṃ dātavyaṃ bhūtimicchatā || śrīvihīneṣu yaddattaṃ tadanantaṃ prakīrtitam

14

काले पात्रे तथा देशे धनं न्यायागतं तथा ।। यद्दत्तं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदनन्तं प्रकीर्तितम्

kāle pātre tathā deśe dhanaṃ nyāyāgataṃ tathā || yaddattaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāstadanantaṃ prakīrtitam

15

द्वादशीषु तु यद्दत्तं शुक्लासु तु विशेषतः ।। श्रवणेन तु युक्तासु तत्रापि द्विजसत्तमाः

dvādaśīṣu tu yaddattaṃ śuklāsu tu viśeṣataḥ || śravaṇena tu yuktāsu tatrāpi dvijasattamāḥ

16

विशेषाद्बुधयुक्तासु पक्षान्तेषु च यत्तथा ।। तृतीयासु तु शुक्लासु सर्वासु च विशेषतः

viśeṣādbudhayuktāsu pakṣānteṣu ca yattathā || tṛtīyāsu tu śuklāsu sarvāsu ca viśeṣataḥ

17

वैशाखशुक्लपक्षे तु विशेषेण च मानदाः ।। आषाढे कार्तिके चैव फाल्गुने च विशेषतः

vaiśākhaśuklapakṣe tu viśeṣeṇa ca mānadāḥ || āṣāḍhe kārtike caiva phālgune ca viśeṣataḥ

18

तिस्रस्त्वेताः पौर्णमास्यो दाने विप्रा महाफलाः ।। व्यतीपातेषु यद्दत्तं जन्मर्क्षे तु द्विजोत्तमाः

tisrastvetāḥ paurṇamāsyo dāne viprā mahāphalāḥ || vyatīpāteṣu yaddattaṃ janmarkṣe tu dvijottamāḥ

19

ग्रहसंक्रमकाले तु त्यागे च मिथुनस्य तु ।। रत्रेर्महाफलं दत्तन्तेभ्योऽपि स्यान्महाफलम्

grahasaṃkramakāle tu tyāge ca mithunasya tu || ratrermahāphalaṃ dattantebhyo'pi syānmahāphalam

3.300.20

यदा प्रविशते भानुर्मकरं द्विजसत्तमाः ।। आषाढेऽश्वयुजे पौषे चैत्रे शुक्ले तथैव च

yadā praviśate bhānurmakaraṃ dvijasattamāḥ || āṣāḍhe'śvayuje pauṣe caitre śukle tathaiva ca

21

द्वादशीप्रभृति प्रोक्तं पुण्यं दिनचतुष्टयम् ।। मिथुनं च तथा कन्या धन्विनं मीनमेव च

dvādaśīprabhṛti proktaṃ puṇyaṃ dinacatuṣṭayam || mithunaṃ ca tathā kanyā dhanvinaṃ mīnameva ca

22

प्रविष्टे भास्करे पुण्यं प्रत्येकं कथितं द्विजाः ।। षडशीतिमुखं नाम दाने दिनचतुष्टयम्

praviṣṭe bhāskare puṇyaṃ pratyekaṃ kathitaṃ dvijāḥ || ṣaḍaśītimukhaṃ nāma dāne dinacatuṣṭayam

23

अच्छिन्ननाड्यां यद्दत्तं पुत्रे जाते द्विजोत्तमाः ।। संस्कारेषु च पुत्रस्य तदक्षय्यं प्रकीर्तितम्

acchinnanāḍyāṃ yaddattaṃ putre jāte dvijottamāḥ || saṃskāreṣu ca putrasya tadakṣayyaṃ prakīrtitam

24

चन्द्रे वा यदि वा सूर्ये दृष्टे राहौ महाग्रहे ।। अक्षयं कथितं दत्तं तत्राप्येकं विशेषतः

candre vā yadi vā sūrye dṛṣṭe rāhau mahāgrahe || akṣayaṃ kathitaṃ dattaṃ tatrāpyekaṃ viśeṣataḥ

25

पुष्करेषु प्रयागे च प्रभासे नैमिषे तथा ।। धर्मारण्ये गयायाञ्च तथैवामरकण्टके

puṣkareṣu prayāge ca prabhāse naimiṣe tathā || dharmāraṇye gayāyāñca tathaivāmarakaṇṭake

26

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते ।। तथा कनखले तीर्थे शालिग्रामे तथैव च

gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nīlaparvate || tathā kanakhale tīrthe śāligrāme tathaiva ca

27

वाराणस्यां सरस्वत्यां गङ्गासागरसङ्गमे ।। सिन्धुसागरसन्धौ च त्रितकूपे तथानघाः

vārāṇasyāṃ sarasvatyāṃ gaṅgāsāgarasaṅgame || sindhusāgarasandhau ca tritakūpe tathānaghāḥ

28

प्लक्षप्रस्रवणे पुण्ये चमसोन्मज्जने तथा ।। महालयेऽथ केदारे भृगुतुङ्गे तथैव च

plakṣaprasravaṇe puṇye camasonmajjane tathā || mahālaye'tha kedāre bhṛgutuṅge tathaiva ca

29

मानसे च तथा पुण्ये तथैवोत्तरमानस ।। एतेष्वन्येषु च तथा दधितीर्थेषु यद्भवेत्

mānase ca tathā puṇye tathaivottaramānasa || eteṣvanyeṣu ca tathā dadhitīrtheṣu yadbhavet

3.300.30

निम्नगानां च तीरेषु ज्ञेयं बहुफलं हि तत् ।। दीनान्धकृपणानाथवाग्विहीनेषु यत्तथा

nimnagānāṃ ca tīreṣu jñeyaṃ bahuphalaṃ hi tat || dīnāndhakṛpaṇānāthavāgvihīneṣu yattathā

31

विकलेषु तथान्येषु जडवामनपङ्गुषु ।। रोगार्त्तेषु च यद्दत्तं तत्स्याद्बहुफलं धनम्

vikaleṣu tathānyeṣu jaḍavāmanapaṅguṣu || rogārtteṣu ca yaddattaṃ tatsyādbahuphalaṃ dhanam

32

यद्दत्तं धर्मसाहाय्ये क्रियमाणे तथा क्रतौ ।। विवाहकरणार्थाय तदक्षय्यं प्रकीर्तितम्

yaddattaṃ dharmasāhāyye kriyamāṇe tathā kratau || vivāhakaraṇārthāya tadakṣayyaṃ prakīrtitam

33

यत्प्राप्तेन तु वित्तेन नरः स्यादुत्सवे सुखे ।। उत्सवानां स भागी स्याद्यत्र तत्राभिजायते

yatprāptena tu vittena naraḥ syādutsave sukhe || utsavānāṃ sa bhāgī syādyatra tatrābhijāyate

34

यद्दत्तेन च वित्तेन व्यसनादुत्तरेत्पुरः ।। न स किञ्चिदवाप्नोति व्यसनं मनुजोत्तमः

yaddattena ca vittena vyasanāduttaretpuraḥ || na sa kiñcidavāpnoti vyasanaṃ manujottamaḥ

35

स्त्रियं मेषमजं चैव गामश्वं तुरगन्नरम् ।। एकमेकं तु दातव्यमेकस्य बहवोऽपि वा

striyaṃ meṣamajaṃ caiva gāmaśvaṃ turagannaram || ekamekaṃ tu dātavyamekasya bahavo'pi vā

36

एकं बहूनां तद्दत्तं ध्रुवं नरकमृच्छति ।। आदातुर्नरकाय स्यात्तदा दातुर्द्विजोत्तमाः

ekaṃ bahūnāṃ taddattaṃ dhruvaṃ narakamṛcchati || ādāturnarakāya syāttadā dāturdvijottamāḥ

37

विक्रयं तु समापन्ना यो दत्त्वा जीवदक्षिणाम् ।। एवं काले च पात्रे च देशे शुद्धागमं धनम्

vikrayaṃ tu samāpannā yo dattvā jīvadakṣiṇām || evaṃ kāle ca pātre ca deśe śuddhāgamaṃ dhanam

38

दत्त्वा धनमवाप्नोति देवब्राह्मणक्षत्त्रियान् ।। धनं बहिश्चराः प्राणा धने सर्वं प्रतिष्ठितम्

dattvā dhanamavāpnoti devabrāhmaṇakṣattriyān || dhanaṃ bahiścarāḥ prāṇā dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam

39

धनादन्नं तथान्नेन सर्वो जीवति वै जनः ।। यावन्ति लोके पुण्यानि तेभ्यो दाता विशिष्यते ।। दानेन तदवाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेप्सितम्

dhanādannaṃ tathānnena sarvo jīvati vai janaḥ || yāvanti loke puṇyāni tebhyo dātā viśiṣyate || dānena tadavāpnoti yatkiñcinmanasepsitam

3.300.40

दानेन लोके प्रियतामुपैति दानेन नाकं पुरुषः प्रयाति ।। मानुष्यमासाद्य च दानशीलो भोगानवाप्नोति मनोभिरामान्

dānena loke priyatāmupaiti dānena nākaṃ puruṣaḥ prayāti || mānuṣyamāsādya ca dānaśīlo bhogānavāpnoti manobhirāmān

300

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दानप्रशंसा नाम त्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṃḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dānapraśaṃsā nāma triśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३०१-३०५

1

ऋषय ऊचुः ।। सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे ।। ब्राह्मणानां समाचक्ष्व त्वं हि वेदमयो निधिः

ṛṣaya ūcuḥ || sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe || brāhmaṇānāṃ samācakṣva tvaṃ hi vedamayo nidhiḥ

2

हंस उवाच ।। ।। मृतके सूतके विप्रा न तु देयः प्रतिग्रहः ।। तत्रापि च तथा देया या स्यादभयदक्षिणा

haṃsa uvāca || || mṛtake sūtake viprā na tu deyaḥ pratigrahaḥ || tatrāpi ca tathā deyā yā syādabhayadakṣiṇā

3

रात्रौ दानं न शंसन्ति विना त्वभयदक्षिणाम् ।। विद्यां कान्यां द्विजश्रेष्ठा दीपमन्नं प्रतिश्रयम्

rātrau dānaṃ na śaṃsanti vinā tvabhayadakṣiṇām || vidyāṃ kānyāṃ dvijaśreṣṭhā dīpamannaṃ pratiśrayam

4

रात्रावपि हितं देयं यच्चान्यत्कथितं पुरा ।। पूजने त्वतिथीनां च पान्थानामपि पूजने

rātrāvapi hitaṃ deyaṃ yaccānyatkathitaṃ purā || pūjane tvatithīnāṃ ca pānthānāmapi pūjane

5

तच्च रात्रौ तथा ज्ञेयं गवामुक्तं च पूजने ।। कालः सर्वो विनिर्दिष्टः पात्रः सर्वश्च मानदाः

tacca rātrau tathā jñeyaṃ gavāmuktaṃ ca pūjane || kālaḥ sarvo vinirdiṣṭaḥ pātraḥ sarvaśca mānadāḥ

6

अभयस्य प्रदाने तु नात्र कार्या विचारणा ।। शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि दद्यादभयदक्षिणाम्

abhayasya pradāne tu nātra kāryā vicāraṇā || śucirvāpyaśucirvāpi dadyādabhayadakṣiṇām

7

शुचिनाऽशुचिना वापि ग्राह्या त्वभयदक्षिणा ।। कालः स एव ग्रहणे यदा भयमुपस्थितम्

śucinā'śucinā vāpi grāhyā tvabhayadakṣiṇā || kālaḥ sa eva grahaṇe yadā bhayamupasthitam

8

प्रतिग्रहाण्यथान्यानि ग्राह्याणि शुचिना सदा।। मृतके सूतके चैव न ग्राह्याणि द्विजोत्तमाः

pratigrahāṇyathānyāni grāhyāṇi śucinā sadā|| mṛtake sūtake caiva na grāhyāṇi dvijottamāḥ

9

अभ्यक्तेन च धर्मज्ञास्तथा मुक्तशिखेन च ।। स्नातः सम्यगुपस्पृश्य गृह्णीयात्प्रयतः शुचिः

abhyaktena ca dharmajñāstathā muktaśikhena ca || snātaḥ samyagupaspṛśya gṛhṇīyātprayataḥ śuciḥ

3.301.10

तोयं दद्यात्तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः ।। प्रतिग्रहीता सावित्रं सर्वत्रैव तु कीर्तयेत्

toyaṃ dadyāttathā dātā dāne vidhirayaṃ smṛtaḥ || pratigrahītā sāvitraṃ sarvatraiva tu kīrtayet

11

ततस्तु कीर्तयेत्सार्धं द्रव्येण द्रव्यदेवताम् ।। समापयेत्ततः पश्चात्कार्मस्तुत्या प्रतिग्रहम्

tatastu kīrtayetsārdhaṃ dravyeṇa dravyadevatām || samāpayettataḥ paścātkārmastutyā pratigraham

12

प्रतिग्रहं पठेदुच्चैः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ।। मन्दं पठेत्तु राजन्यादुपांशु च तथा विशः

pratigrahaṃ paṭheduccaiḥ pratigṛhya dvijottamaḥ || mandaṃ paṭhettu rājanyādupāṃśu ca tathā viśaḥ

13

मनसा तु तथा शूद्रात्स्वस्तिवाचनिकं तथा ।। सोंकारं ब्राह्मणे कुर्यान्निरोंकारं महीपतौ

manasā tu tathā śūdrātsvastivācanikaṃ tathā || soṃkāraṃ brāhmaṇe kuryānniroṃkāraṃ mahīpatau

14

उपांशु च तथा वैश्ये स्वस्ति शूद्रे प्रकीर्तितम् ।। अभयं सर्वदैवत्यं भूमिर्वै विष्णुदेवता

upāṃśu ca tathā vaiśye svasti śūdre prakīrtitam || abhayaṃ sarvadaivatyaṃ bhūmirvai viṣṇudevatā

15

कन्यादानं तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्तिताः ।। तथा चैकशफं सर्वं कथितं यमदैवतम्

kanyādānaṃ tathā dāsī prājāpatyāḥ prakīrtitāḥ || tathā caikaśaphaṃ sarvaṃ kathitaṃ yamadaivatam

16

माहिषं च तथा साम्यं चोष्ट्रं वै नैर्ऋतं भवेत् ।। रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा च्छागमाग्नेयमुच्यते

māhiṣaṃ ca tathā sāmyaṃ coṣṭraṃ vai nairṛtaṃ bhavet || raudrī dhenurvinirdiṣṭā cchāgamāgneyamucyate

17

मेषं तु वारुणं विद्याद्वराहो वैष्णवः स्मृतः।। आरण्याः पशवः सर्वे कथिता वायुदैवताः

meṣaṃ tu vāruṇaṃ vidyādvarāho vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ|| āraṇyāḥ paśavaḥ sarve kathitā vāyudaivatāḥ

18

जलाशयानि सर्वाणि वारिधानी कमण्डलुः ।। कुम्भं च करकं चैव वारुणानि द्विजोत्तमाः

jalāśayāni sarvāṇi vāridhānī kamaṇḍaluḥ || kumbhaṃ ca karakaṃ caiva vāruṇāni dvijottamāḥ

19

समुद्रजानि रत्नानि वारुणानि द्विजोत्तमाः ।। आग्नेयं कनकं प्रोक्तं सर्वलोहानि चाप्यथ

samudrajāni ratnāni vāruṇāni dvijottamāḥ || āgneyaṃ kanakaṃ proktaṃ sarvalohāni cāpyatha

3.301.20

प्राजापत्यानि सस्यानि पक्वान्नमपि च द्विजाः ।। ज्ञेयानि सर्वगन्धानि गान्धर्वाणि विचक्षणैः

prājāpatyāni sasyāni pakvānnamapi ca dvijāḥ || jñeyāni sarvagandhāni gāndharvāṇi vicakṣaṇaiḥ

21

बार्हस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्यान्यथ रसानि च ।। पक्षिणश्च तथा सर्वे वायव्या परिकीर्तिताः

bārhaspatyaṃ smṛtaṃ vāsaḥ saumyānyatha rasāni ca || pakṣiṇaśca tathā sarve vāyavyā parikīrtitāḥ

22

विद्या ब्राह्मी विनिर्दिष्टा विद्योपकरणानि च ।। सारस्वतानि ज्ञेयानि पुस्तकाद्यानि पंडितैः

vidyā brāhmī vinirdiṣṭā vidyopakaraṇāni ca || sārasvatāni jñeyāni pustakādyāni paṃḍitaiḥ

23

सर्वेषां शिल्पभाण्डानां विश्वकर्मा तु देवता ।। द्रुमाणामथ पुष्पाणां शाकहारितकैः सह

sarveṣāṃ śilpabhāṇḍānāṃ viśvakarmā tu devatā || drumāṇāmatha puṣpāṇāṃ śākahāritakaiḥ saha

24

फलानामपि सर्वेषां तथा ज्ञेयो वनस्पतिः ।। मत्स्यमांसं विनिर्दिष्टं प्राजापत्यं तथैव च

phalānāmapi sarveṣāṃ tathā jñeyo vanaspatiḥ || matsyamāṃsaṃ vinirdiṣṭaṃ prājāpatyaṃ tathaiva ca

25

छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथमासनमेव च ।। उपानहौ तथा यानं यच्चान्यत्प्राणिवर्जितम्

chatraṃ kṛṣṇājinaṃ śayyā rathamāsanameva ca || upānahau tathā yānaṃ yaccānyatprāṇivarjitam

26

उत्तानाङ्गिरसे त्वेतत्प्रतिगृह्णीत मानवः ।। पर्जन्याय तथा सीरं शस्त्रवर्मध्वजादिकम्

uttānāṅgirase tvetatpratigṛhṇīta mānavaḥ || parjanyāya tathā sīraṃ śastravarmadhvajādikam

27

रणोपकरणं सर्वं कथितं चक्रदैवतम् ।। ग्रहन्तु सर्वदैवत्यं यद्यदुक्तं द्विजोत्तमाः

raṇopakaraṇaṃ sarvaṃ kathitaṃ cakradaivatam || grahantu sarvadaivatyaṃ yadyaduktaṃ dvijottamāḥ

28

तज्ज्ञेयं विष्णुदैवत्यं सर्वं वा द्विजसत्तमाः ।। भूमेः प्रतिग्रहं कुर्याद्भूमिं कृत्वा प्रदक्षिणम्

tajjñeyaṃ viṣṇudaivatyaṃ sarvaṃ vā dvijasattamāḥ || bhūmeḥ pratigrahaṃ kuryādbhūmiṃ kṛtvā pradakṣiṇam

29

करे गृह्य तथा कन्यां दासीदासौ द्विजोत्तमाः ।। करन्तु हृदि विन्यस्य धर्म्यो ज्ञेयः प्रतिग्रहः

kare gṛhya tathā kanyāṃ dāsīdāsau dvijottamāḥ || karantu hṛdi vinyasya dharmyo jñeyaḥ pratigrahaḥ

3.301.30

आरुह्य च गजस्योक्तः कर्णे चाश्वस्य कीर्तितः ।। तथा चैकशफानां च सर्वेषामविशेषतः

āruhya ca gajasyoktaḥ karṇe cāśvasya kīrtitaḥ || tathā caikaśaphānāṃ ca sarveṣāmaviśeṣataḥ

31

प्रतिगृह्णीत गां पुच्छे ह्यन्ते कृष्णाजिनं तथा ।। कर्णेऽजाः पशवश्चान्ये ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणैः

pratigṛhṇīta gāṃ pucche hyante kṛṣṇājinaṃ tathā || karṇe'jāḥ paśavaścānye grāhyāḥ pucche vicakṣaṇaiḥ

32

प्रतिग्रहस्त्वथोष्ट्रस्य आरुह्यैव तथा भवेत् ।। बीजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्वतः

pratigrahastvathoṣṭrasya āruhyaiva tathā bhavet || bījānāṃ muṣṭimādāya ratnānyādāya sarvataḥ

33

वसुं दशान्तादादद्यात्परिधायाथ वा पुनः ।। आरुह्योपानहौ मन्त्रमारुह्यैव च पादुके

vasuṃ daśāntādādadyātparidhāyātha vā punaḥ || āruhyopānahau mantramāruhyaiva ca pāduke

34

ईषाधस्तु रथं ग्राह्यं छत्रं दंडे तु वाचयेत् ।। द्रुमाणामथ सर्वेषां मूले न्यस्तकरो द्विजाः

īṣādhastu rathaṃ grāhyaṃ chatraṃ daṃḍe tu vācayet || drumāṇāmatha sarveṣāṃ mūle nyastakaro dvijāḥ

35

आयुधानि समादाय तथोन्मुच्य विभूषणम् ।। वर्मध्वजौ तथा स्पृष्ट्वा प्रविश्य च तथा गृहम्

āyudhāni samādāya tathonmucya vibhūṣaṇam || varmadhvajau tathā spṛṣṭvā praviśya ca tathā gṛham

36

अवतीर्य तु सर्वाणि जलस्थानानि वै द्विजाः।। द्रव्याण्यन्यान्यथादाय स्पृष्ट्वा तु ब्राह्मणः पठेत

avatīrya tu sarvāṇi jalasthānāni vai dvijāḥ|| dravyāṇyanyānyathādāya spṛṣṭvā tu brāhmaṇaḥ paṭheta

37

कन्यादाने तु च पठेद्द्रव्याणान्तु पृथक्पृथक् ।। प्रतिग्रहे द्विजश्रेष्ठास्तत्रैवान्तर्भवन्ति ते

kanyādāne tu ca paṭheddravyāṇāntu pṛthakpṛthak || pratigrahe dvijaśreṣṭhāstatraivāntarbhavanti te

38

द्रव्याणामथ सर्वेषां द्रव्यसंश्रवणान्नराः ।। वाचयेज्जलमादाय करेणाथ प्रतिग्रहम्

dravyāṇāmatha sarveṣāṃ dravyasaṃśravaṇānnarāḥ || vācayejjalamādāya kareṇātha pratigraham

39

प्रतिग्रहस्य यो धर्मं न जानाति द्विजो विधिम् ।। द्रव्यस्तैन्यसमायुक्तो नरकं प्रतिपद्यते

pratigrahasya yo dharmaṃ na jānāti dvijo vidhim || dravyastainyasamāyukto narakaṃ pratipadyate

3.301.40

निष्क्रीणाति तु तद्द्रव्यं ब्राह्मणस्तु प्रतिग्रहात् ।। विधिं तु धर्म्यं विज्ञाय ब्राह्मणस्तु प्रतिग्रहे

niṣkrīṇāti tu taddravyaṃ brāhmaṇastu pratigrahāt || vidhiṃ tu dharmyaṃ vijñāya brāhmaṇastu pratigrahe

41

आत्मनः श्रेयसा योगं कुर्याद्दाता तथैव च ।। भुवं धेनुमथाश्वं च रत्नानि कनकं तथा

ātmanaḥ śreyasā yogaṃ kuryāddātā tathaiva ca || bhuvaṃ dhenumathāśvaṃ ca ratnāni kanakaṃ tathā

42

तिलानि कुञ्जरं दद्यान्नाविज्ञाय गुणागुणान् ।। आनृशंस्येन सर्वस्य दद्यादन्नं विचक्षणः

tilāni kuñjaraṃ dadyānnāvijñāya guṇāguṇān || ānṛśaṃsyena sarvasya dadyādannaṃ vicakṣaṇaḥ

43

वासश्च दद्यात्सर्वस्य सर्वसाधारणे हिते ।। विधिं धर्म्यमविज्ञाय यस्तु कुर्यात्प्रतिग्रहम्

vāsaśca dadyātsarvasya sarvasādhāraṇe hite || vidhiṃ dharmyamavijñāya yastu kuryātpratigraham

44

दात्रा सह तरत्येव नैव दुर्गाण्यसौ द्विजाः ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिर्ज्ञेयः प्रतिग्रहे

dātrā saha taratyeva naiva durgāṇyasau dvijāḥ || tasmātsarvaprayatnena vidhirjñeyaḥ pratigrahe

45

प्रतिग्रहो यो विधिना गृहीतो द्वयोस्तु योगं परमेण कुर्यात् ।। परत्र संभृत्य तथेह लोके स श्रेयसे नात्र विचारमस्ति

pratigraho yo vidhinā gṛhīto dvayostu yogaṃ parameṇa kuryāt || paratra saṃbhṛtya tatheha loke sa śreyase nātra vicāramasti

301

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु प्रतिग्रहविधिवर्णनो नामैकोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṃ0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu pratigrahavidhivarṇano nāmaikottaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। पृथक्पृथक् त्वमाचक्ष्व दानानां फलमुत्तमम् ।। सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वज्ञस्त्वं मतो हि नः

ṛṣaya ūcuḥ || pṛthakpṛthak tvamācakṣva dānānāṃ phalamuttamam || sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvajñastvaṃ mato hi naḥ

2

हंस उवाच ।। ।। अभयस्य प्रदानाद्धि नान्यद्दानं विशिष्यते ।। सर्वेषामेव दानानां प्राणदानं विशिष्यते

haṃsa uvāca || || abhayasya pradānāddhi nānyaddānaṃ viśiṣyate || sarveṣāmeva dānānāṃ prāṇadānaṃ viśiṣyate

3

ग्राह्यं प्राणप्रदानन्तु चण्डालात्पुक्कसादपि ।। जीवन्सर्वमवाप्नोति जीवन्धर्मं करोति च

grāhyaṃ prāṇapradānantu caṇḍālātpukkasādapi || jīvansarvamavāpnoti jīvandharmaṃ karoti ca

4

जीवमानस्तु पुरुषः कामानां भाजनं भवेत् ।। भाजनेन तु सर्वं वै भाजनत्वं विनश्यति

jīvamānastu puruṣaḥ kāmānāṃ bhājanaṃ bhavet || bhājanena tu sarvaṃ vai bhājanatvaṃ vinaśyati

5

शरीरधर्मसर्वस्वं रक्षणाय प्रयत्नतः ।। शरीरात्स्रवते धर्मं पर्वतात्सलिलं यथा

śarīradharmasarvasvaṃ rakṣaṇāya prayatnataḥ || śarīrātsravate dharmaṃ parvatātsalilaṃ yathā

6

अभयस्य प्रदानेन नरः स्यात्सर्वकामदः ।। अश्वमेधफलं तस्य यो रक्षेच्छरणागतम्

abhayasya pradānena naraḥ syātsarvakāmadaḥ || aśvamedhaphalaṃ tasya yo rakṣeccharaṇāgatam

7

शरणागतं तु सन्त्यज्य यो नरः पुरुषाधमः ।। बहून्यब्दसहस्राणि नरकं प्रतिपद्यते

śaraṇāgataṃ tu santyajya yo naraḥ puruṣādhamaḥ || bahūnyabdasahasrāṇi narakaṃ pratipadyate

8

नरकाच्च तथा मुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते ।। तत्रापि च तथाप्नोति वधबन्धान्यनेकशः

narakācca tathā muktastiryagyoniṣu jāyate || tatrāpi ca tathāpnoti vadhabandhānyanekaśaḥ

9

दैवान्मानुष्यमासाद्य चण्डालत्वमवाप्नुयात् ।। व्याधिबन्धवधैर्घोरैस्तत्रापि स च युज्यते

daivānmānuṣyamāsādya caṇḍālatvamavāpnuyāt || vyādhibandhavadhairghoraistatrāpi sa ca yujyate

3.302.10

परित्राणं तु यः कुर्याद्भीतस्य शरणैषिणः ।। स एकः पुरुषो लोके सर्वधर्मभृतां वरः

paritrāṇaṃ tu yaḥ kuryādbhītasya śaraṇaiṣiṇaḥ || sa ekaḥ puruṣo loke sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ

11

वधभीतस्य यः कुर्यात्परित्राणं नरोत्तमः ।। शक्रलोकः स्मृतस्तस्य यावदिन्द्राश्चतुर्दश

vadhabhītasya yaḥ kuryātparitrāṇaṃ narottamaḥ || śakralokaḥ smṛtastasya yāvadindrāścaturdaśa

12

तमःप्रवेशभीतस्य परित्राणेन मानवः ।। ब्रह्मलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

tamaḥpraveśabhītasya paritrāṇena mānavaḥ || brahmalokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

13

वधादपि परं पापं चक्षुषा तु वियोजयेत् ।। पार्थिवेन न तत्कार्यं कदाचिदपि कस्यचित्

vadhādapi paraṃ pāpaṃ cakṣuṣā tu viyojayet || pārthivena na tatkāryaṃ kadācidapi kasyacit

14

तमःप्रवेशनं कृत्वा परेषां पुरुषाधमः ।। अन्धत्वं ध्रुवमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

tamaḥpraveśanaṃ kṛtvā pareṣāṃ puruṣādhamaḥ || andhatvaṃ dhruvamāpnoti yatrayatrābhijāyate

15

अपि कल्पसहस्राणि तमसा न वियुज्यते ।। अङ्गच्छेदनभीतस्य कृत्वा त्राणमनिन्दिताः

api kalpasahasrāṇi tamasā na viyujyate || aṅgacchedanabhītasya kṛtvā trāṇamaninditāḥ

16

रुद्रलोकमवाप्नोति कल्पशेषमिति श्रुतिः ।। कल्पादिसर्गे भवति ज्ञानयुक्तो नरस्ततः

rudralokamavāpnoti kalpaśeṣamiti śrutiḥ || kalpādisarge bhavati jñānayukto narastataḥ

17

कृत्वा बन्धनभीतस्य परित्राणन्नरोत्तमः ।। सर्वबन्धविनिर्मुक्तो वायुलोके महीयते

kṛtvā bandhanabhītasya paritrāṇannarottamaḥ || sarvabandhavinirmukto vāyuloke mahīyate

18

आसेवनाद्धि भीतस्य त्राणं कृत्वा तथा नरः ।। सर्वदुःखविनिर्मुक्तः साध्यानां लोकमाप्नुयात्

āsevanāddhi bhītasya trāṇaṃ kṛtvā tathā naraḥ || sarvaduḥkhavinirmuktaḥ sādhyānāṃ lokamāpnuyāt

19

ताडनाद्यस्तु भीतस्य परित्राणं समाचरेत् ।। सर्वबन्धविनिर्मुक्तो भृगूणां लोकमश्नुते

tāḍanādyastu bhītasya paritrāṇaṃ samācaret || sarvabandhavinirmukto bhṛgūṇāṃ lokamaśnute

3.302.20

विवासनाच्च भीतस्य त्राणं कृत्वा तथा नरः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति मानुष्ये स्थानमुत्तमम्

vivāsanācca bhītasya trāṇaṃ kṛtvā tathā naraḥ || svargalokamavāpnoti mānuṣye sthānamuttamam

21

धनापहारभीतस्य त्राणं कृत्वा नरोत्तमः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति पूजां देवगणात्तथा

dhanāpahārabhītasya trāṇaṃ kṛtvā narottamaḥ || svargalokamavāpnoti pūjāṃ devagaṇāttathā

22

नरः कृतपरित्राणः पुण्यं किञ्चिद्यदाचरेत् ।। भागी तस्य परित्राता नरः पुण्यस्य कर्मणः

naraḥ kṛtaparitrāṇaḥ puṇyaṃ kiñcidyadācaret || bhāgī tasya paritrātā naraḥ puṇyasya karmaṇaḥ

23

पशूनाञ्च मृगाणाञ्च पक्षिणाञ्च तथा द्विजाः ।। तृणद्रुमलतानाञ्च त्राणाद्भवति नाकभाक्

paśūnāñca mṛgāṇāñca pakṣiṇāñca tathā dvijāḥ || tṛṇadrumalatānāñca trāṇādbhavati nākabhāk

24

वधकस्य हस्तगतं पशुं क्रीत्वा नरोत्तमः ।। नाकलोकमवाप्नोति सुखी सर्वत्र जायते

vadhakasya hastagataṃ paśuṃ krītvā narottamaḥ || nākalokamavāpnoti sukhī sarvatra jāyate

25

यावन्ति पशु रोमाणि तावद्वर्षाणि मानवः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति यश्च त्राणं करोत्यसौ

yāvanti paśu romāṇi tāvadvarṣāṇi mānavaḥ || svargalokamavāpnoti yaśca trāṇaṃ karotyasau

26

अपि कीटपतङ्गस्य त्राणात्सर्वमुपाश्नुते ।। बहून्यब्दसहस्राणि नात्र कार्या विचारणा

api kīṭapataṅgasya trāṇātsarvamupāśnute || bahūnyabdasahasrāṇi nātra kāryā vicāraṇā

27

चौरग्रस्तं नृपग्रस्तं रिपुग्रस्तं तु मोक्षयेत् ।। व्यालग्रस्तं तथा विप्राः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

cauragrastaṃ nṛpagrastaṃ ripugrastaṃ tu mokṣayet || vyālagrastaṃ tathā viprāḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet

28

विषमे तु तथा दुर्गे सलिले वा हुताशने।। निमग्नं यः परित्रायेत्सोऽश्वमेधफलं लभेत्

viṣame tu tathā durge salile vā hutāśane|| nimagnaṃ yaḥ paritrāyetso'śvamedhaphalaṃ labhet

29

व्याधितस्यौषधं दत्त्वा प्राणदानफलं लभेत्।। रोगार्तं परिचर्याथ प्राणदानफलं लभेत्

vyādhitasyauṣadhaṃ dattvā prāṇadānaphalaṃ labhet|| rogārtaṃ paricaryātha prāṇadānaphalaṃ labhet

3.302.30

उपचारं तथा कृत्वा भिषङ् मूल्यं विना द्विजाः ।। प्राणदानफलं तस्य नाकलोके महीयते

upacāraṃ tathā kṛtvā bhiṣaṅ mūlyaṃ vinā dvijāḥ || prāṇadānaphalaṃ tasya nākaloke mahīyate

31

ये रक्ष्यमाणा निहता मनुष्या भीरुङ्गतास्ते त्रिदशेन्द्रलोकम् ।। च्यवन्ति नाद्यापि च ते नृवीराः कालेऽपि तेषां च्यवनं न चास्ति

ye rakṣyamāṇā nihatā manuṣyā bhīruṅgatāste tridaśendralokam || cyavanti nādyāpi ca te nṛvīrāḥ kāle'pi teṣāṃ cyavanaṃ na cāsti

302

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वभयदानप्रशंसावर्णनो नाम द्व्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvabhayadānapraśaṃsāvarṇano nāma dvyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। विद्या कामदुघा धेनुर्विद्या चक्षुरनुत्त्मम् ।। विद्यादानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

haṃsa uvāca || vidyā kāmadughā dhenurvidyā cakṣuranuttmam || vidyādānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

2

विद्यावान्सर्वकामानां भाजनं पुरुषो भवेत् ।। तस्माद्विद्यां हि ददता सर्वं दत्तं भवेदिह

vidyāvānsarvakāmānāṃ bhājanaṃ puruṣo bhavet || tasmādvidyāṃ hi dadatā sarvaṃ dattaṃ bhavediha

3

पराध्यापनतः क्लेशं पुरुषस्तु यदश्नुते ।। तपस्तत्परमं तस्य ब्रह्मलोकं परं स्मृतम्

parādhyāpanataḥ kleśaṃ puruṣastu yadaśnute || tapastatparamaṃ tasya brahmalokaṃ paraṃ smṛtam

4

दानानामुत्तमं लोके तपसा च तथोत्तमम् ।। विद्यादानं महाभागाः सर्वकामफलप्रदम्

dānānāmuttamaṃ loke tapasā ca tathottamam || vidyādānaṃ mahābhāgāḥ sarvakāmaphalapradam

5

वेददानादवाप्नोति सर्वयज्ञफलं नरः ।। उपवेदप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते

vedadānādavāpnoti sarvayajñaphalaṃ naraḥ || upavedapradānena gandharvaiḥ saha modate

6

वेदाङ्गानां च दानेन शक्रलोकमवाप्नुयात् ।। धर्मशास्त्रप्रदानेन धर्मेण सह मोदते

vedāṅgānāṃ ca dānena śakralokamavāpnuyāt || dharmaśāstrapradānena dharmeṇa saha modate

7

सिद्धान्तानां प्रदानेन मोक्षमाप्नोत्यसंशयम् ।। शास्त्राणि दत्त्वा चान्यानि नरो नाके महीयते

siddhāntānāṃ pradānena mokṣamāpnotyasaṃśayam || śāstrāṇi dattvā cānyāni naro nāke mahīyate

8

विद्यादानादवाप्नोति प्रदानात्पुस्तकस्य च ।। शिल्पानि शिक्षयेद्यस्तु पौण्डरीकफलं लभेत्

vidyādānādavāpnoti pradānātpustakasya ca || śilpāni śikṣayedyastu pauṇḍarīkaphalaṃ labhet

9

शिक्षयित्वा धनुर्वेदमश्वमेधफलं लभेत् ।। शिल्पभाण्डप्रदानेन शिल्पदानफलं लभेत्

śikṣayitvā dhanurvedamaśvamedhaphalaṃ labhet || śilpabhāṇḍapradānena śilpadānaphalaṃ labhet

3.303.10

अहितेषु प्रवृत्तस्य तथा कृत्वा निवारणम् ।। विद्यादानफलं प्रोक्तं नात्र कार्या विचारणा

ahiteṣu pravṛttasya tathā kṛtvā nivāraṇam || vidyādānaphalaṃ proktaṃ nātra kāryā vicāraṇā

11

पापप्रवृत्तस्य तथा नरः कृत्वा निवारणम् ।। विद्यादानफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते

pāpapravṛttasya tathā naraḥ kṛtvā nivāraṇam || vidyādānaphalaṃ prāpya svargaloke mahīyate

12

शिक्षयेत्पुरुषः कर्म कर्मणा येन जीवति ।। शिक्षयित्वा महाभागाः स्वर्गलोके महीयते

śikṣayetpuruṣaḥ karma karmaṇā yena jīvati || śikṣayitvā mahābhāgāḥ svargaloke mahīyate

13

येन जीवति भाण्डेन तस्य भाण्डस्य दायकः ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

yena jīvati bhāṇḍena tasya bhāṇḍasya dāyakaḥ || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

14

अन्तर्वन्तीह दानानि सर्वाण्येव द्विजोत्तमाः ।। एकं महाफलं ज्ञेयं विद्यादानमनन्तकम्

antarvantīha dānāni sarvāṇyeva dvijottamāḥ || ekaṃ mahāphalaṃ jñeyaṃ vidyādānamanantakam

15

विद्यां यथेष्टां पुरुषस्य दत्त्वा मन्त्रं शुभं वाप्यथ वापि शिल्पम् ।। शिल्पस्य भाण्डं यदि वा द्विजेन्द्राः प्राप्नोति लोकं मनसा त्वभीष्टम्

vidyāṃ yatheṣṭāṃ puruṣasya dattvā mantraṃ śubhaṃ vāpyatha vāpi śilpam || śilpasya bhāṇḍaṃ yadi vā dvijendrāḥ prāpnoti lokaṃ manasā tvabhīṣṭam

303

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु विद्यादानफलनिरूपणो नाम त्र्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu vidyādānaphalanirūpaṇo nāma tryadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ब्रह्मदेयां तु यः कन्यां पुरुषस्य प्रयच्छति ।। सप्तातीतान्भविष्याँश्च स्वकुले सप्त मानवान्

haṃsa uvāca || brahmadeyāṃ tu yaḥ kanyāṃ puruṣasya prayacchati || saptātītānbhaviṣyām̐śca svakule sapta mānavān

2

तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् ।। लोकमाप्नोति च तथा दक्षस्येह प्रजापतेः

tena kanyāpradānena tārayiṣyatyasaṃśayam || lokamāpnoti ca tathā dakṣasyeha prajāpateḥ

3

दत्त्वा दैवेन विधिना कुलं त्रिपुरुषं नरः ।। समुद्धरति दुर्गेभ्यो दक्षलोकं च गच्छति

dattvā daivena vidhinā kulaṃ tripuruṣaṃ naraḥ || samuddharati durgebhyo dakṣalokaṃ ca gacchati

4

प्राजापत्येन विधिना दत्त्वात्मानं समुद्धरेत् ।। महत्पुण्यमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

prājāpatyena vidhinā dattvātmānaṃ samuddharet || mahatpuṇyamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

5

भूकरीन्द्राश्वदानानि गोदानञ्च तथैव च ।। अन्तर्भवन्ति वै यस्मिन्किं दानमधिकं ततः

bhūkarīndrāśvadānāni godānañca tathaiva ca || antarbhavanti vai yasminkiṃ dānamadhikaṃ tataḥ

6

दत्त्वा तां वर्णहीनाय घोरे तमसि मज्जति ।। बहून्यब्दसहस्राणि तथैवाशुचिभुङ्नरः

dattvā tāṃ varṇahīnāya ghore tamasi majjati || bahūnyabdasahasrāṇi tathaivāśucibhuṅnaraḥ

7

समवर्णाय यो दद्यात्स तूक्तफलभाग्भवेत ।। दत्त्वा चाधिकवर्णाय द्विगुणां त्रिगुणां तथा

samavarṇāya yo dadyātsa tūktaphalabhāgbhaveta || dattvā cādhikavarṇāya dviguṇāṃ triguṇāṃ tathā

8

द्विजपुत्रमनाथं यः संस्कुर्याद्यश्च कर्मभिः ।। चूडोपनयनाद्यैश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत्

dvijaputramanāthaṃ yaḥ saṃskuryādyaśca karmabhiḥ || cūḍopanayanādyaiśca so'śvamedhaphalaṃ labhet

9

अनाथां कन्यकां दत्त्वा सदृशे वाधिके वरे ।। द्विगुणं फलमाप्नोति कन्यादाने यदीरितम्

anāthāṃ kanyakāṃ dattvā sadṛśe vādhike vare || dviguṇaṃ phalamāpnoti kanyādāne yadīritam

3.304.10

विवाहे समनुप्राप्ते कृत्वौपकरणानि च ।। नाकलोकमवाप्नोति कर्मस्वन्येष्वपि द्विजाः

vivāhe samanuprāpte kṛtvaupakaraṇāni ca || nākalokamavāpnoti karmasvanyeṣvapi dvijāḥ

11

वस्त्रं पत्रमलङ्कारं विवाहार्थं प्रयच्छति ।। महत्फलमवाप्नोति नाकलोके महीयते

vastraṃ patramalaṅkāraṃ vivāhārthaṃ prayacchati || mahatphalamavāpnoti nākaloke mahīyate

12

कन्यया सह यद्दत्तं द्रविणं वह्निमूलके ।। सफलाद्द्विगुणं तस्य फलमुक्तं पुरातनैः

kanyayā saha yaddattaṃ draviṇaṃ vahnimūlake || saphalāddviguṇaṃ tasya phalamuktaṃ purātanaiḥ

13

कन्यादानादवाप्नोति दक्षलोकं नरोत्तमः ।। विष्णुपूजासमं पुण्यं तत्पत्युः पूजया भवेत्

kanyādānādavāpnoti dakṣalokaṃ narottamaḥ || viṣṇupūjāsamaṃ puṇyaṃ tatpatyuḥ pūjayā bhavet

14

विमानमारुह्य मनोभिरामं सुराङ्गनागीतविलासहृद्यम् ।। प्राप्नोति लोकांस्त्रिदशोत्तमानां कन्याप्रदो नात्र विचारणास्ति

vimānamāruhya manobhirāmaṃ surāṅganāgītavilāsahṛdyam || prāpnoti lokāṃstridaśottamānāṃ kanyāprado nātra vicāraṇāsti

304

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु कन्यादानफलनिरूपणो नाम चतुरधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu kanyādānaphalanirūpaṇo nāma caturadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। भूमिर्धात्री विधात्री च भूमौ सर्वं प्रतिष्ठितम् ।। भूमिर्हि माता सर्वस्य सर्वकामप्रदा वरा

haṃsa uvāca || bhūmirdhātrī vidhātrī ca bhūmau sarvaṃ pratiṣṭhitam || bhūmirhi mātā sarvasya sarvakāmapradā varā

2

तदुद्भूतेन हविषा तृप्तिमायान्ति देवताः ।। भूमिर्हि धारणी विप्रास्त्रैलोक्यस्य निगद्यते

tadudbhūtena haviṣā tṛptimāyānti devatāḥ || bhūmirhi dhāraṇī viprāstrailokyasya nigadyate

3

भूमौ हि सर्वं भवति भूमौ सर्वं प्रतिष्ठितम् ।। सर्वकामप्रदं ज्ञेयं भूमिदानं नरोत्तम

bhūmau hi sarvaṃ bhavati bhūmau sarvaṃ pratiṣṭhitam || sarvakāmapradaṃ jñeyaṃ bhūmidānaṃ narottama

4

हस्तमात्रां तु यो दद्याद्भुवं पुरुषसत्तम ।। तेनैव ध्रुवमाप्नोति भूमिदानफलं नरः

hastamātrāṃ tu yo dadyādbhuvaṃ puruṣasattama || tenaiva dhruvamāpnoti bhūmidānaphalaṃ naraḥ

5

यदुत्पन्नमथाश्नाति नरः संवत्सरं द्विजाः ।। एकं गोचर्ममात्रं तु भुवः प्रोक्तं विचक्षणैः

yadutpannamathāśnāti naraḥ saṃvatsaraṃ dvijāḥ || ekaṃ gocarmamātraṃ tu bhuvaḥ proktaṃ vicakṣaṇaiḥ

6

ब्राह्मणाय ततो दत्त्वा वसूनां लोकमाप्नुयात् ।। शाकभूमिं ततो दत्त्वा लोकमाङ्गिरसं व्रजेत्

brāhmaṇāya tato dattvā vasūnāṃ lokamāpnuyāt || śākabhūmiṃ tato dattvā lokamāṅgirasaṃ vrajet

7

आरामभूमिं दत्त्वा च मारुतं लोकमश्नुते ।। जलाशयार्थं यो दद्याद्वारुणं लोकमाप्नुयात्

ārāmabhūmiṃ dattvā ca mārutaṃ lokamaśnute || jalāśayārthaṃ yo dadyādvāruṇaṃ lokamāpnuyāt

8

यस्य दत्त्वा तु वेश्मार्थं तस्य देवस्य सोऽश्नुते ।। यस्तत्र विद्यते नित्यं लोको द्विजवरा ध्रुवम्

yasya dattvā tu veśmārthaṃ tasya devasya so'śnute || yastatra vidyate nityaṃ loko dvijavarā dhruvam

9

उद्यानभूमिं दत्त्वा च गन्धर्वैः सह मोदते ।। रत्नाकरं तु वै दत्त्वा शक्रलोके महीयते

udyānabhūmiṃ dattvā ca gandharvaiḥ saha modate || ratnākaraṃ tu vai dattvā śakraloke mahīyate

3.305.10

दत्त्वा कनकभूमिं च वह्निलोके महीयते ।। अन्येषामाकरभुवं लोहानां यः प्रयच्छति

dattvā kanakabhūmiṃ ca vahniloke mahīyate || anyeṣāmākarabhuvaṃ lohānāṃ yaḥ prayacchati

11

तस्यापि मतिरुद्दिष्टा लोके हौताशने द्विजाः ।। धान्याकरभुवं दत्त्वा नाकलोके महीयते

tasyāpi matiruddiṣṭā loke hautāśane dvijāḥ || dhānyākarabhuvaṃ dattvā nākaloke mahīyate

12

अञ्जनाकरभूमिं तु यः प्रयच्छति वै द्विजाः ।। पितृभिर्यमलोकस्थः पूज्यतेऽसौ नरोत्तमः

añjanākarabhūmiṃ tu yaḥ prayacchati vai dvijāḥ || pitṛbhiryamalokasthaḥ pūjyate'sau narottamaḥ

13

लवणाकरभूमिं च सोमलोके महीयते ।। शिम्बिसस्यप्ररोहां तु भुवं दत्त्वा नरोत्तमः

lavaṇākarabhūmiṃ ca somaloke mahīyate || śimbisasyaprarohāṃ tu bhuvaṃ dattvā narottamaḥ

14

साध्यानां लोकमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। इन्धनाकरभूमिं तु नासत्यैः सहितस्तथा

sādhyānāṃ lokamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || indhanākarabhūmiṃ tu nāsatyaiḥ sahitastathā

15

शूकधान्यभुवं दत्त्वा रुद्रलोके महीयते ।। केदार भूमिं धर्मज्ञा यः प्रयच्छति धर्मतः

śūkadhānyabhuvaṃ dattvā rudraloke mahīyate || kedāra bhūmiṃ dharmajñā yaḥ prayacchati dharmataḥ

16

स महत्पुण्यमाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ।। इक्षुभूमिं नरो दत्त्वा द्राक्षाभूमिमथापि च

sa mahatpuṇyamāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati || ikṣubhūmiṃ naro dattvā drākṣābhūmimathāpi ca

17

सोमलोकमवाप्नोति सर्वकामाँश्च विन्दति ।। सोपरा तस्कराकीर्णा तथा व्याडवती च भूः

somalokamavāpnoti sarvakāmām̐śca vindati || soparā taskarākīrṇā tathā vyāḍavatī ca bhūḥ

18

न दातव्या द्विजश्रेष्ठा या च सन्धिषु वै द्विजाः ।। गुल्मपुष्पप्रदां यस्तु लतां वा संप्रयच्छति

na dātavyā dvijaśreṣṭhā yā ca sandhiṣu vai dvijāḥ || gulmapuṣpapradāṃ yastu latāṃ vā saṃprayacchati

19

विमाने नन्दने सोऽथ क्रीडत्यप्सरसां गणैः।। पुष्पदं फलदं वृक्षं दत्त्वा विप्राय भक्तितः

vimāne nandane so'tha krīḍatyapsarasāṃ gaṇaiḥ|| puṣpadaṃ phaladaṃ vṛkṣaṃ dattvā viprāya bhaktitaḥ

3.305.20

स्वर्गलोकपरिभ्रष्टो नगराधिपतिर्भवेत्।। ब्राह्मणाय गृहं दत्त्वा वसूनां लोकमश्नुते

svargalokaparibhraṣṭo nagarādhipatirbhavet|| brāhmaṇāya gṛhaṃ dattvā vasūnāṃ lokamaśnute

21

आराममथ सोद्यानं नन्दने क्रीडते वने।। धनधान्ययुतं स्फीतं गृहोपकरणैर्युतम्

ārāmamatha sodyānaṃ nandane krīḍate vane|| dhanadhānyayutaṃ sphītaṃ gṛhopakaraṇairyutam

22

शय्यासनयुतं रम्यं गोजाश्वावियुतं तथा।। गृहं दत्त्वा द्विजेन्द्राय तावत्स्वर्गमुपाश्नुते

śayyāsanayutaṃ ramyaṃ gojāśvāviyutaṃ tathā|| gṛhaṃ dattvā dvijendrāya tāvatsvargamupāśnute

23

यावत्कल्पावसाने तु कल्पादौ पार्थिवो भवेत्।। ग्रामप्रदः स्यान्नृपतिस्तथा ह्यशनदो नृपः

yāvatkalpāvasāne tu kalpādau pārthivo bhavet|| grāmapradaḥ syānnṛpatistathā hyaśanado nṛpaḥ

24

समग्रवसुधेशः स्याच्चक्रवर्ती च राज्यदः ।। स्वदत्तां परदत्तां वा न हरेत वसुन्धराम्

samagravasudheśaḥ syāccakravartī ca rājyadaḥ || svadattāṃ paradattāṃ vā na hareta vasundharām

25

भूमेरङ्गुलमात्रं तु हृत्वा नरकमृच्छति ।। बहून्यब्दसहस्राणि धर्मेऽपि पुरुषो रतः

bhūmeraṅgulamātraṃ tu hṛtvā narakamṛcchati || bahūnyabdasahasrāṇi dharme'pi puruṣo rataḥ

26

विष्ठाकृमित्वमाप्नोति पितृभिः सहितस्तथा ।। तस्माद्भूमिं न हिंसेत दद्यादेव विचक्षणः

viṣṭhākṛmitvamāpnoti pitṛbhiḥ sahitastathā || tasmādbhūmiṃ na hiṃseta dadyādeva vicakṣaṇaḥ

27

भूमिदानात्परं दानं नान्यल्लोकेषु विद्यते ।। भूमिं युद्धजितां दद्याद्ब्राह्मणेषु महीपतिः

bhūmidānātparaṃ dānaṃ nānyallokeṣu vidyate || bhūmiṃ yuddhajitāṃ dadyādbrāhmaṇeṣu mahīpatiḥ

28

परं राष्ट्रं समासाद्य प्राग्दत्तं नैव हिंसयेत् ।। स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे वा देवब्राह्मणसात्कृतम्

paraṃ rāṣṭraṃ samāsādya prāgdattaṃ naiva hiṃsayet || svarāṣṭre pararāṣṭre vā devabrāhmaṇasātkṛtam

29

चिरं नरकमाप्नोति हृत्वा भूमिपतिर्भुवम् ।। दत्ता न हिंसनीया स्याद्रिपुणापि वसुन्धरा

ciraṃ narakamāpnoti hṛtvā bhūmipatirbhuvam || dattā na hiṃsanīyā syādripuṇāpi vasundharā

3.305.30

भूमिहर्ता परं दुःखं प्रेत्य चेह तथाश्नुते ।। भूमिं क्रीत्वा तु यः कुर्याद्देवब्राह्मणसान्नरः

bhūmihartā paraṃ duḥkhaṃ pretya ceha tathāśnute || bhūmiṃ krītvā tu yaḥ kuryāddevabrāhmaṇasānnaraḥ

31

स्वर्गलोकमवाप्नोति पुरुषोऽपि सुदारुणः ।। षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः

svargalokamavāpnoti puruṣo'pi sudāruṇaḥ || ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge vasati bhūmidaḥ

32

आच्छेत्ता चानुमन्ता च तावन्ति नरके वसेत् ।। पक्वसस्यां वसुमतीं योऽलङ्कृत्य प्रयच्छति

ācchettā cānumantā ca tāvanti narake vaset || pakvasasyāṃ vasumatīṃ yo'laṅkṛtya prayacchati

33

कामगेन विमानेन ब्रह्मलोकं स गच्छति ।। यथा भवति विप्रेन्द्राः फलं भूमौ पुनःपुनः

kāmagena vimānena brahmalokaṃ sa gacchati || yathā bhavati viprendrāḥ phalaṃ bhūmau punaḥpunaḥ

34

तथा भूमिकृतं दानं सस्यैरिव विवर्धते ।। यस्तु राजा द्विजातिभ्यः सम्यग्भूमिं प्रयच्छति ।। पुनस्तु जननं प्राप्य राजैव भुवि जायते

tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyairiva vivardhate || yastu rājā dvijātibhyaḥ samyagbhūmiṃ prayacchati || punastu jananaṃ prāpya rājaiva bhuvi jāyate

35

शस्त्रं भद्रासनं वस्त्रं नराश्ववरवारणाः ।। भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं स्वर्गः प्रकीर्तितः

śastraṃ bhadrāsanaṃ vastraṃ narāśvavaravāraṇāḥ || bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ svargaḥ prakīrtitaḥ

36

संग्रामे ये हताः शूरास्तथा ये यज्ञयाजिनः ।। वनेषु ये मृतास्ते च नातिक्रामन्ति भूमिदम्

saṃgrāme ye hatāḥ śūrāstathā ye yajñayājinaḥ || vaneṣu ye mṛtāste ca nātikrāmanti bhūmidam

37

नास्ति विष्णुसमस्त्राता नास्ति गङ्गासमा नदी

nāsti viṣṇusamastrātā nāsti gaṅgāsamā nadī

38

होममन्त्रस्तथा नास्ति महाव्याहृतिभिः समः ।। गायत्रीसदृशो जप्यो यथा नास्ति द्विजोत्तमाः

homamantrastathā nāsti mahāvyāhṛtibhiḥ samaḥ || gāyatrīsadṛśo japyo yathā nāsti dvijottamāḥ

39

अन्तर्जले तथा नास्ति मन्त्रोऽन्योऽप्यघमर्षणात् ।। विधिर्मानसमो नास्ति तपो नानशनात्परम्

antarjale tathā nāsti mantro'nyo'pyaghamarṣaṇāt || vidhirmānasamo nāsti tapo nānaśanātparam

3.305.40

गुरुर्मातृसमो नास्ति नास्ति भार्यासमः सखा ।। नीचावमाननाद्दुःखाद्दुःखं नास्ति यथा परम्

gururmātṛsamo nāsti nāsti bhāryāsamaḥ sakhā || nīcāvamānanādduḥkhādduḥkhaṃ nāsti yathā param

41

यथा च नास्ति लोकेषु सुखं शत्रुजयाधिकम्।। चक्षुर्ज्ञानसमं नास्ति सुहृद्धर्मसमस्तथा

yathā ca nāsti lokeṣu sukhaṃ śatrujayādhikam|| cakṣurjñānasamaṃ nāsti suhṛddharmasamastathā

42

भूमिदानात्परं दानं तथा नास्ति द्विजोत्तमाः ।। भूमिदानात्परं नास्ति विमानैः कामगैरिह

bhūmidānātparaṃ dānaṃ tathā nāsti dvijottamāḥ || bhūmidānātparaṃ nāsti vimānaiḥ kāmagairiha

43

देवस्त्रीनृत्यबहुले वीणामुरजनादिते ।। किंकिणीजालनिर्घोषे मनोरथफलद्रुमे

devastrīnṛtyabahule vīṇāmurajanādite || kiṃkiṇījālanirghoṣe manorathaphaladrume

44

मुख्याभिर्देवरामाभिर्वीज्यमानास्तु चामरैः।। संगीयमाना गन्धर्वैः स्तूयमानास्तथैव च

mukhyābhirdevarāmābhirvījyamānāstu cāmaraiḥ|| saṃgīyamānā gandharvaiḥ stūyamānāstathaiva ca

45

बहून्यब्दसहस्राणि देवभोगांस्तु ते नराः ।। स्वर्गे भुक्त्वा यदा यान्ति मानुष्यं कालपर्ययात् ।। भवन्ति सर्वभोगाढ्याः सर्वदुःखविवर्जिताः

bahūnyabdasahasrāṇi devabhogāṃstu te narāḥ || svarge bhuktvā yadā yānti mānuṣyaṃ kālaparyayāt || bhavanti sarvabhogāḍhyāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ

46

विख्यातशब्दाश्च जनाभिरामाः प्रतप्तचामीकरभूषिताङ्गाः ।। सुगन्धिगन्धैश्च तथानुलिप्ता भवन्ति लोके च सुखैरुपेताः

vikhyātaśabdāśca janābhirāmāḥ prataptacāmīkarabhūṣitāṅgāḥ || sugandhigandhaiśca tathānuliptā bhavanti loke ca sukhairupetāḥ

305

इति श्रीविष्णुधमोत्तरे तृ० खं० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु भूमिदानवर्णनो नाम पञ्चाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudhamottare tṛ0 khaṃ0 mā0 saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu bhūmidānavarṇano nāma pañcādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३०६-३१०

1

हंस उवाच।। गावः पवित्रा मङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः।। तास्वायत्तानि यज्ञानि देवतातिथिपूजनम्

haṃsa uvāca|| gāvaḥ pavitrā maṅgalyā goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ|| tāsvāyattāni yajñāni devatātithipūjanam

3

बलन्तुष्टिश्च पुष्टिश्च तथा श्राद्धक्रिया द्विजाः।। नासौ सम्पन्नमश्नाति यस्य धेनुर्न विद्यते।।।। तस्मात्सर्वप्रदानानां गवां दानमनुत्तमम् ।। हीनाङ्गीं क्षीरपां वृद्धां दुग्धदोहां निरिन्द्रियाम्

balantuṣṭiśca puṣṭiśca tathā śrāddhakriyā dvijāḥ|| nāsau sampannamaśnāti yasya dhenurna vidyate|||| tasmātsarvapradānānāṃ gavāṃ dānamanuttamam || hīnāṅgīṃ kṣīrapāṃ vṛddhāṃ dugdhadohāṃ nirindriyām

4

व्याधितां विषमां व्यालां तथैव प्रपलायिनीम् ।। मूल्यैस्तथाप्यसंशुद्धैर्हृताश्च द्विजपुङ्गवात्

vyādhitāṃ viṣamāṃ vyālāṃ tathaiva prapalāyinīm || mūlyaistathāpyasaṃśuddhairhṛtāśca dvijapuṅgavāt

5

न दातव्या स्मृता धेनुर्दत्त्वा नरकमाप्नुयात् ।। ब्राह्मणो यस्तु कुरुते गोरसानां तु विक्रयम्

na dātavyā smṛtā dhenurdattvā narakamāpnuyāt || brāhmaṇo yastu kurute gorasānāṃ tu vikrayam

6

गवां च विक्रयं विप्रा विषमो यस्तथा गवाम्।। अपात्रदोषयुक्तश्च न देया तस्य चाप्यथ

gavāṃ ca vikrayaṃ viprā viṣamo yastathā gavām|| apātradoṣayuktaśca na deyā tasya cāpyatha

7

नैका बहूनां दातव्या न द्वयोर्द्विजपुङ्गवाः।। सा तु विक्रयमापन्ना दातुर्नरकदायिनी

naikā bahūnāṃ dātavyā na dvayordvijapuṅgavāḥ|| sā tu vikrayamāpannā dāturnarakadāyinī

8

एकं पात्रमथासाद्य देयास्तु बहवः स्मृताः ।। गवां प्रदाने यत्नेन परीक्ष्यो ब्राह्मणो भवेत्

ekaṃ pātramathāsādya deyāstu bahavaḥ smṛtāḥ || gavāṃ pradāne yatnena parīkṣyo brāhmaṇo bhavet

9

यथाकथञ्चिद् दत्त्वा गां धेनुं वाऽधेनुमेव वा ।। अरोगामपरिक्लिष्टां दाता स्वर्गे महीयते

yathākathañcid dattvā gāṃ dhenuṃ vā'dhenumeva vā || arogāmaparikliṣṭāṃ dātā svarge mahīyate

3.306.10

दत्त्वा वत्सतरीं विप्राः स्वर्गलोके महीयते ।। गुर्विणीं च तथा दत्त्वा वसूनां लोकमश्नुते

dattvā vatsatarīṃ viprāḥ svargaloke mahīyate || gurviṇīṃ ca tathā dattvā vasūnāṃ lokamaśnute

11

प्रसूयमानां तां दत्त्वा भूमिदानफलं लभेत् ।। स्रवंत्यां च तथा दत्त्वा नन्दने मोदते नरः

prasūyamānāṃ tāṃ dattvā bhūmidānaphalaṃ labhet || sravaṃtyāṃ ca tathā dattvā nandane modate naraḥ

12

श्वेतां दत्त्वा सोमलोके रक्तां दत्त्वा विभावसोः ।। कृष्णां दत्त्वा तथा याम्ये नीलां दत्त्वा च वारुणे

śvetāṃ dattvā somaloke raktāṃ dattvā vibhāvasoḥ || kṛṣṇāṃ dattvā tathā yāmye nīlāṃ dattvā ca vāruṇe

13

इन्द्रलोके तु शबलामिन्द्रलोके तु रोहिणीम् ।। वातरेणुसवर्णां तु वायुलोके महीयते

indraloke tu śabalāmindraloke tu rohiṇīm || vātareṇusavarṇāṃ tu vāyuloke mahīyate

14

धूम्रवर्णां तथा दत्त्वा वसूनां लोकमश्नुते ।। आषाढेन सवर्णान्तु लोकं वारुणमाप्नुयात्

dhūmravarṇāṃ tathā dattvā vasūnāṃ lokamaśnute || āṣāḍhena savarṇāntu lokaṃ vāruṇamāpnuyāt

15

सुवर्णवर्णां कौबेरं ताम्रामाङ्गिरसं तथा ।। पलालधूम्रवर्णाभां पितृलोकं तथैव च

suvarṇavarṇāṃ kauberaṃ tāmrāmāṅgirasaṃ tathā || palāladhūmravarṇābhāṃ pitṛlokaṃ tathaiva ca

16

शितिकण्ठाप्रदानेन वैश्वदेवमवाप्नुयात् ।। गौरीं दत्त्वा भृगूणाञ्च वैराटाभां प्रजापतेः

śitikaṇṭhāpradānena vaiśvadevamavāpnuyāt || gaurīṃ dattvā bhṛgūṇāñca vairāṭābhāṃ prajāpateḥ

17

पाण्डुकम्बलवर्णाभां रुद्राणां लोकमाप्नुयात् ।। शुक्लबिन्दुचितां कृष्णां गन्धर्वैः सह मोदते

pāṇḍukambalavarṇābhāṃ rudrāṇāṃ lokamāpnuyāt || śuklabinducitāṃ kṛṣṇāṃ gandharvaiḥ saha modate

18

(कपिलाञ्च तथा दत्त्वा यथेष्टं लोकमाप्नुयात् ।।) गावः प्रकृतिवर्णास्तु कपिलाः परिकीर्तिताः

(kapilāñca tathā dattvā yatheṣṭaṃ lokamāpnuyāt ||) gāvaḥ prakṛtivarṇāstu kapilāḥ parikīrtitāḥ

19

कृतन्तु वर्णवैचित्र्यं पूर्वं तासान्तु शम्भुना ।। यथा तु गङ्गा सरितां धेनूनां कपिला तथा

kṛtantu varṇavaicitryaṃ pūrvaṃ tāsāntu śambhunā || yathā tu gaṅgā saritāṃ dhenūnāṃ kapilā tathā

3.306.20

सायं प्रातश्च सततं होमकाले द्विजोत्तमाः ।। गावो ददति वै हौम्यमृषिभ्यो नात्र संशयः

sāyaṃ prātaśca satataṃ homakāle dvijottamāḥ || gāvo dadati vai haumyamṛṣibhyo nātra saṃśayaḥ

21

दुष्कृतानि दुरिष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ।। तरन्ति चैव पापेभ्यो धेनुदानेन मानवाः

duṣkṛtāni duriṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca || taranti caiva pāpebhyo dhenudānena mānavāḥ

22

एकां गां दशगुर्दद्याद्दश दद्याच्च गोशती ।। शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे तुल्यफला हि ते

ekāṃ gāṃ daśagurdadyāddaśa dadyācca gośatī || śataṃ sahasragurdadyātsarve tulyaphalā hi te

23

शतवर्षसहस्राणि तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ।। गोभिः पूर्वविसृष्टाभिर्गच्छेम श्रेष्ठतामिति

śatavarṣasahasrāṇi tapastaptaṃ suduścaram || gobhiḥ pūrvavisṛṣṭābhirgacchema śreṣṭhatāmiti

24

लोकेऽस्मिन्दक्षिणानाञ्च सर्वा गा वयसोत्तराः ।। भवे तानि च लिंप्येम दोषेणातिपरन्तपाः

loke'smindakṣiṇānāñca sarvā gā vayasottarāḥ || bhave tāni ca liṃpyema doṣeṇātiparantapāḥ

25

शकृत्तासां पवित्रार्थं कुर्वीरन्देवमानुषाः ।। तथा सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च

śakṛttāsāṃ pavitrārthaṃ kurvīrandevamānuṣāḥ || tathā sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

26

प्रदातारश्च गोलोकान्गच्छेयुरिति मानदाः ।। एतद्धनं ददौ तासां सर्वमेव पितामहः

pradātāraśca golokāngaccheyuriti mānadāḥ || etaddhanaṃ dadau tāsāṃ sarvameva pitāmahaḥ

27

सुरभिर्देवधेनुर्या तस्याः पुत्रत्वमागताः ।। धर्मो वृषभरूपेण महादेवध्वजः स्मृतः

surabhirdevadhenuryā tasyāḥ putratvamāgatāḥ || dharmo vṛṣabharūpeṇa mahādevadhvajaḥ smṛtaḥ

28

दशधेनुप्रदानेन यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात् ।। शतञ्च दत्त्वा धर्मज्ञः शक्रलोकमुपागतः

daśadhenupradānena yatheṣṭāṅgatimāpnuyāt || śatañca dattvā dharmajñaḥ śakralokamupāgataḥ

29

कल्पावशेषं स सुखी मोदत्यप्सरसां गणैः ।। दत्त्वा सहस्रं धेनूनां सर्वपापैर्विमुच्यते

kalpāvaśeṣaṃ sa sukhī modatyapsarasāṃ gaṇaiḥ || dattvā sahasraṃ dhenūnāṃ sarvapāpairvimucyate

3.306.30

उक्ष्णां च ये प्रयच्छन्ति शतेन सह यूथपम् ।। सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते प्रयान्त्यमरावतीम्

ukṣṇāṃ ca ye prayacchanti śatena saha yūthapam || sarvapāpavinirmuktāste prayāntyamarāvatīm

31

कल्पावशेषं त्रिदिवे सुखमुप्य नरोत्तमाः ।। मानुष्ये धनसंयुक्ता भवन्ति सुखिनस्ततः

kalpāvaśeṣaṃ tridive sukhamupya narottamāḥ || mānuṣye dhanasaṃyuktā bhavanti sukhinastataḥ

32

सहस्रेण गवां सार्धं ये प्रयच्छन्ति यूथपम् ।। अलंकृतं यथाशक्त्या गोलोकं यान्ति ते नराः

sahasreṇa gavāṃ sārdhaṃ ye prayacchanti yūthapam || alaṃkṛtaṃ yathāśaktyā golokaṃ yānti te narāḥ

33

उक्षाणमिन्द्रियोपेतं यस्तु दद्याद्द्विजातये ।। दशधेनुफलं तस्य नात्र कार्या विचारणा

ukṣāṇamindriyopetaṃ yastu dadyāddvijātaye || daśadhenuphalaṃ tasya nātra kāryā vicāraṇā

34

गोयुगं ये प्रयच्छन्ति सीरयूपयुतं द्विजाः ।। सर्वकामसमृद्धस्य प्राप्नुवन्ति फलं नराः

goyugaṃ ye prayacchanti sīrayūpayutaṃ dvijāḥ || sarvakāmasamṛddhasya prāpnuvanti phalaṃ narāḥ

35

गोभिश्चतुर्भिः संयुक्तं रथं दत्त्वा द्विजातये ।। धान्यैर्वस्त्रैर्युतं शक्त्या शक्रलोकं व्रजन्ति ते

gobhiścaturbhiḥ saṃyuktaṃ rathaṃ dattvā dvijātaye || dhānyairvastrairyutaṃ śaktyā śakralokaṃ vrajanti te

36

मानुष्यमासाद्य तथा भवन्ति वसुधाधिपाः ।। शकटस्य प्रदानन्तु विना गोभिर्महाफलम्

mānuṣyamāsādya tathā bhavanti vasudhādhipāḥ || śakaṭasya pradānantu vinā gobhirmahāphalam

37

विशेषेण महाभागास्तस्य गोभिर्युतस्य च ।। ससस्यं शकटं दत्त्वा नाकलोकं महीयते

viśeṣeṇa mahābhāgāstasya gobhiryutasya ca || sasasyaṃ śakaṭaṃ dattvā nākalokaṃ mahīyate

38

दत्त्वा तु धेनुं होमार्थे ब्राह्मणायाहिताग्नये ।। गोदानफलमाप्नोति होमदानफलं तथा

dattvā tu dhenuṃ homārthe brāhmaṇāyāhitāgnaye || godānaphalamāpnoti homadānaphalaṃ tathā

39

स्नपनार्थं तथा दत्त्वा धेनुं रुद्रसुरालये ।। रुद्रलोकमवाप्नोति कुलञ्चैव समुद्धरेत्

snapanārthaṃ tathā dattvā dhenuṃ rudrasurālaye || rudralokamavāpnoti kulañcaiva samuddharet

3.306.40

दत्त्वा सचैलं वृषभं महादेवालये नरः ।। रुद्रलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरते तथा

dattvā sacailaṃ vṛṣabhaṃ mahādevālaye naraḥ || rudralokamavāpnoti kulamuddharate tathā

43

धेनूनां कपिला श्रेष्ठा वृषभः श्वेत उच्यते ।। श्वेतन्तु वृषभं दत्त्वा फलस्यानन्त्यमश्नुते

dhenūnāṃ kapilā śreṣṭhā vṛṣabhaḥ śveta ucyate || śvetantu vṛṣabhaṃ dattvā phalasyānantyamaśnute

42

दधिक्षीरहितार्थाय वासुदेवसुरालये ।। दत्त्वा गां मधुपर्कार्थं चानन्तं फलमाप्नुयात्

dadhikṣīrahitārthāya vāsudevasurālaye || dattvā gāṃ madhuparkārthaṃ cānantaṃ phalamāpnuyāt

43

गोप्रदानरता यान्ति गोलोकं मानवोत्तमाः ।। सहाप्सरोभिर्मुदिता विमानवरमास्थिताः

gopradānaratā yānti golokaṃ mānavottamāḥ || sahāpsarobhirmuditā vimānavaramāsthitāḥ

44

अपामधस्ताल्लोको यो तस्योपरि महीधराः ।। नागानामुपरिष्टाद्भूः पृथिव्युपरि मानवाः

apāmadhastālloko yo tasyopari mahīdharāḥ || nāgānāmupariṣṭādbhūḥ pṛthivyupari mānavāḥ

45

मनुष्यलोकादूर्ध्वन्तु खगानां गतिरुच्यते ।। आकाशस्योपरि रविर्द्वारं स्वर्गस्य तत्स्मृतम्

manuṣyalokādūrdhvantu khagānāṃ gatirucyate || ākāśasyopari ravirdvāraṃ svargasya tatsmṛtam

46

देवलोकः परस्तस्माद्ब्रह्मलोकस्ततः परम्।। तत्रोपरि गवां लोको विष्णुलोकस्ततः परम्

devalokaḥ parastasmādbrahmalokastataḥ param|| tatropari gavāṃ loko viṣṇulokastataḥ param

47

एकस्त्वधो दुष्कृतिनां कर्मिणां पृथिवी मता।। ब्राह्मे तपसि युक्तानां ब्रह्मलोकः सनातनः

ekastvadho duṣkṛtināṃ karmiṇāṃ pṛthivī matā|| brāhme tapasi yuktānāṃ brahmalokaḥ sanātanaḥ

48

गवामेव हि गोलोको दुरारोहा हि सा गतिः ।। एकान्तिनो विष्णुभक्ता विष्णुलोकं व्रजन्ति ते

gavāmeva hi goloko durārohā hi sā gatiḥ || ekāntino viṣṇubhaktā viṣṇulokaṃ vrajanti te

49

गोप्रदानरता यांति गोलोकं सर्वकामदम् ।। तत्र कामफला वृक्षा नद्यः पायसकर्दमाः

gopradānaratā yāṃti golokaṃ sarvakāmadam || tatra kāmaphalā vṛkṣā nadyaḥ pāyasakardamāḥ

3.306.50

सुवर्णसिकताश्चान्या विमलाम्बुयुताः शुभाः ।। यथाकामेप्सितास्तत्र भवन्ति शुभकर्मिणाम्

suvarṇasikatāścānyā vimalāmbuyutāḥ śubhāḥ || yathākāmepsitāstatra bhavanti śubhakarmiṇām

51

देशा मनोहराः शुभ्रा देवारामविभूषणाः ।। दिव्येन नृत्यगीतेन वादित्रेण मनोहराः

deśā manoharāḥ śubhrā devārāmavibhūṣaṇāḥ || divyena nṛtyagītena vāditreṇa manoharāḥ

52

तत्रेप्सितानां कामानामाप्तिर्भवति नित्यदा ।। हेमशृङ्गीं रूप्यखुरां मुक्तालांगूलभूषणाम्

tatrepsitānāṃ kāmānāmāptirbhavati nityadā || hemaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ muktālāṃgūlabhūṣaṇām

53

अहताम्बरसंवीतां तथा कांस्योपदोहिनीम् ।। त्रिरात्रं स्थंडिले सुप्त्वा त्रिरात्रं गोरसाशनः

ahatāmbarasaṃvītāṃ tathā kāṃsyopadohinīm || trirātraṃ sthaṃḍile suptvā trirātraṃ gorasāśanaḥ

54

तृप्तान्तु तर्पिते दत्त्वा वाससा संवृतां द्विजाः ।। सदक्षिणां महाभागास्त्रिरात्रं गोरसैस्ततः

tṛptāntu tarpite dattvā vāsasā saṃvṛtāṃ dvijāḥ || sadakṣiṇāṃ mahābhāgāstrirātraṃ gorasaistataḥ

55

प्राणसंधारणं कृत्वा गवां लोके महीयते ।। यावन्ति धेनुरोमाणि तावद्वर्षाणि मानवः

prāṇasaṃdhāraṇaṃ kṛtvā gavāṃ loke mahīyate || yāvanti dhenuromāṇi tāvadvarṣāṇi mānavaḥ

56

दत्तैवं कपिलां विप्राः प्राप्नोत्यभ्यधिकं फलम् ।। सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्

dattaivaṃ kapilāṃ viprāḥ prāpnotyabhyadhikaṃ phalam || sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam

57

तत्रैककालमश्नन्तो द्वितीयादशनान्नरः ।। यथोक्तविधिना दद्यात्क्रीत्वा तु कपिलां नरः

tatraikakālamaśnanto dvitīyādaśanānnaraḥ || yathoktavidhinā dadyātkrītvā tu kapilāṃ naraḥ

58

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। गवां लोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || gavāṃ lokamavāpnoti kulamuddharati svakam

59

अलंकृतां ततो दत्त्वा गोदानफलमाप्नुयात् ।। अजामलंकृतां दत्त्वा वह्निलोके महीयते

alaṃkṛtāṃ tato dattvā godānaphalamāpnuyāt || ajāmalaṃkṛtāṃ dattvā vahniloke mahīyate

3.306.60

तदेव लोकमाप्नोति दत्त्वाजं विधिवन्नरः ।। वारुणं लोकमाप्नोति दत्त्वा च महिषीं नरः

tadeva lokamāpnoti dattvājaṃ vidhivannaraḥ || vāruṇaṃ lokamāpnoti dattvā ca mahiṣīṃ naraḥ

61

महिषस्य प्रदानेन याम्ये लोके महीयते ।। वारुणं लोकमाप्नोति दत्त्वोरभ्रं नरोत्तमः

mahiṣasya pradānena yāmye loke mahīyate || vāruṇaṃ lokamāpnoti dattvorabhraṃ narottamaḥ

62

अविप्रदाता शतधा तदेव फलमश्नुते ।। आरण्यपशुदानेन वायुलोके महीयते

avipradātā śatadhā tadeva phalamaśnute || āraṇyapaśudānena vāyuloke mahīyate

63

एतदेव फलं प्रोक्तं प्रदानेन च पक्षिणाम् ।। शस्त्रपिण्डकि जालादिरुदकादानतस्तथा

etadeva phalaṃ proktaṃ pradānena ca pakṣiṇām || śastrapiṇḍaki jālādirudakādānatastathā

