1. Yoga Vāsiṣṭha (part 1 of 9)

1

सर्गः

sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

---

21

सर्गः

sargaḥ

---

22

सर्गः

sargaḥ

---

23

सर्गः

sargaḥ

---

24

सर्गः

sargaḥ

---

25

सर्गः

sargaḥ

---

26

सर्गः

sargaḥ

---

27

सर्गः

sargaḥ

---

28

सर्गः

sargaḥ

---

29

सर्गः

sargaḥ

---

30

सर्गः

sargaḥ

---

31

सर्गः

sargaḥ

---

32

सर्गः

sargaḥ

---

33

सर्गः

sargaḥ

1

{| width=50% | सर्गः

{| width=50% | sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

1

{| width=80% | सर्गः

{| width=80% | sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

---

21

सर्गः

sargaḥ

---

22

सर्गः

sargaḥ

---

23

सर्गः

sargaḥ

---

24

सर्गः

sargaḥ

---

25

सर्गः

sargaḥ

---

26

सर्गः

sargaḥ

---

27

सर्गः

sargaḥ

---

28

सर्गः

sargaḥ

---

29

सर्गः

sargaḥ

---

30

सर्गः

sargaḥ

---

31

सर्गः

sargaḥ

---

32

सर्गः

sargaḥ

---

33

सर्गः

sargaḥ

---

34

सर्गः

sargaḥ

---

35

सर्गः

sargaḥ

---

36

सर्गः

sargaḥ

---

37

सर्गः

sargaḥ

---

38

सर्गः

sargaḥ

---

39

सर्गः

sargaḥ

---

40

सर्गः

sargaḥ

---

41

सर्गः

sargaḥ

---

42

सर्गः

sargaḥ

---

43

सर्गः

sargaḥ

---

44

सर्गः

sargaḥ

---

45

सर्गः

sargaḥ

---

46

सर्गः

sargaḥ

---

47

सर्गः

sargaḥ

---

48

सर्गः

sargaḥ

---

49

सर्गः

sargaḥ

---

50

सर्गः

sargaḥ

---

51

सर्गः

sargaḥ

---

52

सर्गः

sargaḥ

---

53

सर्गः

sargaḥ

---

54

सर्गः

sargaḥ

---

55

सर्गः

sargaḥ

---

56

सर्गः

sargaḥ

---

57

सर्गः

sargaḥ

---

58

सर्गः

sargaḥ

---

59

सर्गः

sargaḥ

---

60

सर्गः

sargaḥ

---

61

सर्गः

sargaḥ

---

62

सर्गः

sargaḥ

---

63

सर्गः

sargaḥ

---

64

सर्गः

sargaḥ

---

65

सर्गः

sargaḥ

---

66

सर्गः

sargaḥ

---

67

सर्गः

sargaḥ

---

68

सर्गः

sargaḥ

---

69

सर्गः

sargaḥ

---

70

सर्गः

sargaḥ

---

71

सर्गः

sargaḥ

---

72

सर्गः

sargaḥ

---

73

सर्गः

sargaḥ

---

74

सर्गः

sargaḥ

---

75

सर्गः

sargaḥ

---

76

सर्गः

sargaḥ

---

77

सर्गः

sargaḥ

---

78

सर्गः

sargaḥ

---

79

सर्गः

sargaḥ

---

80

सर्गः

sargaḥ

---

81

सर्गः

sargaḥ

---

82

सर्गः

sargaḥ

---

83

सर्गः

sargaḥ

---

84

सर्गः

sargaḥ

---

85

सर्गः

sargaḥ

---

86

सर्गः

sargaḥ

---

87

सर्गः

sargaḥ

---

88

सर्गः

sargaḥ

---

89

सर्गः

sargaḥ

---

90

सर्गः

sargaḥ

---

91

सर्गः

sargaḥ

---

92

सर्गः

sargaḥ

---

93

सर्गः

sargaḥ

---

94

सर्गः

sargaḥ

---

95

सर्गः

sargaḥ

---

96

सर्गः

sargaḥ

---

97

सर्गः

sargaḥ

---

98

सर्गः

sargaḥ

---

99

सर्गः

sargaḥ

---

100

सर्गः

sargaḥ

---

101

सर्गः

sargaḥ

---

102

सर्गः

sargaḥ

---

103

सर्गः

sargaḥ

---

104

सर्गः

sargaḥ

---

105

सर्गः

sargaḥ

---

106

सर्गः

sargaḥ

---

107

सर्गः

sargaḥ

---

108

सर्गः

sargaḥ

---

109

सर्गः

sargaḥ

---

110

सर्गः

sargaḥ

---

111

सर्गः

sargaḥ

---

112

सर्गः

sargaḥ

---

113

सर्गः

sargaḥ

---

114

सर्गः

sargaḥ

---

115

सर्गः

sargaḥ

---

116

सर्गः

sargaḥ

---

117

सर्गः

sargaḥ

---

118

सर्गः

sargaḥ

---

119

सर्गः

sargaḥ

---

120

सर्गः

sargaḥ

---

121

सर्गः

sargaḥ

---

122

सर्गः

sargaḥ

1

सर्गः

sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

---

21

सर्गः

sargaḥ

---

22

सर्गः

sargaḥ

---

23

सर्गः

sargaḥ

---

24

सर्गः

sargaḥ

---

25

सर्गः

sargaḥ

---

26

सर्गः

sargaḥ

---

27

सर्गः

sargaḥ

---

28

सर्गः

sargaḥ

---

29

सर्गः

sargaḥ

---

30

सर्गः

sargaḥ

---

31

सर्गः

sargaḥ

---

32

सर्गः

sargaḥ

---

33

सर्गः

sargaḥ

---

34

सर्गः

sargaḥ

---

35

सर्गः

sargaḥ

---

36

सर्गः

sargaḥ

---

37

सर्गः

sargaḥ

---

38

सर्गः

sargaḥ

---

39

सर्गः

sargaḥ

---

40

सर्गः

sargaḥ

---

41

सर्गः

sargaḥ

---

42

सर्गः

sargaḥ

---

43

सर्गः

sargaḥ

---

44

सर्गः

sargaḥ

---

45

सर्गः

sargaḥ

---

46

सर्गः

sargaḥ

---

47

सर्गः

sargaḥ

---

48

सर्गः

sargaḥ

---

49

सर्गः

sargaḥ

---

50

सर्गः

sargaḥ

---

51

सर्गः

sargaḥ

---

52

सर्गः

sargaḥ

---

53

सर्गः

sargaḥ

---

54

सर्गः

sargaḥ

---

55

सर्गः

sargaḥ

---

56

सर्गः

sargaḥ

---

57

सर्गः

sargaḥ

---

58

सर्गः

sargaḥ

---

59

सर्गः

sargaḥ

---

60

सर्गः

sargaḥ

---

61

सर्गः

sargaḥ

---

62

सर्गः

sargaḥ

1

{| width=60% | सर्गः

{| width=60% | sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

---

21

सर्गः

sargaḥ

---

22

सर्गः

sargaḥ

---

23

सर्गः

sargaḥ

---

24

सर्गः

sargaḥ

---

25

सर्गः

sargaḥ

---

26

सर्गः

sargaḥ

---

27

सर्गः

sargaḥ

---

28

सर्गः

sargaḥ

---

29

सर्गः

sargaḥ

---

30

सर्गः

sargaḥ

---

31

सर्गः

sargaḥ

---

32

सर्गः

sargaḥ

---

33

सर्गः

sargaḥ

---

34

सर्गः

sargaḥ

---

35

सर्गः

sargaḥ

---

36

सर्गः

sargaḥ

---

37

सर्गः

sargaḥ

---

38

सर्गः

sargaḥ

---

39

सर्गः

sargaḥ

---

40

सर्गः

sargaḥ

---

41

सर्गः

sargaḥ

---

42

सर्गः

sargaḥ

---

43

सर्गः

sargaḥ

---

44

सर्गः

sargaḥ

---

45

सर्गः

sargaḥ

---

46

सर्गः

sargaḥ

---

47

सर्गः

sargaḥ

---

48

सर्गः

sargaḥ

---

49

सर्गः

sargaḥ

---

50

सर्गः

sargaḥ

---

51

सर्गः

sargaḥ

---

52

सर्गः

sargaḥ

---

53

सर्गः

sargaḥ

---

54

सर्गः

sargaḥ

---

55

सर्गः

sargaḥ

---

56

सर्गः

sargaḥ

---

57

सर्गः

sargaḥ

---

58

सर्गः

sargaḥ

---

59

सर्गः

sargaḥ

---

60

सर्गः

sargaḥ

---

61

सर्गः

sargaḥ

---

62

सर्गः

sargaḥ

---

63

सर्गः

sargaḥ

---

64

सर्गः

sargaḥ

---

65

सर्गः

sargaḥ

---

66

सर्गः

sargaḥ

---

67

सर्गः

sargaḥ

---

68

सर्गः

sargaḥ

---

69

सर्गः

sargaḥ

---

70

सर्गः

sargaḥ

---

71

सर्गः

sargaḥ

---

72

सर्गः

sargaḥ

---

73

सर्गः

sargaḥ

---

74

सर्गः

sargaḥ

---

75

सर्गः

sargaḥ

---

76

सर्गः

sargaḥ

---

77

सर्गः

sargaḥ

---

78

सर्गः

sargaḥ

---

79

सर्गः

sargaḥ

---

80

सर्गः

sargaḥ

---

81

सर्गः

sargaḥ

---

82

सर्गः

sargaḥ

---

83

सर्गः

sargaḥ

---

84

सर्गः

sargaḥ

---

85

सर्गः

sargaḥ

---

86

सर्गः

sargaḥ

---

87

सर्गः

sargaḥ

---

88

सर्गः

sargaḥ

---

89

सर्गः

sargaḥ

---

90

सर्गः

sargaḥ

---

91

सर्गः

sargaḥ

---

92

सर्गः

sargaḥ

---

93

सर्गः

sargaḥ

1

{| width=80% | सर्गः

{| width=80% | sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

---

21

सर्गः

sargaḥ

---

22

सर्गः

sargaḥ

---

23

सर्गः

sargaḥ

---

24

सर्गः

sargaḥ

---

25

सर्गः

sargaḥ

---

26

सर्गः

sargaḥ

---

27

सर्गः

sargaḥ

---

28

सर्गः

sargaḥ

---

29

सर्गः

sargaḥ

---

30

सर्गः

sargaḥ

---

31

सर्गः

sargaḥ

---

32

सर्गः

sargaḥ

---

33

सर्गः

sargaḥ

---

34

सर्गः

sargaḥ

---

35

सर्गः

sargaḥ

---

36

सर्गः

sargaḥ

---

37

सर्गः

sargaḥ

---

38

सर्गः

sargaḥ

---

39

सर्गः

sargaḥ

---

40

सर्गः

sargaḥ

---

41

सर्गः

sargaḥ

---

42

सर्गः

sargaḥ

---

43

सर्गः

sargaḥ

---

44

सर्गः

sargaḥ

---

45

सर्गः

sargaḥ

---

46

सर्गः

sargaḥ

---

47

सर्गः

sargaḥ

---

48

सर्गः

sargaḥ

---

49

सर्गः

sargaḥ

---

50

सर्गः

sargaḥ

---

51

सर्गः

sargaḥ

---

52

सर्गः

sargaḥ

---

53

सर्गः

sargaḥ

---

54

सर्गः

sargaḥ

---

55

सर्गः

sargaḥ

---

56

सर्गः

sargaḥ

---

57

सर्गः

sargaḥ

---

58

सर्गः

sargaḥ

---

59

सर्गः

sargaḥ

---

60

सर्गः

sargaḥ

---

61

सर्गः

sargaḥ

---

62

सर्गः

sargaḥ

---

63

सर्गः

sargaḥ

---

64

सर्गः

sargaḥ

---

65

सर्गः

sargaḥ

---

66

सर्गः

sargaḥ

---

67

सर्गः

sargaḥ

---

68

सर्गः

sargaḥ

---

69

सर्गः

sargaḥ

---

70

सर्गः

sargaḥ

---

71

सर्गः

sargaḥ

---

72

सर्गः

sargaḥ

---

73

सर्गः

sargaḥ

---

74

सर्गः

sargaḥ

---

75

सर्गः

sargaḥ

---

76

सर्गः

sargaḥ

---

77

सर्गः

sargaḥ

---

78

सर्गः

sargaḥ

---

79

सर्गः

sargaḥ

---

80

सर्गः

sargaḥ

---

81

सर्गः

sargaḥ

---

82

सर्गः

sargaḥ

---

83

सर्गः

sargaḥ

---

84

सर्गः

sargaḥ

---

85

सर्गः

sargaḥ

---

86

सर्गः

sargaḥ

---

87

सर्गः

sargaḥ

---

88

सर्गः

sargaḥ

---

89

सर्गः

sargaḥ

---

90

सर्गः

sargaḥ

---

91

सर्गः

sargaḥ

---

92

सर्गः

sargaḥ

---

93

सर्गः

sargaḥ

---

94

सर्गः

sargaḥ

---

95

सर्गः

sargaḥ

---

96

सर्गः

sargaḥ

---

97

सर्गः

sargaḥ

---

98

सर्गः

sargaḥ

---

99

सर्गः

sargaḥ

---

100

सर्गः

sargaḥ

---

101

सर्गः

sargaḥ

---

102

सर्गः

sargaḥ

---

103

सर्गः

sargaḥ

---

104

सर्गः

sargaḥ

---

105

सर्गः

sargaḥ

---

106

सर्गः

sargaḥ

---

107

सर्गः

sargaḥ

---

108

सर्गः

sargaḥ

---

109

सर्गः

sargaḥ

---

110

सर्गः

sargaḥ

---

111

सर्गः

sargaḥ

---

112

सर्गः

sargaḥ

---

113

सर्गः

sargaḥ

---

114

सर्गः

sargaḥ

---

115

सर्गः

sargaḥ

---

116

सर्गः

sargaḥ

---

117

सर्गः

sargaḥ

---

118

सर्गः

sargaḥ

---

119

सर्गः

sargaḥ

---

120

सर्गः

sargaḥ

---

121

सर्गः

sargaḥ

---

122

सर्गः

sargaḥ

---

123

सर्गः

sargaḥ

---

124

सर्गः

sargaḥ

---

125

सर्गः

sargaḥ

---

126

सर्गः

sargaḥ

---

127

सर्गः

sargaḥ

---

128

सर्गः

sargaḥ

---

129

सर्गः

sargaḥ

---

130

सर्गः

sargaḥ

---

131

सर्गः

sargaḥ

---

132

सर्गः

sargaḥ

---

133

सर्गः

sargaḥ

---

134

सर्गः

sargaḥ

---

135

सर्गः

sargaḥ

---

136

सर्गः

sargaḥ

---

137

सर्गः

sargaḥ

---

138

सर्गः

sargaḥ

---

139

सर्गः

sargaḥ

---

140

सर्गः

sargaḥ

---

141

सर्गः

sargaḥ

---

142

सर्गः

sargaḥ

---

143

सर्गः

sargaḥ

---

144

सर्गः

sargaḥ

---

145

सर्गः

sargaḥ

---

146

सर्गः

sargaḥ

---

147

सर्गः

sargaḥ

---

148

सर्गः

sargaḥ

---

149

सर्गः

sargaḥ

---

150

सर्गः

sargaḥ

---

151

सर्गः

sargaḥ

---

152

सर्गः

sargaḥ

---

153

सर्गः

sargaḥ

---

154

सर्गः

sargaḥ

---

155

सर्गः

sargaḥ

---

156

सर्गः

sargaḥ

---

157

सर्गः

sargaḥ

---

158

सर्गः

sargaḥ

---

159

सर्गः

sargaḥ

---

160

सर्गः

sargaḥ

---

161

सर्गः

sargaḥ

---

162

सर्गः

sargaḥ

---

163

सर्गः

sargaḥ

---

164

सर्गः

sargaḥ

---

165

सर्गः

sargaḥ

---

166

सर्गः

sargaḥ

---

167

सर्गः

sargaḥ

---

168

सर्गः

sargaḥ

---

169

सर्गः

sargaḥ

---

170

सर्गः

sargaḥ

---

171

सर्गः

sargaḥ

---

172

सर्गः

sargaḥ

---

173

सर्गः

sargaḥ

---

174

सर्गः

sargaḥ

---

175

सर्गः

sargaḥ

---

176

सर्गः

sargaḥ

---

177

सर्गः

sargaḥ

---

178

सर्गः

sargaḥ

---

179

सर्गः

sargaḥ

---

180

सर्गः

sargaḥ

---

181

सर्गः

sargaḥ

---

182

सर्गः

sargaḥ

---

183

सर्गः

sargaḥ

---

184

सर्गः

sargaḥ

---

185

सर्गः

sargaḥ

---

186

सर्गः

sargaḥ

---

187

सर्गः

sargaḥ

---

188

सर्गः

sargaḥ

---

189

सर्गः

sargaḥ

---

190

सर्गः

sargaḥ

---

191

सर्गः

sargaḥ

---

192

सर्गः

sargaḥ

---

193

सर्गः

sargaḥ

---

194

सर्गः

sargaḥ

---

195

सर्गः

sargaḥ

---

196

सर्गः

sargaḥ

---

197

सर्गः

sargaḥ

---

198

सर्गः

sargaḥ

---

199

सर्गः

sargaḥ

---

200

सर्गः

sargaḥ

---

201

सर्गः

sargaḥ

---

202

सर्गः

sargaḥ

---

203

सर्गः

sargaḥ

---

204

सर्गः

sargaḥ

---

205

सर्गः

sargaḥ

---

206

सर्गः

sargaḥ

---

207

सर्गः

sargaḥ

---

208

सर्गः

sargaḥ

---

209

सर्गः

sargaḥ

---

210

सर्गः

sargaḥ

---

211

सर्गः

sargaḥ

---

212

सर्गः

sargaḥ

---

213

सर्गः

sargaḥ

---

214

सर्गः

sargaḥ

---

215

सर्गः

sargaḥ

---

216

सर्गः

sargaḥ

1

{| width=80% | सर्गः

{| width=80% | sargaḥ

---

2

सर्गः

sargaḥ

---

3

सर्गः

sargaḥ

---

4

सर्गः

sargaḥ

---

5

सर्गः

sargaḥ

---

6

सर्गः

sargaḥ

---

7

सर्गः

sargaḥ

---

8

सर्गः

sargaḥ

---

9

सर्गः

sargaḥ

---

10

सर्गः

sargaḥ

---

11

सर्गः

sargaḥ

---

12

सर्गः

sargaḥ

---

13

सर्गः

sargaḥ

---

14

सर्गः

sargaḥ

---

15

सर्गः

sargaḥ

---

16

सर्गः

sargaḥ

---

17

सर्गः

sargaḥ

---

18

सर्गः

sargaḥ

---

19

सर्गः

sargaḥ

---

20

सर्गः

sargaḥ

---

21

सर्गः

sargaḥ

---

22

सर्गः

sargaḥ

---

23

सर्गः

sargaḥ

---

24

सर्गः

sargaḥ

---

25

सर्गः

sargaḥ

---

26

सर्गः

sargaḥ

---

27

सर्गः

sargaḥ

---

28

सर्गः

sargaḥ

---

29

सर्गः

sargaḥ

---

30

सर्गः

sargaḥ

---

31

सर्गः

sargaḥ

---

32

सर्गः

sargaḥ

---

33

सर्गः

sargaḥ

---

34

सर्गः

sargaḥ

---

35

सर्गः

sargaḥ

---

36

सर्गः

sargaḥ

---

37

सर्गः

sargaḥ

---

38

सर्गः

sargaḥ

---

39

सर्गः

sargaḥ

---

40

सर्गः

sargaḥ

---

41

सर्गः

sargaḥ

---

42

सर्गः

sargaḥ

---

43

सर्गः

sargaḥ

---

44

सर्गः

sargaḥ

---

45

सर्गः

sargaḥ

---

46

सर्गः

sargaḥ

---

47

सर्गः

sargaḥ

---

48

सर्गः

sargaḥ

---

49

सर्गः

sargaḥ

---

50

सर्गः

sargaḥ

---

51

सर्गः

sargaḥ

---

52

सर्गः

sargaḥ

---

53

सर्गः

sargaḥ

---

54

सर्गः

sargaḥ

---

55

सर्गः

sargaḥ

---

56

सर्गः

sargaḥ

---

57

सर्गः

sargaḥ

---

58

सर्गः

sargaḥ

---

59

सर्गः

sargaḥ

---

60

सर्गः

sargaḥ

---

61

सर्गः

sargaḥ

---

62

सर्गः

sargaḥ

---

63

सर्गः

sargaḥ

---

64

सर्गः

sargaḥ

---

65

सर्गः

sargaḥ

---

66

सर्गः

sargaḥ

---

67

सर्गः

sargaḥ

---

68

सर्गः

sargaḥ

---

69

सर्गः

sargaḥ

---

70

सर्गः

sargaḥ

---

71

सर्गः

sargaḥ

---

72

सर्गः

sargaḥ

---

73

सर्गः

sargaḥ

---

74

सर्गः

sargaḥ

---

75

सर्गः

sargaḥ

---

76

सर्गः

sargaḥ

---

77

सर्गः

sargaḥ

---

78

सर्गः

sargaḥ

---

79

सर्गः

sargaḥ

---

80

सर्गः

sargaḥ

---

81

सर्गः

sargaḥ

---

82

सर्गः

sargaḥ

---

83

सर्गः

sargaḥ

---

84

सर्गः

sargaḥ

---

85

सर्गः

sargaḥ

---

86

सर्गः

sargaḥ

---

87

सर्गः

sargaḥ

---

88

सर्गः

sargaḥ

---

89

सर्गः

sargaḥ

---

90

सर्गः

sargaḥ

---

91

सर्गः

sargaḥ

---

92

सर्गः

sargaḥ

---

93

सर्गः

sargaḥ

---

94

सर्गः

sargaḥ

---

95

सर्गः

sargaḥ

---

96

सर्गः

sargaḥ

---

97

सर्गः

sargaḥ

---

98

सर्गः

sargaḥ

---

99

सर्गः

sargaḥ

---

100

सर्गः

sargaḥ

---

101

सर्गः

sargaḥ

---

102

सर्गः

sargaḥ

---

103

सर्गः

sargaḥ

---

104

सर्गः

sargaḥ

---

105

सर्गः

sargaḥ

---

106

सर्गः

sargaḥ

---

107

सर्गः

sargaḥ

---

108

सर्गः

sargaḥ

---

109

सर्गः

sargaḥ

---

110

सर्गः

sargaḥ

---

111

सर्गः

sargaḥ

---

112

सर्गः

sargaḥ

---

113

सर्गः

sargaḥ

---

114

सर्गः

sargaḥ

---

115

सर्गः

sargaḥ

---

116

सर्गः

sargaḥ

---

117

सर्गः

sargaḥ

---

118

सर्गः

sargaḥ

---

119

सर्गः

sargaḥ

---

120

सर्गः

sargaḥ

---

121

सर्गः

sargaḥ

---

122

सर्गः

sargaḥ

---

123

सर्गः

sargaḥ

---

124

सर्गः

sargaḥ

---

125

सर्गः

sargaḥ

---

126

सर्गः

sargaḥ

---

127

सर्गः

sargaḥ

---

128

सर्गः

sargaḥ

1

श्री गणेशाय नमः ।। यतः सर्वाणि भूतानि प्रतिभान्ति स्थितानि च । यत्रैवोपशमं यान्ति तस्मै सत्यात्मने नमः

śrī gaṇeśāya namaḥ || yataḥ sarvāṇi bhūtāni pratibhānti sthitāni ca | yatraivopaśamaṃ yānti tasmai satyātmane namaḥ

---

2

ज्ञाता ज्ञानं तथा ज्ञेयं द्रष्टा दर्शनदृश्यभूः । कर्ता हेतुः क्रिया यस्मात्तस्मै ज्ञप्त्यात्मने नमः

jñātā jñānaṃ tathā jñeyaṃ draṣṭā darśanadṛśyabhūḥ | kartā hetuḥ kriyā yasmāttasmai jñaptyātmane namaḥ

---

3

स्फुरन्ति सीकरा यस्मादानन्दस्याम्बरेऽवनौ । सर्वेषां जीवनं तस्मै ब्रह्मानन्दात्मने नमः

sphuranti sīkarā yasmādānandasyāmbare'vanau | sarveṣāṃ jīvanaṃ tasmai brahmānandātmane namaḥ

---

4

सुतीक्ष्णो ब्राह्मणः कश्चित्संशयाकृष्टमानसः । अगस्तेराश्रमं गत्वा मुनिं पप्रच्छ सादरम्

sutīkṣṇo brāhmaṇaḥ kaścitsaṃśayākṛṣṭamānasaḥ | agasterāśramaṃ gatvā muniṃ papraccha sādaram

---

5

सुतीक्ष्ण उवाच । भगवन्धर्मतत्त्वज्ञ सर्वशास्त्रविनिश्चित । संशयोऽस्ति महानेकस्त्वमेतं कृपया वद

sutīkṣṇa uvāca | bhagavandharmatattvajña sarvaśāstraviniścita | saṃśayo'sti mahānekastvametaṃ kṛpayā vada

---

6

मोक्षस्य कारणं कर्म ज्ञानं वा मोक्षसाधनम् । उभयं वा विनिश्चित्य एकं कथय कारणम्

mokṣasya kāraṇaṃ karma jñānaṃ vā mokṣasādhanam | ubhayaṃ vā viniścitya ekaṃ kathaya kāraṇam

---

7

अगस्तिरुवाच । उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः । तथैव ज्ञानकर्मभ्यां जायते परमं पदम्

agastiruvāca | ubhābhyāmeva pakṣābhyāṃ yathā khe pakṣiṇāṃ gatiḥ | tathaiva jñānakarmabhyāṃ jāyate paramaṃ padam

---

8

केवलात्कर्मणो ज्ञानान्नहि मोक्षोऽभिजायते । किंतूभाभ्यां भवेन्मोक्षः साधनं तूभयं विदुः

kevalātkarmaṇo jñānānnahi mokṣo'bhijāyate | kiṃtūbhābhyāṃ bhavenmokṣaḥ sādhanaṃ tūbhayaṃ viduḥ

---

9

अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं वदामि ते । कारुण्याख्यः पुरा कश्चिद्ब्राह्मणोऽधीतवेदकः

asminnarthe purāvṛttamitihāsaṃ vadāmi te | kāruṇyākhyaḥ purā kaścidbrāhmaṇo'dhītavedakaḥ

---

10

अग्निवेश्यस्य पुत्रोऽभूद्वेदवेदाङ्गपारगः । गुरोरधीतविद्यः सन्नाजगाम गृहं प्रति

agniveśyasya putro'bhūdvedavedāṅgapāragaḥ | guroradhītavidyaḥ sannājagāma gṛhaṃ prati

---

11

तस्थावकर्मकृत्तूष्णीं संशयानो गृहे तदा । अग्निवेश्यो विलोक्याथ पुत्रं कर्मविवर्जितम्

tasthāvakarmakṛttūṣṇīṃ saṃśayāno gṛhe tadā | agniveśyo vilokyātha putraṃ karmavivarjitam

---

12

प्राह एतद्वचो निन्द्यं गुरुः पुत्रं हिताय च । अग्निवेश्य उवाच । किमेतत्पुत्र कुरुषे पालनं न स्वकर्मणः

prāha etadvaco nindyaṃ guruḥ putraṃ hitāya ca | agniveśya uvāca | kimetatputra kuruṣe pālanaṃ na svakarmaṇaḥ

---

13

अकर्मनिरतः सिद्धिं कथं प्राप्स्यसि तद्वद । कर्मणोऽस्मान्निवृत्तेः किं कारणं तन्निवेद्यताम्

akarmanirataḥ siddhiṃ kathaṃ prāpsyasi tadvada | karmaṇo'smānnivṛtteḥ kiṃ kāraṇaṃ tannivedyatām

---

14

कारुण्य उवाच । यावज्जीवमग्निहोत्रं नित्यं संध्यामुपासयेत्। प्रवृत्तिरूपो धर्मोऽयं श्रुत्या स्मृत्या च चोदितः

kāruṇya uvāca | yāvajjīvamagnihotraṃ nityaṃ saṃdhyāmupāsayet| pravṛttirūpo dharmo'yaṃ śrutyā smṛtyā ca coditaḥ

---

15

न धनेन भवेन्मोक्षः कर्मणा प्रजया न वा । त्यागमात्रेण किंत्वेके यतयोऽश्नन्ति चामृतम्

na dhanena bhavenmokṣaḥ karmaṇā prajayā na vā | tyāgamātreṇa kiṃtveke yatayo'śnanti cāmṛtam

---

16

इति श्रुत्योर्द्वयोर्मध्ये किं कर्तव्यं मया गुरो । इति संदिग्धतां गत्वा तूष्णींभूतोऽस्मि कर्मणि

iti śrutyordvayormadhye kiṃ kartavyaṃ mayā guro | iti saṃdigdhatāṃ gatvā tūṣṇīṃbhūto'smi karmaṇi

---

17

अगस्तिरुवाच । इत्युक्त्वा तात विप्रोऽसौ कारुण्यो मौनमागतः । तथाविधं सुतं दृष्ट्वा पुनः प्राह गुरुः सुतम्

agastiruvāca | ityuktvā tāta vipro'sau kāruṇyo maunamāgataḥ | tathāvidhaṃ sutaṃ dṛṣṭvā punaḥ prāha guruḥ sutam

