2. Yoga Vāsiṣṭha (part 2 of 9)

सर्गः ०२०

श्रीदेव्युवाच । स ते भर्ताद्य संपन्नो द्विजो भूपत्वमागतः । या सावरुन्धती नाम ब्राह्मणी सा त्वमङ्गने

śrīdevyuvāca | sa te bhartādya saṃpanno dvijo bhūpatvamāgataḥ | yā sāvarundhatī nāma brāhmaṇī sā tvamaṅgane

इहेमौ कुरुतो राज्यं तौ भवन्तौ सुदम्पती । चक्रवाकाविव नवौ भुवि जातौ शिवाविव

ihemau kuruto rājyaṃ tau bhavantau sudampatī | cakravākāviva navau bhuvi jātau śivāviva

एष ते कथितः सर्वः प्राक्तनः संसृतिक्रमः । भ्रान्तिमात्रकमाकाशमेवं जीवस्वरूपधृक्

eṣa te kathitaḥ sarvaḥ prāktanaḥ saṃsṛtikramaḥ | bhrāntimātrakamākāśamevaṃ jīvasvarūpadhṛk

भ्रमादस्माच्चिदाकाशे भ्रमोऽयं प्रतिबिम्बितः । असत्य एव वा सत्यो भवतोर्भवभङ्गदः

bhramādasmāccidākāśe bhramo'yaṃ pratibimbitaḥ | asatya eva vā satyo bhavatorbhavabhaṅgadaḥ

तस्माद्भान्तिमयः कः स्यात्कोवा भ्रान्त्युज्झितो भवेत् सर्गो निरर्गलानर्थबोधान्नान्यो विजृम्भते

tasmādbhāntimayaḥ kaḥ syātkovā bhrāntyujjhito bhavet sargo nirargalānarthabodhānnānyo vijṛmbhate

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्याकर्ण्य चिरं चारु विस्मयोत्फुल्ललोचना । भूत्वोवाच वचो लीला लीलालसपदाक्षरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityākarṇya ciraṃ cāru vismayotphullalocanā | bhūtvovāca vaco līlā līlālasapadākṣaram

लीलोवाच । देवि भोस्त्वद्वचो मिथ्या कथं संपन्नमीदृशम् । क्व विप्रजीवः स्वगृहे क्वेमे वयमिह स्थिताः

līlovāca | devi bhostvadvaco mithyā kathaṃ saṃpannamīdṛśam | kva viprajīvaḥ svagṛhe kveme vayamiha sthitāḥ

तादृग्लोकान्तरं सा भूस्ते शैलास्ता दिशो दश । कथं भान्ति गृहस्यान्तर्मद्भर्ता येष्ववस्थितः

tādṛglokāntaraṃ sā bhūste śailāstā diśo daśa | kathaṃ bhānti gṛhasyāntarmadbhartā yeṣvavasthitaḥ

मत्त ऐरावतो बद्धः सर्षपस्येव कोटरे । मशकेन कृतं युद्धं सिंहौघैरणुकोटरे

matta airāvato baddhaḥ sarṣapasyeva koṭare | maśakena kṛtaṃ yuddhaṃ siṃhaughairaṇukoṭare

पद्माक्षे स्थापितो मेरुर्निगीर्णो भृङ्गसूनुना । स्वप्नाब्दगर्जितं श्रुत्वा चित्रं नृत्यन्ति बर्हिणः

padmākṣe sthāpito merurnigīrṇo bhṛṅgasūnunā | svapnābdagarjitaṃ śrutvā citraṃ nṛtyanti barhiṇaḥ

असमंजसमेवैतद्यथा सर्वेश्वरेश्वरि । तथा गृहान्तः पृथिवी शैलाश्चेत्यसमञ्जसम्

asamaṃjasamevaitadyathā sarveśvareśvari | tathā gṛhāntaḥ pṛthivī śailāścetyasamañjasam

यथावदेतद्देवेशि कथयामलया धिया । प्रसादानुगृहीते हि नोद्विजन्ते महौजसः

yathāvadetaddeveśi kathayāmalayā dhiyā | prasādānugṛhīte hi nodvijante mahaujasaḥ

श्रीदेव्युवाच । नाहं मिथ्या वदामीदं यथावच्छृणु सुन्दरि । भेदनं नियतीनां हि क्रियते नास्मदादिभिः

śrīdevyuvāca | nāhaṃ mithyā vadāmīdaṃ yathāvacchṛṇu sundari | bhedanaṃ niyatīnāṃ hi kriyate nāsmadādibhiḥ

विभिद्यमानामन्येन स्थापयाम्यहमेव याम् । मर्यादां तां मया भिन्नां कोऽपरः पालयिष्यति

vibhidyamānāmanyena sthāpayāmyahameva yām | maryādāṃ tāṃ mayā bhinnāṃ ko'paraḥ pālayiṣyati

सग्रामद्विजजीवात्मा तस्मिन्नेव स्वसद्मनि । व्योम्न्येवेदं महाराष्ट्रं व्योमात्मैव प्रपश्यति

sagrāmadvijajīvātmā tasminneva svasadmani | vyomnyevedaṃ mahārāṣṭraṃ vyomātmaiva prapaśyati

प्राक्तनी सा स्मृतिर्लुप्ता युवयोरुदितान्यथा । स्वप्ने जाग्रत्स्मृतिर्यद्वदेतन्मरणमङ्गने

prāktanī sā smṛtirluptā yuvayoruditānyathā | svapne jāgratsmṛtiryadvadetanmaraṇamaṅgane

यथा स्वप्ने त्रिभुवनं संकल्पे त्रिजगद्यथा । यथा कथार्थसंग्रामो मरुभूमौ जलं यथा

yathā svapne tribhuvanaṃ saṃkalpe trijagadyathā | yathā kathārthasaṃgrāmo marubhūmau jalaṃ yathā

तस्य ब्राह्मणगेहस्य सशैलवनपत्तना । इयमन्तः स्थिता भूमिः संकल्पादर्शयोरिव

tasya brāhmaṇagehasya saśailavanapattanā | iyamantaḥ sthitā bhūmiḥ saṃkalpādarśayoriva

असत्यैवेयमाभाति सत्येव घनसर्गता । तस्मात्सत्यावभासस्य चिद्व्योम्नः कोशकोटरे

asatyaiveyamābhāti satyeva ghanasargatā | tasmātsatyāvabhāsasya cidvyomnaḥ kośakoṭare

असत्याद्यत्समुत्पन्नं स्मृत्या नाम तदप्यसत् । मृगतृष्णातरङ्गिण्यां तरङ्गोऽपि न सद्यतः

asatyādyatsamutpannaṃ smṛtyā nāma tadapyasat | mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇyāṃ taraṅgo'pi na sadyataḥ

इदं त्वदीयं सदनं तद्गेहाकाशकोशगम् । विद्धि मां त्वां च सर्वं च तच्चिद्व्योमैव केवलम्

idaṃ tvadīyaṃ sadanaṃ tadgehākāśakośagam | viddhi māṃ tvāṃ ca sarvaṃ ca taccidvyomaiva kevalam

स्वप्नसंभ्रमसंकल्पस्वानुभूतिपरम्पराः । प्रमाणान्यत्र मुख्यानि संबोधाय प्रदीपवत्

svapnasaṃbhramasaṃkalpasvānubhūtiparamparāḥ | pramāṇānyatra mukhyāni saṃbodhāya pradīpavat

स्थितो ब्राह्मणगेहान्तर्द्विजजीवस्तदम्बरे । ससमुद्रवना पृथ्वी स्थिताब्ज इव षट्पदः

sthito brāhmaṇagehāntardvijajīvastadambare | sasamudravanā pṛthvī sthitābja iva ṣaṭpadaḥ

तस्याः कस्मिंश्चिदेकस्मिन्पेलवे कोणकोटरे । इदं पत्तनदेहादि केशोण्ड्रक इवाम्बरे

tasyāḥ kasmiṃścidekasminpelave koṇakoṭare | idaṃ pattanadehādi keśoṇḍraka ivāmbare

तस्मिन्नस्मिन्पुरे तन्वि तदेव सदनं स्थितम् । तस्मात्किं त्रसरेण्वन्तर्जगद्वृन्दमिव स्थितम्

tasminnasminpure tanvi tadeva sadanaṃ sthitam | tasmātkiṃ trasareṇvantarjagadvṛndamiva sthitam

परमाणौ परमाणौ सन्ति वत्से चिदात्मनि । अन्तरन्तर्जगन्तीति किंत्वेतन्नाम शङ्क्यते

paramāṇau paramāṇau santi vatse cidātmani | antarantarjagantīti kiṃtvetannāma śaṅkyate

लीलोवाच । अष्टमे दिवसे विप्रः स मृतः परमेश्वरि । गतो वर्षगणोऽस्माकं मातः कथमिदं भवेत्

līlovāca | aṣṭame divase vipraḥ sa mṛtaḥ parameśvari | gato varṣagaṇo'smākaṃ mātaḥ kathamidaṃ bhavet

श्रीदेव्युवाच । देशदैर्घ्यं यथा नास्ति कालदैर्घ्यं तथाङ्गने । नास्त्येवेति यथान्यायं कथ्यमानं मया शृणु

śrīdevyuvāca | deśadairghyaṃ yathā nāsti kāladairghyaṃ tathāṅgane | nāstyeveti yathānyāyaṃ kathyamānaṃ mayā śṛṇu

यथैतत्प्रतिभामात्रं जगत्सर्गावभासनम् । तथैतत्प्रतिभामात्रं क्षणकल्पावभासनम्

yathaitatpratibhāmātraṃ jagatsargāvabhāsanam | tathaitatpratibhāmātraṃ kṣaṇakalpāvabhāsanam

क्षणकल्पं जगत्सर्वं त्वत्तामत्तात्मजन्मनाम् । यथावत्प्रतिभासस्य वक्ष्ये क्रममिमं शृणु

kṣaṇakalpaṃ jagatsarvaṃ tvattāmattātmajanmanām | yathāvatpratibhāsasya vakṣye kramamimaṃ śṛṇu

अनुभूय क्षणं जीवो मिथ्यामरणमूर्च्छनम् । विस्मृत्य प्राक्तनं भावमन्यं पश्यति सुव्रते

anubhūya kṣaṇaṃ jīvo mithyāmaraṇamūrcchanam | vismṛtya prāktanaṃ bhāvamanyaṃ paśyati suvrate

तदेवोन्मेषमात्रेण व्योम्न्येव व्योमरूप्यपि । आधेयोऽयमिहाधारे स्थितोऽहमिति चेतति

tadevonmeṣamātreṇa vyomnyeva vyomarūpyapi | ādheyo'yamihādhāre sthito'hamiti cetati

हस्तपादादिमान्देहो ममायमिति पश्यति । यदेव चेतति वपुस्तदेवेदं स पश्यति

hastapādādimāndeho mamāyamiti paśyati | yadeva cetati vapustadevedaṃ sa paśyati

एतस्याहं पितुः पुत्रो वर्षाण्येतानि सन्ति मे । इमे मे बान्धवा रम्या ममेदं रम्यमास्पदम्

etasyāhaṃ pituḥ putro varṣāṇyetāni santi me | ime me bāndhavā ramyā mamedaṃ ramyamāspadam

जातोऽहमभवं बालो वृद्धिं यातोऽहमीदृशः । बान्धवाश्चास्य मे सर्वे तथैव विचरन्त्यमी

jāto'hamabhavaṃ bālo vṛddhiṃ yāto'hamīdṛśaḥ | bāndhavāścāsya me sarve tathaiva vicarantyamī

चित्ताकाशघनैकत्वात्स्वेऽप्यन्येऽपि भवन्ति ते । एवं नामोदितेऽप्यस्य चित्ते संसारखण्डके

cittākāśaghanaikatvātsve'pyanye'pi bhavanti te | evaṃ nāmodite'pyasya citte saṃsārakhaṇḍake

न किंचिदप्यभ्युदितं स्थितं व्योमैव निर्मलम् । स्वप्ने द्रष्टरि यद्वच्चित्तद्वद्दृश्ये चिदेव सा

na kiṃcidapyabhyuditaṃ sthitaṃ vyomaiva nirmalam | svapne draṣṭari yadvaccittadvaddṛśye cideva sā

सर्वगैकतया यस्मात्सा स्वप्ने दृष्टदर्शना । यथा स्वप्ने तथोदेति परलोकदृगादिभिः

sarvagaikatayā yasmātsā svapne dṛṣṭadarśanā | yathā svapne tathodeti paralokadṛgādibhiḥ

परलोके यथोदेति तथैवेहाभ्युदेति सा । तत्स्वप्नपरलोकेह लोकानामसतां सताम्

paraloke yathodeti tathaivehābhyudeti sā | tatsvapnaparalokeha lokānāmasatāṃ satām

न मनागपि भेदोऽस्ति वीचीनामिव वारिणि । अतो जातमिदं विश्वमजातत्वादनाशि च

na manāgapi bhedo'sti vīcīnāmiva vāriṇi | ato jātamidaṃ viśvamajātatvādanāśi ca

स्वरूपत्वात्तु नास्त्येव यच्च भाति चिदेव सा । यथैव चेत्यनिर्हीणा परमव्योमरूपिणी

svarūpatvāttu nāstyeva yacca bhāti cideva sā | yathaiva cetyanirhīṇā paramavyomarūpiṇī

सचेत्यापि तथैवैषा परमव्योमरूपिणी । तस्माच्चेत्यमतो नान्यद्वीचित्वादीव वारितः

sacetyāpi tathaivaiṣā paramavyomarūpiṇī | tasmāccetyamato nānyadvīcitvādīva vāritaḥ

वीचित्वं च रसे नास्ति शशशृङ्गवदेव हि । सैव चेत्यमिवापन्ना स्वभावादच्युताप्यलम्

vīcitvaṃ ca rase nāsti śaśaśṛṅgavadeva hi | saiva cetyamivāpannā svabhāvādacyutāpyalam

तस्मान्नास्त्येव दृश्योऽर्थः कुतोऽतो द्रष्टृदृश्यधीः । निमिषेणैव जीवस्य मृतिमोहादनन्तरम्

tasmānnāstyeva dṛśyo'rthaḥ kuto'to draṣṭṛdṛśyadhīḥ | nimiṣeṇaiva jīvasya mṛtimohādanantaram

त्रिजगद्दृश्यसर्गश्रीः प्रतिभामुपगच्छति । यथादेशं यथाकालं यथारम्भं यथाक्रमम्

trijagaddṛśyasargaśrīḥ pratibhāmupagacchati | yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārambhaṃ yathākramam

यथोत्पादं यथामातृ यथापितृ यथौरसम् । यथावयो यथासंविद्यथास्थानं यथेहितम्

yathotpādaṃ yathāmātṛ yathāpitṛ yathaurasam | yathāvayo yathāsaṃvidyathāsthānaṃ yathehitam

यथाबन्धु यथाभृत्यं यथेहास्तमयोदयम् । अजात एव जातोऽहमिति चेतति चिद्वपुः

yathābandhu yathābhṛtyaṃ yathehāstamayodayam | ajāta eva jāto'hamiti cetati cidvapuḥ

देशकालक्रियाद्रव्यमनोबुद्धीन्द्रियादि च । झटित्येव मृतेरन्ते वपुः पश्यति यौवने

deśakālakriyādravyamanobuddhīndriyādi ca | jhaṭityeva mṛterante vapuḥ paśyati yauvane

एषा माता पिता ह्येष बालोऽभूवमहं त्विति । नानुभूतोऽनुभूतो वा यः स्यात्स्मृतिमयः क्रमः

eṣā mātā pitā hyeṣa bālo'bhūvamahaṃ tviti | nānubhūto'nubhūto vā yaḥ syātsmṛtimayaḥ kramaḥ

पश्चादुदेत्यसौ तस्य पुष्पस्येव फलोदयः । निमिषेणैव मे कल्पो गत इत्यनुभूयते

paścādudetyasau tasya puṣpasyeva phalodayaḥ | nimiṣeṇaiva me kalpo gata ityanubhūyate

रात्रिर्द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रे तथा ह्यभूत् । कान्ताविरहिणामेकं वासरं वत्सरायते

rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandre tathā hyabhūt | kāntāvirahiṇāmekaṃ vāsaraṃ vatsarāyate

मृतो जातोऽहमन्यो मे पितेति स्वप्नतास्विव । अभुक्तस्यैव भोगस्य भुक्तधीरुपजायते

mṛto jāto'hamanyo me piteti svapnatāsviva | abhuktasyaiva bhogasya bhuktadhīrupajāyate

भुक्तेऽप्यभुक्तधीर्दृष्टमित्यलङ्कितवादिषु । शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवैः । विप्रलम्भोऽपि लाभश्च मदस्वप्नादिसंविदि

bhukte'pyabhuktadhīrdṛṣṭamityalaṅkitavādiṣu | śūnyamākīrṇatāmeti tulyaṃ vyasanamutsavaiḥ | vipralambho'pi lābhaśca madasvapnādisaṃvidi

तैक्ष्ण्यं यथा मरिचबीजकणे स्थितं स्वं स्तम्भेषु चारचितपुत्रकजालमन्तः । दृश्यं त्वनन्यदिदमेवमजेऽस्ति शान्तं तस्यास्तिबन्धनविमोक्षदृशः कुतः काः

taikṣṇyaṃ yathā maricabījakaṇe sthitaṃ svaṃ stambheṣu cāracitaputrakajālamantaḥ | dṛśyaṃ tvananyadidamevamaje'sti śāntaṃ tasyāstibandhanavimokṣadṛśaḥ kutaḥ kāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने परमार्थवर्णनं नाम विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne paramārthavarṇanaṃ nāma viṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२१

श्रीदेव्युवाच । प्रतिभान्ति जगन्त्याशु मृतिमोहादनन्तरम् । जीवस्योन्मीलनादक्ष्णो रूपाणीवाखिलान्यलम्

śrīdevyuvāca | pratibhānti jagantyāśu mṛtimohādanantaram | jīvasyonmīlanādakṣṇo rūpāṇīvākhilānyalam

दिक्कालकलनाकाशधर्मकर्ममयानि च । परिस्फुरन्त्यनन्तानि कल्पान्तस्थैर्यवन्ति च

dikkālakalanākāśadharmakarmamayāni ca | parisphurantyanantāni kalpāntasthairyavanti ca

नानुभूतं न यद्दृष्टं तन्मया कृतमित्यपि । तत्क्षणात्स्मृतितामेति स्वप्ने स्वमरणं यथा

nānubhūtaṃ na yaddṛṣṭaṃ tanmayā kṛtamityapi | tatkṣaṇātsmṛtitāmeti svapne svamaraṇaṃ yathā

भ्रान्तिरेवमनन्तेयं चिद्व्योमव्योम्नि भासुरा । अपकुड्या जगन्नाम्नी नगरी कल्पनात्मिका

bhrāntirevamananteyaṃ cidvyomavyomni bhāsurā | apakuḍyā jagannāmnī nagarī kalpanātmikā

इदं जगदयं सर्गः स्मृतिरेवेति जृम्भते । दूरकल्पक्षणाभ्यासविपर्यासैकरूपिणी

idaṃ jagadayaṃ sargaḥ smṛtireveti jṛmbhate | dūrakalpakṣaṇābhyāsaviparyāsaikarūpiṇī

नानुभूतानुभूता च ज्ञप्तिरित्थं द्विरूपिणी । पूर्वकारणरिक्तैव चिद्रूपैव प्रवर्तते

nānubhūtānubhūtā ca jñaptiritthaṃ dvirūpiṇī | pūrvakāraṇariktaiva cidrūpaiva pravartate

नानुभूतेऽनुभूतत्वसंविदन्तरुदेत्यपि । स्वप्नभ्रमादावन्यस्मिन्पितरीव पितुः स्मृतिः

nānubhūte'nubhūtatvasaṃvidantarudetyapi | svapnabhramādāvanyasminpitarīva pituḥ smṛtiḥ

कदाचित्स्मृतितां त्यक्त्वा प्रतिभामात्रमेव सत् । भाति प्रथमसर्गेषु रूपेण तदनुक्रमात्

kadācitsmṛtitāṃ tyaktvā pratibhāmātrameva sat | bhāti prathamasargeṣu rūpeṇa tadanukramāt

दृश्यं त्रिभुवनादीदमनुभूतं स्मृतौ स्थितम् । केषांचित्तन्वि केषांचिन्नानुभूतं स्मृतौ स्थितम्

dṛśyaṃ tribhuvanādīdamanubhūtaṃ smṛtau sthitam | keṣāṃcittanvi keṣāṃcinnānubhūtaṃ smṛtau sthitam

प्रतिभासत एवेदं केषांचित्सरणं विना । चिदणूनां प्रजेशत्वं काकतालीयवद्यतः

pratibhāsata evedaṃ keṣāṃcitsaraṇaṃ vinā | cidaṇūnāṃ prajeśatvaṃ kākatālīyavadyataḥ

अत्यन्तविस्मृतं विश्वं मोक्ष इत्यभिधीयते । ईप्सितानीप्सिते तत्र न स्तः काचन कस्यचित्

atyantavismṛtaṃ viśvaṃ mokṣa ityabhidhīyate | īpsitānīpsite tatra na staḥ kācana kasyacit

अत्यन्ताभावसंपत्तिं विनाहन्ताजगत्स्थितेः । अनुत्पादमयी ह्येषा नोदेत्येव विमुक्तता

atyantābhāvasaṃpattiṃ vināhantājagatsthiteḥ | anutpādamayī hyeṣā nodetyeva vimuktatā

रज्ज्वां सर्पभ्रमः सर्पशब्दार्थासंभवं स्थितम् । अनुत्पादमयं त्यक्त्वा शान्तोऽपि हि न शाम्यति

rajjvāṃ sarpabhramaḥ sarpaśabdārthāsaṃbhavaṃ sthitam | anutpādamayaṃ tyaktvā śānto'pi hi na śāmyati

अर्धशान्तो न शान्तोऽसौ समेत्यर्थतया पुनः । उदेत्येकपिशाचान्ते पिशाचोऽन्यो ह्यधीमतः

ardhaśānto na śānto'sau sametyarthatayā punaḥ | udetyekapiśācānte piśāco'nyo hyadhīmataḥ

संसारश्चायमाभोगी परमेवेति निश्चयः । कारणाभावतो भाति यदिहाभातमेव तत्

saṃsāraścāyamābhogī parameveti niścayaḥ | kāraṇābhāvato bhāti yadihābhātameva tat

लीलोवाच । ब्राह्मणब्राह्मणीरूपे सर्गे कारणसंस्मृतिः । कथमभ्युत्थिता सास्य स्मरणीयमिदं विना

līlovāca | brāhmaṇabrāhmaṇīrūpe sarge kāraṇasaṃsmṛtiḥ | kathamabhyutthitā sāsya smaraṇīyamidaṃ vinā

श्रीदेव्युवाच । पितामहस्मृतिस्तत्र कारणं तस्य न स्मृतिः । पूर्वं न संभवत्येव मुक्तत्वात्पूर्वजन्मनः

śrīdevyuvāca | pitāmahasmṛtistatra kāraṇaṃ tasya na smṛtiḥ | pūrvaṃ na saṃbhavatyeva muktatvātpūrvajanmanaḥ

पूर्वं न संभवत्येव स्मरणीयमिति स्वयम् । पद्मजादित्वमायाति चैतन्यस्य तथास्थितेः

pūrvaṃ na saṃbhavatyeva smaraṇīyamiti svayam | padmajāditvamāyāti caitanyasya tathāsthiteḥ

अभूवमहमित्यन्यः प्रजानाथः प्रजापतेः । काकतालीयवत्कश्चिद्भवति प्रतिभामयः

abhūvamahamityanyaḥ prajānāthaḥ prajāpateḥ | kākatālīyavatkaścidbhavati pratibhāmayaḥ

एवमभ्युदिते लोके न किंचिन्न कदाचन । क्वचिदभ्युदितं नाम केवलं चिन्नभः स्थितम्

evamabhyudite loke na kiṃcinna kadācana | kvacidabhyuditaṃ nāma kevalaṃ cinnabhaḥ sthitam

द्विविधायाः स्मृतेरस्याः कारणं परमं पदम् । कार्यकारणभावोऽसावेक एव चिदम्बरे

dvividhāyāḥ smṛterasyāḥ kāraṇaṃ paramaṃ padam | kāryakāraṇabhāvo'sāveka eva cidambare

कार्य च कारणं चैव कारणैः सहकारिभिः । कार्यकारणयोरैक्यात्तदभावान्न शाम्यति

kārya ca kāraṇaṃ caiva kāraṇaiḥ sahakāribhiḥ | kāryakāraṇayoraikyāttadabhāvānna śāmyati

महाचिद्रूपमेव त्वं स्मरणं विद्धि वेदनम् । कार्यकारणता तेन स शब्दो न च वास्तवः

mahācidrūpameva tvaṃ smaraṇaṃ viddhi vedanam | kāryakāraṇatā tena sa śabdo na ca vāstavaḥ

एवं न किंचिदुत्पन्नं दृश्यं चिज्जगदाद्यपि । चिदाकाशे चिदाकाशं केवलस्वात्मनि स्थितम्

evaṃ na kiṃcidutpannaṃ dṛśyaṃ cijjagadādyapi | cidākāśe cidākāśaṃ kevalasvātmani sthitam

लीलोवाच । अहो नु परमा दृष्टिर्दर्शिता देवि मे त्वया । रूपश्रीर्जागती प्रातः प्रभयेवेक्षणद्युतिः

līlovāca | aho nu paramā dṛṣṭirdarśitā devi me tvayā | rūpaśrīrjāgatī prātaḥ prabhayevekṣaṇadyutiḥ

इदानीमहमेतस्यां यावत्परिणता दृशि । नाभ्यासेन विना तावद्भिन्धीदं देवि कौतुकम्

idānīmahametasyāṃ yāvatpariṇatā dṛśi | nābhyāsena vinā tāvadbhindhīdaṃ devi kautukam

यत्रासौ ब्राह्मणो गेहे ब्राह्मण्या सहितोऽभवत् । तं सर्गं तं गिरिग्रामं नय मां तं विलोकये

yatrāsau brāhmaṇo gehe brāhmaṇyā sahito'bhavat | taṃ sargaṃ taṃ girigrāmaṃ naya māṃ taṃ vilokaye

श्रीदेव्युवाच । अचेत्यचिद्रूपमयीं परमां पावनीं दृशम् । अवलम्ब्येममाकारमवमुच्य भवामला

śrīdevyuvāca | acetyacidrūpamayīṃ paramāṃ pāvanīṃ dṛśam | avalambyemamākāramavamucya bhavāmalā

ततः प्राप्स्यस्यसंदेहं व्योमात्मानं नभःस्थितम् । भूमिष्ठनरसंकल्पो गगनान्तः पुरं यथा

tataḥ prāpsyasyasaṃdehaṃ vyomātmānaṃ nabhaḥsthitam | bhūmiṣṭhanarasaṃkalpo gaganāntaḥ puraṃ yathā

एवं स्थिते तं पश्यावः सह सर्गमनर्गलम् । अयं तद्दर्शनद्वारे देहो हि परमार्गलम्

evaṃ sthite taṃ paśyāvaḥ saha sargamanargalam | ayaṃ taddarśanadvāre deho hi paramārgalam

लीलोवाच । अमुना देवि देहेन जगदन्यदवाप्यते । न कस्मादत्र मे युक्तिं कथयानुग्रहाग्रहात्

līlovāca | amunā devi dehena jagadanyadavāpyate | na kasmādatra me yuktiṃ kathayānugrahāgrahāt

श्रीदेव्युवाच । जगन्तीमान्यमूर्तानि मूर्तिमन्ति मुधाग्रहात् । भवद्भिरवबुद्धानि हेमानीवोर्मिकाधिया

śrīdevyuvāca | jagantīmānyamūrtāni mūrtimanti mudhāgrahāt | bhavadbhiravabuddhāni hemānīvormikādhiyā

हेम्न्यूर्मिकारूपधरेऽप्यूर्मिकात्वं न विद्यते । यथा तथा जगद्रूपे जगन्नास्ति च ब्रह्मणि

hemnyūrmikārūpadhare'pyūrmikātvaṃ na vidyate | yathā tathā jagadrūpe jagannāsti ca brahmaṇi

जगदाकाशमेवेदं ब्रह्मैवेह तु दृश्यते । दृश्यते काचिदप्यत्र धूलिरम्बुनिधाविव

jagadākāśamevedaṃ brahmaiveha tu dṛśyate | dṛśyate kācidapyatra dhūlirambunidhāviva

अयं प्रपञ्चो मिथ्यैव सत्यं ब्रह्माहमद्वयम् । अत्र प्रमाणं वेदान्ता गुरवोऽनुभवस्तथा

ayaṃ prapañco mithyaiva satyaṃ brahmāhamadvayam | atra pramāṇaṃ vedāntā guravo'nubhavastathā

ब्रह्मैव पश्यति ब्रह्म नाब्रह्म ब्रह्म पश्यति । सर्गादिनाम्ना प्रथितः स्वभावोऽस्यैव चेदृशः

brahmaiva paśyati brahma nābrahma brahma paśyati | sargādināmnā prathitaḥ svabhāvo'syaiva cedṛśaḥ

न ब्रह्मजगतामस्ति कार्यकारणतोदयः । कारणानामभावेन सर्वेषां सहकारिणाम्

na brahmajagatāmasti kāryakāraṇatodayaḥ | kāraṇānāmabhāvena sarveṣāṃ sahakāriṇām

यावदभ्यासयोगेन न शान्ता भेदधीस्तव । नूनं तावदतद्रूपा न ब्रह्म परिपश्यसि

yāvadabhyāsayogena na śāntā bhedadhīstava | nūnaṃ tāvadatadrūpā na brahma paripaśyasi

तत्र रूढिमुपायाता य इमे त्वस्मदादयः । अभ्यासाद्ब्रह्मसंपत्तेः पश्यामस्ते हि तत्परम्

tatra rūḍhimupāyātā ya ime tvasmadādayaḥ | abhyāsādbrahmasaṃpatteḥ paśyāmaste hi tatparam

संकल्पनगरस्यैव ममाकाशमयं वपुः । ब्रह्मैव चान्तः पश्यामि देहेनानेन तत्पदम्

saṃkalpanagarasyaiva mamākāśamayaṃ vapuḥ | brahmaiva cāntaḥ paśyāmi dehenānena tatpadam

विशुद्धज्ञानदेहार्हास्तथैते पद्मजादयः । ब्रह्मात्मजगदादीनामंशे संस्थानमङ्गने

viśuddhajñānadehārhāstathaite padmajādayaḥ | brahmātmajagadādīnāmaṃśe saṃsthānamaṅgane

तवाभ्यासं विना बाले नाकारो ब्रह्मतां गतः । स्थितः कलनरूपात्मा तेन तन्नानुपश्यसि

tavābhyāsaṃ vinā bāle nākāro brahmatāṃ gataḥ | sthitaḥ kalanarūpātmā tena tannānupaśyasi

यत्र स्वसंकल्पपुरं स्वदेहेन न लभ्यते । तत्रान्यसंकल्पपुरं देहोऽन्यो लभते कथम्

yatra svasaṃkalpapuraṃ svadehena na labhyate | tatrānyasaṃkalpapuraṃ deho'nyo labhate katham

तस्मादेनं परित्यज्य देहं चिद्व्योमरूपिणी । यत्पश्यसि तदेवाद्य कुरु कार्यविदांवरे

tasmādenaṃ parityajya dehaṃ cidvyomarūpiṇī | yatpaśyasi tadevādya kuru kāryavidāṃvare

संकल्पनगरं सत्यं यथासंकल्पितं प्रति । संदेहं वा विदेहं वा नेतरं प्रति किंचन

saṃkalpanagaraṃ satyaṃ yathāsaṃkalpitaṃ prati | saṃdehaṃ vā videhaṃ vā netaraṃ prati kiṃcana

आदिसर्गे जगद्भ्रान्तिर्यथेयं स्थितिमागता । तथा तदाप्रभृत्येवं नियतिः प्रौढिमागता

ādisarge jagadbhrāntiryatheyaṃ sthitimāgatā | tathā tadāprabhṛtyevaṃ niyatiḥ prauḍhimāgatā

लीलोवाच । त्वयोक्तं देवि गच्छावो ब्राह्मणब्राह्मणी जगत् । सहेतीदमिदं वच्मि कथं गन्तव्यमम्ब हे

līlovāca | tvayoktaṃ devi gacchāvo brāhmaṇabrāhmaṇī jagat | sahetīdamidaṃ vacmi kathaṃ gantavyamamba he

इमं देहमिहास्थाप्य शुद्धसत्त्वानुपातिना । चेतसा तं परं यामि लोकं त्वं कथमेषि तत्

imaṃ dehamihāsthāpya śuddhasattvānupātinā | cetasā taṃ paraṃ yāmi lokaṃ tvaṃ kathameṣi tat

श्रीदेव्युवाच । संकल्पव्योमवृक्षस्ते यथा सन्नपि खात्मकः । न कुड्यात्मा न कुड्येन रोध्यते नापि कुड्यहा

śrīdevyuvāca | saṃkalpavyomavṛkṣaste yathā sannapi khātmakaḥ | na kuḍyātmā na kuḍyena rodhyate nāpi kuḍyahā

शुद्धैकसत्त्वनिर्माणं चिद्रूपस्यैव तत्किल । प्रतिभानमतस्तस्मात्परस्म्वाद्भिद्यते मनाक्

śuddhaikasattvanirmāṇaṃ cidrūpasyaiva tatkila | pratibhānamatastasmātparasmvādbhidyate manāk

सोऽयमेतादृशो देहो नैनं संत्यज्य याम्यहम् । अनेनैव तमाप्नोमि देशं गन्धमिवानिलः

so'yametādṛśo deho nainaṃ saṃtyajya yāmyaham | anenaiva tamāpnomi deśaṃ gandhamivānilaḥ

यथा जलं जलेनाग्निरग्निना वायुनानिलः । मिलत्येवमतो देहो देहैरन्यैर्मनोमयैः

yathā jalaṃ jalenāgniragninā vāyunānilaḥ | milatyevamato deho dehairanyairmanomayaiḥ

नहि पार्थिवतासंविदेत्य पार्थिवसंविदा । एकत्वं कल्पनाशैलशैलयोः क्वाहतिर्मिथः

nahi pārthivatāsaṃvidetya pārthivasaṃvidā | ekatvaṃ kalpanāśailaśailayoḥ kvāhatirmithaḥ

आतिवाहिक एवायं त्वादृशैश्चित्तदेहकः । आधिभौतिकताबुद्ध्या गृहीतश्चिरभावनात्

ātivāhika evāyaṃ tvādṛśaiścittadehakaḥ | ādhibhautikatābuddhyā gṛhītaścirabhāvanāt

यथा स्वप्ने यथा दीर्घकालध्याने यथा भ्रमे । यथा च सति संकल्पे यथा गन्धर्वपत्तने

yathā svapne yathā dīrghakāladhyāne yathā bhrame | yathā ca sati saṃkalpe yathā gandharvapattane

वासनातानवं नूनं यदा ते स्थितिमेष्यति । तदातिवाहिको भावः पुनरेष्यति देहके

vāsanātānavaṃ nūnaṃ yadā te sthitimeṣyati | tadātivāhiko bhāvaḥ punareṣyati dehake

लीलोवाच । आतिवाहिकदेहत्वप्रत्यये घनतां गते । तामवाप्नोत्ययं देहो दशामाहो विनश्यति

līlovāca | ātivāhikadehatvapratyaye ghanatāṃ gate | tāmavāpnotyayaṃ deho daśāmāho vinaśyati

श्रीदेव्युवाच । यदस्ति नाम तत्रैव नाशानाशक्रमो भवेत् । वस्तुतो यच्च नास्त्येव नाशः स्यात्तस्य कीदृशः

śrīdevyuvāca | yadasti nāma tatraiva nāśānāśakramo bhavet | vastuto yacca nāstyeva nāśaḥ syāttasya kīdṛśaḥ

रज्ज्वां सर्पभ्रमे नष्टे सत्यबोधवशात्सुते । सर्पो न नष्ट उन्नष्टो वेत्येवं कैव सा कथा

rajjvāṃ sarpabhrame naṣṭe satyabodhavaśātsute | sarpo na naṣṭa unnaṣṭo vetyevaṃ kaiva sā kathā

यथा सत्यपरिज्ञानाद्रज्ज्वा सर्पो न दृश्यते । तथातिवाहिकज्ञानाद्दृश्यते नाधिभौतिकः

yathā satyaparijñānādrajjvā sarpo na dṛśyate | tathātivāhikajñānāddṛśyate nādhibhautikaḥ

कल्पनापि निवर्तेत कल्पिता यदि केनचित् । सा शिला समपास्तैव या नेहास्ति कदाचन

kalpanāpi nivarteta kalpitā yadi kenacit | sā śilā samapāstaiva yā nehāsti kadācana

परं परे परापूर्णमिदं देहादिकं स्थितम् । इति सत्यं वयं भद्रे पश्यामो नाभिपश्यसि

paraṃ pare parāpūrṇamidaṃ dehādikaṃ sthitam | iti satyaṃ vayaṃ bhadre paśyāmo nābhipaśyasi

आदिसर्गे भवेच्चित्त्वं कल्पनाकल्पितं यदा । तदा ततः प्रभृत्येकसत्त्वं दृश्यमवेक्षते

ādisarge bhaveccittvaṃ kalpanākalpitaṃ yadā | tadā tataḥ prabhṛtyekasattvaṃ dṛśyamavekṣate

लीलोवाच । एकस्मिन्नेव संशान्ते दिक्कालाद्यविभागिनि । विद्यमाने परे तत्त्वे कलनावसरः कुतः

līlovāca | ekasminneva saṃśānte dikkālādyavibhāgini | vidyamāne pare tattve kalanāvasaraḥ kutaḥ

श्रीदेव्युवाच । कटकत्वं यथा हेम्नि तरङ्गत्वं यथाम्भसि । सत्यत्वं च यथा स्वप्नसंकल्पनगरादिषु

śrīdevyuvāca | kaṭakatvaṃ yathā hemni taraṅgatvaṃ yathāmbhasi | satyatvaṃ ca yathā svapnasaṃkalpanagarādiṣu

नास्त्येव सत्यनुभवे तथा नास्त्येव ब्रह्मणि । कल्पनाव्यतिरिक्तात्मतत्स्वभावादनामयात्

nāstyeva satyanubhave tathā nāstyeva brahmaṇi | kalpanāvyatiriktātmatatsvabhāvādanāmayāt

यथा नास्त्यम्बरे पांसुः परे नास्ति तथा कला । अकलाकलनं शान्तमिदमेकमजं ततम्

yathā nāstyambare pāṃsuḥ pare nāsti tathā kalā | akalākalanaṃ śāntamidamekamajaṃ tatam

यदिदं भासते किंचित्तत्तस्येव निरामयम् । कचनं काचकस्येव कान्तस्याऽतिमणेरिव

yadidaṃ bhāsate kiṃcittattasyeva nirāmayam | kacanaṃ kācakasyeva kāntasyā'timaṇeriva

लीलोवाच । एतावन्तं चिरं कालमेते देवि वयं वद । भ्रामिताः केन नामापि द्वैताद्वैतविकल्पनैः

līlovāca | etāvantaṃ ciraṃ kālamete devi vayaṃ vada | bhrāmitāḥ kena nāmāpi dvaitādvaitavikalpanaiḥ

श्रीदेव्युवाच । अविचारेण तरले भ्रान्तासि चिरमाकुला । अविचारः स्वभावोत्थः स विचाराद्विनश्यति

śrīdevyuvāca | avicāreṇa tarale bhrāntāsi ciramākulā | avicāraḥ svabhāvotthaḥ sa vicārādvinaśyati

अविचारो विचारेण निमेषादेव नश्यति । एषा सत्तैव तेनान्तरविद्यैषा न विद्यते

avicāro vicāreṇa nimeṣādeva naśyati | eṣā sattaiva tenāntaravidyaiṣā na vidyate

तस्मान्नैवाविचारोऽस्ति नाविद्यास्ति न बन्धनम् । न मोक्षोऽस्ति निराबाधं शुद्धबोधमिदं जगत्

tasmānnaivāvicāro'sti nāvidyāsti na bandhanam | na mokṣo'sti nirābādhaṃ śuddhabodhamidaṃ jagat

एतावन्तं यदाकालं त्वयैतन्न विचारितम् । तदा न संप्रबुद्धा त्वं भ्रान्तैवाभव आकुला

etāvantaṃ yadākālaṃ tvayaitanna vicāritam | tadā na saṃprabuddhā tvaṃ bhrāntaivābhava ākulā

अद्यप्रभृति बुद्धासि विमुक्तासि विवेकिनी । वासनातानवं बीजं पतितं तव चेतसि

adyaprabhṛti buddhāsi vimuktāsi vivekinī | vāsanātānavaṃ bījaṃ patitaṃ tava cetasi

आदावेव हि नोत्पन्नं दृश्यं संसारनामकम् । यदा तदा कथं तेन वास्यन्ते वासनापि का

ādāveva hi notpannaṃ dṛśyaṃ saṃsāranāmakam | yadā tadā kathaṃ tena vāsyante vāsanāpi kā

अत्यन्ताभावसंपत्तौ द्रष्टृदृश्यदृशां मनः । एकध्याने परे रूढे निर्विकल्पसमाधिनि

atyantābhāvasaṃpattau draṣṭṛdṛśyadṛśāṃ manaḥ | ekadhyāne pare rūḍhe nirvikalpasamādhini

वासनाक्षयबीजेऽस्मिन्किंचिदङ्कुरिते हृदि । क्रमान्नोदयमेष्यन्ति रागद्वेषादिका दृशः

vāsanākṣayabīje'sminkiṃcidaṅkurite hṛdi | kramānnodayameṣyanti rāgadveṣādikā dṛśaḥ

संसारसंभवश्चायं निर्मूलत्वमुपैष्यति । निर्विकल्पसमाधानं प्रतिष्ठामलमेष्यति

saṃsārasaṃbhavaścāyaṃ nirmūlatvamupaiṣyati | nirvikalpasamādhānaṃ pratiṣṭhāmalameṣyati

विगतकलनकालिमाकलङ्का गगनकलान्तरनिर्मलाम्बनेन । सकलकलनकार्यकारणान्तः कतिपयकालवशाद्भविष्यसीति

vigatakalanakālimākalaṅkā gaganakalāntaranirmalāmbanena | sakalakalanakāryakāraṇāntaḥ katipayakālavaśādbhaviṣyasīti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे विश्रान्त्युपदेशो नामैकविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe viśrāntyupadeśo nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२२

द्वाविंशः सर्गः

dvāviṃśaḥ sargaḥ

श्रीदेव्युवाच । यथा स्वप्नपरिज्ञानात्स्वप्नदेहो न वास्तवः । अनुभूतोऽप्ययं तद्वद्वासनातानवादसन्

śrīdevyuvāca | yathā svapnaparijñānātsvapnadeho na vāstavaḥ | anubhūto'pyayaṃ tadvadvāsanātānavādasan

यथा स्वप्नपरिज्ञानात्स्वप्नदेहः प्रशाम्यति । वासनातानवात्तद्वज्जाग्रद्देहोऽपि शाम्यति

yathā svapnaparijñānātsvapnadehaḥ praśāmyati | vāsanātānavāttadvajjāgraddeho'pi śāmyati

स्वप्नसंकल्पदेहान्ते देहोऽयं चेत्यते यथा । तथा जाग्रद्भावनान्ते उदेत्येवातिवाहिकः

svapnasaṃkalpadehānte deho'yaṃ cetyate yathā | tathā jāgradbhāvanānte udetyevātivāhikaḥ

स्वप्ने निर्वासनाबीजे यथोदेति सुषुप्तता । जाग्रत्यवासनाबीजे तथोदेति विमुक्तता

svapne nirvāsanābīje yathodeti suṣuptatā | jāgratyavāsanābīje tathodeti vimuktatā

येयं तु जीवन्मुक्तानां वासना सा न वासना । शुद्धसत्त्वाभिधानं तत्सत्तासामान्यमुच्यते

yeyaṃ tu jīvanmuktānāṃ vāsanā sā na vāsanā | śuddhasattvābhidhānaṃ tatsattāsāmānyamucyate

या सुप्तवासना निद्रा सा सुषुप्तिरिति स्मृता । यत्सुप्तवासनं जाग्रद्धनोऽसौ मोह उच्यते

yā suptavāsanā nidrā sā suṣuptiriti smṛtā | yatsuptavāsanaṃ jāgraddhano'sau moha ucyate

प्रक्षीणवासना निद्रा तुर्यशब्देन कथ्यते । जाग्रत्यपि भवत्येव विदिते परमे पदे

prakṣīṇavāsanā nidrā turyaśabdena kathyate | jāgratyapi bhavatyeva vidite parame pade

प्रक्षीणवासना येह जीवतां जीवनस्थितिः । अमुक्तैरपरिज्ञाता सा जीवन्मुक्ततोच्यते

prakṣīṇavāsanā yeha jīvatāṃ jīvanasthitiḥ | amuktairaparijñātā sā jīvanmuktatocyate

शुद्धसत्त्वानुपतितं चेतः प्रतनुवासनम् । आतिवाहिकतामेति हिमं तापादिवाम्बुताम्

śuddhasattvānupatitaṃ cetaḥ pratanuvāsanam | ātivāhikatāmeti himaṃ tāpādivāmbutām

आतिवाहिकतां यातं बुद्धं चित्तान्तरैर्मनः । सर्गजन्मान्तरगतैः सिद्धैर्मिलति नेतरत्

ātivāhikatāṃ yātaṃ buddhaṃ cittāntarairmanaḥ | sargajanmāntaragataiḥ siddhairmilati netarat

यदा तेऽयमहंभावः स्वभ्यासाच्छान्तिमेष्यति । तदोदेष्यति ते स्फारादृश्यान्ता बोधता स्वयम्

yadā te'yamahaṃbhāvaḥ svabhyāsācchāntimeṣyati | tadodeṣyati te sphārādṛśyāntā bodhatā svayam

आतिवाहिकताज्ञानं स्थितिमेष्यति शाश्वतीम् । यदा तदा ह्यसंकल्पाँल्लोकान्द्रक्ष्यसि पावनान्

ātivāhikatājñānaṃ sthitimeṣyati śāśvatīm | yadā tadā hyasaṃkalpām̐llokāndrakṣyasi pāvanān

वासनातानवे तस्मात्कुरु यत्नमनिन्दिते । तस्मिन्प्रौढिमुपायाते जीवन्मुक्ता भविष्यसि

vāsanātānave tasmātkuru yatnamanindite | tasminprauḍhimupāyāte jīvanmuktā bhaviṣyasi

यावन्न पूरितस्त्वेष शीतलो बोधचन्द्रमाः । तावद्देहमवस्थाप्य लोकान्तरमवेक्ष्यताम्

yāvanna pūritastveṣa śītalo bodhacandramāḥ | tāvaddehamavasthāpya lokāntaramavekṣyatām

मांसदेहो मांसदेहेनैव संश्लेषमेष्यति । नतु चित्तशरीरेण व्यवहारेषु कर्मसु

māṃsadeho māṃsadehenaiva saṃśleṣameṣyati | natu cittaśarīreṇa vyavahāreṣu karmasu

यथानुभव मे वैतद्यथास्थितमुदाहृतम् । आबालसिद्धसंसिद्धं न नाम वरशापवत्

yathānubhava me vaitadyathāsthitamudāhṛtam | ābālasiddhasaṃsiddhaṃ na nāma varaśāpavat

अवबोधघनाभ्यासाद्देहस्यास्यैव जायते । संसारवासनाकार्श्ये नूनं चित्तशरीरता

avabodhaghanābhyāsāddehasyāsyaiva jāyate | saṃsāravāsanākārśye nūnaṃ cittaśarīratā

उदेष्यन्ती च सैवात्र केनचिन्नोपलक्ष्यते । केवलं तु जनैर्देहो म्रियमाणोऽवलोक्यते

udeṣyantī ca saivātra kenacinnopalakṣyate | kevalaṃ tu janairdeho mriyamāṇo'valokyate

देहस्त्वयं न म्रियते न च जीवति किंच ते । के किल स्वप्नसंकल्पभ्रान्तौ मरणजीविते

dehastvayaṃ na mriyate na ca jīvati kiṃca te | ke kila svapnasaṃkalpabhrāntau maraṇajīvite

जीवितं मरणं चैव संकल्पपुरुषे यथा । असत्यमेव भात्येव तस्मिन्पुत्रि शरीरके

jīvitaṃ maraṇaṃ caiva saṃkalpapuruṣe yathā | asatyameva bhātyeva tasminputri śarīrake

लीलोवाच । तदेतदुपदिष्टं मे ज्ञानं देवि त्वयाऽमलम् । यस्मिञ्श्रुतिगते शान्तिमेति दृश्यविषूचिका

līlovāca | tadetadupadiṣṭaṃ me jñānaṃ devi tvayā'malam | yasmiñśrutigate śāntimeti dṛśyaviṣūcikā

अत्रोपकुरु मे ब्रूहि कोऽभ्यासः कीदृशोऽथवा । स कथं पोषमायाति पुष्टे तस्मिंश्च किं भवेत्

atropakuru me brūhi ko'bhyāsaḥ kīdṛśo'thavā | sa kathaṃ poṣamāyāti puṣṭe tasmiṃśca kiṃ bhavet

श्रीदेव्युवाच । यद्येन क्रियते किंचिद्येन येन यदा यदा । विनाभ्यासेन तन्नेह सिद्धिमेति कदाचन

śrīdevyuvāca | yadyena kriyate kiṃcidyena yena yadā yadā | vinābhyāsena tanneha siddhimeti kadācana

तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च तदभ्यासं विदुर्बुधाः

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam | etadekaparatvaṃ ca tadabhyāsaṃ vidurbudhāḥ

ये विरक्ता महात्मानो भोगभावनतानवम् । भावयन्त्यभवायान्तर्भव्या भुवि जयन्ति ते

ye viraktā mahātmāno bhogabhāvanatānavam | bhāvayantyabhavāyāntarbhavyā bhuvi jayanti te

उदितौदार्यसौन्दर्यवैराग्यरसरञ्जिता । आनन्दस्पन्दिनी येषां मतिस्तेऽभ्यासिनः परे

uditaudāryasaundaryavairāgyarasarañjitā | ānandaspandinī yeṣāṃ matiste'bhyāsinaḥ pare

अत्यन्ताभावसंपत्तौ ज्ञातृज्ञेयस्य वस्तुनः । युक्त्या शास्त्रैर्यतन्ते ये ते ब्रह्माभ्यासिनः स्थिताः

atyantābhāvasaṃpattau jñātṛjñeyasya vastunaḥ | yuktyā śāstrairyatante ye te brahmābhyāsinaḥ sthitāḥ

सर्गादावेव नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्येव तत्सदा । इदं जगदहं चेति बोधाभ्यास उदाहृतः

sargādāveva notpannaṃ dṛśyaṃ nāstyeva tatsadā | idaṃ jagadahaṃ ceti bodhābhyāsa udāhṛtaḥ

दृश्यासंभवबोधेन रागद्वेषादितानवे । रतिर्बलोदिता यासौ ब्रह्माभ्यास उदाहृतः

dṛśyāsaṃbhavabodhena rāgadveṣāditānave | ratirbaloditā yāsau brahmābhyāsa udāhṛtaḥ

दृश्यासंभवबोधेन विना द्वेषादितानवम् । तप इत्युच्यते तस्मान्न ज्ञानं तच्च दुःखतत्

dṛśyāsaṃbhavabodhena vinā dveṣāditānavam | tapa ityucyate tasmānna jñānaṃ tacca duḥkhatat

दृश्यासंभवबोधो हि ज्ञानं ज्ञेयं च कथ्यते । तदभ्यासेन निर्वाणमित्यभ्यासो महोदयः

dṛśyāsaṃbhavabodho hi jñānaṃ jñeyaṃ ca kathyate | tadabhyāsena nirvāṇamityabhyāso mahodayaḥ

भवबहुलनिशानितान्तनिद्रा- सततविवेकविबोधवारिसेकैः । प्रगलति हिमशीतलैरशेषा शरदि महामिहिकेव चेतसीति

bhavabahulaniśānitāntanidrā- satatavivekavibodhavārisekaiḥ | pragalati himaśītalairaśeṣā śaradi mahāmihikeva cetasīti

इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे विज्ञानाभ्यासवर्णनं नाम द्वाविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe vijñānābhyāsavarṇanaṃ nāma dvāviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२३

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संकथनं कृत्वा तस्यां निशि वराङ्गने । सुप्ते परिजने नूनमथान्तःपुरमण्डपे

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃkathanaṃ kṛtvā tasyāṃ niśi varāṅgane | supte parijane nūnamathāntaḥpuramaṇḍape

दृढाखिलार्गलद्वारगवाक्षे दक्षचेतसि । पुष्पप्रकरनिष्ठयूतमांसलामोदमन्थरे

dṛḍhākhilārgaladvāragavākṣe dakṣacetasi | puṣpaprakaraniṣṭhayūtamāṃsalāmodamanthare

अम्लानमालावसनशवपार्श्वासनस्थिते । सकलामलपूर्णेन्दुवदनद्योतितास्पदे

amlānamālāvasanaśavapārśvāsanasthite | sakalāmalapūrṇenduvadanadyotitāspade

समाथिस्थानकं गत्वा तस्थतुर्निश्चलाङ्गिके । रत्नस्तम्भादिवोत्कीर्णे चित्रे भित्ताविवार्पिते

samāthisthānakaṃ gatvā tasthaturniścalāṅgike | ratnastambhādivotkīrṇe citre bhittāvivārpite

सर्वास्तत्यजतुश्चिन्ताः संकोचं समुपागते । दिवसान्त इवाब्जिन्यौ प्रसृतामोदलेखिके ।। बभूवतुर्भृशं शान्ते शुद्धे स्पन्दविवर्जिते । गिरौ शरदि निर्वात इव भ्रष्टाभ्रमालिके

sarvāstatyajatuścintāḥ saṃkocaṃ samupāgate | divasānta ivābjinyau prasṛtāmodalekhike || babhūvaturbhṛśaṃ śānte śuddhe spandavivarjite | girau śaradi nirvāta iva bhraṣṭābhramālike

निर्विकल्पसमाधानाज्जहतुर्बाह्यसंविदम्। यथा कल्पलते कान्ते पूर्वमृत्वन्तरे रसम्

nirvikalpasamādhānājjahaturbāhyasaṃvidam| yathā kalpalate kānte pūrvamṛtvantare rasam

अहं जगदिति भ्रान्तिदृश्यस्यादावनुद्भवः । यदा ताभ्यामवगतस्यवत्यन्ताभावनात्मकः

ahaṃ jagaditi bhrāntidṛśyasyādāvanudbhavaḥ | yadā tābhyāmavagatasyavatyantābhāvanātmakaḥ

तदा दृश्यपिशाचोऽयमलमस्तं गतो द्वयोः । असत्त्वादेव चास्माकं शशशृङ्गमिवानघ

tadā dṛśyapiśāco'yamalamastaṃ gato dvayoḥ | asattvādeva cāsmākaṃ śaśaśṛṅgamivānagha

आदावेव हि यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । भातं वाऽभातमेवातो मृगतृष्णाम्बुवज्जगत्

ādāveva hi yannāsti vartamāne'pi tattathā | bhātaṃ vā'bhātamevāto mṛgatṛṣṇāmbuvajjagat

स्वभावकेवलं शान्तं स्त्रीद्वयं तद्बभूव ह । चन्द्रार्कादिपदार्थौघैर्दूरमुक्तमिवाम्बरम्

svabhāvakevalaṃ śāntaṃ strīdvayaṃ tadbabhūva ha | candrārkādipadārthaughairdūramuktamivāmbaram

तेनैव ज्ञानदेहेन चचार ज्ञप्तिदेवता । मानुषी त्वितरेणाशु ध्यानज्ञानानुरूपिणा

tenaiva jñānadehena cacāra jñaptidevatā | mānuṣī tvitareṇāśu dhyānajñānānurūpiṇā

गेहान्तरेव प्रादेशमात्रमारुह्य संविदा । बभूवतुश्चिदाकाशरूपिण्यौ व्योमगाकृती

gehāntareva prādeśamātramāruhya saṃvidā | babhūvatuścidākāśarūpiṇyau vyomagākṛtī

अथ ते ललने लीलालोले ललितलोचने । स्वभावाच्चेत्यसंवित्तेर्नभो दूरमितो गते

atha te lalane līlālole lalitalocane | svabhāvāccetyasaṃvitternabho dūramito gate

तत्रस्थे वाथ चिद्वृत्त्या पुप्लुवाते नभस्थलम् । कोटियोजनविस्तीर्णं दूराद्दूरतरान्तरम्

tatrasthe vātha cidvṛttyā pupluvāte nabhasthalam | koṭiyojanavistīrṇaṃ dūrāddūratarāntaram

दृश्यानुसन्धाननिजस्वभावा- दाकाशदेहे अपि ते मिथोऽत्र । परस्पराकारविलोकनेन बभूवतुः स्नेहपरे वयस्ये

dṛśyānusandhānanijasvabhāvā- dākāśadehe api te mitho'tra | parasparākāravilokanena babhūvatuḥ snehapare vayasye

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलाप्रज्ञादेव्योर्ज्ञानदेहाकाशगमनं नाम त्रयोविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlāprajñādevyorjñānadehākāśagamanaṃ nāma trayoviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२४

श्रीवसिष्ठ उवाच । दूराद्दूरमभिप्लुत्य शनैरुच्चैः पदं गते । हस्तं हस्ते समालम्ब्य यान्त्यौ ददृशतुर्नभः

śrīvasiṣṭha uvāca | dūrāddūramabhiplutya śanairuccaiḥ padaṃ gate | hastaṃ haste samālambya yāntyau dadṛśaturnabhaḥ

एकार्णवमिवोच्छूनं गम्भीरं निर्मलान्तरम् । कोमलं कोमलमरुदासङ्गसुखभोगदम्

ekārṇavamivocchūnaṃ gambhīraṃ nirmalāntaram | komalaṃ komalamarudāsaṅgasukhabhogadam

आह्लादकमलं सौम्यं शून्यताम्भोनिमज्जनात् । अत्यन्तशुद्धं गम्भीरं प्रसन्नमपि सज्जनात्

āhlādakamalaṃ saumyaṃ śūnyatāmbhonimajjanāt | atyantaśuddhaṃ gambhīraṃ prasannamapi sajjanāt

शृङ्गस्थनिर्मलाम्भोदपीनोदरसुधालये । विशश्रमतुराशासु पूर्णचन्द्रोदरामले

śṛṅgasthanirmalāmbhodapīnodarasudhālaye | viśaśramaturāśāsu pūrṇacandrodarāmale

सिद्धगन्धर्वमन्दारमालामोदमनोहरे । चन्द्रमण्डलनिष्क्रान्ते रेमाते मधुरानिले

siddhagandharvamandāramālāmodamanohare | candramaṇḍalaniṣkrānte remāte madhurānile

सस्नतुर्भूरिघर्मान्ते तडिद्रक्ताब्जसंकुले । सरसीव जलापूरमन्थरे मेघमण्डले

sasnaturbhūrigharmānte taḍidraktābjasaṃkule | sarasīva jalāpūramanthare meghamaṇḍale

भूतलौघमहाशैलमृणालाङ्कुरकोटिषु। । दिक्षु बभ्रमतुः स्वैरं भ्रमर्यौ सरसीष्विव

bhūtalaughamahāśailamṛṇālāṅkurakoṭiṣu| | dikṣu babhramatuḥ svairaṃ bhramaryau sarasīṣviva

धारागृहधिया धीरगङ्गानिर्झरधारिणि । भ्रेमतुर्वातविक्षुब्धमेघमण्डलमण्डपे

dhārāgṛhadhiyā dhīragaṅgānirjharadhāriṇi | bhrematurvātavikṣubdhameghamaṇḍalamaṇḍape

ततो मधुरगामिन्यौ विश्राम्यन्त्यौ स्वशक्तितः । शून्ये ददृशतुर्व्योम महारम्भातिमन्थरम्

tato madhuragāminyau viśrāmyantyau svaśaktitaḥ | śūnye dadṛśaturvyoma mahārambhātimantharam

अदृष्टपूर्वमन्योन्यं सर्वसंकटकोटरम् । अपूर्यमाणमाशून्यं जगत्कोटिशतैरपि

adṛṣṭapūrvamanyonyaṃ sarvasaṃkaṭakoṭaram | apūryamāṇamāśūnyaṃ jagatkoṭiśatairapi

उपर्युपर्युपर्युच्चैरन्यैरन्यैर्वृतं पृथक् । विचित्राभरणाकारैर्भूतलैः सुविमानकैः

uparyuparyuparyuccairanyairanyairvṛtaṃ pṛthak | vicitrābharaṇākārairbhūtalaiḥ suvimānakaiḥ

परितः पूरितव्योम्नां मेर्वादिकुलभूभृताम् । पद्मरागतटोद्द्योतैः कल्पज्वालोपमोदरम्

paritaḥ pūritavyomnāṃ mervādikulabhūbhṛtām | padmarāgataṭoddyotaiḥ kalpajvālopamodaram

मुक्ताशिखरभापूरैर्हिमवत्सानुसुन्दरम् । काञ्चनाद्रिस्थलार्चिर्भिः काञ्चनस्थलभासुरम्

muktāśikharabhāpūrairhimavatsānusundaram | kāñcanādristhalārcirbhiḥ kāñcanasthalabhāsuram

महामरकताभाभिः शाद्वलस्थलनीलिमम् । द्रष्टृदृश्यक्षयासक्तजातध्वान्तोत्थकालिमम्

mahāmarakatābhābhiḥ śādvalasthalanīlimam | draṣṭṛdṛśyakṣayāsaktajātadhvāntotthakālimam

पारिजातलतालोलविमानगणकेतनम् । अतो मञ्जरिकाकारमिव वैदूर्यभूतलम्

pārijātalatālolavimānagaṇaketanam | ato mañjarikākāramiva vaidūryabhūtalam

मनोवेगमहासिद्धजितवातगमागमम् । विमानगृहदेवस्त्रीगेयवाद्यसघुंघुमम्

manovegamahāsiddhajitavātagamāgamam | vimānagṛhadevastrīgeyavādyasaghuṃghumam

त्रैलोक्यवरभूतौघसंचाराविरलान्तरम् । अन्योन्यादृष्टसंचारसुरासुरकुलाकुलम्

trailokyavarabhūtaughasaṃcārāviralāntaram | anyonyādṛṣṭasaṃcārasurāsurakulākulam

पर्यन्तस्थितकूष्माण्डरक्षःपैशाचमण्डलम् । वातस्कन्धमहावेगवहद्वैमानिकव्रजम्

paryantasthitakūṣmāṇḍarakṣaḥpaiśācamaṇḍalam | vātaskandhamahāvegavahadvaimānikavrajam

वहद्विमानसीत्कारमुष्टिग्राह्यघनध्वनि । ग्रहर्क्षघनसंचारात्प्रचलद्वातयन्त्रकम्

vahadvimānasītkāramuṣṭigrāhyaghanadhvani | graharkṣaghanasaṃcārātpracaladvātayantrakam

निकटातपदग्धाल्पसिद्धसिद्धोज्झितास्पदम् । अर्काश्वमुखवातास्तदग्धमुग्धविमानकम्

nikaṭātapadagdhālpasiddhasiddhojjhitāspadam | arkāśvamukhavātāstadagdhamugdhavimānakam

लोकपालाप्सरोवृन्दसंचाराचारचञ्चलम । देव्यन्तःपुरिकादग्धधूपधूमाम्बुदाम्बरम्

lokapālāpsarovṛndasaṃcārācāracañcalama | devyantaḥpurikādagdhadhūpadhūmāmbudāmbaram

स्वस्वर्गाहूतदेवस्त्रीस्वाङ्गविभ्रष्टभूषणम् । सामान्यसिद्धसङ्घोग्रतेजःपुञ्जतमोबलम्

svasvargāhūtadevastrīsvāṅgavibhraṣṭabhūṣaṇam | sāmānyasiddhasaṅghogratejaḥpuñjatamobalam

वलवत्सिद्धसंघट्टगमागमविघट्टितैः । घनैः सांशुकपार्श्वस्थहिमवन्मेरुमन्दरम्

valavatsiddhasaṃghaṭṭagamāgamavighaṭṭitaiḥ | ghanaiḥ sāṃśukapārśvasthahimavanmerumandaram

काकोलूकैर्गृध्रभासै राशिभूतैश्चलैर्वृतम् । नृत्यद्भिर्डाकिनीसङ्घैस्तरङ्गैरिव वारिधिम्

kākolūkairgṛdhrabhāsai rāśibhūtaiścalairvṛtam | nṛtyadbhirḍākinīsaṅghaistaraṅgairiva vāridhim

प्रवृत्तैर्योगिनीसङ्घैः श्वकाकोष्ट्रखराननैः । निरर्थं योजनशतं गत्वागच्छद्भिरावृतम्

pravṛttairyoginīsaṅghaiḥ śvakākoṣṭrakharānanaiḥ | nirarthaṃ yojanaśataṃ gatvāgacchadbhirāvṛtam

लोकपालपुरोध्वान्तधूमधूम्रेऽभ्रमन्दिरे । सिद्धगन्धर्वमिथुनप्रारब्धसुरतोत्सवम्

lokapālapurodhvāntadhūmadhūmre'bhramandire | siddhagandharvamithunaprārabdhasuratotsavam

स्वर्गगीतस्तवोन्मत्तमदनाक्रान्तमार्गगम् । अनारतवहद्धिष्ण्यचक्रलक्षितपक्षकम्

svargagītastavonmattamadanākrāntamārgagam | anāratavahaddhiṣṇyacakralakṣitapakṣakam

वातस्कन्धनिखातोन्तर्वहत्त्रिपथगाजलम् । आश्चर्यालोकनव्यग्रसंचरत्त्रिदशार्भकम्

vātaskandhanikhātontarvahattripathagājalam | āścaryālokanavyagrasaṃcarattridaśārbhakam

सदेहसंचरद्वज्रचक्रशूलासिशक्तिमत् । क्वचिन्निर्भित्ति भवनं गायन्नारदतुम्बुरु

sadehasaṃcaradvajracakraśūlāsiśaktimat | kvacinnirbhitti bhavanaṃ gāyannāradatumburu

मेघमार्गमहामेघमहारम्भाकुलं क्वचित् । चित्रन्यस्तसमाकारमूककल्पान्तवारिदम्

meghamārgamahāmeghamahārambhākulaṃ kvacit | citranyastasamākāramūkakalpāntavāridam

उत्पतत्कज्जलाद्रीन्द्रसुन्दराम्भोधरं क्वचित् । क्वचित्कनकनिष्पन्दकान्ततापान्तवारिदम्

utpatatkajjalādrīndrasundarāmbhodharaṃ kvacit | kvacitkanakaniṣpandakāntatāpāntavāridam

क्वचिद्दिग्दाहतापाढ्यमृष्यमूकाम्बुदांशुकम् । क्वचिन्निष्पवनाम्भोधिसंरम्भं शून्यताजलम्

kvaciddigdāhatāpāḍhyamṛṣyamūkāmbudāṃśukam | kvacinniṣpavanāmbhodhisaṃrambhaṃ śūnyatājalam

क्वचिद्वातनदीप्रौढविमानतृणपल्लवम् । क्वचिच्चलदलिव्रातपृष्ठत्वक्कान्तिनिर्मलम्

kvacidvātanadīprauḍhavimānatṛṇapallavam | kvaciccaladalivrātapṛṣṭhatvakkāntinirmalam

क्वचिन्मेरुनदीकल्पवातधूलिविधूसरम् । क्वचिद्विमानगीर्वाणप्रभाचित्रबलाङ्गकम्

kvacinmerunadīkalpavātadhūlividhūsaram | kvacidvimānagīrvāṇaprabhācitrabalāṅgakam

क्वचिन्निरम्बरोन्नृत्तमातृमण्डलमालितम् । क्वचिन्नित्यं नवक्षीबक्षुब्धयोगीश्वरीगणम्

kvacinnirambaronnṛttamātṛmaṇḍalamālitam | kvacinnityaṃ navakṣībakṣubdhayogīśvarīgaṇam

क्वचिच्छान्तसमाधिस्थविश्रान्तमुनिमालितम् । समं दूरास्तसंरम्भसाधुचित्तमनोहरम्

kvacicchāntasamādhisthaviśrāntamunimālitam | samaṃ dūrāstasaṃrambhasādhucittamanoharam

गायत्किन्नरगन्धर्वसुरस्त्रीमण्डलं क्वचित् । क्वचित्स्तब्धपुराकीर्णं वहत्पुरवरं क्वचित्

gāyatkinnaragandharvasurastrīmaṇḍalaṃ kvacit | kvacitstabdhapurākīrṇaṃ vahatpuravaraṃ kvacit

क्वचिद्रुद्रपुरापूर्णं क्वचिद्ब्रह्ममहापुरम् । क्वचिन्मायाकृतपुरं क्वचिदागामिपत्तनम्

kvacidrudrapurāpūrṇaṃ kvacidbrahmamahāpuram | kvacinmāyākṛtapuraṃ kvacidāgāmipattanam

क्वचिद्भ्रमच्चन्द्रसरः क्वचित्स्तब्धमयंसरः । क्वचित्सरत्सिद्धगणं क्वचिदिन्दुकृतोदयम्

kvacidbhramaccandrasaraḥ kvacitstabdhamayaṃsaraḥ | kvacitsaratsiddhagaṇaṃ kvacidindukṛtodayam

क्वचित्सूर्योदयमयं क्वचिद्रात्रितमोमयम् । क्वचित्संध्यांशुकपिलं क्वचिन्नीहारधूसरम्

kvacitsūryodayamayaṃ kvacidrātritamomayam | kvacitsaṃdhyāṃśukapilaṃ kvacinnīhāradhūsaram

क्वचिद्धिमाभ्रधवलं क्वचिद्वर्षत्पयोधरम् । क्वचित्स्थल इवाकाश एव विश्रान्तलोकपम्

kvaciddhimābhradhavalaṃ kvacidvarṣatpayodharam | kvacitsthala ivākāśa eva viśrāntalokapam

ऊर्ध्वाधोगमनव्यग्रसुरासुरगणं क्वचित् । पूर्वापरोत्तरायाम्यदिक्संचाराकुलं क्वचित्

ūrdhvādhogamanavyagrasurāsuragaṇaṃ kvacit | pūrvāparottarāyāmyadiksaṃcārākulaṃ kvacit

अपि योजनलक्षाणि क्वचिद्दुष्प्रापभूधरम् । अविनाशितमःपूर्णं दृषद्गर्भोपमं क्वचित्

api yojanalakṣāṇi kvacidduṣprāpabhūdharam | avināśitamaḥpūrṇaṃ dṛṣadgarbhopamaṃ kvacit

अविनाशिबृहत्तेजः क्वचिदर्कानलोपमम् । हिमानीजठराशीतं क्वचिच्चन्द्रादिसद्मसु

avināśibṛhattejaḥ kvacidarkānalopamam | himānījaṭharāśītaṃ kvaciccandrādisadmasu

क्वचिद्वहत्पुरोवृत्तकल्पवृक्षलतावनम् । क्वचिद्दैत्यहतोत्तुङ्गप्रपतद्देवपत्तनम्

kvacidvahatpurovṛttakalpavṛkṣalatāvanam | kvaciddaityahatottuṅgaprapataddevapattanam

वैमानिकनिपातेन वहिलेखाङ्कितं क्वचित् । क्वचित्केतुशतोत्पातमिथःसंघट्टपट्टितम् ।। क्वचिच्छुभग्रहगणप्रगृहीताग्र्यमण्डलम् । क्वचिद्रात्रितमोव्याप्तं क्वचिद्दिवसभास्वरम्

vaimānikanipātena vahilekhāṅkitaṃ kvacit | kvacitketuśatotpātamithaḥsaṃghaṭṭapaṭṭitam || kvacicchubhagrahagaṇapragṛhītāgryamaṇḍalam | kvacidrātritamovyāptaṃ kvaciddivasabhāsvaram

क्वचिदुद्गर्जदम्भोदं क्वचिन्मूकामलाम्बुदम् । वातावकीर्णशुक्लाभ्रखण्डपुष्पोत्तरं क्वचित्

kvacidudgarjadambhodaṃ kvacinmūkāmalāmbudam | vātāvakīrṇaśuklābhrakhaṇḍapuṣpottaraṃ kvacit

क्वचिदत्यन्तनिःशून्यमवदातमनन्तरम् । आनन्दमृदुशान्ताच्छं ज्ञस्येव हृदयं ततम्

kvacidatyantaniḥśūnyamavadātamanantaram | ānandamṛduśāntācchaṃ jñasyeva hṛdayaṃ tatam

शुक्रवाहनभेकौघैः क्वचिद्गलकृतारवम् । शून्यतावारिवलितं क्षेत्रमाकाशवासिनाम्

śukravāhanabhekaughaiḥ kvacidgalakṛtāravam | śūnyatāvārivalitaṃ kṣetramākāśavāsinām

मयूरहेमचूडादिपक्षिभिः क्वचिदावृतम् । विद्याधरीणां देवीनां वाहनैर्विहितास्पदैः

mayūrahemacūḍādipakṣibhiḥ kvacidāvṛtam | vidyādharīṇāṃ devīnāṃ vāhanairvihitāspadaiḥ

क्वचिदभ्रान्तरोन्नृत्यद्गुहमायूरमण्डलम् । क्वचिदग्निशुकैः श्यामं शाद्वलानामिव स्थलम्

kvacidabhrāntaronnṛtyadguhamāyūramaṇḍalam | kvacidagniśukaiḥ śyāmaṃ śādvalānāmiva sthalam

क्वचित्प्रेतेशमहिषमहिम्ना वामनाम्बुदम् । क्वचिदश्वैस्तृणग्रामशङ्काग्रस्तासिताम्बुदम्

kvacitpreteśamahiṣamahimnā vāmanāmbudam | kvacidaśvaistṛṇagrāmaśaṅkāgrastāsitāmbudam

क्वचिद्देवपुरव्याप्तं क्वचिद्दैत्यपुरान्वितम् । अन्योन्याप्राप्यनगरं नगरन्ध्रकरानिलम्

kvaciddevapuravyāptaṃ kvaciddaityapurānvitam | anyonyāprāpyanagaraṃ nagarandhrakarānilam

515

क्वचित्कुलाचलाकारनृत्यद्भैरवभासुरम् । क्वचित्सपक्षशैलेन्द्रसमनृत्यद्विनायकम्

kvacitkulācalākāranṛtyadbhairavabhāsuram | kvacitsapakṣaśailendrasamanṛtyadvināyakam

क्वचिद्धर्घरवातौघपक्षप्रोड्डीनपर्वतम् । क्वचिद्गन्धर्वनगरसुरस्त्रीवृन्दबन्धुरम्

kvaciddhargharavātaughapakṣaproḍḍīnaparvatam | kvacidgandharvanagarasurastrīvṛndabandhuram

क्वचिद्वहद्गिरिध्वस्तवृक्षलक्षोच्छ्रिताम्बुदम् । क्वचिन्मायाकृताकाशनलिनीजलशीतलम्

kvacidvahadgiridhvastavṛkṣalakṣocchritāmbudam | kvacinmāyākṛtākāśanalinījalaśītalam

क्वचिदिन्दुकराकृष्टिशीतलाह्लादमारुतम् । क्वचित्तप्तानिलादग्धद्रुमपर्वतवारिदम्

kvacidindukarākṛṣṭiśītalāhlādamārutam | kvacittaptānilādagdhadrumaparvatavāridam

क्वचिदत्यन्तसंशान्तवातादेकान्तनिर्ध्वनि । क्वचित्पर्वततुल्याभ्रशिखाकूटशतोदयम्

kvacidatyantasaṃśāntavātādekāntanirdhvani | kvacitparvatatulyābhraśikhākūṭaśatodayam

क्वचित्प्रावृड्भवोन्मत्तघनाभ्ररवघर्घरम् । क्वचित्सुरासुरगणप्रवृत्तरणदुगमम्

kvacitprāvṛḍbhavonmattaghanābhraravaghargharam | kvacitsurāsuragaṇapravṛttaraṇadugamam

क्वचिद्व्योमाब्जिनीहंसीस्वनाहूताब्जवाहनम् । क्वचिन्मन्दाकिनीतीरनलिनीलुण्ठकानिलम्

kvacidvyomābjinīhaṃsīsvanāhūtābjavāhanam | kvacinmandākinītīranalinīluṇṭhakānilam

स्वशरीरेण गङ्गादिसरितां सन्निधानतः । प्रोड्डीनमत्स्यमकरकुलीराम्बुजकूर्मकम्

svaśarīreṇa gaṅgādisaritāṃ sannidhānataḥ | proḍḍīnamatsyamakarakulīrāmbujakūrmakam

पातालगार्कजनितभूच्छायाकाकचोपनैः । क्वचित्क्वचिन्मण्डलेषु ग्रस्तचन्द्रार्कमण्डलम्

pātālagārkajanitabhūcchāyākākacopanaiḥ | kvacitkvacinmaṇḍaleṣu grastacandrārkamaṇḍalam

क्वचित्सर्गानिलाधूतमायाकुसुमकाननम् । पतत्पुष्पहिमासारत्रसद्वैमानिकाङ्गनम्

kvacitsargānilādhūtamāyākusumakānanam | patatpuṣpahimāsāratrasadvaimānikāṅganam

उदुम्बरोदरमशकक्रमभ्रमज्जगत्त्रयान्तरगतभूतसंचयम् । विलङ्घ्य तद्वरललने खमुच्चकैर्महीतलं पुनरपि गन्तुमुद्यते

udumbarodaramaśakakramabhramajjagattrayāntaragatabhūtasaṃcayam | vilaṅghya tadvaralalane khamuccakairmahītalaṃ punarapi gantumudyate

सर्गः ०२५

श्रीवसिष्ठ उवाच । नभःस्थलाद्गिरिग्रामं गच्छन्त्यौ कंचिदेव ते । ज्ञप्तिचित्तस्थितं भूमितलं ददृशतुः स्त्रियौ

śrīvasiṣṭha uvāca | nabhaḥsthalādgirigrāmaṃ gacchantyau kaṃcideva te | jñapticittasthitaṃ bhūmitalaṃ dadṛśatuḥ striyau

ब्रह्माण्डनरहृत्पद्मं दिगष्टकदलं बृहत् । गिरिकेसरसंबाधं स्वामोदभरसुन्दरम्

brahmāṇḍanarahṛtpadmaṃ digaṣṭakadalaṃ bṛhat | girikesarasaṃbādhaṃ svāmodabharasundaram

सरित्केसरिकानालमध्येऽवश्यायबिन्दुकम् । शर्वरिभ्रमरीभ्रान्तं भूतौघमशकाकुलम्

saritkesarikānālamadhye'vaśyāyabindukam | śarvaribhramarībhrāntaṃ bhūtaughamaśakākulam

अन्तर्गुणगणाकीर्णं सुरन्ध्रैः सुषिरैर्वृतम् । उह्यमानपयःपूरैर्दिवसालोककान्तिमत्

antarguṇagaṇākīrṇaṃ surandhraiḥ suṣirairvṛtam | uhyamānapayaḥpūrairdivasālokakāntimat

रसार्द्रं खे भ्रमद्धंसं रात्रिसंकोचभाजनम् । पातालपङ्कनिर्मग्ननागनाथमृणालकम्

rasārdraṃ khe bhramaddhaṃsaṃ rātrisaṃkocabhājanam | pātālapaṅkanirmagnanāganāthamṛṇālakam

कदाचिदास्पदाम्भोधिकम्पकम्पितदिग्दलम् । अधोनालगतानन्तदैत्यदानवकण्टकम्

kadācidāspadāmbhodhikampakampitadigdalam | adhonālagatānantadaityadānavakaṇṭakam

असुरस्त्रैणवल्लर्या संभोगसुकुमारया । प्राप्यभूभृन्महाबीजहृदयं भूतबीजया ।। जम्बूद्वीप इति ख्यातां विपुलां तत्र कर्णिकाम् । सरित्केसरिकानाला नगरग्रामकेसराम्

asurastraiṇavallaryā saṃbhogasukumārayā | prāpyabhūbhṛnmahābījahṛdayaṃ bhūtabījayā || jambūdvīpa iti khyātāṃ vipulāṃ tatra karṇikām | saritkesarikānālā nagaragrāmakesarām

कुलशैलेश्वरोत्तुङ्गबीजसप्तकसुन्दरीम् । मध्यस्थोच्चमहामेरुबीजाक्रान्तनभस्थलीम्

kulaśaileśvarottuṅgabījasaptakasundarīm | madhyasthoccamahāmerubījākrāntanabhasthalīm

सरःप्रालेयकणिकां वनजङ्गलधूलिकाम् । स्थलेष्वामण्डलान्तस्थजनजालालिमण्डलाम्

saraḥprāleyakaṇikāṃ vanajaṅgaladhūlikām | sthaleṣvāmaṇḍalāntasthajanajālālimaṇḍalām

तां योजनशताकारैः प्रतिराकं प्रबोधिभिः । सागरैर्भ्रमरैर्व्याप्ता दिक्वतुष्टयशालिभिः

tāṃ yojanaśatākāraiḥ pratirākaṃ prabodhibhiḥ | sāgarairbhramarairvyāptā dikvatuṣṭayaśālibhiḥ

दिग्दलाष्टकविश्रान्तससुराम्भोधिषट्पदाम् । भ्रातृभिर्नवभिर्भूपैर्नवधा परिकल्पिताम्

digdalāṣṭakaviśrāntasasurāmbhodhiṣaṭpadām | bhrātṛbhirnavabhirbhūpairnavadhā parikalpitām

लक्षयोजनविस्तीर्णामाकीर्णां च रजोलवैः । नानाजनपदव्यूहस्थिरावश्यायसीकराम्

lakṣayojanavistīrṇāmākīrṇāṃ ca rajolavaiḥ | nānājanapadavyūhasthirāvaśyāyasīkarām

द्वीपात्तु द्विगुणं मानं लवणार्णवलेखया । दधत्या वलितां बाह्ये प्रकोष्ठमिव कम्बुना

dvīpāttu dviguṇaṃ mānaṃ lavaṇārṇavalekhayā | dadhatyā valitāṃ bāhye prakoṣṭhamiva kambunā