64

गोरसानां प्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। तत्र वाश्वयुजे मासे यस्तु दद्याद्द्विजातिषु

gorasānāṃ pradānena tṛptimāpnotyanuttamām || tatra vāśvayuje māse yastu dadyāddvijātiṣu

65

आरोग्यं महदाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ।। तथा दध्नः प्रदानेन मङ्गलान्याप्नुते सदा

ārogyaṃ mahadāpnoti yatrayatrābhijāyate || tathā dadhnaḥ pradānena maṅgalānyāpnute sadā

66

क्षीरदस्तृप्तिमाप्नोति सर्वदुःखैर्विमुच्यते ।। क्षीरेण स्नपनं कृत्वा हरस्य प्रयतो नरः

kṣīradastṛptimāpnoti sarvaduḥkhairvimucyate || kṣīreṇa snapanaṃ kṛtvā harasya prayato naraḥ

67

मनोऽभितापनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ।। परमान्नप्रदानेन कामानाप्नोति शाश्वतान्

mano'bhitāpanirmukto rudraloke mahīyate || paramānnapradānena kāmānāpnoti śāśvatān

68

मासि मासि तु रेवत्यां ब्राह्मणान्घृतपायसम् ।। सदक्षिणं भोजयित्वा रूपमाप्नोत्यनुत्तमम्

māsi māsi tu revatyāṃ brāhmaṇānghṛtapāyasam || sadakṣiṇaṃ bhojayitvā rūpamāpnotyanuttamam

69

आज्यन्तेजः समुद्दिष्टं चाज्यं पापहरं परम् । आज्यं सुराणामाहारश्चाज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः

ājyantejaḥ samuddiṣṭaṃ cājyaṃ pāpaharaṃ param | ājyaṃ surāṇāmāhāraścājye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

3.306.70

आज्येन लिङ्गस्नपनं नरः कृत्वा तु शूलिनः ।। सर्वदुःखविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

ājyena liṅgasnapanaṃ naraḥ kṛtvā tu śūlinaḥ || sarvaduḥkhavinirmukto rudraloke mahīyate

71

अलक्ष्मीशमनं प्रोक्तं घृतस्नानं तथा द्विजाः ।। कल्यमुत्थाय यो गव्यघृते मुखमथात्मनः

alakṣmīśamanaṃ proktaṃ ghṛtasnānaṃ tathā dvijāḥ || kalyamutthāya yo gavyaghṛte mukhamathātmanaḥ

72

पश्यते स जहात्येव कृत्वा पापमहर्निशम् ।। अलक्ष्मीर्नश्यते चास्य क्षिप्रमेषा करीषिणी

paśyate sa jahātyeva kṛtvā pāpamaharniśam || alakṣmīrnaśyate cāsya kṣiprameṣā karīṣiṇī

73

घृतदानान्नरो याति स्वर्गलोकमसंशयम् ।। मासे चाश्वयुजे नित्यं घृतं यस्तु प्रयच्छति

ghṛtadānānnaro yāti svargalokamasaṃśayam || māse cāśvayuje nityaṃ ghṛtaṃ yastu prayacchati

74

कल्यमुत्थाय विप्रेभ्यः प्रीणयेच्च तथाश्विनौ ।। स रूपं महदाप्नोति तथा रोगैश्च मुच्यते ।। एवं महाफलं दानं गोरसानां तथा गवाम्

kalyamutthāya viprebhyaḥ prīṇayecca tathāśvinau || sa rūpaṃ mahadāpnoti tathā rogaiśca mucyate || evaṃ mahāphalaṃ dānaṃ gorasānāṃ tathā gavām

75

प्रयच्छते यः कपिलां सचैलां कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम् ।। तैस्तैर्गुणैः कामदुघा च भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति सा गौः

prayacchate yaḥ kapilāṃ sacailāṃ kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm || taistairguṇaiḥ kāmadughā ca bhūtvā naraṃ pradātāramupaiti sā gauḥ

76

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावत्फलं प्राप्नुते गोप्रदाता ।। पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलञ्च सर्वमासप्तमं तारयते परत्र

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvāstāvatphalaṃ prāpnute gopradātā || putrāṃśca pautrāṃśca kulañca sarvamāsaptamaṃ tārayate paratra

306

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीये खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु गोदानफलनिरूपणो नाम षडधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīye khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu godānaphalanirūpaṇo nāma ṣaḍadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। घृतधेनुप्रदानञ्च निबोधत द्विजोत्तमाः ।। गव्यस्य सर्पिषः कुम्भं पूर्णन्तु परिकल्पयेत्

haṃsa uvāca || ghṛtadhenupradānañca nibodhata dvijottamāḥ || gavyasya sarpiṣaḥ kumbhaṃ pūrṇantu parikalpayet

2

कलशञ्च तथा पूर्णन्तस्या वत्सं प्रकल्पयेत् ।। कांस्यापिधानसच्छन्नसितवस्त्रयुतन्तथा

kalaśañca tathā pūrṇantasyā vatsaṃ prakalpayet || kāṃsyāpidhānasacchannasitavastrayutantathā

3

हिरण्यगर्भौ कर्तव्यावनुलिप्तौ च बाह्यतः ।। इक्षुयष्टिमयान्पादान्खुरान्रूप्यमयाँस्तथा

hiraṇyagarbhau kartavyāvanuliptau ca bāhyataḥ || ikṣuyaṣṭimayānpādānkhurānrūpyamayām̐stathā

4

सौवर्णे चाक्षिणी कार्ये शृङ्गे चागुरुकाष्ठजे ।। सप्तधान्यश्च कर्तव्ये तस्य पार्श्वे पृथक्कृते

sauvarṇe cākṣiṇī kārye śṛṅge cāgurukāṣṭhaje || saptadhānyaśca kartavye tasya pārśve pṛthakkṛte

5

तस्य पट्टं च कर्तव्यं कम्बलं च द्विजोत्तमाः ।। कुर्यात्तुरुष्करं दूरे प्राणे हेममयांस्तनान्

tasya paṭṭaṃ ca kartavyaṃ kambalaṃ ca dvijottamāḥ || kuryātturuṣkaraṃ dūre prāṇe hemamayāṃstanān

6

तद्वच्छर्करया जिह्वां गुडक्षीरमयं मुखम् ।।। क्षौमसूत्रेण लांगूलं रोमाणि सितसर्षपैः

tadvaccharkarayā jihvāṃ guḍakṣīramayaṃ mukham ||| kṣaumasūtreṇa lāṃgūlaṃ romāṇi sitasarṣapaiḥ

7

ताम्रपत्रमयं पृष्ठं कुर्याच्छ्रद्धासमन्वितः ।। एतद्विरचनं कृत्वा घृतक्षीराभिषेचनैः

tāmrapatramayaṃ pṛṣṭhaṃ kuryācchraddhāsamanvitaḥ || etadviracanaṃ kṛtvā ghṛtakṣīrābhiṣecanaiḥ

8

हरिर्घृतार्चिषेत्येवं नाम्ना सम्पूजयेद्विभुम् ।। ततस्तु गन्धपुष्पान्नधूपवस्त्रादिभिर्नरः

harirghṛtārciṣetyevaṃ nāmnā sampūjayedvibhum || tatastu gandhapuṣpānnadhūpavastrādibhirnaraḥ

9

घृतेन दीपं दद्याच्च तथैव च घृतं दिशः ।। होमं विप्रा यदा धेनुं दद्याद्विप्राय शक्तितः

ghṛtena dīpaṃ dadyācca tathaiva ca ghṛtaṃ diśaḥ || homaṃ viprā yadā dhenuṃ dadyādviprāya śaktitaḥ

3.307.10

घृताची प्रीयते विप्रं कल्पयित्वा घृतार्चिषम् ।। एकरात्रञ्च तां दत्त्वा घृताहारी भवेन्नरः

ghṛtācī prīyate vipraṃ kalpayitvā ghṛtārciṣam || ekarātrañca tāṃ dattvā ghṛtāhārī bhavennaraḥ

11

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लोकमाप्नोति शाश्वतम् ।। अनेन विधिना स्नात्वा सोपवासो नरः शुचिः

vimuktaḥ sarvapāpebhyo lokamāpnoti śāśvatam || anena vidhinā snātvā sopavāso naraḥ śuciḥ

12

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। विमानेनार्कवर्णेन गवां लोके महीयते

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || vimānenārkavarṇena gavāṃ loke mahīyate

13

घृतक्षीरवहा सद्यो यत्र पायसकर्दमाः ।। यत्र कामफला वृक्षा यत्र सिद्धिस्तु मानसी

ghṛtakṣīravahā sadyo yatra pāyasakardamāḥ || yatra kāmaphalā vṛkṣā yatra siddhistu mānasī

14

गन्धर्वाप्सरसां यत्र सततं गीतनर्तनम् ।। तत्रास्ते सुचिरं लोके यावदिन्द्राश्चतुर्दश

gandharvāpsarasāṃ yatra satataṃ gītanartanam || tatrāste suciraṃ loke yāvadindrāścaturdaśa

15

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगः शीलेन रूपेण धनेन युक्तः ।। मनोभिरामः प्रमदाप्रियश्च धनान्वितः सर्वसुखोपपन्नः

mānuṣyamāsādya bhavatyarogaḥ śīlena rūpeṇa dhanena yuktaḥ || manobhirāmaḥ pramadāpriyaśca dhanānvitaḥ sarvasukhopapannaḥ

307

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेय वज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु घृतधेनुकल्पवर्णनो नाम सप्ताधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu ghṛtadhenukalpavarṇano nāma saptādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। तिलधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपापभयापहाम् ।। धेन्वाकारान्तु तां कुर्यादाविके कम्बले बुधः

haṃsa uvāca || tiladhenuṃ pravakṣyāmi sarvapāpabhayāpahām || dhenvākārāntu tāṃ kuryādāvike kambale budhaḥ

2

तिलषोडशभिः प्रस्थैश्चतुर्भिर्वत्समेव तु ।। तिलप्रसारणं कुर्याद्धेन्वा धेनुप्रमाणतः

tilaṣoḍaśabhiḥ prasthaiścaturbhirvatsameva tu || tilaprasāraṇaṃ kuryāddhenvā dhenupramāṇataḥ

3

ततस्तु रचयेद्धेनुं रत्नैर्वक्ष्याम्यहं द्विजाः ।। हेमशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धघ्राणवतीं शुभाम्

tatastu racayeddhenuṃ ratnairvakṣyāmyahaṃ dvijāḥ || hemaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ gandhaghrāṇavatīṃ śubhām

4

मिष्टान्नजिह्वां कुर्वीत गुडास्यां सूत्रकम्बलाम् ।। इक्षुपादां ताम्रपृष्ठां कुर्यान्मुक्ताफलेक्षणाम्

miṣṭānnajihvāṃ kurvīta guḍāsyāṃ sūtrakambalām || ikṣupādāṃ tāmrapṛṣṭhāṃ kuryānmuktāphalekṣaṇām

5

प्रशस्तपत्रश्रवणां फलदन्तवतीं शुभाम् ।। स्रग्दामपुष्पां कुर्वीत नवनीतस्तनान्विताम्

praśastapatraśravaṇāṃ phaladantavatīṃ śubhām || sragdāmapuṣpāṃ kurvīta navanītastanānvitām

6

फलैमर्नोहरैर्भक्ष्यैर्मणिमुक्ताफलान्विताम् ।। शुभ्रवस्त्रयुगच्छन्नां चारुच्छत्रसमन्विताम्

phalaimarnoharairbhakṣyairmaṇimuktāphalānvitām || śubhravastrayugacchannāṃ cārucchatrasamanvitām

7

कांस्योपदोहनां कृत्वा वासुदेवन्तु पूजयेत् ।। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा

kāṃsyopadohanāṃ kṛtvā vāsudevantu pūjayet || gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

8

जुहुयाच्च तिलानेव नाम्ना तस्यैव मानवः ।। तमेव प्रीणयेद्दद्याद्धेनुन्तामाहिताग्नये

juhuyācca tilāneva nāmnā tasyaiva mānavaḥ || tameva prīṇayeddadyāddhenuntāmāhitāgnaye

9

त्रिरात्रं यस्तिलाहारस्तिलधेनुं प्रयच्छति ।। दत्त्वैकरात्रञ्च पुनस्तिलानत्ति द्विजोत्तमाः

trirātraṃ yastilāhārastiladhenuṃ prayacchati || dattvaikarātrañca punastilānatti dvijottamāḥ

3.308.10

चान्द्रायणादभ्यधिकं शस्तन्तत्तिलभक्षणम् ।। सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरं सपितामहम्

cāndrāyaṇādabhyadhikaṃ śastantattilabhakṣaṇam || sarvapāpavinirmuktaḥ pitaraṃ sapitāmaham

11

तस्यापि पितरं चैव तारयेद् दुष्कृतान्नरः ।। आत्मानं पुत्रपौत्रांश्च प्रपौत्रमपि तारयेत्

tasyāpi pitaraṃ caiva tārayed duṣkṛtānnaraḥ || ātmānaṃ putrapautrāṃśca prapautramapi tārayet

12

सुहृदं वाप्यथोद्दिश्य तिलधेनुप्रदो नरः ।। तारयेद् दुष्कृतात्तञ्च यमुद्दिश्य प्रयच्छति

suhṛdaṃ vāpyathoddiśya tiladhenuprado naraḥ || tārayed duṣkṛtāttañca yamuddiśya prayacchati

13

यश्च गृह्णाति विधिवद्दीयमानाञ्च पश्यति ।। सोऽपि पापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaśca gṛhṇāti vidhivaddīyamānāñca paśyati || so'pi pāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

14

महापातकसंयुक्तो युक्तो यश्चोपपातकैः ।। तिलधेनुप्रदानेन सोऽपि पावनमाप्नुयात्

mahāpātakasaṃyukto yukto yaścopapātakaiḥ || tiladhenupradānena so'pi pāvanamāpnuyāt

15

सलोकमासाद्य नरो वसूनान्तत्रापि भुक्त्वा त्रिदशेन्द्रभोगान्।। मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो धनान्वितो रूपसुखोपपन्नः

salokamāsādya naro vasūnāntatrāpi bhuktvā tridaśendrabhogān|| mānuṣyamāsādya bhavatyarogo dhanānvito rūpasukhopapannaḥ

308

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु तिलधेनुदानविधिवर्णनो नामाष्टोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu tiladhenudānavidhivarṇano nāmāṣṭottaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीतये जलशायिनः ।। जलकुम्भं द्विजश्रेष्ठाः सुवर्णरजतान्वितम्

haṃsa uvāca || jaladhenuṃ pravakṣyāmi prītaye jalaśāyinaḥ || jalakumbhaṃ dvijaśreṣṭhāḥ suvarṇarajatānvitam

2

कल्पयेद्रत्नगर्भञ्च स्थापयेत्तं यवोपरि ।। सर्वधान्यैस्तथा ग्राम्यैः समन्तात्परिवारयेत्

kalpayedratnagarbhañca sthāpayettaṃ yavopari || sarvadhānyaistathā grāmyaiḥ samantātparivārayet

3

सितवस्त्रयुगच्छन्नं दूर्वापल्लव शोभितम् ।। कुष्ठमांसीमुरोशीरवालुकामलकैर्युतम्

sitavastrayugacchannaṃ dūrvāpallava śobhitam || kuṣṭhamāṃsīmurośīravālukāmalakairyutam

4

प्रियङ्गुपत्रसहितं सितयज्ञोपवीतिनम् ।। सच्छत्रोपानहञ्चैव सोष्णीषं परिकल्पयेत्

priyaṅgupatrasahitaṃ sitayajñopavītinam || sacchatropānahañcaiva soṣṇīṣaṃ parikalpayet

5

तिलपात्रैर्युतं कृत्वा सहिरण्यैश्चतुर्दिशम् ।। दध्योदनयुतेनाथ पात्रेण स्थगितं मुखे

tilapātrairyutaṃ kṛtvā sahiraṇyaiścaturdiśam || dadhyodanayutenātha pātreṇa sthagitaṃ mukhe

6

कल्पयेदेवमेवन्तु वारिधानीं तु वत्सकम् ।। उपोषितः समभ्यर्च्य देवेशं जलशायिनम्

kalpayedevamevantu vāridhānīṃ tu vatsakam || upoṣitaḥ samabhyarcya deveśaṃ jalaśāyinam

7

पुष्पधूपोपहारैस्तु यथाविभवमाश्रितः ।। अहताम्बरवीताय दद्याद्विप्राय भक्तिमान्

puṣpadhūpopahāraistu yathāvibhavamāśritaḥ || ahatāmbaravītāya dadyādviprāya bhaktimān

8

जलशायी जगद्योनिः प्रीयतां मम केशवः ।। इति चोच्चार्य तं दद्यात्प्रीणयेच्च द्विजोऽपि तम्

jalaśāyī jagadyoniḥ prīyatāṃ mama keśavaḥ || iti coccārya taṃ dadyātprīṇayecca dvijo'pi tam

9

अहोरात्रोषितो दद्याद्यथाविधि मयेरितम् ।। अपक्वान्नाशिना स्थेयमहोरात्रमतः परम्

ahorātroṣito dadyādyathāvidhi mayeritam || apakvānnāśinā stheyamahorātramataḥ param

3.309.10

अनेन विधिना दत्त्वा जलधेनुं द्विजोत्तमान् ।। सर्वाह्लादमवाप्नोति कामानाप्नोति शाश्वतान्

anena vidhinā dattvā jaladhenuṃ dvijottamān || sarvāhlādamavāpnoti kāmānāpnoti śāśvatān

11

मोक्षमाप्नोति सर्वेभ्यस्तपोभ्यः स तथा नरः ।। सौभाग्यं महदाप्नोति रूपञ्च परमं तथा

mokṣamāpnoti sarvebhyastapobhyaḥ sa tathā naraḥ || saubhāgyaṃ mahadāpnoti rūpañca paramaṃ tathā

12

पुरुषः स तथा याति यस्य यस्य च दर्शनम् ।। करोति परमाह्लादं तस्य तस्य द्विजोत्तमाः

puruṣaḥ sa tathā yāti yasya yasya ca darśanam || karoti paramāhlādaṃ tasya tasya dvijottamāḥ

13

नित्याभितृप्तो भवति तथैव च निरामयः ।। सर्वबाधाप्रशमनं प्राप्नोति गतकल्मषः

nityābhitṛpto bhavati tathaiva ca nirāmayaḥ || sarvabādhāpraśamanaṃ prāpnoti gatakalmaṣaḥ

14

वारुणं लोकमाप्नोति सकृद्दाता द्विजोत्तमः ।। दत्त्वा तामसकृद्विप्रा लोकमाप्नोति वैष्णवम्

vāruṇaṃ lokamāpnoti sakṛddātā dvijottamaḥ || dattvā tāmasakṛdviprā lokamāpnoti vaiṣṇavam

15

आह्लादहेतोः परमं पवित्रं दानं मयेदं कथितं द्विजेंद्राः ।। धन्यं यशस्यं दुरितापहारि कामप्रदं लोकहितं प्रशस्तम्

āhlādahetoḥ paramaṃ pavitraṃ dānaṃ mayedaṃ kathitaṃ dvijeṃdrāḥ || dhanyaṃ yaśasyaṃ duritāpahāri kāmapradaṃ lokahitaṃ praśastam

309

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु जलधेनुवर्णनो नाम नवोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu jaladhenuvarṇano nāma navottaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। सुवर्णमुत्तमं रत्नं धनानामपि चोत्तमम्।। लोहानामुत्तमञ्चैव सर्वेषामपि चोत्तमम्

haṃsa uvāca || suvarṇamuttamaṃ ratnaṃ dhanānāmapi cottamam|| lohānāmuttamañcaiva sarveṣāmapi cottamam

2

अग्नेरपत्यं प्रथमं पवित्रं मङ्गलं परम्।। धारणात्सर्वपापघ्नं दातुस्त्रिदशलोकदम्

agnerapatyaṃ prathamaṃ pavitraṃ maṅgalaṃ param|| dhāraṇātsarvapāpaghnaṃ dātustridaśalokadam

3

मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैरङ्गदैस्तथा।। धार्यते यत्सदा देवैः पवित्रत्वाद्द्विजोत्तमाः

mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūrairaṅgadaistathā|| dhāryate yatsadā devaiḥ pavitratvāddvijottamāḥ

4

जाम्बूनदं तद्देवानामिन्द्रगोपकसन्निभम् ।। पितॄणाञ्चन्द्ररश्म्याभं दैत्यानां शबलोपमम्

jāmbūnadaṃ taddevānāmindragopakasannibham || pitṝṇāñcandraraśmyābhaṃ daityānāṃ śabalopamam

5

नागानां तच्छुकाभं स्यान्नारीणां पीतमुच्यते ।। दत्त्वा कृष्णलमात्रन्तु नरः पापात्प्रमुच्यते

nāgānāṃ tacchukābhaṃ syānnārīṇāṃ pītamucyate || dattvā kṛṣṇalamātrantu naraḥ pāpātpramucyate

6

दत्त्वा च माषकं तस्य पुण्यं फलमुपाश्नुते ।। सुवर्णमाषकं दत्त्वा सूर्यस्योदयनं प्रति

dattvā ca māṣakaṃ tasya puṇyaṃ phalamupāśnute || suvarṇamāṣakaṃ dattvā sūryasyodayanaṃ prati

7

हुत्वाग्निं सर्वपापेभ्यो मोक्षमाप्नोत्यसंशयम् ।। त्रेताग्निव्रतमेतत्तु कीर्तितं तस्य नित्यदा

hutvāgniṃ sarvapāpebhyo mokṣamāpnotyasaṃśayam || tretāgnivratametattu kīrtitaṃ tasya nityadā

8

दिनमध्यगते सूर्ये हुत्वाग्निं यः प्रयच्छति ।। तस्याग्निनित्यदाने च महत्फलमुदाहृतम्

dinamadhyagate sūrye hutvāgniṃ yaḥ prayacchati || tasyāgninityadāne ca mahatphalamudāhṛtam

9

सूर्यस्यास्तमये वह्निं हुत्वा तद्वै प्रयच्छति ।। पुण्यं महत्समाप्नोति नित्यदानेन वै द्विजाः

sūryasyāstamaye vahniṃ hutvā tadvai prayacchati || puṇyaṃ mahatsamāpnoti nityadānena vai dvijāḥ

3.310.10

त्रिसन्ध्यं कनकं यस्तु हुत्वा वह्निं प्रयच्छति ।। न स लिप्येत पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा

trisandhyaṃ kanakaṃ yastu hutvā vahniṃ prayacchati || na sa lipyeta pāpena padmapatramivāmbhasā

11

सकृत्कृष्णलदानेन स्वर्गे वर्षं सुखी वसेत् ।। तथा च पञ्चवर्षाणि स्वर्गे दत्त्वैव माषकम्

sakṛtkṛṣṇaladānena svarge varṣaṃ sukhī vaset || tathā ca pañcavarṣāṇi svarge dattvaiva māṣakam

12

यः सुवर्णं सुवर्णस्य ब्राह्मणाय प्रयच्छति ।। निर्दोषः स्यात्स नाके तु मोदत्यब्दशतं ध्रुवम्

yaḥ suvarṇaṃ suvarṇasya brāhmaṇāya prayacchati || nirdoṣaḥ syātsa nāke tu modatyabdaśataṃ dhruvam

13

आत्मतुल्यं सुवर्णस्य यः प्रयच्छति वै द्विजाः ।। सर्वपापविनिर्मुक्तो यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात्

ātmatulyaṃ suvarṇasya yaḥ prayacchati vai dvijāḥ || sarvapāpavinirmukto yatheṣṭāṅgatimāpnuyāt

14

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेनो वा गुरुतल्पगः ।। सर्वपातकयुक्तोऽपि तेन दानेन मुच्यते

brahmaghno vā surāpo vā steno vā gurutalpagaḥ || sarvapātakayukto'pi tena dānena mucyate

15

श्रद्धानामुत्तमञ्चैतद्दानानामुत्तमोत्तमम् ।। रुक्मं दत्त्वा ब्राह्मणाय सुखी सर्वत्र जायते

śraddhānāmuttamañcaitaddānānāmuttamottamam || rukmaṃ dattvā brāhmaṇāya sukhī sarvatra jāyate

16

चिरान्नाकपरिभ्रष्टो रूपसौभाग्यसंयुतः ।। तासां कुले तु सुस्फीते गुणैः सर्वैर्युतो नरः

cirānnākaparibhraṣṭo rūpasaubhāgyasaṃyutaḥ || tāsāṃ kule tu susphīte guṇaiḥ sarvairyuto naraḥ

17

रुक्मपात्रप्रदानेन पुत्री भवति मानवः ।। सर्वेषामेव कामानां यशसस्त्रिदिवस्य च

rukmapātrapradānena putrī bhavati mānavaḥ || sarveṣāmeva kāmānāṃ yaśasastridivasya ca

18

रूप्यदो रूपमाप्नोति भोगमाप्नोति ताम्रदः ।। लोहारकूटयोर्दानात्कुप्यमाप्नोत्यसंशयम्

rūpyado rūpamāpnoti bhogamāpnoti tāmradaḥ || lohārakūṭayordānātkupyamāpnotyasaṃśayam

19

त्रपुसीसकयोर्दानाद्वह्निवृद्धिमवाप्नुयात् ।। यथेष्टं लोहपात्रञ्च यः प्रदद्याद्द्विजातये

trapusīsakayordānādvahnivṛddhimavāpnuyāt || yatheṣṭaṃ lohapātrañca yaḥ pradadyāddvijātaye

3.310.20

पात्रं भवति कामानां विशेषश्चास्य लोहतः ।। शिल्पभाण्डानि यो दद्याल्लोहानि विधिवद्द्विजाः

pātraṃ bhavati kāmānāṃ viśeṣaścāsya lohataḥ || śilpabhāṇḍāni yo dadyāllohāni vidhivaddvijāḥ

21

विद्यादानफलं तस्य कथितं नात्र संशयः ।। चर्मदाता नरो नित्यं रक्षां समधिगच्छति

vidyādānaphalaṃ tasya kathitaṃ nātra saṃśayaḥ || carmadātā naro nityaṃ rakṣāṃ samadhigacchati

22

आयुधानां प्रदानेन रिपुनाशमवाप्नुयात् ।। राजलिङ्गप्रदानेन राजा भवति भूतले

āyudhānāṃ pradānena ripunāśamavāpnuyāt || rājaliṅgapradānena rājā bhavati bhūtale

23

रत्नानां च प्रदानेन राजैवेह प्रजायते ।। रत्नदानस्य यल्लोकं तद्भुक्त्वा सुचिरं द्विजाः

ratnānāṃ ca pradānena rājaiveha prajāyate || ratnadānasya yallokaṃ tadbhuktvā suciraṃ dvijāḥ

24

वज्रदः शक्रलोकन्तु पद्मरागप्रदो रवेः ।। सद्यो मरकतं दत्त्वा विष्णुलोके महीयते

vajradaḥ śakralokantu padmarāgaprado raveḥ || sadyo marakataṃ dattvā viṣṇuloke mahīyate

25

मुक्ताफलप्रदानेन वारुणं लोकमश्नुते ।। वैदूर्यस्य प्रदानेन द्वीपानां सप्त मोदते

muktāphalapradānena vāruṇaṃ lokamaśnute || vaidūryasya pradānena dvīpānāṃ sapta modate

26

रत्नान्यन्यानि दत्त्वा च राजराजस्य च द्विजाः ।। सर्वेषामेव रत्नानां कनकं श्रेष्ठमुच्यते

ratnānyanyāni dattvā ca rājarājasya ca dvijāḥ || sarveṣāmeva ratnānāṃ kanakaṃ śreṣṭhamucyate

27

धारणं कीर्तनं दानं कनकस्य प्रशस्यते ।। दुःस्वप्रशमनं दानं दुरिष्टस्य च नाशनम्

dhāraṇaṃ kīrtanaṃ dānaṃ kanakasya praśasyate || duḥsvapraśamanaṃ dānaṃ duriṣṭasya ca nāśanam

28

परं पापहरं ज्ञेयमलक्ष्मीशमनं तथा ।। दत्त्वा सुवर्णं लोकेषु यथेष्टेषु च मोदते

paraṃ pāpaharaṃ jñeyamalakṣmīśamanaṃ tathā || dattvā suvarṇaṃ lokeṣu yatheṣṭeṣu ca modate

3.310.30

विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ।। देवरामागणाढ्येन कामगेन विहायसा।।।।। भुक्त्वा दिवि चिरं भोगान्मानुष्ये सुखमाप्नुयात् ।। अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी ब्रह्मसुताश्च गावः ।। सर्वं हि दत्तं भवतीह तेन यः काञ्चनं गाञ्च महीञ्च दद्यात्

vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā || devarāmāgaṇāḍhyena kāmagena vihāyasā||||| bhuktvā divi ciraṃ bhogānmānuṣye sukhamāpnuyāt || agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī brahmasutāśca gāvaḥ || sarvaṃ hi dattaṃ bhavatīha tena yaḥ kāñcanaṃ gāñca mahīñca dadyāt

310

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु सुवर्णदानविधिनिरूपणो नाम दशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu suvarṇadānavidhinirūpaṇo nāma daśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३११-३१५

1

हंस उवाच ।। नरस्त्वासनदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ।। शय्यादानेन चाप्नोति भार्यां ब्राह्मणसत्तमाः

haṃsa uvāca || narastvāsanadānena sthānaṃ sarvatra vindati || śayyādānena cāpnoti bhāryāṃ brāhmaṇasattamāḥ

2

दत्त्वा द्विजाय शयनं स्वास्तीर्णं सोत्तरच्छदम् ।। कुले महति सम्भूतां रूपद्रविणसंयुताम्

dattvā dvijāya śayanaṃ svāstīrṇaṃ sottaracchadam || kule mahati sambhūtāṃ rūpadraviṇasaṃyutām

3

तथा पक्षवतीं भव्यां प्राप्नोति वशगां तथा ।। अनेनैव प्रदानेन भार्या पतिमवाप्नुयात्

tathā pakṣavatīṃ bhavyāṃ prāpnoti vaśagāṃ tathā || anenaiva pradānena bhāryā patimavāpnuyāt

4

वितानकप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। छत्रदश्च तथा विप्रा नात्र कार्या विचारणा

vitānakapradānena sarvapāpaiḥ pramucyate || chatradaśca tathā viprā nātra kāryā vicāraṇā

5

छत्रं शतशलाकं तु दत्त्वैवातपवारणम् ।। सर्वतापविनि र्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

chatraṃ śataśalākaṃ tu dattvaivātapavāraṇam || sarvatāpavini rmuktaḥ svargaloke mahīyate

6

याम्यं मार्गं तथा याति सुखेन द्विजसत्तमाः ।। उपानहे तथा दत्त्वा श्लक्ष्णे स्नेहसमन्विते

yāmyaṃ mārgaṃ tathā yāti sukhena dvijasattamāḥ || upānahe tathā dattvā ślakṣṇe snehasamanvite

7

रथमश्वतरी युक्तं त्रिदिवं प्रतिपद्यते।। सर्वपापविनिर्मुक्तो याम्यमार्गं सुखं व्रजेत्

rathamaśvatarī yuktaṃ tridivaṃ pratipadyate|| sarvapāpavinirmukto yāmyamārgaṃ sukhaṃ vrajet

8

तालवृन्तप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। पादुकानां प्रदानेन गतिमाप्नोति शोभनाम्

tālavṛntapradānena sarvapāpaiḥ pramucyate || pādukānāṃ pradānena gatimāpnoti śobhanām

9

पादपीठप्रदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ।। स्थानमेव तथाप्नोति दण्डं दत्त्वा द्विजातये

pādapīṭhapradānena sthānaṃ sarvatra vindati || sthānameva tathāpnoti daṇḍaṃ dattvā dvijātaye

3.311.10

यज्ञोपवीतदानेन वस्त्रदानफलं लभेत् ।। उष्णीषदानस्य तथा फलमेतदुदाहृतम्

yajñopavītadānena vastradānaphalaṃ labhet || uṣṇīṣadānasya tathā phalametadudāhṛtam

11

दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। मृत्तिकायाः प्रदानेन शुचिः सर्वत्र जायते

dantakāṣṭhapradānena saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || mṛttikāyāḥ pradānena śuciḥ sarvatra jāyate

12

शौचस्नानोदकं दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते ।। रोगनाशमवाप्नोति तथाभ्यङ्गप्रदः सदा

śaucasnānodakaṃ dattvā virogastvabhijāyate || roganāśamavāpnoti tathābhyaṅgapradaḥ sadā

13

तथैवौषधदानेन रोगनाशमुपाश्नुते ।। स्थानीयानि सुगन्धीनि दत्त्वा सौभाग्यमश्नुते

tathaivauṣadhadānena roganāśamupāśnute || sthānīyāni sugandhīni dattvā saubhāgyamaśnute

14

अनुलेपनदानेन रूपवानभिजायते ।। कायाग्निदीप्तं प्राकाश्यं गतिञ्चैव तथोत्तमाम्

anulepanadānena rūpavānabhijāyate || kāyāgnidīptaṃ prākāśyaṃ gatiñcaiva tathottamām

15

यस्तु संसाधनार्थाय ब्राह्मणाय प्रयच्छति ।। स याति वह्निसालोक्यं शत्रुनाशं च विन्दति

yastu saṃsādhanārthāya brāhmaṇāya prayacchati || sa yāti vahnisālokyaṃ śatrunāśaṃ ca vindati

16

तैजसानि तु पात्राणि दत्त्वा सलवणानि च ।। पात्रतामेति कामानां लावण्यं चाप्नुयान्महत्

taijasāni tu pātrāṇi dattvā salavaṇāni ca || pātratāmeti kāmānāṃ lāvaṇyaṃ cāpnuyānmahat

17

तैजसानि तु पात्राणि सतैलानि प्रयच्छतः ।। आरोग्यमुत्तमं प्रोक्तं लावण्यमपि चोत्तमम्

taijasāni tu pātrāṇi satailāni prayacchataḥ || ārogyamuttamaṃ proktaṃ lāvaṇyamapi cottamam

18

तैजसानि तु पात्राणि समधूनि प्रयच्छतः ।। लावण्यमुत्तमं प्रोक्तं सौभाग्यमपि चोत्तमम्

taijasāni tu pātrāṇi samadhūni prayacchataḥ || lāvaṇyamuttamaṃ proktaṃ saubhāgyamapi cottamam

19

नरश्चन्दनदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। तथैवागुरुदानेन यशसा भुवि राजते

naraścandanadānena sarvapāpaiḥ pramucyate || tathaivāgurudānena yaśasā bhuvi rājate

3.311.20

सौभाग्यकारकं प्रोक्तं प्रदानं कुङ्कुमस्य तु ।। तथा कर्पूरदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात्

saubhāgyakārakaṃ proktaṃ pradānaṃ kuṅkumasya tu || tathā karpūradānena sarvānkāmānavāpnuyāt

21

मृगचर्मप्रदानेन यशसा भुवि राजते ।। दत्त्वा जातीफलं विप्राः सफलां विन्दते क्रियाम्

mṛgacarmapradānena yaśasā bhuvi rājate || dattvā jātīphalaṃ viprāḥ saphalāṃ vindate kriyām

22

स्नानानां मुखवासानां धूपानां च प्रदायकाः ।। लोके प्रयान्ति प्रियतां भवन्ति च सुगन्धिनः

snānānāṃ mukhavāsānāṃ dhūpānāṃ ca pradāyakāḥ || loke prayānti priyatāṃ bhavanti ca sugandhinaḥ

23

दत्त्वा पूगफलान्विप्राः सफलां विन्दते क्रियाम् ।। ताम्बूलस्य प्रदानेन सौभाग्यमपि विन्दति

dattvā pūgaphalānviprāḥ saphalāṃ vindate kriyām || tāmbūlasya pradānena saubhāgyamapi vindati

24

समुद्रजानां भाण्डानां शङ्खादीनां प्रदायकः ।। पात्री भवति कामानां यशसश्च न संशयः

samudrajānāṃ bhāṇḍānāṃ śaṅkhādīnāṃ pradāyakaḥ || pātrī bhavati kāmānāṃ yaśasaśca na saṃśayaḥ

25

कङ्कतस्य प्रदानेन परां वाचं प्रमुञ्चति ।। शय्याप्रदानो लोकेषु तथा स्थानकरं परम्

kaṅkatasya pradānena parāṃ vācaṃ pramuñcati || śayyāpradāno lokeṣu tathā sthānakaraṃ param

26

अर्थिने यदभीष्टं स्यात्स्वल्पं वा यदि वा बहु ।। तद्दत्त्वा पुण्यमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

arthine yadabhīṣṭaṃ syātsvalpaṃ vā yadi vā bahu || taddattvā puṇyamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

27

किम्च्छिकैः पूजकैर्ब्राह्मणानां लोकं गत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणेभ्यः ।। देवैर्विप्रैः पूज्यमानः सुखी स्यात्तस्माद्देयं प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यः

kimcchikaiḥ pūjakairbrāhmaṇānāṃ lokaṃ gatvā brahmaṇo brāhmaṇebhyaḥ || devairvipraiḥ pūjyamānaḥ sukhī syāttasmāddeyaṃ prārthitaṃ brāhmaṇebhyaḥ

311

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वनेकवस्तुदानप्रशंसावर्णनो नामैकादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍevajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvanekavastudānapraśaṃsāvarṇano nāmaikādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। नृवाहान्पुरुषो यस्तु द्विजे सम्यक्प्रयच्छति ।। अश्वमेधफलं तस्य कथितं द्विजसत्तमाः

haṃsa uvāca || || nṛvāhānpuruṣo yastu dvije samyakprayacchati || aśvamedhaphalaṃ tasya kathitaṃ dvijasattamāḥ

2

शिबिकायाः प्रदानेन वह्निष्टोमफलं तथा ।। दासं कर्मकरं दत्त्वा गोसवस्य फलं लभेत्

śibikāyāḥ pradānena vahniṣṭomaphalaṃ tathā || dāsaṃ karmakaraṃ dattvā gosavasya phalaṃ labhet

3

स याति शक्रसालोक्यं यस्तु योधं प्रयच्छति ।। यस्तु कर्मकरीं दासीं ब्राह्मणाय प्रयच्छति

sa yāti śakrasālokyaṃ yastu yodhaṃ prayacchati || yastu karmakarīṃ dāsīṃ brāhmaṇāya prayacchati

4

लोकास्तु सुभगास्तस्य वसूनां समुदाहृताः ।। तरुणीं रूपसम्पन्नां दासीं यस्तु प्रयच्छति

lokāstu subhagāstasya vasūnāṃ samudāhṛtāḥ || taruṇīṃ rūpasampannāṃ dāsīṃ yastu prayacchati

5

सोप्सरोभिर्मुदायुक्तः क्रीडते नन्दने वने ।। उष्ट्रं वा गर्दभं विप्रा यो यच्छति द्विजातये

sopsarobhirmudāyuktaḥ krīḍate nandane vane || uṣṭraṃ vā gardabhaṃ viprā yo yacchati dvijātaye

6

अलकां स समासाद्य यक्षेन्द्रैः सह मोदते ।। दानानामुत्तमं प्रोक्तं प्रदानं तुरगस्य तु

alakāṃ sa samāsādya yakṣendraiḥ saha modate || dānānāmuttamaṃ proktaṃ pradānaṃ turagasya tu

7

वडवायाः प्रदानेन तथा बहुफलं स्मृतम् ।। तुरङ्गं ये प्रयच्छंति सूर्यलोकं व्रजन्ति ते

vaḍavāyāḥ pradānena tathā bahuphalaṃ smṛtam || turaṅgaṃ ye prayacchaṃti sūryalokaṃ vrajanti te

8

यावन्ति तस्य रोमाणि तावद्वर्षशतानि च ।। शुक्लं तुरङ्गमं दत्त्वा फलं दशगुणं लभेत्

yāvanti tasya romāṇi tāvadvarṣaśatāni ca || śuklaṃ turaṅgamaṃ dattvā phalaṃ daśaguṇaṃ labhet

9

गौर्यथा कपिला श्रेष्ठा तथैव तुरगस्य तु ।। तुरङ्गमं सपर्याणं सालङ्कारं प्रयच्छति

gauryathā kapilā śreṣṭhā tathaiva turagasya tu || turaṅgamaṃ saparyāṇaṃ sālaṅkāraṃ prayacchati

3.312.10

पुण्डरीकफलं प्रोक्तं नात्र कार्या विचारणा ।। चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं सर्वोपकरणैर्युतम्

puṇḍarīkaphalaṃ proktaṃ nātra kāryā vicāraṇā || caturbhisturagairyuktaṃ sarvopakaraṇairyutam

11

रथं द्विजाये दत्त्वा राजसूयफलं लभेत् ।। प्रदाय करिणीं सम्यगेतदेव फलं लभेत्

rathaṃ dvijāye dattvā rājasūyaphalaṃ labhet || pradāya kariṇīṃ samyagetadeva phalaṃ labhet

12

कुञ्जरस्य प्रदानेन स्वर्गलोके महीयते ।। राजा भवति लोकेस्मिन्यशोविक्रमसंयुतः

kuñjarasya pradānena svargaloke mahīyate || rājā bhavati lokesminyaśovikramasaṃyutaḥ

13

सुवर्णकक्ष्यं मातङ्गं दत्त्वा विप्राय वै द्विजाः ।। राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दत्यसंशयम्

suvarṇakakṣyaṃ mātaṅgaṃ dattvā viprāya vai dvijāḥ || rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindatyasaṃśayam

14

चतुर्भिः कुञ्जरैर्युक्तं रथं दत्त्वा द्विजातये ।। समग्रभूमि दानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

caturbhiḥ kuñjarairyuktaṃ rathaṃ dattvā dvijātaye || samagrabhūmi dānasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam

15

भूमिः सशैला सवना सतोया दत्ता हि लोके भवतीह तेन ।। इष्टाँश्च लोकान्पुरुषः प्रयाति सम्पूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा

bhūmiḥ saśailā savanā satoyā dattā hi loke bhavatīha tena || iṣṭām̐śca lokānpuruṣaḥ prayāti sampūjyamānastridaśairmahātmā

312

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु वाहनदानविधिवर्णनो नाम द्वादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vāhanadānavidhivarṇano nāma dvādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। दानानामुत्तमं लोके वस्त्रदानं प्रकीर्तितम् ।। वासो हि सर्वदैवत्यं सर्वप्रायोज्यमश्नुते

haṃsa uvāca || dānānāmuttamaṃ loke vastradānaṃ prakīrtitam || vāso hi sarvadaivatyaṃ sarvaprāyojyamaśnute

2

वस्त्रदाता सुवेशः स्याद्रूपद्रविणसंयुतः ।। युक्तो लावण्यसौभाग्यैर्विरोगश्च तथा द्विजाः

vastradātā suveśaḥ syādrūpadraviṇasaṃyutaḥ || yukto lāvaṇyasaubhāgyairvirogaśca tathā dvijāḥ

3

नीलं रक्तं तथा जीर्णं न देयं ब्राह्मणस्य तु ।। देयं वरञ्चाङ्गिरसं क्षौमं दत्त्वा बृहस्पतेः

nīlaṃ raktaṃ tathā jīrṇaṃ na deyaṃ brāhmaṇasya tu || deyaṃ varañcāṅgirasaṃ kṣaumaṃ dattvā bṛhaspateḥ

4

दत्त्वा कार्पासिकं वस्त्रं स्वर्गलोके महीयते ।। दत्त्वा सरोमं तदपि फलं दशगुणं भवेत्

dattvā kārpāsikaṃ vastraṃ svargaloke mahīyate || dattvā saromaṃ tadapi phalaṃ daśaguṇaṃ bhavet

5

आविकं वसनं दत्त्वा भृगूणां लोकमाप्नुयात् ।। छागं दत्त्वा चाङ्गिरसं क्षौमं दत्त्वा बृहस्पतेः

āvikaṃ vasanaṃ dattvā bhṛgūṇāṃ lokamāpnuyāt || chāgaṃ dattvā cāṅgirasaṃ kṣaumaṃ dattvā bṛhaspateḥ

6

वसूनां लोकमाप्नोति कुशकौशेयवाससी। ।। क्रिमिजञ्च ततो दत्त्वा सोमलोके महीयते

vasūnāṃ lokamāpnoti kuśakauśeyavāsasī| || krimijañca tato dattvā somaloke mahīyate

7

अग्निष्टोममवाप्नोति दत्त्वैव मृगलोमिकाम् ।। दत्त्वा वल्कलजं वासो वसूनां लोकमाप्नुयात्

agniṣṭomamavāpnoti dattvaiva mṛgalomikām || dattvā valkalajaṃ vāso vasūnāṃ lokamāpnuyāt

8

सुमेरकदल्यादीनां दत्त्वा चैव तथाजिनम् ।। वारवाणं शिरस्त्राणं हस्तत्राणं तथैव च

sumerakadalyādīnāṃ dattvā caiva tathājinam || vāravāṇaṃ śirastrāṇaṃ hastatrāṇaṃ tathaiva ca

9

पादत्राणं च ददतः पृथग्यफलं स्मृतम् ।। वस्त्रदानं पवित्रन्तु पितॄणामपि तारणम्

pādatrāṇaṃ ca dadataḥ pṛthagyaphalaṃ smṛtam || vastradānaṃ pavitrantu pitṝṇāmapi tāraṇam

3.313.10

कौसुंभरक्तं दत्त्वा तु सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। दानात्कुङ्कुमरक्तस्य लावण्यं महदाप्नुयात्

kausuṃbharaktaṃ dattvā tu saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || dānātkuṅkumaraktasya lāvaṇyaṃ mahadāpnuyāt

11

रङ्गैरन्यैरनीलैश्च रक्तं दत्त्वा सुखी भवेत् ।। यथायथा तु वस्त्रस्य भवतीह महर्घता

raṅgairanyairanīlaiśca raktaṃ dattvā sukhī bhavet || yathāyathā tu vastrasya bhavatīha maharghatā

12

यथायथा शुभ्रता च तथा पुण्यफलं लभेत्।। अन्येषामपि दानानामेतदेव प्रकीर्तितम्

yathāyathā śubhratā ca tathā puṇyaphalaṃ labhet|| anyeṣāmapi dānānāmetadeva prakīrtitam

13

सर्वदो वस्त्रदः प्रोक्तो यतः सर्वत्र वस्त्रवान् ।। पूजामाप्नोति धर्मज्ञास्तद्धि तस्माद्विशिष्यते

sarvado vastradaḥ prokto yataḥ sarvatra vastravān || pūjāmāpnoti dharmajñāstaddhi tasmādviśiṣyate

14

वस्त्रदः सुचिरं कालं भुक्त्वा देवसुखान्दिवि ।। विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

vastradaḥ suciraṃ kālaṃ bhuktvā devasukhāndivi || vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

15

मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगः शौचान्वितः सौख्यपरो विनीतः ।। जनाभिरामश्च तथा सुवेशः पूज्यश्च लोके विदुषां सदैव

mānuṣyamāsādya bhavatyarogaḥ śaucānvitaḥ saukhyaparo vinītaḥ || janābhirāmaśca tathā suveśaḥ pūjyaśca loke viduṣāṃ sadaiva

313

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे भार्कण्डेयवज्र संवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु वस्त्रदानप्रशंसावर्णनो नाम त्रयोदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe bhārkaṇḍeyavajra saṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vastradānapraśaṃsāvarṇano nāma trayodaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। धान्यानामुत्तमं दानं कथितं द्विजपुङ्गवाः ।। धान्येभ्योऽपि परं धान्यं रक्तशालिः प्रकीर्तितः

haṃsa uvāca || dhānyānāmuttamaṃ dānaṃ kathitaṃ dvijapuṅgavāḥ || dhānyebhyo'pi paraṃ dhānyaṃ raktaśāliḥ prakīrtitaḥ

2

रक्तशालिं नरो दत्त्वा सूर्यलोके महीयते ।। दत्त्वा तथा सुगन्धाँश्च गन्धर्वैः सह मोदते

raktaśāliṃ naro dattvā sūryaloke mahīyate || dattvā tathā sugandhām̐śca gandharvaiḥ saha modate

3

कलमानां प्रदानेन शक्रलोके महीयते ।। महाशालेः प्रदानेन वसूनां लोकमाप्नुयात्

kalamānāṃ pradānena śakraloke mahīyate || mahāśāleḥ pradānena vasūnāṃ lokamāpnuyāt

4

काष्ठशालिं तथा दत्त्वा अलकायां प्रसीदति ।। व्रीहीनां चान्यधान्यानां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात्

kāṣṭhaśāliṃ tathā dattvā alakāyāṃ prasīdati || vrīhīnāṃ cānyadhānyānāṃ dānātsvargamavāpnuyāt

5

यव प्रदानेन नरः शक्रलोके महीयते ।। तथा गोधूमदानेन वसूनां लोकमाप्नुयात्

yava pradānena naraḥ śakraloke mahīyate || tathā godhūmadānena vasūnāṃ lokamāpnuyāt

6

प्रियो भवति लोकस्य प्रियङ्गुं यः प्रयच्छति ।। ददाति यस्तु श्यामाकं तस्य प्रीयन्ति देवताः

priyo bhavati lokasya priyaṅguṃ yaḥ prayacchati || dadāti yastu śyāmākaṃ tasya prīyanti devatāḥ

7

अन्येषां शूकधान्यानां प्रदानाभिरतो नरः ।। स्वर्गलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

anyeṣāṃ śūkadhānyānāṃ pradānābhirato naraḥ || svargalokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

8

मुद्गदः शक्रलोकन्तु यमलोकन्तु माषदः ।। यथेष्टं लोकमाप्नोति तथा विप्रास्तिलप्रदः

mudgadaḥ śakralokantu yamalokantu māṣadaḥ || yatheṣṭaṃ lokamāpnoti tathā viprāstilapradaḥ

9

षष्टिकानां प्रदानेन लोकं नैर्ऋतकं लभेत् ।। सचीणचणकं दत्त्वा लोकं वारुणमाप्नुयात्

ṣaṣṭikānāṃ pradānena lokaṃ nairṛtakaṃ labhet || sacīṇacaṇakaṃ dattvā lokaṃ vāruṇamāpnuyāt

3.314.10

वायव्यञ्च मसूराणि राजमाषाणि धानदम् ।। अन्येषां शिंबिधान्यानां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात्

vāyavyañca masūrāṇi rājamāṣāṇi dhānadam || anyeṣāṃ śiṃbidhānyānāṃ dānātsvargamavāpnuyāt

11

इक्षुमृद्वीकयोर्दानात्परं सौभाग्यमाप्नुयात् ।। गुडप्रदस्तथारोग्यं सितादः काममीप्सितम्

ikṣumṛdvīkayordānātparaṃ saubhāgyamāpnuyāt || guḍapradastathārogyaṃ sitādaḥ kāmamīpsitam

12

फाणितस्य प्रदानेन परां तृप्तिमवाप्नुयात् ।। खण्डप्रदश्च सौभाग्यं सर्वान्कामान्मधुप्रदः

phāṇitasya pradānena parāṃ tṛptimavāpnuyāt || khaṇḍapradaśca saubhāgyaṃ sarvānkāmānmadhupradaḥ

13

घृतदो जीवितं दीर्घं चारोग्यं तैलदस्तथा।। सर्वान्कामानवाप्नोति लवणं यः प्रयच्छति

ghṛtado jīvitaṃ dīrghaṃ cārogyaṃ tailadastathā|| sarvānkāmānavāpnoti lavaṇaṃ yaḥ prayacchati

14

सक्तुदस्तृप्तिमाप्नोति सिकतादस्तथा श्रियम् ।। अकीर्तितानामन्येषां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात्

saktudastṛptimāpnoti sikatādastathā śriyam || akīrtitānāmanyeṣāṃ dānātsvargamavāpnuyāt

15

पक्वान्नदानात्फलदं नृलोके शुष्कान्नमुक्तं हि तदाप्य यस्मात्।। यजन्ति यज्ञैः सततं द्विजेन्द्रास्तस्माच्च तत्पुण्यतमं प्रदिष्टम्

pakvānnadānātphaladaṃ nṛloke śuṣkānnamuktaṃ hi tadāpya yasmāt|| yajanti yajñaiḥ satataṃ dvijendrāstasmācca tatpuṇyatamaṃ pradiṣṭam

314

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु धान्यदानप्रशंसा नाम चतुर्दशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dhānyadānapraśaṃsā nāma caturdaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते ।। अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

haṃsa uvāca || sarveṣāmeva dānānāmannadānaṃ viśiṣyate || annadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

2

नात्र पात्रपरीक्षा स्यान्न कालनियमस्तथा ।। न च देशः परीक्ष्योऽत्र देयमन्नं सदैव तत्

nātra pātraparīkṣā syānna kālaniyamastathā || na ca deśaḥ parīkṣyo'tra deyamannaṃ sadaiva tat

3

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितेभ्यस्तथैव च ।। क्रिमिकीटपतङ्गानां देयमन्नं सदैव तु

śvabhyaśca śvapacebhyaśca patitebhyastathaiva ca || krimikīṭapataṅgānāṃ deyamannaṃ sadaiva tu

4

अन्नं हि जीवितं लोके प्राणाश्चान्ननिबन्धनाः ।। अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदश्च तथान्नदः

annaṃ hi jīvitaṃ loke prāṇāścānnanibandhanāḥ || annadaḥ prāṇado loke sarvadaśca tathānnadaḥ

5

भुक्त्वा तथा च यस्यान्नं सन्ततिः स्याद्द्विजोत्तमाः ।। ज्ञातव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठा यस्यान्नं तस्य सन्ततिः

bhuktvā tathā ca yasyānnaṃ santatiḥ syāddvijottamāḥ || jñātavyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhā yasyānnaṃ tasya santatiḥ

6

दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो भोक्तव्यं ब्राह्मणस्य च ।। यस्यान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते द्विजाः

dātavyaṃ sarvavarṇebhyo bhoktavyaṃ brāhmaṇasya ca || yasyānnenodarasthena brāhmaṇo mriyate dvijāḥ

7

तान्तु योनिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। भक्ष्यदः स्वर्गमाप्नोति शक्रलोकन्तु भोज्यदः

tāntu yonimavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || bhakṣyadaḥ svargamāpnoti śakralokantu bhojyadaḥ

8

लेह्यदोप्सरसां लोकं वसूनामपि चोष्यदः ।। वारुणं लोकमाप्नोति तथा पानप्रदो नरः

lehyadopsarasāṃ lokaṃ vasūnāmapi coṣyadaḥ || vāruṇaṃ lokamāpnoti tathā pānaprado naraḥ

9

पानकानि सुगन्धीनि शीतलानि प्रयच्छतः ।। सर्वकामसमृद्धः स्यान्नात्र कार्या विचारणा

pānakāni sugandhīni śītalāni prayacchataḥ || sarvakāmasamṛddhaḥ syānnātra kāryā vicāraṇā

3.315.10

परमान्नप्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ।। पिपासमानो म्रियते गवां लोके महीयते

paramānnapradānena tṛptirbhavati śāśvatī || pipāsamāno mriyate gavāṃ loke mahīyate

11

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।। श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्य फलं महत्

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate || śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇya phalaṃ mahat

12

सहस्रपरिवेष्यन्तु नरकं स न गच्छति ।। विमानेनार्कवर्णेन स्वर्गलोके महीयते

sahasrapariveṣyantu narakaṃ sa na gacchati || vimānenārkavarṇena svargaloke mahīyate

13

अपहन्यात्तथा विप्रा एकस्यार्त्तस्य यत्क्षुधा ।। तेनासौ कर्मणा प्रेत्य महत्फलमुपाश्नुते

apahanyāttathā viprā ekasyārttasya yatkṣudhā || tenāsau karmaṇā pretya mahatphalamupāśnute

14

यद्यदिष्टतमं लोके यश्चास्य दयितं गृहे।। तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षय्यमिच्छता

yadyadiṣṭatamaṃ loke yaścāsya dayitaṃ gṛhe|| tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayyamicchatā

15

दानान्यनेकानि फलञ्च तेषां बहुप्रकारं पुरुषः समीक्ष्य ।। श्रद्धान्वितो ब्राह्मणसात्प्रकुर्याद्भूयस्तदेवाप्तमना नृलोके

dānānyanekāni phalañca teṣāṃ bahuprakāraṃ puruṣaḥ samīkṣya || śraddhānvito brāhmaṇasātprakuryādbhūyastadevāptamanā nṛloke

315

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वन्नदानप्रशंसा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvannadānapraśaṃsā nāma pañcadaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३१६-३२०

1

ऋषय ऊचुः ।। कस्य दानस्य कः पात्रं तद्वदस्व महामते ।। कस्मिन्देशे तथा काले किञ्चिद् दत्तं महाफलम्

ṛṣaya ūcuḥ || kasya dānasya kaḥ pātraṃ tadvadasva mahāmate || kasmindeśe tathā kāle kiñcid dattaṃ mahāphalam

2

हंस उवाच ।। ।। न दानं यशसे दद्यान्न दद्यान्नोपकारिणे ।। न नृत्यगीतशीलेभ्यो नास्तिकेभ्यश्च धार्मिकः

haṃsa uvāca || || na dānaṃ yaśase dadyānna dadyānnopakāriṇe || na nṛtyagītaśīlebhyo nāstikebhyaśca dhārmikaḥ

3

पापशीले न दातव्यं कदाचिदपि किञ्चन ।। पापशीले तु यद्दत्तं तद्दातुदोषमावहेत्

pāpaśīle na dātavyaṃ kadācidapi kiñcana || pāpaśīle tu yaddattaṃ taddātudoṣamāvahet

4

धनदस्तेन पापेन शीघ्रमेवेह युज्यते ।। तस्मात्प्राप्य धनं पुण्यं पुण्यशीलं समाचरेत्

dhanadastena pāpena śīghrameveha yujyate || tasmātprāpya dhanaṃ puṇyaṃ puṇyaśīlaṃ samācaret

5

धनदस्तेन पुण्येन योगमाप्नोत्यसंशयम् ।। अन्नदानेन कर्तव्यं पात्रावेक्षणमण्वपि

dhanadastena puṇyena yogamāpnotyasaṃśayam || annadānena kartavyaṃ pātrāvekṣaṇamaṇvapi

6

अन्नं सर्वत्र दातव्यं धर्मकामेन वै द्विजाः ।। सदोषेपि तु निर्दोषं सगुणेतिगुणावहम्

annaṃ sarvatra dātavyaṃ dharmakāmena vai dvijāḥ || sadoṣepi tu nirdoṣaṃ saguṇetiguṇāvaham

7

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देयमन्नं सदैव तु ।। विद्याध्ययनसक्तानामन्नदानं महाफलम्

tasmātsarvaprayatnena deyamannaṃ sadaiva tu || vidyādhyayanasaktānāmannadānaṃ mahāphalam

8

शुभानामप्यथान्येषां कर्मणां द्विजपुङ्गवाः ।। यस्यान्नमुपयुञ्जानो नरः कर्माणि साधयेत्

śubhānāmapyathānyeṣāṃ karmaṇāṃ dvijapuṅgavāḥ || yasyānnamupayuñjāno naraḥ karmāṇi sādhayet

9

कर्म साधयतः पुण्यमन्नदाता तथाश्नुते ।। दत्त्वा नृपतिभीतानां धनिनाञ्च तथा धनम्

karma sādhayataḥ puṇyamannadātā tathāśnute || dattvā nṛpatibhītānāṃ dhanināñca tathā dhanam

3.316.10

तस्करेभ्यश्च भीतानां फलमक्षयमश्नुते ।। यियक्षता तथा दत्तं व्यसने हंतुमिच्छता

taskarebhyaśca bhītānāṃ phalamakṣayamaśnute || yiyakṣatā tathā dattaṃ vyasane haṃtumicchatā

11

दुःखान्वितानां दीनानाञ्चाक्षयं तत्प्रकीर्तितम् ।। विवाहमेखलाबन्धप्रतिष्ठादिषु कर्मसु

duḥkhānvitānāṃ dīnānāñcākṣayaṃ tatprakīrtitam || vivāhamekhalābandhapratiṣṭhādiṣu karmasu

12

आपन्नेषु च यद्दत्तं तदक्षय्यमुदाहृतम् ।। यज्ञोपकरणं द्रव्यं क्षत्त्रिये द्विजपुङ्गवाः

āpanneṣu ca yaddattaṃ tadakṣayyamudāhṛtam || yajñopakaraṇaṃ dravyaṃ kṣattriye dvijapuṅgavāḥ

13

पुण्योपयोगि तद्वैश्ये शूद्रे शिल्पोपजीविनम् ।। यस्योपयोगि यद्द्रव्यं देयं तस्यैव तद्भवेत्

puṇyopayogi tadvaiśye śūdre śilpopajīvinam || yasyopayogi yaddravyaṃ deyaṃ tasyaiva tadbhavet

14

येनयेन च भाण्डेन यस्य वृत्तिरुदाहृता ।। तत्तु तस्यैव दातव्यं पुण्यकामेन धीमता

yenayena ca bhāṇḍena yasya vṛttirudāhṛtā || tattu tasyaiva dātavyaṃ puṇyakāmena dhīmatā

15

दण्डं कृष्णाजिनञ्चैव तथा विप्राः कमण्डलुम् ।। चीरं पुण्यमवाप्नोति दत्त्वैतां ब्रह्मचारिणे

daṇḍaṃ kṛṣṇājinañcaiva tathā viprāḥ kamaṇḍalum || cīraṃ puṇyamavāpnoti dattvaitāṃ brahmacāriṇe

16

वस्त्रं शय्यासनं धान्यं द्रव्यं वेश्म परिच्छदम् ।। गृहस्थाय तु तद्दत्तं ज्ञेयं बहुफलं सदा

vastraṃ śayyāsanaṃ dhānyaṃ dravyaṃ veśma paricchadam || gṛhasthāya tu taddattaṃ jñeyaṃ bahuphalaṃ sadā

17

नीवारवल्कलं शाकं फलमूलं च गोरसम् ।। वानप्रस्थाय तद्दत्तमनन्तं परिकीर्तितम्

nīvāravalkalaṃ śākaṃ phalamūlaṃ ca gorasam || vānaprasthāya taddattamanantaṃ parikīrtitam

18

भिक्षाप्रदानं यतये पात्रदानं तथा हितम् ।। सौभाग्यद्रव्य ताम्बूलरक्तवस्त्रादिकं स्त्रियः

bhikṣāpradānaṃ yataye pātradānaṃ tathā hitam || saubhāgyadravya tāmbūlaraktavastrādikaṃ striyaḥ

19

स्त्रीणां प्रदानं दातव्यं भर्तृहस्ते तु नान्यथा ।। प्रोक्तं संग्रहणं ह्येतद्गुप्तं भर्तुः प्रयच्छतः

strīṇāṃ pradānaṃ dātavyaṃ bhartṛhaste tu nānyathā || proktaṃ saṃgrahaṇaṃ hyetadguptaṃ bhartuḥ prayacchataḥ

3.316.20

अन्नं प्रतिश्रयं चोभौ पान्थे दत्तं महाफलम् ।। विवाहादिक्रियाकाले तत्क्रियासिद्धिकारकम्

annaṃ pratiśrayaṃ cobhau pānthe dattaṃ mahāphalam || vivāhādikriyākāle tatkriyāsiddhikārakam

21

यः प्रयच्छति धर्मज्ञाः सोश्वमेधमवाप्नुयात्।। आतुरेभ्यो धनं दत्त्वा दानं बहुफलं लभेत्

yaḥ prayacchati dharmajñāḥ sośvamedhamavāpnuyāt|| āturebhyo dhanaṃ dattvā dānaṃ bahuphalaṃ labhet

22

बाले क्रीडनकं दत्त्वा मिष्टमन्नं तथैव च ।। फलं मनोहरं वापि अग्निष्टोमफलं लभेत्

bāle krīḍanakaṃ dattvā miṣṭamannaṃ tathaiva ca || phalaṃ manoharaṃ vāpi agniṣṭomaphalaṃ labhet

23

मिष्टान्नं मानवो दत्त्वा मिष्टान्नानि तु कांक्षताम्।। अक्षयं फलमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

miṣṭānnaṃ mānavo dattvā miṣṭānnāni tu kāṃkṣatām|| akṣayaṃ phalamāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

24

श्रीविहीने तथा दत्त्वा भोजनं द्विजसत्तमाः ।। वस्त्रं शुभं वा धर्मज्ञाः पुण्यं महदुपाश्नुते

śrīvihīne tathā dattvā bhojanaṃ dvijasattamāḥ || vastraṃ śubhaṃ vā dharmajñāḥ puṇyaṃ mahadupāśnute

25

कृपास्थानपरो विप्रा विद्युतः पुरुषः श्रिया ।। तस्यानुकम्पा कतर्व्या सतां वर्त्मनि तिष्ठतः

kṛpāsthānaparo viprā vidyutaḥ puruṣaḥ śriyā || tasyānukampā katarvyā satāṃ vartmani tiṣṭhataḥ

26

कार्ये समुद्यमं कृत्वा परेषां समुपस्थिते ।। अक्षयं फलमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

kārye samudyamaṃ kṛtvā pareṣāṃ samupasthite || akṣayaṃ phalamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

27

यवसानां प्रदानेन धेनुमत्सु द्विजातिषु ।। लवणानाञ्च धर्मज्ञा फलमक्षयमश्नुते

yavasānāṃ pradānena dhenumatsu dvijātiṣu || lavaṇānāñca dharmajñā phalamakṣayamaśnute

28

प्रसवेषु तदा दत्तं व्यसनान्युभये ततः ।। तद्दानमक्षयं प्रोक्तं पुरुषस्य विपश्चितः

prasaveṣu tadā dattaṃ vyasanānyubhaye tataḥ || taddānamakṣayaṃ proktaṃ puruṣasya vipaścitaḥ

29

दत्त्वा ब्राह्मणशार्दूला जलमात्रमथार्थिने ।। फलमक्षयमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

dattvā brāhmaṇaśārdūlā jalamātramathārthine || phalamakṣayamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

3.316.30

क्लेशं विना दत्तमथार्थिने तु दानं हि लोके फलदं निरुक्तम् ।। अभ्यर्थितेनाथ ततो न कार्या विमानना त्वर्थिजनस्य शक्त्या

kleśaṃ vinā dattamathārthine tu dānaṃ hi loke phaladaṃ niruktam || abhyarthitenātha tato na kāryā vimānanā tvarthijanasya śaktyā

316

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु पात्रविशेषेण दानविशेषवर्णनो नाम षोडशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pātraviśeṣeṇa dānaviśeṣavarṇano nāma ṣoḍaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। दानं बहुफलं काले यस्मिन्यत्परिकीर्तितम् ।। तत्त्वमस्माकमाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुच्यसे

ṛṣaya ūcuḥ || dānaṃ bahuphalaṃ kāle yasminyatparikīrtitam || tattvamasmākamācakṣva tvaṃ hi sarvaviducyase

2

हंस उवाच ।। संवत्सरे तथा दानं तिलस्य च महाफलम् ।। परिपूर्वे तथा दानं यवानां द्विजसत्तमाः

haṃsa uvāca || saṃvatsare tathā dānaṃ tilasya ca mahāphalam || paripūrve tathā dānaṃ yavānāṃ dvijasattamāḥ

3

इडापूर्वेन्नवस्त्राणां धान्यानां चानुपूर्वके ।। उदासंवत्सरे दानं रजतस्य महाफलम्

iḍāpūrvennavastrāṇāṃ dhānyānāṃ cānupūrvake || udāsaṃvatsare dānaṃ rajatasya mahāphalam

4

उत्तरे त्वयने प्रोक्तं वस्त्रदानं फलप्रदम् ।। स्नानानुलेपनादीनां वसन्ते द्विजपुङ्गवाः

uttare tvayane proktaṃ vastradānaṃ phalapradam || snānānulepanādīnāṃ vasante dvijapuṅgavāḥ

5

पानकानां तथा ग्रीष्मे छत्राणां तदनन्तरे ।। शरद्यन्नस्य धर्मज्ञा वस्त्राणामपि हैमने

pānakānāṃ tathā grīṣme chatrāṇāṃ tadanantare || śaradyannasya dharmajñā vastrāṇāmapi haimane

6

वह्निदानं नरः कृत्वा सूर्यस्योदयनं प्रति ।। शिशिरे सततं वह्निं तर्पयित्वा तथा तिलैः

vahnidānaṃ naraḥ kṛtvā sūryasyodayanaṃ prati || śiśire satataṃ vahniṃ tarpayitvā tathā tilaiḥ

7

कुल्माषं सघृतं दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजातिषु ।। कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं शत्रुनाशञ्च विन्दति

kulmāṣaṃ saghṛtaṃ dattvā yathāśaktyā dvijātiṣu || kāyāgnidīptiṃ prākāśyaṃ śatrunāśañca vindati

8

सक्तून्सिताखण्डयुतांस्त्रपुसोर्वारुकान्वितान् ।। जलकुम्भोपरिकृतानक्षयं फलमश्नुते

saktūnsitākhaṇḍayutāṃstrapusorvārukānvitān || jalakumbhoparikṛtānakṣayaṃ phalamaśnute

9

मध्याह्ने प्रावृषि स्नातः सततं द्विजपुङ्गवाः ।। तिलप्रदानान्माघे तु प्राप्यलोकं स गच्छति

madhyāhne prāvṛṣi snātaḥ satataṃ dvijapuṅgavāḥ || tilapradānānmāghe tu prāpyalokaṃ sa gacchati

3.317.10

प्रियङ्गुं फाल्गुने दत्त्वा प्रियो भवति भूतले ।। चैत्रे चित्राणि वस्त्राणि सौभाग्यं महदश्नुते

priyaṅguṃ phālgune dattvā priyo bhavati bhūtale || caitre citrāṇi vastrāṇi saubhāgyaṃ mahadaśnute

11

अपूपानां प्रदानेन वैशाखे स्वर्गमश्नुते ।। छत्रदानं तथा ज्येष्ठे सर्वान्कामानुपाश्नुते ।। दत्त्वा चोपानहौ स्वर्गञ्चाषाढे ध्रुवमश्नुते

apūpānāṃ pradānena vaiśākhe svargamaśnute || chatradānaṃ tathā jyeṣṭhe sarvānkāmānupāśnute || dattvā copānahau svargañcāṣāḍhe dhruvamaśnute

12

श्रावणे वस्त्रदानस्य कीर्तितं सुमहत्फलम् ।। प्रोष्ठपादे तथा मासि प्रदानात्फाणितस्य च

śrāvaṇe vastradānasya kīrtitaṃ sumahatphalam || proṣṭhapāde tathā māsi pradānātphāṇitasya ca

13

आश्विने घृतदानेन रूपवानभि जायते ।। कार्तिके दीपदानेन सर्वत्रौजस्यमश्नुयात्

āśvine ghṛtadānena rūpavānabhi jāyate || kārtike dīpadānena sarvatraujasyamaśnuyāt

14

लवणं मार्गशीर्षे तु दत्त्वा सौभाग्यमश्नुते ।। पौषे कनकदानेन परां पुष्टिं तथैव च

lavaṇaṃ mārgaśīrṣe tu dattvā saubhāgyamaśnute || pauṣe kanakadānena parāṃ puṣṭiṃ tathaiva ca

15

पुष्पाणां च सिते पक्षे दानं लक्ष्मीकरं स्मृतम् ।। फलानां च तथा दानं कृष्णपक्षे महाफलम्

puṣpāṇāṃ ca site pakṣe dānaṃ lakṣmīkaraṃ smṛtam || phalānāṃ ca tathā dānaṃ kṛṣṇapakṣe mahāphalam

16

लवणाज्यगुडोपेतमपूपं सूर्यवासरे ।। सहिरण्यं नरो दत्त्वा न रोगैस्त्वभिभूयते

lavaṇājyaguḍopetamapūpaṃ sūryavāsare || sahiraṇyaṃ naro dattvā na rogaistvabhibhūyate

17

एवंविधं चेन्दुदिने ददत्सौभाग्यमाप्नुयात् ।। काष्ठदानं भौमदिने शत्रुनाशमवाप्नुयात्

evaṃvidhaṃ cendudine dadatsaubhāgyamāpnuyāt || kāṣṭhadānaṃ bhaumadine śatrunāśamavāpnuyāt

16

बोधे क्रीडनकानाञ्च दानं बालेषु शस्यते ।। जीवाह्नि वस्त्रदानेन परां पुष्टिं समश्नुते

bodhe krīḍanakānāñca dānaṃ bāleṣu śasyate || jīvāhni vastradānena parāṃ puṣṭiṃ samaśnute

19

सर्वत्र रतिमाप्नोति शुक्रे दत्त्वा रतिस्त्रियम् ।। अभ्यङ्गं सौरदिवसे दत्त्वा जीवितमाप्नुयात्

sarvatra ratimāpnoti śukre dattvā ratistriyam || abhyaṅgaṃ sauradivase dattvā jīvitamāpnuyāt

3.317.20

कृत्तिकासु सुवर्णस्य दानं बहुफलं स्मृतम् ।। रक्तवस्त्रस्य रोहिण्यां सौम्यभे लवणस्य च

kṛttikāsu suvarṇasya dānaṃ bahuphalaṃ smṛtam || raktavastrasya rohiṇyāṃ saumyabhe lavaṇasya ca

21

कृसरस्य तथार्द्रायां चादित्ये रजतस्य च ।। घृतस्य च तथा पुष्ये गन्धानामथ सर्पभे

kṛsarasya tathārdrāyāṃ cāditye rajatasya ca || ghṛtasya ca tathā puṣye gandhānāmatha sarpabhe

22

तिलानाञ्च मघायोगे प्रियङ्गोर्भगदैवते ।। आर्यम्णे चाप्यपूपानां सावित्रे पायसस्य च

tilānāñca maghāyoge priyaṅgorbhagadaivate || āryamṇe cāpyapūpānāṃ sāvitre pāyasasya ca

23

चित्रायां चित्रवस्त्राणां सक्तूनां वायुदैवते ।। ऐन्द्राग्ने चैव लोहानां मैत्रे माल्यफलस्य च

citrāyāṃ citravastrāṇāṃ saktūnāṃ vāyudaivate || aindrāgne caiva lohānāṃ maitre mālyaphalasya ca

24

छत्रस्य च तथा शाके मूले मूलफलस्य च ।। हिमस्य मधुयुक्तस्य दानमाप्ये महाफलम्

chatrasya ca tathā śāke mūle mūlaphalasya ca || himasya madhuyuktasya dānamāpye mahāphalam

25

विश्वेश्वरेन्नदानस्य श्रवणे वसनस्य च ।। धान्यस्य वासवे विप्रा वारुणे चौषधस्य च

viśveśvarennadānasya śravaṇe vasanasya ca || dhānyasya vāsave viprā vāruṇe cauṣadhasya ca

26

अजपादे च बीजानां सस्यानां तदनन्तरे ।। गोरसानां तथा पौष्णे स्नानानामथ चाश्विने

ajapāde ca bījānāṃ sasyānāṃ tadanantare || gorasānāṃ tathā pauṣṇe snānānāmatha cāśvine

27

तिलानाञ्च तथा दानं भरणीषु महाफलम् ।। प्रतिपद्यथ पुष्पाणां द्वितीयायां घृतस्य च

tilānāñca tathā dānaṃ bharaṇīṣu mahāphalam || pratipadyatha puṣpāṇāṃ dvitīyāyāṃ ghṛtasya ca

28

तृतीयायां तु वस्त्राणां चतुर्थ्यां कनकस्य तु ।। पञ्चम्यान्तु फलानां वै षष्ठ्यां स्नानस्य मानदाः

tṛtīyāyāṃ tu vastrāṇāṃ caturthyāṃ kanakasya tu || pañcamyāntu phalānāṃ vai ṣaṣṭhyāṃ snānasya mānadāḥ

29

सप्तम्यां चाप्यपूपानामष्टम्याञ्च गुडस्य च ।। कुल्माषस्य नवम्यान्तु दशम्यां रजतस्य च

saptamyāṃ cāpyapūpānāmaṣṭamyāñca guḍasya ca || kulmāṣasya navamyāntu daśamyāṃ rajatasya ca

3.317.30

एकादश्यां सुवर्णस्य द्वादश्यां वसनस्य च ।। त्रयोदश्यां सुगन्धानां सितायास्तदनन्तरम्

ekādaśyāṃ suvarṇasya dvādaśyāṃ vasanasya ca || trayodaśyāṃ sugandhānāṃ sitāyāstadanantaram

31

दानञ्च परमान्नस्य पञ्चदश्यां महाफलम् ।। वैशाखशुक्लपक्षे तु तृतीयायां द्विजोत्तमाः

dānañca paramānnasya pañcadaśyāṃ mahāphalam || vaiśākhaśuklapakṣe tu tṛtīyāyāṃ dvijottamāḥ

32

यद्ददाति नरश्रेष्ठास्तत्तदक्षय्यमश्नुते ।। विशेषेण तथा दानमक्षतानां महाफलम्

yaddadāti naraśreṣṭhāstattadakṣayyamaśnute || viśeṣeṇa tathā dānamakṣatānāṃ mahāphalam

33

माघे श्रवणसंयुक्ता युक्ता स्याद्द्वादशी यदा ।। तिलदानं महत्पुण्यं विनापि श्रवणेन तु

māghe śravaṇasaṃyuktā yuktā syāddvādaśī yadā || tiladānaṃ mahatpuṇyaṃ vināpi śravaṇena tu

34

मासि भाद्रपदे शुक्ले नवम्यां द्विजपुङ्गवाः ।। गोधूमभक्तां सगुडां दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात्

māsi bhādrapade śukle navamyāṃ dvijapuṅgavāḥ || godhūmabhaktāṃ saguḍāṃ dattvā puṇyamavāpnuyāt

35

एतानि दानानि च कालयोगे प्रोक्तानि पुण्यानि मया द्विजेन्द्राः ।। देयानि सर्वाणि विनापि योगाद्योगेन पुण्यं त्वधिकं निरुक्तम्

etāni dānāni ca kālayoge proktāni puṇyāni mayā dvijendrāḥ || deyāni sarvāṇi vināpi yogādyogena puṇyaṃ tvadhikaṃ niruktam

317

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु कालयोगे दानविधिवर्णनो नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kālayoge dānavidhivarṇano nāma saptadaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। व्रतं नक्षत्रसत्राख्यं सदानं कथयस्व नः ।। सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ प्रत्यक्षामलदर्शन

ṛṣaya ūcuḥ || vrataṃ nakṣatrasatrākhyaṃ sadānaṃ kathayasva naḥ || sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha pratyakṣāmaladarśana