---

18

अग्निवेश्य उवाच । शृणु पुत्र कथामेकां तदर्थं हृदयेऽखिलम् । मत्तोऽवधार्य पुत्र त्वं यथेच्छसि तथा कुरु

agniveśya uvāca | śṛṇu putra kathāmekāṃ tadarthaṃ hṛdaye'khilam | matto'vadhārya putra tvaṃ yathecchasi tathā kuru

---

19

सुरुचिर्नाम काचित्स्त्री अप्सरोगणउत्तमा । उपविष्टा हिमवतः शिखरे शिखिसंवृते

surucirnāma kācitstrī apsarogaṇauttamā | upaviṣṭā himavataḥ śikhare śikhisaṃvṛte

---

20

रमन्ते कामसंतप्ताः किन्नर्यो यत्र किन्नरैः । स्वर्धुन्योघेन संसृष्टे महाघौघविनाशिना

ramante kāmasaṃtaptāḥ kinnaryo yatra kinnaraiḥ | svardhunyoghena saṃsṛṣṭe mahāghaughavināśinā

---

21

दूतमिन्द्रस्य गच्छन्तमन्तरिक्षे ददर्श सा । तमुवाच महाभागा सुरुचिश्चाप्सरोवरा

dūtamindrasya gacchantamantarikṣe dadarśa sā | tamuvāca mahābhāgā suruciścāpsarovarā

---

22

सुरुचिरुवाच । देवदूत महाभाग कुत आगम्यते त्वया । अधुना कुत्र गन्तासि तत्सर्वं कृपया वद

suruciruvāca | devadūta mahābhāga kuta āgamyate tvayā | adhunā kutra gantāsi tatsarvaṃ kṛpayā vada

---

23

देवदूत उवाच । साधु पृष्टं त्वया सुभ्रु यथावत्कथयामि ते । अरिष्टनेमी राजर्षिर्दत्त्वा राज्यं सुताय वै

devadūta uvāca | sādhu pṛṣṭaṃ tvayā subhru yathāvatkathayāmi te | ariṣṭanemī rājarṣirdattvā rājyaṃ sutāya vai

---

24

वीतरागः स धर्मात्मा निर्ययौ तपसे वनम् । तपश्चरत्यसौ राजा पर्वते गन्धमादने

vītarāgaḥ sa dharmātmā niryayau tapase vanam | tapaścaratyasau rājā parvate gandhamādane

---

25

कार्यं कृत्वा मया तत्र तत आगम्यतेऽधुना । गन्तास्मि पार्श्वे शक्रस्य तं वृत्तान्तं निवेदितुम्

kāryaṃ kṛtvā mayā tatra tata āgamyate'dhunā | gantāsmi pārśve śakrasya taṃ vṛttāntaṃ niveditum

---

26

अप्सरा उवाच । वृत्तान्तः कोऽभवत्तत्र कथयस्व मम प्रभो । प्रष्टुकामा विनीतास्मि नोद्वेगं कर्तुमर्हसि

apsarā uvāca | vṛttāntaḥ ko'bhavattatra kathayasva mama prabho | praṣṭukāmā vinītāsmi nodvegaṃ kartumarhasi

---

27

देवदूत उवाच । शृणु भद्रे यथावृत्तं विस्तरेण वदामि ते । तस्मिन्राज्ञि वने तत्र तपश्चरति दुस्तरम्

devadūta uvāca | śṛṇu bhadre yathāvṛttaṃ vistareṇa vadāmi te | tasminrājñi vane tatra tapaścarati dustaram

---

28

इत्यहं देवराजेन सुभ्रूराज्ञापितस्तदा । दूत त्वं तत्र गच्छाशु गृहीत्वेदं विमानकम्

ityahaṃ devarājena subhrūrājñāpitastadā | dūta tvaṃ tatra gacchāśu gṛhītvedaṃ vimānakam

---

29

अप्सरोगणसंयुक्तं नानावादित्रशोभितम्। गन्धर्वसिद्धयक्षैश्च किन्नराद्यैश्च शोभितम्

apsarogaṇasaṃyuktaṃ nānāvāditraśobhitam| gandharvasiddhayakṣaiśca kinnarādyaiśca śobhitam

---

30

तालवेणुमृदङ्गादि पर्वते गन्धमादने । नानावृक्षसमाकीर्णे गत्वा तस्मिन्गिरौ शुभे

tālaveṇumṛdaṅgādi parvate gandhamādane | nānāvṛkṣasamākīrṇe gatvā tasmingirau śubhe

---

31

अरिष्टनेमिं राजानं दूतारोप्य विमानके । आनय स्वर्गभोगाय नगरीममरावतीम्

ariṣṭanemiṃ rājānaṃ dūtāropya vimānake | ānaya svargabhogāya nagarīmamarāvatīm

---

32

दूत उवाच । इत्याज्ञां प्राप्य शक्रस्य गृहीत्वा तद्विमानकम् । सर्वोपस्करसंयुक्तं तस्मिन्नद्रावहं ययौ

dūta uvāca | ityājñāṃ prāpya śakrasya gṛhītvā tadvimānakam | sarvopaskarasaṃyuktaṃ tasminnadrāvahaṃ yayau

---

33

आगत्य पर्वते तस्मिन्राज्ञो गत्वाऽऽश्रमं मया । निवेदिता महेन्द्रस्य सर्वाज्ञाऽरिष्टनेमये

āgatya parvate tasminrājño gatvā''śramaṃ mayā | niveditā mahendrasya sarvājñā'riṣṭanemaye

---

34

इति मद्वचनं श्रुत्वा संशयानोऽवदच्छुभे । राजोवाच । प्रष्टुमिच्छामि दूत त्वां तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

iti madvacanaṃ śrutvā saṃśayāno'vadacchubhe | rājovāca | praṣṭumicchāmi dūta tvāṃ tanme tvaṃ vaktumarhasi

---

35

गुणा दोषाश्च के तत्र स्वर्गे वद ममाग्रतः । ज्ञात्वा स्थितिं तु तत्रत्यां करिष्येऽहं यथारुचि

guṇā doṣāśca ke tatra svarge vada mamāgrataḥ | jñātvā sthitiṃ tu tatratyāṃ kariṣye'haṃ yathāruci

---

36

दूत उवाच । स्वर्गे पुण्यस्य सामग्र्या भुज्यते परमं सुखम् । उत्तमेन तु पुण्येन प्राप्नोति स्वर्गमुत्तमम्

dūta uvāca | svarge puṇyasya sāmagryā bhujyate paramaṃ sukham | uttamena tu puṇyena prāpnoti svargamuttamam

---

37

मध्यमेन तथा मध्यः स्वर्गो भवति नान्यथा । कनिष्ठेन तु पुण्येन स्वर्गो भवति तादृशः

madhyamena tathā madhyaḥ svargo bhavati nānyathā | kaniṣṭhena tu puṇyena svargo bhavati tādṛśaḥ

---

38

परोत्कर्षासहिष्णुत्वं स्पर्धा चैव समैश्च तैः ॥ कनिष्ठेषु च संतोषो यावत्पुण्यक्षयो भवेत्

parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ spardhā caiva samaiśca taiḥ || kaniṣṭheṣu ca saṃtoṣo yāvatpuṇyakṣayo bhavet

---

39

क्षीणे पुण्ये विशन्त्येतं मर्त्यलोकं च मानवाः ॥ इत्यादिगुणदोषाश्च स्वर्गे राजन्नवस्थिताः

kṣīṇe puṇye viśantyetaṃ martyalokaṃ ca mānavāḥ || ityādiguṇadoṣāśca svarge rājannavasthitāḥ

---

40

इति श्रुत्वा वचो भद्रे स राजा प्रत्यभाषत । राजोवाच । नेच्छामि देवदूताहं स्वर्गमीदृग्विधं फलम्

iti śrutvā vaco bhadre sa rājā pratyabhāṣata | rājovāca | necchāmi devadūtāhaṃ svargamīdṛgvidhaṃ phalam

---

41

अतः परं महोग्रं च तपः कृत्वा कलेवरम् । त्यक्ष्याम्यहमशुद्धं हि जीर्णां त्वचमिवोरगः

ataḥ paraṃ mahograṃ ca tapaḥ kṛtvā kalevaram | tyakṣyāmyahamaśuddhaṃ hi jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

---

42

देवदूत विमानेदं गृहीत्वा त्वं यथागतः ॥ तथा गच्छ महेन्द्रस्य संनिधौ त्वं नमोऽस्तु ते

devadūta vimānedaṃ gṛhītvā tvaṃ yathāgataḥ || tathā gaccha mahendrasya saṃnidhau tvaṃ namo'stu te

---

43

देवदूत उवाच । इत्युक्तोऽहं गतो भद्रे शक्रस्याग्रे निवेदितुम । यथावृत्तं निवेद्याथ महदाश्चर्यतां गतः

devadūta uvāca | ityukto'haṃ gato bhadre śakrasyāgre nivedituma | yathāvṛttaṃ nivedyātha mahadāścaryatāṃ gataḥ

---

44

पुनः प्राह महेन्द्रो मां श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ इन्द्र उवाच । दूत गच्छ पुनस्तत्र तं राजानं नयाश्रमम्

punaḥ prāha mahendro māṃ ślakṣṇaṃ madhurayā girā || indra uvāca | dūta gaccha punastatra taṃ rājānaṃ nayāśramam

---

45

वाल्मीकेर्ज्ञाततत्त्वस्य स्वबोधार्थं विरागिणम्। संदेशं मम वाल्मीकेर्महर्षेस्त्वं निवेदय

vālmīkerjñātatattvasya svabodhārthaṃ virāgiṇam| saṃdeśaṃ mama vālmīkermaharṣestvaṃ nivedaya

---

46

महर्षे त्वं विनीताय राज्ञेऽस्मै वीतरागिणे। नस्वर्गमिच्छते तत्त्वं प्रबोधय महामुने

maharṣe tvaṃ vinītāya rājñe'smai vītarāgiṇe| nasvargamicchate tattvaṃ prabodhaya mahāmune

---

47

तेन संसारदुःखार्तो मोक्षमेष्यति च क्रमात् । इत्युक्त्वा देवराजेन प्रेषितोऽहं तदन्तिके

tena saṃsāraduḥkhārto mokṣameṣyati ca kramāt | ityuktvā devarājena preṣito'haṃ tadantike

---

48

मयागत्य पुनस्तत्र राजा वल्मीकजन्मने । निवेदितो महेन्द्रस्य राज्ञा मोक्षस्य साधनम्

mayāgatya punastatra rājā valmīkajanmane | nivedito mahendrasya rājñā mokṣasya sādhanam

---

49

ततो वल्मीकजन्मासौ राजानं समपृच्छत ॥ अनामयमतिप्रीत्या कुशलप्रश्नवार्तया

tato valmīkajanmāsau rājānaṃ samapṛcchata || anāmayamatiprītyā kuśalapraśnavārtayā

---

50

राजोवाच । भगवन्धर्मतत्त्वज्ञ ज्ञातज्ञेय विदांवर । कृतार्थोऽहं भवद्दृष्ट्या तदेव कुशलं मम

rājovāca | bhagavandharmatattvajña jñātajñeya vidāṃvara | kṛtārtho'haṃ bhavaddṛṣṭyā tadeva kuśalaṃ mama

---

51

भगवन्प्रष्टुमिच्छामि तदविघ्नेन मे वद ॥ संसारबन्धदुःखार्तेः कथं मुञ्चामि तद्वद

bhagavanpraṣṭumicchāmi tadavighnena me vada || saṃsārabandhaduḥkhārteḥ kathaṃ muñcāmi tadvada

---

52

वाल्मीकिरुवाच । श्रृणु राजन्प्रवक्ष्यामि रामायणमखण्डितम् । श्रुत्वावधार्य यत्नेन जीवन्मुक्तो भविष्यसि

vālmīkiruvāca | śrṛṇu rājanpravakṣyāmi rāmāyaṇamakhaṇḍitam | śrutvāvadhārya yatnena jīvanmukto bhaviṣyasi

---

53

वसिष्ठरामसंवादं मोक्षोपायकथां शुभाम । ज्ञातस्वभावो राजेन्द्र वदामि श्रूयतां बुध

vasiṣṭharāmasaṃvādaṃ mokṣopāyakathāṃ śubhāma | jñātasvabhāvo rājendra vadāmi śrūyatāṃ budha

---

54

राजोवाच । को रामः कीदृशः कस्य बद्धो वा मुक्त एव वा । एतन्मे निश्चितं ब्रूहि ज्ञानं तत्त्वविदां वर

rājovāca | ko rāmaḥ kīdṛśaḥ kasya baddho vā mukta eva vā | etanme niścitaṃ brūhi jñānaṃ tattvavidāṃ vara

---

55

वाल्मीकिरुवाच । शापव्याजवशादेव राजवेषधरो हरिः । आहृताज्ञानसंपन्नः किंचिज्ज्ञोऽसौ भवत्प्रभुः

vālmīkiruvāca | śāpavyājavaśādeva rājaveṣadharo hariḥ | āhṛtājñānasaṃpannaḥ kiṃcijjño'sau bhavatprabhuḥ

---

56

राजोवाच । चिदानन्दस्वरूपे हि रामे चैतन्यविग्रहे। शापस्य कारणं ब्रूहि कः शप्ता चेति मे वद

rājovāca | cidānandasvarūpe hi rāme caitanyavigrahe| śāpasya kāraṇaṃ brūhi kaḥ śaptā ceti me vada

---

57

वाल्मीकिरुवाच । सनत्कुमारो निष्काम अवसद्ब्रह्मसद्मनि । वैकुण्ठादागतो विष्णुस्त्रैलोक्याधिपतिः प्रभुः

vālmīkiruvāca | sanatkumāro niṣkāma avasadbrahmasadmani | vaikuṇṭhādāgato viṣṇustrailokyādhipatiḥ prabhuḥ

---

58

ब्रह्मणा पूजितस्तत्र सल्यलोकनिवासिभिः । विना कुमारं तं दृष्ट्रा ह्युवाच प्रभुरीश्वरः

brahmaṇā pūjitastatra salyalokanivāsibhiḥ | vinā kumāraṃ taṃ dṛṣṭrā hyuvāca prabhurīśvaraḥ

---

59

सनत्कुमार स्तब्धोऽसि निष्कामो गर्वचेष्टया । अतस्त्वं भव कामार्तः शरजन्मेति नामतः

sanatkumāra stabdho'si niṣkāmo garvaceṣṭayā | atastvaṃ bhava kāmārtaḥ śarajanmeti nāmataḥ

---

60

तेनापि शापितो विष्णुः सर्वज्ञत्वं तवास्ति यत् ॥ किंचित्कालं हि तत्त्यक्त्वा त्वमज्ञानी भविष्यसि

tenāpi śāpito viṣṇuḥ sarvajñatvaṃ tavāsti yat || kiṃcitkālaṃ hi tattyaktvā tvamajñānī bhaviṣyasi

---

61

भृगुर्भार्यां हतां दृष्ट्रा ह्युवाच क्रोधमूर्च्छितः ॥ विष्णो तवापि भार्याया वियोगो हि भविष्यति

bhṛgurbhāryāṃ hatāṃ dṛṣṭrā hyuvāca krodhamūrcchitaḥ || viṣṇo tavāpi bhāryāyā viyogo hi bhaviṣyati

---

62

वृन्दया शापितो विष्णुश्छलनं यत्त्वया कृतम् । अतस्त्वं स्त्रीवियोगं तु वचनान्मम यास्यसि

vṛndayā śāpito viṣṇuśchalanaṃ yattvayā kṛtam | atastvaṃ strīviyogaṃ tu vacanānmama yāsyasi

---

63

भार्या हि देवदत्तस्य पयोष्णीतीरसँस्थिता । नृसिंहवेषधृग्विष्णुं दृष्ट्वा पञ्चत्वमागता

bhāryā hi devadattasya payoṣṇītīrasam̐sthitā | nṛsiṃhaveṣadhṛgviṣṇuṃ dṛṣṭvā pañcatvamāgatā

---

64

तेन शप्तो हि नृहरिर्दुःखार्तः स्त्रीवियोगतः ॥ तवापि भार्यया सार्धं वियोगो हि भविष्यति

tena śapto hi nṛharirduḥkhārtaḥ strīviyogataḥ || tavāpi bhāryayā sārdhaṃ viyogo hi bhaviṣyati

---

65

भृगुणैवं कुमारेण शापितो देवशर्मणा । वृन्दया शापितो विष्णुस्तेन मानुष्यतां गतः

bhṛguṇaivaṃ kumāreṇa śāpito devaśarmaṇā | vṛndayā śāpito viṣṇustena mānuṣyatāṃ gataḥ

---

66

एतत्ते कथितं सर्वे शापव्याजस्य कारणम् ॥ इदानीं वच्मि तत्सर्वे सावधानमतिः शृणु

etatte kathitaṃ sarve śāpavyājasya kāraṇam || idānīṃ vacmi tatsarve sāvadhānamatiḥ śṛṇu

---

1

इत्यार्षे श्रीमद्वासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मोक्षोपाये द्वत्रिंशत्साहस्र्यां संहितायां वैराग्यप्रकरणे सूत्रपातनको नाम प्रथमः सर्गः

ityārṣe śrīmadvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāye dvatriṃśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vairāgyaprakaraṇe sūtrapātanako nāma prathamaḥ sargaḥ

1

श्रीमहागणपतिचरणारविन्दाभ्यां नमः । ॐ नमो ब्रह्मणे ब्रह्मविद्भ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो वसिष्ठविश्वामित्रव्यासवाल्मीकिशुकादिभ्यः श्रीणमभद्राय च । अजमजरमनाद्यनन्तमन्तर्निजसुखबोधसदद्वितीयपूर्णम् । शिवमखिलहृदि स्फुरत्स्वमायाविकसितविश्वविलासमानताः स्मः

śrīmahāgaṇapaticaraṇāravindābhyāṃ namaḥ | ॐ namo brahmaṇe brahmavidbhyo brahmavidyāsaṃpradāyakartṛbhyo vasiṣṭhaviśvāmitravyāsavālmīkiśukādibhyaḥ śrīṇamabhadrāya ca | ajamajaramanādyanantamantarnijasukhabodhasadadvitīyapūrṇam | śivamakhilahṛdi sphuratsvamāyāvikasitaviśvavilāsamānatāḥ smaḥ

---

2

स्मृतिफलितसमस्ताभीष्टमुद्यद्दिनेश- प्रतिभटनिजशोभाशान्तविघ्नान्धकारम् । कमपि शिवभवान्योरङ्कसौभाग्यमन्तः सुरमणिमवलम्बे चारु लम्बोदराख्यम्

smṛtiphalitasamastābhīṣṭamudyaddineśa- pratibhaṭanijaśobhāśāntavighnāndhakāram | kamapi śivabhavānyoraṅkasaubhāgyamantaḥ suramaṇimavalambe cāru lambodarākhyam

---

3

मुग्धस्मिताञ्चितमनोज्ञमुखेन्दुबिम्बं स्निग्धामृतप्रतिमचारुकृपाकटाक्षम् । अग्रेसरैरनुसृतं मुनिभिर्मुनीनां न्यग्रोधमूलवसतिं गुरुमाश्रयामः

mugdhasmitāñcitamanojñamukhendubimbaṃ snigdhāmṛtapratimacārukṛpākaṭākṣam | agresarairanusṛtaṃ munibhirmunīnāṃ nyagrodhamūlavasatiṃ gurumāśrayāmaḥ

---

4

त्रिभुवनावनकृत्यकृतोदयः सदभयामलबोधसुखाद्वयः । सुजनहृद्गिरिगह्वरकेसरी शरणमस्तु सदा नरकेसरी

tribhuvanāvanakṛtyakṛtodayaḥ sadabhayāmalabodhasukhādvayaḥ | sujanahṛdgirigahvarakesarī śaraṇamastu sadā narakesarī

---

5

दक्षे वराक्षवलयावभयं च वामे या पुस्तकं च दधती विधिनेत्रपेया । सा शारदाब्जनयना शरदिन्दुशोभा भासा स्वया हरतु मे हृदयान्धकारम्

dakṣe varākṣavalayāvabhayaṃ ca vāme yā pustakaṃ ca dadhatī vidhinetrapeyā | sā śāradābjanayanā śaradinduśobhā bhāsā svayā haratu me hṛdayāndhakāram

---

6

ये नेत्राणि हरस्य यैर्जगदिदं प्रद्योतितं चेष्टते यत्रैवायतते श्रुतिस्मृतिनुतो धर्मः सशर्मोदयः । ये कालं कलयन्ति ये च परमस्वज्योतिरात्मोपमा- स्तेसूर्येन्द्वनला भवन्तु हृदि मे बोधाब्जिनीभानवः

ye netrāṇi harasya yairjagadidaṃ pradyotitaṃ ceṣṭate yatraivāyatate śrutismṛtinuto dharmaḥ saśarmodayaḥ | ye kālaṃ kalayanti ye ca paramasvajyotirātmopamā- stesūryendvanalā bhavantu hṛdi me bodhābjinībhānavaḥ

---

7

वक्त्रेन्दुभिर्दिक्षु तमो हरद्भिर्वेदार्थसारामृतमुद्गिरन्तम् । वाणीभुजाश्लिष्टममीष्टसिद्ध्यै तं ब्रह्मविद्यादिगुरुं प्रपद्ये

vaktrendubhirdikṣu tamo haradbhirvedārthasārāmṛtamudgirantam | vāṇībhujāśliṣṭamamīṣṭasiddhyai taṃ brahmavidyādiguruṃ prapadye

---

8

यद्वाक्यामृतपायिनां प्रतिपदं सत्यं सुधा नीरसा यद्वाक्यार्थविचारणादभिमतः स्वर्गोऽपि कारागृहम् । यद्वाणीविशदात्मपूर्णमनसां तुच्छं जगत्तूलव- त्तस्मै श्रीगुरवे वसिष्ठमुनये नित्यं नमस्कुर्महे

yadvākyāmṛtapāyināṃ pratipadaṃ satyaṃ sudhā nīrasā yadvākyārthavicāraṇādabhimataḥ svargo'pi kārāgṛham | yadvāṇīviśadātmapūrṇamanasāṃ tucchaṃ jagattūlava- ttasmai śrīgurave vasiṣṭhamunaye nityaṃ namaskurmahe

---

9

यस्यार्षं प्रथिता जगत्त्रयहिता सा वेदमाता परा यश्चक्रे तपसा वशे सुरगणानन्यत्सिसृक्षुर्जगत् । तं बोधाम्बुनिधिं तपस्विमुकुटालंकारचिन्तामणिं विश्वामित्रमुनिं शरण्यमनघं भूयो नमस्याम्यहम्

yasyārṣaṃ prathitā jagattrayahitā sā vedamātā parā yaścakre tapasā vaśe suragaṇānanyatsisṛkṣurjagat | taṃ bodhāmbunidhiṃ tapasvimukuṭālaṃkāracintāmaṇiṃ viśvāmitramuniṃ śaraṇyamanaghaṃ bhūyo namasyāmyaham

---

10

श्रुत्या ब्रह्मैव रामः प्रकटितमहिमा येन तस्मै वसिष्ठो यः सीतां ब्रह्मविद्यामिव सदसि पुनः सत्यशुद्धां किलादात् । यद्वाणी मोहमूलं शमयति जगदानन्दसंदोहदोग्ध्री तस्मै वाल्मीकये श्रीगुरुतमगुरवे भूरिभावैर्नताः स्मः

śrutyā brahmaiva rāmaḥ prakaṭitamahimā yena tasmai vasiṣṭho yaḥ sītāṃ brahmavidyāmiva sadasi punaḥ satyaśuddhāṃ kilādāt | yadvāṇī mohamūlaṃ śamayati jagadānandasaṃdohadogdhrī tasmai vālmīkaye śrīgurutamagurave bhūribhāvairnatāḥ smaḥ

---

11

पूर्णानन्दस्वभावः स्वजनहितकृते माययोपात्तकायः कारुण्यादुद्दिधीर्षुर्जनमनवरतं मोहपङ्के निमग्नम् । आविश्यान्तर्वसिष्ठं बहिरपि कलयञ्शिष्यभावं वितेने यः संवादेन शास्त्रामृतजलधिममुं रामचन्द्रं प्रपद्ये

pūrṇānandasvabhāvaḥ svajanahitakṛte māyayopāttakāyaḥ kāruṇyāduddidhīrṣurjanamanavarataṃ mohapaṅke nimagnam | āviśyāntarvasiṣṭhaṃ bahirapi kalayañśiṣyabhāvaṃ vitene yaḥ saṃvādena śāstrāmṛtajaladhimamuṃ rāmacandraṃ prapadye

---

12

विद्याभिः सह विश्रुता श्रितवती येषां मुखं भारती सत्त्वोत्कर्षसमाधिभि स्थिरमहो तद्ब्रह्म येषां हृदि । पादाम्भोरुहमाश्रिताश्च सततं तीर्थैः समं संपदः श्रीसर्वज्ञसरस्वतीतिविदिताञ्श्रीमद्गुरूंस्तान्भजे

vidyābhiḥ saha viśrutā śritavatī yeṣāṃ mukhaṃ bhāratī sattvotkarṣasamādhibhi sthiramaho tadbrahma yeṣāṃ hṛdi | pādāmbhoruhamāśritāśca satataṃ tīrthaiḥ samaṃ saṃpadaḥ śrīsarvajñasarasvatītividitāñśrīmadgurūṃstānbhaje

---

13

श्रीः संश्रितैव चरणौ हृदयं च राम- श्चन्द्रो मुखं गुणभरेण सरस्वती च । येषामतस्तदभिधाङ्कितनामधेयान् श्रीमद्गुरून्गुरुतरान्प्रणतोऽस्मि नित्यम्

śrīḥ saṃśritaiva caraṇau hṛdayaṃ ca rāma- ścandro mukhaṃ guṇabhareṇa sarasvatī ca | yeṣāmatastadabhidhāṅkitanāmadheyān śrīmadgurūngurutarānpraṇato'smi nityam

---

14

तापध्वस्तिव्यापृतकारुण्यकटाक्षान् व्याख्यावाणीनिर्वृतसर्वाग्निशरण्यान् । श्रीमद्रामानन्दमुनीनद्भुतचर्या- नार्यान्नित्यं देशिकवर्यान्प्रणतोऽस्मि

tāpadhvastivyāpṛtakāruṇyakaṭākṣān vyākhyāvāṇīnirvṛtasarvāgniśaraṇyān | śrīmadrāmānandamunīnadbhutacaryā- nāryānnityaṃ deśikavaryānpraṇato'smi

---

15

विश्वेशोऽपि हरिः शरण्यचरणो यान्मानयन्सौहृदा- च्छान्तान्नित्यमनुव्रजामि रजसा पूयेय चेत्यब्रवीत् । यत्पूजां विदधे श्रुतिर्मतिमतां सर्वेष्टसिद्ध्यै सदा जीवन्मुक्तसुखात्मपूर्णमनसस्तान्ब्रह्मनिष्ठान्भजे

viśveśo'pi hariḥ śaraṇyacaraṇo yānmānayansauhṛdā- cchāntānnityamanuvrajāmi rajasā pūyeya cetyabravīt | yatpūjāṃ vidadhe śrutirmatimatāṃ sarveṣṭasiddhyai sadā jīvanmuktasukhātmapūrṇamanasastānbrahmaniṣṭhānbhaje

---

16

कृतिभिरसुकराः क्व प्रबन्धाः क्व च वत बालिशबुद्धिरेप जन्तु. । तदपि विरचनेऽत्र सद्गुरूणा सदयनिरीक्षणमेव मेऽवलम्ब

kṛtibhirasukarāḥ kva prabandhāḥ kva ca vata bāliśabuddhirepa jantu. | tadapi viracane'tra sadgurūṇā sadayanirīkṣaṇameva me'valamba

---

17

अशेषविद्याम्बुविपारगाणामपास्तरागादिमनोमलानाम् कृपानिधीनां कृतिना ममास्मिन्सतां पदाब्जस्मरणं सहाय.

aśeṣavidyāmbuvipāragāṇāmapāstarāgādimanomalānām kṛpānidhīnāṃ kṛtinā mamāsminsatāṃ padābjasmaraṇaṃ sahāya.