ततोऽपि द्विगुणं देहं दधत्या वलयाकृतिम् । जगद्भूतलताव्याप्तां शाकाख्यद्वीपलेखया ।। १ ऽ ततोऽपि द्विगुणाकारं धारयन्त्या च वेष्टिताम् । प्रत्यग्रक्षीरपूर्णाब्धिलेखया स्वादुशीतया

tato'pi dviguṇaṃ dehaṃ dadhatyā valayākṛtim | jagadbhūtalatāvyāptāṃ śākākhyadvīpalekhayā || 1 ' tato'pi dviguṇākāraṃ dhārayantyā ca veṣṭitām | pratyagrakṣīrapūrṇābdhilekhayā svāduśītayā

ततोऽपि द्विगुणाकारं धारयन्त्योपवेष्टिताम् । नानाजनालंकृतया कुशाख्यद्वीपलेखया

tato'pi dviguṇākāraṃ dhārayantyopaveṣṭitām | nānājanālaṃkṛtayā kuśākhyadvīpalekhayā

ततोऽपि द्विगुणाकारं धारयन्त्या च वेष्टिताम् । दध्यब्धिलेखया नित्यसंतर्पितसुरौघया

tato'pi dviguṇākāraṃ dhārayantyā ca veṣṭitām | dadhyabdhilekhayā nityasaṃtarpitasuraughayā

ततः क्रौञ्चाभिधद्वीपलेखयैवं प्रमाणया । वेष्टितां खातरचया नवां नृपपुरीमिव

tataḥ krauñcābhidhadvīpalekhayaivaṃ pramāṇayā | veṣṭitāṃ khātaracayā navāṃ nṛpapurīmiva

ततोऽपि च घृताम्भोधिलेखयैवं प्रमाणया । ततोऽपि शाल्मलीद्वीपलेखया मलपूर्णया

tato'pi ca ghṛtāmbhodhilekhayaivaṃ pramāṇayā | tato'pi śālmalīdvīpalekhayā malapūrṇayā

ततः सुरामहाम्भोधिलेखया पुष्पशुभ्रया । शेषस्य देहलतया हरिमूर्तिमिवावृताम्

tataḥ surāmahāmbhodhilekhayā puṣpaśubhrayā | śeṣasya dehalatayā harimūrtimivāvṛtām

ततो गोमेदकद्वीपलेखयैवप्रमाणया । इक्ष्वब्धिलेखयाप्येवं हिमवत्सानुशुद्धया ।। ततोऽपि पुष्करद्वीपलेखया द्विगुणस्थया । अन्ते स्वादूदकाम्भोधिलेखयैवं प्रमाणया

tato gomedakadvīpalekhayaivapramāṇayā | ikṣvabdhilekhayāpyevaṃ himavatsānuśuddhayā || tato'pi puṣkaradvīpalekhayā dviguṇasthayā | ante svādūdakāmbhodhilekhayaivaṃ pramāṇayā

ततो दशगुणेनाथ पातालतलगामिना । निखातवलयेनोच्चैः श्वभ्रसंभाररूपिणा

tato daśaguṇenātha pātālatalagāminā | nikhātavalayenoccaiḥ śvabhrasaṃbhārarūpiṇā

पातालगामिमार्गेण वलितां भयदात्मना । एतस्मात्खलु सर्वस्मात्ततो दशगुणोच्चया

pātālagāmimārgeṇa valitāṃ bhayadātmanā | etasmātkhalu sarvasmāttato daśaguṇoccayā

आव्योमसु चतुर्दिक्षु श्वभ्रसंभारभीषया । अर्धोन्म्लानतमोरूपलग्ननीलोत्पलस्रजा

āvyomasu caturdikṣu śvabhrasaṃbhārabhīṣayā | ardhonmlānatamorūpalagnanīlotpalasrajā

नानामाणिक्यशिखरकह्लारकुमुदाब्जया । लोकालोकाचलोत्तालविपुलोद्दाममालया

nānāmāṇikyaśikharakahlārakumudābjayā | lokālokācalottālavipuloddāmamālayā

वलितां त्रिजगल्लक्ष्मीधम्मिल्लवलनामिव । । एतस्मादेव सर्वस्मात्ततो दशगुणात्मना

valitāṃ trijagallakṣmīdhammillavalanāmiva | | etasmādeva sarvasmāttato daśaguṇātmanā

अज्ञातभूतसंचारनाम्नारण्येन मालिताम् । एतस्मादेव सर्वस्मात्ततो दशगुणात्मना

ajñātabhūtasaṃcāranāmnāraṇyena mālitām | etasmādeva sarvasmāttato daśaguṇātmanā

नभसेव चतुर्दिक्कं व्याप्तामतुलवारिणा । एतस्मादेव सर्वस्मात्ततो दशगुणात्मना

nabhaseva caturdikkaṃ vyāptāmatulavāriṇā | etasmādeva sarvasmāttato daśaguṇātmanā

मेर्वादिद्रावणोत्केन ज्वालाजालेन मालिताम् । एतस्मादथ सर्वस्मात्ततो दशगुणात्मना

mervādidrāvaṇotkena jvālājālena mālitām | etasmādatha sarvasmāttato daśaguṇātmanā

मेर्वाद्यचलसङ्घातं नयता तृणपांसुवत् । वहताद्रीन्द्रविस्फोटकारिणा जवहारिणा

mervādyacalasaṅghātaṃ nayatā tṛṇapāṃsuvat | vahatādrīndravisphoṭakāriṇā javahāriṇā

निःशून्यत्वादशब्देन मरुता परितो वृतम् । एतस्मादथ सर्वस्मात्ततो दशगुणात्मना

niḥśūnyatvādaśabdena marutā parito vṛtam | etasmādatha sarvasmāttato daśaguṇātmanā

परितो वलितं व्योम्ना निःशून्येनैकरूपिणा । अथ योजनकोटीनां शतेन घनरूणिणा । व्याप्तं ब्रह्माण्डकुड्येन हैमेनापि द्विपर्वणा

parito valitaṃ vyomnā niḥśūnyenaikarūpiṇā | atha yojanakoṭīnāṃ śatena ghanarūṇiṇā | vyāptaṃ brahmāṇḍakuḍyena haimenāpi dviparvaṇā

इति जलधिमहाद्रिलोकपालत्रिदशपुराम्बरभूतलैः परीतम् । जगदुदरमवेक्ष्य मानुषी द्राग्भुवि निजमन्दिरकोटरं ददर्श

iti jaladhimahādrilokapālatridaśapurāmbarabhūtalaiḥ parītam | jagadudaramavekṣya mānuṣī drāgbhuvi nijamandirakoṭaraṃ dadarśa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० भूलोकवर्णनं नाम पञ्चविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 bhūlokavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२६

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति ते वरवर्णिन्यौ ततो ब्रह्माण्डमण्डलात् । निर्गत्यान्यदनुप्राप्ते यत्र तद्ब्राह्मणास्पदम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti te varavarṇinyau tato brahmāṇḍamaṇḍalāt | nirgatyānyadanuprāpte yatra tadbrāhmaṇāspadam

ततो ददृशतुः सद्म स्वमेवं सिद्धयोषितौ । अदृश्ये एव लोकस्य मण्डपं ब्राह्मणास्पदम्

tato dadṛśatuḥ sadma svamevaṃ siddhayoṣitau | adṛśye eva lokasya maṇḍapaṃ brāhmaṇāspadam

चिन्ताविधुरदासीकं बाष्पक्लिन्नाङ्गनामुखम् । विध्वस्तप्रायवदनं शीर्णपर्णाम्बुजोपमम्

cintāvidhuradāsīkaṃ bāṣpaklinnāṅganāmukham | vidhvastaprāyavadanaṃ śīrṇaparṇāmbujopamam

नष्टोत्सवपुरप्रायमगस्त्यात्तमिवार्णवम् । ग्रीष्मदग्धमिवोद्यानं विद्युद्दग्धमिव द्रुमम्

naṣṭotsavapuraprāyamagastyāttamivārṇavam | grīṣmadagdhamivodyānaṃ vidyuddagdhamiva drumam

वातच्छिन्नमिवाम्भोदं हिमदग्धमिवाम्बुजम् । अल्पस्नेहदशं दीपमिवालोकनभेदनम्

vātacchinnamivāmbhodaṃ himadagdhamivāmbujam | alpasnehadaśaṃ dīpamivālokanabhedanam

आसन्नमृत्युकरुणाकुलवक्त्रकान्ति- संशीर्णजीर्णतरुपर्णवनोपमानम् । वृष्टिव्यपायपरिधूसरदेशरूक्षं जातं गृहेश्वरवियोगहतं गृहं तत्

āsannamṛtyukaruṇākulavaktrakānti- saṃśīrṇajīrṇataruparṇavanopamānam | vṛṣṭivyapāyaparidhūsaradeśarūkṣaṃ jātaṃ gṛheśvaraviyogahataṃ gṛhaṃ tat

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ सा निर्मलज्ञानचिराभ्यासेन सुन्दरी । संपन्ना सत्यसंकल्पा सत्यकामा च देववत्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha sā nirmalajñānacirābhyāsena sundarī | saṃpannā satyasaṃkalpā satyakāmā ca devavat

चिन्तयामास मामेते देवीं चेमां स्वबन्धवः । पश्यन्तु तावत्सामान्यललनारूपधारणीम्

cintayāmāsa māmete devīṃ cemāṃ svabandhavaḥ | paśyantu tāvatsāmānyalalanārūpadhāraṇīm

ततो गृहजनस्तत्र स ददर्शाङ्गनाद्वयम् । लक्ष्मीगौर्योर्युगमिव समुद्भासितमन्दिरम्

tato gṛhajanastatra sa dadarśāṅganādvayam | lakṣmīgauryoryugamiva samudbhāsitamandiram

आपादविविधाम्लानमालावसनसुन्दरम् । वसन्तलक्ष्म्योर्युगलमिवामोदितकाननम्

āpādavividhāmlānamālāvasanasundaram | vasantalakṣmyoryugalamivāmoditakānanam

सर्वौषधिवनग्रामं पूरयन्त्यौ रसायनैः । शीतलाह्लादसुखदं चन्द्रद्वयमिवोदितम्

sarvauṣadhivanagrāmaṃ pūrayantyau rasāyanaiḥ | śītalāhlādasukhadaṃ candradvayamivoditam

लम्बालकलतालोललोचनालिविलोकनैः । किरत्कुवलयोन्मिश्रमालतीकुसुमोत्करान्

lambālakalatālolalocanālivilokanaiḥ | kiratkuvalayonmiśramālatīkusumotkarān

द्रुतहेमरसापूरसरित्सरणहारिणा । देहप्रभाप्रवाहेण कनकीकृतकाननम्

drutahemarasāpūrasaritsaraṇahāriṇā | dehaprabhāpravāheṇa kanakīkṛtakānanam

सहजाया वपुर्लक्ष्म्या लीलादोलाविलासिनः । त एते च तरङ्गाढ्या निजलावण्यवारिधेः

sahajāyā vapurlakṣmyā līlādolāvilāsinaḥ | ta ete ca taraṅgāḍhyā nijalāvaṇyavāridheḥ

विलोलबाहुलतिकायुगेनारुणपाणिना । किरन्नवनवं हैमं कल्पवृक्षलतावनम्

vilolabāhulatikāyugenāruṇapāṇinā | kirannavanavaṃ haimaṃ kalpavṛkṣalatāvanam

पादैरमृदिताम्लानपुष्पकोमलपल्लवैः । स्थलाब्जदलमालाभैरस्पृशद्भूतलं पुनः

pādairamṛditāmlānapuṣpakomalapallavaiḥ | sthalābjadalamālābhairaspṛśadbhūtalaṃ punaḥ

तालीतमालखण्डानां शुष्काणां शुचिशोचिषाम् । आलोकनामृतासेकैर्जनयद्बालपल्लवान्

tālītamālakhaṇḍānāṃ śuṣkāṇāṃ śuciśociṣām | ālokanāmṛtāsekairjanayadbālapallavān

नमोऽस्तु वनदेवीभ्यामित्युक्त्वा कुसुमाञ्जलिम् । तत्याज ज्येष्ठशर्माथ सार्धं गृहजनेन सः

namo'stu vanadevībhyāmityuktvā kusumāñjalim | tatyāja jyeṣṭhaśarmātha sārdhaṃ gṛhajanena saḥ

पपात पादयोर्गेहे तयोर्वै कुसुमाञ्जलिः । प्रालेयसीकरासारः पद्मिन्या इव पद्मयोः

papāta pādayorgehe tayorvai kusumāñjaliḥ | prāleyasīkarāsāraḥ padminyā iva padmayoḥ

ज्येष्ठशर्मादय ऊचुः । जयतं वनदेव्यौ नो दुःखनाशार्थमागते । प्रायः परपरित्राणमेव कर्म निजं सताम्

jyeṣṭhaśarmādaya ūcuḥ | jayataṃ vanadevyau no duḥkhanāśārthamāgate | prāyaḥ paraparitrāṇameva karma nijaṃ satām

इति तद्वचनान्ते ते देव्यावूचतुरादरात् । आख्यात दुःखं येनायं लक्ष्यते दुःखितो जनः

iti tadvacanānte te devyāvūcaturādarāt | ākhyāta duḥkhaṃ yenāyaṃ lakṣyate duḥkhito janaḥ

ज्येष्ठशर्मादयस्ते ते देव्यौ प्रति यथाक्रमम् । निजं तद्दुःखमाचख्युर्दम्पतिव्यसनात्मकम्

jyeṣṭhaśarmādayaste te devyau prati yathākramam | nijaṃ tadduḥkhamācakhyurdampativyasanātmakam

ज्येष्ठशर्मादय ऊचुः । देव्यावभवतां स्निग्धाविह ब्राह्मणदम्पती । सर्वातिथी कुलकरौ स्तम्भाभूतौ द्विजस्थितेः

jyeṣṭhaśarmādaya ūcuḥ | devyāvabhavatāṃ snigdhāviha brāhmaṇadampatī | sarvātithī kulakarau stambhābhūtau dvijasthiteḥ

तावद्य गृहमुत्सृज्य सपुत्रपशुबान्धवम् । स्वर्गं गतौ नः पितरौ तेन शून्यं जगत्त्रयम्

tāvadya gṛhamutsṛjya saputrapaśubāndhavam | svargaṃ gatau naḥ pitarau tena śūnyaṃ jagattrayam

पक्षिणो गृहमारुह्य विक्षिपन्तः प्रतिक्षणम् । देहं शून्ये मृतं भक्त्या शोचन्ति मधुरैः स्वरैः

pakṣiṇo gṛhamāruhya vikṣipantaḥ pratikṣaṇam | dehaṃ śūnye mṛtaṃ bhaktyā śocanti madhuraiḥ svaraiḥ

गुहागुरुगुरारावप्रलापलपनाकुलः । सरित्स्थूलाश्रुधाराभिः परिरोदिति पर्वतः

guhāgurugurārāvapralāpalapanākulaḥ | saritsthūlāśrudhārābhiḥ pariroditi parvataḥ

निर्जराक्रन्दकारिण्यो मुक्ताम्बरपयोधराः । तप्तनिःश्वासविध्वस्ताः परं कार्श्यमिता दिशः

nirjarākrandakāriṇyo muktāmbarapayodharāḥ | taptaniḥśvāsavidhvastāḥ paraṃ kārśyamitā diśaḥ

क्षतविक्षतसर्वाङ्गः करुणाक्रन्दकर्कशः । उपवासरतो ग्रामो दीनो मृतिपरः स्थितः

kṣatavikṣatasarvāṅgaḥ karuṇākrandakarkaśaḥ | upavāsarato grāmo dīno mṛtiparaḥ sthitaḥ

दिवसं प्रति वृक्षाणामवश्यायाश्रुबिन्दवः । गुच्छलोचनकोशेभ्यस्तापोष्णानि पतन्त्यधः

divasaṃ prati vṛkṣāṇāmavaśyāyāśrubindavaḥ | gucchalocanakośebhyastāpoṣṇāni patantyadhaḥ

प्रशान्तजनसंचारा रथ्या क्षारविधूसरा । विधवाविगतानन्दा संशून्यहृदया स्थिता

praśāntajanasaṃcārā rathyā kṣāravidhūsarā | vidhavāvigatānandā saṃśūnyahṛdayā sthitā

कोकिलालिप्रलापिन्यो वृष्टिबाष्पहता लताः । उष्णोष्णश्वसना देहं घन्ति पल्लवपाणिभिः

kokilālipralāpinyo vṛṣṭibāṣpahatā latāḥ | uṣṇoṣṇaśvasanā dehaṃ ghanti pallavapāṇibhiḥ

आत्मानं शतधा कर्तुं बृहच्छ्वभ्रशिलातले । निर्झराः प्रपतन्त्येते तापतप्तशरीरकाः

ātmānaṃ śatadhā kartuṃ bṛhacchvabhraśilātale | nirjharāḥ prapatantyete tāpataptaśarīrakāḥ

निःशङ्कया गतश्रीका मूका विलुलिताशयाः । अन्धेन तमसा पूर्णा गृहा गहनतां गताः

niḥśaṅkayā gataśrīkā mūkā vilulitāśayāḥ | andhena tamasā pūrṇā gṛhā gahanatāṃ gatāḥ

उद्यानपुष्पखण्डेभ्यो रुदद्भ्यो भ्रमरारवैः । पूतिगन्धो विनिर्याति स्वामोदापरनामकः

udyānapuṣpakhaṇḍebhyo rudadbhyo bhramarāravaiḥ | pūtigandho viniryāti svāmodāparanāmakaḥ

चैत्रद्रुमविलासिन्यो विरसाः प्रतिवासरम् । लताः कृशा विलीयन्ते सकुचद्गुच्छलोचनाः

caitradrumavilāsinyo virasāḥ prativāsaram | latāḥ kṛśā vilīyante sakucadgucchalocanāḥ

प्रक्षेप्तुमम्बुधौ देहं प्रवृत्ता गन्तुमाकुलाः । कुल्याः कलकलालोलं दोलयन्त्यस्तनुं भुवि

prakṣeptumambudhau dehaṃ pravṛttā gantumākulāḥ | kulyāḥ kalakalālolaṃ dolayantyastanuṃ bhuvi

अशङ्कमशकापातस्पन्दमप्यतिचापलम् । कलयन्त्यः स्थिता वाप्यो निस्पन्दानन्दमात्मनि

aśaṅkamaśakāpātaspandamapyaticāpalam | kalayantyaḥ sthitā vāpyo nispandānandamātmani

गायत्किन्नरगन्धर्वविद्याधरसुराङ्गनम् । नूनमद्य नभो जातमस्मत्ताताभ्यलंकृतम्

gāyatkinnaragandharvavidyādharasurāṅganam | nūnamadya nabho jātamasmattātābhyalaṃkṛtam

तद्देव्यौ क्रियतां तावदस्माकं शोकनाशनम् । महतां दर्शनं नाम न कदाचन निष्फलम्

taddevyau kriyatāṃ tāvadasmākaṃ śokanāśanam | mahatāṃ darśanaṃ nāma na kadācana niṣphalam

इत्युक्तवन्तं सा पुत्रं मूर्ध्नि पस्पर्श पाणिना । पल्लवेनानता नम्रं मूलग्रन्थिमिवाब्जिनी

ityuktavantaṃ sā putraṃ mūrdhni pasparśa pāṇinā | pallavenānatā namraṃ mūlagranthimivābjinī

तस्याः स्पर्शेन तेनासौ दुःखदौर्भाग्यसंकटम् । जहौ प्रावृड्घनासङ्गाद्ग्रीष्मतापमिवाचलः

tasyāḥ sparśena tenāsau duḥkhadaurbhāgyasaṃkaṭam | jahau prāvṛḍghanāsaṅgādgrīṣmatāpamivācalaḥ

सर्वो गृहजनः सोऽथ तयोर्देव्योर्विलोकनात् । लक्ष्मीवान्दुःखनिर्मुक्तो बभूवामृतपो यथा

sarvo gṛhajanaḥ so'tha tayordevyorvilokanāt | lakṣmīvānduḥkhanirmukto babhūvāmṛtapo yathā

श्रीराम उवाच । तयास्य लीलया मात्रा पुत्रस्य ज्येष्ठशर्मणः । कस्मान्न दर्शनं दत्तं मोहं तावन्निराकुरु

śrīrāma uvāca | tayāsya līlayā mātrā putrasya jyeṣṭhaśarmaṇaḥ | kasmānna darśanaṃ dattaṃ mohaṃ tāvannirākuru

श्रीवसिष्ठ उवाच । बुद्धः पृथ्व्यादिबोधेन येन पृथ्व्यादिसङ्घकः । तस्य पिण्डात्मतां धत्ते व्योमैवान्यस्य केवलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | buddhaḥ pṛthvyādibodhena yena pṛthvyādisaṅghakaḥ | tasya piṇḍātmatāṃ dhatte vyomaivānyasya kevalam

असदेवाङ्ग सदिव भाति पृथ्व्यादिवेदनात् । यथा बालस्य वेतालो नाभाति तदवेदनात्

asadevāṅga sadiva bhāti pṛthvyādivedanāt | yathā bālasya vetālo nābhāti tadavedanāt

यथा पृथ्व्यादिना भातमपृथ्व्यादि भवेत्क्षणात् । स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानात्तथा जाग्रत्यपि स्फुटम्

yathā pṛthvyādinā bhātamapṛthvyādi bhavetkṣaṇāt | svapne svapnaparijñānāttathā jāgratyapi sphuṭam

पृथ्व्यादि खतया बुद्धं खमित्येवानुभूयते । तथाहि क्षुब्धधातूनां कुड्येषु ख इवोद्यमः

pṛthvyādi khatayā buddhaṃ khamityevānubhūyate | tathāhi kṣubdhadhātūnāṃ kuḍyeṣu kha ivodyamaḥ

स्वप्ने नगरमुर्वीं वा शून्यं खातं च बुध्यते । स्वप्राङ्गना च कुरुते शून्याप्यर्थक्रियां नृणाम्

svapne nagaramurvīṃ vā śūnyaṃ khātaṃ ca budhyate | svaprāṅganā ca kurute śūnyāpyarthakriyāṃ nṛṇām

खं पृथ्व्यादितया बुद्धं पृथ्व्यादि भवति क्षणात् । मूर्च्छायां परलोकोऽपि प्रत्यक्षमनुभूयते

khaṃ pṛthvyāditayā buddhaṃ pṛthvyādi bhavati kṣaṇāt | mūrcchāyāṃ paraloko'pi pratyakṣamanubhūyate

बालो व्योमैव वेतालं म्रियमाणोऽम्बरे वनम् । केशोण्ड्रकं खमन्यस्तु खमन्यो वेत्ति मौक्तिकम्

bālo vyomaiva vetālaṃ mriyamāṇo'mbare vanam | keśoṇḍrakaṃ khamanyastu khamanyo vetti mauktikam

त्रस्तक्षीबार्धनिद्राश्च नौयानाश्च सदैव स्ये । वेतालवनवृक्षादि पश्यन्त्यनुभवन्ति च

trastakṣībārdhanidrāśca nauyānāśca sadaiva sye | vetālavanavṛkṣādi paśyantyanubhavanti ca

यथाभावितमेतेषां पदार्थानामतो वपुः । अभ्यासजनितं भाति नास्त्येकं परमार्थतः

yathābhāvitameteṣāṃ padārthānāmato vapuḥ | abhyāsajanitaṃ bhāti nāstyekaṃ paramārthataḥ

लीलया तु यथावस्तु बुद्ध्वा पृथ्व्यादिनास्तिता । आकाशमेव संवित्त्या भाति भ्रान्तितयोदितम्

līlayā tu yathāvastu buddhvā pṛthvyādināstitā | ākāśameva saṃvittyā bhāti bhrāntitayoditam

ब्रह्मात्मैकचिदाकाशमात्रबोधवतो मुनेः । पुत्रमित्रकलत्राणि कथं कानि कदा कुतः

brahmātmaikacidākāśamātrabodhavato muneḥ | putramitrakalatrāṇi kathaṃ kāni kadā kutaḥ

दृश्यमादावनुत्पन्नं यच्च भात्यजमेव तत् । सम्यग्ज्ञानवतामेव रागद्वेषदृशो कृतः

dṛśyamādāvanutpannaṃ yacca bhātyajameva tat | samyagjñānavatāmeva rāgadveṣadṛśo kṛtaḥ

हस्तः शिरसि यद्दत्तो लीलया ज्येष्ठशर्मणः । तत्प्रभावस्थितारम्भसंबोधायाश्चितेः फलम्

hastaḥ śirasi yaddatto līlayā jyeṣṭhaśarmaṇaḥ | tatprabhāvasthitārambhasaṃbodhāyāściteḥ phalam

बोधो हि चेतति यथैव तथा शुभानि सूक्ष्मस्तु खादपि तथातितरां विशुद्धः । सर्वत्र राघव स एव पदार्थजालं स्वप्नेषु कल्पितपुरेष्वनुभूतमेतत्

bodho hi cetati yathaiva tathā śubhāni sūkṣmastu khādapi tathātitarāṃ viśuddhaḥ | sarvatra rāghava sa eva padārthajālaṃ svapneṣu kalpitapureṣvanubhūtametat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने सिद्धदर्शनहेतुकथनं नाम षड्विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne siddhadarśanahetukathanaṃ nāma ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२७

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्मिन् गिरितटे ग्रामे तस्य मण्डपकोटरे । अन्तर्धिमाश्वाययतुस्तत्रस्थे एव ते स्त्रियौ

śrīvasiṣṭha uvāca | tasmin giritaṭe grāme tasya maṇḍapakoṭare | antardhimāśvāyayatustatrasthe eva te striyau

अस्माकं वनदेवीभ्यां प्रसादः कृत इत्यथ । शान्तदुःखे गृहजने स्वव्यापारपरे स्थिते

asmākaṃ vanadevībhyāṃ prasādaḥ kṛta ityatha | śāntaduḥkhe gṛhajane svavyāpārapare sthite

मण्डपाकाशसंलीनां लीलामाह सरस्वती । व्योमरूपा व्योमरूपां स्मयात्तूष्णीमिव स्थिताम्

maṇḍapākāśasaṃlīnāṃ līlāmāha sarasvatī | vyomarūpā vyomarūpāṃ smayāttūṣṇīmiva sthitām

संकल्पस्वप्नयोर्येषां यत्र संकथनं मिथः । यथेहार्थक्रियां धत्ते तयोः सा संकथा तथा

saṃkalpasvapnayoryeṣāṃ yatra saṃkathanaṃ mithaḥ | yathehārthakriyāṃ dhatte tayoḥ sā saṃkathā tathā

पृथ्व्यादिनाडीप्राणादिऋतेऽप्यभ्युदिता तयोः । सा संकथनसंवित्तिः स्वप्नसंकल्पयोरिव

pṛthvyādināḍīprāṇādiṛte'pyabhyuditā tayoḥ | sā saṃkathanasaṃvittiḥ svapnasaṃkalpayoriva

श्रीसरस्वत्युवाच । ज्ञेयं ज्ञातमशेषेण दृष्टादृष्टार्थसंविदः । ईदृशीयं ब्रह्मसत्ता किमन्यद्वद पृच्छसि

śrīsarasvatyuvāca | jñeyaṃ jñātamaśeṣeṇa dṛṣṭādṛṣṭārthasaṃvidaḥ | īdṛśīyaṃ brahmasattā kimanyadvada pṛcchasi

लीलोवाच । मृतस्य भर्तुर्जोवोऽसौ यत्र राज्यं करोति मे । तत्राहं किं न तद्दृष्टा दृष्टास्मीह सुतेन किम्

līlovāca | mṛtasya bharturjovo'sau yatra rājyaṃ karoti me | tatrāhaṃ kiṃ na taddṛṣṭā dṛṣṭāsmīha sutena kim

श्रीसरस्वत्युवाच । अभ्यासेन विना वत्से तदा ते द्वैतनिश्चयः । नूनमस्तंगतो नाभून्निःशेषं वरवर्णिनि

śrīsarasvatyuvāca | abhyāsena vinā vatse tadā te dvaitaniścayaḥ | nūnamastaṃgato nābhūnniḥśeṣaṃ varavarṇini

अद्वैतं यो न यातोऽसौ कथमद्वैतकर्मभिः । युज्यते तापसंस्थस्य च्छायाङ्गानुभवः कुतः

advaitaṃ yo na yāto'sau kathamadvaitakarmabhiḥ | yujyate tāpasaṃsthasya cchāyāṅgānubhavaḥ kutaḥ

लीलास्मीति विनाभ्यासं तव नास्तगतोऽभवत् । यदा भावस्तदा सत्यसंकल्पत्वमभून्न ते

līlāsmīti vinābhyāsaṃ tava nāstagato'bhavat | yadā bhāvastadā satyasaṃkalpatvamabhūnna te

अद्यासि सत्यसंकल्पा संपन्ना तेन मां सुतः । सपश्यत्वित्यभिमतं फलितं तव सुन्दरि

adyāsi satyasaṃkalpā saṃpannā tena māṃ sutaḥ | sapaśyatvityabhimataṃ phalitaṃ tava sundari

इदानीं तस्य भर्तुस्त्वं समीपं यदि गच्छसि । तत्तेन व्यवहारस्ते पूर्ववत्संप्रवर्तते

idānīṃ tasya bhartustvaṃ samīpaṃ yadi gacchasi | tattena vyavahāraste pūrvavatsaṃpravartate

लीलोवाच । इहैव मन्दिराकाशे पतिर्विप्रो ममाभवत् । इहैव स मृतो भूत्वा संपन्नो वसुधाधिपः

līlovāca | ihaiva mandirākāśe patirvipro mamābhavat | ihaiva sa mṛto bhūtvā saṃpanno vasudhādhipaḥ

इहैव तस्य संसारे तस्मिन्भूमण्डलान्तरे । राजधानीपुरे तस्मिन्पुरन्ध्र्यस्मि व्यवस्थिता

ihaiva tasya saṃsāre tasminbhūmaṇḍalāntare | rājadhānīpure tasminpurandhryasmi vyavasthitā

इहैवान्तःपुरे तस्मिन्स मृतो मम भूपतिः । इहैवान्तःपुराकाशे तस्मिन्नेव पुरे नृपः

ihaivāntaḥpure tasminsa mṛto mama bhūpatiḥ | ihaivāntaḥpurākāśe tasminneva pure nṛpaḥ

संपन्नो वसुधापीठे नानाजनपदेश्वरः । सर्वार्जवजवीभाव इहैवैवं व्यवस्थितः

saṃpanno vasudhāpīṭhe nānājanapadeśvaraḥ | sarvārjavajavībhāva ihaivaivaṃ vyavasthitaḥ

अस्मिन्नेव गृहाकाशे सर्वा ब्रह्माण्डभूमयः । स्थिताः समुद्गके मन्ये यथान्तः सर्षपोत्कराः

asminneva gṛhākāśe sarvā brahmāṇḍabhūmayaḥ | sthitāḥ samudgake manye yathāntaḥ sarṣapotkarāḥ

सदाऽदूरमहं मन्ये तद्भर्तुर्मम मण्डलम् । क्वचित्पार्श्वे स्थितमिह यथा पश्यामि तत्कुरु

sadā'dūramahaṃ manye tadbharturmama maṇḍalam | kvacitpārśve sthitamiha yathā paśyāmi tatkuru

श्रीदेव्युवाच । भूतलारुन्धतिसुते भर्तारस्तव संप्रति । त्रयो नामाथवाभूवन्बहवः शतसंमताः

śrīdevyuvāca | bhūtalārundhatisute bhartārastava saṃprati | trayo nāmāthavābhūvanbahavaḥ śatasaṃmatāḥ

नेदीयसां त्रयाणां तु द्विजस्ते भस्मतां गतः । राजा माल्यान्तरगतः संस्थितोऽन्तःपुरे शवः

nedīyasāṃ trayāṇāṃ tu dvijaste bhasmatāṃ gataḥ | rājā mālyāntaragataḥ saṃsthito'ntaḥpure śavaḥ

संसारमण्डले ह्यस्मिंस्तृतीयो वसुधाधिपः । महासंसारजलधिं पतितो भ्रममागतः

saṃsāramaṇḍale hyasmiṃstṛtīyo vasudhādhipaḥ | mahāsaṃsārajaladhiṃ patito bhramamāgataḥ

भोगकल्लोलकलनाविकलो मलचेतनः । जाड्यजर्जरचिद्वृत्तिः संसाराम्भोधिकच्छपः

bhogakallolakalanāvikalo malacetanaḥ | jāḍyajarjaracidvṛttiḥ saṃsārāmbhodhikacchapaḥ

चित्राणि राजकार्याणि कुर्वन्नप्याकुलान्यपि । सुप्तः स्थितो जडतया न जागर्ति भवभ्रमे

citrāṇi rājakāryāṇi kurvannapyākulānyapi | suptaḥ sthito jaḍatayā na jāgarti bhavabhrame

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी । इत्यनर्थमहारज्वा वलितो वशतां गतः

īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī | ityanarthamahārajvā valito vaśatāṃ gataḥ

तत्कस्य वद भर्तुस्त्वां समीपं वरवर्णिनि । वात्या वनान्तरं गन्धलेखामिव वनान्नये

tatkasya vada bhartustvāṃ samīpaṃ varavarṇini | vātyā vanāntaraṃ gandhalekhāmiva vanānnaye

अन्य एव हि संसारः सोऽन्यो ब्रह्माण्डमण्डपः । अन्या एव तता वत्से व्यवहारपरम्पराः

anya eva hi saṃsāraḥ so'nyo brahmāṇḍamaṇḍapaḥ | anyā eva tatā vatse vyavahāraparamparāḥ

संसारमण्डलानीह तानि पार्श्वे स्थितान्यपि । दूरं योजनकोटीनां कोटयस्तेष्विहान्तरम्

saṃsāramaṇḍalānīha tāni pārśve sthitānyapi | dūraṃ yojanakoṭīnāṃ koṭayasteṣvihāntaram

आकाशमात्रमेतेषामिदं पश्य वपुः पुनः । मेरुमन्दरकोटीनां कोटयस्तेष्ववस्थिताः

ākāśamātrameteṣāmidaṃ paśya vapuḥ punaḥ | merumandarakoṭīnāṃ koṭayasteṣvavasthitāḥ

परमाणौ परमाणौ सर्ववर्गानिरर्गलम् । महाचितेः स्फुरन्त्यर्करुचीव त्रसरेणवः

paramāṇau paramāṇau sarvavargānirargalam | mahāciteḥ sphurantyarkarucīva trasareṇavaḥ

महारम्भगुरूण्येवमपि ब्रह्माण्डकानि हि । तुलया धानकामात्रमपि तानि भवन्ति नो

mahārambhagurūṇyevamapi brahmāṇḍakāni hi | tulayā dhānakāmātramapi tāni bhavanti no

नानारत्नामलोद्द्योतो वनवद्भाति खे यथा । पृथ्व्यादिभूतरहिता जगच्चिद्भाति चिन्तया ।। ३१, कचति ज्ञप्तिरेवेदं जगदित्यादि नात्मनि । नतु पृथ्व्यादि संपन्नं सर्गादावेव किंचन

nānāratnāmaloddyoto vanavadbhāti khe yathā | pṛthvyādibhūtarahitā jagaccidbhāti cintayā || 31, kacati jñaptirevedaṃ jagadityādi nātmani | natu pṛthvyādi saṃpannaṃ sargādāveva kiṃcana

यथा तरङ्गः सरसि भूत्वा भूत्वा पुनर्भवेत् । विचित्राकारकालाङ्गदेशाज्ञप्तावलं तथा

yathā taraṅgaḥ sarasi bhūtvā bhūtvā punarbhavet | vicitrākārakālāṅgadeśājñaptāvalaṃ tathā

लीलोवाच । एवमेतज्जगन्मातर्मया स्मृतमिहाधुना । ममेदं राजसं जन्म न तमो न च सात्त्विकम्

līlovāca | evametajjaganmātarmayā smṛtamihādhunā | mamedaṃ rājasaṃ janma na tamo na ca sāttvikam

ब्रह्मणस्त्ववतीर्णाया अष्टौ जन्मशतानि मे । नानायोनीन्यतीतानि पश्यामीवाधुना पुनः

brahmaṇastvavatīrṇāyā aṣṭau janmaśatāni me | nānāyonīnyatītāni paśyāmīvādhunā punaḥ

संसारमण्डले देवि कस्मिंश्चिदभवं पुरा । लोकान्तराब्जभ्रमरी विद्याधरवराङ्गना

saṃsāramaṇḍale devi kasmiṃścidabhavaṃ purā | lokāntarābjabhramarī vidyādharavarāṅganā

दुर्वासनाकलुषिता ततोऽहं मानुषी स्थिता । संसारमण्डलेऽन्यस्मिन्पन्नगेश्वरकामिनी

durvāsanākaluṣitā tato'haṃ mānuṣī sthitā | saṃsāramaṇḍale'nyasminpannageśvarakāminī

कदम्बकुन्दजम्बीरकरञ्जवनवासिनी । पत्राम्बरधरा श्यामा शबर्यहमथाभवम्

kadambakundajambīrakarañjavanavāsinī | patrāmbaradharā śyāmā śabaryahamathābhavam

वनवासनया मुग्धा संपन्नाहमथोद्धता । गुलुच्छनयना पत्रहस्ता वनविलासिनी

vanavāsanayā mugdhā saṃpannāhamathoddhatā | gulucchanayanā patrahastā vanavilāsinī

पुण्याश्रमलता साहं मुनिसङ्गपवित्रिता । वनाग्निदग्धा तस्यैव कन्याभूवं महामुनेः

puṇyāśramalatā sāhaṃ munisaṅgapavitritā | vanāgnidagdhā tasyaiva kanyābhūvaṃ mahāmuneḥ

अस्त्रीत्वफलदातॄणां कर्मणां परिणामतः । राजाहमभवं श्रीमान्सुराष्ट्रेषु समाः शतम्

astrītvaphaladātṝṇāṃ karmaṇāṃ pariṇāmataḥ | rājāhamabhavaṃ śrīmānsurāṣṭreṣu samāḥ śatam

तालीनां तलकच्छेषु राजदुष्कृतदोषतः । नकुली नववर्षाणि कुष्ठनष्टाङ्गिकाभवम्

tālīnāṃ talakaccheṣu rājaduṣkṛtadoṣataḥ | nakulī navavarṣāṇi kuṣṭhanaṣṭāṅgikābhavam

वर्षाण्यष्टौ सुराष्ट्रेषु देवि गोत्वं कृतं मया । मोहाद्दुर्जनदुष्टाज्ञबालगोपाललीलया

varṣāṇyaṣṭau surāṣṭreṣu devi gotvaṃ kṛtaṃ mayā | mohāddurjanaduṣṭājñabālagopālalīlayā

विहंग्या वैरविन्यस्ता वागुरा विपिनावनौ । क्लेशेन महता च्छिन्ना अधमा वासना इव

vihaṃgyā vairavinyastā vāgurā vipināvanau | kleśena mahatā cchinnā adhamā vāsanā iva

कर्णिकाक्रोडशय्यासु विश्रान्तमलिना सह । पद्मकुड्मलकोशेषु भुक्तकिंजल्कया रहः

karṇikākroḍaśayyāsu viśrāntamalinā saha | padmakuḍmalakośeṣu bhuktakiṃjalkayā rahaḥ

भ्रान्तमुत्तुङ्गशृङ्गासु हरिण्या हारिनेत्रया । वनस्थलीषु रम्यासु किराताहतमर्मया

bhrāntamuttuṅgaśṛṅgāsu hariṇyā hārinetrayā | vanasthalīṣu ramyāsu kirātāhatamarmayā

दृष्टं नष्टासु दिक्ष्वब्धिकल्लोलैरुह्यमानया । मत्स्याम्बुकच्छपाच्छोडे मोघमाननताडनम्

dṛṣṭaṃ naṣṭāsu dikṣvabdhikallolairuhyamānayā | matsyāmbukacchapācchoḍe moghamānanatāḍanam

पीतं चर्मण्वतीतीरे गायन्त्या मधुरस्वरम् । पुलिन्द्या सुरतान्तेषु नालिकेररसासवम्

pītaṃ carmaṇvatītīre gāyantyā madhurasvaram | pulindyā suratānteṣu nālikerarasāsavam

सारसीसरसालिन्या सीत्कारमधुरस्वरम् । सारसः सुरतैः स्वैरं सामन्तश्चारुरञ्जितः

sārasīsarasālinyā sītkāramadhurasvaram | sārasaḥ surataiḥ svairaṃ sāmantaścārurañjitaḥ

तालीतमालकुञ्जेषु तरलानननेत्रया । क्षीबप्रेक्षणविक्षोभैः कृतं कान्तावलोकनम्

tālītamālakuñjeṣu taralānananetrayā | kṣībaprekṣaṇavikṣobhaiḥ kṛtaṃ kāntāvalokanam

कनकस्यन्दसंदोहसुन्दरैरङ्गपञ्जरैः । स्वर्गेऽप्सरोम्बुजिन्याशु तोषिताः सुरषट्पदाः

kanakasyandasaṃdohasundarairaṅgapañjaraiḥ | svarge'psarombujinyāśu toṣitāḥ suraṣaṭpadāḥ

मणिकाञ्चनमाणिक्यमुक्तानिकरभूतले । कल्पद्रुमवने मेरौ यूना सह रतं कृतम्

maṇikāñcanamāṇikyamuktānikarabhūtale | kalpadrumavane merau yūnā saha rataṃ kṛtam

कल्लोलाकुलकच्छासु लसद्गुच्छलतासु च । वेलावनगुहास्वब्धेश्चिरं कूर्मतया स्थितम्

kallolākulakacchāsu lasadgucchalatāsu ca | velāvanaguhāsvabdheściraṃ kūrmatayā sthitam

तरत्तारतरङ्गासु दोलनं सरसालिनाम् । चलच्छदपटालीषु राजहंस्यं मया कृतम्

tarattārataraṅgāsu dolanaṃ sarasālinām | calacchadapaṭālīṣu rājahaṃsyaṃ mayā kṛtam

शाल्मलीदललोलानामान्दोलनदरिद्रताम् । मशकस्य मयालोक्य दीनं मशकया स्मितम्

śālmalīdalalolānāmāndolanadaridratām | maśakasya mayālokya dīnaṃ maśakayā smitam

तरत्तारतरङ्गासु चञ्चद्वीच्यग्रचुम्बनैः । भ्रान्तं शैलस्रवन्तीषु जलवञ्जुललीलया

tarattārataraṅgāsu cañcadvīcyagracumbanaiḥ | bhrāntaṃ śailasravantīṣu jalavañjulalīlayā

गन्धमादनमन्दारमन्दिरे मदनातुरा । पातिताः पादयोः पूर्वं विद्याधरकुमारकाः

gandhamādanamandāramandire madanāturā | pātitāḥ pādayoḥ pūrvaṃ vidyādharakumārakāḥ

कर्णिकर्पूरपूरेषु तल्पेषु व्यसनातुरा । चिरं विलुलितास्मीन्दुबिम्बेष्विव शशिप्रभा

karṇikarpūrapūreṣu talpeṣu vyasanāturā | ciraṃ vilulitāsmīndubimbeṣviva śaśiprabhā

योनिष्वनेकविधदुःखशतान्वितासु भ्रान्तं मयोन्नमनसन्नमनाकुलात्मा । संसारदीर्घसरितश्चलया लहर्या दुर्वारवातहरिणीसरणक्रमेण

yoniṣvanekavidhaduḥkhaśatānvitāsu bhrāntaṃ mayonnamanasannamanākulātmā | saṃsāradīrghasaritaścalayā laharyā durvāravātahariṇīsaraṇakrameṇa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे जन्मान्तरवर्णनं नाम सप्तविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe janmāntaravarṇanaṃ nāma saptaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२८

श्रीराम उवाच । वज्राङ्गसाराद्ब्रह्माण्डकुड्यान्निबिडमण्डलात् । कोटियोजनसंपुष्टात्कथं ते निर्गतेऽबले

śrīrāma uvāca | vajrāṅgasārādbrahmāṇḍakuḍyānnibiḍamaṇḍalāt | koṭiyojanasaṃpuṣṭātkathaṃ te nirgate'bale

श्रीवसिष्ठ उवाच । क्व ब्रह्माण्डं क्व तद्भित्तिः क्वात्रासौ वज्रसारता । किलावश्यं स्थिते देव्यावन्तःपुरवराम्बरे

śrīvasiṣṭha uvāca | kva brahmāṇḍaṃ kva tadbhittiḥ kvātrāsau vajrasāratā | kilāvaśyaṃ sthite devyāvantaḥpuravarāmbare

तस्मिन्नेव गिरिग्रामे तस्मिन्नेवालयाम्बरे । ब्राह्मणः स वसिष्ठाख्य आस्वादयति राजताम्

tasminneva girigrāme tasminnevālayāmbare | brāhmaṇaḥ sa vasiṣṭhākhya āsvādayati rājatām

तमेव मण्डपाकाशकोणकं शून्यमात्रकम् । चतुःसमुद्रपर्यन्तं भूतलं सोऽनुभूतवान्

tameva maṇḍapākāśakoṇakaṃ śūnyamātrakam | catuḥsamudraparyantaṃ bhūtalaṃ so'nubhūtavān

आकाशात्मनि भूपीठं तस्मिंस्तद्राजपत्तनम् । राजसद्मानुभवति स च सा चाप्यरुन्धती

ākāśātmani bhūpīṭhaṃ tasmiṃstadrājapattanam | rājasadmānubhavati sa ca sā cāpyarundhatī

लीलाभिधाना सा जाता तया च ज्ञप्तिरर्चिता । ज्ञप्त्या सह समुल्लङ्घ्य खमाश्चर्यमनोहरम्

līlābhidhānā sā jātā tayā ca jñaptirarcitā | jñaptyā saha samullaṅghya khamāścaryamanoharam

प्रादेशमात्रे नभसि सा तत्रैवगृहोदरे। ब्रह्माण्डान्तरमासाद्य गिरिग्रामकमन्दिरे

prādeśamātre nabhasi sā tatraivagṛhodare| brahmāṇḍāntaramāsādya girigrāmakamandire

ब्रह्माण्डात्परिनिर्गत्य स्वगृहे स्थितिमाययौ । स्वप्नात्स्वप्नान्तरं प्राप्य यथा तल्पगतः पुमान्

brahmāṇḍātparinirgatya svagṛhe sthitimāyayau | svapnātsvapnāntaraṃ prāpya yathā talpagataḥ pumān

प्रतिभामात्रमेवैतत्सर्वमाकाशमात्रकम् । न ब्रह्माण्डं न संसारो न कुड्यादि न दूरता

pratibhāmātramevaitatsarvamākāśamātrakam | na brahmāṇḍaṃ na saṃsāro na kuḍyādi na dūratā

स्वचित्तमेव कचति तयोस्तादृङ्मनोहरम् । वासनामात्रसोल्लेखं क्व ब्रह्माण्डं क्व संसृतिः

svacittameva kacati tayostādṛṅmanoharam | vāsanāmātrasollekhaṃ kva brahmāṇḍaṃ kva saṃsṛtiḥ

निरावरणमेवेदं ज्ञप्त्याकाशमनन्तकम् । किंचित्स्वचित्तेनोन्नीतं स्पन्दयुक्त्येव मारुतः

nirāvaraṇamevedaṃ jñaptyākāśamanantakam | kiṃcitsvacittenonnītaṃ spandayuktyeva mārutaḥ

चिदाकाशमजं शान्तं सर्वत्रैव हि सर्वदा । चित्त्वाज्जगदिवाभाति स्वयमेवात्मनात्मनि ।। येन बुद्धं तु तस्यैतदाकाशादप शून्यकम् । न बुद्धं येन तस्यैतद्वज्रसाराचलोपमम्

cidākāśamajaṃ śāntaṃ sarvatraiva hi sarvadā | cittvājjagadivābhāti svayamevātmanātmani || yena buddhaṃ tu tasyaitadākāśādapa śūnyakam | na buddhaṃ yena tasyaitadvajrasārācalopamam

गृह एव यथा स्वप्ने नगरं भाति भासुरम् । तथैतदसदेवान्तश्चिद्धातौ भाति भास्वरम्

gṛha eva yathā svapne nagaraṃ bhāti bhāsuram | tathaitadasadevāntaściddhātau bhāti bhāsvaram

यथा मरौ जलं बुद्धं कटकत्वं च हेमनि । असत्सदिव भातीदं तथा दृश्यत्वमात्मनि

yathā marau jalaṃ buddhaṃ kaṭakatvaṃ ca hemani | asatsadiva bhātīdaṃ tathā dṛśyatvamātmani

एवमाकथयन्त्यौ ते ललने ललिताकृती । गृहान्निर्ययतुर्बाह्यं चारुचक्रमणक्रमैः

evamākathayantyau te lalane lalitākṛtī | gṛhānniryayaturbāhyaṃ cārucakramaṇakramaiḥ

आदृश्ये ग्रामलोकेन प्रेक्षमाणे पुरोगिरिम् । चुम्बिताकाशकुहरं संस्पृष्टादित्यमण्डलम्

ādṛśye grāmalokena prekṣamāṇe purogirim | cumbitākāśakuharaṃ saṃspṛṣṭādityamaṇḍalam

नानावर्णाखिलोत्फुल्लविचित्रवननिर्मलम् । नानानिर्झरनिर्ह्रादकूजद्वनविहंगमम्

nānāvarṇākhilotphullavicitravananirmalam | nānānirjharanirhrādakūjadvanavihaṃgamam

विचित्रमञ्जरीपुञ्जपिञ्जराम्बुदमण्डलम् । स्वभ्रमच्छगुलुच्छाग्रविश्रान्तखगसारसम्

vicitramañjarīpuñjapiñjarāmbudamaṇḍalam | svabhramacchagulucchāgraviśrāntakhagasārasam

सारवञ्जुलविस्तारगुप्ताखिलसरित्तटम् । असमाप्तशिलाश्वभ्रलतावर्तनमारुतम्

sāravañjulavistāraguptākhilasarittaṭam | asamāptaśilāśvabhralatāvartanamārutam

पुष्पाग्रपिहिताकाशकोशकुड्यकवारिदम् । पतद्दीर्घसरित्स्रोतः स्फुरन्मुक्ताकलापकम्

puṣpāgrapihitākāśakośakuḍyakavāridam | pataddīrghasaritsrotaḥ sphuranmuktākalāpakam

चलद्वृक्षवनव्यूहवातवेल्लिसरित्तटम् । नानावनाकुलोपान्तच्छायासततशीतलम्

caladvṛkṣavanavyūhavātavellisarittaṭam | nānāvanākulopāntacchāyāsatataśītalam

अथ ते ललने तत्र तदा ददृशतुः स्वयम् । तं गिरिग्रामकं व्योम्नः स्वर्गखण्डमिव च्युतम्

atha te lalane tatra tadā dadṛśatuḥ svayam | taṃ girigrāmakaṃ vyomnaḥ svargakhaṇḍamiva cyutam

रटत्प्रणालीपटलं पूर्णपुष्करिणीगणम् । द्विजैः कुचकुचैः कूजत्स्वलीलाश्वभ्रकच्छकम्

raṭatpraṇālīpaṭalaṃ pūrṇapuṣkariṇīgaṇam | dvijaiḥ kucakucaiḥ kūjatsvalīlāśvabhrakacchakam

205

गच्छद्गोवृन्दहुंकारकरालाखिलकुञ्जकम् । कुञ्जगुल्मकखण्डाढ्यं सच्छायघनशाद्वलम्

gacchadgovṛndahuṃkārakarālākhilakuñjakam | kuñjagulmakakhaṇḍāḍhyaṃ sacchāyaghanaśādvalam

दुष्प्रवेशार्ककिरणं दृशन्नीहारधूसरम् । उदग्रमञ्जरीपुञ्जजटालं विशिखान्तरम्

duṣpraveśārkakiraṇaṃ dṛśannīhāradhūsaram | udagramañjarīpuñjajaṭālaṃ viśikhāntaram

शिलाकुहरवाःस्फालप्रोच्चलन्मुक्तनिर्झरैः । स्मारिताचलनिर्धूत्क्षीरोदकजलश्रियम्

śilākuharavāḥsphālaproccalanmuktanirjharaiḥ | smāritācalanirdhūtkṣīrodakajalaśriyam

फलमाल्यमहाभारभासुरैरजिरद्रुमैः । आनीय पुष्पसंभारं तिष्ठद्भिरिव संकुलम्

phalamālyamahābhārabhāsurairajiradrumaiḥ | ānīya puṣpasaṃbhāraṃ tiṣṭhadbhiriva saṃkulam

तरत्तरङ्गझांकारकारिमारुतकम्पितैः । कीर्णपुष्पसमावृष्टं द्रुमैरपि रसाकुलैः

tarattaraṅgajhāṃkārakārimārutakampitaiḥ | kīrṇapuṣpasamāvṛṣṭaṃ drumairapi rasākulaiḥ

अशङ्कितशिलाकूटस्रवदब्बिन्दुटंकृतैः । किंचित्कृतरवं गुप्तैरशङ्कैः शङ्कितैः खगैः

aśaṅkitaśilākūṭasravadabbinduṭaṃkṛtaiḥ | kiṃcitkṛtaravaṃ guptairaśaṅkaiḥ śaṅkitaiḥ khagaiḥ

उत्फाललहरीश्रान्तसीकरास्वादनाकुलैः । नद्यामुडुपरावर्तवृत्तिभिर्विहगैर्वृतम्

utphālalaharīśrāntasīkarāsvādanākulaiḥ | nadyāmuḍuparāvartavṛttibhirvihagairvṛtam

उत्तालतालविश्रान्तकाकालोकनशङ्कितैः । बालैः प्रगोपितामिक्षाखण्डं जीर्णस्वभुक्तकैः

uttālatālaviśrāntakākālokanaśaṅkitaiḥ | bālaiḥ pragopitāmikṣākhaṇḍaṃ jīrṇasvabhuktakaiḥ

पुष्पशेखरसंभारवसनग्रामबालकम् । खर्जूरनिम्बजम्बीरगहनोपान्तशीतलम्

puṣpaśekharasaṃbhāravasanagrāmabālakam | kharjūranimbajambīragahanopāntaśītalam

क्षौमाग्रहस्ताम्बरया मञ्जरीपूर्णकर्णया । क्षुत्क्षीणयाक्रान्तरथ्यं ग्रामकीटककान्तया

kṣaumāgrahastāmbarayā mañjarīpūrṇakarṇayā | kṣutkṣīṇayākrāntarathyaṃ grāmakīṭakakāntayā

375

सरित्तरङ्गसंघट्टसंरावाश्रुतसंकथम् । कर्मजाड्यघनत्रासवाञ्छितैकान्तसंस्थितम्

sarittaraṅgasaṃghaṭṭasaṃrāvāśrutasaṃkatham | karmajāḍyaghanatrāsavāñchitaikāntasaṃsthitam

दधिलिप्तास्यहस्तांसैः स्निग्धपुष्पलताधरैः । नग्नैर्गोमयपङ्काङ्कैर्बालैराकुलचत्वरम्

dadhiliptāsyahastāṃsaiḥ snigdhapuṣpalatādharaiḥ | nagnairgomayapaṅkāṅkairbālairākulacatvaram

तीरशाद्वलवल्लीनां दोलान्दोलनकारिभिः । तरङ्गैर्वाह्यमानस्य लेखिकाङ्कितसैकतम्

tīraśādvalavallīnāṃ dolāndolanakāribhiḥ | taraṅgairvāhyamānasya lekhikāṅkitasaikatam

दधिक्षीरघनामोदमत्तमन्थरमक्षिकम् । कामभुक्तार्थतोद्वाष्पजर्जराबलबालकम्

dadhikṣīraghanāmodamattamantharamakṣikam | kāmabhuktārthatodvāṣpajarjarābalabālakam

गोमयासिक्तवलयकरनारीकृतक्रुधम् । धम्मिल्लवलनाव्यग्रत्रस्तस्त्रीविहसज्जनम्

gomayāsiktavalayakaranārīkṛtakrudham | dhammillavalanāvyagratrastastrīvihasajjanam

दान्तपुष्पच्छदोत्सन्नपतत्ककुदवायसम्। गृहरथ्यागणद्वारकीर्णक्रूरकुरण्टकम्

dāntapuṣpacchadotsannapatatkakudavāyasam| gṛharathyāgaṇadvārakīrṇakrūrakuraṇṭakam

गृहपार्श्वस्थितश्वभ्रकुञ्जैः कुसुमितप्रभैः । प्रत्यहं प्रातरागुल्फमाकीर्णकुसुमाजिरम्

gṛhapārśvasthitaśvabhrakuñjaiḥ kusumitaprabhaiḥ | pratyahaṃ prātarāgulphamākīrṇakusumājiram

चरच्चमरसारङ्गजालजङ्गलखण्डकम् । गुञ्जानिकुञ्जसंजातशष्पसुप्तमृगार्भकम्

caraccamarasāraṅgajālajaṅgalakhaṇḍakam | guñjānikuñjasaṃjātaśaṣpasuptamṛgārbhakam

एकान्तसुप्तवत्सैककर्णस्पन्दास्तमक्षिकम् । गोपोच्छिष्टीकृतदधिखसृक्किस्पन्दिमक्षिकम्

ekāntasuptavatsaikakarṇaspandāstamakṣikam | gopocchiṣṭīkṛtadadhikhasṛkkispandimakṣikam

समस्तसद्मसंक्षीणमक्षिकाक्षिप्तमाक्षिकम् । फुल्लाशोकद्रुमोद्यानकृतलाक्षिकमन्दिरम्

samastasadmasaṃkṣīṇamakṣikākṣiptamākṣikam | phullāśokadrumodyānakṛtalākṣikamandiram

सीकरासारमरुता नित्यार्द्रविकचद्रुमम् । कदम्बमुकुलप्रोतसमस्तच्छादनतृणम्

sīkarāsāramarutā nityārdravikacadrumam | kadambamukulaprotasamastacchādanatṛṇam

प्रतिकृत्तलताफुल्लकेतकोत्करपाण्डुरम्। वहत्प्राणालपटलीरणद्गुरुगुरारवम्

pratikṛttalatāphullaketakotkarapāṇḍuram| vahatprāṇālapaṭalīraṇadgurugurāravam

वातायनगुहानिर्यत्सोधविश्रान्तवारिदम् । पूर्णपुष्करिणीपङ्क्तिपूर्णराजपृथूत्तरम्

vātāyanaguhāniryatsodhaviśrāntavāridam | pūrṇapuṣkariṇīpaṅktipūrṇarājapṛthūttaram

नीरन्ध्रविटपिच्छायाशीतलामलशाद्वलम् । सर्वशष्पाग्रवार्बिन्दुप्रतिबिम्बिततारकम्

nīrandhraviṭapicchāyāśītalāmalaśādvalam | sarvaśaṣpāgravārbindupratibimbitatārakam

अनारतपतत्फुल्लहिमवर्षसितालयम् । विचित्रमञ्जरीपुष्पपत्रसत्फलपादपम्

anāratapatatphullahimavarṣasitālayam | vicitramañjarīpuṣpapatrasatphalapādapam

गृहकक्षान्तरालीनमेघसुप्तचिरण्टिकम् । सौधस्थमेघविद्युद्भिरनादेयप्रदीपकम्

gṛhakakṣāntarālīnameghasuptaciraṇṭikam | saudhasthameghavidyudbhiranādeyapradīpakam

कन्दरानिलभांकारघनघुंघुममण्डपम् । चरच्चकोरहारीतहरिणीहारिमन्दिरम्

kandarānilabhāṃkāraghanaghuṃghumamaṇḍapam | caraccakorahārītahariṇīhārimandiram

उन्निद्रकन्दलोद्वान्तमांसलामोदमन्थरैः । मरुद्भिर्मन्दमायातुमारब्धैर्लोलपल्लवम्

unnidrakandalodvāntamāṃsalāmodamantharaiḥ | marudbhirmandamāyātumārabdhairlolapallavam

लावकालापलीलायामालीनललनागणम् । कोककोकिलकाकोलकोलाहलसमाकुलम्

lāvakālāpalīlāyāmālīnalalanāgaṇam | kokakokilakākolakolāhalasamākulam

शालतालतमालाब्जनीलतत्फलमालिनम् । वल्लीवलयविन्यासविलासवलितद्रुमम्

śālatālatamālābjanīlatatphalamālinam | vallīvalayavinyāsavilāsavalitadrumam

आलोलपल्लवलतावलितायनाना- मुत्फुल्लकन्दलशिलीन्ध्रसुगन्धितानाम् । तालीतमालदलताण्डवमण्डपाना- मारामफुल्लकुसुमद्रुमशीतलानाम्

ālolapallavalatāvalitāyanānā- mutphullakandalaśilīndhrasugandhitānām | tālītamāladalatāṇḍavamaṇḍapānā- mārāmaphullakusumadrumaśītalānām

साराववारिचलनाकुलगोकुलाना- मानीलसस्यकुसुमस्थलशोभितानाम् । तीरद्रुमप्रकरगुप्तसरिद्रयाणां नीरन्ध्रपुष्पितलताग्रवितानकानाम्

sārāvavāricalanākulagokulānā- mānīlasasyakusumasthalaśobhitānām | tīradrumaprakaraguptasaridrayāṇāṃ nīrandhrapuṣpitalatāgravitānakānām

उद्यानकुन्दमकरन्दसुगन्धितानां गन्धान्धषट्पदकुलान्तरिताम्बुजानाम् । सौन्दर्यतर्जितपुरन्दरमन्दिराणां राजीवराजिरजसारुणिताम्बराणाम्

udyānakundamakarandasugandhitānāṃ gandhāndhaṣaṭpadakulāntaritāmbujānām | saundaryatarjitapurandaramandirāṇāṃ rājīvarājirajasāruṇitāmbarāṇām

रंहोवहद्गिरिनदीरवघर्घराणां कुन्दावदातजलदद्युतिभासुराणाम् । सौधस्थितोल्लसितफुल्ललतालयानां लीलावलोलकलकण्ठविहङ्गमानाम्

raṃhovahadgirinadīravaghargharāṇāṃ kundāvadātajaladadyutibhāsurāṇām | saudhasthitollasitaphullalatālayānāṃ līlāvalolakalakaṇṭhavihaṅgamānām

उल्लासिकौसुमदलास्तरणस्थयूना- मापादमावलितमाल्यविलासिनीनाम् । सर्वत्र सुन्दरनवाङ्कुरदन्तुराणां शोभोल्लसद्वरलताकुलमार्गणानाम्

ullāsikausumadalāstaraṇasthayūnā- māpādamāvalitamālyavilāsinīnām | sarvatra sundaranavāṅkuradanturāṇāṃ śobhollasadvaralatākulamārgaṇānām

संजातकोमललतोत्पलसंकुलानां । तिष्ठत्पयोदपटसंवलितालयानाम् । नीहारहारहरितस्थलविश्रुतानां सौधस्थमेघतडिदाकुलिताङ्गनानाम्

saṃjātakomalalatotpalasaṃkulānāṃ | tiṣṭhatpayodapaṭasaṃvalitālayānām | nīhārahāraharitasthalaviśrutānāṃ saudhasthameghataḍidākulitāṅganānām

नीलोत्पलोल्लसितसौरभसुन्दराणां हुंकारहारिहीरतोन्मुखगोकुलानाम् । विश्रब्धमुग्धमृगसारगृहाजिराणा- मुन्नृत्यबर्हिघनसीकरनिर्झराणाम्

nīlotpalollasitasaurabhasundarāṇāṃ huṃkārahārihīratonmukhagokulānām | viśrabdhamugdhamṛgasāragṛhājirāṇā- munnṛtyabarhighanasīkaranirjharāṇām

सौगन्ध्यमत्तपवनाहतविक्लवानां वप्रौषधिज्वलनविस्मृतदीपकानाम् । कोलाहलाकुलकुलायकुलाकुलानां कुल्याकुलाकलकलाश्रुतसंकथानाम्

saugandhyamattapavanāhataviklavānāṃ vaprauṣadhijvalanavismṛtadīpakānām | kolāhalākulakulāyakulākulānāṃ kulyākulākalakalāśrutasaṃkathānām

मुक्ताफलप्रकरसुन्दरबिन्दुपात- शीताखिलद्रुमलतातृणपल्लवानाम् । लक्ष्मीमनस्तमितपुष्पविकासभाजां शक्नोति कः कलयितुं गिरिमन्दिराणाम्

muktāphalaprakarasundarabindupāta- śītākhiladrumalatātṛṇapallavānām | lakṣmīmanastamitapuṣpavikāsabhājāṃ śaknoti kaḥ kalayituṃ girimandirāṇām

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने गिरिग्रामवर्णनं नामाष्टाविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne girigrāmavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०२९

श्रीवसिष्ठ उवाच । तत्र ते पेततुर्देव्यौ ग्रामेऽन्तःशीतलात्मनि । भोगमोक्षश्रियौ शान्ते पुंसीव विदितात्मनि

śrīvasiṣṭha uvāca | tatra te petaturdevyau grāme'ntaḥśītalātmani | bhogamokṣaśriyau śānte puṃsīva viditātmani

कालेनैतावता लीला तेनाभ्यासेन साभवत् । शुद्धज्ञानैकदेहत्वात्त्रिकालामलदर्शिनी

kālenaitāvatā līlā tenābhyāsena sābhavat | śuddhajñānaikadehatvāttrikālāmaladarśinī

अथ सस्मार सर्वास्ताः प्राक्तनीः संसृतेर्गतीः । सा स्वयं स्वरसेनैव प्राग्जन्ममरणादिकाः

atha sasmāra sarvāstāḥ prāktanīḥ saṃsṛtergatīḥ | sā svayaṃ svarasenaiva prāgjanmamaraṇādikāḥ

लीलोवाच । देवि देशमिमं दृष्ट्वा त्वत्प्रसादात्स्मराम्यहम् । इह तत्प्राक्तनं सर्वं चेष्टितं चेष्टितान्तरम्

līlovāca | devi deśamimaṃ dṛṣṭvā tvatprasādātsmarāmyaham | iha tatprāktanaṃ sarvaṃ ceṣṭitaṃ ceṣṭitāntaram

इहाभूवमहं जीर्णा शिरालाङ्गी कृशा सिता । ब्राह्मणी शुष्कदर्भाग्रमे(भे)दरूक्षकरोदरा

ihābhūvamahaṃ jīrṇā śirālāṅgī kṛśā sitā | brāhmaṇī śuṣkadarbhāgrame(bhe)darūkṣakarodarā

भर्तुः कुलकरी भार्या दोहमन्थानशालिनी । माता सकलपुत्राणामतिथीनां प्रियंकरी

bhartuḥ kulakarī bhāryā dohamanthānaśālinī | mātā sakalaputrāṇāmatithīnāṃ priyaṃkarī

देवद्विजसतां भक्ता सिक्ताङ्गी घृतगोरसैः । भर्जनी चरुकुम्भादिभाण्डोपस्करशोधिनी

devadvijasatāṃ bhaktā siktāṅgī ghṛtagorasaiḥ | bharjanī carukumbhādibhāṇḍopaskaraśodhinī

नित्यमन्नलवाक्तैककाचकम्बुप्रकोष्ठका । जामातृदुहितृभ्रातृपितृमातृप्रपूजनी

nityamannalavāktaikakācakambuprakoṣṭhakā | jāmātṛduhitṛbhrātṛpitṛmātṛprapūjanī

आदेहं सद्मभृत्यैव प्रक्षीणदिनयामिनी । वाचं चिरं चिरमिति वादिन्यनिशमाकुला

ādehaṃ sadmabhṛtyaiva prakṣīṇadinayāminī | vācaṃ ciraṃ ciramiti vādinyaniśamākulā

काहं क इव संसार इति स्वप्नेऽप्यसंकथा । जाया श्रोत्रियमूढस्य तादृशस्यैव दुर्धियः

kāhaṃ ka iva saṃsāra iti svapne'pyasaṃkathā | jāyā śrotriyamūḍhasya tādṛśasyaiva durdhiyaḥ

एकनिष्ठा समिच्छाकगोमयेन्धनसंचये । म्लानकम्बलसंवीतशिरालकृशगात्रिका

ekaniṣṭhā samicchākagomayendhanasaṃcaye | mlānakambalasaṃvītaśirālakṛśagātrikā

तर्णकीकर्णजाहस्थकृमिनिष्कासतत्परा । गृहशाकायनासेकसत्वराहूतकर्परा

tarṇakīkarṇajāhasthakṛminiṣkāsatatparā | gṛhaśākāyanāsekasatvarāhūtakarparā

नीलनीरतरङ्गान्ततृणतर्पिततर्णिका । प्रतिक्षणं गृहद्वारकृतलेपनवर्णका

nīlanīrataraṅgāntatṛṇatarpitatarṇikā | pratikṣaṇaṃ gṛhadvārakṛtalepanavarṇakā

नीत्यर्थं गृहभृत्यानामादीनकृतवाच्यता । मर्यादानियमादब्धेर्वेलेवानिशमच्युता

nītyarthaṃ gṛhabhṛtyānāmādīnakṛtavācyatā | maryādāniyamādabdhervelevāniśamacyutā

जीर्णपर्णसवर्णैककर्णदोलाधिरूढया । काष्ठताड्यजराभीतजीववृत्त्येव चिह्निता

jīrṇaparṇasavarṇaikakarṇadolādhirūḍhayā | kāṣṭhatāḍyajarābhītajīvavṛttyeva cihnitā

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा संचरन्ती सा शिखरिग्रामकोटरे । संचरन्त्याः सरस्वत्या दर्शयामास सस्मयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā saṃcarantī sā śikharigrāmakoṭare | saṃcarantyāḥ sarasvatyā darśayāmāsa sasmayam

इयं मे पाटलाखण्डमण्डिता पुष्पवाटिका । इयं मे पुष्पितोद्यानमण्डपाशोकवाटिका

iyaṃ me pāṭalākhaṇḍamaṇḍitā puṣpavāṭikā | iyaṃ me puṣpitodyānamaṇḍapāśokavāṭikā

इयं पुष्कीरणीतीरद्रुमाऽऽग्रन्थिततर्णका । इयं सा कर्णिकानाम्नी तर्णिका मुक्तपर्णिका

iyaṃ puṣkīraṇītīradrumā''granthitatarṇakā | iyaṃ sā karṇikānāmnī tarṇikā muktaparṇikā

इयं सा मेऽलसाकीर्णा वराकी जलहारिका । अद्याष्टमं दिनं बाष्पक्लिन्नाक्षी परिरोदिति

iyaṃ sā me'lasākīrṇā varākī jalahārikā | adyāṣṭamaṃ dinaṃ bāṣpaklinnākṣī pariroditi

इह देवि मया भुक्तमिहोषितमिह स्थितम् । इह सुप्तमिहापीतमिह दत्तमिहाहृतम्

iha devi mayā bhuktamihoṣitamiha sthitam | iha suptamihāpītamiha dattamihāhṛtam

एष मे ज्येष्ठशर्माख्यः पुत्रो रोदिति मन्दिरे । एषा मे जङ्गले धेनुर्दोग्ध्री चरति शाद्वलम्

eṣa me jyeṣṭhaśarmākhyaḥ putro roditi mandire | eṣā me jaṅgale dhenurdogdhrī carati śādvalam

गृहे वसन्तदाहाय रूक्षक्षारविधूसरम् । स्वदेहमिव पञ्चाक्षं पश्येमं प्रघणं मम

gṛhe vasantadāhāya rūkṣakṣāravidhūsaram | svadehamiva pañcākṣaṃ paśyemaṃ praghaṇaṃ mama

तुम्बीलताभिरुग्राभिः पुष्टाभिरिव वेष्टितम् । महानसस्थानमिदं मम देहमिवापरम्

tumbīlatābhirugrābhiḥ puṣṭābhiriva veṣṭitam | mahānasasthānamidaṃ mama dehamivāparam

एते रोदनताम्राक्षा बन्धवो भुवि बन्धनम् । अङ्गदार्पितरुद्राक्षा आहरन्त्यनलेन्धनम्

ete rodanatāmrākṣā bandhavo bhuvi bandhanam | aṅgadārpitarudrākṣā āharantyanalendhanam

अनारतं शिलाकच्छे गुच्छाच्छोटनकारिभिः । तरङ्गैः स्थगिताकारं स्पृष्टतीरलतादलैः

anārataṃ śilākacche gucchācchoṭanakāribhiḥ | taraṅgaiḥ sthagitākāraṃ spṛṣṭatīralatādalaiḥ

सीकराकीर्णपर्यन्तशाद्वलस्थलसल्लतैः । शिलाफलहकास्फालफेनिलोत्पलसीकरैः

sīkarākīrṇaparyantaśādvalasthalasallataiḥ | śilāphalahakāsphālaphenilotpalasīkaraiḥ

तुषारीकृतमध्याह्नदिवाकरकरोत्करैः । फुल्लपुष्पोत्करासारप्रणादोत्कतटद्रुमैः

tuṣārīkṛtamadhyāhnadivākarakarotkaraiḥ | phullapuṣpotkarāsārapraṇādotkataṭadrumaiḥ

विद्रुमैरिव संक्रान्तफुल्लकिंशुककान्तिभिः । व्याप्तया पुष्पराशीनां समुल्लासनकारिभिः

vidrumairiva saṃkrāntaphullakiṃśukakāntibhiḥ | vyāptayā puṣparāśīnāṃ samullāsanakāribhiḥ

उह्यमानफलापूरसुव्यग्रग्रामबालया । महाकलकलावर्तमत्तया ग्रामकुल्यया

uhyamānaphalāpūrasuvyagragrāmabālayā | mahākalakalāvartamattayā grāmakulyayā

वेष्टितस्तरलास्फालजलधौततलोपलः । घनपत्रतरुच्छन्नच्छायासततशीतलः

veṣṭitastaralāsphālajaladhautatalopalaḥ | ghanapatratarucchannacchāyāsatataśītalaḥ

अयमालक्ष्यते फुल्ललतावलनसुन्दरः । दलद्गुलुच्छकाच्छन्नगवाक्षो गृहमण्डपः

ayamālakṣyate phullalatāvalanasundaraḥ | daladgulucchakācchannagavākṣo gṛhamaṇḍapaḥ

अत्र मे संस्थितो भर्ता जीवाकाशतयाऽकृतिः । चतुःसमुद्रपर्यन्तमेखलाया भुवः पतिः

atra me saṃsthito bhartā jīvākāśatayā'kṛtiḥ | catuḥsamudraparyantamekhalāyā bhuvaḥ patiḥ

आ स्मृतं पूर्वमेतेन किलासीदभिवाञ्छितम् । शीघ्रं स्यामेव राजेति तीव्रसंवेगधर्मिणा

ā smṛtaṃ pūrvametena kilāsīdabhivāñchitam | śīghraṃ syāmeva rājeti tīvrasaṃvegadharmiṇā

दिनैरष्टभिरेवासौ तेन राज्यं समृद्धिमत् । चिरकालप्रत्ययदं प्राप्तवान्परमेश्वरि

dinairaṣṭabhirevāsau tena rājyaṃ samṛddhimat | cirakālapratyayadaṃ prāptavānparameśvari

अत्रासौ भर्तृजीवो मे स्थितो व्योम्नि गृहे नृपः । अदृश्यः खे यथा वायुरामोदो वानिले यथा

atrāsau bhartṛjīvo me sthito vyomni gṛhe nṛpaḥ | adṛśyaḥ khe yathā vāyurāmodo vānile yathā

इहैवाङ्गुष्ठमात्रान्ते तद्व्योम्न्येव पदं स्थितम् । मद्भर्तृराज्यं समवगतं योजनकोटिभाक्

ihaivāṅguṣṭhamātrānte tadvyomnyeva padaṃ sthitam | madbhartṛrājyaṃ samavagataṃ yojanakoṭibhāk

आवां खमेव स्वस्थं च भर्तृराज्यं ममेश्वरि । पूर्णं सहस्रैः शैलानां महामायेयमातता

āvāṃ khameva svasthaṃ ca bhartṛrājyaṃ mameśvari | pūrṇaṃ sahasraiḥ śailānāṃ mahāmāyeyamātatā

तद्देवि भर्तृनगरं पूनर्गन्तुं ममेप्सितम् । तदेहि तत्र गच्छावः किं दूरं व्यवसायिनाम्

taddevi bhartṛnagaraṃ pūnargantuṃ mamepsitam | tadehi tatra gacchāvaḥ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा प्रणता देवीं सा प्रविश्याशु मण्डपम् । विहंगीव तया साकं पुप्लुवे सिनिभं नमः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā praṇatā devīṃ sā praviśyāśu maṇḍapam | vihaṃgīva tayā sākaṃ pupluve sinibhaṃ namaḥ

भिन्नाञ्जनचयप्रख्यं सौम्यैकार्णवसुन्दरम् । नारायणाङ्गसदृशं भृङ्गपृष्ठामलच्छवि

bhinnāñjanacayaprakhyaṃ saumyaikārṇavasundaram | nārāyaṇāṅgasadṛśaṃ bhṛṅgapṛṣṭhāmalacchavi

मेघमार्गमतिक्रम्य वातस्कन्धावनिं तथा । सौरमार्गमथाक्रम्य चन्द्रमार्गमतीत्य च

meghamārgamatikramya vātaskandhāvaniṃ tathā | sauramārgamathākramya candramārgamatītya ca

धुवमार्गोत्तरं गत्वा साध्यानां मार्गमेत्य च । सिद्धानां समतीत्योर्वीमुल्लङ्घ्य स्वर्गमण्डलम्

dhuvamārgottaraṃ gatvā sādhyānāṃ mārgametya ca | siddhānāṃ samatītyorvīmullaṅghya svargamaṇḍalam

ब्रह्मलोकोत्तरं गत्वा तुषितानां च मण्डलम् । गोलोकं शिवलोकं च पितृलोकमतीत्य च

brahmalokottaraṃ gatvā tuṣitānāṃ ca maṇḍalam | golokaṃ śivalokaṃ ca pitṛlokamatītya ca

विदेहानां सदेहानां लोकानुत्तीर्य दूरगम् । दूराद्दूरमथो गत्वा किंचिद्बुद्धा बभूव सा

videhānāṃ sadehānāṃ lokānuttīrya dūragam | dūrāddūramatho gatvā kiṃcidbuddhā babhūva sā

पश्चादालोकयामास समतीतं नभस्थलम् । यावन्न किंचिच्चन्द्रार्कताराद्यालक्ष्यते ह्यधः

paścādālokayāmāsa samatītaṃ nabhasthalam | yāvanna kiṃciccandrārkatārādyālakṣyate hyadhaḥ

तमस्तिमितगम्भीरमाशाकुहरपूरकम् । एकार्णवोदरप्रख्यं शिलोदरघनं स्थितम्

tamastimitagambhīramāśākuharapūrakam | ekārṇavodaraprakhyaṃ śilodaraghanaṃ sthitam

लीलोवाच । तद्देवि भास्करादीनां क्वाधस्तेजो गतं वद । शिलाजठरनिष्पन्दं मुष्टिग्राह्यं तमः कुतः

līlovāca | taddevi bhāskarādīnāṃ kvādhastejo gataṃ vada | śilājaṭharaniṣpandaṃ muṣṭigrāhyaṃ tamaḥ kutaḥ

श्रीदेव्युवाच । एतावतीमिमां व्योम्नः पदवीमागतासि भोः । अर्कादीन्यपि तेजांसि यतो दृश्यन्त एव नो

śrīdevyuvāca | etāvatīmimāṃ vyomnaḥ padavīmāgatāsi bhoḥ | arkādīnyapi tejāṃsi yato dṛśyanta eva no

यथा महान्धकूपाधः खद्योतो नावलोक्यते । पृष्ठगेन तथेहातो नाधः सूर्योऽवलोक्यते

yathā mahāndhakūpādhaḥ khadyoto nāvalokyate | pṛṣṭhagena tathehāto nādhaḥ sūryo'valokyate

लीलोवाच । अहो नु पदवीं दूरमावामेतामुपागते । सूर्योऽप्यधोणुकणवन्न मनागपि लक्ष्यते

līlovāca | aho nu padavīṃ dūramāvāmetāmupāgate | sūryo'pyadhoṇukaṇavanna manāgapi lakṣyate

इत उत्तरमन्या स्यात्पदवी का नु कीदृशी । कथं च मातरेतव्या कथ्यतामिति देवि मे

ita uttaramanyā syātpadavī kā nu kīdṛśī | kathaṃ ca mātaretavyā kathyatāmiti devi me

श्रीदेव्युवाच । इत उत्तरमग्रे ते ब्रह्माण्डपुटकर्परम् । यस्य चन्द्रादयो नाम धूलिलेशाः समुत्थिताः

śrīdevyuvāca | ita uttaramagre te brahmāṇḍapuṭakarparam | yasya candrādayo nāma dhūlileśāḥ samutthitāḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति प्रकथयन्त्यौ ते प्राप्ते ब्रह्माण्डकर्परम् । भ्रमर्याविव शैलस्य कुड्यं निबिडमण्डपम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti prakathayantyau te prāpte brahmāṇḍakarparam | bhramaryāviva śailasya kuḍyaṃ nibiḍamaṇḍapam

अक्लेशेनैव ते तस्मान्निर्गते गगनादिव । निश्चयस्थं हि यद्वस्तु तद्वज्रगुरु नेतरत्

akleśenaiva te tasmānnirgate gaganādiva | niścayasthaṃ hi yadvastu tadvajraguru netarat

निरावरणविज्ञाना सा ददर्श ततस्ततम् । जलाद्यावरणं पारे ब्रह्माण्डस्यातिभासुरम्

nirāvaraṇavijñānā sā dadarśa tatastatam | jalādyāvaraṇaṃ pāre brahmāṇḍasyātibhāsuram

ब्रह्माण्डाद्दशगुणतस्तोयं तत्र व्यवस्थितम् । आस्थितं वेष्टयित्वा तु त्वगिवाक्षोटपृष्ठगा

brahmāṇḍāddaśaguṇatastoyaṃ tatra vyavasthitam | āsthitaṃ veṣṭayitvā tu tvagivākṣoṭapṛṣṭhagā

तस्माद्दशगुणो वह्निस्तस्माद्दशगुणोऽनिलः । ततो दशगुणं व्योम ततः परममम्बरम्

tasmāddaśaguṇo vahnistasmāddaśaguṇo'nilaḥ | tato daśaguṇaṃ vyoma tataḥ paramamambaram