2

हंस उवाच ।। कृत्तिकासु महाभागाः पायसेन स सर्पिषा ।। संतर्प्य ब्राह्मणान्साधूँल्लोकान्प्राप्नोत्यनुत्तमान्

haṃsa uvāca || kṛttikāsu mahābhāgāḥ pāyasena sa sarpiṣā || saṃtarpya brāhmaṇānsādhūm̐llokānprāpnotyanuttamān

3

रोहिण्यां प्रथितैर्मासैर्माषैरन्नेन सर्पिषा ।। पयोनुपानं दातव्यं चानृणार्थं द्विजातये

rohiṇyāṃ prathitairmāsairmāṣairannena sarpiṣā || payonupānaṃ dātavyaṃ cānṛṇārthaṃ dvijātaye

4

दोग्ध्रीं दत्त्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते ।। गच्छेत मानुषाँल्लोकान्स्वर्गवासमनुत्तमम्

dogdhrīṃ dattvā savatsāṃ tu nakṣatre somadaivate || gaccheta mānuṣām̐llokānsvargavāsamanuttamam

5

आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तैलमिश्रमुपोषितः ।। नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांस्तु पर्वतान्

ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiśramupoṣitaḥ || narastarati durgāṇi kṣuradhārāṃstu parvatān

6

पूपान्पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नञ्च शोभनम् ।। यशस्वी रूपसंपन्नो बह्वन्नो जायते कुले

pūpānpunarvasau dattvā tathaivānnañca śobhanam || yaśasvī rūpasaṃpanno bahvanno jāyate kule

7

पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं वाकृतमेव च ।। अनालोकेषु लोकेषु सोमवत्स विराजते

puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ vākṛtameva ca || anālokeṣu lokeṣu somavatsa virājate

8

अश्लेषासु च यो रूप्यं वृषभं वा प्रयच्छति ।। स सर्वभयनिर्मुक्तः शुभं चाप्यधिगच्छति

aśleṣāsu ca yo rūpyaṃ vṛṣabhaṃ vā prayacchati || sa sarvabhayanirmuktaḥ śubhaṃ cāpyadhigacchati

9

मघासु तिलपूर्णानि वर्णमानानि मानवः ।। प्रदाय पुत्रपशुमानिह प्रेत्य च मोदते

maghāsu tilapūrṇāni varṇamānāni mānavaḥ || pradāya putrapaśumāniha pretya ca modate

3.318.10

फाल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्मणानामुपोषितः ।। भक्ष्यं फाणितसंयुक्तं दत्त्वा सौभाग्यमृच्छति

phālgunīpūrvasamaye brāhmaṇānāmupoṣitaḥ || bhakṣyaṃ phāṇitasaṃyuktaṃ dattvā saubhāgyamṛcchati

11

घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत्षाष्टिकौदनम् ।। उत्तराविषये दत्त्वा स्वगर्लोके महीयते

ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivatṣāṣṭikaudanam || uttarāviṣaye dattvā svagarloke mahīyate

12

यद्यत्प्रदीयते दानं चोत्तराविषये नरैः ।। महाफलमतीतञ्च भवतीति विनिश्चयः

yadyatpradīyate dānaṃ cottarāviṣaye naraiḥ || mahāphalamatītañca bhavatīti viniścayaḥ

13

हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तमुपोषितः ।। नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान्

haste hastirathaṃ dattvā caturyuktamupoṣitaḥ || narastarati durgāṇi kṣuradhārāṃśca parvatān

14

चित्रायां वृषभं दत्त्वा पुण्यगन्धांश्च मानवः ।। चरत्यप्सरसां लोके रमते नन्दने वने

citrāyāṃ vṛṣabhaṃ dattvā puṇyagandhāṃśca mānavaḥ || caratyapsarasāṃ loke ramate nandane vane

15

स्वातीष्वथ धनं दत्त्वा यदिष्टतममात्मनः ।। प्राप्नोति लोकान्स शुभानिहैव च महद्यशः

svātīṣvatha dhanaṃ dattvā yadiṣṭatamamātmanaḥ || prāpnoti lokānsa śubhānihaiva ca mahadyaśaḥ

16

विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम् ।। सप्रासङ्गं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंमितम्

viśākhāyāmanaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadām || saprāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sadhānyaṃ vastrasaṃmitam

17

पितॄंश्च देवान्प्रीणाति प्राप्य चानन्त्यमश्नुते ।। न च दुर्गाण्यवाप्नोति स्वगर्लोकं च गच्छति

pitṝṃśca devānprīṇāti prāpya cānantyamaśnute || na ca durgāṇyavāpnoti svagarlokaṃ ca gacchati

16

दत्त्वा यथोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिष्टां स विन्दति ।। नरकादींश्च स क्लेशान्न प्राप्नोतीति निश्चयः

dattvā yathoktaṃ viprebhyo vṛttimiṣṭāṃ sa vindati || narakādīṃśca sa kleśānna prāpnotīti niścayaḥ

19

अनुराधासु प्रावारं वस्त्रान्तरमुपोषितः ।। दत्त्वा युगशतं चापि नरः स्वर्गे महीयते

anurādhāsu prāvāraṃ vastrāntaramupoṣitaḥ || dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ svarge mahīyate

3.318.20

कालशाकं तु विप्रेभ्यो दत्त्वा मर्त्यः समूलकम् ।। ज्येष्ठायामृद्धिमिष्टाञ्च गतिमिष्टाञ्च गच्छति

kālaśākaṃ tu viprebhyo dattvā martyaḥ samūlakam || jyeṣṭhāyāmṛddhimiṣṭāñca gatimiṣṭāñca gacchati

21

मूले मूलफलं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः समाहितः।। स पितॄन्प्रीणयत्येव गतिमिष्टाञ्च गच्छति

mūle mūlaphalaṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ|| sa pitṝnprīṇayatyeva gatimiṣṭāñca gacchati

22

अथ पूर्वास्वाषाढासु दधिपात्राण्युपोषितः ।। कुले वृत्तोपसम्पन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे

atha pūrvāsvāṣāḍhāsu dadhipātrāṇyupoṣitaḥ || kule vṛttopasampanne brāhmaṇe vedapārage

23

प्रदाय जायते प्रेत्य कुले स बहुगोकुले ।। उदकुम्भं ससर्पिष्कं प्रभूतं मधुफाणितम्

pradāya jāyate pretya kule sa bahugokule || udakumbhaṃ sasarpiṣkaṃ prabhūtaṃ madhuphāṇitam

24

दत्त्वोत्तरास्वाषाढासु सर्वाँल्लोकान्समश्नुते ।। दुग्धे त्वभिजिते योगे दत्त्वा मधुघृताप्लुतम्

dattvottarāsvāṣāḍhāsu sarvām̐llokānsamaśnute || dugdhe tvabhijite yoge dattvā madhughṛtāplutam

25

वर्म नित्यं मनीषिभ्यः स्वर्गलोके महीयते ।। श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव च

varma nityaṃ manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate || śravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritameva ca

26

श्वेतेन याति यानेन स्वर्गलोकानसंवृतान् ।। गोप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः

śvetena yāti yānena svargalokānasaṃvṛtān || goprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ

27

वस्त्ररश्मिनवं सद्यः प्रेत्य राज्यं प्रपद्यते ।। गन्धाञ्छतभिषग्योगे दत्त्वा सागुरुचन्दनान्

vastraraśminavaṃ sadyaḥ pretya rājyaṃ prapadyate || gandhāñchatabhiṣagyoge dattvā sāgurucandanān

28

प्राप्नोत्यप्सरसः लोकान्प्रेत्य गन्धांश्च शाश्वतान् ।। पूर्वाभाद्रपदायोगे राजमाषान्प्रदाय च

prāpnotyapsarasaḥ lokānpretya gandhāṃśca śāśvatān || pūrvābhādrapadāyoge rājamāṣānpradāya ca

29

सर्वभक्ष्यफलोपेतं स वै प्रेत्य सुखी भवेत् ।। औरभ्रं तूत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति

sarvabhakṣyaphalopetaṃ sa vai pretya sukhī bhavet || aurabhraṃ tūttarāyoge yastu māṃsaṃ prayacchati

3.318.30

स पितॄन्प्रीणयत्येव प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ।। कांस्योपदोहनां धेनुं रेवत्यां यः प्रयच्छति

sa pitṝnprīṇayatyeva pretya cānantyamaśnute || kāṃsyopadohanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ prayacchati

31

स प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठते ।। रथमश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरोत्तमः

sa pretya kāmānādāya dātāramupatiṣṭhate || rathamaśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ narottamaḥ

32

हस्त्यश्वरथसम्पन्नं वर्चस्वी जायते कुले ।। भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदाय वै ।। गाः सुप्रसूताश्चाप्नोति नरः प्रेत्य यशस्तथा

hastyaśvarathasampannaṃ varcasvī jāyate kule || bharaṇīṣu dvijātibhyastiladhenuṃ pradāya vai || gāḥ suprasūtāścāpnoti naraḥ pretya yaśastathā

33

नक्षत्रसत्त्रं कथितं मयैतद्यथेष्टलोकाभिगमाय पुंसाम् ।। कृत्वा सकृन्नाकगतस्तु कल्पमास्ते मुखं देवपतिर्यथासौ

nakṣatrasattraṃ kathitaṃ mayaitadyatheṣṭalokābhigamāya puṃsām || kṛtvā sakṛnnākagatastu kalpamāste mukhaṃ devapatiryathāsau

318

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु नक्षत्रसत्रविधानं नामाष्टादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu nakṣatrasatravidhānaṃ nāmāṣṭādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। भूय एव त्वमाचक्ष्व दानानां कालयोगतः ।। फलं द्विजवरास्माकं प्रत्यक्षामलदर्शन

ṛṣaya ūcuḥ || bhūya eva tvamācakṣva dānānāṃ kālayogataḥ || phalaṃ dvijavarāsmākaṃ pratyakṣāmaladarśana

2

हंस उवाच ।। ।। संप्राप्य चैत्रमासस्य शुक्लां पञ्चदशीं नरः ।। चित्रं वस्त्रयुगं दत्त्वा सोपवासो द्विजातये

haṃsa uvāca || || saṃprāpya caitramāsasya śuklāṃ pañcadaśīṃ naraḥ || citraṃ vastrayugaṃ dattvā sopavāso dvijātaye

3

ब्राह्मणांश्चापरं विप्राः सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। वैशाख्यां पौर्णमास्यान्तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा

brāhmaṇāṃścāparaṃ viprāḥ saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt || vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāntu brāhmaṇānsapta pañca vā

4

क्षौद्रयुक्तैस्तिलैः कृष्णैर्वाचयेद्यदि वेतरैः ।। प्रीयतां धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्त्तते

kṣaudrayuktaistilaiḥ kṛṣṇairvācayedyadi vetaraiḥ || prīyatāṃ dharmarājeti yadvā manasi varttate

5

यावज्जीवकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते ।। तस्मिन्नेव तथा काले सखुरं कृष्णमार्गणम्

yāvajjīvakṛtātpāpāttatkṣaṇādeva mucyate || tasminneva tathā kāle sakhuraṃ kṛṣṇamārgaṇam

6

तिलैः प्रच्छाद्य वासोभिः सर्वरत्नैरलंकृतम् ।। तपस्यन्ते च दातव्यो मही सवनकानना

tilaiḥ pracchādya vāsobhiḥ sarvaratnairalaṃkṛtam || tapasyante ca dātavyo mahī savanakānanā

7

कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यमधुसर्पिषा ।। ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम्

kṛṣṇājine tilānkṛtvā hiraṇyamadhusarpiṣā || dadāti yastu viprāya sarvaṃ tarati duṣkṛtam

8

सोपवासस्तथा ज्येष्ठे पूर्णे तु शशलक्ष्मणे ।। उपानहौ तथा च्छत्रं दत्त्वात्यन्तसुखी भवेत्

sopavāsastathā jyeṣṭhe pūrṇe tu śaśalakṣmaṇe || upānahau tathā cchatraṃ dattvātyantasukhī bhavet

9

आषाढ्यामन्नदानस्य प्राप्नोत्यन्नं नरो बहु ।। जलधेनुप्रदानेन श्रावण्यां स्वर्गमाप्नुयात्

āṣāḍhyāmannadānasya prāpnotyannaṃ naro bahu || jaladhenupradānena śrāvaṇyāṃ svargamāpnuyāt

3.319.10

गोदानं प्रोष्ठपादे तु पौर्णमास्यां महाफलम् ।। आश्वयुज्यं कांस्यपात्रां घृतपूर्णं द्विजातये

godānaṃ proṣṭhapāde tu paurṇamāsyāṃ mahāphalam || āśvayujyaṃ kāṃsyapātrāṃ ghṛtapūrṇaṃ dvijātaye

11

सुवर्णञ्च तथा दत्त्वा दीप्तिमांस्त्वभिजायते ।। कार्तिक्यां चन्द्रवर्णाभमन्यवर्णमथापि वा

suvarṇañca tathā dattvā dīptimāṃstvabhijāyate || kārtikyāṃ candravarṇābhamanyavarṇamathāpi vā

52

रत्नैर्गन्धैस्तथा धान्यैर्बीजैर्वस्त्रैस्तथैव च ।। कृत्वा युक्तमथोक्षाणं दत्त्वा दीपान्समन्त्रतः

ratnairgandhaistathā dhānyairbījairvastraistathaiva ca || kṛtvā yuktamathokṣāṇaṃ dattvā dīpānsamantrataḥ

13

चन्द्रोदये नरो दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। कान्तारे यममार्गे तु तेनासौ व्रजते सुखम्

candrodaye naro dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate || kāntāre yamamārge tu tenāsau vrajate sukham

14

सर्वाणि चास्य भोगानि तत्र चासौ प्रयच्छति ।। मार्गशीर्षे तथा मासे पूर्णे शिशिरदीधितौ

sarvāṇi cāsya bhogāni tatra cāsau prayacchati || mārgaśīrṣe tathā māse pūrṇe śiśiradīdhitau

15

महारजतयुक्तेन वाससा द्विज पुङ्गवान् ।। आच्छाद्य कांस्यपात्रस्थं प्रस्थं कृत्वा समाहितः

mahārajatayuktena vāsasā dvija puṅgavān || ācchādya kāṃsyapātrasthaṃ prasthaṃ kṛtvā samāhitaḥ

16

लवणस्य तु मुख्यस्य चूर्णितस्य द्विजोत्तमाः ।। दत्त्वा सुवर्णनाभन्तु तस्मिन्नेव द्विजातये

lavaṇasya tu mukhyasya cūrṇitasya dvijottamāḥ || dattvā suvarṇanābhantu tasminneva dvijātaye

17

सौभाग्यरूपलावण्ययुक्तो भवति मानवः ।। गौरसर्षपकल्केन पौष्यामुत्साहितो नरः

saubhāgyarūpalāvaṇyayukto bhavati mānavaḥ || gaurasarṣapakalkena pauṣyāmutsāhito naraḥ

18

गव्यस्याज्यस्य कुम्भेन सोभिषिक्तस्त्वनन्तरम् ।। विरूक्षितस्तथा स्नातः सर्वबीजौषधीजलैः

gavyasyājyasya kumbhena sobhiṣiktastvanantaram || virūkṣitastathā snātaḥ sarvabījauṣadhījalaiḥ

19

गन्धरत्नफलोपेतैर्घृतेन तदनन्तरम् ।। स सुवर्णं मुखं दृष्ट्वा तत्प्रदद्याद्द्विजातये

gandharatnaphalopetairghṛtena tadanantaram || sa suvarṇaṃ mukhaṃ dṛṣṭvā tatpradadyāddvijātaye

3.319.20

घृतेन स्नपितं विष्णुं शक्त्या सम्पूजयेत्ततः ।। घृतञ्च जुहुयाद्वह्नौ घृतं दद्याद्द्विजातये

ghṛtena snapitaṃ viṣṇuṃ śaktyā sampūjayettataḥ || ghṛtañca juhuyādvahnau ghṛtaṃ dadyāddvijātaye

21

कर्त्रे वस्त्रयुगं दद्यात्सोपवासः समाहितः ।। कर्मणानेन धर्मज्ञाः पुष्टिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

kartre vastrayugaṃ dadyātsopavāsaḥ samāhitaḥ || karmaṇānena dharmajñāḥ puṣṭimāpnotyanuttamām

22

माघ्यां कृत्वा तिलैः श्राद्धं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा फाल्गुन्यां ब्राह्मणस्य तु

māghyāṃ kṛtvā tilaiḥ śrāddhaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || svāstīrṇaṃ śayanaṃ dattvā phālgunyāṃ brāhmaṇasya tu

23

रूपद्रविणसंयुक्तां भार्यां पक्षवतीं तथा ।। नरः प्राप्नोति धर्मज्ञः पुष्टिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

rūpadraviṇasaṃyuktāṃ bhāryāṃ pakṣavatīṃ tathā || naraḥ prāpnoti dharmajñaḥ puṣṭimāpnotyanuttamām

24

तथा नार्यपि भर्तारं नात्र कार्या विचारणा ।। पौर्णमासीषु चैतासु मासर्क्षसहितासु च

tathā nāryapi bhartāraṃ nātra kāryā vicāraṇā || paurṇamāsīṣu caitāsu māsarkṣasahitāsu ca

25

एतेषामेव दानानां फलं दशगुणं भवेत् ।। महत्पूर्वासु चैतासु फलमक्षय्यमश्नुते

eteṣāmeva dānānāṃ phalaṃ daśaguṇaṃ bhavet || mahatpūrvāsu caitāsu phalamakṣayyamaśnute

26

द्वादश्यां चैत्रशुक्लस्य चित्रवस्त्रप्रदो नरः ।। अक्षयं फलमाप्नोति नाकलोके च गच्छति

dvādaśyāṃ caitraśuklasya citravastraprado naraḥ || akṣayaṃ phalamāpnoti nākaloke ca gacchati

27

वैशाखमासे द्वादश्यां रुक्मदानात्तथैव च ।। छत्रोपानहयोर्दानाज्ज्येष्ठे मासि द्विजोत्तमाः

vaiśākhamāse dvādaśyāṃ rukmadānāttathaiva ca || chatropānahayordānājjyeṣṭhe māsi dvijottamāḥ

28

स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा प्रीणयेद्भोगिशायिनम् ।। आषाढ शुक्लद्वादश्यां श्वेतद्वीपे महीयते

svāstīrṇaṃ śayanaṃ dattvā prīṇayedbhogiśāyinam || āṣāḍha śukladvādaśyāṃ śvetadvīpe mahīyate

29

श्रावणे वस्त्रदानेन विष्णुलोके महीयते ।। गोदः प्रयाति गोलोकं मासि भाद्रपदे द्विजाः

śrāvaṇe vastradānena viṣṇuloke mahīyate || godaḥ prayāti golokaṃ māsi bhādrapade dvijāḥ

3.319.30

प्रीणयेदश्वशिरसश्चाश्वं दत्त्वा तथाश्विने ।। विष्णुलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

prīṇayedaśvaśirasaścāśvaṃ dattvā tathāśvine || viṣṇulokamavāpnoti kulamuddharati svakam

31

सरोमवस्त्रदानेन कार्तिके दिवमाप्नुयात ।।। प्रदानं लवणानान्तु मार्गशीर्षे महत्फलम्

saromavastradānena kārtike divamāpnuyāta ||| pradānaṃ lavaṇānāntu mārgaśīrṣe mahatphalam

32

धान्यानाञ्च तथा पौषे दारुणं चाप्यनन्तरे ।। फाल्गुने सर्वगन्धानां नात्र कार्या विचारणा

dhānyānāñca tathā pauṣe dāruṇaṃ cāpyanantare || phālgune sarvagandhānāṃ nātra kāryā vicāraṇā

33

भाग्यर्क्षसंयुता चैत्री द्वादशी स्यान्महाफला ।। हस्तयुक्ताथ वैशाखी ज्येष्ठे तु स्वातिना तथा

bhāgyarkṣasaṃyutā caitrī dvādaśī syānmahāphalā || hastayuktātha vaiśākhī jyeṣṭhe tu svātinā tathā

34

ज्येष्ठायाञ्च तथाषाढे मूलोपेता च वैष्णवे ।। तथा भाद्रपदे मासि श्रवणेन तु संयुता

jyeṣṭhāyāñca tathāṣāḍhe mūlopetā ca vaiṣṇave || tathā bhādrapade māsi śravaṇena tu saṃyutā

35

आश्विने द्वादशी पुण्या भवत्याजर्क्षसंयुता ।। कार्तिके रेवतीयुक्ता सौम्ये कृत्तिकया तथा

āśvine dvādaśī puṇyā bhavatyājarkṣasaṃyutā || kārtike revatīyuktā saumye kṛttikayā tathā

36

पौषे मृगशिरोपेता माघे चादित्यसंयुता ।। फाल्गुने पुष्यसहिता द्वादशी पावना परा

pauṣe mṛgaśiropetā māghe cādityasaṃyutā || phālgune puṣyasahitā dvādaśī pāvanā parā

37

नक्षत्रयुक्तास्वेतासु तथा दानमुपोषितः ।। सर्वकामफलं ज्ञेयमनन्तं द्विजसत्तमाः

nakṣatrayuktāsvetāsu tathā dānamupoṣitaḥ || sarvakāmaphalaṃ jñeyamanantaṃ dvijasattamāḥ

38

मेषसंक्रमणे भानोर्मेषदानं महाफलम् ।। वृषसंक्रमणे दानं गवां प्रोक्तं तथैव च

meṣasaṃkramaṇe bhānormeṣadānaṃ mahāphalam || vṛṣasaṃkramaṇe dānaṃ gavāṃ proktaṃ tathaiva ca

39

शयनासनदानञ्च मिथुनोपगते रवौ ।। कर्कप्रवेशे सक्तूनां सितया च तथैव च

śayanāsanadānañca mithunopagate ravau || karkapraveśe saktūnāṃ sitayā ca tathaiva ca

3.319.40

गुडफाणितखण्डानां सितायाश्च तथा द्विजाः ।। लवणाज्यफलानाञ्च तथा हरितकस्य च

guḍaphāṇitakhaṇḍānāṃ sitāyāśca tathā dvijāḥ || lavaṇājyaphalānāñca tathā haritakasya ca

41

तथा चैवोदकुंभानां दानं ज्ञेयं महाफलम् ।। सिंहप्रवेशे पात्राणां तैजसानां तथैव च

tathā caivodakuṃbhānāṃ dānaṃ jñeyaṃ mahāphalam || siṃhapraveśe pātrāṇāṃ taijasānāṃ tathaiva ca

42

कन्याप्रवेशे वस्त्राणां सुरभीणां तथैव च ।। तुलाप्रवेशे धान्यानां बीजानामपि चोत्तमे

kanyāpraveśe vastrāṇāṃ surabhīṇāṃ tathaiva ca || tulāpraveśe dhānyānāṃ bījānāmapi cottame

43

कीटप्रवेशे वस्त्राणां वेश्मनां दानमेव च ।। धन्विप्रवेशे वस्त्राणां यानानाञ्च महाफलम्

kīṭapraveśe vastrāṇāṃ veśmanāṃ dānameva ca || dhanvipraveśe vastrāṇāṃ yānānāñca mahāphalam

44

मृगप्रवेशे दारूणां दानमग्नेस्तथैव च ।। कुम्भप्रवेशे दानं तु गवामर्थे तृणस्य तु ।। मीनप्रवेशे स्थानानां माल्यानामपि चोत्तमम्

mṛgapraveśe dārūṇāṃ dānamagnestathaiva ca || kumbhapraveśe dānaṃ tu gavāmarthe tṛṇasya tu || mīnapraveśe sthānānāṃ mālyānāmapi cottamam

45

दानान्यथैतानि मया द्विजेन्द्रा. प्रोक्तानि काले तु नरश्च दत्त्वा ।। प्राप्नोति कामान्मनसा त्वभीष्टांस्तस्मात्प्रशंसन्ति महाप्रदानम्

dānānyathaitāni mayā dvijendrā. proktāni kāle tu naraśca dattvā || prāpnoti kāmānmanasā tvabhīṣṭāṃstasmātpraśaṃsanti mahāpradānam

319

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु द्वादशपौर्णमासीदानफलनिरूपणं नामैकोनविंशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dvādaśapaurṇamāsīdānaphalanirūpaṇaṃ nāmaikonaviṃśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। पुण्ययज्ञक्रियाः प्रोक्ता ये नरा धनसंयुताः ।। तथा मध्यमवृत्तानां दानानि विविधानि च

ṛṣaya ūcuḥ || puṇyayajñakriyāḥ proktā ye narā dhanasaṃyutāḥ || tathā madhyamavṛttānāṃ dānāni vividhāni ca

2

कथितान्यल्पवृत्तानां दानानि विविधानि च ।। ये नरा वित्तरहितास्तेषां धर्मक्रियां वद

kathitānyalpavṛttānāṃ dānāni vividhāni ca || ye narā vittarahitāsteṣāṃ dharmakriyāṃ vada

3

हंस उवाच ।। उपवासक्रिया तेषां परमं धर्मकारणम् ।। वित्तान्वितानाञ्च तथा प्रशस्ता सा महाफला

haṃsa uvāca || upavāsakriyā teṣāṃ paramaṃ dharmakāraṇam || vittānvitānāñca tathā praśastā sā mahāphalā

4

सायं प्रातस्तु भुञ्जानो नान्तरातूदकम्पिबन् ।। षड्भिर्वर्षैर्नरो लोकं प्राप्नोति मनसेप्सितम्

sāyaṃ prātastu bhuñjāno nāntarātūdakampiban || ṣaḍbhirvarṣairnaro lokaṃ prāpnoti manasepsitam

5

शुभानामुत्तमं चैतद्धन्यं नित्यकृतं भवेत् ।। यथेष्टलोकदं पुण्यं मानुष्येपि महाफलम्

śubhānāmuttamaṃ caitaddhanyaṃ nityakṛtaṃ bhavet || yatheṣṭalokadaṃ puṇyaṃ mānuṣyepi mahāphalam

6

उपवासं नरः कुर्वन्मासिमासि द्विजोत्तमाः ।। उषित्वा सुचिरं लोके मानुष्ये जायते यदा

upavāsaṃ naraḥ kurvanmāsimāsi dvijottamāḥ || uṣitvā suciraṃ loke mānuṣye jāyate yadā

7

तदा भवति दीर्घायुर्धनवान्रूपसंयुतः ।। पक्षेपक्षे तथा कुर्वन्द्विगुणं फलमश्नुते

tadā bhavati dīrghāyurdhanavānrūpasaṃyutaḥ || pakṣepakṣe tathā kurvandviguṇaṃ phalamaśnute

8

मासेमासे त्रिरात्रन्तु यः कुर्यान्मानवोत्तमः ।। गाणपत्यमवाप्नोति स्वर्गलोकपरिच्युतः

māsemāse trirātrantu yaḥ kuryānmānavottamaḥ || gāṇapatyamavāpnoti svargalokaparicyutaḥ

9

पक्षेपक्षे त्रिरात्रन्तु कृत्वा भवति पार्थिवः ।। स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टः सुचिरेण महाबलः

pakṣepakṣe trirātrantu kṛtvā bhavati pārthivaḥ || svargalokātparibhraṣṭaḥ sucireṇa mahābalaḥ

3.320.10

द्विजस्त्रिरात्रं कुर्वीत न तु शूद्रः कथञ्चन ।। षष्ठकालाशनं तस्य तपः परमिहोच्यते

dvijastrirātraṃ kurvīta na tu śūdraḥ kathañcana || ṣaṣṭhakālāśanaṃ tasya tapaḥ paramihocyate

11

शूद्रस्त्रिरात्रं कुरुते विषये यस्य भूपतेः ।। तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः

śūdrastrirātraṃ kurute viṣaye yasya bhūpateḥ || tasya sīdati tadrāṣṭraṃ vyādhidurbhikṣataskaraiḥ

12

तपः कुर्वीत शूद्रस्तु चैकद्विदिवसान्तरम् ।। यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठास्तेन कामानुपाश्नुते

tapaḥ kurvīta śūdrastu caikadvidivasāntaram || yathāśakti dvijaśreṣṭhāstena kāmānupāśnute

13

अतः परन्तु वर्णानां मासेमासे द्विजोत्तमाः ।। एक कालाशनानान्तु शृणुध्वं फलमुत्तमम्

ataḥ parantu varṇānāṃ māsemāse dvijottamāḥ || eka kālāśanānāntu śṛṇudhvaṃ phalamuttamam

14

चैत्रन्तु नियतो मासं चैकभक्तेन यः क्षिपेत् ।। सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

caitrantu niyato māsaṃ caikabhaktena yaḥ kṣipet || suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate

15

निरस्येदेकभक्तेन वैशाखं यो द्विजोत्तमः ।। नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्

nirasyedekabhaktena vaiśākhaṃ yo dvijottamaḥ || naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet

16

ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन वर्तयेत् ।। ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमांस्त्री वाभिजायते

jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsamekabhaktena vartayet || aiśvaryamatulaṃ śreṣṭhaṃ pumāṃstrī vābhijāyate

17

आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः ।। बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते

āṣāḍhamekabhaktena sthitvā māsamatandritaḥ || bahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate

18

श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।। यत्र तत्राभिषेकेन युज्यते ज्ञातिवर्धनः

śrāvaṇaṃ niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣipet || yatra tatrābhiṣekena yujyate jñātivardhanaḥ

19

प्रोष्ठपादन्तु यो मासं यः कुर्यादेकभोजनम् ।। धनाढ्यः स्फीतमतुलं चैश्वर्यं प्रतिपद्यते

proṣṭhapādantu yo māsaṃ yaḥ kuryādekabhojanam || dhanāḍhyaḥ sphītamatulaṃ caiśvaryaṃ pratipadyate

3.320.20

तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।। मेधावी वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते

tathaivāśvayujaṃ māsamekabhaktena yaḥ kṣipet || medhāvī vāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate

21

कार्तिकन्तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम ।। शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते

kārtikantu naro māsaṃ yaḥ kuryādekabhojanama || śūraśca bahubhāryaśca kīrtimāṃścaiva jāyate

22

मागर्शीर्षन्तु वै मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।। कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते

māgarśīrṣantu vai māsamekabhaktena yaḥ kṣipet || kṛṣibhāgī bahudhano bahudhānyaśca jāyate

23

पौषमासन्तु विप्रेन्द्रा भक्तेनैकेन यः क्षिपेत्।। सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते

pauṣamāsantu viprendrā bhaktenaikena yaḥ kṣipet|| subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate

24

माघन्तु नियतं मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।। कृषिभागी बहुधनो धान्यवानभिजायते

māghantu niyataṃ māsamekabhaktena yaḥ kṣipet || kṛṣibhāgī bahudhano dhānyavānabhijāyate

25

भगदैवन्तु यो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् ।। श्रीसत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते

bhagadaivantu yo māsamekabhaktena yaḥ kṣipet || śrīsatkule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate

26

स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः ।। यथोक्तफलदाश्चैते वर्षैर्द्वादशभिः स्मृताः

strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ || yathoktaphaladāścaite varṣairdvādaśabhiḥ smṛtāḥ

27

यस्तु संवत्सरं पूर्णं चैकाहारो भवेत्सदा ।। अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caikāhāro bhavetsadā || atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

28

तथा संवत्सरं पूर्णमेकान्तरितभोजनः ।। यज्ञं बहुसुवर्णाख्यं ध्रुवमाप्नोति वै द्विजाः

tathā saṃvatsaraṃ pūrṇamekāntaritabhojanaḥ || yajñaṃ bahusuvarṇākhyaṃ dhruvamāpnoti vai dvijāḥ

29

अब्दमेकं तृतीयेह्नि भुंजानश्च तथा नरः ।। वाजपेयस्य यज्ञस्य कथितं द्विजसत्तमाः

abdamekaṃ tṛtīyehni bhuṃjānaśca tathā naraḥ || vājapeyasya yajñasya kathitaṃ dvijasattamāḥ

3.320.30

एककालं तु भुञ्जानस्त्वब्दमेकं तु पञ्चमे ।। स्वर्गे द्वादशपद्मानि वर्षाणां स च मोदते

ekakālaṃ tu bhuñjānastvabdamekaṃ tu pañcame || svarge dvādaśapadmāni varṣāṇāṃ sa ca modate

31

षष्ठेषष्ठे तथैवाब्दं त्वश्नानः प्रयतो नरः ।। अष्टादशैव पद्मानि वर्षाणां दिवि मोदते

ṣaṣṭheṣaṣṭhe tathaivābdaṃ tvaśnānaḥ prayato naraḥ || aṣṭādaśaiva padmāni varṣāṇāṃ divi modate

32

दिवसे सप्तमे चाब्दं भुञ्जानस्त्वेकभोजनम् ।। षट्त्रिंशत्स तु पद्मानि वर्षाणां दिवि मोदते

divase saptame cābdaṃ bhuñjānastvekabhojanam || ṣaṭtriṃśatsa tu padmāni varṣāṇāṃ divi modate

33

अष्टमे दिवसे चाब्दं भुञ्जानः प्रयतः सदा ।। पद्मानि नाके पञ्चाशद्वर्षाणां दिवि मोदते

aṣṭame divase cābdaṃ bhuñjānaḥ prayataḥ sadā || padmāni nāke pañcāśadvarṣāṇāṃ divi modate

34

यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशमे दशमेऽहनि ।। कल्पमेकं स विप्रेन्द्र देववद्दिवि मोदते

yastu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśame daśame'hani || kalpamekaṃ sa viprendra devavaddivi modate

35

एकादशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राप्नुते हविः ।। शतकल्पद्वयं नाके मोदते देववद्दिवि

ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāpnute haviḥ || śatakalpadvayaṃ nāke modate devavaddivi

36

दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्ते वै प्राश्नुते हविः ।। त्रीणि कल्पान्यसौ नाके भुङ्क्ते देवसुखान्वितः

divase dvādaśe yastu prāpte vai prāśnute haviḥ || trīṇi kalpānyasau nāke bhuṅkte devasukhānvitaḥ

37

त्रयोदशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राप्नुते हविः ।। तस्य कल्पानि चत्वारि गतिर्नाके प्रकीर्तिता

trayodaśe tu divase yaḥ prāpte prāpnute haviḥ || tasya kalpāni catvāri gatirnāke prakīrtitā

38

चतुर्दशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राप्नुते हविः ।। सप्त तस्य तु कल्पानि गतिर्नाके प्रकीर्तिता

caturdaśe tu divase yaḥ prāpte prāpnute haviḥ || sapta tasya tu kalpāni gatirnāke prakīrtitā

39

संवत्सरं तु भुञ्जानो नरः पञ्चदशे हविः ।। नाके वसति धर्मात्मा देशे कल्पान्यसंशयम्

saṃvatsaraṃ tu bhuñjāno naraḥ pañcadaśe haviḥ || nāke vasati dharmātmā deśe kalpānyasaṃśayam

3.320.40

अब्दमेकं तथाऽश्नानः पक्षे दिनयुतेन यः ।। स तु कल्पशतं विप्रा देववद्दिवि मोदते

abdamekaṃ tathā'śnānaḥ pakṣe dinayutena yaḥ || sa tu kalpaśataṃ viprā devavaddivi modate

41

दिने सप्तदशे प्राप्ते यः प्राशेदेकभोजनम् ।। स्वर्गे स मोदते विप्राः पञ्च कल्पशतानि च

dine saptadaśe prāpte yaḥ prāśedekabhojanam || svarge sa modate viprāḥ pañca kalpaśatāni ca

42

अष्टादशे च दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।। नाके कल्पे सहस्रं तु नरः कर्ताभिमोदते

aṣṭādaśe ca divase yaḥ prāśedekabhojanam || nāke kalpe sahasraṃ tu naraḥ kartābhimodate

43

एकोनविंशे दिवसे यो भुंक्ते चैकभोजनम् ।। स तु कल्पसहस्रन्तु सार्धं नाके च मोदते

ekonaviṃśe divase yo bhuṃkte caikabhojanam || sa tu kalpasahasrantu sārdhaṃ nāke ca modate

44

एककालं च भुञ्जानः प्राप्ते विंशतमे दिने ।। कल्पानां तु सहस्रे द्वे नाकस्थः पूज्यते सुरैः

ekakālaṃ ca bhuñjānaḥ prāpte viṃśatame dine || kalpānāṃ tu sahasre dve nākasthaḥ pūjyate suraiḥ

45

एकविंशे तु दिवसे यः कुर्यादेकभोजनम् ।। त्रीणि कल्पसहस्राणि तस्य नाके गतिर्भवेत्

ekaviṃśe tu divase yaḥ kuryādekabhojanam || trīṇi kalpasahasrāṇi tasya nāke gatirbhavet

46

द्वाविंशे दिवसे प्राप्ते यो भुंक्ते चैकभोजनम् ।। चत्वारि स च कल्पानां सहस्रं प्राप्नुयाद्दिवि

dvāviṃśe divase prāpte yo bhuṃkte caikabhojanam || catvāri sa ca kalpānāṃ sahasraṃ prāpnuyāddivi

47

त्रयोविंशे च दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।। पञ्च कल्पसहस्राणि स्वर्गस्थः स तु मोदते

trayoviṃśe ca divase yaḥ prāśedekabhojanam || pañca kalpasahasrāṇi svargasthaḥ sa tu modate

अध्यायाः ३१६-३२० (cont. 2)

48

चतुर्विंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।। सप्त कल्पसहस्राणि नाकस्थः स तु मोदते

caturviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam || sapta kalpasahasrāṇi nākasthaḥ sa tu modate

49

पञ्चविंशत्तमे चाह्नि यः प्राशेदेकभोजनम् ।। दश कल्पसहस्राणि स्वर्गस्थः स तु मोदते

pañcaviṃśattame cāhni yaḥ prāśedekabhojanam || daśa kalpasahasrāṇi svargasthaḥ sa tu modate

3.320.50

षड्विंशे दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।। स तु कल्पसहस्राणि चतुर्विंशः नरो भवेत्

ṣaḍviṃśe divase yastu prāśnīyādekabhojanam || sa tu kalpasahasrāṇi caturviṃśaḥ naro bhavet

51

सप्तविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।। स तु कल्पसहस्राणि नाकस्थोपि च मोदते

saptaviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam || sa tu kalpasahasrāṇi nākasthopi ca modate

52

अष्टाविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।। स तु कल्पसहस्राणि चत्वारिंशत्सु मोदते

aṣṭāviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam || sa tu kalpasahasrāṇi catvāriṃśatsu modate

53

एकोनविंशे दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।। स तु कल्पस्रहस्राणां पञ्चाशन्नाकगो भवेत्

ekonaviṃśe divase yaḥ prāśedekabhojanam || sa tu kalpasrahasrāṇāṃ pañcāśannākago bhavet

54

यस्तु त्रिंशद्दिने प्राप्ते चाश्नीयादेकभोजनम् ।। स तु कल्पसहस्राणां नाकस्थः पूज्यते शतम्

yastu triṃśaddine prāpte cāśnīyādekabhojanam || sa tu kalpasahasrāṇāṃ nākasthaḥ pūjyate śatam

55

मासेमासे गते प्रायः प्राश्नीयादेकभोजनम् ।। पौरुषं स दिनं नाके देववन्मोदते सदा

māsemāse gate prāyaḥ prāśnīyādekabhojanam || pauruṣaṃ sa dinaṃ nāke devavanmodate sadā

56

सर्वे व्रतास्तु कव्याय वर्षमेकं सुखावहाः ।। वर्षे तु फलदाः प्रोक्ता नात्र कार्या विचारणा

sarve vratāstu kavyāya varṣamekaṃ sukhāvahāḥ || varṣe tu phaladāḥ proktā nātra kāryā vicāraṇā

57

स्नानं सर्वेषु कर्तव्यं कार्यो होमस्तथैव च ।। न भोक्तव्यं तथा मासं व्रतस्य फलमश्नुते

snānaṃ sarveṣu kartavyaṃ kāryo homastathaiva ca || na bhoktavyaṃ tathā māsaṃ vratasya phalamaśnute

58

आश्रित्य तीर्थं यदि वापि देवं व्रतान्यथैतानि महाफलानि ।। कार्याणि नैतान्यधिकास्तु मासास्ततः परं नानशनं प्रदिष्टम्

āśritya tīrthaṃ yadi vāpi devaṃ vratānyathaitāni mahāphalāni || kāryāṇi naitānyadhikāstu māsāstataḥ paraṃ nānaśanaṃ pradiṣṭam

320

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासूपवासविधिवर्णनं नाम विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsūpavāsavidhivarṇanaṃ nāma viṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३२१-३२५

1

ऋषय ऊचुः ।। ।। क्व काले कर्मणा केन प्राप्नुवन्ति नरोत्तमाः।। तत्त्वमस्माकमाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदर्हसि

ṛṣaya ūcuḥ || || kva kāle karmaṇā kena prāpnuvanti narottamāḥ|| tattvamasmākamācakṣva tvaṃ hi sarvavidarhasi

2

हंस उवाच ।। ।। ज्येष्ठस्वसारं पितरं मातरं गुरुमेव च ।। नित्यं सम्पूजयेद्भक्त्या याम्यलोके महीयते

haṃsa uvāca || || jyeṣṭhasvasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurumeva ca || nityaṃ sampūjayedbhaktyā yāmyaloke mahīyate

3

भोजनाच्छादनाद्येन त्वतिथिं चैव पूजयेत् ।। राजराजस्य लोकेषु मोदते नात्र संशयः

bhojanācchādanādyena tvatithiṃ caiva pūjayet || rājarājasya lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ

4

मेरोः समीपं गच्छन्वै नित्याध्ययनतत्परः ।। सुदर्शना यत्र च सा जम्बूः ख्याता द्विजातयः

meroḥ samīpaṃ gacchanvai nityādhyayanatatparaḥ || sudarśanā yatra ca sā jambūḥ khyātā dvijātayaḥ

5

नृत्ते गीते च कुशलं नन्दनं यान्ति ते वनम् ।। हिमानि वृत्ता गच्छन्ति तथा चैवोत्तरान्कुरून्

nṛtte gīte ca kuśalaṃ nandanaṃ yānti te vanam || himāni vṛttā gacchanti tathā caivottarānkurūn

6

नित्यं दानपराः सन्तो लोकं गच्छन्ति शाश्वतम् ।। आदित्यलोकं गच्छन्ति तथा ये तपसि स्थिताः

nityaṃ dānaparāḥ santo lokaṃ gacchanti śāśvatam || ādityalokaṃ gacchanti tathā ye tapasi sthitāḥ

7

तीर्थयात्रापरा यान्ति तथा लोकं प्रचेतसः ।। संग्रामे निहता यान्ति शक्रलोकमसंशयम्

tīrthayātrāparā yānti tathā lokaṃ pracetasaḥ || saṃgrāme nihatā yānti śakralokamasaṃśayam

8

प्राजापत्यं तथा यांति सम्यग्वृत्वा महीक्षितः ।। गवां पत्या तथा यांति गोलोकं मानवोत्तमाः

prājāpatyaṃ tathā yāṃti samyagvṛtvā mahīkṣitaḥ || gavāṃ patyā tathā yāṃti golokaṃ mānavottamāḥ

9

यान्ति लोकं च सूर्यस्य नित्यं ये सत्यभाषिणः।। प्रतिग्रहान्निवृत्ताश्च वसूनामपि मानवाः

yānti lokaṃ ca sūryasya nityaṃ ye satyabhāṣiṇaḥ|| pratigrahānnivṛttāśca vasūnāmapi mānavāḥ

3.321.10

वायुलोके महीयन्ते रोगिणां परिचारकाः ।। लोकं गच्छन्त्यथाग्नेयं वह्निशुश्रूषणे रताः

vāyuloke mahīyante rogiṇāṃ paricārakāḥ || lokaṃ gacchantyathāgneyaṃ vahniśuśrūṣaṇe ratāḥ

11

यांति ते नैर्ऋतं लोकं प्रपारक्षणतत्पराः ।। भृगूणामपि लोकेषु मोदन्त्याकाशशायिनः

yāṃti te nairṛtaṃ lokaṃ prapārakṣaṇatatparāḥ || bhṛgūṇāmapi lokeṣu modantyākāśaśāyinaḥ

12

यांति चाङ्गिरसं लोकं व्रतेनानेन मानवाः ।। मरुतां च तथा लोकं यांति यानप्रदा नराः

yāṃti cāṅgirasaṃ lokaṃ vratenānena mānavāḥ || marutāṃ ca tathā lokaṃ yāṃti yānapradā narāḥ

13

नासत्यलोके मोदन्ते तथैवौषधदायिनः ।। रुद्रलोकं प्रपद्यन्ते गोविप्रनरवत्सलाः

nāsatyaloke modante tathaivauṣadhadāyinaḥ || rudralokaṃ prapadyante govipranaravatsalāḥ

14

स्वाचारनिरता यांति वैश्वदेवमसंशयम् ।। आदित्यैः सह मोदंते दयावन्तस्तु ये नराः

svācāraniratā yāṃti vaiśvadevamasaṃśayam || ādityaiḥ saha modaṃte dayāvantastu ye narāḥ

15

ब्रह्मलोकं विष्णुलोकं रुद्रलोकं तथैव च ।। तद्भक्तैरेव लभ्यन्ते नान्यथा द्विजसत्तमाः

brahmalokaṃ viṣṇulokaṃ rudralokaṃ tathaiva ca || tadbhaktaireva labhyante nānyathā dvijasattamāḥ

16

यस्य देवस्य यो भक्तिं सदा वहति मानवः।। सम्पदस्तस्य सालोक्यं यांति नास्त्यत्र संशयः

yasya devasya yo bhaktiṃ sadā vahati mānavaḥ|| sampadastasya sālokyaṃ yāṃti nāstyatra saṃśayaḥ

17

लोकेषु दिव्येषु गतिर्मयोक्ता कर्मानुरूपा पुरुषस्य विप्राः ।। अतः परं किं कथयाम्यहं वै तन्मे गदध्वं तपसि प्रधानाः

lokeṣu divyeṣu gatirmayoktā karmānurūpā puruṣasya viprāḥ || ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmyahaṃ vai tanme gadadhvaṃ tapasi pradhānāḥ

321

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु लोकविभागवर्णनो नामैकविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu lokavibhāgavarṇano nāmaikaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। कथयस्वामितप्राज्ञ स्त्रीणां धर्ममतः परम् ।। तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वं हि सर्वविदुच्यसे

ṛṣaya ūcuḥ || kathayasvāmitaprājña strīṇāṃ dharmamataḥ param || tadvayaṃ śrotumicchāmastvaṃ hi sarvaviducyase

2

हंस उवाच ।। स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः ।। सधर्मचारिणी भर्तुर्भवेदग्निसमीपतः

haṃsa uvāca || strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ || sadharmacāriṇī bharturbhavedagnisamīpataḥ

3

सुस्वभावा सुविमना सुविभक्ता सुदर्शना ।। अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुस्सा धर्मचारिणी

susvabhāvā suvimanā suvibhaktā sudarśanā || ananyacittā sumukhī bhartussā dharmacāriṇī

4

पुत्रवक्त्रमिवाभीक्ष्णं भर्तुर्वदनमीक्षती ।। या साध्वी नियताचारा सा भवेद्धर्मचारिणी

putravaktramivābhīkṣṇaṃ bharturvadanamīkṣatī || yā sādhvī niyatācārā sā bhaveddharmacāriṇī

5

श्रुत्वेदं पतिधर्मं वै महाश्रमकृतं शिवम् ।। या भवेद्धर्मपरमा नारी भर्तृसमव्रता

śrutvedaṃ patidharmaṃ vai mahāśramakṛtaṃ śivam || yā bhaveddharmaparamā nārī bhartṛsamavratā

6

देववत्सततं साध्वी भर्तारमनुपश्यति।। शुश्रूषां परिचर्याञ्च देवतुल्यं प्रकुर्वती

devavatsatataṃ sādhvī bhartāramanupaśyati|| śuśrūṣāṃ paricaryāñca devatulyaṃ prakurvatī

7

वश्याभावेन सुमनाः सुव्रता सुसमाहिता ।। अनन्यचित्ता सुमना भर्तुः सा धर्मभागिनी

vaśyābhāvena sumanāḥ suvratā susamāhitā || ananyacittā sumanā bhartuḥ sā dharmabhāginī

8

पारुष्यमपि वोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषा ।। सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता

pāruṣyamapi voktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣā || suprasannamukhī bharturyā nārī sā pativratā

9

न चन्द्रसूर्यौ तद्रूपं नेनौ या च निरीक्षते।। भर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद्धर्मभागिनी

na candrasūryau tadrūpaṃ nenau yā ca nirīkṣate|| bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaveddharmabhāginī

3.322.10

दरिद्रं व्याधितं दीनं चाधिना परिकीर्तितम् ।। पतिम्पुत्रमिवारक्षेत्सा नारी धर्मभागिनी

daridraṃ vyādhitaṃ dīnaṃ cādhinā parikīrtitam || patimputramivārakṣetsā nārī dharmabhāginī

11

या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत् ।। पतिव्रता पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी

yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet || pativratā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī

12

शुश्रूषां परिचर्याञ्च करोत्यविमनाः सदा ।। सुप्रतीता सुमनाः सा नारी धर्मभागिनी

śuśrūṣāṃ paricaryāñca karotyavimanāḥ sadā || supratītā sumanāḥ sā nārī dharmabhāginī

13

न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा ।। स्पृहा यस्या यथा भर्तुः सा नारी धर्मभागिनी

na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā || spṛhā yasyā yathā bhartuḥ sā nārī dharmabhāginī

14

कामार्था न व्रता नित्यं गृहशुश्रूषणे रता ।। सुसम्मृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना

kāmārthā na vratā nityaṃ gṛhaśuśrūṣaṇe ratā || susammṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā

15

अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा ।। देवतातिथिभृत्यानां निरूप्य पतिना सह

agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradā || devatātithibhṛtyānāṃ nirūpya patinā saha

16

शेषान्नमुपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि ।। तुष्टभृत्यजना नित्यं नारीधर्मेण युज्यते

śeṣānnamupabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi || tuṣṭabhṛtyajanā nityaṃ nārīdharmeṇa yujyate

17

श्वश्रूश्वशुरयोः पादाँस्तोषयन्ती गुणान्विता ।। मातापितृरता नित्यं या नारी सा तपोधना

śvaśrūśvaśurayoḥ pādām̐stoṣayantī guṇānvitā || mātāpitṛratā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā

18

ब्राह्मणान्दुर्बलानाथदीनान्धकृपणाँस्तथा ।। बिभर्त्यनेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी

brāhmaṇāndurbalānāthadīnāndhakṛpaṇām̐stathā || bibhartyanena yā nārī sā pativratabhāginī

19

व्रतञ्चरति या नित्यं दुश्चरं स्पष्टमानसा ।। पतिचित्ता पतिरता सा पतिव्रतभागिनी

vratañcarati yā nityaṃ duścaraṃ spaṣṭamānasā || paticittā patiratā sā pativratabhāginī

3.322.20

पुण्यमेतत्तपश्चैव स्वर्गश्चैव सनातनः ।। या नारी भर्तृपरमा भवेद्भर्तृवता शिवा

puṇyametattapaścaiva svargaścaiva sanātanaḥ || yā nārī bhartṛparamā bhavedbhartṛvatā śivā

21

पतिर्हि देवो नारीणां पतिर्बन्धुः पतिर्गतिः ।। पत्या गतिः समा नास्ति दैवतं वा यथा पतिः

patirhi devo nārīṇāṃ patirbandhuḥ patirgatiḥ || patyā gatiḥ samā nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ

22

पतिः स्वर्गप्रदो नार्या यदा तल्पमना भवेत् ।। यद्यत्कार्यमकार्यं वा यदि वा प्राणनाशनम्

patiḥ svargaprado nāryā yadā talpamanā bhavet || yadyatkāryamakāryaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam

23

पतिः पातकयुक्तो वा व्याधितो वा कथञ्चन ।। आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितोऽपि वा

patiḥ pātakayukto vā vyādhito vā kathañcana || āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito'pi vā

24

आपद्धर्माननुप्रेक्ष्य तत्कार्यमविशङ्कया ।। स्वातंत्र्यमुक्तम्परमं हि पापं स्त्रीणां सदा तेन सदैव नारी ।। स्वातन्त्र्यहीना सततम्भवेद्धि या कामयेन्नाकमितश्चिराय

āpaddharmānanuprekṣya tatkāryamaviśaṅkayā || svātaṃtryamuktamparamaṃ hi pāpaṃ strīṇāṃ sadā tena sadaiva nārī || svātantryahīnā satatambhaveddhi yā kāmayennākamitaścirāya

322

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु स्त्रीधर्मनिरूपणोनाम द्वाविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃ0 munīnprati haṃsagītāsu strīdharmanirūpaṇonāma dvāviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। ।। स्वेस्वे धर्मे व्यवस्थानं वर्णानां पृथिवीपतेः ।। परो धर्मः सदा प्रोक्तस्तत्र यत्र भवेन्नरः

haṃsa uvāca || || || svesve dharme vyavasthānaṃ varṇānāṃ pṛthivīpateḥ || paro dharmaḥ sadā proktastatra yatra bhavennaraḥ

2

देवब्राह्मणगोसाध्वीसाधूनामपि पूजनम् ।। निग्रहश्चैव दुष्टानान्नृपतेर्धर्मकारणम्

devabrāhmaṇagosādhvīsādhūnāmapi pūjanam || nigrahaścaiva duṣṭānānnṛpaterdharmakāraṇam

3

समता व्यवहारेषु स्वयञ्चैवान्ववेक्षणम् ।। राज्ञां धर्मं परं विद्यात्तथा वै चारदृष्टिता

samatā vyavahāreṣu svayañcaivānvavekṣaṇam || rājñāṃ dharmaṃ paraṃ vidyāttathā vai cāradṛṣṭitā

4

स्वदेशपालनं धर्मः परराष्ट्राभिमर्दनम् ।। यज्ञदानक्रिया चैव संग्रामे चापलायनम्

svadeśapālanaṃ dharmaḥ pararāṣṭrābhimardanam || yajñadānakriyā caiva saṃgrāme cāpalāyanam

5

मृगयाक्षा तथा पानं गर्हितानि महीभुजाम् ।। वाग्दण्डयोस्तु पारुष्यन्तथैवार्थस्य दूषणम्

mṛgayākṣā tathā pānaṃ garhitāni mahībhujām || vāgdaṇḍayostu pāruṣyantathaivārthasya dūṣaṇam

6

सन्धिविग्रहदानानामासनस्य तथैव च ।। द्वैधीभावस्य चाप्युक्ता सेवा वै संश्रयस्य च

sandhivigrahadānānāmāsanasya tathaiva ca || dvaidhībhāvasya cāpyuktā sevā vai saṃśrayasya ca

7

ज्ञात्वा कालञ्चलं राजा षाड्गुण्यस्य हि निश्चये ।। इन्द्रियाणाञ्जये यत्नः सदा स्याद्द्विजपुङ्गवाः

jñātvā kālañcalaṃ rājā ṣāḍguṇyasya hi niścaye || indriyāṇāñjaye yatnaḥ sadā syāddvijapuṅgavāḥ

8

ततो भृत्यजयः कार्यः समस्तविजयस्ततः ।। कामः क्रोधो मदो लोभो मानो हर्षस्तथैव च

tato bhṛtyajayaḥ kāryaḥ samastavijayastataḥ || kāmaḥ krodho mado lobho māno harṣastathaiva ca

9

आभ्यन्तरा विजेतव्या रिपवः षण्महीभुजा ।। ततस्तु शत्रवो जेयाः कुल्याश्चेतरकृत्रिमाः

ābhyantarā vijetavyā ripavaḥ ṣaṇmahībhujā || tatastu śatravo jeyāḥ kulyāścetarakṛtrimāḥ

3.323.10

भूमिमित्रहिरण्यानामर्ज्जने यत्नवान्भवेत् ।। धर्मार्थकामसेवा च सदा कार्या महीक्षिता

bhūmimitrahiraṇyānāmarjjane yatnavānbhavet || dharmārthakāmasevā ca sadā kāryā mahīkṣitā

11

स्वाम्यमात्यञ्जनं दुर्गं कोशो दण्डः सुहृत्तथा ।। राज्ये प्रकृतयः सप्त रक्ष्या यत्नेन भूभुजा

svāmyamātyañjanaṃ durgaṃ kośo daṇḍaḥ suhṛttathā || rājye prakṛtayaḥ sapta rakṣyā yatnena bhūbhujā

12

दैवमन्त्रप्रभूत्साहशक्तियुक्तस्तथा भवेत् ।। मङ्गलाचारयुक्तानां सिध्यन्ते देवशक्तयः

daivamantraprabhūtsāhaśaktiyuktastathā bhavet || maṅgalācārayuktānāṃ sidhyante devaśaktayaḥ

13

चतुरङ्गबलं कुर्यात्सुभृतञ्च तथा नृपः ।। कर्मणा मनसा वाचा सदा लोकं प्रसादयेत्

caturaṅgabalaṃ kuryātsubhṛtañca tathā nṛpaḥ || karmaṇā manasā vācā sadā lokaṃ prasādayet

14

महच्चावरणं कार्यन्नित्यमेव समृद्धये ।। राजा सहायसम्पन्नः पशव्यञ्जाङ्गलं शिवम्

mahaccāvaraṇaṃ kāryannityameva samṛddhaye || rājā sahāyasampannaḥ paśavyañjāṅgalaṃ śivam

15

वैश्यशूद्रजनप्रायमरोगं देशमावसेत।। तत्र दुर्गाणि कुर्वीत स्वदुर्गञ्च विशेषवत्

vaiśyaśūdrajanaprāyamarogaṃ deśamāvaseta|| tatra durgāṇi kurvīta svadurgañca viśeṣavat

16

धन्वदुर्गम्महीदुर्गं गिरिदुर्गन्तथैव च ।। अदुर्गं वृक्षदुर्गञ्च नरदुर्गन्तथैव च

dhanvadurgammahīdurgaṃ giridurgantathaiva ca || adurgaṃ vṛkṣadurgañca naradurgantathaiva ca

17

एषामन्यतमे दुर्गे धनधान्यसमायुते ।। हस्त्यश्वरथसम्पन्ने मणिभीरूपशोभिते

eṣāmanyatame durge dhanadhānyasamāyute || hastyaśvarathasampanne maṇibhīrūpaśobhite

18

पत्त्याढ्ये योधबहुले युद्धोपकरणैर्युते ।। सुसञ्चिते धनाढ्ये च बहुपेये बहूदके

pattyāḍhye yodhabahule yuddhopakaraṇairyute || susañcite dhanāḍhye ca bahupeye bahūdake

19

हस्त्यश्वनरगोवैद्यसांवत्सरयुते शुभे ।। घृततैलौषधियुते सर्वोपकरणैस्तथा

hastyaśvanaragovaidyasāṃvatsarayute śubhe || ghṛtatailauṣadhiyute sarvopakaraṇaistathā

3.323.20

प्राकारपरिखावप्रगोपुराट्टालकैर्युते ।। पापतस्करदुर्वृत्तक्रुद्धलुब्धादिवर्जिते

prākāraparikhāvapragopurāṭṭālakairyute || pāpataskaradurvṛttakruddhalubdhādivarjite

21

दैवज्ञस्थपतिभ्यान्तु संमत्या शुभलक्षणम् ।। तत्रावसेत्स्वयं राजा सर्वोपकरणैर्युतम्

daivajñasthapatibhyāntu saṃmatyā śubhalakṣaṇam || tatrāvasetsvayaṃ rājā sarvopakaraṇairyutam

22

कुलीनां रूपसम्पन्नां सवर्णाञ्च नराधिपः ।। कुर्याद्भार्यां सुशीलाञ्च विनीतां धर्मवत्सलाम्

kulīnāṃ rūpasampannāṃ savarṇāñca narādhipaḥ || kuryādbhāryāṃ suśīlāñca vinītāṃ dharmavatsalām

23

तया सह सदा राजा गृहस्थाश्रमचोदितम् ।। पञ्चयज्ञविधानन्तु कारयेत पुरोहितम्

tayā saha sadā rājā gṛhasthāśramacoditam || pañcayajñavidhānantu kārayeta purohitam

24

यजेच्च विविधैर्यज्ञैः पूजयेद्देवतास्तथा ।। देवतायतनान्कूपांस्तडागांश्चैव कारयेत्

yajecca vividhairyajñaiḥ pūjayeddevatāstathā || devatāyatanānkūpāṃstaḍāgāṃścaiva kārayet

25

उद्यानानि विचित्राणि गोब्राह्मणगृहाणि च ।। दुष्टदण्डः सताम्पूजा धर्मेण च धनार्जनम्

udyānāni vicitrāṇi gobrāhmaṇagṛhāṇi ca || duṣṭadaṇḍaḥ satāmpūjā dharmeṇa ca dhanārjanam

26

राष्ट्ररक्षा समत्वञ्च व्यवहारेषु पञ्चकम् ।। भूमिपानाम्महायज्ञाः सर्वकल्मषनाशनाः

rāṣṭrarakṣā samatvañca vyavahāreṣu pañcakam || bhūmipānāmmahāyajñāḥ sarvakalmaṣanāśanāḥ

27

गणं लक्षणसंयुक्तं तुरगञ्चाभिषेचयेत् ।। सलक्षणं तथा रत्नं खड्गकम्बिभृयान्नृपः

gaṇaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ turagañcābhiṣecayet || salakṣaṇaṃ tathā ratnaṃ khaḍgakambibhṛyānnṛpaḥ

28

दुर्गस्थश्च नियुञ्जीत ग्रामेग्रामे च पालकान् ।। दशग्रामाधिपांश्चान्यं शतग्रामाधिपांस्तथा

durgasthaśca niyuñjīta grāmegrāme ca pālakān || daśagrāmādhipāṃścānyaṃ śatagrāmādhipāṃstathā

29

देशेश्वरांस्तथा कुर्यान्नगरस्थान्विशेषतः ।। ग्रामदोषान्समुत्पन्नान् ग्रामपालः शमं नयेत्

deśeśvarāṃstathā kuryānnagarasthānviśeṣataḥ || grāmadoṣānsamutpannān grāmapālaḥ śamaṃ nayet

3.323.30

अशक्तश्च दशेशाय स तु गत्वा निवेदयेत् ।। शतेशाय दशेशस्तु शतेशो देशपाय च

aśaktaśca daśeśāya sa tu gatvā nivedayet || śateśāya daśeśastu śateśo deśapāya ca

31

ग्रामादिपालकानां तु शौचाशौचं नराधिपः ।। चारैः सुविदितं कुर्याज्ज्ञात्वा दुष्टांश्च घातयेत्

grāmādipālakānāṃ tu śaucāśaucaṃ narādhipaḥ || cāraiḥ suviditaṃ kuryājjñātvā duṣṭāṃśca ghātayet

32

राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः ।। भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेद्वसुन्धराम्

rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ || bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣedvasundharām

33

तथा च रक्षाधिकृताननुरूपेण योजयेत् ।। विभवेन द्विज श्रेष्ठाः परीक्ष्य च पुनःपुनः

tathā ca rakṣādhikṛtānanurūpeṇa yojayet || vibhavena dvija śreṣṭhāḥ parīkṣya ca punaḥpunaḥ

34

राजा कर्मनियुक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च ।। प्रत्यहं कल्पयेद् वृत्तिं स्थानकर्मानुरूपतः

rājā karmaniyuktānāṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca || pratyahaṃ kalpayed vṛttiṃ sthānakarmānurūpataḥ

35

आयद्वारांश्च नोच्छिन्द्याद्विशेषद्वारकानपि ।। सम्यग्बलिश्च गृह्णीयान्मालाकारोपमां नृपः

āyadvārāṃśca nocchindyādviśeṣadvārakānapi || samyagbaliśca gṛhṇīyānmālākāropamāṃ nṛpaḥ

36

क्रयविक्रयमध्वानं भक्तञ्चासपरिव्ययम् ।। योगक्षेमञ्च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत्करम्

krayavikrayamadhvānaṃ bhaktañcāsaparivyayam || yogakṣemañca samprekṣya vaṇijo dāpayetkaram

37

यथा फलेन युज्येत राजा कर्त्ता च कर्मणाम् ।। तथावेक्ष्य नरो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करम्

yathā phalena yujyeta rājā karttā ca karmaṇām || tathāvekṣya naro rāṣṭre kalpayetsatataṃ karam

38

पञ्चाशद्भाग आदायो राज्ञाम्पशुहिरण्ययोः ।। धान्यानाञ्च तथा षष्ठं सस्यानाञ्च महीक्षिता

pañcāśadbhāga ādāyo rājñāmpaśuhiraṇyayoḥ || dhānyānāñca tathā ṣaṣṭhaṃ sasyānāñca mahīkṣitā

39

षष्ठमेव तथा भागं माषाणां मधुसर्पिषाम् ।। गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च

ṣaṣṭhameva tathā bhāgaṃ māṣāṇāṃ madhusarpiṣām || gandhauṣadhirasānāñca puṣpamūlaphalasya ca

3.323.40

पत्रशाकतृणानाञ्च चर्मणां द्वैदलस्य च ।। मृन्मयानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च

patraśākatṛṇānāñca carmaṇāṃ dvaidalasya ca || mṛnmayānāñca bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca

41

यत्किञ्चिदपि वर्षस्य दापयेत्करसंज्ञितम् ।। व्यवहारेण जीवन्तं राष्ट्रे राज्यं पृथक्पृथक्

yatkiñcidapi varṣasya dāpayetkarasaṃjñitam || vyavahāreṇa jīvantaṃ rāṣṭre rājyaṃ pṛthakpṛthak

42

राजदूतकरेभ्यश्च गृह्णीयात्पञ्चकं शतम् ।। पञ्चपञ्चशतन्तत्र समिकः प्राप्तुमहर्ति

rājadūtakarebhyaśca gṛhṇīyātpañcakaṃ śatam || pañcapañcaśatantatra samikaḥ prāptumaharti

43

कारुकाञ्शिल्पिनश्चैव शूद्रधर्मोपजीविनः ।। एकैकं कारयेत्कर्म मासिमासि महीपतिः

kārukāñśilpinaścaiva śūdradharmopajīvinaḥ || ekaikaṃ kārayetkarma māsimāsi mahīpatiḥ

44

स्वदेशपण्याच्छुल्कांशं गृह्णीयाद्दशमं नृपः ।। विदेशपण्याच्च तथा देयम्पञ्चशतं समम्

svadeśapaṇyācchulkāṃśaṃ gṛhṇīyāddaśamaṃ nṛpaḥ || videśapaṇyācca tathā deyampañcaśataṃ samam

45

शुल्कस्थानम्भवेदेकं न द्वितीयं कथञ्चन ।। शुल्कं भूयस्तु गृह्णीतश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम्

śulkasthānambhavedekaṃ na dvitīyaṃ kathañcana || śulkaṃ bhūyastu gṛhṇītaścaurasyāpnoti kilbiṣam

46

न भिन्नकार्षापणमस्ति शुल्कं न शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते ।। न भैक्ष्यलब्धेन हतावशेषे न श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञे

na bhinnakārṣāpaṇamasti śulkaṃ na śilpavṛttau na śiśau na dūte || na bhaikṣyalabdhena hatāvaśeṣe na śrotriye pravrajite na yajñe

323

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु राजधर्म्मनिरूपणो नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu rājadharmmanirūpaṇo nāma trayoviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। राज्ञो धर्मस्त्वया प्रोक्तो व्यवहारान्ववेक्षणम् ।। तदस्माकं त्वमाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुच्यसे

ṛṣaya ūcuḥ || rājño dharmastvayā prokto vyavahārānvavekṣaṇam || tadasmākaṃ tvamācakṣva tvaṃ hi sarvaviducyase

2

हंस उवाच ।। आसीत्कृतयुगे पूर्वे प्रजाधर्मनिबन्धनः ।। ततस्त्रेतायुगे तेषां धर्मो नाशमुपागमत्

haṃsa uvāca || āsītkṛtayuge pūrve prajādharmanibandhanaḥ || tatastretāyuge teṣāṃ dharmo nāśamupāgamat

3

धर्मे नष्टे मनुष्याणां व्यवहारः प्रवर्तितः ।। द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः

dharme naṣṭe manuṣyāṇāṃ vyavahāraḥ pravartitaḥ || draṣṭā ca vyavahārāṇāṃ rājā daṇḍadharaḥ kṛtaḥ

4

कुलानि श्रेणयश्चैव गणाश्चाधिकृतो नृपः ।। द्रष्टारो व्यवहाराणां गुरवो ह्युत्तरोत्तरम्

kulāni śreṇayaścaiva gaṇāścādhikṛto nṛpaḥ || draṣṭāro vyavahārāṇāṃ guravo hyuttarottaram

5

व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिर्ब्राह्मणैः सह ।। धर्मशास्त्रानुसारेण रागद्वेषविवर्जितः

vyavahārānnṛpaḥ paśyedvidvadbhirbrāhmaṇaiḥ saha || dharmaśāstrānusāreṇa rāgadveṣavivarjitaḥ

6

कुलोद्गता स्थिता धर्मे मृजायुक्ताः श्रुतान्विताः ।। राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः

kulodgatā sthitā dharme mṛjāyuktāḥ śrutānvitāḥ || rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ

7

अपश्यता कार्यवशाद्व्यवहारान्नृपेण तु ।। ।। सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित्

apaśyatā kāryavaśādvyavahārānnṛpeṇa tu || || sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit

8

क्षत्त्रियस्त्वथ वा वैश्यो न तु शूद्रः कदाचन ।। यस्य राज्ञस्तु विषये शूद्रो धर्मविवेचकः

kṣattriyastvatha vā vaiśyo na tu śūdraḥ kadācana || yasya rājñastu viṣaye śūdro dharmavivecakaḥ

9

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः ।। विवादाद् द्विगुणं दंडं कूटकृत्साक्षिणस्तथा

tasya sīdati tadrāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ || vivādād dviguṇaṃ daṃḍaṃ kūṭakṛtsākṣiṇastathā

3.324.10

द्विगुणं च तथा सभ्या रागद्वेषव्यवस्थिताः ।। दुर्मृष्टव्यवहारेण राज्ञा वित्तं यदर्जितम्

dviguṇaṃ ca tathā sabhyā rāgadveṣavyavasthitāḥ || durmṛṣṭavyavahāreṇa rājñā vittaṃ yadarjitam

11

त्रिंशद्गुणं तु दातव्यं ब्राह्मणेष्वथ वांभसि ।। स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः

triṃśadguṇaṃ tu dātavyaṃ brāhmaṇeṣvatha vāṃbhasi || smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ

12

आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ।। प्रत्यर्थिनस्तथा कुर्यादाह्वानं पृथिवीपतिः

āvedayati cedrājñe vyavahārapadaṃ hi tat || pratyarthinastathā kuryādāhvānaṃ pṛthivīpatiḥ

13

अनागच्छञ्जितो राज्ञा विनेयः पुरुषो भृशम्।। नदीसन्तारकारण्यदुर्देशोपप्लवादिषु

anāgacchañjito rājñā vineyaḥ puruṣo bhṛśam|| nadīsantārakāraṇyadurdeśopaplavādiṣu

14

नागस्थो न स दंड्यः स्यान्नासौ राज्ञोपराध्यति ।। निवेष्टुकामो रोगार्तो यियक्षुर्व्यसने स्थितः

nāgastho na sa daṃḍyaḥ syānnāsau rājñoparādhyati || niveṣṭukāmo rogārto yiyakṣurvyasane sthitaḥ

15

अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्यरतस्तथा ।। गवां प्रचारे गोपालाः सम्पत्काले कृषीवलाः

abhiyuktastathānyena rājakāryaratastathā || gavāṃ pracāre gopālāḥ sampatkāle kṛṣīvalāḥ

16

शिल्पिनश्चैव तत्कालं चायुधेयाश्च विग्रहे ।। अपास्तव्यवहाराश्च दूतदानो मुखी व्रते

śilpinaścaiva tatkālaṃ cāyudheyāśca vigrahe || apāstavyavahārāśca dūtadāno mukhī vrate

17

विषमस्थश्च नासाध्या नचैनांश्चाह्वयेन्नृपः ।। प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथावेदितमर्थिनः

viṣamasthaśca nāsādhyā nacaināṃścāhvayennṛpaḥ || pratyarthino'grato lekhyaṃ yathāveditamarthinaḥ

18

समामासतदर्धाहर्ज्ञातिनामादिचिह्नितम् ।। श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसंनिधौ

samāmāsatadardhāharjñātināmādicihnitam || śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasaṃnidhau

19

ततोर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ।। चतुर्धा तच्च कथितं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

tatorthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam || caturdhā tacca kathitaṃ munibhistattvadarśibhiḥ

3.324.20

लिखितं साक्षिणो भुक्तिश्चतुर्थी वैदिकी क्रिया ।। सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिष्ठा समुदाहृता

likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiścaturthī vaidikī kriyā || sārastu vyavahārāṇāṃ pratiṣṭhā samudāhṛtā

21

तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोन्यथा ।। अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्

tatsiddhau siddhimāpnoti viparītamatonyathā || abhiyogamanistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet

22

कुर्यात्प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेषु व ।। उभयोः प्रतिभुवौ ग्राह्यौ समर्थौ कार्यनिर्णये

kuryātpratyabhiyogaṃ ca kalahe sāhaseṣu va || ubhayoḥ pratibhuvau grāhyau samarthau kāryanirṇaye

23

साहसस्तेयपारुष्ये ह्यभिशापात्यये स्त्रियम् ।। विवादयेत्सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया स्मृतः

sāhasasteyapāruṣye hyabhiśāpātyaye striyam || vivādayetsadya eva kālo'nyatrecchayā smṛtaḥ

24

देशाद्देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेढि च ।। ललाटं स्विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च

deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca || lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyameti ca

25

परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषते ।। अभियोगेथ वा साक्ष्ये दुष्टः स परिकीर्त्यते

pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣate || abhiyogetha vā sākṣye duṣṭaḥ sa parikīrtyate

26

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टितैर्भाषितेन च ।। नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां गृह्यतेंऽतर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭitairbhāṣitena ca || netravaktravikārābhyāṃ gṛhyateṃ'targataṃ manaḥ

27

त्रिपक्षाद्विजितो ज्ञेयस्तूत्तरस्याप्रयच्छतः ।। सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया

tripakṣādvijito jñeyastūttarasyāprayacchataḥ || sarveṣveva vivādeṣu balavatyuttarā kriyā

28

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वात्तु बलवत्तरा ।। सर्वोपद्रवकर्तारमेकदेशविभावितम्

ādhau pratigrahe krīte pūrvāttu balavattarā || sarvopadravakartāramekadeśavibhāvitam

29

सर्वस्माद्धीयते चार्थादिति धर्मविदो विदुः ।। बलोपधिनिवृत्ताँस्तु व्यवहारान्निवर्त्तयेत्

sarvasmāddhīyate cārthāditi dharmavido viduḥ || balopadhinivṛttām̐stu vyavahārānnivarttayet

3.324.30

स्त्रीनक्तमन्तरागारबहुशत्रुकृताँस्तथा ।। रोगार्त्तभीतव्यसनिबालशिष्यकृतानि तु

strīnaktamantarāgārabahuśatrukṛtām̐stathā || rogārttabhītavyasanibālaśiṣyakṛtāni tu

31

अकृतानि विजानीयात्तथा दासकृतानि तु।। गुरोर्वाक्येन शिष्यस्य पितृवाक्यात्सुतस्य च

akṛtāni vijānīyāttathā dāsakṛtāni tu|| gurorvākyena śiṣyasya pitṛvākyātsutasya ca

32

दासस्य स्वामिवाक्येन व्यवहारस्तु सिद्ध्यति ।। स्त्रीकृतान्यप्रमाणानि कार्याण्याहुरनापदि

dāsasya svāmivākyena vyavahārastu siddhyati || strīkṛtānyapramāṇāni kāryāṇyāhuranāpadi

33

विशेषतो धनक्षेत्रे दायादधनविक्रमाः ।। एतान्येव प्रमाणानि भर्ता यद्यनुमन्यते

viśeṣato dhanakṣetre dāyādadhanavikramāḥ || etānyeva pramāṇāni bhartā yadyanumanyate

34

पुरः पत्युरभावेन राजा वा पितृपुत्रयोः ।। बाल आषोडशावर्षात्पौगण्डश्चाभिशस्यते

puraḥ patyurabhāvena rājā vā pitṛputrayoḥ || bāla āṣoḍaśāvarṣātpaugaṇḍaścābhiśasyate

35

परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्रः पितरं विना ।। अप्राप्तव्यवहारस्य स्वातंत्र्यं मातुरुच्यते

parato vyavahārajñaḥ svatantraḥ pitaraṃ vinā || aprāptavyavahārasya svātaṃtryaṃ māturucyate

36

अस्वतन्त्रकृतान्याहुरप्रमाणानि पंडिताः ।। नानियुक्तेन वक्तव्यं व्यवहारे कथंचन

asvatantrakṛtānyāhurapramāṇāni paṃḍitāḥ || nāniyuktena vaktavyaṃ vyavahāre kathaṃcana

37

अनियुक्तवचो दण्ड्यो राजा रुक्मस्य कृष्णलम् ।। नियुक्तो न नियुक्तो वा विद्या वाक्यमुदाहरन्

aniyuktavaco daṇḍyo rājā rukmasya kṛṣṇalam || niyukto na niyukto vā vidyā vākyamudāharan

38

सर्वस्वरहितः कार्यो लेखकोऽनृतलेखकः ।। लेखकस्य च सभ्यानां साक्षिणां यश्च दूषकः

sarvasvarahitaḥ kāryo lekhako'nṛtalekhakaḥ || lekhakasya ca sabhyānāṃ sākṣiṇāṃ yaśca dūṣakaḥ

39

अनाहूतस्य चाह्वाने आहूतस्य च मोक्षणे ।। अजितोऽस्मीति मन्वानो ब्रूयात्तं तु पराजितम्

anāhūtasya cāhvāne āhūtasya ca mokṣaṇe || ajito'smīti manvāno brūyāttaṃ tu parājitam

3.324.40

राजा तान्विनयेद्विप्रान्दंडेन द्विगुणेन च ।। सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वासमंजसम्

rājā tānvinayedviprāndaṃḍena dviguṇena ca || sabhā vā na praveṣṭavyā vaktavyaṃ vāsamaṃjasam

41

अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ।। पादो धर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमेव च

abruvanvibruvanvāpi naro bhavati kilbiṣī || pādo dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇameva ca