---

18

यत्कृपालेशमात्रेण तीर्णोऽस्मि भवसागरम् । श्रीमद्गङ्गाधरेन्द्राख्यन्श्रीगुरूंस्तान्सदा भजे

yatkṛpāleśamātreṇa tīrṇo'smi bhavasāgaram | śrīmadgaṅgādharendrākhyanśrīgurūṃstānsadā bhaje

---

19

आनन्दबोधयतिना श्रीमद्गुरुवचोमृतैः । वासिष्ठार्थप्रकाशोऽयं यथामति वितन्यते

ānandabodhayatinā śrīmadguruvacomṛtaiḥ | vāsiṣṭhārthaprakāśo'yaṃ yathāmati vitanyate

---

20

प्रशंसन्तु स्वैरं मतिभिरथ निन्दन्तु सुधियः प्रवृत्तिर्मे यस्मान्न भवति जनाराधनकृते । अनेन व्याजेनामृतरसवसिष्ठोक्तिभरिते विहर्तुं वाञ्छामि प्रतिदिवसमानन्दजलधौ

praśaṃsantu svairaṃ matibhiratha nindantu sudhiyaḥ pravṛttirme yasmānna bhavati janārādhanakṛte | anena vyājenāmṛtarasavasiṣṭhoktibharite vihartuṃ vāñchāmi pratidivasamānandajaladhau

---

21

यथामति बुभुत्सुभ्यः साहाय्यं सकटेष्विव । दुरूहश्लोकभावेषु दर्शयिष्ये परिश्रमम्

yathāmati bubhutsubhyaḥ sāhāyyaṃ sakaṭeṣviva | durūhaślokabhāveṣu darśayiṣye pariśramam

---

22

स्थितमेकरसे युक्त्या नानारसविजृम्भणम् । वासिष्ठं रोचयत्वेतत्सुभोज्यं लवणं यथा

sthitamekarase yuktyā nānārasavijṛmbhaṇam | vāsiṣṭhaṃ rocayatvetatsubhojyaṃ lavaṇaṃ yathā

---

23

अप्यल्पमतिदुर्वोधं स्फुटं व्याख्यास्यते पदम् । द्विस्त्रिर्व्याख्यातपूर्वं तु दुरूहमपि मोक्ष्यते

apyalpamatidurvodhaṃ sphuṭaṃ vyākhyāsyate padam | dvistrirvyākhyātapūrvaṃ tu durūhamapi mokṣyate

1

दिवि भूमौ तथाकाशे बहिरन्तश्च मे विभुः । यो विभात्यवभासात्मा तस्मै सर्वात्मने नमः

divi bhūmau tathākāśe bahirantaśca me vibhuḥ | yo vibhātyavabhāsātmā tasmai sarvātmane namaḥ

---

3

वाल्मीकिरुवाच । अहं बद्धो विमुक्तः स्यामिति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्तमज्ञो नोत ज्ञः सोऽस्मिञ्छास्त्रेऽधिकारवान् कथोपायान्विचार्यादौ मोक्षोपायानिमानथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयोऽभिजायते

vālmīkiruvāca | ahaṃ baddho vimuktaḥ syāmiti yasyāsti niścayaḥ | nātyantamajño nota jñaḥ so'smiñchāstre'dhikāravān kathopāyānvicāryādau mokṣopāyānimānatha | yo vicārayati prājño na sa bhūyo'bhijāyate

---

4

अस्मिन्रामायणे रामकथोपायान्महाबलान् । एतांस्तु प्रथमं कृत्वा पुराहमरिमर्दन

asminrāmāyaṇe rāmakathopāyānmahābalān | etāṃstu prathamaṃ kṛtvā purāhamarimardana

---

5

शिष्यायास्मि विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवांस्तस्मै मणिमब्धिरिवार्थिने

śiṣyāyāsmi vinītāya bharadvājāya dhīmate | ekāgro dattavāṃstasmai maṇimabdhirivārthine

---

7

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन्मेरुगहने ब्रह्मणोऽग्र उदाहृताः ।। अथास्य तुष्टो भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति तमुवाच महाशयः

tata ete kathopāyā bharadvājena dhīmatā | kasmiṃścinmerugahane brahmaṇo'gra udāhṛtāḥ || athāsya tuṣṭo bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ | varaṃ putra gṛhāṇeti tamuvāca mahāśayaḥ

---

8

भरद्वाज उवाच । भगवन्भूतभव्येश वरोऽयं मेऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान्मुच्यते तदुदाहर

bharadvāja uvāca | bhagavanbhūtabhavyeśa varo'yaṃ me'dya rocate | yeneyaṃ janatā duḥkhānmucyate tadudāhara

---

9

श्रीब्रह्मोवाच । गुरुं वाल्मीकिमत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत्समारब्धं रामायणमनिन्दितम्

śrībrahmovāca | guruṃ vālmīkimatrāśu prārthayasva prayatnataḥ | tenedaṃ yatsamārabdhaṃ rāmāyaṇamaninditam

---

10

तस्मिञ्छ्रुते नरो मोहात्समग्रात्संतरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारमपारगुणशालिना

tasmiñchrute naro mohātsamagrātsaṃtariṣyati | setunevāmbudheḥ pāramapāraguṇaśālinā

---

11

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी मदाश्रमम्। अभ्यागच्छत्समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

śrīvālmīkiruvāca | ityuktvā sa bharadvājaṃ parameṣṭhī madāśramam| abhyāgacchatsamaṃ tena bharadvājena bhūtakṛt

---

12

तूर्णं संपूजितो देवः सोऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन्मां महासत्त्वः सर्वभूतहिते रतः

tūrṇaṃ saṃpūjito devaḥ so'rghyapādyādinā mayā | avocanmāṃ mahāsattvaḥ sarvabhūtahite rataḥ

---

13

रामस्वभावकथनादस्माद्वरमुने त्वया । नोद्वेगात्स परित्याज्य आसमाप्तेरनिन्दितात्

rāmasvabhāvakathanādasmādvaramune tvayā | nodvegātsa parityājya āsamāpteraninditāt

---

14

ग्रन्थेनानेन लोकोऽयमस्मात्संसारसंकटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

granthenānena loko'yamasmātsaṃsārasaṃkaṭāt | samuttariṣyati kṣipraṃ potenevāśu sāgarāt

---

15

वक्तुं तदेवमेवार्थमहमागतवानयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रमित्युक्तवानजः

vaktuṃ tadevamevārthamahamāgatavānayam | kuru lokahitārthaṃ tvaṃ śāstramityuktavānajaḥ

---

16

मम पुण्याश्रमात्तस्मात्क्षणादन्तर्द्धिमागतः । मुहूर्ताभ्युत्थितः प्रोच्चैस्तरङ्ग इव वारिणः

mama puṇyāśramāttasmātkṣaṇādantarddhimāgataḥ | muhūrtābhyutthitaḥ proccaistaraṅga iva vāriṇaḥ

---

17

तस्मिन्प्रयाते भगवत्यहं विस्मयमागतः । पुनस्तत्र भरद्वाजमपृच्छं स्वस्थया धिया

tasminprayāte bhagavatyahaṃ vismayamāgataḥ | punastatra bharadvājamapṛcchaṃ svasthayā dhiyā

---

18

किमेतद्ब्रह्मणा प्रोक्तं भरद्वाज वदाशु मे। इत्युक्तेन पुनः प्रोक्तं भरद्वाजेन तेन मे

kimetadbrahmaṇā proktaṃ bharadvāja vadāśu me| ityuktena punaḥ proktaṃ bharadvājena tena me

---

19

भरद्वाज उवाच । एतदुक्तं भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितार्थाय संसारार्णवतारकम्

bharadvāja uvāca | etaduktaṃ bhagavatā yathā rāmāyaṇaṃ kuru | sarvalokahitārthāya saṃsārārṇavatārakam

---

20

मह्यं च भगवन्ब्रूहि कथं संसारसंकटे । रामो व्यवहृतो ह्यस्मिन्भरतश्च महामनाः

mahyaṃ ca bhagavanbrūhi kathaṃ saṃsārasaṃkaṭe | rāmo vyavahṛto hyasminbharataśca mahāmanāḥ

---

21

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश्चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस्ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

śatrughno lakṣmaṇaścāpi sītā cāpi yaśasvinī | rāmānuyāyinaste vā mantriputrā mahādhiyaḥ

---

22

निर्दुःखितां यथैते नु प्राप्तास्तद्ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं भविष्यामि ततो जनतया सह

nirduḥkhitāṃ yathaite nu prāptāstadbrūhi me sphuṭam | tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi tato janatayā saha

---

23

भरद्वाजेन राजेन्द्र वदेत्युक्तोऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोराज्ञामहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

bharadvājena rājendra vadetyukto'smi sādaram | tadā kartuṃ vibhorājñāmahaṃ vaktuṃ pravṛttavān

---

24

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन संमोहमलं दूरे करिष्यसि

śṛṇu vatsa bharadvāja yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te | śrutena yena saṃmohamalaṃ dūre kariṣyasi

---

25

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतः सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

tathā vyavahara prājña yathā vyavahṛtaḥ sukhī | sarvāsaṃsaktayā buddhyā rāmo rājīvalocanaḥ

---

26

लक्ष्मणो भरतश्चैव शत्रुघ्नश्च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस्तथा

lakṣmaṇo bharataścaiva śatrughnaśca mahāmanāḥ | kausalyā ca sumitrā ca sītā daśarathastathā

---

27

कृतास्त्रश्चाऽविरोधश्च बोधपारमुपागताः । वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणोऽष्टौ तथेतरे

kṛtāstraścā'virodhaśca bodhapāramupāgatāḥ | vasiṣṭho vāmadevaśca mantriṇo'ṣṭau tathetare

---

28

धृष्टिर्जयन्तो भासश्च सत्यो विजय एव च । विभीषणः सुषेणश्च हनुमानिन्द्रजित्तथा

dhṛṣṭirjayanto bhāsaśca satyo vijaya eva ca | vibhīṣaṇaḥ suṣeṇaśca hanumānindrajittathā

---

29

एतेऽष्टौ मन्त्रिणः प्रोक्ताः समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

ete'ṣṭau mantriṇaḥ proktāḥ samanīrāgacetasaḥ | jīvanmuktā mahātmāno yathāprāptānuvartinaḥ

---

30

एतैर्यथा हुतं दत्तं गृहीतमुषितं स्मृतम् । तथा चेद्वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि संकटात्

etairyathā hutaṃ dattaṃ gṛhītamuṣitaṃ smṛtam | tathā cedvartase putra mukta evāsi saṃkaṭāt

---

31

अपारसंसारसमुद्रपाती लब्ध्वा परां युक्तिमुदारसत्त्वः । न शोकमायाति न दैन्यमेति गतज्वरस्तिष्ठति नित्यतृप्तः

apārasaṃsārasamudrapātī labdhvā parāṃ yuktimudārasattvaḥ | na śokamāyāti na dainyameti gatajvarastiṣṭhati nityatṛptaḥ

---

2

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे सूत्रपातनको नाम द्वितीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe sūtrapātanako nāma dvitīyaḥ sargaḥ

1

भरद्वाज उवाच । जीवन्मुक्तस्थितिं व्रह्मन्कृत्वा राघवमादितः । क्रमात्कथय मे नित्यं भविष्यामि सुखी यथा

bharadvāja uvāca | jīvanmuktasthitiṃ vrahmankṛtvā rāghavamāditaḥ | kramātkathaya me nityaṃ bhaviṣyāmi sukhī yathā

---

2

श्रीवाल्मीकिरुवाच । भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत्। अपुनःस्मरणं मन्ये साधो विस्मरणं वरम्

śrīvālmīkiruvāca | bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat| apunaḥsmaraṇaṃ manye sādho vismaraṇaṃ varam

---

3

दृश्यात्यन्ताभावबोधं विना तन्नानुभूयते । कदाचित्केनचिन्नाम स्वबोधोऽन्विष्यतामतः

dṛśyātyantābhāvabodhaṃ vinā tannānubhūyate | kadācitkenacinnāma svabodho'nviṣyatāmataḥ

---

4

स चेह संभवत्येव तदर्थमिदमाततम् । शास्त्रमाकर्णयसि चेत्तत्त्वमाप्स्यसि नान्यथा

sa ceha saṃbhavatyeva tadarthamidamātatam | śāstramākarṇayasi cettattvamāpsyasi nānyathā

---

5

जगद्भ्रमोऽयं दृश्योऽपि नास्त्येवेत्यनुभूयते । वर्णो व्योम्न इवाखेदाद्विचारेणामुनाऽनघ

jagadbhramo'yaṃ dṛśyo'pi nāstyevetyanubhūyate | varṇo vyomna ivākhedādvicāreṇāmunā'nagha

---

6

दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् । संपन्नं चेत्तदुत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam | saṃpannaṃ cettadutpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ

---

7

अन्यथा शास्त्रगर्तेषु लुठतां भवतामिह । भवत्यकृत्रिमाज्ञानां कल्पैरपि न निर्वृतिः

anyathā śāstragarteṣu luṭhatāṃ bhavatāmiha | bhavatyakṛtrimājñānāṃ kalpairapi na nirvṛtiḥ

---

8

अशेषेण परित्यागो वासनानां य उत्तमः । मोक्षं इत्युच्यते ब्रह्मन्स एव विमलक्रमः

aśeṣeṇa parityāgo vāsanānāṃ ya uttamaḥ | mokṣaṃ ityucyate brahmansa eva vimalakramaḥ

---

9

क्षीणायां वासनायां तु चेतो गलति सत्वरम् । क्षीणायां शीतसंतत्यां ब्रह्मन्हिमकणो यथा

kṣīṇāyāṃ vāsanāyāṃ tu ceto galati satvaram | kṣīṇāyāṃ śītasaṃtatyāṃ brahmanhimakaṇo yathā

---

10

अयं वासनया देहो ध्रियते भूतपञ्जरः । तनुनान्तर्निविष्टेन मुक्तौघस्तन्तुना यथा

ayaṃ vāsanayā deho dhriyate bhūtapañjaraḥ | tanunāntarniviṣṭena muktaughastantunā yathā

---

11

वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्मनो हेतुः शुद्धा जन्मविनाशिनी

vāsanā dvividhā proktā śuddhā ca malinā tathā | malinā janmano hetuḥ śuddhā janmavināśinī

---

12

अज्ञानसुघनाकारा घनाहंकारशालिनी। पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः

ajñānasughanākārā ghanāhaṃkāraśālinī| punarjanmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ

---

13

पुनर्जन्माङ्कुरं त्यक्त्वा स्थिता संभृष्टबीजवत्। देहार्थं ध्रियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति चोच्यते

punarjanmāṅkuraṃ tyaktvā sthitā saṃbhṛṣṭabījavat| dehārthaṃ dhriyate jñātajñeyā śuddheti cocyate

---

14

अपुनर्जन्मकरणी जीवन्मुक्तेषु देहिषु । वासना विद्यते शुद्धा देहे चक्र इव भ्रमः

apunarjanmakaraṇī jīvanmukteṣu dehiṣu | vāsanā vidyate śuddhā dehe cakra iva bhramaḥ

---

15

ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभाजनम् । ज्ञातज्ञेयास्त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः

ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhājanam | jñātajñeyāsta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ

---

16

जीवन्मुक्तिपदं प्राप्तो यथा रामो महामतिः । तत्तेऽहं शृणु वक्ष्याभि जरामरणशान्तये

jīvanmuktipadaṃ prāpto yathā rāmo mahāmatiḥ | tatte'haṃ śṛṇu vakṣyābhi jarāmaraṇaśāntaye

---

17

भरद्वाज महाबुद्धे रामक्रममिमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि तेनैव सर्वं ज्ञास्यसि सर्वदा

bharadvāja mahābuddhe rāmakramamimaṃ śubham | śṛṇu vakṣyāmi tenaiva sarvaṃ jñāsyasi sarvadā

---

18

विद्यागृहाद्विनिष्क्रम्य रामो राजीवलोचनः । दिवसान्यनयद्गेहे लीलाभिरकुतोभयः

vidyāgṛhādviniṣkramya rāmo rājīvalocanaḥ | divasānyanayadgehe līlābhirakutobhayaḥ

---

19

अथ गच्छति काले तु. पालयत्यवनिं नृपे । प्रजासु वीतशोकासु स्थितासु विगतज्वरम्

atha gacchati kāle tu. pālayatyavaniṃ nṛpe | prajāsu vītaśokāsu sthitāsu vigatajvaram

---

20

तीर्थपुण्याश्रमश्रेणीर्द्रष्टुमुत्कण्ठितं मनः । रामस्याभूद्भृशं तत्र कदाचिद्गुणशालिनः

tīrthapuṇyāśramaśreṇīrdraṣṭumutkaṇṭhitaṃ manaḥ | rāmasyābhūdbhṛśaṃ tatra kadācidguṇaśālinaḥ

---

21

राघवश्चिन्तयित्वैवमुपेत्य चरणौ पितुः । हंसः पद्माविव नवौ जग्राह नखकेसरौ

rāghavaścintayitvaivamupetya caraṇau pituḥ | haṃsaḥ padmāviva navau jagrāha nakhakesarau

---

22

श्रीराम उवाच । तीर्थानि देवसद्मानि वनान्यायतनानि च । द्रष्टुमुत्कण्ठितं तात ममेदं नाथ मानसम्

śrīrāma uvāca | tīrthāni devasadmāni vanānyāyatanāni ca | draṣṭumutkaṇṭhitaṃ tāta mamedaṃ nātha mānasam

---

23

तदेतामर्थितां पूर्वां सफलां कर्तुमर्हसि । न सोऽस्ति भुवने नाथ त्वया योऽर्थी न मानितः

tadetāmarthitāṃ pūrvāṃ saphalāṃ kartumarhasi | na so'sti bhuvane nātha tvayā yo'rthī na mānitaḥ

---

24

इति संप्रार्थितो राजा वसिष्ठेन समं तदा । विचार्यामुञ्चदेवैनं रामं प्रथममर्थिनम्

iti saṃprārthito rājā vasiṣṭhena samaṃ tadā | vicāryāmuñcadevainaṃ rāmaṃ prathamamarthinam

---

25

शुभे नक्षत्रदिवसे भ्रातृभ्यां सह राघवः । मङ्गलालंकृतवपुः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः

śubhe nakṣatradivase bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ | maṅgalālaṃkṛtavapuḥ kṛtasvastyayano dvijaiḥ

---

26

वसिष्ठप्रहितैर्विप्रैः शास्त्रज्ञैश्च समन्वितः । स्निग्धैः कतिपयैरेव राजपुत्रवरैः सह

vasiṣṭhaprahitairvipraiḥ śāstrajñaiśca samanvitaḥ | snigdhaiḥ katipayaireva rājaputravaraiḥ saha

---

27

अम्बाभिर्विहिताशीर्भिरालिङ्ग्यालिङ्ग्य भूषितः । निरगात्स्वगृहात्तस्मात्तीर्थयात्रार्थमुद्यतः

ambābhirvihitāśīrbhirāliṅgyāliṅgya bhūṣitaḥ | niragātsvagṛhāttasmāttīrthayātrārthamudyataḥ

---

28

निर्गतः स्वपुरात्पौरैस्तूर्यघोषेण वादितः । पीयमानः पुरस्त्रीणां नेत्रैर्भृङ्गौघभङ्गुरैः

nirgataḥ svapurātpauraistūryaghoṣeṇa vāditaḥ | pīyamānaḥ purastrīṇāṃ netrairbhṛṅgaughabhaṅguraiḥ

---

29

ग्रामीणललनालोलहस्तपद्मापनोदितैः । लाजवर्षैर्विकीर्णात्मा हिमैरिव हिमाचलः

grāmīṇalalanālolahastapadmāpanoditaiḥ | lājavarṣairvikīrṇātmā himairiva himācalaḥ

---

30

आवर्जयन्विप्रगणान्परिशृण्वन्प्रजाशिषः । आलोकयन्दिगन्तांश्च परिचक्राम जाङ्गलान्

āvarjayanvipragaṇānpariśṛṇvanprajāśiṣaḥ | ālokayandigantāṃśca paricakrāma jāṅgalān

---

31

अथारभ्य स्वकात्तस्मात्क्रमात्कोशलमण्डलात् । स्नानदानतपोध्यानपूर्वकं स ददर्श ह

athārabhya svakāttasmātkramātkośalamaṇḍalāt | snānadānatapodhyānapūrvakaṃ sa dadarśa ha

---

32

नदीतीराणि पुण्यानि वनान्यायतनानि च । जङ्गलानि जनान्तेषु तटान्यब्धिमहीभृताम्

nadītīrāṇi puṇyāni vanānyāyatanāni ca | jaṅgalāni janānteṣu taṭānyabdhimahībhṛtām

---

33

मन्दाकिनीमिन्दुनिभां कालिन्दीं चोत्पलामलाम् । सरस्वतीं शतद्रूं च चन्द्रभागामिरावतीम्

mandākinīmindunibhāṃ kālindīṃ cotpalāmalām | sarasvatīṃ śatadrūṃ ca candrabhāgāmirāvatīm

---

34

वेणीं च कृष्णवेणीं च निर्विन्ध्यां सरयूं तथा । चर्मण्वतीं वितस्तां च विपाशां बाहुदामपि

veṇīṃ ca kṛṣṇaveṇīṃ ca nirvindhyāṃ sarayūṃ tathā | carmaṇvatīṃ vitastāṃ ca vipāśāṃ bāhudāmapi

---

35

प्रयागं नैमिषं चैव धर्मारण्यं गयां तथा। । वाराणसीं श्रीगिरिं च केदारं पुष्करं तथा

prayāgaṃ naimiṣaṃ caiva dharmāraṇyaṃ gayāṃ tathā| | vārāṇasīṃ śrīgiriṃ ca kedāraṃ puṣkaraṃ tathā

---

36

मानसं च क्रमसरस्तथैवोत्तरमानसम्। वडवावदनं चैव तीर्थवृन्दं स सादरम्

mānasaṃ ca kramasarastathaivottaramānasam| vaḍavāvadanaṃ caiva tīrthavṛndaṃ sa sādaram

---

37

अग्नितीर्थं महातीर्थमिन्द्रद्युम्नसरस्तथा ।। सरांसि सरितश्चैव तथा नदह्रदावलीम्

agnitīrthaṃ mahātīrthamindradyumnasarastathā || sarāṃsi saritaścaiva tathā nadahradāvalīm

---

38

स्वामिनं कार्तिकेयं च शालग्रामं हरिं तथा । स्थानानि च चतुःषष्टिं हरेरथ हरस्य च

svāminaṃ kārtikeyaṃ ca śālagrāmaṃ hariṃ tathā | sthānāni ca catuḥṣaṣṭiṃ hareratha harasya ca

---

39

नानाश्चर्यविचित्राणि चतुरब्धितटानि च । विन्ध्यमन्दरकुञ्जांश्च कुलशैलस्थलानि च

nānāścaryavicitrāṇi caturabdhitaṭāni ca | vindhyamandarakuñjāṃśca kulaśailasthalāni ca

---

40

राजर्षीणां च महतां ब्रह्मर्षीणां तथैव च । देवानां ब्राह्मणानां च​ पावनानाश्रमाञ्छुभान्

rājarṣīṇāṃ ca mahatāṃ brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca | devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca pāvanānāśramāñchubhān

---

41

भूयोभूयः स बभ्राम भ्रातृभ्यां सह मानदः। चतुर्ष्वपि दिगन्तेषु सर्वानेव महीतटान्

bhūyobhūyaḥ sa babhrāma bhrātṛbhyāṃ saha mānadaḥ| caturṣvapi diganteṣu sarvāneva mahītaṭān

---

42

अमरकिन्नरमानवमानितः समवलोक्य महीमखिलामिमाम् । उपययौ स्वगृहं रघुनन्दनो विहृतदिक् शिवलोकमिवेश्वरः

amarakinnaramānavamānitaḥ samavalokya mahīmakhilāmimām | upayayau svagṛhaṃ raghunandano vihṛtadik śivalokamiveśvaraḥ

---

3

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे तीर्थयात्राकरणं नाम तृतीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe tīrthayātrākaraṇaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ

1

श्रीवाल्मीकिरुवाच । रामः पुष्पाञ्जलिव्रातैर्विकीर्णः पुरवासिभिः । प्रविवेश गृहं श्रीमाञ्जयन्तो विष्टपं यथा

śrīvālmīkiruvāca | rāmaḥ puṣpāñjalivrātairvikīrṇaḥ puravāsibhiḥ | praviveśa gṛhaṃ śrīmāñjayanto viṣṭapaṃ yathā

---

2

प्रणनामाथ पितरं वसिष्ठं भ्रातृबान्धवान् । ब्राह्मणान्कुलवृद्धांश्च राघवः प्रथमागतः

praṇanāmātha pitaraṃ vasiṣṭhaṃ bhrātṛbāndhavān | brāhmaṇānkulavṛddhāṃśca rāghavaḥ prathamāgataḥ

---

4

सुहृद्भिर्भ्रातृभिश्चैव पित्रा द्विजगणेन च । मुहुरालिङ्गिताचारो राघवो न ममौ मुदा ।।। तस्मिन्गृहे दाशरथेः प्रियप्रकथनैर्मिथः । जुघूर्णुर्मधुरैराशा मृदुवंशस्तनैरिव

suhṛdbhirbhrātṛbhiścaiva pitrā dvijagaṇena ca | muhurāliṅgitācāro rāghavo na mamau mudā ||| tasmingṛhe dāśaratheḥ priyaprakathanairmithaḥ | jughūrṇurmadhurairāśā mṛduvaṃśastanairiva

---

5

बभूवाथ दिनान्यष्टौ रामागमन उत्सवः । सुखं मत्तजनोन्मुक्तकलकोलाहलाकुलः

babhūvātha dinānyaṣṭau rāmāgamana utsavaḥ | sukhaṃ mattajanonmuktakalakolāhalākulaḥ

---

6

उवास स सुखं गेहे ततः प्रभृति राघवः । वर्णयन्विविधाकारान्देशाचारानितस्ततः

uvāsa sa sukhaṃ gehe tataḥ prabhṛti rāghavaḥ | varṇayanvividhākārāndeśācārānitastataḥ

---

7

प्रातरुत्थाय रामोऽसौ कृत्वा संध्यां यथाविधि। । सभासंस्थं ददर्शेन्द्रसमं स्वपितरं तथा

prātarutthāya rāmo'sau kṛtvā saṃdhyāṃ yathāvidhi| | sabhāsaṃsthaṃ dadarśendrasamaṃ svapitaraṃ tathā

---

8

कथाभिः सुविचित्राभिः स वसिष्ठादिभिः सह । स्थित्वा दिनचतुर्भागं ज्ञानगर्भाभिरादृतः

kathābhiḥ suvicitrābhiḥ sa vasiṣṭhādibhiḥ saha | sthitvā dinacaturbhāgaṃ jñānagarbhābhirādṛtaḥ

---

9

जगाम पित्रानुज्ञातो महत्या सेनयावृतः । वराहमहिषाकीर्णं वनमाखेटकेच्छया

jagāma pitrānujñāto mahatyā senayāvṛtaḥ | varāhamahiṣākīrṇaṃ vanamākheṭakecchayā

---

10

तत आगत्य सदने कृत्वा स्नानादिकं क्रमम् । समित्रबान्धवो भुक्त्वा निनाय ससुहृन्निशाम्

tata āgatya sadane kṛtvā snānādikaṃ kramam | samitrabāndhavo bhuktvā nināya sasuhṛnniśām

---

11

एवंप्रायदिनाचारो भ्रातृभ्यां सह राघवः । आगत्य तीर्थयात्रायाः समुवास पितुर्गृहे

evaṃprāyadinācāro bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ | āgatya tīrthayātrāyāḥ samuvāsa piturgṛhe

---

12

नृपतिसंव्यवहारमनोज्ञया सुजनचेतसि चन्द्रिकयानया । परिनिनाय दिनानि स चेष्टया स्तुतसुधारसपेशलयाऽनघ

nṛpatisaṃvyavahāramanojñayā sujanacetasi candrikayānayā | parinināya dināni sa ceṣṭayā stutasudhārasapeśalayā'nagha

---

4

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे दिवसव्यवहारनिरूपणं नाम चतुर्थः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe divasavyavahāranirūpaṇaṃ nāma caturthaḥ sargaḥ

1

श्रीवाल्मीकिरुवाच । अथोनषोडशे वर्षे वर्तमाने रघूद्वहे । रामानुयायिनि तथा शत्रुघ्ने लक्ष्मणेऽपि च

śrīvālmīkiruvāca | athonaṣoḍaśe varṣe vartamāne raghūdvahe | rāmānuyāyini tathā śatrughne lakṣmaṇe'pi ca

---

2

भरते संस्थिते नित्यं मातामहगृहे सुखम् । पालयत्यवनिं राज्ञि यथावदखिलाभिमाम्

bharate saṃsthite nityaṃ mātāmahagṛhe sukham | pālayatyavaniṃ rājñi yathāvadakhilābhimām

---

3

जन्यत्रार्थं च पुत्राणां प्रत्यहं सह मन्त्रिभिः । कृतमन्त्रे महाप्राज्ञे तज्ज्ञे दशरथे नृपे

janyatrārthaṃ ca putrāṇāṃ pratyahaṃ saha mantribhiḥ | kṛtamantre mahāprājñe tajjñe daśarathe nṛpe

---

4

कृतायां तीर्थयात्रायां रामो निजगृहे स्थितः । जगामानुदिनं कार्श्यं शरदीवामलं सरः

kṛtāyāṃ tīrthayātrāyāṃ rāmo nijagṛhe sthitaḥ | jagāmānudinaṃ kārśyaṃ śaradīvāmalaṃ saraḥ

---

5

कुमारस्य विशालाक्षं पाण्डुतां मुखमाददे । पाकफुल्लदलं शुक्लं सालिमालमिवाम्बुजम्

kumārasya viśālākṣaṃ pāṇḍutāṃ mukhamādade | pākaphulladalaṃ śuklaṃ sālimālamivāmbujam

---

6

कपोलतलसंलीनपाणिः पद्मासनस्थितः । चिन्तापरवशस्तूष्णीमव्यापारो बभूव ह

kapolatalasaṃlīnapāṇiḥ padmāsanasthitaḥ | cintāparavaśastūṣṇīmavyāpāro babhūva ha

---

7

कृशाङ्गश्चिन्तया युक्तः खेदी परमदुर्मनाः । नोवाच कस्यचित्किंचिल्लिपिकर्मार्पितोपमः

kṛśāṅgaścintayā yuktaḥ khedī paramadurmanāḥ | novāca kasyacitkiṃcillipikarmārpitopamaḥ

---

8

खेदात्परिजनेनासौ प्रार्थ्यमानः पुनः पुनः । चकाराह्निकमाचारं परिम्लानमुखाम्बुजः

khedātparijanenāsau prārthyamānaḥ punaḥ punaḥ | cakārāhnikamācāraṃ parimlānamukhāmbujaḥ

---

9

एवंगुणविशिष्टं तं रामं गुणगणाकरम् । आलोक्य भ्रातरावस्य तामेवाययतुर्दशाम्

evaṃguṇaviśiṣṭaṃ taṃ rāmaṃ guṇagaṇākaram | ālokya bhrātarāvasya tāmevāyayaturdaśām