तस्मिन्परमके व्योम्नि मध्याद्यन्तविकल्पनाः । न काश्चन समुद्यन्ति वन्ध्यापुत्रकथा इव

tasminparamake vyomni madhyādyantavikalpanāḥ | na kāścana samudyanti vandhyāputrakathā iva

केवलं विततं शान्तं तदनादि गतभ्रमम् । आद्यन्तमध्यरहितं महत्यात्मनि तिष्ठति

kevalaṃ vitataṃ śāntaṃ tadanādi gatabhramam | ādyantamadhyarahitaṃ mahatyātmani tiṣṭhati

आकल्पमुत्तमबलेन शिला पतेच्चे- त्तस्मिन्बलात्पतगराडपि चोत्पतेच्चेत् । तद्योजनं न लभते विमलेऽम्बरेऽन्त- र्माकल्पमेकजवगोऽप्यथ मारुतोऽपि

ākalpamuttamabalena śilā patecce- ttasminbalātpatagarāḍapi cotpateccet | tadyojanaṃ na labhate vimale'mbare'nta- rmākalpamekajavago'pyatha māruto'pi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० परमाकाशवर्णनं नामैकोनत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 paramākāśavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३०

श्रीवसिष्ठ उवाच । पृथिव्यप्तेजसां तत्र नभस्वन्नभसोरपि । यथोत्तरं दशगुणानतीत्यावरणान्क्षणात्

śrīvasiṣṭha uvāca | pṛthivyaptejasāṃ tatra nabhasvannabhasorapi | yathottaraṃ daśaguṇānatītyāvaraṇānkṣaṇāt

ददर्श परमाकाश तत्प्रमाणविवर्जितम् । तथा ततं जगदिदं यथा तत्राण्डमात्रकम्

dadarśa paramākāśa tatpramāṇavivarjitam | tathā tataṃ jagadidaṃ yathā tatrāṇḍamātrakam

तादृशावरणान्सर्गान्ब्रह्माण्डेषु ददर्श सा । कोटिशः स्फुरितान्व्योम्नि त्रसरेणूनिवातपे

tādṛśāvaraṇānsargānbrahmāṇḍeṣu dadarśa sā | koṭiśaḥ sphuritānvyomni trasareṇūnivātape

महाकाशमहाम्भोधौ महाशून्यत्ववारिणि । महाचिद्द्रवभावोत्थान्बुद्बुदानर्बुदप्रभान्

mahākāśamahāmbhodhau mahāśūnyatvavāriṇi | mahāciddravabhāvotthānbudbudānarbudaprabhān

कांश्चिदापततोऽधस्तात्कांश्चिच्चोपरि गच्छतः । कांश्चित्तिर्यग्गतीनन्यान्स्थितांस्तब्धान्स्वसंविदा

kāṃścidāpatato'dhastātkāṃściccopari gacchataḥ | kāṃścittiryaggatīnanyānsthitāṃstabdhānsvasaṃvidā

यत्र यत्रोदिता संविद्येषां येषां यथा यथा । तत्र तत्रोदितं रूपं तेषां तेषां तथा तथा

yatra yatroditā saṃvidyeṣāṃ yeṣāṃ yathā yathā | tatra tatroditaṃ rūpaṃ teṣāṃ teṣāṃ tathā tathā

नेहैव तत्र नामोर्ध्वं नाधो न च गमागमाः । अन्यदेव पदं किंचित्तस्माद्देहागमं हि तत्

nehaiva tatra nāmordhvaṃ nādho na ca gamāgamāḥ | anyadeva padaṃ kiṃcittasmāddehāgamaṃ hi tat

उत्पद्योत्पद्यते तत्र स्वयं संवित्स्वभावतः । स्वसंकल्पैः शमं याति बालसंकल्पजालवत्

utpadyotpadyate tatra svayaṃ saṃvitsvabhāvataḥ | svasaṃkalpaiḥ śamaṃ yāti bālasaṃkalpajālavat

श्रीराम उवाच । किमधः स्यात्किमूर्ध्वं स्यात्किं तिर्यक्तत्र भासुरे । इति ब्रूहि मम ब्रह्मन्निहैव यदि न स्थितम्

śrīrāma uvāca | kimadhaḥ syātkimūrdhvaṃ syātkiṃ tiryaktatra bhāsure | iti brūhi mama brahmannihaiva yadi na sthitam

श्रीवसिष्ठ उवाच । ससर्वावरणा एते महत्यन्तविवर्जिते । ब्रह्माण्डा भान्ति दुर्दृष्टेर्व्योम्नि केशोण्ड्रको यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | sasarvāvaraṇā ete mahatyantavivarjite | brahmāṇḍā bhānti durdṛṣṭervyomni keśoṇḍrako yathā

अस्वातन्त्र्यात्प्रधावन्ति पदार्थाः सर्व एव यत् । ब्रह्माण्डे पार्थिवो भागस्तदधस्तूर्ध्वमन्यथा

asvātantryātpradhāvanti padārthāḥ sarva eva yat | brahmāṇḍe pārthivo bhāgastadadhastūrdhvamanyathā

पिपीलिकानां महतां व्योम्नि वर्तुललोष्टके । दशदिक्कमधः पादाः पृष्ठमूर्ध्वमुदाहृतम्

pipīlikānāṃ mahatāṃ vyomni vartulaloṣṭake | daśadikkamadhaḥ pādāḥ pṛṣṭhamūrdhvamudāhṛtam

वृक्षवल्मीकजालेन केषांचिद्धृदि भूतलम् । ससुरानरदैत्येन वेष्टितं व्योम निर्मलम्

vṛkṣavalmīkajālena keṣāṃciddhṛdi bhūtalam | sasurānaradaityena veṣṭitaṃ vyoma nirmalam

संभूतं सह भूतेन सग्रामपुरपर्वतम् । इदं कल्पनभूतेन पक्वाक्षोटमिव त्वचा

saṃbhūtaṃ saha bhūtena sagrāmapuraparvatam | idaṃ kalpanabhūtena pakvākṣoṭamiva tvacā

यथा विन्ध्यवनाभोगे प्रस्फुरन्ति करेणवः । तथा तस्मिन्पराभोगे ब्रह्माण्डत्रसरेणवः

yathā vindhyavanābhoge prasphuranti kareṇavaḥ | tathā tasminparābhoge brahmāṇḍatrasareṇavaḥ

तस्मिन्सर्वं ततः सर्वं तत्सर्वं सर्वतश्च यत् । तच्च सर्वमयो नित्यं तथा तदणुकं प्रति

tasminsarvaṃ tataḥ sarvaṃ tatsarvaṃ sarvataśca yat | tacca sarvamayo nityaṃ tathā tadaṇukaṃ prati

शुद्धबोधमये तस्मिन्परमालोकवारिधौ । अजस्रमेत्य गच्छन्ति ब्रह्मण्डाख्यास्तरङ्गकाः

śuddhabodhamaye tasminparamālokavāridhau | ajasrametya gacchanti brahmaṇḍākhyāstaraṅgakāḥ

अन्तःशून्याः स्थिताः केचित्संकल्पक्षयरात्रयः । तरङ्गा इव तोयेऽब्धौ प्रोह्यन्ते शून्यतार्णवे

antaḥśūnyāḥ sthitāḥ kecitsaṃkalpakṣayarātrayaḥ | taraṅgā iva toye'bdhau prohyante śūnyatārṇave

केषांचिदन्तःकल्पान्तः प्रवृत्तो घर्घरारवः । न श्रुतोऽन्यैर्न च ज्ञातः स्वभावेन रसाकुलैः

keṣāṃcidantaḥkalpāntaḥ pravṛtto ghargharāravaḥ | na śruto'nyairna ca jñātaḥ svabhāvena rasākulaiḥ

अन्येषां प्रथमारम्भे शुद्धभूषु विजृम्भते । सर्गः संसिक्तबीजानां कोशेऽङ्कुरकला यथा

anyeṣāṃ prathamārambhe śuddhabhūṣu vijṛmbhate | sargaḥ saṃsiktabījānāṃ kośe'ṅkurakalā yathā

महाप्रलयसंपत्तौ सूर्यार्चिर्विद्युतोऽद्रयः । प्रवृत्ता गलितुं केचित्तापे हिमकणा इव

mahāpralayasaṃpattau sūryārcirvidyuto'drayaḥ | pravṛttā galituṃ kecittāpe himakaṇā iva

आकल्पं निपतन्त्येव केचिदप्राप्तभूमयः । यावद्विशीर्य जायन्ते तथा संविन्मयाः किल

ākalpaṃ nipatantyeva kecidaprāptabhūmayaḥ | yāvadviśīrya jāyante tathā saṃvinmayāḥ kila

स्तब्धा इव स्थिताः केचित्केशोण्ड्रकमिवाम्बरे । वायोः स्पन्दा इवाभान्ति तथा प्रोदितसंविदः

stabdhā iva sthitāḥ kecitkeśoṇḍrakamivāmbare | vāyoḥ spandā ivābhānti tathā proditasaṃvidaḥ

आचाराद्वेदशास्त्राणामाद्य एवान्यथोदिते । आरम्भोऽपि तथान्येषामनित्यः संस्थितः क्रमः

ācārādvedaśāstrāṇāmādya evānyathodite | ārambho'pi tathānyeṣāmanityaḥ saṃsthitaḥ kramaḥ

केचिद्ब्रह्मादिपुरुषाः केचिद्विष्ण्वादिसर्गपाः । केचिच्चान्यप्रजानाथाः केचिन्निर्नाथजन्तवः

kecidbrahmādipuruṣāḥ kecidviṣṇvādisargapāḥ | keciccānyaprajānāthāḥ kecinnirnāthajantavaḥ

केचिद्विचित्रसर्गेशाः केचित्तिर्यङ्मयान्तराः । केचिदेकार्णवापूर्णा इतरे जनिवर्जिताः

kecidvicitrasargeśāḥ kecittiryaṅmayāntarāḥ | kecidekārṇavāpūrṇā itare janivarjitāḥ

केचिच्छिलाङ्गनिष्पिण्डाः केचित्कृमिमयान्तराः । केचिद्देवमया एव केचिन्नरमयान्तराः

kecicchilāṅganiṣpiṇḍāḥ kecitkṛmimayāntarāḥ | keciddevamayā eva kecinnaramayāntarāḥ

केचिन्नित्यान्धकाराढ्यास्तथा शीलितजन्तवः । केचिन्नित्यप्रकाशाढ्यास्तथा शीलितजन्तवः

kecinnityāndhakārāḍhyāstathā śīlitajantavaḥ | kecinnityaprakāśāḍhyāstathā śīlitajantavaḥ

केचिन्मशकसंपूर्णा उदुम्बरफलश्रियः । नित्यं शून्यान्तराः केचिच्छून्यस्पन्दात्मजन्तवः

kecinmaśakasaṃpūrṇā udumbaraphalaśriyaḥ | nityaṃ śūnyāntarāḥ kecicchūnyaspandātmajantavaḥ

सर्गेण तादृशेनान्ये पूर्णा येऽन्तर्धियामिह । कल्पनामपि नायान्ति व्योमपूर्णाचलो यथा

sargeṇa tādṛśenānye pūrṇā ye'ntardhiyāmiha | kalpanāmapi nāyānti vyomapūrṇācalo yathā

तादृगम्बरमेतेषां महाकाशं ततं स्थितम् । आजीवितं प्रगच्छद्भिर्विष्ण्वाद्यैर्यन्न मीयते

tādṛgambarameteṣāṃ mahākāśaṃ tataṃ sthitam | ājīvitaṃ pragacchadbhirviṣṇvādyairyanna mīyate

प्रत्येकस्याण्डगोलस्य स्थितः कटकरत्नवत् । भूताकृष्टिकरो भावः पार्थिवः स्वस्वभावतः

pratyekasyāṇḍagolasya sthitaḥ kaṭakaratnavat | bhūtākṛṣṭikaro bhāvaḥ pārthivaḥ svasvabhāvataḥ

यः सर्वविभवोऽस्माकं धियां न विषयं ततः । तज्जगत्कथने शक्तिर्न ममास्ति महामते

yaḥ sarvavibhavo'smākaṃ dhiyāṃ na viṣayaṃ tataḥ | tajjagatkathane śaktirna mamāsti mahāmate

भीमान्धकारगहने सुमहत्यरण्ये नृत्यन्त्यदर्शितपरस्परमेव मत्ताः । यक्षा यथा प्रवितते परमाम्बरेऽन्त- रेवं स्फुरन्ति सुबहूनि महाजगन्ति

bhīmāndhakāragahane sumahatyaraṇye nṛtyantyadarśitaparasparameva mattāḥ | yakṣā yathā pravitate paramāmbare'nta- revaṃ sphuranti subahūni mahājaganti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० विचित्रब्रह्माण्डकोटिवर्णनं नाम त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo0 vicitrabrahmāṇḍakoṭivarṇanaṃ nāma triṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३१

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमाकलयन्त्यौ ये निर्गत्य जगतो निजात् । अन्तःपुरं ददृशतुर्झटित्येव विनिर्गते

śrīvasiṣṭha uvāca | evamākalayantyau ye nirgatya jagato nijāt | antaḥpuraṃ dadṛśaturjhaṭityeva vinirgate

स्थितपुष्पभरापूर्णमहाराजमहाशवम् । शवपार्श्वोपविष्टान्तश्चित्तलीलाशरीरकम्

sthitapuṣpabharāpūrṇamahārājamahāśavam | śavapārśvopaviṣṭāntaścittalīlāśarīrakam

घनरात्रितयाल्पाल्पमहानिद्राजनाकुलम् । धूपचन्दनकर्पूरकुङ्कुमामोदमन्थरम्

ghanarātritayālpālpamahānidrājanākulam | dhūpacandanakarpūrakuṅkumāmodamantharam

तमालोक्यापरं भर्तुः संसारं गन्तुमादृता । पपात लीला संकल्पदेहेनात्रैव तन्नभः

tamālokyāparaṃ bhartuḥ saṃsāraṃ gantumādṛtā | papāta līlā saṃkalpadehenātraiva tannabhaḥ

विवेश भर्तुः संकल्पसंसारं किंचिदाततम् । संसारावरणं भित्त्वा भित्त्वा ब्रह्माण्डकर्परम्

viveśa bhartuḥ saṃkalpasaṃsāraṃ kiṃcidātatam | saṃsārāvaraṇaṃ bhittvā bhittvā brahmāṇḍakarparam

प्राप सार्धं तया देव्या पुनरावरणान्वितम् । ब्रह्माण्डमण्डपं स्फारं तं प्रविश्य तथा जवात्

prāpa sārdhaṃ tayā devyā punarāvaraṇānvitam | brahmāṇḍamaṇḍapaṃ sphāraṃ taṃ praviśya tathā javāt

ददर्श भर्तुः संकल्पजगज्जम्बालपल्वलम् । सिंहीव शैलकुहरं तमो जलदपङ्किलम्

dadarśa bhartuḥ saṃkalpajagajjambālapalvalam | siṃhīva śailakuharaṃ tamo jaladapaṅkilam

देव्यो विविशतुस्तत्ते व्योम व्योमात्मिके जगत् । ब्रह्माण्डेऽन्तर्यथा पक्वं मृदुबिल्वं पिपीलिके

devyo viviśatustatte vyoma vyomātmike jagat | brahmāṇḍe'ntaryathā pakvaṃ mṛdubilvaṃ pipīlike

तत्र लोकान्तराण्यद्रीनन्तरिक्षमतीत्य ते । प्रापतुर्भूतलं शैलमण्डलाम्भोधिसंकुलम्

tatra lokāntarāṇyadrīnantarikṣamatītya te | prāpaturbhūtalaṃ śailamaṇḍalāmbhodhisaṃkulam

3.31.10

मेरुणालंकृतं जम्बुद्वीपं नवदलोदरम् । गत्वाथ भारते वर्षे लीलानाथस्य मण्डलम्

meruṇālaṃkṛtaṃ jambudvīpaṃ navadalodaram | gatvātha bhārate varṣe līlānāthasya maṇḍalam

एतस्मिन्नन्तरे तस्मिन्मण्डले मण्डितावनौ । चक्रेऽवस्कन्दनं कश्चित्सामन्तोद्रिक्तभूमिपः

etasminnantare tasminmaṇḍale maṇḍitāvanau | cakre'vaskandanaṃ kaścitsāmantodriktabhūmipaḥ

तेन संग्रामसंरम्भे प्रेक्षार्थं समुपागतैः । त्रैलोक्यभूतैस्तद्व्योम बभूवात्यन्तसंकटम्

tena saṃgrāmasaṃrambhe prekṣārthaṃ samupāgataiḥ | trailokyabhūtaistadvyoma babhūvātyantasaṃkaṭam

अशङ्कितागते तत्ते देव्यौ ददृशतुर्नभः । नभश्चरगणाक्रान्तमम्बुदैरिव मालितम्

aśaṅkitāgate tatte devyau dadṛśaturnabhaḥ | nabhaścaragaṇākrāntamambudairiva mālitam

सिद्धचारणगन्धर्वगणविद्याधरान्वितम् । शूरग्रहणसंरब्धस्वर्गलोकाप्सरोवृतम्

siddhacāraṇagandharvagaṇavidyādharānvitam | śūragrahaṇasaṃrabdhasvargalokāpsarovṛtam

रक्तमांसोन्मुखोन्मत्तभूतरक्षःपिशाचकम् । पुष्पवृष्टिभिरापूर्णहस्तविद्याधराङ्गनम्

raktamāṃsonmukhonmattabhūtarakṣaḥpiśācakam | puṣpavṛṣṭibhirāpūrṇahastavidyādharāṅganam

वेतालयक्षकूश्माण्डैर्द्वन्द्वालोकनसादरैः । आयुधापातरक्षार्थं गृहीताद्रितटैर्वृतम्

vetālayakṣakūśmāṇḍairdvandvālokanasādaraiḥ | āyudhāpātarakṣārthaṃ gṛhītādritaṭairvṛtam

अस्त्रमार्गनभोभागविद्रवद्भूतमण्डलम् । आहोपुरुषिकाक्षुब्धप्रेक्षकामोदनोद्भटम्

astramārganabhobhāgavidravadbhūtamaṇḍalam | āhopuruṣikākṣubdhaprekṣakāmodanodbhaṭam

आसन्नभीमसंग्रामकिंवदन्तीपरस्परम् । लीलाहासविलासोत्कसुन्दरीधृतचामरम्

āsannabhīmasaṃgrāmakiṃvadantīparasparam | līlāhāsavilāsotkasundarīdhṛtacāmaram

धर्माप्रेक्ष्यप्रयुक्ताग्र्यमुनिस्वस्त्ययनस्तवम् । संपन्नानेकलोकेशवनितावसरस्तवम्

dharmāprekṣyaprayuktāgryamunisvastyayanastavam | saṃpannānekalokeśavanitāvasarastavam

3.31.20

स्वर्गार्हशूरानयनव्यग्रेन्द्रभटभासुरम् । शूरार्थालंकृतोत्तुङ्गलोकपालाख्यवारणम्

svargārhaśūrānayanavyagrendrabhaṭabhāsuram | śūrārthālaṃkṛtottuṅgalokapālākhyavāraṇam

आगच्छच्छूरसन्मानोन्मुखगन्धर्वचारणम् । शूरोन्मुखामरस्त्रैणकटाक्षेक्षितसद्भटम्

āgacchacchūrasanmānonmukhagandharvacāraṇam | śūronmukhāmarastraiṇakaṭākṣekṣitasadbhaṭam

वीरदोर्दण्डकाश्लेषलम्पटस्त्रीगणाकरम् । शुक्लेन शूरयशसा चन्द्रीकृतदिवाकरम्

vīradordaṇḍakāśleṣalampaṭastrīgaṇākaram | śuklena śūrayaśasā candrīkṛtadivākaram

श्रीराम उवाच । भगवञ्छूरशब्देन कीदृशः प्रोच्यते भटः । स्वर्गालंकरण कः स्यात्को वा डिम्भाहवो भवेत्

śrīrāma uvāca | bhagavañchūraśabdena kīdṛśaḥ procyate bhaṭaḥ | svargālaṃkaraṇa kaḥ syātko vā ḍimbhāhavo bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । शास्त्रोक्ताचारयुक्तस्य प्रभोरर्थेन यो रणे । मृतो वाथ जयी वा स्यात्स शूरः शूरलोकभाक्

śrīvasiṣṭha uvāca | śāstroktācārayuktasya prabhorarthena yo raṇe | mṛto vātha jayī vā syātsa śūraḥ śūralokabhāk

अन्यथा प्राणिकृत्ताङ्गो रणे यो मृतिमाप्नुयात् । डिम्भाहवहतः प्रोक्तः स नरो नरकास्पदम्

anyathā prāṇikṛttāṅgo raṇe yo mṛtimāpnuyāt | ḍimbhāhavahataḥ proktaḥ sa naro narakāspadam

अयथाशास्त्रसंचारवृत्तेरर्थेन युध्यते । यो नरस्तस्य संग्रामे मृतस्य निरयोऽक्षयः

ayathāśāstrasaṃcāravṛtterarthena yudhyate | yo narastasya saṃgrāme mṛtasya nirayo'kṣayaḥ

यथासंभवशास्त्रार्थलोकाचारानुवृत्तिमान् । युध्यते तादृशश्चैव भक्तः शूरः स उच्यते

yathāsaṃbhavaśāstrārthalokācārānuvṛttimān | yudhyate tādṛśaścaiva bhaktaḥ śūraḥ sa ucyate

गोरर्थे ब्राह्मणस्यार्थे मित्रस्यार्थे च सन्मते । शरणागतयत्नेन स मृतः स्वर्गभूषणम्

gorarthe brāhmaṇasyārthe mitrasyārthe ca sanmate | śaraṇāgatayatnena sa mṛtaḥ svargabhūṣaṇam

परिपाल्यस्वदेशैकपालने यः स्थितः सदा । राजा मृतास्तदर्थं ये ते वीरा वीरलोकिनः

paripālyasvadeśaikapālane yaḥ sthitaḥ sadā | rājā mṛtāstadarthaṃ ye te vīrā vīralokinaḥ

3.31.30

प्रजोपद्रवनिष्ठस्य राज्ञोऽराज्ञोऽथ वा प्रभोः । अर्थेन ये मृता युद्धे ते वै निरयगामिनः

prajopadravaniṣṭhasya rājño'rājño'tha vā prabhoḥ | arthena ye mṛtā yuddhe te vai nirayagāminaḥ

ये हि राज्ञामराज्ञां वाप्ययथाशास्त्रकारिणाम् । रणे म्रियन्ते छिन्नाङ्गास्ते वै निरयगामिनः

ye hi rājñāmarājñāṃ vāpyayathāśāstrakāriṇām | raṇe mriyante chinnāṅgāste vai nirayagāminaḥ

धर्म्यं यथा तथा युद्धं यदि स्यात्तर्हि संस्थितिः । नाशयेयुरलं मत्ताः परलोकभयोज्झिताः

dharmyaṃ yathā tathā yuddhaṃ yadi syāttarhi saṃsthitiḥ | nāśayeyuralaṃ mattāḥ paralokabhayojjhitāḥ

यत्र यत्र हतः शूरः स्वर्ग इत्यवशोक्तयः । धर्मे योद्धा भवेच्छूर इत्येवं शास्त्रनिश्चयः

yatra yatra hataḥ śūraḥ svarga ityavaśoktayaḥ | dharme yoddhā bhavecchūra ityevaṃ śāstraniścayaḥ

सदाचारवतामर्थे खड्गधारां सहन्ति ये । ते शूरा इति कथ्यन्ते शेषा डिम्भाहवाहताः

sadācāravatāmarthe khaḍgadhārāṃ sahanti ye | te śūrā iti kathyante śeṣā ḍimbhāhavāhatāḥ

तेषामर्थे रणे व्योम्नि तिष्ठन्त्युत्कण्ठिताशयाः । शूरीभूतमहासत्त्वदयितोक्तिसुराङ्गनाः

teṣāmarthe raṇe vyomni tiṣṭhantyutkaṇṭhitāśayāḥ | śūrībhūtamahāsattvadayitoktisurāṅganāḥ

विद्याधरीमधुरमन्थरगीतिगर्भं मन्दारमाल्यवलनाकुलकामिनीकम् । विश्रान्तकान्तसुरसिद्धविमानपङ्क्ति व्योमोत्सवोच्चरितशोभमिवोल्ललास

vidyādharīmadhuramantharagītigarbhaṃ mandāramālyavalanākulakāminīkam | viśrāntakāntasurasiddhavimānapaṅkti vyomotsavoccaritaśobhamivollalāsa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे युद्धप्रेक्षिकास्थिताम्बरवर्णनं नामैकत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe yuddhaprekṣikāsthitāmbaravarṇanaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३२

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वीरवरोत्कण्ठनृत्यदप्सरसि स्थिता । लीलावलोकयामास व्योम्नि विद्यान्वितावनौ

śrīvasiṣṭha uvāca | atha vīravarotkaṇṭhanṛtyadapsarasi sthitā | līlāvalokayāmāsa vyomni vidyānvitāvanau

स्वराष्ट्रमण्डले भर्तृपालिते बलमालिते । कस्मिंश्चिद्विततारण्ये द्वितीयाकाशभीषणे

svarāṣṭramaṇḍale bhartṛpālite balamālite | kasmiṃścidvitatāraṇye dvitīyākāśabhīṣaṇe

सेनाद्वितयमाक्षुब्धं सौम्याब्धिद्वितयोपमम् । महारम्भघनं मत्तं स्थितं राजद्वयान्वितम्

senādvitayamākṣubdhaṃ saumyābdhidvitayopamam | mahārambhaghanaṃ mattaṃ sthitaṃ rājadvayānvitam

युद्धसज्जं सुसंनद्धमिद्धमग्निमिवाद्भुतम् । पूर्वप्रहारसंपातप्रेक्षाक्षुब्धाक्षिलक्षितम्

yuddhasajjaṃ susaṃnaddhamiddhamagnimivādbhutam | pūrvaprahārasaṃpātaprekṣākṣubdhākṣilakṣitam

उद्यतामलनिस्त्रिंशधारासारवहज्जनम् । कचत्परश्वधप्रासभिन्दिपालर्ष्टिमुद्गरम्

udyatāmalanistriṃśadhārāsāravahajjanam | kacatparaśvadhaprāsabhindipālarṣṭimudgaram

गरुत्मत्पक्षविक्षुब्धवनसंपातकम्पितम् । उद्यद्दिनकरालोकचञ्चत्कनककङ्कटम्

garutmatpakṣavikṣubdhavanasaṃpātakampitam | udyaddinakarālokacañcatkanakakaṅkaṭam

परस्परमुखालोककोपप्रोद्दामितायुधम् । अन्योन्यबद्धदृष्टित्वाच्चित्रं भित्ताविवार्पितम्

parasparamukhālokakopaproddāmitāyudham | anyonyabaddhadṛṣṭitvāccitraṃ bhittāvivārpitam

लेखामर्यादया दीर्घबद्धया स्थापितस्थिति । अनिवार्यमहासैन्यझांकाराश्रुतसंकथम्

lekhāmaryādayā dīrghabaddhayā sthāpitasthiti | anivāryamahāsainyajhāṃkārāśrutasaṃkatham

पूर्वप्रहारस्मयतश्चिरं संशान्तदुन्दुभि । निबद्धयोधसंस्थाननिखिलानीकमन्थरम्

pūrvaprahārasmayataściraṃ saṃśāntadundubhi | nibaddhayodhasaṃsthānanikhilānīkamantharam

धनुर्द्वितथमात्रात्मशून्यमध्यैकसेतुना । विभक्तं कल्पवातेन मत्तमेकार्णवं यथा

dhanurdvitathamātrātmaśūnyamadhyaikasetunā | vibhaktaṃ kalpavātena mattamekārṇavaṃ yathā

काये संकटसंरम्भचिन्तापरवशेश्वरम् । विरटद्भेककण्ठत्वग्भङ्गुरातुरहृद्गुहम्

kāye saṃkaṭasaṃrambhacintāparavaśeśvaram | viraṭadbhekakaṇṭhatvagbhaṅgurāturahṛdguham

प्राणसर्वस्वसंत्यागसोद्योगासंख्यसैनिकम् । कर्णाकृष्टशरौघौघत्यागोन्मुखधनुर्धरम्

prāṇasarvasvasaṃtyāgasodyogāsaṃkhyasainikam | karṇākṛṣṭaśaraughaughatyāgonmukhadhanurdharam

प्रहारपातसंप्रेक्षानिष्पन्दासंख्यसैनिकम् । अन्योन्योत्कण्ठकाठिन्यभरभ्रुकुटिसंकटम्

prahārapātasaṃprekṣāniṣpandāsaṃkhyasainikam | anyonyotkaṇṭhakāṭhinyabharabhrukuṭisaṃkaṭam

परस्परसुसंघट्टकटुटङ्कारकङ्कटम् । वीरयोधमुखादग्धभीरुप्रेप्सितकोटरम्

parasparasusaṃghaṭṭakaṭuṭaṅkārakaṅkaṭam | vīrayodhamukhādagdhabhīruprepsitakoṭaram

मिथःसंस्थानकालोकमात्रासंदिग्धजीवितम् । समस्ताङ्गरुहासक्तप्रांशुवृद्धेभमानवम्

mithaḥsaṃsthānakālokamātrāsaṃdigdhajīvitam | samastāṅgaruhāsaktaprāṃśuvṛddhebhamānavam

पूर्वप्रहारसंप्रेक्षाव्यग्रप्राणतया तया । संशान्तकल्लोलरवं निद्रामुद्रपुरोपमम्

pūrvaprahārasaṃprekṣāvyagraprāṇatayā tayā | saṃśāntakallolaravaṃ nidrāmudrapuropamam

संशान्तशङ्खसंघाततूर्यनिर्ह्राददुन्दुभि । भूतलाकाशसंलीनसर्वपांसुपयोधरम्

saṃśāntaśaṅkhasaṃghātatūryanirhrādadundubhi | bhūtalākāśasaṃlīnasarvapāṃsupayodharam

पलायनपरैः पश्चात्त्यक्तमङ्गुलमण्डलम् । विसारिमकरव्यूहमत्स्यसंख्याब्धिभासुरम्

palāyanaparaiḥ paścāttyaktamaṅgulamaṇḍalam | visārimakaravyūhamatsyasaṃkhyābdhibhāsuram

पताकामञ्जरीपुञ्जविजिताकाशतारकम् । हास्तिकोत्तम्भितकरकाननीकृतखान्तरम्

patākāmañjarīpuñjavijitākāśatārakam | hāstikottambhitakarakānanīkṛtakhāntaram

तरत्तरलभापूरसपक्षसकलायुधम् । धमद्धमितिशब्दैश्च श्वासोस्थैर्ध्मातखान्तरम्

tarattaralabhāpūrasapakṣasakalāyudham | dhamaddhamitiśabdaiśca śvāsosthairdhmātakhāntaram

चक्रव्यूहकराक्रान्तदुर्वृत्तसुरभासुरम् । गरुडव्यूहसंरम्भविद्रवन्नागसंचयम्

cakravyūhakarākrāntadurvṛttasurabhāsuram | garuḍavyūhasaṃrambhavidravannāgasaṃcayam

श्येनव्यूहविभिन्नाग्रसंनिवेशोत्तमध्वनि । अन्योन्यास्फोटनिःशेषप्रपतद्भूरिवृन्दकम्

śyenavyūhavibhinnāgrasaṃniveśottamadhvani | anyonyāsphoṭaniḥśeṣaprapatadbhūrivṛndakam

विविधव्यूहविन्यासवान्तवीरवरारवम् । करप्रतोलनोल्लासमत्तमुद्गरमण्डलम्

vividhavyūhavinyāsavāntavīravarāravam | karapratolanollāsamattamudgaramaṇḍalam

कृष्णायुधांशुजलदश्यामीकृतदिवाकरम् । अनिलाधूतपल्यूलसूत्कृताभशरध्वनि

kṛṣṇāyudhāṃśujaladaśyāmīkṛtadivākaram | anilādhūtapalyūlasūtkṛtābhaśaradhvani

अनेककल्पकल्पाग्रसवृन्दमिव संस्थितम् । प्रलयानिलसंक्षुब्धमेकार्णवमिवोत्थितम्

anekakalpakalpāgrasavṛndamiva saṃsthitam | pralayānilasaṃkṣubdhamekārṇavamivotthitam

सद्यश्छिन्नं महामेरोः पक्षद्वयमिव स्फुरत् । क्षुब्धमारुतनिर्धूतमिव कज्जलपर्वतम्

sadyaśchinnaṃ mahāmeroḥ pakṣadvayamiva sphurat | kṣubdhamārutanirdhūtamiva kajjalaparvatam

पातालकुहरात्क्षुब्धमन्धकारमिवोत्थितम् । लोकालोकमिवोन्मत्तनृत्यलोललसत्तटम् । महानरकसंघातं भित्त्वावनिमिवोत्थितम्

pātālakuharātkṣubdhamandhakāramivotthitam | lokālokamivonmattanṛtyalolalasattaṭam | mahānarakasaṃghātaṃ bhittvāvanimivotthitam

आलोलकुन्तमुसलासिपरश्वधांशु- श्यामायमानदिवसातपवारिपूरैः । एकार्णवं भुवनकोशमिवाचिरेण कर्तुं समुद्यतमगाधमनन्तपूरैः

ālolakuntamusalāsiparaśvadhāṃśu- śyāmāyamānadivasātapavāripūraiḥ | ekārṇavaṃ bhuvanakośamivācireṇa kartuṃ samudyatamagādhamanantapūraiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने आहवारम्भणं नाम द्वात्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne āhavārambhaṇaṃ nāma dvātriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३३

श्रीराम उवाच । भगवन्युद्धमेतन्मे समासेन मनाग्वद । श्रुतिराह्लाद्यते श्रोतुर्यस्मादेताभिरुक्तिमिः

śrīrāma uvāca | bhagavanyuddhametanme samāsena manāgvada | śrutirāhlādyate śroturyasmādetābhiruktimiḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तत्रैव ते देव्यौ संग्रामं तमवेक्षितुम् । विमाने कल्पिते कान्ते रुद्धे रुरुहतुः स्थिरे

śrīvasiṣṭha uvāca | atha tatraiva te devyau saṃgrāmaṃ tamavekṣitum | vimāne kalpite kānte ruddhe ruruhatuḥ sthire

एतस्मिन्नन्तरे तत्र लीलेशः प्रतिपक्षतः । तमुत्सोढुमशक्तः सन्मुखव्यतिकरे रणे

etasminnantare tatra līleśaḥ pratipakṣataḥ | tamutsoḍhumaśaktaḥ sanmukhavyatikare raṇe

प्रलयार्णवकल्लोल इवोत्पत्त्योद्भये भटे । जहौ सानाविव शिलां भटस्योरसि मुद्गरम्

pralayārṇavakallola ivotpattyodbhaye bhaṭe | jahau sānāviva śilāṃ bhaṭasyorasi mudgaram

अथ प्रवृत्तः प्रसभं प्रलयार्णवरंहसा । सेनयोः शस्त्रसंपातः किरन्ननलविद्युतः

atha pravṛttaḥ prasabhaṃ pralayārṇavaraṃhasā | senayoḥ śastrasaṃpātaḥ kirannanalavidyutaḥ

तरत्तरलधाराग्ररेखाङ्कितनभस्तलः । ध्वनत्कणकणाशब्दमध्यलक्षितटांकृतिः

tarattaraladhārāgrarekhāṅkitanabhastalaḥ | dhvanatkaṇakaṇāśabdamadhyalakṣitaṭāṃkṛtiḥ

धीरहुंकारमिश्रोष्मघर्घरारवघस्मरः । प्रवृत्तशरधाराग्रभास्करार्चिर्वितानकः

dhīrahuṃkāramiśroṣmaghargharāravaghasmaraḥ | pravṛttaśaradhārāgrabhāskarārcirvitānakaḥ

नदत्कङ्कटटङ्कारप्रोड्डीनकणपावकः । परस्पराहतिच्छिन्नहेतिखण्डखगाम्बरः

nadatkaṅkaṭaṭaṅkāraproḍḍīnakaṇapāvakaḥ | parasparāhaticchinnahetikhaṇḍakhagāmbaraḥ

वीरदोर्द्रुमसंचारवहद्वननभस्थलः । कोदण्डचक्रक्रेङ्कारद्रवद्वैमानिकाङ्गनः

vīradordrumasaṃcāravahadvananabhasthalaḥ | kodaṇḍacakrakreṅkāradravadvaimānikāṅganaḥ

महाहलहलारावभृङ्गीकृतघनध्वनिः । निर्विकल्पसमाधिस्थ इवैकघनतावशात्

mahāhalahalārāvabhṛṅgīkṛtaghanadhvaniḥ | nirvikalpasamādhistha ivaikaghanatāvaśāt

नाराचासारधाराग्रलूनशूरशिरस्करः । परस्परांससंघट्टरणत्कङ्कटसंकटः

nārācāsāradhārāgralūnaśūraśiraskaraḥ | parasparāṃsasaṃghaṭṭaraṇatkaṅkaṭasaṃkaṭaḥ

हुंकारहतहेत्युग्रसंघट्टकटुटांकृतः । तरद्धारातरङ्गाभ्रदन्तुराशेषदिङ्मुखः

huṃkārahatahetyugrasaṃghaṭṭakaṭuṭāṃkṛtaḥ | taraddhārātaraṅgābhradanturāśeṣadiṅmukhaḥ

हेतिसंघट्टविक्षोभमुष्टिग्राह्यझणज्झणः । चिरमास्फोटकास्फोटलुठच्चटचटारवः

hetisaṃghaṭṭavikṣobhamuṣṭigrāhyajhaṇajjhaṇaḥ | ciramāsphoṭakāsphoṭaluṭhaccaṭacaṭāravaḥ

प्रवहत्खड्गसीत्कारज्वलत्कणसणध्वनिः । सरच्छरभराध्वान्तशरत्खरखरारवः

pravahatkhaḍgasītkārajvalatkaṇasaṇadhvaniḥ | saraccharabharādhvāntaśaratkharakharāravaḥ

धगद्धगितिविच्छिन्नकण्ठोत्थप्राणलोहितः । छिन्नबाहुशिरःखड्गखण्डनिर्विवराम्बरः

dhagaddhagitivicchinnakaṇṭhotthaprāṇalohitaḥ | chinnabāhuśiraḥkhaḍgakhaṇḍanirvivarāmbaraḥ

कङ्कटोत्थस्फुरद्वह्निसटास्पृष्टशिरोरुहः । रणत्पतदसिव्रातमत्तपीनझणज्झणः

kaṅkaṭotthasphuradvahnisaṭāspṛṣṭaśiroruhaḥ | raṇatpatadasivrātamattapīnajhaṇajjhaṇaḥ

कुन्तकुण्ठितमातङ्गतरङ्गोत्तुङ्गलोहितः । दन्तिदन्तविनिष्पेषतारचीत्कारकर्कशः

kuntakuṇṭhitamātaṅgataraṅgottuṅgalohitaḥ | dantidantaviniṣpeṣatāracītkārakarkaśaḥ

महामुसलसंपातपिष्टकष्टोद्धुरस्वरः । तरच्छूरशिरःपद्मप्रकराच्छादिताम्बरः

mahāmusalasaṃpātapiṣṭakaṣṭoddhurasvaraḥ | taracchūraśiraḥpadmaprakarācchāditāmbaraḥ

व्योमन्यस्तभुजाहीन्द्रः पूर्णधूलिमयाम्बुदः । छिन्नहेतिनरारब्धकेशाकेशिप्रतिक्रियः

vyomanyastabhujāhīndraḥ pūrṇadhūlimayāmbudaḥ | chinnahetinarārabdhakeśākeśipratikriyaḥ

नखानखिनिकृत्ताक्षिकर्णनासोष्ठकन्धरः । छिन्नायुधमहामल्लहेलोल्लालनलब्धभूः

nakhānakhinikṛttākṣikarṇanāsoṣṭhakandharaḥ | chinnāyudhamahāmallahelollālanalabdhabhūḥ

पतत्समदमातङ्गकम्पितोर्वीलुठद्रयः । रणद्रथरयोत्पन्नक्षरद्रक्तसरित्पथः

patatsamadamātaṅgakampitorvīluṭhadrayaḥ | raṇadratharayotpannakṣaradraktasaritpathaḥ

रजोरचितनीहारः कचत्प्रवहदायुधः । एकीकृतघनक्षोभसैन्यसागरगर्जितः

rajoracitanīhāraḥ kacatpravahadāyudhaḥ | ekīkṛtaghanakṣobhasainyasāgaragarjitaḥ

मत्तहासविलासेन मृत्युना परिचर्वितः । गर्विताद्रीन्द्रनागेन्द्रखर्विताम्भोदगर्जितः

mattahāsavilāsena mṛtyunā paricarvitaḥ | garvitādrīndranāgendrakharvitāmbhodagarjitaḥ

वृक्षश्वभ्रतटीच्छन्नचक्रशक्त्यृष्टिमुद्गरः । शरोर्णातन्तुनीरन्ध्रघृष्टियोधाद्रिमेखलः

vṛkṣaśvabhrataṭīcchannacakraśaktyṛṣṭimudgaraḥ | śarorṇātantunīrandhraghṛṣṭiyodhādrimekhalaḥ

मेघविश्रान्तविच्छिन्नपताकापटचामरः । यन्त्रपाषाणचक्रौघदूरविद्रुतखेचरः

meghaviśrāntavicchinnapatākāpaṭacāmaraḥ | yantrapāṣāṇacakraughadūravidrutakhecaraḥ

मरणव्यग्रकृत्ताङ्गयोधाक्रन्दातिघर्घरः । कुठाराघातसंघातविदलन्मस्तकव्रजः

maraṇavyagrakṛttāṅgayodhākrandātighargharaḥ | kuṭhārāghātasaṃghātavidalanmastakavrajaḥ

दूरोड्डीनकचत्खड्गखण्डतारकिताम्बरः । शक्तिनिर्मुक्तशक्त्यौघविभिन्नेभावृतावनिः

dūroḍḍīnakacatkhaḍgakhaṇḍatārakitāmbaraḥ | śaktinirmuktaśaktyaughavibhinnebhāvṛtāvaniḥ

सैन्यव्याकुलवेतालललनोन्मुक्तमुद्गरः । गगनोत्तम्भितोत्तुङ्गशूरतोमरतोरणः

sainyavyākulavetālalalanonmuktamudgaraḥ | gaganottambhitottuṅgaśūratomaratoraṇaḥ

भुशुण्डीभग्नखड्गौघखण्डालीव्योमकुन्तलः । कुन्तवेणुवनन्यस्ततापाम्बरकचच्छविः

bhuśuṇḍībhagnakhaḍgaughakhaṇḍālīvyomakuntalaḥ | kuntaveṇuvananyastatāpāmbarakacacchaviḥ

खड्गर्ष्टिवृष्टिसंपुष्टराजपूजितसैनिकः । शूलोत्तम्भितसच्छूरग्रहणोद्यमिताप्सराः

khaḍgarṣṭivṛṣṭisaṃpuṣṭarājapūjitasainikaḥ | śūlottambhitasacchūragrahaṇodyamitāpsarāḥ

गदातुषारविगलत्स्फुरिताङ्गददिङ्मुखः । प्रासप्रसभसंपिष्टकष्टचेष्टतयोत्कटः

gadātuṣāravigalatsphuritāṅgadadiṅmukhaḥ | prāsaprasabhasaṃpiṣṭakaṣṭaceṣṭatayotkaṭaḥ

चक्रक्रकचसंचारच्छिन्नाश्वनरवारणः । परशुव्रातसंपातपतत्समदवारणः

cakrakrakacasaṃcāracchinnāśvanaravāraṇaḥ | paraśuvrātasaṃpātapatatsamadavāraṇaḥ

लकुटोल्लोडनोड्डीनप्रोड्डामरचटद्भटः । यन्त्रपाषाणसंपातपिष्टकेतुरथद्रुमः

lakuṭolloḍanoḍḍīnaproḍḍāmaracaṭadbhaṭaḥ | yantrapāṣāṇasaṃpātapiṣṭaketurathadrumaḥ

करवालविलूनाग्रच्छत्रपङ्कजपाण्डुरः । क्षेपणक्षोभसंक्षीणसैन्यक्षोभोऽप्यलक्षणः

karavālavilūnāgracchatrapaṅkajapāṇḍuraḥ | kṣepaṇakṣobhasaṃkṣīṇasainyakṣobho'pyalakṣaṇaḥ

कबन्धबन्धसंनेतृपातसंपिष्टपार्श्वगः । साङ्कुशाङ्कितसंख्यस्थवीरवारितवारणः

kabandhabandhasaṃnetṛpātasaṃpiṣṭapārśvagaḥ | sāṅkuśāṅkitasaṃkhyasthavīravāritavāraṇaḥ

परशुव्रातसंपातपतत्समदवारणः । पाशाप्राशिविशेषज्ञवीरातिपरिदेवनः

paraśuvrātasaṃpātapatatsamadavāraṇaḥ | pāśāprāśiviśeṣajñavīrātiparidevanaḥ

क्षुरिकाकुक्षिनिर्भेदगलत्पद्मपतज्जनः । त्रिशूलवलनोन्मत्तशूवरसंकरनर्ततः

kṣurikākukṣinirbhedagalatpadmapatajjanaḥ | triśūlavalanonmattaśūvarasaṃkaranartataḥ

धावद्धानुष्कसंपूर्णकुलकूजितकाकलिः । भिन्दिपालसटाटोपहुंकारारभटीनटः

dhāvaddhānuṣkasaṃpūrṇakulakūjitakākaliḥ | bhindipālasaṭāṭopahuṃkārārabhaṭīnaṭaḥ

वज्रमुष्टिविनिष्पिष्टपिष्टसद्भटसंकटः । श्येनवद्व्योमपदवीप्रोत्पतत्पटुपट्टिशः

vajramuṣṭiviniṣpiṣṭapiṣṭasadbhaṭasaṃkaṭaḥ | śyenavadvyomapadavīprotpatatpaṭupaṭṭiśaḥ

अङ्कुशाकृष्टशूरेशरथेभहयकेतनः । हलाहलिहतालूनहेलाकुलकुलाचलः

aṅkuśākṛṣṭaśūreśarathebhahayaketanaḥ | halāhalihatālūnahelākulakulācalaḥ

सुतालोत्तालकुद्दालनिखातवनभूतलः । धनुर्द्विगुणमात्रास्तलूनलोकशिलावलिः

sutālottālakuddālanikhātavanabhūtalaḥ | dhanurdviguṇamātrāstalūnalokaśilāvaliḥ

क्रकचोभयपार्श्वेभच्छिन्नमत्तमतङ्गजः । संग्रामोलूखलक्षुण्णलोकतण्डुलमौसली

krakacobhayapārśvebhacchinnamattamataṅgajaḥ | saṃgrāmolūkhalakṣuṇṇalokataṇḍulamausalī

अस्त्राभाशृङ्खलाजालबद्धसेनाविहङ्गमः । लोलासिवीरनिस्त्रिंशनीतवादिगृहाङ्गणाः

astrābhāśṛṅkhalājālabaddhasenāvihaṅgamaḥ | lolāsivīranistriṃśanītavādigṛhāṅgaṇāḥ

गणशो नीयमानाग्र्यश्वापदारावनिर्भरः । नखाङ्गुष्ठखनत्पुङ्खप्रेङ्खारणरणारवैः

gaṇaśo nīyamānāgryaśvāpadārāvanirbharaḥ | nakhāṅguṣṭhakhanatpuṅkhapreṅkhāraṇaraṇāravaiḥ

मरिचैर्व्यञ्जनानीव रञ्जयन्सकलारवान् । सैन्यनिक्षिप्तकुम्भाग्निदग्धयोधेरितायुधः । सैन्यनिक्षिप्तकुम्भाग्निदग्धयोधोज्झितायुधः

maricairvyañjanānīva rañjayansakalāravān | sainyanikṣiptakumbhāgnidagdhayodheritāyudhaḥ | sainyanikṣiptakumbhāgnidagdhayodhojjhitāyudhaḥ

सैन्यनिक्षिप्तकुम्भस्थतप्ताङ्गारहतेक्षणः । सैन्यनिक्षिप्तकुम्भस्थविषवारिदलज्जनः

sainyanikṣiptakumbhasthataptāṅgārahatekṣaṇaḥ | sainyanikṣiptakumbhasthaviṣavāridalajjanaḥ

नाराचवर्षवरवारिदवीरपूर- मत्ताभ्रसंभ्रमसनृत्तकबन्धबर्ही । कल्पान्तकाल इव वेगविवर्तमान- मातङ्गशैलवलितो रणसंभ्रमोऽभूत्

nārācavarṣavaravāridavīrapūra- mattābhrasaṃbhramasanṛttakabandhabarhī | kalpāntakāla iva vegavivartamāna- mātaṅgaśailavalito raṇasaṃbhramo'bhūt

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे सेनयोः प्रथमपातवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe senayoḥ prathamapātavarṇanaṃ nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३४

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ राज्ञां युयुत्सूनां भटानां मन्त्रिणामपि । नभसः प्रेक्षकाणां च तत्रेमाः प्रोदगुर्गिरः

śrīvasiṣṭha uvāca | atha rājñāṃ yuyutsūnāṃ bhaṭānāṃ mantriṇāmapi | nabhasaḥ prekṣakāṇāṃ ca tatremāḥ prodagurgiraḥ

चलत्पद्मं सर इव वहद्विहगमेव च । नभः शूरशिरःकीर्णं भाति तारकिताकृति

calatpadmaṃ sara iva vahadvihagameva ca | nabhaḥ śūraśiraḥkīrṇaṃ bhāti tārakitākṛti

पश्य रक्तपृषत्पूरसिन्दूरारुणमारुतैः । सांध्या इव विभान्त्येते मध्याह्नेऽम्बुदभानवः

paśya raktapṛṣatpūrasindūrāruṇamārutaiḥ | sāṃdhyā iva vibhāntyete madhyāhne'mbudabhānavaḥ

किमिदं भगवन्व्योम पलालभरितं स्थितम् । नेदं पलालं वीराणामेते शरभराम्बुदाः

kimidaṃ bhagavanvyoma palālabharitaṃ sthitam | nedaṃ palālaṃ vīrāṇāmete śarabharāmbudāḥ

यावन्तो भुवि सिच्यन्ते रुधिरे रणरेणवः । तावन्त्यब्दसहस्राणि भटानामास्पदं दिवि

yāvanto bhuvi sicyante rudhire raṇareṇavaḥ | tāvantyabdasahasrāṇi bhaṭānāmāspadaṃ divi

मा भैष्ट नैते निस्त्रिंशा नीलोत्पलदलत्विषः । अमी वीरावलोकिन्या लक्ष्म्या नयनविभ्रमाः

mā bhaiṣṭa naite nistriṃśā nīlotpaladalatviṣaḥ | amī vīrāvalokinyā lakṣmyā nayanavibhramāḥ

वीरालिङ्गनलोलानां नितम्बे सुरयोषिताम् । मेखलाः शिथिलीकर्तुं प्रवृत्तः कुसुमायुधः

vīrāliṅganalolānāṃ nitambe surayoṣitām | mekhalāḥ śithilīkartuṃ pravṛttaḥ kusumāyudhaḥ

लसद्भुजलतालोला रक्तपल्लवपाणयः । मञ्जरीमत्तनयना मध्वामोदसुगन्धयः

lasadbhujalatālolā raktapallavapāṇayaḥ | mañjarīmattanayanā madhvāmodasugandhayaḥ

गायन्त्यो मधुरालापैर्नन्दनोद्यानदेवताः । तवागमनमाशङ्क्य प्रवृत्ताः परिनर्तितुम्

gāyantyo madhurālāpairnandanodyānadevatāḥ | tavāgamanamāśaṅkya pravṛttāḥ parinartitum

प्रत्यनीकं भिनत्त्यन्तः कुठारैः कठिनैरियम् । सेना ग्राम्येव वनिता दयितं दृष्टिचेष्टितैः

pratyanīkaṃ bhinattyantaḥ kuṭhāraiḥ kaṭhinairiyam | senā grāmyeva vanitā dayitaṃ dṛṣṭiceṣṭitaiḥ

हा पितुर्मम भल्लेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् । सूर्यस्य निकटं नीतं कालेनेवाष्टमो ग्रहः

hā piturmama bhallena śiro jvalitakuṇḍalam | sūryasya nikaṭaṃ nītaṃ kālenevāṣṭamo grahaḥ

आपादशृङ्खलाप्रोतभ्रमत्स्थूलोपलद्वयम् । भ्रामयंश्चित्रदण्डाख्यं चक्रमूर्ध्वभुजो जवात्

āpādaśṛṅkhalāprotabhramatsthūlopaladvayam | bhrāmayaṃścitradaṇḍākhyaṃ cakramūrdhvabhujo javāt

योधो यम इवाभाति याम्यादायाति दिक्तटात् । सर्वतः संहरन्सेनामेहि यामो यथागतम्

yodho yama ivābhāti yāmyādāyāti diktaṭāt | sarvataḥ saṃharansenāmehi yāmo yathāgatam

सद्यश्छिन्नशिरश्वभ्रमज्जत्कङ्ककुलाकुलाः । कबन्धाः परिनृत्यन्ति तालोत्ताला रणाङ्गणे

sadyaśchinnaśiraśvabhramajjatkaṅkakulākulāḥ | kabandhāḥ parinṛtyanti tālottālā raṇāṅgaṇe

गीर्वाणगणगोष्ठीषु प्रवृत्ताः संकथा मिथः । कदा लोकान्तरं धीराः कथं यास्यन्ति के कुतः

gīrvāṇagaṇagoṣṭhīṣu pravṛttāḥ saṃkathā mithaḥ | kadā lokāntaraṃ dhīrāḥ kathaṃ yāsyanti ke kutaḥ

निगिरत्यागताः सेनाः स्रवन्तीरिव सागरः । समत्स्यमकरव्यूहा अहो नु विषमो भटः

nigiratyāgatāḥ senāḥ sravantīriva sāgaraḥ | samatsyamakaravyūhā aho nu viṣamo bhaṭaḥ

कटेषु करिणां कीर्णा धारानाराचराजयः । पतिता इव संपूर्णाः शृङ्गसंघेषु वृष्टयः

kaṭeṣu kariṇāṃ kīrṇā dhārānārācarājayaḥ | patitā iva saṃpūrṇāḥ śṛṅgasaṃgheṣu vṛṣṭayaḥ

हा कुन्तेन शिरो नीतं ममेत्येव विवक्षतः । शिरसाऽजीवमित्येवं खे खगेनेव वाशितम्

hā kuntena śiro nītaṃ mametyeva vivakṣataḥ | śirasā'jīvamityevaṃ khe khageneva vāśitam

यन्त्रपाषाणवर्षेण यैषास्मान्परिषिञ्चति । सेनानुशृङ्खलाजालवलना क्रियतां बलात्

yantrapāṣāṇavarṣeṇa yaiṣāsmānpariṣiñcati | senānuśṛṅkhalājālavalanā kriyatāṃ balāt

वलीपलितनिर्मुक्तं पूर्वभार्याप्सराः सती । अङ्गीकरोति भर्तारं परिज्ञाय रणे हतम्

valīpalitanirmuktaṃ pūrvabhāryāpsarāḥ satī | aṅgīkaroti bhartāraṃ parijñāya raṇe hatam

आदिवं रचिताकाराः कुन्तकाननकान्तयः । वीराणां स्वर्गमारोढुमिव सोपानपङ्क्तयः

ādivaṃ racitākārāḥ kuntakānanakāntayaḥ | vīrāṇāṃ svargamāroḍhumiva sopānapaṅktayaḥ

कान्तकाञ्चनकान्ताङ्गे भटस्योरसि कामिनी । दृष्टा देवपुरन्ध्रीयं भर्तुरन्वेषणान्विता

kāntakāñcanakāntāṅge bhaṭasyorasi kāminī | dṛṣṭā devapurandhrīyaṃ bharturanveṣaṇānvitā

हा हतं सैन्यमस्माकं भटैऽरुद्धतमुष्टिभिः । महाप्रलयकल्लोलैः सुरशैलस्थलं यथा

hā hataṃ sainyamasmākaṃ bhaṭai'ruddhatamuṣṭibhiḥ | mahāpralayakallolaiḥ suraśailasthalaṃ yathā

युध्यध्वमग्रतो मूढा नयतार्धमृतान्नरान् । निजान्पादप्रहारेण मैतान्दारयताधमाः

yudhyadhvamagrato mūḍhā nayatārdhamṛtānnarān | nijānpādaprahāreṇa maitāndārayatādhamāḥ

धम्मिल्लवलनाव्यग्रे घनोत्कण्ठेऽप्सरोगणे । भटो दिव्यशरीरेण पार्श्वप्राप्तो निरीक्ष्यताम्

dhammillavalanāvyagre ghanotkaṇṭhe'psarogaṇe | bhaṭo divyaśarīreṇa pārśvaprāpto nirīkṣyatām

फुल्लहेमारविन्दासु च्छायाशीतजलानिलैः । स्वर्गनद्यास्तटीष्वेनं दूरायातं विनोदय

phullahemāravindāsu cchāyāśītajalānilaiḥ | svarganadyāstaṭīṣvenaṃ dūrāyātaṃ vinodaya

विविधायुधसंघट्टखण्डितोग्रास्थिकोटयः । खे कवन्त्यः कणत्कारैः प्रसृतास्तारका इव

vividhāyudhasaṃghaṭṭakhaṇḍitogrāsthikoṭayaḥ | khe kavantyaḥ kaṇatkāraiḥ prasṛtāstārakā iva

व्योम्नि जीवनदीवाहे वहत्सायकवारिणि । चक्रावर्तिनि गच्छन्ति गिरयोऽप्यणुपङ्कताम्

vyomni jīvanadīvāhe vahatsāyakavāriṇi | cakrāvartini gacchanti girayo'pyaṇupaṅkatām

भ्रमद्भिर्ग्रहमार्गेषु शिरोभिर्वीरभूभृताम् । आयुधांशुलतानाललग्नासिदलकण्टकैः

bhramadbhirgrahamārgeṣu śirobhirvīrabhūbhṛtām | āyudhāṃśulatānālalagnāsidalakaṇṭakaiḥ

केतुपट्टंमृणालाङ्गदलैर्लब्धशिलीमुखैः । वहद्वातचलत्पद्मं नभः पद्मसरः कृतम्

ketupaṭṭaṃmṛṇālāṅgadalairlabdhaśilīmukhaiḥ | vahadvātacalatpadmaṃ nabhaḥ padmasaraḥ kṛtam

मृतमातङ्गसंघाते गिराविव पिपीलिकाः । भीरवः परिलीयन्ते स्त्रियः पुंवक्षसीव च

mṛtamātaṅgasaṃghāte girāviva pipīlikāḥ | bhīravaḥ parilīyante striyaḥ puṃvakṣasīva ca

अपूर्वोत्तमसौन्दर्यकान्तसंगमशंसिनः । वान्ति विद्याधरस्त्रीणामलकोल्लासिनोऽनिलाः

apūrvottamasaundaryakāntasaṃgamaśaṃsinaḥ | vānti vidyādharastrīṇāmalakollāsino'nilāḥ

छत्रेषूड्डीयमानेषु स्थितेषु व्योम्नि चन्द्रता । इन्दुनेव यशोमूर्त्या कृता शुभ्रातपत्रता

chatreṣūḍḍīyamāneṣu sthiteṣu vyomni candratā | induneva yaśomūrtyā kṛtā śubhrātapatratā

भटो मरणमूर्च्छान्ते निमेषेणामरं वपुः । स्वकर्मशिल्पिरचितं प्राप्तः स्वप्नपुरं यथा

bhaṭo maraṇamūrcchānte nimeṣeṇāmaraṃ vapuḥ | svakarmaśilpiracitaṃ prāptaḥ svapnapuraṃ yathā

शूलशक्त्यृष्टिचक्राणां वृष्टयो मुक्ततुष्टयः । व्योमाब्धौ मत्स्यमकरसंकुलावयवाः स्थिताः

śūlaśaktyṛṣṭicakrāṇāṃ vṛṣṭayo muktatuṣṭayaḥ | vyomābdhau matsyamakarasaṃkulāvayavāḥ sthitāḥ

शरोत्कृत्तसितच्छत्रकलहंसैर्नभःस्थलम् । भाति संचितपूर्णेन्दुबिम्बलक्षैरिवावृतम्

śarotkṛttasitacchatrakalahaṃsairnabhaḥsthalam | bhāti saṃcitapūrṇendubimbalakṣairivāvṛtam

क्रियते गगनोड्डीनैश्चामरैश्चारुघर्घरैः । वातावधूतसंरोधतरङ्गनिकरद्युतिः

kriyate gaganoḍḍīnaiścāmaraiścārughargharaiḥ | vātāvadhūtasaṃrodhataraṅganikaradyutiḥ

दृश्यन्ते हेतिदलिताश्छत्रचामरकेतवः । आकाशक्षेत्रविक्षिप्ता यशःशालिलता इव

dṛśyante hetidalitāśchatracāmaraketavaḥ | ākāśakṣetravikṣiptā yaśaḥśālilatā iva

वहद्भिर्व्योम्नि सक्षेम पश्य नीता क्षयं शरै । शक्तिवृष्टिरुपायान्ती सस्यश्रीः शलभैरिव

vahadbhirvyomni sakṣema paśya nītā kṣayaṃ śarai | śaktivṛṣṭirupāyāntī sasyaśrīḥ śalabhairiva

एषा प्रसृतदोर्दण्डभटखड्गच्छटात्कृतिः । कठिनात्कंकटाज्जाता मृत्योरेवोग्रहुंकृतिः

eṣā prasṛtadordaṇḍabhaṭakhaḍgacchaṭātkṛtiḥ | kaṭhinātkaṃkaṭājjātā mṛtyorevograhuṃkṛtiḥ

हेतिकल्पानिलक्षुण्णा दन्तनिर्झरवारयः । जनताक्षयकालेऽस्मिन्भग्ना नागा नगा इव

hetikalpānilakṣuṇṇā dantanirjharavārayaḥ | janatākṣayakāle'sminbhagnā nāgā nagā iva

सचक्रनाथसूताश्वं व्यूढं रक्तमहाहृदे । हाहाभिभूतगतिकं चेष्टते रथपत्त्नम्

sacakranāthasūtāśvaṃ vyūḍhaṃ raktamahāhṛde | hāhābhibhūtagatikaṃ ceṣṭate rathapattnam

करकंकटकुट्यङ्कखड्गसंघट्टटांकृतैः । कालरात्र्या प्रनृत्यन्त्या रणवीणेव वाद्यते

karakaṃkaṭakuṭyaṅkakhaḍgasaṃghaṭṭaṭāṃkṛtaiḥ | kālarātryā pranṛtyantyā raṇavīṇeva vādyate

नरेभखरवाजिभ्यो ये च्युता रक्तनिर्झराः । पश्य तद्बिन्दुसिक्तेन वायुनारुणिता दिशः

narebhakharavājibhyo ye cyutā raktanirjharāḥ | paśya tadbindusiktena vāyunāruṇitā diśaḥ

शस्त्रांशुजलदे व्योम्नि कालीचिकुरमेचके । शरकोरकभारस्रङ्मेघे विद्युदिवोदिता

śastrāṃśujalade vyomni kālīcikuramecake | śarakorakabhārasraṅmeghe vidyudivoditā

अनन्तरक्तसंसक्तसन्नावनितलायुधैः । भुवनं भात्यभिज्वालमग्निलोक इवाकुलम्

anantaraktasaṃsaktasannāvanitalāyudhaiḥ | bhuvanaṃ bhātyabhijvālamagniloka ivākulam

भुशुण्डीशक्तिशूलासिमुसलप्रासवृष्टयः । अन्योन्यच्छेदभेदाभ्यां करप्रकरतोऽपतन्

bhuśuṇḍīśaktiśūlāsimusalaprāsavṛṣṭayaḥ | anyonyacchedabhedābhyāṃ karaprakarato'patan

अक्षोभैकप्रहरणाद्यातुधान्योऽन्यचेष्टितम् । संरम्भावेक्षणप्रज्ञं रणं स्वप्नमिव स्थितम्

akṣobhaikapraharaṇādyātudhānyo'nyaceṣṭitam | saṃrambhāvekṣaṇaprajñaṃ raṇaṃ svapnamiva sthitam

अनन्यशब्दाविरतहताहतिरणज्झणैः । गायतीव क्षतक्षोभमुदितो रणभैरवः

ananyaśabdāviratahatāhatiraṇajjhaṇaiḥ | gāyatīva kṣatakṣobhamudito raṇabhairavaḥ

अन्योन्यरणहेत्युग्रचूर्णपूर्णो रणार्णवः । वालुकामय एवाभूच्छिन्नच्छत्रतरङ्गकः

anyonyaraṇahetyugracūrṇapūrṇo raṇārṇavaḥ | vālukāmaya evābhūcchinnacchatrataraṅgakaḥ

सरभसरसवद्विसारितूर्य- प्रतिरवपूरितलोकपाललोकः । रणगिरिरयमुग्रपक्षदक्ष- प्रतिसृतिवृत्त इवाम्बरे युगान्ते

sarabhasarasavadvisāritūrya- pratiravapūritalokapālalokaḥ | raṇagirirayamugrapakṣadakṣa- pratisṛtivṛtta ivāmbare yugānte

हा हा धिक्प्रविकटकङ्कटाननोद्य- त्प्रोड्डीनप्रकटतडिच्छटाप्रतप्ताः । क्रेङ्कारस्फुरितगुणेरिता रणन्तो नाराचाः शिखरिशिलागणं वहन्ति

hā hā dhikpravikaṭakaṅkaṭānanodya- tproḍḍīnaprakaṭataḍicchaṭāprataptāḥ | kreṅkārasphuritaguṇeritā raṇanto nārācāḥ śikhariśilāgaṇaṃ vahanti

छिन्नेच्छाच्छमिति न यावदङ्गभङ्गं कुर्वन्तो ज्वलदनलोज्ज्वलाः पृषत्काः । तावद्द्राग्द्रुतमित एहि मित्र यामो यामोऽयं प्रवहति वासरश्चतुर्थः

chinnecchācchamiti na yāvadaṅgabhaṅgaṃ kurvanto jvaladanalojjvalāḥ pṛṣatkāḥ | tāvaddrāgdrutamita ehi mitra yāmo yāmo'yaṃ pravahati vāsaraścaturthaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने रणप्रेक्षकजनोक्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne raṇaprekṣakajanoktivarṇanaṃ nāma catustriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३५

पञ्चत्रिंशः सर्गः

pañcatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ प्रोड्डयनोद्युक्ततुरङ्गमतरङ्गकः । उत्ताण्डव इवोन्मत्तो बभूव स रणार्णवः

śrīvasiṣṭha uvāca | atha proḍḍayanodyuktaturaṅgamataraṅgakaḥ | uttāṇḍava ivonmatto babhūva sa raṇārṇavaḥ

छत्रडिण्डीरविश्रान्तसितेषुशफरोत्करः । अश्वसैन्योल्लसल्लोलकल्लोलाकुलकोटरः

chatraḍiṇḍīraviśrāntasiteṣuśapharotkaraḥ | aśvasainyollasallolakallolākulakoṭaraḥ

नानायुधनदीनीतसैन्यावर्तविवृत्तिमान् । मत्तहस्तिघटापीठचलाचलकुलाचलः

nānāyudhanadīnītasainyāvartavivṛttimān | mattahastighaṭāpīṭhacalācalakulācalaḥ

कचच्चक्रशतावर्तवृत्तिभ्रान्तशिरस्तृणः । धूलीजलधरापीतभ्रमत्खड्गप्रभाजलः

kacaccakraśatāvartavṛttibhrāntaśirastṛṇaḥ | dhūlījaladharāpītabhramatkhaḍgaprabhājalaḥ

मकरव्यूहविस्तारभग्नाभग्नभटौघनौ । महागुडुगुडावर्तप्रतिश्रुद्धनकन्दरः

makaravyūhavistārabhagnābhagnabhaṭaughanau | mahāguḍuguḍāvartapratiśruddhanakandaraḥ

मीनव्यूहविनिष्क्रान्तशरबीजौघसर्षपः । हेतिवीचीवरालूनपताकावीचिमण्डलः

mīnavyūhaviniṣkrāntaśarabījaughasarṣapaḥ | hetivīcīvarālūnapatākāvīcimaṇḍalaḥ

शस्त्रवारिकृताम्भोदसदृशावर्तकुण्डलः । संरम्भघनसंचारसेनातिमितिमिङ्गिलः

śastravārikṛtāmbhodasadṛśāvartakuṇḍalaḥ | saṃrambhaghanasaṃcārasenātimitimiṅgilaḥ

कृष्णायसपरीधानवलत्सेनाम्बुभीषणः । कबन्धावर्तलेखान्तर्बद्धसैन्यादिभूषणः

kṛṣṇāyasaparīdhānavalatsenāmbubhīṣaṇaḥ | kabandhāvartalekhāntarbaddhasainyādibhūṣaṇaḥ

शरसीकरनीहारसान्धकारककुब्गणः । निर्घोषाशोषिताशेषशब्दैकघनघुंघुमः

śarasīkaranīhārasāndhakārakakubgaṇaḥ | nirghoṣāśoṣitāśeṣaśabdaikaghanaghuṃghumaḥ

पतनोत्पतनव्यग्रशिरःशकलसीकरः । आवर्तचक्रव्यूहेषु प्रभ्रमद्भटकाष्ठकः

patanotpatanavyagraśiraḥśakalasīkaraḥ | āvartacakravyūheṣu prabhramadbhaṭakāṣṭhakaḥ

कष्टटाङ्कारकोदण्डकुण्डलोन्मथनोद्भटः । अशङ्कमेव पातालादिवोद्यत्सैनिकोर्मिमान्

kaṣṭaṭāṅkārakodaṇḍakuṇḍalonmathanodbhaṭaḥ | aśaṅkameva pātālādivodyatsainikormimān

गमागमपरानन्तपताकाच्छत्रफेनिलः । वहद्रक्तनदीरंहःप्रोह्यमानरथद्रुमः

gamāgamaparānantapatākācchatraphenilaḥ | vahadraktanadīraṃhaḥprohyamānarathadrumaḥ

गजप्रतिमसंपन्नमहारुधिरबुद्बुदः । सैन्यप्रवाहविचलद्धयहस्तिजलेचरः

gajapratimasaṃpannamahārudhirabudbudaḥ | sainyapravāhavicaladdhayahastijalecaraḥ

ससंग्रामोऽम्बरग्राम इवाश्चर्यकरो नृणाम् । अभूत्प्रलयभूकम्पकम्पिताचलचञ्चलः

sasaṃgrāmo'mbaragrāma ivāścaryakaro nṛṇām | abhūtpralayabhūkampakampitācalacañcalaḥ

तरत्तरङ्गविहगः पतत्करिघटातटः । त्रस्तभीरुमृगानीकस्कूर्जद्धुरुघुरारवः

tarattaraṅgavihagaḥ patatkarighaṭātaṭaḥ | trastabhīrumṛgānīkaskūrjaddhurughurāravaḥ

सरच्छरालीशलभशतभङ्गुरसैनिकः । तरत्तरङ्गशरभः शरभारवनावनिः

saraccharālīśalabhaśatabhaṅgurasainikaḥ | tarattaraṅgaśarabhaḥ śarabhāravanāvaniḥ

चलद्द्विरेफनिर्ह्रादो रसत्तूर्यगुहागुरुः । चिरात्स सैन्यजलदो लुठद्भटमृगाधिपः

caladdvirephanirhrādo rasattūryaguhāguruḥ | cirātsa sainyajalado luṭhadbhaṭamṛgādhipaḥ

प्रसरद्धूलिजलदो विगलत्सैन्यसानुमान् । पतद्रथवराढ्याङ्गः प्रतपत्खङ्गमण्डलः

prasaraddhūlijalado vigalatsainyasānumān | patadrathavarāḍhyāṅgaḥ pratapatkhaṅgamaṇḍalaḥ

प्रोत्पतत्पदपुष्पौघः पताकाच्छत्रवारिदः । वहद्रक्तनदीपूरपतत्साराववारणः

protpatatpadapuṣpaughaḥ patākācchatravāridaḥ | vahadraktanadīpūrapatatsārāvavāraṇaḥ

सोऽभूत्समरकल्पान्तो जगत्कवलनाकुलः । पर्यस्तसध्वजच्छत्रपताकारथपत्तनः

so'bhūtsamarakalpānto jagatkavalanākulaḥ | paryastasadhvajacchatrapatākārathapattanaḥ

पतद्विमलहेत्यौघभूरिभास्वरभास्करः । कठिनप्राणसंतापतापिताखिलमानसः

patadvimalahetyaughabhūribhāsvarabhāskaraḥ | kaṭhinaprāṇasaṃtāpatāpitākhilamānasaḥ

कोदण्डपुष्करावर्तशरधारानिरन्तरः । वहत्खंगशिलालेखाविद्युद्वलयिताम्बरः

kodaṇḍapuṣkarāvartaśaradhārānirantaraḥ | vahatkhaṃgaśilālekhāvidyudvalayitāmbaraḥ

उच्छिन्नरक्तजलधिपतितेभकुलाचलः । नभोविकीर्णनिपतद्युत्तारकणतारकः

ucchinnaraktajaladhipatitebhakulācalaḥ | nabhovikīrṇanipatadyuttārakaṇatārakaḥ

चक्रकुल्याम्बुदावर्तपूर्णव्योमशिराम्बुदः । अस्त्रकल्पाग्निनिर्दग्धसैन्यलोकान्तरक्रमः

cakrakulyāmbudāvartapūrṇavyomaśirāmbudaḥ | astrakalpāgninirdagdhasainyalokāntarakramaḥ

हेतिवर्षाशनिच्छन्नभूतलामलभूधरः । गजराजगिरिव्रातपातपिष्टजनव्रजः

hetivarṣāśanicchannabhūtalāmalabhūdharaḥ | gajarājagirivrātapātapiṣṭajanavrajaḥ

शरधाराघनानीकमेघच्छन्नमहीनभाः । महानीकार्णवक्षोभसंघट्टघटिताद्रवः

śaradhārāghanānīkameghacchannamahīnabhāḥ | mahānīkārṇavakṣobhasaṃghaṭṭaghaṭitādravaḥ

व्याप्त उग्रानिलोद्भूतैर्जलव्यालैरिवाचलः । अन्योन्यदलनव्यग्रैः शस्त्रोत्पात इवोत्थितैः

vyāpta ugrānilodbhūtairjalavyālairivācalaḥ | anyonyadalanavyagraiḥ śastrotpāta ivotthitaiḥ

शूलासिचक्रशरशक्तिगदाभुशुण्डी- प्रासादयो विदलनेन मिथो ध्वनन्तः । दीप्ता अधुर्दशदिशः शतशो भ्रमन्तः कल्पान्तवातपरिवृत्तपदार्थलीलाम्

śūlāsicakraśaraśaktigadābhuśuṇḍī- prāsādayo vidalanena mitho dhvanantaḥ | dīptā adhurdaśadiśaḥ śataśo bhramantaḥ kalpāntavātaparivṛttapadārthalīlām

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे रणवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe raṇavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३६

षट्त्रिंशः सर्गः

ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ श्रृङ्गोपमानेषु स्थितेषु शरराशिषु । सर्वभीरुषु भग्नेषु विद्रुतेषु दिशो दश

śrīvasiṣṭha uvāca | atha śrṛṅgopamāneṣu sthiteṣu śararāśiṣu | sarvabhīruṣu bhagneṣu vidruteṣu diśo daśa

मातङ्गशवशैलेषु विश्रान्ताम्बुदपङ्कतिषु । यक्षरक्षःपिशाचेषु क्रीडत्सु रुधिरार्णवे

mātaṅgaśavaśaileṣu viśrāntāmbudapaṅkatiṣu | yakṣarakṣaḥpiśāceṣu krīḍatsu rudhirārṇave

महतां धर्मनिष्ठानां शीलौजःसत्त्वशालिनाम् । शुद्धानां कुलपद्मानां वीराणामनिवर्तिनाम्

mahatāṃ dharmaniṣṭhānāṃ śīlaujaḥsattvaśālinām | śuddhānāṃ kulapadmānāṃ vīrāṇāmanivartinām

द्वन्द्वयुद्धानि जातानि मेघानामिव गर्जताम् । मिथोनिगरणोत्कानि मिलन्त्यापगपूरवत्

dvandvayuddhāni jātāni meghānāmiva garjatām | mithonigaraṇotkāni milantyāpagapūravat

पञ्जरः पञ्जरेणेव गजौघेन गजोच्चयः । सवनः सवनेनाद्रिरद्रिणेवामिलद्वलात्

pañjaraḥ pañjareṇeva gajaughena gajoccayaḥ | savanaḥ savanenādriradriṇevāmiladvalāt

अश्वौघो मिलदश्वानां वृन्देनाराविरंहसा । तरङ्गौघेन घोषेण तरङ्गौघ इवार्णवे

aśvaugho miladaśvānāṃ vṛndenārāviraṃhasā | taraṅgaughena ghoṣeṇa taraṅgaugha ivārṇave

नरानीकं नरानीकः समायुधमयोधयत् । वेण्वोघमिव वेण्वोघो मरुल्लोलो मरुद्वलम्

narānīkaṃ narānīkaḥ samāyudhamayodhayat | veṇvoghamiva veṇvogho marullolo marudvalam

रथौघश्च रथौघेन निष्पिपेषाखिलं वपुः । नगरं नगरेणेव दैवेनोड्डीनमासुरम्

rathaughaśca rathaughena niṣpipeṣākhilaṃ vapuḥ | nagaraṃ nagareṇeva daivenoḍḍīnamāsuram

सरच्छरभरासाररचितापूर्ववारिदम् । युयुधे स्थगिताकाशा धनुर्धरपताकिनी

saraccharabharāsāraracitāpūrvavāridam | yuyudhe sthagitākāśā dhanurdharapatākinī

विषमायुधयुद्धेषु योद्धारः पेलवाशयाः । यदा युक्त्या पलायन्ते रणकल्पानले तदा

viṣamāyudhayuddheṣu yoddhāraḥ pelavāśayāḥ | yadā yuktyā palāyante raṇakalpānale tadā

मिलिताश्चक्रिणश्चक्रैर्धनुर्धारैर्धनुर्धराः । खङ्गिभिः खङ्गयोद्धारो भुशुण्डीभिर्भुशुण्डयः

militāścakriṇaścakrairdhanurdhārairdhanurdharāḥ | khaṅgibhiḥ khaṅgayoddhāro bhuśuṇḍībhirbhuśuṇḍayaḥ

मुसलैर्मुसलोदाराः कुन्तिनः कुन्तिधारिभिः । ऋष्ट्यायुधा ऋष्टिधरैः प्रासिभिः प्रासपाणयः

musalairmusalodārāḥ kuntinaḥ kuntidhāribhiḥ | ṛṣṭyāyudhā ṛṣṭidharaiḥ prāsibhiḥ prāsapāṇayaḥ

समुद्गरा मुद्गरिभिः सगदैर्विलसद्गदाः । शाक्तिकैः शक्तियोद्धारः शूलैः शूलविशारदाः

samudgarā mudgaribhiḥ sagadairvilasadgadāḥ | śāktikaiḥ śaktiyoddhāraḥ śūlaiḥ śūlaviśāradāḥ

प्रासासनविदः प्रासैः परशूक्ताः परश्वधैः । लकुटोद्यैर्लकुटिनश्चोपलैरुपलायुधाः

prāsāsanavidaḥ prāsaiḥ paraśūktāḥ paraśvadhaiḥ | lakuṭodyairlakuṭinaścopalairupalāyudhāḥ

पाशिभिः पाशधारिण्यः शङ्कुभिः शङ्कुधारिणः । क्षुरिकाभिस्तु क्षुरिका भिन्दिपालैश्च तद्गताः

pāśibhiḥ pāśadhāriṇyaḥ śaṅkubhiḥ śaṅkudhāriṇaḥ | kṣurikābhistu kṣurikā bhindipālaiśca tadgatāḥ

वज्रमुष्टिधरा वज्रैरङ्कुशैरङ्कुशोद्धताः । हलैर्हलनिकाषज्ञास्त्रिशूलैश्च त्रिशूलिनः

vajramuṣṭidharā vajrairaṅkuśairaṅkuśoddhatāḥ | halairhalanikāṣajñāstriśūlaiśca triśūlinaḥ

श्रृङ्खलाजालिनो जालैः श्रृङ्खलैरलिकोमलैः । क्षुभिताकल्पविक्षुब्धसागरोर्मिघटा इव

śrṛṅkhalājālino jālaiḥ śrṛṅkhalairalikomalaiḥ | kṣubhitākalpavikṣubdhasāgarormighaṭā iva

क्षुब्धचक्रदलावर्तः शरसीकरमारुतः । प्रभ्रमद्धेतिमकरो व्योमैकार्णव आबभौ

kṣubdhacakradalāvartaḥ śarasīkaramārutaḥ | prabhramaddhetimakaro vyomaikārṇava ābabhau

उत्फुल्लायुधकल्लोलशिराकुलजलेचरः । रोदोरन्ध्रसमुद्रोऽसौ बभूवामरदुस्तरः

utphullāyudhakallolaśirākulajalecaraḥ | rodorandhrasamudro'sau babhūvāmaradustaraḥ

दिव्याष्टकजनानीकं पक्षद्वयतया तया । अर्धेनार्धेन कुपितं भूपालाभ्यां तथा स्थितम्

divyāṣṭakajanānīkaṃ pakṣadvayatayā tayā | ardhenārdhena kupitaṃ bhūpālābhyāṃ tathā sthitam

मध्यदेशादिसंख्याने प्राग्दिभ्योऽभ्यागतानिमान् । लीलानाथस्य पद्मस्य पक्षे जनपदाञ्छृणु

madhyadeśādisaṃkhyāne prāgdibhyo'bhyāgatānimān | līlānāthasya padmasya pakṣe janapadāñchṛṇu

पूर्वस्यां कोसलाः काशिमागधा मिथिलोत्कलाः । मेखलाः कर्करा मुद्रास्तथा संग्रामशौण्डकाः

pūrvasyāṃ kosalāḥ kāśimāgadhā mithilotkalāḥ | mekhalāḥ karkarā mudrāstathā saṃgrāmaśauṇḍakāḥ