42

पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानमृच्छति ।। राजा भवत्यनेनास्तु निन्दार्हो यत्र निन्द्यते

pādaḥ sabhāsadaḥ sarvānpādo rājānamṛcchati || rājā bhavatyanenāstu nindārho yatra nindyate

43

एनो गच्छति कर्तारं मुच्यन्ते च सभासदः ।। छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः

eno gacchati kartāraṃ mucyante ca sabhāsadaḥ || chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārānnayennṛpaḥ

44

भूतमप्यनुपन्यस्तं व्यवहारेण हीयते।। सपणश्चेद्विवादः स्यातद्धनं दापयेन्नरः।। दण्डं च स्वपणं चैव धनिके धनमेव च

bhūtamapyanupanyastaṃ vyavahāreṇa hīyate|| sapaṇaścedvivādaḥ syātaddhanaṃ dāpayennaraḥ|| daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanike dhanameva ca

45

न सा सभा यत्र न संति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदंति धर्मम्।। न तद्धर्मं यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na saṃti vṛddhā na te vṛddhā ye na vadaṃti dharmam|| na taddharmaṃ yatra na satyamasti na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham

324

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मा० संवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु व्यवहारनिरूपणो नाम चतुर्विंशत्युत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0kha0 mā0 saṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vyavahāranirūpaṇo nāma caturviṃśatyuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। संभोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् ।। आगमः कारणं तत्र न भोगस्तत्र कारणम्

haṃsa uvāca || saṃbhogo dṛśyate yatra na dṛśyetāgamaḥ kvacit || āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na bhogastatra kāraṇam

2

आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।। अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नैव गच्छति

āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām || aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ naiva gacchati

3

आहंतैवाभियुक्तः सन्नर्थानामुद्धरेत्पदम् ।। भुक्तिरेव विशुद्धा स्यात्प्राप्तानां पितृतः क्रमात्

āhaṃtaivābhiyuktaḥ sannarthānāmuddharetpadam || bhuktireva viśuddhā syātprāptānāṃ pitṛtaḥ kramāt

4

अन्वाहितः ..... हेले विस्पष्टयाचितम् ।। अप्रत्यक्षं च यद्भुक्तं न चेद्भोगेन जीर्यते

anvāhitaḥ ..... hele vispaṣṭayācitam || apratyakṣaṃ ca yadbhuktaṃ na cedbhogena jīryate

5

पश्यतोऽब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी ।। परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षकी

paśyato'bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī || pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣakī

6

त्रिभिरेव तु यद्भुक्तं पुरुषैस्तु यथाविधि ।। लेख्याभावेपि तं तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात्

tribhireva tu yadbhuktaṃ puruṣaistu yathāvidhi || lekhyābhāvepi taṃ tatra caturthaḥ samavāpnuyāt

7

आगमोप्यधिको भुक्तेर्विनापूर्वक्रमागतात् ।। आगमोपि बली नैव भुक्तिस्तत्रापि यत्र न

āgamopyadhiko bhuktervināpūrvakramāgatāt || āgamopi balī naiva bhuktistatrāpi yatra na

325

आध्याभिहस्ता स भृशं विनेया दण्डेन विप्रा द्विगुणेन राज्ञा ।। लोके न दुष्टः स तु कंटकः स्यात्पापात्मनां मूर्धनि तिष्ठतीति।।।।।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु भोगलक्षणवर्णनो नाम पञ्चविंशत्युत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

ādhyābhihastā sa bhṛśaṃ vineyā daṇḍena viprā dviguṇena rājñā || loke na duṣṭaḥ sa tu kaṃṭakaḥ syātpāpātmanāṃ mūrdhani tiṣṭhatīti|||||| iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu bhogalakṣaṇavarṇano nāma pañcaviṃśatyuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३२६-३३०

1

हंस उवाच ।। पौरुषश्चैव दिव्यश्च निर्णयो द्विविधः स्मृतः ।। द्विविधः पौरुषस्तत्र लिखितं साक्षिणस्तथा

haṃsa uvāca || pauruṣaścaiva divyaśca nirṇayo dvividhaḥ smṛtaḥ || dvividhaḥ pauruṣastatra likhitaṃ sākṣiṇastathā

2

त्रिविधं लिखितं तत्र तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ।। राजसाक्षिकमेकं तु द्वितीयं तु स साक्षिकम्

trividhaṃ likhitaṃ tatra tasya vakṣyāmi lakṣaṇam || rājasākṣikamekaṃ tu dvitīyaṃ tu sa sākṣikam

3

स्वहस्तलिखितं नाम तृतीयं परिकीर्तितम्।। नियुक्तकार्यस्य कृतं राजाधिकरणेतरम्

svahastalikhitaṃ nāma tṛtīyaṃ parikīrtitam|| niyuktakāryasya kṛtaṃ rājādhikaraṇetaram

5

तदध्यक्ष्येण मर्त्यैश्च स्वहस्त परिचिह्नितम् ।। तल्लेख्यं कथितं लोके राजसाक्षिकमित्युत।। यत्र क्वचन विप्रेंद्रा लिखितं येन केनचित ।। चिह्नितं यत्स्वहस्तेन साक्षिभिश्च गुणान्वितैः

tadadhyakṣyeṇa martyaiśca svahasta paricihnitam || tallekhyaṃ kathitaṃ loke rājasākṣikamityuta|| yatra kvacana vipreṃdrā likhitaṃ yena kenacita || cihnitaṃ yatsvahastena sākṣibhiśca guṇānvitaiḥ

6

द्वाभ्यामूर्ध्वं तु तज्ज्ञेयं लिखितञ्च ससाक्षिकम् ।। साक्षी स्वहस्तलिखिते भवेद्वापि न वा भवेत्

dvābhyāmūrdhvaṃ tu tajjñeyaṃ likhitañca sasākṣikam || sākṣī svahastalikhite bhavedvāpi na vā bhavet

7

विनापि साक्षिभिस्तस्य प्रामाण्यमुपपद्यते ।। स्वहस्तलिखितं पत्रं बलात्कारेण कारितम्

vināpi sākṣibhistasya prāmāṇyamupapadyate || svahastalikhitaṃ patraṃ balātkāreṇa kāritam

8

हस्तप्रमाणं सर्वैर्वा तथोपधिकृतं द्विजाः ।। मत्तोन्मत्तकृतं लेख्यमस्वतन्त्रकृतं च यत्

hastapramāṇaṃ sarvairvā tathopadhikṛtaṃ dvijāḥ || mattonmattakṛtaṃ lekhyamasvatantrakṛtaṃ ca yat

9

लेख्यं विना नास्ति सिद्धिः स्थावरस्य तु कर्हिचित् ।। भुक्तिस्तत्र प्रमाणं वा भवेत्त्रिपुरुषागता

lekhyaṃ vinā nāsti siddhiḥ sthāvarasya tu karhicit || bhuktistatra pramāṇaṃ vā bhavettripuruṣāgatā

3.326.10

हस्तेन द्विपदं देयं साम्ना दद्याच्चतुष्पदम् ।। स्थावराणां च सर्वेषां सिद्धिर्लेख्ये प्रतिष्ठिता

hastena dvipadaṃ deyaṃ sāmnā dadyāccatuṣpadam || sthāvarāṇāṃ ca sarveṣāṃ siddhirlekhye pratiṣṭhitā

11

देशाचाराद्विरुद्धं यद्व्यक्ताववधिलक्षणम् ।। तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यं विलुप्तधनमक्षयम्

deśācārādviruddhaṃ yadvyaktāvavadhilakṣaṇam || tatpramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ viluptadhanamakṣayam

12

प्राक्प्रसादाः प्रदीयन्ते पश्चाद्वापि न पार्थिवाः ।। देवद्विजातिवित्तेषु न स्यात्स्वामी नृपः क्वचित्

prākprasādāḥ pradīyante paścādvāpi na pārthivāḥ || devadvijātivitteṣu na syātsvāmī nṛpaḥ kvacit

13

समूहार्थे न भोगोऽस्ति लेख्यं तत्रापहारकम् ।। उभयोरपि तत्र स्याद्भुक्तं येन स वै प्रभुः

samūhārthe na bhogo'sti lekhyaṃ tatrāpahārakam || ubhayorapi tatra syādbhuktaṃ yena sa vai prabhuḥ

14

चिरन्तनमविज्ञातं भुक्तं भोगान्न चालयेत् ।। एकार्ह लिखिते तत्स्यात्सम्भोगो यस्य तस्य तु

cirantanamavijñātaṃ bhuktaṃ bhogānna cālayet || ekārha likhite tatsyātsambhogo yasya tasya tu

15

अर्वाक्कालिकलब्धं तु लेख्येनैव विशोधयेत् ।। मुद्राशुद्धं क्रियाशुद्धं पारंपर्यानुमोदितम्

arvākkālikalabdhaṃ tu lekhyenaiva viśodhayet || mudrāśuddhaṃ kriyāśuddhaṃ pāraṃparyānumoditam

16

अदूषितं च स्पष्टं च सिद्धिमाप्नोति नान्यथा ।। स्ववेशात्कीर्तयेद्राजा आत्मानं तदनन्तरम्

adūṣitaṃ ca spaṣṭaṃ ca siddhimāpnoti nānyathā || svaveśātkīrtayedrājā ātmānaṃ tadanantaram

17

दायादेयप्रमाणं च सहसीमापरिच्छदैः ।। ततस्तु लेखयेत्तत्र दानच्छेदोपवर्णनम्

dāyādeyapramāṇaṃ ca sahasīmāparicchadaiḥ || tatastu lekhayettatra dānacchedopavarṇanam

18

तल्लेख्यं सिद्धिमाप्नोति मुद्रितं राजमुद्रया ।। मतान्तरे तु लेख्यस्य श्रावणाच्छ्रवणे तथा

tallekhyaṃ siddhimāpnoti mudritaṃ rājamudrayā || matāntare tu lekhyasya śrāvaṇācchravaṇe tathā

19

नैव सिद्धिर्विनिर्दिष्टा भावनान्या न चेद्भवेत् ।। स्वहस्तलिखितं पत्रं निह्नुके तु विभावयेत्

naiva siddhirvinirdiṣṭā bhāvanānyā na cedbhavet || svahastalikhitaṃ patraṃ nihnuke tu vibhāvayet

3.326.20

वर्णैश्च तत्कृतैश्चिह्नैः प्राप्यैरेव च युक्तिभिः ।। यत्रर्णलेखको वापि साक्षी वापि मृतो भवेत्

varṇaiśca tatkṛtaiścihnaiḥ prāpyaireva ca yuktibhiḥ || yatrarṇalekhako vāpi sākṣī vāpi mṛto bhavet

21

लिखितान्ते प्रविष्टे तु धनी लेख्यं तु पाटयेत् ।। असमग्रे प्रविष्टे तु लेख्ये दूरगते तथा

likhitānte praviṣṭe tu dhanī lekhyaṃ tu pāṭayet || asamagre praviṣṭe tu lekhye dūragate tathā

22

धनिकस्य धनी दद्याल्लिखितं स्वमथापरम् ।। दैवदोपनिविष्टं तु लेख्यं लेख्यं तु कारयेत्

dhanikasya dhanī dadyāllikhitaṃ svamathāparam || daivadopaniviṣṭaṃ tu lekhyaṃ lekhyaṃ tu kārayet

23

अन्यमेवाधमर्णास्तु लेख्यं यत्स्मर्यते यदि ।। समुद्रे तु यदा लेख्ये मृताः सर्वे तु तत्स्थिताः

anyamevādhamarṇāstu lekhyaṃ yatsmaryate yadi || samudre tu yadā lekhye mṛtāḥ sarve tu tatsthitāḥ

24

लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतेष्वपि हि साक्षिषु ।। सोपध्यं यद्भवेल्लेख्यं दिव्याद्यैस्तत्प्रसाधयेत्

likhitaṃ tatpramāṇaṃ tu mṛteṣvapi hi sākṣiṣu || sopadhyaṃ yadbhavellekhyaṃ divyādyaistatprasādhayet

25

बलात्कारबलैर्लेख्यैः सत्यश्चेच्छछ्रावणाद्भवेत् ।। ज्ञापितेनाप्यसिद्धिः स्यात्सिद्धिस्तस्माद्यथा स्मृता ।। पैतामहानां रिक्थानां प्रभुः पौत्रोऽपि गायते

balātkārabalairlekhyaiḥ satyaścecchachrāvaṇādbhavet || jñāpitenāpyasiddhiḥ syātsiddhistasmādyathā smṛtā || paitāmahānāṃ rikthānāṃ prabhuḥ pautro'pi gāyate

26

ये कूटकारा वसुधाधिपेन भृशं विनेयास्त्रिदशेप्सुना वै ।। ते कण्टकाः सर्वजनस्य विप्रास्तेषां निषेद्धा नृपतिर्भवेद्वै

ye kūṭakārā vasudhādhipena bhṛśaṃ vineyāstridaśepsunā vai || te kaṇṭakāḥ sarvajanasya viprāsteṣāṃ niṣeddhā nṛpatirbhavedvai

326

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु लेख्यलक्षणवर्णनो नाम षइविंशत्युत्तरत्रिशततमो ऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu lekhyalakṣaṇavarṇano nāma ṣaiviṃśatyuttaratriśatatamo 'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। एकादशविधः साक्षी शास्त्रदृष्टो मनीषिभिः ।। कृतः पञ्चविधस्तत्र षड्विधोऽकृत उच्यते

haṃsa uvāca || || ekādaśavidhaḥ sākṣī śāstradṛṣṭo manīṣibhiḥ || kṛtaḥ pañcavidhastatra ṣaḍvidho'kṛta ucyate

2

लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च ।। गूढश्चोत्तरसाक्षी च कृतः पञ्चविधः स्मृतः

likhitaḥ smāritaścaiva yadṛcchābhijña eva ca || gūḍhaścottarasākṣī ca kṛtaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

3

ग्रामश्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ।। कार्येष्वभ्यन्तरो यः स्यादर्थिना प्रहितः सदा

grāmaśca prāḍvivākaśca rājā ca vyavahāriṇām || kāryeṣvabhyantaro yaḥ syādarthinā prahitaḥ sadā

4

कुलं कुलविवादेषु षड्विधस्त्वकृतः स्मृतः ।। द्वयोर्विवदतोरर्थे द्वयोः सत्सु च साक्षिषु

kulaṃ kulavivādeṣu ṣaḍvidhastvakṛtaḥ smṛtaḥ || dvayorvivadatorarthe dvayoḥ satsu ca sākṣiṣu

5

पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेयुस्तस्य साक्षिणः ।। आधार्यः पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाद्भवेत्

pūrvapakṣo bhavedyasya bhaveyustasya sākṣiṇaḥ || ādhāryaḥ pūrvapakṣasya yasminnarthavaśādbhavet

6

विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः ।। न परेण समुद्दिष्टमुपेयात्साक्षिणं प्रति

vivāde sākṣiṇastatra praṣṭavyāḥ prativādinaḥ || na pareṇa samuddiṣṭamupeyātsākṣiṇaṃ prati

7

भेदयेत्तु न वान्योन्यं हीयत्येवं समाचरेत् ।। साक्षिद्विष्टो यदि प्रेयाद्गच्छेद्वापि दिगन्तरम्

bhedayettu na vānyonyaṃ hīyatyevaṃ samācaret || sākṣidviṣṭo yadi preyādgacchedvāpi digantaram

8

तच्चोभयोः प्रमाणं तु प्रमाणे ह्यन्तरा क्रिया ।। अनिर्दिष्टस्तु साक्षित्वे स्वयमेवैत्य यो वदेत्

taccobhayoḥ pramāṇaṃ tu pramāṇe hyantarā kriyā || anirdiṣṭastu sākṣitve svayamevaitya yo vadet

9

सूचीत्युक्तः स साक्षी तु न स साक्षित्वमर्हति ।। न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ

sūcītyuktaḥ sa sākṣī tu na sa sākṣitvamarhati || na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kārukakuśīlavau

3.327.10

न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सर्वेभ्यो विनिर्गतः ।। न व्याधितो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत्

na śrotriyo na liṅgastho na sarvebhyo vinirgataḥ || na vyādhito na vaktavyo na dasyurna vikarmakṛt

11

न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्धो न विकलेन्द्रियः ।। नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः

na vṛddho na śiśurnaiko nāndho na vikalendriyaḥ || nārto na matto nonmatto na kṣuttṛṣṇopapīḍitaḥ

12

न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः ।। नार्थसम्बन्धिनोराप्तो न हायनविचारिणः

na śramārto na kāmārto na kruddho nāpi taskaraḥ || nārthasambandhinorāpto na hāyanavicāriṇaḥ

13

न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः ।। स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः

na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ || strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryurdvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ

14

शूद्राश्च साधुशूद्राणां मर्त्यानां मर्त्ययोनयः ।। अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम्

śūdrāśca sādhuśūdrāṇāṃ martyānāṃ martyayonayaḥ || anubhāvī tu yaḥ kaścitkuryātsākṣyaṃ vivādinām

15

अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्य तथात्यये ।। स्त्रियोऽपि सम्भवे कार्या बालेन स्थविरेण वा

antarveśmanyaraṇye vā śarīrasya tathātyaye || striyo'pi sambhave kāryā bālena sthavireṇa vā

16

शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा ।। बालवृद्धातुराणां तु साक्ष्ये तु वदतां मृषा

śiṣyeṇa bandhunā vāpi dāsena bhṛtakena vā || bālavṛddhāturāṇāṃ tu sākṣye tu vadatāṃ mṛṣā

17

जानीयादधिवाचमुत्सिक्तमनसां तथा ।। गृहिणः पुत्रिणो मौलाः शूद्रा विट्क्षत्रयोनयः

jānīyādadhivācamutsiktamanasāṃ tathā || gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ śūdrā viṭkṣatrayonayaḥ

18

अत्युक्ताः साक्ष्यमर्हन्ति नये कूटधनापदि ।। आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः

atyuktāḥ sākṣyamarhanti naye kūṭadhanāpadi || āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ

19

बहुत्वे परिगृह्णीयात्साक्षित्वे वेतनाधिपम् ।। समेषु त्वगुणोत्कृष्टं गुणित्वे वै द्विजोत्तमान्

bahutve parigṛhṇīyātsākṣitve vetanādhipam || sameṣu tvaguṇotkṛṣṭaṃ guṇitve vai dvijottamān

3.327.20

समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।। तत्र सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते

samakṣadarśanātsākṣyaṃ śravaṇāccaiva sidhyati || tatra satyaṃ bruvansākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate

21

साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नरकं व्रजेत् ।। पृष्टानि बद्धोऽपि वदेद्यथा दृष्टं यथाश्रुतम्

sākṣī dṛṣṭaśrutādanyadvibruvannarakaṃ vrajet || pṛṣṭāni baddho'pi vadedyathā dṛṣṭaṃ yathāśrutam

22

एको लुब्धस्त्वसाक्षी स्याद्बहवोऽपि न वा क्वचित् ।। स्वभावेनैव यद्ब्रूयुस्तद्ग्राह्यं व्यावहारिकम्

eko lubdhastvasākṣī syādbahavo'pi na vā kvacit || svabhāvenaiva yadbrūyustadgrāhyaṃ vyāvahārikam

23

न जातु साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसन्निधौ ।। प्राड्विवाको नियुंजीत विधिनानेन सान्त्वयन्

na jātu sākṣiṇaḥ prāptānarthipratyarthisannidhau || prāḍvivāko niyuṃjīta vidhinānena sāntvayan

24

यत्तयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितेऽपि वा ।। तद् ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षितम्

yattayoranayorvettha kārye'smiṃśceṣṭite'pi vā || tad brūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hyatra sākṣitam

25

देवब्राह्मणसान्निध्ये साक्ष्यं पृच्छेत्ततो द्विजाः ।। उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन्

devabrāhmaṇasānnidhye sākṣyaṃ pṛcchettato dvijāḥ || udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn

26

ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् ।। गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः

brūhīti brāhmaṇaṃ pṛcchetsatyaṃ brūhīti pārthivam || gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ

27

ब्रह्मणे च स्मृता लोका ये च स्त्रीबाल घातिनः ।। मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य तत्ते स्युर्ब्रुवतां मृषा

brahmaṇe ca smṛtā lokā ye ca strībāla ghātinaḥ || mitradruhaḥ kṛtaghnasya tatte syurbruvatāṃ mṛṣā

28

जन्मप्रभृति यत्किञ्चित्किञ्चित्पुण्यं त्वया कृतम् ।। तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा

janmaprabhṛti yatkiñcitkiñcitpuṇyaṃ tvayā kṛtam || tatsarvaṃ tasya jānīhi yaṃ parājayase mṛṣā

29

नग्नो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः ।। अन्धः शत्रुगृहं गच्छेद्यत्साक्ष्यमनृतं वदेत्

nagno muṇḍaḥ kapālī ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ || andhaḥ śatrugṛhaṃ gacchedyatsākṣyamanṛtaṃ vadet

3.327.30

एतांस्तु दोषान्वीक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणात् ।। यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाञ्जसा वद

etāṃstu doṣānvīkṣya tvaṃ sarvānanṛtabhāṣaṇāt || yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvamevāñjasā vada

31

सत्यं साक्ष्यं ब्रुवन्साक्षी लोकान्प्राप्नोत्यनुत्तमान् ।। इह वानुत्तमां कीर्तिं वाग्येषां ब्रह्मपूजिता

satyaṃ sākṣyaṃ bruvansākṣī lokānprāpnotyanuttamān || iha vānuttamāṃ kīrtiṃ vāgyeṣāṃ brahmapūjitā

33

मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः ।। तांश्च देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः ।। ३२ .।। आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।। अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्

manyante vai pāpakṛto na kaścitpaśyatīti naḥ || tāṃśca devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ || 32 .|| ādityacandrāvanalānilau ca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca || ahaśca rātriśca ubhe ca sandhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam

327

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु साक्षिनिर्णयो नाम सप्तविंशत्युत्तरत्रिशत तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu sākṣinirṇayo nāma saptaviṃśatyuttaratriśata tamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। पौरुषो निर्णयः प्रोक्तो दिव्यं वक्ष्याम्यतः परम् ।। असाक्षिकेषु त्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः

haṃsa uvāca || pauruṣo nirṇayaḥ prokto divyaṃ vakṣyāmyataḥ param || asākṣikeṣu tvartheṣu mitho vivadamānayoḥ

2

राजद्रोहाभिशापेषु साहसेषु तथैव च ।। विवादे तत्त्वतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत्

rājadrohābhiśāpeṣu sāhaseṣu tathaiva ca || vivāde tattvataḥ satyaṃ śapathenāpi lambhayet

3

महर्षिभिश्च देवैश्च कार्यार्थं शपथाः कृताः ।। वसिष्ठोऽदत्त शपथं समये जवने नृपे

maharṣibhiśca devaiśca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ || vasiṣṭho'datta śapathaṃ samaye javane nṛpe

4

न मृषा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः ।। वृथा हि शपथं कुर्वन्प्रेत्य चेह च नश्यति

na mṛṣā śapathaṃ kuryātsvalpe'pyarthe naro budhaḥ || vṛthā hi śapathaṃ kurvanpretya ceha ca naśyati

5

स्थावरेषु तु दिव्यानि वर्जनीयानि पार्थिवैः ।। लिखितेन तथा भुक्त्या तेषां भवति साधनम्

sthāvareṣu tu divyāni varjanīyāni pārthivaiḥ || likhitena tathā bhuktyā teṣāṃ bhavati sādhanam

6

कोशं धटं विषं चाग्निमुदकं तप्तमाषकम् ।। फालं च तण्डुलं चैव दिव्यान्यष्टौ विदुर्बुधाः

kośaṃ dhaṭaṃ viṣaṃ cāgnimudakaṃ taptamāṣakam || phālaṃ ca taṇḍulaṃ caiva divyānyaṣṭau vidurbudhāḥ

7

कोशवर्जन्तु दिव्यानि सशिरस्कानि दापयेत् ।। अशिरस्कः स्मृतः कोशः कालान्तरविभावनात

kośavarjantu divyāni saśiraskāni dāpayet || aśiraskaḥ smṛtaḥ kośaḥ kālāntaravibhāvanāta

8

अशिरस्कानि दिव्यानि राज्ञा कण्टकशोधनैः ।। राज्ञा सर्वाणि देयानि स्वयं च परिमार्गिणा

aśiraskāni divyāni rājñā kaṇṭakaśodhanaiḥ || rājñā sarvāṇi deyāni svayaṃ ca parimārgiṇā

9

लोभान्मोहाद्भयाद्वापि भिद्यन्ते साक्षिणः परैः ।। अज्ञानाद्बालभावाच्च भेदे धर्मो व्यवस्थितः

lobhānmohādbhayādvāpi bhidyante sākṣiṇaḥ paraiḥ || ajñānādbālabhāvācca bhede dharmo vyavasthitaḥ

3.328.10

सर्वद्रव्येषु कनकं मूल्यं तु परिकल्पयेत् ।। माषकेण सुवर्णस्य ..........काल्यमसुखे द्विजम्

sarvadravyeṣu kanakaṃ mūlyaṃ tu parikalpayet || māṣakeṇa suvarṇasya ..........kālyamasukhe dvijam

11

सत्यं वदामीति शपेन्नान्यत्किञ्चन पार्थिव ।। शस्त्रमादाय वक्तव्यं क्षत्त्रियेण तथैव च

satyaṃ vadāmīti śapennānyatkiñcana pārthiva || śastramādāya vaktavyaṃ kṣattriyeṇa tathaiva ca

12

धेनुं संस्पृशता सत्यं वाच्यं वैश्येन वै द्विजाः ।। शूद्रः कुर्वीत शपथं तथा सर्वैस्तु पातकैः

dhenuṃ saṃspṛśatā satyaṃ vācyaṃ vaiśyena vai dvijāḥ || śūdraḥ kurvīta śapathaṃ tathā sarvaistu pātakaiḥ

13

कृष्णलेन सुवर्णस्य तिलवृद्ध्या तु शापयेत् ।। शूद्रान्न शापयेद्राजा कदाचिदपि वै द्विजाः

kṛṣṇalena suvarṇasya tilavṛddhyā tu śāpayet || śūdrānna śāpayedrājā kadācidapi vai dvijāḥ

14

विप्रवर्जं तथा कोशं वर्णिनां दापयेन्नृपः ।। सुवर्णमाषकादूर्ध्वमर्वागष्टभ्य एव च

vipravarjaṃ tathā kośaṃ varṇināṃ dāpayennṛpaḥ || suvarṇamāṣakādūrdhvamarvāgaṣṭabhya eva ca

15

विप्रवर्जं तु विप्रोऽपि वर्णिनां पूरसंयुतम् ।। कोशस्थाने तु शपथं कारयेदविधारयन्

vipravarjaṃ tu vipro'pi varṇināṃ pūrasaṃyutam || kośasthāne tu śapathaṃ kārayedavidhārayan

16

अतः परं तु दिव्यानां कुर्यादन्यतमं नरः ।। यथा तथा महीपालः शृणुध्वं गदतो मम

ataḥ paraṃ tu divyānāṃ kuryādanyatamaṃ naraḥ || yathā tathā mahīpālaḥ śṛṇudhvaṃ gadato mama

17

न शीते तु धटं देयमुष्णकाले हुताशनम् ।। वर्णिनां न तथा फालं तण्डुलं मुखरोगिणाम्

na śīte tu dhaṭaṃ deyamuṣṇakāle hutāśanam || varṇināṃ na tathā phālaṃ taṇḍulaṃ mukharogiṇām

18

श्वासकासार्दितानां च ब्राह्मणानां च नो विषम् ।। तप्तमाषकमर्हन्ति सर्वे वर्णा निरत्ययम्

śvāsakāsārditānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca no viṣam || taptamāṣakamarhanti sarve varṇā niratyayam

19

न व्याधिमरकाक्रान्ते देशे कोशं तु पातयेत् ।। मन्त्रैरस्वरदिव्यानि सञ्चयन्तीह मानवाः

na vyādhimarakākrānte deśe kośaṃ tu pātayet || mantrairasvaradivyāni sañcayantīha mānavāḥ

3.328.20

प्रतिमन्त्रविदः स्तम्भनानां विनाशने ।। नियुञ्जीत नरेन्द्रोपि निभृतां धनवत्सलाम्

pratimantravidaḥ stambhanānāṃ vināśane || niyuñjīta narendropi nibhṛtāṃ dhanavatsalām

21

दिव्यानां स्तम्भकं ज्ञात्वा पापान्नित्यं महीपतिः ।। विवासयेत्स्वकाद्राष्ट्रात्ते हि लोकस्य कण्टकाः

divyānāṃ stambhakaṃ jñātvā pāpānnityaṃ mahīpatiḥ || vivāsayetsvakādrāṣṭrātte hi lokasya kaṇṭakāḥ

22

तेषामन्वेषणे यत्नं राजा नित्यं समाचरेत् ।। ते हि पापसमाचारास्तस्करेभ्योपि तस्कराः

teṣāmanveṣaṇe yatnaṃ rājā nityaṃ samācaret || te hi pāpasamācārāstaskarebhyopi taskarāḥ

23

दृग्दृष्टिदोषात्स्वल्पेपि दिव्येषु विनियोजयेत् ।। महत्स्वपि न चार्थेषु धर्मज्ञान्धर्मवत्सलान्

dṛgdṛṣṭidoṣātsvalpepi divyeṣu viniyojayet || mahatsvapi na cārtheṣu dharmajñāndharmavatsalān

24

ज्ञात्वा धर्मिष्ठतां राजा पुरुषस्स विचक्षणः ।। स्वल्पे वाप्यथ वास्वल्पे शपथे तान्नियोजयेत्

jñātvā dharmiṣṭhatāṃ rājā puruṣassa vicakṣaṇaḥ || svalpe vāpyatha vāsvalpe śapathe tānniyojayet

25

न मिथ्यावचनं येषां जन्मप्रभृति विद्यते ।। श्रद्दध्यात्पार्थिवस्तेषां वचने धर्मदर्शिनाम्

na mithyāvacanaṃ yeṣāṃ janmaprabhṛti vidyate || śraddadhyātpārthivasteṣāṃ vacane dharmadarśinām

26

अत्यन्तोपहताः पापा नास्तिका भिन्नसेतवः ।। दिव्यान्यर्हंति सर्वाणि स्वल्पदोषा अपि द्विजाः

atyantopahatāḥ pāpā nāstikā bhinnasetavaḥ || divyānyarhaṃti sarvāṇi svalpadoṣā api dvijāḥ

27

आदौ भूमिं परीक्षेत धटस्यार्थे विचक्षणः ।। इन्द्रस्थाने सभायां वा दिग्भागे पूर्वदक्षिणे

ādau bhūmiṃ parīkṣeta dhaṭasyārthe vicakṣaṇaḥ || indrasthāne sabhāyāṃ vā digbhāge pūrvadakṣiṇe

28

धटं निवेशयेत्तत्र सुसमायां तथा भुवि ।। यज्ञियस्य तु वृक्षस्य कर्तव्यं मण्डपद्वयम्

dhaṭaṃ niveśayettatra susamāyāṃ tathā bhuvi || yajñiyasya tu vṛkṣasya kartavyaṃ maṇḍapadvayam

29

मण्डपस्य प्रमाणं तु सप्तहस्तं प्रकीर्तितम् ।। द्वौ हस्तौ निखनेत्काष्ठं दृश्यं स्याद्धस्तपञ्चकम्

maṇḍapasya pramāṇaṃ tu saptahastaṃ prakīrtitam || dvau hastau nikhanetkāṣṭhaṃ dṛśyaṃ syāddhastapañcakam

3.328.30

अन्तरञ्च तयोः कार्यं तथा हस्तचतुष्टयम् ।। मण्डपोपरि काष्ठं च दृढं कुर्याद्विचक्षणः

antarañca tayoḥ kāryaṃ tathā hastacatuṣṭayam || maṇḍapopari kāṣṭhaṃ ca dṛḍhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

31

चतुर्हस्तं तुलाकाष्ठं त्वव्रणं कारयेत्स्थिरम् ।। खदिरार्जुनवृक्षाणां शिंशिपासालजं तथा

caturhastaṃ tulākāṣṭhaṃ tvavraṇaṃ kārayetsthiram || khadirārjunavṛkṣāṇāṃ śiṃśipāsālajaṃ tathā

32

तुलाकाष्ठं तु कर्तव्यं तथा वै शिक्यकद्वयम् ।। प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटस्तथा

tulākāṣṭhaṃ tu kartavyaṃ tathā vai śikyakadvayam || prāṅmukho niścalaḥ kāryaḥ śucau deśe dhaṭastathā

33

वणिक्सुवर्णकारौ च कुलालः कांस्यकारकः ।। तुलाधरे धटः कार्यो रिपौ मित्रे तथा समः

vaṇiksuvarṇakārau ca kulālaḥ kāṃsyakārakaḥ || tulādhare dhaṭaḥ kāryo ripau mitre tathā samaḥ

34

श्रावयेत्प्राड्विवाकोपि तुलाधारं विचक्षणः ।। ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनाम्

śrāvayetprāḍvivākopi tulādhāraṃ vicakṣaṇaḥ || brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātinām

35

तुलाधरस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा ।। एकस्मिँस्तोलयेच्छिक्ये स्नातं सूपोषितं नरम्

tulādharasya te lokāstulāṃ dhārayato mṛṣā || ekasmim̐stolayecchikye snātaṃ sūpoṣitaṃ naram

36

द्वितीये मृत्तिकां शुभ्रां गौरीं तु तुलयेद्बुधः ।। इष्टकाभस्मपाषाणकपालास्थीनि वर्जयेत्

dvitīye mṛttikāṃ śubhrāṃ gaurīṃ tu tulayedbudhaḥ || iṣṭakābhasmapāṣāṇakapālāsthīni varjayet

37

तुलयित्वा ततः पूर्वं तस्मात्तमवतारयेत् ।। मूर्ध्नि पत्रं ततस्तस्य न्यस्तपत्रं निवेशयेत्

tulayitvā tataḥ pūrvaṃ tasmāttamavatārayet || mūrdhni patraṃ tatastasya nyastapatraṃ niveśayet

38

मन्त्रश्चायं पुरा प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ।। ब्रह्मणस्त्वं सुता देवि तुलानाम्नीति कथ्यसे

mantraścāyaṃ purā proktaḥ svayameva svayambhuvā || brahmaṇastvaṃ sutā devi tulānāmnīti kathyase

39

तुकारो गौरवो नित्यं लकारो लघुनि स्मृतः ।। गुरुलाघवसंयोगात्तुला तेन निगद्यसे

tukāro gauravo nityaṃ lakāro laghuni smṛtaḥ || gurulāghavasaṃyogāttulā tena nigadyase

3.328.40

संशयान्मोचय स्वैनं चाभिशस्तं नरं शुभे ।। भूय आरोपयेत्तं तु नरं तस्यां सपत्रकम्

saṃśayānmocaya svainaṃ cābhiśastaṃ naraṃ śubhe || bhūya āropayettaṃ tu naraṃ tasyāṃ sapatrakam

41

तुलितो यदि वर्धेत शुभो भवति धर्मतः ।। हीयमाने न शुद्धः स्यादिति धर्मविदो विदुः

tulito yadi vardheta śubho bhavati dharmataḥ || hīyamāne na śuddhaḥ syāditi dharmavido viduḥ

42

शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गे पुनरारोपयेन्नरम् ।। तथा निःसंशयं ज्ञानं भवतीति विनिश्चयः

śikyacchede tulābhaṅge punarāropayennaram || tathā niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ bhavatīti viniścayaḥ

43

अग्नेर्विधिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं गदतो मम ।। सप्तमण्डलकान्कुर्याद्देवब्राह्मणसन्निधौ

agnervidhiṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ gadato mama || saptamaṇḍalakānkuryāddevabrāhmaṇasannidhau

44

प्रत्यक्षं कारयेद्दिव्यं राज्ञो वाधिकृतस्य वा ।। ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च

pratyakṣaṃ kārayeddivyaṃ rājño vādhikṛtasya vā || brāhmaṇānāṃ śrutavatāṃ prakṛtīnāṃ tathaiva ca

45

पश्चिमे मण्डले तिष्ठेत्प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः ।। चरतुरस्रे यथा अस्मिन्कृत्वा चैव समौ करौ

paścime maṇḍale tiṣṭhetprāṅmukhaḥ prāñjaliḥ śuciḥ || caraturasre yathā asminkṛtvā caiva samau karau

46

लक्षयेयुः क्षतादीनि हस्तयोस्तस्य कारिणः ।। सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि बध्नीयुः करयोस्ततः

lakṣayeyuḥ kṣatādīni hastayostasya kāriṇaḥ || saptāśvatthasya patrāṇi badhnīyuḥ karayostataḥ

47

नवेन सितसूत्रेण कार्पासेन द्विजोत्तमाः ।। ततस्तु सुसमं कृत्वा अङ्गुलं त्वेकमायसम्

navena sitasūtreṇa kārpāsena dvijottamāḥ || tatastu susamaṃ kṛtvā aṅgulaṃ tvekamāyasam

48

पिण्डं हुताशसन्तप्तं पञ्चाशत्पलिकं दृढम् ।। आदौ पूजां हुताशस्य कारयेद्वसुधाधिपः

piṇḍaṃ hutāśasantaptaṃ pañcāśatpalikaṃ dṛḍham || ādau pūjāṃ hutāśasya kārayedvasudhādhipaḥ

49

रक्तचन्दनधूमाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च ।। अभिशस्तस्य मन्त्रं च बध्नीयात्तस्य मूर्धनि

raktacandanadhūmābhyāṃ raktapuṣpaistathaiva ca || abhiśastasya mantraṃ ca badhnīyāttasya mūrdhani

3.328.50

मन्त्रेणानेन संयुक्तं ब्राह्मणाभिहितेन तु ।। त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु हूयसे

mantreṇānena saṃyuktaṃ brāhmaṇābhihitena tu || tvamagne vedāścatvārastvaṃ ca yajñeṣu hūyase

51

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम्।। जठरस्थोपि भूतानां त्वं च वेत्सि शुभाशुभम्।। पापेषु दर्शयात्मानमर्चिष्मान्भव पावक

tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ tvaṃ mukhaṃ brahmavādinām|| jaṭharasthopi bhūtānāṃ tvaṃ ca vetsi śubhāśubham|| pāpeṣu darśayātmānamarciṣmānbhava pāvaka

52

अथ वा शुद्धभावेषु शीतो भव महाबल ।। ततोभिशस्तः शनकैर्मण्डलानि परिक्रमेत्

atha vā śuddhabhāveṣu śīto bhava mahābala || tatobhiśastaḥ śanakairmaṇḍalāni parikramet

53

परिक्रम्य शनैर्जह्याल्लोहपिण्डं तथा क्षितौ ।। विमुक्तहस्तं तं पश्चात्कारयेद्व्रीहिमर्द्दनम्

parikramya śanairjahyāllohapiṇḍaṃ tathā kṣitau || vimuktahastaṃ taṃ paścātkārayedvrīhimarddanam

54

निर्विकारौ करौ दृष्ट्वा शुद्धो भवति धर्मतः ।। भयाद्वा पातयेद्यस्तु दग्धो वा न विभाव्यते

nirvikārau karau dṛṣṭvā śuddho bhavati dharmataḥ || bhayādvā pātayedyastu dagdho vā na vibhāvyate

55

पुनस्तु चाहरेल्लोहं विधिरेष प्रकीर्तितः ।। तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्यं सनातनम्

punastu cāharellohaṃ vidhireṣa prakīrtitaḥ || toyasyātha pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

56

शैवालनक्रमत्स्याद्यैर्वर्जिते स्थावरे जले ।। धर्मस्थूणा तत्र कार्या पुरुषं धर्मवत्सलम्

śaivālanakramatsyādyairvarjite sthāvare jale || dharmasthūṇā tatra kāryā puruṣaṃ dharmavatsalam

57

नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोत्तं समाविशेत् ।। मध्यमेनाथ धनुषा मध्यस्थः पुरुषोऽपरः

nābhidaghnodakasthasya gṛhītvottaṃ samāviśet || madhyamenātha dhanuṣā madhyasthaḥ puruṣo'paraḥ

58

इषुमोक्षं तदा कुर्याद्देशे तृणविवर्जिते ।। शरमोक्षे समे काले निमज्जेत्पुरुषोप्यसौ

iṣumokṣaṃ tadā kuryāddeśe tṛṇavivarjite || śaramokṣe same kāle nimajjetpuruṣopyasau

59

मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्तु पेत्रै चैतान्निवेशयेत् ।। आदिदेवोऽसि देवानां शौचस्याप्यायनं परम्

mūrdhni vinyastapatrastu petrai caitānniveśayet || ādidevo'si devānāṃ śaucasyāpyāyanaṃ param

3.328.60

पञ्चानां लोकपालानां त्वं वरिष्ठं जगत्पते ।। त्रायस्वैनं नरं पापात्पश्यसि त्वं शुभाशुभम

pañcānāṃ lokapālānāṃ tvaṃ variṣṭhaṃ jagatpate || trāyasvainaṃ naraṃ pāpātpaśyasi tvaṃ śubhāśubhama

61

अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां मोक्षवत्स्थितः ।। इषुप्रक्षेपणस्थानाद्युवा च बलवान्नरः

antaścarasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ mokṣavatsthitaḥ || iṣuprakṣepaṇasthānādyuvā ca balavānnaraḥ

62

धावन्स परया शक्त्या शरं तत्समुपातयेत् ।। आगते तु शरग्राहे तोयस्थश्चेन्न दृश्यते

dhāvansa parayā śaktyā śaraṃ tatsamupātayet || āgate tu śaragrāhe toyasthaścenna dṛśyate

63

शुद्धो भवति धर्मेण यश्चाप्यङ्गं न दर्शयेत् ।। विषस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्यं सनातनम्

śuddho bhavati dharmeṇa yaścāpyaṅgaṃ na darśayet || viṣasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

64

शृङ्गिणो वत्सनाभस्य हिमशैलोद्भवस्य च।। यवास्सप्त प्रदातव्या अथ वा यद्घृताप्लुताः

śṛṅgiṇo vatsanābhasya himaśailodbhavasya ca|| yavāssapta pradātavyā atha vā yadghṛtāplutāḥ

65

मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्य पत्रे चैतन्निवेशयेत् ।। त्वं विष ब्रह्मणः पुत्रः सत्ये धर्मे व्यवस्थितः

mūrdhni vinyastapatrasya patre caitanniveśayet || tvaṃ viṣa brahmaṇaḥ putraḥ satye dharme vyavasthitaḥ

66

त्रायस्वैनं नरं पापात्सत्येनास्य भवामृतम् ।। येन वेगैर्विना जीर्णं छर्दिमूर्च्छाविवर्जितम्

trāyasvainaṃ naraṃ pāpātsatyenāsya bhavāmṛtam || yena vegairvinā jīrṇaṃ chardimūrcchāvivarjitam

67

तं तु शुद्धं विजानीयादिति धर्मविदो विदुः ।। तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्यं सनातनम्

taṃ tu śuddhaṃ vijānīyāditi dharmavido viduḥ || taṇḍulānāṃ pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

68

चौर्ये तु तण्डुला देया न चान्यत्र कथंचन ।। तण्डुलानुदके सिक्त्वा रात्रौ तत्रैव स्थापयेत

caurye tu taṇḍulā deyā na cānyatra kathaṃcana || taṇḍulānudake siktvā rātrau tatraiva sthāpayeta

69

तण्डुलान्कारयेच्छुद्धाञ्शालीनां पृथिवीपतिः ।। मृन्मयं भाजनं कृत्वा सवितुः पुरतः स्थितः

taṇḍulānkārayecchuddhāñśālīnāṃ pṛthivīpatiḥ || mṛnmayaṃ bhājanaṃ kṛtvā savituḥ purataḥ sthitaḥ

3.328.70

तण्डुलान्मंत्रयेच्शुद्धान्मंत्रेणानेन धर्मतः ।। दीयते सत्त्वधर्मज्ञैर्मानुषाणां विशोधनम्

taṇḍulānmaṃtrayecśuddhānmaṃtreṇānena dharmataḥ || dīyate sattvadharmajñairmānuṣāṇāṃ viśodhanam

71

ततस्तण्डुल सत्येन धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। प्रभाते कारयेदेव भक्षणाय न संशयः

tatastaṇḍula satyena dharmatastrātumarhasi || prabhāte kārayedeva bhakṣaṇāya na saṃśayaḥ

72

त्रिविधः प्राङ्मुखस्येह पत्रे निष्ठीवयेत्ततः ।। पिप्पलस्याथ भूर्जस्य न त्वन्यस्य कथंचन

trividhaḥ prāṅmukhasyeha patre niṣṭhīvayettataḥ || pippalasyātha bhūrjasya na tvanyasya kathaṃcana

73

शोणितं दृश्यते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ।। अथातः संप्रक्ष्यामि तप्तमाषकनिर्णयम्

śoṇitaṃ dṛśyate yasya tamaśuddhaṃ vinirdiśet || athātaḥ saṃprakṣyāmi taptamāṣakanirṇayam

74

कारयेदायसं पात्रं ताम्रं वा षोडशाङ्गुलम् ।। चतुरङ्गुलखातं तु मृन्मयं वापि कारयेत्

kārayedāyasaṃ pātraṃ tāmraṃ vā ṣoḍaśāṅgulam || caturaṅgulakhātaṃ tu mṛnmayaṃ vāpi kārayet

75

पूरयेद्घृततैलाभ्यां पलैर्विंशतिभिस्ततः ।। सुतप्ते निक्षिपेत्तत्र सुवर्णस्य तु माषकम्

pūrayedghṛtatailābhyāṃ palairviṃśatibhistataḥ || sutapte nikṣipettatra suvarṇasya tu māṣakam

76

वह्न्यक्तं विन्यसेन्मन्त्रमभिशस्तस्य मूर्धनि ।। अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन तप्तमाषं समुद्धरेत्

vahnyaktaṃ vinyasenmantramabhiśastasya mūrdhani || aṅguṣṭhāṅguliyogena taptamāṣaṃ samuddharet

77

शुद्धं ज्ञेयमदग्धं तु विस्फोटादिविवर्जितम् ।। फालशुद्धिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुङ्गवाः

śuddhaṃ jñeyamadagdhaṃ tu visphoṭādivivarjitam || phālaśuddhiṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ dvijapuṅgavāḥ

78

आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते ।। अष्टाङ्गुलं समं दीर्घं चतुरंगुलविस्तृतम्

āyasaṃ dvādaśapalaṃ ghaṭitaṃ phālamucyate || aṣṭāṅgulaṃ samaṃ dīrghaṃ caturaṃgulavistṛtam

79

वह्न्यक्तं विन्यसेत्पत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि ।। त्रिः परावर्तयेज्जिह्वां लिहतस्सार्धमङ्गुलम्

vahnyaktaṃ vinyasetpatramabhiśastasya mūrdhani || triḥ parāvartayejjihvāṃ lihatassārdhamaṅgulam

3.328.80

गवां क्षीरं प्रदातव्यं जिह्वाशोधनमुत्तमम् ।। जिह्वापरीक्षणं कुर्याद्दग्धां चेन्न विभाव्यते

gavāṃ kṣīraṃ pradātavyaṃ jihvāśodhanamuttamam || jihvāparīkṣaṇaṃ kuryāddagdhāṃ cenna vibhāvyate

81

तं विशुद्धं विजानीयाद्विशुद्धं चैव मोक्षयेत् ।। कोषस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्यं सनातनम्

taṃ viśuddhaṃ vijānīyādviśuddhaṃ caiva mokṣayet || koṣasyātha pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

82

योयो यां देवताभक्तः पाययेत्तस्य तूत्तरम् ।। समभक्तं तु देवानामादित्यस्यैव कारयेत्

yoyo yāṃ devatābhaktaḥ pāyayettasya tūttaram || samabhaktaṃ tu devānāmādityasyaiva kārayet

83

उग्राणामपि देवानां वधस्यैव तु दापयेत् ।। सर्वेषामेव देवानां स्नापयेदायुधं स्वकम्

ugrāṇāmapi devānāṃ vadhasyaiva tu dāpayet || sarveṣāmeva devānāṃ snāpayedāyudhaṃ svakam

84

स्नानोदकं वा सकलमाहरेत विचक्षणः ।। उन्मुखं करणं कृत्वा पाययेत्प्रसृतित्रयम्

snānodakaṃ vā sakalamāhareta vicakṣaṇaḥ || unmukhaṃ karaṇaṃ kṛtvā pāyayetprasṛtitrayam

85

इदं मया नैव कृतं कृतं वाप्यथ शायिना

idaṃ mayā naiva kṛtaṃ kṛtaṃ vāpyatha śāyinā

86

पीते तु कोशे पुरुषस्य दृष्टा देवोपघातं नृपसंभवं वा ।। त्रिःसप्तरात्रांतरतो नृपेण भृशं विनेयः पुरुषः स विप्राः

pīte tu kośe puruṣasya dṛṣṭā devopaghātaṃ nṛpasaṃbhavaṃ vā || triḥsaptarātrāṃtarato nṛpeṇa bhṛśaṃ vineyaḥ puruṣaḥ sa viprāḥ

328

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दिव्यप्रमाणनिरूपणं नामाष्टाविंशत्युत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu divyapramāṇanirūpaṇaṃ nāmāṣṭāviṃśatyuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। एका द्वे च तथा तिस्रश्चतस्रश्च यथाक्रमम् ।। शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां भार्याः प्रोक्ता मनीषिभिः

haṃsa uvāca || ekā dve ca tathā tisraścatasraśca yathākramam || śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ bhāryāḥ proktā manīṣibhiḥ

2

शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते ।। ते च स्वा च तथा राज्ञस्ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः

śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte || te ca svā ca tathā rājñastāśca svā cāgrajanmanaḥ

3

न विवर्णा भवेद्भार्या कदाचिदपि कस्यचित् ।। सवर्णैव भवेज्ज्येष्ठा असवर्णासु सत्स्वपि

na vivarṇā bhavedbhāryā kadācidapi kasyacit || savarṇaiva bhavejjyeṣṭhā asavarṇāsu satsvapi

4

अष्टौ विवाहा निर्दिष्टास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। आहूय दानाद्ब्राह्मस्तु ऋत्विजैर्दैव उच्यते

aṣṭau vivāhā nirdiṣṭāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam || āhūya dānādbrāhmastu ṛtvijairdaiva ucyate

9

गोयुगग्रहणादार्षः प्राजापत्योर्थिते तथा ।। आसुरो द्रविणादानाद्गान्धर्वस्तु मताद्द्वयोः

goyugagrahaṇādārṣaḥ prājāpatyorthite tathā || āsuro draviṇādānādgāndharvastu matāddvayoḥ

6

राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाच्छलात् ।। प्राजापत्यस्तथा दैवो ब्राह्मश्चापि शुभास्त्रयः

rākṣaso yuddhaharaṇātpaiśācaḥ kanyakācchalāt || prājāpatyastathā daivo brāhmaścāpi śubhāstrayaḥ

7

गान्धर्वो राक्षसश्चैव मध्यमौ परिकीर्तितौ ।। आसुरश्चैव पैशाच आर्षश्चैव तथाधमः

gāndharvo rākṣasaścaiva madhyamau parikīrtitau || āsuraścaiva paiśāca ārṣaścaiva tathādhamaḥ

8

न ते कार्याः प्रयत्नेन कदाचिदपि केनचित् ।। आसुरस्य तथार्षस्य विशेषो नैव विद्यते

na te kāryāḥ prayatnena kadācidapi kenacit || āsurasya tathārṣasya viśeṣo naiva vidyate

3.329.10

शुक्लमेव ततो ज्ञेयमल्पं वा यदि वा बहु।। प्राणिविक्रयिणः सर्वे नरकं यान्ति मानवाः।।।। विशेषेण च यः पुत्रं विक्रीणाति स्वकं नरः ।। नरके वसतिं तस्य बहूनब्दगणान्विदुः

śuklameva tato jñeyamalpaṃ vā yadi vā bahu|| prāṇivikrayiṇaḥ sarve narakaṃ yānti mānavāḥ|||| viśeṣeṇa ca yaḥ putraṃ vikrīṇāti svakaṃ naraḥ || narake vasatiṃ tasya bahūnabdagaṇānviduḥ

11

मृते भर्तरि या कन्या केवलं हस्तदूषिता ।। सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमर्हति

mṛte bhartari yā kanyā kevalaṃ hastadūṣitā || sā cedakṣatayoniḥ syātpunaḥ saṃskāramarhati

12

इत्येवं केचिदिच्छन्ति न तन्मम मतं द्विजाः ।।।। सप्तमे हि पदे वृत्ते नान्यमर्हति सा पतिम्

ityevaṃ kecidicchanti na tanmama mataṃ dvijāḥ |||| saptame hi pade vṛtte nānyamarhati sā patim

3

वाचा दत्ता तु या कन्या मन्त्रैश्चैव न संस्कृता।। अन्यस्य सा भवेद्देया सति भर्तरि दोषिणी

vācā dattā tu yā kanyā mantraiścaiva na saṃskṛtā|| anyasya sā bhaveddeyā sati bhartari doṣiṇī

14

नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबेऽथ पतिते पतौ।। पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते

naṣṭe mṛte pravrajite klībe'tha patite patau|| pañcasvāpatsu nārīṇāṃ patiranyo vidhīyate

15

पितापितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा ।। कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः

pitāpitāmaho bhrātā sakulyo jananī tathā || kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ

16

यस्तु दोषमनाख्याय कन्यकां संप्रयच्छति ।। स राज्ञा द्विशतं दत्त्वा बिभृयात्तां च कन्यकाम्

yastu doṣamanākhyāya kanyakāṃ saṃprayacchati || sa rājñā dviśataṃ dattvā bibhṛyāttāṃ ca kanyakām

17

अदुष्टामथ यो दुष्टां ब्रूयाद्दोषेण मानवः ।। प्रथमं साहसं तस्य राजा दण्डं प्रकल्पयेत्

aduṣṭāmatha yo duṣṭāṃ brūyāddoṣeṇa mānavaḥ || prathamaṃ sāhasaṃ tasya rājā daṇḍaṃ prakalpayet

18

यस्तु दोषवतीं पत्नीं सम्यक्त्वेनानुवर्त्तते ।। दण्डयित्वा स्वशक्त्या तं समे पथि निवेशयेत्

yastu doṣavatīṃ patnīṃ samyaktvenānuvarttate || daṇḍayitvā svaśaktyā taṃ same pathi niveśayet

19

भर्तारं लङ्घयेद्या तु स्त्री ज्ञातिबलदर्पिता।। तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने वध्यघातिनाम्

bhartāraṃ laṅghayedyā tu strī jñātibaladarpitā|| tāṃ śvabhiḥ khādayedrājā saṃsthāne vadhyaghātinām

3.329.20

भार्याया व्यभिचारिण्या परित्यागो विधीयते

bhāryāyā vyabhicāriṇyā parityāgo vidhīyate

21

हीनवर्णगमे चास्या वधमुक्तं मनीषिभिः ।। भर्त्रनुज्ञां विना राजा स्त्रीणां च प्रभवेत् क्वचित्

hīnavarṇagame cāsyā vadhamuktaṃ manīṣibhiḥ || bhartranujñāṃ vinā rājā strīṇāṃ ca prabhavet kvacit

22

अशक्तभर्तृकां नारीं शासयेत्तदनुज्ञया ।। योन्यस्मै कन्यकां दत्त्वा भूयोन्यस्मै प्रयच्छति

aśaktabhartṛkāṃ nārīṃ śāsayettadanujñayā || yonyasmai kanyakāṃ dattvā bhūyonyasmai prayacchati

23

वित्तस्यांशं तुरीयं तु तं राजा दण्डयेन्नरम् ।। भर्तृदोषे समुत्पन्ने न सा दण्डमवाप्नुयात्

vittasyāṃśaṃ turīyaṃ tu taṃ rājā daṇḍayennaram || bhartṛdoṣe samutpanne na sā daṇḍamavāpnuyāt

24

यस्तु न व्रजते भार्यामृतुकाले नराधमः ।। ऋतावृतौ भवेद्दंड्यः स सुवर्णस्य माषकम्

yastu na vrajate bhāryāmṛtukāle narādhamaḥ || ṛtāvṛtau bhaveddaṃḍyaḥ sa suvarṇasya māṣakam

25

आहूयमाना या भार्या भर्तारं न व्रजेदृतौ ।। विवास्या सा भवेद्भर्त्रा दोषं व्याख्याप्य मातरम्

āhūyamānā yā bhāryā bhartāraṃ na vrajedṛtau || vivāsyā sā bhavedbhartrā doṣaṃ vyākhyāpya mātaram

26

यस्त्यजेच्च तथा भार्यामदुष्टां पुरुषाधमः ।। स सुवर्णं भवेद्दंड्यो बिभृयात्तां तथा पुनः

yastyajecca tathā bhāryāmaduṣṭāṃ puruṣādhamaḥ || sa suvarṇaṃ bhaveddaṃḍyo bibhṛyāttāṃ tathā punaḥ

27

विषमं परिणीतासु वर्तते यस्तु मानवः ।। सवर्णासु भवेद्दण्ड्यः सुवर्णं स महीक्षिता

viṣamaṃ pariṇītāsu vartate yastu mānavaḥ || savarṇāsu bhaveddaṇḍyaḥ suvarṇaṃ sa mahīkṣitā

28

त्रीणि वर्षाण्युपासीत कुमार्यृतुमती सती ।। उक्तकालात्परं कन्या विन्देत सदृशं पतिम्

trīṇi varṣāṇyupāsīta kumāryṛtumatī satī || uktakālātparaṃ kanyā vindeta sadṛśaṃ patim

29

अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयं वरात् ।। मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेयं वा स्याद्धि तं हरेत्

alaṅkāraṃ nādadīta pitryaṃ kanyā svayaṃ varāt || mātṛkaṃ bhrātṛdattaṃ vā steyaṃ vā syāddhi taṃ haret

3.329.30

कन्यान्तु चेदृतुमतीं पुरुषो न दद्याच्छक्तोपि न द्विजवरश्च स दण्डनीयः।। स्वाम्यं न तां प्रति च तस्य भवेत्कदाचित्पुत्रीमृतौ न ददतो न पुनर्द्विजत्वम

kanyāntu cedṛtumatīṃ puruṣo na dadyācchaktopi na dvijavaraśca sa daṇḍanīyaḥ|| svāmyaṃ na tāṃ prati ca tasya bhavetkadācitputrīmṛtau na dadato na punardvijatvama

329

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु विवाहधर्मनिरूपणो नामैकोनत्रिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vivāhadharmanirūpaṇo nāmaikonatriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजश्च तथा परः ।। पौनर्भवश्च कानीनः सहोढश्च तथा सुतः

haṃsa uvāca || || aurasaḥ putrikāputraḥ kṣetrajaśca tathā paraḥ || paunarbhavaśca kānīnaḥ sahoḍhaśca tathā sutaḥ

2

गूढोत्पन्नो दत्तकश्च क्रीतश्चैव तथा परः ।। अपविद्धस्तूपगतः शूद्रापुत्रस्तथैव च

gūḍhotpanno dattakaśca krītaścaiva tathā paraḥ || apaviddhastūpagataḥ śūdrāputrastathaiva ca

3

एते द्वादश वै पुत्रास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। संस्कृतायां स्वयं जातः पुत्र औरस उच्यते

ete dvādaśa vai putrāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam || saṃskṛtāyāṃ svayaṃ jātaḥ putra aurasa ucyate

4

अस्यामुत्पद्यते पुत्रो यः स मे भविता सुतः ।। एषा दत्तापि या पित्रा पुत्रिका सा निगद्यते

asyāmutpadyate putro yaḥ sa me bhavitā sutaḥ || eṣā dattāpi yā pitrā putrikā sā nigadyate

5

विना वचनदत्तापि भ्रातृहीना तु पुत्रिका ।।। तत्पुत्रः पुत्रिकापुत्रो द्वितीयः परिकीर्तितः

vinā vacanadattāpi bhrātṛhīnā tu putrikā ||| tatputraḥ putrikāputro dvitīyaḥ parikīrtitaḥ

6

देवराद्वा सगोत्राद्वा ब्राह्मणाद्वा विचक्षणात् ।। नियोगोत्पादितः पुत्रः क्षेत्रजः परिकीर्तितः

devarādvā sagotrādvā brāhmaṇādvā vicakṣaṇāt || niyogotpāditaḥ putraḥ kṣetrajaḥ parikīrtitaḥ

7

स्वैरिणी या पतिं हित्वा कामतोन्यं समाश्रयेत् ।। पौनर्भवस्तु तत्पुत्रः चतुर्थः परिकीर्तितः

svairiṇī yā patiṃ hitvā kāmatonyaṃ samāśrayet || paunarbhavastu tatputraḥ caturthaḥ parikīrtitaḥ

8

असंस्कृतायामुत्पन्नः कानीनो भर्तुरेव सः ।। गर्भिणी या संस्क्रियते सहोढस्तत्सुतो मतः

asaṃskṛtāyāmutpannaḥ kānīno bhartureva saḥ || garbhiṇī yā saṃskriyate sahoḍhastatsuto mataḥ

9

गृहे च गूढमुत्पन्नो गृहोत्पन्नः प्रकीर्तितः ।। तस्यां सकाशात्क्रीतश्च क्रीतपुत्रो निगद्यते ।। ताभ्यां चैवापविद्धस्तु त्वपविद्धस्तु स स्मृतः

gṛhe ca gūḍhamutpanno gṛhotpannaḥ prakīrtitaḥ || tasyāṃ sakāśātkrītaśca krītaputro nigadyate || tābhyāṃ caivāpaviddhastu tvapaviddhastu sa smṛtaḥ

3.330.10

विधृतो येन यस्यासौ पुत्रत्वेन निगद्यते ।। स्वयं यश्चाभ्युपगतः पुत्रत्वे द्विजसत्तमाः

vidhṛto yena yasyāsau putratvena nigadyate || svayaṃ yaścābhyupagataḥ putratve dvijasattamāḥ

11

आदौ तु पुत्रिकापुत्रः पश्चाज्जातस्त्वथौरसः ।। औरसेन समांशस्तु तत्र स्यात्पुत्रिकासुतः

ādau tu putrikāputraḥ paścājjātastvathaurasaḥ || aurasena samāṃśastu tatra syātputrikāsutaḥ

12

जाते तु पुत्रिकापुत्रे क्षेत्रजोत्पादनं वृथा ।। समाः समांशिनो ज्ञेया यादृशास्तादृशाः सुताः

jāte tu putrikāputre kṣetrajotpādanaṃ vṛthā || samāḥ samāṃśino jñeyā yādṛśāstādṛśāḥ sutāḥ

अध्यायाः ३२६-३३० (cont. 2)

13

प्रतिलोमभवाः पुत्रा न तु रिक्थस्य भागिनः ।। धनभाग्भरणं तेषां कर्मणा कर्तुमर्हति

pratilomabhavāḥ putrā na tu rikthasya bhāginaḥ || dhanabhāgbharaṇaṃ teṣāṃ karmaṇā kartumarhati

14

तदपत्याः पितृवधे भागिनः परिकीर्तिताः ।। पैतामहेन ते वित्ते स्वाम्यमर्हति केनचित्

tadapatyāḥ pitṛvadhe bhāginaḥ parikīrtitāḥ || paitāmahena te vitte svāmyamarhati kenacit

15

जडान्धबधिरोन्मत्ता भर्तव्यास्तु निरंशकाः ।। तेषाम्रिमृक्थहराः पुत्रा धने पैतामहे सुताः

jaḍāndhabadhironmattā bhartavyāstu niraṃśakāḥ || teṣāmrimṛkthaharāḥ putrā dhane paitāmahe sutāḥ

16

पतितानां न भागोस्ति तत्सुतानां च धर्मतः ।। कर्मणः प्राक्समुत्पन्नाः पतनीयस्य ये सुताः

patitānāṃ na bhāgosti tatsutānāṃ ca dharmataḥ || karmaṇaḥ prāksamutpannāḥ patanīyasya ye sutāḥ

17

तेषाम्रिक्थं प्रदातव्यं न तु ते पतिताः स्मृताः।। प्रायश्चित्ते तथा चीर्णे पतितो भागमर्हति

teṣāmrikthaṃ pradātavyaṃ na tu te patitāḥ smṛtāḥ|| prāyaścitte tathā cīrṇe patito bhāgamarhati

18

तत्पुत्रोऽपि तथा विप्रा नात्र कार्या विचारणा ।। पिता चेद्विभजेत्पुत्रान्स्वेच्छा तस्य स्वके धने

tatputro'pi tathā viprā nātra kāryā vicāraṇā || pitā cedvibhajetputrānsvecchā tasya svake dhane

19

पैतामहे त्वस्वतन्त्रः पिता भवति धर्मतः ।। पितामहार्जिते वित्ते पितुः पुत्रस्य चोभयोः

paitāmahe tvasvatantraḥ pitā bhavati dharmataḥ || pitāmahārjite vitte pituḥ putrasya cobhayoḥ

3.330.20

स्वाम्यन्तु सदृशं ज्ञेयं पुत्रश्चेद्गुणवान्भवेत् ।। पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंशं सुसंहरेत्

svāmyantu sadṛśaṃ jñeyaṃ putraścedguṇavānbhavet || piturūrdhvaṃ vibhajatāṃ mātāpyaṃśaṃ susaṃharet

21

सवर्णास्तु सुताः सर्वे तथा ज्ञेयाः समांशिनः ।। ज्येष्ठस्य किञ्चिदधिकं दातव्यं नात्र संशयः

savarṇāstu sutāḥ sarve tathā jñeyāḥ samāṃśinaḥ || jyeṣṭhasya kiñcidadhikaṃ dātavyaṃ nātra saṃśayaḥ

22

ब्रह्मदेवासुतस्यापि तौ हि मान्यतमौ समौ ।। पैशाचाऽसुरयोर्जातौ यथा पौनर्भवस्तथा

brahmadevāsutasyāpi tau hi mānyatamau samau || paiśācā'surayorjātau yathā paunarbhavastathā

23

चतस्रस्तु यदा भार्या भवन्ति ब्राह्मणस्य तु ।। तासां पुत्रेषु दायं यत्तद्वित्तं विभजेन्नृपः

catasrastu yadā bhāryā bhavanti brāhmaṇasya tu || tāsāṃ putreṣu dāyaṃ yattadvittaṃ vibhajennṛpaḥ

24

चतुरोंशान्हरेद्विप्रस्त्रीनंशान्क्षत्रियासुतः ।। वैश्यापुत्रो हरेद्द्व्यंशमंशं शूद्रासुतो हरेत्

caturoṃśānharedviprastrīnaṃśānkṣatriyāsutaḥ || vaiśyāputro hareddvyaṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret

25

ब्राह्मणौ यदि पुत्रौ द्वौ चैकः शूद्रासुतो भवेत् ।। नवधा ब्राह्मणधनं विभज्यमिति निश्चयः

brāhmaṇau yadi putrau dvau caikaḥ śūdrāsuto bhavet || navadhā brāhmaṇadhanaṃ vibhajyamiti niścayaḥ

26

अष्टौ ब्राह्मणयोर्भागाः शूद्रस्य नवमो भवेत् ।। द्वौ विज्ञेयौ सुतौ स्यातामेकश्च ब्राह्मणीसुतः

aṣṭau brāhmaṇayorbhāgāḥ śūdrasya navamo bhavet || dvau vijñeyau sutau syātāmekaśca brāhmaṇīsutaḥ

27

ब्राह्मणस्वं तथा षोढा विभज्यमिति निश्चयः ।। द्वावंशौ शूद्रयोर्देयौ चतुरोंशा हि वै द्विजाः

brāhmaṇasvaṃ tathā ṣoḍhā vibhajyamiti niścayaḥ || dvāvaṃśau śūdrayordeyau caturoṃśā hi vai dvijāḥ

28

अनेनैवानुसारेण सर्वत्रैवांशकल्पना ।। असवर्णासु जातानां कर्तव्या पृथिवीक्षिता

anenaivānusāreṇa sarvatraivāṃśakalpanā || asavarṇāsu jātānāṃ kartavyā pṛthivīkṣitā

29

षोढा तत्क्षत्त्रियधनं कर्तव्यमिति निश्चयः ।। क्षत्त्रियायां ततः पुत्रा वित्ततोंशत्रयं हरेत्

ṣoḍhā tatkṣattriyadhanaṃ kartavyamiti niścayaḥ || kṣattriyāyāṃ tataḥ putrā vittatoṃśatrayaṃ haret

3.330.30

वैश्यापुत्रो हरेद्द्व्यंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ।। वैश्यास्वं तु त्रिधा कार्यं शृणु तत्रापि कल्पना

vaiśyāputro hareddvyaṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret || vaiśyāsvaṃ tu tridhā kāryaṃ śṛṇu tatrāpi kalpanā

31

वैश्यापुत्रो हरेद्व्यंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ।। अपुत्रस्य तु दौहित्रो रिक्थमर्हति धर्मतः

vaiśyāputro haredvyaṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret || aputrasya tu dauhitro rikthamarhati dharmataḥ

32

दौहित्रस्याप्यभावे तु दुहितापि धनं हरेत्।। तदभावे तदा भार्या तदभावे सहोदरः ।। तस्याप्यभावे जननी तदभावे पिता हरेत् ।। भ्रातरस्तदभावे तु भ्रातृपुत्रस्ततो हरेत्

dauhitrasyāpyabhāve tu duhitāpi dhanaṃ haret|| tadabhāve tadā bhāryā tadabhāve sahodaraḥ || tasyāpyabhāve jananī tadabhāve pitā haret || bhrātarastadabhāve tu bhrātṛputrastato haret

33

सहोदरभ्रातृसुतो विद्यमाने कथंचन ।। नान्यभ्रातृभवो भ्राता प्राप्नुयादिति निश्चयः

sahodarabhrātṛsuto vidyamāne kathaṃcana || nānyabhrātṛbhavo bhrātā prāpnuyāditi niścayaḥ

34

अन्यभ्रातृभवभ्रातुः पुत्रो यत्र व्यवस्थितः ।। पितृव्यभ्रातृपुत्रस्तु नैव तत्र धनं हरेत्

anyabhrātṛbhavabhrātuḥ putro yatra vyavasthitaḥ || pitṛvyabhrātṛputrastu naiva tatra dhanaṃ haret

35

अनन्तरं सपिण्डाद्यस्तस्यतस्य धनं हरेत् ।। तदभावे सकुल्यस्य तदभावे गुरोर्भवेत्

anantaraṃ sapiṇḍādyastasyatasya dhanaṃ haret || tadabhāve sakulyasya tadabhāve gurorbhavet

36

शिष्यस्य तदभावे तु द्विजानां तदभावतः ।। त्रैविद्याः समया दान्तास्तस्य वित्तस्य भागिनः

śiṣyasya tadabhāve tu dvijānāṃ tadabhāvataḥ || traividyāḥ samayā dāntāstasya vittasya bhāginaḥ

37

ब्राह्मणस्वमनाहार्यं पार्थिवानां सदा भवेत् ।। इतरेषान्तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः

brāhmaṇasvamanāhāryaṃ pārthivānāṃ sadā bhavet || itareṣāntu varṇānāṃ sarvābhāve harennṛpaḥ

38

पुत्रौ तु विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने ।। तयोर्यद्यस्य पित्र्यं स्यात्तत्संगृह्णीत नेतरः

putrau tu vivadeyātāṃ dvābhyāṃ jātau striyā dhane || tayoryadyasya pitryaṃ syāttatsaṃgṛhṇīta netaraḥ

39

मातृकं यद्भवेद्वित्तं कुमारीणां तु तद्भवेत् ।। तदभावे तु सोढानां सुतानां तदभावतः

mātṛkaṃ yadbhavedvittaṃ kumārīṇāṃ tu tadbhavet || tadabhāve tu soḍhānāṃ sutānāṃ tadabhāvataḥ

3.330.40

अध्यग्न्यध्यावनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणा ।। भ्रातृमातृपितृप्राप्ते षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम्

adhyagnyadhyāvanikaṃ dattaṃ ca prītikarmaṇā || bhrātṛmātṛpitṛprāpte ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam

41

ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु यद्द्वयम् ।। अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते

brāhmadaivārṣagāndharvaprājāpatyeṣu yaddvayam || aprajāyāmatītāyāṃ bhartureva tadiṣyate

42

यथान्येषु पितृगामि . . . धनानि . . . भवेत् ।। पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत्

yathānyeṣu pitṛgāmi . . . dhanāni . . . bhavet || patyau jīvati yaḥ strībhiralaṅkāro dhṛto bhavet

43

न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते ।। भ्रातृणामेकजातानां यद्येकः पुत्रवान्भवेत्

na taṃ bhajerandāyādā bhajamānāḥ patanti te || bhrātṛṇāmekajātānāṃ yadyekaḥ putravānbhavet

44

सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रवन्त इति श्रुतिः ।। सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत्

sarve te tena putreṇa putravanta iti śrutiḥ || sarvāsāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet

45

पुत्रवत्यस्तु तास्सर्वास्तेन पुत्रेण कीर्तिताः ।। अनुपघ्नं पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम्

putravatyastu tāssarvāstena putreṇa kīrtitāḥ || anupaghnaṃ pitṛdravyaṃ śrameṇa yadupārjitam

46

स्वयमीहितलब्धं तं नाकामो दातुमर्हति ।। येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः

svayamīhitalabdhaṃ taṃ nākāmo dātumarhati || yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā hīyetāṃśapradānataḥ

47

म्रियेतान्यतरो वाऽपि तस्य भागो न नुलुप्यते ।। सोदर्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम्

mriyetānyataro vā'pi tasya bhāgo na nulupyate || sodaryā vibhajeraṃstaṃ sametya sahitāḥ samam

48

भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश्च सजातयः ।। विभक्ते तु धने जाताः पित्र्यमेव धनं हरेत्

bhrātaro ye ca saṃsṛṣṭā bhaginyaśca sajātayaḥ || vibhakte tu dhane jātāḥ pitryameva dhanaṃ haret

49

विभक्तैर्वास्य दातव्यमंशमंशानुरूपतः ।। स्वभागस्यानुसारेण दत्त्वा भागं यथाक्रमम्

vibhaktairvāsya dātavyamaṃśamaṃśānurūpataḥ || svabhāgasyānusāreṇa dattvā bhāgaṃ yathākramam

3.330.50

असंस्कृतास्तु संस्कार्या विभक्तैः कन्यकास्तथा ।। प्रविभागे कृते यत्र पश्चाछिष्येत वै धनम्

asaṃskṛtāstu saṃskāryā vibhaktaiḥ kanyakāstathā || pravibhāge kṛte yatra paścāchiṣyeta vai dhanam

51

पूर्वोक्तेनानुसारेण विभागं तत्र कारयेत् ।। वस्त्रं पत्रमलङ्कारं कृतान्नमुदवकं स्त्रियः

pūrvoktenānusāreṇa vibhāgaṃ tatra kārayet || vastraṃ patramalaṅkāraṃ kṛtānnamudavakaṃ striyaḥ

52

योगक्षेमप्रचारे च न विभज्यं च पुस्तकम् ।। रिक्थग्राही ऋणं दद्यात्पिण्डं दद्यात्स एव तु

yogakṣemapracāre ca na vibhajyaṃ ca pustakam || rikthagrāhī ṛṇaṃ dadyātpiṇḍaṃ dadyātsa eva tu

53

भर्तव्यान्बिभृयात्तस्य सर्वानिति मतिर्मम ।। रिक्थग्राही न यः कुर्यात्प्रेतकर्म यथाविधि

bhartavyānbibhṛyāttasya sarvāniti matirmama || rikthagrāhī na yaḥ kuryātpretakarma yathāvidhi

54

तस्करं तं स्वकाद्राष्ट्रात्क्षिप्रं राजा विवासयेत् ।। राजगामी भवेद्विप्रा यस्य वित्तं तु कर्हिचित्

taskaraṃ taṃ svakādrāṣṭrātkṣipraṃ rājā vivāsayet || rājagāmī bhavedviprā yasya vittaṃ tu karhicit

55

राजापि दापयेत्पिण्डं तस्य भृत्यैर्यथाविधि ।। यस्यां नराणामिह वित्तभागी ऋणस्य भागी स तथा निरुक्तः ।। ऋणावशिष्टं पुरुषस्तु नित्यं भुक्त्वा द्विजेन्द्राः सुकृती सदा स्यात्

rājāpi dāpayetpiṇḍaṃ tasya bhṛtyairyathāvidhi || yasyāṃ narāṇāmiha vittabhāgī ṛṇasya bhāgī sa tathā niruktaḥ || ṛṇāvaśiṣṭaṃ puruṣastu nityaṃ bhuktvā dvijendrāḥ sukṛtī sadā syāt

330

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दायविभागवर्णनो नाम त्रिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dāyavibhāgavarṇano nāma triṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३३१-३३५

1

हंस उपाच ।। उत्तमर्णाय दातव्यमधमर्णेन याचितम् ।। ब्राह्मणेन्द्रा धनं सर्वं निह्नवे तच्च भावितम्

haṃsa upāca || uttamarṇāya dātavyamadhamarṇena yācitam || brāhmaṇendrā dhanaṃ sarvaṃ nihnave tacca bhāvitam

2

सर्वोपायैर्धनी वित्तमृणिकादाप्नुयात्स्वकम् ।। न स राज्ञाभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम्

sarvopāyairdhanī vittamṛṇikādāpnuyātsvakam || na sa rājñābhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayandhanam

3

अर्थनिह्नवमानं तु भावनाभिर्विभावितम् ।। दापयेद्धनिकस्यार्थं राज्ञो दण्डं च तत्समम्

arthanihnavamānaṃ tu bhāvanābhirvibhāvitam || dāpayeddhanikasyārthaṃ rājño daṇḍaṃ ca tatsamam

4

मिथ्याभियोगे द्विगुणमिति योगाद्धनं हरेत् ।। भागं विंशतिमन्दद्यात्प्राप्तार्थो धनिको नृपे

mithyābhiyoge dviguṇamiti yogāddhanaṃ haret || bhāgaṃ viṃśatimandadyātprāptārtho dhaniko nṛpe

5

यदि राजबलेनासौ तद्धि तस्मादवाप्नुयात् ।। द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च तथा शतम्

yadi rājabalenāsau taddhi tasmādavāpnuyāt || dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca tathā śatam