---

10

तथा तेषु तनूजेषु खेदवत्सु कृशेषु च । सपत्नीको महीपालश्चिन्ताविवशतां ययौ

tathā teṣu tanūjeṣu khedavatsu kṛśeṣu ca | sapatnīko mahīpālaścintāvivaśatāṃ yayau

---

11

का ते पुत्र घना चिन्तेत्येवं रामं पुनः पुनः । अपृच्छत्स्निग्धया वाचा नैवाकथयदस्य सः

kā te putra ghanā cintetyevaṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ | apṛcchatsnigdhayā vācā naivākathayadasya saḥ

---

12

न किंचित्तात मे दुःखमित्युक्त्वा पितुरङ्कगः । रामो राजीवपत्राक्षस्तूष्णीमेव स्म तिष्ठति

na kiṃcittāta me duḥkhamityuktvā pituraṅkagaḥ | rāmo rājīvapatrākṣastūṣṇīmeva sma tiṣṭhati

---

13

ततो दशरथो राजा रामः किं खेदवानिति । अपृच्छत्सर्वकार्यज्ञं वसिष्ठं वदतां वरम्

tato daśaratho rājā rāmaḥ kiṃ khedavāniti | apṛcchatsarvakāryajñaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam

---

14

इत्युक्तश्चिन्तयित्वा स वसिष्ठमुनिना नृपः । अस्त्यत्र कारणं श्रीमन्मा राजन्दुःखमस्तु ते

ityuktaścintayitvā sa vasiṣṭhamuninā nṛpaḥ | astyatra kāraṇaṃ śrīmanmā rājanduḥkhamastu te

---

15

कोपं विषादकलनां विततं च हर्षं नाल्पेन कारणवशेन वहन्ति सन्तः । सर्गेण संहृतिजवेन विना जगत्यां भूतानि भूप न महान्ति विकारवन्ति

kopaṃ viṣādakalanāṃ vitataṃ ca harṣaṃ nālpena kāraṇavaśena vahanti santaḥ | sargeṇa saṃhṛtijavena vinā jagatyāṃ bhūtāni bhūpa na mahānti vikāravanti

---

5

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रक्रणे कार्श्यनिवेदनंनाम पञ्चमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakraṇe kārśyanivedanaṃnāma pañcamaḥ sargaḥ

1

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्ते मुनिनाथेन संदेहवति पार्थिवे । खेदवत्यास्थिते मौनं किंचित्कालप्रतीक्षणे

śrīvālmīkiruvāca | ityukte munināthena saṃdehavati pārthive | khedavatyāsthite maunaṃ kiṃcitkālapratīkṣaṇe

---

2

परिखिन्नासु सर्वासु राज्ञीषु नृपसद्मसु । स्थितासु सावधानासु रामचेष्टासु सर्वतः

parikhinnāsu sarvāsu rājñīṣu nṛpasadmasu | sthitāsu sāvadhānāsu rāmaceṣṭāsu sarvataḥ

---

3

एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्र इति श्रुतः । महर्षिरभ्यगाद्द्रष्टुं तमयोध्यानराधिपम्

etasminneva kāle tu viśvāmitra iti śrutaḥ | maharṣirabhyagāddraṣṭuṃ tamayodhyānarādhipam

---

4

तस्य यज्ञोऽथ रक्षोभिस्तथा विलुलुपे किल। । मायावीर्यबलोन्मत्तैर्धर्मकार्यस्य धीमतः

tasya yajño'tha rakṣobhistathā vilulupe kila| | māyāvīryabalonmattairdharmakāryasya dhīmataḥ

---

5

रक्षार्थं तस्य यज्ञस्य द्रष्टुमैच्छत्स पार्थिवम् । नहि शक्नोत्यविघ्नेन समाप्तुं स मुनिः क्रतुम्

rakṣārthaṃ tasya yajñasya draṣṭumaicchatsa pārthivam | nahi śaknotyavighnena samāptuṃ sa muniḥ kratum

---

6

ततस्तेषां विनाशार्थमुद्यतस्तपसां निथिः । विश्वामित्रो महातेजा अयोध्यामभ्यगात्पुरीम्

tatasteṣāṃ vināśārthamudyatastapasāṃ nithiḥ | viśvāmitro mahātejā ayodhyāmabhyagātpurīm

---

7

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह । शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम्

sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha | śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam

---

8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्वास्था राजगृहं ययुः । संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः

tasya tadvacanaṃ śrutvā dvāsthā rājagṛhaṃ yayuḥ | saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ

---

9

ते गत्वा राजसदनं विश्वामित्रमृषिं ततः । प्राप्तमावेदयामासुः प्रतीहाराः पतेस्तदा

te gatvā rājasadanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tataḥ | prāptamāvedayāmāsuḥ pratīhārāḥ patestadā

---

10

अथास्थानगतं भूपं राजमण्डलमालिनम् । समुपेत्य त्वरायुक्तो याष्टीकोऽसौ व्यजिज्ञपत्

athāsthānagataṃ bhūpaṃ rājamaṇḍalamālinam | samupetya tvarāyukto yāṣṭīko'sau vyajijñapat

---

11

देव द्वारि महातेजा बालभास्करभासुरः । ज्वालारुणजटाजूटः पुमाञ्छ्रीमानवस्थितः

deva dvāri mahātejā bālabhāskarabhāsuraḥ | jvālāruṇajaṭājūṭaḥ pumāñchrīmānavasthitaḥ

---

12

सभासुरपताकान्तं साश्वेभपुरुषायुधम् । कृतवांस्तं प्रदेशं यस्तेजोभिः कीर्णकाञ्चनम्

sabhāsurapatākāntaṃ sāśvebhapuruṣāyudham | kṛtavāṃstaṃ pradeśaṃ yastejobhiḥ kīrṇakāñcanam

---

13

वीक्ष्यमाणे तु याष्टीके निवेदयति राजनि । विश्वामित्रो मुनिः प्राप्त इत्यनुद्धतया गिरा

vīkṣyamāṇe tu yāṣṭīke nivedayati rājani | viśvāmitro muniḥ prāpta ityanuddhatayā girā

---

14

इति याष्टीकवचनमाकर्ण्य नृपसत्तमः । स समन्त्री ससामन्तः प्रोत्तस्थौ हेमविष्टरात्

iti yāṣṭīkavacanamākarṇya nṛpasattamaḥ | sa samantrī sasāmantaḥ prottasthau hemaviṣṭarāt

---

15

पदातिरेव सहसा राज्ञां वृन्देन मालितः । वसिष्ठवामदेवाभ्यां सह सामन्तसंस्तुतः

padātireva sahasā rājñāṃ vṛndena mālitaḥ | vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ saha sāmantasaṃstutaḥ

---

16

जगाम तत्र यत्रासौ विश्वामित्रो महामुनिः । ददर्श मुनिशार्दूलं द्वारभूमाववस्थितम्

jagāma tatra yatrāsau viśvāmitro mahāmuniḥ | dadarśa muniśārdūlaṃ dvārabhūmāvavasthitam

---

17

केनापि कारणेनोर्वीतलमर्कमुपागतम् । ब्राह्मेण तेजसाक्रान्तं क्षात्रेण च महौजसा

kenāpi kāraṇenorvītalamarkamupāgatam | brāhmeṇa tejasākrāntaṃ kṣātreṇa ca mahaujasā

---

18

जराजरठया नित्यं तपःप्रसररूक्षया । जटावल्या वृतस्कन्धं ससंध्याभ्रमिवाचलम्

jarājaraṭhayā nityaṃ tapaḥprasararūkṣayā | jaṭāvalyā vṛtaskandhaṃ sasaṃdhyābhramivācalam

---

19

उपशान्तं च कान्तं च दीप्तमप्रतिघाति च । निभृतं चोर्जिताकारं दधानं भास्वरं वपुः

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca dīptamapratighāti ca | nibhṛtaṃ corjitākāraṃ dadhānaṃ bhāsvaraṃ vapuḥ

---

20

पेशलेनातिभीमेन प्रसन्नेनाकुलेन च । गम्भीरेणातिपूर्णेन तेजसा रञ्जितप्रभम्

peśalenātibhīmena prasannenākulena ca | gambhīreṇātipūrṇena tejasā rañjitaprabham

---

21

अनन्तजीवितदशासखीमेकामनिन्दिताम् । धारयन्तं करे श्लक्ष्णां कुण्डीमम्लानमानसम्

anantajīvitadaśāsakhīmekāmaninditām | dhārayantaṃ kare ślakṣṇāṃ kuṇḍīmamlānamānasam

---

22

करुणाक्रान्तचेतत्तवात्प्रसन्नैर्मधुराक्षरैः । वीक्षणैरमृतेनेव संसिञ्चन्तमिमाः प्रजाः

karuṇākrāntacetattavātprasannairmadhurākṣaraiḥ | vīkṣaṇairamṛteneva saṃsiñcantamimāḥ prajāḥ

---

23

युक्तयज्ञोपवीताङ्ग धवलप्रोन्नतस्रुवम् । अनन्तं विस्मयं चान्तः प्रयच्छन्तमिवेक्षितुः

yuktayajñopavītāṅga dhavalapronnatasruvam | anantaṃ vismayaṃ cāntaḥ prayacchantamivekṣituḥ

---

24

सुनिमालोक्य भूपालो दूरादेवानताकृतिः । प्रणनाम गलन्मौलिमणिमानितभूतलम्

sunimālokya bhūpālo dūrādevānatākṛtiḥ | praṇanāma galanmaulimaṇimānitabhūtalam

---

25

मुनिरप्यवनीनाथं भास्वानिव शतक्रतुम् । तत्राभिवादयांचक्रे मधुरोदारया गिरा

munirapyavanīnāthaṃ bhāsvāniva śatakratum | tatrābhivādayāṃcakre madhurodārayā girā

---

26

ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजातयः । स्वागतादिक्रमेणैनं पूजयामासुरादृताः

tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijātayaḥ | svāgatādikrameṇainaṃ pūjayāmāsurādṛtāḥ

---

27

दशरथ उवाच । अशङ्कितोपनीतेन भास्वता दर्शनेन ते । साधो स्वनुगृहीताः स्मो रविणेवाम्बुजाकराः

daśaratha uvāca | aśaṅkitopanītena bhāsvatā darśanena te | sādho svanugṛhītāḥ smo raviṇevāmbujākarāḥ

---

28

यदनादि यदक्षुण्णं यदपायविवर्जितम् । तदानन्दसुखं प्राप्तं मया त्वद्दर्शनान्मुने

yadanādi yadakṣuṇṇaṃ yadapāyavivarjitam | tadānandasukhaṃ prāptaṃ mayā tvaddarśanānmune

---

29

अद्य वर्तामहे नूनं धन्यानां धुरि धर्मतः । भवदागमनस्येमे यद्वयं लक्ष्यमागताः

adya vartāmahe nūnaṃ dhanyānāṃ dhuri dharmataḥ | bhavadāgamanasyeme yadvayaṃ lakṣyamāgatāḥ

---

30

एवं प्रकथयन्तोऽत्र राजानोऽथ महर्षयः । आसनेषु सभास्थानमासाद्य समुपाविशन्

evaṃ prakathayanto'tra rājāno'tha maharṣayaḥ | āsaneṣu sabhāsthānamāsādya samupāviśan

---

1

स दृष्ट्वा मालितं लक्ष्म्या भीतस्तमृषिसत्तमम्

sa dṛṣṭvā mālitaṃ lakṣmyā bhītastamṛṣisattamam

---

31

प्रहृष्टवदनो राजा स्वयमर्घ्यं न्यवेदयत्

prahṛṣṭavadano rājā svayamarghyaṃ nyavedayat

---

32

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । प्रदक्षिणं प्रकुर्वन्तं राजानं पर्यपूजयत्

sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā | pradakṣiṇaṃ prakurvantaṃ rājānaṃ paryapūjayat

---

33

स राज्ञा पूजितस्तेन प्रहृष्टवदनस्तदा । कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम्

sa rājñā pūjitastena prahṛṣṭavadanastadā | kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam

---

34

वसिष्ठेन समागम्य प्रहस्य मुनिपुंगवः । यथार्हं चार्चयित्वैनं पप्रच्छानामयं ततः

vasiṣṭhena samāgamya prahasya munipuṃgavaḥ | yathārhaṃ cārcayitvainaṃ papracchānāmayaṃ tataḥ

---

35

क्षणं यथार्हमन्योन्यं पूजयित्वा समेत्य च । ते सर्वे हृष्टमनसो महाराजनिवेशने

kṣaṇaṃ yathārhamanyonyaṃ pūjayitvā sametya ca | te sarve hṛṣṭamanaso mahārājaniveśane

---

36

यथोचितासनगता मिथः संवृद्धतेजसः । परस्परेण पप्रच्छुः सर्वेऽनामयमादरात्

yathocitāsanagatā mithaḥ saṃvṛddhatejasaḥ | paraspareṇa papracchuḥ sarve'nāmayamādarāt

---

37

उपविष्टाय तस्मै स विश्वामित्राय धीमते । पाद्यमर्घ्यं च गां चैव भूयोभूयो न्यवेदयत्

upaviṣṭāya tasmai sa viśvāmitrāya dhīmate | pādyamarghyaṃ ca gāṃ caiva bhūyobhūyo nyavedayat

---

38

अर्चयित्वा तु विधिवद्विश्वामित्रमभाषत । प्राञ्जलिः प्रयतो वाक्यमिदं प्रीतमना नृपः

arcayitvā tu vidhivadviśvāmitramabhāṣata | prāñjaliḥ prayato vākyamidaṃ prītamanā nṛpaḥ

---

39

यथाऽमृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमवर्षके । - यथान्धस्येक्षणप्राप्तिर्भवदागमनं तथा

yathā'mṛtasya saṃprāptiryathā varṣamavarṣake | - yathāndhasyekṣaṇaprāptirbhavadāgamanaṃ tathā

---

40

यथेष्टदारसंपर्कात्पुत्रजन्माऽप्रजावतः । स्वप्नदृष्टार्थलाभश्च भवदागमनं तथा

yatheṣṭadārasaṃparkātputrajanmā'prajāvataḥ | svapnadṛṣṭārthalābhaśca bhavadāgamanaṃ tathā

---

41

यथेप्सितेन संयोग इष्टस्यागमनं यथा । प्रणष्टस्य यथा लाभो भवदागमनं तथा

yathepsitena saṃyoga iṣṭasyāgamanaṃ yathā | praṇaṣṭasya yathā lābho bhavadāgamanaṃ tathā

---

42

यथा हर्षो नभोगत्या मृतस्य पुनरागमात् । तथा त्वदागमाद्ब्रह्मन्स्वागतं ते महामुने

yathā harṣo nabhogatyā mṛtasya punarāgamāt | tathā tvadāgamādbrahmansvāgataṃ te mahāmune

---

43

ब्रह्मलोकनिवासो हि कस्य न प्रीतिमावहेत् । मुने तवागमस्तद्वत्सत्यमेव ब्रवीमि ते

brahmalokanivāso hi kasya na prītimāvahet | mune tavāgamastadvatsatyameva bravīmi te

---

44

कश्च ते परमः कामः किं च ते करवाण्यहम् । पात्रभूतोऽसि मे विप्र प्राप्तः परमधार्मिकः

kaśca te paramaḥ kāmaḥ kiṃ ca te karavāṇyaham | pātrabhūto'si me vipra prāptaḥ paramadhārmikaḥ

---

45

पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः । ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि भगवन्मया

pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ | brahmarṣitvamanuprāptaḥ pūjyo'si bhagavanmayā

---

46

गङ्गाजलाभिषेकेण यथा प्रीतिर्भवेन्मम । तथा त्वद्दर्शनात्प्रीतिरन्तः शीतयतीव माम्

gaṅgājalābhiṣekeṇa yathā prītirbhavenmama | tathā tvaddarśanātprītirantaḥ śītayatīva mām

---

47

विगतेच्छाभयक्रोधो वीतरागो निरामयः । इदमत्यद्भुतं ब्रह्मन्यद्भवान्मामुपागतः

vigatecchābhayakrodho vītarāgo nirāmayaḥ | idamatyadbhutaṃ brahmanyadbhavānmāmupāgataḥ

---

48

शुभक्षेत्रगतं चाहमात्मानमपकल्मषम् । चन्द्रबिम्ब इवोन्मग्नं वेदवेद्यविदांवर

śubhakṣetragataṃ cāhamātmānamapakalmaṣam | candrabimba ivonmagnaṃ vedavedyavidāṃvara

---

49

साक्षादिव ब्रह्मणो मे तवाभ्यागमनं मतम् । पूतोऽस्म्यनुगृहीतश्च तवाभ्यागमनान्मुने

sākṣādiva brahmaṇo me tavābhyāgamanaṃ matam | pūto'smyanugṛhītaśca tavābhyāgamanānmune

---

50

त्वदागमनपुण्येन साधो यदनुरञ्जितम् । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं तत्सुजीवितम्

tvadāgamanapuṇyena sādho yadanurañjitam | adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ tatsujīvitam

---

51

त्वामिहाभ्यागतं दृष्ट्वा प्रतिपूज्य प्रणम्य च । आत्मन्येव नमाम्यन्तर्दृष्ट्वेन्दुं जलधिर्यथा

tvāmihābhyāgataṃ dṛṣṭvā pratipūjya praṇamya ca | ātmanyeva namāmyantardṛṣṭvenduṃ jaladhiryathā

---

52

यत्कार्यं येन वार्थेन प्राप्तोऽसि मुनिपुङ्गव । कृतमित्येव तद्विद्धि मान्योऽसीति सदा मम

yatkāryaṃ yena vārthena prāpto'si munipuṅgava | kṛtamityeva tadviddhi mānyo'sīti sadā mama

---

53

स्वकार्ये न विमर्शं त्वं कर्तुमर्हसि कौशिक । भगवन्नास्त्यदेयं मे त्वयि यत्प्रतिपद्यते

svakārye na vimarśaṃ tvaṃ kartumarhasi kauśika | bhagavannāstyadeyaṃ me tvayi yatpratipadyate

---

54

कार्यस्य न विचारं त्वं कर्तुमर्हसि धर्मतः । कर्ता चाहमशेषं ते दैवतं परमं भवान्

kāryasya na vicāraṃ tvaṃ kartumarhasi dharmataḥ | kartā cāhamaśeṣaṃ te daivataṃ paramaṃ bhavān

---

55

इदमतिमधुरं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखमात्मविदा विनीतमुक्तम् । प्रथितगुणयशागुणैर्विशिष्टं मुनिवृषभः परमं जगाम हर्षम्

idamatimadhuraṃ niśamya vākyaṃ śrutisukhamātmavidā vinītamuktam | prathitaguṇayaśāguṇairviśiṣṭaṃ munivṛṣabhaḥ paramaṃ jagāma harṣam

---

6

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे विश्वामित्राभ्यागमनं नाम षष्ठः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe viśvāmitrābhyāgamanaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

7

सप्तमः सर्गः

saptamaḥ sargaḥ

---

1

श्रीवाल्मीकिरुवाच । तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत

śrīvālmīkiruvāca | tacchrutvā rājasiṃhasya vākyamadbhutavistaram | hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata

---

2

सदृशं राजशार्दूल तवैवैतन्महीतले । महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठवशवर्तिनः

sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaivaitanmahītale | mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavaśavartinaḥ

---

3

यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यविनिर्णयम् । कुरु त्वं राजशार्दूल धर्मं समनुपालय

yattu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryavinirṇayam | kuru tvaṃ rājaśārdūla dharmaṃ samanupālaya

---

4

अहं धर्मं समातिष्ठे सिद्धयर्थं पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरा घोरा राक्षसा मम संस्थिताः

ahaṃ dharmaṃ samātiṣṭhe siddhayarthaṃ puruṣarṣabha | tasya vighnakarā ghorā rākṣasā mama saṃsthitāḥ

---

5

यदा यदा तु यज्ञेन यजेऽहं विबुधव्रजान् । तदा तदा तु मे यज्ञं विनिघ्नन्ति निशाचराः

yadā yadā tu yajñena yaje'haṃ vibudhavrajān | tadā tadā tu me yajñaṃ vinighnanti niśācarāḥ

---

6

बहुशो विहिते तस्मिन्मया राक्षसनायकाः । अकिरंस्ते महीं यागे मांसेन रुधिरेण च

bahuśo vihite tasminmayā rākṣasanāyakāḥ | akiraṃste mahīṃ yāge māṃsena rudhireṇa ca

---

7

अवधूते तथाभूते तस्मिन्यागकदम्बके । कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादुपागतः

avadhūte tathābhūte tasminyāgakadambake | kṛtaśramo nirutsāhastasmāddeśādupāgataḥ

---

8

न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव । तथाभूतं हि तत्कर्म न शापस्तस्य विद्यते

na ca me krodhamutsraṣṭuṃ buddhirbhavati pārthiva | tathābhūtaṃ hi tatkarma na śāpastasya vidyate

---

9

ईदृशी यज्ञदीक्षा सा मम तस्मिन्महाक्रतौ । त्वत्प्रसादादविघ्नेन प्रापयेयं महाफलम्

īdṛśī yajñadīkṣā sā mama tasminmahākratau | tvatprasādādavighnena prāpayeyaṃ mahāphalam

---

10

त्रातुमर्हसि मामार्तं शरणार्थिनमागतम् । अर्थिनां यन्निराशत्वं सत्तमेऽभिभवो हि सः

trātumarhasi māmārtaṃ śaraṇārthinamāgatam | arthināṃ yannirāśatvaṃ sattame'bhibhavo hi saḥ

---

11

तवास्ति तनयः श्रीमान्दृप्तशार्दूलविक्रमः । महेन्द्रसदृशो वीर्ये रामो रक्षोविदारणः

tavāsti tanayaḥ śrīmāndṛptaśārdūlavikramaḥ | mahendrasadṛśo vīrye rāmo rakṣovidāraṇaḥ

---

12

तं पुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् । काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि

taṃ putraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam | kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi

---

13

शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । राक्षसा येऽपकर्तारस्तेषां मूर्धविनिग्रहे

śakto hyeṣa mayā gupto divyena svena tejasā | rākṣasā ye'pakartārasteṣāṃ mūrdhavinigrahe

---

14

श्रेयश्चास्य करिष्यामि बहुरूपमनन्तकम्। त्रयाणामपि लोकानां येन पूज्यो भविष्यति

śreyaścāsya kariṣyāmi bahurūpamanantakam| trayāṇāmapi lokānāṃ yena pūjyo bhaviṣyati

---

15

न च ते राममासाद्य स्थातुं शक्ता निशाचराः । क्रुद्धं केसरिणं दृष्ट्वा वनेरण इवैणकाः

na ca te rāmamāsādya sthātuṃ śaktā niśācarāḥ | kruddhaṃ kesariṇaṃ dṛṣṭvā vaneraṇa ivaiṇakāḥ

---

16

तेषां न चान्यः काकुत्स्थाद्योद्धुमुत्सहते पुमान् । ऋते केसरिणः क्रुद्धान्मत्तानां करिणामिव

teṣāṃ na cānyaḥ kākutsthādyoddhumutsahate pumān | ṛte kesariṇaḥ kruddhānmattānāṃ kariṇāmiva

---

17

वीर्योत्सिक्ता हि ते पापाः कालकूटोपमा रणे । खरदूषणयोर्भृत्याः कृतान्ताः कुपिता इव

vīryotsiktā hi te pāpāḥ kālakūṭopamā raṇe | kharadūṣaṇayorbhṛtyāḥ kṛtāntāḥ kupitā iva

---

18

रामस्य राजशार्दूल सहिष्यन्ते न सायकान् । अनारतगता धारा जलदस्येव पांसवः

rāmasya rājaśārdūla sahiṣyante na sāyakān | anāratagatā dhārā jaladasyeva pāṃsavaḥ

---

19

न च पुत्रकृतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव । न तदस्ति जगत्यस्मिन्यन्न देयं महात्मनाम्

na ca putrakṛtaṃ snehaṃ kartumarhasi pārthiva | na tadasti jagatyasminyanna deyaṃ mahātmanām

---

20

हन्त नूनं विजानामि हतांस्तान्विद्धिराक्षसान् । नह्यस्मदादयः प्राज्ञाः संदिग्धे संप्रवृत्तयः

hanta nūnaṃ vijānāmi hatāṃstānviddhirākṣasān | nahyasmadādayaḥ prājñāḥ saṃdigdhe saṃpravṛttayaḥ

---

21

अहं वेद्मि महात्मानं रामं राजीवलोचनम् । वसिष्ठश्च महातेजा ये चान्ये दीर्घदर्शिनः

ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ rājīvalocanam | vasiṣṭhaśca mahātejā ye cānye dīrghadarśinaḥ

---

22

यदि धर्मो महत्त्वं च यशस्ते मनसि स्थितम् । तन्मह्यं समभिप्रेतमात्मजं दातुमर्हसि

yadi dharmo mahattvaṃ ca yaśaste manasi sthitam | tanmahyaṃ samabhipretamātmajaṃ dātumarhasi

---

23

दशरात्रश्च मे यज्ञो यस्मिन्रामेण राक्षसाः । हन्तव्या विघ्नकर्तारो मम यज्ञस्य वैरिणः

daśarātraśca me yajño yasminrāmeṇa rākṣasāḥ | hantavyā vighnakartāro mama yajñasya vairiṇaḥ

---

24

अत्राप्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददतां तव मन्त्रिणः । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे तेन रामं विसर्जय

atrāpyanujñāṃ kākutstha dadatāṃ tava mantriṇaḥ | vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tena rāmaṃ visarjaya

---

25

नात्येति कालः कालज्ञ यथायं मम राघव । तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः

nātyeti kālaḥ kālajña yathāyaṃ mama rāghava | tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

---

26

कार्यमण्वपि काले तु कृतमेत्युपकारताम् । महदप्युपकारोऽपि रिक्ततामेत्यकालतः

kāryamaṇvapi kāle tu kṛtametyupakāratām | mahadapyupakāro'pi riktatāmetyakālataḥ

---

27

इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो मुनीश्वरः

ityevamuktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ | virarāma mahātejā viśvāmitro munīśvaraḥ

---

28

श्रुत्वा वचो मुनिवरस्य महानुभाव- स्तूष्णीमतिष्ठदुपपन्नपदं स वक्तुम् । नो युक्तियुक्तकथनेन विनैति तोषं धीमानपूरितमनोऽभिमतश्च लोकः

śrutvā vaco munivarasya mahānubhāva- stūṣṇīmatiṣṭhadupapannapadaṃ sa vaktum | no yuktiyuktakathanena vinaiti toṣaṃ dhīmānapūritamano'bhimataśca lokaḥ

---

7

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे विश्वामित्रवाक्यं नाम सप्तमः सर्ग

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe viśvāmitravākyaṃ nāma saptamaḥ sarga

1

अष्टमः सर्गः वाल्मीकिरुवाच । तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तमासीन्निश्चेष्टः सदैन्यं चेदमब्रवीत्

aṣṭamaḥ sargaḥ vālmīkiruvāca | tacchrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam | muhūrtamāsīnniśceṣṭaḥ sadainyaṃ cedamabravīt

---

2

ऊनषोडशवर्षोऽयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः

ūnaṣoḍaśavarṣo'yaṃ rāmo rājīvalocanaḥ | na yuddhayogyatāmasya paśyāmi saha rākṣasaiḥ

---

3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याः पतिरहं प्रभो । तया परिवृतो युद्धं दास्यामि पिशिताशिनाम्

iyamakṣauhiṇī pūrṇā yasyāḥ patirahaṃ prabho | tayā parivṛto yuddhaṃ dāsyāmi piśitāśinām

---

4

इमे हि शूरा विक्रान्ता भृत्या मन्त्रविशारदाः । अहं चैषां धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि

ime hi śūrā vikrāntā bhṛtyā mantraviśāradāḥ | ahaṃ caiṣāṃ dhanuṣpāṇirgoptā samaramūrdhani

---

5

एभिः सहैव वीराणां महेन्द्रमहतामपि । ददामि युद्धं मत्तानां करिणामिव केसरी

ebhiḥ sahaiva vīrāṇāṃ mahendramahatāmapi | dadāmi yuddhaṃ mattānāṃ kariṇāmiva kesarī

---

6

बालो रामस्त्वनीकेषु न जानाति बलाबलम् । अन्तःपुरादृते दृष्टा नानेनान्या रणावनिः

bālo rāmastvanīkeṣu na jānāti balābalam | antaḥpurādṛte dṛṣṭā nānenānyā raṇāvaniḥ

---

7

न शस्त्रैः परमैर्युक्तो न च युद्धविशारदः । नवास्त्रैः शूरकोटीनां तज्ज्ञः समरभूमिषु

na śastraiḥ paramairyukto na ca yuddhaviśāradaḥ | navāstraiḥ śūrakoṭīnāṃ tajjñaḥ samarabhūmiṣu

---

8

केवलं पुष्पखण्डेषु नगरोपवनेषु च । उद्यानवनकुञ्जेषु सदैव परिशीलनम्

kevalaṃ puṣpakhaṇḍeṣu nagaropavaneṣu ca | udyānavanakuñjeṣu sadaiva pariśīlanam

---

9

विहर्तुमेष जानाति सह राजकुमारकैः । कीर्णपुष्पोपहारासु स्वकास्वजिरभूमिषु

vihartumeṣa jānāti saha rājakumārakaiḥ | kīrṇapuṣpopahārāsu svakāsvajirabhūmiṣu

---

10

अद्य त्वतितरां ब्रह्मन्मम भाग्यविपर्ययात् । हिमेनेव हि पद्माभः संपन्नो हरिणः कृशः

adya tvatitarāṃ brahmanmama bhāgyaviparyayāt | himeneva hi padmābhaḥ saṃpanno hariṇaḥ kṛśaḥ