मुख्या हिमा रुद्रमुख्यास्ताम्रलिप्तास्तथैव च । प्राग्ज्योतिषा वाजिमुखा अम्बष्ठाः पुरुषादकाः

mukhyā himā rudramukhyāstāmraliptāstathaiva ca | prāgjyotiṣā vājimukhā ambaṣṭhāḥ puruṣādakāḥ

वर्णकोष्ठाः सविश्वोत्रा आममीनाशनास्तथा । व्याघ्रवक्राः किराताश्च सौवीरा एकपादकाः

varṇakoṣṭhāḥ saviśvotrā āmamīnāśanāstathā | vyāghravakrāḥ kirātāśca sauvīrā ekapādakāḥ

माल्यवान्नाम शैलोऽत्र शिविराञ्जन एव च । वृषलध्वजपद्माद्यास्तथोदयकरोगिरिः

mālyavānnāma śailo'tra śivirāñjana eva ca | vṛṣaladhvajapadmādyāstathodayakarogiriḥ

अथ प्राग्दक्षिणायां तु इमे विन्ध्यादिवासिनः । चेदयो वत्सदाशार्णा अङ्गवङ्गोपवङ्गकाः

atha prāgdakṣiṇāyāṃ tu ime vindhyādivāsinaḥ | cedayo vatsadāśārṇā aṅgavaṅgopavaṅgakāḥ

कलिङ्गपुण्ड्रजठरा विदर्भा मेखलास्तथा । शबराननवर्णाश्च कर्णात्रिपुरपूरकाः

kaliṅgapuṇḍrajaṭharā vidarbhā mekhalāstathā | śabarānanavarṇāśca karṇātripurapūrakāḥ

कण्टकस्थलनामानः पृथग्दीपककोमलाः । कर्णान्ध्राश्चौलिकाश्चैव तथा चार्मण्वता अपि

kaṇṭakasthalanāmānaḥ pṛthagdīpakakomalāḥ | karṇāndhrāścaulikāścaiva tathā cārmaṇvatā api

काकका हेमकुड्याश्च तथा श्मश्रुधरा अपि । बलिग्रीवमहाग्रीवाः किष्किन्धा नालिकेरिणः

kākakā hemakuḍyāśca tathā śmaśrudharā api | baligrīvamahāgrīvāḥ kiṣkindhā nālikeriṇaḥ

अथ लीलापतेरस्य दक्षिणस्यामिमे नृपाः । विन्ध्योऽथ कुसुमापीडो महेन्द्रो दर्दुरस्तथा

atha līlāpaterasya dakṣiṇasyāmime nṛpāḥ | vindhyo'tha kusumāpīḍo mahendro dardurastathā

मलयः सूर्यवांश्चैव गणा राज्यसमृद्धकाः । अवन्तीरिति विख्यातास्तथा शाम्बवतीति च

malayaḥ sūryavāṃścaiva gaṇā rājyasamṛddhakāḥ | avantīriti vikhyātāstathā śāmbavatīti ca

दशपूरकथाचक्रारेषिकातुरकच्छपाः । वनवासोपगिरयस्ते भद्रगिरयस्तथा

daśapūrakathācakrāreṣikāturakacchapāḥ | vanavāsopagirayaste bhadragirayastathā

नागरा दण्डकाश्चैव गणराष्ट्रनृराष्ट्रकाः । साहा शैवार्प्यमूकाश्च कर्कोटा वनविम्बलाः

nāgarā daṇḍakāścaiva gaṇarāṣṭranṛrāṣṭrakāḥ | sāhā śaivārpyamūkāśca karkoṭā vanavimbalāḥ

पम्पानिवासिनश्चैव कैरकाः कर्कवीरकाः । स्वेरिका यासिकाश्चैव धर्मपत्तनपञ्जिकाः

pampānivāsinaścaiva kairakāḥ karkavīrakāḥ | sverikā yāsikāścaiva dharmapattanapañjikāḥ

काशिकास्तृष्णखल्लूला यादास्ते ताम्रपर्णकाः । गोनर्दाः कनकाश्चैव दीनपत्तनमामकाः

kāśikāstṛṣṇakhallūlā yādāste tāmraparṇakāḥ | gonardāḥ kanakāścaiva dīnapattanamāmakāḥ

ताम्रीका दम्भराकीर्णाः सहकौरणकास्तथा । वैतुण्डकास्तुम्बवनालाजिनद्वीपकर्णिकाः

tāmrīkā dambharākīrṇāḥ sahakauraṇakāstathā | vaituṇḍakāstumbavanālājinadvīpakarṇikāḥ

कर्णिकाभाश्च शिवयः कौङ्कणाश्चित्रकूटकाः । कर्णाटमण्टवटका महाकटकिकास्तथा

karṇikābhāśca śivayaḥ kauṅkaṇāścitrakūṭakāḥ | karṇāṭamaṇṭavaṭakā mahākaṭakikāstathā

आन्ध्राश्च कोलगिरयश्चावन्तिकविचेरिकाः । चण्डायत्ता देवनकाः क्रौञ्चा वाहास्तथैव च

āndhrāśca kolagirayaścāvantikavicerikāḥ | caṇḍāyattā devanakāḥ krauñcā vāhāstathaiva ca

शिलाक्षारोदभोनन्दमर्दना मलयाभिधाः । ते चित्रकूटशिखरा लङ्कारक्षोगणाः स्मृताः

śilākṣārodabhonandamardanā malayābhidhāḥ | te citrakūṭaśikharā laṅkārakṣogaṇāḥ smṛtāḥ

अथ प्रत्यग्दक्षिणस्यां महाराज्यसुराष्ट्रकाः । सिन्धुसौवीरशूद्राख्या आभीरा द्रविडास्तथा

atha pratyagdakṣiṇasyāṃ mahārājyasurāṣṭrakāḥ | sindhusauvīraśūdrākhyā ābhīrā draviḍāstathā

कीकटाः सिद्धखण्डाख्यास्तथा कालिरुहा अपि । अत्र हेमगिरिः शैलस्तथा रैवतको गिरिः

kīkaṭāḥ siddhakhaṇḍākhyāstathā kāliruhā api | atra hemagiriḥ śailastathā raivatako giriḥ

जयकच्छो मयवरो यवनास्तत्र जन्तवः । बाह्लीका मार्गणावन्ता धूम्रास्तुम्बकनामकाः

jayakaccho mayavaro yavanāstatra jantavaḥ | bāhlīkā mārgaṇāvantā dhūmrāstumbakanāmakāḥ

तथा लाजगणाश्चैव तथात्र गिरिवासिनः । ततोऽब्धितोकनियुता एते लीलापतेर्जनाः

tathā lājagaṇāścaiva tathātra girivāsinaḥ | tato'bdhitokaniyutā ete līlāpaterjanāḥ

अथ तत्प्रतिपक्षस्थानिमाञ्जनपदाञ्श्रृणु । पश्चिमायां दिशि प्रौढा इमे तावन्महाद्रयः

atha tatpratipakṣasthānimāñjanapadāñśrṛṇu | paścimāyāṃ diśi prauḍhā ime tāvanmahādrayaḥ

मणिमान्नाम शैलेन्द्रः कुरार्पणगिरिस्तथा । वनोऽर्कहो मेघभवश्चक्रवानस्तपर्वतः

maṇimānnāma śailendraḥ kurārpaṇagiristathā | vano'rkaho meghabhavaścakravānastaparvataḥ

जनाः पञ्चजना नाम काशब्रह्मचयान्तकाः । तथैव भारक्षतथाः पारकाः शान्तिकास्तथा

janāḥ pañcajanā nāma kāśabrahmacayāntakāḥ | tathaiva bhārakṣatathāḥ pārakāḥ śāntikāstathā

शैव्यारमरकायाच्छा गुहुत्वा नियमास्तथा । हैहयाः सुह्मगायाश्च ताजिका हूणकास्तथा

śaivyāramarakāyācchā guhutvā niyamāstathā | haihayāḥ suhmagāyāśca tājikā hūṇakāstathā

पार्श्वेकतकयोः कर्का गिरिपर्णावमास्तथा । संत्यक्तधर्ममर्यादास्ते वर्णा म्लेच्छजातयः

pārśvekatakayoḥ karkā giriparṇāvamāstathā | saṃtyaktadharmamaryādāste varṇā mlecchajātayaḥ

ततोऽजनपदा भूमिर्योजनानां शतद्वयम् । ततो महेन्द्रशिखरी मुक्तामणिमयावनिः

tato'janapadā bhūmiryojanānāṃ śatadvayam | tato mahendraśikharī muktāmaṇimayāvaniḥ

युते महीधरशतैरथाश्वो नाम पर्वतः । ततो महार्णवो भीमः पारियात्रगिरिस्तटे

yute mahīdharaśatairathāśvo nāma parvataḥ | tato mahārṇavo bhīmaḥ pāriyātragiristaṭe

पश्चिमोत्तरदिग्भागे देशो गिरिमति स्थितः । तथा वेणुपतिश्चैव ततो नरपतिर्मही

paścimottaradigbhāge deśo girimati sthitaḥ | tathā veṇupatiścaiva tato narapatirmahī

तथा फल्गुणकाश्चैव माण्डव्यानेकनेत्रकाः । पुरुकुन्दाश्च पाराश्च भानुमण्डलभावनाः

tathā phalguṇakāścaiva māṇḍavyānekanetrakāḥ | purukundāśca pārāśca bhānumaṇḍalabhāvanāḥ

वन्मिला नलिना दीर्घा दीर्घकेशाङ्गबाहवः । रङ्गाश्च स्तनिकाश्चान्या गुरुहाश्चलुहास्तथा

vanmilā nalinā dīrghā dīrghakeśāṅgabāhavaḥ | raṅgāśca stanikāścānyā guruhāścaluhāstathā

ततः स्त्रीराष्ट्रमतुलं गोवृषापत्यभोजनम् । अथोत्तरस्यां हिमवान्क्रौञ्चोऽथ मधुमान्गिरिः

tataḥ strīrāṣṭramatulaṃ govṛṣāpatyabhojanam | athottarasyāṃ himavānkrauñco'tha madhumāngiriḥ

कैलासो वसुमान्मेरुस्तत्पादेषु जना उभे । मद्रावारेवयौधेया मालवाः शूरसेनिकाः

kailāso vasumānmerustatpādeṣu janā ubhe | madrāvārevayaudheyā mālavāḥ śūrasenikāḥ

राजन्याश्च तथा ज्ञेया अर्जुनातनयस्तथा । त्रिगर्त एकपात्क्षुद्रामबलास्वस्तवासिनः

rājanyāśca tathā jñeyā arjunātanayastathā | trigarta ekapātkṣudrāmabalāsvastavāsinaḥ

अबलाः प्रखलाः शाकाः क्षेमधूर्तय एव च । दशधानागावसन्यदण्डाहन्यसनास्तथा

abalāḥ prakhalāḥ śākāḥ kṣemadhūrtaya eva ca | daśadhānāgāvasanyadaṇḍāhanyasanāstathā

धानदाः सरकाश्चैव वाटधानास्तथैव च । अन्तरद्वीपगान्धारास्तथावन्तिसुरास्तथा

dhānadāḥ sarakāścaiva vāṭadhānāstathaiva ca | antaradvīpagāndhārāstathāvantisurāstathā

अथ तक्षशिला नाम ततो वीलवगोधनी । पुष्करावर्तदेशस्य यशोवतिमही ततः

atha takṣaśilā nāma tato vīlavagodhanī | puṣkarāvartadeśasya yaśovatimahī tataḥ

ततो नाभिमतिर्भूमिस्तिक्षा कालवरास्तथा । काहकं नगरं चैव सुरभूतिपुरं तथा

tato nābhimatirbhūmistikṣā kālavarāstathā | kāhakaṃ nagaraṃ caiva surabhūtipuraṃ tathā

तथैव रतिकादर्शा अन्तरादर्श एव च । ततः पिङ्गलपाण्डव्यं यामुने यातुधानकाः

tathaiva ratikādarśā antarādarśa eva ca | tataḥ piṅgalapāṇḍavyaṃ yāmune yātudhānakāḥ

मानवा नांगना हेमतालाः स्वस्वमुखास्तथा । हिमवान्वसुमान्क्रौञ्चकैलासावित्यगास्तथा

mānavā nāṃganā hematālāḥ svasvamukhāstathā | himavānvasumānkrauñcakailāsāvityagāstathā

ततोऽजनपदा भूमिरशीतिशतयोजना । अथ प्रागुत्तरस्यां तु क्रमाज्जनपदाञ्छृणु

tato'janapadā bhūmiraśītiśatayojanā | atha prāguttarasyāṃ tu kramājjanapadāñchṛṇu

कालुता ब्रह्मपुत्राश्च कुणिदाः खदिनास्तथा । मालवा रन्ध्रराज्याश्च वना राष्ट्रास्तथैव च

kālutā brahmaputrāśca kuṇidāḥ khadināstathā | mālavā randhrarājyāśca vanā rāṣṭrāstathaiva ca

केडवस्ताः सिंहपुत्रास्तथा वामनतां गताः । सावाकच्चापलवहाः कामिरा दरदास्तथा

keḍavastāḥ siṃhaputrāstathā vāmanatāṃ gatāḥ | sāvākaccāpalavahāḥ kāmirā daradāstathā

अभिसासदजार्वाकाः पलोलकुविकौतुकाः । किरातायामुपाताश्च दीनाः स्वर्णमही ततः

abhisāsadajārvākāḥ palolakuvikautukāḥ | kirātāyāmupātāśca dīnāḥ svarṇamahī tataḥ

देवस्थलोपवनभूस्तदनूदितश्री- र्विश्वावसोस्तदनु मन्दिरमुत्तमं च । कैलासभूस्तदनु मञ्जुवनश्च शैलो विद्याधरामरविमानसमानभूमिः

devasthalopavanabhūstadanūditaśrī- rviśvāvasostadanu mandiramuttamaṃ ca | kailāsabhūstadanu mañjuvanaśca śailo vidyādharāmaravimānasamānabhūmiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० जनपदवर्णनं नाम षटत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 janapadavarṇanaṃ nāma ṣaṭatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३७

सप्तत्रिंशः सर्गः

saptatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रणे रभसनिर्लूननरवारणदारुणे । अहंपूर्वमहंपूर्वमिति वृन्दानुपातिनि

śrīvasiṣṭha uvāca | raṇe rabhasanirlūnanaravāraṇadāruṇe | ahaṃpūrvamahaṃpūrvamiti vṛndānupātini

एते चान्ये च बहवस्तत्र भस्मत्वमागताः । प्रविशन्तः प्रयत्नेन शलभा इव पावके

ete cānye ca bahavastatra bhasmatvamāgatāḥ | praviśantaḥ prayatnena śalabhā iva pāvake

अत्रान्ये मध्यदेशीया जना नोदाहृता मया । तानिमाञ्छृणु वक्ष्यामि पक्षाँल्लीलामहीभृतः

atrānye madhyadeśīyā janā nodāhṛtā mayā | tānimāñchṛṇu vakṣyāmi pakṣām̐llīlāmahībhṛtaḥ

तद्देहिकाः शूरसेना गुडा अश्वघनायकाः । उत्तमज्योतिभद्राणि मदमध्यमिकादयः

taddehikāḥ śūrasenā guḍā aśvaghanāyakāḥ | uttamajyotibhadrāṇi madamadhyamikādayaḥ

सालूकाकोद्यमालास्या दौज्ञेयाः पिप्पलायनाः । माण्डव्याः पाण्डुनगराः सौग्रीवाद्या गुरुग्रहाः

sālūkākodyamālāsyā daujñeyāḥ pippalāyanāḥ | māṇḍavyāḥ pāṇḍunagarāḥ saugrīvādyā gurugrahāḥ

पारियात्राः कुराष्ट्राश्च यामुनोदुम्बरा अपि । राज्याह्वा उज्जिहानाश्च कालकोटिकमाथुराः

pāriyātrāḥ kurāṣṭrāśca yāmunodumbarā api | rājyāhvā ujjihānāśca kālakoṭikamāthurāḥ

पाञ्चाला धर्मारण्याश्च तथैवोत्तरदक्षिणाः । पाञ्चालकाः कुरुक्षेत्रास्तथा सारस्वता जनाः

pāñcālā dharmāraṇyāśca tathaivottaradakṣiṇāḥ | pāñcālakāḥ kurukṣetrāstathā sārasvatā janāḥ

अवन्तीस्यन्दनश्रेणीकुन्तिपाञ्चनदेरितैः । स्पन्दमाना विद्रवन्ती निपपात महाभृगौ

avantīsyandanaśreṇīkuntipāñcanaderitaiḥ | spandamānā vidravantī nipapāta mahābhṛgau

कोशब्रह्मावसानाश्च च्छिन्ना वस्त्रवतीजनैः । भूमौ निपतिताः सन्तो मिलिता मत्तवारणैः

kośabrahmāvasānāśca cchinnā vastravatījanaiḥ | bhūmau nipatitāḥ santo militā mattavāraṇaiḥ

शूरा दाशपुराः शस्त्रनिकृत्तोदरकन्धराः । बाणक्षितिभिराक्रम्य योजिता योजने ह्रदे

śūrā dāśapurāḥ śastranikṛttodarakandharāḥ | bāṇakṣitibhirākramya yojitā yojane hrade

दीर्णोदरविनिर्यातस्वान्त्रतन्त्रीनियन्त्रिताः । शान्तिकाःशान्तसंचाराः पिशाच्चैश्चर्विता निशि

dīrṇodaraviniryātasvāntratantrīniyantritāḥ | śāntikāḥśāntasaṃcārāḥ piśāccaiścarvitā niśi

उद्रवैर्भद्रगिरिभिः संग्रामाध्वरदीक्षितैः । क्षोणिगर्तेषु निक्षिप्ता मरगाः कमठा इव

udravairbhadragiribhiḥ saṃgrāmādhvaradīkṣitaiḥ | kṣoṇigarteṣu nikṣiptā maragāḥ kamaṭhā iva

प्रद्रुता विद्रवद्रक्ता विद्रावितमहारयः । दण्डिकास्थानिलोद्धूता हैहयैर्हरिणा इव

pradrutā vidravadraktā vidrāvitamahārayaḥ | daṇḍikāsthāniloddhūtā haihayairhariṇā iva

दन्तिदन्तविनिर्भिन्ना दरदा दलितारयः । नीता रक्तमहानद्या द्रुमाणां पल्लवा इव

dantidantavinirbhinnā daradā dalitārayaḥ | nītā raktamahānadyā drumāṇāṃ pallavā iva

नाराचैश्चर्विताश्चीना जीर्णा जर्जरजीविताः । जहुर्जलनिधौ देहान्भारभूतानिव स्थितान्

nārācaiścarvitāścīnā jīrṇā jarjarajīvitāḥ | jahurjalanidhau dehānbhārabhūtāniva sthitān

कर्णाटसुभटोड्डीनकुन्ताकलितकन्धराः । भग्ना नलदशूराश्च तारकानिकरा इव

karṇāṭasubhaṭoḍḍīnakuntākalitakandharāḥ | bhagnā naladaśūrāśca tārakānikarā iva

करीन्द्रमकरव्यूहरंहःसंहतहेतयः । केशाकेशिकृतारम्भा विनेदुर्दाशकाः शकाः

karīndramakaravyūharaṃhaḥsaṃhatahetayaḥ | keśākeśikṛtārambhā vinedurdāśakāḥ śakāḥ

दशार्णाः पाशनिर्मुक्तश्रृङ्खला जालभीरवः । निलीना रक्तजम्बाले वैतसास्तिमयो यथा

daśārṇāḥ pāśanirmuktaśrṛṅkhalā jālabhīravaḥ | nilīnā raktajambāle vaitasāstimayo yathā

गुर्जरानीकनाशेन गुर्जरीकेशलुञ्चनम् । विहितं तङ्गणोत्तुङ्गनासिशङ्कुशतै रणे

gurjarānīkanāśena gurjarīkeśaluñcanam | vihitaṃ taṅgaṇottuṅganāsiśaṅkuśatai raṇe

सिषिचुः शस्त्रकर्णौघाद्विन्दुभ्यो निगडा गुहान् । शरधारावनानीव वीरहेतिप्रभाम्बुदाः

siṣicuḥ śastrakarṇaughādvindubhyo nigaḍā guhān | śaradhārāvanānīva vīrahetiprabhāmbudāḥ

भुशुण्डीमण्डलोद्द्योतश्यामार्कोत्पातभीरुषु । आभीरेष्वरयः पेतुर्गोगणा हरितेष्विव

bhuśuṇḍīmaṇḍaloddyotaśyāmārkotpātabhīruṣu | ābhīreṣvarayaḥ peturgogaṇā hariteṣviva

कान्तकाञ्चनकान्तासीत्ताम्रसंग्रामवाहिनी । भुक्ता गौडभटेनाङ्ग नखकेशनिकर्षणैः

kāntakāñcanakāntāsīttāmrasaṃgrāmavāhinī | bhuktā gauḍabhaṭenāṅga nakhakeśanikarṣaṇaiḥ

रणे नगनयासंख्यकवच्चक्रनिकृन्तनैः । तङ्गणाः कणशः कीर्णाः कङ्कगृध्रेषुभासकैः

raṇe naganayāsaṃkhyakavaccakranikṛntanaiḥ | taṅgaṇāḥ kaṇaśaḥ kīrṇāḥ kaṅkagṛdhreṣubhāsakaiḥ

लगुडालोडनोड्डीनं गौडं गुडुगुडारवम् । श्रुत्वा गान्धारगावोऽग्रे दुद्रुवुर्द्रविडा इव

laguḍāloḍanoḍḍīnaṃ gauḍaṃ guḍuguḍāravam | śrutvā gāndhāragāvo'gre dudruvurdraviḍā iva

आकाशगार्णवप्रख्यो वहच्छककदम्बकः । अकरोत्पारसीकानां घननैशतमोभ्रमम्

ākāśagārṇavaprakhyo vahacchakakadambakaḥ | akarotpārasīkānāṃ ghananaiśatamobhramam

मन्दराहननोड्डीनस्वच्छक्षीरार्णवोदरे । वनानीवायुधान्यासञ्छत्रुप्रालेयसानुनि

mandarāhananoḍḍīnasvacchakṣīrārṇavodare | vanānīvāyudhānyāsañchatruprāleyasānuni

यदम्बुदैरिवोड्डीनं शस्त्रवृन्दैर्नभोङ्गणे । तद्दृष्टं वीचिवलनैर्लोलैः प्लुतमिवार्णवे

yadambudairivoḍḍīnaṃ śastravṛndairnabhoṅgaṇe | taddṛṣṭaṃ vīcivalanairlolaiḥ plutamivārṇave

शतचन्द्रं सितच्छत्रैः शरैः शलभनिर्भरम् । शक्तिभिः किल नीरन्ध्रं दृष्टमाकाशकाननम्

śatacandraṃ sitacchatraiḥ śaraiḥ śalabhanirbharam | śaktibhiḥ kila nīrandhraṃ dṛṣṭamākāśakānanam

वीरासवसमाक्रन्दकारिणः केकयैः कृताः । कङ्कैः कङ्ककुलाक्रान्तव्योमोद्धूलितमस्तकाः

vīrāsavasamākrandakāriṇaḥ kekayaiḥ kṛtāḥ | kaṅkaiḥ kaṅkakulākrāntavyomoddhūlitamastakāḥ

किरातसैन्यकन्यानां कामं कलकलारवैः । अङ्गैरनङ्गतां नीत्वा भैरवैरिव गर्जितम्

kirātasainyakanyānāṃ kāmaṃ kalakalāravaiḥ | aṅgairanaṅgatāṃ nītvā bhairavairiva garjitam

काशैस्तद्देहकाः क्रांता अदृश्यैर्मायया खगैः । निर्धूतपक्षैः क्षुभितैः पवनैरिव पांसवः

kāśaistaddehakāḥ krāṃtā adṛśyairmāyayā khagaiḥ | nirdhūtapakṣaiḥ kṣubhitaiḥ pavanairiva pāṃsavaḥ

उन्मत्ताः सुविनिर्धूतास्त्यक्तहेतिरणाम्बराः । नार्मदा नर्मनिर्मातृ ननृतुर्जहसुर्जगुः

unmattāḥ suvinirdhūtāstyaktahetiraṇāmbarāḥ | nārmadā narmanirmātṛ nanṛturjahasurjaguḥ

प्रक्वणत्किंकिणीजालं शक्तिवर्षमुपागतम् । साल्वबाणानिलोद्भूतमगमत्पृषदाकृति

prakvaṇatkiṃkiṇījālaṃ śaktivarṣamupāgatam | sālvabāṇānilodbhūtamagamatpṛṣadākṛti

शैव्यास्तु खण्डिताः कौन्तैर्भ्रमत्कुन्तैर्विघट्टिताः । शवीभूता दिवं नीता दृष्टा विद्याधरा इव

śaivyāstu khaṇḍitāḥ kauntairbhramatkuntairvighaṭṭitāḥ | śavībhūtā divaṃ nītā dṛṣṭā vidyādharā iva

धराधरणधर्मिण्या धीरया हीनसेनया । लुण्ठिताः पाण्डुनगराश्चलनोल्लासमात्रतः

dharādharaṇadharmiṇyā dhīrayā hīnasenayā | luṇṭhitāḥ pāṇḍunagarāścalanollāsamātrataḥ

त देहकाः पाञ्चनदैर्दलिता मत्तकाशिभिः । कुन्तदन्तद्रुमोद्दामा नगा इव मतङ्गजैः

ta dehakāḥ pāñcanadairdalitā mattakāśibhiḥ | kuntadantadrumoddāmā nagā iva mataṅgajaiḥ

ब्रह्मावत्सनका नीपैश्चक्रैः कृत्ता गता महीम् । सहयाः क्रकचोन्कृत्ता वृक्षाः कुसुमिता इव

brahmāvatsanakā nīpaiścakraiḥ kṛttā gatā mahīm | sahayāḥ krakaconkṛttā vṛkṣāḥ kusumitā iva

श्वेतकाकाननं लूनं कुठारैर्जठरेरितैः । एतद्ददाह पार्श्वस्थो भद्रेशः शरवह्निना

śvetakākānanaṃ lūnaṃ kuṭhārairjaṭhareritaiḥ | etaddadāha pārśvastho bhadreśaḥ śaravahninā

काष्ठयोधे निरालानं मग्ना जीर्णा मतङ्गजाः । लयमाजग्मुरायुद्धमिद्धेग्नाविन्धनं यथा

kāṣṭhayodhe nirālānaṃ magnā jīrṇā mataṅgajāḥ | layamājagmurāyuddhamiddhegnāvindhanaṃ yathā

मित्रगर्तास्त्रिगर्तात्ता भ्रमित्वोर्ध्वं तृणोपमम् । विविशुर्व्यस्तमूर्धानः पातालान्तं पलायितुम्

mitragartāstrigartāttā bhramitvordhvaṃ tṛṇopamam | viviśurvyastamūrdhānaḥ pātālāntaṃ palāyitum

मन्दानिलचलाम्भोधिभासुरे मागधे बले । निर्मग्ना वनिला मन्दाः पङ्के जीर्णगजा इव

mandānilacalāmbhodhibhāsure māgadhe bale | nirmagnā vanilā mandāḥ paṅke jīrṇagajā iva

चेदयश्चेतनां जह्रुस्तङ्गणानां रणाङ्गणे । पुष्पाणां पथि शीर्णानां सौकुमार्यमिवातपाः

cedayaścetanāṃ jahrustaṅgaṇānāṃ raṇāṅgaṇe | puṣpāṇāṃ pathi śīrṇānāṃ saukumāryamivātapāḥ

कौसलाः पौरवारावमसहन्तोऽन्तका इव । तैरुन्मुक्तगदाप्रासशरशक्त्यतिवृष्टयः

kausalāḥ pauravārāvamasahanto'ntakā iva | tairunmuktagadāprāsaśaraśaktyativṛṣṭayaḥ

बभूवुर्भल्लकृत्ताङ्गाऽविस्मया विद्रुमद्रुमाः । इवाद्रौ विद्रवन्त्यार्द्रसान्द्रासृक्सूर्यमूर्तयः

babhūvurbhallakṛttāṅgā'vismayā vidrumadrumāḥ | ivādrau vidravantyārdrasāndrāsṛksūryamūrtayaḥ

नाराचौघमहाहेतिमारुताधूतमूर्तयः । बभ्रमुर्भ्रमरानीकभासुरा जलदा इव

nārācaughamahāhetimārutādhūtamūrtayaḥ | babhramurbhramarānīkabhāsurā jaladā iva

शरधाराधरा मेघाः शरोर्णापूर्णमेषकाः । शरपत्रावृता वृक्षा भ्रमुस्तद्गर्जनागजाः

śaradhārādharā meghāḥ śarorṇāpūrṇameṣakāḥ | śarapatrāvṛtā vṛkṣā bhramustadgarjanāgajāḥ

वनराज्यजराजीर्णाः कन्दाकस्थलजन्तवः । अत्रुटन्परमाकृष्टाः पेलवा इव तन्तवः

vanarājyajarājīrṇāḥ kandākasthalajantavaḥ | atruṭanparamākṛṣṭāḥ pelavā iva tantavaḥ

रथेषु ध्वस्तचक्रेषु निखातेऽमुत्र मूर्धसु । निपेतुर्जनसंघाता मेघा इव वनाद्रिषु

ratheṣu dhvastacakreṣu nikhāte'mutra mūrdhasu | nipeturjanasaṃghātā meghā iva vanādriṣu

शालतालवनं प्राप्य जनतावलनं वनम् । भुजावकर्तनं चासीदुत्तालं स्थाणुकाननम्

śālatālavanaṃ prāpya janatāvalanaṃ vanam | bhujāvakartanaṃ cāsīduttālaṃ sthāṇukānanam

ननर्दुर्नन्दनोद्यानसुन्दर्यो मत्तयौवनाः । वनोपवनदेशेषु मेरोर्वीरवराश्रिताः

nanardurnandanodyānasundaryo mattayauvanāḥ | vanopavanadeśeṣu merorvīravarāśritāḥ

तावत्तारारवं रेजे सैन्यकाननमुत्तमम् । यावन्न परपक्षेण प्राप्तं कल्पानलार्चिषा

tāvattārāravaṃ reje sainyakānanamuttamam | yāvanna parapakṣeṇa prāptaṃ kalpānalārciṣā

छिन्नाः पिशाचसंयुक्ता भूतापहृतहेतयः । पातयित्वा ययुः कर्णान्दशार्णास्तर्णका इव

chinnāḥ piśācasaṃyuktā bhūtāpahṛtahetayaḥ | pātayitvā yayuḥ karṇāndaśārṇāstarṇakā iva

जहुर्भग्नेश्वराः कान्ति तां जिगीषवनौजसा । कासयः कमलानीव शुष्कस्रोतस्विनौजसा

jahurbhagneśvarāḥ kānti tāṃ jigīṣavanaujasā | kāsayaḥ kamalānīva śuṣkasrotasvinaujasā

तुषाका मेसलैः कीर्णाः शरशक्त्यसिमुद्गरैः । विद्रुता नरकैः क्षिप्ताः कटकच्छलना अपि

tuṣākā mesalaiḥ kīrṇāḥ śaraśaktyasimudgaraiḥ | vidrutā narakaiḥ kṣiptāḥ kaṭakacchalanā api

कौन्तक्षेत्राः प्रस्थवासैः स्थित्वा योधिभिरावृताः । गुणा इव खलाक्रान्ता गता व्यक्तमशक्तताम्

kauntakṣetrāḥ prasthavāsaiḥ sthitvā yodhibhirāvṛtāḥ | guṇā iva khalākrāntā gatā vyaktamaśaktatām

द्विपयो बाहुधानानां क्षणेनादाय मस्तकम्। भल्लैः पलाय्याशु गता विलूनकमला इव

dvipayo bāhudhānānāṃ kṣaṇenādāya mastakam| bhallaiḥ palāyyāśu gatā vilūnakamalā iva

मिथः सारस्वता नीत्वा आदिनान्तं कृताजयः । पण्डिता इव वादेषु नोद्विग्ना न पराजिताः

mithaḥ sārasvatā nītvā ādināntaṃ kṛtājayaḥ | paṇḍitā iva vādeṣu nodvignā na parājitāḥ

खर्वगाः खदिताः क्षुद्रा यातुधानैः परावृताः । तेजः परममाजग्मुः शान्ताग्नय इवेन्धनैः

kharvagāḥ khaditāḥ kṣudrā yātudhānaiḥ parāvṛtāḥ | tejaḥ paramamājagmuḥ śāntāgnaya ivendhanaiḥ

कियदाख्यायत एत- ज्जिह्वानिचयैः किलालमाकुलितः । वासुकिरपि वर्णयितुं न समर्थो रणवरं राम

kiyadākhyāyata eta- jjihvānicayaiḥ kilālamākulitaḥ | vāsukirapi varṇayituṃ na samartho raṇavaraṃ rāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे मो

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe mo

लीलो० जनपदवर्णनं नाम सप्तत्रिंशः सर्गः

līlo0 janapadavarṇanaṃ nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३८

अष्टत्रिंशः सर्गः

aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमत्याकुले युद्धे सास्फोटभयसंकुले । आदित्ये तमसा वृद्धे चटत्कठिनकङ्कटे

śrīvasiṣṭha uvāca | evamatyākule yuddhe sāsphoṭabhayasaṃkule | āditye tamasā vṛddhe caṭatkaṭhinakaṅkaṭe

वहत्यम्बूत्पतन्तीषु पतन्तीष्वश्मवृष्टिषु । नदीषु क्षेपणाच्छासु वरकेष्वब्जपङ्क्तिषु

vahatyambūtpatantīṣu patantīṣvaśmavṛṣṭiṣu | nadīṣu kṣepaṇācchāsu varakeṣvabjapaṅktiṣu

मिथः फलाग्रकाटोत्थवह्निसीकरिणीषु च । आयान्तीषु प्रयान्तीषु दूरं शरनदीषु च

mithaḥ phalāgrakāṭotthavahnisīkariṇīṣu ca | āyāntīṣu prayāntīṣu dūraṃ śaranadīṣu ca

वहल्लूनशिरःपद्मचक्रावर्तैस्तरङ्गितैः । खार्णवे पूरिते हेतिवृन्दमन्दाकिनीगणैः

vahallūnaśiraḥpadmacakrāvartaistaraṅgitaiḥ | khārṇave pūrite hetivṛndamandākinīgaṇaiḥ

समीरणरणत्क्वाणशस्त्रपूर्णघनैर्घनैः । संदेहान्तेषु सिद्धेषु कपिकच्छव्यथाप्रदैः

samīraṇaraṇatkvāṇaśastrapūrṇaghanairghanaiḥ | saṃdehānteṣu siddheṣu kapikacchavyathāpradaiḥ

अष्टभागदशाशेषप्रतापमधुराकृति । शस्त्रघातौजसा वीर इवाहस्तनुतां ययौ

aṣṭabhāgadaśāśeṣapratāpamadhurākṛti | śastraghātaujasā vīra ivāhastanutāṃ yayau

श्रान्ताश्वेभाः प्रभग्नाश्च हेतिसंघातदीप्तयः । दिवसेन समं सेना ययुर्मन्दप्रतापताम्

śrāntāśvebhāḥ prabhagnāśca hetisaṃghātadīptayaḥ | divasena samaṃ senā yayurmandapratāpatām

अथसेनाधिनाथाभ्यां विचार्य सहमन्त्रिभिः । दूताः परस्परं वृत्ता युद्धं संह्रियतामिति

athasenādhināthābhyāṃ vicārya sahamantribhiḥ | dūtāḥ parasparaṃ vṛttā yuddhaṃ saṃhriyatāmiti

तत्र श्रमवशान्मन्दयन्त्रशस्त्रपराक्रमैः । रणसंहरणं काले सर्वैरेवोररीकृतम्

tatra śramavaśānmandayantraśastraparākramaiḥ | raṇasaṃharaṇaṃ kāle sarvairevorarīkṛtam

ततो महारथोत्तुङ्गकेतुप्रान्तकृतास्पदम् । बलयोरारुहोहैक एको योधो ध्रुवो यथा

tato mahārathottuṅgaketuprāntakṛtāspadam | balayorāruhohaika eko yodho dhruvo yathā

सोंऽशुकं भ्रामयामास सर्वदिङ्मण्डले सितम् । श्यामेव दीर्घशुद्धांशुं युद्धं संह्रियतामिति

soṃ'śukaṃ bhrāmayāmāsa sarvadiṅmaṇḍale sitam | śyāmeva dīrghaśuddhāṃśuṃ yuddhaṃ saṃhriyatāmiti

ततो दुन्दुभयो नेदुः प्रतिध्वनितदिङ्मुखाः । महाप्रलयसंशान्तौ पुष्करावर्तका इव

tato dundubhayo neduḥ pratidhvanitadiṅmukhāḥ | mahāpralayasaṃśāntau puṣkarāvartakā iva

शरादिहेतिसरितो विस्तीर्णे गगने स्थिते । प्रवृत्ताः सुखमागन्तुं सरसः सरितो यथा

śarādihetisarito vistīrṇe gagane sthite | pravṛttāḥ sukhamāgantuṃ sarasaḥ sarito yathā

योधदोर्द्रुमसंचारस्तनुतामाययौ शनैः । भूकम्पान्ते वनस्पन्द इवाभ्रान्त इवार्णवः

yodhadordrumasaṃcārastanutāmāyayau śanaiḥ | bhūkampānte vanaspanda ivābhrānta ivārṇavaḥ

विनिर्गन्तुं प्रववृते रणादथ बलद्वयम् । वारिपूरश्चतुर्दिक्षु प्रलयैकार्णवादिव

vinirgantuṃ pravavṛte raṇādatha baladvayam | vāripūraścaturdikṣu pralayaikārṇavādiva

उत्क्षिप्तमन्दरक्षीरसमुद्रवदनाकुलम् । सैन्यं प्रशाम्यदावर्तं शनैः साम्यमुपाययौ

utkṣiptamandarakṣīrasamudravadanākulam | sainyaṃ praśāmyadāvartaṃ śanaiḥ sāmyamupāyayau

क्रमेणासीन्मुहूर्तेन विकटोदरभीषणम् । अगस्त्यपीतार्णववच्छून्यमेव रणाङ्गणम्

krameṇāsīnmuhūrtena vikaṭodarabhīṣaṇam | agastyapītārṇavavacchūnyameva raṇāṅgaṇam

शवसन्ततिसंपूर्णं वहद्रक्तनदाकुलम् । परिकूजनझङ्कारपूर्णझिल्लिवनोपमम्

śavasantatisaṃpūrṇaṃ vahadraktanadākulam | parikūjanajhaṅkārapūrṇajhillivanopamam

बहद्रक्तसरित्स्रोतस्तरङ्गारवघर्घरम् । साक्रन्दार्धमृताहूतसप्राणव्यग्रमानवम्

bahadraktasaritsrotastaraṅgāravaghargharam | sākrandārdhamṛtāhūtasaprāṇavyagramānavam

मृतार्धमृतदेहौघसृतासृक्प्लुतनिर्झरम् । सजीवनरपृष्ठस्थशवस्पन्दनभ्रान्तिदम्

mṛtārdhamṛtadehaughasṛtāsṛkplutanirjharam | sajīvanarapṛṣṭhasthaśavaspandanabhrāntidam

करीन्द्रशवराश्यग्रविश्रान्ताम्बुदखण्डकम् । विशीर्णरथसंघातं वातच्छिन्नमहावनम्

karīndraśavarāśyagraviśrāntāmbudakhaṇḍakam | viśīrṇarathasaṃghātaṃ vātacchinnamahāvanam

वहद्रक्तनदीरंहःप्रोह्यमानहयद्विपम् । शरशक्त्यृष्टिमुसलगदाप्रासासिसंकुलम्

vahadraktanadīraṃhaḥprohyamānahayadvipam | śaraśaktyṛṣṭimusalagadāprāsāsisaṃkulam

पर्याणावनसंनाहकवचावृतभूतलम् । केतुचामरपट्टौघगुप्तं शवशरीरकम्

paryāṇāvanasaṃnāhakavacāvṛtabhūtalam | ketucāmarapaṭṭaughaguptaṃ śavaśarīrakam

फणास्फुटकतूणीरकुञ्जकूजत्समीरणम् । शवराशिपलालौघतल्पसुप्तपिशाचकम्

phaṇāsphuṭakatūṇīrakuñjakūjatsamīraṇam | śavarāśipalālaughatalpasuptapiśācakam

मौलिहाराङ्गदद्योतशक्रचापवनावृतम् । श्वशृगालकराकृष्टसान्द्रान्त्रादीर्घरज्जुकम्

maulihārāṅgadadyotaśakracāpavanāvṛtam | śvaśṛgālakarākṛṣṭasāndrāntrādīrgharajjukam

रक्तक्षेत्रक्वणत्किंचिच्छेषजीवनृदन्तुरम् । रक्तकर्दमनिर्मग्नसजीवनरदर्दुरम्

raktakṣetrakvaṇatkiṃciccheṣajīvanṛdanturam | raktakardamanirmagnasajīvanaradarduram

वराङ्गकवचप्रख्यनिर्गताक्षिशतोच्चयम् । वहद्भुजोरुकाष्ठौघघोररक्तसरिच्छतम्

varāṅgakavacaprakhyanirgatākṣiśatoccayam | vahadbhujorukāṣṭhaughaghoraraktasaricchatam

साक्रन्दवन्धुवलितं मृतार्धमृतमानवम् । शरायुधरथाश्वेभपर्याणासंवरान्तरम्

sākrandavandhuvalitaṃ mṛtārdhamṛtamānavam | śarāyudharathāśvebhaparyāṇāsaṃvarāntaram

नृत्यत्कबन्धदोर्दण्डमण्डलानमिताम्बरम् । मदमेदोवसागन्धपीडार्द्रघ्राणकोटरम्

nṛtyatkabandhadordaṇḍamaṇḍalānamitāmbaram | madamedovasāgandhapīḍārdraghrāṇakoṭaram

उत्ताल्वर्धमृतेभाश्ववार्यमाणाल्पजीवितम् । वहद्रक्तनदीवीचिप्रहारहतदुन्दुभि

uttālvardhamṛtebhāśvavāryamāṇālpajīvitam | vahadraktanadīvīciprahārahatadundubhi

उह्यमानमृतेभाश्वमकरासृक्सरिच्छतम् । म्रियमाणनरानीकफूत्कृतासृक्प्रणालिकम्

uhyamānamṛtebhāśvamakarāsṛksaricchatam | mriyamāṇanarānīkaphūtkṛtāsṛkpraṇālikam

स्वल्पजीवशरापूर्णमुखदृक्कान्तितस्वनम् । पिण्डभार्यावसागन्धवातान्तोत्पीठलोहितम्

svalpajīvaśarāpūrṇamukhadṛkkāntitasvanam | piṇḍabhāryāvasāgandhavātāntotpīṭhalohitam

उन्नासार्धमृतेभेन्द्रकराक्रान्तकबन्धकम् । निरधिष्ठितहस्त्यश्वपातितोच्चकबन्धकम्

unnāsārdhamṛtebhendrakarākrāntakabandhakam | niradhiṣṭhitahastyaśvapātitoccakabandhakam

रुदत्क्रन्दत्परिभ्रष्टशवक्षुब्धासृगुद्धति । मृतभर्तृगले शस्त्रत्यक्तप्राणकुलाङ्गनम्

rudatkrandatparibhraṣṭaśavakṣubdhāsṛguddhati | mṛtabhartṛgale śastratyaktaprāṇakulāṅganam

सेनोत्क्रान्तततक्षिप्रबहुपान्थपरीक्षणम् । शवहारकराकृष्टसप्राणानुचराकुलम्

senotkrāntatatakṣiprabahupānthaparīkṣaṇam | śavahārakarākṛṣṭasaprāṇānucarākulam

केशशैवालवक्राब्जचक्रावर्तनदीशतम् । तरत्तुङ्गतरङ्गाढ्यवहद्रक्तमहानदम्

keśaśaivālavakrābjacakrāvartanadīśatam | tarattuṅgataraṅgāḍhyavahadraktamahānadam

अङ्गलग्नायुधोद्धारव्यग्रार्धमृतमानवम् । विदेशमृतसाक्रन्दहुताङ्गगजवाजिनम्

aṅgalagnāyudhoddhāravyagrārdhamṛtamānavam | videśamṛtasākrandahutāṅgagajavājinam

प्राणान्तस्मृतपुत्रेष्टमातृदेवपराभिधम् । हाहाहीहीतिकथितमर्मच्छेदनवेदनम्

prāṇāntasmṛtaputreṣṭamātṛdevaparābhidham | hāhāhīhītikathitamarmacchedanavedanam

म्रियमाणमथौजिष्ठद्विष्टप्रारब्धसंचयम् । दन्तियुद्धासमर्थाग्रमृतदेहेष्टदैवतम्

mriyamāṇamathaujiṣṭhadviṣṭaprārabdhasaṃcayam | dantiyuddhāsamarthāgramṛtadeheṣṭadaivatam

म्रियमाणमहावज्ञाशूराश्रितपलायनम् । अशङ्कितासृगावर्तभीमास्पदगमोत्सुकम्

mriyamāṇamahāvajñāśūrāśritapalāyanam | aśaṅkitāsṛgāvartabhīmāspadagamotsukam

मर्मच्छेदशराघातव्यथाविदितदुष्कृति । कबन्धबन्धप्रारब्धवेतालवदनाक्रमम्

marmacchedaśarāghātavyathāviditaduṣkṛti | kabandhabandhaprārabdhavetālavadanākramam

उह्यमानध्वजच्छत्रचारुचामरपङ्कजम् । किरत्संध्यारुणं दिक्षु तेजस्कं रक्तपङ्कजम्

uhyamānadhvajacchatracārucāmarapaṅkajam | kiratsaṃdhyāruṇaṃ dikṣu tejaskaṃ raktapaṅkajam

रथचक्रधरावर्तं रक्तार्णवमिवाष्टमम् । पताकाफेनपुञ्जाढ्यं चारुचामरबुद्बुदम्

rathacakradharāvartaṃ raktārṇavamivāṣṭamam | patākāphenapuñjāḍhyaṃ cārucāmarabudbudam

विपर्यस्तरथं भूमिपङ्कमग्नपुरोपमम् । उत्पातवातनिर्धूतद्रुमं वनमिवाततम्

viparyastarathaṃ bhūmipaṅkamagnapuropamam | utpātavātanirdhūtadrumaṃ vanamivātatam

कल्पदग्धजगत्प्रख्यं मुनिपीतार्णवोपमम् । अतिवृष्टिहतं देशमिव प्रोज्झितमानवम्

kalpadagdhajagatprakhyaṃ munipītārṇavopamam | ativṛṣṭihataṃ deśamiva projjhitamānavam

कलापकुन्तवलितं भुशुण्डीमण्डलाकुलम् । मत्तनागशताकारशवतोमरमुद्गरम्

kalāpakuntavalitaṃ bhuśuṇḍīmaṇḍalākulam | mattanāgaśatākāraśavatomaramudgaram

शिलाशिखरसंजाततालजालमिवाततम् । तरद्रक्तनदीतीरजातकुन्तोन्नतद्रुमम्

śilāśikharasaṃjātatālajālamivātatam | taradraktanadītīrajātakuntonnatadrumam

नागांसस्यूतहेत्योघवृक्षांशुकुसुमाकुलम् । कङ्ककृष्टान्त्ररसनावृन्दजालकिताम्बरम्

nāgāṃsasyūtahetyoghavṛkṣāṃśukusumākulam | kaṅkakṛṣṭāntrarasanāvṛndajālakitāmbaram

असृक्सरित्तीरजातकुन्तोन्नतवनद्रुमम् । असृक्सरोवरोर्ध्वस्थपताकानलिनीगणम्

asṛksarittīrajātakuntonnatavanadrumam | asṛksarovarordhvasthapatākānalinīgaṇam

रक्तकर्दमनिर्मग्ननराहूतसुहृज्जनम् । करीन्द्रकुणपापातनिर्यद्भग्नजनेक्षितम्

raktakardamanirmagnanarāhūtasuhṛjjanam | karīndrakuṇapāpātaniryadbhagnajanekṣitam

हेतिलूनलतैर्वृक्षैः संदिग्धार्धकबन्धकम् । असृङ्गदीवहद्धस्तिकटकर्पटनौगणम्

hetilūnalatairvṛkṣaiḥ saṃdigdhārdhakabandhakam | asṛṅgadīvahaddhastikaṭakarpaṭanaugaṇam

रक्तस्रोतःस्फुरच्छुक्लवस्त्रडिण्डीरपिण्डकम् । संचारनियतक्षिप्रभृत्यविच्छिन्नमानवम्

raktasrotaḥsphuracchuklavastraḍiṇḍīrapiṇḍakam | saṃcāraniyatakṣiprabhṛtyavicchinnamānavam

इतश्चेतश्च निपतत्कबन्धरवदानवम् । ऊर्ध्वस्थूलाक्षचक्रौघच्छिन्नसैन्यद्रवज्जनम्

itaścetaśca nipatatkabandharavadānavam | ūrdhvasthūlākṣacakraughacchinnasainyadravajjanam

रक्तनिःस्वनभाङ्कारफेत्कारार्धमृतारवम् । शिलामुखललद्रक्तधाराधूतरजःखगम्

raktaniḥsvanabhāṅkāraphetkārārdhamṛtāravam | śilāmukhalaladraktadhārādhūtarajaḥkhagam

सुतालोत्तालवेतालतालताण्डवसंकटम् । पर्यस्तरथदार्वन्तरर्धान्तरितसद्भटम्

sutālottālavetālatālatāṇḍavasaṃkaṭam | paryastarathadārvantarardhāntaritasadbhaṭam

अन्तस्थसज्जीवभटस्पन्दिस्पन्दनभीतिदम् । रक्तकर्दमपूर्णास्यकिंचिज्जीवकृपाच्छवम्

antasthasajjīvabhaṭaspandispandanabhītidam | raktakardamapūrṇāsyakiṃcijjīvakṛpācchavam

किंचिज्जीवनरोद्ग्रीवदुःखदृष्टश्ववायसम् । एकामिषोत्कक्रव्यादयुद्धकोलाहलाकुलम् । एकामिषार्थयुद्धेहामृतक्रव्यादसंकुलम्

kiṃcijjīvanarodgrīvaduḥkhadṛṣṭaśvavāyasam | ekāmiṣotkakravyādayuddhakolāhalākulam | ekāmiṣārthayuddhehāmṛtakravyādasaṃkulam

विवृत्तासंख्याश्वद्विरदपुरुषाधीश्वररथ- प्रकृत्तोष्ट्रग्रीवाप्रसृतरुधिरोद्गारसुसरित् । रणोद्यानं मृत्योस्तदभवदशुष्कायुधलतं सशैलं कल्पान्ते जगदिव विपर्यस्तमखिलम्

vivṛttāsaṃkhyāśvadviradapuruṣādhīśvararatha- prakṛttoṣṭragrīvāprasṛtarudhirodgārasusarit | raṇodyānaṃ mṛtyostadabhavadaśuṣkāyudhalataṃ saśailaṃ kalpānte jagadiva viparyastamakhilam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० आहववर्णनं नामाष्टत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo0 āhavavarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३९

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वीर इवारक्तः कालेनास्तमितो रविः । अस्त्रतेजःपरिम्लानप्रतापोऽब्धौ समुज्झितः

śrīvasiṣṭha uvāca | atha vīra ivāraktaḥ kālenāstamito raviḥ | astratejaḥparimlānapratāpo'bdhau samujjhitaḥ

रणरक्तरुचिर्व्योमदर्पणप्रतिबिम्बिता । जहौ सूर्यशिरश्छेदे संध्यालेखोदभूत्क्षणम्

raṇaraktarucirvyomadarpaṇapratibimbitā | jahau sūryaśiraśchede saṃdhyālekhodabhūtkṣaṇam

भूपातालनभोदिग्भ्यः प्रलयब्धिजलौघवत् । समाजग्मुस्तनत्ताला वेताला वलया इव

bhūpātālanabhodigbhyaḥ pralayabdhijalaughavat | samājagmustanattālā vetālā valayā iva

मृष्टध्वान्तासिवलिते दिननागेन्द्रमस्तके । संध्यारागारुणं कीर्णं तारानिकरमौक्तिकम्

mṛṣṭadhvāntāsivalite dinanāgendramastake | saṃdhyārāgāruṇaṃ kīrṇaṃ tārānikaramauktikam

निःसत्त्वेषु तमोन्धेषु रसनारसशालिषु । संकोचमाययुः पद्मामृतानां हृदयेष्विव

niḥsattveṣu tamondheṣu rasanārasaśāliṣu | saṃkocamāyayuḥ padmāmṛtānāṃ hṛdayeṣviva

मीलत्पक्षाः क्षणात्सुप्ताः कृच्छ्रप्रोच्छ्रितकन्धराः । कुलायेषु खगा आसञ्छवाङ्गेष्विव हेतयः

mīlatpakṣāḥ kṣaṇātsuptāḥ kṛcchraprocchritakandharāḥ | kulāyeṣu khagā āsañchavāṅgeṣviva hetayaḥ

आसन्नचन्द्रसुभगा लोकाः कुसुमपङ्क्तयः । उल्लसद्धृदया जाता वीरपक्षेष्विव श्रियः

āsannacandrasubhagā lokāḥ kusumapaṅktayaḥ | ullasaddhṛdayā jātā vīrapakṣeṣviva śriyaḥ

रक्तवारिमयी सायमङ्गगुप्तशिलीमुखा । संकुचद्वक्त्रपद्माभूद्रणभूमिरिवाब्जिनी

raktavārimayī sāyamaṅgaguptaśilīmukhā | saṃkucadvaktrapadmābhūdraṇabhūmirivābjinī

उपर्यभूद्व्योमसरस्ताराकुमुदमण्डितम् । अधस्त्वभूद्वारिसरः स्फुरत्कुमुदतारकम्

uparyabhūdvyomasarastārākumudamaṇḍitam | adhastvabhūdvārisaraḥ sphuratkumudatārakam

तमस्यपेतभीतानि भूतानि मिलितान्यलम् । पयांसीव विसेतूनि प्रसृतानि दिशं प्रति

tamasyapetabhītāni bhūtāni militānyalam | payāṃsīva visetūni prasṛtāni diśaṃ prati

आसीद्रणाङ्गणं गायद्वेतालकुलसंकुलम् । क्वणत्कङ्कालकाङ्कस्थकङ्ककाकोलकेलिमत्

āsīdraṇāṅgaṇaṃ gāyadvetālakulasaṃkulam | kvaṇatkaṅkālakāṅkasthakaṅkakākolakelimat

अथ काष्ठचिताज्वालसताराम्बरभास्वरम् । पचत्पचपचाशब्दिमेदोमांसमयानलम्

atha kāṣṭhacitājvālasatārāmbarabhāsvaram | pacatpacapacāśabdimedomāṃsamayānalam

सर्वाङ्गास्थिस्फुटास्फोटस्फुटच्चितिचयोन्मुखम् । वेतालललनारब्धजललीलातिरोहितम्

sarvāṅgāsthisphuṭāsphoṭasphuṭacciticayonmukham | vetālalalanārabdhajalalīlātirohitam

श्वकाकयक्षवेतालतालकोलाहलोल्बणम् । गमागमेन भूतानां समुड्डीनवनोपमम्

śvakākayakṣavetālatālakolāhalolbaṇam | gamāgamena bhūtānāṃ samuḍḍīnavanopamam

रक्तमांसवसामेदोहरणव्यग्रडाकिनि । चर्वितासृग्वसामांसस्रवत्सृक्किपिशाचकम्

raktamāṃsavasāmedoharaṇavyagraḍākini | carvitāsṛgvasāmāṃsasravatsṛkkipiśācakam

मध्यमध्यचितालोकप्रकटासृक्शवव्रजम् । विरूपिकानीयमानस्वांसन्यस्तमहाशवम्

madhyamadhyacitālokaprakaṭāsṛkśavavrajam | virūpikānīyamānasvāṃsanyastamahāśavam

उत्ताण्डवोग्रकुम्भाण्डमण्डलोड्डामरोदरम् । छमिच्छमित्प्रलापान्तं मेदोसृग्वाष्पसाम्बुदम्

uttāṇḍavograkumbhāṇḍamaṇḍaloḍḍāmarodaram | chamicchamitpralāpāntaṃ medosṛgvāṣpasāmbudam

वहद्रक्तनदीरंहोरूढभूचररूपिकम् । वेतालकुलकङ्कालकर्षणाकुलकाकलम्

vahadraktanadīraṃhorūḍhabhūcararūpikam | vetālakulakaṅkālakarṣaṇākulakākalam

मृतेभोदरमञ्जूषासुप्तवेतालबालकम् । विविक्तैकरणोद्देशपानक्रीडास्थराक्षसम्

mṛtebhodaramañjūṣāsuptavetālabālakam | viviktaikaraṇoddeśapānakrīḍāstharākṣasam

मत्तवेतालकलहचितालातरणोज्ज्वलम् । वहद्रक्तवसामिश्रगन्धबन्धुरमारुतम्

mattavetālakalahacitālātaraṇojjvalam | vahadraktavasāmiśragandhabandhuramārutam

रूपिकापेटिकावान्तारणद्रटरटारवम् । अर्धपक्वशवास्वादलुब्धयक्षोल्लसत्कलि

rūpikāpeṭikāvāntāraṇadraṭaraṭāravam | ardhapakvaśavāsvādalubdhayakṣollasatkali

तुङ्गवङ्गकलिङ्गाङ्गतङ्गणाङ्गलगत्खगम् । तारापातोपमहसत्संमुखज्वालरूपिकम्

tuṅgavaṅgakaliṅgāṅgataṅgaṇāṅgalagatkhagam | tārāpātopamahasatsaṃmukhajvālarūpikam

पतद्वेतालसोल्लासमध्यस्थासृग्विरूपिकम् । पिशाचाकर्णिताभ्यर्णयोगिनीगणनायकम्

patadvetālasollāsamadhyasthāsṛgvirūpikam | piśācākarṇitābhyarṇayoginīgaṇanāyakam

प्रसृतान्त्रमहातन्त्रीप्रायसंपन्नवादनम् । पिशाचवासनोत्क्रान्तपिशाचीभूतमानवम्

prasṛtāntramahātantrīprāyasaṃpannavādanam | piśācavāsanotkrāntapiśācībhūtamānavam

रूपिकालोकनापूर्वत्रासार्धमृतसद्भटम् । क्वचिद्वेतालरक्षोभिरपरीपूर्णमद्रकम्

rūpikālokanāpūrvatrāsārdhamṛtasadbhaṭam | kvacidvetālarakṣobhiraparīpūrṇamadrakam

स्वरूपिकास्कन्धपतच्छवत्रस्तनिशाचरम् । नभःसंघट्टितापूर्वभूतपेटकसंकटम्

svarūpikāskandhapatacchavatrastaniśācaram | nabhaḥsaṃghaṭṭitāpūrvabhūtapeṭakasaṃkaṭam

अतिप्रयत्नापहृतम्रियमाणनरामिषम् । स्वभक्ष्यापेक्षपक्षेषु विक्षिप्तशवराशिवत्

atiprayatnāpahṛtamriyamāṇanarāmiṣam | svabhakṣyāpekṣapakṣeṣu vikṣiptaśavarāśivat

शिवामुखानलशिखाखण्डोत्थमितिरक्तगैः । समुड्डीननवाशोकपुष्पगुच्छमिवाभितः

śivāmukhānalaśikhākhaṇḍotthamitiraktagaiḥ | samuḍḍīnanavāśokapuṣpagucchamivābhitaḥ

कबन्धकन्धराबन्धव्यग्रवेतालबालकम् । यक्षरक्षःपिशाचादिकचदाकाशगोल्मुकम्

kabandhakandharābandhavyagravetālabālakam | yakṣarakṣaḥpiśācādikacadākāśagolmukam

आकाशभूधरनिकुञ्जगुहान्तराल- पिण्डोपमण्डिततमोम्बुदपीठपूरम् । व्यालोलभूतरभसाकुलकल्पवात- व्याधूतलोककरकाण्डकपेटकल्पम्

ākāśabhūdharanikuñjaguhāntarāla- piṇḍopamaṇḍitatamombudapīṭhapūram | vyālolabhūtarabhasākulakalpavāta- vyādhūtalokakarakāṇḍakapeṭakalpam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे ली० निशाचराकुलरात्रिरणाङ्गणवर्णनं नामैकोनचत्वारिशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe lī0 niśācarākularātriraṇāṅgaṇavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४०

चत्वारिंशः सर्गः

catvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं निशाचराचारचिरघोरे रणाङ्गणे । अहनीव जनाचारे स्थिते यामावरेहिते

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgaṇe | ahanīva janācāre sthite yāmāvarehite

हस्तहार्यतमःपिण्डस्फुटकुड्ये निशागृहे । लाभोच्छदोच्चलचते भूतसङ्घे प्रवल्गति

hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe | lābhocchadoccalacate bhūtasaṅghe pravalgati

निःशब्दे ध्वान्तसंचारे निद्रारुद्धककुब्गणे । लीलापतिरुदारात्मा किंचित्खिन्नमना इव

niḥśabde dhvāntasaṃcāre nidrāruddhakakubgaṇe | līlāpatirudārātmā kiṃcitkhinnamanā iva

प्रातःकार्यं विचार्याशु मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः । दीर्घचन्द्रसमाकारे शयने हिमशीतले

prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantribhirmantrakovidaiḥ | dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale

चन्द्रोदरनिभे चारुगृहे शिशिरकोटरे । निद्रां मुहूर्तमगमन्मुद्रितेक्षणपुष्करः

candrodaranibhe cārugṛhe śiśirakoṭare | nidrāṃ muhūrtamagamanmudritekṣaṇapuṣkaraḥ

अथ ते ललने व्योम तत्परित्यज्य तद्गृहम् । रन्ध्रैर्विविशतुर्वातलेखेऽब्जमुकुलं यथा

atha te lalane vyoma tatparityajya tadgṛham | randhrairviviśaturvātalekhe'bjamukulaṃ yathā

श्रीराम उवाच । कियन्मात्रमिदं स्थूलं शरीरं वाग्विदांवर । रन्ध्रेण तन्तुतनुना कथमाश्वाविशत्प्रभो

śrīrāma uvāca | kiyanmātramidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃvara | randhreṇa tantutanunā kathamāśvāviśatprabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । आधिभौतिकदेहोऽहमिति यस्य मतिभ्रमः । तस्यासावणुरन्ध्रेण गन्तुं शक्नोति नानघ

śrīvasiṣṭha uvāca | ādhibhautikadeho'hamiti yasya matibhramaḥ | tasyāsāvaṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha

रोधितोऽहमनेनेति न माम्यत्रेति यस्य धीः । अनुभूतानुभवती भवतीत्यनुभूयते

rodhito'hamaneneti na māmyatreti yasya dhīḥ | anubhūtānubhavatī bhavatītyanubhūyate

येनानुभूतं पूर्वार्धं गच्छामीति स तत्क्रियः । कथं भवति पश्चार्धं गमनोन्मुखचेतनः

yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ | kathaṃ bhavati paścārdhaṃ gamanonmukhacetanaḥ

नहि वार्यूर्ध्वमायाति नाधो गच्छति पावकः । या यथैव प्रवृत्ता चित्सा तथैव प्रतिष्ठिता

nahi vāryūrdhvamāyāti nādho gacchati pāvakaḥ | yā yathaiva pravṛttā citsā tathaiva pratiṣṭhitā

छायायामुपविष्टस्य कुतस्तापानुभूतयः । यस्य संवेदनेऽन्योऽर्थः केनचिन्नानुभूयते

chāyāyāmupaviṣṭasya kutastāpānubhūtayaḥ | yasya saṃvedane'nyo'rthaḥ kenacinnānubhūyate

यथा संवित्तथा चित्तं सा तथावस्थितिं गता । परमेण प्रयत्नेन नीयतेऽन्यदशां पुनः

yathā saṃvittathā cittaṃ sā tathāvasthitiṃ gatā | parameṇa prayatnena nīyate'nyadaśāṃ punaḥ

सर्पैकप्रत्ययो रज्ज्वामसर्पप्रत्यये बलात् । निवर्ततेऽन्यथा त्वेष तिष्ठत्येव यथास्थितः

sarpaikapratyayo rajjvāmasarpapratyaye balāt | nivartate'nyathā tveṣa tiṣṭhatyeva yathāsthitaḥ

यथा संवित्तथा चित्तं यथा चित्तं तथेहितम् । बालं प्रत्यपि संसिद्धमेतत्को नानुभूतवान्

yathā saṃvittathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam | bālaṃ pratyapi saṃsiddhametatko nānubhūtavān

यः पुनः स्वप्नसंकल्पपुरुषः प्रतिमाकृतिः । आकाशमात्रकाकारः स कथं केन रोध्यते

yaḥ punaḥ svapnasaṃkalpapuruṣaḥ pratimākṛtiḥ | ākāśamātrakākāraḥ sa kathaṃ kena rodhyate

चित्तमात्रं शरीरं तु सर्वस्यैव हि सर्वतः । विद्यते वेदनाच्चैतत्क्वचिदेतीव हृद्गतात्

cittamātraṃ śarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ | vidyate vedanāccaitatkvacidetīva hṛdgatāt

यथाभिमतमेवास्य भवत्यस्तमयोदयम् । आदिसर्गे स्वभावोत्थं पश्चाद्द्वैतैक्यकारणम्

yathābhimatamevāsya bhavatyastamayodayam | ādisarge svabhāvotthaṃ paścāddvaitaikyakāraṇam

चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् । विद्ध्येतत्त्रयमेकं त्वमविनाभावनावशात्

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam | viddhyetattrayamekaṃ tvamavinābhāvanāvaśāt

एतच्चित्तशरीरत्वं विद्धि सर्वगतोदयम् । यथासंवेदनेच्छत्वाद्यथासंवेदनोदयम्

etaccittaśarīratvaṃ viddhi sarvagatodayam | yathāsaṃvedanecchatvādyathāsaṃvedanodayam

वसति त्रसरेण्वन्तर्ध्रियते गगनोदरे । लीयतेऽङ्कुरकोशेषु रसीभवति पल्लवे

vasati trasareṇvantardhriyate gaganodare | līyate'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave

उल्लसत्यम्बुवीचित्वे प्रनृत्यति शिलोदरे । प्रवर्षत्यम्बुदो भूत्वा शिलीभूयावतिष्ठते

ullasatyambuvīcitve pranṛtyati śilodare | pravarṣatyambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate

यथेच्छमम्बरे याति जठरेऽपि च भूभृताम् । अनन्तराकाशवपुर्धत्तेऽथ परमाणुताम्

yathecchamambare yāti jaṭhare'pi ca bhūbhṛtām | anantarākāśavapurdhatte'tha paramāṇutām

देहस्यान्तर्बहिरपि दधद्वनतनूरुहम्

dehasyāntarbahirapi dadhadvanatanūruham

भवत्याकाशमाधत्ते कोटीः पद्मजसद्मनाम् । अनन्याः स्वात्मनोऽम्भोधिरावर्तरचना इव

bhavatyākāśamādhatte koṭīḥ padmajasadmanām | ananyāḥ svātmano'mbhodhirāvartaracanā iva

अनुद्विग्नप्रबोधोऽसौ सर्गादौ चित्तदेहकः । आकाशत्मा महान्भूत्वा वेत्ति प्रकृततां ततः

anudvignaprabodho'sau sargādau cittadehakaḥ | ākāśatmā mahānbhūtvā vetti prakṛtatāṃ tataḥ

असत्यमेव वारित्वं बुद्ध्योदेतीव तत्तथा । वन्ध्यापुत्रोऽयमस्तीति यथा स्वप्ने भ्रमो नरः

asatyameva vāritvaṃ buddhyodetīva tattathā | vandhyāputro'yamastīti yathā svapne bhramo naraḥ

श्रीराम उवाच किं चित्तमेतद्भवति किंवा भवति नौ कथम् । कथमेव न सद्रूपं नान्यद्भवति वीक्षणात्

śrīrāma uvāca kiṃ cittametadbhavati kiṃvā bhavati nau katham | kathameva na sadrūpaṃ nānyadbhavati vīkṣaṇāt

श्रीवसिष्ठ उवाच प्रत्येकमेव यच्चित्तं तदेवंरूपशक्तिकम् । पृथक्प्रत्येकमुदितः प्रतिचित्तं जगद्भ्रमः

śrīvasiṣṭha uvāca pratyekameva yaccittaṃ tadevaṃrūpaśaktikam | pṛthakpratyekamuditaḥ praticittaṃ jagadbhramaḥ

क्षणकल्पजगत्संघा समुद्यन्ति गलन्ति च । निमेषात्कस्यचित्कल्पात्कस्यचिच्च क्रमं श्रृणु

kṣaṇakalpajagatsaṃghā samudyanti galanti ca | nimeṣātkasyacitkalpātkasyacicca kramaṃ śrṛṇu

मरणादिमयी मूर्च्छा प्रत्येकेनानुभूयते । यैषा तां विद्धि सुमते महाप्रलययामिनीम्

maraṇādimayī mūrcchā pratyekenānubhūyate | yaiṣā tāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm

तदन्ते तनुते सर्गं सर्व एव पृथक्पृथक् । सहजस्वप्नसंकल्पान्संभ्रमाचलनृत्यवत्

tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthakpṛthak | sahajasvapnasaṃkalpānsaṃbhramācalanṛtyavat

महाप्रलयरात्र्यन्ते चिरादात्ममनोवपुः । यथेदं तनुते तद्वत्प्रत्येकं मृत्यनन्तरम्

mahāpralayarātryante cirādātmamanovapuḥ | yathedaṃ tanute tadvatpratyekaṃ mṛtyanantaram

श्रीराम उवाच मृतेरनन्तरं सर्गो यथा स्मृत्यानुभूयते । चिरात्तथानुभवति नातो विश्वमकारणम्

śrīrāma uvāca mṛteranantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate | cirāttathānubhavati nāto viśvamakāraṇam

श्रीवसिष्ठ उवाच महति प्रलये राम सर्वे हरिहरादयः । विदेहमुक्ततां यान्ति स्मृतेः क इव संभव

śrīvasiṣṭha uvāca mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ | videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva saṃbhava

अस्मदादिः प्रबुद्धात्मा किलावश्यं विमुच्यते । कथं भवन्तु नो मुक्ता विदेहाः पद्मजातयः

asmadādiḥ prabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyate | kathaṃ bhavantu no muktā videhāḥ padmajātayaḥ

अन्ये त्वमिव ये जीवास्तेषां मरणजन्मसु । स्मृतिः कारणतामेति मोक्षाभाववशादिह

anye tvamiva ye jīvāsteṣāṃ maraṇajanmasu | smṛtiḥ kāraṇatāmeti mokṣābhāvavaśādiha

भवत्यद्रिर्धराधारो बद्धपीठो नभः शिराः । जीवो हि मृतिमूर्च्छान्ते यदन्तः प्रोन्मिषन्निव । अनुन्मिषित एवास्ते तत्प्रधानमुदाहृतम्

bhavatyadrirdharādhāro baddhapīṭho nabhaḥ śirāḥ | jīvo hi mṛtimūrcchānte yadantaḥ pronmiṣanniva | anunmiṣita evāste tatpradhānamudāhṛtam

तद्व्योमप्रकृतिः प्रोक्ता तदव्यक्तं जडाजडम् । संस्मृतेरस्मृतेश्चैव क्रम एष भवोदये

tadvyomaprakṛtiḥ proktā tadavyaktaṃ jaḍājaḍam | saṃsmṛterasmṛteścaiva krama eṣa bhavodaye

बोधोन्मुखत्वे हि महत्तत्प्रबुद्धं यदा भवेत् । तदा तन्मात्रदिक्कालक्रिया भूताद्युदेति खात्

bodhonmukhatve hi mahattatprabuddhaṃ yadā bhavet | tadā tanmātradikkālakriyā bhūtādyudeti khāt

तदेवोच्छूनमाबुद्धं भवतीन्द्रियपञ्चकम् । तदेव बुध्यते देहः स एषोऽस्यातिवाहिकः

tadevocchūnamābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam | tadeva budhyate dehaḥ sa eṣo'syātivāhikaḥ

चिरकालप्रत्ययतः कल्पनापरिपीवरः । आधिभौतिकताबोधमाधत्ते चैष बालवत्

cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ | ādhibhautikatābodhamādhatte caiṣa bālavat

ततो दिक्कालकलनास्तदाधारतया स्थिताः । उद्यन्त्यनुदिता एव वायोः स्पन्दक्रिया इव

tato dikkālakalanāstadādhāratayā sthitāḥ | udyantyanuditā eva vāyoḥ spandakriyā iva

वृद्धिमित्थमयं यातो मुधैव भुवनभ्रमः । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमस्त्वनुभूतोऽप्यसन्मयः

vṛddhimitthamayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ | svapnāṅganāsaṅgasamastvanubhūto'pyasanmayaḥ

यत्रैव म्रियते जन्तुः पश्यत्याशु तदेव सः । तत्रैव भुवनाभोगमिममित्थमिव स्थितम्

yatraiva mriyate jantuḥ paśyatyāśu tadeva saḥ | tatraiva bhuvanābhogamimamitthamiva sthitam

व्योमैवानुभवत्यच्छमहं जगदिति भ्रमम् । व्योमरूपं व्योमरूपी जीवो जात इवात्मवान्

vyomaivānubhavatyacchamahaṃ jagaditi bhramam | vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān

सुरपत्तनशैलार्कतारानिकरसुन्दरम् । जरामरणवैक्लव्यव्याधिसंकटकोटरम्

surapattanaśailārkatārānikarasundaram | jarāmaraṇavaiklavyavyādhisaṃkaṭakoṭaram

स्वभावाभावसंरम्भस्थूलसूक्ष्मचराचरम् । साव्ध्यद्व्युर्वीनदीशाहोरात्रिकल्पक्षणक्षयम्

svabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacarācaram | sāvdhyadvyurvīnadīśāhorātrikalpakṣaṇakṣayam

अहं जातोऽमुना पित्रा किलात्रेत्याप्तनिश्चयम् । इयं माता धनमिदं ममेत्युदितवासनम्

ahaṃ jāto'munā pitrā kilātretyāptaniścayam | iyaṃ mātā dhanamidaṃ mametyuditavāsanam

सुकृतं दुष्कृतं चेदं ममेति कृतकल्पनम् । बालोऽभूवमहं त्वद्य युवेति विलसद्धृदि

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cedaṃ mameti kṛtakalpanam | bālo'bhūvamahaṃ tvadya yuveti vilasaddhṛdi

प्रत्येकमेवमुदितः संसारवनखण्डकः । ताराकुसुमितो नीलमेघचञ्चलपल्लवः

pratyekamevamuditaḥ saṃsāravanakhaṇḍakaḥ | tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ

चरन्नरमृगानीकः सुरासुरविहंगमः । आलोककौसुमरजाः श्यामागहनकुञ्जकः

carannaramṛgānīkaḥ surāsuravihaṃgamaḥ | ālokakausumarajāḥ śyāmāgahanakuñjakaḥ

अब्धिपुष्करिणीपूर्णो मेर्वाद्यचललोष्टकः । चित्तपुष्करबीजान्तर्निलीनानुभवाङ्कुरः

abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ | cittapuṣkarabījāntarnilīnānubhavāṅkuraḥ

यत्रैष म्रियते जीवस्तत्रैवं पश्यति क्षणात् । प्रत्येकमुदितेष्वेवं जगत्खण्डेषु भूरिशः

yatraiṣa mriyate jīvastatraivaṃ paśyati kṣaṇāt | pratyekamuditeṣvevaṃ jagatkhaṇḍeṣu bhūriśaḥ

कोटयो ब्रह्मरुद्रेन्द्रमरुद्विष्णुविवस्वताम् । गिर्यब्धिमण्डलद्वीपलोकान्तरदृशां गताः

koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām | giryabdhimaṇḍaladvīpalokāntaradṛśāṃ gatāḥ

याता यास्यन्ति यान्त्येता दृष्टयो नष्टरूपिणीः । या ब्रह्मण्युपबृंहाढ्यास्ताः के गणयितुं क्षमाः

yātā yāsyanti yāntyetā dṛṣṭayo naṣṭarūpiṇīḥ | yā brahmaṇyupabṛṃhāḍhyāstāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ

एवं कुड्यमयं विश्वं नास्त्येव मननादृते । मनने चलमेवान्तस्तदिदानीं विचारय

evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāstyeva mananādṛte | manane calamevāntastadidānīṃ vicāraya

यदेव तच्चिदाकाशं तदेव मननं स्मृतम् । यदेव च चिदाकाशं तदेव परमं पदम्

yadeva taccidākāśaṃ tadeva mananaṃ smṛtam | yadeva ca cidākāśaṃ tadeva paramaṃ padam

यदेवाम्बु स आवर्तो नत्वस्यावर्त वस्तु सन् । द्रष्टैवास्ते दृश्यमिव दृश्यं नत्वस्ति वस्तु सत्

yadevāmbu sa āvarto natvasyāvarta vastu san | draṣṭaivāste dṛśyamiva dṛśyaṃ natvasti vastu sat

चिद्व्योम्नो भूतनभसि कचनं यन्मणेरिव । तज्जगद्भाविनानासत्तत्त्वं श्वभ्रमिवाम्बरे

cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yanmaṇeriva | tajjagadbhāvinānāsattattvaṃ śvabhramivāmbare

मद्बुद्धार्थो जगच्छब्दो विद्यते परमामृतम् । त्वद्बुद्धारर्थस्तु नास्त्येव त्वमहंशब्दकादपि

madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramāmṛtam | tvadbuddhārarthastu nāstyeva tvamahaṃśabdakādapi

तस्माल्लीलासरस्वत्यावाकाशवपुषौ स्थिते । सर्वगे परमात्माच्छे सर्वत्राप्रतिघेऽनघे

tasmāllīlāsarasvatyāvākāśavapuṣau sthite | sarvage paramātmācche sarvatrāpratighe'naghe

यत्र यत्र सदा व्योम्नि यथाकामं यथेप्सितम् । उदयं कुरुतस्तेन तद्गेहेऽस्ति गतिस्तयोः

yatra yatra sadā vyomni yathākāmaṃ yathepsitam | udayaṃ kurutastena tadgehe'sti gatistayoḥ

सर्वत्र संभवति चिद्गगनं तदत्र सद्वेदनं कलनमामननं विसारि । तच्चातिवाहिकमिहाहुरकुड्यमेव देहं कथं क इव तं वद किं रुणद्धि

sarvatra saṃbhavati cidgaganaṃ tadatra sadvedanaṃ kalanamāmananaṃ visāri | taccātivāhikamihāhurakuḍyameva dehaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने समरसमनन्तरसंस्मृत्यनुभववर्णनं नाम चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne samarasamanantarasaṃsmṛtyanubhavavarṇanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४१

श्रीवसिष्ठ उवाच । ।। तयोः प्रविष्टयोर्देव्योः पद्मसद्म बभूव तत् । चन्द्रद्वयोदयोद्द्योतधवलोदरसुन्दरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | || tayoḥ praviṣṭayordevyoḥ padmasadma babhūva tat | candradvayodayoddyotadhavalodarasundaram

कोमलामलसौगन्ध्यमृदुमन्दारमारुतम् । । तत्प्रभावेन निद्रालुनृपेतरनराङ्गनम्

komalāmalasaugandhyamṛdumandāramārutam | | tatprabhāvena nidrālunṛpetaranarāṅganam

सौभाग्यनन्दनोद्यानं विद्रुतव्याधिवेदनम् । सवसन्तं वनमिव फुल्लं प्रातीरवाम्बुजम्

saubhāgyanandanodyānaṃ vidrutavyādhivedanam | savasantaṃ vanamiva phullaṃ prātīravāmbujam

तयोर्देहप्रभापूरैः शशिनिस्यन्दशीतलैः । आह्लादितोऽसौ बुबुधे राजोक्षित इवामृतैः

tayordehaprabhāpūraiḥ śaśinisyandaśītalaiḥ | āhlādito'sau bubudhe rājokṣita ivāmṛtaiḥ

आसनद्वयविश्रान्तं स ददर्शाप्सरोद्वयम् । मेरुशृङ्गद्वये चन्द्रबिम्बद्वयमिवोदितम्

āsanadvayaviśrāntaṃ sa dadarśāpsarodvayam | meruśṛṅgadvaye candrabimbadvayamivoditam

निमेषमिव संचिन्त्य स विस्मितमना नृपः । उत्तस्थौ शयनाच्छेषादिव चक्रगदाधरः

nimeṣamiva saṃcintya sa vismitamanā nṛpaḥ | uttasthau śayanāccheṣādiva cakragadādharaḥ

परिसंयमितालम्बिमाल्यहाराधराम्बरः । पुष्पाहार इवोत्फुल्लं जग्राह कुसुमाञ्जलिम्

parisaṃyamitālambimālyahārādharāmbaraḥ | puṣpāhāra ivotphullaṃ jagrāha kusumāñjalim

उपधानप्रदेशस्थात्स्वयं पटलकोटरात् । बद्धपद्मासनो भूमौ भूत्वोवाचेदमानतः

upadhānapradeśasthātsvayaṃ paṭalakoṭarāt | baddhapadmāsano bhūmau bhūtvovācedamānataḥ

जयतां जन्मदोस्थित्यदाहदोषशशिप्रभे । देव्यौ बाह्यान्तरतमोविद्रावणरविप्रभे

jayatāṃ janmadosthityadāhadoṣaśaśiprabhe | devyau bāhyāntaratamovidrāvaṇaraviprabhe

तयोरुक्त्वेति तत्याज पादयोः कुसुमाञ्जलिम् । तीरद्रुमो विकसितः पद्मिन्यो पद्मयोरिव

tayoruktveti tatyāja pādayoḥ kusumāñjalim | tīradrumo vikasitaḥ padminyo padmayoriva

लीलायै भूपजन्माथ वक्तुं मन्त्रिणमीश्वरी । बोधयामास पार्श्वस्थं संकल्पेन सरस्वती

līlāyai bhūpajanmātha vaktuṃ mantriṇamīśvarī | bodhayāmāsa pārśvasthaṃ saṃkalpena sarasvatī

प्रबुद्धोप्सरसौ दृष्ट्वा प्रणम्य कुसुमाञ्जलिम् । तयोः पादेषु संत्यज्य विवेश पुरतो नतः

prabuddhopsarasau dṛṣṭvā praṇamya kusumāñjalim | tayoḥ pādeṣu saṃtyajya viveśa purato nataḥ