6

वर्णानुक्रमतो वृद्धिः प्रतिमासं प्रकीर्तिता ।। स्वयं कृतां तथा वृद्धिं सर्वे सर्वासु योनिषु

varṇānukramato vṛddhiḥ pratimāsaṃ prakīrtitā || svayaṃ kṛtāṃ tathā vṛddhiṃ sarve sarvāsu yoniṣu

7

दातुमर्हति विप्रेन्द्रा इति मे निश्चिता मतिः ।। न क्वचित्प्रीतिदत्तानां वृद्धिः संवत्सरं भवेत्

dātumarhati viprendrā iti me niścitā matiḥ || na kvacitprītidattānāṃ vṛddhiḥ saṃvatsaraṃ bhavet

8

तेषामपि भवेद्वृद्धिर्गते संवत्सरे तथा ।। सा च वृद्धिर्यथोक्ता वै वर्णानामनुपूर्वशः

teṣāmapi bhavedvṛddhirgate saṃvatsare tathā || sā ca vṛddhiryathoktā vai varṇānāmanupūrvaśaḥ

9

तथाविधा ग्रहीतव्या नान्यथेति हि निश्चयः ।। आधिभुग्दीयते वृद्धिं नष्टामाधिं च दापयेत्

tathāvidhā grahītavyā nānyatheti hi niścayaḥ || ādhibhugdīyate vṛddhiṃ naṣṭāmādhiṃ ca dāpayet

3.331.10

दैवराजकृतं दोषं विना ब्राह्मणसत्तमाः ।। अन्त्यवृद्धौ प्रविष्टायां चार्तौ त्यागो विधीयते

daivarājakṛtaṃ doṣaṃ vinā brāhmaṇasattamāḥ || antyavṛddhau praviṣṭāyāṃ cārtau tyāgo vidhīyate

11

भोज्यस्याधेः परित्यागः प्रविष्टे तु धने भवेत् ।। भोगस्य गणना कार्या न तत्र वचनादृते

bhojyasyādheḥ parityāgaḥ praviṣṭe tu dhane bhavet || bhogasya gaṇanā kāryā na tatra vacanādṛte

12

धनिनोर्थं न हीयेत आधौ प्राणयुते मृते ।। हेतुभूतस्तु मरणे न चेत्स्यादुत्तमर्णिकः

dhaninorthaṃ na hīyeta ādhau prāṇayute mṛte || hetubhūtastu maraṇe na cetsyāduttamarṇikaḥ

13

आधौ विवदमानानां भुक्ता जीवन्ति चापराः ।। अन्यस्याधीकृतां भूमिं यश्चान्यस्य प्रयच्छति

ādhau vivadamānānāṃ bhuktā jīvanti cāparāḥ || anyasyādhīkṛtāṃ bhūmiṃ yaścānyasya prayacchati

14

स्वयमेव नरेन्द्रस्तं घातयेदविचारयन् ।। द्रव्येष्वेवमथान्येषु दण्डः स्याद्द्विगुणं भवेत्

svayameva narendrastaṃ ghātayedavicārayan || dravyeṣvevamathānyeṣu daṇḍaḥ syāddviguṇaṃ bhavet

15

आधौ समुद्रे नष्टे तु मुद्रा यत्र न दृश्यते ।। न तत्र हीयते वित्तं धनिकस्य कथञ्चन

ādhau samudre naṣṭe tu mudrā yatra na dṛśyate || na tatra hīyate vittaṃ dhanikasya kathañcana

16

अन्यथा तु तथा नष्टे धनिकस्यैव हीयते ।। अन्त्या वृद्धिर्हिरण्यस्य द्विगुणा परिकीर्तिता

anyathā tu tathā naṣṭe dhanikasyaiva hīyate || antyā vṛddhirhiraṇyasya dviguṇā parikīrtitā

17

वस्त्रस्य त्रिगुणा प्रोक्ता धान्यस्य तु चतुर्गुणा ।। रसस्याष्टगुणा वृद्धिः स्त्रीपशूनां च सन्ततिः

vastrasya triguṇā proktā dhānyasya tu caturguṇā || rasasyāṣṭaguṇā vṛddhiḥ strīpaśūnāṃ ca santatiḥ

18

स्त्रीपशूनामृते वृद्धिः पशूनां चैव विद्यते ।। उरभ्राणां भवेद्वृद्धिः सति पुंस्त्वे हि वै द्विजाः

strīpaśūnāmṛte vṛddhiḥ paśūnāṃ caiva vidyate || urabhrāṇāṃ bhavedvṛddhiḥ sati puṃstve hi vai dvijāḥ

19

ऊर्णावृद्धिर्भवेत्तेषां वर्षाणि द्वादशैव तु ।। द्रव्याणामप्यनुक्तानां वृद्धिर्ज्ञेया चतुर्गुणा

ūrṇāvṛddhirbhavetteṣāṃ varṣāṇi dvādaśaiva tu || dravyāṇāmapyanuktānāṃ vṛddhirjñeyā caturguṇā

3.331.20

दीयमानप्रयुक्तं तु पुरुषस्याप्रगृह्णतः ।। ततः परं न वृद्धिः स्यात्कथंचिद्द्विजसत्तमाः

dīyamānaprayuktaṃ tu puruṣasyāpragṛhṇataḥ || tataḥ paraṃ na vṛddhiḥ syātkathaṃciddvijasattamāḥ

21

स्वमर्थं यो न गृह्णाति दीयमानं पुनःपुनः ।। तस्मात्स हीयते विप्रा दाता तत्रानृणो भवेत्

svamarthaṃ yo na gṛhṇāti dīyamānaṃ punaḥpunaḥ || tasmātsa hīyate viprā dātā tatrānṛṇo bhavet

22

पिता प्रवसितो यस्य ब्राह्मणा द्विदशाः समाः ।। ऋणं तस्य सुतैर्देयं मृतस्य यदि वा पुनः

pitā pravasito yasya brāhmaṇā dvidaśāḥ samāḥ || ṛṇaṃ tasya sutairdeyaṃ mṛtasya yadi vā punaḥ

23

पैतृकं तु ऋणं पुत्रः पौत्रो वा दातुमर्हति।। न कामस्तच्चतुर्थं तु दातुमर्हति कर्हिचित्

paitṛkaṃ tu ṛṇaṃ putraḥ pautro vā dātumarhati|| na kāmastaccaturthaṃ tu dātumarhati karhicit

24

रिक्थग्राही तथा पुत्रः स्त्रीग्राही धनदासिकः ।। पुत्रे स्थितेपि दातव्यमृणं वै धनहारिणाम

rikthagrāhī tathā putraḥ strīgrāhī dhanadāsikaḥ || putre sthitepi dātavyamṛṇaṃ vai dhanahāriṇāma

25

रिक्थग्राही सुताभावे स्त्रीग्राही दातुमर्हति ।। स्वयं दातुमशक्तो यः कर्तुमिच्छेत्पुनः क्रियाम्

rikthagrāhī sutābhāve strīgrāhī dātumarhati || svayaṃ dātumaśakto yaḥ kartumicchetpunaḥ kriyām

26

स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं कारयेत्परिवर्त्तयेत् ।। अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयन्

sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ kārayetparivarttayet || adarśayitvā tatraiva hiraṇyaṃ parivartayan

27

यावती संभवेद्वृद्धिस्तावतीं दातुमर्हति।। प्रातिभाव्ये वृथा दानं द्यूतमध्ययनं च यत्

yāvatī saṃbhavedvṛddhistāvatīṃ dātumarhati|| prātibhāvye vṛthā dānaṃ dyūtamadhyayanaṃ ca yat

28

दण्डशुल्कावशेषं तु न पुत्रो दातुमर्हति ।। दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं त्रिधा स्मृतम्

daṇḍaśulkāvaśeṣaṃ tu na putro dātumarhati || darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ tridhā smṛtam

29

आदौ तु वितथे दद्यादितरस्य सुतावपि ।। दर्शने प्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा

ādau tu vitathe dadyāditarasya sutāvapi || darśane pratibhūryatra mṛtaḥ prātyayiko'pi vā

3.331.30

न तत्पुत्रा ऋणं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः ।। प्रकाशं प्रतिभूर्यत्र दापितो धनिनां धनम् ।। सोयं तस्य तु तद्द्रव्यमृणिको दातुमर्हति

na tatputrā ṛṇaṃ dadyurdadyurdānāya ye sthitāḥ || prakāśaṃ pratibhūryatra dāpito dhanināṃ dhanam || soyaṃ tasya tu taddravyamṛṇiko dātumarhati

31

वर्णत्रयं विप्रवरा ऋणार्थं क्षीणे विशुद्धाविह कर्म कार्यम् ।। क्षीणोग्रजं सा तु यथोदयं तद्दाप्यो न कर्माहरणे तदर्थम्

varṇatrayaṃ vipravarā ṛṇārthaṃ kṣīṇe viśuddhāviha karma kāryam || kṣīṇograjaṃ sā tu yathodayaṃ taddāpyo na karmāharaṇe tadartham

331

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु ऋणदानवर्णनो नामैकत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu ṛṇadānavarṇano nāmaikatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। ।। शीलाढ्ये कुलजे शक्तः निक्षेपे निक्षिपेद्बुधः ।। याच्यमानं तथैवासौ तस्य तद्दातुमर्हति

haṃsa uvāca || || śīlāḍhye kulaje śaktaḥ nikṣepe nikṣipedbudhaḥ || yācyamānaṃ tathaivāsau tasya taddātumarhati

2

याचते यश्च निक्षिप्य निक्षिप्तं न प्रयच्छति ।। तावुभौ चौरवच्छास्यौ धर्म्मज्ञेन महीक्षिता

yācate yaśca nikṣipya nikṣiptaṃ na prayacchati || tāvubhau cauravacchāsyau dharmmajñena mahīkṣitā

3

निक्षेपोपनिधी चैव न देयौ प्रत्यनन्तरे ।। नश्येते वनिपातेतावनिपाते त्वनाशिना

nikṣepopanidhī caiva na deyau pratyanantare || naśyete vanipātetāvanipāte tvanāśinā

4

यस्य हस्ते विनिक्षिप्तं तस्य हस्ते तथा विना ।। नष्टं तु यदि निक्षिप्तं नासौ दद्यात्कथञ्चन

yasya haste vinikṣiptaṃ tasya haste tathā vinā || naṣṭaṃ tu yadi nikṣiptaṃ nāsau dadyātkathañcana

5

निक्षेपभोगी दण्ड्यः स्याद्भोगमूल्यन्तु षड्गुणम् ।। एष एव विधिर्दृष्टो याचितान्वाहितेषु च ।। शिल्पिषूपनिधौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च

nikṣepabhogī daṇḍyaḥ syādbhogamūlyantu ṣaḍguṇam || eṣa eva vidhirdṛṣṭo yācitānvāhiteṣu ca || śilpiṣūpanidhau nyāse pratinyāse tathaiva ca

6

प्रतिगृह्णाति यो गण्डं यश्च स प्रधने नरः ।। तस्याप्येष भवेद्धर्म्मः षडेते निधनाः स्मृताः

pratigṛhṇāti yo gaṇḍaṃ yaśca sa pradhane naraḥ || tasyāpyeṣa bhaveddharmmaḥ ṣaḍete nidhanāḥ smṛtāḥ

7

निक्षेपरक्षा पुरुषेण कार्या यत्नेन विप्रप्रवरास्सदैव ।। निक्षेपहर्त्ता नरकं प्रयाति कल्पावशेषं निहितस्तु सर्वैः

nikṣeparakṣā puruṣeṇa kāryā yatnena viprapravarāssadaiva || nikṣepaharttā narakaṃ prayāti kalpāvaśeṣaṃ nihitastu sarvaiḥ

332

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु निक्षेपरक्षावर्णनो नाम द्वात्रिंशदधिकत्रिशत तमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu nikṣeparakṣāvarṇano nāma dvātriṃśadadhikatriśata tamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म संभूय कुर्वते ।। तत्संभूय समुत्थानं शृणुध्वं गदतो मम

haṃsa uvāca || vaṇikprabhṛtayo yatra karma saṃbhūya kurvate || tatsaṃbhūya samutthānaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama

2

फलहेतोरुपायेन कर्म संभूय कुर्वताम् ।। आधारभूतः प्रक्षेपः ततस्तिष्ठेयुरंशकाः

phalahetorupāyena karma saṃbhūya kurvatām || ādhārabhūtaḥ prakṣepaḥ tatastiṣṭheyuraṃśakāḥ

3

समोऽतिरिक्तो हीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः ।। क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस्तत्र तस्य तथाविधा

samo'tirikto hīno vā yatrāṃśo yasya yādṛśaḥ || kṣayavyayau tathā vṛddhistatra tasya tathāvidhā

4

सर्वेषां च मतं कार्यं भाण्डपिण्डव्ययादिकम् ।। समं सर्वस्य विभजँल्लोके तस्मान्महीयते

sarveṣāṃ ca mataṃ kāryaṃ bhāṇḍapiṇḍavyayādikam || samaṃ sarvasya vibhajam̐lloke tasmānmahīyate

5

दैविके राजके वापि व्यसने समुपस्थिते ।। तत्र तत्र स्वशक्त्या तु तस्यांशो दशमः स्मृतः

daivike rājake vāpi vyasane samupasthite || tatra tatra svaśaktyā tu tasyāṃśo daśamaḥ smṛtaḥ

6

एकस्य चेत्स्याद्व्यसनं दायादस्तदवाप्नुयात् ।। तस्याभावे च सर्वेषां तेषामेव हि तद्धनम्

ekasya cetsyādvyasanaṃ dāyādastadavāpnuyāt || tasyābhāve ca sarveṣāṃ teṣāmeva hi taddhanam

7

ऋत्विजो व्यसनेष्वेवं मान्यस्त्वं कर्मनिस्तरः ।। लभते दक्षिणाभागं स तस्मात्संप्रकल्पितम्

ṛtvijo vyasaneṣvevaṃ mānyastvaṃ karmanistaraḥ || labhate dakṣiṇābhāgaṃ sa tasmātsaṃprakalpitam

8

ऋत्विग्याज्यां च दुष्टौ तौ सन्त्यजेतां परस्परम् ।। प्रथमं साहसं दंड्यौ न च तौ त्यागमर्हतः

ṛtvigyājyāṃ ca duṣṭau tau santyajetāṃ parasparam || prathamaṃ sāhasaṃ daṃḍyau na ca tau tyāgamarhataḥ

9

अन्वाहितं याचितकं सार्धिः साधारणं च यत् ।। निक्षेपः पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति

anvāhitaṃ yācitakaṃ sārdhiḥ sādhāraṇaṃ ca yat || nikṣepaḥ putradāraṃ ca sarvasvaṃ cānvaye sati

3.333.10

अदेयानि द्विजश्रेष्ठा यश्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ।। अदत्तं तु भवेत्क्रोधभयशोकान्वितैर्नरैः

adeyāni dvijaśreṣṭhā yaścānyasmai pratiśrutam || adattaṃ tu bhavetkrodhabhayaśokānvitairnaraiḥ

11

बालवृद्धास्वतन्त्रैश्च मत्तोन्मत्तस्तथैव च ।। अज्ञानाच्च तथा पात्रं स्पर्धया द्विजसत्तमाः

bālavṛddhāsvatantraiśca mattonmattastathaiva ca || ajñānācca tathā pātraṃ spardhayā dvijasattamāḥ

12

गृह्णात्ययञ्च यो मोहाद्यश्चादेयं प्रयच्छति ।। तावुभौ चौरवच्छास्यौ धर्मज्ञेन महीक्षिता

gṛhṇātyayañca yo mohādyaścādeyaṃ prayacchati || tāvubhau cauravacchāsyau dharmajñena mahīkṣitā

13

दत्तं स्वयं नाथ परेण दत्तं दत्तं नरो यस्तु हरेत्परस्य ।। ध्रुवं स विप्रा नरकं प्रयाति दत्तं स्वयं वा न च यश्च दद्यात्

dattaṃ svayaṃ nātha pareṇa dattaṃ dattaṃ naro yastu haretparasya || dhruvaṃ sa viprā narakaṃ prayāti dattaṃ svayaṃ vā na ca yaśca dadyāt

333

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु संभूयसमुत्थानदेयादेयवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu saṃbhūyasamutthānadeyādeyavarṇano nāma trayastriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। कृतकस्त्रिविधः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ।। एकत्र कालावधिको देशावधिरथापरः

haṃsa uvāca || kṛtakastrividhaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam || ekatra kālāvadhiko deśāvadhirathāparaḥ

2

कर्मावधिस्तृतीयस्तु सर्वे कर्मकराः स्मृताः ।। अदेशकाले कर्मादौ भृतकश्चेत्त्यजेद्भृतिम्

karmāvadhistṛtīyastu sarve karmakarāḥ smṛtāḥ || adeśakāle karmādau bhṛtakaścettyajedbhṛtim

3

भृतिश्चादीयते सर्वा स्वामिदोषो न चेद्भवेत् ।। हारिते स्वामिदोषेण दाप्यश्च भृतिको भवेत्

bhṛtiścādīyate sarvā svāmidoṣo na cedbhavet || hārite svāmidoṣeṇa dāpyaśca bhṛtiko bhavet

4

राजा च दण्डनीयः स्यात्तथा पणशतं भवेत् ।। गृहीतमूल्यं यः शिल्पी काले द्रव्यं न यच्छति

rājā ca daṇḍanīyaḥ syāttathā paṇaśataṃ bhavet || gṛhītamūlyaṃ yaḥ śilpī kāle dravyaṃ na yacchati

5

द्विगुणं दीयते मूलं द्रव्यं दाप्यं तथैव च ।। तद्द्रव्यं च विना हानिं सकलां दातुमर्हति

dviguṇaṃ dīyate mūlaṃ dravyaṃ dāpyaṃ tathaiva ca || taddravyaṃ ca vinā hāniṃ sakalāṃ dātumarhati

6

भृत्यदोषं विना स्वामी भृत्यमर्धपथे त्यजेत् ।। तुल्यं तु सकलं दद्याद्राज्ञः कनकमाषकम्

bhṛtyadoṣaṃ vinā svāmī bhṛtyamardhapathe tyajet || tulyaṃ tu sakalaṃ dadyādrājñaḥ kanakamāṣakam

7

आर्तस्य भक्तं दातव्यं स्वस्थस्तत्कर्म पूरयेत् ।। स्वस्थोऽपि चेन्न तत्कुर्याद्द्विगुणं भक्तमुत्सृजेत्

ārtasya bhaktaṃ dātavyaṃ svasthastatkarma pūrayet || svastho'pi cenna tatkuryāddviguṇaṃ bhaktamutsṛjet

8

प्रमादान्नाशितं दाप्यं समं छिद्राहता शतम् ।। प्रसह्य यद्धृतं चौरैर्न तद्दाप्यो भवेत्क्वचित्

pramādānnāśitaṃ dāpyaṃ samaṃ chidrāhatā śatam || prasahya yaddhṛtaṃ caurairna taddāpyo bhavetkvacit

9

तोयाग्निनाशे शक्त्या चेत्प्रवर्तेनव दापयेत् ।। राज्ञा हृतं तथा द्रव्यं न स दाप्यः कथंचन

toyāgnināśe śaktyā cetpravartenava dāpayet || rājñā hṛtaṃ tathā dravyaṃ na sa dāpyaḥ kathaṃcana

3.334.10

यत्र गुप्त्या भवेन्नित्यं तत्र चेद्व्यापको भवेत् ।। तत्सर्वं दापयेद्द्रव्यं यत्किंचित्तत्र नश्यति

yatra guptyā bhavennityaṃ tatra cedvyāpako bhavet || tatsarvaṃ dāpayeddravyaṃ yatkiṃcittatra naśyati

11

शकटाद्यं तु गृह्णीयाद्भाटकेन तु यो नरः ।। अददद्भाटकं दाप्यो व्यूढस्यापि च भाटकम्

śakaṭādyaṃ tu gṛhṇīyādbhāṭakena tu yo naraḥ || adadadbhāṭakaṃ dāpyo vyūḍhasyāpi ca bhāṭakam

12

भृतिं यः प्रतिपद्येत विनैव समयक्रियाम् ।। देशकालौ च शक्तिं च भक्तिं चावेक्ष्य शक्तितः

bhṛtiṃ yaḥ pratipadyeta vinaiva samayakriyām || deśakālau ca śaktiṃ ca bhaktiṃ cāvekṣya śaktitaḥ

13

भृतिस्तस्य प्रदातव्या दाप्यो राज्ञा बलादथ ।। प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः

bhṛtistasya pradātavyā dāpyo rājñā balādatha || pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikaḥ

14

दुर्भिक्षविधृतो यस्तु मोक्षतः प्राणसंशयात् ।। प्रतिशीर्षं प्रदानेन मुच्यते च ध्वजाहृतः

durbhikṣavidhṛto yastu mokṣataḥ prāṇasaṃśayāt || pratiśīrṣaṃ pradānena mucyate ca dhvajāhṛtaḥ

15

ग्रासमाच्छादनं देयं सर्वेषामेव सर्वदा ।। तथैव राजा भृत्यानां भृतिं वर्षशतादपि

grāsamācchādanaṃ deyaṃ sarveṣāmeva sarvadā || tathaiva rājā bhṛtyānāṃ bhṛtiṃ varṣaśatādapi

16

पुत्रपौत्रानुगश्चेत्स्याद्यद्यसौ तत्र कर्मकृत् ।। अध्यापने यो भृतकस्तस्याप्येष विनिश्चयः

putrapautrānugaścetsyādyadyasau tatra karmakṛt || adhyāpane yo bhṛtakastasyāpyeṣa viniścayaḥ

17

काले भृत्यैर्जयेत्किंचिद्यदि चित्तं स्वकर्मणा ।। भक्तदस्यैव तत्सर्वमिति धर्मविदो विदुः

kāle bhṛtyairjayetkiṃcidyadi cittaṃ svakarmaṇā || bhaktadasyaiva tatsarvamiti dharmavido viduḥ

18

भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधना मताः ।। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्

bhāryā putraśca dāsaśca traya evādhanā matāḥ || yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam

19

वर्णानामानुलोम्येन न दास्यं प्रतिलोमतः ।। प्रातिलोम्येन चेद्दास्यं कारयेत्तं विनाशयेत्

varṇānāmānulomyena na dāsyaṃ pratilomataḥ || prātilomyena ceddāsyaṃ kārayettaṃ vināśayet

3.334.20

शुल्कं गृहीत्वा पण्यस्त्री नेच्छती द्विगुणं वहेत् ।। अप्रयच्छन्पुमाञ्शुल्कं दाप्यं त्वष्टगुणं भवेत्

śulkaṃ gṛhītvā paṇyastrī necchatī dviguṇaṃ vahet || aprayacchanpumāñśulkaṃ dāpyaṃ tvaṣṭaguṇaṃ bhavet

21

पशून्नयेदरण्यं तु पालको रजनीक्षये ।। तृप्तान्पीतजलान्सर्वान्सायाह्ने तु समर्पयेत्

paśūnnayedaraṇyaṃ tu pālako rajanīkṣaye || tṛptānpītajalānsarvānsāyāhne tu samarpayet

22

दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे ।। पशूनां व्यसनं गोपो व्यायच्छेत्तत्र शक्तितः

divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe || paśūnāṃ vyasanaṃ gopo vyāyacchettatra śaktitaḥ

23

अशक्तानपि पत्तौ तु स्वामिने तन्निवेदयेत ।। अध्यायच्छन्नविक्रोशं स्वामिने विनिवेदयेत्

aśaktānapi pattau tu svāmine tannivedayeta || adhyāyacchannavikrośaṃ svāmine vinivedayet

24

वोढुमर्हति गोपस्तु विनयं चापि राजनि ।। नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं व्यसने मृतम्

voḍhumarhati gopastu vinayaṃ cāpi rājani || naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ vyasane mṛtam

25

हीनं पुरुषकारेण पालको विनिवेदयेत् ।। अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति

hīnaṃ puruṣakāreṇa pālako vinivedayet || ajāvike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tvanāyati

26

यां प्रसह्य वृको हन्यात्पाले तत्किल्बिषं भवेत् ।। तासां चेद्दैवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने

yāṃ prasahya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhavet || tāsāṃ ceddaivaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane

27

यामुत्पत्य वृको हन्यान्न पालस्तत्र किल्बिषी।। विद्विष्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुमर्हति

yāmutpatya vṛko hanyānna pālastatra kilbiṣī|| vidviṣya tu hṛtaṃ caurairna pālo dātumarhati

28

यदि देशे च काले च स्वामिनस्तस्य शंसति ।। एतेन सर्वपालानां विवादः समुदाहृतः

yadi deśe ca kāle ca svāminastasya śaṃsati || etena sarvapālānāṃ vivādaḥ samudāhṛtaḥ

29

साकं सशृङ्गं सखुरं च चर्म प्रदर्शयित्वाथ पशोर्मृतस्य ।। पालस्य शुद्धिः कथिता द्विजेन्द्रा अतोन्यथा तस्य न शुद्धिरुक्ता

sākaṃ saśṛṅgaṃ sakhuraṃ ca carma pradarśayitvātha paśormṛtasya || pālasya śuddhiḥ kathitā dvijendrā atonyathā tasya na śuddhiruktā

334

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु स्वामिभृत्यनियमवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu svāmibhṛtyaniyamavarṇano nāma catustriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। द्रव्यमस्वामिविक्रीतं प्राप्य स्वामी तदाप्नुयात् ।। प्रकाशक्रयतः शुद्धिः क्रीतः स्तेयो रहः क्रमात्

haṃsa uvāca || dravyamasvāmivikrītaṃ prāpya svāmī tadāpnuyāt || prakāśakrayataḥ śuddhiḥ krītaḥ steyo rahaḥ kramāt

2

हीनमूल्यं बलात्क्रीतं ततस्तद्दोषभाग्भवेत् ।। न गृहेतागमं क्रीताच्छुद्धिस्तस्य तदागमात्

hīnamūlyaṃ balātkrītaṃ tatastaddoṣabhāgbhavet || na gṛhetāgamaṃ krītācchuddhistasya tadāgamāt

3

स्वामी तु प्राप्नुयाद्वित्तं प्रकाशं रह एव वा ।। विक्रीय पण्यमूल्येन यः क्रीतं न नियच्छति

svāmī tu prāpnuyādvittaṃ prakāśaṃ raha eva vā || vikrīya paṇyamūlyena yaḥ krītaṃ na niyacchati

4

स्थावरस्य फलं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम् ।। अर्धं चेन्न प्रहीयेत सोदयं पण्यमावहेत्

sthāvarasya phalaṃ dāpyo jaṅgamasya kriyāphalam || ardhaṃ cenna prahīyeta sodayaṃ paṇyamāvahet

5

स्थानिनामेष नियमो दिग्लाभश्च दिशागते ।। उपहन्येत वा पण्यं दह्येतापह्रियेत वा

sthānināmeṣa niyamo diglābhaśca diśāgate || upahanyeta vā paṇyaṃ dahyetāpahriyeta vā

6

विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रेता सम्प्रयच्छति ।। दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यं तु यः क्रयी

vikretureva so'nartho vikretā samprayacchati || dīyamānaṃ na gṛhṇāti krītaṃ paṇyaṃ tu yaḥ krayī

7

विक्रीणानं तदन्यत्र विक्रेता नापराध्नुयात् ।। निर्दोषं दर्शयित्वा तु सदोषं यः प्रयच्छति

vikrīṇānaṃ tadanyatra vikretā nāparādhnuyāt || nirdoṣaṃ darśayitvā tu sadoṣaṃ yaḥ prayacchati

8

मूल्यं तद्द्विगुणं दाप्या विनेयश्च तथा भवेत् ।। दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिरेष प्रकीर्तितः

mūlyaṃ taddviguṇaṃ dāpyā vineyaśca tathā bhavet || dattamūlyasya paṇyasya vidhireṣa prakīrtitaḥ

9

अदत्तेन्यत्र समयान्न विक्रेतुरतिक्रमः ।। क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी

adattenyatra samayānna vikreturatikramaḥ || krītvā mūlyena yatpaṇyaṃ duṣkrītaṃ manyate krayī

3.335.10

विक्रीतं प्रतिदेयं तु यथा विप्रास्तथा शृणु ।। द्व्यहादेव भवेद्देयं पञ्चाहाद्वाह्यमेव तु

vikrītaṃ pratideyaṃ tu yathā viprāstathā śṛṇu || dvyahādeva bhaveddeyaṃ pañcāhādvāhyameva tu

11

सप्ताहेन तथा रत्नं लोहस्तस्मिंस्तथाहनि ।। द्विपदं चार्द्धमासेन बीजानि दशभिर्दिनैः ।। तृतीयेहनि वस्त्रं च शरं चैवापरेहनि

saptāhena tathā ratnaṃ lohastasmiṃstathāhani || dvipadaṃ cārddhamāsena bījāni daśabhirdinaiḥ || tṛtīyehani vastraṃ ca śaraṃ caivāparehani

12

परिभुक्तं तु यद्वासः क्लिष्टरूपं महीसमम् ।। सदोषमपि तत्क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत्पुनः

paribhuktaṃ tu yadvāsaḥ kliṣṭarūpaṃ mahīsamam || sadoṣamapi tatkrītaṃ vikreturna bhavetpunaḥ

13

द्रव्यं तु विक्रीतमपि स्वकं हि विनायको वा तदवाप्नुयाद्वै ।। क्रेता न कुर्याद्यदि वञ्चनां वा विक्रेतुरेवेह पुनस्तदिष्टम्

dravyaṃ tu vikrītamapi svakaṃ hi vināyako vā tadavāpnuyādvai || kretā na kuryādyadi vañcanāṃ vā vikretureveha punastadiṣṭam

अध्यायाः ३३६-३४०

1

हंस उवाच ।। ।। पाषण्डनैगमश्रेणी पूर्वाव्रतगणादिषु ।। संरक्षेत्समये राजा दुर्गे जनपदे तथा

haṃsa uvāca || || pāṣaṇḍanaigamaśreṇī pūrvāvratagaṇādiṣu || saṃrakṣetsamaye rājā durge janapade tathā

2

यो धर्मः कारयेच्चैषां चोपस्थान विधिश्च यः ।। यश्चैषां वृत्त्युपादानं चानुमन्येत तत्तथा

yo dharmaḥ kārayeccaiṣāṃ copasthāna vidhiśca yaḥ || yaścaiṣāṃ vṛttyupādānaṃ cānumanyeta tattathā

3

प्रतिकूलं तु यद्राज्ञः प्रकृत्यवसतं च यत् ।। बाधकं च यदर्थानां तत्तेभ्यो विनिवर्तयेत्

pratikūlaṃ tu yadrājñaḥ prakṛtyavasataṃ ca yat || bādhakaṃ ca yadarthānāṃ tattebhyo vinivartayet

4

मिथः संघातकरणं त्विह ते शस्त्रधारणम् ।। परस्परोपघातं च तेषां राजा न मर्षयेत्

mithaḥ saṃghātakaraṇaṃ tviha te śastradhāraṇam || parasparopaghātaṃ ca teṣāṃ rājā na marṣayet

5

पृथग्गणांश्च यो भिन्द्यात्ते विनेया विशेषतः ।। आवहेयुर्भयं घोरं व्याधिं वा ते ह्यपेक्षिताः

pṛthaggaṇāṃśca yo bhindyātte vineyā viśeṣataḥ || āvaheyurbhayaṃ ghoraṃ vyādhiṃ vā te hyapekṣitāḥ

6

दोषवत्करणं यत्स्यादनाम्नायं प्रकल्पितम् ।। प्रवृत्तमपि तद्राजा श्रेयःकामो निवर्तयेत्

doṣavatkaraṇaṃ yatsyādanāmnāyaṃ prakalpitam || pravṛttamapi tadrājā śreyaḥkāmo nivartayet

7

गणमुद्दिश्य यत्किञ्चिन्मध्यश्चैव समुद्धरेत् ।। आत्मार्थे वा नियुक्तं वा देयं तैरेव तद्भवेत्

gaṇamuddiśya yatkiñcinmadhyaścaiva samuddharet || ātmārthe vā niyuktaṃ vā deyaṃ taireva tadbhavet

8

यस्यापृथग्भूतकृतं द्विजेन्द्राः क्षितीशकृत्येन कृतं च यद्वा ।। भृत्ये कृतं ज्ञेयमृणं भवेद्धि समोक्तिभिस्तत्त्वविदो वदन्ति

yasyāpṛthagbhūtakṛtaṃ dvijendrāḥ kṣitīśakṛtyena kṛtaṃ ca yadvā || bhṛtye kṛtaṃ jñeyamṛṇaṃ bhaveddhi samoktibhistattvavido vadanti

336

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्र संवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु श्रेणिविभागवर्णनो नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajra saṃvāde munīnprati haṃsagītāsu śreṇivibhāgavarṇano nāma ṣaṭtriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। सीमाविवादे सम्प्राप्ते सामन्ताः स्थविरा गणाः ।। गोपा सीमाकृषाणा ये यद्ब्रूयुस्तत्तथा भवेत्

haṃsa uvāca || sīmāvivāde samprāpte sāmantāḥ sthavirā gaṇāḥ || gopā sīmākṛṣāṇā ye yadbrūyustattathā bhavet

2

रक्तस्रग्वसनाः सर्वे शिरसा क्षितिधारिणः ।। सीमां नयेयुस्ते ज्येष्ठे प्रकाशेषु समेषु च

raktasragvasanāḥ sarve śirasā kṣitidhāriṇaḥ || sīmāṃ nayeyuste jyeṣṭhe prakāśeṣu sameṣu ca

3

सीमावृक्षांश्च कुर्वीत शाल्मलाश्वत्थकिंशुकान्।। तुषांगारकपालास्थिशर्कराणि च यानि च

sīmāvṛkṣāṃśca kurvīta śālmalāśvatthakiṃśukān|| tuṣāṃgārakapālāsthiśarkarāṇi ca yāni ca

4

शीममध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेत्त्रयोर्द्वयोः ।। फलं पुष्पं च सामान्यं क्षेत्रस्वामिषु निर्दिशेत्

śīmamadhye tu jātānāṃ vṛkṣāṇāṃ kṣettrayordvayoḥ || phalaṃ puṣpaṃ ca sāmānyaṃ kṣetrasvāmiṣu nirdiśet

5

अन्यक्षेत्रेषु जातानां शाखा यान्यत्र संस्थिता ।। स्वामिनं तं विजानीयाद्यस्य क्षेत्रमुपस्थिता

anyakṣetreṣu jātānāṃ śākhā yānyatra saṃsthitā || svāminaṃ taṃ vijānīyādyasya kṣetramupasthitā

6

गन्धरूपरसाभ्यान्तु प्रसृताप्रौढगाढका ।। वाकारक्षप्रवाहस्था चिरस्थातिविशुद्धये

gandharūparasābhyāntu prasṛtāprauḍhagāḍhakā || vākārakṣapravāhasthā cirasthātiviśuddhaye

7

संचारापहृता भूमिर्नदीवेगेन चिह्निता ।। समुक्ता स्वामिने देया पूर्वभुक्तिर्व्यवस्थिता

saṃcārāpahṛtā bhūmirnadīvegena cihnitā || samuktā svāmine deyā pūrvabhuktirvyavasthitā

8

गृहीत्वा कर्षको भूमिं यदि कश्चन वापयेत् ।। फलं क्षेत्रस्य दाप्योसौ क्षेत्रं चान्येन कारयेत्

gṛhītvā karṣako bhūmiṃ yadi kaścana vāpayet || phalaṃ kṣetrasya dāpyosau kṣetraṃ cānyena kārayet

9

विण्मूत्रोदकमाक्रम्य वह्निं चित्रे निवेशयेत ।। अ ..... समुत्सृज्य परकुड्ये निवेशयेत्

viṇmūtrodakamākramya vahniṃ citre niveśayeta || a ..... samutsṛjya parakuḍye niveśayet

3.337.10

भ्रमद्वारगवाक्षाढ्यं परपीडाकरं तु यत् ।। निवेशसमयादूर्ध्वं न तत्कार्यं कदाचन

bhramadvāragavākṣāḍhyaṃ parapīḍākaraṃ tu yat || niveśasamayādūrdhvaṃ na tatkāryaṃ kadācana

11

परस्थाने तु निर्वासं गृहाद्यं यदि कारयेत् ।। तद्व्ययं प्राप्नुयात्काले स्वामिना चेन्निवारितः

parasthāne tu nirvāsaṃ gṛhādyaṃ yadi kārayet || tadvyayaṃ prāpnuyātkāle svāminā cennivāritaḥ

12

अजातेषु तु सस्येषु कार्या खलु धृतिर्भवेत् ।। मासं दद्यात्तु महिषी तदावांगस्तथा भवेत्

ajāteṣu tu sasyeṣu kāryā khalu dhṛtirbhavet || māsaṃ dadyāttu mahiṣī tadāvāṃgastathā bhavet

13

अजाविकं तदर्धन्तु खरोष्ट्रं महिषीसमम् ।। अश्वं च विप्रप्रवराः सस्यनाशं प्रदापयेत्

ajāvikaṃ tadardhantu kharoṣṭraṃ mahiṣīsamam || aśvaṃ ca viprapravarāḥ sasyanāśaṃ pradāpayet

14

भक्षयित्वोपविष्टेषु द्विगुणं प्रोच्यते दमः ।। पालश्च दण्डं दाप्यः स्यात्तदभावे पतिस्तथा ।। सूतिकोत्सृष्टपशवः त्वदंड्या गर्भिणी च या

bhakṣayitvopaviṣṭeṣu dviguṇaṃ procyate damaḥ || pālaśca daṇḍaṃ dāpyaḥ syāttadabhāve patistathā || sūtikotsṛṣṭapaśavaḥ tvadaṃḍyā garbhiṇī ca yā

15

पथस्तथा ग्रामविनीतकान्ते न दोषमल्पे प्रवदन्ति काले।। यः कामकारेण करोति राज्ञे विवासनीयः स भवेद्द्विजेन्द्राः

pathastathā grāmavinītakānte na doṣamalpe pravadanti kāle|| yaḥ kāmakāreṇa karoti rājñe vivāsanīyaḥ sa bhaveddvijendrāḥ

337

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु सस्यहानिदण्डवर्णनो नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu sasyahānidaṇḍavarṇano nāma saptatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। धनं धर्मार्थकामानां मूलमाहुर्मनीषिणः ।। नृणां बहिश्चरा प्राणा द्रविणं च प्रकीर्तितम्

haṃsa uvāca || dhanaṃ dharmārthakāmānāṃ mūlamāhurmanīṣiṇaḥ || nṛṇāṃ bahiścarā prāṇā draviṇaṃ ca prakīrtitam

2

तस्माद्धर्मविदा राज्ञा घातनीयास्तु तस्कराः ।। ते हि घातनमर्हन्ति सर्वा बाधा विशेषतः

tasmāddharmavidā rājñā ghātanīyāstu taskarāḥ || te hi ghātanamarhanti sarvā bādhā viśeṣataḥ

3

राज्ञो धर्मं न पश्यामि तस्करस्य वधादृते ।। स्नेहाद्वा धनलोभाद्वा राजा चेत्तस्करं त्यजेत्

rājño dharmaṃ na paśyāmi taskarasya vadhādṛte || snehādvā dhanalobhādvā rājā cettaskaraṃ tyajet

4

ब्रह्मवध्याशतं तस्य प्राहुर्धर्मविदो जनाः ।। न हन्याद्ब्राह्मणं राजा सर्वपापेष्ववस्थितम्

brahmavadhyāśataṃ tasya prāhurdharmavido janāḥ || na hanyādbrāhmaṇaṃ rājā sarvapāpeṣvavasthitam

5

स्तेनं विवासयेद्राष्ट्रात्समग्रधनमक्षतम् ।। महापातकिनं विप्रं कृतचिह्नं विवासयेत्

stenaṃ vivāsayedrāṣṭrātsamagradhanamakṣatam || mahāpātakinaṃ vipraṃ kṛtacihnaṃ vivāsayet

8

ग्रामसीम्नि हृतं द्रव्यं ग्राम्यो दाप्यस्तथा भवेत् ।। यस्मिन्ग्रामे पदं गच्छेत्स च दाप्यस्तथा भवेत्

grāmasīmni hṛtaṃ dravyaṃ grāmyo dāpyastathā bhavet || yasmingrāme padaṃ gacchetsa ca dāpyastathā bhavet

7

ग्रामे द्वौ दण्डनीयौ तु सीमामध्ये हृतं यदि ।। अटव्यां तं नियुक्तं तु नगरे नगराधिपः

grāme dvau daṇḍanīyau tu sīmāmadhye hṛtaṃ yadi || aṭavyāṃ taṃ niyuktaṃ tu nagare nagarādhipaḥ

8

महापातकिनः सर्वे घातनीया महीक्षिता ।। कबन्धेनाङ्कयेद्विप्रं ललाटे ब्रह्मघातकम्

mahāpātakinaḥ sarve ghātanīyā mahīkṣitā || kabandhenāṅkayedvipraṃ lalāṭe brahmaghātakam

9

सुरापं तद्व्रजेनाथ कृतं चाश्वपदेन तु ।। अगम्यगामिनं विप्रं भगाङ्केनाङ्कयेन्नृपः

surāpaṃ tadvrajenātha kṛtaṃ cāśvapadena tu || agamyagāminaṃ vipraṃ bhagāṅkenāṅkayennṛpaḥ

3.338.10

घातनीयास्तथा राज्ञा नरस्त्रीबालघातिनः ।। अग्निगरदाश्चैव भूम्यर्थे कूटसाक्षिणः

ghātanīyāstathā rājñā narastrībālaghātinaḥ || agnigaradāścaiva bhūmyarthe kūṭasākṣiṇaḥ

11

सेतुभेदकरा ये च राज्ञो व्यङ्कचराश्च ये।। ते चाङ्गहीनाः कर्तव्या राज्ञा कूटाक्षदेवकाः

setubhedakarā ye ca rājño vyaṅkacarāśca ye|| te cāṅgahīnāḥ kartavyā rājñā kūṭākṣadevakāḥ

12

करहीनस्तथा कार्यो यश्चेहोपधिदेविता।।। उत्क्रोशतां जनानां च ह्रियमाणे धने वधे

karahīnastathā kāryo yaścehopadhidevitā||| utkrośatāṃ janānāṃ ca hriyamāṇe dhane vadhe

13

श्रोता यस्तु न वावर्तेद्राजा तानपि घातयेत् ।। गजाश्वघातिनो वध्यास्तथा गोघातिनश्च ये

śrotā yastu na vāvartedrājā tānapi ghātayet || gajāśvaghātino vadhyāstathā goghātinaśca ye

14

परिशेषपशूनां तु घातिनां छेदयेत्करम् ।। कार्षापणशतं दण्ड आरण्यपशुघातने

pariśeṣapaśūnāṃ tu ghātināṃ chedayetkaram || kārṣāpaṇaśataṃ daṇḍa āraṇyapaśughātane

15

पक्षिघाती तदर्धं तु इति धर्मविदो विदुः ।। फलो पगद्रुमच्छेदे दण्ड उत्तमसाहसम्

pakṣighātī tadardhaṃ tu iti dharmavido viduḥ || phalo pagadrumacchede daṇḍa uttamasāhasam

16

पुष्पप्रदस्य यश्छेदी मध्यमं दण्डमर्हति ।। कार्षापणशतं दंड्या लतामुल्मादिभेदकाः

puṣpapradasya yaśchedī madhyamaṃ daṇḍamarhati || kārṣāpaṇaśataṃ daṃḍyā latāmulmādibhedakāḥ

17

सवर्णगः पारजायी दंड्या उत्तमसाहसम् ।। हीनवर्णागमे दण्ड्यास्तथा प्रथमसाहसम्

savarṇagaḥ pārajāyī daṃḍyā uttamasāhasam || hīnavarṇāgame daṇḍyāstathā prathamasāhasam

18

तथैवोत्तमवर्णाया गमने घातमर्हति ।। हीनवर्णगमे नारी वधमर्हत्यसंशयम्

tathaivottamavarṇāyā gamane ghātamarhati || hīnavarṇagame nārī vadhamarhatyasaṃśayam

19

समवर्णागमे त्याज्या उत्कृष्टामथ गच्छति ।। हृताधिकारां मलिनां तां तु संवासयेद्गृहे

samavarṇāgame tyājyā utkṛṣṭāmatha gacchati || hṛtādhikārāṃ malināṃ tāṃ tu saṃvāsayedgṛhe

3.338.20

येनयेन तथांगेन हीनवर्णो नरोधमः ।। उत्कृष्टस्यापकुरुते तत्तदेवास्य घातयेत्

yenayena tathāṃgena hīnavarṇo narodhamaḥ || utkṛṣṭasyāpakurute tattadevāsya ghātayet

21

श्वपाकपंडुचण्डालेष्वन्येषु वधवृत्तिषु ।। हस्तिप्रव्राज्यदासेषु गुरुदाराभिगेषु च

śvapākapaṃḍucaṇḍāleṣvanyeṣu vadhavṛttiṣu || hastipravrājyadāseṣu gurudārābhigeṣu ca

22

मर्यादातिक्रमे सद्यो घात एवानुशासनम् ।। मला ह्येते मनुष्येषु धनमेषां सदात्मकम्

maryādātikrame sadyo ghāta evānuśāsanam || malā hyete manuṣyeṣu dhanameṣāṃ sadātmakam

23

तस्मात्तान्घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ।। शतं ब्राह्मणमाक्रम्य क्षत्त्रियो दण्डमर्हति

tasmāttānghātayedrājā nārthadaṇḍena daṇḍayet || śataṃ brāhmaṇamākramya kṣattriyo daṇḍamarhati

24

विप्रः पंचशतं दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने।। वैश्यः स्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशके दमः

vipraḥ paṃcaśataṃ daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane|| vaiśyaḥ syādardhapañcāśacchūdre dvādaśake damaḥ

25

क्षत्त्रियस्य तु पंचाशद्दंडो वैश्येऽभिशंसने।। शूद्रः स्यादर्धपंचाशद्वैश्यः शूद्राभिशंसने

kṣattriyasya tu paṃcāśaddaṃḍo vaiśye'bhiśaṃsane|| śūdraḥ syādardhapaṃcāśadvaiśyaḥ śūdrābhiśaṃsane

27

कार्षापणं भवेद्दंड्यस्तथा वै पञ्चविंशतिः ।। आक्रोशे स सवर्णानां द्वादशैव व्यतिक्रमः।।।। वादेषु वचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ।। काणं वाप्यथ वा खंजं त्वन्यद्वापि तथाविधम्

kārṣāpaṇaṃ bhaveddaṃḍyastathā vai pañcaviṃśatiḥ || ākrośe sa savarṇānāṃ dvādaśaiva vyatikramaḥ|||| vādeṣu vacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhavet || kāṇaṃ vāpyatha vā khaṃjaṃ tvanyadvāpi tathāvidham

28

तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डः कार्षापणं नरम् ।। न किल्बिषेनापवदेच्छास्त्रतः कृतवासनम्

tathyenāpi bruvandāpyo daṇḍaḥ kārṣāpaṇaṃ naram || na kilbiṣenāpavadecchāstrataḥ kṛtavāsanam

29

न राज्ञा धृतदण्डं तु दण्डता तद्व्यतिक्रमात् ।। राजा च ब्राह्मणश्चैव लोके पूज्यतमौ मतौ

na rājñā dhṛtadaṇḍaṃ tu daṇḍatā tadvyatikramāt || rājā ca brāhmaṇaścaiva loke pūjyatamau matau

3.338.30

नामजातिग्रहं तेषां त्वभिद्रोहेण कुर्वतः ।। निधेयोयोमयः शंकुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः

nāmajātigrahaṃ teṣāṃ tvabhidroheṇa kurvataḥ || nidheyoyomayaḥ śaṃkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ

31

धर्मोपदेशे धर्मेण द्विजानामस्य कुर्वति ।। तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः

dharmopadeśe dharmeṇa dvijānāmasya kurvati || taptamāsecayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ

32

सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यावकृष्टजः ।। कट्यां कृतांको निर्वाप्यः कृतं चैवास्य कीर्तयेत्

sahāsanamabhiprepsurutkṛṣṭasyāvakṛṣṭajaḥ || kaṭyāṃ kṛtāṃko nirvāpyaḥ kṛtaṃ caivāsya kīrtayet

33

अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ च्छेदयेन्नृपः ।। अवमूत्रयतः शिश्नमवशद्वयतो गुदम्

avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau cchedayennṛpaḥ || avamūtrayataḥ śiśnamavaśadvayato gudam

34

तमुपाक्रम्य राजानं जिह्वाच्छेदनमर्हति ।। राजा न प्रहरेद्यस्तु कृतागस्यपि दुर्मतिः

tamupākramya rājānaṃ jihvācchedanamarhati || rājā na praharedyastu kṛtāgasyapi durmatiḥ

35

तमग्नौ विपचेच्छूले ब्रह्महत्याशतातिगम् ।। गुरुं वा बालवृद्धं वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।। आततायिनमायांतं हन्यादेवाविचारयन्

tamagnau vipacecchūle brahmahatyāśatātigam || guruṃ vā bālavṛddhaṃ vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam || ātatāyinamāyāṃtaṃ hanyādevāvicārayan

36

संक्षेपतो धर्मभृतां वरिष्ठा राज्ञो मयैते कथितास्तु धर्माः ।। अतः परं यत्र च संशयोस्ति तं मे वदध्वं तपसि प्रधानाः

saṃkṣepato dharmabhṛtāṃ variṣṭhā rājño mayaite kathitāstu dharmāḥ || ataḥ paraṃ yatra ca saṃśayosti taṃ me vadadhvaṃ tapasi pradhānāḥ

338

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दण्डानुशासनवर्णनो नामाष्टात्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu daṇḍānuśāsanavarṇano nāmāṣṭātriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। अतः परं द्विजश्रेष्ठ वदास्माकमतंद्रितः ।। वने निवसतां धर्मं धर्ममाश्रमिणामपि

ṛṣaya ūcuḥ || ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha vadāsmākamataṃdritaḥ || vane nivasatāṃ dharmaṃ dharmamāśramiṇāmapi

2

हंस उवाच ।। गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः ।। अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत्

haṃsa uvāca || gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥ || apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet

3

पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य तया वानुगतो वने ।। अग्नीनुपचरन्नित्यं वन्यमाहारमाहरेत्

putreṣu bhāryāṃ nikṣipya tayā vānugato vane || agnīnupacarannityaṃ vanyamāhāramāharet

4

यथाहारो भवेत्तेन पूजयेत्पितृदेवताः ।। तेनैव पूजयेद्विद्वानतिथिं समुपागतम्

yathāhāro bhavettena pūjayetpitṛdevatāḥ || tenaiva pūjayedvidvānatithiṃ samupāgatam

5

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयाद्वासानष्टौ समाहितः ।। स्वाध्यायं च तथा कुर्याज्जटाश्च बिभृयात्तथा

grāmādāhṛtya vāśnīyādvāsānaṣṭau samāhitaḥ || svādhyāyaṃ ca tathā kuryājjaṭāśca bibhṛyāttathā

6

तपसा शोषयेन्नित्यं तथा चैव कलेवरम् ।। आर्द्रवासास्तु हेमंते ग्रीष्मे पञ्चतपास्तथा

tapasā śoṣayennityaṃ tathā caiva kalevaram || ārdravāsāstu hemaṃte grīṣme pañcatapāstathā

7

प्रावृष्याकाशशायी च नक्ताशी च तथा भवेत् ।। चतुर्थकालिको वा स्यात्षष्ठकालिक एव वा

prāvṛṣyākāśaśāyī ca naktāśī ca tathā bhavet || caturthakāliko vā syātṣaṣṭhakālika eva vā

8

कृच्छ्रैर्वापि नयेत्कालं ब्रह्मचर्यं च पालयेत् ।। एवं नीत्वा वने कालं द्विजो ब्रह्माश्रमी भवेत्

kṛcchrairvāpi nayetkālaṃ brahmacaryaṃ ca pālayet || evaṃ nītvā vane kālaṃ dvijo brahmāśramī bhavet

9

वने विमुच्याथ शरीरधातून्प्राप्नोति लोकान्प्रपितामहस्य ।। पुनात्यतीतान्पुरुषांश्च सप्त भविष्यतो यानथ सप्त विप्राः

vane vimucyātha śarīradhātūnprāpnoti lokānprapitāmahasya || punātyatītānpuruṣāṃśca sapta bhaviṣyato yānatha sapta viprāḥ

339

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु वानप्रस्थधर्मवर्णनोनामैकोनचत्वात्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā0 vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vānaprasthadharmavarṇanonāmaikonacatvātriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

हंस उवाच ।। चतुर्थमायुषो भागमन्त्यं यत्याश्रमे वसेत् ।। कृत्वेष्टिं विधिवत्पश्चात्सर्ववेदीसदक्षिणाम्

haṃsa uvāca || caturthamāyuṣo bhāgamantyaṃ yatyāśrame vaset || kṛtveṣṭiṃ vidhivatpaścātsarvavedīsadakṣiṇām

2

आत्मन्यग्नीन्समारोप्य द्विजो ब्रह्माश्रमी भवेत् ।। ग्रामैकरात्रिकः स स्यान्नगरे पाञ्चरात्रिकः

ātmanyagnīnsamāropya dvijo brahmāśramī bhavet || grāmaikarātrikaḥ sa syānnagare pāñcarātrikaḥ

3

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।। अतीते पात्रसञ्चारे भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane || atīte pātrasañcāre bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret

4

सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यं भिक्षुकान्नानुभिक्षयेत् ।। न व्यथेत तथाऽलाभे यथालाभेन वर्तयन्

saptāgāraṃ caredbhaikṣyaṃ bhikṣukānnānubhikṣayet || na vyatheta tathā'lābhe yathālābhena vartayan

5

नास्वादेत रसान्भिक्षुर्नाश्नीयात्कस्यचिद्गृहे ।। मृन्मयालाबुपात्राणि दारुवैदलकानि च ।। तेषां सम्मार्जनाच्छुद्धिरद्भिश्चैव प्रकीर्तयेत्

nāsvādeta rasānbhikṣurnāśnīyātkasyacidgṛhe || mṛnmayālābupātrāṇi dāruvaidalakāni ca || teṣāṃ sammārjanācchuddhiradbhiścaiva prakīrtayet

6

कौपीनाच्छादनं वासो रथ्याविद्धमपाहरेत्

kaupīnācchādanaṃ vāso rathyāviddhamapāharet

7

शून्यागारनिकेतः स्याद्यत्र सायं गृही मुनिः ।। कर्मदण्डं मनोदण्डं वाग्दण्डं च तथा न्यसेत्

śūnyāgāraniketaḥ syādyatra sāyaṃ gṛhī muniḥ || karmadaṇḍaṃ manodaṇḍaṃ vāgdaṇḍaṃ ca tathā nyaset

8

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।। सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्

dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam || satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

9

चन्दनेनोक्षितो बाहुं वास्यैकमपि तक्षतः ।। कल्याणं चाप्यकल्याणं तयोरपि न चिन्तयेत्

candanenokṣito bāhuṃ vāsyaikamapi takṣataḥ || kalyāṇaṃ cāpyakalyāṇaṃ tayorapi na cintayet

3.340.10

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिस्तु किल्बिषम् ।। प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान्

prāṇāyāmairdaheddoṣāndhāraṇābhistu kilbiṣam || pratyāhāreṇa saṃsargāndhyānenānīśvarānguṇān

11

निराशीर्निर्नमस्कारः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।। सर्वभूतसमो मैत्रः परमं पदमश्नुते

nirāśīrnirnamaskāraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ || sarvabhūtasamo maitraḥ paramaṃ padamaśnute

12

जन्मना यस्तु निर्विण्णः मरणेन तथैव च ।। आधिभिर्व्याधिभिश्चैव तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। अशुचित्वं शरीरस्य प्रियाप्रियविपर्ययः

janmanā yastu nirviṇṇaḥ maraṇena tathaiva ca || ādhibhirvyādhibhiścaiva taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || aśucitvaṃ śarīrasya priyāpriyaviparyayaḥ

13

गर्भवासे च वसतिं पश्यन्मुच्यति नान्यथा ।। जन्ममृत्योश्च नानन्दं न त्वसारमनर्थकम्

garbhavāse ca vasatiṃ paśyanmucyati nānyathā || janmamṛtyośca nānandaṃ na tvasāramanarthakam

14

भोक्तव्यमिति निर्विण्णः प्रत्यहमुच्यते वचः ।। एवं वैराग्यमास्थाय नित्यं ध्यानपरायणः

bhoktavyamiti nirviṇṇaḥ pratyahamucyate vacaḥ || evaṃ vairāgyamāsthāya nityaṃ dhyānaparāyaṇaḥ

15

चतुर्विंशतिकं लंघ्य प्रपश्येत्पञ्चविंशकम ।। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च

caturviṃśatikaṃ laṃghya prapaśyetpañcaviṃśakama || pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca

16

पञ्चेमानि विजानीयान्महाभूतानि सर्वतः ।। श्रोत्रं चक्षु स्पर्शनं च रसनं प्राणमेव च

pañcemāni vijānīyānmahābhūtāni sarvataḥ || śrotraṃ cakṣu sparśanaṃ ca rasanaṃ prāṇameva ca

17

बुद्धीन्द्रियाणि जानीयात्पञ्चैवास्मिञ्छरीरके ।। शब्दो रूपं तथा स्पर्शो रसो गन्धस्तथैव च

buddhīndriyāṇi jānīyātpañcaivāsmiñcharīrake || śabdo rūpaṃ tathā sparśo raso gandhastathaiva ca

18

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव नित्यमस्मिञ्छरीरके ।। मनोबुद्धी तथैवात्मा ह्यव्यक्तं च तथा द्विजाः

karmendriyāṇi pañcaiva nityamasmiñcharīrake || manobuddhī tathaivātmā hyavyaktaṃ ca tathā dvijāḥ

19

इन्द्रियेभ्यः पराणीह चत्वारि कथितानि तु ।। चतुर्विंशत्यथैतानि पुरुषः पञ्चविंशकः

indriyebhyaḥ parāṇīha catvāri kathitāni tu || caturviṃśatyathaitāni puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ

3.340.20

यं ज्ञात्वा प्रतिमुच्यंते ये नराः शान्तबुद्धयः ।। गन्धो रसस्तथा वायुः स्पर्शः शब्दस्तथा द्विजाः

yaṃ jñātvā pratimucyaṃte ye narāḥ śāntabuddhayaḥ || gandho rasastathā vāyuḥ sparśaḥ śabdastathā dvijāḥ

21

एते पञ्चगुणा भूमेः स्थूला भूमेषु लक्ष्यते ।। रसो रूपस्तथा स्पर्शः शब्दाश्चाम्बुगुणा मताः

ete pañcaguṇā bhūmeḥ sthūlā bhūmeṣu lakṣyate || raso rūpastathā sparśaḥ śabdāścāmbuguṇā matāḥ

22

रूपं स्पर्शस्तथा शब्दः तेजसस्तु गुणाः स्मृता ।। स्पर्शः शब्दस्तथा वायोः शब्दश्च नभसस्तथा

rūpaṃ sparśastathā śabdaḥ tejasastu guṇāḥ smṛtā || sparśaḥ śabdastathā vāyoḥ śabdaśca nabhasastathā

23

आकाशाज्जायते शब्दो वायोः स्पर्शगुणस्तथा ।। रूपं तु तेजसः प्रोक्तो रसश्चाम्बुगुणो मतः

ākāśājjāyate śabdo vāyoḥ sparśaguṇastathā || rūpaṃ tu tejasaḥ prokto rasaścāmbuguṇo mataḥ

24

पार्थिवं गन्धमित्याहुरिन्द्रियार्थाः प्रकीर्तिताः ।। इन्द्रियेभ्यः परा अर्था अर्थेभ्यस्तु परं मनः

pārthivaṃ gandhamityāhurindriyārthāḥ prakīrtitāḥ || indriyebhyaḥ parā arthā arthebhyastu paraṃ manaḥ

25

मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ।। महतः परमव्यक्तं त्वव्यक्तात्पुरुषः परः

manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ || mahataḥ paramavyaktaṃ tvavyaktātpuruṣaḥ paraḥ

26

पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ।। एतत्परतरं गुह्यमेतदक्षरमुत्तमम्

puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ || etatparataraṃ guhyametadakṣaramuttamam

27

ॐकारवाचकं ह्येतद्गुणातीतं सनातनम् ।। अशब्दमरसस्पर्शमरूपं गन्धवर्जितम्

ॐkāravācakaṃ hyetadguṇātītaṃ sanātanam || aśabdamarasasparśamarūpaṃ gandhavarjitam

28

निर्दुःखमसुखं दुःखं तद्विष्णोः परमं पदम् ।। वालाग्रशतशो भागः कल्पितस्तु सहस्रधा

nirduḥkhamasukhaṃ duḥkhaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || vālāgraśataśo bhāgaḥ kalpitastu sahasradhā

29

तस्यापि शतशो भागो जीव इत्यभिधीयते ।। हृद्यर्कचन्द्रमाः सूर्यः सोममध्ये हुताशनः

tasyāpi śataśo bhāgo jīva ityabhidhīyate || hṛdyarkacandramāḥ sūryaḥ somamadhye hutāśanaḥ

3.340.30

तस्य मध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोच्युतः ।। स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम्

tasya madhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthitocyutaḥ || svadehamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim

31

ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्विष्णुं पश्येद्धदि स्थितम् ।। एष देवस्तु मर्त्यानां वणैरेव विधीयते

dhyānanirmathanābhyāsādviṣṇuṃ paśyeddhadi sthitam || eṣa devastu martyānāṃ vaṇaireva vidhīyate

32

अज्ञानपटसंवीतैरिन्द्रियैर्विषयेप्सुभिः ।। एष वै पुरुषो विष्णुर्व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

ajñānapaṭasaṃvītairindriyairviṣayepsubhiḥ || eṣa vai puruṣo viṣṇurvyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ

33

एष धाता विधाता च प्रमाणो निष्कलः शिवः ।। द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शाब्दब्रह्म परं च यत्

eṣa dhātā vidhātā ca pramāṇo niṣkalaḥ śivaḥ || dve brahmaṇī veditavye śābdabrahma paraṃ ca yat

34

शाब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधि गच्छति ।। सूक्ष्मं नित्यमुपासीत शुभं च सततं द्विजाः

śābdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhi gacchati || sūkṣmaṃ nityamupāsīta śubhaṃ ca satataṃ dvijāḥ

35

सूक्ष्मस्योपासनाच्छ्रेष्ठां याति तेजोमयीं गतिम् ।। तत्त्वं वहति वै बुद्धिं बुद्धिस्तु परमाङ्गतिम्

sūkṣmasyopāsanācchreṣṭhāṃ yāti tejomayīṃ gatim || tattvaṃ vahati vai buddhiṃ buddhistu paramāṅgatim

36

गतिर्वहति चंद्रार्कौ तपसा परमेष्ठिनः ।। तयोर्वहति वै सत्त्वं सत्त्वं च वहति प्रभुम्

gatirvahati caṃdrārkau tapasā parameṣṭhinaḥ || tayorvahati vai sattvaṃ sattvaṃ ca vahati prabhum

37

प्रभुवर्हति सौक्ष्म्यं तु परमात्मानमात्मनः ।। तयोर्वृत्तिरजः सत्त्वं सत्त्वस्य परमा गतिः

prabhuvarhati saukṣmyaṃ tu paramātmānamātmanaḥ || tayorvṛttirajaḥ sattvaṃ sattvasya paramā gatiḥ

38

सत्त्वं वहति सूक्ष्मत्वात्परं नारायणं प्रभुम् ।। परमात्मानमासाद्य हरिं वैकुण्ठमीश्वरम्

sattvaṃ vahati sūkṣmatvātparaṃ nārāyaṇaṃ prabhum || paramātmānamāsādya hariṃ vaikuṇṭhamīśvaram

39

अमृतत्वाय कल्पेत ततो नैव निवर्त्तते ।। दशार्धयुक्तेन रथेन युक्तो मनोनुगेनार्यपथानुवर्तिना ।। तञ्चेद्रथं नापवहंति वाजिनस्तथागतं नावजयेति शक्तः

amṛtatvāya kalpeta tato naiva nivarttate || daśārdhayuktena rathena yukto manonugenāryapathānuvartinā || tañcedrathaṃ nāpavahaṃti vājinastathāgataṃ nāvajayeti śaktaḥ

3.340.40

अणोरणीयान् महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः ।। तेजोमयं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः

aṇoraṇīyān mahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ || tejomayaṃ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamātmanaḥ

41

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तं चादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।। यं वै विदित्वा न बिभेति मृत्योर्नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ cādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt || yaṃ vai viditvā na bibheti mṛtyornānyaḥ panthā vidyate'yanāya

42

एको ह्यात्मा महिमा ब्राह्मणस्य स्वकर्मणा वै जायतेऽसौ कनीयान् ।। यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित्सौक्ष्म्यान्महत्त्वाच्च ततश्च नान्यः

eko hyātmā mahimā brāhmaṇasya svakarmaṇā vai jāyate'sau kanīyān || yasmātparaṃ nāparamasti kiñcitsaukṣmyānmahattvācca tataśca nānyaḥ

43

वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ।। सुस्वादुपर्णः सुच्छायो दृश्यते स वृक्षः परिषस्वजाते।। तयोरन्यत्पिप्पलं नाम स्वाद्वन्यदश्नन्यो अभिचाकशीति

vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam || susvāduparṇaḥ succhāyo dṛśyate sa vṛkṣaḥ pariṣasvajāte|| tayoranyatpippalaṃ nāma svādvanyadaśnanyo abhicākaśīti

44

अकामधीरमृतः स्वयंभू रसेन तृप्तो न च कश्चिद्द्रुमाणाम् ।। परेण नाकं नापतिर्न गृहाय विभ्राजते तं नियता विशन्ति

akāmadhīramṛtaḥ svayaṃbhū rasena tṛpto na ca kaściddrumāṇām || pareṇa nākaṃ nāpatirna gṛhāya vibhrājate taṃ niyatā viśanti

340

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु यतिधर्म वर्णनो नाम चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्याय.

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu yatidharma varṇano nāma catvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāya.

अध्यायाः ३४१-३४५

1

ऋषय ऊचुः ।। ।। वर्णानामाश्रमाणां च प्रोक्ता धर्मास्त्वयानघ ।। रहस्यभूता ये धर्मा ये च स्वल्पा महाफलाः

ṛṣaya ūcuḥ || || varṇānāmāśramāṇāṃ ca proktā dharmāstvayānagha || rahasyabhūtā ye dharmā ye ca svalpā mahāphalāḥ

3

येभ्यश्चाभ्यधिकं नास्ति सर्वेषां तु समाश्रये ।। तान्धर्मान्कथयस्वाद्य सर्वेषां विनतिर्द्विज ।। २ ।। ।। ।। हंस उवाच ।। ।। आश्रित्य देवदेवेशं जगद्योनिं जगद्गुरुम् ।। विष्णुं जिष्णुं हरिं कृष्णं कृता धर्मा महाफलाः

yebhyaścābhyadhikaṃ nāsti sarveṣāṃ tu samāśraye || tāndharmānkathayasvādya sarveṣāṃ vinatirdvija || 2 || || || haṃsa uvāca || || āśritya devadeveśaṃ jagadyoniṃ jagadgurum || viṣṇuṃ jiṣṇuṃ hariṃ kṛṣṇaṃ kṛtā dharmā mahāphalāḥ

4

पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रेति कीर्त्यते ।। पततां त्राणदस्त्वेकः स देवो मधुसूदनः

patanāttrāyate yasmāttasmātpātreti kīrtyate || patatāṃ trāṇadastvekaḥ sa devo madhusūdanaḥ

5

स्मरणात्कीर्तनाद् ध्यानान्नमस्कारात्प्रदक्षिणात् ।। तथाभिस्तुवनाद्यस्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

smaraṇātkīrtanād dhyānānnamaskārātpradakṣiṇāt || tathābhistuvanādyasya mucyate sarvakilbiṣaiḥ

6

कृत्वा देवगृहं तस्य देवस्य परमेष्ठिनः ।। राजसूयाश्वमेधानां फलेन स तु युज्यते

kṛtvā devagṛhaṃ tasya devasya parameṣṭhinaḥ || rājasūyāśvamedhānāṃ phalena sa tu yujyate

7

सुरवेश्मानि यावन्ति द्विजेन्द्राः परमाणवः ।। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

suraveśmāni yāvanti dvijendrāḥ paramāṇavaḥ || tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

8

प्रासादे मृन्मये पुण्यं मयैतत्कथितं द्विजाः ।। तस्माद्दशगुणं पुण्यं कृतं दण्डमये भवेत्

prāsāde mṛnmaye puṇyaṃ mayaitatkathitaṃ dvijāḥ || tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ kṛtaṃ daṇḍamaye bhavet

9

ततो दशगुणं पुण्यं तथा शैलकृते भवेत् ।। ततो दशगुणं लोहे ताम्रे शतगुणं ततः

tato daśaguṇaṃ puṇyaṃ tathā śailakṛte bhavet || tato daśaguṇaṃ lohe tāmre śataguṇaṃ tataḥ

3.341.10

सहस्रगुणितं रौप्ये तस्मात्फलमुपाश्नुते ।। ततः शतसहस्रं च सौवर्णे द्विजसत्तमाः

sahasraguṇitaṃ raupye tasmātphalamupāśnute || tataḥ śatasahasraṃ ca sauvarṇe dvijasattamāḥ

11

अनन्तफलमाप्नोति रत्नचित्रे मनोहरे ।। प्रतिमां कारयित्वा तु देवदेवस्य चक्रिणः ।। न दुर्गतिमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति

anantaphalamāpnoti ratnacitre manohare || pratimāṃ kārayitvā tu devadevasya cakriṇaḥ || na durgatimavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

12

देवस्य प्रतिमायां तु यावंतः परमाणवः ।। तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते

devasya pratimāyāṃ tu yāvaṃtaḥ paramāṇavaḥ || tāvadvarṣasahasrāṇi viṣṇuloke mahīyate

13

प्रासादवत्तथा तस्य फलसंपदुदाहृता

prāsādavattathā tasya phalasaṃpadudāhṛtā

14

उत्तरोत्तरतो दिव्यैर्विना पक्वेष्टिकी द्विजाः ।। यथोक्तविधिना देवं प्रतिष्ठाप्य जनार्दनम्

uttarottarato divyairvinā pakveṣṭikī dvijāḥ || yathoktavidhinā devaṃ pratiṣṭhāpya janārdanam

15

अक्षयं लोकमाप्नोति विष्णोरमिततेजसः ।। इज्याविधिपुरस्कारकृते तत्र तथा भुवम्

akṣayaṃ lokamāpnoti viṣṇoramitatejasaḥ || ijyāvidhipuraskārakṛte tatra tathā bhuvam

16

तस्यैवानुचरेल्लोकस्तस्यैवाप्नोति चाक्षयम् ।। करोति देवप्रासादं यावद्वारं सुधासितम्

tasyaivānucarellokastasyaivāpnoti cākṣayam || karoti devaprāsādaṃ yāvadvāraṃ sudhāsitam

17

जन्मान्तराणि तावंति यशस्वी भुवि जायते ।। चित्रं लक्षणसंयुक्तं कारयित्वा हरेर्गृहम्

janmāntarāṇi tāvaṃti yaśasvī bhuvi jāyate || citraṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ kārayitvā harergṛham

18

गन्धर्वलोकमाप्नोति बहून्यब्दगणानि तु ।।। दत्त्वा च गीतं धर्मज्ञा गन्धर्वैः सह मोदते

gandharvalokamāpnoti bahūnyabdagaṇāni tu ||| dattvā ca gītaṃ dharmajñā gandharvaiḥ saha modate

19

स्वयं गीतेन संपूज्य तस्य चानुचरो भवेत् ।। वाद्यं दत्त्वा तथा विप्रा शक्रलोकमवाप्नुयात्

svayaṃ gītena saṃpūjya tasya cānucaro bhavet || vādyaṃ dattvā tathā viprā śakralokamavāpnuyāt

3.341.20

स्वयं वाद्येन संपूज्य तस्यैवानुचरो भवेत ।। वाद्यानामपि देवस्य तन्त्रीवाद्यं सदा प्रियम्

svayaṃ vādyena saṃpūjya tasyaivānucaro bhaveta || vādyānāmapi devasya tantrīvādyaṃ sadā priyam

21

तेन संपूज्य वरदं गाणपत्यमवाप्नुयात् ।। नृत्यं दत्त्वा तथाप्नोति रुद्रलोकमसंशयम्

tena saṃpūjya varadaṃ gāṇapatyamavāpnuyāt || nṛtyaṃ dattvā tathāpnoti rudralokamasaṃśayam

22

स्वयं नृत्येन संपूज्य तस्यैवानुचरो भवेत् ।। प्रेक्षणीयप्रदानेन शक्रलोकमवाप्नुयात्

svayaṃ nṛtyena saṃpūjya tasyaivānucaro bhavet || prekṣaṇīyapradānena śakralokamavāpnuyāt

23

अभ्यर्चनां कारयित्वा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ।। तोयेनाभ्युक्षणं कृत्वा देवदेवाजिरे नरः

abhyarcanāṃ kārayitvā brahmalokaṃ prapadyate || toyenābhyukṣaṇaṃ kṛtvā devadevājire naraḥ

24

सर्वपापविनिर्मुक्तो वारुणं लोकमश्नुते ।। यस्तु सम्मार्जनं कुर्याद्देवदेवाजिरे नरः

sarvapāpavinirmukto vāruṇaṃ lokamaśnute || yastu sammārjanaṃ kuryāddevadevājire naraḥ

25

सपापजं मलं देहादपामार्जति सत्वरः ।। करोति परमाणूनां यावतामपमार्जनम्

sapāpajaṃ malaṃ dehādapāmārjati satvaraḥ || karoti paramāṇūnāṃ yāvatāmapamārjanam

26

तावद्वर्षाणि नाकस्थस्त्रिदशैः सह मोदते ।। कृत्वोपलेपनं विष्णोर्गोमयेनालये नरः

tāvadvarṣāṇi nākasthastridaśaiḥ saha modate || kṛtvopalepanaṃ viṣṇorgomayenālaye naraḥ

27

गवां लोकमवाप्नोति यत्रयत्राभिजा यते ।। कृत्वा च विविधैर्गन्धैर्गन्धर्वैः सह मोदते

gavāṃ lokamavāpnoti yatrayatrābhijā yate || kṛtvā ca vividhairgandhairgandharvaiḥ saha modate

28

बहून्यब्दसहस्राणि भूमिशोभां हरेर्गृहे ।। गन्धोदकेन यः कुर्याद्विष्णोरभ्युक्षणं गृहे

bahūnyabdasahasrāṇi bhūmiśobhāṃ harergṛhe || gandhodakena yaḥ kuryādviṣṇorabhyukṣaṇaṃ gṛhe

29

दशवर्षसहस्राणि गन्धर्वैः सह मोदते ।। दत्त्वोपकारं कुसुमैर्गन्धर्वत्वमवाप्नुयात्

daśavarṣasahasrāṇi gandharvaiḥ saha modate || dattvopakāraṃ kusumairgandharvatvamavāpnuyāt

3.341.30

पुष्पतुल्यानि वर्षाणि दिव्याभरणरूपवान् ।। कृत्वा शीर्णस्य संस्कारं तथा देवेशवेश्मनि

puṣpatulyāni varṣāṇi divyābharaṇarūpavān || kṛtvā śīrṇasya saṃskāraṃ tathā deveśaveśmani

31

द्विगुणं फलमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। सायं प्रातस्तथा कृत्वा वासुदेवस्य कीर्त नम्

dviguṇaṃ phalamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || sāyaṃ prātastathā kṛtvā vāsudevasya kīrta nam

32

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ।। शयनादुत्थितो यस्तु कीर्त्तयेन्मधुसूदनम्

sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate || śayanādutthito yastu kīrttayenmadhusūdanam

33

कीर्तनात्तस्य पापानि नाशमायान्त्यशेषतः ।।। अहोरात्रस्य शान्तिश्च तथा तेन कृता भवेत्

kīrtanāttasya pāpāni nāśamāyāntyaśeṣataḥ ||| ahorātrasya śāntiśca tathā tena kṛtā bhavet

34

प्रभवश्चाप्यनर्थानां नास्य स्यात्तदहर्निशम् ।। कीर्तनाद्देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः

prabhavaścāpyanarthānāṃ nāsya syāttadaharniśam || kīrtanāddevadevasya viṣṇoramitatejasaḥ

35

यक्षराक्षसवेतालभूतप्रेतविनायकाः ।। डाकिन्यो विद्रवन्ति स्म ये तथा ये च हिंसकाः

yakṣarākṣasavetālabhūtapretavināyakāḥ || ḍākinyo vidravanti sma ye tathā ye ca hiṃsakāḥ

36

सर्वानर्थहरं तस्य नामसङ्कीर्तनं स्मृतम् ।। देवदेवस्य नामानि बहूनीह विदुर्बुधाः

sarvānarthaharaṃ tasya nāmasaṅkīrtanaṃ smṛtam || devadevasya nāmāni bahūnīha vidurbudhāḥ

37

तेषामनर्थशमनं यदेवेष्टं महात्मनः ।। एकं नाम जपेद्यस्तु देवदेवस्य चक्रिणः

teṣāmanarthaśamanaṃ yadeveṣṭaṃ mahātmanaḥ || ekaṃ nāma japedyastu devadevasya cakriṇaḥ

38

स च पापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ।। हृदि कृत्वा तथा काममभीष्टं द्विजपुङ्गवाः

sa ca pāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate || hṛdi kṛtvā tathā kāmamabhīṣṭaṃ dvijapuṅgavāḥ

39

एकं नाम जपेद्यस्तु स तान्कामानवाप्नुयात् ।। नामसंकीर्तनं कृत्वा क्षुतप्रस्खलनादिषु

ekaṃ nāma japedyastu sa tānkāmānavāpnuyāt || nāmasaṃkīrtanaṃ kṛtvā kṣutapraskhalanādiṣu

3.341.40

वियोगं शीघ्रमाप्नोति सर्वानर्थैरसंशयम् ।। कृत्वा नामसहस्रेण स्तुतिं तस्य महात्मनः

viyogaṃ śīghramāpnoti sarvānarthairasaṃśayam || kṛtvā nāmasahasreṇa stutiṃ tasya mahātmanaḥ

41

वियोगमाप्नोति नरः सर्वानर्थैरसंशयम् ।। साम्ना ऋभिर्यजुर्भिश्च तथैवाथर्वणेन तु

viyogamāpnoti naraḥ sarvānarthairasaṃśayam || sāmnā ṛbhiryajurbhiśca tathaivātharvaṇena tu