---

11

नात्तुमन्नानि शक्नोति न विहर्तुं गृहावनिम् । अन्तःखेदपरीतात्मा तूष्णीं तिष्ठति केवलम्

nāttumannāni śaknoti na vihartuṃ gṛhāvanim | antaḥkhedaparītātmā tūṣṇīṃ tiṣṭhati kevalam

---

12

सदारः सहभृत्योऽहं तत्कृते मुनिनायक । शरदीव पयोवाहो नूनं निःसारतां गतः

sadāraḥ sahabhṛtyo'haṃ tatkṛte munināyaka | śaradīva payovāho nūnaṃ niḥsāratāṃ gataḥ

---

13

ईदृशोऽसौ सुतो बाल आधिनाऽथ वशीकृतः । कथं ददामि तं तुभ्यं योद्धुं सह निशाचरैः

īdṛśo'sau suto bāla ādhinā'tha vaśīkṛtaḥ | kathaṃ dadāmi taṃ tubhyaṃ yoddhuṃ saha niśācaraiḥ

---

14

अपि बालाङ्गनासङ्गादपि साधो सुधारसात्। राज्यादपि सुखायैव पुत्रस्नेहो महामते

api bālāṅganāsaṅgādapi sādho sudhārasāt| rājyādapi sukhāyaiva putrasneho mahāmate

---

15

ये दुरन्ता महारम्भास्त्रिषु लोकेषु खेददाः । पुत्रस्नेहेन सन्तोऽपि कुर्वते तानसंशयम्

ye durantā mahārambhāstriṣu lokeṣu khedadāḥ | putrasnehena santo'pi kurvate tānasaṃśayam

---

16

असवोऽथ धनं दारास्त्यज्यन्ते मानवैः सुखम्। न पुत्रो मुनिशार्दूल स्वभावो ह्येष जन्तुषु

asavo'tha dhanaṃ dārāstyajyante mānavaiḥ sukham| na putro muniśārdūla svabhāvo hyeṣa jantuṣu

---

17

राक्षसाः क्रूरकर्माणः कूटयुद्धविशारदाः । रामस्तान्योधयत्वित्थं युक्तिरेवातिदुःसहा

rākṣasāḥ krūrakarmāṇaḥ kūṭayuddhaviśāradāḥ | rāmastānyodhayatvitthaṃ yuktirevātiduḥsahā

---

18

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे । जीवितुं जीविताकांक्षी च रामं नेतुमर्हसि

viprayukto hi rāmeṇa muhūrtamapi notsahe | jīvituṃ jīvitākāṃkṣī ca rāmaṃ netumarhasi

---

19

नववर्षसहस्राणि मम जातस्य कौशिक । दुःखेनोत्पादितास्त्वेते चत्वारः पुत्रका मया

navavarṣasahasrāṇi mama jātasya kauśika | duḥkhenotpāditāstvete catvāraḥ putrakā mayā

---

20

प्रधानभूतस्तेष्वेव रामः कमललोचनः । तं विनेह त्रयोऽप्यन्ये धारयन्ति न जीवितम्

pradhānabhūtasteṣveva rāmaḥ kamalalocanaḥ | taṃ vineha trayo'pyanye dhārayanti na jīvitam

---

21

स एव रामो भवता नीयते राक्षसान्प्रति । यदि तत्पुत्रहीनं त्वं मृतमेवाशु विद्धि माम्

sa eva rāmo bhavatā nīyate rākṣasānprati | yadi tatputrahīnaṃ tvaṃ mṛtamevāśu viddhi mām

---

22

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिरत्रैव मे परा । ज्येष्ठं धर्ममयं तस्मान्न रामं नेतुमर्हसि

caturṇāmātmajānāṃ hi prītiratraiva me parā | jyeṣṭhaṃ dharmamayaṃ tasmānna rāmaṃ netumarhasi

---

23

निशाचरबलं हन्तुं मुने यदि तवेप्सितम् । चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह बलं नय

niśācarabalaṃ hantuṃ mune yadi tavepsitam | caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha balaṃ naya

---

24

किंवीर्या राक्षसास्ते तु कस्य पुत्राः कथं च ते । कियत्प्रमाणाः के चैव इति वर्णय मे स्फुटम्

kiṃvīryā rākṣasāste tu kasya putrāḥ kathaṃ ca te | kiyatpramāṇāḥ ke caiva iti varṇaya me sphuṭam

---

25

कथं तेन प्रकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् । मामकैर्बालकैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम्

kathaṃ tena prakartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām | māmakairbālakairbrahmanmayā vā kūṭayodhinām

---

26

सर्वं मे शंस भगवन्यथा तेषां महारणे । स्थातव्यं दुष्टभाग्यानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः

sarvaṃ me śaṃsa bhagavanyathā teṣāṃ mahāraṇe | sthātavyaṃ duṣṭabhāgyānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ

---

27

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो नाम राक्षसः । साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः

śrūyate hi mahāvīryo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ | sākṣādvaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ

---

28

स चेत्तव मखे विघ्नं करोति किल दुर्मतिः । तत्संग्रामे न शक्ताः स्मो वयं तस्य दुरात्मनः

sa cettava makhe vighnaṃ karoti kila durmatiḥ | tatsaṃgrāme na śaktāḥ smo vayaṃ tasya durātmanaḥ

---

29

काले काले पृथग्ब्रह्मन्भूरिवीर्यविभूतयः । भूतेष्वभ्युदयं यान्ति प्रलीयन्ते च कालतः

kāle kāle pṛthagbrahmanbhūrivīryavibhūtayaḥ | bhūteṣvabhyudayaṃ yānti pralīyante ca kālataḥ

---

30

अद्यास्मिंस्तु वयं काले रावणादिषु शत्रुषु । न समर्थाः पुरः स्थातुं नियतेरेष निश्चयः

adyāsmiṃstu vayaṃ kāle rāvaṇādiṣu śatruṣu | na samarthāḥ puraḥ sthātuṃ niyatereṣa niścayaḥ

---

31

तस्मात्प्रसादं धर्मज्ञ कुरु त्वं मम पुत्रके । मम चैवाल्पभाग्यस्य भवान्हि परदैवतम्

tasmātprasādaṃ dharmajña kuru tvaṃ mama putrake | mama caivālpabhāgyasya bhavānhi paradaivatam

---

32

देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतगपन्नगाः । न शक्ता रावणं योद्धुं किं पुनः पुरुषा युधि

devadānavagandharvā yakṣāḥ patagapannagāḥ | na śaktā rāvaṇaṃ yoddhuṃ kiṃ punaḥ puruṣā yudhi

---

33

महावीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षसः । तेन सार्धं न शक्ताः स्म संयुगे तस्य बालकैः

mahāvīryavatāṃ vīryamādatte yudhi rākṣasaḥ | tena sārdhaṃ na śaktāḥ sma saṃyuge tasya bālakaiḥ

---

34

अयमन्यतमः कालः पेलवीकृतसज्जनः । राघवोऽपि गतो दैन्यं यतो वार्धकजर्जरः

ayamanyatamaḥ kālaḥ pelavīkṛtasajjanaḥ | rāghavo'pi gato dainyaṃ yato vārdhakajarjaraḥ

---

35

अथवा लवणं ब्रह्मन्यज्ञघ्नं तं मधोः सुतम् । कथयत्वसुरप्रख्यं नैव मोक्ष्यामि पुत्रकम्

athavā lavaṇaṃ brahmanyajñaghnaṃ taṃ madhoḥ sutam | kathayatvasuraprakhyaṃ naiva mokṣyāmi putrakam

---

36

सुन्दोपसुन्दयोश्चैव पुत्रौ वैवस्वतोपमौ । यज्ञविघ्नकरौ ब्रूहि न ते दास्यामि पुत्रकम्

sundopasundayoścaiva putrau vaivasvatopamau | yajñavighnakarau brūhi na te dāsyāmi putrakam

---

37

अथ नेष्यसि चेद्ब्रह्मंस्तद्धतोऽस्म्यहमेव ते । अन्यथा तु न पश्यामि शाश्वतं जयमात्मनः

atha neṣyasi cedbrahmaṃstaddhato'smyahameva te | anyathā tu na paśyāmi śāśvataṃ jayamātmanaḥ

---

38

इत्युक्त्वा मृदु वचनं रघूद्वहोऽसौ कल्लोले मुनिमतसंशये निमग्नः । नाज्ञासीत्क्षणमपि निश्चयं महात्मा प्रोद्वीचाविव जलधौ स मुह्यमानः

ityuktvā mṛdu vacanaṃ raghūdvaho'sau kallole munimatasaṃśaye nimagnaḥ | nājñāsītkṣaṇamapi niścayaṃ mahātmā prodvīcāviva jaladhau sa muhyamānaḥ

---

8

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे दशरथवाक्यं नामाष्टमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe daśarathavākyaṃ nāmāṣṭamaḥ sargaḥ

9

नवमः सर्गः

navamaḥ sargaḥ

---

1

वाल्मीकिरुवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलेक्षणम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्

vālmīkiruvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulekṣaṇam | samanyuḥ kauśiko vākyaṃ pratyuvāca mahīpatim

---

2

करिष्यामीति संश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमर्हसि । स भवान्केसरी भूत्वा मृगतामिव वाञ्छसि

kariṣyāmīti saṃśrutya pratijñāṃ hātumarhasi | sa bhavānkesarī bhūtvā mṛgatāmiva vāñchasi

---

3

राघवाणामयुक्तोऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः । न कदाचन जायन्ते शीतांशोरुष्णरश्मयः

rāghavāṇāmayukto'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ | na kadācana jāyante śītāṃśoruṣṇaraśmayaḥ

---

4

यदि त्वं न क्षमो राजन्गमिष्यामि यथागतम् । हीनप्रतिज्ञ काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः

yadi tvaṃ na kṣamo rājangamiṣyāmi yathāgatam | hīnapratijña kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ

---

5

वाल्मीकिरुवाच । तस्मिन्कोपपरीतेऽथ विश्वामित्रे महात्मनि । चचाल वसुधा कृत्स्ना सुरांश्च भयमाविशत्

vālmīkiruvāca | tasminkopaparīte'tha viśvāmitre mahātmani | cacāla vasudhā kṛtsnā surāṃśca bhayamāviśat

---

6

क्रोधाभिभूतं विज्ञाय जगन्मित्रं महामुनिम् । धृतिमान्सुव्रतो धीमान्वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्

krodhābhibhūtaṃ vijñāya jaganmitraṃ mahāmunim | dhṛtimānsuvrato dhīmānvasiṣṭho vākyamabravīt

---

7

वसिष्ठ उवाच । इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद्धर्म इवापरः । भवान्दशरथः श्रीमांस्त्रैलोक्यगुणभूषितः

vasiṣṭha uvāca | ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ | bhavāndaśarathaḥ śrīmāṃstrailokyaguṇabhūṣitaḥ

---

8

धृतिमान्सुव्रतो भूत्वा न धर्मं हातुमर्हसि । त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मेण यशसा युतः

dhṛtimānsuvrato bhūtvā na dharmaṃ hātumarhasi | triṣu lokeṣu vikhyāto dharmeṇa yaśasā yutaḥ

---

9

स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व न धर्मं हातुमर्हसि । मुनेस्त्रिभुवनेशस्य वचनं कर्तुमर्हसि

svadharmaṃ pratipadyasva na dharmaṃ hātumarhasi | munestribhuvaneśasya vacanaṃ kartumarhasi

---

10

करिष्यामीति संश्रुत्य तत्ते राजन्नकुर्वतः । इष्टापूर्तं हरेद्धर्मं तस्माद्रामं विसर्जय

kariṣyāmīti saṃśrutya tatte rājannakurvataḥ | iṣṭāpūrtaṃ hareddharmaṃ tasmādrāmaṃ visarjaya

---

11

इक्ष्वाकुवंशजातोऽपि स्वयं दशरथोऽपि सन् । न पालयसि चेद्वाक्यं कोऽपरः पालयिष्यति

ikṣvākuvaṃśajāto'pi svayaṃ daśaratho'pi san | na pālayasi cedvākyaṃ ko'paraḥ pālayiṣyati

---

12

युष्मदादिप्रणीतेन व्यवहारेण जन्तवः । मर्यादां न विमुञ्चन्ति तां न हातुं त्वमर्हसि

yuṣmadādipraṇītena vyavahāreṇa jantavaḥ | maryādāṃ na vimuñcanti tāṃ na hātuṃ tvamarhasi

---

13

गुप्तं पुरुषसिंहेन ज्वलनेनामृतं यथा । कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः

guptaṃ puruṣasiṃhena jvalanenāmṛtaṃ yathā | kṛtāstramakṛtāstraṃ vā nainaṃ śakṣyanti rākṣasāḥ

---

14

एष विग्रहवान्धर्म एप वीर्यवतां वरः । एष बुद्ध्याऽधिको लोके तपसां च परायणम्

eṣa vigrahavāndharma epa vīryavatāṃ varaḥ | eṣa buddhyā'dhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇam

---

15

एषोऽस्त्रं विविधं वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । नैतदन्यः पुमान्वेत्ति न च वेत्स्यति कश्चन

eṣo'straṃ vividhaṃ vetti trailokye sacarācare | naitadanyaḥ pumānvetti na ca vetsyati kaścana

---

16

न देवा नर्षयः केचिन्नासुरा न च राक्षसाः । न नागा यक्षगन्धर्वाः समेताः सदृशा मुनेः

na devā narṣayaḥ kecinnāsurā na ca rākṣasāḥ | na nāgā yakṣagandharvāḥ sametāḥ sadṛśā muneḥ

---

17

अस्त्रमस्मै कृशाश्वेन परैः परमदुर्जयम् । कौशिकाय पुरा दत्तं यदा राज्यं समन्वगात्

astramasmai kṛśāśvena paraiḥ paramadurjayam | kauśikāya purā dattaṃ yadā rājyaṃ samanvagāt

---

18

ते हि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतोपमाः । एनमन्वचरन्वीरा दीप्तिमन्तो महौजसः

te hi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutopamāḥ | enamanvacaranvīrā dīptimanto mahaujasaḥ

---

19

जया च सुप्रभा चैव दाक्षायण्यौ सुमध्यमे । तयोस्तु यान्यपत्यानि शतं परमदुर्जयम्

jayā ca suprabhā caiva dākṣāyaṇyau sumadhyame | tayostu yānyapatyāni śataṃ paramadurjayam

---

20

पञ्चाशतं सुताञ्जज्ञे जया लब्धवरा पुरा । वधार्थं सुरसैन्यानां ते क्षमाः कामचारिणः

pañcāśataṃ sutāñjajñe jayā labdhavarā purā | vadhārthaṃ surasainyānāṃ te kṣamāḥ kāmacāriṇaḥ

---

21

सुप्रभा जनयामास पुत्रान्पञ्चाशतं परान् । संघर्षान्नाम दुर्धर्षान्दुराकारान्वलीयसः

suprabhā janayāmāsa putrānpañcāśataṃ parān | saṃgharṣānnāma durdharṣāndurākārānvalīyasaḥ

---

22

एवंवीर्यो महातेजा विश्वामित्रो जगन्मुनिः । न रामगमने बुद्धिं विक्लवां कर्तुमर्हसि

evaṃvīryo mahātejā viśvāmitro jaganmuniḥ | na rāmagamane buddhiṃ viklavāṃ kartumarhasi

---

23

अस्मिन्महासत्त्वतमे मुनीन्द्रे स्थिते समीपे पुरूषस्य साधो । प्राप्तेऽपि मृत्यावमरत्वमेति मा दीनतां गच्छ यथा विमूढः

asminmahāsattvatame munīndre sthite samīpe purūṣasya sādho | prāpte'pi mṛtyāvamaratvameti mā dīnatāṃ gaccha yathā vimūḍhaḥ

---

9

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे वसिष्ठसमाश्वासनं नाम नवमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe vasiṣṭhasamāśvāsanaṃ nāma navamaḥ sargaḥ

1

दशमः सर्गः वाल्मीकिरुवाच । तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः सुतम् । संप्रहृष्टमना राममाजुहाव सलक्ष्मणम्

daśamaḥ sargaḥ vālmīkiruvāca | tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ sutam | saṃprahṛṣṭamanā rāmamājuhāva salakṣmaṇam

---

2

दशरथ उवाच । प्रतिहार महाबाहुं रामं सत्यपराक्रमम् । सलक्ष्मणमविघ्नेन पुण्यार्थं शीघ्रमानय

daśaratha uvāca | pratihāra mahābāhuṃ rāmaṃ satyaparākramam | salakṣmaṇamavighnena puṇyārthaṃ śīghramānaya

---

3

इति राज्ञा विसृष्टोऽसौ गत्वान्तःपुरमन्दिरम् । मुहूर्तमात्रेणागत्य समुवाच महीपतिम्

iti rājñā visṛṣṭo'sau gatvāntaḥpuramandiram | muhūrtamātreṇāgatya samuvāca mahīpatim

---

4

देव दोर्दलिताशेषरिपो रामः स्वमन्दिरे । विमनाः संस्थितो रात्रौ षट्पदः कमले यथा

deva dordalitāśeṣaripo rāmaḥ svamandire | vimanāḥ saṃsthito rātrau ṣaṭpadaḥ kamale yathā

---

5

आगच्छामि क्षणेनेति वक्ति ध्यायति चैकतः । न कस्यचिच्च निकटे स्थातुमिच्छति खिन्नधीः

āgacchāmi kṣaṇeneti vakti dhyāyati caikataḥ | na kasyacicca nikaṭe sthātumicchati khinnadhīḥ

---

6

इत्युक्तस्तेन भूपालस्तं रामानुचरं जनम् । सर्वमाश्वासयामास पप्रच्छ च यथाक्रमम्

ityuktastena bhūpālastaṃ rāmānucaraṃ janam | sarvamāśvāsayāmāsa papraccha ca yathākramam

---

7

कथं कीदृग्विधो राम इति पृष्टो महीभृता । रामभृत्यजनः खिन्नो वाक्यमाह महीपतिम्

kathaṃ kīdṛgvidho rāma iti pṛṣṭo mahībhṛtā | rāmabhṛtyajanaḥ khinno vākyamāha mahīpatim

---

8

देहयष्टिमिमां देव धारयन्त इमे वयम् । खिन्नाः खेदे परिम्लानतनौ रामे सुते तव

dehayaṣṭimimāṃ deva dhārayanta ime vayam | khinnāḥ khede parimlānatanau rāme sute tava

---

9

रामो राजीवपत्राक्षो यतःप्रभृति चागतः । सविप्रस्तीर्थयात्रायास्ततःप्रभृति दुर्मनाः

rāmo rājīvapatrākṣo yataḥprabhṛti cāgataḥ | saviprastīrthayātrāyāstataḥprabhṛti durmanāḥ

---

10

यत्नप्रार्थनयास्माकं निजव्यापारमाह्निकम् । सोऽयमाम्लानवदनः करोति न करोति वा

yatnaprārthanayāsmākaṃ nijavyāpāramāhnikam | so'yamāmlānavadanaḥ karoti na karoti vā

---

11

स्नानदेवार्चनादानभोजनादिषु दुर्मनाः । प्रार्थितोऽपि हि नातृप्तेरश्नात्यशनमीश्वरः

snānadevārcanādānabhojanādiṣu durmanāḥ | prārthito'pi hi nātṛpteraśnātyaśanamīśvaraḥ

---

12

लोलान्तःपुरनारीभिः कृतदोलाभिरङ्गणे । नच क्रीडति लीलाभिर्धाराभिरिव चातकः

lolāntaḥpuranārībhiḥ kṛtadolābhiraṅgaṇe | naca krīḍati līlābhirdhārābhiriva cātakaḥ

---

13

माणिक्यमुकुलप्रोता केयूरकटकावलिः । नानन्दयति तं राजन्द्यौः पातविषयं यथा

māṇikyamukulaprotā keyūrakaṭakāvaliḥ | nānandayati taṃ rājandyauḥ pātaviṣayaṃ yathā

---

14

क्रीडद्वधूविलोकेषु वहत्कुसुमवायुषु । लतावलयगेहेषु भवत्यतिविषादवान्

krīḍadvadhūvilokeṣu vahatkusumavāyuṣu | latāvalayageheṣu bhavatyativiṣādavān

---

15

यद्द्रव्यमुचितं स्वादु पेशलं चित्तहारि च । बाष्पपूर्णेक्षण इव तेनैव परिखिद्यते

yaddravyamucitaṃ svādu peśalaṃ cittahāri ca | bāṣpapūrṇekṣaṇa iva tenaiva parikhidyate

---

16

किमिमा दुःखदायिन्यः प्रस्फुरन्तीः पुराङ्गनाः । इति नृत्तविलासेषु कामिनीः परिनिन्दति

kimimā duḥkhadāyinyaḥ prasphurantīḥ purāṅganāḥ | iti nṛttavilāseṣu kāminīḥ parinindati

---

17

भोजनं शयनं यानं विलासं स्नानमासनम् । उन्मत्तचेष्टित इव नाभिनन्दत्यनिन्दितम्

bhojanaṃ śayanaṃ yānaṃ vilāsaṃ snānamāsanam | unmattaceṣṭita iva nābhinandatyaninditam

---

18

किं संपदा किं विपदा किं गेहेन किमिङ्गितैः । सर्वमेवासदित्युक्त्वा तूष्णीमेकोऽवतिष्ठते

kiṃ saṃpadā kiṃ vipadā kiṃ gehena kimiṅgitaiḥ | sarvamevāsadityuktvā tūṣṇīmeko'vatiṣṭhate

---

19

नोदेति परिहासेषु न भोगेषु निमज्जति । न च तिष्ठति कार्येषु मौनमेवावलम्बते

nodeti parihāseṣu na bhogeṣu nimajjati | na ca tiṣṭhati kāryeṣu maunamevāvalambate

---

20

विलोलालकवल्लर्यो हेलावलितलोचनाः । नानन्दयन्ति तं नार्यो मृग्यो वनतरुं यथा

vilolālakavallaryo helāvalitalocanāḥ | nānandayanti taṃ nāryo mṛgyo vanataruṃ yathā

---

21

एकान्तेषु दिगन्तेषु तीरेषु विपिनेषु च । रतिमायात्यरण्येषु विक्रीत इव जन्तुषु

ekānteṣu diganteṣu tīreṣu vipineṣu ca | ratimāyātyaraṇyeṣu vikrīta iva jantuṣu

---

22

वस्त्रपानाशनादानपराङ्मुखतया तया । परिव्राड्धर्मिणं भूय सोऽनुयाति तपस्विनम्

vastrapānāśanādānaparāṅmukhatayā tayā | parivrāḍdharmiṇaṃ bhūya so'nuyāti tapasvinam

---

23

एक एव वसन्देशे जनशून्ये जनेश्वर । न हसत्येकया बुद्ध्या न गायति न रोदिति

eka eva vasandeśe janaśūnye janeśvara | na hasatyekayā buddhyā na gāyati na roditi

---

24

बद्धपद्मासनः शून्यमना वामकरस्थले । कपोलतलमाधाय केवलं परितिष्ठति

baddhapadmāsanaḥ śūnyamanā vāmakarasthale | kapolatalamādhāya kevalaṃ paritiṣṭhati

---

25

नाभिमानमुपादत्ते न च वाञ्छति राजताम् । नोदेति नास्तमायाति सुखदुःखानुवृत्तिषु

nābhimānamupādatte na ca vāñchati rājatām | nodeti nāstamāyāti sukhaduḥkhānuvṛttiṣu

---

26

न विद्मः किमसौ याति किं करोति किमीहते । किं ध्यायति किमायाति कथं किमनुधावति

na vidmaḥ kimasau yāti kiṃ karoti kimīhate | kiṃ dhyāyati kimāyāti kathaṃ kimanudhāvati

---

27

प्रत्यहं कृशतामेति प्रत्यहं याति पाण्डुताम्। विरागं प्रत्यहं याति शरदन्त इव द्रुमः

pratyahaṃ kṛśatāmeti pratyahaṃ yāti pāṇḍutām| virāgaṃ pratyahaṃ yāti śaradanta iva drumaḥ

---

28

अनुयातौ तथैवैतौ राजञ्छत्रुघ्नलक्ष्मणौ । तादृशावेव तस्यैव प्रतिबिम्बाविव स्थितौ

anuyātau tathaivaitau rājañchatrughnalakṣmaṇau | tādṛśāveva tasyaiva pratibimbāviva sthitau

---

29

भृत्यै राजभिरम्बाभिः संपृष्टोऽपि पुनः पुनः । उक्त्वा न किंचिदेवेति तूष्णीमास्ते निरीहितः

bhṛtyai rājabhirambābhiḥ saṃpṛṣṭo'pi punaḥ punaḥ | uktvā na kiṃcideveti tūṣṇīmāste nirīhitaḥ

---

30

आपातमात्रहृद्येषु मा भोगेषु मनः कृथाः । इति पार्श्वगतं भव्यमनुशास्ति सुहृज्जनम्

āpātamātrahṛdyeṣu mā bhogeṣu manaḥ kṛthāḥ | iti pārśvagataṃ bhavyamanuśāsti suhṛjjanam

---

31

नानाविभवरम्यासु स्त्रीषु गोष्ठीगतासु च । पुरस्थितमिवास्नेहो नाशमेवानुपश्यति

nānāvibhavaramyāsu strīṣu goṣṭhīgatāsu ca | purasthitamivāsneho nāśamevānupaśyati

---

32

नीतमायुरनायासपदप्राप्तिविवर्जितैः । चेष्टितैरिति काकल्या भूयोभूयः प्रगायति

nītamāyuranāyāsapadaprāptivivarjitaiḥ | ceṣṭitairiti kākalyā bhūyobhūyaḥ pragāyati

---

33

सम्राड्भवेति पार्श्वस्थं वदन्तमनुजीविनम् । प्रलपन्तमिवोन्मत्तं हसत्यन्यमना मुनिः

samrāḍbhaveti pārśvasthaṃ vadantamanujīvinam | pralapantamivonmattaṃ hasatyanyamanā muniḥ

---

34

न प्रोक्तमाकर्णयति ईक्षते न पुरोगतम् । करोत्यवज्ञां सर्वत्र सुसमेत्यापि वस्तुनि

na proktamākarṇayati īkṣate na purogatam | karotyavajñāṃ sarvatra susametyāpi vastuni

---

35

अप्याकाशसरोजिन्या अप्याकाशमहावने । इत्थमेतन्मन इति विस्मयोऽस्य न जायते

apyākāśasarojinyā apyākāśamahāvane | itthametanmana iti vismayo'sya na jāyate

---

36

कान्तामध्यगतस्यापि मनोऽस्य मदनेषवः । न भेदयन्ति दुर्भेद्यं धारा इव महोपलम्

kāntāmadhyagatasyāpi mano'sya madaneṣavaḥ | na bhedayanti durbhedyaṃ dhārā iva mahopalam

---

37

आपदामेकमावासमभिवाञ्छसि किं धनम् । अनुशिष्येति सर्वस्वमर्थिने संप्रयच्छति

āpadāmekamāvāsamabhivāñchasi kiṃ dhanam | anuśiṣyeti sarvasvamarthine saṃprayacchati

---

38

इयमापदियं संपदित्येवं कल्पनामयः । मनसोऽभ्युदितो मोह इति श्लोकान्प्रगायति

iyamāpadiyaṃ saṃpadityevaṃ kalpanāmayaḥ | manaso'bhyudito moha iti ślokānpragāyati

---

39

हा हतोऽहमनाथोऽहमित्याक्रन्दपरोऽपि सन् । न जनो याति वैराग्यं चित्रमित्येव वक्त्यसौ

hā hato'hamanātho'hamityākrandaparo'pi san | na jano yāti vairāgyaṃ citramityeva vaktyasau

---

40

रघुकाननशालेन रामेण रिपुघातिना । भृशमित्थं स्थितेनैव वयं खेदमुपागताः

raghukānanaśālena rāmeṇa ripughātinā | bhṛśamitthaṃ sthitenaiva vayaṃ khedamupāgatāḥ

---

41

न विद्मः किं महाबाहो तस्य तादृशचेतसः । कुर्मः कमलपत्राक्ष गतिरत्र हि नो भवान्

na vidmaḥ kiṃ mahābāho tasya tādṛśacetasaḥ | kurmaḥ kamalapatrākṣa gatiratra hi no bhavān

---

42

राजानमथवा विप्रमुपदेष्टारमग्रतः । हसत्यज्ञमिवाव्यग्रः सोऽवधीरयति प्रभो

rājānamathavā vipramupadeṣṭāramagrataḥ | hasatyajñamivāvyagraḥ so'vadhīrayati prabho

---

43

यदेवेदमिदं स्फारं जगन्नाम यदुत्थितम् । नैतद्वस्तु नचैवाहमिति निर्णीय संस्थितः

yadevedamidaṃ sphāraṃ jagannāma yadutthitam | naitadvastu nacaivāhamiti nirṇīya saṃsthitaḥ

---

44

नारौ नात्मनि नो मित्रे न राज्ये न च मातरि । न संपदा न विपदा तस्यास्था न विभो बहिः

nārau nātmani no mitre na rājye na ca mātari | na saṃpadā na vipadā tasyāsthā na vibho bahiḥ