उवाच देवी हे राजन्कस्त्वं कस्य सुतः कदा । इह जात इति श्रुत्वा स मन्त्री वाक्यमब्रवीत्

uvāca devī he rājankastvaṃ kasya sutaḥ kadā | iha jāta iti śrutvā sa mantrī vākyamabravīt

देव्यौ युष्मत्प्रसादोऽयं भवत्योरपि यत्पुरः । वक्तुं शक्नोमि तद्देव्यौ श्रूयेतां जन्म मत्प्रभोः

devyau yuṣmatprasādo'yaṃ bhavatyorapi yatpuraḥ | vaktuṃ śaknomi taddevyau śrūyetāṃ janma matprabhoḥ

आसीदिक्ष्वाकुवंशोत्थो राजा राजीवलोचनः । श्रीमान्कुन्दरथो नाम दोश्छायाच्छादितावनिः

āsīdikṣvākuvaṃśottho rājā rājīvalocanaḥ | śrīmānkundaratho nāma dośchāyācchāditāvaniḥ

तस्याभूदिन्दुवदनः पुत्रो भद्ररथाभिधः । तस्य विश्वरथः पुत्रस्तस्य पुत्रो बृहद्रथः

tasyābhūdinduvadanaḥ putro bhadrarathābhidhaḥ | tasya viśvarathaḥ putrastasya putro bṛhadrathaḥ

तस्य सिन्धुरथः पुत्रस्तस्य शैलरथः सुतः । तस्य कामरथः पुत्रस्तस्य पुत्रो महारथः

tasya sindhurathaḥ putrastasya śailarathaḥ sutaḥ | tasya kāmarathaḥ putrastasya putro mahārathaḥ

तस्य विष्णुरथः पुत्रस्तस्य पुत्रो नभोरथः । अयमस्मत्प्रभुस्तस्य पुत्रः पूर्णामलाकृतिः

tasya viṣṇurathaḥ putrastasya putro nabhorathaḥ | ayamasmatprabhustasya putraḥ pūrṇāmalākṛtiḥ

अमृतापूरितजनः क्षीरोदस्येव चन्द्रमाः । महद्भिः पुण्यसंभारैर्विदूरथ इति श्रुतः

amṛtāpūritajanaḥ kṣīrodasyeva candramāḥ | mahadbhiḥ puṇyasaṃbhārairvidūratha iti śrutaḥ

जातो मातुः सुमित्राया गौर्या गुह इवापरः । पितास्य दशवर्षस्य दत्त्वा राज्यं वनं गतः

jāto mātuḥ sumitrāyā gauryā guha ivāparaḥ | pitāsya daśavarṣasya dattvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ

पालयत्येष भूपीठं ततः प्रभृति धर्मतः । भवत्यावद्यसंप्राप्ते फलिते सुकृतद्रुमे

pālayatyeṣa bhūpīṭhaṃ tataḥ prabhṛti dharmataḥ | bhavatyāvadyasaṃprāpte phalite sukṛtadrume

देव्यौ दीर्घतपःक्लेशशतैर्दुष्प्रापदर्शने । इत्ययं वसुधाधीशो विदूरथ इति श्रुतः

devyau dīrghatapaḥkleśaśatairduṣprāpadarśane | ityayaṃ vasudhādhīśo vidūratha iti śrutaḥ

अद्य युष्मत्प्रसादेन परां पावनतां गतः । इत्युक्त्वा संस्थिते तूष्णीं मन्त्रिण्यवनिपे तथा

adya yuṣmatprasādena parāṃ pāvanatāṃ gataḥ | ityuktvā saṃsthite tūṣṇīṃ mantriṇyavanipe tathā

कृताञ्जलौ नतमुखे बद्धपद्मासनेऽवनौ । राजन्स्मर विवेकेन पूर्वजातिमिति स्वयम्

kṛtāñjalau natamukhe baddhapadmāsane'vanau | rājansmara vivekena pūrvajātimiti svayam

वदन्ती मूर्ध्नि पस्पर्श तं करेण सरस्वती । अथ हार्दं तमो मायापद्मस्य क्षयमाययौ

vadantī mūrdhni pasparśa taṃ kareṇa sarasvatī | atha hārdaṃ tamo māyāpadmasya kṣayamāyayau

सुविकासं च हृदयं ज्ञप्तिस्पर्शोदयेऽभवत् । सस्मार पूर्ववृत्तान्तमन्तः स्फुरदिव स्थितम्

suvikāsaṃ ca hṛdayaṃ jñaptisparśodaye'bhavat | sasmāra pūrvavṛttāntamantaḥ sphuradiva sthitam

त्यक्तदेहैकराज्यत्वं लीलाविलसितान्वितम् । ज्ञात्वा प्रज्ञप्तिवृत्तान्तं लीलायास्तु विजृम्भितम्

tyaktadehaikarājyatvaṃ līlāvilasitānvitam | jñātvā prajñaptivṛttāntaṃ līlāyāstu vijṛmbhitam

आत्मोदन्तं बभूवासावुह्यमान इवार्णवे । उवाचात्मनि संसारे बत मायेयमातता

ātmodantaṃ babhūvāsāvuhyamāna ivārṇave | uvācātmani saṃsāre bata māyeyamātatā

परिज्ञाता प्रसादेन देव्योरिह मयाधुना । राजोवाच । हे देव्यौ किमिदं नाम दिनमेकं मृतस्य मे

parijñātā prasādena devyoriha mayādhunā | rājovāca | he devyau kimidaṃ nāma dinamekaṃ mṛtasya me

गतमद्येह जातानि वयो वर्षाणि सप्ततिः । स्मराम्यनेककार्याणि स्मरामि प्रपितामहम्

gatamadyeha jātāni vayo varṣāṇi saptatiḥ | smarāmyanekakāryāṇi smarāmi prapitāmaham

स्मरामि बाल्यं तारुण्यं मित्रं बन्धुपरिच्छदम् । ज्ञप्तिरुवाच । राजन्मृतिमहामोहमूर्च्छायाः समनन्तरम्

smarāmi bālyaṃ tāruṇyaṃ mitraṃ bandhuparicchadam | jñaptiruvāca | rājanmṛtimahāmohamūrcchāyāḥ samanantaram

तस्मिँल्लोकान्तरेऽतीते तस्मिन्नेव मुहूर्तके । तस्मिन्नेव गृहे चास्मिन्नेव व्योम्न्यपि सद्मनि

tasmim̐llokāntare'tīte tasminneva muhūrtake | tasminneva gṛhe cāsminneva vyomnyapi sadmani

अयं तस्य गृहस्यान्तर्व्योमन्येव किल स्थिते । गिरिग्रामकविप्रस्य गृहेऽन्तर्भूप मण्डपः

ayaṃ tasya gṛhasyāntarvyomanyeva kila sthite | girigrāmakaviprasya gṛhe'ntarbhūpa maṇḍapaḥ

तस्यान्तरेऽयमाभाति प्रत्येकं च जगद्गृहम् । किल ब्राह्मणगेहान्तर्जीवस्ते मदुपास्थितः

tasyāntare'yamābhāti pratyekaṃ ca jagadgṛham | kila brāhmaṇagehāntarjīvaste madupāsthitaḥ

तत्रैव तस्य भूपीठं तस्मिंश्च किल मण्डपे । तस्यैव च गृहस्यान्तरिदं संसारमण्डलम्

tatraiva tasya bhūpīṭhaṃ tasmiṃśca kila maṇḍape | tasyaiva ca gṛhasyāntaridaṃ saṃsāramaṇḍalam

तन्नैवेदं तव गृहं स्थितमारम्भमन्थरम् । तत्रैव चेतसि तव निर्मलाकाशनिर्मले

tannaivedaṃ tava gṛhaṃ sthitamārambhamantharam | tatraiva cetasi tava nirmalākāśanirmale

प्रतिभामागतमिदं व्यवहारभ्रमाततम् । यथेदं नाम मे जन्म तथेक्ष्वाकुकुलं मम

pratibhāmāgatamidaṃ vyavahārabhramātatam | yathedaṃ nāma me janma tathekṣvākukulaṃ mama

एवंनामान एते मे पुराभूवन्पितामहाः । जातोऽहमभवं बालो दशवर्षस्य मे पिता

evaṃnāmāna ete me purābhūvanpitāmahāḥ | jāto'hamabhavaṃ bālo daśavarṣasya me pitā

परिव्राड्विपिनं यात इह राज्येऽभिषिच्य माम् । ततो दिग्विजयं कृत्वा कृत्वा राज्यमकण्टकम्

parivrāḍvipinaṃ yāta iha rājye'bhiṣicya mām | tato digvijayaṃ kṛtvā kṛtvā rājyamakaṇṭakam

अमीभिर्मन्त्रिभिः पौरैः पालयामि वसुन्धराम् । यज्ञक्रियाक्रमवतो धर्मे पालयतः प्रजाः

amībhirmantribhiḥ pauraiḥ pālayāmi vasundharām | yajñakriyākramavato dharme pālayataḥ prajāḥ

वयसः समतीतानि मम वर्षाणि सप्ततिः । इदं परबलं प्राप्तं मम दारुणविग्रहः

vayasaḥ samatītāni mama varṣāṇi saptatiḥ | idaṃ parabalaṃ prāptaṃ mama dāruṇavigrahaḥ

युद्धं कृत्वेदमायातो गृहमस्मिन्यथास्थितम् । इमे देव्यौ गृहे प्राप्ते ममैते पूजयाम्यहम्

yuddhaṃ kṛtvedamāyāto gṛhamasminyathāsthitam | ime devyau gṛhe prāpte mamaite pūjayāmyaham

पूजिता हि प्रयच्छन्ति देवताः स्वसमीहितम् । ममेयमेतयोरेका ज्ञानं जातिस्मृतिप्रदम्

pūjitā hi prayacchanti devatāḥ svasamīhitam | mameyametayorekā jñānaṃ jātismṛtipradam

इह दत्तवती देवी भाब्जस्येव विकासनम् । इदानीं कृतकृत्योऽस्मि जातोऽस्मि गतसंशयः

iha dattavatī devī bhābjasyeva vikāsanam | idānīṃ kṛtakṛtyo'smi jāto'smi gatasaṃśayaḥ

शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् । इतीयमातता भ्रान्तिर्भवतो भूरिसंभ्रमा

śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam | itīyamātatā bhrāntirbhavato bhūrisaṃbhramā

नानाचारविहाराढ्या सलोकान्तरसंचरा । यस्मिन्नेव मुहूर्ते त्वं मृतिमभ्यागतः पुरा

nānācāravihārāḍhyā salokāntarasaṃcarā | yasminneva muhūrte tvaṃ mṛtimabhyāgataḥ purā

तदैव प्रतिभैषा ते स्वयमेवोदिता हृदि । एकामावर्तचलनां त्यक्त्वा दत्ते यथाऽपराम्

tadaiva pratibhaiṣā te svayamevoditā hṛdi | ekāmāvartacalanāṃ tyaktvā datte yathā'parām

क्षिप्रमेव नदीवाहो वित्प्रवाहस्तथैव च । आवर्तान्तरसंमिश्रो यथावर्तः प्रवर्तते

kṣiprameva nadīvāho vitpravāhastathaiva ca | āvartāntarasaṃmiśro yathāvartaḥ pravartate

कदाचिदेवं सर्गश्रीर्मिश्राऽमिश्रा च वर्धते । तस्मिन्मृतिमुहूर्ते ते प्रतिभानमुपागतम्

kadācidevaṃ sargaśrīrmiśrā'miśrā ca vardhate | tasminmṛtimuhūrte te pratibhānamupāgatam

एतज्जालमसद्रूपं चिद्भानोः समुपस्थितम् । यथा स्वप्नमुहूर्तेऽन्तः संवत्सरशतभ्रमः

etajjālamasadrūpaṃ cidbhānoḥ samupasthitam | yathā svapnamuhūrte'ntaḥ saṃvatsaraśatabhramaḥ

यथा संकल्पनिर्माणे जीवनं मरणं पुनः । यथा गन्धर्वनगरे कुड्यमण्डनवेदनम्

yathā saṃkalpanirmāṇe jīvanaṃ maraṇaṃ punaḥ | yathā gandharvanagare kuḍyamaṇḍanavedanam

यथा नौयानसंरम्भे वृक्षपर्वतवेपनम् । यथा स्वधातुसंक्षोभे पूर्वपर्वतनर्तनम्

yathā nauyānasaṃrambhe vṛkṣaparvatavepanam | yathā svadhātusaṃkṣobhe pūrvaparvatanartanam

यथा समञ्जसं स्वप्ने स्वशिरःप्रविकर्तनम् । मिथ्यैवैवमियं प्रौढा भ्रान्तिराततरूपिणी

yathā samañjasaṃ svapne svaśiraḥpravikartanam | mithyaivaivamiyaṃ prauḍhā bhrāntirātatarūpiṇī

वस्तुतस्तु न जातोऽसि न मृतोऽसि कदाचन । शुद्धविज्ञानरूपस्त्वं शान्त आत्मनि तिष्ठसि

vastutastu na jāto'si na mṛto'si kadācana | śuddhavijñānarūpastvaṃ śānta ātmani tiṣṭhasi

पश्यसीवैतदखिलं न च पश्यसि किंचन । सर्वात्मकतया नित्यं प्रकचस्यात्मनात्मनि ।। महामणिरिवोदार आलोक इव भास्वरः । वस्तुतस्तु न भूपीठमिदं न च भवानयम्

paśyasīvaitadakhilaṃ na ca paśyasi kiṃcana | sarvātmakatayā nityaṃ prakacasyātmanātmani || mahāmaṇirivodāra āloka iva bhāsvaraḥ | vastutastu na bhūpīṭhamidaṃ na ca bhavānayam

न चेमे गिरयो ग्रामा न चैते न च वै वयम् । गिरिग्रामकविप्रस्य मण्डपाकाशके किल

na ceme girayo grāmā na caite na ca vai vayam | girigrāmakaviprasya maṇḍapākāśake kila

तल्लीलाभर्तृदाराढ्यं जगदाभाति भास्वरम् । तत्र लीलाराजधानी मण्डपामण्डिताकृतिः

tallīlābhartṛdārāḍhyaṃ jagadābhāti bhāsvaram | tatra līlārājadhānī maṇḍapāmaṇḍitākṛtiḥ

भाति तस्योदरे व्योम्नि तदेवं विदितं जगत् । तस्मिञ्जगति गेहेऽन्तर्यस्मिन्वयमिह स्थिताः

bhāti tasyodare vyomni tadevaṃ viditaṃ jagat | tasmiñjagati gehe'ntaryasminvayamiha sthitāḥ

एवं तेषां मण्डपानां व्योमाव्योमैव निर्मलम् । तथैव मण्डपेष्वस्ति न मही न च पत्तनम्

evaṃ teṣāṃ maṇḍapānāṃ vyomāvyomaiva nirmalam | tathaiva maṇḍapeṣvasti na mahī na ca pattanam

न वनानि न शैलौघा न मेघसरिदर्णवाः । केवलं तत्र निःशून्ये विहरन्ति गृहे जनाः

na vanāni na śailaughā na meghasaridarṇavāḥ | kevalaṃ tatra niḥśūnye viharanti gṛhe janāḥ

न पश्यन्ति जना नापि पार्थिवा न च भूधराः । विदूरथ उवाच । एवं चेत्तत्कथं देवि ममेहानुचरा इमे

na paśyanti janā nāpi pārthivā na ca bhūdharāḥ | vidūratha uvāca | evaṃ cettatkathaṃ devi mamehānucarā ime

संपन्ना आत्मना सन्ति ते किमात्मनि नोऽथवा । जगत्स्वप्नार्थवद्भाति तस्य स्वप्ननरादयः

saṃpannā ātmanā santi te kimātmani no'thavā | jagatsvapnārthavadbhāti tasya svapnanarādayaḥ

कथमात्मनि सत्याः स्युर्न सत्या वेति मे वद । श्रीसरस्वत्युवाच । राजन्विदितवेद्येषु शुद्धबोधैकरूपिषु

kathamātmani satyāḥ syurna satyā veti me vada | śrīsarasvatyuvāca | rājanviditavedyeṣu śuddhabodhaikarūpiṣu

न किंचिदेतत्सद्रूपं चिद्व्योमात्मसु जागतम् । शुद्धबोधात्मनो भाति कृतो नाम जगद्भ्रमः

na kiṃcidetatsadrūpaṃ cidvyomātmasu jāgatam | śuddhabodhātmano bhāti kṛto nāma jagadbhramaḥ

रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते पुनः सर्पभ्रमः कुतः । असद्भावे परिज्ञाते कुतः सत्ता जगद्भ्रमे

rajjvāṃ sarpabhrame śānte punaḥ sarpabhramaḥ kutaḥ | asadbhāve parijñāte kutaḥ sattā jagadbhrame

परिज्ञाते मृगजले पुनर्जलमतिः कुतः । स्वप्नकाले परिज्ञाते स्वे स्वप्नमरणं कुतः । स्वस्वप्ने स्वप्नमृतिभीरमृतस्यैव जायते

parijñāte mṛgajale punarjalamatiḥ kutaḥ | svapnakāle parijñāte sve svapnamaraṇaṃ kutaḥ | svasvapne svapnamṛtibhīramṛtasyaiva jāyate

बुद्धस्य शुद्धस्य शरन्नभःश्रीः स्वच्छावदातातितताशयस्य । अहं जगच्चेति कुशब्दकार्थो न वस्तुतः सोऽङ्ग हि वाचिकं तत्

buddhasya śuddhasya śarannabhaḥśrīḥ svacchāvadātātitatāśayasya | ahaṃ jagacceti kuśabdakārtho na vastutaḥ so'ṅga hi vācikaṃ tat

ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने भ्रान्तिविचारवर्णनं नामैकचत्वारिशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne bhrāntivicāravarṇanaṃ nāmaikacatvāriśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४२

श्रीवसिष्ठ उवाच । यस्त्वबुद्धमतिर्मूढो रूढो न वितते पदे । वज्रसारमिदं तस्य जगदस्त्यसदेव सत्

śrīvasiṣṭha uvāca | yastvabuddhamatirmūḍho rūḍho na vitate pade | vajrasāramidaṃ tasya jagadastyasadeva sat

यथा बालस्य वेतालो मृतिपर्यन्तदुःखदः । असदेव सदाकारं तथा मूढमते जगत्

yathā bālasya vetālo mṛtiparyantaduḥkhadaḥ | asadeva sadākāraṃ tathā mūḍhamate jagat

ताप एव यथा वारि मृगाणां भ्रमकारणम् । असत्यमेव सत्याभं तथा मूढमतेर्जगत्

tāpa eva yathā vāri mṛgāṇāṃ bhramakāraṇam | asatyameva satyābhaṃ tathā mūḍhamaterjagat

यथा स्वप्नमृतिर्जन्तोरसत्या सत्यरूपिणी । अर्थक्रियाकरी भाति तथा मूढधियां जगत्

yathā svapnamṛtirjantorasatyā satyarūpiṇī | arthakriyākarī bhāti tathā mūḍhadhiyāṃ jagat

अव्युत्पन्नस्य कनके कानके कटके यथा । कटकज्ञप्तिरेवास्ति न मनागपि हेमधीः

avyutpannasya kanake kānake kaṭake yathā | kaṭakajñaptirevāsti na manāgapi hemadhīḥ

तथाऽज्ञस्य पुणुराजगनागेश्वमेखसुर् । इयं दृश्यदृगेवास्ति न त्वन्या परमाथदृक्

tathā'jñasya puṇurājaganāgeśvamekhasur | iyaṃ dṛśyadṛgevāsti na tvanyā paramāthadṛk

यथा नभसि मुक्तालीपिच्छकेशोण्ड्रकादयः । असत्याः सत्यतां याता भात्येवं दुर्दशां जगत्

yathā nabhasi muktālīpicchakeśoṇḍrakādayaḥ | asatyāḥ satyatāṃ yātā bhātyevaṃ durdaśāṃ jagat

दीर्मस्वप्नमिदं विश्वं विद्ध्यहन्तादिसंयुतम् । अत्रान्ये स्वप्नपुरुषा यथा सत्यास्तथा शृणु

dīrmasvapnamidaṃ viśvaṃ viddhyahantādisaṃyutam | atrānye svapnapuruṣā yathā satyāstathā śṛṇu

अस्ति सर्वगतं शान्तं परमार्थघनं शुचि । अचेत्यचिन्मात्रवपुः परमाकाशमाततम्

asti sarvagataṃ śāntaṃ paramārthaghanaṃ śuci | acetyacinmātravapuḥ paramākāśamātatam

तत्सर्वगं सर्वशक्ति सर्वं सर्वात्मकं स्वयम् । यत्र यत्र यथोदेति तथास्ते तत्र तत्र वै

tatsarvagaṃ sarvaśakti sarvaṃ sarvātmakaṃ svayam | yatra yatra yathodeti tathāste tatra tatra vai

तेन स्वप्नपुरे द्रष्टा यान्वेत्ति पुरवासिनः । नरानिति नरा एव क्षणात्तस्य भवन्ति ते

tena svapnapure draṣṭā yānvetti puravāsinaḥ | narāniti narā eva kṣaṇāttasya bhavanti te

यद्द्रष्टुश्चित्स्वरूपं तत्स्वप्नाकाशान्तरस्थितम् । स्वप्नाकाशचित्ताभं हि नरानामेति भावितम्

yaddraṣṭuścitsvarūpaṃ tatsvapnākāśāntarasthitam | svapnākāśacittābhaṃ hi narānāmeti bhāvitam

वेदितृत्वैक्यवशतो नरतेवावबुध्यते । आत्मन्यतश्चिद्बलेन द्वयोरप्येति सत्यता

veditṛtvaikyavaśato naratevāvabudhyate | ātmanyataścidbalena dvayorapyeti satyatā

श्रीराम उवाच । स्वप्नेऽपि स्वप्नपुरुषा न सत्याः स्युर्मुने यदि । वद तत्को भवेद्दोषो मायामात्रशरीरिणि

śrīrāma uvāca | svapne'pi svapnapuruṣā na satyāḥ syurmune yadi | vada tatko bhaveddoṣo māyāmātraśarīriṇi

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वप्ने न पुरवास्तव्या वस्तुतः सत्यरूपिणः । प्रमाणमत्र शृणु मे प्रत्यक्षं नाम नेतरत्

śrīvasiṣṭha uvāca | svapne na puravāstavyā vastutaḥ satyarūpiṇaḥ | pramāṇamatra śṛṇu me pratyakṣaṃ nāma netarat

सर्गादावात्मभूर्भाति स्वप्नाभानुभवात्मकः । तत्संकल्पकलं विश्वमेव स्वप्नाभमेव तत्

sargādāvātmabhūrbhāti svapnābhānubhavātmakaḥ | tatsaṃkalpakalaṃ viśvameva svapnābhameva tat

एवं विश्वमिदं स्वप्नस्तत्र सत्यं भवान्मम । यथैव त्वं तथैवान्ये स्वप्ने स्वप्नवरा नृणाम्

evaṃ viśvamidaṃ svapnastatra satyaṃ bhavānmama | yathaiva tvaṃ tathaivānye svapne svapnavarā nṛṇām

स्वप्ने नगरवास्तव्याः सत्या न स्युरिमे यदि । तदिहापि तदाकारे न सत्यं मे मनागपि

svapne nagaravāstavyāḥ satyā na syurime yadi | tadihāpi tadākāre na satyaṃ me manāgapi

यथाहं तव सत्यात्मा सत्यं सर्व भवेन्मम । स्वप्नोपलम्भे संसारे मिथः सिद्ध्यै प्रमेदृशी

yathāhaṃ tava satyātmā satyaṃ sarva bhavenmama | svapnopalambhe saṃsāre mithaḥ siddhyai pramedṛśī

संसारे विपुले स्वप्ने यथा सत्यमहं तव । यथा त्वमपि मे सत्यं सर्वं स्वप्नेष्विति क्रमः

saṃsāre vipule svapne yathā satyamahaṃ tava | yathā tvamapi me satyaṃ sarvaṃ svapneṣviti kramaḥ

श्रीराम उवाच । स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे तद्द्रष्टुः स्वप्नपत्तनम् । सद्रूपत्वात्तथैवास्ते ममेति भगवन्मतिः

śrīrāma uvāca | svapnadraṣṭari nirnidre taddraṣṭuḥ svapnapattanam | sadrūpatvāttathaivāste mameti bhagavanmatiḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतत्तथैवास्ते सत्यत्वात्स्वप्रपत्तनम् । स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रेऽप्याकाशविशदाकृति

śrīvasiṣṭha uvāca | evametattathaivāste satyatvātsvaprapattanam | svapnadraṣṭari nirnidre'pyākāśaviśadākṛti

एतदास्तामिदं तावद्यज्जाग्रदिव मन्यसे । विद्धि तत्स्वप्नमेवान्तर्देशकालाद्यपूरकम्

etadāstāmidaṃ tāvadyajjāgradiva manyase | viddhi tatsvapnamevāntardeśakālādyapūrakam

एवं सर्वमिदं भाति न सत्यं सत्यवत्स्थितम् । रञ्जयत्यपि मिथ्यैव स्वप्नस्त्रीसुरतोपमम्

evaṃ sarvamidaṃ bhāti na satyaṃ satyavatsthitam | rañjayatyapi mithyaiva svapnastrīsuratopamam

सर्वत्र विद्यते सर्वं देहस्यान्तर्बहिस्तथा । यत्तु वेत्ति यथा संवित्तत्तथा स्वैव पश्यति

sarvatra vidyate sarvaṃ dehasyāntarbahistathā | yattu vetti yathā saṃvittattathā svaiva paśyati

यत्कोशे विद्यते द्रव्यं तद्द्रष्ट्रा लभ्यते यथा । तथास्ति सर्वं चिद्व्योम्नि चेत्यते तत्त्वनेन वै

yatkośe vidyate dravyaṃ taddraṣṭrā labhyate yathā | tathāsti sarvaṃ cidvyomni cetyate tattvanena vai

अनन्तरमुवाचेदं देवी ज्ञप्तिर्विदूरथम् । । कृत्वा बोधामृतासेकैर्विवेकाङ्कुरसुन्दरम्

anantaramuvācedaṃ devī jñaptirvidūratham | | kṛtvā bodhāmṛtāsekairvivekāṅkurasundaram

एतदेव मया राजँल्लीलार्थमुपवर्णितम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यावो दृष्टा दृष्टान्तदृष्टयः

etadeva mayā rājam̐llīlārthamupavarṇitam | svasti te'stu gamiṣyāvo dṛṣṭā dṛṣṭāntadṛṣṭayaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति प्रोक्ते सरस्वत्या गिरा मधुरवर्णया । उवाच वचनं धीमान्भूमिपालो विदूरथः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti prokte sarasvatyā girā madhuravarṇayā | uvāca vacanaṃ dhīmānbhūmipālo vidūrathaḥ

विदूरथ उवाच । ममापि दर्शनं देवि मोघं भवति नार्थिनि । महाफलप्रदायास्तु कथं तव भविष्यति

vidūratha uvāca | mamāpi darśanaṃ devi moghaṃ bhavati nārthini | mahāphalapradāyāstu kathaṃ tava bhaviṣyati

अहं देहं समुत्सृज्य लोकान्तरमितोऽपरम् । निजमायामि हे देवि स्वप्नात्स्वप्नान्तरं यथा

ahaṃ dehaṃ samutsṛjya lokāntaramito'param | nijamāyāmi he devi svapnātsvapnāntaraṃ yathā

पश्यादिशाशु मां मातः प्रपन्नं शरणागतम् । भक्तेऽवहेला वरदे महतां न विराजते

paśyādiśāśu māṃ mātaḥ prapannaṃ śaraṇāgatam | bhakte'vahelā varade mahatāṃ na virājate

यं प्रदेशमहं यामि तमेवायात्वयं मम । मन्त्री कुमारी चैवेयं बालेति कुरु मे दयाम्

yaṃ pradeśamahaṃ yāmi tamevāyātvayaṃ mama | mantrī kumārī caiveyaṃ bāleti kuru me dayām

श्रीसरस्वत्युवाच । आगच्छ राज्यमुचितार्थविलासचारु प्राग्जन्ममण्डलपते कुरु निर्विशङ्कम् । अस्माभिरर्थिजनकामनिराकृतिर्हि दृष्टा न काचन कदाचिदपीति विद्धि

śrīsarasvatyuvāca | āgaccha rājyamucitārthavilāsacāru prāgjanmamaṇḍalapate kuru nirviśaṅkam | asmābhirarthijanakāmanirākṛtirhi dṛṣṭā na kācana kadācidapīti viddhi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० स्वप्नपुरुषसत्यत्वनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 svapnapuruṣasatyatvanirūpaṇaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४३

श्रीसरस्वत्युवाच । अस्मिन् रणवरे राजन्मर्तव्यं भवताधुना । प्राप्तव्यं प्राक्तनं राज्यं सर्वं प्रत्यक्षमेव ते

śrīsarasvatyuvāca | asmin raṇavare rājanmartavyaṃ bhavatādhunā | prāptavyaṃ prāktanaṃ rājyaṃ sarvaṃ pratyakṣameva te

कुमार्या मन्त्रिणा चैव त्वया च प्राक्तनं पुरम् । आगन्तव्यं शवीभूतं प्राप्तव्यं तच्छरीरकम्

kumāryā mantriṇā caiva tvayā ca prāktanaṃ puram | āgantavyaṃ śavībhūtaṃ prāptavyaṃ taccharīrakam

आवां यावो यथायातं वातरूपेण च त्वया । आगन्तव्यः स देशस्तु कुमार्या मन्त्रिणापि च

āvāṃ yāvo yathāyātaṃ vātarūpeṇa ca tvayā | āgantavyaḥ sa deśastu kumāryā mantriṇāpi ca

अन्यैव गतिरश्वस्य गतिरन्या खरोष्ट्रयोः । मदस्विन्नकपोलस्य गतिरन्यैव दन्तिनः

anyaiva gatiraśvasya gatiranyā kharoṣṭrayoḥ | madasvinnakapolasya gatiranyaiva dantinaḥ

प्रस्तुतेति कथा यावन्मिथो मधुरभाषिणोः । तावत्प्रविश्य संभ्रान्त उवाचोर्ध्वस्थितो नरः

prastuteti kathā yāvanmitho madhurabhāṣiṇoḥ | tāvatpraviśya saṃbhrānta uvācordhvasthito naraḥ

देव सायकचक्रासिगदापीरघवृष्टिमत् । महत्परबलं प्राप्तमेकार्णव इवोद्धतः

deva sāyakacakrāsigadāpīraghavṛṣṭimat | mahatparabalaṃ prāptamekārṇava ivoddhataḥ

कल्पकालानिलोद्धूतकुलाचलशिलोपमम् । गदाशक्तिभुशुण्डीनां वृष्टिं मुञ्चति तुष्टिमत्

kalpakālāniloddhūtakulācalaśilopamam | gadāśaktibhuśuṇḍīnāṃ vṛṣṭiṃ muñcati tuṣṭimat

नगरे नगसंकाशे लग्नोऽग्निर्व्याप्तदिक्तटः । दहंश्चटचटास्फोटैः पातयत्युत्तमां पुरीम्

nagare nagasaṃkāśe lagno'gnirvyāptadiktaṭaḥ | dahaṃścaṭacaṭāsphoṭaiḥ pātayatyuttamāṃ purīm

कल्पाम्बुदघटातुल्या व्योम्नि धूममहाद्रयः । बलात्प्रोड्डयनं कर्तुं प्रवृत्ता गरुडा इव

kalpāmbudaghaṭātulyā vyomni dhūmamahādrayaḥ | balātproḍḍayanaṃ kartuṃ pravṛttā garuḍā iva

श्रीवसिष्ठ उवाच । ससंभ्रमं वदत्येवं पुरुषे परुषारवः । उदभूत्पूरयन्नाशा बहिः कोलाहलो महान्

śrīvasiṣṭha uvāca | sasaṃbhramaṃ vadatyevaṃ puruṣe paruṣāravaḥ | udabhūtpūrayannāśā bahiḥ kolāhalo mahān

बलादाकर्णकृष्टानां धनुषां शरवर्षिणाम् । बृंहतामतिमत्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्

balādākarṇakṛṣṭānāṃ dhanuṣāṃ śaravarṣiṇām | bṛṃhatāmatimattānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām

पुरे चटचटास्फोटैर्दहतां जातवेदसाम् । पौराणां दग्धदाराणां महाहलहलारवैः

pure caṭacaṭāsphoṭairdahatāṃ jātavedasām | paurāṇāṃ dagdhadārāṇāṃ mahāhalahalāravaiḥ

तरतामग्निखण्डानां टांकारः कथितो रवैः । ज्वलितानां परिस्पन्दाद्धगद्धगिति चार्चिषाम्

taratāmagnikhaṇḍānāṃ ṭāṃkāraḥ kathito ravaiḥ | jvalitānāṃ parispandāddhagaddhagiti cārciṣām

अथ वातायनाद्देव्यौ मन्त्री राजा विदूरथः । ददृशुः प्रोल्लसन्नादं महानिशि महापुरम्

atha vātāyanāddevyau mantrī rājā vidūrathaḥ | dadṛśuḥ prollasannādaṃ mahāniśi mahāpuram

प्रलयानलसंक्षुब्धपूर्णैकार्णवरंहसा । पूर्णं परबलेनोग्रहेतिमेघतरङ्गिणा

pralayānalasaṃkṣubdhapūrṇaikārṇavaraṃhasā | pūrṇaṃ parabalenograhetimeghataraṅgiṇā

कल्पान्तवह्निविगलन्मेरुभूधरभासुरैः । दह्यमानं महाज्वालाज्वालैरम्बरपूरकैः

kalpāntavahnivigalanmerubhūdharabhāsuraiḥ | dahyamānaṃ mahājvālājvālairambarapūrakaiḥ

मुष्टिग्राह्यमहामेघगर्जासंतर्जितोर्जितैः । घोरं कलकलारावैर्मांसलैर्दस्युजल्पितैः

muṣṭigrāhyamahāmeghagarjāsaṃtarjitorjitaiḥ | ghoraṃ kalakalārāvairmāṃsalairdasyujalpitaiḥ

पुष्करावर्तसंकाशधूम्रूभ्रपिहिताम्बरम् । प्रोड्डीनहेमाग्रनिभैर्ज्वालापुञ्जैर्निरन्तरम्

puṣkarāvartasaṃkāśadhūmrūbhrapihitāmbaram | proḍḍīnahemāgranibhairjvālāpuñjairnirantaram

तरदुल्मुकखण्डोग्रतारातरलिताम्बरम् । अन्योन्यदेशसद्मौघप्रज्वलज्ज्वलनाचलम्

taradulmukakhaṇḍogratārātaralitāmbaram | anyonyadeśasadmaughaprajvalajjvalanācalam

हतसैन्यपुरापातं द्रुताङ्गाराभ्रकोटरैः । कर्कशाक्रन्दनिर्दग्धलोकपूगोग्रगर्जितम्

hatasainyapurāpātaṃ drutāṅgārābhrakoṭaraiḥ | karkaśākrandanirdagdhalokapūgogragarjitam

कृशानुकणनाराचनिरन्तरतराम्बरम् । बहुहेतिशिलाजाललुठद्दग्धपुरोत्करम्

kṛśānukaṇanārācanirantaratarāmbaram | bahuhetiśilājālaluṭhaddagdhapurotkaram

रणद्द्विरदसंघट्टकुट्टितोद्भटसद्भटम् । विद्रवत्तस्करच्छेदमार्गकीर्णमहाधनम्

raṇaddviradasaṃghaṭṭakuṭṭitodbhaṭasadbhaṭam | vidravattaskaracchedamārgakīrṇamahādhanam

अङ्गारराशिनिपतन्नरनार्युग्ररोदनम् । स्फुटच्चटचटाशब्दप्रलुठत्स्फुटकाष्ठकम्

aṅgārarāśinipatannaranāryugrarodanam | sphuṭaccaṭacaṭāśabdapraluṭhatsphuṭakāṣṭhakam

विपुलालातचक्रौघशतसूर्यनभस्तलम् । अङ्गारशिखिराकीर्णसमस्तवसुधातलम्

vipulālātacakraughaśatasūryanabhastalam | aṅgāraśikhirākīrṇasamastavasudhātalam

दग्धाग्निकाष्ठक्रेकाररणज्जवलनवैणवम् । दग्धजन्तुघनाक्रन्दरुदत्सकलसैनिकम्

dagdhāgnikāṣṭhakrekāraraṇajjavalanavaiṇavam | dagdhajantughanākrandarudatsakalasainikam

पांसुशेषात्तराजश्रीवृद्धतृप्तहुताशनम् । सकलग्रसनारम्भसोद्योगाग्निमहाशनम्

pāṃsuśeṣāttarājaśrīvṛddhatṛptahutāśanam | sakalagrasanārambhasodyogāgnimahāśanam

यदृच्छात्कारडात्कारकठिनाग्निरटद्गृहम् । अनन्तजन्तुभोज्यान्नवह्निभुक्तेन्धनस्पृहम्

yadṛcchātkāraḍātkārakaṭhināgniraṭadgṛham | anantajantubhojyānnavahnibhuktendhanaspṛham

अथ शुश्राव तत्रासौ गिरो राजा विदूरथः । योधानां दग्धदाराणां पश्यतामभिधावताम्

atha śuśrāva tatrāsau giro rājā vidūrathaḥ | yodhānāṃ dagdhadārāṇāṃ paśyatāmabhidhāvatām

हा मत्तमरुदूर्ध्वस्थानङ्गार गृहपादपान् । रणत्खरखरं नीरजालामातपपन्थिनः

hā mattamarudūrdhvasthānaṅgāra gṛhapādapān | raṇatkharakharaṃ nīrajālāmātapapanthinaḥ

हा दग्धदाराः प्रालेयशीता देहेषु दन्तिनाम् । मग्ना मनस्तु महतामिव विज्ञानसूक्तयः

hā dagdhadārāḥ prāleyaśītā deheṣu dantinām | magnā manastu mahatāmiva vijñānasūktayaḥ

हा तात हेतयो लग्नास्तरुणीकबरीतृणे । ज्वलन्ति शुष्कपर्णौघा इव वीरानिलेरिताः

hā tāta hetayo lagnāstaruṇīkabarītṛṇe | jvalanti śuṣkaparṇaughā iva vīrānileritāḥ

आवर्तननदीदीर्घा वहत्यूर्ध्वतरङ्गिणी । पश्येयं धूमयमुना व्योमगङ्गां प्रधावति

āvartananadīdīrghā vahatyūrdhvataraṅgiṇī | paśyeyaṃ dhūmayamunā vyomagaṅgāṃ pradhāvati

वहदुल्मुककाष्ठोर्ध्वगामिनी धूमनिम्नगा । वैमानिकानन्धयति पश्याग्निकणबुद्बुदा

vahadulmukakāṣṭhordhvagāminī dhūmanimnagā | vaimānikānandhayati paśyāgnikaṇabudbudā

अस्या माता पिता भ्राता जामाता स्तनपाः सुते । अस्मिन्सद्मनि निर्दग्धा दग्धैवासत्समिन्धने

asyā mātā pitā bhrātā jāmātā stanapāḥ sute | asminsadmani nirdagdhā dagdhaivāsatsamindhane

हा हा हागच्छ ते शीघ्रमेतदङ्गारमन्दिरम् । इतः प्रवृत्तं पतितुं सुमेरुः प्रलये यथा

hā hā hāgaccha te śīghrametadaṅgāramandiram | itaḥ pravṛttaṃ patituṃ sumeruḥ pralaye yathā

अहो शरशिलाशक्तिकुन्तप्रासासिहेतयः । जालसंध्याभ्रपटलं विशन्ति शलभा इव

aho śaraśilāśaktikuntaprāsāsihetayaḥ | jālasaṃdhyābhrapaṭalaṃ viśanti śalabhā iva

हेतिप्रवाहा ज्वलनं नभस्यन्त्यां विशन्त्यहो । वडवानलमुज्वालमर्णःपूरा इवार्णवात्

hetipravāhā jvalanaṃ nabhasyantyāṃ viśantyaho | vaḍavānalamujvālamarṇaḥpūrā ivārṇavāt

धूमायन्ति महाभ्राणि ज्वालाः शिखरिकोटिषु । सरसान्यपि शुष्यन्ति हृदयानीव रागिणाम्

dhūmāyanti mahābhrāṇi jvālāḥ śikharikoṭiṣu | sarasānyapi śuṣyanti hṛdayānīva rāgiṇām

आलानत्वरुषेवैता दन्तिभिर्वृक्षपङ्क्तयः । स्फुरत्कटकटारावं पात्यन्ते कृतचीत्कृतैः

ālānatvaruṣevaitā dantibhirvṛkṣapaṅktayaḥ | sphuratkaṭakaṭārāvaṃ pātyante kṛtacītkṛtaiḥ

पुष्टषुष्पफलस्कन्धा गतश्रीका गृहद्रुमाः । गता निर्दग्धसर्वस्वा गृहस्था इव दीनताम्

puṣṭaṣuṣpaphalaskandhā gataśrīkā gṛhadrumāḥ | gatā nirdagdhasarvasvā gṛhasthā iva dīnatām

मातापितृविनिर्मुक्ता बालकास्तिमिरावलीम् । मग्नन्तोऽङ्गेषुरथ्यासु कुड्यपातेन हा हताः

mātāpitṛvinirmuktā bālakāstimirāvalīm | magnanto'ṅgeṣurathyāsu kuḍyapātena hā hatāḥ

वातविद्रावितात्त्रस्यन्कीरण्यो रणमूर्धनि । पतदङ्गारकागारभारिणः कटुकूजितम्

vātavidrāvitāttrasyankīraṇyo raṇamūrdhani | patadaṅgārakāgārabhāriṇaḥ kaṭukūjitam

हा कष्टमसिनिर्भिन्ने स्कन्धे सन्नदृढोल्मुके । पतितो यन्त्रपाषाणः पुरुष्स्याशनिर्यथा

hā kaṣṭamasinirbhinne skandhe sannadṛḍholmuke | patito yantrapāṣāṇaḥ puruṣsyāśaniryathā

गवाश्वमहिषेभोष्ट्रश्वशृगालेडकैरहो । घोरै रणमिवारब्धं मार्गरोधकमाकुलैः

gavāśvamahiṣebhoṣṭraśvaśṛgāleḍakairaho | ghorai raṇamivārabdhaṃ mārgarodhakamākulaiḥ

पटैः पटपटाशब्दजलजालालिमालितैः । आक्रन्दन्त्यः स्त्रियो यान्ति स्थलपद्माचिता इव

paṭaiḥ paṭapaṭāśabdajalajālālimālitaiḥ | ākrandantyaḥ striyo yānti sthalapadmācitā iva

स्त्रीणां ज्वालालवाः पश्य लिहन्त्यलकवल्लरीः । कुर्वन्तोऽशोकपुष्पाभां करभा इव पन्नगीः

strīṇāṃ jvālālavāḥ paśya lihantyalakavallarīḥ | kurvanto'śokapuṣpābhāṃ karabhā iva pannagīḥ

हा हा हरिणशावाक्ष्याः पक्षलक्षणपक्ष्मसु । कुमार्गेष्विव विश्रान्तिमेति कार्शानवी शिखा

hā hā hariṇaśāvākṣyāḥ pakṣalakṣaṇapakṣmasu | kumārgeṣviva viśrāntimeti kārśānavī śikhā

दह्यमानो विनिर्याति न कलत्रं विना नरः । अहो बत दुरुच्छेदाः प्राणिनां स्नेहवागुराः

dahyamāno viniryāti na kalatraṃ vinā naraḥ | aho bata durucchedāḥ prāṇināṃ snehavāgurāḥ

करी रभसनिर्लूनज्वलदङ्गारपादपः । प्लुष्टपुष्करकः कोपान्मग्नः पुष्करदं सरः

karī rabhasanirlūnajvaladaṅgārapādapaḥ | pluṣṭapuṣkarakaḥ kopānmagnaḥ puṣkaradaṃ saraḥ

धूमोऽम्बुदपदं प्राप्य विलोलान्तस्तडिल्लतः । ज्वलदङ्गारनाराचनिकरं परिवर्षति

dhūmo'mbudapadaṃ prāpya vilolāntastaḍillataḥ | jvaladaṅgāranārācanikaraṃ parivarṣati

देव धूमस्फुरद्वह्निकण आवर्तवृत्तिमान् । स्थित आपीडवात्तव्योम्नि रत्नपूर्ण इवार्णवः

deva dhūmasphuradvahnikaṇa āvartavṛttimān | sthita āpīḍavāttavyomni ratnapūrṇa ivārṇavaḥ

गौरमम्बरमाभाति ज्वालाशिखरतेजसा । ।। मृत्युनेवोत्सवे दत्तः कुङ्कुमाक्तकरण्डकः

gauramambaramābhāti jvālāśikharatejasā | || mṛtyunevotsave dattaḥ kuṅkumāktakaraṇḍakaḥ

अहो नु विषमं चेदं वर्तते वृत्तवर्जितम् । ध्रियन्ते राजनार्योऽपि वैरिवीरैरुदायुधैः

aho nu viṣamaṃ cedaṃ vartate vṛttavarjitam | dhriyante rājanāryo'pi vairivīrairudāyudhaiḥ

लोलस्रग्दामकुसुमैर्मार्गप्राकारकारकैः । अर्धनिर्दग्धकबरीकीर्णवक्षस्थलस्तनाः

lolasragdāmakusumairmārgaprākārakārakaiḥ | ardhanirdagdhakabarīkīrṇavakṣasthalastanāḥ

आलोलाम्बरसंलक्ष्यनितम्बजघनस्थलाः । पतन्माणिक्यवलयवलितावनिमण्डलाः

ālolāmbarasaṃlakṣyanitambajaghanasthalāḥ | patanmāṇikyavalayavalitāvanimaṇḍalāḥ

196

छिन्नहारलताजालविकीर्णामलमौक्तिकाः । दृष्टादृष्टस्तनश्रेणीपार्श्वोद्यत्कनकप्रभाः

chinnahāralatājālavikīrṇāmalamauktikāḥ | dṛṣṭādṛṣṭastanaśreṇīpārśvodyatkanakaprabhāḥ

कुररीकर्कशाक्रन्दमन्दीकृतरणारवाः । धारावाहास्रुतारावभिन्नपार्श्वविचेतनाः

kurarīkarkaśākrandamandīkṛtaraṇāravāḥ | dhārāvāhāsrutārāvabhinnapārśvavicetanāḥ

रक्तकर्दमवाष्पाम्बुक्लिन्नग्रन्धितवाससः । भुजमूलार्पितभुजैर्नीयमाना बलान्नृभिः

raktakardamavāṣpāmbuklinnagrandhitavāsasaḥ | bhujamūlārpitabhujairnīyamānā balānnṛbhiḥ

क इवास्मिन्परित्राता स्यादित्यादीनवीक्षितैः । उत्पलालीव वर्षद्भिः परिरोदितसैनिकाः

ka ivāsminparitrātā syādityādīnavīkṣitaiḥ | utpalālīva varṣadbhiḥ pariroditasainikāḥ

मृणालकोमलाच्छोरुमूलजालैः सुनिर्मलैः । स्वच्छाम्बरतलालक्ष्यैराकाशनलिनीनिभाः

mṛṇālakomalācchorumūlajālaiḥ sunirmalaiḥ | svacchāmbaratalālakṣyairākāśanalinīnibhāḥ

आलोलमाल्यवसनाभरणाङ्गरागा बाष्पाकुलाततचलालकवल्लरीकाः । आनन्दमन्दरनिरन्तरमथ्यमाना- त्कामार्णवात्समुदिता इव राजलक्ष्म्यः

ālolamālyavasanābharaṇāṅgarāgā bāṣpākulātatacalālakavallarīkāḥ | ānandamandaranirantaramathyamānā- tkāmārṇavātsamuditā iva rājalakṣmyaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० अग्निदग्धगृहादिवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 agnidagdhagṛhādivarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४४

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राजमहिषी मत्तयौवना । तद्विवेश गृहं लक्ष्मीरिव पङ्कजकोटरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare rājamahiṣī mattayauvanā | tadviveśa gṛhaṃ lakṣmīriva paṅkajakoṭaram

आलोलमाल्यवसना भिन्नहारलताकुला । अनुयाता वयस्याभिर्दासीभिर्भयविह्वला

ālolamālyavasanā bhinnahāralatākulā | anuyātā vayasyābhirdāsībhirbhayavihvalā

चन्द्राननावदाताङ्गी श्वासोत्कम्पिपयोधरा । तारकाकारदशना स्थिता द्यौरिव रूपिणी

candrānanāvadātāṅgī śvāsotkampipayodharā | tārakākāradaśanā sthitā dyauriva rūpiṇī

अथ तस्या वयस्यैका राजानं तं व्यजिज्ञपत् । भूतसंग्रामसंरब्धममरेन्द्रमिवाप्सराः

atha tasyā vayasyaikā rājānaṃ taṃ vyajijñapat | bhūtasaṃgrāmasaṃrabdhamamarendramivāpsarāḥ

देव देवी सहास्माभिः पलाय्यान्तःपुरान्तरात् । शरणं देवमायाता वातार्तेव लता द्रुमम्

deva devī sahāsmābhiḥ palāyyāntaḥpurāntarāt | śaraṇaṃ devamāyātā vātārteva latā drumam

राजन्दारा हृतास्तास्ते बलवद्भिरुदायुधैः । ऊर्मिजालैर्महाब्धीनां तीरद्रुमलता इव

rājandārā hṛtāstāste balavadbhirudāyudhaiḥ | ūrmijālairmahābdhīnāṃ tīradrumalatā iva

अन्तःपुराधिपाः सर्वे पिष्टाः शत्रुभिरुद्धतैः । अशङ्किताभिपतितैर्वातैरिव वरद्रुमाः

antaḥpurādhipāḥ sarve piṣṭāḥ śatrubhiruddhataiḥ | aśaṅkitābhipatitairvātairiva varadrumāḥ

दूरेणाशङ्कमायातैः परैर्नः पुरमाहृतम् । रात्रौ वर्षास्विवोद्धोषैः कमलानीव वारिभिः

dūreṇāśaṅkamāyātaiḥ parairnaḥ puramāhṛtam | rātrau varṣāsvivoddhoṣaiḥ kamalānīva vāribhiḥ

धूमं वर्षद्भिरुन्नादैर्लेलिहानोग्रहेतिभिः । वह्निभिर्नः पुरं प्राप्तं परयोधैश्च भूरिभिः

dhūmaṃ varṣadbhirunnādairlelihānograhetibhiḥ | vahnibhirnaḥ puraṃ prāptaṃ parayodhaiśca bhūribhiḥ

परिवारैर्विलासिन्यो देव्य आहृत्य मूर्धजैः । आक्रन्दन्त्यो बलान्नीताः कुरर्य इव धीवरैः

parivārairvilāsinyo devya āhṛtya mūrdhajaiḥ | ākrandantyo balānnītāḥ kurarya iva dhīvaraiḥ

इति नो येयमायाता शाखा प्रसरशालिनी । आपत्तामलमुद्धर्तुं देवस्यैवास्ति शक्तता

iti no yeyamāyātā śākhā prasaraśālinī | āpattāmalamuddhartuṃ devasyaivāsti śaktatā

इत्याकर्ण्यावलोक्यासौ देव्यौ युद्धाय याम्यतः । क्षम्यतां मम भार्येयं युष्मत्पादाब्जषट्पदी

ityākarṇyāvalokyāsau devyau yuddhāya yāmyataḥ | kṣamyatāṃ mama bhāryeyaṃ yuṣmatpādābjaṣaṭpadī

इत्युक्त्वा निर्ययौ राजा कोपारुणितलोचनः । मत्तेभनिर्भिन्नवनः कन्दरादिव केसरी

ityuktvā niryayau rājā kopāruṇitalocanaḥ | mattebhanirbhinnavanaḥ kandarādiva kesarī

लीला लीलां ददर्शाथ स्वाकारसदृशाकृतिम् । प्रतिबिम्बमिवायातामादर्शे चारुदर्शनाम्

līlā līlāṃ dadarśātha svākārasadṛśākṛtim | pratibimbamivāyātāmādarśe cārudarśanām

प्रबुद्धलीलोवाच । किमिदं देवि हे ब्रूहि कस्मादियमहं स्थिता । या साऽभवमहं पूर्वं कथं सेयमहं स्थिता

prabuddhalīlovāca | kimidaṃ devi he brūhi kasmādiyamahaṃ sthitā | yā sā'bhavamahaṃ pūrvaṃ kathaṃ seyamahaṃ sthitā

मन्त्रिप्रभृतयः पौरा योधाः सबलवाहनाः । सर्व एव त एवेमे स्थितास्तत्र तथैव ते

mantriprabhṛtayaḥ paurā yodhāḥ sabalavāhanāḥ | sarva eva ta eveme sthitāstatra tathaiva te

तत्रापीह च हे देवि सर्वे कथमवस्थिताः । बहिरन्तश्च मुकुरे इवैते किं प्रचेतनाः

tatrāpīha ca he devi sarve kathamavasthitāḥ | bahirantaśca mukure ivaite kiṃ pracetanāḥ

श्रीदेव्युवाच । यथा ज्ञप्तिरुदेत्यन्तस्तथानुभवति क्षणात् । चितिश्चेत्यार्थतामेति चित्तं चित्तार्थतामिव

śrīdevyuvāca | yathā jñaptirudetyantastathānubhavati kṣaṇāt | citiścetyārthatāmeti cittaṃ cittārthatāmiva

यादृगर्थं जगद्रूपं तत्रैवोदेति तत्क्षणात् । न देशकालदीर्घत्वं न वैचित्र्यं पदार्थजम्

yādṛgarthaṃ jagadrūpaṃ tatraivodeti tatkṣaṇāt | na deśakāladīrghatvaṃ na vaicitryaṃ padārthajam

बाह्यमाभ्यन्तरं भाति स्वप्नार्थोऽत्र निदर्शनम् । यदन्तः स्वप्नसंकल्पपुरं च कचनं चितेः

bāhyamābhyantaraṃ bhāti svapnārtho'tra nidarśanam | yadantaḥ svapnasaṃkalpapuraṃ ca kacanaṃ citeḥ

तदेतद्बाह्यनाम्नैव स्वभ्यासात्सत्स्फुटं स्थितम् । यादृग्भावो मृतो भर्ता तव तस्मिंस्तदा पुरे

tadetadbāhyanāmnaiva svabhyāsātsatsphuṭaṃ sthitam | yādṛgbhāvo mṛto bhartā tava tasmiṃstadā pure

तादृग्भावस्तमेवार्थं तत्रैव समुपागतः । अन्य एव ह्यमी भूतास्तेभ्यस्तास्तादृशा अपि

tādṛgbhāvastamevārthaṃ tatraiva samupāgataḥ | anya eva hyamī bhūtāstebhyastāstādṛśā api

सद्रूपा एव चैतस्य स्वप्नसंकल्पसैन्यवत् । अविसंवादि सर्वार्थरूपं यदनुभूयते

sadrūpā eva caitasya svapnasaṃkalpasainyavat | avisaṃvādi sarvārtharūpaṃ yadanubhūyate

तस्य तावद्वद कथं कीदृशी वापि सत्यता । अथवोत्तरकाले तु भङ्गुरत्वादवस्तु तत्

tasya tāvadvada kathaṃ kīdṛśī vāpi satyatā | athavottarakāle tu bhaṅguratvādavastu tat

ईदृक्च सर्वमेवेदं तत्र का नास्तिताधिका । स्वप्ने जाग्रदसद्रूपा स्वप्नो जाग्रत्यसन्मयः

īdṛkca sarvamevedaṃ tatra kā nāstitādhikā | svapne jāgradasadrūpā svapno jāgratyasanmayaḥ

मृतिर्जन्मन्यसद्रूपा मृत्यां जन्माप्यसन्मयम् । विशरेद्विशरारुत्वादनुभूतेश्च राघव

mṛtirjanmanyasadrūpā mṛtyāṃ janmāpyasanmayam | viśaredviśarārutvādanubhūteśca rāghava

एवं न सन्नासदिदं भ्रान्तिमात्रं विभासते । महाकल्पान्तसंपत्तावप्यद्याथ युगेऽनघ

evaṃ na sannāsadidaṃ bhrāntimātraṃ vibhāsate | mahākalpāntasaṃpattāvapyadyātha yuge'nagha

न कदाचन यन्नास्ति तद्ब्रह्मैवास्ति तज्जगत् । तस्मिन्मध्ये कचन्तीमा भ्रान्तयः सृष्टिनामिकाः

na kadācana yannāsti tadbrahmaivāsti tajjagat | tasminmadhye kacantīmā bhrāntayaḥ sṛṣṭināmikāḥ

व्योम्नि केशोण्ड्रकानीव न कचन्तीव वस्तुतः । यथा तरङ्गा जलधौ तथेमाः सृष्टयः परे

vyomni keśoṇḍrakānīva na kacantīva vastutaḥ | yathā taraṅgā jaladhau tathemāḥ sṛṣṭayaḥ pare

उत्पत्त्योत्पत्त्य लीयन्ते रजांसीव महानिले । तस्माद्भ्रान्तिमयाभासे मिथ्यात्वमहमात्मनि

utpattyotpattya līyante rajāṃsīva mahānile | tasmādbhrāntimayābhāse mithyātvamahamātmani

मृगतृष्णाजलचये कैवास्था सर्गभस्मनि । भ्रान्तयश्च न तत्रान्यास्तास्तदेव परं पदम्

mṛgatṛṣṇājalacaye kaivāsthā sargabhasmani | bhrāntayaśca na tatrānyāstāstadeva paraṃ padam

घने तमसि यक्षाभास्तम एव न यक्षकः । तस्माज्जन्ममृतिर्मोहो व्यामोहत्वमिदं ततम्

ghane tamasi yakṣābhāstama eva na yakṣakaḥ | tasmājjanmamṛtirmoho vyāmohatvamidaṃ tatam

सर्वं तत्समहाकल्पं शान्तौ यदवशिष्यते । नातः सत्यमिदं दृश्यं न चासत्यं कदाचन

sarvaṃ tatsamahākalpaṃ śāntau yadavaśiṣyate | nātaḥ satyamidaṃ dṛśyaṃ na cāsatyaṃ kadācana

द्वयमेवैतदथवा ब्रह्म तत्रैव संभवात् । आकाशे परमाण्वन्तर्द्रव्यादेरणुकेऽपि च

dvayamevaitadathavā brahma tatraiva saṃbhavāt | ākāśe paramāṇvantardravyāderaṇuke'pi ca

जीवाणुर्यत्र तत्रेदं जगद्वेत्ति निजं वपुः । अग्निरौष्ण्यं यथा वेत्ति निजभावक्रमोदितम्

jīvāṇuryatra tatredaṃ jagadvetti nijaṃ vapuḥ | agnirauṣṇyaṃ yathā vetti nijabhāvakramoditam

पश्यतीदं तथैवात्मा स्वात्मभूतं विशुद्धचित् । यथा सूर्योदये गेहे भ्रमन्ति त्रसरेणवः

paśyatīdaṃ tathaivātmā svātmabhūtaṃ viśuddhacit | yathā sūryodaye gehe bhramanti trasareṇavaḥ

तथेमे परमाकाशे ब्रह्माण्डत्रसरेणवः । यथा वायौ स्थितः स्पन्द आमोदः शून्यमम्बरे

tatheme paramākāśe brahmāṇḍatrasareṇavaḥ | yathā vāyau sthitaḥ spanda āmodaḥ śūnyamambare

पिण्डग्रहविनिर्मुक्तं तथा विश्वं स्थितं परे । भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचराचराः

piṇḍagrahavinirmuktaṃ tathā viśvaṃ sthitaṃ pare | bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacarācarāḥ

विवर्जितस्यावयवैर्भागा ब्रह्मण ईदृशाः । साकारस्यावबोधाय विज्ञेया भवताधुना

vivarjitasyāvayavairbhāgā brahmaṇa īdṛśāḥ | sākārasyāvabodhāya vijñeyā bhavatādhunā

अनन्याः स्वात्मनस्तस्य तेनानवयवा इव । यथास्थितमिदं विश्वं निजभावक्रमोदितम्

ananyāḥ svātmanastasya tenānavayavā iva | yathāsthitamidaṃ viśvaṃ nijabhāvakramoditam

रिक्तं न विश्वशब्दार्थैरनन्यद्ब्रह्मणि स्थितम् । न तत्सत्यं न चासत्यं रज्जुसर्पभ्रमो यथा

riktaṃ na viśvaśabdārthairananyadbrahmaṇi sthitam | na tatsatyaṃ na cāsatyaṃ rajjusarpabhramo yathā

मिथ्यानुभूतितः सत्यमसत्यं सत्परीक्षितम् । परमं कारणं चित्त्वाज्जीवत्वमिति चेत्यलम्

mithyānubhūtitaḥ satyamasatyaṃ satparīkṣitam | paramaṃ kāraṇaṃ cittvājjīvatvamiti cetyalam

ततस्तथैवानुभवाज्जीवत्वं विन्दति स्फुटम् । सत्यं भवत्वसत्यं वा खे विभातमिदं जगत्

tatastathaivānubhavājjīvatvaṃ vindati sphuṭam | satyaṃ bhavatvasatyaṃ vā khe vibhātamidaṃ jagat

रञ्जयत्येव जीवाणुः स्वेच्छाभिरनुभूतिभिः । अनुभूयन्तु एवाशु काश्चित्पूर्वानुभूतितः

rañjayatyeva jīvāṇuḥ svecchābhiranubhūtibhiḥ | anubhūyantu evāśu kāścitpūrvānubhūtitaḥ

अपूवानुभवाः काश्चित्समाश्चैवासमास्तथा । क्वचित्कदाचित्ता एव क्वचिदर्धसमा अपि

apūvānubhavāḥ kāścitsamāścaivāsamāstathā | kvacitkadācittā eva kvacidardhasamā api

कचन्त्यसत्याः सत्याभा जीवाकाशेऽनुभूतयः । तत्कुलास्तत्समाचारास्तज्जन्मानस्तदीहिताः

kacantyasatyāḥ satyābhā jīvākāśe'nubhūtayaḥ | tatkulāstatsamācārāstajjanmānastadīhitāḥ

त एव मन्त्रिणः पौराः प्रतिभाने भवन्ति च । ते चैवात्मन्यलं सत्या देशकालेहितैः समाः

ta eva mantriṇaḥ paurāḥ pratibhāne bhavanti ca | te caivātmanyalaṃ satyā deśakālehitaiḥ samāḥ

सर्वगात्मस्वरूपायाः प्रतिभाया इति स्थितिः । यथा राजात्मनि व्योम्नि प्रतिभोदेति सन्मयी

sarvagātmasvarūpāyāḥ pratibhāyā iti sthitiḥ | yathā rājātmani vyomni pratibhodeti sanmayī

तथा तदग्रगोदेति सत्येव प्रतिभाम्बरे । त्वच्छीला त्वत्समाचारा त्वत्कुला त्वद्वपुर्मयी

tathā tadagragodeti satyeva pratibhāmbare | tvacchīlā tvatsamācārā tvatkulā tvadvapurmayī

इति लीलेयमाभाति प्रतिभाप्रतिबिम्बजा । सर्वगे संविदादर्शे प्रतिभा प्रतिबिम्बति

iti līleyamābhāti pratibhāpratibimbajā | sarvage saṃvidādarśe pratibhā pratibimbati

यादृशी यत्र सा तत्र तथोदेति निरन्तरम् । जीवाकाशस्य यान्तस्था प्रतिभा कुरुते स्वयम् । सा बहिश्च चिदादर्शे प्रतिबिम्बादियं स्थिता

yādṛśī yatra sā tatra tathodeti nirantaram | jīvākāśasya yāntasthā pratibhā kurute svayam | sā bahiśca cidādarśe pratibimbādiyaṃ sthitā

एषा त्वमम्बरमहं भुवनं धरा च राजेति सर्वमहमेव विभातमात्रम् । चिद्व्योमबिल्वजठरं विदुरङ्ग विद्धि त्वं तेन शान्तमलमास्स्व यथास्थितेह

eṣā tvamambaramahaṃ bhuvanaṃ dharā ca rājeti sarvamahameva vibhātamātram | cidvyomabilvajaṭharaṃ viduraṅga viddhi tvaṃ tena śāntamalamāssva yathāsthiteha

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो ० अग्निदाहरात्रियुद्धे जगद्ब्रह्मवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo 0 agnidāharātriyuddhe jagadbrahmavarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४५

श्रीसरस्वत्युवाच । विदूरथस्ते भर्तैष तनुं त्यक्त्वा रणाङ्गणे । तदेवान्तःपुरं प्राप्य तादृगात्मा भविष्यति

śrīsarasvatyuvāca | vidūrathaste bhartaiṣa tanuṃ tyaktvā raṇāṅgaṇe | tadevāntaḥpuraṃ prāpya tādṛgātmā bhaviṣyati

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्याकर्ण्य वचो देव्या लीला सा तत्पुरास्पदा । पुरः प्रह्वा स्थितोवाच वचनं विहिताञ्जलिः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityākarṇya vaco devyā līlā sā tatpurāspadā | puraḥ prahvā sthitovāca vacanaṃ vihitāñjaliḥ

द्वितीयलीलोवाच । देवी भगवती ज्ञप्तिर्नित्यमेवार्चिता मया । स्वप्ने संदर्शनं देवी सा ददाति निशासु मे

dvitīyalīlovāca | devī bhagavatī jñaptirnityamevārcitā mayā | svapne saṃdarśanaṃ devī sā dadāti niśāsu me

सा यादृश्येव देवेशि तादृश्येव त्वमम्बिके । तन्मे कृपणकारुण्याद्वरं देहि वरानने

sā yādṛśyeva deveśi tādṛśyeva tvamambike | tanme kṛpaṇakāruṇyādvaraṃ dehi varānane

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्ता सा तदा ज्ञप्तिः स्मृत्वा तद्भक्तिभावनम् । इदं प्रसन्ना प्रोवाच तां लीलां तत्पुरास्पदाम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktā sā tadā jñaptiḥ smṛtvā tadbhaktibhāvanam | idaṃ prasannā provāca tāṃ līlāṃ tatpurāspadām

श्रीदेव्युवाच । अनन्यया भावनया यावज्जीवमजीर्णया । परितुष्टास्मि ते वत्से गृहाणाभिमतं वरम्

śrīdevyuvāca | ananyayā bhāvanayā yāvajjīvamajīrṇayā | parituṣṭāsmi te vatse gṛhāṇābhimataṃ varam

तद्देशलीलोवाच । रणाद्देहं परित्यज्य यत्र तिष्ठति मे पतिः । अनेनैव शरीरेण तत्र स्यामेतदङ्गना

taddeśalīlovāca | raṇāddehaṃ parityajya yatra tiṣṭhati me patiḥ | anenaiva śarīreṇa tatra syāmetadaṅganā

श्रीदेव्युवाच । एवमस्तु त्वयाऽविघ्नं पूजितास्मि सुते चिरम् । अनन्यभावया भूरि पुष्पधूपसपर्यया

śrīdevyuvāca | evamastu tvayā'vighnaṃ pūjitāsmi sute ciram | ananyabhāvayā bhūri puṣpadhūpasaparyayā

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तद्देशलीलायां फुल्लायां तद्वरोदयात् । पूर्वलीलाब्रवीद्देवीं संदेहलुलिताशया

śrīvasiṣṭha uvāca | atha taddeśalīlāyāṃ phullāyāṃ tadvarodayāt | pūrvalīlābravīddevīṃ saṃdehalulitāśayā

पूर्वलीलोवाच । ये सत्यकामाः सन्त्येवंसंकल्पा ब्रह्मरूपिणः । त्वादृशाः सर्वमेवाशु तेषां सिद्ध्यत्यभीप्सितम्

pūrvalīlovāca | ye satyakāmāḥ santyevaṃsaṃkalpā brahmarūpiṇaḥ | tvādṛśāḥ sarvamevāśu teṣāṃ siddhyatyabhīpsitam

तत्तेनैव शरीरेण किमर्थं नाहमीश्वरि । लोकान्तरमिदं नीता तं गिरिग्रामकं वद

tattenaiva śarīreṇa kimarthaṃ nāhamīśvari | lokāntaramidaṃ nītā taṃ girigrāmakaṃ vada

श्रीदेव्युवाच । न किंचित्कस्यचिदहं करोमि वरवर्णिनि । सर्व संपादयत्याशु स्वयं जीवः स्वमीहितम्

śrīdevyuvāca | na kiṃcitkasyacidahaṃ karomi varavarṇini | sarva saṃpādayatyāśu svayaṃ jīvaḥ svamīhitam

अहं हितं रटे ज्ञप्तिः संविन्मात्राधिदेवता । प्रत्येकमस्ति चिच्छक्तिर्जीवशक्तिस्वरूपिणी

ahaṃ hitaṃ raṭe jñaptiḥ saṃvinmātrādhidevatā | pratyekamasti cicchaktirjīvaśaktisvarūpiṇī

जीवस्योदेति या शक्तिर्यस्य यस्य यथा यथा । भाति तत्फलदा नित्यं तस्य तस्य तथा तथा

jīvasyodeti yā śaktiryasya yasya yathā yathā | bhāti tatphaladā nityaṃ tasya tasya tathā tathā

मां समाराधयन्त्यास्तु जीवशक्तिस्तवोदिता । तदा भवद्यदीह स्यां मुक्तास्मीति चिरं तदा

māṃ samārādhayantyāstu jīvaśaktistavoditā | tadā bhavadyadīha syāṃ muktāsmīti ciraṃ tadā

तेन तेन प्रकारेण त्वं मया संप्रबोधिता । तया युक्त्यामलं भावं नीतासि वरवर्णिनि

tena tena prakāreṇa tvaṃ mayā saṃprabodhitā | tayā yuktyāmalaṃ bhāvaṃ nītāsi varavarṇini

अनयैव भावनया बोधितासि चिरं तदा । तमेवाऽर्थं प्राप्तवती सदा स्वचितिशक्तितः

anayaiva bhāvanayā bodhitāsi ciraṃ tadā | tamevā'rthaṃ prāptavatī sadā svacitiśaktitaḥ

यस्य यस्य यथोदेति स्वचित्प्रयतनं चिरम् । फलं ददाति कालेन तस्य तस्य तथा तथा

yasya yasya yathodeti svacitprayatanaṃ ciram | phalaṃ dadāti kālena tasya tasya tathā tathā

तपो वा देवता वापि भूत्वा स्यैव चिदन्यथा । फलं ददात्यथ स्वैरं नभःफलनिपातवत्

tapo vā devatā vāpi bhūtvā syaiva cidanyathā | phalaṃ dadātyatha svairaṃ nabhaḥphalanipātavat

स्वसंविद्यतनादन्यन्न किंचिच्च कदाचन । फलं ददाति तेनाशु यथेच्छसि तथा कुरु

svasaṃvidyatanādanyanna kiṃcicca kadācana | phalaṃ dadāti tenāśu yathecchasi tathā kuru

चिद्भाव एव ननु सर्गगतोऽन्तरात्मा यच्चेतति प्रयतते च तदैति तच्छ्रीः । रम्यं ह्यरम्यमथवेति विचारयस्व यत्पावनं तदवबुध्य तदन्तरास्स्व

cidbhāva eva nanu sargagato'ntarātmā yaccetati prayatate ca tadaiti tacchrīḥ | ramyaṃ hyaramyamathaveti vicārayasva yatpāvanaṃ tadavabudhya tadantarāssva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे ली० सत्यकामसत्यसङ्कल्पास्तिता नाम पञ्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe lī0 satyakāmasatyasaṅkalpāstitā nāma pañcatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४६

श्रीराम उवाच । एवं संकथयन्तीषु तासु तस्मिन्गृहोदरे । विदूरथः किमकरोन्निर्गत्य कुपितो गृहात्

śrīrāma uvāca | evaṃ saṃkathayantīṣu tāsu tasmingṛhodare | vidūrathaḥ kimakaronnirgatya kupito gṛhāt

श्रीवसिष्ठ उवाच । विदूरथः स्वसदनान्निर्गतः परिवारितः । परिवारेण महता ऋक्षौघेणेव चन्द्रमाः

śrīvasiṣṭha uvāca | vidūrathaḥ svasadanānnirgataḥ parivāritaḥ | parivāreṇa mahatā ṛkṣaugheṇeva candramāḥ

सन्नद्धसर्वावयवो लग्नहारविभूषणः । महाजयजयारावैः सुरेन्द्र इव निर्गतः

sannaddhasarvāvayavo lagnahāravibhūṣaṇaḥ | mahājayajayārāvaiḥ surendra iva nirgataḥ

समादिशन्योधगणं शृण्वन्मण्डलसंस्थितिम् । आलोकयन्वीरगणानारुरोह नृपो रथम्

samādiśanyodhagaṇaṃ śṛṇvanmaṇḍalasaṃsthitim | ālokayanvīragaṇānāruroha nṛpo ratham

कूटाकारसमाकारं मुक्तामाणिक्यमण्डितम् । पताकापञ्चभिर्व्याप्तं द्युविमानमिवोत्तमम् ।। ऽ चक्रभित्तिपरिप्रोतप्रकचत्काञ्चनाङ्कुरम् । मुक्ताजालरणत्कारचारुविक्रमकूबरम्

kūṭākārasamākāraṃ muktāmāṇikyamaṇḍitam | patākāpañcabhirvyāptaṃ dyuvimānamivottamam || ' cakrabhittipariprotaprakacatkāñcanāṅkuram | muktājālaraṇatkāracāruvikramakūbaram

सुग्रीवैर्लक्षणोपेतैः प्रशस्तैः प्रचलैः कृशैः । जवोड्डयनवेगेन प्रवहद्भिः सुरानिव

sugrīvairlakṣaṇopetaiḥ praśastaiḥ pracalaiḥ kṛśaiḥ | javoḍḍayanavegena pravahadbhiḥ surāniva

वायुं जवेन सहसा असहद्भिर्गतिक्रमैः । प्रोह्यद्भिरिव पश्चार्धमापिबद्भिरिवाम्बरम्

vāyuṃ javena sahasā asahadbhirgatikramaiḥ | prohyadbhiriva paścārdhamāpibadbhirivāmbaram

योजितैरिव संपूर्णैश्चन्द्रैश्चामरदीप्तिभिः । अश्वैरष्टभिराबद्धमाशापूरकहेषितैः

yojitairiva saṃpūrṇaiścandraiścāmaradīptibhiḥ | aśvairaṣṭabhirābaddhamāśāpūrakaheṣitaiḥ

अथोदपतदुद्दामनागाभ्ररवनिर्भरः । शैलभित्तिप्रतिध्वानदारुणो दुन्दुभिध्वनिः

athodapataduddāmanāgābhraravanirbharaḥ | śailabhittipratidhvānadāruṇo dundubhidhvaniḥ

मत्तसैनिकनिर्मुक्तैर्व्याप्तं कलकलारवैः । किंकिणीजालनिर्ध्वानैर्हेतिसंघट्टघट्टितैः

mattasainikanirmuktairvyāptaṃ kalakalāravaiḥ | kiṃkiṇījālanirdhvānairhetisaṃghaṭṭaghaṭṭitaiḥ

धनुश्चटचटाशब्दैः शरसीत्कारगायनैः । परस्पराङ्गनिष्पिष्टकवचौघझणज्झणैः

dhanuścaṭacaṭāśabdaiḥ śarasītkāragāyanaiḥ | parasparāṅganiṣpiṣṭakavacaughajhaṇajjhaṇaiḥ

ज्वलदग्निटणत्कारैरार्तिमत्क्रन्दनारवैः । परस्परभटाह्वानैर्बन्दिविक्षुब्धरोदनैः

jvaladagniṭaṇatkārairārtimatkrandanāravaiḥ | parasparabhaṭāhvānairbandivikṣubdharodanaiḥ

शिलाघनीकृताशेषब्रह्माण्डकुहरो ध्वनिः । हस्तग्राह्योऽभवद्भीमो दशाशाकुञ्जपूरकः

śilāghanīkṛtāśeṣabrahmāṇḍakuharo dhvaniḥ | hastagrāhyo'bhavadbhīmo daśāśākuñjapūrakaḥ

अथोदपतदादित्यपथपीवररोधकम् । रजोनिभेन भूपीठमम्बरोड्डयनोन्मुखम्

athodapatadādityapathapīvararodhakam | rajonibhena bhūpīṭhamambaroḍḍayanonmukham

गर्भवासमिवापन्नं तेनासीत्तन्महापुरम् । मूढत्वं यौवनेनेव घनतामाययौ तमः

garbhavāsamivāpannaṃ tenāsīttanmahāpuram | mūḍhatvaṃ yauvaneneva ghanatāmāyayau tamaḥ

प्रययुः क्वापि दीपौघा दिवसेनेव तारकाः । आययुर्बलमालोला नैशभूतपरम्पराः

prayayuḥ kvāpi dīpaughā divaseneva tārakāḥ | āyayurbalamālolā naiśabhūtaparamparāḥ

ददृशुस्तन्महायुद्धं द्वे लीले सा कुमारिका । प्रस्फुटद्धृदयेनेव देवीदत्तमहादृशौ

dadṛśustanmahāyuddhaṃ dve līle sā kumārikā | prasphuṭaddhṛdayeneva devīdattamahādṛśau

प्रशेमुरथ हेतीषु प्रोद्यत्कटकटारवाः । एकार्णवपयःपूरैर्वालवा इव वह्नयः

praśemuratha hetīṣu prodyatkaṭakaṭāravāḥ | ekārṇavapayaḥpūrairvālavā iva vahnayaḥ

शनैः सेनां समाकर्षन्नाज्ञायत बलान्तरम् । विवेशपक्षप्रोड्डीनो मेरुरेकमिवार्णवम्

śanaiḥ senāṃ samākarṣannājñāyata balāntaram | viveśapakṣaproḍḍīno merurekamivārṇavam

अथोदभूद्गुणध्वानं चटच्चटदिति स्फुटम् । रचितांशुमयाम्भोदाश्चेरुः परपरम्पराः

athodabhūdguṇadhvānaṃ caṭaccaṭaditi sphuṭam | racitāṃśumayāmbhodāśceruḥ paraparamparāḥ

ययुरम्बरमाश्रित्य नानाहेतिविहंगमाः । प्रसस्रुरलमात्तासुमलिनाः शस्त्रदीप्तयः

yayurambaramāśritya nānāhetivihaṃgamāḥ | prasasruralamāttāsumalināḥ śastradīptayaḥ

जज्वलुः शस्त्रसंघट्टज्वलना उल्मुकाग्निवत् । जगर्जुः शरधारौघान्वर्षन्तो वीरवारिदाः

jajvaluḥ śastrasaṃghaṭṭajvalanā ulmukāgnivat | jagarjuḥ śaradhāraughānvarṣanto vīravāridāḥ

विविशुः क्रकचक्रूरा वीराङ्गेषु च हेतयः । पेतुः पटपटारावं हेतिनिष्पिष्टयोऽम्बरे

viviśuḥ krakacakrūrā vīrāṅgeṣu ca hetayaḥ | petuḥ paṭapaṭārāvaṃ hetiniṣpiṣṭayo'mbare

जग्मुः शमं तमांस्याशु शस्त्रकानलदीपकैः । बभूवुरखिला सेना नवनाराचरोमशाः

jagmuḥ śamaṃ tamāṃsyāśu śastrakānaladīpakaiḥ | babhūvurakhilā senā navanārācaromaśāḥ

उत्तस्थुर्यमयात्रायां कबन्धनटपङ्क्तयः । जगुरुच्चै रणोद्रेकं पिशाच्यो रणदारिकाः

uttasthuryamayātrāyāṃ kabandhanaṭapaṅktayaḥ | jaguruccai raṇodrekaṃ piśācyo raṇadārikāḥ

उदगुर्दन्तसंघट्टटंकारा दन्तिनां बलात् । ऊहुः क्षपणपाषाणमहानद्यो नभस्तले

udagurdantasaṃghaṭṭaṭaṃkārā dantināṃ balāt | ūhuḥ kṣapaṇapāṣāṇamahānadyo nabhastale

पेतुः शवा निवातास्तसंशुष्कवनपर्णवत् । निर्ययुर्लोहिता नद्यो रणाद्रेर्मृतिवर्षिणः

petuḥ śavā nivātāstasaṃśuṣkavanaparṇavat | niryayurlohitā nadyo raṇādrermṛtivarṣiṇaḥ

प्रशेमुः पांसवो रक्तैस्तमांस्यायुधवह्निभिः । युद्धैकध्यानतः शब्दा भयानि मृतिनिश्चयैः

praśemuḥ pāṃsavo raktaistamāṃsyāyudhavahnibhiḥ | yuddhaikadhyānataḥ śabdā bhayāni mṛtiniścayaiḥ

अभवत्केवलं युद्धमपशब्दमसंभ्रमम् । अनाकुलाम्बुवाहाभं खड्गवीचिसटांकृतम्

abhavatkevalaṃ yuddhamapaśabdamasaṃbhramam | anākulāmbuvāhābhaṃ khaḍgavīcisaṭāṃkṛtam

खदखदरवसंवहच्छरोघं टकटकितारवसंपतद्भुशुण्डि । झणझणरवसंमिलन्महास्त्रं तिमितिमिवद्रणमास दुस्तरं तत्

khadakhadaravasaṃvahaccharoghaṃ ṭakaṭakitāravasaṃpatadbhuśuṇḍi | jhaṇajhaṇaravasaṃmilanmahāstraṃ timitimivadraṇamāsa dustaraṃ tat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने विदूरथनिर्याणं नाम षट्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne vidūrathaniryāṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४७

सप्तचत्वारिंशः सर्गः

saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्वर्तमाने तु घोरे समरसंगमे । लीलाद्वयमुवाचेदं ज्ञप्तिं भगवतीं पुनः

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminvartamāne tu ghore samarasaṃgame | līlādvayamuvācedaṃ jñaptiṃ bhagavatīṃ punaḥ

लीलाद्वयमुवाच । देवि कस्मादकस्मान्नौ भर्ता जयति नौ रणे । वद त्वय्यपि तुष्टायामस्मिन्विद्रुतवारणे

līlādvayamuvāca | devi kasmādakasmānnau bhartā jayati nau raṇe | vada tvayyapi tuṣṭāyāmasminvidrutavāraṇe