42

कृत्वाभिष्टवनं तस्य दिव्यैरार्षैस्तथा स्तवैः ।। सर्वानर्थविनिर्मुक्तः कामानाप्नोति शाश्वतान्

kṛtvābhiṣṭavanaṃ tasya divyairārṣaistathā stavaiḥ || sarvānarthavinirmuktaḥ kāmānāpnoti śāśvatān

43

अभ्रष्टलक्षणैः कृत्वा स्वयं स्वरचिताक्षरैः ।। स्तवं ब्राह्मणशार्दूलास्तस्मात्कामानवाप्नुयात्

abhraṣṭalakṣaṇaiḥ kṛtvā svayaṃ svaracitākṣaraiḥ || stavaṃ brāhmaṇaśārdūlāstasmātkāmānavāpnuyāt

44

न वित्तदाननिचयैर्बहुभिर्मधुसूदनः ।। तथा तोषमुपायाति यथा स्तोत्रैर्द्विजोत्तमाः

na vittadānanicayairbahubhirmadhusūdanaḥ || tathā toṣamupāyāti yathā stotrairdvijottamāḥ

45

स्तुतिः पवित्रा मङ्गल्या सर्वपापप्रणाशिनी ।। सर्वानर्थप्रशमनी देवदेवस्य कीर्तिता

stutiḥ pavitrā maṅgalyā sarvapāpapraṇāśinī || sarvānarthapraśamanī devadevasya kīrtitā

46

तत्कथाश्रवणं कृत्वा सर्वानर्थैर्विमुच्यते ।। तत्स्तोत्रश्रवणात्पापं जहाति सकलं तथा

tatkathāśravaṇaṃ kṛtvā sarvānarthairvimucyate || tatstotraśravaṇātpāpaṃ jahāti sakalaṃ tathā

47

यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सुसंहिताः ।। तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परमं पदमिच्छता

yatra viṣṇukathā divyāḥ śrutayaśca susaṃhitāḥ || tacchrotavyaṃ manuṣyeṇa paramaṃ padamicchatā

48

विष्णोरायतने दत्त्वा तत्कथापुस्तकं नरः ।। ब्रह्मलोकमवाप्नोति बहवो वत्सरान्द्विजाः

viṣṇorāyatane dattvā tatkathāpustakaṃ naraḥ || brahmalokamavāpnoti bahavo vatsarāndvijāḥ

49

पुस्तकाँश्च तथैवान्यान्यः प्रदद्यान्नरस्त्विह ।। सारस्वतमवाप्नोति लोकं कालं तथा बहु

pustakām̐śca tathaivānyānyaḥ pradadyānnarastviha || sārasvatamavāpnoti lokaṃ kālaṃ tathā bahu

3.341.50

तत्कथां श्रावयेद्यस्तु तद्भक्तान्मानवोत्तमः ।। गोदानफलमाप्नोति स नरस्तेन कर्मणा

tatkathāṃ śrāvayedyastu tadbhaktānmānavottamaḥ || godānaphalamāpnoti sa narastena karmaṇā

51

श्रावके तु कृतं पुण्यं स फलांशेन युज्यते।। सुकृतं वाचकं कृत्वा देवागारे तथा नरः

śrāvake tu kṛtaṃ puṇyaṃ sa phalāṃśena yujyate|| sukṛtaṃ vācakaṃ kṛtvā devāgāre tathā naraḥ

52

विद्यादानफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ।। विष्णुं शङ्खप्रदानेन निर्वाणं लोकमश्नुते

vidyādānaphalaṃ prāpya brahmalokaṃ prapadyate || viṣṇuṃ śaṅkhapradānena nirvāṇaṃ lokamaśnute

53

मानुष्यमासाद्य तथा ख्यातशब्दश्च जायते ।। घण्टाप्रदानेन तथा महद्यश उपाश्नुते

mānuṣyamāsādya tathā khyātaśabdaśca jāyate || ghaṇṭāpradānena tathā mahadyaśa upāśnute

54

सौभाग्यमथवाप्नोति किङ्किणीः प्रददन्हरेः ।। कूटागारं तथा दत्त्वा नगराधिपतिर्भवेत्

saubhāgyamathavāpnoti kiṅkiṇīḥ pradadanhareḥ || kūṭāgāraṃ tathā dattvā nagarādhipatirbhavet

55

कीर्त्या युक्तस्तथा लोके धार्मिकश्चापि जायते ।। बहून्यब्दसहस्राणि नाकलोके स मोदते

kīrtyā yuktastathā loke dhārmikaścāpi jāyate || bahūnyabdasahasrāṇi nākaloke sa modate

56

पताकां ये प्रयच्छन्ति कूटागारे मनोहराम् ।। सन्त्यज्य सकलं पापं वायुलोके व्रजन्ति ते

patākāṃ ye prayacchanti kūṭāgāre manoharām || santyajya sakalaṃ pāpaṃ vāyuloke vrajanti te

57

पताकां च शुभां दत्त्वा तथा केशववेश्मनि ।।। वायुलोकमवाप्नोति बहून्यब्दगणानि तु

patākāṃ ca śubhāṃ dattvā tathā keśavaveśmani ||| vāyulokamavāpnoti bahūnyabdagaṇāni tu

58

दोधूयते यथा सा च वायुना केशवालये ।। तथातथा हि सकलं देहात्पापं विधूयते

dodhūyate yathā sā ca vāyunā keśavālaye || tathātathā hi sakalaṃ dehātpāpaṃ vidhūyate

59

यथायथा च सा शोभां करोति त्रिदशालये ।। तथातथा स यशसा महता भुवि राजते

yathāyathā ca sā śobhāṃ karoti tridaśālaye || tathātathā sa yaśasā mahatā bhuvi rājate

3.341.60

वितानकप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।। परां निर्वृतिमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते

vitānakapradānena sarvapāpaiḥ pramucyate ||| parāṃ nirvṛtimāpnoti yatrayatrābhijāyate

61

दत्त्वा तु देवकर्मार्थं नवां वेदीं दृढां शुभाम् ।। पार्थिवत्वमवाप्नोति वेदिर्हि पृथिवी यतः

dattvā tu devakarmārthaṃ navāṃ vedīṃ dṛḍhāṃ śubhām || pārthivatvamavāpnoti vedirhi pṛthivī yataḥ

62

यः कुम्भं देवकर्मार्थं नरो दद्यान्नवं शुभम् ।। स लोकमाप्नोति नरो वारुणं गतकल्मषः

yaḥ kumbhaṃ devakarmārthaṃ naro dadyānnavaṃ śubham || sa lokamāpnoti naro vāruṇaṃ gatakalmaṣaḥ

63

चतुरः कलशान्दद्याद्यस्तु देवगृहे नरः ।। चतुस्समुद्रवलयां स च भुङ्क्ते वसुन्धराम्

caturaḥ kalaśāndadyādyastu devagṛhe naraḥ || catussamudravalayāṃ sa ca bhuṅkte vasundharām

64

दत्त्वैकमपि विप्रेन्द्राः कलशं सुसमाहितः ।। राजा भवति धर्मात्मा भूतले नात्र संशयः

dattvaikamapi viprendrāḥ kalaśaṃ susamāhitaḥ || rājā bhavati dharmātmā bhūtale nātra saṃśayaḥ

65

वारिधानीं तथा दत्त्वा वारुणं लोकमश्नुते ।। कमण्डलुप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात्

vāridhānīṃ tathā dattvā vāruṇaṃ lokamaśnute || kamaṇḍalupradānena godānaphalamāpnuyāt

66

उशीरकूर्चकं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। दत्त्वा गोपालकान्विप्राः सर्वपापानपोहति

uśīrakūrcakaṃ dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate || dattvā gopālakānviprāḥ sarvapāpānapohati

67

दत्त्वा चामरजं कूर्चं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। आसनानां प्रदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति

dattvā cāmarajaṃ kūrcaṃ śriyamāpnotyanuttamām || āsanānāṃ pradānena sthānaṃ sarvatra vindati

68

पादपीठप्रदानेन गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। गोदानफलमाप्नोति तथा पाद्यप्रदो नरः

pādapīṭhapradānena gatimāpnotyanuttamām || godānaphalamāpnoti tathā pādyaprado naraḥ

69

लोकेषु ध्वजभूतः स्याद्विष्णोर्दत्त्वा तथा ध्वजम् ।। शक्रलोकानवाप्नोति बहूनब्दगणान्नरः

lokeṣu dhvajabhūtaḥ syādviṣṇordattvā tathā dhvajam || śakralokānavāpnoti bahūnabdagaṇānnaraḥ

3.341.70

नरस्त्वाचमनीयस्य दानाद्भवति निर्मलः ।। मुखलेपप्रदानेन परं रूपमिहाप्नुयात्

narastvācamanīyasya dānādbhavati nirmalaḥ || mukhalepapradānena paraṃ rūpamihāpnuyāt

71

दर्पणस्य प्रदानेन दर्पवान्रूपवान्भवेत् ।। दर्शयित्वा तथा तं च सुभगस्त्वभिजायते

darpaṇasya pradānena darpavānrūpavānbhavet || darśayitvā tathā taṃ ca subhagastvabhijāyate

72

मात्रां तु परिचर्यार्थे निवेद्य विधिवत्तथा ।। सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

mātrāṃ tu paricaryārthe nivedya vidhivattathā || sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

73

धान्यानामथ सस्यानां बीजानामथ धार्मिकः ।। सुवर्णरौप्यलोहानां रूपकाणां तथैव च

dhānyānāmatha sasyānāṃ bījānāmatha dhārmikaḥ || suvarṇaraupyalohānāṃ rūpakāṇāṃ tathaiva ca

74

सहस्रगुणमाप्नोति फलमन्यत्र कीर्त्तनात् ।। रूप्यदो रूपमाप्नोति विशेषाद्भुवि दुर्लभम्

sahasraguṇamāpnoti phalamanyatra kīrttanāt || rūpyado rūpamāpnoti viśeṣādbhuvi durlabham

75

नरः सुवर्णदानेन सर्वान्कामानुपाश्नुते ।। नड दानेन लोकेषु ग्रामण्यमुपगच्छति

naraḥ suvarṇadānena sarvānkāmānupāśnute || naḍa dānena lokeṣu grāmaṇyamupagacchati

76

गवां लोकमवाप्नोति धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।। अनडुहः प्रदानेन दशधेनुफलं लभेत्

gavāṃ lokamavāpnoti dhenuṃ dattvā payasvinīm || anaḍuhaḥ pradānena daśadhenuphalaṃ labhet

77

अजाविमहिषोष्ट्राणां दानमश्वतरस्य च ।। सहस्रगुणितं दानं पूर्वं प्रोक्तं प्रकीर्तितम्

ajāvimahiṣoṣṭrāṇāṃ dānamaśvatarasya ca || sahasraguṇitaṃ dānaṃ pūrvaṃ proktaṃ prakīrtitam

78

आरण्यमृगजातीनां तथा दानाच्च पक्षिणाम् ।। अग्निष्टोममवाप्नोति सुभगश्च तथा भवेत्

āraṇyamṛgajātīnāṃ tathā dānācca pakṣiṇām || agniṣṭomamavāpnoti subhagaśca tathā bhavet

79

मृद्भोगदानाद्देवस्य भूमिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। दन्तकाष्ठप्रदानेन तथा सौभाग्यमर्हति

mṛdbhogadānāddevasya bhūmimāpnotyanuttamām || dantakāṣṭhapradānena tathā saubhāgyamarhati

3.341.80

जिह्वा निर्लेखनं दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते ।। युक्तः पीतपताकाभिर्निवेद्य गरुडध्वजम्

jihvā nirlekhanaṃ dattvā virogastvabhijāyate || yuktaḥ pītapatākābhirnivedya garuḍadhvajam

81

केशवं यो द्विजश्रेष्ठाः शक्रलोके महीयते ।। युक्तं नीलपताकाभिस्तालं दत्त्वा द्विजोत्तमाः

keśavaṃ yo dvijaśreṣṭhāḥ śakraloke mahīyate || yuktaṃ nīlapatākābhistālaṃ dattvā dvijottamāḥ

82

यस्माल्लोकात्परिभ्रष्टो विरागस्त्वभिजायते ।। युक्तं श्वेतपताकाभिरगारं यः प्रयच्छति

yasmāllokātparibhraṣṭo virāgastvabhijāyate || yuktaṃ śvetapatākābhiragāraṃ yaḥ prayacchati

83

राजा भवति लोकेस्मिन्भुक्त्वा लोकान्प्रचेतसः ।। युक्तं रक्तपताकाभिर्दत्वा ऋष्यमनुत्तमम्

rājā bhavati lokesminbhuktvā lokānpracetasaḥ || yuktaṃ raktapatākābhirdatvā ṛṣyamanuttamam

84

अलकां समवाप्नोति तथा पापक्षयं नरः ।। तोरणं कारयेद्यस्तु देवदेवालये नरः

alakāṃ samavāpnoti tathā pāpakṣayaṃ naraḥ || toraṇaṃ kārayedyastu devadevālaye naraḥ

89

लोकेषु तस्य द्वाराणि भवन्ति विवृतानि तु ।। शयनासनदानेन स्थितिं विन्दति शाश्वतीम्

lokeṣu tasya dvārāṇi bhavanti vivṛtāni tu || śayanāsanadānena sthitiṃ vindati śāśvatīm

86

उत्तरच्छददानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। देववेश्मोपभोगानि शिल्पभाण्डानि यो नरः

uttaracchadadānena sarvānkāmānavāpnuyāt || devaveśmopabhogāni śilpabhāṇḍāni yo naraḥ

87

दद्याद्वा वाद्यभाण्डानि गणेशत्वमवाप्नुयात् ।। देवश्रितेषु यत्किञ्चिद्दद्याद्भक्तिसमन्वितः

dadyādvā vādyabhāṇḍāni gaṇeśatvamavāpnuyāt || devaśriteṣu yatkiñciddadyādbhaktisamanvitaḥ

88

तदेवाक्षयमाप्नोति देवदेवप्रसादतः ।। दत्त्वा धान्यानि बीजानि सस्यानि विविधानि च

tadevākṣayamāpnoti devadevaprasādataḥ || dattvā dhānyāni bījāni sasyāni vividhāni ca

89

रूपकाणि च तान्येव प्राप्नोत्ययुतशः पुनः ।। दत्त्वा शाकानि रस्याणि विशोकस्त्वभिजायते

rūpakāṇi ca tānyeva prāpnotyayutaśaḥ punaḥ || dattvā śākāni rasyāṇi viśokastvabhijāyate

3.341.90

दत्त्वा च व्यंजनार्थाय तथोपकरणानि च ।। पुष्पवृक्षं ततो दत्त्वा ग्रामस्याधिपतिर्भवेत्

dattvā ca vyaṃjanārthāya tathopakaraṇāni ca || puṣpavṛkṣaṃ tato dattvā grāmasyādhipatirbhavet

91

फलवृक्षं तथा दत्त्वा नगराधिपतिर्भवेत्।। आरामं कारयित्वा तु राजा वै पार्थिवो भवेत

phalavṛkṣaṃ tathā dattvā nagarādhipatirbhavet|| ārāmaṃ kārayitvā tu rājā vai pārthivo bhaveta

92

जलाशयं तथा कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। सपुष्पैस्सफलैर्वृक्षैर्युक्तं कृत्वा जलाशयैः

jalāśayaṃ tathā kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate || sapuṣpaissaphalairvṛkṣairyuktaṃ kṛtvā jalāśayaiḥ

93

उद्यानैः पद्मिनीखण्डैरैश्वर्यैश्च मनोहरैः ।। श्वेतद्वीपमवाप्नोति बहून्यब्दगणानि तु

udyānaiḥ padminīkhaṇḍairaiśvaryaiśca manoharaiḥ || śvetadvīpamavāpnoti bahūnyabdagaṇāni tu

94

प्रीणयेद्देवदेवेशं गवां ग्रामेण यो नरः ।। तस्य प्रीतः स भगवानभीष्टफलदो भवेत्

prīṇayeddevadeveśaṃ gavāṃ grāmeṇa yo naraḥ || tasya prītaḥ sa bhagavānabhīṣṭaphalado bhavet

95

अतीव दयितास्तस्य ब्राह्मणा द्विजसत्तमाः ।। ब्रह्मणैः पूजतैर्विष्णुः स्वयं भवति पूजितः

atīva dayitāstasya brāhmaṇā dvijasattamāḥ || brahmaṇaiḥ pūjatairviṣṇuḥ svayaṃ bhavati pūjitaḥ

96

दीनांधकृपणानाथ बहूनामपि दानतः ।। यः प्रीणाति जगन्नाथं तस्य देवः प्रसीदति

dīnāṃdhakṛpaṇānātha bahūnāmapi dānataḥ || yaḥ prīṇāti jagannāthaṃ tasya devaḥ prasīdati

97

उपवासव्रतैः स्नानैस्तीर्थानुसरणेन च।। आयतस्थानसंस्थानां पशूनां च विवर्जनात्

upavāsavrataiḥ snānaistīrthānusaraṇena ca|| āyatasthānasaṃsthānāṃ paśūnāṃ ca vivarjanāt

98

गुरुशुश्रूषया क्षान्त्या तथा वै श्राद्धकर्मणा ।। आहारनियमैस्तैस्तैः परापीडैर्विशेषतः

guruśuśrūṣayā kṣāntyā tathā vai śrāddhakarmaṇā || āhāraniyamaistaistaiḥ parāpīḍairviśeṣataḥ

99

पूजयित्वा जगन्नाथं श्वेतद्वीपमवाप्नुयात् ।। परं पदमवाप्नोति प्रसन्ने मधुसूदने

pūjayitvā jagannāthaṃ śvetadvīpamavāpnuyāt || paraṃ padamavāpnoti prasanne madhusūdane

3.341.100

अभिवाद्य जगन्नाथं कृतार्थश्च तथा भवेत् ।। नमस्कारक्रिया तस्य सर्वपापप्रणाशिनी

abhivādya jagannāthaṃ kṛtārthaśca tathā bhavet || namaskārakriyā tasya sarvapāpapraṇāśinī

101

प्रणामं पापशमनं तथैव परिकीर्तितम् ।। जानुभ्यां चैव पाणिभ्यां शिरसा च विचक्षणः

praṇāmaṃ pāpaśamanaṃ tathaiva parikīrtitam || jānubhyāṃ caiva pāṇibhyāṃ śirasā ca vicakṣaṇaḥ

102

कृत्वा प्रणामं देवेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। परमाणूनि वर्तन्ते ललाटे पुरुषस्य च

kṛtvā praṇāmaṃ devebhyaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt || paramāṇūni vartante lalāṭe puruṣasya ca

103

पार्थिवानि भवंतीह नमतो मधुसूदनम् ।। तावन्त्यब्दानि विप्रेन्द्राः स्वर्गलोके महीयते

pārthivāni bhavaṃtīha namato madhusūdanam || tāvantyabdāni viprendrāḥ svargaloke mahīyate

104

देवार्चादर्शनादेव प्रणमेन्मधुसूदनम् ।। स्थानापेक्षा न कर्तव्या दृष्ट्वार्चां द्विजसत्तमाः

devārcādarśanādeva praṇamenmadhusūdanam || sthānāpekṣā na kartavyā dṛṣṭvārcāṃ dvijasattamāḥ

105

देवार्चादृष्टिपूतं हि शुचिः सर्वं प्रकीर्तितम् ।। देवार्चादृष्टिपूतेन स्नानं कृत्वा जलाशये

devārcādṛṣṭipūtaṃ hi śuciḥ sarvaṃ prakīrtitam || devārcādṛṣṭipūtena snānaṃ kṛtvā jalāśaye

106

सर्वपापविनिर्मुक्तः क्षणाद्भवति निर्मलः ।। तीर्थानां तत्र सर्वेषां सन्निधानं प्रकीर्तितम्

sarvapāpavinirmuktaḥ kṣaṇādbhavati nirmalaḥ || tīrthānāṃ tatra sarveṣāṃ sannidhānaṃ prakīrtitam

107

पादोदकेन वाभ्युक्ष्य तथा मूर्द्धानमात्मनः ।। स्नातो भवति धर्मात्मा नात्र कार्या विचारणा

pādodakena vābhyukṣya tathā mūrddhānamātmanaḥ || snāto bhavati dharmātmā nātra kāryā vicāraṇā

108

पादोदकं शान्तिकरममङ्गल्यविनाशनम् ।। दुष्टदुःस्वप्नशमनं सर्वपापविनाशनम्

pādodakaṃ śāntikaramamaṅgalyavināśanam || duṣṭaduḥsvapnaśamanaṃ sarvapāpavināśanam

109

धन्यं पवित्रं मङ्गल्यं सर्वपापहरं शिवम् ।। शिरसा मानवश्रेष्ठाः काल्यपुण्याय धारयेत्

dhanyaṃ pavitraṃ maṅgalyaṃ sarvapāpaharaṃ śivam || śirasā mānavaśreṣṭhāḥ kālyapuṇyāya dhārayet

3.341.110

सर्वा ङ्गप्रणिपातेन सर्वकामयुतां नरः ।। सर्वानर्थविनिर्मुक्तो गोदानफलमाप्नुयात्

sarvā ṅgapraṇipātena sarvakāmayutāṃ naraḥ || sarvānarthavinirmukto godānaphalamāpnuyāt

111

रुक्ममाषकदानस्य फलं विप्राः पदेपदे ।। पुरुषस्तु समाप्नोति यः करोति प्रदक्षिणाम्

rukmamāṣakadānasya phalaṃ viprāḥ padepade || puruṣastu samāpnoti yaḥ karoti pradakṣiṇām

112

ध्यानं तु देवदेवस्य सर्वबाधाविनाशनम् ।। यावत्कालं करोतीह ध्यानं वै निश्चलं नरः

dhyānaṃ tu devadevasya sarvabādhāvināśanam || yāvatkālaṃ karotīha dhyānaṃ vai niścalaṃ naraḥ

113

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। निराशीर्निर्ममो यस्तु विष्णोर्ध्यानरतो भवेत्

tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || nirāśīrnirmamo yastu viṣṇordhyānarato bhavet

114

तत्पदं समवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ।। यज्ञानां तपसां चैव ध्यानमेव परं स्मृतम्

tatpadaṃ samavāpnoti yatra gatvā na śocati || yajñānāṃ tapasāṃ caiva dhyānameva paraṃ smṛtam

115

देवाग्रे कारयेद्यस्तु रम्यामापणवीथिकाम्।। राजा भवति लोकेषु विजितारिर्महायशाः

devāgre kārayedyastu ramyāmāpaṇavīthikām|| rājā bhavati lokeṣu vijitārirmahāyaśāḥ

116

नगरं च तथा कृत्वा साम्राज्यमधिगच्छति ।। यानवाहनदानेन सर्वकालं सुखी भवेत्

nagaraṃ ca tathā kṛtvā sāmrājyamadhigacchati || yānavāhanadānena sarvakālaṃ sukhī bhavet

117

शिबिकां ये प्रयच्छंति ते प्रयान्त्यमरावतीम् ।। अश्वस्थाः सूर्यलोकस्था राजन्ते दिवि सूर्यवत्

śibikāṃ ye prayacchaṃti te prayāntyamarāvatīm || aśvasthāḥ sūryalokasthā rājante divi sūryavat

118

करीन्द्रदानाच्छक्रस्य चिराल्लोकाच्च्युतो नरः ।। राजा भवति धर्मात्मा पृथिव्यां पृथिवी पतिः

karīndradānācchakrasya cirāllokāccyuto naraḥ || rājā bhavati dharmātmā pṛthivyāṃ pṛthivī patiḥ

119

दासं दत्त्वा सुखी लोके स्वर्गभ्रष्टोभिजायते ।। दासीं दत्त्वा तथा विप्रा नात्र कार्या विचारणा

dāsaṃ dattvā sukhī loke svargabhraṣṭobhijāyate || dāsīṃ dattvā tathā viprā nātra kāryā vicāraṇā

3.341.120

गणिकां ये प्रयच्छंति नृत्यगीतविशारदाम् ।। सर्वदुःखविनिर्मुक्तास्ते प्रयान्त्यमरावतीम्

gaṇikāṃ ye prayacchaṃti nṛtyagītaviśāradām || sarvaduḥkhavinirmuktāste prayāntyamarāvatīm

121

दुन्दुभिं ये प्रयच्छन्ति कीर्तिमन्तो भवन्ति ते ।। राजा भवति लोकेस्मिञ्छत्रं दत्त्वा द्विजोत्तमाः

dundubhiṃ ye prayacchanti kīrtimanto bhavanti te || rājā bhavati lokesmiñchatraṃ dattvā dvijottamāḥ

122

नाप्नोति रिपुजं दुःखं संग्रामे रिपुजिद्भवेत् ।। तालवृन्तप्रदानेन निर्वृतिं प्राप्नुयात्पराम्

nāpnoti ripujaṃ duḥkhaṃ saṃgrāme ripujidbhavet || tālavṛntapradānena nirvṛtiṃ prāpnuyātparām

123

तथाचमनदानेन श्रीमान्भवति भूतले ।। मुच्यते च तथा पापैः स्वर्गलोकं च गच्छति

tathācamanadānena śrīmānbhavati bhūtale || mucyate ca tathā pāpaiḥ svargalokaṃ ca gacchati

124

उपानत्संप्रदानेन विमानमधिगच्छति ।। यथेष्टं तेन लोकेषु विचरत्यमरप्रभः

upānatsaṃpradānena vimānamadhigacchati || yatheṣṭaṃ tena lokeṣu vicaratyamaraprabhaḥ

125

यथादेशं यथाकालं राजलिङ्गं सुरालये ।। दत्त्वा भवति राजैव नात्र कार्या विचारणा

yathādeśaṃ yathākālaṃ rājaliṅgaṃ surālaye || dattvā bhavati rājaiva nātra kāryā vicāraṇā

126

धारणीयोपयोग्यानि दत्त्वात्यन्तं सुखी भवेत् ।। माल्याधारं तथा दत्त्वा धूपाधारं तथैव च

dhāraṇīyopayogyāni dattvātyantaṃ sukhī bhavet || mālyādhāraṃ tathā dattvā dhūpādhāraṃ tathaiva ca

127

गन्धाधारं तथा पात्रं कामानां पात्रतां व्रजेत् ।। समुद्रजानि पात्राणि दत्त्वा वै तैजसानि वा

gandhādhāraṃ tathā pātraṃ kāmānāṃ pātratāṃ vrajet || samudrajāni pātrāṇi dattvā vai taijasāni vā

128

पात्रं भवति कामानां विद्यानां च धनस्य च ।। यत्किञ्चिद्देवदेवाय दद्याद्भक्तिसमन्वितः

pātraṃ bhavati kāmānāṃ vidyānāṃ ca dhanasya ca || yatkiñciddevadevāya dadyādbhaktisamanvitaḥ

129

तदेवाक्षय्यमाप्नोति स्वर्लोकं च गच्छति ।। विस्मापनीयं यत्किञ्चित्कृत्वात्यन्तं सुखी भवेत्

tadevākṣayyamāpnoti svarlokaṃ ca gacchati || vismāpanīyaṃ yatkiñcitkṛtvātyantaṃ sukhī bhavet

3.341.130

स्नानशाटकदानेन वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। तैलेन स्नपनं कृत्वा सौभाग्यमधिगच्छति

snānaśāṭakadānena vahniṣṭomaphalaṃ labhet || tailena snapanaṃ kṛtvā saubhāgyamadhigacchati

131

गंधतैलानि दिव्यानि सुगन्धीनि शुचीनि च ।। केशवाय नरो दत्त्वा गन्धर्वैः सह मोदते

gaṃdhatailāni divyāni sugandhīni śucīni ca || keśavāya naro dattvā gandharvaiḥ saha modate

132

घृतेन स्नपनं कृत्वा सर्वपापान्व्यपोहति ।। घृतप्रस्थेन देवेशं पौषपुष्यमितेतरः

ghṛtena snapanaṃ kṛtvā sarvapāpānvyapohati || ghṛtaprasthena deveśaṃ pauṣapuṣyamitetaraḥ

133

स्नापयित्वाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। एतदेव फलं प्रोक्तमुत्तरायणवासरे

snāpayitvāśvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam || etadeva phalaṃ proktamuttarāyaṇavāsare

134

घृतं पवित्रमतुलं घृतमन्नमनुत्तमम् ।। तेन गव्येन संस्नाप्य प्रतिमां वैष्णवीं नरः

ghṛtaṃ pavitramatulaṃ ghṛtamannamanuttamam || tena gavyena saṃsnāpya pratimāṃ vaiṣṇavīṃ naraḥ

135

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। गवां लोकमवाप्नोति क्षीरोदमथ वा पुनः

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || gavāṃ lokamavāpnoti kṣīrodamatha vā punaḥ

136

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। भयान्मुच्येत भीतश्च घृतेन स्नपयेद्धरिम्

rogārto mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt || bhayānmucyeta bhītaśca ghṛtena snapayeddharim

137

सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वानर्थविवर्जितः ।। मधुना स्नापनं कृत्वा सौभाग्यमधिगच्छति

sarvānkāmānavāpnoti sarvānarthavivarjitaḥ || madhunā snāpanaṃ kṛtvā saubhāgyamadhigacchati

138

लोके मित्राण्यवाप्नोति नरश्चेक्षुरसेन च ।। दुग्धेन स्नपनं ज्ञेयममंगल्यविनाशनम्

loke mitrāṇyavāpnoti naraścekṣurasena ca || dugdhena snapanaṃ jñeyamamaṃgalyavināśanam

139

क्षीरेण स्नपनं विप्राः क्षीराम्भोधिप्रदं तथा ।। देयानि देवे वाद्यानि दधिक्षीरघृतान्यथ

kṣīreṇa snapanaṃ viprāḥ kṣīrāmbhodhipradaṃ tathā || deyāni deve vādyāni dadhikṣīraghṛtānyatha

3.341.140

गोधूमयवचूर्णैस्तु ततोत्सार्य जनार्दनम् ।। रोधवर्णकसंकीर्णैर्वरं रूपं तथाप्नुयात्

godhūmayavacūrṇaistu tatotsārya janārdanam || rodhavarṇakasaṃkīrṇairvaraṃ rūpaṃ tathāpnuyāt

141

स्नपनं माषचूर्णेन वह्निष्टोमफलप्रदम् ।। मसूरचूर्ण दानं च तथा सौभाग्यवर्धनम्

snapanaṃ māṣacūrṇena vahniṣṭomaphalapradam || masūracūrṇa dānaṃ ca tathā saubhāgyavardhanam

142

मसूरमाषचूर्णं तु कुंकुमक्षोदसंयुतम् ।। निवेद्य देवदेवाय गन्धर्वैः सह मोदते

masūramāṣacūrṇaṃ tu kuṃkumakṣodasaṃyutam || nivedya devadevāya gandharvaiḥ saha modate

143

तदा कलशदानेन प्रियामाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। रोध्रस्नानप्रदानेन वर्णं शुभमवाप्नुयात

tadā kalaśadānena priyāmāpnotyanuttamām || rodhrasnānapradānena varṇaṃ śubhamavāpnuyāta

144

कालीयकप्रदानेन परां निर्वृतिमाप्नुयात् ।। दोपूरकप्रदानेन सर्वान्रोगान्व्यपोहति

kālīyakapradānena parāṃ nirvṛtimāpnuyāt || dopūrakapradānena sarvānrogānvyapohati

145

तथा वर्णकदानेन सर्वमेव शुभं वदेत ।। तगरस्नानदानेन सौभाग्यमधिगच्छति

tathā varṇakadānena sarvameva śubhaṃ vadeta || tagarasnānadānena saubhāgyamadhigacchati

146

प्रियत्वमाप्नुयाल्लोके प्रियङ्गुस्नानदो नरः ।। सदा भवति सिद्धार्थः सिद्धार्थस्नानदस्तथा

priyatvamāpnuyālloke priyaṅgusnānado naraḥ || sadā bhavati siddhārthaḥ siddhārthasnānadastathā

147

सर्वौषधिप्रदानेन वाजिमेधफलं लभेत् ।। स्नानार्थं देवदेवस्य यस्तु गन्धान्प्रयच्छति

sarvauṣadhipradānena vājimedhaphalaṃ labhet || snānārthaṃ devadevasya yastu gandhānprayacchati

148

भवन्ति वशगास्तस्य नार्यः सर्वत्र सर्वदा ।। दत्त्वा जातीफलं मुख्यं सकलं विन्दते श्रियम्

bhavanti vaśagāstasya nāryaḥ sarvatra sarvadā || dattvā jātīphalaṃ mukhyaṃ sakalaṃ vindate śriyam

149

शमीपत्रप्रदानेन सौभाग्यमधिगच्छति ।। त्वक्प्रदानात्तथा लोके भवतीह बलान्वितः

śamīpatrapradānena saubhāgyamadhigacchati || tvakpradānāttathā loke bhavatīha balānvitaḥ

3.341.150

दत्त्वा मृगमदस्नानं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। रत्नोदकप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम्

dattvā mṛgamadasnānaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt || ratnodakapradānena śriyamāpnotyanuttamām

151

बीजोदकप्रदानेन क्रियासाफल्यमाप्नुयात ।। पुष्पतोयप्रदानेन श्रीमान्भवति मानवः

bījodakapradānena kriyāsāphalyamāpnuyāta || puṣpatoyapradānena śrīmānbhavati mānavaḥ

152

फलतोयप्रदानेन सफलां विन्दते क्रियाम् ।। पुन्नामवारिभिर्युक्तं कलशं पूजितं नरैः

phalatoyapradānena saphalāṃ vindate kriyām || punnāmavāribhiryuktaṃ kalaśaṃ pūjitaṃ naraiḥ

153

सोपवासो हरेर्दत्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयम् ।। क्षीरपल्लवसंयुक्तान्कलशान्सुविभूषितान्

sopavāso harerdattvā putramāpnotyasaṃśayam || kṣīrapallavasaṃyuktānkalaśānsuvibhūṣitān

54

दत्त्वैव देवदेवाय वाजपेयमवाप्नुयात् ।। जयकारं नरो यस्तु करोति द्विजपुङ्गवाः

dattvaiva devadevāya vājapeyamavāpnuyāt || jayakāraṃ naro yastu karoti dvijapuṅgavāḥ

155

बन्दिनां स भवत्येव सदा स्तव्यो नरोत्तमाः ।। तीर्थोदकानि पुण्यानि स्वयमानीय मानवः

bandināṃ sa bhavatyeva sadā stavyo narottamāḥ || tīrthodakāni puṇyāni svayamānīya mānavaḥ

156

देवस्य स्नपनं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। अर्चितान्कलशान्कृत्वा परिभ्राम्य तथैव च

devasya snapanaṃ dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate || arcitānkalaśānkṛtvā paribhrāmya tathaiva ca

157

यस्त्यजेत्सलिलं तत्र तस्य पुष्टिः सदा भवेत् ।। तीर्थतोयं तथा दत्त्वा देवस्याचमनं पुनः

yastyajetsalilaṃ tatra tasya puṣṭiḥ sadā bhavet || tīrthatoyaṃ tathā dattvā devasyācamanaṃ punaḥ

158

स्वर्गलोकमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ।। उत्सादनमथाभ्यङ्गं स्नानं कृत्वा स्वयं हरेः

svargalokamavāpnoti sarvapāpavivarjitaḥ || utsādanamathābhyaṅgaṃ snānaṃ kṛtvā svayaṃ hareḥ

159

गाणपत्यमवाप्नोति तथा लोके सुखी भवेत् ।। निष्पुंसनार्थे देवस्य यस्तु वस्त्रं प्रयच्छति

gāṇapatyamavāpnoti tathā loke sukhī bhavet || niṣpuṃsanārthe devasya yastu vastraṃ prayacchati

3.341.160

चन्द्रलोकमवाप्नोति सुखं प्राप्नोति चोत्तमम् ।। चन्दनेनानुलिप्यैनं चन्द्रलोकमवाप्नुयात्

candralokamavāpnoti sukhaṃ prāpnoti cottamam || candanenānulipyainaṃ candralokamavāpnuyāt

161

शारीरमानसैर्दुःखैस्तथा चैव विमुच्यते ।। कुंकुमेनानुलिप्यैनं सूर्यलोके महीयते

śārīramānasairduḥkhaistathā caiva vimucyate || kuṃkumenānulipyainaṃ sūryaloke mahīyate

162

सौभाग्यमुत्तमं लोके तथा प्राप्नोति मानवः ।। कर्पूरेणानुलिप्यैनं वारुणं लोकमाप्नुयात्

saubhāgyamuttamaṃ loke tathā prāpnoti mānavaḥ || karpūreṇānulipyainaṃ vāruṇaṃ lokamāpnuyāt

163

शारीरैर्मानसैर्दुखैस्तथैव च विमुच्यते ।। भवन्ति वशगास्तस्य तथैव सततं स्त्रियः

śārīrairmānasairdukhaistathaiva ca vimucyate || bhavanti vaśagāstasya tathaiva satataṃ striyaḥ

164

दत्त्वा मृगमदं मुख्यं यशसा भुवि राजते ।। दत्त्वा जातीफलक्षोदं क्रियासाफल्यमश्नुते

dattvā mṛgamadaṃ mukhyaṃ yaśasā bhuvi rājate || dattvā jātīphalakṣodaṃ kriyāsāphalyamaśnute

165

रम्येणागुरुसारेण त्वनुलिप्य जनार्दनम् ।। सौभाग्यमुत्तमं लोके बलं प्राप्नोति चोत्तमम्

ramyeṇāgurusāreṇa tvanulipya janārdanam || saubhāgyamuttamaṃ loke balaṃ prāpnoti cottamam

166

तथा बकुलनिर्यासैर्वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। बकुलागुरुमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना

tathā bakulaniryāsairvahniṣṭomaphalaṃ labhet || bakulāgurumiśreṇa candanena sugandhinā

167

समालभ्य जगन्नाथं पौण्डरीकफलं लभेत् ।। एकीकृत्य तु सर्वाणि समालभ्य जनार्दनम्

samālabhya jagannāthaṃ pauṇḍarīkaphalaṃ labhet || ekīkṛtya tu sarvāṇi samālabhya janārdanam

168

अश्वमेधस्य मुख्यस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। कामगः सर्वलोकेषु विचरत्यमरप्रभः

aśvamedhasya mukhyasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam || kāmagaḥ sarvalokeṣu vicaratyamaraprabhaḥ

169

योऽनुलिप्येत देवेशं कीर्तितैरनुलेपनैः ।। पार्थिवानि च यानि स्युः परमाणूनि तत्र

yo'nulipyeta deveśaṃ kīrtitairanulepanaiḥ || pārthivāni ca yāni syuḥ paramāṇūni tatra

3.341.170

तावत्यब्दानि लोकेषु कामचारी भवत्यसौ ।। न दातव्यं द्विजश्रेष्ठाः अतोन्यदुपलेपनम्

tāvatyabdāni lokeṣu kāmacārī bhavatyasau || na dātavyaṃ dvijaśreṣṭhāḥ atonyadupalepanam

171

अनुलेपनमुख्यं च चन्दनं परिकीर्तितम् ।। अनुलिप्य जगन्नाथं तालवृन्तेन वीजयेत्

anulepanamukhyaṃ ca candanaṃ parikīrtitam || anulipya jagannāthaṃ tālavṛntena vījayet

172

वायुलोकमवाप्नोति पुरुषस्तेन कर्मणा ।। केशसौगन्ध्यजननं दत्त्वा मृगमदं नरः

vāyulokamavāpnoti puruṣastena karmaṇā || keśasaugandhyajananaṃ dattvā mṛgamadaṃ naraḥ

173

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। यच्छते यस्तु गन्धानि गन्धयुक्तिकृतानि तु

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || yacchate yastu gandhāni gandhayuktikṛtāni tu

174

गन्धर्वत्वं स्मृतं तस्य सौभाग्यं च तथोत्तमम् ।। चामरैर्वीजयेद्यस्तु देवदेवं जनार्दनम्

gandharvatvaṃ smṛtaṃ tasya saubhāgyaṃ ca tathottamam || cāmarairvījayedyastu devadevaṃ janārdanam

175

तिलप्रस्थप्रदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। एकवस्त्रप्रदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात्

tilaprasthapradānasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam || ekavastrapradānena sarvānkāmānavāpnuyāt

176

कार्पासिकं वस्त्रयुग्मं यः प्रदद्याजनार्दने ।। यावन्ति तस्य तन्तूनि हस्तमात्रमितानि तु

kārpāsikaṃ vastrayugmaṃ yaḥ pradadyājanārdane || yāvanti tasya tantūni hastamātramitāni tu

177

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। महार्घता तथा तस्य साधुवेशोद्भवो यथा

tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || mahārghatā tathā tasya sādhuveśodbhavo yathā

178

सूक्ष्मता च तथा विप्रास्तथा प्रोक्तं फलं महत् ।। स्वर्गभ्रष्टस्य वक्ष्यामि वस्त्रदस्य फलान्यतः

sūkṣmatā ca tathā viprāstathā proktaṃ phalaṃ mahat || svargabhraṣṭasya vakṣyāmi vastradasya phalānyataḥ

179

शुक्लक्स्त्रप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। महारजतदत्तेन सौभाग्यं महदश्नुते

śuklakstrapradānena śriyamāpnotyanuttamām || mahārajatadattena saubhāgyaṃ mahadaśnute

3.341.180

नीलरक्तं विना रक्तं शेषै रक्तैर्द्विजोत्तमाः ।। दत्त्वा भवति धर्मात्मा सर्वव्याधिविवर्जितः

nīlaraktaṃ vinā raktaṃ śeṣai raktairdvijottamāḥ || dattvā bhavati dharmātmā sarvavyādhivivarjitaḥ

181

नीलरक्तं तथा जीर्णं वस्त्रमन्यधृतं तथा ।। देवदेवाय यो दद्यात्सर्वपापैर्विमुच्यते

nīlaraktaṃ tathā jīrṇaṃ vastramanyadhṛtaṃ tathā || devadevāya yo dadyātsarvapāpairvimucyate

182

दुकूलकप्रदानेन वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। कौशेयानि च वस्त्राणि सुमृदूनि लघूनि च

dukūlakapradānena vahniṣṭomaphalaṃ labhet || kauśeyāni ca vastrāṇi sumṛdūni laghūni ca

183

यः प्रयच्छति देवाय सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। सलोमानि च वस्त्राणि यः प्रयच्छति धर्मवित्

yaḥ prayacchati devāya so'śvamedhaphalaṃ labhet || salomāni ca vastrāṇi yaḥ prayacchati dharmavit

184

कृतानि वारवाणानि सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। राङ्क वा मृगलोमाश्च कदल्यश्च तथा शुभाः

kṛtāni vāravāṇāni so'śvamedhaphalaṃ labhet || rāṅka vā mṛgalomāśca kadalyaśca tathā śubhāḥ

185

यो दद्याद्देवदेवाय सोश्वमेधफलं लभेत् ।। नानाभक्तिविचित्राणि चीनजानि नवानि च

yo dadyāddevadevāya sośvamedhaphalaṃ labhet || nānābhaktivicitrāṇi cīnajāni navāni ca

186

दत्त्वा वासांसि शुभ्राणि राजसूयफलं लभेत् ।। दत्त्वा निस्त्रिंशकं मुख्यं शत्रुभिर्नाभिभूयते

dattvā vāsāṃsi śubhrāṇi rājasūyaphalaṃ labhet || dattvā nistriṃśakaṃ mukhyaṃ śatrubhirnābhibhūyate

187

दत्त्वा तद्वद्धनुर्मुख्यमग्निमेधफलं लभेत् ।। यज्ञोपवीतदानेन ब्रह्मदानफलं लभेत्

dattvā tadvaddhanurmukhyamagnimedhaphalaṃ labhet || yajñopavītadānena brahmadānaphalaṃ labhet

188

कर्णपूरप्रदानेन श्रुतिं विन्दति सर्वतः ।। दत्त्वा प्रतिसरं मुख्यं न भूतैरभिभूयते

karṇapūrapradānena śrutiṃ vindati sarvataḥ || dattvā pratisaraṃ mukhyaṃ na bhūtairabhibhūyate

189

कूर्चप्रसाधनं दत्त्वा सुखमत्यंतमश्नुते ।। कङ्कतस्य प्रदानेन विरोगस्त्वभिजायते

kūrcaprasādhanaṃ dattvā sukhamatyaṃtamaśnute || kaṅkatasya pradānena virogastvabhijāyate

3.341.190

रूपवांश्च सुवेशश्च सुभगस्सर्वभागपि ।। वस्त्रप्रदानाद्भवति सर्वकामसमन्वितः

rūpavāṃśca suveśaśca subhagassarvabhāgapi || vastrapradānādbhavati sarvakāmasamanvitaḥ

191

विभूषणप्रदानेन राजा भवति भूतले ।। रम्याणि रत्नचित्राणि सौवर्णानि द्विजोत्तमाः

vibhūṣaṇapradānena rājā bhavati bhūtale || ramyāṇi ratnacitrāṇi sauvarṇāni dvijottamāḥ

192

दत्त्वाभरणजातानि राजसूयमवाप्नुयात ।। प्रतिरूपकरत्नानि न देयानि कदाचन

dattvābharaṇajātāni rājasūyamavāpnuyāta || pratirūpakaratnāni na deyāni kadācana

193

पादाङ्गुलीयदानेन गुह्यकाधिपतिर्भवेत् ।। पादाभरणदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति

pādāṅgulīyadānena guhyakādhipatirbhavet || pādābharaṇadānena sthānaṃ sarvatra vindati

194

श्रोणीसूत्रप्रदानेन महीं सागरमेखलाम् ।। प्रशास्ति निहतामित्रो नात्र कार्या विचारणा

śroṇīsūtrapradānena mahīṃ sāgaramekhalām || praśāsti nihatāmitro nātra kāryā vicāraṇā

195

हस्ताङ्गुलीयदानेन परं सौभाग्यमाप्नुयात् ।। तथैवाङ्गद दानेन राजा भवति भूतले

hastāṅgulīyadānena paraṃ saubhāgyamāpnuyāt || tathaivāṅgada dānena rājā bhavati bhūtale

196

केयूरदानाद्भवति शत्रुपक्षक्षयङ्करः ।। ग्रैवेयकानि दत्त्वा च सर्वशास्त्रार्थविद्भवेत्

keyūradānādbhavati śatrupakṣakṣayaṅkaraḥ || graiveyakāni dattvā ca sarvaśāstrārthavidbhavet

197

नार्यः सुवशगास्तस्य भवन्ति द्विजपुङ्गवाः ।। श्रियमाप्नोति परमां राजसूयं च विन्दति

nāryaḥ suvaśagāstasya bhavanti dvijapuṅgavāḥ || śriyamāpnoti paramāṃ rājasūyaṃ ca vindati

198

कर्णाभरणदानेन भवेच्छ्रुतिधरो नरः ।। अश्वमेधमवाप्नोति सौभाग्यं चैव विन्दति

karṇābharaṇadānena bhavecchrutidharo naraḥ || aśvamedhamavāpnoti saubhāgyaṃ caiva vindati

199

मूर्धाभरणदानेन राजसूयफलं लभेत् ।। मुकुटस्य प्रदानेन मूर्धन्यो भूतले भवेत्

mūrdhābharaṇadānena rājasūyaphalaṃ labhet || mukuṭasya pradānena mūrdhanyo bhūtale bhavet

3.341.200

चतुःसमुद्रवलयां प्रशास्ति च वसुन्धराम् ।। अनुक्तान्यपि विप्रेन्द्रा वासांस्याभरणानि च

catuḥsamudravalayāṃ praśāsti ca vasundharām || anuktānyapi viprendrā vāsāṃsyābharaṇāni ca

201

दत्त्वैव देवदेवाय वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। दानं सुमनसां श्रेष्ठं तथैव परिकीर्तितम्

dattvaiva devadevāya vahniṣṭomaphalaṃ labhet || dānaṃ sumanasāṃ śreṣṭhaṃ tathaiva parikīrtitam

202

अलक्ष्म्या शमनं मुख्यं परं लक्ष्मीविवर्द्धनम् ।। धन्यं यशस्यमायुष्यं मङ्गल्यं बुद्धिवर्द्धनम्

alakṣmyā śamanaṃ mukhyaṃ paraṃ lakṣmīvivarddhanam || dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ maṅgalyaṃ buddhivarddhanam

203

स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं वह्निष्टोमफलप्रदम् ।। पुष्पालाभेपि यो दद्यादपि दूर्वांकुराणि च

svargadaṃ ca tathā proktaṃ vahniṣṭomaphalapradam || puṣpālābhepi yo dadyādapi dūrvāṃkurāṇi ca

204

सोपि पुण्यमवाप्नोति हेमदानस्य वै द्विजाः ।। पुष्पालाभेऽपि देयानि पत्राण्यपि जनार्दने

sopi puṇyamavāpnoti hemadānasya vai dvijāḥ || puṣpālābhe'pi deyāni patrāṇyapi janārdane

अध्यायाः ३४१-३४५ (cont. 2)

205

पत्रालाभे जलं दद्यात्तेन पुण्यमुपाश्नुते ।। पत्रं पुष्पं फलं तोयं भक्त्या देयं जनार्दने

patrālābhe jalaṃ dadyāttena puṇyamupāśnute || patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ bhaktyā deyaṃ janārdane

206

तेन लोकानवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम् ।। भृङ्गराजस्य बिल्वस्य चक्रपुष्पस्य च द्विजाः

tena lokānavāpnoti bhaktirevātra kāraṇam || bhṛṅgarājasya bilvasya cakrapuṣpasya ca dvijāḥ

207

तथैव बीजपूराणि पत्राणि तु निवेदयेत् ।। एतेषामपि चैकस्य पत्रदानं महाफलम्

tathaiva bījapūrāṇi patrāṇi tu nivedayet || eteṣāmapi caikasya patradānaṃ mahāphalam

208

पत्राणि तु सुगन्धीनि पल्लवानि मृदूनि च ।। तेन पुण्यमवाप्नोति पुष्पदानसमुद्भवम्

patrāṇi tu sugandhīni pallavāni mṛdūni ca || tena puṇyamavāpnoti puṣpadānasamudbhavam

209

उग्रगन्धीन्यगन्धीनि कुसुमानि न दापयेत् ।। अन्यायतनजातानि कण्टकीनि तथैव च

ugragandhīnyagandhīni kusumāni na dāpayet || anyāyatanajātāni kaṇṭakīni tathaiva ca

10

उक्तानि यानि धर्मज्ञाश्चैत्यवृक्षोद्भवोनि च ।। तथा श्मशानजातानि यानि चाकालजानि च ।।3.341.२

uktāni yāni dharmajñāścaityavṛkṣodbhavoni ca || tathā śmaśānajātāni yāni cākālajāni ca ||3.341.2

211

दानं विवर्जयेद्यत्नात्पुष्पाणामसुगन्धिनाम् ।। सुगन्धीनि मनोज्ञानि कुसुमानि द्विजोत्तमाः

dānaṃ vivarjayedyatnātpuṣpāṇāmasugandhinām || sugandhīni manojñāni kusumāni dvijottamāḥ

212

कृत्रिमेनोपपाद्यानि गन्धितानि सुगन्धिना ।। धूपेन एव वासेन चंदनाद्यैश्च लेपनैः

kṛtrimenopapādyāni gandhitāni sugandhinā || dhūpena eva vāsena caṃdanādyaiśca lepanaiḥ

213

कण्टकीन्यपि देयानि शुक्लानि सुरभीणि च ।। तथा रक्तानि देयानि जलजानि विशेषतः

kaṇṭakīnyapi deyāni śuklāni surabhīṇi ca || tathā raktāni deyāni jalajāni viśeṣataḥ

214

कुङ्कुमस्य च पुष्पाणि बन्धुजीवस्य चाप्यथ ।। चम्पकस्य च देयानि तथा भूचम्पकस्य च

kuṅkumasya ca puṣpāṇi bandhujīvasya cāpyatha || campakasya ca deyāni tathā bhūcampakasya ca

215

पीतयूथिकजान्येव माषबन्माल्यजान्यपि ।। मञ्जर्यः सहकारस्य तथा देया जनार्दने

pītayūthikajānyeva māṣabanmālyajānyapi || mañjaryaḥ sahakārasya tathā deyā janārdane

216

मल्लिकाकुन्दकुसुममतिमुक्तकमेव च ।। सर्वाश्च यूथिकाजात्यो मल्लिकाजात्य एव च

mallikākundakusumamatimuktakameva ca || sarvāśca yūthikājātyo mallikājātya eva ca

217

याश्च कुप्यकजाताश्च कदम्बकुसुमानि च ।। केतकीपाटलं पुष्पं बाणपुष्पं तथैव च

yāśca kupyakajātāśca kadambakusumāni ca || ketakīpāṭalaṃ puṣpaṃ bāṇapuṣpaṃ tathaiva ca

218

एवमादीनि देयानि गन्धवन्ति शुभानि च।। करवीरस्य पुष्पाणि तथा धत्तूरकस्य च

evamādīni deyāni gandhavanti śubhāni ca|| karavīrasya puṣpāṇi tathā dhattūrakasya ca

219

कृष्णकुञ्चटकं नार्कं नैव देयं जनार्दने ।। सर्वासां पुष्पजातीनां जातिः श्रेष्ठा तथा स्मृता

kṛṣṇakuñcaṭakaṃ nārkaṃ naiva deyaṃ janārdane || sarvāsāṃ puṣpajātīnāṃ jātiḥ śreṣṭhā tathā smṛtā

3.341.220

जातीनामपि सर्वासां शुक्लाजातिः प्रशस्यते ।। केचिद्वर्णगुणा देयाः केचिद्गन्धगुणास्तथा

jātīnāmapi sarvāsāṃ śuklājātiḥ praśasyate || kecidvarṇaguṇā deyāḥ kecidgandhaguṇāstathā

221

अनुक्तान्यपि नामानि तथा देयानि कानिचित् ।। देशे देशे यथा काले यानि पुष्पाण्यनेकशः

anuktānyapi nāmāni tathā deyāni kānicit || deśe deśe yathā kāle yāni puṣpāṇyanekaśaḥ

222

गन्धवर्णोपपन्नानि तथा देयानि नित्यशः ।। सुगन्धिपुष्पैर्यः कुर्यात्पूजां मधुरिपोर्नरः

gandhavarṇopapannāni tathā deyāni nityaśaḥ || sugandhipuṣpairyaḥ kuryātpūjāṃ madhuripornaraḥ

223

तस्य प्रसादमायाति देवश्चक्रगदाधरः ।। धन्याश्चोरन्ध्रिमंजर्यो दयितास्तस्य नित्यशः

tasya prasādamāyāti devaścakragadādharaḥ || dhanyāścorandhrimaṃjaryo dayitāstasya nityaśaḥ

224

पुरन्ध्रिपुष्पं यो दद्यादेकमप्यथ पण्डितः ।।। तिलप्रस्थप्रदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

purandhripuṣpaṃ yo dadyādekamapyatha paṇḍitaḥ ||| tilaprasthapradānasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam

225

पुरन्ध्रिमञ्जरीपुष्पसहस्रेणार्चयेद्धरिम् ।। अग्निष्टोममवाप्नोति कुलमुद्धरते तथा

purandhrimañjarīpuṣpasahasreṇārcayeddharim || agniṣṭomamavāpnoti kulamuddharate tathā

226

कर्पूरपटवासेन पुरन्ध्रिमथ वासिताम् ।। महारजतरक्तेन तथा सूत्रे निवेशिता

karpūrapaṭavāsena purandhrimatha vāsitām || mahārajataraktena tathā sūtre niveśitā

127

मालापुष्पसहस्रेण यः प्रयच्छति भक्तितः ।। अश्वमेधफलं तस्य नात्र कार्या विचारणा

mālāpuṣpasahasreṇa yaḥ prayacchati bhaktitaḥ || aśvamedhaphalaṃ tasya nātra kāryā vicāraṇā

228

शतेन वाजपेयस्य फलमाप्नोत्यसंशयम् ।। लक्षपूजां तथा कृत्वा सर्वान्यज्ञानवाप्नुयात्

śatena vājapeyasya phalamāpnotyasaṃśayam || lakṣapūjāṃ tathā kṛtvā sarvānyajñānavāpnuyāt

229

नन्दनाद्येषु मुख्येषु देवोद्यानेषु चाप्यथ ।। क्रीडते देवरामाभिर्देवदुन्दुभितश्चिरम्

nandanādyeṣu mukhyeṣu devodyāneṣu cāpyatha || krīḍate devarāmābhirdevadundubhitaściram

3.341.230

दत्त्वा नीलोत्पलयुतं कुसुमं कुङ्कुमस्य च ।। तुल्यं फलमवाप्नोति बंधुजीवस्य च द्विजाः

dattvā nīlotpalayutaṃ kusumaṃ kuṅkumasya ca || tulyaṃ phalamavāpnoti baṃdhujīvasya ca dvijāḥ

231

सुवर्णयवदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। दत्त्वा नीलोत्पलं विष्णोर्नात्र कार्या विचारणा

suvarṇayavadānasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || dattvā nīlotpalaṃ viṣṇornātra kāryā vicāraṇā

232

नोलोत्पलशतं दत्त्वा वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। नीलोत्पलसहस्रेण पुण्डरीकमवाप्नुयात्

nolotpalaśataṃ dattvā vahniṣṭomaphalaṃ labhet || nīlotpalasahasreṇa puṇḍarīkamavāpnuyāt

233

लक्षपूजां तथा कृत्वा राजसूयफलं लभेत् ।। रूप्यमाषप्रदानेन फलं कुंकुमदो लभेत्

lakṣapūjāṃ tathā kṛtvā rājasūyaphalaṃ labhet || rūpyamāṣapradānena phalaṃ kuṃkumado labhet

234

कुमुदानां शतं दत्त्वा चंद्रलोके महीयते ।। सहस्रं च तथा दत्त्वा यथेष्टां गतिमाप्नुयात्

kumudānāṃ śataṃ dattvā caṃdraloke mahīyate || sahasraṃ ca tathā dattvā yatheṣṭāṃ gatimāpnuyāt

235

अश्वमेधमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः ।। स्वयं चैनं तथा लक्ष्मीर्भजते नात्र संशयः

aśvamedhamavāpnoti lakṣapūjāvidhāyakaḥ || svayaṃ cainaṃ tathā lakṣmīrbhajate nātra saṃśayaḥ

236

रक्तपद्मप्रदानेन रुक्ममाषप्रदो भवेत् ।। लतां दत्त्वा च धर्मात्मा वह्निष्टोमफलं लभेत्

raktapadmapradānena rukmamāṣaprado bhavet || latāṃ dattvā ca dharmātmā vahniṣṭomaphalaṃ labhet

237

सहस्रं च तथा दत्त्वा सूर्यलोके महीयते ।। विष्णुलोकमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः

sahasraṃ ca tathā dattvā sūryaloke mahīyate || viṣṇulokamavāpnoti lakṣapūjāvidhāyakaḥ

238

स्वयमेनं तथा लक्ष्मीर्भजते नात्र संशयः।। रक्तपद्मप्रदो विष्णोस्तस्य स्याद्द्विगुणं फलम्

svayamenaṃ tathā lakṣmīrbhajate nātra saṃśayaḥ|| raktapadmaprado viṣṇostasya syāddviguṇaṃ phalam

239

नीलोत्पलसमं दानं चम्पकस्य प्रकीर्तितम् ।। मल्लिकापुष्पजातीनां यूथिकायास्तथैव च

nīlotpalasamaṃ dānaṃ campakasya prakīrtitam || mallikāpuṣpajātīnāṃ yūthikāyāstathaiva ca

3.341.240

तथा कुप्यकजातीनां फलस्यार्धं प्रकीर्तितम् ।। जातीपुष्पप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते

tathā kupyakajātīnāṃ phalasyārdhaṃ prakīrtitam || jātīpuṣpapradānena gandharvaiḥ saha modate

241

जातीपुष्पाष्टकं दत्त्वा वह्निष्टोमफलं लभेत।। जातीपुष्पसहस्रेण यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात्

jātīpuṣpāṣṭakaṃ dattvā vahniṣṭomaphalaṃ labheta|| jātīpuṣpasahasreṇa yatheṣṭāṅgatimāpnuyāt

242

श्वेतद्वीपमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः ।। जातीपुष्पयुतां मालां कर्पूरपटवासिताम्

śvetadvīpamavāpnoti lakṣapūjāvidhāyakaḥ || jātīpuṣpayutāṃ mālāṃ karpūrapaṭavāsitām

243

निवेद्य देवदेवाय यत्फलं प्राप्नुयान्नरः ।। श्वेतैः पुष्पैः समभ्यर्च्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

nivedya devadevāya yatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ || śvetaiḥ puṣpaiḥ samabhyarcya sarvānkāmānavāpnuyāt

244

आश्चर्यमाप्नुयाल्लोके पीतैर्देवं समर्चयन् ।। शत्रूणामभिचारेषु तथा कृष्ण समर्चयेत्

āścaryamāpnuyālloke pītairdevaṃ samarcayan || śatrūṇāmabhicāreṣu tathā kṛṣṇa samarcayet

245

सुवर्णपुष्पैरभ्यर्च्य राजसूयफलं लभेत् ।। रत्नैर्देवमथाभ्यर्च्य राजा भवति भूतले

suvarṇapuṣpairabhyarcya rājasūyaphalaṃ labhet || ratnairdevamathābhyarcya rājā bhavati bhūtale

246

कृत्वा पुष्पगृहं विष्णोः पुष्पैर्वाथ वितानकम् ।। फलेन योगमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

kṛtvā puṣpagṛhaṃ viṣṇoḥ puṣpairvātha vitānakam || phalena yogamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

247

किङ्किणीजालसंयुक्तं देवरामागणोज्वलम् ।। वीणामुरजगीताढ्यं विमानमधिरोहति

kiṅkiṇījālasaṃyuktaṃ devarāmāgaṇojvalam || vīṇāmurajagītāḍhyaṃ vimānamadhirohati

248

पुष्पप्रदानं मङ्गल्यमलक्ष्मीविप्रणाशनम् ।। लक्ष्मीवृद्धिकरं ज्ञेयं सौमनस्यविवर्द्धनम्

puṣpapradānaṃ maṅgalyamalakṣmīvipraṇāśanam || lakṣmīvṛddhikaraṃ jñeyaṃ saumanasyavivarddhanam

249

सौभाग्यजननं चैव तेजोबलविवृद्धिदम् ।। न रत्नैर्न सुवर्णेन न च वित्तेन भूरिणा

saubhāgyajananaṃ caiva tejobalavivṛddhidam || na ratnairna suvarṇena na ca vittena bhūriṇā

3.341.250

तथा प्रसादमायाति यथा पुष्पैर्जनार्दनः ।। वासन्तीमल्लिकापुष्पं तथा च वार्षिके च वा

tathā prasādamāyāti yathā puṣpairjanārdanaḥ || vāsantīmallikāpuṣpaṃ tathā ca vārṣike ca vā

251

कुप्यकं यूथिका चैव तथा चैवातिमुक्तकम् ।। केतकीं चम्पकं चैव माषवृणकमेव च

kupyakaṃ yūthikā caiva tathā caivātimuktakam || ketakīṃ campakaṃ caiva māṣavṛṇakameva ca

252

पुरन्ध्रमञ्जरीपुष्पं चूतपुष्पं तथैव च ।। बन्धुजीवकपुष्पं च कुसुमं कुङ्कुमस्य च

purandhramañjarīpuṣpaṃ cūtapuṣpaṃ tathaiva ca || bandhujīvakapuṣpaṃ ca kusumaṃ kuṅkumasya ca

253

जातीपुष्पाणि सर्वाणि कुन्दपुष्पं तथैव च ।। पाटली च तथा वृत्तान्नीलमिन्दीवरं तथा

jātīpuṣpāṇi sarvāṇi kundapuṣpaṃ tathaiva ca || pāṭalī ca tathā vṛttānnīlamindīvaraṃ tathā

254

कुमुदं श्वेतरक्तं च श्वेतरक्तौ तथा शुभौ ।। एवमादीनि पुष्पाणि दातव्यानि सदा हरेः

kumudaṃ śvetaraktaṃ ca śvetaraktau tathā śubhau || evamādīni puṣpāṇi dātavyāni sadā hareḥ

255

स्वयमाहृत्य यो दद्यादारण्यकुसुमानि च ।। स राज्यं स्फीतमाप्नोति लोके निहतकण्टकम्

svayamāhṛtya yo dadyādāraṇyakusumāni ca || sa rājyaṃ sphītamāpnoti loke nihatakaṇṭakam

356

पत्रं रम्यं फलं रम्यं पल्लवं वा द्विजोत्तमाः ।। भक्त्या निवेद्य देवाय फलस्यानन्त्यमश्नुते

patraṃ ramyaṃ phalaṃ ramyaṃ pallavaṃ vā dvijottamāḥ || bhaktyā nivedya devāya phalasyānantyamaśnute

257

कर्पूरबोधितानीव पट्टवासांसि यो नरः ।। ददाति देवदेवाय सोश्वमेधफलं लभेत्

karpūrabodhitānīva paṭṭavāsāṃsi yo naraḥ || dadāti devadevāya sośvamedhaphalaṃ labhet

258

पट्टवासांसि मुख्यानि दत्त्वा स्वर्गमुपाश्नुते ।। यशश्चाप्नोति विपुलं नाकपृष्ठे महीयते

paṭṭavāsāṃsi mukhyāni dattvā svargamupāśnute || yaśaścāpnoti vipulaṃ nākapṛṣṭhe mahīyate

259

तथा सौभाग्यमाप्नोति पट्टवासप्रदो नरः ।। यूपेनाभ्यर्च्य देवेशं स्वर्गलोके महीयते

tathā saubhāgyamāpnoti paṭṭavāsaprado naraḥ || yūpenābhyarcya deveśaṃ svargaloke mahīyate

3.341.260

धूपानामुत्तमं धूपं गुग्गुलं क्षौद्रसर्पिमत्।। दत्त्वा गुग्गुलुजं धूपं नाकपृष्ठे महीयते

dhūpānāmuttamaṃ dhūpaṃ guggulaṃ kṣaudrasarpimat|| dattvā guggulujaṃ dhūpaṃ nākapṛṣṭhe mahīyate

261

मधुसर्पिःसमायुक्तं द्वादशाहात्फलं लभेत् ।। दत्त्वा चन्दनसारेण सौभाग्यं परमाप्नुयात्

madhusarpiḥsamāyuktaṃ dvādaśāhātphalaṃ labhet || dattvā candanasāreṇa saubhāgyaṃ paramāpnuyāt

262

तथैवागुरुसारेण परां सिद्धिमवाप्नुयात् ।। धूपानामुत्तमं तद्वत्सर्वकामफलप्रदम्

tathaivāgurusāreṇa parāṃ siddhimavāpnuyāt || dhūpānāmuttamaṃ tadvatsarvakāmaphalapradam

263

धूपं तुरुष्ककं दत्त्वा वह्निष्टोमफलं लभेत् ।। दत्त्वा च कृत्रिमं मुख्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

dhūpaṃ turuṣkakaṃ dattvā vahniṣṭomaphalaṃ labhet || dattvā ca kṛtrimaṃ mukhyaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt

264

गन्धयुक्तिकृतं दत्त्वा यज्ञं गोसवमाप्नुयात् ।। दत्त्वा कर्पूरनिर्यासं वाजिमेधफलं लभेत्

gandhayuktikṛtaṃ dattvā yajñaṃ gosavamāpnuyāt || dattvā karpūraniryāsaṃ vājimedhaphalaṃ labhet

265

वसन्ते गुग्गुलुं दत्वा वह्निष्टोममवाप्नुयात् ।। ग्रीष्मे चन्दनसारेण द्वादशाहात्फलं लभेत्

vasante gugguluṃ datvā vahniṣṭomamavāpnuyāt || grīṣme candanasāreṇa dvādaśāhātphalaṃ labhet

266

तुरुष्कदानेन तथा प्रावृष्यमरतां व्रजेत् ।। कर्पूरदानाच्छरदि राजसूयमवाप्नुयात्

turuṣkadānena tathā prāvṛṣyamaratāṃ vrajet || karpūradānāccharadi rājasūyamavāpnuyāt

267

हेमन्ते मृगदर्पेण वाजिमेधफलं लभेत् ।। शिशिरेऽगुरुसारेण सर्वमेधमवाप्नुयात्

hemante mṛgadarpeṇa vājimedhaphalaṃ labhet || śiśire'gurusāreṇa sarvamedhamavāpnuyāt

268

विना मृगमदाद्धूपं जीवजातं विवर्जयेत् ।। धूपदः स्वर्गमाप्नोति धूपदः पुष्टिमश्नुते

vinā mṛgamadāddhūpaṃ jīvajātaṃ vivarjayet || dhūpadaḥ svargamāpnoti dhūpadaḥ puṣṭimaśnute

269

धूपलेखा यथैवोर्ध्वं नित्यमेव प्रसर्पति ।। तथैवोर्ध्वगतिं नित्यं धूपदाता भवेन्नरः

dhūpalekhā yathaivordhvaṃ nityameva prasarpati || tathaivordhvagatiṃ nityaṃ dhūpadātā bhavennaraḥ

3.341.270

धूपराजिर्यदोर्ध्वं स्यादेकादीनां द्विजोत्तमाः ।। सन्निधानं तथा विद्याद्देवदेवस्य चक्रिणः

dhūparājiryadordhvaṃ syādekādīnāṃ dvijottamāḥ || sannidhānaṃ tathā vidyāddevadevasya cakriṇaḥ

271

दीपं चक्षुःप्रदं दद्यात्तथैवोर्ध्वगतिप्रदम् ।। उर्ध्वं यथा धूपशिखा दाता चोर्ध्वगतिस्तथा

dīpaṃ cakṣuḥpradaṃ dadyāttathaivordhvagatipradam || urdhvaṃ yathā dhūpaśikhā dātā cordhvagatistathā

272

ख्यातो भवति लोकेषु स्वर्गलोकं च गच्छति ।। यावदक्षिनिमेषाणि दीपो देवालये ज्वलेत्

khyāto bhavati lokeṣu svargalokaṃ ca gacchati || yāvadakṣinimeṣāṇi dīpo devālaye jvalet

273

तावद्वर्षसहस्राणि धर्मात्मा लोकमश्नुते ।। महावर्तिप्रदानेन कुले देशे तथैव च

tāvadvarṣasahasrāṇi dharmātmā lokamaśnute || mahāvartipradānena kule deśe tathaiva ca

274

श्रैष्ठ्यमाप्नोति सर्वत्र यथा सर्वं विराजते ।। मधुपर्कप्रदानेन परं पदमिहाश्नुते

śraiṣṭhyamāpnoti sarvatra yathā sarvaṃ virājate || madhuparkapradānena paraṃ padamihāśnute

275

घृतं दधि तथा क्षौद्रं मधुपर्कं विजानता ।। ततस्त्वर्हणदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते

ghṛtaṃ dadhi tathā kṣaudraṃ madhuparkaṃ vijānatā || tatastvarhaṇadānena sarvapāpaiḥ pramucyate

276

तथैवाचमनीयस्य दानाद्ब्राह्मणसत्तमाः ।। अनन्ततृप्तिमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

tathaivācamanīyasya dānādbrāhmaṇasattamāḥ || anantatṛptimāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

277

दत्त्वा चासंविभागाय तथैवान्नमतन्द्रितः ।। त्रैलोक्यतर्पिते पुण्यं तत्क्षणात्समवाप्नुयात्

dattvā cāsaṃvibhāgāya tathaivānnamatandritaḥ || trailokyatarpite puṇyaṃ tatkṣaṇātsamavāpnuyāt

278

अक्षय्यमन्नदानं च पितॄंस्तस्योपतिष्ठते ।। ओदनं व्यञ्जनोपेतं दत्त्वा स्वर्गमवाप्नुयात्

akṣayyamannadānaṃ ca pitṝṃstasyopatiṣṭhate || odanaṃ vyañjanopetaṃ dattvā svargamavāpnuyāt

279

परमान्नप्रदानेन तृप्तिं विन्दति शाश्वतीम् ।। विष्णुलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम्

paramānnapradānena tṛptiṃ vindati śāśvatīm || viṣṇulokamavāpnoti kulamuddharati svakam

3.341.280

घृतौदनप्रदानेन दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।। दध्योदनप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम्

ghṛtaudanapradānena dīrghamāyuravāpnuyāt || dadhyodanapradānena śriyamāpnotyanuttamām

281

क्षीरौदनप्रदानेन दीर्घं जीवितमाप्नुयात ।। इक्षूणां चैव दानेन परं सौभाग्यमाप्नुयात्

kṣīraudanapradānena dīrghaṃ jīvitamāpnuyāta || ikṣūṇāṃ caiva dānena paraṃ saubhāgyamāpnuyāt

282

रसानां चैव भागी स्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति ।। सर्वान्कामानवाप्नोति क्षौद्रं यस्तु प्रयच्छति

rasānāṃ caiva bhāgī syātsvargalokaṃ ca gacchati || sarvānkāmānavāpnoti kṣaudraṃ yastu prayacchati

283

तदेव तुहिनोपेतं राजसूयमवाप्नुयात् ।। फाणितस्य प्रदानेन वह्नयादेयं फलं लभेत्

tadeva tuhinopetaṃ rājasūyamavāpnuyāt || phāṇitasya pradānena vahnayādeyaṃ phalaṃ labhet

284

तथा गुडप्रदानेन दशगोदो भवेन्नरः ।। मुख्यं दण्डं तथा दत्त्वा मैत्रीं सर्वेण विन्दति

tathā guḍapradānena daśagodo bhavennaraḥ || mukhyaṃ daṇḍaṃ tathā dattvā maitrīṃ sarveṇa vindati

285

स्त्रीषु वल्लभतामेति दत्त्वा च गुडिकां तथा ।। सितायाश्च प्रदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात्

strīṣu vallabhatāmeti dattvā ca guḍikāṃ tathā || sitāyāśca pradānena sarvānkāmānavāpnuyāt

286

निवेद्येक्षुरसं भक्त्या परं सौभाग्यमाप्नुयात ।। वह्निष्टोममवाप्नोति यावकस्य निवेदकः

nivedyekṣurasaṃ bhaktyā paraṃ saubhāgyamāpnuyāta || vahniṣṭomamavāpnoti yāvakasya nivedakaḥ

287

अतिरात्रमवाप्नोति तथा धूपनिवेदकः ।। वैदलानां च भक्ष्याणां दानात्काममवाप्नुयात

atirātramavāpnoti tathā dhūpanivedakaḥ || vaidalānāṃ ca bhakṣyāṇāṃ dānātkāmamavāpnuyāta

288

दीर्घजीवितमाप्नोति घृतपूरनिवेदकः ।। मोदकानां प्रदानेन कामानाप्नोत्यभीप्सितान्

dīrghajīvitamāpnoti ghṛtapūranivedakaḥ || modakānāṃ pradānena kāmānāpnotyabhīpsitān

289

नानाविधानां भक्ष्याणां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात् ।। रागषांडवदानेन पौण्डरीकमवाप्नुयात्

nānāvidhānāṃ bhakṣyāṇāṃ dānātsvargamavāpnuyāt || rāgaṣāṃḍavadānena pauṇḍarīkamavāpnuyāt

3.341.290

भोजनीयप्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। तथा लेह्यप्रदानेन सौभाग्यमधिगच्छति

bhojanīyapradānena tṛptimāpnotyanuttamām || tathā lehyapradānena saubhāgyamadhigacchati

291

बलवर्णमवाप्नोति चोष्याणां विनिवेदकः ।। पेयानां च प्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

balavarṇamavāpnoti coṣyāṇāṃ vinivedakaḥ || peyānāṃ ca pradānena tṛptimāpnotyanuttamām

292

पानकानि सुगन्धीनि शीतलानि विशेषतः ।। निवेद्य देवदेवाय वाजिमेधमवाप्नुयात्

pānakāni sugandhīni śītalāni viśeṣataḥ || nivedya devadevāya vājimedhamavāpnuyāt

293

त्वगेलानागकुसुमकर्पूरसितसंयुतैः ।। सिताक्षौद्रगुडोपेतैर्गन्धवर्णसमन्वितैः

tvagelānāgakusumakarpūrasitasaṃyutaiḥ || sitākṣaudraguḍopetairgandhavarṇasamanvitaiḥ

294

राजसूयमवाप्नोति पानकैर्विनिवेदितैः ।। निवेद्य नालिकेराम्बु वह्निष्टोमफलं लभेत्

rājasūyamavāpnoti pānakairviniveditaiḥ || nivedya nālikerāmbu vahniṣṭomaphalaṃ labhet

295

धान्यानां क्षौद्रयुक्तानां लाजानां च निवेदकः ।। मुख्यानां चैव सक्तूनां वह्निष्टोममवाप्नुयात्

dhānyānāṃ kṣaudrayuktānāṃ lājānāṃ ca nivedakaḥ || mukhyānāṃ caiva saktūnāṃ vahniṣṭomamavāpnuyāt

296

वानप्रस्थाश्रितं पुण्यं लभेच्छाकनिवेदकः ।। दत्त्वा हरितकं चैव तदेव फलमाप्नुयात्

vānaprasthāśritaṃ puṇyaṃ labhecchākanivedakaḥ || dattvā haritakaṃ caiva tadeva phalamāpnuyāt

297

सुकुले प्राप्नुयाज्जन्म कन्दमूलनिवेदकः ।। नीलोत्पलविदारीणां तरूटस्य तथा द्विजाः

sukule prāpnuyājjanma kandamūlanivedakaḥ || nīlotpalavidārīṇāṃ tarūṭasya tathā dvijāḥ

298

कंददानादवाप्नोति वानप्रस्थफलं लभेत् ।। त्रपुञ्च चारुकं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्

kaṃdadānādavāpnoti vānaprasthaphalaṃ labhet || trapuñca cārukaṃ dattvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet

299

कर्कन्धुबदरौ दत्त्वा तथा पालेवतं धवम् ।। पारूषकं तथा प्रोक्तं पनसं नारिकेलकम्

karkandhubadarau dattvā tathā pālevataṃ dhavam || pārūṣakaṃ tathā proktaṃ panasaṃ nārikelakam

3.341.300

भव्यं मोचं तथा चौचं खर्जूरमथ दाडिमम् ।। आम्रकादिषु चाक्षोटमारनालप्रियालुजम्

bhavyaṃ mocaṃ tathā caucaṃ kharjūramatha dāḍimam || āmrakādiṣu cākṣoṭamāranālapriyālujam