---

45

निरस्तास्थो निराशोऽसौ निरीहोऽसौ निरास्पदः । न मूढो न च मुक्तोऽसौ तेन तप्यामहे भृशम्

nirastāstho nirāśo'sau nirīho'sau nirāspadaḥ | na mūḍho na ca mukto'sau tena tapyāmahe bhṛśam

---

46

किं धनेन किमम्बाभिः किं राज्येन किमीहया । इति निश्चयवानन्तः प्राणत्यागपरः स्थितः

kiṃ dhanena kimambābhiḥ kiṃ rājyena kimīhayā | iti niścayavānantaḥ prāṇatyāgaparaḥ sthitaḥ

---

47

भोगेऽप्यायुषि राज्येषु मित्रे पितरि मातरि । परमुद्वेगमायातश्चातकोऽवग्रहे यथा

bhoge'pyāyuṣi rājyeṣu mitre pitari mātari | paramudvegamāyātaścātako'vagrahe yathā

---

48

इति तोके समायातां शाखाप्रसरशालिनीम् । आपत्तामलमुद्धर्तुं समुदेतु दयापरः

iti toke samāyātāṃ śākhāprasaraśālinīm | āpattāmalamuddhartuṃ samudetu dayāparaḥ

---

49

तस्य तादृक्स्वभावस्य समग्रविभवान्वितम् । संसारजालमाभोगि प्रभो प्रतिविषायते

tasya tādṛksvabhāvasya samagravibhavānvitam | saṃsārajālamābhogi prabho prativiṣāyate

---

50

ईदृशः स्यान्महासत्त्वः क इवास्मिन्महीतले । प्रकृते व्यवहारे तं यो निवेशयितुं क्षमः

īdṛśaḥ syānmahāsattvaḥ ka ivāsminmahītale | prakṛte vyavahāre taṃ yo niveśayituṃ kṣamaḥ

---

51

मनसि मोहमपास्य महामनाः सकलमार्तितमः किल साधुताम् । सफलतां नयतीह तमो हरन् दिनकरो भुवि भास्करतामिव

manasi mohamapāsya mahāmanāḥ sakalamārtitamaḥ kila sādhutām | saphalatāṃ nayatīha tamo haran dinakaro bhuvi bhāskaratāmiva

---

10

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे राघवविषादो नाम दशमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe rāghavaviṣādo nāma daśamaḥ sargaḥ

11

एकादशः सर्गः

ekādaśaḥ sargaḥ

---

1

विश्वामित्र उवाच । एवं चेत्तन्महाप्राज्ञा भवन्तो रघुनन्दनम् । इहानयन्तु त्वरिता हरिणं हरिणा इव

viśvāmitra uvāca | evaṃ cettanmahāprājñā bhavanto raghunandanam | ihānayantu tvaritā hariṇaṃ hariṇā iva

---

2

एष मोहो रघुपतेर्नापद्भ्यो न च रागतः । विवेकवैराग्यवतो बोध एव महोदयः

eṣa moho raghupaternāpadbhyo na ca rāgataḥ | vivekavairāgyavato bodha eva mahodayaḥ

---

3

इहायातु क्षणाद्राम इह चैव वयं क्षणात् । मोहं तस्यापनेष्यामो मारुतोऽद्रेर्घनं यथा

ihāyātu kṣaṇādrāma iha caiva vayaṃ kṣaṇāt | mohaṃ tasyāpaneṣyāmo māruto'drerghanaṃ yathā

---

4

एतस्मिन्मार्जिते युक्त्या मोहे स रघुनन्दनः । विश्रान्तिमेष्यति पदे तस्मिन्वयमिवोत्तमे

etasminmārjite yuktyā mohe sa raghunandanaḥ | viśrāntimeṣyati pade tasminvayamivottame

---

5

सत्यतां मुदितां प्रज्ञां विश्रान्तिमपतापताम् । पीनतां वरवर्णत्वं पीतामृत इवैष्यति

satyatāṃ muditāṃ prajñāṃ viśrāntimapatāpatām | pīnatāṃ varavarṇatvaṃ pītāmṛta ivaiṣyati

---

6

निजां च प्रकृतामेव व्यवहारपरम्पराम् । परिपूर्णमना मान्य आचरिष्यत्यखण्डितम्

nijāṃ ca prakṛtāmeva vyavahāraparamparām | paripūrṇamanā mānya ācariṣyatyakhaṇḍitam

---

7

भविष्यति महासत्त्वो ज्ञातलोकपरावरः । सुखदुःखदशाहीनः समलोष्टाश्मकाञ्चनः

bhaviṣyati mahāsattvo jñātalokaparāvaraḥ | sukhaduḥkhadaśāhīnaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

---

8

इत्युक्ते मुनिनाथेन राजा संपूर्णमानसः । प्राहिणोद्राममानेतुं भूयो दूतपरम्पराम्

ityukte munināthena rājā saṃpūrṇamānasaḥ | prāhiṇodrāmamānetuṃ bhūyo dūtaparamparām

---

9

एतावताथ कालेन रामो निजगृहासनात् । पितुः सकाशमागन्तुमुत्थितोऽर्क इवाचलात्

etāvatātha kālena rāmo nijagṛhāsanāt | pituḥ sakāśamāgantumutthito'rka ivācalāt

---

10

वृतः कतिपयैर्भृत्यैर्भ्रातृभ्यां च जगाम ह । तत्पुण्यं स्वपितुः स्थानं स्वर्गं सुरपतेरिव

vṛtaḥ katipayairbhṛtyairbhrātṛbhyāṃ ca jagāma ha | tatpuṇyaṃ svapituḥ sthānaṃ svargaṃ surapateriva

---

11

दूरादेव ददर्शासौ रामो दशरथं तदा । वृतं राजसमूहेन देवौघेनेव वासवम्

dūrādeva dadarśāsau rāmo daśarathaṃ tadā | vṛtaṃ rājasamūhena devaugheneva vāsavam

---

12

वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सेवितं पार्श्वयोर्द्वयोः । सर्वशास्त्रार्थतज्ज्ञेन मन्त्रिवृन्देन मालितम्

vasiṣṭhaviśvāmitrābhyāṃ sevitaṃ pārśvayordvayoḥ | sarvaśāstrārthatajjñena mantrivṛndena mālitam

---

13

चारुचामरहस्ताभिः कान्ताभिः समुपासितम् । ककुब्भिरिव मूर्ताभिः संस्थिताभिर्यथोचितम्

cārucāmarahastābhiḥ kāntābhiḥ samupāsitam | kakubbhiriva mūrtābhiḥ saṃsthitābhiryathocitam

---

14

वसिष्ठविश्वामित्राद्यास्तथा दशरथादयः । ददृशू राघवं दूरादुपायान्तं गुहोपमम्

vasiṣṭhaviśvāmitrādyāstathā daśarathādayaḥ | dadṛśū rāghavaṃ dūrādupāyāntaṃ guhopamam

---

15

सत्त्वावष्टब्धगर्भेण शल्येनेव हिमाचलम् । श्रितं सकलसेव्येन गम्भीरेण स्फुटेन च

sattvāvaṣṭabdhagarbheṇa śalyeneva himācalam | śritaṃ sakalasevyena gambhīreṇa sphuṭena ca

---

16

सौम्यं समं शुभाकारं विनयोदारमानसम् । कान्तोपशान्तवपुषं परस्यार्थस्य भाजनम्

saumyaṃ samaṃ śubhākāraṃ vinayodāramānasam | kāntopaśāntavapuṣaṃ parasyārthasya bhājanam

---

17

समुद्यद्यौवनारम्भं वृद्धोपशमशोभनम् । अनुद्विग्नमनानन्दं पूर्णप्रायमनोरथम्

samudyadyauvanārambhaṃ vṛddhopaśamaśobhanam | anudvignamanānandaṃ pūrṇaprāyamanoratham

---

18

विचारितजगद्यात्रं पवित्रगुणगोचरम् । महासत्त्वैकलोभेन गुणैरिव समाश्रितम्

vicāritajagadyātraṃ pavitraguṇagocaram | mahāsattvaikalobhena guṇairiva samāśritam

---

19

उदारमार्यमापूर्णमन्तःकरणकोटरम्। अविक्षुभितया वृत्त्या दर्शयन्तमनुत्तमम्

udāramāryamāpūrṇamantaḥkaraṇakoṭaram| avikṣubhitayā vṛttyā darśayantamanuttamam

---

20

एवङ्गुणगणाकीर्णो दूरादेव रघूद्वहः । परिमेयस्मिताच्छाच्छस्वहाराम्बरपल्लवः

evaṅguṇagaṇākīrṇo dūrādeva raghūdvahaḥ | parimeyasmitācchācchasvahārāmbarapallavaḥ

---

21

प्रणनाम चलच्चारुचूडामणिमरीचिना । शिरसा वसुधाकम्पलोलदेवाचलश्रिया

praṇanāma calaccārucūḍāmaṇimarīcinā | śirasā vasudhākampaloladevācalaśriyā

---

22

एवं मुनीन्द्रे ब्रुवति पितुः पादाभिवन्दनम्। कर्तुमभ्याजगामाथ रामः कमललोचनः

evaṃ munīndre bruvati pituḥ pādābhivandanam| kartumabhyājagāmātha rāmaḥ kamalalocanaḥ

---

23

प्रथमं पितरं पश्चान्मुनी मान्यैकमानितौ । ततो विप्रांस्ततो बन्धूंस्ततो गुरुगणान्सुहृत्

prathamaṃ pitaraṃ paścānmunī mānyaikamānitau | tato viprāṃstato bandhūṃstato gurugaṇānsuhṛt

---

24

जग्राह च ततो दृष्ट्या मनाङ्मूर्ध्ना तथा गिरा । राजलोकेन विहितां तां प्रणामपरम्पराम्

jagrāha ca tato dṛṣṭyā manāṅmūrdhnā tathā girā | rājalokena vihitāṃ tāṃ praṇāmaparamparām

---

25

विहिताशीर्मुनिभ्यां तु रामः सुसममानसः । आससाद पितुः पुण्यं समीपं सुरसुन्दरः

vihitāśīrmunibhyāṃ tu rāmaḥ susamamānasaḥ | āsasāda pituḥ puṇyaṃ samīpaṃ surasundaraḥ

---

26

पादाभिवन्दनपरं तमथासौ महीपतिः । शिरस्यभ्यालिलिङ्गाशु चुचुम्ब च पुनःपुनः

pādābhivandanaparaṃ tamathāsau mahīpatiḥ | śirasyabhyāliliṅgāśu cucumba ca punaḥpunaḥ

---

27

शत्रुघ्नं लक्ष्मणं चैव तथैव परवीरहा । आलिलिङ्ग घनस्नेहो राजहंसोऽम्बुजे यथा

śatrughnaṃ lakṣmaṇaṃ caiva tathaiva paravīrahā | āliliṅga ghanasneho rājahaṃso'mbuje yathā

---

28

उत्सङ्गे पुत्र तिष्ठेति वदत्यथ महीपतौ । भूमौ परिजनास्तीर्णे सोंऽशुकेऽथ न्यविक्षत

utsaṅge putra tiṣṭheti vadatyatha mahīpatau | bhūmau parijanāstīrṇe soṃ'śuke'tha nyavikṣata

---

29

राजोवाच । पुत्र प्राप्तविवेकस्त्वं कल्याणानां च भाजनम् । जडवज्जीर्णया बुद्ध्या खेदायात्मा न दीयताम्

rājovāca | putra prāptavivekastvaṃ kalyāṇānāṃ ca bhājanam | jaḍavajjīrṇayā buddhyā khedāyātmā na dīyatām

---

30

वृद्धविप्रगुरुप्रोक्तं त्वादृशेनानुतिष्ठता । पदमासाद्यते पुण्यं न मोहमनुधावता

vṛddhavipraguruproktaṃ tvādṛśenānutiṣṭhatā | padamāsādyate puṇyaṃ na mohamanudhāvatā

---

31

तावदेवाऽऽपदो दूरे तिष्ठन्ति परिपेलवाः । यावदेव न मोहस्य प्रसरः पुत्र दीयते

tāvadevā''pado dūre tiṣṭhanti paripelavāḥ | yāvadeva na mohasya prasaraḥ putra dīyate

---

32

श्रीवसिष्ठ उवाच । राजपुत्र महाबाहो शूरस्त्वं विजितास्त्वया । दुरुच्छेदा दुरारम्भा अप्यमी विषयारयः

śrīvasiṣṭha uvāca | rājaputra mahābāho śūrastvaṃ vijitāstvayā | durucchedā durārambhā apyamī viṣayārayaḥ

---

33

किमतज्ज्ञ इवाज्ञानां योग्ये व्यामोहसागरे । विनिमज्जसि कल्लोलबहुले जाड्यशालिनि

kimatajjña ivājñānāṃ yogye vyāmohasāgare | vinimajjasi kallolabahule jāḍyaśālini

---

34

विश्वामित्र उवाच चलन्नीलोत्पलव्यूहसमलोचनलोलताम् । ब्रूहि चेतःकृतां त्यक्त्वा हेतुना केन मुह्यसि

viśvāmitra uvāca calannīlotpalavyūhasamalocanalolatām | brūhi cetaḥkṛtāṃ tyaktvā hetunā kena muhyasi

---

35

किंनिष्ठाः के च ते केन कियन्तः कारणेन ते । आधयः प्रविलुम्पन्ति मनो गेहमिवाखवः

kiṃniṣṭhāḥ ke ca te kena kiyantaḥ kāraṇena te | ādhayaḥ pravilumpanti mano gehamivākhavaḥ

---

36

मन्ये नानुचितानां त्वमाधीनां पदमुत्तमम् । आपत्सु चाऽप्रयोज्यं ते निहीना अपि चाधयः

manye nānucitānāṃ tvamādhīnāṃ padamuttamam | āpatsu cā'prayojyaṃ te nihīnā api cādhayaḥ

---

37

यथाभिमतमाशु त्वं ब्रूहि प्राप्स्यसि चानघ । सर्वमेव पुनर्येन भेत्स्यन्ते त्वां तु नाधयः

yathābhimatamāśu tvaṃ brūhi prāpsyasi cānagha | sarvameva punaryena bhetsyante tvāṃ tu nādhayaḥ

---

38

इत्युक्तमस्य सुमते रघुवंशकेतु- राकर्ण्य वाक्यमुचितार्थविलासगर्भम् । तत्याज खेदमभिगर्जति वारिवाहे बर्ही यथा त्वनुमिताभिमतार्थसिद्धिः

ityuktamasya sumate raghuvaṃśaketu- rākarṇya vākyamucitārthavilāsagarbham | tatyāja khedamabhigarjati vārivāhe barhī yathā tvanumitābhimatārthasiddhiḥ

---

11

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे राघवसमाश्वासनं नामैकादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe rāghavasamāśvāsanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ

12

द्वादशः सर्गः

dvādaśaḥ sargaḥ

---

1

वाल्मीकिरुवाच । इति पृष्टो मुनीन्द्रेण समाश्वस्य च राघवः । उवाच वचनं चारु परिपूर्णार्थमन्थरम्

vālmīkiruvāca | iti pṛṣṭo munīndreṇa samāśvasya ca rāghavaḥ | uvāca vacanaṃ cāru paripūrṇārthamantharam

---

2

श्रीराम उवाच । भगवन्भवता पृष्टो यथावदधुनाऽखिलम् । कथयाम्यहमज्ञोऽपि को लङ्घयति सद्वचः

śrīrāma uvāca | bhagavanbhavatā pṛṣṭo yathāvadadhunā'khilam | kathayāmyahamajño'pi ko laṅghayati sadvacaḥ

---

3

अहं तावदयं जातो निजेऽस्मिन्पितृसद्मनि । क्रमेण वृद्धिं संप्राप्तः प्राप्तविद्यश्च संस्थितः

ahaṃ tāvadayaṃ jāto nije'sminpitṛsadmani | krameṇa vṛddhiṃ saṃprāptaḥ prāptavidyaśca saṃsthitaḥ

---

4

ततः सदाचारपरो भूत्वाहं मुनिनायक । विहृतस्तीर्थयात्रार्थमुर्वीमम्बुधिमेखलाम्

tataḥ sadācāraparo bhūtvāhaṃ munināyaka | vihṛtastīrthayātrārthamurvīmambudhimekhalām

---

5

एतावताथ कालेन संसारास्थामिमां हरन् । समुद्भूतो मनसि मे विचारः सोऽयमीदृशः

etāvatātha kālena saṃsārāsthāmimāṃ haran | samudbhūto manasi me vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ

---

6

विवेकेन परीतात्मा तेनाहं तदनु स्वयम् । भोगनीरसया बुद्ध्या प्रविचारितवानिदम्

vivekena parītātmā tenāhaṃ tadanu svayam | bhoganīrasayā buddhyā pravicāritavānidam

---

7

किंनामेदं बत सुखं येयं संसारसंततिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च

kiṃnāmedaṃ bata sukhaṃ yeyaṃ saṃsārasaṃtatiḥ | jāyate mṛtaye loko mriyate jananāya ca

---

8

अस्थिराः सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः । आपदां पतयः पापा भावा विभवभूमयः

asthirāḥ sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ | āpadāṃ patayaḥ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ

---

9

अयःशलाकासदृशाः परस्परमसङ्गिनः । श्लिष्यन्ते केवलं भावा मनःकल्पनया स्वया

ayaḥśalākāsadṛśāḥ parasparamasaṅginaḥ | śliṣyante kevalaṃ bhāvā manaḥkalpanayā svayā

---

10

मनःसमायत्तमिदं जगदाभोगि दृश्यते । मनश्चासदिवाभाति केन स्म परिमोहिताः

manaḥsamāyattamidaṃ jagadābhogi dṛśyate | manaścāsadivābhāti kena sma parimohitāḥ

---

11

असतैव वयं कष्टं विकृष्टा मूढबुद्धयः । मृगतृष्णाम्भसा दूरे वने मुग्धमृगा इव

asataiva vayaṃ kaṣṭaṃ vikṛṣṭā mūḍhabuddhayaḥ | mṛgatṛṣṇāmbhasā dūre vane mugdhamṛgā iva

---

12

न केनचिच्च विक्रीता विक्रीता इव संस्थिताः । बत मूढा वयं सर्वे जानाना अपि शाम्बरम्

na kenacicca vikrītā vikrītā iva saṃsthitāḥ | bata mūḍhā vayaṃ sarve jānānā api śāmbaram

---

13

किमेतेषु प्रपञ्चेषु भोगा नाम सुदुर्भगाः । मुधैव हि वयं मोहात्संस्थिता बद्धभावनाः

kimeteṣu prapañceṣu bhogā nāma sudurbhagāḥ | mudhaiva hi vayaṃ mohātsaṃsthitā baddhabhāvanāḥ

---

14

आ ज्ञातं बहुकालेन व्यर्थमेव वयं वने । मोहे निपतिता मुग्धाः श्वभ्रे मुग्धा मृगा इव

ā jñātaṃ bahukālena vyarthameva vayaṃ vane | mohe nipatitā mugdhāḥ śvabhre mugdhā mṛgā iva

---

15

किं मे राज्येन किं भोगैः कोऽहं किमिदमागतम् । यन्मिथ्यैवास्तु तन्मिथ्या कस्य नाम किमागतम्

kiṃ me rājyena kiṃ bhogaiḥ ko'haṃ kimidamāgatam | yanmithyaivāstu tanmithyā kasya nāma kimāgatam

---

16

एवं विमृशतो ब्रह्मन्सर्वेष्वेव ततो मम । भावेष्वरतिरायाता पथिकस्य मरुष्विव

evaṃ vimṛśato brahmansarveṣveva tato mama | bhāveṣvaratirāyātā pathikasya maruṣviva

---

17

तदेतद्भगवन्ब्रूहि किमिदं परिणश्यति । किमिदं जायते भूयः किमिदं परिवर्धते

tadetadbhagavanbrūhi kimidaṃ pariṇaśyati | kimidaṃ jāyate bhūyaḥ kimidaṃ parivardhate

---

18

जरामरणमापच्च जननं संपदस्तथा । आविर्भावतिरोभावैर्विवर्धन्ते पुनःपुनः

jarāmaraṇamāpacca jananaṃ saṃpadastathā | āvirbhāvatirobhāvairvivardhante punaḥpunaḥ

---

19

भोगैस्तैरेव तैरेव तुच्छैर्वयममी किल । पश्य जर्जरतां नीता वातैरिव गिरिद्रुमाः

bhogaistaireva taireva tucchairvayamamī kila | paśya jarjaratāṃ nītā vātairiva giridrumāḥ

---

20

अचेतना इव जनाः पवनैः प्राणनामभिः । ध्वनन्तः संस्थिता व्यर्थं यथा कीचकवेणवः

acetanā iva janāḥ pavanaiḥ prāṇanāmabhiḥ | dhvanantaḥ saṃsthitā vyarthaṃ yathā kīcakaveṇavaḥ

---

21

शाम्यतीदं कथं दुःखमिति तप्तोऽस्मि चिन्तया । जरद्द्रुम इवोग्रेण कोटरस्थेन वह्निना

śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkhamiti tapto'smi cintayā | jaraddruma ivogreṇa koṭarasthena vahninā

---

22

संसारदुःखपाषाणनीरन्ध्रहृदयोऽप्यहम् । निजलोकभयादेव गलद्वाष्पं न रोदिमि

saṃsāraduḥkhapāṣāṇanīrandhrahṛdayo'pyaham | nijalokabhayādeva galadvāṣpaṃ na rodimi

---

23

शून्या मन्मुखवृत्तीस्ताः शुष्करोदननीरसाः । विवेक एव हृत्संस्थो ममैकान्तेषु पश्यति

śūnyā manmukhavṛttīstāḥ śuṣkarodananīrasāḥ | viveka eva hṛtsaṃstho mamaikānteṣu paśyati

---

24

भृशं मुह्यामि संस्मृत्य भावाभावमयीं स्थितिम् । दारिद्र्येणेव सुभगो दूरे संसारचेष्टया

bhṛśaṃ muhyāmi saṃsmṛtya bhāvābhāvamayīṃ sthitim | dāridryeṇeva subhago dūre saṃsāraceṣṭayā

---

25

मोहयन्ति मनोवृत्तिं खण्डयन्ति गुणावलिम् । दुःखजालं प्रयच्छन्ति विप्रलम्भपराः श्रियः

mohayanti manovṛttiṃ khaṇḍayanti guṇāvalim | duḥkhajālaṃ prayacchanti vipralambhaparāḥ śriyaḥ

---

26

चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि मे । संप्रसूतकलत्राणि गृहाण्युग्रापदामिव

cintānicayacakrāṇi nānandāya dhanāni me | saṃprasūtakalatrāṇi gṛhāṇyugrāpadāmiva

---

27

विविधदोषदशापरिचिन्तनै- र्विततभङ्गुरकारणकल्पितैः । मम न निर्वृतिमेति मनो मुने निगडितस्य यथा वनदन्तिनः

vividhadoṣadaśāparicintanai- rvitatabhaṅgurakāraṇakalpitaiḥ | mama na nirvṛtimeti mano mune nigaḍitasya yathā vanadantinaḥ

---

28

खलाः कालेकाले निशि निशितमोहैकमिहिका- गतालोके लोके विषयशतचौराः सुचतुराः । प्रवृत्ताः प्रोद्युक्ता दिशिदिशि विवेकैकहरणे रणे शक्तास्तेषां क इव विदुषःप्रोज्झ्य सुभटाः

khalāḥ kālekāle niśi niśitamohaikamihikā- gatāloke loke viṣayaśatacaurāḥ sucaturāḥ | pravṛttāḥ prodyuktā diśidiśi vivekaikaharaṇe raṇe śaktāsteṣāṃ ka iva viduṣaḥprojjhya subhaṭāḥ

---

12

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे प्रथमपरितापो नाम द्वादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe prathamaparitāpo nāma dvādaśaḥ sargaḥ

1

त्रयोदशः सर्गः श्रीराम उवाच । इयमस्मिन्स्थितोदारा संसारे परिकल्पिता । श्रीर्मुने परिमोहाय सापि नूनं कदर्थदा

trayodaśaḥ sargaḥ śrīrāma uvāca | iyamasminsthitodārā saṃsāre parikalpitā | śrīrmune parimohāya sāpi nūnaṃ kadarthadā

---

3

उल्लासबहुलानन्तकल्लोलानलमाकुलान् । जडान्प्रवहति स्फारान्प्रावृषीव तरङ्गिणी ।। चिन्तादुहितरो बह्वयो भूरिदुर्ललितैधिताः । चञ्चलाः प्रभवन्त्यस्यास्तरङ्गाः सरितो यथा

ullāsabahulānantakallolānalamākulān | jaḍānpravahati sphārānprāvṛṣīva taraṅgiṇī || cintāduhitaro bahvayo bhūridurlalitaidhitāḥ | cañcalāḥ prabhavantyasyāstaraṅgāḥ sarito yathā

---

4

एषा हि पदमेकत्र न निबध्नाति दुर्भगा । दग्धेवानियताचारमितश्चेतश्च धावति

eṣā hi padamekatra na nibadhnāti durbhagā | dagdhevāniyatācāramitaścetaśca dhāvati

---

5

जनयन्ती परं दाहं परामृष्टाङ्गिका सती । विनाशमेव धत्तेऽन्तर्दीपलेखेव कज्जलम्

janayantī paraṃ dāhaṃ parāmṛṣṭāṅgikā satī | vināśameva dhatte'ntardīpalekheva kajjalam

---

6

गुणागुणविचारेण विनैव किल पार्श्वगम् । राजप्रकृतिवन्मूढा दुरारूढाऽवलम्बते

guṇāguṇavicāreṇa vinaiva kila pārśvagam | rājaprakṛtivanmūḍhā durārūḍhā'valambate

---

7

कर्मणा तेनतेनैषा विस्तारमनुगच्छति । दोषाशीविषवेगस्य यत्क्षीरं विस्तरायते

karmaṇā tenatenaiṣā vistāramanugacchati | doṣāśīviṣavegasya yatkṣīraṃ vistarāyate

---

8

तावच्छीतमृदुस्पर्शाः परे स्वे च जने जनाः । वात्ययेव हिमं यावच्छ्रिया न परुषीकृताः

tāvacchītamṛdusparśāḥ pare sve ca jane janāḥ | vātyayeva himaṃ yāvacchriyā na paruṣīkṛtāḥ

---

9

प्राज्ञाः शूराः कृतज्ञाश्च पेशला मृदवश्च ये । पांसुमुष्ट्येव मणयः श्रिया ते मलिनीकृताः

prājñāḥ śūrāḥ kṛtajñāśca peśalā mṛdavaśca ye | pāṃsumuṣṭyeva maṇayaḥ śriyā te malinīkṛtāḥ

---

10

न श्रीः सुखाय भगवन्दुःखायैव हि वर्धते । गुप्ता विनाशनं धत्ते मृतिं विषलता यथा

na śrīḥ sukhāya bhagavanduḥkhāyaiva hi vardhate | guptā vināśanaṃ dhatte mṛtiṃ viṣalatā yathā

---

11

श्रीमानजननिन्द्यश्च शूरश्चाप्यविकत्थनः । समदृष्टिः प्रभुश्चैव दुर्लभाः पुरुषास्त्रयः

śrīmānajananindyaśca śūraścāpyavikatthanaḥ | samadṛṣṭiḥ prabhuścaiva durlabhāḥ puruṣāstrayaḥ

---

12

एषा हि विषमा दुःखभोगिनां गहना गुहा । घनमोहगजेन्द्राणां विन्ध्यशैलमहातटी

eṣā hi viṣamā duḥkhabhogināṃ gahanā guhā | ghanamohagajendrāṇāṃ vindhyaśailamahātaṭī

---

13

सत्कार्यपद्मरजनी दुःखकैरवचन्द्रिका । सुदृष्टिदीपिकावात्या कल्लोलौघतरङ्गिणी

satkāryapadmarajanī duḥkhakairavacandrikā | sudṛṣṭidīpikāvātyā kallolaughataraṅgiṇī

---

14

संभ्रमाभ्रादिपदवी विषादविषवर्धिनी । केदारिका विकल्पानां खेदायभयभोगिनी

saṃbhramābhrādipadavī viṣādaviṣavardhinī | kedārikā vikalpānāṃ khedāyabhayabhoginī

---

15

हिमं वैराग्यवल्लीनां विकारोलूकयामिनी । राहुदंष्ट्रा विवेकेन्दोः सौजन्याम्भोजचन्द्रिका

himaṃ vairāgyavallīnāṃ vikārolūkayāminī | rāhudaṃṣṭrā vivekendoḥ saujanyāmbhojacandrikā

---

16

इन्द्रायुधवदालोलनानारागमनोहरा । लोला तडिदिवोत्पन्नध्वंसिनी च जडाश्रया

indrāyudhavadālolanānārāgamanoharā | lolā taḍidivotpannadhvaṃsinī ca jaḍāśrayā

---

17

चापलावजितारण्य नकुली नकुलीनजा । विप्रलम्भनतात्पर्यजितोग्रमृगतृष्णिका

cāpalāvajitāraṇya nakulī nakulīnajā | vipralambhanatātparyajitogramṛgatṛṣṇikā

---

18

लहरीवैकरूपेण पदं क्षणमकुर्वती । चला दीपशिखेवातिदुर्ज्ञेयगतिगोचरा

laharīvaikarūpeṇa padaṃ kṣaṇamakurvatī | calā dīpaśikhevātidurjñeyagatigocarā

---

19

सिंहीव विग्रहव्यग्रकरीन्द्रकुलपोथिनी । । खड्गधारेव शिशिरा तीक्ष्णतीक्ष्णाशयाश्रया

siṃhīva vigrahavyagrakarīndrakulapothinī | | khaḍgadhāreva śiśirā tīkṣṇatīkṣṇāśayāśrayā