श्रीसरस्वत्युवाच । चिरमाराधितानेन विदूरथनृपारिणा । अहं पुत्रि जयार्थेन न विदूरथभूभृता

śrīsarasvatyuvāca | ciramārādhitānena vidūrathanṛpāriṇā | ahaṃ putri jayārthena na vidūrathabhūbhṛtā

तेनासावेव जयति जीयते च विदूरथः । ज्ञप्तिरन्तर्गता संविदेतां मां यो यदा यथा

tenāsāveva jayati jīyate ca vidūrathaḥ | jñaptirantargatā saṃvidetāṃ māṃ yo yadā yathā

प्रेरयत्याशु तत्तस्य तदा संपादयाम्यहम् । यो यथा प्रेरयति मां तस्य तिष्ठामि तत्फला

prerayatyāśu tattasya tadā saṃpādayāmyaham | yo yathā prerayati māṃ tasya tiṣṭhāmi tatphalā

न स्वभावोऽन्यतां धत्ते वह्नेरौष्ण्यमिवैष मे । अनेन मुक्त एव स्यामहमित्यस्मि भाविता

na svabhāvo'nyatāṃ dhatte vahnerauṣṇyamivaiṣa me | anena mukta eva syāmahamityasmi bhāvitā

प्रतिभारूपिणी तेन बाले मुक्तो भविष्यति । एतदीयः स्वयं शत्रुः सिन्धुर्नाम महीपतिः

pratibhārūpiṇī tena bāle mukto bhaviṣyati | etadīyaḥ svayaṃ śatruḥ sindhurnāma mahīpatiḥ

जयाम्यहं स्यां संग्राम इत्यनेनास्मि पूजिता । तस्माद्विदूरथो देहं तत्प्राप्य सह भार्यया

jayāmyahaṃ syāṃ saṃgrāma ityanenāsmi pūjitā | tasmādvidūratho dehaṃ tatprāpya saha bhāryayā

त्वयानया च कालेन बाले मुक्तो भविष्यति । एतदीयः स्वयं शत्रुः सिन्धुर्नाम महीपतिः

tvayānayā ca kālena bāle mukto bhaviṣyati | etadīyaḥ svayaṃ śatruḥ sindhurnāma mahīpatiḥ

3.47.10

हत्वैनं वसुधापीठे जयी राज्यं करिष्यति । श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं देव्यां वदन्त्या तु बलयोर्युध्यमानयोः

hatvainaṃ vasudhāpīṭhe jayī rājyaṃ kariṣyati | śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ devyāṃ vadantyā tu balayoryudhyamānayoḥ

रविर्द्रष्टुमिवाश्चर्यमाजगामोदयाचलम् । चेलुस्तिमिरसंघाता बलानीवारिरूपिणः

ravirdraṣṭumivāścaryamājagāmodayācalam | celustimirasaṃghātā balānīvārirūpiṇaḥ

असृजन्जीवसङ्घान्ये संध्यायां तारका इव । शनैः प्रकटतां जग्मुर्नीलाकाशाद्रिभूमयः

asṛjanjīvasaṅghānye saṃdhyāyāṃ tārakā iva | śanaiḥ prakaṭatāṃ jagmurnīlākāśādribhūmayaḥ

भुवनं कज्जलाम्भोधेरिवोत्क्षिप्तमराजत । पेतुः कनकनिःस्यन्दसुन्दरा रविरश्मयः

bhuvanaṃ kajjalāmbhodherivotkṣiptamarājata | petuḥ kanakaniḥsyandasundarā raviraśmayaḥ

शैलेषु वरवीरेषु रणे रक्तच्छटा इव । अदृश्यत ततो व्योम तथा रणमहीतलम्

śaileṣu varavīreṣu raṇe raktacchaṭā iva | adṛśyata tato vyoma tathā raṇamahītalam

बाहुभिर्भ्रान्तभुजगं प्रभाभिः कीर्णकाञ्चनम् । कुण्डलैः कीर्णरत्नौघं शिरोभिर्दृष्टपङ्कजम्

bāhubhirbhrāntabhujagaṃ prabhābhiḥ kīrṇakāñcanam | kuṇḍalaiḥ kīrṇaratnaughaṃ śirobhirdṛṣṭapaṅkajam

आयुधैः खड्गनीरन्ध्रं शरैः शलभनिर्भरम् । रक्ताभास्थिरसंध्याढ्यं ससिद्धपुरुषं शवैः

āyudhaiḥ khaḍganīrandhraṃ śaraiḥ śalabhanirbharam | raktābhāsthirasaṃdhyāḍhyaṃ sasiddhapuruṣaṃ śavaiḥ

हारैः ससर्पनिर्मोकं कटैरिद्धं सुसंकुलम् । लसल्लतं पताकाभिरुरुभिः कृततोरणम्

hāraiḥ sasarpanirmokaṃ kaṭairiddhaṃ susaṃkulam | lasallataṃ patākābhirurubhiḥ kṛtatoraṇam

हस्तैः पादैः पल्लवितं शरैः शरवणोपमम् । शस्त्रांशुशाद्वलश्यामं शस्त्रपूरैः सकैतकम्

hastaiḥ pādaiḥ pallavitaṃ śaraiḥ śaravaṇopamam | śastrāṃśuśādvalaśyāmaṃ śastrapūraiḥ sakaitakam

कीर्णमायुधमालाभिरुन्मत्तमिव भैरवम् । फुल्लाशोकवनाकारं शस्त्रसंघट्टवह्निभिः

kīrṇamāyudhamālābhirunmattamiva bhairavam | phullāśokavanākāraṃ śastrasaṃghaṭṭavahnibhiḥ

3.47.20

उदघुंघुमहाशब्दैर्विद्रवत्सिद्धनायकैः । सौवर्णनगराकारं बालार्ककचितायुधैः

udaghuṃghumahāśabdairvidravatsiddhanāyakaiḥ | sauvarṇanagarākāraṃ bālārkakacitāyudhaiḥ

प्रासासिशक्तिचक्रर्ष्टिमुद्गरारणिताम्बरम् । वहद्रक्तनदीरंहः प्रोह्यमानशवोत्करम्

prāsāsiśakticakrarṣṭimudgarāraṇitāmbaram | vahadraktanadīraṃhaḥ prohyamānaśavotkaram

भुशुण्डीशक्तिकुन्तासिशूलपाषाणसंकुलम् । शूलशस्त्राहतिच्छन्नकबन्धपतनान्वितम्

bhuśuṇḍīśaktikuntāsiśūlapāṣāṇasaṃkulam | śūlaśastrāhaticchannakabandhapatanānvitam

कालताण्डववेतालकुलारब्धहलारवम् । शून्ये रणाङ्गणे दीप्तौ पद्मसिन्ध्वो रथौ चलौ

kālatāṇḍavavetālakulārabdhahalāravam | śūnye raṇāṅgaṇe dīptau padmasindhvo rathau calau

अदृश्येतां नभश्चिह्नौ चन्द्रसूर्यौ दिवीव तौ । चक्रशूलभुशुण्ड्यृष्टिप्रासायुधसमाकुला

adṛśyetāṃ nabhaścihnau candrasūryau divīva tau | cakraśūlabhuśuṇḍyṛṣṭiprāsāyudhasamākulā

सहस्रेण सहस्रेण वीराणां परिवारितौ । विचरन्तौ यथाकामं मण्डलैर्विततारवैः

sahasreṇa sahasreṇa vīrāṇāṃ parivāritau | vicarantau yathākāmaṃ maṇḍalairvitatāravaiḥ

सचीत्कारमहाचक्रपिष्टानेकमृतामृतौ । तरन्तौ रक्तसरितौ मत्तवारणलीलया

sacītkāramahācakrapiṣṭānekamṛtāmṛtau | tarantau raktasaritau mattavāraṇalīlayā

केशशैवलसंपन्ने चक्रचक्रजलेन्दुके । वहच्चक्राहतिक्षोभपातिताकुलवारणौ

keśaśaivalasaṃpanne cakracakrajalenduke | vahaccakrāhatikṣobhapātitākulavāraṇau

मणिमुक्ताझणत्काररणत्कूबरकारवौ । वाताहतपताकाग्रपटत्पटपटारवौ

maṇimuktājhaṇatkāraraṇatkūbarakāravau | vātāhatapatākāgrapaṭatpaṭapaṭāravau

अनुयातौ महावीरैर्भूरिमिर्भीरुसैनिकैः । धारा वमद्भिः कुन्तानां शराणां धनुषामपि

anuyātau mahāvīrairbhūrimirbhīrusainikaiḥ | dhārā vamadbhiḥ kuntānāṃ śarāṇāṃ dhanuṣāmapi

3.47.30

शक्तीनां प्रासशङ्कूनां चक्राणां कचतां रणे । तत्र तौ क्षणमावृत्ये मण्डले भूमिकुण्डले

śaktīnāṃ prāsaśaṅkūnāṃ cakrāṇāṃ kacatāṃ raṇe | tatra tau kṣaṇamāvṛtye maṇḍale bhūmikuṇḍale

उभौ व्यतिबभूवाते संमुखावायुधावुभौ । नाराचधारानिकरविक्षेपकरकध्वनौ

ubhau vyatibabhūvāte saṃmukhāvāyudhāvubhau | nārācadhārānikaravikṣepakarakadhvanau

अन्योन्यमपि गर्जन्तौ मत्ताब्धिजलदाविव । तयोः प्रहरतोर्बाणा वसुधानरसिंहयोः

anyonyamapi garjantau mattābdhijaladāviva | tayoḥ praharatorbāṇā vasudhānarasiṃhayoḥ

पाषाणमुसलाकारा व्योमविस्तारिणोऽभवन् । करवालमुखाः केचिन्मुद्गराननकाः परे

pāṣāṇamusalākārā vyomavistāriṇo'bhavan | karavālamukhāḥ kecinmudgarānanakāḥ pare

शितचक्रमुखाः केचित्केचित्परशुवक्त्रकाः । केचिच्छक्तिमुखाः केचित्केचिच्छूलशिलामुखाः । त्रिशूलवदनाः केचित्स्थूला इव महाशिलाः

śitacakramukhāḥ kecitkecitparaśuvaktrakāḥ | kecicchaktimukhāḥ kecitkecicchūlaśilāmukhāḥ | triśūlavadanāḥ kecitsthūlā iva mahāśilāḥ

प्रलयपवनपातिताः शिलौघा इव निपतन्ति शिलीमुखास्तदा स्म । प्रमिलितमभवत्तयोस्तदानीं प्रलयविजृम्भितसिन्धुसंभ्रमेण

pralayapavanapātitāḥ śilaughā iva nipatanti śilīmukhāstadā sma | pramilitamabhavattayostadānīṃ pralayavijṛmbhitasindhusaṃbhrameṇa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे ली० विदूरथसिन्धुसमागमो नाम सप्तचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe lī0 vidūrathasindhusamāgamo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४८

अष्टचत्वारिंशः सर्गः

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्राप्य राजा पुरः प्राप्तं सिन्धुमुद्धुरकन्धरम् । मध्याह्नतपनान्तेन कोपेन विततोऽभवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | prāpya rājā puraḥ prāptaṃ sindhumuddhurakandharam | madhyāhnatapanāntena kopena vitato'bhavat

धनुरास्फालयामास चिरारावितदिङ्मुखम् । कल्पान्तपवनास्फोट इव मेरुगिरेस्तटम्

dhanurāsphālayāmāsa cirārāvitadiṅmukham | kalpāntapavanāsphoṭa iva merugirestaṭam

विससर्जोर्जितो राजा प्रलयार्कः करानिव । तूणीररजनीबद्धाः शिलीमुखपरम्पराः

visasarjorjito rājā pralayārkaḥ karāniva | tūṇīrarajanībaddhāḥ śilīmukhaparamparāḥ

एक एव विनिर्याति गुणात्तस्य शिलीमुखः । सहस्रं भवति व्योम्नि गच्छन्पतति लक्षशः

eka eva viniryāti guṇāttasya śilīmukhaḥ | sahasraṃ bhavati vyomni gacchanpatati lakṣaśaḥ

सिन्धोरपि तथैवासीच्छक्तिर्लाघवमेव च । वरेण वरदस्यैवं विष्णोर्धानुष्कता तयोः

sindhorapi tathaivāsīcchaktirlāghavameva ca | vareṇa varadasyaivaṃ viṣṇordhānuṣkatā tayoḥ

मुसला नाम ते बाणा मुसलाकृतयोऽम्बरम् । छादयामासुरुन्नादाः कल्पान्ताशनयो यथा

musalā nāma te bāṇā musalākṛtayo'mbaram | chādayāmāsurunnādāḥ kalpāntāśanayo yathā

रेजुः कनकनाराचराजयो व्योम्नि सस्वनाः । रसन्त्यः कल्पवातार्ताः पतन्त्य इव तारकाः

rejuḥ kanakanārācarājayo vyomni sasvanāḥ | rasantyaḥ kalpavātārtāḥ patantya iva tārakāḥ

विदूरथाच्छरासारा अजस्रमभिनिर्ययुः । अब्धेरिव पयःपूराः सूर्यादिव मरीचयः

vidūrathāccharāsārā ajasramabhiniryayuḥ | abdheriva payaḥpūrāḥ sūryādiva marīcayaḥ

प्रचण्डपवनोद्धूतात्पुष्पाणीव महातरोः । अयःपिण्डादिवोत्तप्तात्ताडितात्कणपङ्कयः

pracaṇḍapavanoddhūtātpuṣpāṇīva mahātaroḥ | ayaḥpiṇḍādivottaptāttāḍitātkaṇapaṅkayaḥ

3.48.10

धारा वर्षमुच इव सीकरा इव निर्झरात् । तत्पुराग्निमहादाहात्स्फुलिङ्गा इव भासुराः

dhārā varṣamuca iva sīkarā iva nirjharāt | tatpurāgnimahādāhātsphuliṅgā iva bhāsurāḥ

तयोश्चटचटास्फोटं शृण्वत्कोदण्डयोर्द्वयोः । बलद्वयमभूत्प्रेक्षामूकं शान्त इवाम्बुधिः

tayoścaṭacaṭāsphoṭaṃ śṛṇvatkodaṇḍayordvayoḥ | baladvayamabhūtprekṣāmūkaṃ śānta ivāmbudhiḥ

वहन्ति स्म शरापूरा गङ्गापूरा इवाम्बरे । सिन्धोरभिमुखं युद्धे घर्घरारावरंहसः

vahanti sma śarāpūrā gaṅgāpūrā ivāmbare | sindhorabhimukhaṃ yuddhe ghargharārāvaraṃhasaḥ

कचत्कनकनाराचशरवर्षा अनारतम् । वहच्छवशवाशब्द निर्ययुर्धनुरम्बुदात्

kacatkanakanārācaśaravarṣā anāratam | vahacchavaśavāśabda niryayurdhanurambudāt

बाणमन्दाकिनीपूरं व्रजन्तं सिन्धुपूरणे । वातायनात्तमालोक्य लीला तत्पुरवासिनी

bāṇamandākinīpūraṃ vrajantaṃ sindhupūraṇe | vātāyanāttamālokya līlā tatpuravāsinī

तेन बाणसमूहेन जयमाशङ्क्य भर्तरि । उवाच वाक्यमानन्दविकसन्मुखपङ्कजा

tena bāṇasamūhena jayamāśaṅkya bhartari | uvāca vākyamānandavikasanmukhapaṅkajā

जय देवि जयत्येष नाथोऽस्माकं विलोकय । किंचानेन शरौघेण मेरुरप्येति चूर्णताम्

jaya devi jayatyeṣa nātho'smākaṃ vilokaya | kiṃcānena śaraugheṇa merurapyeti cūrṇatām

तस्यामेव वदन्त्या तु घनस्नेहरवाकुलम् । प्रेक्षणव्यग्रयोर्देव्योर्हसन्त्योर्मानुषीं हृदा

tasyāmeva vadantyā tu ghanasneharavākulam | prekṣaṇavyagrayordevyorhasantyormānuṣīṃ hṛdā

तच्छरार्णवमामत्तमपिबत्सिन्धुवाडवः । शरोष्मणा ह्यगस्त्येन जह्नुर्मन्दाकिनीमिव

taccharārṇavamāmattamapibatsindhuvāḍavaḥ | śaroṣmaṇā hyagastyena jahnurmandākinīmiva

बाणवर्षेण कणशस्तं सायकमहाघनम् । छित्त्वा तनुरजः कृत्वा चिक्षेप गगनार्णवे

bāṇavarṣeṇa kaṇaśastaṃ sāyakamahāghanam | chittvā tanurajaḥ kṛtvā cikṣepa gaganārṇave

3.48.20

यथा दीपस्य शान्तस्य न परिज्ञायते गतिः । तस्य सायकसङ्घस्य न विज्ञाता तथा गतिः

yathā dīpasya śāntasya na parijñāyate gatiḥ | tasya sāyakasaṅghasya na vijñātā tathā gatiḥ

तं छित्त्वा सायकासारं शरीराम्बुधरं घनम् । व्योम्नि प्रसारयामास रसाच्छवशतान्वितम्

taṃ chittvā sāyakāsāraṃ śarīrāmbudharaṃ ghanam | vyomni prasārayāmāsa rasācchavaśatānvitam

विदूरथस्तमप्याशु व्यधमत्सायकोत्तमैः । सामान्यजलदं मत्तं कल्पान्तपवनो यथा

vidūrathastamapyāśu vyadhamatsāyakottamaiḥ | sāmānyajaladaṃ mattaṃ kalpāntapavano yathā

कृतप्रतिकृतैरेवं बाणवर्षैर्महीपती । व्यर्थीकृतैरनयतां प्रहारमविचारणैः

kṛtapratikṛtairevaṃ bāṇavarṣairmahīpatī | vyarthīkṛtairanayatāṃ prahāramavicāraṇaiḥ

अथादधे मोहनास्त्रं सिन्धुर्गन्धर्वसौहृदात् । प्राप्तं तेन ययुर्लोका विना मोहं विदूरथात्

athādadhe mohanāstraṃ sindhurgandharvasauhṛdāt | prāptaṃ tena yayurlokā vinā mohaṃ vidūrathāt

व्यस्तशस्त्राम्बरा मूका विषण्णवदनेक्षणाः । मृता इवाभवन्योधाश्चित्रन्यस्ता इवाथवा

vyastaśastrāmbarā mūkā viṣaṇṇavadanekṣaṇāḥ | mṛtā ivābhavanyodhāścitranyastā ivāthavā

यावद्विदूरथादन्यं मोहो नयति मन्दताम् । तावद्विदूरथो राजा प्रबोधास्त्रमथाददे

yāvadvidūrathādanyaṃ moho nayati mandatām | tāvadvidūratho rājā prabodhāstramathādade

ततः प्रबोधमापन्नाः प्रजाः प्रातरिवाब्जिनी । विदूरथे भवत्सिन्धुः कुद्धोऽर्क इव राक्षसे

tataḥ prabodhamāpannāḥ prajāḥ prātarivābjinī | vidūrathe bhavatsindhuḥ kuddho'rka iva rākṣase

नागास्त्रमाददे भीमं पाशबन्धनखेददम् । तेनाभवन्नभो व्याप्तं भोगिभिः पर्वतोपमैः

nāgāstramādade bhīmaṃ pāśabandhanakhedadam | tenābhavannabho vyāptaṃ bhogibhiḥ parvatopamaiḥ

सर्पैर्विलसिता भूमिर्मृणालैः सरसी यथा । संपन्ना गिरयः सर्वे कृष्णपन्नगकम्बलाः

sarpairvilasitā bhūmirmṛṇālaiḥ sarasī yathā | saṃpannā girayaḥ sarve kṛṣṇapannagakambalāḥ

3.48.30

पदार्थाः सर्व एवेमे विषोष्मखिन्नतां ययुः । सपर्वतवनाभोगा ययौ विवशतां मही

padārthāḥ sarva eveme viṣoṣmakhinnatāṃ yayuḥ | saparvatavanābhogā yayau vivaśatāṃ mahī

पूताङ्गारसमाकीर्णं विषवैषम्यशंसिनः । ववू रूक्षोष्णनीहारवाता ज्वलनरेणवः

pūtāṅgārasamākīrṇaṃ viṣavaiṣamyaśaṃsinaḥ | vavū rūkṣoṣṇanīhāravātā jvalanareṇavaḥ

विदूरथोऽथ सौपर्णमाददेऽस्त्रं महास्त्रवित् । उदगुर्गरुडास्त्रेण सौपर्णाः पर्वता इव

vidūratho'tha sauparṇamādade'straṃ mahāstravit | udagurgaruḍāstreṇa sauparṇāḥ parvatā iva

काञ्चनीकृतसर्वाशाः सर्वाशापरिपूरकाः । पक्षपर्वतसंरम्भजनितप्रलयानिलाः

kāñcanīkṛtasarvāśāḥ sarvāśāparipūrakāḥ | pakṣaparvatasaṃrambhajanitapralayānilāḥ

घोणानिलजवाकृष्टश्वसद्भुजगमण्डलाः । महाघुरघुरारावपूरिताम्भोधिखण्डकाः

ghoṇānilajavākṛṣṭaśvasadbhujagamaṇḍalāḥ | mahāghuraghurārāvapūritāmbhodhikhaṇḍakāḥ

स सुपर्णघनोऽपात्तं सर्पौघं भूप्रपूरकम् । कष्टं शलशलायन्तमगस्त्य इव वारिधिम्

sa suparṇaghano'pāttaṃ sarpaughaṃ bhūprapūrakam | kaṣṭaṃ śalaśalāyantamagastya iva vāridhim

सर्पकम्बलनिर्मुक्तं भूमण्डलमराजत । चिरात्तमवनीरन्ध्रमिव निर्वारिराशि च

sarpakambalanirmuktaṃ bhūmaṇḍalamarājata | cirāttamavanīrandhramiva nirvārirāśi ca

ततस्तद्गरुडानीकं क्वाप्यगच्छददृश्यताम् । दीपौघ इव वातेन शरदेवाब्दमण्डलम्

tatastadgaruḍānīkaṃ kvāpyagacchadadṛśyatām | dīpaugha iva vātena śaradevābdamaṇḍalam

वज्रभीत्येव पक्षौघपर्वतप्रकरः पुरः । स्वप्नदृष्टं जगदिव संकल्पपुरपूरवत्

vajrabhītyeva pakṣaughaparvataprakaraḥ puraḥ | svapnadṛṣṭaṃ jagadiva saṃkalpapurapūravat

ततस्तमोऽस्त्रमसृजत्सिन्धुरन्धान्धकारदम् । तेनान्धकारो ववृधे कृष्णो भूजठरोपमः

tatastamo'stramasṛjatsindhurandhāndhakāradam | tenāndhakāro vavṛdhe kṛṣṇo bhūjaṭharopamaḥ

3.48.40

रोदोरन्ध्रे प्रविसृत एकार्णव इवाभवत् । मत्स्या इवाभवन्सेनास्ताराश्च मणयोऽभवन्

rodorandhre pravisṛta ekārṇava ivābhavat | matsyā ivābhavansenāstārāśca maṇayo'bhavan

अन्धकारप्रवृत्तेन मषीपङ्कार्णवोपमम् । कज्जलाचलसंभारोद्भूतकल्पानिलैरिव

andhakārapravṛttena maṣīpaṅkārṇavopamam | kajjalācalasaṃbhārodbhūtakalpānilairiva

अन्धकूपे निपतिता इवासन्सकलाः प्रजाः । कल्पान्त इव संशेमुर्व्यवहारा दिशं प्रतिं

andhakūpe nipatitā ivāsansakalāḥ prajāḥ | kalpānta iva saṃśemurvyavahārā diśaṃ pratiṃ

विदूरथोऽथ मार्तण्डं दीपं ब्रह्माण्डमण्डपे । अस्त्रं मन्त्रविदां श्रेष्ठः सृष्ट्वा मन्त्रो व्यचेष्टयत्

vidūratho'tha mārtaṇḍaṃ dīpaṃ brahmāṇḍamaṇḍape | astraṃ mantravidāṃ śreṣṭhaḥ sṛṣṭvā mantro vyaceṣṭayat

अथोदिततमोम्भोधिमर्कागस्त्यो गभस्तिभिः । अपिबत्कृष्णमम्भोदं शरत्काल इवामलः

athoditatamombhodhimarkāgastyo gabhastibhiḥ | apibatkṛṣṇamambhodaṃ śaratkāla ivāmalaḥ

अन्धकाराम्बरोन्मुक्ता विरेजुरमला दिशः । भूपतेः पुरतः कान्ता इव रम्यपयोधराः

andhakārāmbaronmuktā virejuramalā diśaḥ | bhūpateḥ purataḥ kāntā iva ramyapayodharāḥ

ययुः प्रकटतामन्तरखिला वनराजयः । लोभकज्जलजालेन मुक्ता इव सतां धियः

yayuḥ prakaṭatāmantarakhilā vanarājayaḥ | lobhakajjalajālena muktā iva satāṃ dhiyaḥ

अथ कोपाकुलः सिन्धू राक्षसास्त्रं महाभयम् । क्षणादुदीरयामास मन्त्रोदीर्णशरात्मकम्

atha kopākulaḥ sindhū rākṣasāstraṃ mahābhayam | kṣaṇādudīrayāmāsa mantrodīrṇaśarātmakam

उदगुर्भीषणा दिग्भ्यः परुषा वनराक्षसाः । पातालगजफूत्कारक्षुब्धा इव महार्णवाः

udagurbhīṣaṇā digbhyaḥ paruṣā vanarākṣasāḥ | pātālagajaphūtkārakṣubdhā iva mahārṇavāḥ

कपिलोर्ध्वजटाधूम्राः स्फुटच्चटचटारवाः । अग्नयो लेलिहानोग्रजिह्वा आर्द्रेन्धना इव

kapilordhvajaṭādhūmrāḥ sphuṭaccaṭacaṭāravāḥ | agnayo lelihānograjihvā ārdrendhanā iva

3.48.50

सावर्तवृत्तयो व्योम्नि भीमचीत्कारटांकृताः । अग्निदाहा महाधूमविलोला इव सोल्मुकाः

sāvartavṛttayo vyomni bhīmacītkāraṭāṃkṛtāḥ | agnidāhā mahādhūmavilolā iva solmukāḥ

दंष्ट्राबिसाङ्कुराक्रान्तमुखपङ्काक्षदेहकाः । उदिता लोमजम्बाला दुष्पल्वलतटा इव

daṃṣṭrābisāṅkurākrāntamukhapaṅkākṣadehakāḥ | uditā lomajambālā duṣpalvalataṭā iva

निगिरन्तः प्रधावन्तो गर्जन्तः सर्जिता इव । जटाजालतडित्पुञ्जा जलदाः सजला इव

nigirantaḥ pradhāvanto garjantaḥ sarjitā iva | jaṭājālataḍitpuñjā jaladāḥ sajalā iva

एतस्मिन्नन्तरे तस्मिँल्लीलानाथो विदूरथः । नारायणास्त्रं प्रददे दुष्टभूतनिवारणम्

etasminnantare tasmim̐llīlānātho vidūrathaḥ | nārāyaṇāstraṃ pradade duṣṭabhūtanivāraṇam

उदीर्यमाण एवास्मिन्मन्त्रराजेऽस्त्रराजयः । राक्षसानां प्रशेमुस्ता अन्धकार इवोदये

udīryamāṇa evāsminmantrarāje'strarājayaḥ | rākṣasānāṃ praśemustā andhakāra ivodaye

प्रमुष्टराक्षसानीकमभवद्भुवनत्रयम् । शरदीव गताम्भोदं व्योम निर्मलमाबभौ

pramuṣṭarākṣasānīkamabhavadbhuvanatrayam | śaradīva gatāmbhodaṃ vyoma nirmalamābabhau

अथ सिन्धुर्मुमोचास्त्रमाग्नेयं ज्वलिताम्बरम् । जज्वलुः ककुभस्तेन कल्पाग्निज्वलिता इव

atha sindhurmumocāstramāgneyaṃ jvalitāmbaram | jajvaluḥ kakubhastena kalpāgnijvalitā iva

धूमाम्बुदभराच्छन्ना बभूवुः सकला दिशः । गगने प्रोतपातालतिमिराकुलिता इव

dhūmāmbudabharācchannā babhūvuḥ sakalā diśaḥ | gagane protapātālatimirākulitā iva

बभूवुर्ज्वलिताकारा गिरयः काञ्चना इव । प्रफुल्लवननीरन्ध्रचम्पकौघवना इव

babhūvurjvalitākārā girayaḥ kāñcanā iva | praphullavananīrandhracampakaughavanā iva

ययुर्व्योमाद्रिदिक्कुञ्जा ज्वालाजालजटालताम् । कुङ्कुमेनोत्सवे मृत्योः समालब्धा इव स्रजः

yayurvyomādridikkuñjā jvālājālajaṭālatām | kuṅkumenotsave mṛtyoḥ samālabdhā iva srajaḥ

3.48.60

ज्वलिता जनता चैकशङ्किनी सा नभःस्पृशा । सहस्राकृतिनौवेगचलितेनेव सागरात्

jvalitā janatā caikaśaṅkinī sā nabhaḥspṛśā | sahasrākṛtinauvegacaliteneva sāgarāt

जित्वा रिपुं पुनरसौ यथा प्रहरते तथा । वारुणं विससर्जास्त्रं पूजयित्वा विदूरथः

jitvā ripuṃ punarasau yathā praharate tathā | vāruṇaṃ visasarjāstraṃ pūjayitvā vidūrathaḥ

आययुः सलिलापूरास्तमःपूरा इवाभितः । अधस्तादूर्ध्वतो दिग्भ्यो द्रवरूपा इवाद्रयः

āyayuḥ salilāpūrāstamaḥpūrā ivābhitaḥ | adhastādūrdhvato digbhyo dravarūpā ivādrayaḥ

भागा इव शरव्योम्नि धृतयाना इवाम्बुदाः । महार्णवा इवोच्चस्थाः कुलशैलशिला इव

bhāgā iva śaravyomni dhṛtayānā ivāmbudāḥ | mahārṇavā ivoccasthāḥ kulaśailaśilā iva

तमालौघा इवोड्डीनाः संधिता इव रात्रयः । कज्जलौघा इवोद्भूता लोकालोकतटादिव

tamālaughā ivoḍḍīnāḥ saṃdhitā iva rātrayaḥ | kajjalaughā ivodbhūtā lokālokataṭādiva

रसातलगुहाभोगा इव व्योमदिदृक्षवः । महाघुरघुरारावरंहोबृंहितमूर्तयः

rasātalaguhābhogā iva vyomadidṛkṣavaḥ | mahāghuraghurārāvaraṃhobṛṃhitamūrtayaḥ

तामग्निसंततिं मत्तामाचचामाम्बुसंततिः । भुवनव्यापिनी संध्यामाशु कृष्णेव यामिनी

tāmagnisaṃtatiṃ mattāmācacāmāmbusaṃtatiḥ | bhuvanavyāpinī saṃdhyāmāśu kṛṣṇeva yāminī

तामग्निसंततिं पीत्वा पूरयामास भूतलम् । जलश्रीर्जटितं देहं निद्रेव व्यक्तिमेयुषी

tāmagnisaṃtatiṃ pītvā pūrayāmāsa bhūtalam | jalaśrīrjaṭitaṃ dehaṃ nidreva vyaktimeyuṣī

एवंविधानस्त्रमोहान्विदधुर्धावनेतरे । मिथोमायामयानग्रे पश्यन्त्यनुभवन्ति च

evaṃvidhānastramohānvidadhurdhāvanetare | mithomāyāmayānagre paśyantyanubhavanti ca

3.48.70

हेतिभारवराः सिन्धोश्चक्ररक्षास्ततोऽम्भसा । तृणानीव गताः प्रोह्य रथश्चास्याभवत्प्लुतः ।। ६९. एतस्मिन्नन्तरे सिन्धुरस्त्रं सस्मार शोषणम् । आपत्त्राणकरं दैवं ददौ च शररूपिणम्

hetibhāravarāḥ sindhoścakrarakṣāstato'mbhasā | tṛṇānīva gatāḥ prohya rathaścāsyābhavatplutaḥ || 69. etasminnantare sindhurastraṃ sasmāra śoṣaṇam | āpattrāṇakaraṃ daivaṃ dadau ca śararūpiṇam

शशामाम्बुमयी माया तेन यामेव भास्वता । ये मृतास्ते मृता एव बभूवुः शोषिता भुवः

śaśāmāmbumayī māyā tena yāmeva bhāsvatā | ye mṛtāste mṛtā eva babhūvuḥ śoṣitā bhuvaḥ

अथ मूर्खरुषा तुल्यस्तापः संतापयन्प्रजाः । जजृम्भे झर्झराकीर्णवनविस्तारकर्कशः

atha mūrkharuṣā tulyastāpaḥ saṃtāpayanprajāḥ | jajṛmbhe jharjharākīrṇavanavistārakarkaśaḥ

कचत्कनकनिःस्यन्दसुन्दराङ्गच्छविर्दिशाम् । आसीद्राजवरस्त्रीणामिवालेपोऽङ्गसंगतः

kacatkanakaniḥsyandasundarāṅgacchavirdiśām | āsīdrājavarastrīṇāmivālepo'ṅgasaṃgataḥ

तेन धर्ममयीं मूर्च्छामाजग्मुस्तद्विरोधिनः । ग्रीष्मदावानलोत्तप्ता मृदवः पल्लवा इव

tena dharmamayīṃ mūrcchāmājagmustadvirodhinaḥ | grīṣmadāvānalottaptā mṛdavaḥ pallavā iva

विदूरथो रणोद्रेके तावत्क्रेंकारमाततम् । कोदण्डं कुण्डलीकृत्य पर्जन्यास्त्रमथाददे

vidūratho raṇodreke tāvatkreṃkāramātatam | kodaṇḍaṃ kuṇḍalīkṛtya parjanyāstramathādade

उदगुः पङ्क्तयोऽब्दानां यामिन्य इव संचिताः । तमालविपिनोड्डीनसंरम्भादम्बुमन्थराः

udaguḥ paṅktayo'bdānāṃ yāminya iva saṃcitāḥ | tamālavipinoḍḍīnasaṃrambhādambumantharāḥ

वामना वारिपूरेण गर्जनोद्दामसंचराः । महिम्नामन्थराशेषककुम्मण्डलकुण्डलाः

vāmanā vāripūreṇa garjanoddāmasaṃcarāḥ | mahimnāmantharāśeṣakakummaṇḍalakuṇḍalāḥ

ववुरावलितासारा मेघडम्बरभेदिनः । कीर्णसीकरनीहारभारोदाराः समीरणाः

vavurāvalitāsārā meghaḍambarabhedinaḥ | kīrṇasīkaranīhārabhārodārāḥ samīraṇāḥ

प्रपुस्फुरुः सुसौवर्णसर्पापत्सरणोपमाः । विद्युतो दिवि दैव्यस्त्रीकटाक्षवलना इव

prapusphuruḥ susauvarṇasarpāpatsaraṇopamāḥ | vidyuto divi daivyastrīkaṭākṣavalanā iva

3.48.80

जुघूर्णुर्गर्जनोच्छूनप्रतिश्रुद्धनकन्दराः । दिशश्चलितमातङ्गसिंहर्क्षरवघर्घराः

jughūrṇurgarjanocchūnapratiśruddhanakandarāḥ | diśaścalitamātaṅgasiṃharkṣaravaghargharāḥ

महामुसलधाराभिः पेतुरासारवृष्टयः । कष्टटंकारकठिनाः कृतान्तस्येव दृष्टयः

mahāmusaladhārābhiḥ peturāsāravṛṣṭayaḥ | kaṣṭaṭaṃkārakaṭhināḥ kṛtāntasyeva dṛṣṭayaḥ

उदभूत्प्रथमं बाष्प उष्णोऽनलनिभो भुवः । पातालादभ्रवृन्दानां युद्धायेवात्तविभ्रमः

udabhūtprathamaṃ bāṣpa uṣṇo'nalanibho bhuvaḥ | pātālādabhravṛndānāṃ yuddhāyevāttavibhramaḥ

ततो निमेषमात्रेण प्रशेमुर्मृगतृष्णिकाः । परबोधरसापूरैर्यथा संसारवासनाः

tato nimeṣamātreṇa praśemurmṛgatṛṣṇikāḥ | parabodharasāpūrairyathā saṃsāravāsanāḥ

आसीत्पङ्काङ्कमखिलं भूमण्डलमसंचरम् । पूरितः पूर्णधाराभिः सिन्धुः सिन्धुरिवाम्बुना

āsītpaṅkāṅkamakhilaṃ bhūmaṇḍalamasaṃcaram | pūritaḥ pūrṇadhārābhiḥ sindhuḥ sindhurivāmbunā

वायव्यमस्त्रमसृजत्पूरिताकाशकोटरम् । कल्पान्तनृत्तसंमत्तरटद्भैरवभीषणम्

vāyavyamastramasṛjatpūritākāśakoṭaram | kalpāntanṛttasaṃmattaraṭadbhairavabhīṣaṇam

ववुरशनिनिपातपीडिताङ्गा दलितशिलाशकलाः ककुम्मुखेषु । प्रलयसमयसूचका भटानां कृतपटुटांकृतटङ्किनः समीराः

vavuraśaninipātapīḍitāṅgā dalitaśilāśakalāḥ kakummukheṣu | pralayasamayasūcakā bhaṭānāṃ kṛtapaṭuṭāṃkṛtaṭaṅkinaḥ samīrāḥ

588

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० आयुधवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo0 āyudhavarṇanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४९

एकोनपञ्चाशः सर्गः

ekonapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठं उवाच । ववुर्वलितनीहारा विकीर्णवनपल्लवाः । वायवो धूतवृक्षौघाः सल्लीलापीडपांसवः

śrīvasiṣṭhaṃ uvāca | vavurvalitanīhārā vikīrṇavanapallavāḥ | vāyavo dhūtavṛkṣaughāḥ sallīlāpīḍapāṃsavaḥ

पक्षिवद्भ्रान्तवृक्षौघाः पतनोत्पातनोद्भटाः । विकुट्टिताट्टालखण्डाश्चाभ्रभित्तिविभेदिनः

pakṣivadbhrāntavṛkṣaughāḥ patanotpātanodbhaṭāḥ | vikuṭṭitāṭṭālakhaṇḍāścābhrabhittivibhedinaḥ

तेनातिभीमवातेन विदूरथरथोऽप्यथ । उह्यमानोऽभवन्नद्या यथा जर्जरपल्लवः

tenātibhīmavātena vidūratharatho'pyatha | uhyamāno'bhavannadyā yathā jarjarapallavaḥ

विदूरथोऽथ तत्याज पार्वतास्त्रं महास्त्रवित् । व्योमापि घनतोयेन समादातुमिवोद्यतम्

vidūratho'tha tatyāja pārvatāstraṃ mahāstravit | vyomāpi ghanatoyena samādātumivodyatam

तेन शैलास्त्रघातेन विराट् प्राणसमीरणः । शमं चैतन्यशान्त्येव प्रययौ वायुराततः

tena śailāstraghātena virāṭ prāṇasamīraṇaḥ | śamaṃ caitanyaśāntyeva prayayau vāyurātataḥ

अन्तरिक्षगता वृक्षपङ्क्तयः पतिता भुवि । नानाजनशवव्यूहे काकानामिव कोटयः

antarikṣagatā vṛkṣapaṅktayaḥ patitā bhuvi | nānājanaśavavyūhe kākānāmiva koṭayaḥ

शेमुः सूत्त्कारडान्कारभांकारोत्कारका दिशाम् । प्रलापा इव विध्वस्ताः पूर्ग्रामवनवीरुधाम्

śemuḥ sūttkāraḍānkārabhāṃkārotkārakā diśām | pralāpā iva vidhvastāḥ pūrgrāmavanavīrudhām

गिरीनपश्यन्नभसः पततः पत्रवर्णवत् । सिन्धुः सिन्धुरिवोत्पक्षान्मैनाकादीनितस्ततः

girīnapaśyannabhasaḥ patataḥ patravarṇavat | sindhuḥ sindhurivotpakṣānmainākādīnitastataḥ

वज्रास्त्रमसृजद्दीप्तं चेरुर्वज्रगणास्ततः । पिबन्तोऽद्रीन्द्रतिमिरमग्निदाहमिवाग्नयः

vajrāstramasṛjaddīptaṃ cerurvajragaṇāstataḥ | pibanto'drīndratimiramagnidāhamivāgnayaḥ

3.49.10

ते गिरीणां तथा क्षिप्ताः कोटितुण्डावखण्डनैः । शिरांसि पातयामासुः फलानीवोल्बणानिलाः

te girīṇāṃ tathā kṣiptāḥ koṭituṇḍāvakhaṇḍanaiḥ | śirāṃsi pātayāmāsuḥ phalānīvolbaṇānilāḥ

विदूरथोऽथ वज्रास्त्रशान्त्यै ब्रह्मास्त्रमत्यगात् । ततो ब्रह्मास्त्रवज्रास्त्रे समं प्रशममागते

vidūratho'tha vajrāstraśāntyai brahmāstramatyagāt | tato brahmāstravajrāstre samaṃ praśamamāgate

श्यामाश्यामं पिशाचास्त्रमथ सिन्धुरचोदयत् । । तेनोदगुः पिशाचानां पङ्क्तयोऽत्यन्तभीतिदाः

śyāmāśyāmaṃ piśācāstramatha sindhuracodayat | | tenodaguḥ piśācānāṃ paṅktayo'tyantabhītidāḥ

संध्यायामथ भीत्येव दिवसः श्यामतां ययौ । । पिशाचा भुवनं जग्मुरन्धकारभरा इव

saṃdhyāyāmatha bhītyeva divasaḥ śyāmatāṃ yayau | | piśācā bhuvanaṃ jagmurandhakārabharā iva

भस्मनः स्तम्भसदृशास्तालोत्तालविलासिनः । । दृश्यमानमहाकारा मुष्टिग्राह्या न किंचन

bhasmanaḥ stambhasadṛśāstālottālavilāsinaḥ | | dṛśyamānamahākārā muṣṭigrāhyā na kiṃcana

ऊर्ध्वकेशाः कृशाङ्गाश्च केचिच्च श्मश्रुला अपि । कृष्णाङ्गा मलिनाङ्गाश्च ग्राम्या इव नभश्चराः

ūrdhvakeśāḥ kṛśāṅgāśca kecicca śmaśrulā api | kṛṣṇāṅgā malināṅgāśca grāmyā iva nabhaścarāḥ

सभया मूढदृष्टाश्च यत्किंचनकराश्चलाः । दीना वज्रासिनः क्रूरा दीना ग्राम्यजना इव

sabhayā mūḍhadṛṣṭāśca yatkiṃcanakarāścalāḥ | dīnā vajrāsinaḥ krūrā dīnā grāmyajanā iva

तरुकर्दमरथ्यान्तः शून्यगेहगृहाश्चलाः ।। लेलिहानाः प्रेतरूपा कृष्णाङ्गाश्चपला इव

tarukardamarathyāntaḥ śūnyagehagṛhāścalāḥ || lelihānāḥ pretarūpā kṛṣṇāṅgāścapalā iva

जगृहुस्ते तदा मत्ता हतशिष्टमरेर्बलम् । आसंस्तत्सैनिकास्तत्र भिन्नास्त्रक्षुब्धचेतनाः

jagṛhuste tadā mattā hataśiṣṭamarerbalam | āsaṃstatsainikāstatra bhinnāstrakṣubdhacetanāḥ

त्यक्तायुधतनुत्राणास्त्रस्तप्राणाः स्खलद्गमाः । ।। नेत्रैरङ्गेर्मुखैः पादैर्विकारभरकारिणः

tyaktāyudhatanutrāṇāstrastaprāṇāḥ skhaladgamāḥ | || netrairaṅgermukhaiḥ pādairvikārabharakāriṇaḥ

3.49.20

त्यक्तकौपीनवसना निमग्नावसनोत्तराः । विष्ठां मूत्रं च कुर्वन्तः स्थिरमारब्धनर्तनाः

tyaktakaupīnavasanā nimagnāvasanottarāḥ | viṣṭhāṃ mūtraṃ ca kurvantaḥ sthiramārabdhanartanāḥ

पिशाचराजी राजानं तस्य यावद्विदूरथम् । समाक्रामति तावत्तां मायां स बुबुधे बुधः

piśācarājī rājānaṃ tasya yāvadvidūratham | samākrāmati tāvattāṃ māyāṃ sa bubudhe budhaḥ

पिशाचसंग्रामकरीं मायां वेत्ति स भूमिपः । तया पिशाचसैन्यं तत्परसैन्ये न्ययोजयत्

piśācasaṃgrāmakarīṃ māyāṃ vetti sa bhūmipaḥ | tayā piśācasainyaṃ tatparasainye nyayojayat

ततः स्वसैनिकाः स्वस्थाः परयोधाः पिशाचिनः । तस्याशु रूपिकास्त्रं च ददावन्यदसौ रुषा

tataḥ svasainikāḥ svasthāḥ parayodhāḥ piśācinaḥ | tasyāśu rūpikāstraṃ ca dadāvanyadasau ruṣā

उदगुर्भूतलाद्व्योम्नो रूपिका ऊर्ध्वमूर्धजाः । निर्मग्नविकरालाक्ष्यश्चलच्छ्रोणिपयोधराः

udagurbhūtalādvyomno rūpikā ūrdhvamūrdhajāḥ | nirmagnavikarālākṣyaścalacchroṇipayodharāḥ

उद्भिन्नयौवना वृद्धाः पीवराङ्ग्योऽथ जर्जराः । स्वरूपारूपजघना दुर्नाभ्यो विकसद्भगाः

udbhinnayauvanā vṛddhāḥ pīvarāṅgyo'tha jarjarāḥ | svarūpārūpajaghanā durnābhyo vikasadbhagāḥ

नररक्तशिरोहस्ताः संध्याभ्रारुणगात्रिकाः । अर्धचर्वितमांसासृक्स्रवत्सृक्क्याकुलाननाः

nararaktaśirohastāḥ saṃdhyābhrāruṇagātrikāḥ | ardhacarvitamāṃsāsṛksravatsṛkkyākulānanāḥ

नानाङ्गवलना नानानमन्नमनसत्तमाः । शिलाभुजगवक्रोरुकटिपार्श्वकराङ्गिकाः

nānāṅgavalanā nānānamannamanasattamāḥ | śilābhujagavakrorukaṭipārśvakarāṅgikāḥ

नारीकृतार्भकशवा हस्ताकृष्टान्त्ररज्जवः । श्वकाकोलूकवदना निम्नवक्त्रहनूदराः

nārīkṛtārbhakaśavā hastākṛṣṭāntrarajjavaḥ | śvakākolūkavadanā nimnavaktrahanūdarāḥ

जगृहुस्तान्पिशाचांस्ता दुर्बलान्दुःशिशूनिव । पिशाचरूपिकासैन्यं तदासीदेकतां गतम्

jagṛhustānpiśācāṃstā durbalānduḥśiśūniva | piśācarūpikāsainyaṃ tadāsīdekatāṃ gatam

3.49.30

निर्मग्ननर्तनोत्तानवदनाङ्गविलोचनम् । परस्पराक्रान्तिकरं प्रधावच्च परस्परम्

nirmagnanartanottānavadanāṅgavilocanam | parasparākrāntikaraṃ pradhāvacca parasparam

निष्कासितमहाजिह्व नानामुखविकारदम् । शरभाराढ्यमन्योन्यं ह्रियमाणशवाङ्गकम्

niṣkāsitamahājihva nānāmukhavikāradam | śarabhārāḍhyamanyonyaṃ hriyamāṇaśavāṅgakam

रुधिराम्भसि मज्जं तदुन्मज्जद्धृल्लसत्तनु । लम्बोदरं लम्बभुजं लम्बकर्णोष्ठनासिकम्

rudhirāmbhasi majjaṃ tadunmajjaddhṛllasattanu | lambodaraṃ lambabhujaṃ lambakarṇoṣṭhanāsikam

रक्तमांसमहापङ्केष्वन्योन्यं वेल्लनाभ्यसत् । मन्दरोद्धूतदुग्धाब्धिलसत्कलकलाकुलम्

raktamāṃsamahāpaṅkeṣvanyonyaṃ vellanābhyasat | mandaroddhūtadugdhābdhilasatkalakalākulam

यथैव मायासंचारस्तेन तस्य कृतः पुरा । तेनापि तस्याशु तथा कृतो बुद्ध्वा स लाघवात्

yathaiva māyāsaṃcārastena tasya kṛtaḥ purā | tenāpi tasyāśu tathā kṛto buddhvā sa lāghavāt

वेतालास्त्रं ततो दत्ते तेनोत्तस्थुः शवव्रजाः । अमूर्धानः समूर्धानो वेताला वेशवल्लिताः

vetālāstraṃ tato datte tenottasthuḥ śavavrajāḥ | amūrdhānaḥ samūrdhāno vetālā veśavallitāḥ

ततः पिशाचवेतालरूपिकोग्रकबन्धवत् । तद्बभूव बलं भीममुर्वीनिगरणक्षमम्

tataḥ piśācavetālarūpikograkabandhavat | tadbabhūva balaṃ bhīmamurvīnigaraṇakṣamam

अथेतरोऽपि भूपालो मायां संचार्य तां गुरौ । राक्षसास्त्रं ससर्जाथ त्रैलोक्यग्रहणोन्मुखम्

athetaro'pi bhūpālo māyāṃ saṃcārya tāṃ gurau | rākṣasāstraṃ sasarjātha trailokyagrahaṇonmukham

उदगुः पर्वताकाराः सर्वतः स्थूलराक्षसाः । देहमाश्रित्य निष्क्रान्ताः पातालान्नरका इव

udaguḥ parvatākārāḥ sarvataḥ sthūlarākṣasāḥ | dehamāśritya niṣkrāntāḥ pātālānnarakā iva

अथोदभूद्बलं भीमं ससुरासुरभीतिदम् । गर्जद्रक्षोमहानादवाद्यनृत्यत्कबन्धकम्

athodabhūdbalaṃ bhīmaṃ sasurāsurabhītidam | garjadrakṣomahānādavādyanṛtyatkabandhakam

3.49.40

मेदोमांसोपदंशाढ्यं रुधिरासवसुन्दरम् । क्षीबकूश्माण्डवेतालयक्षताण्डवसुन्दरम्

medomāṃsopadaṃśāḍhyaṃ rudhirāsavasundaram | kṣībakūśmāṇḍavetālayakṣatāṇḍavasundaram

कूश्माण्डकोत्ताण्डवदण्डपाद- क्षुब्धासृगुत्क्षिप्ततरङ्गसिक्तैः । संध्याभ्ररागोत्करकोटिकान्ति भूतैरसृक्स्रोतसि दत्तसेतु

kūśmāṇḍakottāṇḍavadaṇḍapāda- kṣubdhāsṛgutkṣiptataraṅgasiktaiḥ | saṃdhyābhrarāgotkarakoṭikānti bhūtairasṛksrotasi dattasetu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० तृतीयास्त्रयुद्धं नामैकोनपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 tṛtīyāstrayuddhaṃ nāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५०

पञ्चाशः सर्गः

pañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्मिंस्तदा वर्तमाने घोरे समरविभ्रमे । सर्वारिसैन्यनाशार्थमेकं स्वबलशान्तये

śrīvasiṣṭha uvāca | tasmiṃstadā vartamāne ghore samaravibhrame | sarvārisainyanāśārthamekaṃ svabalaśāntaye

सस्मार स्मृतिमानन्तो महोदाराधिधैर्यभृत् । अस्त्रमस्त्रेश्वरं श्रीमद्वैष्णवं शंकरोपमम्

sasmāra smṛtimānanto mahodārādhidhairyabhṛt | astramastreśvaraṃ śrīmadvaiṣṇavaṃ śaṃkaropamam

अथ योऽसौ शरस्तेन वैष्णवास्त्राभिमन्त्रितः । मुक्तस्तस्य फलप्रान्तादुल्मुका दिवि निर्ययौ

atha yo'sau śarastena vaiṣṇavāstrābhimantritaḥ | muktastasya phalaprāntādulmukā divi niryayau

पङ्क्तयः स्फारचक्राणां शतार्कीकृतदिक्तटाः । गदानामभियान्तीनां शतवंशीकृताम्बराः

paṅktayaḥ sphāracakrāṇāṃ śatārkīkṛtadiktaṭāḥ | gadānāmabhiyāntīnāṃ śatavaṃśīkṛtāmbarāḥ

वज्राणां शतधाराणां तृणराजीकृताम्बराः । पट्टिशानां सपद्मानां दीनवृक्षीकृताम्बराः

vajrāṇāṃ śatadhārāṇāṃ tṛṇarājīkṛtāmbarāḥ | paṭṭiśānāṃ sapadmānāṃ dīnavṛkṣīkṛtāmbarāḥ

शराणां शितधाराणां पुष्पजालीकृताम्बराः । खङ्गानां श्यामलाङ्गानां पत्रराशीकृताम्बराः

śarāṇāṃ śitadhārāṇāṃ puṣpajālīkṛtāmbarāḥ | khaṅgānāṃ śyāmalāṅgānāṃ patrarāśīkṛtāmbarāḥ

अथ राजा द्वितीयोऽपि वैष्णवास्त्रस्य शान्तये । ददौ वैष्णवमेवास्त्रं शत्रुनिष्ठावपूरकम्

atha rājā dvitīyo'pi vaiṣṇavāstrasya śāntaye | dadau vaiṣṇavamevāstraṃ śatruniṣṭhāvapūrakam

ततोऽपि निर्ययुर्नद्यो हेतीनां हतहेतयः । शरशक्तिगदाप्रासपट्टिशादिपयोमयाः

tato'pi niryayurnadyo hetīnāṃ hatahetayaḥ | śaraśaktigadāprāsapaṭṭiśādipayomayāḥ

शस्त्रास्त्रसरितां तासां व्योम्नि युद्धमवर्तत । रोदोरन्ध्रक्षयकरं कुलशैलेन्द्रदारणम्

śastrāstrasaritāṃ tāsāṃ vyomni yuddhamavartata | rodorandhrakṣayakaraṃ kulaśailendradāraṇam

3.50.10

शरपातितशूलासिखड्गकुट्टितपट्टिशम् । मुसलप्रतनाप्रासशूलशातितशक्तिकम्

śarapātitaśūlāsikhaḍgakuṭṭitapaṭṭiśam | musalapratanāprāsaśūlaśātitaśaktikam

शराम्बुराशिमथनमत्तमुद्गरमन्दरम् । गदावदनतो युक्तं दुर्वारास्त्रिनिभासिनि

śarāmburāśimathanamattamudgaramandaram | gadāvadanato yuktaṃ durvārāstrinibhāsini

रिष्टारिष्टप्रशमनभ्रमत्कुन्तेन्दुमण्डलम् । प्रासप्रसरसंरब्धप्रोद्यतान्तकृतान्तकम्

riṣṭāriṣṭapraśamanabhramatkuntendumaṇḍalam | prāsaprasarasaṃrabdhaprodyatāntakṛtāntakam

चक्रावकुण्ठितोर्ध्वास्त्रं सर्वायुधक्षयंकरम् । शब्दस्फुटद्विरिञ्चाण्डं घातभग्नकुलाचलम्

cakrāvakuṇṭhitordhvāstraṃ sarvāyudhakṣayaṃkaram | śabdasphuṭadviriñcāṇḍaṃ ghātabhagnakulācalam

धारानिकृत्तशस्त्रौघमस्त्रयोर्युध्यमानयोः । मदस्त्रवारणेनेव वज्राविजरपर्वतम्

dhārānikṛttaśastraughamastrayoryudhyamānayoḥ | madastravāraṇeneva vajrāvijaraparvatam

शङ्कुशङ्कितसूत्कारकाशिशूलशिलाशतम् । भुशुण्डीनिर्जितोद्दण्डभिन्दिपालोग्रमण्डलम्

śaṅkuśaṅkitasūtkārakāśiśūlaśilāśatam | bhuśuṇḍīnirjitoddaṇḍabhindipālogramaṇḍalam

परशूलकराभैकपरशूलैकलम्पितम् । वहदुच्छिन्नचञ्चूरचारणं शत्रुवारणम्

paraśūlakarābhaikaparaśūlaikalampitam | vahaducchinnacañcūracāraṇaṃ śatruvāraṇam

स्फुटच्चटचटास्फोटरुद्धत्त्रिपथगारयम् । हेत्यस्त्रीचूर्णसंभारमहाधूमवितानकम्

sphuṭaccaṭacaṭāsphoṭaruddhattripathagārayam | hetyastrīcūrṇasaṃbhāramahādhūmavitānakam

अन्योन्यशस्त्रसंघट्टाद्भ्रमज्जालोल्लसत्तडित् । शब्दस्फुटद्विरिञ्चाण्डं धातमग्नकुलाचलम्

anyonyaśastrasaṃghaṭṭādbhramajjālollasattaḍit | śabdasphuṭadviriñcāṇḍaṃ dhātamagnakulācalam

धारानिकृत्तशस्त्रौघमस्त्रयोर्युध्यमानयोः । मदस्त्रवारणेनैव कालोपायोऽचलात्मनः

dhārānikṛttaśastraughamastrayoryudhyamānayoḥ | madastravāraṇenaiva kālopāyo'calātmanaḥ

3.50.20

अयं कियद्बल इति सिन्धौ तिष्ठति हेलया । विदूरथोऽस्त्रमाग्नेयं तत्याजाशनिशब्दवत्

ayaṃ kiyadbala iti sindhau tiṣṭhati helayā | vidūratho'stramāgneyaṃ tatyājāśaniśabdavat

ज्वालयामास स रथं सिन्धोः कक्षमिवारसम् । एतस्मिन्नन्तरे व्योम्नि हेतिनिर्विवरोदरे

jvālayāmāsa sa rathaṃ sindhoḥ kakṣamivārasam | etasminnantare vyomni hetinirvivarodare

ससन्नाह इव प्रावृट्पयोदतटिनीव यः । अस्त्रे राज्ञोः क्षणं कृत्वा युद्धं परमदारुणम्

sasannāha iva prāvṛṭpayodataṭinīva yaḥ | astre rājñoḥ kṣaṇaṃ kṛtvā yuddhaṃ paramadāruṇam

अन्योन्यं शममायाते सवीर्ये सुभटाविव । एतस्मिन्नन्तरे सोऽग्नी रथं कृत्वा तु भस्मसात्

anyonyaṃ śamamāyāte savīrye subhaṭāviva | etasminnantare so'gnī rathaṃ kṛtvā tu bhasmasāt

प्राप दग्ध्वा वनं सिन्धुं मृगेन्द्रमिव कन्दरात् । सिन्धुरभ्यासतोऽग्न्यस्त्रं वारुणास्त्रेण शामयन्

prāpa dagdhvā vanaṃ sindhuṃ mṛgendramiva kandarāt | sindhurabhyāsato'gnyastraṃ vāruṇāstreṇa śāmayan

रथं त्यक्त्वावनिं प्राप्य खड्गास्फोटकवानभूत् । अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण रथाश्वानां रिपोः खुरान्

rathaṃ tyaktvāvaniṃ prāpya khaḍgāsphoṭakavānabhūt | akṣṇornimeṣamātreṇa rathāśvānāṃ ripoḥ khurān

लुलाव करवालेन मृणालानीव लाघवात् । विदूरथोऽपि विरथो बभूवास्फोटकासिमान्

lulāva karavālena mṛṇālānīva lāghavāt | vidūratho'pi viratho babhūvāsphoṭakāsimān

समायुधौ समोत्साहौ चेरतुर्मण्डलानि तौ । खड्गौ क्रकचतां यातौ मिथः प्रहरतोस्तयोः

samāyudhau samotsāhau ceraturmaṇḍalāni tau | khaḍgau krakacatāṃ yātau mithaḥ praharatostayoḥ

दन्तमालेयमस्येव बले चर्वयतः प्रजाः । शक्तिमादाय चिक्षेप खङ्गं त्यक्त्वा विदूरथः

dantamāleyamasyeva bale carvayataḥ prajāḥ | śaktimādāya cikṣepa khaṅgaṃ tyaktvā vidūrathaḥ

सिन्ध्वम्बुघर्घरारावो महोत्पात इवाशनिः । अविच्छिन्ना समायाता पतिता सास्य वक्षसि

sindhvambughargharārāvo mahotpāta ivāśaniḥ | avicchinnā samāyātā patitā sāsya vakṣasi

3.50.30

अप्रियस्य यथा भर्तुरनिच्छन्ती स्वकामिनी । तेन शक्तिप्रहारेण नासौ मरणमाप्तवान्

apriyasya yathā bharturanicchantī svakāminī | tena śaktiprahāreṇa nāsau maraṇamāptavān

केवलं रुधिरव्रातं नागो जलमिवात्यजत् । तद्देशलीला तं दृष्ट्वा भग्नं तम इवेन्दुना

kevalaṃ rudhiravrātaṃ nāgo jalamivātyajat | taddeśalīlā taṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tama ivendunā

सविकासघनानन्दा पूर्वलीलामुवाच ह । देवि पश्य नृसिंहेन हतो भर्त्रायमावयोः

savikāsaghanānandā pūrvalīlāmuvāca ha | devi paśya nṛsiṃhena hato bhartrāyamāvayoḥ

शक्तिकोटिनखैर्दैत्यः सिन्धुरुद्घुरकन्धरः । सरःस्थलस्थनागेन्द्रकरफूत्कृतवारिवत्

śaktikoṭinakhairdaityaḥ sindhurudghurakandharaḥ | saraḥsthalasthanāgendrakaraphūtkṛtavārivat

पिष्टो रसोऽस्य निर्याति रक्तं चुलचुलारवैः । हा कष्टं रथमानीतं सिन्धुरारोढुमुद्यतः

piṣṭo raso'sya niryāti raktaṃ culaculāravaiḥ | hā kaṣṭaṃ rathamānītaṃ sindhurāroḍhumudyataḥ

सौवर्णं मैरवं शृङ्गं पुष्करावर्तको यथा । पश्य देवि रथोऽस्यासौ मुद्गरेण विचूर्णितः

sauvarṇaṃ mairavaṃ śṛṅgaṃ puṣkarāvartako yathā | paśya devi ratho'syāsau mudgareṇa vicūrṇitaḥ

भ्रमत्पार्थनिपातेन सौवर्णं नगरं यथा । प्रवृत्तो रथमारोढुमानीतं पतिरेष मे

bhramatpārthanipātena sauvarṇaṃ nagaraṃ yathā | pravṛtto rathamāroḍhumānītaṃ patireṣa me

कष्टं वज्रमिवेन्द्रेण मुसलं सिन्धुनेक्षितम् । जवात्पतिः प्रयातो मे सैन्धवं मुसलायुधम्

kaṣṭaṃ vajramivendreṇa musalaṃ sindhunekṣitam | javātpatiḥ prayāto me saindhavaṃ musalāyudham

वञ्चयित्वा विलासेन रथमारुह्य लाघवात् । हा धिक्कष्टमसौ सिन्धुरार्यपुत्ररथं रयात्

vañcayitvā vilāsena rathamāruhya lāghavāt | hā dhikkaṣṭamasau sindhurāryaputrarathaṃ rayāt

हरिश्वभ्रमिवारूढं प्लवेनोर्ध्वमिव द्रुमम् । क्रीडित्वा पीडयामास शरवर्षैर्विदूरथम्

hariśvabhramivārūḍhaṃ plavenordhvamiva drumam | krīḍitvā pīḍayāmāsa śaravarṣairvidūratham

3.50.40

छिन्नध्वजं छिन्नरथं छिन्नाश्वं छिन्नसारथिम् । छिन्नकार्मुकवर्माणं भिन्नसर्वाङ्गमाकुलम्

chinnadhvajaṃ chinnarathaṃ chinnāśvaṃ chinnasārathim | chinnakārmukavarmāṇaṃ bhinnasarvāṅgamākulam

हृदि स्फोटशिलापट्टदृढे पीवरमूर्धनि । भित्त्वा वज्रसमैर्बाणैः पातयत्येव भूतले

hṛdi sphoṭaśilāpaṭṭadṛḍhe pīvaramūrdhani | bhittvā vajrasamairbāṇaiḥ pātayatyeva bhūtale

अथान्यं रथमानीतं कृच्छ्रेण प्राप्य चेतनाम् । खङ्गेनारोहतोऽस्यांसं छिन्नं भर्तुर्विलोकय

athānyaṃ rathamānītaṃ kṛcchreṇa prāpya cetanām | khaṅgenārohato'syāṃsaṃ chinnaṃ bharturvilokaya

पद्मरागगिरिद्योतमिवर्द्धासृग्विमुञ्चति । हा हा धिक्कष्टमेतेन सिन्धुना खड्गधारया

padmarāgagiridyotamivarddhāsṛgvimuñcati | hā hā dhikkaṣṭametena sindhunā khaḍgadhārayā

जङ्घयोर्मे पतिश्छिन्नः क्रकचेनेव पादपः । हा हा हतास्मि दग्धास्मि मृतास्म्युपहतास्मि च

jaṅghayorme patiśchinnaḥ krakaceneva pādapaḥ | hā hā hatāsmi dagdhāsmi mṛtāsmyupahatāsmi ca

मृणाले इव पत्युर्मे लूने द्वे अपि जानुनी । इत्युक्त्वा सा तदालोक्य भर्तुर्भावभयातुरा

mṛṇāle iva patyurme lūne dve api jānunī | ityuktvā sā tadālokya bharturbhāvabhayāturā

लता परशुकृत्तेव मूर्च्छिता भुवि सापतत् । विदूरथोऽपि निर्जानुः प्रहरन्नेव विद्विषि

latā paraśukṛtteva mūrcchitā bhuvi sāpatat | vidūratho'pi nirjānuḥ praharanneva vidviṣi

पपात स्यन्दनस्याधश्छिन्नमूल इव द्रुमः । पतन्नेवैष सूतेन रथेनैवापवाहितः

papāta syandanasyādhaśchinnamūla iva drumaḥ | patannevaiṣa sūtena rathenaivāpavāhitaḥ

यदा तदाहतिं तस्य कण्ठेऽदात्सिन्धुरुद्धतः । अर्धविच्छिन्नकण्ठोऽसावनुयातोऽथ सिन्धुना

yadā tadāhatiṃ tasya kaṇṭhe'dātsindhuruddhataḥ | ardhavicchinnakaṇṭho'sāvanuyāto'tha sindhunā

स्यन्दनेनाविशत्सद्म पद्मं रविकरो यथा । सरस्वत्याः प्रभावाढ्यं तत्प्रवेष्टुमसौ गृहम् । नाशकन्मशको मत्तो महाज्वालोदरं यथा

syandanenāviśatsadma padmaṃ ravikaro yathā | sarasvatyāḥ prabhāvāḍhyaṃ tatpraveṣṭumasau gṛham | nāśakanmaśako matto mahājvālodaraṃ yathā

3.50.50

खङ्गावकृत्तगलगर्तगलत्सवात- रक्तच्छटाछुरितवस्त्रतनुत्रगात्रम् । तत्याज तं भगवतीमभितो गृहान्तः सूतः प्रवेश्य मृतितल्पतले गतोऽरिः

khaṅgāvakṛttagalagartagalatsavāta- raktacchaṭāchuritavastratanutragātram | tatyāja taṃ bhagavatīmabhito gṛhāntaḥ sūtaḥ praveśya mṛtitalpatale gato'riḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० विदूरथमरणवर्णनं नाम पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 vidūrathamaraṇavarṇanaṃ nāma pañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५१

एकपञ्चाशः सर्गः

ekapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । हतो राजा हतो राजा प्रतिराजेन संयुगे । इतिशब्दे समुद्भूते राष्ट्रमासीद्भयाकुलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | hato rājā hato rājā pratirājena saṃyuge | itiśabde samudbhūte rāṣṭramāsīdbhayākulam

भाण्डोपस्करभाराढ्यं विद्रवच्छकटव्रजम् । साक्रन्दार्तकलत्राढ्यं द्रवन्नागरदुर्गमम्

bhāṇḍopaskarabhārāḍhyaṃ vidravacchakaṭavrajam | sākrandārtakalatrāḍhyaṃ dravannāgaradurgamam

पलायमानसाक्रन्दं मार्गाहृतवधूगणम् । अन्योन्यलुण्ठनव्यग्रलोकलग्नमहाभयम्

palāyamānasākrandaṃ mārgāhṛtavadhūgaṇam | anyonyaluṇṭhanavyagralokalagnamahābhayam

परराष्ट्रजनानीकताण्डवोल्लाससारवम् । निरधिष्ठितमातङ्गहयवीरपतज्जनम्

pararāṣṭrajanānīkatāṇḍavollāsasāravam | niradhiṣṭhitamātaṅgahayavīrapatajjanam

कपाटपाटनोड्डीनकोशान्तरवघर्घरम् । लुण्ठितासंख्यकौशेयप्रावृताभिभटोद्भटम्

kapāṭapāṭanoḍḍīnakośāntaravaghargharam | luṇṭhitāsaṃkhyakauśeyaprāvṛtābhibhaṭodbhaṭam

क्षुरिकोत्पाटितार्द्रान्त्रमृतराजगृहाङ्गनम् । राजान्तःपुरविश्रान्तचण्डालश्वपचोत्करम्

kṣurikotpāṭitārdrāntramṛtarājagṛhāṅganam | rājāntaḥpuraviśrāntacaṇḍālaśvapacotkaram

गृहापहृतभोज्यान्नभोजनोन्मुखपामरम् । सहेमहारवीरौघपादाहतरुदच्छिशु

gṛhāpahṛtabhojyānnabhojanonmukhapāmaram | sahemahāravīraughapādāhatarudacchiśu

अपूर्वतरुणाक्रान्तकेशान्तःपुरिकाङ्गनम् । चोरहस्तच्युतानर्घ्यरत्नदन्तुरमार्गगम्

apūrvataruṇākrāntakeśāntaḥpurikāṅganam | corahastacyutānarghyaratnadanturamārgagam

हयेभरथसंघट्टव्यग्रसामन्तमण्डलम् । अभिषेकोद्यमादेशपरमन्त्रिपुरःसरम्

hayebharathasaṃghaṭṭavyagrasāmantamaṇḍalam | abhiṣekodyamādeśaparamantripuraḥsaram

3.51.10

राजधानीविनिर्माणसारम्भस्थपतीश्वरम् । कृतवातायनश्वभ्रनिपतद्राजवल्लभम्

rājadhānīvinirmāṇasārambhasthapatīśvaram | kṛtavātāyanaśvabhranipatadrājavallabham

जयशब्दशतोद्धोषसिन्धुराजन्यनिर्भरम् । असंख्यनिजराजौघधृतसिन्धुकृतास्थिति

jayaśabdaśatoddhoṣasindhurājanyanirbharam | asaṃkhyanijarājaughadhṛtasindhukṛtāsthiti

ग्रामान्तरसमाक्रान्तविद्रवद्राजवल्लभम् । मण्डलान्तरसंजातनगरग्रामलुण्ठनम्

grāmāntarasamākrāntavidravadrājavallabham | maṇḍalāntarasaṃjātanagaragrāmaluṇṭhanam

अनन्तचोरमोषार्थरुद्धमार्गगमागमम् । महानुभाववैधुर्यसनीहारदिनातपम्

anantacoramoṣārtharuddhamārgagamāgamam | mahānubhāvavaidhuryasanīhāradinātapam

मृतबन्धुजनाक्रन्दैर्मृततूर्यरवैरपि । हयेभरथशब्दैश्च पिण्डग्राह्यघनध्वनि

mṛtabandhujanākrandairmṛtatūryaravairapi | hayebharathaśabdaiśca piṇḍagrāhyaghanadhvani

सिन्धुदेवो जयत्येकच्छत्रभूमण्डलाधिपः । इत्यनन्तरमारेभे भेर्यः प्रतिपुरं तदा

sindhudevo jayatyekacchatrabhūmaṇḍalādhipaḥ | ityanantaramārebhe bheryaḥ pratipuraṃ tadā

राजधानीं विवेशाथ सिन्धुरुद्धुरकन्धरः । प्रजाः स्रष्टुं युगस्यान्ते मनुर्जगदिवापरः

rājadhānīṃ viveśātha sindhuruddhurakandharaḥ | prajāḥ sraṣṭuṃ yugasyānte manurjagadivāparaḥ

प्रवृत्ता दशदिग्भ्योऽथ प्रवेष्टुं सैन्धवं पुरम् । कराः करिहयाकारै रत्नपूरा इवाम्बुधिम्

pravṛttā daśadigbhyo'tha praveṣṭuṃ saindhavaṃ puram | karāḥ karihayākārai ratnapūrā ivāmbudhim

निबन्धनानि चिह्नानि शासनानि दिशं प्रति । क्षणान्निवेशयामासुर्मण्डलं प्रति मन्त्रिणः

nibandhanāni cihnāni śāsanāni diśaṃ prati | kṣaṇānniveśayāmāsurmaṇḍalaṃ prati mantriṇaḥ

उदभूदचिरेणैव देशे देशे पुरे पुरे । जीविते मरणे माने नियमोऽयमतो यथा

udabhūdacireṇaiva deśe deśe pure pure | jīvite maraṇe māne niyamo'yamato yathā

3.51.20

अथ शेमुर्निमेषेण देशोपप्लवविभ्रमाः । प्रशान्तोत्पातपवनाः पदार्थावृत्तयो यथा

atha śemurnimeṣeṇa deśopaplavavibhramāḥ | praśāntotpātapavanāḥ padārthāvṛttayo yathā

सौम्यतामाजगामाशु देशो दशदिगन्वितः । क्षीरोदः क्षुभितावर्तो द्रागिवोद्धृतमन्दरः

saumyatāmājagāmāśu deśo daśadiganvitaḥ | kṣīrodaḥ kṣubhitāvarto drāgivoddhṛtamandaraḥ

ववुरलकचयान्विलोलयन्तो मुखकमलालिकुलानि सैन्धवीनाम् । जललववलनाकुलाः समीरा अशिवगुणानिव सर्वतः क्षणेन

vavuralakacayānvilolayanto mukhakamalālikulāni saindhavīnām | jalalavavalanākulāḥ samīrā aśivaguṇāniva sarvataḥ kṣaṇena

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० सिंधुराष्ट्रवर्णनं नामैकपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 siṃdhurāṣṭravarṇanaṃ nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५२

द्विपञ्चाशः सर्गः

dvipañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राम लीलोवाच सरस्वतीम् । श्वासावशेषमालोक्य मूढं भर्तारमग्रगम्

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare rāma līlovāca sarasvatīm | śvāsāvaśeṣamālokya mūḍhaṃ bhartāramagragam

प्रवृत्तो देहमुत्स्रष्टुं मद्भर्तायमिहाम्बिके । ज्ञप्तिरुवाच । एवंरूपमहारम्भे संग्रामे राष्ट्रसंभ्रमे

pravṛtto dehamutsraṣṭuṃ madbhartāyamihāmbike | jñaptiruvāca | evaṃrūpamahārambhe saṃgrāme rāṣṭrasaṃbhrame

संपन्नेऽपि स्थितेऽप्युच्चैर्विचित्रारम्भमन्थरे । न किंचिदपि संपन्नं राष्ट्रं न च महीतलम्

saṃpanne'pi sthite'pyuccairvicitrārambhamanthare | na kiṃcidapi saṃpannaṃ rāṣṭraṃ na ca mahītalam

न स्थितं क्वचनाप्येव स्वप्नात्मकमिदं जगत् । तस्य तन्मण्डपस्यान्तः शवस्य निकटाम्बरे

na sthitaṃ kvacanāpyeva svapnātmakamidaṃ jagat | tasya tanmaṇḍapasyāntaḥ śavasya nikaṭāmbare

इदं भूराष्ट्रमाभाति भर्तृजीवस्य तेऽनघे । अन्तःपुरगृहान्ते तदिदं राष्ट्रान्वितोदरम्

idaṃ bhūrāṣṭramābhāti bhartṛjīvasya te'naghe | antaḥpuragṛhānte tadidaṃ rāṣṭrānvitodaram

वसिष्ठविप्रगेहेऽन्तर्विन्ध्याद्रिग्रामके स्थितम् । वसिष्ठविप्रगेहेन्तः शवगेहजगत्स्थितम्

vasiṣṭhavipragehe'ntarvindhyādrigrāmake sthitam | vasiṣṭhavipragehentaḥ śavagehajagatsthitam

शवगेहजगत्कुक्षाविदं गेहजगत्स्थितम् । एवमेष महारम्भो जगत्त्रयमयो भ्रमः

śavagehajagatkukṣāvidaṃ gehajagatsthitam | evameṣa mahārambho jagattrayamayo bhramaḥ

त्वया मयाऽनयाऽनेन संयुक्तः सार्णवावनिः । गिरिग्रामकदेहान्तर्मध्ये गगनकोशके

tvayā mayā'nayā'nena saṃyuktaḥ sārṇavāvaniḥ | girigrāmakadehāntarmadhye gaganakośake

स्वात्मैव कचति व्यर्थो न कचत्येव वा क्वचित् । तत्पदं परमं विद्धि नाशोत्पादविवर्जितम्

svātmaiva kacati vyartho na kacatyeva vā kvacit | tatpadaṃ paramaṃ viddhi nāśotpādavivarjitam

स्वयं कचितमाभातं शान्तं परमनामयम् । किल मण्डपगेहेन्तः स्वस्वभावोदितात्मनि

svayaṃ kacitamābhātaṃ śāntaṃ paramanāmayam | kila maṇḍapagehentaḥ svasvabhāvoditātmani

एवमारम्भघनयोरपि मण्डपयोस्तयोः । उदरे शून्यमाकाशमेवास्ति न जगद्भ्रमः

evamārambhaghanayorapi maṇḍapayostayoḥ | udare śūnyamākāśamevāsti na jagadbhramaḥ

भ्रमद्रष्टुरभावे हि कीदृशी भ्रमता भ्रमे । नास्त्येव भ्रमसत्तातो यदस्ति तदजं पदम्

bhramadraṣṭurabhāve hi kīdṛśī bhramatā bhrame | nāstyeva bhramasattāto yadasti tadajaṃ padam

भ्रमो दृश्यमसत्तस्य द्रष्टृदृश्यदशा कुतः । द्रष्टृदृश्यक्रमाभावादद्वयं सहजं हि तत्

bhramo dṛśyamasattasya draṣṭṛdṛśyadaśā kutaḥ | draṣṭṛdṛśyakramābhāvādadvayaṃ sahajaṃ hi tat

तत्पदं परमं विद्धि नाशोत्पादविवर्जितम् । स्वयं कचितमाभातं शान्तमाद्यमनामयम्

tatpadaṃ paramaṃ viddhi nāśotpādavivarjitam | svayaṃ kacitamābhātaṃ śāntamādyamanāmayam

किल मण्डपगेहान्तः स्वस्वभावोदितात्मनि । विहरन्ति जनास्तत्र स्वगेहे स्वव्यवस्थया

kila maṇḍapagehāntaḥ svasvabhāvoditātmani | viharanti janāstatra svagehe svavyavasthayā

न जगत्तत्र नो सर्गः कश्चिदप्यनुभूयते । तेनाहमजमाकाशं जगदित्येव वर्तते

na jagattatra no sargaḥ kaścidapyanubhūyate | tenāhamajamākāśaṃ jagadityeva vartate

सर्वं शून्यात्मविज्ञानं मेर्वादिगिरिजालकम् । नेदं कुड्यमयं किंचिद्यथा स्वप्ने महापुरम्

sarvaṃ śūnyātmavijñānaṃ mervādigirijālakam | nedaṃ kuḍyamayaṃ kiṃcidyathā svapne mahāpuram

देशे प्रादेशमात्रेऽपि गिरिजालमयान्यपि । वज्रसाराणि खान्येव लक्षाणि जगतो विदुः

deśe prādeśamātre'pi girijālamayānyapi | vajrasārāṇi khānyeva lakṣāṇi jagato viduḥ

जगन्ति सुबहून्येव संभवन्त्यणुकेऽपि च । कदलीपल्लवानीव संनिवेशेन भूरिशः

jaganti subahūnyeva saṃbhavantyaṇuke'pi ca | kadalīpallavānīva saṃniveśena bhūriśaḥ

त्रिजगच्चिदणावन्तरस्ति स्वप्नपुरं यथा । तस्याप्यन्तश्चिदणवस्तेष्वप्येकैकशो जगत्

trijagaccidaṇāvantarasti svapnapuraṃ yathā | tasyāpyantaścidaṇavasteṣvapyekaikaśo jagat

तेषां यस्मिञ्जगत्येष पद्मो राजा शवः स्थितः । लीला तव सपत्नीयं प्राप्ता पूर्वतरा शुभे

teṣāṃ yasmiñjagatyeṣa padmo rājā śavaḥ sthitaḥ | līlā tava sapatnīyaṃ prāptā pūrvatarā śubhe

यदैव मूर्च्छामायाता लीलेयं पुरतस्तव । तदैव भर्तुः पद्मस्य शवस्य निकटे स्थिता

yadaiva mūrcchāmāyātā līleyaṃ puratastava | tadaiva bhartuḥ padmasya śavasya nikaṭe sthitā

लीलोवाच । कथमेषा पुरा देवि संपन्ना तत्र देहिनी । कथं च तत्सपत्नीकभावमाप्तवती स्थिता

līlovāca | kathameṣā purā devi saṃpannā tatra dehinī | kathaṃ ca tatsapatnīkabhāvamāptavatī sthitā

ते चास्या वद किं रूपं पश्यन्त्यथ वदन्ति किम् । तद्गेहवरवास्तव्याः समासेनेति मे वद

te cāsyā vada kiṃ rūpaṃ paśyantyatha vadanti kim | tadgehavaravāstavyāḥ samāseneti me vada

श्रीदेव्युवाच । श्रृणु सर्वं समासेन यथापृष्टं वदामि ते । लीले लीलास्ववृत्तान्तमन्तदं दृश्यदुर्दशम्

śrīdevyuvāca | śrṛṇu sarvaṃ samāsena yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te | līle līlāsvavṛttāntamantadaṃ dṛśyadurdaśam

पद्मस्तव स भर्तैष भ्रान्तिं तावत्ततामिमाम् । इयं जगन्मयी तस्मिन्नेव सद्मनि पश्यति

padmastava sa bhartaiṣa bhrāntiṃ tāvattatāmimām | iyaṃ jaganmayī tasminneva sadmani paśyati