301

जाम्बू बिल्वामले चैव जात्यश्रीनारुकस्तथा ।। नारङ्गबीजपूरौ च राजफल्गुफलान्यपि

jāmbū bilvāmale caiva jātyaśrīnārukastathā || nāraṅgabījapūrau ca rājaphalguphalānyapi

302

तथा फल्गूनि मुख्यानि देवदेवाय भक्तितः ।। एवमादीनि चान्यानि यः फलानि प्रयच्छति

tathā phalgūni mukhyāni devadevāya bhaktitaḥ || evamādīni cānyāni yaḥ phalāni prayacchati

303

क्रियासाफल्यमाप्नोति स्वर्गलोकं तथैव च ।। उदुम्बरं कपित्थं च तथा दन्तशठं च यत्

kriyāsāphalyamāpnoti svargalokaṃ tathaiva ca || udumbaraṃ kapitthaṃ ca tathā dantaśaṭhaṃ ca yat

304

एवमादीनि देवाय न देयानि कदाचन ।। प्राप्नोति बलमारोग्यं मृद्वीकाविनिवेदकः

evamādīni devāya na deyāni kadācana || prāpnoti balamārogyaṃ mṛdvīkāvinivedakaḥ

305

रसान्मुख्यानवाप्नोति सौभाग्यमपि चोत्तमम् ।। आम्रैरभ्यर्च्य देवेशमश्वमेधफलं लभेत्

rasānmukhyānavāpnoti saubhāgyamapi cottamam || āmrairabhyarcya deveśamaśvamedhaphalaṃ labhet

306

पूगजातीफले दत्त्वा जातीपत्रं तथैव च ।। लवङ्गमथ कङ्कोलमेलां कटुफलं तथा

pūgajātīphale dattvā jātīpatraṃ tathaiva ca || lavaṅgamatha kaṅkolamelāṃ kaṭuphalaṃ tathā

307

ताम्बूलीनां किसलयं स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ।। सौभाग्यमुत्तमं लोके तथा रूपमनुत्तमम्

tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ svargalokamavāpnuyāt || saubhāgyamuttamaṃ loke tathā rūpamanuttamam

308

मुखवासप्रदानेन स्त्रीणां वल्लभतां व्रजेत् ।। मात्राणां च प्रदानेन नरकं नैव गच्छति

mukhavāsapradānena strīṇāṃ vallabhatāṃ vrajet || mātrāṇāṃ ca pradānena narakaṃ naiva gacchati

309

मात्राभिः पूरयेद्भोज्यांस्तथा भक्ष्यानसम्भवे ।। यत्किञ्चिद्भक्तिसंयुक्तो देवदेवे प्रयच्छति

mātrābhiḥ pūrayedbhojyāṃstathā bhakṣyānasambhave || yatkiñcidbhaktisaṃyukto devadeve prayacchati

3.341.310

तदेवाक्षय्यमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। न देवस्तोषमायाति प्रभूतैर्धनसञ्चयैः

tadevākṣayyamāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || na devastoṣamāyāti prabhūtairdhanasañcayaiḥ

311

यथा तोषमवाप्नोति भक्त्या भक्तजनप्रियः ।। भक्त्या कामानवाप्नोति भक्त्या स्वर्गं च गच्छति

yathā toṣamavāpnoti bhaktyā bhaktajanapriyaḥ || bhaktyā kāmānavāpnoti bhaktyā svargaṃ ca gacchati

312

भक्त्या तत्पदमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ।। सामान्यभक्त्या यद्दत्तं तद्धि पद्भ्यां प्रयच्छति

bhaktyā tatpadamāpnoti yatra gatvā na śocati || sāmānyabhaktyā yaddattaṃ taddhi padbhyāṃ prayacchati

313

एकान्तभावोपगमैर्मूर्ध्ना द्विजवरोत्तमाः ।। श्वेतेन वस्त्रयुग्मेन तथा मुक्ताफलैः शुभैः

ekāntabhāvopagamairmūrdhnā dvijavarottamāḥ || śvetena vastrayugmena tathā muktāphalaiḥ śubhaiḥ

314

मुख्यकर्पूरधूपेन पयसा पायसेन च ।। पद्मसूत्रस्य वर्त्या च घृतधूपेन चाप्यथ

mukhyakarpūradhūpena payasā pāyasena ca || padmasūtrasya vartyā ca ghṛtadhūpena cāpyatha

315

पूजयन्सर्वशुक्ला स्यात्सर्वकामप्रदा शिवा ।। कृत्वेमां मुच्यते रोगी रोगाच्छीघ्रमसंशयम्

pūjayansarvaśuklā syātsarvakāmapradā śivā || kṛtvemāṃ mucyate rogī rogācchīghramasaṃśayam

316

दुःखार्तो मुच्यते दुःखाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। राजग्रस्तश्च मुच्येत तथा राजभयान्नरः

duḥkhārto mucyate duḥkhādbaddho mucyeta bandhanāt || rājagrastaśca mucyeta tathā rājabhayānnaraḥ

317

क्षेमेण गच्छेदध्वानं तथानर्थविवर्जितः ।। तैलेन स्नापितं देवं कुङ्कुमेनानुलेपयेत्

kṣemeṇa gacchedadhvānaṃ tathānarthavivarjitaḥ || tailena snāpitaṃ devaṃ kuṅkumenānulepayet

316

रक्तैर्वस्त्रैः समभ्यर्च्य विद्रुमैश्च तथा नरः ।। बन्धुजीवकपुष्पैश्च धूपेनागुरुजेन च

raktairvastraiḥ samabhyarcya vidrumaiśca tathā naraḥ || bandhujīvakapuṣpaiśca dhūpenāgurujena ca

319

तैलदीपेन वर्त्या च महारजतरक्तया ।। द्राक्षापानकयुक्तेन वटकैः कृसरेण च

tailadīpena vartyā ca mahārajataraktayā || drākṣāpānakayuktena vaṭakaiḥ kṛsareṇa ca

3.341.320

पूजयेत्सर्वरक्ता स्याच्छत्रुपक्षक्षयङ्करी ।। सौभाग्यजननी लोके धनधान्यविवर्द्धनी

pūjayetsarvaraktā syācchatrupakṣakṣayaṅkarī || saubhāgyajananī loke dhanadhānyavivarddhanī

321

स्वर्गदा फलदा चैव नरनारीवशङ्करी ।। एवं दानफलं प्रोक्तं राजसानां मया द्विजाः

svargadā phaladā caiva naranārīvaśaṅkarī || evaṃ dānaphalaṃ proktaṃ rājasānāṃ mayā dvijāḥ

322

अकामः सात्त्विके लोके यत्किञ्चिद्विनिवेदयेत् ।। तेनैव स्थानमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

akāmaḥ sāttvike loke yatkiñcidvinivedayet || tenaiva sthānamāpnoti yatra gatvā na śocati

323

धर्म वाचनिका मूढाः फलकामा नराधमाः ।। येर्चयन्ति जगन्नाथं ते कामान्प्राप्नुवन्त्यथ

dharma vācanikā mūḍhāḥ phalakāmā narādhamāḥ || yercayanti jagannāthaṃ te kāmānprāpnuvantyatha

324

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।। अकामानां मनुष्याणां सात्त्विकानां द्विजोत्तमाः

antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām || akāmānāṃ manuṣyāṇāṃ sāttvikānāṃ dvijottamāḥ

325

सर्वदुःखविमोक्षाय भवन्तीयमपि ध्रुवम् ।। अनन्तो भगवान्विष्णुस्तस्य कामविवर्जितैः

sarvaduḥkhavimokṣāya bhavantīyamapi dhruvam || ananto bhagavānviṣṇustasya kāmavivarjitaiḥ

326

यदेव दीयते किञ्चित्तदेवाक्षय्यमुच्यते ।। पद्भ्यां प्रतीच्छते देवः सकामेन निवेदितम्

yadeva dīyate kiñcittadevākṣayyamucyate || padbhyāṃ pratīcchate devaḥ sakāmena niveditam

327

मूर्ध्ना प्रपद्यते दत्तमकामेन द्विजोत्तमाः।।। नैवेद्येनाथ पुष्पैर्वा विविधैर्धनसंचयैः

mūrdhnā prapadyate dattamakāmena dvijottamāḥ||| naivedyenātha puṣpairvā vividhairdhanasaṃcayaiḥ

328

नास्ति प्रयोजनं तस्य सर्वगस्यामितात्मनः ।। भक्त्या प्रतीच्छते दत्तं भक्तानुग्रहकारणात्

nāsti prayojanaṃ tasya sarvagasyāmitātmanaḥ || bhaktyā pratīcchate dattaṃ bhaktānugrahakāraṇāt

329

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु भक्तिरेवात्र कारणम् ।। एकान्तभावोपगताः सर्वकामविवर्जिताः

tasmātsarvāsvavasthāsu bhaktirevātra kāraṇam || ekāntabhāvopagatāḥ sarvakāmavivarjitāḥ

3.341.330

वैष्णवं पदमासाद्य न निवर्तेत कर्हिचित्।। न भयं नारकं तेषां न च व्याधिकृतं भयम्

vaiṣṇavaṃ padamāsādya na nivarteta karhicit|| na bhayaṃ nārakaṃ teṣāṃ na ca vyādhikṛtaṃ bhayam

331

न वृत्तिशत्रुजं वापि ये प्रपन्ना जनार्दनम्

na vṛttiśatrujaṃ vāpi ye prapannā janārdanam

332

निवेद्य भक्त्या मधुसूदनाय दुरच्छदं वाप्यथ तत्प्रसूनम् ।। दूर्वाङ्कुरं वा सलिलं द्विजेन्द्राः प्राप्नोति लोकान्मनसा यथेष्टान्

nivedya bhaktyā madhusūdanāya duracchadaṃ vāpyatha tatprasūnam || dūrvāṅkuraṃ vā salilaṃ dvijendrāḥ prāpnoti lokānmanasā yatheṣṭān

341

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दानधर्मनिरूपणो नामैकचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dānadharmanirūpaṇo nāmaikacatvāriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

ऋषय ऊचुः ।। नमस्ते देवदेवेश वासुदेव जनार्दन ।। भक्तानुकंप वरद पुण्डरीकाक्ष सुव्रत

ṛṣaya ūcuḥ || namaste devadeveśa vāsudeva janārdana || bhaktānukaṃpa varada puṇḍarīkākṣa suvrata

2

ब्रह्मण्य पुरुषाचिन्त्य सृष्टिसंहारकारक ।। त्रैलोक्यनाथ गोविन्द शरणागतवत्सल

brahmaṇya puruṣācintya sṛṣṭisaṃhārakāraka || trailokyanātha govinda śaraṇāgatavatsala

3

सर्वेश सर्वगेशान सर्वव्यापिन्नमोस्तु ते ।। नमोस्तु ते जगन्नाथ जगतामीश्वरेश्वर

sarveśa sarvageśāna sarvavyāpinnamostu te || namostu te jagannātha jagatāmīśvareśvara

4

सुरार्तिहर देवेश पितामहहरस्तुत ।। विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण विभो सूर्येन्दुलोचन

surārtihara deveśa pitāmahaharastuta || viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vibho sūryendulocana

5

सहस्रसूर्यप्रतिम जगत्पालनतत्पर ।। वराहनरसिंहाद्य वामनानंतविक्रम

sahasrasūryapratima jagatpālanatatpara || varāhanarasiṃhādya vāmanānaṃtavikrama

6

त्रिविक्रम क्रमाक्रांतब्रह्माण्डतटमण्डल ।। चक्रधाराहताशेषदेवशत्रुगणेश्वर

trivikrama kramākrāṃtabrahmāṇḍataṭamaṇḍala || cakradhārāhatāśeṣadevaśatrugaṇeśvara

7

स्मृतिमात्रसमस्ताद्यविप्रनाशनकारक ।। शास्त्रोपदेशादस्माकं हृदि स्थिततमोन्तक

smṛtimātrasamastādyavipranāśanakāraka || śāstropadeśādasmākaṃ hṛdi sthitatamontaka

8

वैकुण्ठकुण्ठिताशेष दानवास्त्रबलानघ ।। जठरान्तरसंलीन समस्तभुवनत्रय

vaikuṇṭhakuṇṭhitāśeṣa dānavāstrabalānagha || jaṭharāntarasaṃlīna samastabhuvanatraya

9

शशाङ्कलेखासंकाश दंष्ट्रोद्धृतवसुंधर ।। महावराह विध्वस्तहिरण्याक्षमहासुर

śaśāṅkalekhāsaṃkāśa daṃṣṭroddhṛtavasuṃdhara || mahāvarāha vidhvastahiraṇyākṣamahāsura

3.342.10

दैत्येन्द्रवक्षोरुधिररक्तीकृतनखाङ्कुर ।। ज्वालामालापरिक्षिप्तनरसिंहवपुर्धर

daityendravakṣorudhiraraktīkṛtanakhāṅkura || jvālāmālāparikṣiptanarasiṃhavapurdhara

11

लक्ष्मीकटाक्षविक्षेपशबलीकृतविग्रह ।। कौस्तुभोद्भासितोरस्क तथा चामीकरांबर

lakṣmīkaṭākṣavikṣepaśabalīkṛtavigraha || kaustubhodbhāsitoraska tathā cāmīkarāṃbara

12

भोगिभोगासनासीन तार्क्ष्यप्रवरकेतन ।। शशाङ्कशतसङ्काश सप्तकन्धर वेदप

bhogibhogāsanāsīna tārkṣyapravaraketana || śaśāṅkaśatasaṅkāśa saptakandhara vedapa

13

मधुकैटभविध्वंसमेदोवर्धितभूतल ।। नाभीसरोजसंभूतचतुर्मुख नमोस्तु ते

madhukaiṭabhavidhvaṃsamedovardhitabhūtala || nābhīsarojasaṃbhūtacaturmukha namostu te

14

सर्वतः पाणिपादान्त सर्वतोक्षिशिरोमुख ।। सर्वेन्द्रियगुणोपेत सर्वत्र पुरुषोत्तम

sarvataḥ pāṇipādānta sarvatokṣiśiromukha || sarvendriyaguṇopeta sarvatra puruṣottama

15

योगिनां त्वं परं चक्षुर्योगिनां त्वं गतिः परा ।। योगिनस्त्वां च संप्राप्य निवर्तन्ते न कर्हिचित्

yogināṃ tvaṃ paraṃ cakṣuryogināṃ tvaṃ gatiḥ parā || yoginastvāṃ ca saṃprāpya nivartante na karhicit

16

नमस्ते पुरतो देव पृष्ठतश्च नमोस्तु ते ।। तिर्यङ्नमोस्तु ते देव सर्वत्र च नमोस्तु ते

namaste purato deva pṛṣṭhataśca namostu te || tiryaṅnamostu te deva sarvatra ca namostu te

17

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं स्तुतः स भगवानृषिभिस्तैस्तदानघः।। दिव्यं चक्षुर्ददौ तेषामृषीणां भावितात्मनाम्

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ stutaḥ sa bhagavānṛṣibhistaistadānaghaḥ|| divyaṃ cakṣurdadau teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

18

तेपश्यन्सकलं देहे तस्य त्रिभुवनं ततः ।। हंसरूपधरस्याथ विष्णोरमिततेजसः

tepaśyansakalaṃ dehe tasya tribhuvanaṃ tataḥ || haṃsarūpadharasyātha viṣṇoramitatejasaḥ

19

विश्वरूपधरं हंसं दृष्ट्वा रूपं तपोधनाः ।। मूर्धभिः प्रणता जग्मुस्ततः सर्ववसुंधराम्

viśvarūpadharaṃ haṃsaṃ dṛṣṭvā rūpaṃ tapodhanāḥ || mūrdhabhiḥ praṇatā jagmustataḥ sarvavasuṃdharām

3.342.20

ततस्तानब्रवीत्सर्वान्देवो मधुरया गिरा ।। मेघदुन्दुभिनिर्घोषः प्रणतार्तिविनाशनः

tatastānabravītsarvāndevo madhurayā girā || meghadundubhinirghoṣaḥ praṇatārtivināśanaḥ

21

उत्तिष्ठत द्विजश्रेष्ठा वरं वरयतानघाः ।। अमोघदर्शनं दृष्ट्वा समेता मनसेप्सितम्

uttiṣṭhata dvijaśreṣṭhā varaṃ varayatānaghāḥ || amoghadarśanaṃ dṛṣṭvā sametā manasepsitam

22

ऋषय ऊचुः ।। नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा ज्ञानं प्राप्तं जनार्दन ।। विश्वरूपो भवान्दृष्टः किमन्येन वरेण नः

ṛṣaya ūcuḥ || naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā jñānaṃ prāptaṃ janārdana || viśvarūpo bhavāndṛṣṭaḥ kimanyena vareṇa naḥ

23

तथापि यदि देवेश देयोऽस्माकं वरस्त्वया ।। भक्तिर्भवतु निर्विघ्ना त्वयि नित्यं जनार्दन

tathāpi yadi deveśa deyo'smākaṃ varastvayā || bhaktirbhavatu nirvighnā tvayi nityaṃ janārdana

24

त्वया सह च योस्माकं संवादमिममुत्तमम् ।। पठेत्समस्तपापेभ्यो मोक्षस्तस्य तथा भवेत्

tvayā saha ca yosmākaṃ saṃvādamimamuttamam || paṭhetsamastapāpebhyo mokṣastasya tathā bhavet

25

रोगाद्रोगी भयाद्भीतो बद्धो मुक्तस्तु बन्धनात् ।। धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात्

rogādrogī bhayādbhīto baddho muktastu bandhanāt || dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cārthamāpnuyāt

26

कामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ।। यश्चेदं धारयेद्विद्वान्स याति परमां गतिम्

kāmānavāpnuyātkāmī mokṣārthī mokṣamāpnuyāt || yaścedaṃ dhārayedvidvānsa yāti paramāṃ gatim

27

श्रवणादस्य शास्त्रस्य स्वर्गलोकं च गच्छति ।। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रीयं सर्वकामदम्

śravaṇādasya śāstrasya svargalokaṃ ca gacchati || dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ putrīyaṃ sarvakāmadam

28

पुण्यमस्तु तथैवैतच्छास्त्रं मधुनिषूदन ।। विष्णोः प्रसादात्संवृत्ताच्छ्रुत्वैतच्छास्त्रमुत्तमम्

puṇyamastu tathaivaitacchāstraṃ madhuniṣūdana || viṣṇoḥ prasādātsaṃvṛttācchrutvaitacchāstramuttamam

29

शास्त्रात्समग्रादपि सारभूतं संवादमेतत्पुरुषोत्तमस्य ।। द्विजोत्तमानां पुरुषस्त्वधीत्य कामानभीष्टान्मनसा लभेत

śāstrātsamagrādapi sārabhūtaṃ saṃvādametatpuruṣottamasya || dvijottamānāṃ puruṣastvadhītya kāmānabhīṣṭānmanasā labheta

3.343

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु मुनिदृष्टहंसविश्वरूपदर्शनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः ।। ३४२ ।। हंसगीता समाप्ता

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu munidṛṣṭahaṃsaviśvarūpadarśano nāma dvicatvāriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ || 342 || haṃsagītā samāptā

1

वज्र उवाच । अतीव सुमुखाराध्यो देवो विष्णुरुरुक्रमः ।। स्तुतेन दर्शयामास विश्वरूपं द्विजन्मनाम्

vajra uvāca | atīva sumukhārādhyo devo viṣṇururukramaḥ || stutena darśayāmāsa viśvarūpaṃ dvijanmanām

2

प्रसादं परमं तस्य ब्रूहि भक्तजने मम ।। तृप्तिं ब्रह्मन्न गच्छामि शृण्वन्नेतत्कथामृतम्

prasādaṃ paramaṃ tasya brūhi bhaktajane mama || tṛptiṃ brahmanna gacchāmi śṛṇvannetatkathāmṛtam

3

मार्कण्डेय उवाच ।। स विधिज्ञो महाराज मातलिः शक्रसारथिः ।। तस्यास्ति सदृशी कन्या गुणकाशीति विश्रुता

mārkaṇḍeya uvāca || sa vidhijño mahārāja mātaliḥ śakrasārathiḥ || tasyāsti sadṛśī kanyā guṇakāśīti viśrutā

4

मातलिर्नारदश्चैव अन्वेष्टुं तद्वनं पुरा ।। चंक्रम्यमाणौ सकलमार्घकस्यात्मजात्मजम्

mātalirnāradaścaiva anveṣṭuṃ tadvanaṃ purā || caṃkramyamāṇau sakalamārghakasyātmajātmajam

5

सुमुखाख्यं ददृशतुस्तौ गृहीत्वा गतावुभौ ।। नागे शक्रं ततः शक्रादयाचेतां तु तावुभौ

sumukhākhyaṃ dadṛśatustau gṛhītvā gatāvubhau || nāge śakraṃ tataḥ śakrādayācetāṃ tu tāvubhau

6

सुमुखस्याभयं तार्क्ष्यात्तयोः शक्रो ददौ वरम् ।।।। वीर्यज्ञस्तार्क्ष्यवीर्यस्य स ययौ केशवान्तिकम्

sumukhasyābhayaṃ tārkṣyāttayoḥ śakro dadau varam |||| vīryajñastārkṣyavīryasya sa yayau keśavāntikam

7

सुमुखस्याभयं प्रादात्तार्क्ष्यं मधुनिषूदनः ।। आजगाम ततस्तार्क्ष्यः सरोषः केशवान्तिकम्

sumukhasyābhayaṃ prādāttārkṣyaṃ madhuniṣūdanaḥ || ājagāma tatastārkṣyaḥ saroṣaḥ keśavāntikam

8

गरुड उवाच ।। ।। किमवज्ञाय मां कृष्ण सुमुखे दीयते वरः ।। मम पृष्ठगतः शत्रूंस्त्वं निहंसि च बुद्ध्यसे ।। कुटुम्बाभरणं शत्रुं पन्नगं मम रक्षसि

garuḍa uvāca || || kimavajñāya māṃ kṛṣṇa sumukhe dīyate varaḥ || mama pṛṣṭhagataḥ śatrūṃstvaṃ nihaṃsi ca buddhyase || kuṭumbābharaṇaṃ śatruṃ pannagaṃ mama rakṣasi

9

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवमुक्तस्तदा तेन विष्णुर्गरुडमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || || evamuktastadā tena viṣṇurgaruḍamabravīt

3.343.10

न मे शक्तो जगद्वोढुं सकलं विहगेश्वर ।। अहमेवात्मनात्मानं धारयामि रणेरणे

na me śakto jagadvoḍhuṃ sakalaṃ vihageśvara || ahamevātmanātmānaṃ dhārayāmi raṇeraṇe

11

शक्तिश्चेदस्ति वोढुं ते भुजमेकं वहस्व मे ।। एवमुक्त्वा ददौ पृष्ठे तस्य सव्यं भुजं हरिः

śaktiścedasti voḍhuṃ te bhujamekaṃ vahasva me || evamuktvā dadau pṛṣṭhe tasya savyaṃ bhujaṃ hariḥ

12

ततो विषण्णवदनः पक्षत्यागात्खगोत्तमः ।। क्लान्तो दीनश्च तुष्टाव देवेशं मथुसूदनम्

tato viṣaṇṇavadanaḥ pakṣatyāgātkhagottamaḥ || klānto dīnaśca tuṣṭāva deveśaṃ mathusūdanam

13

गरुड उवाच ।। ।। नमस्ते देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।। अजेय पुण्डरीकाक्ष शरणागतवत्सल

garuḍa uvāca || || namaste devadeveśa surāsuranamaskṛta || ajeya puṇḍarīkākṣa śaraṇāgatavatsala

14

न मया त्वद्बलं ज्ञातमात्मसम्भावितात्मना ।। त्वमेव देव त्रैलोक्यं सदा धारयसेऽनघ

na mayā tvadbalaṃ jñātamātmasambhāvitātmanā || tvameva deva trailokyaṃ sadā dhārayase'nagha

15

आत्मानमात्मना देव त्वमेव वहसे सदा ।। यस्य ते देव सकलं देहे त्रिभुवनं स्थितम्

ātmānamātmanā deva tvameva vahase sadā || yasya te deva sakalaṃ dehe tribhuvanaṃ sthitam

16

तस्य वोढुं कथं शक्ता मद्विधा हि सहस्रशः ।। तस्मात्प्रसीद भगवन्मम ध्वजनिवासिनः

tasya voḍhuṃ kathaṃ śaktā madvidhā hi sahasraśaḥ || tasmātprasīda bhagavanmama dhvajanivāsinaḥ

17

नास्त्यन्तस्तव देवेश कर्मणां भुवनत्रये ।। कस्ते कीर्तयितुं शक्तः कर्माण्यनवशेषतः

nāstyantastava deveśa karmaṇāṃ bhuvanatraye || kaste kīrtayituṃ śaktaḥ karmāṇyanavaśeṣataḥ

18

कर्मणां कीर्तनं वा ते का स्तुतिः परमेश्वर ।। सर्वत्र सर्वशक्तिस्त्वं प्रसीद मम शत्रुहन्

karmaṇāṃ kīrtanaṃ vā te kā stutiḥ parameśvara || sarvatra sarvaśaktistvaṃ prasīda mama śatruhan

19

सर्वभूतकृतावास वासुदेव जगत्पते ।। कल्पान्ताम्भोधिशयन नारायण महाद्युते

sarvabhūtakṛtāvāsa vāsudeva jagatpate || kalpāntāmbhodhiśayana nārāyaṇa mahādyute

3.343.20

नाभीकमलकिंजल्कपिञ्जरी कृतविग्रह ।। प्रसीद मे नमस्तेऽस्तु पक्षिणो ध्वजवासिनः

nābhīkamalakiṃjalkapiñjarī kṛtavigraha || prasīda me namaste'stu pakṣiṇo dhvajavāsinaḥ

21

श्रीभगवानुवाच ।। ।। आत्मसम्भावना तार्क्ष्य न कार्या ते कदाचन ।। अहमेवात्मनात्मानं वहामि त्वां च धारये

śrībhagavānuvāca || || ātmasambhāvanā tārkṣya na kāryā te kadācana || ahamevātmanātmānaṃ vahāmi tvāṃ ca dhāraye

22

प्रीता न च त्वया भार्या यदपक्षः कृतो ह्यसि ।। मया त्रिभुवनं न्यस्तं त्वदर्थमखिलं भुजे

prītā na ca tvayā bhāryā yadapakṣaḥ kṛto hyasi || mayā tribhuvanaṃ nyastaṃ tvadarthamakhilaṃ bhuje

23

त्वया तुल्यो हि बलवाँल्लोकेऽन्यो नास्ति कश्चन ।। यस्य दोर्दण्डसंस्पर्शाज्जीवितं न च निर्गतम्

tvayā tulyo hi balavām̐lloke'nyo nāsti kaścana || yasya dordaṇḍasaṃsparśājjīvitaṃ na ca nirgatam

24

यद्वश्शरीरजो भूत्वा बलवान्खगसत्तम ।। विशेषवन्तः पक्षांते भविष्यन्ति न संशयः

yadvaśśarīrajo bhūtvā balavānkhagasattama || viśeṣavantaḥ pakṣāṃte bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

25

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एवमुक्तः सुपर्णस्तु सुपर्णान्प्राप्तवान्पुनः ।। तेजोबलाधिकत्वं वा लेभे देवप्रसादतः

mārkaṇḍeya uvāca || || evamuktaḥ suparṇastu suparṇānprāptavānpunaḥ || tejobalādhikatvaṃ vā lebhe devaprasādataḥ

26

एवं पुरुषवत्तार्क्ष्यः स्तूयमानश्च शार्ङ्गिणम् ।। भूय एव सुपर्णत्त्वं गमितोऽतिबलः कृतः

evaṃ puruṣavattārkṣyaḥ stūyamānaśca śārṅgiṇam || bhūya eva suparṇattvaṃ gamito'tibalaḥ kṛtaḥ

27

शक्रयाचितमात्रेण सुमुखोऽप्यमरः कृतः ।। तस्माद्राजन्विजानीहि तस्य दानवविद्विषः

śakrayācitamātreṇa sumukho'pyamaraḥ kṛtaḥ || tasmādrājanvijānīhi tasya dānavavidviṣaḥ

28

नास्त्यदेयं हि भक्तेषु देवराज्यमपि ध्रुवम् ।। मृत्युपाशगृहीतानां पतनान्नरके तथा ।। स्मृतमात्रः स देवेशस्तद्भयाद्विनिवर्तकः

nāstyadeyaṃ hi bhakteṣu devarājyamapi dhruvam || mṛtyupāśagṛhītānāṃ patanānnarake tathā || smṛtamātraḥ sa deveśastadbhayādvinivartakaḥ

29

निहतसकलदुःखो भक्तिभाजां नराणां द्विज विबुधवराणां पूजनीयोऽरिहन्ता ।। खगपनृपतियायी नीरसंजातवर्णो भवतु मधुरिपुस्ते भक्तिनम्रस्य तुष्टः

nihatasakaladuḥkho bhaktibhājāṃ narāṇāṃ dvija vibudhavarāṇāṃ pūjanīyo'rihantā || khagapanṛpatiyāyī nīrasaṃjātavarṇo bhavatu madhuripuste bhaktinamrasya tuṣṭaḥ

343

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुमुखोपाख्यानवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sumukhopākhyānavarṇano nāma tricatvāriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः प्रसादं परमं हि यत् ।। कृतं भक्तजने तेन विष्णुना प्रभविष्णुना

vajra uvāca || śrotumicchāmyahaṃ tvattaḥ prasādaṃ paramaṃ hi yat || kṛtaṃ bhaktajane tena viṣṇunā prabhaviṣṇunā

2

मार्कण्डेय उवाच ।। हते त्रिभुवने राजञ्शक्रस्य बलिना पुरा ।। जगाम शक्रः शरणं कश्यपं पितरं ततः

mārkaṇḍeya uvāca || hate tribhuvane rājañśakrasya balinā purā || jagāma śakraḥ śaraṇaṃ kaśyapaṃ pitaraṃ tataḥ

3

कश्यपः शक्रमादाय जगामाथ पितामहम् ।। तमाह वरदो ब्रह्मा गच्छ कश्यप केशवम्

kaśyapaḥ śakramādāya jagāmātha pitāmaham || tamāha varado brahmā gaccha kaśyapa keśavam

4

क्षीरोदशायिनं देवं शरणं मधुसूदनम् ।। तं च प्रार्थय पुत्रत्वे स ते पुत्रो भविष्यति

kṣīrodaśāyinaṃ devaṃ śaraṇaṃ madhusūdanam || taṃ ca prārthaya putratve sa te putro bhaviṣyati

5

ततः स सर्वं त्रैलोक्यं देवराजस्य दास्यति ।। एवं चोक्तः कश्यपस्तु सार्धं त्रिदशपुङ्गवैः

tataḥ sa sarvaṃ trailokyaṃ devarājasya dāsyati || evaṃ coktaḥ kaśyapastu sārdhaṃ tridaśapuṅgavaiḥ

6

क्षीराब्धिं स ततो गत्वा ददर्श तपसा हरिम् ।। दृष्ट्वा स्तवेन तुष्टाव ततस्तस्य तदा हरिः

kṣīrābdhiṃ sa tato gatvā dadarśa tapasā harim || dṛṣṭvā stavena tuṣṭāva tatastasya tadā hariḥ

7

प्रसन्नः पुत्रतामेत्य देवो वामनरूपधृक् ।। त्रिभिर्न्नतैस्त्रिभुवनं सर्वमाक्रम्य विश्वधृक्

prasannaḥ putratāmetya devo vāmanarūpadhṛk || tribhirnnataistribhuvanaṃ sarvamākramya viśvadhṛk

8

प्रादाच्छक्राय राजेन्द्र बद्ध्वा दैत्येश्वरं बलिम् ।। कश्यपेन स्तुतस्त्वेवं तस्य पुत्रत्वमागतः

prādācchakrāya rājendra baddhvā daityeśvaraṃ balim || kaśyapena stutastvevaṃ tasya putratvamāgataḥ

9

वज्र उवाच ।। स्तवेन येन तुष्टाव कश्यपो मधुसूदनम् ।। तं स्तवं त्वं समाचक्ष्व सर्वपापहरं शिवम्

vajra uvāca || stavena yena tuṣṭāva kaśyapo madhusūdanam || taṃ stavaṃ tvaṃ samācakṣva sarvapāpaharaṃ śivam

3.344.10

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणु राजन्स्तवं पुण्यं कश्यपेन प्रकीर्तितम् ।। क्षीरोदशयनाद्दृष्ट्वा देवदेवं समुत्थितम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇu rājanstavaṃ puṇyaṃ kaśyapena prakīrtitam || kṣīrodaśayanāddṛṣṭvā devadevaṃ samutthitam

अध्यायाः ३४१-३४५ (cont. 3)

11

कश्यप उवाच ।। ओं नमोऽस्तु ते देवदेव एकशृङ्ग वृषार्चित सिन्धुवृक्ष वृषाकपे सुरप अनिन्दित भद्र कपिल विष्वक्सेन ध्रुव धर्म धर्मध्वज वैकुण्ठ वृषावर्त अनादिमध्यनिधन जनप्रिय वृष्णिज अमृतेशय सनातन त्रिधामन् त्रिधाम तुषित दुन्दुभे महतांलोक लोकनाभे पद्मनाभ विरिञ्च बहुरूप अक्षणादक्षय हव्यभुक् खण्डपरशो चक्र मुण्डकेश हंस महादक्षिण हृषीकेश सूक्ष्म महामुनिस्तोम विरज स्तम सर्वलोकप्रतिष्ठ शिपिविष्ट अतपा अग्रज धर्मज धर्मनाभ गभस्तिनाभ चन्द्ररथ अपाप्मन् त्वमेव समुद्रवास अज एकपात् सहस्ररंभित महाशीर्ष सहस्रदृक् सहस्रपाद अयोमुख महापुरुष सहस्रबाहो सहस्रमूर्ते सहस्राक्ष सहस्रप्रभव सहस्रशस्त्वामाहुर्वेदविदो वेदविदम् ।। सर्वेषामेव विश्वत्वमाहुः पुष्पहास परमचरत्वमेव वौषट् वषटकार स्वाहा मखेषु भागाप्राशिनं शतधारं सहस्रधारं च भूर्वा भुवर्वा त्वमेव ब्रह्ममय ब्राह्मणेय ब्रह्मा दिशस्त्वमेव द्यौरसि पृथिव्यसि मातरिश्वासि होता पोता मन्ता नेता होम्यहेतुस्त्वमेवाग्र्य विश्वधाम्ना त्वमेव दिग्भिः स्रग्भाण्ड ईज्योऽसि समाधासि सेमिंधिस्त्वमेव गतिर्मतिमतामसि योगोऽसि मोक्षोऽसि परमसि स्रुगसि धातासि यज्ञोऽसि सोमोऽसि धूमोऽसि दीक्षासि दक्षिणासि विश्वमसि स्थविर तुराषाड् हिरण्यगर्भ नारायण अनंत वृणसमे आदित्यवर्ण आदित्यतेजाः महापुरुष पुरुषोत्तम आदिदेव पद्मनाभ पद्महास पद्मशय पद्माक्ष हिरण्याग्रकेश शुक्ल विश्वात्मन्विश्वदेव विश्वतोमुख विश्वास्य विश्वसम्भव विश्वभुक्त्वमेव भुविकम अतिभूः प्रभाकर शम्भुः भवःस्वयम्भू भूतादिः महाभूत विश्वग विश्वं त्वमेव विश्वगोप्तासि पवित्रमसि हविः विश्वधात ऊर्ध्वकर्म अमृतत्त्वाग्र भुवःपात घृताक्त अग्ने द्रुहिण अनन्तकर्मन्वशं प्राग्यं विश्वपार्श्व पार्श्व त्वमेव विश्व वरार्थिनस्त्राहीति ।। स्तोत्रेण यः काश्यपनिर्मितेन स्तोत्रं सदा देववरस्य कर्ता ।। काल्यं शुचिस्तद्गतमानसेन गन्ता स लोकान्पुरुषोत्तमस्य

kaśyapa uvāca || oṃ namo'stu te devadeva ekaśṛṅga vṛṣārcita sindhuvṛkṣa vṛṣākape surapa anindita bhadra kapila viṣvaksena dhruva dharma dharmadhvaja vaikuṇṭha vṛṣāvarta anādimadhyanidhana janapriya vṛṣṇija amṛteśaya sanātana tridhāman tridhāma tuṣita dundubhe mahatāṃloka lokanābhe padmanābha viriñca bahurūpa akṣaṇādakṣaya havyabhuk khaṇḍaparaśo cakra muṇḍakeśa haṃsa mahādakṣiṇa hṛṣīkeśa sūkṣma mahāmunistoma viraja stama sarvalokapratiṣṭha śipiviṣṭa atapā agraja dharmaja dharmanābha gabhastinābha candraratha apāpman tvameva samudravāsa aja ekapāt sahasraraṃbhita mahāśīrṣa sahasradṛk sahasrapāda ayomukha mahāpuruṣa sahasrabāho sahasramūrte sahasrākṣa sahasraprabhava sahasraśastvāmāhurvedavido vedavidam || sarveṣāmeva viśvatvamāhuḥ puṣpahāsa paramacaratvameva vauṣaṭ vaṣaṭakāra svāhā makheṣu bhāgāprāśinaṃ śatadhāraṃ sahasradhāraṃ ca bhūrvā bhuvarvā tvameva brahmamaya brāhmaṇeya brahmā diśastvameva dyaurasi pṛthivyasi mātariśvāsi hotā potā mantā netā homyahetustvamevāgrya viśvadhāmnā tvameva digbhiḥ sragbhāṇḍa ījyo'si samādhāsi semiṃdhistvameva gatirmatimatāmasi yogo'si mokṣo'si paramasi srugasi dhātāsi yajño'si somo'si dhūmo'si dīkṣāsi dakṣiṇāsi viśvamasi sthavira turāṣāḍ hiraṇyagarbha nārāyaṇa anaṃta vṛṇasame ādityavarṇa ādityatejāḥ mahāpuruṣa puruṣottama ādideva padmanābha padmahāsa padmaśaya padmākṣa hiraṇyāgrakeśa śukla viśvātmanviśvadeva viśvatomukha viśvāsya viśvasambhava viśvabhuktvameva bhuvikama atibhūḥ prabhākara śambhuḥ bhavaḥsvayambhū bhūtādiḥ mahābhūta viśvaga viśvaṃ tvameva viśvagoptāsi pavitramasi haviḥ viśvadhāta ūrdhvakarma amṛtattvāgra bhuvaḥpāta ghṛtākta agne druhiṇa anantakarmanvaśaṃ prāgyaṃ viśvapārśva pārśva tvameva viśva varārthinastrāhīti || stotreṇa yaḥ kāśyapanirmitena stotraṃ sadā devavarasya kartā || kālyaṃ śucistadgatamānasena gantā sa lokānpuruṣottamasya

344

इति श्रीविष्णु धर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यपस्तोत्रवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇu dharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde kaśyapastotravarṇano nāma catuścatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। ।। प्रसादं परमं तस्य केशवस्य महात्मनः ।। ब्रूहि भक्तजने मह्यं देवदेवस्य चक्रिणः

vajra uvāca || || prasādaṃ paramaṃ tasya keśavasya mahātmanaḥ || brūhi bhaktajane mahyaṃ devadevasya cakriṇaḥ

2

न हि तृप्याम्यहं तस्य शृण्वानः श्रवणामृतम् ।। हस्तत्राणप्रदो लोके य एकः पततां नृणाम्

na hi tṛpyāmyahaṃ tasya śṛṇvānaḥ śravaṇāmṛtam || hastatrāṇaprado loke ya ekaḥ patatāṃ nṛṇām

3

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। देवाश्च ऋषयश्चैव विवदन्तः पुरानघ ।। बीजैर्यष्टव्यमित्येतत्त्रिवर्षपरमोषितैः

mārkaṇḍeya uvāca || || devāśca ṛṣayaścaiva vivadantaḥ purānagha || bījairyaṣṭavyamityetattrivarṣaparamoṣitaiḥ

4

अजसंज्ञानि बीजानि छागं घ्नन्तुमथार्हसि ।। पक्षोऽयमासीद्धर्मज्ञ ऋषीणां भावितात्मनाम्

ajasaṃjñāni bījāni chāgaṃ ghnantumathārhasi || pakṣo'yamāsīddharmajña ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

5

देवानां तु पशुः पक्षस्ततो मार्गागतोभवत् ।। राजोपरिचरो नाम वसुर्वसुमतां वरः

devānāṃ tu paśuḥ pakṣastato mārgāgatobhavat || rājoparicaro nāma vasurvasumatāṃ varaḥ

6

देवाश्च ऋषयश्चैव पपृच्छन्तस्तदा वसुम् ।। यथोपनीतैर्यष्टव्यमित्युक्तं वसुना पुरा

devāśca ṛṣayaścaiva papṛcchantastadā vasum || yathopanītairyaṣṭavyamityuktaṃ vasunā purā

7

गतेनानृतवाक्येन राजा हिंसाप्रवर्तिना ।। नित्यमाकाशगो भूत्वा भूमेर्विवरगोभवत्

gatenānṛtavākyena rājā hiṃsāpravartinā || nityamākāśago bhūtvā bhūmervivaragobhavat

8

भूमेर्विवरगस्याथ देवपक्षार्थवादिनः ।। निधनार्थं मतिं चक्रुर्देवभक्तस्य दानवाः

bhūmervivaragasyātha devapakṣārthavādinaḥ || nidhanārthaṃ matiṃ cakrurdevabhaktasya dānavāḥ

9

तेषां चिकीर्षितं श्रुत्वा देवाः शीघ्रपराक्रमाः ।। न्यवेदयँस्तथा चक्रं देवाचार्ये बृहस्पतौ

teṣāṃ cikīrṣitaṃ śrutvā devāḥ śīghraparākramāḥ || nyavedayam̐stathā cakraṃ devācārye bṛhaspatau

3.345.10

बृहस्पतिस्ततो गत्वा भूमेर्विवरगं नृपम् ।। रक्षामध्यापयामास वैष्णवीमपराजिताम्

bṛhaspatistato gatvā bhūmervivaragaṃ nṛpam || rakṣāmadhyāpayāmāsa vaiṣṇavīmaparājitām

11

भूतभव्यभविष्याणां कर्मणामनु कीर्तनैः ।। निर्मिता ब्रह्मणा विद्या सर्वबाधाक्षयङ्करी ।। अध्याप्य तं च राजानमिदमाह बृहस्पतिः

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ karmaṇāmanu kīrtanaiḥ || nirmitā brahmaṇā vidyā sarvabādhākṣayaṅkarī || adhyāpya taṃ ca rājānamidamāha bṛhaspatiḥ

12

बृहस्पतिरुवाच ।। इहस्थो भोक्ष्यसे राजन्वसोर्धारां हुतां द्विजैः ।। देवतानां प्रसादेन तया चाप्यायितः सदा

bṛhaspatiruvāca || ihastho bhokṣyase rājanvasordhārāṃ hutāṃ dvijaiḥ || devatānāṃ prasādena tayā cāpyāyitaḥ sadā

13

विद्यया चानया राजन्नवध्यस्त्वं भविष्यसि ।। भूमेर्विवरसंस्थोऽपि दैत्यदानवराक्षसान् ।। एवमुक्त्वा स राजानं तत्रैवान्तरधीयत

vidyayā cānayā rājannavadhyastvaṃ bhaviṣyasi || bhūmervivarasaṃstho'pi daityadānavarākṣasān || evamuktvā sa rājānaṃ tatraivāntaradhīyata

14

वज्र उवाच ।। रक्षां तु तां मे कथय द्विजेन्द्र कृता तु या देव पुरोहितेन ।। राज्ञो वसोर्भूमिबिलस्थितस्य रक्षा हि साग्र्या परमा मता मे

vajra uvāca || rakṣāṃ tu tāṃ me kathaya dvijendra kṛtā tu yā deva purohitena || rājño vasorbhūmibilasthitasya rakṣā hi sāgryā paramā matā me

345

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे भूविवरस्थितराज्ञो रक्षावर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṃ0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhūvivarasthitarājño rakṣāvarṇano nāma pañcacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३४६-३५०

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। ॐनमो भगवते वासुदेवाय नमोऽनन्ताय सहस्रशीर्षाय क्षीरोदार्णवशायिने शेषभोगपर्यङ्काय गरुडवाहनाय अजाय अजिताय पीतवाससे वासुदेव सङ्कर्षण प्रद्युम्न अनिरुद्ध हयशिरो वराह नरसिंह वामन त्रिविक्रम राम राम राम नमोऽस्तु ते नमोऽस्तु ते नमोऽस्तु ते ।। असुरवरदैत्यदानवयक्ष राक्षसभूतप्रेतपिशाचकुम्भाण्डसिद्धयोगिनीडाकनी स्कन्दपुरोगान्ग्रहान्नक्षत्रग्रहाँश्चान्यान्हन हन पच पच मथ मथ विध्वंसय विध्वंसय विद्रावय विद्रावय शंखेन चक्रेण वज्रेण गदया मुसलेन हलेन भस्मीकुरु सहस्रबाहो स्रहस्रप्रहरणायुध जय जय विजय विजय अपराजित अप्रतिहतनेत्र ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल विश्वरूप बहुरूप मधुसूदन महावराह महापुरुष वैकुण्ठ नारायण पद्मनाभ गोविन्द दामोदर हृषीकेश केशवः सर्वासु रोत्सादन सर्वभूवशंकर सर्वदुःस्वप्नप्रभेदन सर्वयन्त्रप्रभञ्जन सर्वनागमर्दन सर्वदेवमहेश्वर सर्वबन्धविमोक्षण सर्वाहितमर्दन सर्वज्वरप्रणाशन सर्वग्रहनिवारण सर्वपापप्रशमन जनार्दन नमोऽस्तु ते स्वाहा ।। य इमामपराजितां परमवैष्णवीं सिद्धां महाविद्यां जपति पठति शृणोति स्मरति धारयति कीर्तयति वा न तस्याग्निवायुवज्रोपलाशनि वा भयम् । न समुद्रभयं न ग्रहभयम् । न चौरभयम् । श्वापद भयं वा न भवेत् । क्वचिद्रात्र्यन्धकारस्त्रीराजकुलविद्वेषविषोपविषगरदवशीकरणं विद्वेषणं विद्वेषणोच्चाटनवधबंधनभयं वा न भवेत् । एतैर्मंत्रैरुदाहृतैः सिद्धैः संसिद्धपूजितैः । तद्यथा ॐनमोऽस्तु ते अनघे अजिते अमिते अमृते अपराजिते पठितसिद्धे स्मरातिसिद्धे एकानंशे उमे ध्रुवे अरुन्धति सावित्रि गायत्रि जातवेदसि मानस्तोके सरस्वति धरणि धारणि सौदामनि अदिति दिति विनते गौरि गान्धारि मातंगि कृष्णयशोदे सत्यवादिनि ब्रह्मवादिनि कालि कापालि निद्रे सत्योपयानकरि स्थलगतं जलगतमन्तरिक्षगतं वा रक्ष रक्ष सर्वभूतेभ्यः । सर्वोपद्रवेभ्यः स्वाहा । यस्याः प्रणश्यते पुष्पं गर्भो वा पतते यदि ।। म्रियन्ते बालका यस्याः काकवन्ध्या च या भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || || ॐnamo bhagavate vāsudevāya namo'nantāya sahasraśīrṣāya kṣīrodārṇavaśāyine śeṣabhogaparyaṅkāya garuḍavāhanāya ajāya ajitāya pītavāsase vāsudeva saṅkarṣaṇa pradyumna aniruddha hayaśiro varāha narasiṃha vāmana trivikrama rāma rāma rāma namo'stu te namo'stu te namo'stu te || asuravaradaityadānavayakṣa rākṣasabhūtapretapiśācakumbhāṇḍasiddhayoginīḍākanī skandapurogāngrahānnakṣatragrahām̐ścānyānhana hana paca paca matha matha vidhvaṃsaya vidhvaṃsaya vidrāvaya vidrāvaya śaṃkhena cakreṇa vajreṇa gadayā musalena halena bhasmīkuru sahasrabāho srahasrapraharaṇāyudha jaya jaya vijaya vijaya aparājita apratihatanetra jvala jvala prajvala prajvala viśvarūpa bahurūpa madhusūdana mahāvarāha mahāpuruṣa vaikuṇṭha nārāyaṇa padmanābha govinda dāmodara hṛṣīkeśa keśavaḥ sarvāsu rotsādana sarvabhūvaśaṃkara sarvaduḥsvapnaprabhedana sarvayantraprabhañjana sarvanāgamardana sarvadevamaheśvara sarvabandhavimokṣaṇa sarvāhitamardana sarvajvarapraṇāśana sarvagrahanivāraṇa sarvapāpapraśamana janārdana namo'stu te svāhā || ya imāmaparājitāṃ paramavaiṣṇavīṃ siddhāṃ mahāvidyāṃ japati paṭhati śṛṇoti smarati dhārayati kīrtayati vā na tasyāgnivāyuvajropalāśani vā bhayam | na samudrabhayaṃ na grahabhayam | na caurabhayam | śvāpada bhayaṃ vā na bhavet | kvacidrātryandhakārastrīrājakulavidveṣaviṣopaviṣagaradavaśīkaraṇaṃ vidveṣaṇaṃ vidveṣaṇoccāṭanavadhabaṃdhanabhayaṃ vā na bhavet | etairmaṃtrairudāhṛtaiḥ siddhaiḥ saṃsiddhapūjitaiḥ | tadyathā ॐnamo'stu te anaghe ajite amite amṛte aparājite paṭhitasiddhe smarātisiddhe ekānaṃśe ume dhruve arundhati sāvitri gāyatri jātavedasi mānastoke sarasvati dharaṇi dhāraṇi saudāmani aditi diti vinate gauri gāndhāri mātaṃgi kṛṣṇayaśode satyavādini brahmavādini kāli kāpāli nidre satyopayānakari sthalagataṃ jalagatamantarikṣagataṃ vā rakṣa rakṣa sarvabhūtebhyaḥ | sarvopadravebhyaḥ svāhā | yasyāḥ praṇaśyate puṣpaṃ garbho vā patate yadi || mriyante bālakā yasyāḥ kākavandhyā ca yā bhavet

2

शस्त्रं धारयते ह्येषां समरे काण्ड दारुणि ।। गुल्मशूलाक्षिरोगाणां क्षिप्रं नाशयति व्यथाम् ।। शिरोरोगज्वराणां च नाशनी सर्वदेहिनाम्

śastraṃ dhārayate hyeṣāṃ samare kāṇḍa dāruṇi || gulmaśūlākṣirogāṇāṃ kṣipraṃ nāśayati vyathām || śirorogajvarāṇāṃ ca nāśanī sarvadehinām

1

तद्यथा हनहन कालं सर सर गौरि गौरि धम धम विद्ये अलिताले माले गन्धे बन्धे पच पच विद्ये नाशय वा संहर दुःस्वप्नं विनाशय नाशनि रजनि सन्ध्ये दुन्दुभिनादे मानसवेगे शंखिनि वज्रिणि चक्रिणि शूलिनि अपमृत्युविनाशिनि विश्वेश्वरि द्रावडि द्रावडि केशवदयिते पशुपतिसहिते दुन्दुभिदमनि शबरि किराति । मातंगि ॐ द्रौंद्रौं ज्रों ज्रों क्रों क्रों तुरु तुरु येषां द्विषन्ति प्रत्यक्षं परोक्षं वा सर्वान्दम दम मर्द मर्द तापय तापय गोपय गोपय उत्सादय उत्सादय ब्रह्माणि महेश्वरि वराहि वैनायिकि उपेन्द्रि आग्नेयि चामुण्डे वारुणि वायव्ये रक्ष रक्ष प्रचण्डविद्ये ॐइन्द्रो पेन्द्रभगिनि विजये शान्तिस्वस्तिपुष्टिविवर्द्धनि कामांकुशे कामदुघे सर्वकामवरप्रदे सर्वभूतेषु मां प्रियं कुरु कुरु । आकर्षणि आवेशनि ज्वालामालिनि शोषणि सम्मोहनि नीलपताके । महानीले महागौरि महाश्री महाचान्द्रि महासौरि महामायूरि आदित्यरश्मि जाह्नवि यम घण्टे किणिकिणि चिन्तामणि सुरभि सर्वासुरोत्पन्ने सर्वकामदुघे यथामनीषितं कार्यं तन्मम सिद्ध्यतु स्वाहा ॐ स्वाहा ॐ भूः स्वाहा ॐ भुवः स्वाहा ॐस्वः स्वाहा ॐभूर्भुवःस्वःस्वाहा । यत्रैवागतं पापं तत्रैव प्रतिगच्छतु स्वाहा । ॐबले महाबले असिद्धसाधनि स्वाहेत्योम् । अमोघां पठितसिद्धां वैष्णवीमपराजितां ध्यायेत् ।। मार्कण्डेय उवाच ।। एवं हि कृतरक्षस्य वसुधारामुपाश्नतः ।। वसोर्वसुमतीगर्ते तिष्ठतो दनुनन्दनाः

tadyathā hanahana kālaṃ sara sara gauri gauri dhama dhama vidye alitāle māle gandhe bandhe paca paca vidye nāśaya vā saṃhara duḥsvapnaṃ vināśaya nāśani rajani sandhye dundubhināde mānasavege śaṃkhini vajriṇi cakriṇi śūlini apamṛtyuvināśini viśveśvari drāvaḍi drāvaḍi keśavadayite paśupatisahite dundubhidamani śabari kirāti | mātaṃgi ॐ drauṃdrauṃ jroṃ jroṃ kroṃ kroṃ turu turu yeṣāṃ dviṣanti pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā sarvāndama dama marda marda tāpaya tāpaya gopaya gopaya utsādaya utsādaya brahmāṇi maheśvari varāhi vaināyiki upendri āgneyi cāmuṇḍe vāruṇi vāyavye rakṣa rakṣa pracaṇḍavidye ॐindro pendrabhagini vijaye śāntisvastipuṣṭivivarddhani kāmāṃkuśe kāmadughe sarvakāmavaraprade sarvabhūteṣu māṃ priyaṃ kuru kuru | ākarṣaṇi āveśani jvālāmālini śoṣaṇi sammohani nīlapatāke | mahānīle mahāgauri mahāśrī mahācāndri mahāsauri mahāmāyūri ādityaraśmi jāhnavi yama ghaṇṭe kiṇikiṇi cintāmaṇi surabhi sarvāsurotpanne sarvakāmadughe yathāmanīṣitaṃ kāryaṃ tanmama siddhyatu svāhā ॐ svāhā ॐ bhūḥ svāhā ॐ bhuvaḥ svāhā ॐsvaḥ svāhā ॐbhūrbhuvaḥsvaḥsvāhā | yatraivāgataṃ pāpaṃ tatraiva pratigacchatu svāhā | ॐbale mahābale asiddhasādhani svāhetyom | amoghāṃ paṭhitasiddhāṃ vaiṣṇavīmaparājitāṃ dhyāyet || mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ hi kṛtarakṣasya vasudhārāmupāśnataḥ || vasorvasumatīgarte tiṣṭhato danunandanāḥ

2

आजग्मुर्विविधाकाराश्चतुरङ्गबलान्विताः ।। नानाप्रहरणा दग्धा भीमवाचः सदारुणाः

ājagmurvividhākārāścaturaṅgabalānvitāḥ || nānāpraharaṇā dagdhā bhīmavācaḥ sadāruṇāḥ

3

आगम्य वाग्भिरुग्राभिस्तर्जयन्तश्च ते वसुम् ।। निर्जघ्नुरायुधैर्भीमैर्देवपक्षपरं सदा

āgamya vāgbhirugrābhistarjayantaśca te vasum || nirjaghnurāyudhairbhīmairdevapakṣaparaṃ sadā

4

न च तेऽस्य रुजं चक्रुर्न च तानप्युदीक्षिता ।। चिन्तयामास देवेशं मनसा मधुसूदनम्

na ca te'sya rujaṃ cakrurna ca tānapyudīkṣitā || cintayāmāsa deveśaṃ manasā madhusūdanam

5

ततो निष्फलयत्नास्ते दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ।। जग्मुः सर्वे गृहानेव विलक्षा दैत्यदानवाः

tato niṣphalayatnāste dṛṣṭvā tanmahadadbhutam || jagmuḥ sarve gṛhāneva vilakṣā daityadānavāḥ

6

तेषु निष्फलयत्नेषु देवो गरुडमब्रवीत् ।। गत्वा गरुडराजानं वसुं शीघ्रमिहानय

teṣu niṣphalayatneṣu devo garuḍamabravīt || gatvā garuḍarājānaṃ vasuṃ śīghramihānaya

7

एवमुक्तः स गरुडो देवदेवेन चक्रिणा ।। पक्षवातार्णवक्षोभक्षुब्धयादोगणो ययौ

evamuktaḥ sa garuḍo devadevena cakriṇā || pakṣavātārṇavakṣobhakṣubdhayādogaṇo yayau

8

ददर्श च भुवो गर्ते ध्यानसंमीलितेक्षणम् ।। वसुराजोऽपि गरुडं ददर्श हरिवाहनम्

dadarśa ca bhuvo garte dhyānasaṃmīlitekṣaṇam || vasurājo'pi garuḍaṃ dadarśa harivāhanam

9

स दृष्ट्वा गरुडं प्राप्तं कृष्णभक्तिसमन्वितम् ।। तुष्टाव गरुडं वाग्भिरर्थ्याभिरमितक्रियः

sa dṛṣṭvā garuḍaṃ prāptaṃ kṛṣṇabhaktisamanvitam || tuṣṭāva garuḍaṃ vāgbhirarthyābhiramitakriyaḥ

3.346.10

वसुरुवाच ।। ।। नमस्यामि महाबाहुं खगेन्द्रं हरिवाहनम् ।। विष्णोर्ध्वजाग्रसंस्थान वित्रासितमहासुर

vasuruvāca || || namasyāmi mahābāhuṃ khagendraṃ harivāhanam || viṣṇordhvajāgrasaṃsthāna vitrāsitamahāsura

11

नमस्ते नागदर्पघ्न विनतानन्दवर्धन।। स्वपक्षवातनिर्धूतदीनदैत्यनिरीक्षित

namaste nāgadarpaghna vinatānandavardhana|| svapakṣavātanirdhūtadīnadaityanirīkṣita

12

परस्परस्य शापेन सुप्रतीक विभावसो ।। गजकच्छपतां प्राप्तौ तावुभौ वैरसंयुतौ

parasparasya śāpena supratīka vibhāvaso || gajakacchapatāṃ prāptau tāvubhau vairasaṃyutau

13

षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः ।। कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः

ṣaḍucchrito yojanāni gajastaddviguṇāyataḥ || kūrmastriyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ

14

नखस्थौ तौ त्वया नीतौ हतौ भुक्तौ च पक्षिप ।। परस्परकृतोच्छ्रायौ द्वारौ च परिमोक्षितौ

nakhasthau tau tvayā nītau hatau bhuktau ca pakṣipa || parasparakṛtocchrāyau dvārau ca parimokṣitau

15

निषादविषयं भुक्तं तत्र कूरमनिन्दितम् ।। निषादीशस्ततो मुक्तस्तत्रापि ब्राह्मणस्त्वया

niṣādaviṣayaṃ bhuktaṃ tatra kūramaninditam || niṣādīśastato muktastatrāpi brāhmaṇastvayā

16

त्वया रोहिणिवृक्षस्य योजनानां शतायता।। शाखाभिन्नाः स्थिता यत्र वालखिल्याः सहस्रशः

tvayā rohiṇivṛkṣasya yojanānāṃ śatāyatā|| śākhābhinnāḥ sthitā yatra vālakhilyāḥ sahasraśaḥ

17

ताँस्तु वक्त्रगतान्कृत्वा नखस्थैर्गजकच्छपैः ।। नभस्येव निरालम्बे सर्वतः परिवारितः

tām̐stu vaktragatānkṛtvā nakhasthairgajakacchapaiḥ || nabhasyeva nirālambe sarvataḥ parivāritaḥ

18

त्वया जित्वा रणे सर्वान्देवाञ्शक्रपुरोगमान् ।। आहतं तु परं सोमं वह्नेर्वाप्यथ काश्यप

tvayā jitvā raṇe sarvāndevāñśakrapurogamān || āhataṃ tu paraṃ somaṃ vahnervāpyatha kāśyapa

19

नागौ दृष्टिविषौ कृत्वा रजसा भुवि चक्षुषोः।। जिह्वाग्रनित्यगं भुञ्जञ्चक्रे तौ देवनिर्मितौ

nāgau dṛṣṭiviṣau kṛtvā rajasā bhuvi cakṣuṣoḥ|| jihvāgranityagaṃ bhuñjañcakre tau devanirmitau

3.346.20

आहृत्यापि त्वया सोमं नीतमेव न भक्षितम् ।। तेन विष्णोर्ध्वजस्थाने वाहनत्वं गतो ह्यसि

āhṛtyāpi tvayā somaṃ nītameva na bhakṣitam || tena viṣṇordhvajasthāne vāhanatvaṃ gato hyasi

21

त्वया निक्षिप्य दर्भेषु सोमं नागाश्च वञ्चिताः ।। जहार सहसा यत्र तच्छीघ्रं बलसूदनः

tvayā nikṣipya darbheṣu somaṃ nāgāśca vañcitāḥ || jahāra sahasā yatra tacchīghraṃ balasūdanaḥ

22

यत्र जिह्वा द्विधाभूता पन्नगानां द्विजोत्तमाः ।। विनता मोचिता दास्यात्कद्र्वा पूर्वं जिता पणे

yatra jihvā dvidhābhūtā pannagānāṃ dvijottamāḥ || vinatā mocitā dāsyātkadrvā pūrvaṃ jitā paṇe

23

उच्चैःश्रवास्तु किंवर्णः शुक्ल इत्येव भाषती ।। कृष्णवालमहं मन्ये पुच्छं दृष्ट्वैव वाक्छलात्

uccaiḥśravāstu kiṃvarṇaḥ śukla ityeva bhāṣatī || kṛṣṇavālamahaṃ manye pucchaṃ dṛṣṭvaiva vākchalāt

24

त्वया वज्रप्रहारेण पक्षयुक्तं पुरा स्वयम् ।। दधीचिवज्रशक्राणां माननार्थाय नान्यथा

tvayā vajraprahāreṇa pakṣayuktaṃ purā svayam || dadhīcivajraśakrāṇāṃ mānanārthāya nānyathā

25

तस्य पक्षस्य देवेन्द्रो यदा नान्तं हि दृष्टवान् ।। तदा तव सुपर्णेति नाम ख्यातं जगत्त्रये

tasya pakṣasya devendro yadā nāntaṃ hi dṛṣṭavān || tadā tava suparṇeti nāma khyātaṃ jagattraye

26

तेजसा भास्करं देवं जवेन च समीरणम् ।। न ते तुल्यो महाभाग नागपक्षक्षयङ्कर

tejasā bhāskaraṃ devaṃ javena ca samīraṇam || na te tulyo mahābhāga nāgapakṣakṣayaṅkara

27

ध्यानमात्रे त्वयि विभो विश्वं स्थावरजङ्गमम् ।। क्षिप्रं प्रणाशमायाति तथा सर्वभयानि च

dhyānamātre tvayi vibho viśvaṃ sthāvarajaṅgamam || kṣipraṃ praṇāśamāyāti tathā sarvabhayāni ca

28

स्वकया पक्षनाड्या त्वं ब्रह्माण्डं सकलं वहन् ।। नोपयासि प्रभो खेदं यथा देवो जनार्दनः

svakayā pakṣanāḍyā tvaṃ brahmāṇḍaṃ sakalaṃ vahan || nopayāsi prabho khedaṃ yathā devo janārdanaḥ

29

त्वमृषिस्त्वं महाभागस्त्वं देवः पतगेश्वरः ।। त्वं प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं नस्त्राणमनुत्तमम्

tvamṛṣistvaṃ mahābhāgastvaṃ devaḥ patageśvaraḥ || tvaṃ prabhustapanaprakhyastvaṃ nastrāṇamanuttamam

3.346.30

बलोर्मिमान्साध्वरदीनसत्त्वः समृद्धिमान्दुष्प्रसहस्त्वमेव ।। तपः श्रुतं सर्वमहीनकीर्तिरनागतादीन्विषयांश्च वेत्सि

balormimānsādhvaradīnasattvaḥ samṛddhimānduṣprasahastvameva || tapaḥ śrutaṃ sarvamahīnakīrtiranāgatādīnviṣayāṃśca vetsi

31

त्वमुत्तमः सर्वमिदं चराचरं गभस्तिभिर्भानुरिवावभासे ।। समाक्षिपन्भानुसुतप्रभां मुहुस्त्वमन्तकः सर्वमिदं ध्रुवाध्रुव

tvamuttamaḥ sarvamidaṃ carācaraṃ gabhastibhirbhānurivāvabhāse || samākṣipanbhānusutaprabhāṃ muhustvamantakaḥ sarvamidaṃ dhruvādhruva

32

दिवाकरः परिक्रमति यथा दहन्प्रजास्तथा दहसि हुताशनप्रभ ।। भयङ्करः प्रलय इवाग्निरुत्थितो विनाशयत्युरगपरिवर्तपान्तकृत्

divākaraḥ parikramati yathā dahanprajāstathā dahasi hutāśanaprabha || bhayaṅkaraḥ pralaya ivāgnirutthito vināśayatyuragaparivartapāntakṛt

33

खगेश्वरं शरणमुपागतोस्म्यहं महौजसं वितिमिरभ्रगोचरम् ।। महाबलं गरुडमुपेत्य खेचरं महौजसं वरदमजेयमक्लमम्

khageśvaraṃ śaraṇamupāgatosmyahaṃ mahaujasaṃ vitimirabhragocaram || mahābalaṃ garuḍamupetya khecaraṃ mahaujasaṃ varadamajeyamaklamam

346

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे गरुडस्तोत्रं नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde garuḍastotraṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। स्तुतस्तु गरुडो राज्ञा पृष्ठमारोप्य पार्थिवम् ।। दर्शयामास देवस्य विष्णोरमिततेजसः

mārkaṇḍeya uvāca || stutastu garuḍo rājñā pṛṣṭhamāropya pārthivam || darśayāmāsa devasya viṣṇoramitatejasaḥ

2

स दृष्ट्वा देवदेवेशं प्रणतार्तिविनाशनम् ।। तुष्टाव भक्त्या राजेन्द्र देवेशमपरा जितम्

sa dṛṣṭvā devadeveśaṃ praṇatārtivināśanam || tuṣṭāva bhaktyā rājendra deveśamaparā jitam

3

वसुरुवाच ।। ।। नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शरणागतवत्सल ।। दैत्यदानवदर्पघ्न प्रणतार्तिविनाशन

vasuruvāca || || namaste puṇḍarīkākṣa śaraṇāgatavatsala || daityadānavadarpaghna praṇatārtivināśana

4

कामकामद कामघ्न विश्वयोने जगत्पते ।। महामूर्तिनिशोत्थस्य तमसः प्रविनाशन

kāmakāmada kāmaghna viśvayone jagatpate || mahāmūrtiniśotthasya tamasaḥ pravināśana

5

न ते विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।। आदिस्त्वं सर्वधर्माणामृषीणां च जगद्गुरो

na te viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ || ādistvaṃ sarvadharmāṇāmṛṣīṇāṃ ca jagadguro

6

सूक्ष्मस्त्वं सर्वभूतेभ्यो महद्भ्यश्च महत्तरः ।। दूरगस्त्वं महाभाग सर्वेषामपि चागतः

sūkṣmastvaṃ sarvabhūtebhyo mahadbhyaśca mahattaraḥ || dūragastvaṃ mahābhāga sarveṣāmapi cāgataḥ

7

सर्वभूतान्तरस्थोऽपि कर्मभिर्न च लिप्यसे ।। अशरीरः शरीरस्थः सर्वभूतेष्ववस्थितः

sarvabhūtāntarastho'pi karmabhirna ca lipyase || aśarīraḥ śarīrasthaḥ sarvabhūteṣvavasthitaḥ

8

पुरुषस्त्वं त्वमव्यक्तस्त्वमात्मा बुद्धिरेव च ।। महाभूतानि भगवस्त्वं तथैवेन्द्रियाणि च

puruṣastvaṃ tvamavyaktastvamātmā buddhireva ca || mahābhūtāni bhagavastvaṃ tathaivendriyāṇi ca

9

योगिभिर्मृष्यसे योगज्ञानज्ञेयपुरातन ।। ये त्वां भजन्ति ते यान्ति भगवन्परमां गतिम्

yogibhirmṛṣyase yogajñānajñeyapurātana || ye tvāṃ bhajanti te yānti bhagavanparamāṃ gatim

3.347.10

जयमनघमजेयं विश्वगं देवदेवं त्रिदशरिपुविनाशे नित्यमुद्युक्तशक्तिम् ।। द्विजसुरवरवन्द्यं नाशनं कल्मषाणां शरणमुपगतोऽहं वासुदेवं शरण्यम्

jayamanaghamajeyaṃ viśvagaṃ devadevaṃ tridaśaripuvināśe nityamudyuktaśaktim || dvijasuravaravandyaṃ nāśanaṃ kalmaṣāṇāṃ śaraṇamupagato'haṃ vāsudevaṃ śaraṇyam

347

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कडेयवज्रसंवादे वासुदेवस्तोत्रं नाम सप्तचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaḍeyavajrasaṃvāde vāsudevastotraṃ nāma saptacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। वसुना वसुवेशेन वाग्मिना विष्णुरीडितः ।। उवाच प्राञ्जलिं प्रह्वं पार्थिवं पुरतः स्थितम्

mārkaṇḍeya uvāca || vasunā vasuveśena vāgminā viṣṇurīḍitaḥ || uvāca prāñjaliṃ prahvaṃ pārthivaṃ purataḥ sthitam

2

वासुदेव उवाच ।। नानृतं नृप वक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि ।। धर्मप्रश्नो न वक्तव्यस्तथैकेन विशेषतः

vāsudeva uvāca || nānṛtaṃ nṛpa vaktavyaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi || dharmapraśno na vaktavyastathaikena viśeṣataḥ

3

बहुज्ञेनापि धर्मज्ञ धर्मकामेन कर्हिचित् ।। दुर्विज्ञेयास्तथा धर्माः सूक्ष्मा राजन्दुरन्वयाः

bahujñenāpi dharmajña dharmakāmena karhicit || durvijñeyāstathā dharmāḥ sūkṣmā rājanduranvayāḥ

4

तस्मान्नैकेन वक्तव्याः कदाचिदपि जानता ।। उक्तानृतं महत्प्राप्तं त्वया कृच्छ्रं नराधिप

tasmānnaikena vaktavyāḥ kadācidapi jānatā || uktānṛtaṃ mahatprāptaṃ tvayā kṛcchraṃ narādhipa

5

गतिभ्रंशस्तथैवाप्ता देवयज्ञार्थवादिना ।। मम भक्तोऽसि सततं तेन ते निष्कृतिः कृता

gatibhraṃśastathaivāptā devayajñārthavādinā || mama bhakto'si satataṃ tena te niṣkṛtiḥ kṛtā

6

कालेनाल्पेन कल्पेन या न शक्या सुरासुरैः ।। गच्छ पालय राज्यं त्वं तथैवाविचलो भव

kālenālpena kalpena yā na śakyā surāsuraiḥ || gaccha pālaya rājyaṃ tvaṃ tathaivāvicalo bhava

7

नावमानं त्वया कार्यं ब्राह्मणानां कथञ्चन ।। ब्राह्मणो हि महद्भूतं विज्ञेयं दैवतं परम्

nāvamānaṃ tvayā kāryaṃ brāhmaṇānāṃ kathañcana || brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ vijñeyaṃ daivataṃ param

8

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा वसुं विष्णुस्तत्रैवादर्शनं गतः ।। तार्क्ष्येण सहितो राजन्विस्मितश्चाभवद्वसुः

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā vasuṃ viṣṇustatraivādarśanaṃ gataḥ || tārkṣyeṇa sahito rājanvismitaścābhavadvasuḥ

9

राज्यं चावाप भूयोऽपि खेचरत्वं तथैव च।। ततः सभाजितश्चापि देवैः सर्वैः समागतैः

rājyaṃ cāvāpa bhūyo'pi khecaratvaṃ tathaiva ca|| tataḥ sabhājitaścāpi devaiḥ sarvaiḥ samāgataiḥ

3.348.10

एवं स देवेन हि भक्तियुक्तो रसातलस्थो वसुधाधिपेशः ।। भयात्सुघोरात्प्रविमुच्य युक्तो राज्येन गत्वा नभसस्तथैव

evaṃ sa devena hi bhaktiyukto rasātalastho vasudhādhipeśaḥ || bhayātsughorātpravimucya yukto rājyena gatvā nabhasastathaiva

3.349

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वसूपाख्यानं नामाष्टचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।३४८

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vasūpākhyānaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ ||348

1

वज्र उवाच ।। ।। विश्वरूपं समाचक्ष्व देवदेवस्य चक्रिणः ।। कस्य तूद्दर्शितं तेन भृगुवंशविवर्धन

vajra uvāca || || viśvarūpaṃ samācakṣva devadevasya cakriṇaḥ || kasya tūddarśitaṃ tena bhṛguvaṃśavivardhana

2

मार्कण्डेय उवाच ।। एकान्तभावनाभक्तैर्दृष्टानि बहुशः पुरा ।। विश्वरूपाणि देवस्य यान्यशक्यानि भाषितुम्

mārkaṇḍeya uvāca || ekāntabhāvanābhaktairdṛṣṭāni bahuśaḥ purā || viśvarūpāṇi devasya yānyaśakyāni bhāṣitum

3

वासुदेवप्रसादेन न भवेद्दिव्यदर्शनः ।। विश्वरूपधरं द्रष्टुं तावच्छक्तिर्न विद्यते

vāsudevaprasādena na bhaveddivyadarśanaḥ || viśvarūpadharaṃ draṣṭuṃ tāvacchaktirna vidyate

4

तत्र यद्दर्शितं चैव नारदस्य पुरानघ ।। तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि विश्वदेवेन विष्णुना

tatra yaddarśitaṃ caiva nāradasya purānagha || tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi viśvadevena viṣṇunā

5

नारदः सुमहद्भूतं नरनारायणाश्रयम् ।। बदर्याश्रममित्युक्तं जगामातिमनोहरम्

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ naranārāyaṇāśrayam || badaryāśramamityuktaṃ jagāmātimanoharam

6

चतुरात्मा हरिर्यत्र धर्मपुत्रत्वमागतः।। हरिः कृष्णो नरश्चैव तथा नारायणः प्रभुः

caturātmā hariryatra dharmaputratvamāgataḥ|| hariḥ kṛṣṇo naraścaiva tathā nārāyaṇaḥ prabhuḥ

7

हरिः कृष्णः स्थितो वृत्ते तदा लोकान्तरे किल ।। नरनारायणौ देवौ तपस्युग्रे तथा रतौ

hariḥ kṛṣṇaḥ sthito vṛtte tadā lokāntare kila || naranārāyaṇau devau tapasyugre tathā ratau

8

अष्टचक्रे स्थितौ याने भूतियुक्ते मनोहरे ।। एकपादौ निरालम्बौ तथैवोर्ध्वभुजावुभौ

aṣṭacakre sthitau yāne bhūtiyukte manohare || ekapādau nirālambau tathaivordhvabhujāvubhau

9

ददर्श नारदस्तत्र तावुभौ दीप्ततेजसौ ।। अभिवाद्य गतौ देवौ तयोस्तु पुरतः स्थितः

dadarśa nāradastatra tāvubhau dīptatejasau || abhivādya gatau devau tayostu purataḥ sthitaḥ

3.349.10

पाद्यार्घाचमनीयाद्यैः पूजितः संस्तदा द्विजः ।। नरनारायणाभ्यान्तु तत्रोवास तदाश्रमे

pādyārghācamanīyādyaiḥ pūjitaḥ saṃstadā dvijaḥ || naranārāyaṇābhyāntu tatrovāsa tadāśrame

11

आश्रमस्थः स विप्रेन्द्रः कदाचिद्देवसत्तमौ ।। ददर्श विघ्नं कुर्वाणौ देवकर्म तथानघौ

āśramasthaḥ sa viprendraḥ kadāciddevasattamau || dadarśa vighnaṃ kurvāṇau devakarma tathānaghau

12

ततः कृताह्निको प्राह नारदस्तौ जगद्गुरू ।। भवन्तौ जगतां नाथौ भवन्तौ परमेश्वरौ

tataḥ kṛtāhniko prāha nāradastau jagadgurū || bhavantau jagatāṃ nāthau bhavantau parameśvarau

13

आराधनार्थं कस्येह तपस्यभिरतावुभौ ।। भवद्भ्यामर्च्यते कश्च दैवे पित्र्ये च कल्प्यते

ārādhanārthaṃ kasyeha tapasyabhiratāvubhau || bhavadbhyāmarcyate kaśca daive pitrye ca kalpyate

14

प्रकृतिर्या परास्माकं यतः सर्वस्य संभवः ।। मर्यादादर्शनार्थाय नवं तमपराजितम्

prakṛtiryā parāsmākaṃ yataḥ sarvasya saṃbhavaḥ || maryādādarśanārthāya navaṃ tamaparājitam

15

पूजयामः सदा ब्रह्मन्दैवे पित्र्ये च कल्पिते ।।) विप्रान्देव गुरून्गाश्च पितॄंश्चैव जगत्त्रये

pūjayāmaḥ sadā brahmandaive pitrye ca kalpite ||) viprāndeva gurūngāśca pitṝṃścaiva jagattraye

16

येऽर्चयन्त्यर्चयन्त्येव तं देवं परमेश्वरम् ।। योऽयमप्यर्चयेद्देवं तेन स्यात्पूजितो हरिः

ye'rcayantyarcayantyeva taṃ devaṃ parameśvaram || yo'yamapyarcayeddevaṃ tena syātpūjito hariḥ

17

विधिहीनं महाभाग स हि सर्वगतो यतः ।। देवस्यान्यस्य यच्चार्चां कर्त्तुकामोऽर्चयेद्धरिम्

vidhihīnaṃ mahābhāga sa hi sarvagato yataḥ || devasyānyasya yaccārcāṃ karttukāmo'rcayeddharim

18

तेन तस्य कृतार्चा स्याद्द्विजश्रेष्ठ विधानतः ।। देवे यस्मात्सुराः सर्वं त्रैलोक्यमपि यद्गतम्

tena tasya kṛtārcā syāddvijaśreṣṭha vidhānataḥ || deve yasmātsurāḥ sarvaṃ trailokyamapi yadgatam

11

कृता त्रैलोक्यपूजा स्याद्विष्णुपूजाविधायिना ।। नास्ति लोकेषु तद्ब्रह्म यत्र नास्ति जनार्दनः

kṛtā trailokyapūjā syādviṣṇupūjāvidhāyinā || nāsti lokeṣu tadbrahma yatra nāsti janārdanaḥ

3.349.20

न तदप्यस्ति लोकेषु यन्न विष्णौ प्रतिष्ठितम् ।। यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः

na tadapyasti lokeṣu yanna viṣṇau pratiṣṭhitam || yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ

21

यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ।। क्षीरोद मध्ये द्वीपोऽस्ति बहुयोजनविस्तृतः

yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ || kṣīroda madhye dvīpo'sti bahuyojanavistṛtaḥ

22

तत्र ते पुरुषाः श्वेताः शशाङ्कसमतेजसः ।। उपेताश्च तथा सर्वे चक्रवर्त्युपलक्षणैः

tatra te puruṣāḥ śvetāḥ śaśāṅkasamatejasaḥ || upetāśca tathā sarve cakravartyupalakṣaṇaiḥ

23

पञ्चरात्रविधानज्ञाः पूजयन्ति सदा हरिम् ।। मायादेहमथास्थाय देवोऽपि मधुसूदनः

pañcarātravidhānajñāḥ pūjayanti sadā harim || māyādehamathāsthāya devo'pi madhusūdanaḥ

24

तत्पूजां प्रतिगृह्णाति शिरसा सततं हरिः ।। तैस्सार्धं रमते नित्यं तैश्च संपूज्यते सदा

tatpūjāṃ pratigṛhṇāti śirasā satataṃ hariḥ || taissārdhaṃ ramate nityaṃ taiśca saṃpūjyate sadā

25

एकान्तभावोपगता ये भवन्तीह मानवाः ।। अकामाश्च जगन्नाथमर्चयन्ति सदा च ये

ekāntabhāvopagatā ye bhavantīha mānavāḥ || akāmāśca jagannāthamarcayanti sadā ca ye

26

ते यान्ति देहमुत्सृज्य तद्द्वीपं श्वेतसंज्ञितम् ।। अनिष्यन्दा निराहाराः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः

te yānti dehamutsṛjya taddvīpaṃ śvetasaṃjñitam || aniṣyandā nirāhārāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

27

सर्वेश्वरा नित्यतृप्ताः परं सुखमुपागताः ।। पूजयन्ति हरिं तत्र दिव्यं वर्षशतं पुनः

sarveśvarā nityatṛptāḥ paraṃ sukhamupāgatāḥ || pūjayanti hariṃ tatra divyaṃ varṣaśataṃ punaḥ

28

ततोऽर्कमण्डलं भित्त्वा अनिरुद्धं विशन्ति ते ।। ब्रह्मँस्तपोभिः प्रद्युम्नं ततः संकर्षणं प्रभुम्

tato'rkamaṇḍalaṃ bhittvā aniruddhaṃ viśanti te || brahmam̐stapobhiḥ pradyumnaṃ tataḥ saṃkarṣaṇaṃ prabhum

29

वासुदेवं ततः प्राप्य तेनैव सदृशास्ततः ।। भवन्ति सर्वे सर्वत्र सर्वदा सर्वशक्तयः

vāsudevaṃ tataḥ prāpya tenaiva sadṛśāstataḥ || bhavanti sarve sarvatra sarvadā sarvaśaktayaḥ

3.349.30

मुक्ताश्च सर्वदुःखेभ्यः परं सुखमुपागताः ।। स त्वं शीघ्रमितो गत्वा श्वेतद्वीपनिवासिनः.

muktāśca sarvaduḥkhebhyaḥ paraṃ sukhamupāgatāḥ || sa tvaṃ śīghramito gatvā śvetadvīpanivāsinaḥ.