---

20

नानयापहृतार्थिन्या दुराधिपरिलीनया । पश्याम्यभव्यया लक्ष्म्या किंचिद्दुःखादृते सुखम्

nānayāpahṛtārthinyā durādhiparilīnayā | paśyāmyabhavyayā lakṣmyā kiṃcidduḥkhādṛte sukham

---

21

दूरेणोत्सारिताऽलक्ष्म्या पुनरेव समादरात् । अहो बताश्लिष्यतीव निर्लज्जा दुर्जना सदा

dūreṇotsāritā'lakṣmyā punareva samādarāt | aho batāśliṣyatīva nirlajjā durjanā sadā

---

22

मनोरमा कर्षति चित्तवृत्तिं कदर्थसाध्या क्षणभङ्गुरा च । व्यालावलीगात्रविवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थिता पुष्पलतेव लक्ष्मीः

manoramā karṣati cittavṛttiṃ kadarthasādhyā kṣaṇabhaṅgurā ca | vyālāvalīgātravivṛttadehā śvabhrotthitā puṣpalateva lakṣmīḥ

---

13

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे लक्ष्मीनिराकरणं नाम त्रयोदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe lakṣmīnirākaraṇaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ

14

चतुर्दशः सर्गः

caturdaśaḥ sargaḥ

---

1

श्रीराम उवाच । आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् । उन्मत्तमिव संत्यज्य यात्यकाण्डे शरीरकम्

śrīrāma uvāca | āyuḥ pallavakoṇāgralambāmbukaṇabhaṅguram | unmattamiva saṃtyajya yātyakāṇḍe śarīrakam

---

2

विषयाशीविषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् । अप्रौढात्मविवेकानामायुरायासकारणम्

viṣayāśīviṣāsaṅgaparijarjaracetasām | aprauḍhātmavivekānāmāyurāyāsakāraṇam

---

3

ये तु विज्ञातविज्ञेया विश्रान्ता वितते पदे । भावाभावसमाश्वासमायुस्तेषां सुखायते

ye tu vijñātavijñeyā viśrāntā vitate pade | bhāvābhāvasamāśvāsamāyusteṣāṃ sukhāyate

---

4

वयं परिमिताकारपरिनिष्ठितनिश्चयाः । संसाराभ्रतडित्पुञ्जे मुने नायुषि निर्वृताः

vayaṃ parimitākārapariniṣṭhitaniścayāḥ | saṃsārābhrataḍitpuñje mune nāyuṣi nirvṛtāḥ

---

5

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनं च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam | grathanaṃ ca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

---

6

पेलवं शरदीवाभ्रमस्नेह इव दीपकः । तरङ्गक इवालोलं गतमेवोपलक्ष्यते

pelavaṃ śaradīvābhramasneha iva dīpakaḥ | taraṅgaka ivālolaṃ gatamevopalakṣyate

---

7

तरङ्गं प्रतिबिम्बेन्दुं तडित्पुञ्जं नभोम्बुजम् । ग्रहीतुमास्थां बध्नामि न त्वायुषि हतस्थितौ

taraṅgaṃ pratibimbenduṃ taḍitpuñjaṃ nabhombujam | grahītumāsthāṃ badhnāmi na tvāyuṣi hatasthitau

---

8

अविश्रान्तमनाः शून्यमायुराततमीहते । दुःखायैव विमूढोऽन्तर्गर्भमश्वतरी यथा

aviśrāntamanāḥ śūnyamāyurātatamīhate | duḥkhāyaiva vimūḍho'ntargarbhamaśvatarī yathā

---

9

संसारसंसृतावस्यां फेनोऽस्मिन्सर्गसागरे । कायवल्लयाम्भसो ब्रह्मञ्जीवितं मे न रोचते

saṃsārasaṃsṛtāvasyāṃ pheno'sminsargasāgare | kāyavallayāmbhaso brahmañjīvitaṃ me na rocate

---

10

प्राप्यं संप्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते । पराया निर्वृतेः स्थानं यत्तज्जीवितमुच्यते

prāpyaṃ saṃprāpyate yena bhūyo yena na śocyate | parāyā nirvṛteḥ sthānaṃ yattajjīvitamucyate

---

11

तरवोऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः । स जीवति मनो यस्य मननेन न जीवति

taravo'pi hi jīvanti jīvanti mṛgapakṣiṇaḥ | sa jīvati mano yasya mananena na jīvati

---

12

जातास्त एव जगति जन्तवः साधुजीविताः । ये पुनर्नेह जायन्ते शेषा जरठगर्दभाः

jātāsta eva jagati jantavaḥ sādhujīvitāḥ | ye punarneha jāyante śeṣā jaraṭhagardabhāḥ

---

13

भारोऽविवेकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः । अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः

bhāro'vivekinaḥ śāstraṃ bhāro jñānaṃ ca rāgiṇaḥ | aśāntasya mano bhāro bhāro'nātmavido vapuḥ

---

14

रूपमायुर्मनो बुद्धिरहंकारस्तथेहितम् । भारो भारधरस्येव सर्वं दुःखाय दुर्धियः

rūpamāyurmano buddhirahaṃkārastathehitam | bhāro bhāradharasyeva sarvaṃ duḥkhāya durdhiyaḥ

---

15

अविश्रान्तमनापूर्णमापदां परमास्पदम् । नीडं रोगविहङ्गानामायुरायासनं दृढम्

aviśrāntamanāpūrṇamāpadāṃ paramāspadam | nīḍaṃ rogavihaṅgānāmāyurāyāsanaṃ dṛḍham

---

16

प्रत्यहं खेदमुत्सृज्य शनैरलमनारतम् । आखुनेव जरच्छुभ्रं कालेन विनिहन्यते

pratyahaṃ khedamutsṛjya śanairalamanāratam | ākhuneva jaracchubhraṃ kālena vinihanyate

---

17

शरीरबिलविश्रान्तैर्विषदाहप्रदायिभिः । रोगैरापीयते रौद्रैर्व्यालैरिव वनानिलः

śarīrabilaviśrāntairviṣadāhapradāyibhiḥ | rogairāpīyate raudrairvyālairiva vanānilaḥ

---

18

प्रस्नुवानैरविच्छेदं तुच्छैरन्तरवासिभिः । दुःखैरावृश्च्यते क्रूरैर्घुणैरिव जरद्द्रुमः

prasnuvānairavicchedaṃ tucchairantaravāsibhiḥ | duḥkhairāvṛścyate krūrairghuṇairiva jaraddrumaḥ

---

19

नूनं निगरणायाशु घनगर्धमनारतम् । आखुर्मार्जारकेणेव मरणेनावलोक्यते

nūnaṃ nigaraṇāyāśu ghanagardhamanāratam | ākhurmārjārakeṇeva maraṇenāvalokyate

---

20

गन्धादिगुणगर्भिण्या शून्ययाऽशक्तिवेश्यया । अन्नं महाशनेनेव जरया परिजीर्यते

gandhādiguṇagarbhiṇyā śūnyayā'śaktiveśyayā | annaṃ mahāśaneneva jarayā parijīryate

---

21

दिनैः कतिपयैरेव परिज्ञाय गतादरम् । दुर्जनः सुजनेनेव यौवनेनावमुच्यते

dinaiḥ katipayaireva parijñāya gatādaram | durjanaḥ sujaneneva yauvanenāvamucyate

---

22

विनाशसुहृदा नित्यं जरामरणबन्धुना । रूपं खिङ्गवरेणेव कृतान्तेनाभिलष्यते

vināśasuhṛdā nityaṃ jarāmaraṇabandhunā | rūpaṃ khiṅgavareṇeva kṛtāntenābhilaṣyate

---

23

स्थिरतया सुखभासितया तया सततमुज्ज्ञितमुत्तमफल्गु च । जगति नास्ति तथा गुणवर्जितं मरणभाजनमायुरिदं यथा

sthiratayā sukhabhāsitayā tayā satatamujjñitamuttamaphalgu ca | jagati nāsti tathā guṇavarjitaṃ maraṇabhājanamāyuridaṃ yathā

---

14

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे जीवितगर्हा नाम चतुर्दशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe jīvitagarhā nāma caturdaśaḥ sargaḥ

15

पञ्चदशः सर्गः

pañcadaśaḥ sargaḥ

---

1

श्रीराम उवाच । मुधैवाभ्युत्थितो मोहान्मुधैव परिवर्धते । मिथ्यामयेन भीतोऽस्मि दुरहंकारशत्रुणा

śrīrāma uvāca | mudhaivābhyutthito mohānmudhaiva parivardhate | mithyāmayena bhīto'smi durahaṃkāraśatruṇā

---

2

अहंकारवशादेव दोषकोशकदर्थताम् । ददाति दीनदीनानां संसारो विविधाकृतिः

ahaṃkāravaśādeva doṣakośakadarthatām | dadāti dīnadīnānāṃ saṃsāro vividhākṛtiḥ

---

3

अहंकारवशादापदहंकाराहुराधयः । अहंकारवशादीहा त्वहंकारो ममामयः

ahaṃkāravaśādāpadahaṃkārāhurādhayaḥ | ahaṃkāravaśādīhā tvahaṃkāro mamāmayaḥ

---

4

तमहंकारमाश्रित्य परमं चिरवैरिणम् । न भुजे न पिबाम्यम्भः किमु भोगान्भुजे मुने

tamahaṃkāramāśritya paramaṃ ciravairiṇam | na bhuje na pibāmyambhaḥ kimu bhogānbhuje mune

---

5

संसाररजनी दीर्घा माया मनसि मोहिनी । ततोऽहंकारदोषेण किरातेनेव वागुरा

saṃsārarajanī dīrghā māyā manasi mohinī | tato'haṃkāradoṣeṇa kirāteneva vāgurā

---

6

यानि दुःखानि दीर्घाणि विषमाणि महान्ति च । अहंकारात्प्रसूतानि तान्यगात्खदिरा इव

yāni duḥkhāni dīrghāṇi viṣamāṇi mahānti ca | ahaṃkārātprasūtāni tānyagātkhadirā iva

---

7

शमेन्दुसैंहिकेयास्यं गुणपद्महिमाशनिम् । साम्यमेघशरत्कालमहंकारं त्यजाम्यहम्

śamendusaiṃhikeyāsyaṃ guṇapadmahimāśanim | sāmyameghaśaratkālamahaṃkāraṃ tyajāmyaham

---

8

नाहं रामो न मे वाञ्छा भावेषु न च मे मनः । शान्त आसितुमिच्छामि स्वात्मनीव जिनो यथा

nāhaṃ rāmo na me vāñchā bhāveṣu na ca me manaḥ | śānta āsitumicchāmi svātmanīva jino yathā

---

9

अहंकारवशाद्यद्यन्मया भुक्तं हुतं कृतम् । सर्वं तत्तदवस्त्वेव वस्त्वहंकाररिक्तता

ahaṃkāravaśādyadyanmayā bhuktaṃ hutaṃ kṛtam | sarvaṃ tattadavastveva vastvahaṃkārariktatā

---

10

अहमित्यस्ति चेद्ब्रह्मन्नहमापदि दुःखितः । नास्ति चेत्सुखितस्तस्मादनहंकारिता वरम्

ahamityasti cedbrahmannahamāpadi duḥkhitaḥ | nāsti cetsukhitastasmādanahaṃkāritā varam

---

11

अहंकारं परित्यज्य मुने शान्तमनस्तया । अवतिष्ठे गतोद्वेगो भोगौघो भङ्गुरास्पदः

ahaṃkāraṃ parityajya mune śāntamanastayā | avatiṣṭhe gatodvego bhogaugho bhaṅgurāspadaḥ

---

12

ब्रह्मन्यावदहंकारवारिदः परिजृम्भते । तावद्विकासमायाति तृष्णाकुटजमञ्जरी

brahmanyāvadahaṃkāravāridaḥ parijṛmbhate | tāvadvikāsamāyāti tṛṣṇākuṭajamañjarī

---

13

अहंकारघने शान्ते तृष्णा नवतडिल्लता । शान्तदीपशिखावृत्त्या क्वापि यात्यतिसत्वरम्

ahaṃkāraghane śānte tṛṣṇā navataḍillatā | śāntadīpaśikhāvṛttyā kvāpi yātyatisatvaram

---

14

अहंकारमहाविन्ध्ये मनोमत्तमहागजः । विस्फूर्जति घनास्फोटैः स्तनितैरिव वारिदः

ahaṃkāramahāvindhye manomattamahāgajaḥ | visphūrjati ghanāsphoṭaiḥ stanitairiva vāridaḥ

---

15

इह देहमहारण्ये घनाहंकारकेसरी । योऽयमुल्लसति स्फारस्तेनेदं जगदाततम्

iha dehamahāraṇye ghanāhaṃkārakesarī | yo'yamullasati sphārastenedaṃ jagadātatam

---

16

तृष्णातन्तुलवप्रोता बहुजन्मपरम्परा । अहंकारोग्रखिङ्गेन कण्ठे मुक्तावली कृता

tṛṣṇātantulavaprotā bahujanmaparamparā | ahaṃkārograkhiṅgena kaṇṭhe muktāvalī kṛtā

---

17

पुत्रमित्रकलत्रादितन्त्रमन्त्रविवर्जितम् । प्रसारितमनेनेह मुनेऽहंकारवैरिणा

putramitrakalatrāditantramantravivarjitam | prasāritamaneneha mune'haṃkāravairiṇā

---

18

प्रमार्जितेऽहमित्यस्मिन्पदे स्वयमपि द्रुतम् । प्रमार्जिता भवन्त्येते सर्व एव दुराधयः

pramārjite'hamityasminpade svayamapi drutam | pramārjitā bhavantyete sarva eva durādhayaḥ

---

19

अहमित्यम्बुदे शान्ते शनैश्च शमशातिनी । मनोगगनसंमोहमिहिका क्वापि गच्छति

ahamityambude śānte śanaiśca śamaśātinī | manogaganasaṃmohamihikā kvāpi gacchati

---

20

निरहंकारवृत्तेर्मे मौर्ख्याच्छोकेन सीदतः । यत्किंचिदुचितं ब्रह्मंस्तदाख्यातुमिहार्हसि

nirahaṃkāravṛtterme maurkhyācchokena sīdataḥ | yatkiṃciducitaṃ brahmaṃstadākhyātumihārhasi

---

21

सर्वापदां निलयमध्रुवमन्तरस्थ- मुन्मुक्तमुत्तमगुणेन न संश्रयामि । यत्नादहंकृतिपदं परितोऽतिदुःखं शेषेण मां समनुशाधि महानुभाव

sarvāpadāṃ nilayamadhruvamantarastha- munmuktamuttamaguṇena na saṃśrayāmi | yatnādahaṃkṛtipadaṃ parito'tiduḥkhaṃ śeṣeṇa māṃ samanuśādhi mahānubhāva

---

15

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे अहंकारजुगुप्सा नाम पञ्चदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe ahaṃkārajugupsā nāma pañcadaśaḥ sargaḥ

1

श्रीराम उवाच । दोषैर्जर्जरतां याति सत्कार्यादार्यसेवनात् । वातान्तःपिच्छलववच्चेतश्चलति चञ्चलम्

śrīrāma uvāca | doṣairjarjaratāṃ yāti satkāryādāryasevanāt | vātāntaḥpicchalavavaccetaścalati cañcalam

---

2

इतश्चेतश्च सुव्यग्रं व्यर्थमेवाभिधावति । दूराद्दूरतरं दीनं ग्रामे कौलेयको यथा

itaścetaśca suvyagraṃ vyarthamevābhidhāvati | dūrāddūrataraṃ dīnaṃ grāme kauleyako yathā

---

3

न प्राप्नोति क्वचित्किंचित्प्राप्तैरपि महाधनैः । नान्तः संपूर्णतामेति करण्डक इवाम्बुभिः

na prāpnoti kvacitkiṃcitprāptairapi mahādhanaiḥ | nāntaḥ saṃpūrṇatāmeti karaṇḍaka ivāmbubhiḥ

---

4

नित्यमेव मुने शून्यं कदाशावागुरावृतम् । न मनो निवृतिं याति मृगो यूथादिव च्युतः

nityameva mune śūnyaṃ kadāśāvāgurāvṛtam | na mano nivṛtiṃ yāti mṛgo yūthādiva cyutaḥ

---

6

तरङ्गतरलां वृत्तिं दधदालूनशीर्णताम् । परित्यज्य क्षणमपि हृदये याति न स्थितिम् ।। ऽ मनो मननविक्षुब्धं दिशो दश विधावति । मन्दराहननोद्धूतं क्षीरार्णवपयो यथा

taraṅgataralāṃ vṛttiṃ dadhadālūnaśīrṇatām | parityajya kṣaṇamapi hṛdaye yāti na sthitim || ' mano mananavikṣubdhaṃ diśo daśa vidhāvati | mandarāhananoddhūtaṃ kṣīrārṇavapayo yathā

---

7

कल्लोलकलितावर्तं मायामकरमालितम् । न निरोद्धुं समर्थोऽस्मि मनोमयमहार्णवम्

kallolakalitāvartaṃ māyāmakaramālitam | na niroddhuṃ samartho'smi manomayamahārṇavam

---

8

भोगदूर्वाङ्कुराकाङ्क्षी श्वभ्रपातमचिन्तयन् । मनोहरिणको ब्रह्मन्दूरं विपरिधावति

bhogadūrvāṅkurākāṅkṣī śvabhrapātamacintayan | manohariṇako brahmandūraṃ viparidhāvati

---

9

न कदाचन मे चेतः स्वामालूनविशीर्णताम् । त्यजत्याकुलया वृत्त्या चञ्चलत्वमिवार्णवः

na kadācana me cetaḥ svāmālūnaviśīrṇatām | tyajatyākulayā vṛttyā cañcalatvamivārṇavaḥ

---

1.16.10

चेतश्चञ्चलया वृत्त्या चिन्तानिचयचञ्चुरम् । धृतिं बध्नाति नैकत्र पञ्जरे केसरी यथा

cetaścañcalayā vṛttyā cintānicayacañcuram | dhṛtiṃ badhnāti naikatra pañjare kesarī yathā

---

11

मनो मोहरथारूढं शरीरात्समतासुखम् । हरत्यपहतोद्वेगं हंसः क्षीरमिवाम्भसः

mano moharathārūḍhaṃ śarīrātsamatāsukham | haratyapahatodvegaṃ haṃsaḥ kṣīramivāmbhasaḥ

---

12

अनल्पकल्पनातल्पे विलीनाश्चित्तवृत्तयः । मुनीन्द्र न प्रबुध्यन्ते तेन तप्येऽहमाकुलः

analpakalpanātalpe vilīnāścittavṛttayaḥ | munīndra na prabudhyante tena tapye'hamākulaḥ

---

13

क्रोडीकृतदृढग्रन्थितृष्णासूत्रे स्थितात्मना । विहगो जालकेनेव ब्रह्मन्बद्धोऽस्मि चेतसा

kroḍīkṛtadṛḍhagranthitṛṣṇāsūtre sthitātmanā | vihago jālakeneva brahmanbaddho'smi cetasā

---

14

संततामर्षधूमेन चिन्ताज्वालाकुलेन च । वह्निनेव तृणं शुष्कं मुने दग्धोऽस्मि चेतसा

saṃtatāmarṣadhūmena cintājvālākulena ca | vahnineva tṛṇaṃ śuṣkaṃ mune dagdho'smi cetasā

---

15

क्रूरेण जडतां यातस्तृष्णाभार्यानुगामिना । शवं कौलेयकेनेव ब्रह्मन्मुक्तोऽस्मि चेतसा

krūreṇa jaḍatāṃ yātastṛṣṇābhāryānugāminā | śavaṃ kauleyakeneva brahmanmukto'smi cetasā

---

16

तरङ्गतरलास्फालवृत्तिना जडरूपिणा । तटवृक्ष इवौघेन ब्रह्मन्नीतोऽस्मि चेतसा

taraṅgataralāsphālavṛttinā jaḍarūpiṇā | taṭavṛkṣa ivaughena brahmannīto'smi cetasā

---

17

अवान्तरनिपाताय शून्ये वा भ्रमणाय च । तृणं चण्डानिलेनेव दूरे नीतोऽस्मि चेतसा

avāntaranipātāya śūnye vā bhramaṇāya ca | tṛṇaṃ caṇḍānileneva dūre nīto'smi cetasā

---

18

संसारजलधेरस्मान्नित्यमुत्तरणोन्मुखः । सेतुनेव पयःपूरो रोधितोऽस्मि कुचेतसा

saṃsārajaladherasmānnityamuttaraṇonmukhaḥ | setuneva payaḥpūro rodhito'smi kucetasā

---

19

पातालाद्गच्छता पृथ्वीं पृथ्व्याः पातालगामिना । कूपकाष्ठं कुदाम्नेव वेष्टितोऽस्मि कुचेतसा

pātālādgacchatā pṛthvīṃ pṛthvyāḥ pātālagāminā | kūpakāṣṭhaṃ kudāmneva veṣṭito'smi kucetasā

---

1.16.20

मिथ्यैव स्फाररूपेण विचाराद्विशरारुणा । बालो वेतालकेनेव गृहीतोऽस्मि कुचेतसा

mithyaiva sphārarūpeṇa vicārādviśarāruṇā | bālo vetālakeneva gṛhīto'smi kucetasā

---

21

वह्नेरुष्णतरः शैलादपि कष्टतरक्रमः । वज्रादपि दृढो ब्रह्मन्दुर्निग्रहमनोग्रहः

vahneruṣṇataraḥ śailādapi kaṣṭatarakramaḥ | vajrādapi dṛḍho brahmandurnigrahamanograhaḥ

---

22

चेतः पतति कार्येषु विहगः स्वामिषेष्विव । क्षणेन विरतिं याति बालः क्रीडनकादिव

cetaḥ patati kāryeṣu vihagaḥ svāmiṣeṣviva | kṣaṇena viratiṃ yāti bālaḥ krīḍanakādiva

---

23

जडप्रकृतिरालोलो विततावर्तवृत्तिमान् । मनोऽब्धिरहितव्यालो दूरं नयति तात माम्

jaḍaprakṛtirālolo vitatāvartavṛttimān | mano'bdhirahitavyālo dūraṃ nayati tāta mām

---

24

अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि । अपि वह्न्यशनात्साधो विषमश्चित्तनिग्रहः

apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi | api vahnyaśanātsādho viṣamaścittanigrahaḥ

---

25

चित्तं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्त्रयम् । तस्मिन्क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चिकित्स्यं प्रयत्नतः

cittaṃ kāraṇamarthānāṃ tasminsati jagattrayam | tasminkṣīṇe jagatkṣīṇaṃ taccikitsyaṃ prayatnataḥ

---

26

चित्तादिमानि सुखदुःखशतानि नून- मभ्यागतान्यगवरादिव काननानि । तस्मिन्विवेकवशतस्तनुतां प्रयाते मन्ये मुने निपुणमेव गलन्ति तानि

cittādimāni sukhaduḥkhaśatāni nūna- mabhyāgatānyagavarādiva kānanāni | tasminvivekavaśatastanutāṃ prayāte manye mune nipuṇameva galanti tāni

---

27

सकलगुणजयाशा यत्र बद्धा महद्भि- स्तमरिमिह विजेतुं चित्तमभ्युत्थितोऽहम् । विगतरतितयान्तर्नाभिनन्दामि लक्ष्मीं जडमलिनविलासां मेघलेखामिवेन्दुः

sakalaguṇajayāśā yatra baddhā mahadbhi- stamarimiha vijetuṃ cittamabhyutthito'ham | vigataratitayāntarnābhinandāmi lakṣmīṃ jaḍamalinavilāsāṃ meghalekhāmivenduḥ

---

16

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे वैराग्यचित्तदौरात्म्यं नाम षोडशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe vairāgyacittadaurātmyaṃ nāma ṣoḍaśaḥ sargaḥ

1

सप्तदशः सर्गः श्रीराम उवाच । हार्दान्धकारशर्वर्या तृष्णयेह दुरन्तया । स्फुरन्ति चेतनाकाशे दोषकौशिकपङ्कतयः

saptadaśaḥ sargaḥ śrīrāma uvāca | hārdāndhakāraśarvaryā tṛṣṇayeha durantayā | sphuranti cetanākāśe doṣakauśikapaṅkatayaḥ

---

2

अन्तर्दाहप्रदायिन्या समूढरसमार्दवः । पङ्क आदित्यदीप्त्येव शोषं नीतोऽस्मि चिन्तया

antardāhapradāyinyā samūḍharasamārdavaḥ | paṅka ādityadīptyeva śoṣaṃ nīto'smi cintayā

---

3

मम चित्तमहारण्येव्यामोहतिमिराकुले । शून्ये ताण्डविनी जाता भृशमाशापिशाचिका

mama cittamahāraṇyevyāmohatimirākule | śūnye tāṇḍavinī jātā bhṛśamāśāpiśācikā

---

4

वचोरचितनीहारा काञ्चनोपवनोज्ज्वला । नूनं विकासमायाति चिन्ताचणकमञ्जरी

vacoracitanīhārā kāñcanopavanojjvalā | nūnaṃ vikāsamāyāti cintācaṇakamañjarī

---

5

अलमन्तर्भ्रमायैव तृष्णातरलिताशया । आयाता विषमोल्लासमूर्मिरम्बुनिधाविव

alamantarbhramāyaiva tṛṣṇātaralitāśayā | āyātā viṣamollāsamūrmirambunidhāviva

---

6

उद्दामकल्लोलरवा देहाद्रौ वहतीह मे । तरङ्गतरलाकारा तरत्तृष्णातरङ्गिणी

uddāmakallolaravā dehādrau vahatīha me | taraṅgataralākārā tarattṛṣṇātaraṅgiṇī

---

7

वेगं सरोद्धुमुदितो वात्ययेव जरत्तृणम् । नीतः कलुषया क्वापि तृष्णया चित्तचातकः

vegaṃ saroddhumudito vātyayeva jarattṛṇam | nītaḥ kaluṣayā kvāpi tṛṣṇayā cittacātakaḥ

---

8

यां यामहमतीवास्थां संश्रयामि गुणश्रियाम् । तां तां कृन्तति मे तृष्णा तन्त्रीमिव कुमूषिका

yāṃ yāmahamatīvāsthāṃ saṃśrayāmi guṇaśriyām | tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīmiva kumūṣikā

---

9

पयसीव जरत्पर्णं वायाविव जरत्तृणम् । नभसीव शरन्मेघश्चिन्ताचक्रे भ्रमाम्यहम्

payasīva jaratparṇaṃ vāyāviva jarattṛṇam | nabhasīva śaranmeghaścintācakre bhramāmyaham

---

10

गन्तुमास्पदमात्मीयमसमर्थधियो वयम् । चिन्ताजाले विमुह्यामो जाले शकुनयो यथा

gantumāspadamātmīyamasamarthadhiyo vayam | cintājāle vimuhyāmo jāle śakunayo yathā

---

11

तृष्णाभिधानया तात दग्धोऽस्मि ज्वालया तथा । यथा दाहोपशमनमाशंके नामृतैरपि

tṛṣṇābhidhānayā tāta dagdho'smi jvālayā tathā | yathā dāhopaśamanamāśaṃke nāmṛtairapi

---

12

दूरं दूरमितो गत्वा समेत्य च पुनःपुनः । भ्रमत्याशु दिगन्तेषु तृष्णोन्मत्ता तुरङ्गमी

dūraṃ dūramito gatvā sametya ca punaḥpunaḥ | bhramatyāśu diganteṣu tṛṣṇonmattā turaṅgamī

---

13

जडसंसर्गिणी तृष्णा कृतोर्ध्वाधोगमागमा । क्षुब्धा ग्रन्थिमती नित्यमारघट्टाग्ररज्जुवत्

jaḍasaṃsargiṇī tṛṣṇā kṛtordhvādhogamāgamā | kṣubdhā granthimatī nityamāraghaṭṭāgrarajjuvat

---

14

अन्तर्ग्रथितया देहे सर्वदुश्छेदयाऽनया । रज्ज्वेवाशु बलीवर्दस्तृष्णया वाह्यते जनः

antargrathitayā dehe sarvaduśchedayā'nayā | rajjvevāśu balīvardastṛṣṇayā vāhyate janaḥ

---

15

पुत्रमित्रकलत्रादितृष्णया नित्यकृष्टया । खगेष्विव किरात्येदं जालं लोकेषु रच्यते

putramitrakalatrāditṛṣṇayā nityakṛṣṭayā | khageṣviva kirātyedaṃ jālaṃ lokeṣu racyate

---

16

भीषयत्यपि धीरं मामन्धयत्यपि सेक्षणम् । खेदयत्यपि सानन्दं तृष्णाकृष्णेव शर्वरी

bhīṣayatyapi dhīraṃ māmandhayatyapi sekṣaṇam | khedayatyapi sānandaṃ tṛṣṇākṛṣṇeva śarvarī

---

17

कुटिला कोमलस्पर्शा विषवैषम्यशंसिनी । दशत्यपि मनाक्स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी

kuṭilā komalasparśā viṣavaiṣamyaśaṃsinī | daśatyapi manākspṛṣṭā tṛṣṇā kṛṣṇeva bhoginī

---

18

भिन्दती हृदयं पुंसां मायामयविधायिनी । दौर्भाग्यदायिनी दीना तृष्णा कृष्णेव राक्षसी

bhindatī hṛdayaṃ puṃsāṃ māyāmayavidhāyinī | daurbhāgyadāyinī dīnā tṛṣṇā kṛṣṇeva rākṣasī