भ्रान्तियुद्धमिदं युद्धमेषा भ्रान्तिर्जनोऽजनः । भ्रान्त्यैवास्तीह मरणमेष चैवं भ्रमात्मकः

bhrāntiyuddhamidaṃ yuddhameṣā bhrāntirjano'janaḥ | bhrāntyaivāstīha maraṇameṣa caivaṃ bhramātmakaḥ

भ्रमक्रमेणानेनैव लीलास्य दयिता स्थिता । त्वं चैषा च वरारोहे स्वप्नमात्रं वराङ्गने

bhramakrameṇānenaiva līlāsya dayitā sthitā | tvaṃ caiṣā ca varārohe svapnamātraṃ varāṅgane

यथा भवत्यावेतस्य स्वप्नमात्रं वराङ्गने । तथा भवत्योर्भर्तैष तथैवाहमपि स्वयम्

yathā bhavatyāvetasya svapnamātraṃ varāṅgane | tathā bhavatyorbhartaiṣa tathaivāhamapi svayam

जगच्छोभैवेदृशीयं दृश्यमेतदिहोच्यते । एतदेव परिज्ञातं दृश्यशब्दार्थमुज्प्तति

jagacchobhaivedṛśīyaṃ dṛśyametadihocyate | etadeva parijñātaṃ dṛśyaśabdārthamujptati

एवमेषा त्वमेषा च संपन्नैवमसौ नृपः । अहं चात्मनि सत्यत्वं गता सर्वतयात्मनः

evameṣā tvameṣā ca saṃpannaivamasau nṛpaḥ | ahaṃ cātmani satyatvaṃ gatā sarvatayātmanaḥ

इमे वयमिहान्योन्यं संपन्नाश्चोदिता इति । इत्थं सर्वात्मकतया महाचिद्धनसंस्थितेः

ime vayamihānyonyaṃ saṃpannāścoditā iti | itthaṃ sarvātmakatayā mahāciddhanasaṃsthiteḥ

एवमेषा स्थिता राज्ञी हारिहासविलासिनी । लीला विलोलवदना नवयौवनशालिनी

evameṣā sthitā rājñī hārihāsavilāsinī | līlā vilolavadanā navayauvanaśālinī

पेशलाचारमधुरा मधुरोदारभाषिणी । कोकिलास्वरसंकाशा मदमन्मथमन्थरा

peśalācāramadhurā madhurodārabhāṣiṇī | kokilāsvarasaṃkāśā madamanmathamantharā

असितोत्पलपत्राक्षी वृत्तपीनपयोधरा । कान्ता काञ्चनगौराङ्गी पक्वबिम्बफलाधरा

asitotpalapatrākṣī vṛttapīnapayodharā | kāntā kāñcanagaurāṅgī pakvabimbaphalādharā

त्वत्संकल्पात्मकस्यैषा यदा भर्तुर्मनःकला । तदा त्वत्सदृशाकारा स्थितैषा चिच्चमत्कृतौ

tvatsaṃkalpātmakasyaiṣā yadā bharturmanaḥkalā | tadā tvatsadṛśākārā sthitaiṣā ciccamatkṛtau

त्वद्भर्तुर्मरणे क्षिप्रं समनन्तरमेव हि । त्वद्भर्त्रैषा पुरो दृष्टा त्वत्संकल्पात्मनामुना

tvadbharturmaraṇe kṣipraṃ samanantarameva hi | tvadbhartraiṣā puro dṛṣṭā tvatsaṃkalpātmanāmunā

यदाधिभौतिकं भावं चेतोऽनुभवति स्वयम् । चेत्यं सन्मयमेवात आतिवाहिककल्पनम्

yadādhibhautikaṃ bhāvaṃ ceto'nubhavati svayam | cetyaṃ sanmayamevāta ātivāhikakalpanam

यदाधिभौतिकं भावं चेतो वेत्ति न सन्मयम् । आतिवाहिकसंकल्पस्तदा सत्योपजायते

yadādhibhautikaṃ bhāvaṃ ceto vetti na sanmayam | ātivāhikasaṃkalpastadā satyopajāyate

अथो मरणसंवित्त्या पुनर्जन्ममये भ्रमे । त्वं हि संविदितानेन त्वया च गत एव सः

atho maraṇasaṃvittyā punarjanmamaye bhrame | tvaṃ hi saṃviditānena tvayā ca gata eva saḥ

इत्थं त्वां दृष्टवानेष दृष्टश्चैव त्वयेति च । त्वमप्यात्मनि संपन्ना सर्वगत्वाच्चिदात्मनः

itthaṃ tvāṃ dṛṣṭavāneṣa dṛṣṭaścaiva tvayeti ca | tvamapyātmani saṃpannā sarvagatvāccidātmanaḥ

ब्रह्म सर्वगतं यस्माद्यथा यत्र यदोदितम् । भवत्याशु तथा तत्र स्वप्नशक्त्यैव पश्यति

brahma sarvagataṃ yasmādyathā yatra yadoditam | bhavatyāśu tathā tatra svapnaśaktyaiva paśyati

सर्वत्र सर्वशक्तित्वाद्यत्र या शक्तिरुन्नयेत् । आस्ते तत्र तथा भाति तीव्रसंवेगहेतुतः

sarvatra sarvaśaktitvādyatra yā śaktirunnayet | āste tatra tathā bhāti tīvrasaṃvegahetutaḥ

मृतिमोहक्षणेनैव यदैतौ दंपती स्थितौ । तदैवाभ्यामिदं बुद्धं प्रतिभासवशाद्हृदि

mṛtimohakṣaṇenaiva yadaitau daṃpatī sthitau | tadaivābhyāmidaṃ buddhaṃ pratibhāsavaśādhṛdi

आवयोः पितरावेताविमे वै चापि मातरौ । देश एष धनं चेदं कर्मेदं पूर्वमीदृशम्

āvayoḥ pitarāvetāvime vai cāpi mātarau | deśa eṣa dhanaṃ cedaṃ karmedaṃ pūrvamīdṛśam

आवां विवाहितावेवमेवं नामैकतां गतौ । एतयोः सापि जनता याता तत्रैव सत्यताम्

āvāṃ vivāhitāvevamevaṃ nāmaikatāṃ gatau | etayoḥ sāpi janatā yātā tatraiva satyatām

तथैवात्रास्ति दृष्टान्तः प्रत्यक्षं स्वप्नवेदनम् । इत्येवंभावया लीले लीलयाहमथार्चिता

tathaivātrāsti dṛṣṭāntaḥ pratyakṣaṃ svapnavedanam | ityevaṃbhāvayā līle līlayāhamathārcitā

नाहं स्यां विधवेत्येवं वरो दत्तो मयाप्यसौ । इत्यर्थेन मृता पूर्वमेवेह खलु बालिका

nāhaṃ syāṃ vidhavetyevaṃ varo datto mayāpyasau | ityarthena mṛtā pūrvameveha khalu bālikā

भवतां चेतनांशानामहं चेतनधर्मिणी । कुलदेवी सदा पूज्या स्वत एव करोम्यहम्

bhavatāṃ cetanāṃśānāmahaṃ cetanadharmiṇī | kuladevī sadā pūjyā svata eva karomyaham

अथास्या जीवको देहात्प्राणमारुतरूपधृक् । मनसा चलतां प्राप्तो मुखाग्रत्यक्तदेहकः

athāsyā jīvako dehātprāṇamārutarūpadhṛk | manasā calatāṃ prāpto mukhāgratyaktadehakaḥ

ततो मरणमूर्च्छान्ते गृहेऽस्मिन्नेव चैतया । बुद्धौ भावित आकाशे दृष्टो जीवात्मना ततः

tato maraṇamūrcchānte gṛhe'sminneva caitayā | buddhau bhāvita ākāśe dṛṣṭo jīvātmanā tataḥ

संपन्नैषा हरिणनयना चन्द्रबिम्बाननश्री- र्मानोन्नद्धा दयितललिता कान्तमाभोक्तुकामा । पूर्वस्मृत्या सरभसमुखी संयुता मण्डलान्तः स्वप्नान्ते वाऽप्रकृतिविभवा पद्मिनी चोदितेव

saṃpannaiṣā hariṇanayanā candrabimbānanaśrī- rmānonnaddhā dayitalalitā kāntamābhoktukāmā | pūrvasmṛtyā sarabhasamukhī saṃyutā maṇḍalāntaḥ svapnānte vā'prakṛtivibhavā padminī coditeva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये लीलोपाख्याने० मरणसमनन्तरदेहप्रतिभावर्णनं नाम द्विपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye līlopākhyāne0 maraṇasamanantaradehapratibhāvarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५३

त्रिपञ्चाशः सर्गः

tripañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ लब्धवरा देहेनानेनैव महीपतिम् । पतिमाप्तुं प्रयात्येषा नभोमार्गेण विष्टपम्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha labdhavarā dehenānenaiva mahīpatim | patimāptuṃ prayātyeṣā nabhomārgeṇa viṣṭapam

इति संचिन्त्य सानन्दमुद्दाममकरध्वजा । पुप्लुवे पेलवाकारा पक्षिणीव नभस्तले

iti saṃcintya sānandamuddāmamakaradhvajā | pupluve pelavākārā pakṣiṇīva nabhastale

कुमारीं तत्र सा प्राप ज्ञप्त्यैव प्रहितां हिताम् । स्वसंकल्पमहादर्शात्पुरतो निर्गतामिव

kumārīṃ tatra sā prāpa jñaptyaiva prahitāṃ hitām | svasaṃkalpamahādarśātpurato nirgatāmiva

कुमार्युवाच । दुहितास्मि सखि ज्ञप्तेः स्वागतं तेऽस्तु सुन्दरि । प्रतीक्षमाणा त्वामेव स्थितास्मीह नभःपथि

kumāryuvāca | duhitāsmi sakhi jñapteḥ svāgataṃ te'stu sundari | pratīkṣamāṇā tvāmeva sthitāsmīha nabhaḥpathi

लीलोवाच । देवि भर्तुः समीपं मां नय नीरजलोचने । महतां दर्शनं यस्मान्न कदाचन निष्फलम्

līlovāca | devi bhartuḥ samīpaṃ māṃ naya nīrajalocane | mahatāṃ darśanaṃ yasmānna kadācana niṣphalam

श्रीवसिष्ठ उवाच । एहि तत्रैव गच्छाव इत्युक्त्वा सा कुमारिका । पुरस्तस्याः स्थिता व्योम्नि मार्गदर्शनतत्परा

śrīvasiṣṭha uvāca | ehi tatraiva gacchāva ityuktvā sā kumārikā | purastasyāḥ sthitā vyomni mārgadarśanatatparā

ततस्तदनुयाता सा प्राप कोटरमम्बरम् । निर्मलं करमालाग्रं यथा लक्षणलेखिका

tatastadanuyātā sā prāpa koṭaramambaram | nirmalaṃ karamālāgraṃ yathā lakṣaṇalekhikā

मेघमार्गमथोल्लङ्घ्य वातस्कन्धान्तरे गता । सूर्यमार्गादभिगता तारामार्गमतीत्य च

meghamārgamathollaṅghya vātaskandhāntare gatā | sūryamārgādabhigatā tārāmārgamatītya ca

वाय्विन्द्रसुरसिद्धानां लोकानुल्लङ्घ्य लाघवात् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां प्राप ब्रह्माण्डखर्परम्

vāyvindrasurasiddhānāṃ lokānullaṅghya lāghavāt | brahmaviṣṇumaheśānāṃ prāpa brahmāṇḍakharparam

हिमशैत्यं यथान्तस्थं कुम्भेऽभिन्ने बहिर्भवेत् । तथा संकल्पसिद्धा सा ब्रह्माण्डान्निर्गता बहिः

himaśaityaṃ yathāntasthaṃ kumbhe'bhinne bahirbhavet | tathā saṃkalpasiddhā sā brahmāṇḍānnirgatā bahiḥ

स्वचित्तमात्रदेहैषा स्वसंकल्पस्वभावजम् । अन्तरेवानुभवति किलैवं नाम विभ्रमम्

svacittamātradehaiṣā svasaṃkalpasvabhāvajam | antarevānubhavati kilaivaṃ nāma vibhramam

ब्रह्मादिस्थानमाक्रम्य प्राप्य ब्रह्माण्डखर्परम् । ततो ब्रह्माण्डपारस्था जलाद्यावरणानि च

brahmādisthānamākramya prāpya brahmāṇḍakharparam | tato brahmāṇḍapārasthā jalādyāvaraṇāni ca

समुल्लङ्घ्य पुरः प्राप महाचिद्गगनान्तरम् । अदृष्टपारपर्यन्तमतिवेगेन धावता । सर्वतो गरुडेनापि कल्पकोटिशतैरपि

samullaṅghya puraḥ prāpa mahācidgaganāntaram | adṛṣṭapāraparyantamativegena dhāvatā | sarvato garuḍenāpi kalpakoṭiśatairapi

तत्र ब्रह्माण्डलक्षाणि सन्त्यसंख्यानि भूरिशः । तान्यन्योन्यमदृष्टानि फलानीव महावने

tatra brahmāṇḍalakṣāṇi santyasaṃkhyāni bhūriśaḥ | tānyanyonyamadṛṣṭāni phalānīva mahāvane

तत्रैकस्मिन्पुरःसंस्थे विततावरणान्विते । वेधयित्वा विवेशान्तर्बदरं कृमिको यथा

tatraikasminpuraḥsaṃsthe vitatāvaraṇānvite | vedhayitvā viveśāntarbadaraṃ kṛmiko yathā

पुनर्ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वादिलोकानुल्लङ्घ्य भास्वरान् । तन्महीमण्डलं श्रीमत्प्राप तारापथादधः

punarbrahmendraviṣṇvādilokānullaṅghya bhāsvarān | tanmahīmaṇḍalaṃ śrīmatprāpa tārāpathādadhaḥ

तत्र तन्मण्डलं प्राप्य तत्पुरं तच्च मण्डपम् । प्रविश्य पुष्पगुप्तस्य शवस्य निकटे स्थिता

tatra tanmaṇḍalaṃ prāpya tatpuraṃ tacca maṇḍapam | praviśya puṣpaguptasya śavasya nikaṭe sthitā

एतस्मिन्नन्तरे सा च न ददर्श कुमारिकाम् । मायामिव परिज्ञाता क्वापि यातां वरानना

etasminnantare sā ca na dadarśa kumārikām | māyāmiva parijñātā kvāpi yātāṃ varānanā

मुखमालोक्य सा तस्य स्वभर्तुः शवरूपिणः । इदं बुद्धवती सत्यं प्रतिभावशतः स्वतः

mukhamālokya sā tasya svabhartuḥ śavarūpiṇaḥ | idaṃ buddhavatī satyaṃ pratibhāvaśataḥ svataḥ

अयं स भर्ता संग्रामे निहतो मम सिन्धुना । वीरलोकानिमान्प्राप्य क्षणं शेते यथासुखम्

ayaṃ sa bhartā saṃgrāme nihato mama sindhunā | vīralokānimānprāpya kṣaṇaṃ śete yathāsukham

अहं देव्याः प्रसादेन सशरीरैवमीदृशम् । इह प्राप्तवती धन्या मत्समा नास्ति काचन

ahaṃ devyāḥ prasādena saśarīraivamīdṛśam | iha prāptavatī dhanyā matsamā nāsti kācana

इति संचिन्त्य सा हस्ते गृहीत्वा चारु चामरम् । वीजयामास चन्द्रेण द्यीरिवावनिमण्डलम्

iti saṃcintya sā haste gṛhītvā cāru cāmaram | vījayāmāsa candreṇa dyīrivāvanimaṇḍalam

प्रबुद्धलीलोवाच । ते भृत्यास्ताश्च वै दास्यः स राजा च प्रबुद्धवान् । वक्ष्यन्ति वदतां देवि किं कयैव कथं धिया

prabuddhalīlovāca | te bhṛtyāstāśca vai dāsyaḥ sa rājā ca prabuddhavān | vakṣyanti vadatāṃ devi kiṃ kayaiva kathaṃ dhiyā

श्रीदेव्युवाच । स राजा सा च ते भृत्याः सर्व एव परस्परम् । चिदाकाशैकतावेशादावयोश्च प्रभावतः

śrīdevyuvāca | sa rājā sā ca te bhṛtyāḥ sarva eva parasparam | cidākāśaikatāveśādāvayośca prabhāvataḥ

महाचित्प्रतिभासत्वान्महानियतिनिश्चयात् । अन्योन्यमेवपश्यन्ति मिथः संप्रतिबिम्बितात्

mahācitpratibhāsatvānmahāniyatiniścayāt | anyonyamevapaśyanti mithaḥ saṃpratibimbitāt

इयं मे सहजा भार्या ममेयं सहजा सखी । ममेयं सहजा राज्ञी भृत्योऽयं सहजो मम

iyaṃ me sahajā bhāryā mameyaṃ sahajā sakhī | mameyaṃ sahajā rājñī bhṛtyo'yaṃ sahajo mama

केवलं त्वमहं सा च यथावृत्तमखण्डितम् । ज्ञास्याम इदमाश्चर्यं नतु कश्चिदपीतरः

kevalaṃ tvamahaṃ sā ca yathāvṛttamakhaṇḍitam | jñāsyāma idamāścaryaṃ natu kaścidapītaraḥ

प्रबुद्धलीलोवाच । अमुनैव शरीरेण किमर्थं न गता पतिम् । एषा वरेण संप्राप्ता लीला ललितवादिनी

prabuddhalīlovāca | amunaiva śarīreṇa kimarthaṃ na gatā patim | eṣā vareṇa saṃprāptā līlā lalitavādinī

श्रीदेव्युवाच । अप्रबुद्धधियः सिद्धलोकान्पुण्यवशोदितान् । न समर्थाः स्वदेहेन प्राप्तुं छाया इवातपान्

śrīdevyuvāca | aprabuddhadhiyaḥ siddhalokānpuṇyavaśoditān | na samarthāḥ svadehena prāptuṃ chāyā ivātapān

आदिसर्गे च नियतिः स्थापितेति प्रबोधिभिः । यथा सत्यमलीकेन न मिलत्येव किंचन

ādisarge ca niyatiḥ sthāpiteti prabodhibhiḥ | yathā satyamalīkena na milatyeva kiṃcana

यावद्वेतालसंकल्पो बालस्य किल विद्यते । निर्वेतालधियस्तावदुदयस्तस्य कः कथम्

yāvadvetālasaṃkalpo bālasya kila vidyate | nirvetāladhiyastāvadudayastasya kaḥ katham

अविवेकज्वरोष्णत्वं विद्यते यावदात्मनि । तावद्विवेकशीतांशुशैत्यं कुत उदेत्यलम्

avivekajvaroṣṇatvaṃ vidyate yāvadātmani | tāvadvivekaśītāṃśuśaityaṃ kuta udetyalam

अहं पृथ्व्यादिदेहः खे गतिर्नास्ति ममोत्तमा । इतिनिश्चयवान्योऽन्तः कथं स्यात्सोऽन्यनिश्चयः

ahaṃ pṛthvyādidehaḥ khe gatirnāsti mamottamā | itiniścayavānyo'ntaḥ kathaṃ syātso'nyaniścayaḥ

अतो ज्ञानविवेकेन पुण्येनाथ वरेण च । पुण्यदेहेन गच्छन्ति परं लोकमनेन तु

ato jñānavivekena puṇyenātha vareṇa ca | puṇyadehena gacchanti paraṃ lokamanena tu

शुष्कपर्णं किलाङ्गारे एतदेवाशु दह्यते । अयं देहमहंदेहः प्राप्त एव विशीर्यते

śuṣkaparṇaṃ kilāṅgāre etadevāśu dahyate | ayaṃ dehamahaṃdehaḥ prāpta eva viśīryate

एतावदेव भवति वरशापविजृम्भितैः । यथा संचिन्त्य एवाहं तथा स्मृत इति स्मृतिः

etāvadeva bhavati varaśāpavijṛmbhitaiḥ | yathā saṃcintya evāhaṃ tathā smṛta iti smṛtiḥ

यः सर्पप्रत्ययो रज्ज्वां स कथं सर्पकार्यकृत् । आत्मन्येव हि यो नास्ति तस्य का कार्यकारिता

yaḥ sarpapratyayo rajjvāṃ sa kathaṃ sarpakāryakṛt | ātmanyeva hi yo nāsti tasya kā kāryakāritā

यस्त्वेतन्मृत इत्येव मिथ्या समनुभूयते । प्रागभ्यासस्य पुष्टस्य नामैतत्प्रविजृम्भते

yastvetanmṛta ityeva mithyā samanubhūyate | prāgabhyāsasya puṣṭasya nāmaitatpravijṛmbhate

स्वानुभूते जगज्जाले सुगमा संस्मृतिभ्रमाः । नान्यसंकल्पितो नाम सर्गाद्यभ्यास ईदृशः

svānubhūte jagajjāle sugamā saṃsmṛtibhramāḥ | nānyasaṃkalpito nāma sargādyabhyāsa īdṛśaḥ

अन्तरनुभूयमानाः संसृतयो बाह्यभूतजालानाम् । अविदितवेद्यदृशामपि दूरे पुंसामिवैन्दवं बिम्बम्

antaranubhūyamānāḥ saṃsṛtayo bāhyabhūtajālānām | aviditavedyadṛśāmapi dūre puṃsāmivaindavaṃ bimbam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० संसृतिविदितवेद्यं नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo0 saṃsṛtividitavedyaṃ nāma tripañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५४

चतुःपञ्चाशः सर्गः

catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीदेव्युवाच । तस्माद्ये वेद्यवेत्तारो ये वा धर्मं परं श्रिताः । आतिवाहिकलोकांस्ते प्राप्नुवन्तीह नेतरे

śrīdevyuvāca | tasmādye vedyavettāro ye vā dharmaṃ paraṃ śritāḥ | ātivāhikalokāṃste prāpnuvantīha netare

आधिभौतिकदेहत्वं मिथ्याभ्रममयात्मकम् । कथं सत्ये स्थितिं याति च्छायास्ते कथमातपे

ādhibhautikadehatvaṃ mithyābhramamayātmakam | kathaṃ satye sthitiṃ yāti cchāyāste kathamātape

लीला विदितवेद्या नो परमं धर्ममाश्रिता । केवलं तेन सा भर्तुः कल्पितं नगरं गता

līlā viditavedyā no paramaṃ dharmamāśritā | kevalaṃ tena sā bhartuḥ kalpitaṃ nagaraṃ gatā

प्रबुद्धलीलोवाच । एवमेषा प्रयाताऽस्तु भर्ता पश्य ममाम्बिके । प्रवृत्तः प्राणसंत्यागे कर्तव्यं किमिहाधुना ।। भावाभावेषु भावानां कथं नियतिरागता । कथं भूयोऽप्यनियतिर्मृतिजन्मादिसूचिता

prabuddhalīlovāca | evameṣā prayātā'stu bhartā paśya mamāmbike | pravṛttaḥ prāṇasaṃtyāge kartavyaṃ kimihādhunā || bhāvābhāveṣu bhāvānāṃ kathaṃ niyatirāgatā | kathaṃ bhūyo'pyaniyatirmṛtijanmādisūcitā

कथं स्वभावसंसिद्धिः कथं सत्ता पदार्थगा । कथमग्न्यादिपूष्णत्वं पृथ्व्यादौ स्थिरता कथम्

kathaṃ svabhāvasaṃsiddhiḥ kathaṃ sattā padārthagā | kathamagnyādipūṣṇatvaṃ pṛthvyādau sthiratā katham

हिमादिषु कथं शैत्यं का सत्ता कालखादिषु । भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मदृशः कथम्

himādiṣu kathaṃ śaityaṃ kā sattā kālakhādiṣu | bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmadṛśaḥ katham

कथमत्यन्तमुच्छ्रायं तृणगुल्मनरादिकम् । वस्तु नायात्यनिष्टेऽपि स्थिते स्वोच्छ्रायकारणे

kathamatyantamucchrāyaṃ tṛṇagulmanarādikam | vastu nāyātyaniṣṭe'pi sthite svocchrāyakāraṇe

श्रीदेव्युवाच । महाप्रलयसंपत्तौ सर्वार्थास्तमये सति । अनन्ताकाशमाशान्तं सद्ब्रह्मैवावतिष्ठते

śrīdevyuvāca | mahāpralayasaṃpattau sarvārthāstamaye sati | anantākāśamāśāntaṃ sadbrahmaivāvatiṣṭhate

तच्चिद्रूपतया तेजःकणोऽहमिति चेतति । स्वप्ने संविद्यथा हि त्वमाकाशगमनादि च

taccidrūpatayā tejaḥkaṇo'hamiti cetati | svapne saṃvidyathā hi tvamākāśagamanādi ca

तेजःकणोऽसौ स्थूलत्वमात्मनात्मनि विन्दति । असत्यमेव सत्याभं ब्रह्माण्डं तदिदं स्मृतम्

tejaḥkaṇo'sau sthūlatvamātmanātmani vindati | asatyameva satyābhaṃ brahmāṇḍaṃ tadidaṃ smṛtam

तत्रान्तर्ब्रह्म तद्वेत्ति ब्रह्मायमहमित्यथ । मनोराज्यं स कुरुते स्वात्मैवं तदिदं जगत्

tatrāntarbrahma tadvetti brahmāyamahamityatha | manorājyaṃ sa kurute svātmaivaṃ tadidaṃ jagat

तस्मिन्प्रथमतः सर्गे या यथा यत्र संविदः । कचितास्तास्तथा तत्र स्थिता अद्यापि निश्चलाः

tasminprathamataḥ sarge yā yathā yatra saṃvidaḥ | kacitāstāstathā tatra sthitā adyāpi niścalāḥ

यद्यथा स्फुरितं चित्तं तत्तथा ह्यात्मचिद्भवेत् । स्वयमेवानियमतस्तत्तत्स्यान्नेह किंचन

yadyathā sphuritaṃ cittaṃ tattathā hyātmacidbhavet | svayamevāniyamatastattatsyānneha kiṃcana

न च नाम नकिंचित्त्वं युज्यते विश्वरूपिणः । त्यक्त्वा समस्तसंस्थानं हेम तिष्ठति वै कथम्

na ca nāma nakiṃcittvaṃ yujyate viśvarūpiṇaḥ | tyaktvā samastasaṃsthānaṃ hema tiṣṭhati vai katham

सर्गादौ स्वयमेवान्तश्चिद्यथा कचितात्मनि । हिमाग्न्यादितयाद्यापि सा तथास्ते स्वसत्तया

sargādau svayamevāntaścidyathā kacitātmani | himāgnyāditayādyāpi sā tathāste svasattayā

तस्मात्स्वसत्तासंत्यागः सतः कर्तुं न युज्यते । यदा चिदास्ते तेनेयं नियतिर्न विनश्यति

tasmātsvasattāsaṃtyāgaḥ sataḥ kartuṃ na yujyate | yadā cidāste teneyaṃ niyatirna vinaśyati

यद्यथा कचितं यत्र व्योमरूप्यपि पार्थिवम् । सर्गादौ तस्य चलितुमद्ययावन्न युज्यते

yadyathā kacitaṃ yatra vyomarūpyapi pārthivam | sargādau tasya calitumadyayāvanna yujyate

या यथा चित्प्रकचिता प्रतिपक्षविदं विना । न सा ततः प्रचलति वेदनाभ्यासतः स्वयम्

yā yathā citprakacitā pratipakṣavidaṃ vinā | na sā tataḥ pracalati vedanābhyāsataḥ svayam

जगदादावनुत्पन्नं यच्चेदमनुभूयते । तत्संविद्व्योमकचनं स्वप्नस्त्रीसुरतं यथा

jagadādāvanutpannaṃ yaccedamanubhūyate | tatsaṃvidvyomakacanaṃ svapnastrīsurataṃ yathā

असत्यमेव सत्याभं प्रतिभानमिदं स्थितम् । इति स्वभावसंपत्तिरिति भूतानुभूतयः

asatyameva satyābhaṃ pratibhānamidaṃ sthitam | iti svabhāvasaṃpattiriti bhūtānubhūtayaḥ

सर्गादौ या यथा रूढा संवित्कचनसंततिः । साद्याप्यचलितान्येन स्थिता नियतिरुच्यते

sargādau yā yathā rūḍhā saṃvitkacanasaṃtatiḥ | sādyāpyacalitānyena sthitā niyatirucyate

गृहीतव्योमसंवित्तिचिद्व्योम व्योमतां गतम् । गृहीतकालतासंविच्चिन्नभः कालतां गतम्

gṛhītavyomasaṃvitticidvyoma vyomatāṃ gatam | gṛhītakālatāsaṃviccinnabhaḥ kālatāṃ gatam

गृहीतजलसंवित्तिचिद्व्योम वारिवत्स्थितम् । स्वप्ने यथा हि पुरुषः पश्यत्यात्मनि वारिताम्

gṛhītajalasaṃvitticidvyoma vārivatsthitam | svapne yathā hi puruṣaḥ paśyatyātmani vāritām

स्वप्नचित्संविदाभाति भवत्येषा यथास्थिता । चिच्चमत्कारचातुर्यादसदेतत्समूहते

svapnacitsaṃvidābhāti bhavatyeṣā yathāsthitā | ciccamatkāracāturyādasadetatsamūhate

खत्वं जलत्वमुर्वीत्वमग्निवायुत्वमप्यसत् । वेत्त्यन्तः स्वप्नसंकल्पध्यानेष्विव चितिः स्वयम्

khatvaṃ jalatvamurvītvamagnivāyutvamapyasat | vettyantaḥ svapnasaṃkalpadhyāneṣviva citiḥ svayam

मरणानन्तरं कर्मफलानुभवनक्रमम् । सर्वसंदेहशान्त्यर्थं मृतिश्रेयस्करं श्रृणु

maraṇānantaraṃ karmaphalānubhavanakramam | sarvasaṃdehaśāntyarthaṃ mṛtiśreyaskaraṃ śrṛṇu

रूढादिसर्गे नियतिर्यैकद्वित्रिचतुःशता । पूर्वादिष्वायुषः पुंसां तस्या मे नियतिं श्रृणु

rūḍhādisarge niyatiryaikadvitricatuḥśatā | pūrvādiṣvāyuṣaḥ puṃsāṃ tasyā me niyatiṃ śrṛṇu

देशकालक्रियाद्रव्यशुद्ध्यशुद्धी स्वकर्मणाम् । न्यूनत्वे चाधिकत्वे च नृणां कारणमायुषः

deśakālakriyādravyaśuddhyaśuddhī svakarmaṇām | nyūnatve cādhikatve ca nṛṇāṃ kāraṇamāyuṣaḥ

स्वकर्मधर्मे ह्रसति हसत्यायुर्नृणामिह । वृद्धे वृद्धिमुपायाति सममेव भवेत्समे

svakarmadharme hrasati hasatyāyurnṛṇāmiha | vṛddhe vṛddhimupāyāti samameva bhavetsame

बालमृत्युप्रदैर्बालो युवा यौवनमृत्युदैः । वृद्धमृत्युप्रदैर्वृद्धः कर्मभिर्मृतिमृच्छति

bālamṛtyupradairbālo yuvā yauvanamṛtyudaiḥ | vṛddhamṛtyupradairvṛddhaḥ karmabhirmṛtimṛcchati

यो यथाशास्त्रमारब्धं स्वधर्मनुमतिष्ठति । भाजनं भवति श्रीमान्स यथाशास्त्रमायुषः

yo yathāśāstramārabdhaṃ svadharmanumatiṣṭhati | bhājanaṃ bhavati śrīmānsa yathāśāstramāyuṣaḥ

एवं कर्मानुसारेण जन्तुरन्त्यां दशामितः । भवन्त्यन्तं गतवतो दृङ्मर्मच्छेदवेदनाः

evaṃ karmānusāreṇa janturantyāṃ daśāmitaḥ | bhavantyantaṃ gatavato dṛṅmarmacchedavedanāḥ

प्रबुद्धलीलोवाच । मरणं मे समासेन कथयेन्दुसमानने । किं सुखं मरणं किं वा दुःखं मृत्वा च किं भवेत् ।। श्रीदेव्युवाच । त्रिविधाः पुरुषाः सन्ति देहस्यान्ते मुमूर्षवः । मूर्खोऽथ धारणाभ्यासी युक्तिमान्पुरुषस्तथा

prabuddhalīlovāca | maraṇaṃ me samāsena kathayendusamānane | kiṃ sukhaṃ maraṇaṃ kiṃ vā duḥkhaṃ mṛtvā ca kiṃ bhavet || śrīdevyuvāca | trividhāḥ puruṣāḥ santi dehasyānte mumūrṣavaḥ | mūrkho'tha dhāraṇābhyāsī yuktimānpuruṣastathā

अभ्यस्य धारणानिष्ठो देहं त्यक्त्वा यथासुखम् । प्रयाति धारणाभ्यासी युक्तियुक्तस्तथैव च

abhyasya dhāraṇāniṣṭho dehaṃ tyaktvā yathāsukham | prayāti dhāraṇābhyāsī yuktiyuktastathaiva ca

धारणा यस्य नाभ्यासं प्राप्ता नैव च युक्तिमान् । मूर्खः स्वमृतिकालेऽसौ दुःखमेत्यवशाशयः

dhāraṇā yasya nābhyāsaṃ prāptā naiva ca yuktimān | mūrkhaḥ svamṛtikāle'sau duḥkhametyavaśāśayaḥ

वासनावेशवैवश्यं भावयन्विषयाशयः । दीनतां परमामेति परिलूनमिवाम्बुजम्

vāsanāveśavaivaśyaṃ bhāvayanviṣayāśayaḥ | dīnatāṃ paramāmeti parilūnamivāmbujam

अशास्त्रसंस्कृतमतिरसज्जनपरायणः । मृतावनुभवत्यन्तर्दाहमग्नाविव च्युतः

aśāstrasaṃskṛtamatirasajjanaparāyaṇaḥ | mṛtāvanubhavatyantardāhamagnāviva cyutaḥ

यदा घर्घरकण्ठत्वं वैरूप्यं दृष्टिवर्णजम् । गच्छत्येषोऽविवेकात्मा तदा भवति दीनधीः

yadā ghargharakaṇṭhatvaṃ vairūpyaṃ dṛṣṭivarṇajam | gacchatyeṣo'vivekātmā tadā bhavati dīnadhīḥ

परमान्ध्यमनालोको दिवाप्युदिततारकः । साभ्रदिग्मण्डलाभोगो घनमेचकिताम्बरः

paramāndhyamanāloko divāpyuditatārakaḥ | sābhradigmaṇḍalābhogo ghanamecakitāmbaraḥ

मर्मव्यथाविच्छुरितः प्रभ्रमदृष्टिमण्डलः । आकाशीभूतवसुधो वसुधाभूतखान्तरः

marmavyathāvicchuritaḥ prabhramadṛṣṭimaṇḍalaḥ | ākāśībhūtavasudho vasudhābhūtakhāntaraḥ

परिवृत्तककुप्चक्र उह्यमान इवार्णवे । नीयमान इवाकाशे घननिद्रोन्मुखाशयः

parivṛttakakupcakra uhyamāna ivārṇave | nīyamāna ivākāśe ghananidronmukhāśayaḥ

अन्धकूप इवापन्नः शिलान्तरिव योजितः । स्वयं जडीभवद्वर्णो विनिकृत्त इवाशये

andhakūpa ivāpannaḥ śilāntariva yojitaḥ | svayaṃ jaḍībhavadvarṇo vinikṛtta ivāśaye

पततीव नभोमार्गात्तृणावर्त इवार्पितः । रथे द्रुत इवारूढो हिँमवद्गलनोन्मुखः

patatīva nabhomārgāttṛṇāvarta ivārpitaḥ | rathe druta ivārūḍho him̐mavadgalanonmukhaḥ

व्याकुर्वन्निव संसारं बान्धवानस्पृशन्निव । भ्रमितक्षेपणेनेव वातयन्त्र इवास्थितः

vyākurvanniva saṃsāraṃ bāndhavānaspṛśanniva | bhramitakṣepaṇeneva vātayantra ivāsthitaḥ

भ्रमितो वा भ्रम इव कृष्टो रसनयेव वा । भ्रमन्निव जलावर्ते शस्त्रयन्त्र इवार्पितः

bhramito vā bhrama iva kṛṣṭo rasanayeva vā | bhramanniva jalāvarte śastrayantra ivārpitaḥ

प्रोह्यमानस्तृणमिव वहत्पर्जन्यमारुते । आरुह्य वारिपूरेण निपतन्निव चार्णवे

prohyamānastṛṇamiva vahatparjanyamārute | āruhya vāripūreṇa nipatanniva cārṇave

अनन्तगगने श्वभ्रे चक्रावर्ते पतन्निव । अब्धिरुर्वीविपर्यासदशामनुभवन्स्थितः

anantagagane śvabhre cakrāvarte patanniva | abdhirurvīviparyāsadaśāmanubhavansthitaḥ

पतन्निवानवरतं प्रोत्पतन्निव चाभितः । सूत्काराकर्णनोद्भ्रान्तपूर्णसर्वेन्द्रियव्रणः

patannivānavarataṃ protpatanniva cābhitaḥ | sūtkārākarṇanodbhrāntapūrṇasarvendriyavraṇaḥ

क्रमाच्छयामलतां यान्ति तस्य सर्वाक्षसंविदः । यथास्तं गच्छति रवौ मन्दालोकतया दिशं

kramācchayāmalatāṃ yānti tasya sarvākṣasaṃvidaḥ | yathāstaṃ gacchati ravau mandālokatayā diśaṃ

पूर्वापरं न जानाति स्मृतिस्तानवमागता । यथा पाश्चात्यसंध्यान्ते नष्टा दृष्टिर्दिगष्टके

pūrvāparaṃ na jānāti smṛtistānavamāgatā | yathā pāścātyasaṃdhyānte naṣṭā dṛṣṭirdigaṣṭake

मनः कल्पनसामर्थ्यं त्यजत्यस्य विमोहतः । अविवेकेन तेनासौ महामोहे निमज्जति

manaḥ kalpanasāmarthyaṃ tyajatyasya vimohataḥ | avivekena tenāsau mahāmohe nimajjati

यदैवामोहमादत्ते नादत्ते पवनस्तदा । नत्वादत्ते यदा प्राणान्मोहमायात्यलं तदा

yadaivāmohamādatte nādatte pavanastadā | natvādatte yadā prāṇānmohamāyātyalaṃ tadā

अन्योन्यपुष्टतां यातैर्मोहसंवेदनभ्रमैः । जन्तुः पाषाणतामेति स्थितमित्यादिसर्गतः

anyonyapuṣṭatāṃ yātairmohasaṃvedanabhramaiḥ | jantuḥ pāṣāṇatāmeti sthitamityādisargataḥ

प्रबुद्धलीलोवाच । व्यथां विमोहं मूर्च्छान्तं भ्रमं व्याधिमचेतनम् । किमर्थमयमायाति देहो ह्यष्टाङ्गवानपि

prabuddhalīlovāca | vyathāṃ vimohaṃ mūrcchāntaṃ bhramaṃ vyādhimacetanam | kimarthamayamāyāti deho hyaṣṭāṅgavānapi

श्रीदेव्युवाच । एवं संविहितं कर्म सर्गादौ स्पन्दसंविदा । यद्यस्मिन्समये दुःखं कालेनैतावतेदृशम्

śrīdevyuvāca | evaṃ saṃvihitaṃ karma sargādau spandasaṃvidā | yadyasminsamaye duḥkhaṃ kālenaitāvatedṛśam

स्यान्मे इत्येव संविश्य गुल्मवत्तत्स्वभावजम् । वेत्ति चित्तविजृम्भोत्थं नान्यदत्रास्ति कारणम्

syānme ityeva saṃviśya gulmavattatsvabhāvajam | vetti cittavijṛmbhotthaṃ nānyadatrāsti kāraṇam

यदा व्यथावशान्नाड्यः स्वसंकोचविकासनैः । गृह्णन्तिमारुतो देहे तदोज्झति निजां स्थितिम्

yadā vyathāvaśānnāḍyaḥ svasaṃkocavikāsanaiḥ | gṛhṇantimāruto dehe tadojjhati nijāṃ sthitim

प्रविष्टा न विनिर्यान्ति गताः संप्रविशन्ति नो । यदा वाता विनाडीत्वात्तदा स्पन्दात्स्मृतिर्भवेत्

praviṣṭā na viniryānti gatāḥ saṃpraviśanti no | yadā vātā vināḍītvāttadā spandātsmṛtirbhavet

न विशत्येव वातो न निर्याति पवनो यदा । शरीरनाडीवैधुर्यान्मृत इत्युच्यते तदा

na viśatyeva vāto na niryāti pavano yadā | śarīranāḍīvaidhuryānmṛta ityucyate tadā

आगन्तव्यो मया नाशः कालेनैतावतेति या । पूर्वसंविदिता संविद्याति तच्चोदिता मृतिम्

āgantavyo mayā nāśaḥ kālenaitāvateti yā | pūrvasaṃviditā saṃvidyāti taccoditā mṛtim

ईदृशेन मयेहेत्थं भाव्यमित्यादि सर्गजा । संविद्वीजकला नाशं न कदाचन गच्छति

īdṛśena mayehetthaṃ bhāvyamityādi sargajā | saṃvidvījakalā nāśaṃ na kadācana gacchati

संविदो वेदनं नाम स्वभावोऽव्यतिरेकवान् । तस्मात्स्वभावसंवित्तेर्नान्ये मरणजन्मनी

saṃvido vedanaṃ nāma svabhāvo'vyatirekavān | tasmātsvabhāvasaṃvitternānye maraṇajanmanī

क्वचिदावृतिमत्सौम्यं क्वचिन्नद्यां जलं यथा । क्वचित्सौम्यं क्वचिज्जीवधर्मेदं चेतनं तथा

kvacidāvṛtimatsaumyaṃ kvacinnadyāṃ jalaṃ yathā | kvacitsaumyaṃ kvacijjīvadharmedaṃ cetanaṃ tathā

यथा लतायाः पर्वाणि दीर्घाया मध्यमध्यतः । तथा चेतनसत्ताया जन्मानि मरणानि च

yathā latāyāḥ parvāṇi dīrghāyā madhyamadhyataḥ | tathā cetanasattāyā janmāni maraṇāni ca

न जायते न म्रियते चेतनः पुरुषः क्वचित् । स्वप्नसंभ्रमवद्भ्रान्तमेतत्पश्यति केवलम्

na jāyate na mriyate cetanaḥ puruṣaḥ kvacit | svapnasaṃbhramavadbhrāntametatpaśyati kevalam

पुरुषश्चेतनामात्रं स कदा क्वेव नश्यति । चेतनव्यतिरिक्तत्वे वदान्यत्किं पुमान्भवेत्

puruṣaścetanāmātraṃ sa kadā kveva naśyati | cetanavyatiriktatve vadānyatkiṃ pumānbhavet

कोऽद्ययावन्मृतं ब्रूहि चेतनं कस्य किं कथम् । म्रियन्ते देहलक्षाणि चेतनं स्थितमक्षयम्

ko'dyayāvanmṛtaṃ brūhi cetanaṃ kasya kiṃ katham | mriyante dehalakṣāṇi cetanaṃ sthitamakṣayam

अमरिष्यन्न वै चित्तमेकस्मिन्नेव तन्मृते । अभविष्यत्सर्वभावमृतिरेकमृताविह

amariṣyanna vai cittamekasminneva tanmṛte | abhaviṣyatsarvabhāvamṛtirekamṛtāviha

वासनामात्रवैचित्र्यं यज्जीवोऽनुभवेत्स्वयम् । तस्यैव जीवमरणे नामनी परिकल्पिते

vāsanāmātravaicitryaṃ yajjīvo'nubhavetsvayam | tasyaiva jīvamaraṇe nāmanī parikalpite

एवं न कश्चिन्म्रियते जायते न च कश्चन । वासनावर्तगर्तेषु जीवो लुठति केवलम्

evaṃ na kaścinmriyate jāyate na ca kaścana | vāsanāvartagarteṣu jīvo luṭhati kevalam

अत्यन्तासंभवादेव दृश्यस्यासौ च वासना । नास्त्येवेति विचारेण दृढज्ञातैव नश्यति

atyantāsaṃbhavādeva dṛśyasyāsau ca vāsanā | nāstyeveti vicāreṇa dṛḍhajñātaiva naśyati

अनुदितमुदितं जगत्प्रबन्धं भवभयतोऽभ्यसनैर्विलोक्य सम्यक् । अलमनुदितवासनो हि जीवो भवति विमुक्त इतीह सत्यवस्तु

anuditamuditaṃ jagatprabandhaṃ bhavabhayato'bhyasanairvilokya samyak | alamanuditavāsano hi jīvo bhavati vimukta itīha satyavastu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० मरणविचारो नाम चतुःपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 maraṇavicāro nāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५५

पञ्चपञ्चाशः सर्गः

pañcapañcāśaḥ sargaḥ

प्रबुद्धलीलोवाच । यथैव जन्तुर्म्रियते जायते च यथा पुनः । तन्मे कथय देवेशि पुनर्बोधविवृद्धये

prabuddhalīlovāca | yathaiva janturmriyate jāyate ca yathā punaḥ | tanme kathaya deveśi punarbodhavivṛddhaye

श्रीदेव्युवाच । नाडीप्रवाहे विधुरे यदा वातविसंस्थितिम् । जन्तुः प्राप्नोति हि तदा शाम्यतीवास्य चेतना

śrīdevyuvāca | nāḍīpravāhe vidhure yadā vātavisaṃsthitim | jantuḥ prāpnoti hi tadā śāmyatīvāsya cetanā

शुद्धं हि चेतनं नित्यं नोदेति न च शाम्यति । स्थावरे जङ्गमे व्योम्नि शैलेऽग्नौ पवने स्थितम्

śuddhaṃ hi cetanaṃ nityaṃ nodeti na ca śāmyati | sthāvare jaṅgame vyomni śaile'gnau pavane sthitam

केवलं वातसंरोधाद्यदा स्पन्दः प्रशाम्यति । मृत इत्युच्यते देहस्तदासौ जडनामकः

kevalaṃ vātasaṃrodhādyadā spandaḥ praśāmyati | mṛta ityucyate dehastadāsau jaḍanāmakaḥ

तस्मिन्देहे शवीभूते वाते चानिलतां गते । चेतनं वासनामुक्तं स्वात्मतत्त्वेऽवतिष्ठति

tasmindehe śavībhūte vāte cānilatāṃ gate | cetanaṃ vāsanāmuktaṃ svātmatattve'vatiṣṭhati

जीव इत्युच्यते तस्य नामाणोर्वासनावतः । तत्रैवास्ते स च शवागारे गगनके तथा

jīva ityucyate tasya nāmāṇorvāsanāvataḥ | tatraivāste sa ca śavāgāre gaganake tathā

ततोऽसौ प्रेतशब्देन प्रोच्यते व्यवहारिभिः । चेतनं वासनामिश्रमामोदानिलवत्स्थितम्

tato'sau pretaśabdena procyate vyavahāribhiḥ | cetanaṃ vāsanāmiśramāmodānilavatsthitam

इदं दृश्यं परित्यज्य यदास्ते दर्शनान्तरे । स स्वप्न इव संकल्प इव नानाकृतिस्तदा

idaṃ dṛśyaṃ parityajya yadāste darśanāntare | sa svapna iva saṃkalpa iva nānākṛtistadā

तस्मिन्नेव प्रदेशेऽन्तः पूर्ववत्स्मृतिमान्भवेत् । तदैव मृतिमूर्च्छान्ते पश्यत्यन्यशरीरकम्

tasminneva pradeśe'ntaḥ pūrvavatsmṛtimānbhavet | tadaiva mṛtimūrcchānte paśyatyanyaśarīrakam

आत्मन्यस्ति घटापुष्टमन्यस्य व्योम केवलम् । आकाशभूतले साकं साकाशशशिवासरम्

ātmanyasti ghaṭāpuṣṭamanyasya vyoma kevalam | ākāśabhūtale sākaṃ sākāśaśaśivāsaram

भवन्ति षड्विधाः प्रेतास्तेषां भेदमिमं श्रृणु । सामान्यपापिनो मध्यपापिनः स्थूलपापिनः

bhavanti ṣaḍvidhāḥ pretāsteṣāṃ bhedamimaṃ śrṛṇu | sāmānyapāpino madhyapāpinaḥ sthūlapāpinaḥ

सामान्यधर्मा मध्यमधर्मा चोत्तमधर्मवान् । एतेषां कस्यचिद्भेदो द्वौ त्रयोऽप्यथ कस्यचित्

sāmānyadharmā madhyamadharmā cottamadharmavān | eteṣāṃ kasyacidbhedo dvau trayo'pyatha kasyacit

कश्चिन्महापातकवान्वत्सरं स्मृतिमूर्च्छनम् । विमूढोऽनुभवत्यन्तः पाषाणहृदयोपमः

kaścinmahāpātakavānvatsaraṃ smṛtimūrcchanam | vimūḍho'nubhavatyantaḥ pāṣāṇahṛdayopamaḥ

ततः कालेन संबुद्धो वासनाजठरोदितम् । अनुभूय चिरं कालं नारकं दुःखमक्षयम्

tataḥ kālena saṃbuddho vāsanājaṭharoditam | anubhūya ciraṃ kālaṃ nārakaṃ duḥkhamakṣayam

भुक्त्वा योनिशतान्युच्चैर्दुःखाद्दुःखान्तरं गतः । कदाचिच्छममायाति संसारस्वप्नसंभ्रमे

bhuktvā yoniśatānyuccairduḥkhādduḥkhāntaraṃ gataḥ | kadācicchamamāyāti saṃsārasvapnasaṃbhrame

अथवा मृतिमोहान्ते जडदुःखशताकुलाम् । क्षणाद्वृक्षादितामेव हृत्स्थामनुभवन्ति ते

athavā mṛtimohānte jaḍaduḥkhaśatākulām | kṣaṇādvṛkṣāditāmeva hṛtsthāmanubhavanti te

स्ववासनानुरूपाणि दुःखानि नरके पुनः । अनुभूयाथ योनीषु जायन्ते भूतले चिरात्

svavāsanānurūpāṇi duḥkhāni narake punaḥ | anubhūyātha yonīṣu jāyante bhūtale cirāt

अथ मध्यमपापो यो मृतिमोहादनन्तरम् । सशिलाजठरं जाड्यं कंचित्कालं प्रपश्यति

atha madhyamapāpo yo mṛtimohādanantaram | saśilājaṭharaṃ jāḍyaṃ kaṃcitkālaṃ prapaśyati

ततः प्रबुद्धः कालेन केनचिद्वा तदैव वा । तिर्यगादिक्रमैर्भुक्त्वा योनीः संसारमेष्यति

tataḥ prabuddhaḥ kālena kenacidvā tadaiva vā | tiryagādikramairbhuktvā yonīḥ saṃsārameṣyati

मृत एवानुभवति कश्चित्सामान्यपातकी । स्ववासनानुसारेण देहं संपन्नमक्षतम्

mṛta evānubhavati kaścitsāmānyapātakī | svavāsanānusāreṇa dehaṃ saṃpannamakṣatam

स स्वप्न इव संकल्प इव चेतति तादृशम् । तस्मिन्नेव क्षणे तस्य स्मृतिरित्थमुदेति च

sa svapna iva saṃkalpa iva cetati tādṛśam | tasminneva kṣaṇe tasya smṛtiritthamudeti ca

ये तूत्तममहापुण्या मृतिमोहादनन्तरम् । स्वर्गविद्याधरपुरं स्मृत्या स्वनुभवन्ति ते

ye tūttamamahāpuṇyā mṛtimohādanantaram | svargavidyādharapuraṃ smṛtyā svanubhavanti te

ततोऽन्यकर्मसदृशं भुक्त्वान्यत्र फलं निजम् । जायन्ते मानुषे लोके सश्रीके सज्जनास्पदे

tato'nyakarmasadṛśaṃ bhuktvānyatra phalaṃ nijam | jāyante mānuṣe loke saśrīke sajjanāspade

ये च मध्यमधर्माणो मृतिमोहादनन्तरम् । ते व्योमवायुवलिताः प्रयान्त्योषधिपल्लवम्

ye ca madhyamadharmāṇo mṛtimohādanantaram | te vyomavāyuvalitāḥ prayāntyoṣadhipallavam

तत्र चारुफलं भुक्त्वा प्रविश्य हृदयं नृणाम् । रेतसामधितिष्ठन्ति गर्भे जातिक्रमोचिते

tatra cāruphalaṃ bhuktvā praviśya hṛdayaṃ nṛṇām | retasāmadhitiṣṭhanti garbhe jātikramocite

स्ववासनानुसारेण प्रेता एतां व्यवस्थितिम् । मूर्च्छान्तेऽनुभवन्त्यन्तः क्रमेणैवाक्रमेण च

svavāsanānusāreṇa pretā etāṃ vyavasthitim | mūrcchānte'nubhavantyantaḥ krameṇaivākrameṇa ca

आदौ मृता वयमिति बुध्यन्ते तदनुक्रमात् । बन्धुपिण्डादिदानेन प्रोत्पन्ना इति वेदिनः

ādau mṛtā vayamiti budhyante tadanukramāt | bandhupiṇḍādidānena protpannā iti vedinaḥ

ततो यमभटा एते कालपाशान्विता इति । नीयमानः प्रयाम्येभिः क्रमाद्यमपुरं त्विति

tato yamabhaṭā ete kālapāśānvitā iti | nīyamānaḥ prayāmyebhiḥ kramādyamapuraṃ tviti

उद्यानानि विमानानि शोभनानि पुनःपुनः । स्वकर्मभिरुपात्तानि दिव्यानीत्येव पुण्यवान्

udyānāni vimānāni śobhanāni punaḥpunaḥ | svakarmabhirupāttāni divyānītyeva puṇyavān

हिमानीकण्टकश्वभ्रशस्त्रपत्रवनानि च । स्वकर्मदुष्कृतोत्थानि संप्राप्तानीति पापवान्

himānīkaṇṭakaśvabhraśastrapatravanāni ca | svakarmaduṣkṛtotthāni saṃprāptānīti pāpavān

इयं मे सौम्यसंपाता सरणिः शीतशाद्वला । स्निग्धच्छाया सवापीका पुरःसंस्थेति मध्यमः

iyaṃ me saumyasaṃpātā saraṇiḥ śītaśādvalā | snigdhacchāyā savāpīkā puraḥsaṃstheti madhyamaḥ

अयं प्राप्तो यमपुरमहमेष स भूतपः । अयं कर्मविचारोऽत्र कृत इत्यनुभूतिमान्

ayaṃ prāpto yamapuramahameṣa sa bhūtapaḥ | ayaṃ karmavicāro'tra kṛta ityanubhūtimān

इति प्रत्येकमभ्येति पृथुः संसारखण्डकः । यथासंस्थितनिःशेषपदार्थाचारभासुरः

iti pratyekamabhyeti pṛthuḥ saṃsārakhaṇḍakaḥ | yathāsaṃsthitaniḥśeṣapadārthācārabhāsuraḥ

आकाश इव निःशून्ये शून्यात्मैव विबोधवान् । देशकालक्रियादैर्घ्यभासुरोऽपि न किंचन

ākāśa iva niḥśūnye śūnyātmaiva vibodhavān | deśakālakriyādairghyabhāsuro'pi na kiṃcana

इतोऽयमहमादिष्टः स्वकर्मफलभोजने । गच्छाम्याशु शुभं स्वर्गमितो नरकमेव च

ito'yamahamādiṣṭaḥ svakarmaphalabhojane | gacchāmyāśu śubhaṃ svargamito narakameva ca

यः स्वर्गोऽयं मया भुक्तो भुक्तोऽयं नरकोऽथ वा । इमास्ता योनयो भुक्ता जायेऽहं संसृतौ पुनः

yaḥ svargo'yaṃ mayā bhukto bhukto'yaṃ narako'tha vā | imāstā yonayo bhuktā jāye'haṃ saṃsṛtau punaḥ

अयं शालिरहं जातः क्रमात्फलमहं स्थितः । इत्युदर्कप्रबोधेन बुध्यमानो भविष्यति

ayaṃ śālirahaṃ jātaḥ kramātphalamahaṃ sthitaḥ | ityudarkaprabodhena budhyamāno bhaviṣyati

संसुप्तकरणस्त्वेवं बीजतां यात्यसौ नरे तद्बीजं योनिगलितं गर्भो भवति मातरि

saṃsuptakaraṇastvevaṃ bījatāṃ yātyasau nare tadbījaṃ yonigalitaṃ garbho bhavati mātari

स गर्भो जायते लोके पूर्वकर्मानुसारतः । भव्यो भवत्यभव्यो वा बालको ललिताकृतिः

sa garbho jāyate loke pūrvakarmānusārataḥ | bhavyo bhavatyabhavyo vā bālako lalitākṛtiḥ

ततोऽनुभवतीन्द्वाभं यौवनं मदनोन्मुखम् । ततो जरां पद्ममुखे हिमाशनिमिव च्युतम्

tato'nubhavatīndvābhaṃ yauvanaṃ madanonmukham | tato jarāṃ padmamukhe himāśanimiva cyutam

ततोऽपि व्याधिमरणं पुनर्मरणमूर्च्छनाम् । पुनः स्वप्नवदायातं पिण्डैर्देहपरिग्रहम्

tato'pi vyādhimaraṇaṃ punarmaraṇamūrcchanām | punaḥ svapnavadāyātaṃ piṇḍairdehaparigraham

याम्यं याति पुनर्लोकं पुनरेव भ्रमक्रमम् । भूयो भूयोऽनुभवति नानायोन्यन्तरोदये

yāmyaṃ yāti punarlokaṃ punareva bhramakramam | bhūyo bhūyo'nubhavati nānāyonyantarodaye

इत्याजवं जवीभावमामोक्षमतिभासुरम् । भूयो भूयोऽनुभवति व्योम्न्येव व्योमरूपवान्

ityājavaṃ javībhāvamāmokṣamatibhāsuram | bhūyo bhūyo'nubhavati vyomnyeva vyomarūpavān

प्रबुद्धलीलोवाच । आदिसर्गे यथा देवि भ्रम एष प्रवर्तते । तथा कथय मे भूयः प्रसादाद्वोधवृद्धये

prabuddhalīlovāca | ādisarge yathā devi bhrama eṣa pravartate | tathā kathaya me bhūyaḥ prasādādvodhavṛddhaye

श्रीदेव्युवाच । परमार्थघनं शैलाः परमार्थघनं द्रुमाः । परमार्थघनं पृथ्वी परमार्थघनं नभः

śrīdevyuvāca | paramārthaghanaṃ śailāḥ paramārthaghanaṃ drumāḥ | paramārthaghanaṃ pṛthvī paramārthaghanaṃ nabhaḥ

सर्वात्मकत्वात्स यतो यथोदेति चिदीश्वरः । परमाकाशशुद्धात्मा तत्र तत्र भवेत्तथा

sarvātmakatvātsa yato yathodeti cidīśvaraḥ | paramākāśaśuddhātmā tatra tatra bhavettathā

सर्गादौ स्वप्नपुरुषन्यायेनादिप्रजापतिः । यथा स्फुटं प्रकचितस्तथाद्यापि स्थिता स्थितिः

sargādau svapnapuruṣanyāyenādiprajāpatiḥ | yathā sphuṭaṃ prakacitastathādyāpi sthitā sthitiḥ

प्रथमोऽसौ प्रतिस्पन्दः पदार्थानां हि बिम्बकम् । प्रतिबिम्बितमेतस्माद्यत्तदद्यापि संस्थितम्

prathamo'sau pratispandaḥ padārthānāṃ hi bimbakam | pratibimbitametasmādyattadadyāpi saṃsthitam

यन्नाम सुषिरं स्थानं देहानां तद्गतोऽनिलः । करोत्यङ्गपरिस्पन्दं जीवतीत्युच्यते ततः

yannāma suṣiraṃ sthānaṃ dehānāṃ tadgato'nilaḥ | karotyaṅgaparispandaṃ jīvatītyucyate tataḥ

सर्गादावेवमेवैषा जङ्गमेषु स्थिता स्थितिः । चेतना अपि निःस्पन्दास्तेनैते पादपादयः

sargādāvevamevaiṣā jaṅgameṣu sthitā sthitiḥ | cetanā api niḥspandāstenaite pādapādayaḥ

चिदाकाशोऽयमेवांशं कुरुते चेतनोदितम् । स एव संविद्भवति शेषं भवति नैव तत्

cidākāśo'yamevāṃśaṃ kurute cetanoditam | sa eva saṃvidbhavati śeṣaṃ bhavati naiva tat

नरोपाधिपुरं प्राप्तं चेतत्यक्षिपुटं नयत् । तत्तस्या नाक्षिचिज्जीवं नो जीवत्येव सर्गतः

naropādhipuraṃ prāptaṃ cetatyakṣipuṭaṃ nayat | tattasyā nākṣicijjīvaṃ no jīvatyeva sargataḥ

तथा खं खं तथा भूमिर्भूमित्वेनाप्त्ववज्जलम् । यद्यथा चेतति स्वैरं तद्वेत्त्येव तथा वपुः

tathā khaṃ khaṃ tathā bhūmirbhūmitvenāptvavajjalam | yadyathā cetati svairaṃ tadvettyeva tathā vapuḥ

इति सर्वशरीरेण जंगमत्वेन जंगमम् । स्थावरं स्थावरत्वेन सर्वात्मा भावयन् स्थितः

iti sarvaśarīreṇa jaṃgamatvena jaṃgamam | sthāvaraṃ sthāvaratvena sarvātmā bhāvayan sthitaḥ

तस्माद्यज्जङ्गमं नाम तत्स्वबोधनरूपवत् । तेन बुद्धं ततस्तद्बत्तदेवाद्यापि संस्थितम्

tasmādyajjaṅgamaṃ nāma tatsvabodhanarūpavat | tena buddhaṃ tatastadbattadevādyāpi saṃsthitam

यद्वृक्षाभिधमाबुद्धं स्थावरत्वेन वै पुनः । जडमद्यापि संसिद्धं शिलातरुतृणादि च

yadvṛkṣābhidhamābuddhaṃ sthāvaratvena vai punaḥ | jaḍamadyāpi saṃsiddhaṃ śilātarutṛṇādi ca

न तु जाड्यं पृथक्किंचिदस्ति नापि च चेतनम् । नात्र भेदोऽस्ति सर्गादौ सत्तासामान्यकेन च

na tu jāḍyaṃ pṛthakkiṃcidasti nāpi ca cetanam | nātra bhedo'sti sargādau sattāsāmānyakena ca

वृक्षाणामुपलानां या नामान्तःस्थाः स्वसंविदः । बुद्ध्यादिविहितान्येव तानि तेषामिति स्थितिः

vṛkṣāṇāmupalānāṃ yā nāmāntaḥsthāḥ svasaṃvidaḥ | buddhyādivihitānyeva tāni teṣāmiti sthitiḥ

विदोन्तःस्थावरादेर्यास्तस्या बुद्ध्यास्तथा स्थितेः । अन्याभिधानास्थानार्थाः संकेतैरपरैः स्थिताः

vidontaḥsthāvarāderyāstasyā buddhyāstathā sthiteḥ | anyābhidhānāsthānārthāḥ saṃketairaparaiḥ sthitāḥ

कृमिकीटपतङ्गानां या नामान्तःस्वसंविदः । तान्येव तेषां बुद्ध्यादीन्यभिधार्थानि कानिचित्

kṛmikīṭapataṅgānāṃ yā nāmāntaḥsvasaṃvidaḥ | tānyeva teṣāṃ buddhyādīnyabhidhārthāni kānicit

यथोत्तराब्धिजनता दक्षिणाब्धिजनं स्थितम् । न किंचिदपि जानाति निजसंवेदनादृते

yathottarābdhijanatā dakṣiṇābdhijanaṃ sthitam | na kiṃcidapi jānāti nijasaṃvedanādṛte

स्वसंज्ञानुभवे लीनास्तथा स्थावरजङ्गमाः । परस्परं यदा सर्वे स्वसंकेतपरायणाः

svasaṃjñānubhave līnāstathā sthāvarajaṅgamāḥ | parasparaṃ yadā sarve svasaṃketaparāyaṇāḥ

यथा शिलान्तःसंस्थानां बहिष्ठानां च वेदनम् । असज्जडं च भेकानां मिथोऽन्तस्तस्थुषां तथा

yathā śilāntaḥsaṃsthānāṃ bahiṣṭhānāṃ ca vedanam | asajjaḍaṃ ca bhekānāṃ mitho'ntastasthuṣāṃ tathā

सर्वं सर्वगतं चित्तं चिद्व्योम्ना यत्प्रचेतितम् । सर्गादौ चोपनं वायुः स इहाद्यापि संस्थितः

sarvaṃ sarvagataṃ cittaṃ cidvyomnā yatpracetitam | sargādau copanaṃ vāyuḥ sa ihādyāpi saṃsthitaḥ

चेतितं यत्तु सौषिर्यं तन्नभस्तत्र मारुतः । स्पन्दात्मेत्यादिसर्गेहाः पदार्थेष्विव चोपनम्

cetitaṃ yattu sauṣiryaṃ tannabhastatra mārutaḥ | spandātmetyādisargehāḥ padārtheṣviva copanam

चित्तं तु परमार्थेन स्थावरे जंगमे स्थितम् । चोपनान्यनिलैरेव भवन्ति न भवन्ति च

cittaṃ tu paramārthena sthāvare jaṃgame sthitam | copanānyanilaireva bhavanti na bhavanti ca

एवं भ्रान्तिमये विश्वे पदार्थाः संविदंशवः । सर्गादिषु यथैवासंस्तथैवाद्यापि संस्थिताः

evaṃ bhrāntimaye viśve padārthāḥ saṃvidaṃśavaḥ | sargādiṣu yathaivāsaṃstathaivādyāpi saṃsthitāḥ

यथा विश्वपदार्थानां स्वभावस्य विजृम्भितम् । असत्यमेव सत्याभं तदेतत्कथितं तव

yathā viśvapadārthānāṃ svabhāvasya vijṛmbhitam | asatyameva satyābhaṃ tadetatkathitaṃ tava

अयमस्तं गतः प्रायः पश्य राजा विदूरथः । मालाशवस्य पद्मस्य पत्युस्ते याति हृद्गतम्

ayamastaṃ gataḥ prāyaḥ paśya rājā vidūrathaḥ | mālāśavasya padmasya patyuste yāti hṛdgatam

प्रबुद्धलीलोवाच । केन मार्गेण देवेशि यात्येष शवमण्डपम् । एनमेवाशु पश्यन्त्यावावां गच्छाव उत्तमे

prabuddhalīlovāca | kena mārgeṇa deveśi yātyeṣa śavamaṇḍapam | enamevāśu paśyantyāvāvāṃ gacchāva uttame

श्रीदेव्युवाच । मनुष्यवासनान्तस्थं मार्गमाश्रित्य गच्छति । एषोऽहमपरं लोकं दूरं यामीति चिन्मयः

śrīdevyuvāca | manuṣyavāsanāntasthaṃ mārgamāśritya gacchati | eṣo'hamaparaṃ lokaṃ dūraṃ yāmīti cinmayaḥ

मार्गेणैवमनेनैव यावस्तेयेन (?) संमतम् । परस्परेच्छाविच्छित्तिर्न हि सौहार्दबन्धनी

mārgeṇaivamanenaiva yāvasteyena (?) saṃmatam | parasparecchāvicchittirna hi sauhārdabandhanī

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति विहितकथागतक्लमायां परमदृशि प्रसृते विबोधभानौ । नृपतिवरसुतामनस्युदारे विगलितचित्तजडो विदूरथोऽभूत्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti vihitakathāgataklamāyāṃ paramadṛśi prasṛte vibodhabhānau | nṛpativarasutāmanasyudāre vigalitacittajaḍo vidūratho'bhūt

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे लीलो० संसारमरणावस्थावर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe līlo0 saṃsāramaraṇāvasthāvarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५६

षट्पञ्चाशः सर्गः

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राजा परिवृत्ताक्षितारकः । बभूवैकतनुप्राणशेषः शुष्कसिताधरः

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare rājā parivṛttākṣitārakaḥ | babhūvaikatanuprāṇaśeṣaḥ śuṣkasitādharaḥ

जीर्णपर्णसवर्णाभः क्षीणपाण्डुमुखच्छविः । भृङ्गध्वनितसच्छायश्वासकूजाविकूणितः

jīrṇaparṇasavarṇābhaḥ kṣīṇapāṇḍumukhacchaviḥ | bhṛṅgadhvanitasacchāyaśvāsakūjāvikūṇitaḥ

महामरणमूर्च्छान्धकूपे निपतिताशयः । अन्तर्निलीननिःशेषनेत्रादीन्द्रियवृत्तिमान्

mahāmaraṇamūrcchāndhakūpe nipatitāśayaḥ | antarnilīnaniḥśeṣanetrādīndriyavṛttimān

चित्रन्यस्त इवाकारमात्रदृश्यो विचेतनः । निःस्पन्दसर्वावयवः समुत्कीर्ण इवोपले

citranyasta ivākāramātradṛśyo vicetanaḥ | niḥspandasarvāvayavaḥ samutkīrṇa ivopale

बहुनात्र किमुक्तेन तनुदेशेन तं जहौ । प्राणः पिपतिषुं वृक्षं स्वं पक्षीवान्तरिक्षगः

bahunātra kimuktena tanudeśena taṃ jahau | prāṇaḥ pipatiṣuṃ vṛkṣaṃ svaṃ pakṣīvāntarikṣagaḥ

ते तं ददृशतुर्बाले दिव्यदृष्टी नभोगतम् । जीवं प्राणमयी संविद्गन्धलेशमिवानिले

te taṃ dadṛśaturbāle divyadṛṣṭī nabhogatam | jīvaṃ prāṇamayī saṃvidgandhaleśamivānile

सा जीवसंविद्गगने वातेन मिलिता सती । खे दूरं गन्तुमारेभे वासनानुविधायिनी

sā jīvasaṃvidgagane vātena militā satī | khe dūraṃ gantumārebhe vāsanānuvidhāyinī

तामेवानुससाराथ स्त्रीद्वयं जीवसंविदम् । भ्रमरीयुगलं वातलग्नां गन्धकलामिव

tāmevānusasārātha strīdvayaṃ jīvasaṃvidam | bhramarīyugalaṃ vātalagnāṃ gandhakalāmiva

ततो मुहूर्तमात्रेण शान्ते मरणमूर्च्छने । अम्बरे बुबुधे संविद्गन्धलेखेन वायुना

tato muhūrtamātreṇa śānte maraṇamūrcchane | ambare bubudhe saṃvidgandhalekhena vāyunā

अपश्यत्पुरुषान्याम्यान्नीयमानं च तैर्वपुः । बन्धुपिण्डप्रदानेन शरीरं जातमात्मनः

apaśyatpuruṣānyāmyānnīyamānaṃ ca tairvapuḥ | bandhupiṇḍapradānena śarīraṃ jātamātmanaḥ

मार्गे कर्मफलोल्लासमतिदूरतरे स्थितम् । वैवस्वतपुरं प्राप जन्तुभिः परिवेष्टितम्

mārge karmaphalollāsamatidūratare sthitam | vaivasvatapuraṃ prāpa jantubhiḥ pariveṣṭitam

प्राप्तं वैवस्वतपुरमादिदेश ततो यमः । अस्य कर्माण्यशुभ्राणि नैव सन्ति कदाचन

prāptaṃ vaivasvatapuramādideśa tato yamaḥ | asya karmāṇyaśubhrāṇi naiva santi kadācana

नित्यमेवावदातानां कर्तायं शुभकर्मणाम् । भगवत्याः सरस्वत्या वरेणायं विवर्धितः

nityamevāvadātānāṃ kartāyaṃ śubhakarmaṇām | bhagavatyāḥ sarasvatyā vareṇāyaṃ vivardhitaḥ

प्राक्तनोऽस्य शवीभूतो देहोऽस्ति कुसुमाम्बरे । प्रविशत्वेष तं गत्वा त्यज्यतामिति चेतसा

prāktano'sya śavībhūto deho'sti kusumāmbare | praviśatveṣa taṃ gatvā tyajyatāmiti cetasā

ततस्त्यक्तो नभोमार्गे यन्त्रोपल इव च्युतः । अथ जीवकला लीला ज्ञप्तिश्चेति त्रयं नभः

tatastyakto nabhomārge yantropala iva cyutaḥ | atha jīvakalā līlā jñaptiśceti trayaṃ nabhaḥ

पुप्लुवे जीवलेखा तु रूपिण्यौ ते न पश्यति । तामेवानुसरन्त्यौ ते समुल्लङ्घ्य नभस्तलम्

pupluve jīvalekhā tu rūpiṇyau te na paśyati | tāmevānusarantyau te samullaṅghya nabhastalam

लोकान्तराण्यतीत्याशु विनिर्गत्य जगद्गृहात् । द्वितीयं जगदासाद्य भूमण्डलमुपेत्य च

lokāntarāṇyatītyāśu vinirgatya jagadgṛhāt | dvitīyaṃ jagadāsādya bhūmaṇḍalamupetya ca

ते द्वे संकल्परूपिण्यौ संगते जीवलेखया । पद्मराजपुरं प्राप्य लीलान्तःपुरमण्डपम्

te dve saṃkalparūpiṇyau saṃgate jīvalekhayā | padmarājapuraṃ prāpya līlāntaḥpuramaṇḍapam

क्षणाद्विविशतुः स्वैरं वातलेखा यथाम्बुजम् । सूर्यभासो यथाम्भोजं सुरभिः पवनं यथा

kṣaṇādviviśatuḥ svairaṃ vātalekhā yathāmbujam | sūryabhāso yathāmbhojaṃ surabhiḥ pavanaṃ yathā

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्प्राप्तः कथमसौ शवस्य निकटं गृहम् । कथं तेन परिज्ञातो मार्गो मृतशरीरिणा

śrīrāma uvāca | brahmanprāptaḥ kathamasau śavasya nikaṭaṃ gṛham | kathaṃ tena parijñāto mārgo mṛtaśarīriṇā

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्य स्ववासनान्तःस्थशवस्य किल राघव । तत्सर्वं हृद्गतं कस्मान्नासौ प्राप्नोति तद्गृहम्

śrīvasiṣṭha uvāca | tasya svavāsanāntaḥsthaśavasya kila rāghava | tatsarvaṃ hṛdgataṃ kasmānnāsau prāpnoti tadgṛham

भ्रान्तिमात्रमसंख्येयं जगज्जीवकणोदरे । वटधानातरुमिव स्थितं को वा न पश्यति

bhrāntimātramasaṃkhyeyaṃ jagajjīvakaṇodare | vaṭadhānātarumiva sthitaṃ ko vā na paśyati

यथा जीवद्वपुर्बीजमङ्कुरं हृदि पश्यति । स्वभावभूतं चिदणुस्त्रैलोक्यनिचयं तथा

yathā jīvadvapurbījamaṅkuraṃ hṛdi paśyati | svabhāvabhūtaṃ cidaṇustrailokyanicayaṃ tathā

नरो यथैकदेशस्थो दूरदेशान्तरस्थितम् । संपश्यति निधानं स्वं मनसानारतं सदा

naro yathaikadeśastho dūradeśāntarasthitam | saṃpaśyati nidhānaṃ svaṃ manasānārataṃ sadā

तथा स्ववासनान्तस्थमभीष्टं परिपश्यति । जीवो जातिशताढ्योऽपि भ्रमे परिगतोऽपि सन्

tathā svavāsanāntasthamabhīṣṭaṃ paripaśyati | jīvo jātiśatāḍhyo'pi bhrame parigato'pi san

श्रीराम उवाच । भगवन्पिण्डदानादिवासनारहिताकृतिः । कीदृक्संपद्यते जीवः पिण्डो यस्मै न दीयते

śrīrāma uvāca | bhagavanpiṇḍadānādivāsanārahitākṛtiḥ | kīdṛksaṃpadyate jīvaḥ piṇḍo yasmai na dīyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । पिण्डोऽथ दीयते मावा पिण्डो दत्तो मयेति चित् । वासना हृदि संरूढा तत्पिण्डफलभाङ्गरः

śrīvasiṣṭha uvāca | piṇḍo'tha dīyate māvā piṇḍo datto mayeti cit | vāsanā hṛdi saṃrūḍhā tatpiṇḍaphalabhāṅgaraḥ

यच्चित्तं तन्मयो जन्तुर्भवतीत्यनुभूतयः । सदेहेषु विदेहेषु न भवत्यन्यथा क्वचित्

yaccittaṃ tanmayo janturbhavatītyanubhūtayaḥ | sadeheṣu videheṣu na bhavatyanyathā kvacit

सपिण्डोस्मीति संवित्त्या निष्पिण्डोपि सपिण्डवान् निष्पिण्डोस्मीति संवित्त्या सपिण्डोपि नपिण्डवान्

sapiṇḍosmīti saṃvittyā niṣpiṇḍopi sapiṇḍavān niṣpiṇḍosmīti saṃvittyā sapiṇḍopi napiṇḍavān

यथाभावनमेतेषां पदार्थानां हि सत्यता । भावना च पदार्थेभ्यः कारणेभ्य उदेति हि

yathābhāvanameteṣāṃ padārthānāṃ hi satyatā | bhāvanā ca padārthebhyaḥ kāraṇebhya udeti hi

यथा वासनया जन्तोर्विषमप्यमृतायते । असत्यः सत्यतामेति पदार्थो भावनात्तथा

yathā vāsanayā jantorviṣamapyamṛtāyate | asatyaḥ satyatāmeti padārtho bhāvanāttathā

कारणेन विनोदेति न कदाचन कस्यचित् । भावना काचिदपि नो इति निश्चयवान्भव

kāraṇena vinodeti na kadācana kasyacit | bhāvanā kācidapi no iti niścayavānbhava

कारणेन विना कार्यमा महाप्रलयं क्वचित् । न दृष्टं न श्रुतं किंचित्स्वयं त्वेकोदयादृते

kāraṇena vinā kāryamā mahāpralayaṃ kvacit | na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ kiṃcitsvayaṃ tvekodayādṛte

चिदेव वासना सैव धत्ते स्वप्न इवार्थताम् । कार्यकारणतां याति सैवागत्येव तिष्ठति

cideva vāsanā saiva dhatte svapna ivārthatām | kāryakāraṇatāṃ yāti saivāgatyeva tiṣṭhati

श्रीराम उवाच । धर्मो नास्ति ममेत्येव यः प्रेतो वासनान्वितः । तस्य चेत्सुहृदा भूरिधर्मः कृत्वा समर्पितः

śrīrāma uvāca | dharmo nāsti mametyeva yaḥ preto vāsanānvitaḥ | tasya cetsuhṛdā bhūridharmaḥ kṛtvā samarpitaḥ

तत्तदात्र स किं धर्मो नष्टः स्यादुत वा न वा । सत्यार्था वाप्यसत्यार्था भावना किं बलाधिका

tattadātra sa kiṃ dharmo naṣṭaḥ syāduta vā na vā | satyārthā vāpyasatyārthā bhāvanā kiṃ balādhikā

श्रीवसिष्ठ उवाच । देशकालक्रियाद्रव्यसंपत्त्योदेति भावना । यत्रैवाभ्युदिता सा स्यात्स द्वयोरधिको जयी

śrīvasiṣṭha uvāca | deśakālakriyādravyasaṃpattyodeti bhāvanā | yatraivābhyuditā sā syātsa dvayoradhiko jayī

धर्मदातुः प्रवृत्ता चेद्वासना तत्तया क्रमात् । आपूर्यते प्रेतमतिर्न चेत्प्रेतधियाशुभा

dharmadātuḥ pravṛttā cedvāsanā tattayā kramāt | āpūryate pretamatirna cetpretadhiyāśubhā

एवं परस्परजयाज्जयत्यत्रातिवीयेवान् । तस्माच्छुभेन यत्नेन शुभाभ्यासमुदाहरेत्

evaṃ parasparajayājjayatyatrātivīyevān | tasmācchubhena yatnena śubhābhyāsamudāharet

श्रीराम उवाच । देशकालादिना ब्रह्मन्वासना समुदेति चेत् । तन्महाकल्पसर्गादौ देशकालादयः कुतः

śrīrāma uvāca | deśakālādinā brahmanvāsanā samudeti cet | tanmahākalpasargādau deśakālādayaḥ kutaḥ

कारणे समुदेतीदं तैस्तदा सहकारिभिः । सहकारिकारणानामभावे वासना कुतः

kāraṇe samudetīdaṃ taistadā sahakāribhiḥ | sahakārikāraṇānāmabhāve vāsanā kutaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतन्महाबाहो सत्यात्मन्न कदाचन । महाप्रलयसर्गादौ देशकालौ न कौचन

śrīvasiṣṭha uvāca | evametanmahābāho satyātmanna kadācana | mahāpralayasargādau deśakālau na kaucana

सहकारिकारणानामभावे सति दृश्यधीः । नेयमस्ति न चोत्पन्ना न च स्फुरति काचन

sahakārikāraṇānāmabhāve sati dṛśyadhīḥ | neyamasti na cotpannā na ca sphurati kācana

दृश्यस्यासंभवादेव किंचिद्यद्दृश्यते त्विदम् । तद्ब्रह्मैव स्वचिद्रूपं स्थितमित्थमनामयम्

dṛśyasyāsaṃbhavādeva kiṃcidyaddṛśyate tvidam | tadbrahmaiva svacidrūpaṃ sthitamitthamanāmayam

एतच्चाग्रे युक्तिशतैः कथयिष्याम एव ते । एतदर्थं प्रयत्नोऽयं वर्तमानकथां श्रृणु

etaccāgre yuktiśataiḥ kathayiṣyāma eva te | etadarthaṃ prayatno'yaṃ vartamānakathāṃ śrṛṇu

एवं ददृशतुः प्राप्ते मन्दिरं सुन्दरोदरम् । कीर्णं पुष्पोपहारेण वसन्तमिव शीतलम्

evaṃ dadṛśatuḥ prāpte mandiraṃ sundarodaram | kīrṇaṃ puṣpopahāreṇa vasantamiva śītalam

प्रशान्ताचारसंरम्भराजधान्या समन्वितम् । मन्दारकुन्दमाल्यादिशवं तत्र समं स्थितम्

praśāntācārasaṃrambharājadhānyā samanvitam | mandārakundamālyādiśavaṃ tatra samaṃ sthitam

मन्दारकुन्दस्रग्दामवृताम्वरबृहच्छवम् । शवशय्याशिरःस्थाग्र्यपूर्णकुम्भादिमङ्गलम्

mandārakundasragdāmavṛtāmvarabṛhacchavam | śavaśayyāśiraḥsthāgryapūrṇakumbhādimaṅgalam