31

पश्य त्वं पुरुषान्ब्रह्मन्प्रसन्नः स विभुस्तव ।। दर्शयिष्यति रूपं तु त्रैलोक्याद्भुतमद्भुतम्

paśya tvaṃ puruṣānbrahmanprasannaḥ sa vibhustava || darśayiṣyati rūpaṃ tu trailokyādbhutamadbhutam

32

विश्वं ब्राह्मणशार्दूल प्रीतं मधुनिषूदनम् ।। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महातपाः

viśvaṃ brāhmaṇaśārdūla prītaṃ madhuniṣūdanam || ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva mahātapāḥ

33

तं तु देशं गता ब्रह्मन्न तैर्दृष्टो जनार्दनः ।। एकान्तभावोपगतास्तेन यस्माज्जगद्गुरोः

taṃ tu deśaṃ gatā brahmanna tairdṛṣṭo janārdanaḥ || ekāntabhāvopagatāstena yasmājjagadguroḥ

34

केवलं तैः श्रितः श्लोकः श्वेतद्वीपनिवासिभिः ।। उदीरितो महाभागैः सर्वकल्मषवर्जितैः

kevalaṃ taiḥ śritaḥ ślokaḥ śvetadvīpanivāsibhiḥ || udīrito mahābhāgaiḥ sarvakalmaṣavarjitaiḥ

35

जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ।। नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज

jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana || namaste'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja

36

श्लोकमेतं तु ते श्रुत्वा श्रुतवन्तस्तथा गिरम् ।। अशरीरां महाभाग सर्वभूतावहां हरेः

ślokametaṃ tu te śrutvā śrutavantastathā giram || aśarīrāṃ mahābhāga sarvabhūtāvahāṃ hareḥ

37

श्वेतद्वीपमथासाद्य मृत्युमाप्नोति कर्हिचित् ।। श्वेतद्वीपे गतिर्नास्ति विना चैकान्तिभिर्द्विजाः

śvetadvīpamathāsādya mṛtyumāpnoti karhicit || śvetadvīpe gatirnāsti vinā caikāntibhirdvijāḥ

38

सामन्यभावना भक्ता भवन्तश्च तपोधनाः ।। तपसोग्रेण संयुक्तास्तेन मे देशमागताः

sāmanyabhāvanā bhaktā bhavantaśca tapodhanāḥ || tapasogreṇa saṃyuktāstena me deśamāgatāḥ

39

सामान्यभक्तिसत्त्वाश्च पुनर्व्रजत मा चिरम ।। भवद्भिः पुरुषा दृष्टाः श्वेतद्वीपनिवासिनः

sāmānyabhaktisattvāśca punarvrajata mā cirama || bhavadbhiḥ puruṣā dṛṣṭāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ

3.349.40

एभिः श्लोकैस्तथा दृष्टो भवतीति जनार्दनः ।। एकान्तभावनासक्तैः श्लोकैस्तु पुरुषैरिमम्

ebhiḥ ślokaistathā dṛṣṭo bhavatīti janārdanaḥ || ekāntabhāvanāsaktaiḥ ślokaistu puruṣairimam

41

जप्तव्यं सततं विप्रास्ततः पुनरिहेष्यथ ।। श्लोकोऽयं पावनः पुण्यः सर्वाघविनिषूदनः

japtavyaṃ satataṃ viprāstataḥ punariheṣyatha || śloko'yaṃ pāvanaḥ puṇyaḥ sarvāghaviniṣūdanaḥ

42

श्लोकैर्भावेन कर्तव्यौ जपहोमौ विजानता ।। धूपदीपान्नपुष्पाणां तथैव च निवेदनम्

ślokairbhāvena kartavyau japahomau vijānatā || dhūpadīpānnapuṣpāṇāṃ tathaiva ca nivedanam

43

श्लोकमेतं पठेद्विप्रा नमस्कारे प्रदक्षिणे ।। स्नानमेतेन कर्तव्यं तथा चान्ते जलं द्विजाः

ślokametaṃ paṭhedviprā namaskāre pradakṣiṇe || snānametena kartavyaṃ tathā cānte jalaṃ dvijāḥ

44

सर्वपापहरं पुण्यं मोक्षदं सर्वकामदम् ।। श्लोक एष विनिर्दिष्टः सर्वकामप्रदः शिवः

sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ mokṣadaṃ sarvakāmadam || śloka eṣa vinirdiṣṭaḥ sarvakāmapradaḥ śivaḥ

45

आपत्प्राप्तेन जप्तव्यं तन्मोक्षार्थं तथैव च ।। एतस्य जापः कर्तव्यो नित्यमेव विजानता

āpatprāptena japtavyaṃ tanmokṣārthaṃ tathaiva ca || etasya jāpaḥ kartavyo nityameva vijānatā

46

एतस्य जापात्पुरुषः सर्वान्कामानुपाश्नुते ।। एतां श्रुत्वा तु ते वाणीं चागता मगधाः पुनः

etasya jāpātpuruṣaḥ sarvānkāmānupāśnute || etāṃ śrutvā tu te vāṇīṃ cāgatā magadhāḥ punaḥ

47

दृष्टवन्तो वसुं तत्र यजमानं महीपतिम् ।। याजको यस्य धर्मात्मा देवाचार्यो बृहस्पतिः

dṛṣṭavanto vasuṃ tatra yajamānaṃ mahīpatim || yājako yasya dharmātmā devācāryo bṛhaspatiḥ

48

अदृश्येन हृतो भागस्तत्र देवेन विष्णुना ।। जगृहुर्देवताः सर्वा दृश्यभागात्पुरोधसः

adṛśyena hṛto bhāgastatra devena viṣṇunā || jagṛhurdevatāḥ sarvā dṛśyabhāgātpurodhasaḥ

49

विष्टं प्रति गतक्रोधं देवाचार्यं बृहस्पतिम् ।। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैवमवोचतम्

viṣṭaṃ prati gatakrodhaṃ devācāryaṃ bṛhaspatim || ekataśca dvitaścaiva tritaścaivamavocatam

3.349.50

अदृश्यः सर्वदेवानां तं कथं द्रष्टुमिच्छसि ।। इत्येवमनुनीतस्तु देवाचार्यो बृहस्पतिः

adṛśyaḥ sarvadevānāṃ taṃ kathaṃ draṣṭumicchasi || ityevamanunītastu devācāryo bṛhaspatiḥ

51

समापयामास तदा तं यज्ञं पार्थिवस्य च ।। एकान्तभावोपगता ऋषयोऽपि जनार्दनम्

samāpayāmāsa tadā taṃ yajñaṃ pārthivasya ca || ekāntabhāvopagatā ṛṣayo'pi janārdanam

52

आगता देवकार्यार्थं श्वेतद्वीपात्पुरा द्विज ।। श्वेतद्वीपं पुनः प्राप्तं पुनरावृत्तिदुर्लभम्

āgatā devakāryārthaṃ śvetadvīpātpurā dvija || śvetadvīpaṃ punaḥ prāptaṃ punarāvṛttidurlabham

53

तस्मात्तं देवदेवेशं तत्रस्थं पश्य नारद ।। त्वयापि देवकार्याणि कर्तव्यानि बहून्यथ

tasmāttaṃ devadeveśaṃ tatrasthaṃ paśya nārada || tvayāpi devakāryāṇi kartavyāni bahūnyatha

54

श्वेतद्वीपगतस्यापि तेन ते द्विज साम्प्रतम् ।। न भविष्यति लोकेषु गतिर्निर्वाणकारिणी ।। कल्पावसाने तु गतिं तां त्वं विप्र गमिष्यसि

śvetadvīpagatasyāpi tena te dvija sāmpratam || na bhaviṣyati lokeṣu gatirnirvāṇakāriṇī || kalpāvasāne tu gatiṃ tāṃ tvaṃ vipra gamiṣyasi

55

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तस्ततः शीघ्रं मनोमारुतरंहसा ।। अभिवाद्याथ तौ देवौ तं द्वीपं नारदो गतः

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktastataḥ śīghraṃ manomārutaraṃhasā || abhivādyātha tau devau taṃ dvīpaṃ nārado gataḥ

56

स तत्र गत्वा ददृशे श्वेतद्वीप निवासिनः ।। पूजयामास शिरसा तांश्च भक्त्या स नारदः

sa tatra gatvā dadṛśe śvetadvīpa nivāsinaḥ || pūjayāmāsa śirasā tāṃśca bhaktyā sa nāradaḥ

57

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं नारदो हृष्टमानसः ।। ददर्श तानेव नराञ्श्वेताञ्चन्द्रप्रभाञ्छुभान्

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ nārado hṛṣṭamānasaḥ || dadarśa tāneva narāñśvetāñcandraprabhāñchubhān

58

पूजयामास शिरसा मनसा तैस्तु पूजितः ।। दिदृक्षुर्जाप्यपरमः सर्वकृच्छ्रधरः स्मृतः

pūjayāmāsa śirasā manasā taistu pūjitaḥ || didṛkṣurjāpyaparamaḥ sarvakṛcchradharaḥ smṛtaḥ

59

भूत्वैकाग्रमना विप्रश्चोर्ध्वबाहुर्महाभुजः ।। स्तोत्रं जगौ स विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने

bhūtvaikāgramanā vipraścordhvabāhurmahābhujaḥ || stotraṃ jagau sa viśvāya nirguṇāya guṇātmane

3.349.60

वासुदेवाय शान्ताय तथा विश्वसृजे द्विज ।। अनन्तायाप्रमेयाय सर्वगायातिरंहसे

vāsudevāya śāntāya tathā viśvasṛje dvija || anantāyāprameyāya sarvagāyātiraṃhase

61

अमितबलपराक्रमाय तस्मै त्रिदशमुनिप्रतिपूजिताय नित्यम् ।। भवभवभरनाशनाय विष्णोः प्रणतजन प्रतिपापनाशनाय

amitabalaparākramāya tasmai tridaśamunipratipūjitāya nityam || bhavabhavabharanāśanāya viṣṇoḥ praṇatajana pratipāpanāśanāya

349

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीनारदस्य श्वेतद्वीपगमनवर्णनो नामैकोनपञ्चाशदधिक त्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīnāradasya śvetadvīpagamanavarṇano nāmaikonapañcāśadadhika triśatatamo'dhyāyaḥ

350

नारद उवाच ।। नमोऽस्तु ते देवदेव निष्क्रिय निर्गुण लोकसाक्षिन् ।। क्षेत्रज्ञः अनन्तपुरुषः महापुरुष! त्रिगुण प्रधान, अमृत, व्योम, सनातन, सदसद्व्यक्ताव्यक्त, ऋतधाम, पूर्व, आदिदेव, सुप्रजापते, महाप्रजापते, ऊर्जस्पते, वाचस्पते, वानस्पते, मनःपते, मरुत्पते, जगत्पते, पृथिवीपते, दिक्पते, सलिलपते, पूर्वनिवास, ब्रह्मपुरोहित, ब्रह्मकायिक, राजिक, महाराजिक, चातुर्महाराजिक, आभास्वर, महाभास्वर, सप्तमहाभास्वर, याम्य, महायाम्य, संज्ञासंज्ञ, तुषित, महातुषित, प्रतर्दन, परिनिर्मितवशवर्तिन्, अपरिनिर्मित वशवर्तिन्, यज्ञ, महायज्ञ, यज्ञसम्भव, यज्ञयोने, यज्ञवाह, शतमुखः यज्ञहृदय, यज्ञभागहर, यज्ञस्तुत, पञ्चयज्ञ, चर, पञ्चकाल, त्रिगते, पाञ्चरात्रिक, वैकुण्ठ, अपराजित, नावमिक, परमस्वामिन्, सुस्नातः, हंस, महाहंस, परमयाज्ञिक, सांख्ययौगिक, अमृतेशय, हिरण्येशय, वेदशय, कुशेशय, ब्रह्मशय, पद्मेशय, विश्वेश्वर, त्वं जगन्मयः, त्वं जगत्प्रकृतिः, त्वं चाग्नेरास्यं, त्वं वडवामुखोऽग्निः, त्वमाहुतिः, त्वं सारथिः, त्वं वषट्कारः, त्वमोङ्कारः, त्वमन्नः, त्वमन्नादः, त्वं चन्द्रमाः, त्वं सूर्यश्चक्षुराद्यः, त्वं दिग्गजः, दिग्भानो, विदिग्भानो, हयशिराः, प्रथमन्, त्रिसौ वर्णधर, पञ्चाग्ने, त्रिणाचिकेत, षडङ्गविधान, प्राग्ज्योतिष्क, ज्येष्ठसामग, व्रतधर, अथर्वशिराः, पञ्चमहाकल्प, अर्हन्आचार्य, वालखिल्य, वैखानस, अग्नियोग, अभग्नपरिसंख्यान, युगादि, युगमध्य, युगनिधन, अखण्डल, प्राचीनगर्भ, कौशिक, पुरुष्टुत, पुरुहूत, विश्वहूत, विश्वहुत, विश्वरूप, अनन्तगते, अनन्तभोग, अनन्त, अनादिमध्य, अव्यक्तनिधन, व्रतवास, समुद्राधिवास, समवास, यशोवास, लक्ष्म्यावास, कीर्त्यावास, कव्यावास, श्रीवास, श्रीनिवास, सर्ववास, वासुदेव, सर्वच्छन्दोग, हरिहय, हयमेधः, यज्ञभागहर, वरप्रद, यम, नियम, महानियम, कृच्छ्रातिकृच्छ्र, महाकृच्छ सर्वकृच्छ्र, नियमधर, निर्वृतिधर्म, प्रवचनगते, प्रवृत्तवेदक्रिय, अज, सर्वगत, सर्वदर्शिन्, अग्राह्य, अचर, महाविभूते, माहात्म्यशरीर, पवित्र, महापवित्र, हिरण्मय, बृहत्, अप्रतर्क्य, अविज्ञेय, ब्रह्माग्नि, प्रजासर्गकर, अजानिधनकर, महामायाधर, चित्र शिखण्ड, वरप्रद, पुरोडाशभागहर, गताध्वग, छिन्नतृष्ण, सर्वतो निर्वृत, ब्रह्मरूप, ब्रह्मधर, ब्राह्मणप्रिय, विश्वमूर्ते, महामूर्ते, बान्धव, भक्तव त्सल, ब्रह्मण्यदेव, भक्तोऽहं त्वां दिदृक्षुरेकान्तदर्शनायेत्यों नमः ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्वेतद्वीपे श्रीनारदस्तोत्र वर्णनो नाम पञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

nārada uvāca || namo'stu te devadeva niṣkriya nirguṇa lokasākṣin || kṣetrajñaḥ anantapuruṣaḥ mahāpuruṣa! triguṇa pradhāna, amṛta, vyoma, sanātana, sadasadvyaktāvyakta, ṛtadhāma, pūrva, ādideva, suprajāpate, mahāprajāpate, ūrjaspate, vācaspate, vānaspate, manaḥpate, marutpate, jagatpate, pṛthivīpate, dikpate, salilapate, pūrvanivāsa, brahmapurohita, brahmakāyika, rājika, mahārājika, cāturmahārājika, ābhāsvara, mahābhāsvara, saptamahābhāsvara, yāmya, mahāyāmya, saṃjñāsaṃjña, tuṣita, mahātuṣita, pratardana, parinirmitavaśavartin, aparinirmita vaśavartin, yajña, mahāyajña, yajñasambhava, yajñayone, yajñavāha, śatamukhaḥ yajñahṛdaya, yajñabhāgahara, yajñastuta, pañcayajña, cara, pañcakāla, trigate, pāñcarātrika, vaikuṇṭha, aparājita, nāvamika, paramasvāmin, susnātaḥ, haṃsa, mahāhaṃsa, paramayājñika, sāṃkhyayaugika, amṛteśaya, hiraṇyeśaya, vedaśaya, kuśeśaya, brahmaśaya, padmeśaya, viśveśvara, tvaṃ jaganmayaḥ, tvaṃ jagatprakṛtiḥ, tvaṃ cāgnerāsyaṃ, tvaṃ vaḍavāmukho'gniḥ, tvamāhutiḥ, tvaṃ sārathiḥ, tvaṃ vaṣaṭkāraḥ, tvamoṅkāraḥ, tvamannaḥ, tvamannādaḥ, tvaṃ candramāḥ, tvaṃ sūryaścakṣurādyaḥ, tvaṃ diggajaḥ, digbhāno, vidigbhāno, hayaśirāḥ, prathaman, trisau varṇadhara, pañcāgne, triṇāciketa, ṣaḍaṅgavidhāna, prāgjyotiṣka, jyeṣṭhasāmaga, vratadhara, atharvaśirāḥ, pañcamahākalpa, arhanācārya, vālakhilya, vaikhānasa, agniyoga, abhagnaparisaṃkhyāna, yugādi, yugamadhya, yuganidhana, akhaṇḍala, prācīnagarbha, kauśika, puruṣṭuta, puruhūta, viśvahūta, viśvahuta, viśvarūpa, anantagate, anantabhoga, ananta, anādimadhya, avyaktanidhana, vratavāsa, samudrādhivāsa, samavāsa, yaśovāsa, lakṣmyāvāsa, kīrtyāvāsa, kavyāvāsa, śrīvāsa, śrīnivāsa, sarvavāsa, vāsudeva, sarvacchandoga, harihaya, hayamedhaḥ, yajñabhāgahara, varaprada, yama, niyama, mahāniyama, kṛcchrātikṛcchra, mahākṛccha sarvakṛcchra, niyamadhara, nirvṛtidharma, pravacanagate, pravṛttavedakriya, aja, sarvagata, sarvadarśin, agrāhya, acara, mahāvibhūte, māhātmyaśarīra, pavitra, mahāpavitra, hiraṇmaya, bṛhat, apratarkya, avijñeya, brahmāgni, prajāsargakara, ajānidhanakara, mahāmāyādhara, citra śikhaṇḍa, varaprada, puroḍāśabhāgahara, gatādhvaga, chinnatṛṣṇa, sarvato nirvṛta, brahmarūpa, brahmadhara, brāhmaṇapriya, viśvamūrte, mahāmūrte, bāndhava, bhaktava tsala, brahmaṇyadeva, bhakto'haṃ tvāṃ didṛkṣurekāntadarśanāyetyoṃ namaḥ || iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śvetadvīpe śrīnāradastotra varṇano nāma pañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३५१-३५५

1

मार्कण्डेय उवाच ।। स ददर्श तदा विष्णुं विश्वरूपधरं हरिम् ।। युक्तं वर्णैः शुकप्रख्यैः पीतरक्तसितासितैः

mārkaṇḍeya uvāca || sa dadarśa tadā viṣṇuṃ viśvarūpadharaṃ harim || yuktaṃ varṇaiḥ śukaprakhyaiḥ pītaraktasitāsitaiḥ

2

क्वचिन्मेचकसंयुक्तैः क्वचिन्मेचकरञ्जितैः ।। चिच्छशांकसंकाशं क्वचिद्धिङ्गुलसन्निभम्

kvacinmecakasaṃyuktaiḥ kvacinmecakarañjitaiḥ || cicchaśāṃkasaṃkāśaṃ kvaciddhiṅgulasannibham

3

क्वचिन्मरकतप्रख्यं पद्मरागनिभं क्वचित् ।। क्वचित्कनकसंकाशं क्वचिन्नीलोत्पलप्रभम्

kvacinmarakataprakhyaṃ padmarāganibhaṃ kvacit || kvacitkanakasaṃkāśaṃ kvacinnīlotpalaprabham

4

क्वचित्पाटलपुष्पाभं क्वचिद्गगनसन्निभम् ।। कुंकुमक्षोदसंकाशं हरिद्रक्षोदसन्निभम्

kvacitpāṭalapuṣpābhaṃ kvacidgaganasannibham || kuṃkumakṣodasaṃkāśaṃ haridrakṣodasannibham

5

क्वचिद्रजोपलप्रख्यमिन्द्रनीलनिभं क्वचित् ।। अनिर्देश्यानि वर्णानि तथा बिभ्रत्क्वचित्क्वचित्

kvacidrajopalaprakhyamindranīlanibhaṃ kvacit || anirdeśyāni varṇāni tathā bibhratkvacitkvacit

6

नानाविधानां सत्त्वानां वदनानि बहूनि च ।। ब्रह्मशंकरशक्राणां यमस्य वरुणस्य च

nānāvidhānāṃ sattvānāṃ vadanāni bahūni ca || brahmaśaṃkaraśakrāṇāṃ yamasya varuṇasya ca

7

धनदस्य हुताशस्य वायोर्निर्ऋतिनस्तथा ।। ग्रहाणामथ ऋक्षाणां रुद्राणां वसुभिः सह

dhanadasya hutāśasya vāyornirṛtinastathā || grahāṇāmatha ṛkṣāṇāṃ rudrāṇāṃ vasubhiḥ saha

8

आदित्यानां समरुतां भृगूणां च तथा द्विज ।। तथैवाङ्गिरसो राजन्साध्यानामश्विभिः सह

ādityānāṃ samarutāṃ bhṛgūṇāṃ ca tathā dvija || tathaivāṅgiraso rājansādhyānāmaśvibhiḥ saha

9

दैत्यानामथ नानानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।। पितृपन्नगयक्षाणां तथा च पिशिताशिनाम्

daityānāmatha nānānāṃ gandharvoragarakṣasām || pitṛpannagayakṣāṇāṃ tathā ca piśitāśinām

3.351.10

मनुष्य हयनागानां गजाश्वमृगपक्षिणाम् ।। द्वीपिशार्दूलसिंहानां सर्वेषां प्राणिनामथ

manuṣya hayanāgānāṃ gajāśvamṛgapakṣiṇām || dvīpiśārdūlasiṃhānāṃ sarveṣāṃ prāṇināmatha

11

कानिचित्तस्य सौम्यानि कानिचिद्भीषणानि च ।। ददर्श तस्य वक्त्राणि शतशोऽथ सहस्रशः

kānicittasya saumyāni kānicidbhīṣaṇāni ca || dadarśa tasya vaktrāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ

12

वक्त्रेषु तस्य रौद्रस्य प्राणिसंघान्यनेकशः ।। ददर्श सर्वतश्चाग्नीन्ग्रस्यमानाँश्च विष्णुना

vaktreṣu tasya raudrasya prāṇisaṃghānyanekaśaḥ || dadarśa sarvataścāgnīngrasyamānām̐śca viṣṇunā

13

सौम्येभ्यस्तस्य वक्त्रेभ्यो निर्गच्छंत्यस्तथा प्रजाः ।। वाहांश्च विविधाँस्तस्य स ददर्शाथ नारदः

saumyebhyastasya vaktrebhyo nirgacchaṃtyastathā prajāḥ || vāhāṃśca vividhām̐stasya sa dadarśātha nāradaḥ

14

हस्ताँश्च विविधाकारान्नानामुद्रासमन्वितान् ।। युक्तान्नानाविधैर्भाण्डैरायुधैश्च सहस्रशः

hastām̐śca vividhākārānnānāmudrāsamanvitān || yuktānnānāvidhairbhāṇḍairāyudhaiśca sahasraśaḥ

15

स्रुक्स्रुवावेदिचमसकुशकृष्णाजिनाग्निभिः ।। केचिच्च कलशं घण्टां शङ्खपद्मोत्पलादिभिः

sruksruvāvedicamasakuśakṛṣṇājināgnibhiḥ || kecicca kalaśaṃ ghaṇṭāṃ śaṅkhapadmotpalādibhiḥ

16

केचित्खड्गगदाचक्रचर्मशूलपरश्वधैः ।। केचित्पाशमहादण्डकृपाणशरकार्मुकैः

kecitkhaḍgagadācakracarmaśūlaparaśvadhaiḥ || kecitpāśamahādaṇḍakṛpāṇaśarakārmukaiḥ

17

केचिद्भुशुण्डीलगुडशक्तिवज्राश्मपट्टिशैः ।। बीजपूर्णाक्षमालाश्च पूर्णपात्रैस्तथा परैः

kecidbhuśuṇḍīlaguḍaśaktivajrāśmapaṭṭiśaiḥ || bījapūrṇākṣamālāśca pūrṇapātraistathā paraiḥ

18

एवं नानाविधैर्भाण्डैः करांस्तस्य समन्वितान् ।। असंख्येयान्महातेजा ददर्श मुनिसत्तमः

evaṃ nānāvidhairbhāṇḍaiḥ karāṃstasya samanvitān || asaṃkhyeyānmahātejā dadarśa munisattamaḥ

19

नृत्तशास्त्रविनिर्दिष्टो नृत्तकर्मणि चाप्यथ ।। शिरांसि दृष्टयो हस्तांस्तस्य देवस्य दृष्टवान्

nṛttaśāstravinirdiṣṭo nṛttakarmaṇi cāpyatha || śirāṃsi dṛṣṭayo hastāṃstasya devasya dṛṣṭavān

3.351.20

त्रैलोक्यं च तथा काये सकलं मुनिसत्तमः ।। देवदानवगन्धर्वसयक्षोरगरक्षसाम्

trailokyaṃ ca tathā kāye sakalaṃ munisattamaḥ || devadānavagandharvasayakṣoragarakṣasām

21

द्वीपाम्भोनिधिलोकैश्च पातालैश्चैव संयुतम् ।। जगत्समग्रं देवस्य देहस्थं दृष्टवान्मुनिः

dvīpāmbhonidhilokaiśca pātālaiścaiva saṃyutam || jagatsamagraṃ devasya dehasthaṃ dṛṣṭavānmuniḥ

22

स दृष्ट्वा परमं रूपं भीतो हृष्टश्च विस्मितः ।। पपात पादयोस्तस्य शिरसा साश्रुलोचनः

sa dṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ bhīto hṛṣṭaśca vismitaḥ || papāta pādayostasya śirasā sāśrulocanaḥ

23

स्तोत्रेण चैव तुष्टाव पूर्वोक्तेन जनार्दनम् ।। तमुवाच ततो देवः प्रहसन्नृषिसत्तमम्

stotreṇa caiva tuṣṭāva pūrvoktena janārdanam || tamuvāca tato devaḥ prahasannṛṣisattamam

24

श्रीभगवानुवाच ।। ।। उत्तिष्ठ माभैर्धर्मज्ञ वरं वृणु यथेप्सितम् ।। ।। श्रीनारद उवाच ।। ।। नित्यमेकान्तिके देव भक्तिर्भवतु सा त्वयि ।। नान्यं वरं कामयामि नराणामिदमुत्तमम्

śrībhagavānuvāca || || uttiṣṭha mābhairdharmajña varaṃ vṛṇu yathepsitam || || śrīnārada uvāca || || nityamekāntike deva bhaktirbhavatu sā tvayi || nānyaṃ varaṃ kāmayāmi narāṇāmidamuttamam

25

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। तमुवाच ततो देवः प्रणतार्तिहरो हरिः ।। एतन्निसर्गसिद्धं ते येन त्वं दृष्टवान्मम

mārkaṇḍeya uvāca || || tamuvāca tato devaḥ praṇatārtiharo hariḥ || etannisargasiddhaṃ te yena tvaṃ dṛṣṭavānmama

26

विश्वरूपमिदं ब्रह्मन्नवज्ञेयं तथा त्वया ।। तपस्तप्तं यतो विप्र ममापि च ततस्तव

viśvarūpamidaṃ brahmannavajñeyaṃ tathā tvayā || tapastaptaṃ yato vipra mamāpi ca tatastava

27

रूपमेतत्समास्थाय रूपं स्वं द्विज दर्शितम् ।। इच्छारूपाण्यहं कुर्यां शतशोऽथ सहस्रशः

rūpametatsamāsthāya rūpaṃ svaṃ dvija darśitam || icchārūpāṇyahaṃ kuryāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

28

त्रैलोक्ये यानि रूपाणि देवादीनां द्विजोत्तम ।। ममैव तानि जानीहि मत्तोऽन्यन्नास्ति किञ्चन

trailokye yāni rūpāṇi devādīnāṃ dvijottama || mamaiva tāni jānīhi matto'nyannāsti kiñcana

29

अहं भूतं च भव्यं च वर्तमानमहं तथा ।। स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वमेवास्मि नारद

ahaṃ bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca vartamānamahaṃ tathā || sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvamevāsmi nārada

3.351.30

सच्चाऽसच्चाहमेवात्र तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते ।। अशब्दमरसं स्पर्शगन्धरूपविवर्जितम्

saccā'saccāhamevātra tattvametadbravīmi te || aśabdamarasaṃ sparśagandharūpavivarjitam

33

सर्वगं मां विजानीहि परमार्थेन नारद ।। यः करिष्यति मे स्तोत्रं स्तोत्रेण त्वत्कृतेन तु

sarvagaṃ māṃ vijānīhi paramārthena nārada || yaḥ kariṣyati me stotraṃ stotreṇa tvatkṛtena tu

32

तस्य कामान्विधास्यामि ये दिव्या ये च मानुषाः ।। श्वेतद्वीपे गतिस्तस्य मृतस्य च भविष्यति

tasya kāmānvidhāsyāmi ye divyā ye ca mānuṣāḥ || śvetadvīpe gatistasya mṛtasya ca bhaviṣyati

33

श्वेतद्वीपमवाप्यापि नरः स्वस्थो भविष्यसि ।। वराहस्यास्य कल्पस्य यावत्कालोऽवशिष्यते

śvetadvīpamavāpyāpi naraḥ svastho bhaviṣyasi || varāhasyāsya kalpasya yāvatkālo'vaśiṣyate

34

वाराहे तु गते कल्पे ततो मात्स्यो भविष्यति ।। देवकार्याणि कार्याणि सुबहूनि यतस्त्वया

vārāhe tu gate kalpe tato mātsyo bhaviṣyati || devakāryāṇi kāryāṇi subahūni yatastvayā

35

प्रादुर्भावगतश्चाहमनुशास्यस्तथा त्वया ।। प्रादुर्भावाणि मे ब्रह्मन्व्यतीतानि सहस्रशः

prādurbhāvagataścāhamanuśāsyastathā tvayā || prādurbhāvāṇi me brahmanvyatītāni sahasraśaḥ

36

भविष्यन्ति तथान्यानि तत्र मे शृणु कानिचित् ।। अहमेकार्णवे लोके शेषपर्यंकशायिकः

bhaviṣyanti tathānyāni tatra me śṛṇu kānicit || ahamekārṇave loke śeṣaparyaṃkaśāyikaḥ

37

लक्ष्मीसहायस्तिष्ठामि यदा सुप्तः पितामहः ।। अहं मत्स्यस्तथा कूर्मो हंसोह्मपि नारद

lakṣmīsahāyastiṣṭhāmi yadā suptaḥ pitāmahaḥ || ahaṃ matsyastathā kūrmo haṃsohmapi nārada

38

स्त्रीरूपेण मया विप्र वञ्चिता दैत्यदानवाः ।। मयाश्वशिरसा वेदा दानवेभ्यस्तथा हृताः

strīrūpeṇa mayā vipra vañcitā daityadānavāḥ || mayāśvaśirasā vedā dānavebhyastathā hṛtāḥ

39

वाराहेण मया भूत्वा वसुधेयं समुद्धृता ।। वाराहेण मया दैत्याः पातालतलगा हताः

vārāheṇa mayā bhūtvā vasudheyaṃ samuddhṛtā || vārāheṇa mayā daityāḥ pātālatalagā hatāḥ

3.351.40

नृवराहेण निहतो हिरण्याक्षो बलोत्कटः ।। दानवाश्च हता युद्धे नरनारायणात्मना

nṛvarāheṇa nihato hiraṇyākṣo balotkaṭaḥ || dānavāśca hatā yuddhe naranārāyaṇātmanā

41

लोकोत्तरे तथा मार्गे हरिः कृष्णस्तथाप्यहम् ।। नारसिंहेन रूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः

lokottare tathā mārge hariḥ kṛṣṇastathāpyaham || nārasiṃhena rūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ

42

वामनेन मया भूत्वा बलेस्त्रिभुवनं हृतम् ।। त्रिभिः क्रमैः पुरा ब्रह्मन्देवानां हितकाम्यया

vāmanena mayā bhūtvā balestribhuvanaṃ hṛtam || tribhiḥ kramaiḥ purā brahmandevānāṃ hitakāmyayā

43

वाडवोऽहं समुद्रस्थः पिबामि सलिलं सदा ।। पृथ्वी वसुमती ब्रह्मन्पृथुना च मया कृता

vāḍavo'haṃ samudrasthaḥ pibāmi salilaṃ sadā || pṛthvī vasumatī brahmanpṛthunā ca mayā kṛtā

44

कापिलेन मया दुष्टा दग्धव्याः सगरात्मजाः ।। दत्तात्रेयेण वसुधा देवा द्विजगणाः पुनः

kāpilena mayā duṣṭā dagdhavyāḥ sagarātmajāḥ || dattātreyeṇa vasudhā devā dvijagaṇāḥ punaḥ

45

जामदग्न्येन रामेण लघ्वी वसुमती कृता ।। त्रिसप्त कृत्वः कर्तव्या क्षत्रभारप्रपीडिता

jāmadagnyena rāmeṇa laghvī vasumatī kṛtā || trisapta kṛtvaḥ kartavyā kṣatrabhāraprapīḍitā

46

दत्त्वा चतुर्धा पुत्राँश्च मया दशरथस्य च ।। रामेण रावणवधः कर्तव्यो जनतासुखम्

dattvā caturdhā putrām̐śca mayā daśarathasya ca || rāmeṇa rāvaṇavadhaḥ kartavyo janatāsukham

47

कार्यं गन्धर्वनिधनं तथैव भरतात्मना ।। मेघनादवधः कार्यो लक्ष्मणेन तथा मया

kāryaṃ gandharvanidhanaṃ tathaiva bharatātmanā || meghanādavadhaḥ kāryo lakṣmaṇena tathā mayā

48

शत्रुघ्नेन च कर्त्तव्यो लवणस्य वधस्तथा।। मया वाल्मीकिना कार्यं काव्यं रामायणं तथा

śatrughnena ca karttavyo lavaṇasya vadhastathā|| mayā vālmīkinā kāryaṃ kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ tathā

49

व्यासेन् वेदा वक्तव्या आख्यानं भारतं महत् ।। मया ब्राह्मणशार्दूल तथा द्वैपायनात्मना

vyāsen vedā vaktavyā ākhyānaṃ bhārataṃ mahat || mayā brāhmaṇaśārdūla tathā dvaipāyanātmanā

3.351.50

पाण्डोः पुत्रत्वमासाद्य पञ्चधा च तथा मया ।। द्विधा च वसुदेवस्य लघ्वी कार्या वसुन्धरा

pāṇḍoḥ putratvamāsādya pañcadhā ca tathā mayā || dvidhā ca vasudevasya laghvī kāryā vasundharā

51

नरलोके निहन्तव्या दैत्या मानुषरूपिणः ।। बलभद्रेण च मया हन्तव्या मौष्टिकादयः

naraloke nihantavyā daityā mānuṣarūpiṇaḥ || balabhadreṇa ca mayā hantavyā mauṣṭikādayaḥ

52

मया कृष्णेन हन्तव्याः कंसपूर्वा महाबलाः ।। प्रद्युम्नेन निहन्तव्यः शम्बरश्च महाबलः

mayā kṛṣṇena hantavyāḥ kaṃsapūrvā mahābalāḥ || pradyumnena nihantavyaḥ śambaraśca mahābalaḥ

53

हन्तव्याश्चानिरुद्धेन दैत्याः शतसहस्रशः ।। सांबेन युयुधानेन मया भूत्वा तथैव च

hantavyāścāniruddhena daityāḥ śatasahasraśaḥ || sāṃbena yuyudhānena mayā bhūtvā tathaiva ca

54

मया बुद्धेन वक्तव्या धर्माः कलियुगे पुनः ।। हन्तव्या म्लेच्छराजानस्तथा विष्णुवशात्मना

mayā buddhena vaktavyā dharmāḥ kaliyuge punaḥ || hantavyā mleccharājānastathā viṣṇuvaśātmanā

55

ममांशेन विजानीहि पृथिव्यां चक्रवर्तिनः ।। ऋषयश्च तथा ज्ञेया ममैवांशसमुद्भवाः

mamāṃśena vijānīhi pṛthivyāṃ cakravartinaḥ || ṛṣayaśca tathā jñeyā mamaivāṃśasamudbhavāḥ

56

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव च ।। तत्तदेवावगच्छेस्त्वं मम तेजोंशसम्भवम्

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva ca || tattadevāvagacchestvaṃ mama tejoṃśasambhavam

57

अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञानेन तवानघ ।। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेनास्थितो जगत्

atha vā bahunaitena kiṃ jñānena tavānagha || viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśenāsthito jagat

58

तद्गच्छ मानसी सिद्धिः सदा तेऽस्तु द्विजोत्तम ।। कल्पावसानमासाद्य मच्छरीरं प्रवेक्ष्यसि

tadgaccha mānasī siddhiḥ sadā te'stu dvijottama || kalpāvasānamāsādya maccharīraṃ pravekṣyasi

59

एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत ।। भगवान्नारदश्चक्रे पूजां तद्देशवासिनाम्

etāvaduktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata || bhagavānnāradaścakre pūjāṃ taddeśavāsinām

3.351.60

तैश्च संपूजितो विप्रस्तान्प्रणम्य यतव्रतः ।। आजगाम ततः शीघ्रं नरनारायणाश्रमम्

taiśca saṃpūjito viprastānpraṇamya yatavrataḥ || ājagāma tataḥ śīghraṃ naranārāyaṇāśramam

61

पादयोर्न्यपतत्तत्र स तयोर्मुनिपूज्ययोः ।। ताभ्यां संपूजितो विप्रस्तत्रोवास तदाश्रमे

pādayornyapatattatra sa tayormunipūjyayoḥ || tābhyāṃ saṃpūjito viprastatrovāsa tadāśrame

62

ततः कदाचित्तं विप्रमूचतुस्तौ तपोधनौ ।। आवाभ्यां त्वं तथा दृष्टः श्वेतद्वीपगतेऽच्युतः

tataḥ kadācittaṃ vipramūcatustau tapodhanau || āvābhyāṃ tvaṃ tathā dṛṣṭaḥ śvetadvīpagate'cyutaḥ

63

समीपं देवदेवस्य तद्देहस्थैर्यथासुखम् ।। लोकेऽस्मिन्मुनिशार्दूल नास्ति धन्यतरस्त्वया

samīpaṃ devadevasya taddehasthairyathāsukham || loke'sminmuniśārdūla nāsti dhanyatarastvayā

64

दृष्टवानसि यद्ब्रह्मन्विश्वरूपधरं हरिम् ।। त्रैलोक्यसारं विश्वेशं प्रणतार्तिविनाशनम्

dṛṣṭavānasi yadbrahmanviśvarūpadharaṃ harim || trailokyasāraṃ viśveśaṃ praṇatārtivināśanam

65

यतस्तेऽनुग्रहस्तेन कृतो देवेन विष्णुना ।। ततो गुह्यं निबोधेमं तत्पूजाविधिमुत्तमम्

yataste'nugrahastena kṛto devena viṣṇunā || tato guhyaṃ nibodhemaṃ tatpūjāvidhimuttamam

66

सर्वकर्मकरं दिव्यं सकलार्थप्रदं शिवम् ।। नाभक्ताय च तद्देयं त्वया ब्राह्मणसत्तम

sarvakarmakaraṃ divyaṃ sakalārthapradaṃ śivam || nābhaktāya ca taddeyaṃ tvayā brāhmaṇasattama

67

एकान्तभावोपगतं जनार्दनं नरस्तु सम्पूज्य तथा विधानतः ।। प्रयाति तद्द्वीपमनुत्तमं शिवं न यत्र गत्वा विनिवर्तते पुनः

ekāntabhāvopagataṃ janārdanaṃ narastu sampūjya tathā vidhānataḥ || prayāti taddvīpamanuttamaṃ śivaṃ na yatra gatvā vinivartate punaḥ

351

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे विश्वरूपाख्यानं नामैकपञ्चाशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde viśvarūpākhyānaṃ nāmaikapañcāśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

18

नरनारायणावूचतुः ।। आदावेव सरःसरित्प्रस्रवणसमीपगृहोपवनपर्वतमस्तकानामन्यतमे हृद्ये देशे सुसमं मनोहरं हस्तमात्रं मण्डलकमुपकल्पयेत् ।। तत्र मध्येऽष्टपत्रं पद्ममालिखेत् ततस्तूदाहृतचतुरस्रया चतुर्द्वारलेखया विभजेत् । ततः पद्मकर्णिकामध्ये श्वेतं शतपत्रं पद्मं ध्यायेत् । तत्कर्णिकोपर्यर्कमण्डलम् तदुपरि चन्द्रमण्डलम् तदुपरि अग्निमण्डलम्तन्मध्ये परमं पुरुषम् अशरीरम् अगन्धम् अरसम् अरूपम् अस्पर्शम् अशब्दं सर्वगं प्लुतान्तम् ॐकारं विन्यसेत् । कमलपूर्वदले अकारं वासुदेवं न्यसेत् श्वेतवर्णं ध्यायेत् दक्षिणे आकारं संकर्षणं विन्यसेत् पद्मपत्राभं तं च ध्यायेत्। पश्चिमे दले ओङ्कारे प्रद्युम्नं विन्यसेत् पीतवर्णं च ध्यायेत् ।। उत्तरे दले अकारमनिरुद्धं विन्यसेत्कृष्णवर्णञ्च ध्यायेत् ।। ऐशाने दले तदिति ब्रह्माणं विन्यसेत् पद्मपत्राभं ध्यायेत् ।। सूर्यकोटिसमं ध्यायेत् ।। वायव्यदले वराहं विन्यसेत्। भिन्नाञ्जनसमं ध्यायेत्।। प्रपूर्वद्रारे ॐ कें टें यें एतान्यक्षराणि वैनतेयं विन्यसेत्।। हेमवर्णं च ध्यायेत्।। दक्षिणे द्वारे तेजोरथरतृचक्रं सुदर्शनं विन्यसेत् । वज्रनाभं सहस्रारं सूर्यकोटिसमप्रभं ध्यायेत् ।। पश्चिमद्वारे शार्ङ्गं विन्यसेत् । इन्द्रचापनिभं ध्यायेत् ।। स्वें वै ठें हें थें उत्तरे द्वारे अनिरुद्धं न्यस्येत् । सर्ववर्णं ध्यायेत् । वें णें क्षें क्षें विदिक्षु पाञ्चजन्यं शंखं न्यसेत् । शशाङ्कवर्णं ध्यायेत् ।। घें हें भें हें श्रियं पद्मं दक्षिणतो न्यसेत् । शुक्लां ध्यायेत् ।। गें डें वें शें पद्मान्तरतः पुष्टिं न्यसेत् । श्वेतां ध्यायेत् । हें सें पुरतो वनमालां न्यसेत् । हें सें बहुवर्णां ध्यायेत् ।। ॐ चित्यैशान्यां नन्दकं न्यसेत् । आकाशवर्णं ध्यायेत् ।। ॐमित्याग्नेय्यां वर्म न्यसेत् । बहुवर्णं ध्यायेत् ।। ॐ क्षें लें श्रीवत्सं न्यसेत् । शुक्लां ध्यायेत्।। ॐ छें ठें वायव्ये कौस्तुभं न्यसेत् आदित्यं दीप्तं ध्यायेत्।। ततो मंडले बाह्यस्थां यथास्वदिशमोकारौकारौ दिक्पती शक्राग्नी यमनैर्ऋतवारुणपवनकुबेरानैशान्यां न्यसेत् । यथोक्तरूपं ध्यायेत् ।। ॐ नमो भगवते वासुदेवायेत्यन्तेन द्वादशाक्षरेण कर्णिकामध्ये पुरुषायार्घ्यपाद्याचमनीयानुलेपनपुष्पदीपधूपमधुपर्कनैवेद्यफलभक्ष्याणि निवेदयेत् । ॐनमो नारायणायेत्यथ वाष्टाक्षरेण मन्त्रेण । ॐ जितन्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ।। नमस्तेस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ।। इत्यनेन मंत्रेण पुरुषसूक्तेन वा । अथान्यान्दलनिविष्टान्देवान्यथाभिहितैर्मन्त्रैः पृथक्पृथगर्चयेद्् । अनेन विधिना यस्तु विष्णुमभ्यर्चयेन्नरः । सर्वान्संसाधयेदर्थान्कृतकृत्यो हि जायते

naranārāyaṇāvūcatuḥ || ādāveva saraḥsaritprasravaṇasamīpagṛhopavanaparvatamastakānāmanyatame hṛdye deśe susamaṃ manoharaṃ hastamātraṃ maṇḍalakamupakalpayet || tatra madhye'ṣṭapatraṃ padmamālikhet tatastūdāhṛtacaturasrayā caturdvāralekhayā vibhajet | tataḥ padmakarṇikāmadhye śvetaṃ śatapatraṃ padmaṃ dhyāyet | tatkarṇikoparyarkamaṇḍalam tadupari candramaṇḍalam tadupari agnimaṇḍalamtanmadhye paramaṃ puruṣam aśarīram agandham arasam arūpam asparśam aśabdaṃ sarvagaṃ plutāntam ॐkāraṃ vinyaset | kamalapūrvadale akāraṃ vāsudevaṃ nyaset śvetavarṇaṃ dhyāyet dakṣiṇe ākāraṃ saṃkarṣaṇaṃ vinyaset padmapatrābhaṃ taṃ ca dhyāyet| paścime dale oṅkāre pradyumnaṃ vinyaset pītavarṇaṃ ca dhyāyet || uttare dale akāramaniruddhaṃ vinyasetkṛṣṇavarṇañca dhyāyet || aiśāne dale taditi brahmāṇaṃ vinyaset padmapatrābhaṃ dhyāyet || sūryakoṭisamaṃ dhyāyet || vāyavyadale varāhaṃ vinyaset| bhinnāñjanasamaṃ dhyāyet|| prapūrvadrāre ॐ keṃ ṭeṃ yeṃ etānyakṣarāṇi vainateyaṃ vinyaset|| hemavarṇaṃ ca dhyāyet|| dakṣiṇe dvāre tejoratharatṛcakraṃ sudarśanaṃ vinyaset | vajranābhaṃ sahasrāraṃ sūryakoṭisamaprabhaṃ dhyāyet || paścimadvāre śārṅgaṃ vinyaset | indracāpanibhaṃ dhyāyet || sveṃ vai ṭheṃ heṃ theṃ uttare dvāre aniruddhaṃ nyasyet | sarvavarṇaṃ dhyāyet | veṃ ṇeṃ kṣeṃ kṣeṃ vidikṣu pāñcajanyaṃ śaṃkhaṃ nyaset | śaśāṅkavarṇaṃ dhyāyet || gheṃ heṃ bheṃ heṃ śriyaṃ padmaṃ dakṣiṇato nyaset | śuklāṃ dhyāyet || geṃ ḍeṃ veṃ śeṃ padmāntarataḥ puṣṭiṃ nyaset | śvetāṃ dhyāyet | heṃ seṃ purato vanamālāṃ nyaset | heṃ seṃ bahuvarṇāṃ dhyāyet || ॐ cityaiśānyāṃ nandakaṃ nyaset | ākāśavarṇaṃ dhyāyet || ॐmityāgneyyāṃ varma nyaset | bahuvarṇaṃ dhyāyet || ॐ kṣeṃ leṃ śrīvatsaṃ nyaset | śuklāṃ dhyāyet|| ॐ cheṃ ṭheṃ vāyavye kaustubhaṃ nyaset ādityaṃ dīptaṃ dhyāyet|| tato maṃḍale bāhyasthāṃ yathāsvadiśamokāraukārau dikpatī śakrāgnī yamanairṛtavāruṇapavanakuberānaiśānyāṃ nyaset | yathoktarūpaṃ dhyāyet || ॐ namo bhagavate vāsudevāyetyantena dvādaśākṣareṇa karṇikāmadhye puruṣāyārghyapādyācamanīyānulepanapuṣpadīpadhūpamadhuparkanaivedyaphalabhakṣyāṇi nivedayet | ॐnamo nārāyaṇāyetyatha vāṣṭākṣareṇa mantreṇa | ॐ jitante puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana || namastestu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja || ityanena maṃtreṇa puruṣasūktena vā | athānyāndalaniviṣṭāndevānyathābhihitairmantraiḥ pṛthakpṛthagarcayed् | anena vidhinā yastu viṣṇumabhyarcayennaraḥ | sarvānsaṃsādhayedarthānkṛtakṛtyo hi jāyate

352

कृत्वा व्याधिं व्याधितं भक्षयति न करोति न तदाप्नोति इदं त्वन्यत् । धन्यं यशस्यं पुण्यं च पवित्रं पापनाशनम् ।। आरोग्यं धनधान्यवर्द्धनं शत्रुघ्नं वशीकरणं यः पुरुषोऽनेन विधिना सततं देवमभ्यर्चयति सम्पत्तिं जनयति अथ वा तस्य न रोचते तदा श्वेतद्वीपमवाप्य अर्कमण्डलं भित्त्वा निरुणद्धि प्रद्युम्नसंकर्षणान्प्राप्नोति सुदेवत्वमवाप्य निष्कलत्वमाप्नोति ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मा० व० सं० नारायणपूजनप्रकारवर्णनो नाम द्विप ञ्चाशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

kṛtvā vyādhiṃ vyādhitaṃ bhakṣayati na karoti na tadāpnoti idaṃ tvanyat | dhanyaṃ yaśasyaṃ puṇyaṃ ca pavitraṃ pāpanāśanam || ārogyaṃ dhanadhānyavarddhanaṃ śatrughnaṃ vaśīkaraṇaṃ yaḥ puruṣo'nena vidhinā satataṃ devamabhyarcayati sampattiṃ janayati atha vā tasya na rocate tadā śvetadvīpamavāpya arkamaṇḍalaṃ bhittvā niruṇaddhi pradyumnasaṃkarṣaṇānprāpnoti sudevatvamavāpya niṣkalatvamāpnoti || iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 khaṃ0 mā0 va0 saṃ0 nārāyaṇapūjanaprakāravarṇano nāma dvipa ñcāśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एतद्धि नारदः श्रुत्वा नरनारायणेरितम् ।। अनेनैव विधासततं मधुसूदनम्

mārkaṇḍeya uvāca || || etaddhi nāradaḥ śrutvā naranārāyaṇeritam || anenaiva vidhāsatataṃ madhusūdanam

2

पूजयामास धर्मात्मा तद्गतेनान्तरात्मना ।। ततः पुंसवनो भगवान् नारदस्य महात्मनः

pūjayāmāsa dharmātmā tadgatenāntarātmanā || tataḥ puṃsavano bhagavān nāradasya mahātmanaḥ

3

प्रत्यक्षतः पुनर्भूतं नारदं वाक्यमब्रवीत् ।। गच्छ नारद भद्र त्वं लोकांश्चर यथेप्सितान्

pratyakṣataḥ punarbhūtaṃ nāradaṃ vākyamabravīt || gaccha nārada bhadra tvaṃ lokāṃścara yathepsitān

4

दर्शनं तव दास्यामि कालेकाले यथेप्सिते।। अनुग्रहमिदं प्राप्य देवेशात्पुरुषोत्तमात्

darśanaṃ tava dāsyāmi kālekāle yathepsite|| anugrahamidaṃ prāpya deveśātpuruṣottamāt

5

चचार नारदो लोकान्नित्यं संपूजयन्हरिम् ।। विश्वरूपमिदं दृष्टं नारदेन महात्मना

cacāra nārado lokānnityaṃ saṃpūjayanharim || viśvarūpamidaṃ dṛṣṭaṃ nāradena mahātmanā

6

प्रह्लादेन पुनस्तेन नरकेसरिरूपिणः ।। तथा चामृतकादेहे तेनैव च महात्मना

prahlādena punastena narakesarirūpiṇaḥ || tathā cāmṛtakādehe tenaiva ca mahātmanā

7

ब्रह्मणा च पुरा दृष्टं त्रैलोक्याक्रमणे पुनः ।। पश्चिमे सागरे दृष्टं दशग्रीवेण रक्षसा

brahmaṇā ca purā dṛṣṭaṃ trailokyākramaṇe punaḥ || paścime sāgare dṛṣṭaṃ daśagrīveṇa rakṣasā

8

कृष्णावतारे दूत्येन गतस्य मधुविद्विषः ।। धार्तराष्ट्रसभामध्ये ऋषिभिश्च परीक्षितः

kṛṣṇāvatāre dūtyena gatasya madhuvidviṣaḥ || dhārtarāṣṭrasabhāmadhye ṛṣibhiśca parīkṣitaḥ

9

महाभारतसंग्रामे दृष्टवानर्जुनस्तथा ।। बन्धुनाशभयोद्विग्नो यत्र तेन प्रबोधितः

mahābhāratasaṃgrāme dṛṣṭavānarjunastathā || bandhunāśabhayodvigno yatra tena prabodhitaḥ

3.353.10

निवृत्ते भारते युद्धे गच्छन्तो द्वारकां पुनः ।। मार्गागतेन तद्दृष्टमुत्तंकेन महात्मना

nivṛtte bhārate yuddhe gacchanto dvārakāṃ punaḥ || mārgāgatena taddṛṣṭamuttaṃkena mahātmanā

11

त्रैलोक्यनाथो गोविन्दः सततं भक्तवत्सलः।। तस्य कर्माणि यो नित्यं पुरुषः परिकीर्तयेत्

trailokyanātho govindaḥ satataṃ bhaktavatsalaḥ|| tasya karmāṇi yo nityaṃ puruṣaḥ parikīrtayet

12

शृणुयाद्वा महीपाल शुचिस्तद्गतमानसः ।। सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

śṛṇuyādvā mahīpāla śucistadgatamānasaḥ || sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

13

एवं स राजन्द्विजवर्यमुख्यः संप्राप्तवान्देववरात्प्रसादम् ।। भक्तिक्रमक्रैयनृपप्रसादात्तस्माद्धिकामान्पुरुषा लभंते

evaṃ sa rājandvijavaryamukhyaḥ saṃprāptavāndevavarātprasādam || bhaktikramakraiyanṛpaprasādāttasmāddhikāmānpuruṣā labhaṃte

353

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे नारदप्रसादो नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ0 kha0 mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nāradaprasādo nāma tripañcāśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। ।। माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।। तृप्तिर्न विद्यते तस्मान्माहात्म्यमपरं वद

vajra uvāca || || māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ || tṛptirna vidyate tasmānmāhātmyamaparaṃ vada

2

तस्यैव देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।। रक्षायुक्तं पवित्रं च लोकेष्वाश्चर्यमुत्तमम्

tasyaiva devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ || rakṣāyuktaṃ pavitraṃ ca lokeṣvāścaryamuttamam

3

मार्कण्डेय उवाच ।। ।। एकान्तभावोपगतः कश्चिदासीद्द्विजोत्तमः

mārkaṇḍeya uvāca || || ekāntabhāvopagataḥ kaścidāsīddvijottamaḥ

4

सात्त्वतो गौतमश्रेष्ठो विष्वक्सेन इति श्रुतः ।। पञ्चकालविधानज्ञः पाञ्चरात्रविधानवित्

sāttvato gautamaśreṣṭho viṣvaksena iti śrutaḥ || pañcakālavidhānajñaḥ pāñcarātravidhānavit

5

सततं पूजयामास देवदेवं जनार्दनम्।। कृष्णायतनपूजार्थं स बभ्राम वसुन्धराम्

satataṃ pūjayāmāsa devadevaṃ janārdanam|| kṛṣṇāyatanapūjārthaṃ sa babhrāma vasundharām

6

आससाद कदाचित्तु पर्वतं गह्वरं महत्।। यत्र माहेश्वरः सर्वो जनो यद्बलजो बहु

āsasāda kadācittu parvataṃ gahvaraṃ mahat|| yatra māheśvaraḥ sarvo jano yadbalajo bahu

7

स तत्र निर्झरे स्नात्वा पूजयामास केशवम्।। वेद्यां प्रकल्पितायां तु भोगैः सन्निहितैः प्रभुम्

sa tatra nirjhare snātvā pūjayāmāsa keśavam|| vedyāṃ prakalpitāyāṃ tu bhogaiḥ sannihitaiḥ prabhum

8

तस्मात्तु गह्वारात्कश्चिद्विनिष्क्रम्य यदृच्छया। निबद्धखड्गैर्बहुभिः पुरुषैश्चापपाणिभिः

tasmāttu gahvārātkaścidviniṣkramya yadṛcchayā| nibaddhakhaḍgairbahubhiḥ puruṣaiścāpapāṇibhiḥ

9

सहितस्तं ददर्शाथ पूजयन्वै जनार्दनम्।। तस्य गत्वा समीपे तु ग्रामस्वामिकुमारकः

sahitastaṃ dadarśātha pūjayanvai janārdanam|| tasya gatvā samīpe tu grāmasvāmikumārakaḥ

3.354.10

तमुवाच त्वमभ्येहि देवकर्म कुरुष्व मे ।। शिरोरुगर्दितस्तात स्नातुं शक्नोमि नाद्य वै

tamuvāca tvamabhyehi devakarma kuruṣva me || śirorugarditastāta snātuṃ śaknomi nādya vai

11

देवकर्मण्यशक्तिर्मे तात पूजय शङ्करम् ।। देवतायतनं गत्वा यत्र तात प्रतिष्ठितम्

devakarmaṇyaśaktirme tāta pūjaya śaṅkaram || devatāyatanaṃ gatvā yatra tāta pratiṣṭhitam

12

लिङ्गमस्ति सुरेशस्य महादेवस्य निर्मितम् ।। एतदुक्तं प्रत्युवाच वयमेकार्चिनः श्रुताः

liṅgamasti sureśasya mahādevasya nirmitam || etaduktaṃ pratyuvāca vayamekārcinaḥ śrutāḥ

13

चतुरात्मा हरिः पूज्यः प्रादुर्भावगतोऽथ वा ।। पूजयाम्यद्य नैवान्यं तस्मात्त्वं गच्छ मा चिरम्

caturātmā hariḥ pūjyaḥ prādurbhāvagato'tha vā || pūjayāmyadya naivānyaṃ tasmāttvaṃ gaccha mā ciram

14

एवमुक्तः कुमारस्तु खड्गमाकृष्य सत्त्वरम् ।। तमुवाच तदा विप्रं त्वां वधिष्ये न संशयः

evamuktaḥ kumārastu khaḍgamākṛṣya sattvaram || tamuvāca tadā vipraṃ tvāṃ vadhiṣye na saṃśayaḥ

15

यदि लिङ्गार्चनं गत्वा न करोषि हि दुर्मते ।। शस्त्रादधिको देवो न ह्येकोस्ति नराधम

yadi liṅgārcanaṃ gatvā na karoṣi hi durmate || śastrādadhiko devo na hyekosti narādhama

16

खड्गेन पातयिष्यामि भवच्छीर्षमसंशयम् ।। एवमुक्तेः स तेनाथ प्राणरक्षा परायणः

khaḍgena pātayiṣyāmi bhavacchīrṣamasaṃśayam || evamukteḥ sa tenātha prāṇarakṣā parāyaṇaḥ

17

बहिर्गच्छामि तत्रेति तेन सार्धं तदा ययौ ।। दृष्ट्वा च लिङ्गं देवस्य चिन्तयामास धर्मवित्

bahirgacchāmi tatreti tena sārdhaṃ tadā yayau || dṛṣṭvā ca liṅgaṃ devasya cintayāmāsa dharmavit

18

विष्णुः सर्वगतो देवः सर्वात्मा मधुसूदनः ।। तस्य रौद्रेण भावेन महादेवः प्रतिष्ठितः

viṣṇuḥ sarvagato devaḥ sarvātmā madhusūdanaḥ || tasya raudreṇa bhāvena mahādevaḥ pratiṣṭhitaḥ

19

तस्य वै रौद्रभावेन नरसिंहस्तथा प्रभुः ।। लिङ्गेस्मिन्पूजयिष्यामि नरसिंहवपुर्धरम् ।। देवदेवं महात्मानं तेन नित्यं सुरार्चनात्

tasya vai raudrabhāvena narasiṃhastathā prabhuḥ || liṅgesminpūjayiṣyāmi narasiṃhavapurdharam || devadevaṃ mahātmānaṃ tena nityaṃ surārcanāt

3.354.20

प्रत्यपायो न भविता प्राणत्राणमभीप्सितः ।। ततः स देवदेवेशं नरसिंहवपुर्धरम्

pratyapāyo na bhavitā prāṇatrāṇamabhīpsitaḥ || tataḥ sa devadeveśaṃ narasiṃhavapurdharam

21

मनसा तु तदा ध्यात्वा पूजयामास लिङ्गगम् ।। नमोस्तु ते नृसिंहाय वदन्नेव कृताञ्जलिः

manasā tu tadā dhyātvā pūjayāmāsa liṅgagam || namostu te nṛsiṃhāya vadanneva kṛtāñjaliḥ

22

नमोस्तु नरसिंहाय श्रुत्वा तस्मात्सुभाषितम् ।। ग्रामेशनन्दनः क्रुद्धः खड्गमाकृष्य सत्त्वरम्

namostu narasiṃhāya śrutvā tasmātsubhāṣitam || grāmeśanandanaḥ kruddhaḥ khaḍgamākṛṣya sattvaram

23

प्रहारमुद्यतो दातुं तस्य विप्रस्य धीमतः ।। लिङ्गं भित्त्वा ततो देवो नरसिंहवपुर्धरः

prahāramudyato dātuṃ tasya viprasya dhīmataḥ || liṅgaṃ bhittvā tato devo narasiṃhavapurdharaḥ

24

समुत्थाय ततः क्रोधाद् ग्रामस्वामिकुमारकम् ।। ददाह भगवाञ्छीघ्रं सानुगं नेत्रवह्निना

samutthāya tataḥ krodhād grāmasvāmikumārakam || dadāha bhagavāñchīghraṃ sānugaṃ netravahninā

25

तस्य सात्त्वतमुख्यस्य दिव्यं चक्षुर्ददौ ततः ।। ददर्श येन वेशेन नरसिंहवपुर्धरम्

tasya sāttvatamukhyasya divyaṃ cakṣurdadau tataḥ || dadarśa yena veśena narasiṃhavapurdharam

26

दृष्ट्वा स्तोत्रेण तुष्टाव तदा तस्य जनार्दनः ।। स्तोत्रस्य तु वरं प्रादात्तन्मे निगदतः शृणु

dṛṣṭvā stotreṇa tuṣṭāva tadā tasya janārdanaḥ || stotrasya tu varaṃ prādāttanme nigadataḥ śṛṇu

27

रक्षोघ्नं पापशमनं भूतवेतालनाशनम् ।। यो जपेत्तत्सदैवास्तु मङ्गल्यं श्रीविवर्धनम्

rakṣoghnaṃ pāpaśamanaṃ bhūtavetālanāśanam || yo japettatsadaivāstu maṅgalyaṃ śrīvivardhanam

28

नारसिंहेषु लोकेषु मोदंते सहितो मया ।। यावत्कल्पावशेषं तु ततो मान्त्वमुपेष्यसि

nārasiṃheṣu lokeṣu modaṃte sahito mayā || yāvatkalpāvaśeṣaṃ tu tato māntvamupeṣyasi

29

एतावदुक्त्वा सहसा तु तेन तत्रैव देवप्रवरो महात्मा ।। अपश्यतां यादववंशमुख्य जगाम शीघ्रं नरसिंहमूर्तिः

etāvaduktvā sahasā tu tena tatraiva devapravaro mahātmā || apaśyatāṃ yādavavaṃśamukhya jagāma śīghraṃ narasiṃhamūrtiḥ

354

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लिङ्गस्फोटननरसिंहदर्शनवर्णनो नाम चतुष्पञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde liṅgasphoṭananarasiṃhadarśanavarṇano nāma catuṣpañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

1

वज्र उवाच ।। सात्त्वतेन स्तुतो येन स्तोत्रेण मधुसूदनः ।। तन्मे स्तोत्रं समाचक्ष्व सर्वकल्मषनाशनम्

vajra uvāca || sāttvatena stuto yena stotreṇa madhusūdanaḥ || tanme stotraṃ samācakṣva sarvakalmaṣanāśanam

2

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणु स्तोत्रमिदं वज्र लिङ्गास्फोटमिति श्रुतम् ।। सर्वपापप्रशमनं माङ्गल्यं श्रीविवर्धनम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇu stotramidaṃ vajra liṅgāsphoṭamiti śrutam || sarvapāpapraśamanaṃ māṅgalyaṃ śrīvivardhanam

1

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमो नरसिंहायादिदेवाय सर्वलोकपरमाय नारायणाय नित्यसन्निहितसंप्राप्यशक्तिबलवीर्यतेजोविभवाय महारजतपर्वतप्रकाशवपुषे बृहत्केसरसटाय शिवप्रदेशाभ्यु न्नतताम्ररुचितविस्फूर्जितप्रभाहेमवर्णाय प्रपन्नजनबाधापनयननिमित्तोत्पन्नभ्रुकुटिकुटिलललाटाय शतह्रदावर्तदीप्तविक्षिप्यमाणेषुगलाय ज्वलदनललोलपिङ्गवृत्तदीप्ताक्षाय स्फुटचिपिटधमनीसहपुरविभीषणप्राणवशाय स्फुरत्पूर्णोभयकपोलदेशपार्श्वाय वालचन्द्राकारोष्ठपुट विनिर्गतभ्राजमानातितीक्ष्णसितमहोग्रदंष्ट्रसर्वास्यावसमागमक्षोभाशनिसहस्रावपातांबुदव्रातगर्जितातिभीमनिनादाय मुहुमुहुर्व्याप्तभीमार्धवद नदेशदृश्यमानशुद्धिशिखरदशनपंक्तिताराविभास्वरसन्ध्यानुरञ्जितनभस्थलप्रकाशवपुषे तालुलोलजिह्वालताग्रस्थिरसमायुक्तचित्तभवांसकू- टस्कन्दमध्यदेशसुप्रतिष्ठितपीनवृत्तचारुकम्बुग्रीवाय श्रीवत्सांकितालङ्कृतमहावक्षस्थलाय विविधरुचिरपरमसुगन्धिमुक्तकपुष्पग्रथितप्रलम्बमालाधराय मरुतादित्यप्रचारबलानुविजयोन्नताभ्युन्नतबाहुप्रकोष्ठकरतलकरजोग्रघोरप्रहरणाय हिरण्यकशिपुरुधिरपानसुतीक्ष्णवज्रायुधाय परम पीतकौशेयवस्त्रबद्धकक्ष्यापरिकराय वज्रसंहतोन्नतसुचिरसुश्लिष्टसन्धिकट्यूरुजानुमहापुरुषनरसिंहादिदेवाय स्थिरसायुंक्तेभक्तोचितप्रसृततन्वाकारगूढगुल्फसन्धिमहाबाहुवेगमहाजवाय चरणविक्रमप्रभावप्रकंप्यमानपृथिवीतलाय श्रीवृक्षशंखचक्रगदासनंद्यावर्तध्वजांकुशधरातपत्त्रादर्शक मत्स्यकूर्मवीचीयूपचन्द्रार्कवृषभाश्वगजरथपरमपुरुषपरममङ्गल्यरोमकूटच्छायाय तनुमहेन्द्रवसुरुद्रादित्यसाध्याश्विमरुद्गणसंस्तुताचिन्त्यार्चिताभिमु खप्रसन्नचरणाय भगवन्नमस्ते त्वमागच्छागच्छ भगवन्नात्मबलवीर्यतेजोगुणात्मविक्रमसांख्ययोगाध्यात्मपवित्रशौचधर्ममाहात्म्यान्विताविर्मावितोत्ति ष्ठ परमदेव सर्वगात्राण्यभिधुन्वन्सर्वपापान्यपमृज्य विप्रनाशाविष्टानां विप्रनाशाय विद्यानां परमपुरुष परममाङ्गल्य भक्तवत्सल भक्तानुग्रहायाभयंप्रदाय तद्ब्रह्मसत्यमनाद्यमनुत्तमं निःश्रेयसं तद्भगवानाचष्टां तद्भगवान्विदतां निरस्य पाप्मानं निरस्य कल्मषं शश्वच्छान्तिमुपनय श्रेय उपनय स्वस्तिमुपनय आशिषमुपनय ब्रह्म प्रपद्ये त्वां विष्णो भगवन्पुण्डरीकाक्ष ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलतेजोगुणात्मक परमपुरुष परममङ्गल्य पद्मनाभ हयशिरः आदिवराह नरसिंह वामन त्रिविक्रम राम राम वासुदेव सङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरुद्ध पुरुष सत्याश्रुत वासुदेव आदिमध्यनिधनकचेष्टित चेष्टात्ममायाहोरात्रयतिमाञ्जिष्ठशुक्लवासः सुपर्ण तालमकरध्वजपरमविद्याकर्मकालनाभ स्वस्त्यस्मभ्यं स्वस्ति प्रजाभ्यः ।। त्वमेव मंत्रं त्वं रक्षा त्वमौषधमनुत्तमम् ।। त्रिविधादपि दुःखान्मा प्रचोदय जगत्पते

ॐ namo bhagavate vāsudevāya namo narasiṃhāyādidevāya sarvalokaparamāya nārāyaṇāya nityasannihitasaṃprāpyaśaktibalavīryatejovibhavāya mahārajataparvataprakāśavapuṣe bṛhatkesarasaṭāya śivapradeśābhyu nnatatāmrarucitavisphūrjitaprabhāhemavarṇāya prapannajanabādhāpanayananimittotpannabhrukuṭikuṭilalalāṭāya śatahradāvartadīptavikṣipyamāṇeṣugalāya jvaladanalalolapiṅgavṛttadīptākṣāya sphuṭacipiṭadhamanīsahapuravibhīṣaṇaprāṇavaśāya sphuratpūrṇobhayakapoladeśapārśvāya vālacandrākāroṣṭhapuṭa vinirgatabhrājamānātitīkṣṇasitamahogradaṃṣṭrasarvāsyāvasamāgamakṣobhāśanisahasrāvapātāṃbudavrātagarjitātibhīmaninādāya muhumuhurvyāptabhīmārdhavada nadeśadṛśyamānaśuddhiśikharadaśanapaṃktitārāvibhāsvarasandhyānurañjitanabhasthalaprakāśavapuṣe tālulolajihvālatāgrasthirasamāyuktacittabhavāṃsakū- ṭaskandamadhyadeśasupratiṣṭhitapīnavṛttacārukambugrīvāya śrīvatsāṃkitālaṅkṛtamahāvakṣasthalāya vividharuciraparamasugandhimuktakapuṣpagrathitapralambamālādharāya marutādityapracārabalānuvijayonnatābhyunnatabāhuprakoṣṭhakaratalakarajograghorapraharaṇāya hiraṇyakaśipurudhirapānasutīkṣṇavajrāyudhāya parama pītakauśeyavastrabaddhakakṣyāparikarāya vajrasaṃhatonnatasucirasuśliṣṭasandhikaṭyūrujānumahāpuruṣanarasiṃhādidevāya sthirasāyuṃktebhaktocitaprasṛtatanvākāragūḍhagulphasandhimahābāhuvegamahājavāya caraṇavikramaprabhāvaprakaṃpyamānapṛthivītalāya śrīvṛkṣaśaṃkhacakragadāsanaṃdyāvartadhvajāṃkuśadharātapattrādarśaka matsyakūrmavīcīyūpacandrārkavṛṣabhāśvagajarathaparamapuruṣaparamamaṅgalyaromakūṭacchāyāya tanumahendravasurudrādityasādhyāśvimarudgaṇasaṃstutācintyārcitābhimu khaprasannacaraṇāya bhagavannamaste tvamāgacchāgaccha bhagavannātmabalavīryatejoguṇātmavikramasāṃkhyayogādhyātmapavitraśaucadharmamāhātmyānvitāvirmāvitotti ṣṭha paramadeva sarvagātrāṇyabhidhunvansarvapāpānyapamṛjya vipranāśāviṣṭānāṃ vipranāśāya vidyānāṃ paramapuruṣa paramamāṅgalya bhaktavatsala bhaktānugrahāyābhayaṃpradāya tadbrahmasatyamanādyamanuttamaṃ niḥśreyasaṃ tadbhagavānācaṣṭāṃ tadbhagavānvidatāṃ nirasya pāpmānaṃ nirasya kalmaṣaṃ śaśvacchāntimupanaya śreya upanaya svastimupanaya āśiṣamupanaya brahma prapadye tvāṃ viṣṇo bhagavanpuṇḍarīkākṣa jñānaiśvaryaśaktibalatejoguṇātmaka paramapuruṣa paramamaṅgalya padmanābha hayaśiraḥ ādivarāha narasiṃha vāmana trivikrama rāma rāma vāsudeva saṅkarṣaṇa pradyumnāniruddha puruṣa satyāśruta vāsudeva ādimadhyanidhanakaceṣṭita ceṣṭātmamāyāhorātrayatimāñjiṣṭhaśuklavāsaḥ suparṇa tālamakaradhvajaparamavidyākarmakālanābha svastyasmabhyaṃ svasti prajābhyaḥ || tvameva maṃtraṃ tvaṃ rakṣā tvamauṣadhamanuttamam || trividhādapi duḥkhānmā pracodaya jagatpate

2

ब्रह्मन्प्रपद्ये त्वां विष्णो शरणागतवत्सल ।। तदा शुद्धो महामतिर्भवदुःखविनिर्गतः

brahmanprapadye tvāṃ viṣṇo śaraṇāgatavatsala || tadā śuddho mahāmatirbhavaduḥkhavinirgataḥ

3

इत्युक्तः स च राजेन्द्र ऋषिणा दिव्यचक्षुषा ।। नमस्कृत्य ऋषेः पादौ सगणः सह राजभिः ।। प्रदक्षिणमुपाकृत्य प्रविवेश पुरं स्वकम्

ityuktaḥ sa ca rājendra ṛṣiṇā divyacakṣuṣā || namaskṛtya ṛṣeḥ pādau sagaṇaḥ saha rājabhiḥ || pradakṣiṇamupākṛtya praviveśa puraṃ svakam

4

ऋषयस्तेऽप्यनुज्ञाता मार्कण्डेयेन धीमता ।। नमस्कृत्य हरिं देवं स्वाश्रमं जग्मिरे तदा

ṛṣayaste'pyanujñātā mārkaṇḍeyena dhīmatā || namaskṛtya hariṃ devaṃ svāśramaṃ jagmire tadā

5

राजापि वज्रो धर्मात्मा मार्कण्डेयेन भाषितम् ।। पुराणं चिन्तयन्नित्यं नारायणपरायणः ।। राज्यं च प्राशिषन्नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

rājāpi vajro dharmātmā mārkaṇḍeyena bhāṣitam || purāṇaṃ cintayannityaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ || rājyaṃ ca prāśiṣannityaṃ prajā dharmeṇa pālayan

355

इति श्रीविष्णुमहापुराणे द्वितीयभागे श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीनरसिंहस्तोत्रवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe dvitīyabhāge śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śrīnarasiṃhastotravarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