---

19

तन्द्रीतन्त्रीगणैः कोशं दधाना परिवेष्टितम् । नानन्दे राजते ब्रह्मंस्तृष्णा जर्जरवल्लकी

tandrītantrīgaṇaiḥ kośaṃ dadhānā pariveṣṭitam | nānande rājate brahmaṃstṛṣṇā jarjaravallakī

---

20

नित्यमेवातिमलिना कटुकोन्माददायिनी । दीर्घतन्त्री घनस्नेहा तृष्णा गह्वरवल्लरी

nityamevātimalinā kaṭukonmādadāyinī | dīrghatantrī ghanasnehā tṛṣṇā gahvaravallarī

---

21

अनानन्दकरी शून्या निष्फला व्यर्थमुन्नता । अमङ्गलकरी क्रूरा तृष्णा क्षीणेव मञ्जरी

anānandakarī śūnyā niṣphalā vyarthamunnatā | amaṅgalakarī krūrā tṛṣṇā kṣīṇeva mañjarī

---

22

अनावर्जितचित्तापि सर्वमेवानुधावति । न चाप्नोति फलं किंचित्तृष्णा जीर्णेव कामिनी

anāvarjitacittāpi sarvamevānudhāvati | na cāpnoti phalaṃ kiṃcittṛṣṇā jīrṇeva kāminī

---

23

संसारवृन्दे महति नानारससमाकुले । भुवनाभोगरङ्गेषु तृष्णा जरठनर्तकी

saṃsāravṛnde mahati nānārasasamākule | bhuvanābhogaraṅgeṣu tṛṣṇā jaraṭhanartakī

---

24

जराकुसुमितारूढा पातोत्पातफलावलिः । संसारजंगले दीर्घे तृष्णा विषलता तता

jarākusumitārūḍhā pātotpātaphalāvaliḥ | saṃsārajaṃgale dīrghe tṛṣṇā viṣalatā tatā

---

25

यन्न शक्रोति तत्रापि धत्ते ताण्डवितां गतिम् । नृत्यत्यानन्दरहितं तृष्णा जीर्णेव नर्तकी

yanna śakroti tatrāpi dhatte tāṇḍavitāṃ gatim | nṛtyatyānandarahitaṃ tṛṣṇā jīrṇeva nartakī

---

26

भृशं स्फुरति नीहारे शाम्यत्यालोक आगते । दुर्लङ्घयेषु पदं धत्ते चिन्ता चपलबर्हिणी

bhṛśaṃ sphurati nīhāre śāmyatyāloka āgate | durlaṅghayeṣu padaṃ dhatte cintā capalabarhiṇī

---

27

जडकल्लोलबहुला चिरं शून्यान्तरान्तरा । क्षणमुल्लासमायाति तृष्णा प्रावृट्तरङ्गिणी

jaḍakallolabahulā ciraṃ śūnyāntarāntarā | kṣaṇamullāsamāyāti tṛṣṇā prāvṛṭtaraṅgiṇī

---

28

नष्टमुत्सृज्य तिष्ठन्तं तृष्णा वृक्षमिवापरम् । पुरुषात्पुरुषं याति तृष्णा लोलेव पक्षिणी

naṣṭamutsṛjya tiṣṭhantaṃ tṛṣṇā vṛkṣamivāparam | puruṣātpuruṣaṃ yāti tṛṣṇā loleva pakṣiṇī

---

29

पदं करोत्यलङ्घ्येऽपि तृप्तापि फलमीहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णा चपलमर्कटी

padaṃ karotyalaṅghye'pi tṛptāpi phalamīhate | ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇā capalamarkaṭī

---

30

इदं कृत्वेदमायाति सर्वमेवासमञ्जसम् । अनारतं च यतते तृष्णा चेष्टेव दैविकी

idaṃ kṛtvedamāyāti sarvamevāsamañjasam | anārataṃ ca yatate tṛṣṇā ceṣṭeva daivikī

---

31

क्षणमायाति पातालं क्षणं याति नभस्थलम् । क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णा हृत्पद्मषट्पदी

kṣaṇamāyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhasthalam | kṣaṇaṃ bhramati dikkuñje tṛṣṇā hṛtpadmaṣaṭpadī

---

32

सर्वसंसारदोषाणां तृष्णैका दीर्घदुःखदा । अन्तःपुरस्थमपि या योजयत्यतिसंकटे

sarvasaṃsāradoṣāṇāṃ tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā | antaḥpurasthamapi yā yojayatyatisaṃkaṭe

---

33

प्रयच्छति परं जाड्यं परमालोकरोधिनी । मोहनीहारगहना तृष्णा जलदमालिका

prayacchati paraṃ jāḍyaṃ paramālokarodhinī | mohanīhāragahanā tṛṣṇā jaladamālikā

---

34

सर्वेषां जन्तुजातानां संसारव्यवहारिणाम् । परिप्रोतमनोमाला तृष्णा बन्धनरज्जुवत्

sarveṣāṃ jantujātānāṃ saṃsāravyavahāriṇām | pariprotamanomālā tṛṣṇā bandhanarajjuvat

---

35

विचित्रवर्णा विगुणा दीर्घा मलिनसंस्थितिः । शून्या शून्यपदा तृष्णा शक्रकार्मुकधर्मिणी

vicitravarṇā viguṇā dīrghā malinasaṃsthitiḥ | śūnyā śūnyapadā tṛṣṇā śakrakārmukadharmiṇī

---

36

अशनिर्गुणसस्यानां फलिता शरदापदाम् । हिमं संवित्सरोजानां तमसां दीर्घयामिनी

aśanirguṇasasyānāṃ phalitā śaradāpadām | himaṃ saṃvitsarojānāṃ tamasāṃ dīrghayāminī

---

37

संसारनाटकनटी कार्यालयविहंगमी । मानसारण्यहरिणी स्मरसंगीतवल्लकी

saṃsāranāṭakanaṭī kāryālayavihaṃgamī | mānasāraṇyahariṇī smarasaṃgītavallakī

---

38

व्यवहाराब्धिलहरी मोहमातङ्गश्रृङ्खला । सर्गन्यग्रोधसुलता दुःखकैरवचन्द्रिका

vyavahārābdhilaharī mohamātaṅgaśrṛṅkhalā | sarganyagrodhasulatā duḥkhakairavacandrikā

---

39

जरामरणदुःखानामेका रत्नसमुद्गिका । आधिव्याधिविलासानां नित्यं मत्ता विलासिनी

jarāmaraṇaduḥkhānāmekā ratnasamudgikā | ādhivyādhivilāsānāṃ nityaṃ mattā vilāsinī

---

40

क्षणमालोकविमला सान्धकारलवा क्षणम् । व्योमवीथ्युपमा तृष्णा नीहारगहना क्षणम्

kṣaṇamālokavimalā sāndhakāralavā kṣaṇam | vyomavīthyupamā tṛṣṇā nīhāragahanā kṣaṇam

---

41

गच्छत्युपशमं तृष्णा कायव्यायामशान्तये । तमी घनतमःकृष्णा यथा रक्षोनिवृत्तये

gacchatyupaśamaṃ tṛṣṇā kāyavyāyāmaśāntaye | tamī ghanatamaḥkṛṣṇā yathā rakṣonivṛttaye

---

42

तावन्मुह्यत्ययं मूको लोको विलुलिताशयः । यावदेवानुसंधत्ते तृष्णा विषविषूचिका

tāvanmuhyatyayaṃ mūko loko vilulitāśayaḥ | yāvadevānusaṃdhatte tṛṣṇā viṣaviṣūcikā

---

43

लोकोऽयमखिलं दुःखं चिन्तयोज्झितयोज्झति । तृष्णाविषूचिकामन्त्रश्चिन्तात्यागो हि कथ्यते

loko'yamakhilaṃ duḥkhaṃ cintayojjhitayojjhati | tṛṣṇāviṣūcikāmantraścintātyāgo hi kathyate

---

44

तृणपाषाणकाष्ठादिसर्वमामिषशङ्कया । आददाना स्फुरत्यन्ते तृष्णा मत्स्यी ह्रदे यथा

tṛṇapāṣāṇakāṣṭhādisarvamāmiṣaśaṅkayā | ādadānā sphuratyante tṛṣṇā matsyī hrade yathā

---

45

रोगार्तिरङ्गनातृष्णा गम्भीरमपि मानवम् । उत्तानतां नयन्त्याशु सूर्यांशव इवाम्बुजम्

rogārtiraṅganātṛṣṇā gambhīramapi mānavam | uttānatāṃ nayantyāśu sūryāṃśava ivāmbujam

---

46

अन्तःशून्या ग्रन्थिमत्यो दीर्घस्वाङ्कुरकण्टकाः । मुक्तामणिप्रिया नित्यं तृष्णा वेणुलता इव

antaḥśūnyā granthimatyo dīrghasvāṅkurakaṇṭakāḥ | muktāmaṇipriyā nityaṃ tṛṣṇā veṇulatā iva

---

47

अहो बत महच्चित्रं तृष्णामपि महाधियः । दुच्छेदामपि कृन्तन्ति विवेकेनामलासिना

aho bata mahaccitraṃ tṛṣṇāmapi mahādhiyaḥ | ducchedāmapi kṛntanti vivekenāmalāsinā

---

48

नासिधारा न वज्रार्चिर्न तप्तायःकणार्चिषः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मंस्तृष्णेयं हृदि संस्थिता

nāsidhārā na vajrārcirna taptāyaḥkaṇārciṣaḥ | tathā tīkṣṇā yathā brahmaṃstṛṣṇeyaṃ hṛdi saṃsthitā

---

49

उज्ज्वलाऽसिततीक्ष्णाग्रा स्नेहदीर्घदशा परा । प्रकाशा दाहदुःस्पर्शा तृष्णा दीपशिखा इव

ujjvalā'sitatīkṣṇāgrā snehadīrghadaśā parā | prakāśā dāhaduḥsparśā tṛṣṇā dīpaśikhā iva

---

50

अपि मेरुसमं प्राज्ञमपि शूरमपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम्

api merusamaṃ prājñamapi śūramapi sthiram | tṛṇīkaroti tṛṣṇaikā nimeṣeṇa narottamam

---

51

संस्तीर्णगहना भीमा घनजालरजोमयी । सान्धकारोग्रनीहारा तृष्णा विन्ध्यमहातटी

saṃstīrṇagahanā bhīmā ghanajālarajomayī | sāndhakārogranīhārā tṛṣṇā vindhyamahātaṭī

---

52

एकैव सर्वभुवनान्तरलब्धलक्ष्या दुर्लक्ष्यतामुपगतैव वपुःस्थितैव । तृष्णा स्थिता जगति चञ्चलवीचिमाले क्षीरोदकाम्बुतरले मधुरेव शक्तिः

ekaiva sarvabhuvanāntaralabdhalakṣyā durlakṣyatāmupagataiva vapuḥsthitaiva | tṛṣṇā sthitā jagati cañcalavīcimāle kṣīrodakāmbutarale madhureva śaktiḥ

---

17

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे तृष्णाभंगो नाम सप्तदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe tṛṣṇābhaṃgo nāma saptadaśaḥ sargaḥ

18

अष्टादशः सर्गः

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

---

1

श्रीराम उवाच । आर्द्रान्त्रतन्त्रीगहनो विकारी परिपातवान् । देहः स्फुरति संसारे सोऽपि दुःखाय केवलम्

śrīrāma uvāca | ārdrāntratantrīgahano vikārī paripātavān | dehaḥ sphurati saṃsāre so'pi duḥkhāya kevalam

---

2

अज्ञोऽपि तज्ज्ञसदृशो वलितात्मचमत्कृतिः । युक्त्या भव्योऽप्यभव्योऽपि न जडो नापि चेतनः

ajño'pi tajjñasadṛśo valitātmacamatkṛtiḥ | yuktyā bhavyo'pyabhavyo'pi na jaḍo nāpi cetanaḥ

---

3

जडाजडदृशोर्मध्ये दोलायितदुराशयः । अविवेकी विमूढात्मा मोहमेव प्रयच्छति

jaḍājaḍadṛśormadhye dolāyitadurāśayaḥ | avivekī vimūḍhātmā mohameva prayacchati

---

4

स्तोकेनानन्दमायाति स्तोकेनायाति खेदिताम् । नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः

stokenānandamāyāti stokenāyāti kheditām | nāsti dehasamaḥ śocyo nīco guṇabahiṣkṛtaḥ

---

5

आगमापायिना नित्यं दन्तकेसरशालिना । विकासस्मितपुष्पेण प्रतिक्षणमलंकृतः

āgamāpāyinā nityaṃ dantakesaraśālinā | vikāsasmitapuṣpeṇa pratikṣaṇamalaṃkṛtaḥ

---

6

भुजशाखो घनस्कन्धो द्विजस्तम्भशुभस्थितिः । लोचनालिविलाक्रान्तः शिरःपीठबृहत्फलः

bhujaśākho ghanaskandho dvijastambhaśubhasthitiḥ | locanālivilākrāntaḥ śiraḥpīṭhabṛhatphalaḥ

---

7

श्रवदन्तरसग्रस्तो हस्तपादसुपल्लवः । गुल्मवान्कार्यसंघातो विहङ्गमकृतास्पदः

śravadantarasagrasto hastapādasupallavaḥ | gulmavānkāryasaṃghāto vihaṅgamakṛtāspadaḥ

---

8

सच्छायो देहवृक्षोऽयं जीवपान्थगणास्पदः । कस्यात्मीयः कस्य पर आस्थानास्थे किलात्र के

sacchāyo dehavṛkṣo'yaṃ jīvapānthagaṇāspadaḥ | kasyātmīyaḥ kasya para āsthānāsthe kilātra ke

---

9

तात संतरणार्थेन गृहीतायां पुनःपुनः । नावि देहलतायां च कस्य स्यादात्मभावना

tāta saṃtaraṇārthena gṛhītāyāṃ punaḥpunaḥ | nāvi dehalatāyāṃ ca kasya syādātmabhāvanā

---

1.18.10

देहनाम्नि वने शून्ये बहुगर्तसमाकुले । तनूरुहासंख्यतरौ विश्वासं कोऽधिगच्छति

dehanāmni vane śūnye bahugartasamākule | tanūruhāsaṃkhyatarau viśvāsaṃ ko'dhigacchati

---

11

मांसस्नाय्वस्थिवलिते शरीरपटहेऽदृढे । मार्जारवदहं तात तिष्ठाम्यत्र गतध्वनौ

māṃsasnāyvasthivalite śarīrapaṭahe'dṛḍhe | mārjāravadahaṃ tāta tiṣṭhāmyatra gatadhvanau

---

12

संसारारण्यसंरूढो विलसच्चित्तमर्कटः । चिन्तामञ्जरिताकारो दीर्घदुःखघुणक्षतः

saṃsārāraṇyasaṃrūḍho vilasaccittamarkaṭaḥ | cintāmañjaritākāro dīrghaduḥkhaghuṇakṣataḥ

---

13

तृष्णाभुजङ्गमीगेहं कोप काक कृतालयः । स्मितपुण्योद्गमः श्रीमाञ्छुभाशुभमहाफलः

tṛṣṇābhujaṅgamīgehaṃ kopa kāka kṛtālayaḥ | smitapuṇyodgamaḥ śrīmāñchubhāśubhamahāphalaḥ

---

14

सुस्कन्धोघलताजालो हस्तस्तबकसुन्दरः । पवनस्पन्दिताशेषस्वाङ्गावयवपल्लवः

suskandhoghalatājālo hastastabakasundaraḥ | pavanaspanditāśeṣasvāṅgāvayavapallavaḥ

---

15

सर्वेन्द्रियखगाधारः सुजानुस्तम्भ उन्नतः । सरसच्छायया युक्तः कामपान्थनिषेवितः

sarvendriyakhagādhāraḥ sujānustambha unnataḥ | sarasacchāyayā yuktaḥ kāmapānthaniṣevitaḥ

---

16

मूर्धसंजनिताऽऽदीर्घशिरोरुहतृणावलिः । अहंकारगृध्रकृतकुलायः सुषिरोदरः

mūrdhasaṃjanitā''dīrghaśiroruhatṛṇāvaliḥ | ahaṃkāragṛdhrakṛtakulāyaḥ suṣirodaraḥ

---

17

विच्छिन्नवासनाजालमूलत्वाद्दुर्लवाकृतिः । व्यायामविरसः कायप्लक्षोऽयं न सुखाय मे

vicchinnavāsanājālamūlatvāddurlavākṛtiḥ | vyāyāmavirasaḥ kāyaplakṣo'yaṃ na sukhāya me

---

18

कलेवरमहंकारगृहस्थस्य महागृहम् । लुठत्वभ्येतु वा स्थैर्यं किमनेन मुने मम

kalevaramahaṃkāragṛhasthasya mahāgṛham | luṭhatvabhyetu vā sthairyaṃ kimanena mune mama

---

19

पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशुं वलत्तृष्णागृहाङ्गनम् । रागरञ्जितसर्वाङ्गं नेष्टं देहगृहं मम

paṅktibaddhendriyapaśuṃ valattṛṣṇāgṛhāṅganam | rāgarañjitasarvāṅgaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

1.18.20

पृष्ठास्थिकाष्ठसंघट्टपरिसंकटकोटरम् । आन्त्ररज्जुभिराबद्धं नेष्टं देहगृहं मम

pṛṣṭhāsthikāṣṭhasaṃghaṭṭaparisaṃkaṭakoṭaram | āntrarajjubhirābaddhaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

21

प्रसृतस्नायुतन्त्रीकं रक्ताम्बुकृतकर्दमम् । जरामङ्कोलधवलं नेष्टं देहगृहं मम

prasṛtasnāyutantrīkaṃ raktāmbukṛtakardamam | jarāmaṅkoladhavalaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

22

चित्तभृत्यकृतानन्तचेष्टावष्टब्धसंस्थिति । मिथ्यामोहमहास्थूणं नेष्टं देहगृहं मम

cittabhṛtyakṛtānantaceṣṭāvaṣṭabdhasaṃsthiti | mithyāmohamahāsthūṇaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

23

दुःखार्भककृताक्रन्दं सुखशय्यामनोरमम् । दुरीहादग्धदासीकं नेष्टं देहगृहं मम

duḥkhārbhakakṛtākrandaṃ sukhaśayyāmanoramam | durīhādagdhadāsīkaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

24

मलाढ्यविषयव्यूहभाण्डोपस्करसंकटम् । अज्ञानक्षारवलितं नेष्टं देहगृहं मम

malāḍhyaviṣayavyūhabhāṇḍopaskarasaṃkaṭam | ajñānakṣāravalitaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

25

गुल्फगुग्गुलुविश्रान्तजानूर्ध्वस्तम्भमस्तकम् । दीर्घदोर्दारुसुदृढं नेष्टं देहगृहं मम

gulphagugguluviśrāntajānūrdhvastambhamastakam | dīrghadordārusudṛḍhaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

26

प्रकटाक्षगवाक्षान्तः क्रीडत्प्रज्ञागृहाङ्गनम् । चिन्तादुहितृकं ब्रह्मन्नेष्टं देहगृहं मम

prakaṭākṣagavākṣāntaḥ krīḍatprajñāgṛhāṅganam | cintāduhitṛkaṃ brahmanneṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

27

मूर्धजाच्छादनच्छन्नकर्णश्रीचन्द्रशालिकम् । आदीर्घाङ्गुलिनिर्व्यूहं नेष्टं देहगृहं मम

mūrdhajācchādanacchannakarṇaśrīcandraśālikam | ādīrghāṅgulinirvyūhaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

28

सर्वाङ्गकुड्यसंघातघनरोमयवाङ्कुरम् । संशून्यपेटविवरं नेष्टं देहगृहं मम

sarvāṅgakuḍyasaṃghātaghanaromayavāṅkuram | saṃśūnyapeṭavivaraṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

29

नखोर्णनाभिनिलयं सरमारणितान्तरम् । भाङ्कारकारिपवनं नेष्टं देहगृहं मम

nakhorṇanābhinilayaṃ saramāraṇitāntaram | bhāṅkārakāripavanaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

1.18.30

प्रवेशनिर्गमव्यग्रवातवेगमनारतम् । वितताक्षगवाक्षं तन्नेष्टं देहगृहं मम

praveśanirgamavyagravātavegamanāratam | vitatākṣagavākṣaṃ tanneṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

31

जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् । दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृह मम

jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam | dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛha mama

---

33

त्वक्सुधालेपमसृणं यन्त्रसंचारचञ्चलम् । मनः सदाखुनोत्खातं नेष्टं देहगृहं मम ।। ३२ आखु स्मितदीपप्रभोद्भासि क्षणमानन्दसुन्दरम् । क्षणं व्याप्तं तमःपूरैर्नेष्टं देहगृहं मम

tvaksudhālepamasṛṇaṃ yantrasaṃcāracañcalam | manaḥ sadākhunotkhātaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama || 32 ākhu smitadīpaprabhodbhāsi kṣaṇamānandasundaram | kṣaṇaṃ vyāptaṃ tamaḥpūrairneṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

34

समस्तरोगायतनं वलीपलितपत्तनम् । सर्वाधिसारगहनं नेष्टं देहगृहं मम

samastarogāyatanaṃ valīpalitapattanam | sarvādhisāragahanaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

---

35

अक्षर्क्षक्षोभविषमा शून्या निःसारकोटरा । तमोगहनदिक्कुञ्जा नेष्टा देहाटवी मम

akṣarkṣakṣobhaviṣamā śūnyā niḥsārakoṭarā | tamogahanadikkuñjā neṣṭā dehāṭavī mama

---

36

देहालयं धारयितुं न शक्नोमि मुनीश्वर । पङ्कमग्नं समुद्धर्तुं गजमल्पबलो यथा

dehālayaṃ dhārayituṃ na śaknomi munīśvara | paṅkamagnaṃ samuddhartuṃ gajamalpabalo yathā

---

37

किं श्रिया किं च राज्येन किं कायेन किमीहितैः । दिनैः कतिपयैरेव कालः सर्वं निकृन्तति

kiṃ śriyā kiṃ ca rājyena kiṃ kāyena kimīhitaiḥ | dinaiḥ katipayaireva kālaḥ sarvaṃ nikṛntati

---

38

रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरं मुने । नाशैकधर्मिणो ब्रूहि कैव कायस्य रम्यता

raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantaraṃ mune | nāśaikadharmiṇo brūhi kaiva kāyasya ramyatā

---

39

मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये । तेषु तात कृतघ्नेषु कैवास्था वद धीमताम्

maraṇāvasare kāyā jīvaṃ nānusaranti ye | teṣu tāta kṛtaghneṣu kaivāsthā vada dhīmatām

---

1.18.40

मत्तेभकर्णाग्रचलः कायो लम्बाम्बुभङ्गुरः । न संत्यजति मां यावत्तावदेनं त्यजाम्यहम्

mattebhakarṇāgracalaḥ kāyo lambāmbubhaṅguraḥ | na saṃtyajati māṃ yāvattāvadenaṃ tyajāmyaham

---

41

पवनस्पन्दतरलः पेलवः कायपल्लवः । जर्जरस्तनुवृत्तश्च नेष्टो मे कटुनीरसः

pavanaspandataralaḥ pelavaḥ kāyapallavaḥ | jarjarastanuvṛttaśca neṣṭo me kaṭunīrasaḥ

---

42

भुक्त्वा पीत्वा चिरं कालं बालपल्लवपेलवाम् । तनुतामेत्य यत्नेन विनाशमनुधावति

bhuktvā pītvā ciraṃ kālaṃ bālapallavapelavām | tanutāmetya yatnena vināśamanudhāvati

---

43

तान्येव सुखदुःखानि भावाभावमयान्यसौ । भूयोऽप्यनुभवन्कायः प्राकृतो हि न लज्जते

tānyeva sukhaduḥkhāni bhāvābhāvamayānyasau | bhūyo'pyanubhavankāyaḥ prākṛto hi na lajjate

---

44

सुचिरं प्रभुतां कृत्वा संसेव्य विभवश्रियम् । नोच्छ्रायमेति न स्थैर्यं कायः किमिति पाल्यते

suciraṃ prabhutāṃ kṛtvā saṃsevya vibhavaśriyam | nocchrāyameti na sthairyaṃ kāyaḥ kimiti pālyate

---

45

जराकाले जरामेति मृत्युकाले तथा मृतिम् । सम एवाविशेषज्ञः कायो भोगिदरिद्रयोः

jarākāle jarāmeti mṛtyukāle tathā mṛtim | sama evāviśeṣajñaḥ kāyo bhogidaridrayoḥ

---

46

संसाराम्भोधिजठरे तृष्णाकुहरकान्तरे । सुप्तस्तिष्ठति मुक्तेहो मूकोऽयं कायकच्छपः

saṃsārāmbhodhijaṭhare tṛṣṇākuharakāntare | suptastiṣṭhati mukteho mūko'yaṃ kāyakacchapaḥ

---

47

दहनैकार्थयोग्यानि कायकाष्ठानि भूरिशः । संसाराब्धाविहोह्यन्ते कंचित्तेषु नरं विदुः

dahanaikārthayogyāni kāyakāṣṭhāni bhūriśaḥ | saṃsārābdhāvihohyante kaṃcitteṣu naraṃ viduḥ

---

48

दीर्घदौरात्म्यवलया निपातफलपातया । न देहलतया कार्यं किंचिदस्ति विवेकिनः

dīrghadaurātmyavalayā nipātaphalapātayā | na dehalatayā kāryaṃ kiṃcidasti vivekinaḥ

---

49

मज्जन्कर्दमकोशेषु झटित्येव जरां गतः । न ज्ञायते यात्यचिरात्कः कथं देहदर्दुरः

majjankardamakośeṣu jhaṭityeva jarāṃ gataḥ | na jñāyate yātyacirātkaḥ kathaṃ dehadarduraḥ

---

1.18.50

निःसारसकलारम्भाः कायाश्चपलवायवः । रजोमार्गेण गच्छन्तो दृश्यन्ते नेह केनचित्

niḥsārasakalārambhāḥ kāyāścapalavāyavaḥ | rajomārgeṇa gacchanto dṛśyante neha kenacit

---

51

वायोर्दीपस्य मनसो गच्छतो ज्ञायते गतिः । आगच्छतश्च भगवञ्छरीरस्य कदाचन

vāyordīpasya manaso gacchato jñāyate gatiḥ | āgacchataśca bhagavañcharīrasya kadācana

---

52

बद्धास्था ये शरीरेषु बद्धास्था ये जगत्स्थितौ । तान्मोहमदिरोन्मत्तान्धिग्धिगस्तु पुनःपुनः

baddhāsthā ye śarīreṣu baddhāsthā ye jagatsthitau | tānmohamadironmattāndhigdhigastu punaḥpunaḥ

---

53

नाहं देहस्य नो देहो मम नायमहं तथा । इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमाः

nāhaṃ dehasya no deho mama nāyamahaṃ tathā | iti viśrāntacittā ye te mune puruṣottamāḥ

---

54

मानावमानबहुला बहुलाभमनोरमाः । शरीरमात्रबद्धास्थं घ्नन्ति दोषदृशो नरम्

mānāvamānabahulā bahulābhamanoramāḥ | śarīramātrabaddhāsthaṃ ghnanti doṣadṛśo naram

---

55

शरीरश्वभ्रशायिन्या पिशाच्या पेशलाङ्गया । अहंकारचमत्कृत्या छलेन छलिता वयम्

śarīraśvabhraśāyinyā piśācyā peśalāṅgayā | ahaṃkāracamatkṛtyā chalena chalitā vayam

---

56

प्रज्ञा वराका सर्वैव कायबद्धास्थयानया । मिथ्याज्ञानकुराक्षस्या छलिता कष्टमेकिका

prajñā varākā sarvaiva kāyabaddhāsthayānayā | mithyājñānakurākṣasyā chalitā kaṣṭamekikā

---

57

न किंचिदपि दृश्येऽस्मिन्सत्यं तेन हतात्मना । चित्रं दग्धशरीरेण जनता विप्रलभ्यते

na kiṃcidapi dṛśye'sminsatyaṃ tena hatātmanā | citraṃ dagdhaśarīreṇa janatā vipralabhyate

---

58

दिनैः कतिपयैरेव निर्झराम्बुकणो यथा । पतत्ययमयत्नेन जरठः कायपल्लवः

dinaiḥ katipayaireva nirjharāmbukaṇo yathā | patatyayamayatnena jaraṭhaḥ kāyapallavaḥ

---

59

कायोऽयमचिरापायो बुद्बुदोऽम्बुनिधाविव । व्यर्थं कार्यपरावर्ते परिस्फुरति निष्फलः

kāyo'yamacirāpāyo budbudo'mbunidhāviva | vyarthaṃ kāryaparāvarte parisphurati niṣphalaḥ

---

1.18.60

मिथ्याज्ञानविकारेऽस्मिन्स्वप्नसंभ्रमपत्तने । काये स्फुटतरापाये क्षणमास्था न मे द्विज

mithyājñānavikāre'sminsvapnasaṃbhramapattane | kāye sphuṭatarāpāye kṣaṇamāsthā na me dvija

---

61

तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च । स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसितु विग्रहे

taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca | sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasitu vigrahe

---

62

सततभङ्गुरकार्यपरम्परा विजयिजातजयं हठवृत्तिषु । प्रबलदोषमिदं तु कलेवरं तृणमिवाहमपोह्य सुखं स्थितः

satatabhaṅgurakāryaparamparā vijayijātajayaṃ haṭhavṛttiṣu | prabaladoṣamidaṃ tu kalevaraṃ tṛṇamivāhamapohya sukhaṃ sthitaḥ

---

18

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये वैराग्यप्रकरणे कायजुगुप्सानामाष्टादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe kāyajugupsānāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