अनिवृत्तगृहद्वारगवाक्षकठिनार्गलम् । प्रशाम्यद्दीपकालोकश्यामलामलभित्तिकम् । गृहैकदेशसंसुप्तमुखश्वाससमीकृतम्

anivṛttagṛhadvāragavākṣakaṭhinārgalam | praśāmyaddīpakālokaśyāmalāmalabhittikam | gṛhaikadeśasaṃsuptamukhaśvāsasamīkṛtam

संपूर्णचन्द्रसकलोदयकान्तिकान्तं सौन्दर्यनिर्जितपुरन्दरमन्दिरर्द्धि । वैरिञ्चपद्ममुकुलान्तरचारुशोभं निःशब्दमन्दमिव निर्मलमिन्दुकान्तम्

saṃpūrṇacandrasakalodayakāntikāntaṃ saundaryanirjitapurandaramandirarddhi | vairiñcapadmamukulāntaracāruśobhaṃ niḥśabdamandamiva nirmalamindukāntam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्र० लीलो० मरणशयनानन्तरप्रेतव्यवस्था नाम षट्पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattipra0 līlo0 maraṇaśayanānantarapretavyavasthā nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५७

सप्तपञ्चाशः सर्गः

saptapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततो ददृशतुस्तत्र शवशय्यैकपार्श्वगाम् । लीलां विदूरथस्याग्रे मृतां ते प्रथमागताम्

śrīvasiṣṭha uvāca | tato dadṛśatustatra śavaśayyaikapārśvagām | līlāṃ vidūrathasyāgre mṛtāṃ te prathamāgatām

प्राग्वेषां प्राक्समाचारां प्राग्देहां प्राक्सवासनाम् । प्राक्तनाकारसदृशीं सर्वरूपाङ्गसुन्दरीम्

prāgveṣāṃ prāksamācārāṃ prāgdehāṃ prāksavāsanām | prāktanākārasadṛśīṃ sarvarūpāṅgasundarīm

प्राग्रूपावयवस्पन्दां प्रागम्बरपरीवृताम् । प्राग्भूषणभरच्छन्नां केवलं तत्र संस्थिताम्

prāgrūpāvayavaspandāṃ prāgambaraparīvṛtām | prāgbhūṣaṇabharacchannāṃ kevalaṃ tatra saṃsthitām

गृहीतचामरां चारु वीजयन्तीं महीपतिम् । उद्यच्चन्द्रामिव दिवं भूषयन्तीं महीतलम्

gṛhītacāmarāṃ cāru vījayantīṃ mahīpatim | udyaccandrāmiva divaṃ bhūṣayantīṃ mahītalam

मौनस्थां वामहस्तस्थवदनेन्दुतया नताम् । भूषणांशुलतापुष्पैः फुल्लामिव वनस्थलीम्

maunasthāṃ vāmahastasthavadanendutayā natām | bhūṣaṇāṃśulatāpuṣpaiḥ phullāmiva vanasthalīm

कुर्वाणां वीक्षितैर्दिक्षु मालत्युत्पलवर्षणम् । सृजन्तीमात्मलावण्यादिन्दुमिन्दुं नभोदितम्

kurvāṇāṃ vīkṣitairdikṣu mālatyutpalavarṣaṇam | sṛjantīmātmalāvaṇyādinduminduṃ nabhoditam

नरपालात्मनो विष्णोर्लक्ष्मीमिव समागताम् । उदितां पुष्पसंभारादिव पुष्पाकरश्रियम्

narapālātmano viṣṇorlakṣmīmiva samāgatām | uditāṃ puṣpasaṃbhārādiva puṣpākaraśriyam

भर्तुर्वदनके न्यस्तदृष्टिमिष्टविचेष्टिताम् । किंचित्प्रम्लानवदनां म्लानचन्द्रां निशामिव

bharturvadanake nyastadṛṣṭimiṣṭaviceṣṭitām | kiṃcitpramlānavadanāṃ mlānacandrāṃ niśāmiva

ताभ्यां सा ललना दृष्टा तया ते तु न लक्षिते । यस्मात्ते सत्यसंकल्पे सा न तावत्तथोदिता

tābhyāṃ sā lalanā dṛṣṭā tayā te tu na lakṣite | yasmātte satyasaṃkalpe sā na tāvattathoditā

श्रीराम उवाच । तस्मिन्प्रदेशे सा पूर्वलीला संस्थाप्य देहकम् । ध्यानेन ज्ञप्तिसहिता गताभूदिति वर्णितम्

śrīrāma uvāca | tasminpradeśe sā pūrvalīlā saṃsthāpya dehakam | dhyānena jñaptisahitā gatābhūditi varṇitam

किमिदानीं स लीलाया देहस्तत्र न वर्णितः । किंसंपन्नः क्व वा यात इति मे कथय प्रभो

kimidānīṃ sa līlāyā dehastatra na varṇitaḥ | kiṃsaṃpannaḥ kva vā yāta iti me kathaya prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । क्वासील्लीलाशरीरं तत्कुतस्तस्यास्ति सत्यता । केवला भ्रान्तिरेवाभूज्जलबुद्धिर्मराविव

śrīvasiṣṭha uvāca | kvāsīllīlāśarīraṃ tatkutastasyāsti satyatā | kevalā bhrāntirevābhūjjalabuddhirmarāviva

आत्मैवेदं जगत्सर्वं कुतो देहादिकल्पना । ब्रह्मैऽवानन्दरूपं सद्यत्पश्यसि तदेव चित्

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ kuto dehādikalpanā | brahmai'vānandarūpaṃ sadyatpaśyasi tadeva cit

यथैव बोधे लीलासौ परिणाममिता क्रमात् । परे तथैव तस्मात्तद्धिमवद्गलितं वपुः

yathaiva bodhe līlāsau pariṇāmamitā kramāt | pare tathaiva tasmāttaddhimavadgalitaṃ vapuḥ

( आतिवाहिकदेहस्य कालेनाभ्युदितो भ्रमः । आधिभौतिकदेहोऽहमिति रज्जुभुजंगवत्

( ātivāhikadehasya kālenābhyudito bhramaḥ | ādhibhautikadeho'hamiti rajjubhujaṃgavat

आतिवाहिकदेहेन दृश्यं यदवलोकितम् । भूम्यादि नाम तस्यैव कृतं तच्चाधिभौतिकम्

ātivāhikadehena dṛśyaṃ yadavalokitam | bhūmyādi nāma tasyaiva kṛtaṃ taccādhibhautikam

वास्तवेन तु रूपेण भूम्याद्यात्माधिभौतिकः । न शब्देन न चार्थेन सत्यात्मा शशश्रृङ्गवत्

vāstavena tu rūpeṇa bhūmyādyātmādhibhautikaḥ | na śabdena na cārthena satyātmā śaśaśrṛṅgavat

पुंसो हरिणकोऽस्मीति स्वप्ने यस्योदिता मतिः । स किमन्विष्यति मृगं स्वमृगत्वपरिक्षये

puṃso hariṇako'smīti svapne yasyoditā matiḥ | sa kimanviṣyati mṛgaṃ svamṛgatvaparikṣaye

उदेत्यसत्यमेवाशु तथा सत्यं विलीयते । भ्रान्तिर्भ्रमवतो रज्वामपि सर्पभ्रमे गते

udetyasatyamevāśu tathā satyaṃ vilīyate | bhrāntirbhramavato rajvāmapi sarpabhrame gate

समस्तस्याप्रबुद्धस्य मनोजातस्य कस्यचित् । बीजं विना मृषैवेयं मिथ्यारूढिमुपागता

samastasyāprabuddhasya manojātasya kasyacit | bījaṃ vinā mṛṣaiveyaṃ mithyārūḍhimupāgatā

स्वप्नोपलम्भं सर्गाख्यं स सर्वोऽनुभवन्स्थितः । चिरमावृत्तदेहात्मा भूचक्रभ्रमणं यथा

svapnopalambhaṃ sargākhyaṃ sa sarvo'nubhavansthitaḥ | ciramāvṛttadehātmā bhūcakrabhramaṇaṃ yathā

श्रीराम उवाच । ब्रह्मँल्लोकैः पुरस्थस्य गच्छतो योगिनो निजम् । आतिवाहिकतां देहः कीदृशोऽयं विलोक्यते

śrīrāma uvāca | brahmam̐llokaiḥ purasthasya gacchato yogino nijam | ātivāhikatāṃ dehaḥ kīdṛśo'yaṃ vilokyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । देहाद्देहान्तरप्राप्तिः पूर्वदेहं विना सदा । आतिवाहिकदेहेऽस्मिन्स्वप्नेष्विव विनश्वरी

śrīvasiṣṭha uvāca | dehāddehāntaraprāptiḥ pūrvadehaṃ vinā sadā | ātivāhikadehe'sminsvapneṣviva vinaśvarī

यथातपे हिमकणः शरद्व्योम्नि सितोऽम्बुदः । दृश्यमानोऽप्यदृश्यत्वमित्येवं योगिदेहकः

yathātape himakaṇaḥ śaradvyomni sito'mbudaḥ | dṛśyamāno'pyadṛśyatvamityevaṃ yogidehakaḥ

द्रागित्येवाथवा कश्चिद्योगिदेहो न लक्ष्यते । योगिभिश्च पुरो वेगात्प्रोड्डीन इव खे खगः

drāgityevāthavā kaścidyogideho na lakṣyate | yogibhiśca puro vegātproḍḍīna iva khe khagaḥ

स्ववासनाभ्रमेणैव क्वचित्केचित्कदाचन । मृतोऽयमिति पश्यन्ति केचिद्योगिनमग्रगाः

svavāsanābhrameṇaiva kvacitkecitkadācana | mṛto'yamiti paśyanti kecidyoginamagragāḥ

भ्रान्तिमात्रं तु देहात्मा तेषां तदुपशाम्यति । सत्यबोधेन रज्जूनां सर्पबुद्धिरिवात्मनि

bhrāntimātraṃ tu dehātmā teṣāṃ tadupaśāmyati | satyabodhena rajjūnāṃ sarpabuddhirivātmani

को देहः कस्य वा सत्ता कस्य नाशः कथं कुतः । स्थितं तदेव यदभूदबोधः केवलं गतः

ko dehaḥ kasya vā sattā kasya nāśaḥ kathaṃ kutaḥ | sthitaṃ tadeva yadabhūdabodhaḥ kevalaṃ gataḥ

श्रीराम उवाच । आतिवाहिकतामेति आधिभौतिक एव किम् । उतान्य इति मे ब्रूहि येनोह्य इव भोः प्रभो

śrīrāma uvāca | ātivāhikatāmeti ādhibhautika eva kim | utānya iti me brūhi yenohya iva bhoḥ prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । बहुशो ह्युक्तमेतत्ते न गृह्णासि किमुत्तम । आतिवाहिक एवास्ति नास्त्येवेहाधिभौतिकः

śrīvasiṣṭha uvāca | bahuśo hyuktametatte na gṛhṇāsi kimuttama | ātivāhika evāsti nāstyevehādhibhautikaḥ

तस्यैवाभ्यसतोऽप्येति साधिभौतिकतामतिः । यदा शाम्यति सैवास्य तदा पूर्वा प्रवर्तते

tasyaivābhyasato'pyeti sādhibhautikatāmatiḥ | yadā śāmyati saivāsya tadā pūrvā pravartate

तदा गुरुत्वं काठिन्यमिति यश्च मुधा ग्रहः । शाम्येत्स्वप्ननरस्येव बोद्धुर्बोधान्निरामयात्

tadā gurutvaṃ kāṭhinyamiti yaśca mudhā grahaḥ | śāmyetsvapnanarasyeva boddhurbodhānnirāmayāt

लघुतूलसमापत्तिस्ततः समुपजायते । स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानादिव देहस्य योगिनः

laghutūlasamāpattistataḥ samupajāyate | svapne svapnaparijñānādiva dehasya yoginaḥ

स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानाद्यथा देहो लघुर्भवेत् । तथा बोधादयं देहः स्थूलवत्प्लुतिमान्भवेत्

svapne svapnaparijñānādyathā deho laghurbhavet | tathā bodhādayaṃ dehaḥ sthūlavatplutimānbhavet

अनेकदिनसंकल्पदेहे परिणतात्मनाम् । अस्मिन्देहे शवे दग्धे तत्रैवास्थितिमीयुषाम्

anekadinasaṃkalpadehe pariṇatātmanām | asmindehe śave dagdhe tatraivāsthitimīyuṣām

लघुदेहानुभवनमवश्यं भावि वै तथा । प्रबोधातिशयादेति जीवतामपि योगिनाम्

laghudehānubhavanamavaśyaṃ bhāvi vai tathā | prabodhātiśayādeti jīvatāmapi yoginām

उदितायां स्मृतौ तत्र संकल्पात्माहमित्यलम् । यादृशः स भवेद्देहस्तादृशोऽयं प्रबोधतः

uditāyāṃ smṛtau tatra saṃkalpātmāhamityalam | yādṛśaḥ sa bhaveddehastādṛśo'yaṃ prabodhataḥ

भ्रान्तिरेवमियं भाति रज्ज्वामिव भुजङ्गता । किं नष्टमस्यां नष्टायां जातायां किं प्रजायते

bhrāntirevamiyaṃ bhāti rajjvāmiva bhujaṅgatā | kiṃ naṣṭamasyāṃ naṣṭāyāṃ jātāyāṃ kiṃ prajāyate

श्रीराम उवाच । अनन्तर ये वास्तव्या लीलां पश्यन्ति ते यदि । तत्सत्यसंकल्पतया बुध्यन्ते किमतः प्रभो

śrīrāma uvāca | anantara ye vāstavyā līlāṃ paśyanti te yadi | tatsatyasaṃkalpatayā budhyante kimataḥ prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं ज्ञास्यन्ति ते राज्ञी स्थितेयमिह दुःखिता । वयस्या काचिदन्येयं कुतोऽप्यस्या उपागता

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ jñāsyanti te rājñī sthiteyamiha duḥkhitā | vayasyā kācidanyeyaṃ kuto'pyasyā upāgatā

संदेहः क इवात्रैषां पशवो ह्यविवेकिनः । यथादृष्टं विचेष्टन्ते कुत एषां विचारणा

saṃdehaḥ ka ivātraiṣāṃ paśavo hyavivekinaḥ | yathādṛṣṭaṃ viceṣṭante kuta eṣāṃ vicāraṇā

यथा लोष्टो लुठद्वृक्षं वञ्चयित्वाशु गच्छति । अज्ञानत्वेऽजपशवस्तथा ह्यस्ति पुरादिकम्

yathā loṣṭo luṭhadvṛkṣaṃ vañcayitvāśu gacchati | ajñānatve'japaśavastathā hyasti purādikam

यथा स्वप्नवपुर्बोधान्न जाने क्वेव गच्छति । असत्यमेव तद्यस्मात्तथैवेहाधिभौतिकम्

yathā svapnavapurbodhānna jāne kveva gacchati | asatyameva tadyasmāttathaivehādhibhautikam

श्रीराम उवाच । भगवन्स्वप्नशिखरी प्रबोधे क्वेव गच्छति । इति मे संशयं छिन्धि शरदभ्रमिवानिलः

śrīrāma uvāca | bhagavansvapnaśikharī prabodhe kveva gacchati | iti me saṃśayaṃ chindhi śaradabhramivānilaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वप्नभ्रमेऽथ संकल्पे पदार्थाः पर्वतादयः । संविदोऽन्तर्मिलन्त्येते स्पन्दनान्यनिले यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | svapnabhrame'tha saṃkalpe padārthāḥ parvatādayaḥ | saṃvido'ntarmilantyete spandanānyanile yathā

अस्पन्दस्य यथा वायोः सस्पन्दोऽन्तर्विशत्यलम् । अनन्यात्मा तथैवायं स्वप्नार्थः संविदो मलम्

aspandasya yathā vāyoḥ saspando'ntarviśatyalam | ananyātmā tathaivāyaṃ svapnārthaḥ saṃvido malam

स्वप्नाद्यर्थावभासेन संविदेव स्फुरत्यलम् । अस्फुरन्ती तु तेनैव यात्येकत्वं तदात्मिका

svapnādyarthāvabhāsena saṃvideva sphuratyalam | asphurantī tu tenaiva yātyekatvaṃ tadātmikā

संवित्स्वप्नार्थयोर्द्वित्वं न कदाचन लभ्यते । यथा द्रवत्वपयसोर्यथा वा स्पन्दवातयोः

saṃvitsvapnārthayordvitvaṃ na kadācana labhyate | yathā dravatvapayasoryathā vā spandavātayoḥ

यस्तत्र स्यादिवाबोधस्तदज्ञानमनुत्तमम् । सैषासंसृतिरित्युक्ता मिथ्याज्ञानात्मिकोदिता

yastatra syādivābodhastadajñānamanuttamam | saiṣāsaṃsṛtirityuktā mithyājñānātmikoditā

सहकारिकारणानामभावे किल कीदृशी । संवित्स्वप्नपदार्थानां द्विता स्वप्ने निरर्थिका

sahakārikāraṇānāmabhāve kila kīdṛśī | saṃvitsvapnapadārthānāṃ dvitā svapne nirarthikā

यथा स्वप्नस्तथा जाग्रदिदं नास्त्यत्र संशयः । स्वप्ने पुरमसद्भाति सर्गादौ भात्यसज्जगत्

yathā svapnastathā jāgradidaṃ nāstyatra saṃśayaḥ | svapne puramasadbhāti sargādau bhātyasajjagat

न चार्थो भवितुं शक्यः सत्यत्वे स्वप्नतोदितः । संविदो नित्यसत्यत्वं स्वप्नार्थानामसत्यता

na cārtho bhavituṃ śakyaḥ satyatve svapnatoditaḥ | saṃvido nityasatyatvaṃ svapnārthānāmasatyatā

झटित्येव यथाकाशं भवति स्वप्नपर्वतः । क्रमेण वा तथा बोधे खं भवत्याधिभौतिकम्

jhaṭityeva yathākāśaṃ bhavati svapnaparvataḥ | krameṇa vā tathā bodhe khaṃ bhavatyādhibhautikam

उड्डीनोऽयं मृतो वेति पश्यन्ति निकटस्थिताः । ज्ञमातिवाहिकीभूतं स्वस्वभावहता यतः

uḍḍīno'yaṃ mṛto veti paśyanti nikaṭasthitāḥ | jñamātivāhikībhūtaṃ svasvabhāvahatā yataḥ

मिथ्यादृष्टय एवेमाः सृष्टयो मोहदृष्टयः । मायामात्रदृशो भ्रान्तिः शून्याः स्वप्नानुभूतयः

mithyādṛṣṭaya evemāḥ sṛṣṭayo mohadṛṣṭayaḥ | māyāmātradṛśo bhrāntiḥ śūnyāḥ svapnānubhūtayaḥ

स्वप्नानुभूतय इमा मरणान्तबोधे भ्रान्त्येतरभ्रमदृशः स्फुटसर्गभासः । भान्त्यातिवाहिकशरीरगताः समस्ता मिथ्योदिता मृगनदीसरणक्रमेण

svapnānubhūtaya imā maraṇāntabodhe bhrāntyetarabhramadṛśaḥ sphuṭasargabhāsaḥ | bhāntyātivāhikaśarīragatāḥ samastā mithyoditā mṛganadīsaraṇakrameṇa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० स्वप्नार्थस्य विचारो नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo0 svapnārthasya vicāro nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५८

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे ज्ञप्तिर्जीवं वैदूरथं पुनः । संकल्पेन रुरोधाशु मनसः स्पन्दनं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare jñaptirjīvaṃ vaidūrathaṃ punaḥ | saṃkalpena rurodhāśu manasaḥ spandanaṃ yathā

लीलोवाच । वद देवि कियान्कालो गतोऽस्यामिह मन्दिरे । समाधौ मयि लीनायां महीपाले शवे स्थिते

līlovāca | vada devi kiyānkālo gato'syāmiha mandire | samādhau mayi līnāyāṃ mahīpāle śave sthite

ज्ञाप्तिरुवाच । इह मासस्त्वतिक्रान्त इह दास्याविमे तव । रक्षार्थं वासगृहके स्वपतोऽवहिते स्थिते

jñāptiruvāca | iha māsastvatikrānta iha dāsyāvime tava | rakṣārthaṃ vāsagṛhake svapato'vahite sthite

शृणु देहस्य किंवृत्तं तवेह वरवर्णिनि । शरीरं तव पक्षेण तत्क्लिन्नं बाष्पतां गतम्

śṛṇu dehasya kiṃvṛttaṃ taveha varavarṇini | śarīraṃ tava pakṣeṇa tatklinnaṃ bāṣpatāṃ gatam

निर्जीवं पतितं भूमौ संशुष्कमिव पल्लवम् । काष्ठकुड्योपमो जातः शवस्तु हिमशीतलः

nirjīvaṃ patitaṃ bhūmau saṃśuṣkamiva pallavam | kāṣṭhakuḍyopamo jātaḥ śavastu himaśītalaḥ

ततो मन्त्रिभिरागत्य मृतैवेयमिति स्वयम् । क्लेदालोकाद्विनिर्णीय भूयो निष्कासितं गृहात्

tato mantribhirāgatya mṛtaiveyamiti svayam | kledālokādvinirṇīya bhūyo niṣkāsitaṃ gṛhāt

बहुनात्र किमुक्तेन नीत्वा चन्दनदारुभिः । चितौ संक्षिप्य सघृतं सहसा भस्मसात्कृतम्

bahunātra kimuktena nītvā candanadārubhiḥ | citau saṃkṣipya saghṛtaṃ sahasā bhasmasātkṛtam

ततो राज्ञी मृतेत्युच्चैः कृत्वा रोदनमाकुलम् । परिवारस्तवाशेषं कृतवानौर्ध्वदेहिकम्

tato rājñī mṛtetyuccaiḥ kṛtvā rodanamākulam | parivārastavāśeṣaṃ kṛtavānaurdhvadehikam

इदानीं त्वामिहालोक्य सशरीरामुपागताम् । परलोकादागतेति महच्चित्रं भविष्यति

idānīṃ tvāmihālokya saśarīrāmupāgatām | paralokādāgateti mahaccitraṃ bhaviṣyati

त्वं तु तेन शरीरेण सत्यसंकल्पतः सुते । दृश्यसे स्ववदातेन चित्रं तत्र तवोपरि

tvaṃ tu tena śarīreṇa satyasaṃkalpataḥ sute | dṛśyase svavadātena citraṃ tatra tavopari

यद्वासना त्वमभवो देहं प्रति तदेव ते । रूपमभ्युदितं बाले तेन प्राक्सदृशं तव

yadvāsanā tvamabhavo dehaṃ prati tadeva te | rūpamabhyuditaṃ bāle tena prāksadṛśaṃ tava

स्ववासनानुसारेण सर्वः सर्वं हि पश्यति । दृष्टान्तोऽत्राविसंवादी बालवेतालदर्शनम्

svavāsanānusāreṇa sarvaḥ sarvaṃ hi paśyati | dṛṣṭānto'trāvisaṃvādī bālavetāladarśanam

आतिवाहिकदेहासि संपन्ना सिद्धसुन्दरि । विस्मृतस्त्वेव देहोऽसौ प्राक्तनोऽनपवासनः

ātivāhikadehāsi saṃpannā siddhasundari | vismṛtastveva deho'sau prāktano'napavāsanaḥ

रूढातिवाहिकदृशः प्रशाम्यत्याधिभौतिकः । बुधस्य दृश्यमानोऽपि शरन्मेघ इवाम्बरे

rūḍhātivāhikadṛśaḥ praśāmyatyādhibhautikaḥ | budhasya dṛśyamāno'pi śaranmegha ivāmbare

रूढातिवाहिकीभावः सर्वो भवति देहकः । निर्जलाम्भोदसदृशो निर्गन्धकुसुमोपमः

rūḍhātivāhikībhāvaḥ sarvo bhavati dehakaḥ | nirjalāmbhodasadṛśo nirgandhakusumopamaḥ

सद्वासनस्य रूढायामातिवाहिकसंविदि । देहो विस्मृतिमायाति गर्भसंस्थेव यौवने

sadvāsanasya rūḍhāyāmātivāhikasaṃvidi | deho vismṛtimāyāti garbhasaṃstheva yauvane

एकत्रिंशेऽद्य दिवसे प्राप्ता वयमिहाम्बरे । प्रभाते मोहिते दास्यौ मयैते निद्रयाधुना

ekatriṃśe'dya divase prāptā vayamihāmbare | prabhāte mohite dāsyau mayaite nidrayādhunā

तदेहि यावल्लीलायै लीले संकल्पलीलया । आत्मानं दर्शयावोऽस्यै व्यवहारः प्रवर्तताम्

tadehi yāvallīlāyai līle saṃkalpalīlayā | ātmānaṃ darśayāvo'syai vyavahāraḥ pravartatām

श्रीवसिष्ठ उवाच । आवां तावदिमे लीला पश्यत्वित्येव चिन्तिते । ज्ञप्त्या देव्या ततस्तत्र दृश्ये दीप्ते बभूवतुः

śrīvasiṣṭha uvāca | āvāṃ tāvadime līlā paśyatvityeva cintite | jñaptyā devyā tatastatra dṛśye dīpte babhūvatuḥ

सा विदूरथलीलाथ समाकुलविलोचना । गृहमालोकयामास तत्तेजःपुञ्जभास्वरम्

sā vidūrathalīlātha samākulavilocanā | gṛhamālokayāmāsa tattejaḥpuñjabhāsvaram

चन्द्रबिम्बादिवोत्कीर्णं धौतं हेमद्रवैरिव । ज्वालाया द्रवशीतायास्तत्प्रभाद्रवभित्तिमत्

candrabimbādivotkīrṇaṃ dhautaṃ hemadravairiva | jvālāyā dravaśītāyāstatprabhādravabhittimat

गृहमालोक्य पुरतो लीलाज्ञप्ती विलोक्य ते । उत्थाय संभ्रमवती तयोः पादेषु सापतत्

gṛhamālokya purato līlājñaptī vilokya te | utthāya saṃbhramavatī tayoḥ pādeṣu sāpatat

मज्जयायागते देव्यौ जयतां जीवनप्रदे । इह पूर्वमहं प्राप्ता भवत्योर्मार्गशोधिनी

majjayāyāgate devyau jayatāṃ jīvanaprade | iha pūrvamahaṃ prāptā bhavatyormārgaśodhinī

इत्युक्तवत्यां तस्यां ता मानिन्यो मत्तयौवनाः । उपाविशन्विष्टरेषु लतामेरुशिरःस्विव

ityuktavatyāṃ tasyāṃ tā māninyo mattayauvanāḥ | upāviśanviṣṭareṣu latāmeruśiraḥsviva

ज्ञप्तिरुवाच । सुते वद कथं प्राप्ता त्वमिमं देशमादितः । किं वृत्तं ते त्वया दृष्टं किमिवाध्वनि कुत्र वा

jñaptiruvāca | sute vada kathaṃ prāptā tvamimaṃ deśamāditaḥ | kiṃ vṛttaṃ te tvayā dṛṣṭaṃ kimivādhvani kutra vā

विदूरथलीलोवाच । देवि तस्मिन्प्रदेशे सा जातमूर्च्छा तदाभवम् । द्वितीयेन्दोः कलेवाहं कल्पान्तज्वालया हता

vidūrathalīlovāca | devi tasminpradeśe sā jātamūrcchā tadābhavam | dvitīyendoḥ kalevāhaṃ kalpāntajvālayā hatā

न चेतितं मया किंचित्समं विषममेव च । ततस्तरलपक्ष्मान्ते विनिमील्य विलोचने

na cetitaṃ mayā kiṃcitsamaṃ viṣamameva ca | tatastaralapakṣmānte vinimīlya vilocane

ततो मरणमूर्च्छान्ते पश्यामि परमेश्वरि । यावदभ्युदितास्म्याशु प्लुता च गगनोदरे

tato maraṇamūrcchānte paśyāmi parameśvari | yāvadabhyuditāsmyāśu plutā ca gaganodare

भूताकाशेऽनिलरथं समारूढास्म्यहं ततः । आनीता गन्धलेखेव तेनाहमिममालयम्

bhūtākāśe'nilarathaṃ samārūḍhāsmyahaṃ tataḥ | ānītā gandhalekheva tenāhamimamālayam

देवि पश्यामि सदनं नायकेनाभ्यलंकृतम् । दीप्तदीपं विविक्तं च महार्हशयनान्वितम्

devi paśyāmi sadanaṃ nāyakenābhyalaṃkṛtam | dīptadīpaṃ viviktaṃ ca mahārhaśayanānvitam

पतिमालोकयामीमं यावदेष विदूरथः । शेते कुसुमगुप्ताङ्गो मधुः पुष्पवने यथा

patimālokayāmīmaṃ yāvadeṣa vidūrathaḥ | śete kusumaguptāṅgo madhuḥ puṣpavane yathā

अथ संग्रामसंरम्भश्रमार्तोऽयं स्वपित्यलम् । इति निद्रा मया सेयं देवेश्वरि न वारिता

atha saṃgrāmasaṃrambhaśramārto'yaṃ svapityalam | iti nidrā mayā seyaṃ deveśvari na vāritā

अनन्तरमिमं देशं प्राप्ते देव्याविमे त्विति । यथानुभूतं कथितं मदनुग्रहकारिणि

anantaramimaṃ deśaṃ prāpte devyāvime tviti | yathānubhūtaṃ kathitaṃ madanugrahakāriṇi

ज्ञप्तिरुवाच । हे हंसहारिगामिन्यौ लीले ललितलोचने । उत्थापयामो नृपतिं शवतल्पतलादिमम्

jñaptiruvāca | he haṃsahārigāminyau līle lalitalocane | utthāpayāmo nṛpatiṃ śavatalpatalādimam

इत्युक्त्वा मुमुचे जीवमामोदमिव पद्मिनी । ससमीरलताकारस्तन्नासानिकटं ययौ

ityuktvā mumuce jīvamāmodamiva padminī | sasamīralatākārastannāsānikaṭaṃ yayau

घ्राणकोशं विवेशान्तर्वंशरन्ध्रमिवानिलः । स्ववासनाशतान्यन्तर्दधदब्धिर्मणीनिव

ghrāṇakośaṃ viveśāntarvaṃśarandhramivānilaḥ | svavāsanāśatānyantardadhadabdhirmaṇīniva

अन्तस्थजीवं वदनं तस्य तत्कान्तिमाययौ । पद्मस्यावग्रहे पद्मं सुवृष्ट इव वारिणि

antasthajīvaṃ vadanaṃ tasya tatkāntimāyayau | padmasyāvagrahe padmaṃ suvṛṣṭa iva vāriṇi

क्रमादङ्गानि सर्वाणि सरसानि चकाशिरे । तस्य पुष्पाकर इव लताजालानि भूभृतः

kramādaṅgāni sarvāṇi sarasāni cakāśire | tasya puṣpākara iva latājālāni bhūbhṛtaḥ

अथाबभौ कलापूर्णः स राकायामिवोडुराट् । भासयन्भुवनं भूरि वदनेन्दुमरीचिभिः

athābabhau kalāpūrṇaḥ sa rākāyāmivoḍurāṭ | bhāsayanbhuvanaṃ bhūri vadanendumarīcibhiḥ

स्फुरयामास सोऽङ्गानि रसवन्ति मृदूनि च । कनकोज्वलकान्तीनि पल्लवानीव माधवः

sphurayāmāsa so'ṅgāni rasavanti mṛdūni ca | kanakojvalakāntīni pallavānīva mādhavaḥ

उन्मीलयामास दृशौ विमलालोलतारके । हारिण्यौ सुभगाभोगे चन्द्रार्कौ भुवनं यथा

unmīlayāmāsa dṛśau vimalālolatārake | hāriṇyau subhagābhoge candrārkau bhuvanaṃ yathā

उत्तस्थौ प्रोल्लसत्कायो विन्ध्याद्रिर्वृद्धिमानिव । उवाच कः स्थित इति घनगम्भीरनिःस्वनम्

uttasthau prollasatkāyo vindhyādrirvṛddhimāniva | uvāca kaḥ sthita iti ghanagambhīraniḥsvanam

लीलाद्वयमथास्याग्रे प्रोवाचादिश्यतामिति । स ददर्श पुरो नम्रं लीलाद्वयमवस्थितम्

līlādvayamathāsyāgre provācādiśyatāmiti | sa dadarśa puro namraṃ līlādvayamavasthitam

समाचारं समाकारं समरूपं समस्थिति । समवाक्यं समोद्योगं समानन्दं समोदयम्

samācāraṃ samākāraṃ samarūpaṃ samasthiti | samavākyaṃ samodyogaṃ samānandaṃ samodayam

का त्वं केयं कुतश्चेयमित्याह स विलोकयन् । तस्मै लीलाह हे देव श्रूयतां यद्वदाम्यहम्

kā tvaṃ keyaṃ kutaśceyamityāha sa vilokayan | tasmai līlāha he deva śrūyatāṃ yadvadāmyaham

महिला तव लीलाहं प्राक्तनी सहधर्मिणी । वागर्थस्येव संपृक्ता स्थिता संश्लेषशालिनी

mahilā tava līlāhaṃ prāktanī sahadharmiṇī | vāgarthasyeva saṃpṛktā sthitā saṃśleṣaśālinī

इयं लीला द्वितीया ते महिला हेलया मया । उपार्जिता त्वदर्थेन प्रतिबिम्बमयी शुभा

iyaṃ līlā dvitīyā te mahilā helayā mayā | upārjitā tvadarthena pratibimbamayī śubhā

शिरोभागोपविष्टेयं पाहि हैममहासने । एषा सरस्वती देव त्रैलोक्यजननी शिवा

śirobhāgopaviṣṭeyaṃ pāhi haimamahāsane | eṣā sarasvatī deva trailokyajananī śivā

अस्माकं पुण्यसंभारैरिह साक्षादुपागता । अनयेमे पराल्लोकादिहानीते महीपते

asmākaṃ puṇyasaṃbhārairiha sākṣādupāgatā | anayeme parāllokādihānīte mahīpate

इत्याकर्ण्य समुत्थाय राजा राजीवलोचनः । लम्बमाल्याम्बरधरः पपात ज्ञप्तिपादयोः

ityākarṇya samutthāya rājā rājīvalocanaḥ | lambamālyāmbaradharaḥ papāta jñaptipādayoḥ

सरस्वति नमस्तुभ्यं देवि सर्वहितप्रदे । प्रयच्छ वरदे मेधां दीर्घमायुर्धनानि च

sarasvati namastubhyaṃ devi sarvahitaprade | prayaccha varade medhāṃ dīrghamāyurdhanāni ca

इत्युक्तवन्तं हस्तेन पस्पर्श ज्ञप्तिदेवता । सरस्वत्युवाच । त्वं पुत्राभिमतार्थाढ्यो भवेति भवनान्वितः

ityuktavantaṃ hastena pasparśa jñaptidevatā | sarasvatyuvāca | tvaṃ putrābhimatārthāḍhyo bhaveti bhavanānvitaḥ

सर्वापदः सकलदुष्कृतदृष्टयश्च गच्छन्तु वः शममनन्तसुखानि सम्यक् । आयान्तु नित्यमुदिता जनता भवन्तु राष्ट्रेस्थिराश्च विलसन्तु सदैव लक्ष्म्यः

sarvāpadaḥ sakaladuṣkṛtadṛṣṭayaśca gacchantu vaḥ śamamanantasukhāni samyak | āyāntu nityamuditā janatā bhavantu rāṣṭresthirāśca vilasantu sadaiva lakṣmyaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने पद्मजीवनं नामाष्टपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne padmajīvanaṃ nāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५९

श्रीवसिष्ठ उवाच । सरस्वती तथेत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्धिमाययौ । प्रभाते पङ्कजैः सार्धं बुबुधे सकलो जनः

śrīvasiṣṭha uvāca | sarasvatī tathetyuktvā tatraivāntardhimāyayau | prabhāte paṅkajaiḥ sārdhaṃ bubudhe sakalo janaḥ

आलिलिङ्ग च तां लीलां लीला च दयितं क्रमात् । पुनःपुनर्महानन्दान्मृतं प्रोज्जीवितं पुनः

āliliṅga ca tāṃ līlāṃ līlā ca dayitaṃ kramāt | punaḥpunarmahānandānmṛtaṃ projjīvitaṃ punaḥ

तदासीद्राजसदनं मदमन्मथमन्थरम् । आनन्दमत्तजनतं वाद्यगेयरवाकुलम्

tadāsīdrājasadanaṃ madamanmathamantharam | ānandamattajanataṃ vādyageyaravākulam

जयमङ्गलपुण्याहघोषघुंघुमघर्घरम् । तुष्टपुष्टजनापूर्णं राजलोकवृताङ्गणम्

jayamaṅgalapuṇyāhaghoṣaghuṃghumaghargharam | tuṣṭapuṣṭajanāpūrṇaṃ rājalokavṛtāṅgaṇam

सिद्धविद्याधरोन्मुक्तपुष्पवर्षसहस्रभृत् । ध्वनन्मृदङ्गमुरजकाहलाशङ्खदुन्दुभि

siddhavidyādharonmuktapuṣpavarṣasahasrabhṛt | dhvananmṛdaṅgamurajakāhalāśaṅkhadundubhi

ऊर्ध्वीकृतबृहद्धस्तहास्तिकस्तनितोत्कटम् । उत्तालताण्डवस्त्रैणपूर्णाङ्गणलसद्ध्वनि

ūrdhvīkṛtabṛhaddhastahāstikastanitotkaṭam | uttālatāṇḍavastraiṇapūrṇāṅgaṇalasaddhvani

मिथःसंघट्टनिपतज्जनोपायनदन्तुरम् । पुष्पशेखरसंभारमयसंसारसुन्दरम्

mithaḥsaṃghaṭṭanipatajjanopāyanadanturam | puṣpaśekharasaṃbhāramayasaṃsārasundaram

विकीर्णापादितक्षौमं मन्त्रिसामन्तनागरैः । स्थूलपद्ममयं व्योम रक्तैस्ताण्डविनीकरैः

vikīrṇāpāditakṣaumaṃ mantrisāmantanāgaraiḥ | sthūlapadmamayaṃ vyoma raktaistāṇḍavinīkaraiḥ

मत्तस्त्रीकन्धरावृत्तलीलान्दोलितकुण्डलम् । प्रवृत्तपादसंपातप्रोल्लसत्पुष्पकर्दमम्

mattastrīkandharāvṛttalīlāndolitakuṇḍalam | pravṛttapādasaṃpātaprollasatpuṣpakardamam

पट्टवासःशरन्मेघवितानकवितानकम् । वराङ्गनामुखैर्नृत्यच्चन्द्रलक्षगृहाजिरम्

paṭṭavāsaḥśaranmeghavitānakavitānakam | varāṅganāmukhairnṛtyaccandralakṣagṛhājiram

परलोकादुपानीता राज्ञी सा पतिरेव च । इति निर्वृत्तगाथाभिर्जगुर्देशान्तरे जनाः

paralokādupānītā rājñī sā patireva ca | iti nirvṛttagāthābhirjagurdeśāntare janāḥ

पद्मो भूमिपतिः श्रुत्वा वृत्तान्तं कथितं मनाक् । चक्रे स्नानं समानीतैश्चतुःसागरवारिभिः

padmo bhūmipatiḥ śrutvā vṛttāntaṃ kathitaṃ manāk | cakre snānaṃ samānītaiścatuḥsāgaravāribhiḥ

ततोऽभिषिषिचुर्विप्रा मन्त्रिणो भूभुजश्च तम् । लब्धोदयमनन्तेहममरेन्द्रमिवामराः

tato'bhiṣiṣicurviprā mantriṇo bhūbhujaśca tam | labdhodayamanantehamamarendramivāmarāḥ

लीला लीला च राजा च जीवन्मुक्तमहाधियः । रेमिरे पूर्ववृत्तान्तकथनैः सुरतैरिव

līlā līlā ca rājā ca jīvanmuktamahādhiyaḥ | remire pūrvavṛttāntakathanaiḥ suratairiva

सरस्वत्याः प्रसादेन स्वपौरुषकृतेन तत् । प्राप्तं लोकत्रयश्रेयः पद्मेनेति महीभुजा

sarasvatyāḥ prasādena svapauruṣakṛtena tat | prāptaṃ lokatrayaśreyaḥ padmeneti mahībhujā

स ज्ञप्तिज्ञानसंबुद्धो राजा लीलाद्वयान्वितः । चक्रे वर्षायुतान्यष्टौ तत्र राज्यमनिन्दितः

sa jñaptijñānasaṃbuddho rājā līlādvayānvitaḥ | cakre varṣāyutānyaṣṭau tatra rājyamaninditaḥ

जीवन्मुक्तास्त इत्येवं राज्यं वर्षायुताष्टकम् । कृत्वा विदेहमुक्तत्वमासेदुः सिद्धसंविदः

jīvanmuktāsta ityevaṃ rājyaṃ varṣāyutāṣṭakam | kṛtvā videhamuktatvamāseduḥ siddhasaṃvidaḥ

यदुदयविशदं विदग्धमुग्धं समुचितमात्महितं च पेशलं च । तदखिलजनतोषदं स्वराज्यं चिरमनुपाल्य सुदंपती विमुक्तौ

yadudayaviśadaṃ vidagdhamugdhaṃ samucitamātmahitaṃ ca peśalaṃ ca | tadakhilajanatoṣadaṃ svarājyaṃ ciramanupālya sudaṃpatī vimuktau

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये लीलोपाख्याने पद्मनिर्वाणं नामैकोनषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye līlopākhyāne padmanirvāṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६०

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतत्ते कथितं राम दृश्यदोषनिवृत्तये । लीलोपाख्यानमनघं घनतां जगतस्त्यज

śrīvasiṣṭha uvāca | etatte kathitaṃ rāma dṛśyadoṣanivṛttaye | līlopākhyānamanaghaṃ ghanatāṃ jagatastyaja

शान्तैव दृश्यसत्तास्याः शमनं नोपयुज्यते । सतो हि मार्जनक्लेशो नासतस्तु कदाचन

śāntaiva dṛśyasattāsyāḥ śamanaṃ nopayujyate | sato hi mārjanakleśo nāsatastu kadācana

ज्ञानेनाकाशरूपेण दृश्यं ज्ञेयस्वरूपकम् । इत्येकीभूतमालोक्य ज्ञस्तिष्ठत्यम्बरोपमः

jñānenākāśarūpeṇa dṛśyaṃ jñeyasvarūpakam | ityekībhūtamālokya jñastiṣṭhatyambaropamaḥ

पृथ्व्यादिरहितेनेदं चिद्भासैव स्वयंभुवा । साधितं यदि सिद्धेन ततः स्वात्मनि साधितम्

pṛthvyādirahitenedaṃ cidbhāsaiva svayaṃbhuvā | sādhitaṃ yadi siddhena tataḥ svātmani sādhitam

संविद्यथा या यतते तथा सैव व्यवस्थिता । विसृष्टा सृष्टिविन्नद्यां यावद्यत्नान्न रोधिता

saṃvidyathā yā yatate tathā saiva vyavasthitā | visṛṣṭā sṛṣṭivinnadyāṃ yāvadyatnānna rodhitā

चिदाकाशावभासोऽयं जगदित्यवबुध्यते । चिद्व्योम्न्येवात्मनि स्वच्छे परमाणुकणं प्रति

cidākāśāvabhāso'yaṃ jagadityavabudhyate | cidvyomnyevātmani svacche paramāṇukaṇaṃ prati

एवमस्या मुधाभ्रान्तेः का सत्ता केव वासना । का वास्था का च नियतिः कावश्यंभावितोच्यताम्

evamasyā mudhābhrānteḥ kā sattā keva vāsanā | kā vāsthā kā ca niyatiḥ kāvaśyaṃbhāvitocyatām

सर्वं चैतद्यथादृष्टं स्थितमित्थमखण्डितम् । मायैवेयमनन्तेयं न च मायास्ति काचन

sarvaṃ caitadyathādṛṣṭaṃ sthitamitthamakhaṇḍitam | māyaiveyamananteyaṃ na ca māyāsti kācana

श्रीराम उवाच । अहो नु परमा दृष्टिर्दर्शिता भगवंस्त्वया । दावाग्निदग्धकक्षाणां दाहशान्तौ कलैन्दवी

śrīrāma uvāca | aho nu paramā dṛṣṭirdarśitā bhagavaṃstvayā | dāvāgnidagdhakakṣāṇāṃ dāhaśāntau kalaindavī

अहो नु सुचिरेणाद्य ज्ञातं ज्ञातव्यमक्षतम् । मया यथेदं यच्चेदं यादृग् ज्ञेयं यतो यदा

aho nu sucireṇādya jñātaṃ jñātavyamakṣatam | mayā yathedaṃ yaccedaṃ yādṛg jñeyaṃ yato yadā

शाम्यामीव द्विजश्रेष्ठ निर्वामीव विकल्पयन् । एतदाख्यानमाश्चर्यं व्याख्यानं शास्त्रदृष्टिषु

śāmyāmīva dvijaśreṣṭha nirvāmīva vikalpayan | etadākhyānamāścaryaṃ vyākhyānaṃ śāstradṛṣṭiṣu

इमं मे भगवन्ब्रूहि संशयं सर्वकोविद । तव पातुं न तृप्तोऽस्मि श्रोत्रपात्रैर्वचोमृतम्

imaṃ me bhagavanbrūhi saṃśayaṃ sarvakovida | tava pātuṃ na tṛpto'smi śrotrapātrairvacomṛtam

स सर्गत्रितये कालो लीलाभर्तुर्हि योगतः । स क्वचित्किमहोरात्रः क्वचित्किं मासमात्रकः

sa sargatritaye kālo līlābharturhi yogataḥ | sa kvacitkimahorātraḥ kvacitkiṃ māsamātrakaḥ

क्वचित्किं बहुवर्षाणि कस्यचित्किमु पेलवः । कस्यचित्किं महादीर्घः कस्यचित्किं क्षणः स्थितः

kvacitkiṃ bahuvarṣāṇi kasyacitkimu pelavaḥ | kasyacitkiṃ mahādīrghaḥ kasyacitkiṃ kṣaṇaḥ sthitaḥ

इति मे भगवन्बूहि त्वं यथावदनुग्रहात् । सकृच्छ्रुतं न विश्रान्तिमेति लोष्टे यथा जलम्

iti me bhagavanbūhi tvaṃ yathāvadanugrahāt | sakṛcchrutaṃ na viśrāntimeti loṣṭe yathā jalam

श्रीवसिष्ठ उवाच । येन येन यथा यद्यद्यदा संवेद्यतेऽनघ । तेन तेन तथा तत्तत्तदा समनुभूयते

śrīvasiṣṭha uvāca | yena yena yathā yadyadyadā saṃvedyate'nagha | tena tena tathā tattattadā samanubhūyate

अमृतत्वं विषं याति सदैवामृतवेदनात् । शत्रुर्मित्रत्वमायाति मित्रसंवित्तिवेदनात्

amṛtatvaṃ viṣaṃ yāti sadaivāmṛtavedanāt | śatrurmitratvamāyāti mitrasaṃvittivedanāt

यथा भावितमेतेषां पदार्थानां निजं वपुः । तदेव हि चिराभ्यासान्नियतेर्वशमायतम्

yathā bhāvitameteṣāṃ padārthānāṃ nijaṃ vapuḥ | tadeva hi cirābhyāsānniyatervaśamāyatam

कचनैकात्मिकैषा चिद्यथा कचति यादृशम् । तथा तथाशु भवति तत्स्वभावैककारणात्

kacanaikātmikaiṣā cidyathā kacati yādṛśam | tathā tathāśu bhavati tatsvabhāvaikakāraṇāt

निमेषे यदि कल्पौघसंविदं परिविन्दति । निमेष एव तत्कल्पो भवत्यत्र न संशयः

nimeṣe yadi kalpaughasaṃvidaṃ parivindati | nimeṣa eva tatkalpo bhavatyatra na saṃśayaḥ

कल्पे यदि निमेषत्वं वेत्ति कल्पोऽप्यसौ ततः । निमेषीभवति क्षिप्रं तादृग्रूपात्मिका हि चित्

kalpe yadi nimeṣatvaṃ vetti kalpo'pyasau tataḥ | nimeṣībhavati kṣipraṃ tādṛgrūpātmikā hi cit

दुःखितस्य निशा कल्पः सुखितस्यैव च क्षणः । क्षणः स्वप्ने भवेत्कल्पः कल्पश्च भवति क्षणः

duḥkhitasya niśā kalpaḥ sukhitasyaiva ca kṣaṇaḥ | kṣaṇaḥ svapne bhavetkalpaḥ kalpaśca bhavati kṣaṇaḥ

यथा च मृत्वा जातोऽहं तरुणो यौवनस्थितः । यातोऽस्मि योजनशतं स्वप्न इत्यनुभूयते

yathā ca mṛtvā jāto'haṃ taruṇo yauvanasthitaḥ | yāto'smi yojanaśataṃ svapna ityanubhūyate

रात्रिं द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रोऽनुभूतवान् । लवणो भुक्तवानायुरेकरात्र्या समाः शतम्

rātriṃ dvādaśavarṣāṇi hariścandro'nubhūtavān | lavaṇo bhuktavānāyurekarātryā samāḥ śatam

यन्मुहूर्तः प्रजेशस्य स मनोर्जीवितं मुनेः । जीवितं यद्विरिञ्चस्य तद्दिनं किल चक्रिणः

yanmuhūrtaḥ prajeśasya sa manorjīvitaṃ muneḥ | jīvitaṃ yadviriñcasya taddinaṃ kila cakriṇaḥ

विष्णोर्यज्जीवितं राम तद्वृषाङ्कस्य वासरः । ध्यानप्रक्षीणचित्तस्य न दिनानि न रात्रयः

viṣṇoryajjīvitaṃ rāma tadvṛṣāṅkasya vāsaraḥ | dhyānaprakṣīṇacittasya na dināni na rātrayaḥ

न पदार्था न च जगत्सत्यमात्मनि योगिनः । मधुरं कटुतामेति कटुभावेन चिन्तितम्

na padārthā na ca jagatsatyamātmani yoginaḥ | madhuraṃ kaṭutāmeti kaṭubhāvena cintitam

कटु चायाति माधुर्यं मधुरत्वेन चिन्तितम् । मित्रबुद्ध्या द्विषन्मित्रं रिपुबुद्ध्या रिपुः सुहृत्

kaṭu cāyāti mādhuryaṃ madhuratvena cintitam | mitrabuddhyā dviṣanmitraṃ ripubuddhyā ripuḥ suhṛt

भवतीति महाबाहो यथासंवेदनं जगत् । अनभ्यस्ताः पदार्था ये शास्त्रपाठजपादयः

bhavatīti mahābāho yathāsaṃvedanaṃ jagat | anabhyastāḥ padārthā ye śāstrapāṭhajapādayaḥ

तेषां संवेदनाभ्यासान्नूनमभ्येति साम्यता । नौयायिनां भ्रमार्तानां वेदनाद्भूर्विवर्तते

teṣāṃ saṃvedanābhyāsānnūnamabhyeti sāmyatā | nauyāyināṃ bhramārtānāṃ vedanādbhūrvivartate

अवेदनाभ्रमार्तानामपि नैषां विवर्तते । शून्यमाकीर्णतामेति वेदनात्स्वप्नदृक्ष्विव

avedanābhramārtānāmapi naiṣāṃ vivartate | śūnyamākīrṇatāmeti vedanātsvapnadṛkṣviva

वेदनात्पीतमानीलं शुक्लं वाप्यनुभूयते । आपद्वदुत्सवः खेदं करोति परिमोहतः

vedanātpītamānīlaṃ śuklaṃ vāpyanubhūyate | āpadvadutsavaḥ khedaṃ karoti parimohataḥ

कुड्येऽपि ख इवाचारो दृष्टो नन्वविचारिणः । असद्यक्षो विमूढानां प्राणानप्यपकर्षति

kuḍye'pi kha ivācāro dṛṣṭo nanvavicāriṇaḥ | asadyakṣo vimūḍhānāṃ prāṇānapyapakarṣati

वेदनात्स्वप्नवनिता जाग्रतीव रतिप्रदा । यद्यथाभासमायातं तत्तथा स्थिरतां गतम्

vedanātsvapnavanitā jāgratīva ratipradā | yadyathābhāsamāyātaṃ tattathā sthiratāṃ gatam

असदेव नभश्चैव नभ एव चिदात्मनि । शतहस्ताम्बुदच्छायानटनृत्तमिवाततम्

asadeva nabhaścaiva nabha eva cidātmani | śatahastāmbudacchāyānaṭanṛttamivātatam

गगने मानसं स्पन्दं जगद्विद्धि न वस्तु तत् । मिथ्याज्ञानपिशाचस्य स्पन्ददर्शनमाकृति

gagane mānasaṃ spandaṃ jagadviddhi na vastu tat | mithyājñānapiśācasya spandadarśanamākṛti

मायामात्रकमेवेदमरोधकमभित्तिमत् । इदं भास्वरमाभातं स्वप्नसंदर्शनं स्थितम्

māyāmātrakamevedamarodhakamabhittimat | idaṃ bhāsvaramābhātaṃ svapnasaṃdarśanaṃ sthitam

अपूर्वमेवासुप्तस्य नरस्येवोदितं विदुः । अचेता चेतति स्तम्भो यादृशं शालभञ्जिकाम्

apūrvamevāsuptasya narasyevoditaṃ viduḥ | acetā cetati stambho yādṛśaṃ śālabhañjikām

परमार्थमहास्तम्भः सृष्टिं चेतति सादृशम् । यादृशो मे नरः पार्श्वे स्वप्ने क्षुब्धो महाभटैः

paramārthamahāstambhaḥ sṛṣṭiṃ cetati sādṛśam | yādṛśo me naraḥ pārśve svapne kṣubdho mahābhaṭaiḥ

तादृशो ब्रह्मणः स्वर्गो बुद्ध एव सुषुप्तवत् । तृणगुल्मलतायुक्तः शिशिरान्ते यथा रसः

tādṛśo brahmaṇaḥ svargo buddha eva suṣuptavat | tṛṇagulmalatāyuktaḥ śiśirānte yathā rasaḥ

वासन्तः संस्थितो भूमौ तथा सर्गः परे पदे । यथा द्रवत्वं कनके स्थितमन्तरनुन्मिषत्

vāsantaḥ saṃsthito bhūmau tathā sargaḥ pare pade | yathā dravatvaṃ kanake sthitamantaranunmiṣat

तथा स्थितः परे सर्ग आत्मवर्गादणावणौ । संनिवेशो यथाङ्गानामङ्गिनोऽनन्य आत्मनः

tathā sthitaḥ pare sarga ātmavargādaṇāvaṇau | saṃniveśo yathāṅgānāmaṅgino'nanya ātmanaḥ

जगदेवमनङ्गस्य स्वात्मनो ब्रह्मणस्तथा । यादृगेकनरः स्वप्ने युद्धमन्यं नरं प्रति

jagadevamanaṅgasya svātmano brahmaṇastathā | yādṛgekanaraḥ svapne yuddhamanyaṃ naraṃ prati

तादृशं सदसद्रूपं स्वात्मेदं व्योमगं जगत् । महाकल्पान्तसर्गादौ चित्स्वभावमिदं जगत्

tādṛśaṃ sadasadrūpaṃ svātmedaṃ vyomagaṃ jagat | mahākalpāntasargādau citsvabhāvamidaṃ jagat

कारणत्वं मिथः पश्चादसदेति न वास्तवम् । मुक्तेऽस्मिन्ब्रह्मणि यदि ब्रह्मान्यः स्मृतिजो भवेत् । तत्स्मृतिज्ञप्तिजे सर्गे स्थितैव ज्ञप्तिमात्रता

kāraṇatvaṃ mithaḥ paścādasadeti na vāstavam | mukte'sminbrahmaṇi yadi brahmānyaḥ smṛtijo bhavet | tatsmṛtijñaptije sarge sthitaiva jñaptimātratā

श्रीराम उवाच । पौराणां मन्त्रिमुख्यानां विदूरथकुलक्रमः । सममेव कथं तत्र सर्वेषां प्रतिभासितः

śrīrāma uvāca | paurāṇāṃ mantrimukhyānāṃ vidūrathakulakramaḥ | samameva kathaṃ tatra sarveṣāṃ pratibhāsitaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चितः समनुवर्तन्ते मुख्यायाः सर्वसंविदः । यथा विपुलवात्यायाः सामान्या वातलेखिकाः

śrīvasiṣṭha uvāca | citaḥ samanuvartante mukhyāyāḥ sarvasaṃvidaḥ | yathā vipulavātyāyāḥ sāmānyā vātalekhikāḥ

परस्परानुसारेण तथारूपेण संविदः । कचितास्ताः प्रजापालप्रजावास्तव्यमन्त्रिणः

parasparānusāreṇa tathārūpeṇa saṃvidaḥ | kacitāstāḥ prajāpālaprajāvāstavyamantriṇaḥ

एवंरूपात्कुलाज्जातो राजास्माकमयं त्वसौ । कचिता इव वास्तव्यविदो वैदूरथे पुरे

evaṃrūpātkulājjāto rājāsmākamayaṃ tvasau | kacitā iva vāstavyavido vaidūrathe pure

कचने चित्स्वभावस्य न च कारणमार्गणम् । युक्तं महामणेर्भासामिवान्यत्र स्वभावतः

kacane citsvabhāvasya na ca kāraṇamārgaṇam | yuktaṃ mahāmaṇerbhāsāmivānyatra svabhāvataḥ

अहमेवं कुलाचारे राजा स्यामेवमित्यपि । विदूरथविदो रत्नादुदिता प्रतिभा यथा

ahamevaṃ kulācāre rājā syāmevamityapi | vidūrathavido ratnāduditā pratibhā yathā

यावन्तो जन्तवो यस्मिन्ये ये सर्गे यदा यदा । ते सर्वगत्वाच्चिद्धातोरन्योन्यादर्शतां गताः

yāvanto jantavo yasminye ye sarge yadā yadā | te sarvagatvācciddhātoranyonyādarśatāṃ gatāḥ

तीव्रवेगवती या स्यात्तत्र संविदकम्पिता । सैवायाति परं स्थैर्यमामोक्षं त्वेकरूपिणी

tīvravegavatī yā syāttatra saṃvidakampitā | saivāyāti paraṃ sthairyamāmokṣaṃ tvekarūpiṇī

बलवच्चिद्विलासानामनुवृत्त्या परस्परम् । स्वभावाः प्रतिबिम्बन्ति चिदादर्शे स्वभावतः

balavaccidvilāsānāmanuvṛttyā parasparam | svabhāvāḥ pratibimbanti cidādarśe svabhāvataḥ

तत्रातियत्नाज्जयति सत्याः संविद आत्मसात् । कुर्वन्ति सरिदम्भोधिगामिनी सरितो यथा

tatrātiyatnājjayati satyāḥ saṃvida ātmasāt | kurvanti saridambhodhigāminī sarito yathā

ये समास्तत्र ते तावद्यतन्ते चित्स्वभावतः । यावदेको जयत्यत्र द्वितीयः स निमज्जति

ye samāstatra te tāvadyatante citsvabhāvataḥ | yāvadeko jayatyatra dvitīyaḥ sa nimajjati

जायमानेषु नश्यत्सु वर्तमानेषु भूरिशः । एवं सर्गसहस्रेषु परमाणुकणं प्रति

jāyamāneṣu naśyatsu vartamāneṣu bhūriśaḥ | evaṃ sargasahasreṣu paramāṇukaṇaṃ prati

न किंचित्केनचिद्ध्याप्तं न किंचित्केनचित्स्थितम् । चिदाकाशमिदं शान्तमतः सर्वमभित्तिमत्

na kiṃcitkenaciddhyāptaṃ na kiṃcitkenacitsthitam | cidākāśamidaṃ śāntamataḥ sarvamabhittimat

अयमाभासते स्वप्नो निर्निद्रो दृष्टिवर्जितः । अवश्यंभाविबोधस्तु स्वनुभूतोऽप्यसन्मयः

ayamābhāsate svapno nirnidro dṛṣṭivarjitaḥ | avaśyaṃbhāvibodhastu svanubhūto'pyasanmayaḥ

पत्रपुष्पफलांशात्मा यथैकः स्वास्थितो द्रुमः । अनन्तसर्वशक्त्यात्मा ह्येक एव तथा विभुः

patrapuṣpaphalāṃśātmā yathaikaḥ svāsthito drumaḥ | anantasarvaśaktyātmā hyeka eva tathā vibhuḥ

मातृमेयप्रमाणादिमायात्मकमजं पदम् । बुद्धं विस्मृतिमायाति न कदाचन कस्यचित्

mātṛmeyapramāṇādimāyātmakamajaṃ padam | buddhaṃ vismṛtimāyāti na kadācana kasyacit

शून्योदयास्तमयवस्तु तमःप्रकाशं दिक्कालरूप्यपि सदैकमनादिशुद्धम् । आद्यन्तमध्यरहितं स्थितमच्छमम्बु सौम्यत्ववीचिवलनाढ्यमिवैकमेव

śūnyodayāstamayavastu tamaḥprakāśaṃ dikkālarūpyapi sadaikamanādiśuddham | ādyantamadhyarahitaṃ sthitamacchamambu saumyatvavīcivalanāḍhyamivaikameva

अहंत्वमित्यादिजगत्स्वरूपा विशुद्धबोधैकविभा विभाति । आकाशकोशे निजशून्यतेव द्वैतैक्यसंकल्पविकल्पनाच्च

ahaṃtvamityādijagatsvarūpā viśuddhabodhaikavibhā vibhāti | ākāśakośe nijaśūnyateva dvaitaikyasaṃkalpavikalpanācca

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे लीलो० प्रयोजनवर्णनं नाम षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe līlo0 prayojanavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६१

एकषष्टितमः सर्गः

ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अहं जगदिति भ्रान्तिः परस्मात्कारणं विना । यथोदेति तथा ब्रह्मन्भूयः कथय साधु मे

śrīrāma uvāca | ahaṃ jagaditi bhrāntiḥ parasmātkāraṇaṃ vinā | yathodeti tathā brahmanbhūyaḥ kathaya sādhu me

श्रीवसिष्ठ उवाच । समस्ताः समतैवान्ताः संविदो बुध्यते यतः । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वात्मकमजस्ततः

śrīvasiṣṭha uvāca | samastāḥ samataivāntāḥ saṃvido budhyate yataḥ | sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvātmakamajastataḥ

सर्वा हि शब्दार्थदृशो ब्रह्मैवैताः पृथङ्ग तत् । सर्वार्थशब्दार्थकलारूपमासां न विद्यते

sarvā hi śabdārthadṛśo brahmaivaitāḥ pṛthaṅga tat | sarvārthaśabdārthakalārūpamāsāṃ na vidyate

कटकत्वं पृथग्हेम्नस्तरङ्गत्वं पृथग्जलात् । यथा न संभवत्येवं न जगत्पृथगीश्वरात्

kaṭakatvaṃ pṛthaghemnastaraṅgatvaṃ pṛthagjalāt | yathā na saṃbhavatyevaṃ na jagatpṛthagīśvarāt

एष एव जगद्रूपं जगद्रूपं तु नेश्वरे । हेमैव कटकादित्वं कटकत्वं न हेमनि

eṣa eva jagadrūpaṃ jagadrūpaṃ tu neśvare | hemaiva kaṭakāditvaṃ kaṭakatvaṃ na hemani

यथावयविनो रूपमनेकावयवात्मकम् । तथाऽनवयवायास्तु चितः सर्वात्मकं च यत्

yathāvayavino rūpamanekāvayavātmakam | tathā'navayavāyāstu citaḥ sarvātmakaṃ ca yat

यत्तुल्यकालमखिलं तन्मात्रावेदनं परे । अन्तस्थं तदिदं भाति जगदित्यहमित्यपि

yattulyakālamakhilaṃ tanmātrāvedanaṃ pare | antasthaṃ tadidaṃ bhāti jagadityahamityapi

लेखौघानां यथा भेदसंनिवेशः शिलोदरे । तथानन्यज्जगदहं चेत्यन्तश्चिद्धने घनम्

lekhaughānāṃ yathā bhedasaṃniveśaḥ śilodare | tathānanyajjagadahaṃ cetyantaściddhane ghanam

स्थितास्तरङ्गाः सलिले यथान्तरतरङ्गिते । सृष्टिशब्दार्थरहितास्तथान्तः सृष्टयः परे

sthitāstaraṅgāḥ salile yathāntarataraṅgite | sṛṣṭiśabdārtharahitāstathāntaḥ sṛṣṭayaḥ pare

न सर्गे तिष्ठति परं सर्गस्तिष्ठति नो परे । अवयवावयविवत्सत्तानवयवैस्तयोः

na sarge tiṣṭhati paraṃ sargastiṣṭhati no pare | avayavāvayavivatsattānavayavaistayoḥ

चिद्रूपेण स्वसंवित्त्या स्वचिन्मात्रं विभाव्यते । स्वमेव रूपहृदयं वातेन स्पन्दनं यथा

cidrūpeṇa svasaṃvittyā svacinmātraṃ vibhāvyate | svameva rūpahṛdayaṃ vātena spandanaṃ yathā

तत्कालमेष शब्दाणुश्चिच्चमत्काररूपधृक् । चेतते खमिवैवान्तः संकल्प इव चेतसा

tatkālameṣa śabdāṇuściccamatkārarūpadhṛk | cetate khamivaivāntaḥ saṃkalpa iva cetasā

तदेवानिलतां वेत्ति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । अन्तर्गतस्पर्शरसां पवनस्पन्दतामिव

tadevānilatāṃ vetti nijasattātmikāṃ svayam | antargatasparśarasāṃ pavanaspandatāmiva

तदेवाभासतामेति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । कोशस्थितालोकलवां तेजः प्रगटतामिव

tadevābhāsatāmeti nijasattātmikāṃ svayam | kośasthitālokalavāṃ tejaḥ pragaṭatāmiva

तदेवं जलतां याति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । अन्तःस्थितास्वादलवां सलिलं द्रवतामिव

tadevaṃ jalatāṃ yāti nijasattātmikāṃ svayam | antaḥsthitāsvādalavāṃ salilaṃ dravatāmiva

तदेदावनितां वेत्ति स्वचित्तैकात्मतामयीम् । अन्तःस्थगन्धतन्मात्रामुर्वी स्थैर्यकलामिव

tadedāvanitāṃ vetti svacittaikātmatāmayīm | antaḥsthagandhatanmātrāmurvī sthairyakalāmiva

तुल्यकालनिमेषांशलक्षभागप्रतीति यत् । निजं विदः प्रकचनं तत्सर्गौघपरम्परा

tulyakālanimeṣāṃśalakṣabhāgapratīti yat | nijaṃ vidaḥ prakacanaṃ tatsargaughaparamparā

शुद्धं सकृत्प्रभातान्तर्दृश्यमध्यमनामयम् । उदयास्तमयोन्मुक्तं ब्रह्म तिष्ठत्यनिष्ठितम्

śuddhaṃ sakṛtprabhātāntardṛśyamadhyamanāmayam | udayāstamayonmuktaṃ brahma tiṣṭhatyaniṣṭhitam

बुद्धं सदपवर्गं तत्ससर्गमपि सत्समम् । अबुद्धं सर्गरूपात्म विसर्गमपि तत्सदा

buddhaṃ sadapavargaṃ tatsasargamapi satsamam | abuddhaṃ sargarūpātma visargamapi tatsadā

चिद्रह्म यद्यथा येन बुध्यते स्वात्मनात्मनि । तत्तत्तथा नु भवति सर्वं सर्वाङ्गशक्तिमत्

cidrahma yadyathā yena budhyate svātmanātmani | tattattathā nu bhavati sarvaṃ sarvāṅgaśaktimat

तत्सत्यं चिद्विलासत्वान्नित्यानुभवरूपतः । तदसत्यं मनः षष्ठात्सर्वाख्या निगतं यतः

tatsatyaṃ cidvilāsatvānnityānubhavarūpataḥ | tadasatyaṃ manaḥ ṣaṣṭhātsarvākhyā nigataṃ yataḥ

यथैतत्सरणं वायौ तथा सर्गः स्थितः परे । असत्कल्पेऽपि संकल्पः सत्येऽसत्य इवापि च

yathaitatsaraṇaṃ vāyau tathā sargaḥ sthitaḥ pare | asatkalpe'pi saṃkalpaḥ satye'satya ivāpi ca

अन्यरूपा यथानन्या तेजस्यालोकतोदरे । तथा ब्रह्मणि विश्वश्रीः सत्यासत्यात्मिका चिति

anyarūpā yathānanyā tejasyālokatodare | tathā brahmaṇi viśvaśrīḥ satyāsatyātmikā citi

अनुत्कीर्णा यथा पङ्के पुत्रिका चाथ दारुणि । यथा वर्णा मषीकल्के तथा सर्गाः स्थिताः परे

anutkīrṇā yathā paṅke putrikā cātha dāruṇi | yathā varṇā maṣīkalke tathā sargāḥ sthitāḥ pare

अनन्यान्येव कचति ब्रह्मतत्त्वमरुस्थले । असत्यात्मनि सत्येव त्रिजगन्मृगतृष्णिका

ananyānyeva kacati brahmatattvamarusthale | asatyātmani satyeva trijaganmṛgatṛṣṇikā

ब्रह्मणा चिन्मयेनात्मा सर्गात्मैव विभाव्यते । न भाव्यते चानन्यत्वाद्बीजेनान्तरिव द्रुमः

brahmaṇā cinmayenātmā sargātmaiva vibhāvyate | na bhāvyate cānanyatvādbījenāntariva drumaḥ

यथा क्षीरस्य माधुर्यं तीक्ष्णत्वं मरिचस्य च । द्रवत्वं पयसश्चैव स्पन्दनं पवनस्य च

yathā kṣīrasya mādhuryaṃ tīkṣṇatvaṃ maricasya ca | dravatvaṃ payasaścaiva spandanaṃ pavanasya ca

स्थितोऽनन्यो यथान्यः सन्नास्ति तत्र तथात्मनि । सर्गो निर्गलचिद्रूपः परमात्मात्मरूपभृत्

sthito'nanyo yathānyaḥ sannāsti tatra tathātmani | sargo nirgalacidrūpaḥ paramātmātmarūpabhṛt

कचनं ब्रह्मरत्नस्य जगदित्येव यत्स्थितम् । तदकारणकं यस्मात्तेन न व्यतिरिच्यते

kacanaṃ brahmaratnasya jagadityeva yatsthitam | tadakāraṇakaṃ yasmāttena na vyatiricyate

वासना चित्तजीवादिवेदनं वेदनोदितम् । नोदेत्यवेदनादेव यतनादेव पौरुषात्

vāsanā cittajīvādivedanaṃ vedanoditam | nodetyavedanādeva yatanādeva pauruṣāt

नास्तमेति न चोदेति क्वचित्किंचित्कदाचन । सर्वं शान्तमजं ब्रह्म चिद्धनं सुशिलाघनम्

nāstameti na codeti kvacitkiṃcitkadācana | sarvaṃ śāntamajaṃ brahma ciddhanaṃ suśilāghanam

पराणुं प्रति सर्गौघाश्चिताद्भान्तिसहस्रशः । तेष्वप्यणावणावन्तः कैवात्रावासना कथम्

parāṇuṃ prati sargaughāścitādbhāntisahasraśaḥ | teṣvapyaṇāvaṇāvantaḥ kaivātrāvāsanā katham

यथा जलान्त ऊर्म्याद्या गुप्तागुसाश्च शक्तयः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताद्यास्तथा जीवेऽन्तरास्थिताः

yathā jalānta ūrmyādyā guptāgusāśca śaktayaḥ | jāgratsvapnasuṣuptādyāstathā jīve'ntarāsthitāḥ

जाता चेदरतिर्जन्तोर्भोगान्प्रति मनागपि । तदसौ तावतैवोच्चैः पदं प्राप्त इति श्रुतिः

jātā cedaratirjantorbhogānprati manāgapi | tadasau tāvataivoccaiḥ padaṃ prāpta iti śrutiḥ

यतो यतो विरज्यते ततस्ततो विमुच्यते । अतोऽहमित्यसंविदन्क एति जन्मसंविदम्

yato yato virajyate tatastato vimucyate | ato'hamityasaṃvidanka eti janmasaṃvidam

चितिं परापरामजामरूपिकामनामिकाम् । चराचराऽधरामयीं विदन्ति ये जयन्ति ते

citiṃ parāparāmajāmarūpikāmanāmikām | carācarā'dharāmayīṃ vidanti ye jayanti te

परे चितिः स्वप्रकटाद्वितीया- स्वावर्तलेखेव जले द्रवान्तः । साहं तयेमानि जगन्ति धत्ते न सन्ति नासन्ति परात्मकानि

pare citiḥ svaprakaṭādvitīyā- svāvartalekheva jale dravāntaḥ | sāhaṃ tayemāni jaganti dhatte na santi nāsanti parātmakāni

अहंमयी पद्मजभावना चित् संकल्पभेदाद्वितनोति विश्वम् । अन्तर्मुखैवानुभवत्यनन्त- निमेषकोट्यंशविधौ युगान्तम्

ahaṃmayī padmajabhāvanā cit saṃkalpabhedādvitanoti viśvam | antarmukhaivānubhavatyananta- nimeṣakoṭyaṃśavidhau yugāntam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० जगत्स्वरूपवर्णनं नामैकषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe utpattiprakaraṇe līlo0 jagatsvarūpavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६२

द्विषष्टितमः सर्गः

dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परमाणुनिमेषाणां लक्षांशकलनास्वपि । जगत्कल्पसहस्राणि सत्यानीव विभान्त्यलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | paramāṇunimeṣāṇāṃ lakṣāṃśakalanāsvapi | jagatkalpasahasrāṇi satyānīva vibhāntyalam

तेष्वप्यन्तस्तथैवान्तः परमाणुकणं प्रति । भ्रान्तिरेवमनन्ताहो इयमित्यवभासते

teṣvapyantastathaivāntaḥ paramāṇukaṇaṃ prati | bhrāntirevamanantāho iyamityavabhāsate

वहन्तीमाः पराः सत्ताः शान्ताः सर्गपरम्पराः । सलिलद्रवतेवान्तःस्फुटावर्तविवर्तिका

vahantīmāḥ parāḥ sattāḥ śāntāḥ sargaparamparāḥ | saliladravatevāntaḥsphuṭāvartavivartikā

मिथ्यात्मिकैव सर्गश्रीर्भवतीह महामरौ । तीरद्रुमलतोन्मुक्तपुष्पालीव तरङ्गिणी

mithyātmikaiva sargaśrīrbhavatīha mahāmarau | tīradrumalatonmuktapuṣpālīva taraṅgiṇī

स्वप्नेन्द्रजालपुरवत्संकथेहापुराद्रिवत् । संकल्पवदसत्यैव भाति सर्गानुभूतिभूः

svapnendrajālapuravatsaṃkathehāpurādrivat | saṃkalpavadasatyaiva bhāti sargānubhūtibhūḥ

श्रीराम उवाच । एकात्मैकतयैवं हि जाते सम्यग्विचारणात् । निर्विकल्पात्मविज्ञाने परे ज्ञानवतां वर

śrīrāma uvāca | ekātmaikatayaivaṃ hi jāte samyagvicāraṇāt | nirvikalpātmavijñāne pare jñānavatāṃ vara

किमर्थमिह तिष्ठन्ति देहास्तत्त्वविदामपि । दैवेनैव समाक्रान्ता दैवमत्र च किं भवेत्

kimarthamiha tiṣṭhanti dehāstattvavidāmapi | daivenaiva samākrāntā daivamatra ca kiṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्तीह नियतिर्ब्राह्मी चिच्छक्तिः स्पन्दरूपिणी । अवश्यभवितव्यैकसत्ता सकलकल्पगा

śrīvasiṣṭha uvāca | astīha niyatirbrāhmī cicchaktiḥ spandarūpiṇī | avaśyabhavitavyaikasattā sakalakalpagā

आदिसर्गे हि नियतिर्भाववैचित्र्यमक्षयम् । अनेनेत्थं सदा भाव्यमिति संपद्यते परम्

ādisarge hi niyatirbhāvavaicitryamakṣayam | anenetthaṃ sadā bhāvyamiti saṃpadyate param

महासत्तेति कथिता महाचितिरिति स्मृता । महाशक्तिरिति ख्याता महादृष्टिरिति स्थिता

mahāsatteti kathitā mahācitiriti smṛtā | mahāśaktiriti khyātā mahādṛṣṭiriti sthitā

महाक्रियेति गदिता महोद्भव इति स्मृता । महास्पन्द इति प्रौढा महात्मैकतयोदिता

mahākriyeti gaditā mahodbhava iti smṛtā | mahāspanda iti prauḍhā mahātmaikatayoditā

तृणानीव जगन्त्येवमिति दैत्याः सुरा इति । इति नागा इति नगा इत्याकल्पं कृतास्थितिः

tṛṇānīva jagantyevamiti daityāḥ surā iti | iti nāgā iti nagā ityākalpaṃ kṛtāsthitiḥ

कदाचिद्ब्रह्मसत्ताया व्यभिचारोऽनुमीयते । चित्रमाकाशकोशे च नान्यथा नियतेः स्थितिः

kadācidbrahmasattāyā vyabhicāro'numīyate | citramākāśakośe ca nānyathā niyateḥ sthitiḥ

विरिञ्चयाद्यात्मभिर्बुद्धैर्बोधायाविदितात्मनाम् । ब्रह्मात्मैव सा नियतिः सर्गोऽयमिति कथ्यते

viriñcayādyātmabhirbuddhairbodhāyāviditātmanām | brahmātmaiva sā niyatiḥ sargo'yamiti kathyate

अचलं चलवद्दृष्टं ब्रह्मापूर्य व्यवस्थितः । अनादिमध्यपर्यन्तं सर्गो वृक्ष इवाम्बरे

acalaṃ calavaddṛṣṭaṃ brahmāpūrya vyavasthitaḥ | anādimadhyaparyantaṃ sargo vṛkṣa ivāmbare

पाषाणोदरलेखौघन्यायेनात्मनि तिष्ठता । ब्रह्मणा नियतिः सर्गो बुद्धोऽबोधवतेव खम्

pāṣāṇodaralekhaughanyāyenātmani tiṣṭhatā | brahmaṇā niyatiḥ sargo buddho'bodhavateva kham

देहे यथाङ्गिनोऽङ्गादि दृश्यते चित्स्वभावतः । ब्रह्मणा पद्मजत्वेन नियत्याद्यङ्गकं तथा

dehe yathāṅgino'ṅgādi dṛśyate citsvabhāvataḥ | brahmaṇā padmajatvena niyatyādyaṅgakaṃ tathā

एषा दैवमिति प्रोक्ता सर्वं सकलकालगम् । पदार्थमलमाक्रम्य शुद्धा चिदिति संस्थिता

eṣā daivamiti proktā sarvaṃ sakalakālagam | padārthamalamākramya śuddhā ciditi saṃsthitā

स्पन्दितव्यं पदार्थेन भाव्यं वा भोक्तृतापदम् । अनेनेत्थमनेनेत्थमवश्यमिति दैवधीः

spanditavyaṃ padārthena bhāvyaṃ vā bhoktṛtāpadam | anenetthamanenetthamavaśyamiti daivadhīḥ

एषैव पुरुषस्पन्दस्तृणगुल्मादि चाखिलम् । एषैव सर्वभूतादि जगत्कालक्रियादि वा

eṣaiva puruṣaspandastṛṇagulmādi cākhilam | eṣaiva sarvabhūtādi jagatkālakriyādi vā

अनया पौरुषी सत्ता सत्तास्याः पौरुषेण च । लक्ष्यते भुवनं यावद्द्वे एकात्मतयैव हि

anayā pauruṣī sattā sattāsyāḥ pauruṣeṇa ca | lakṣyate bhuvanaṃ yāvaddve ekātmatayaiva hi

नरेण पौरुषेणैव कार्ये सत्तात्मके उभे । ईदृश्येतेन नियतिरेवं नियतिपौरुषे

nareṇa pauruṣeṇaiva kārye sattātmake ubhe | īdṛśyetena niyatirevaṃ niyatipauruṣe

प्रष्टव्योऽहं त्वया राम दैवपौरुषनिर्णयः । मदुक्तं पौरुषं पाल्यं त्वयेति नियतिः स्थिता

praṣṭavyo'haṃ tvayā rāma daivapauruṣanirṇayaḥ | maduktaṃ pauruṣaṃ pālyaṃ tvayeti niyatiḥ sthitā

भोजयिष्यति मां दैवमिति दैवपरायणः । यत्तिष्ठत्यक्रियो मौनं नियतेरेष निश्चयः

bhojayiṣyati māṃ daivamiti daivaparāyaṇaḥ | yattiṣṭhatyakriyo maunaṃ niyatereṣa niścayaḥ

न स्याद्बुद्धिर्न कर्माणि न विकारादि नाकृतिः । केवलं त्वित्थमाकल्पं स्थित्या भाव्यमिति स्थिताः

na syādbuddhirna karmāṇi na vikārādi nākṛtiḥ | kevalaṃ tvitthamākalpaṃ sthityā bhāvyamiti sthitāḥ

अवश्यंभवितव्यैषा त्विदमित्थमिति स्थितिः । न शक्यते लङ्घयितुमपि रुद्रादिबुद्धिभिः

avaśyaṃbhavitavyaiṣā tvidamitthamiti sthitiḥ | na śakyate laṅghayitumapi rudrādibuddhibhiḥ

पौरुषं न परित्याज्यमेतामाश्रित्य धीमता । पौरुषेणैव रूपेण नियतिर्हि नियामिका

pauruṣaṃ na parityājyametāmāśritya dhīmatā | pauruṣeṇaiva rūpeṇa niyatirhi niyāmikā

अपौरुषं हि नियतिः पौरुषं सैव सर्गगा । निष्फलाऽपौरुषाकारा सफला पौरुषात्मिका

apauruṣaṃ hi niyatiḥ pauruṣaṃ saiva sargagā | niṣphalā'pauruṣākārā saphalā pauruṣātmikā

नियत्या मूकतामेत्य निष्पौरुषतयाऽक्रियम् । यस्तिष्ठति प्राणमरुत्स्पन्दस्तस्य क्व गच्छति

niyatyā mūkatāmetya niṣpauruṣatayā'kriyam | yastiṣṭhati prāṇamarutspandastasya kva gacchati

अथ प्राणक्रियारोधमपि कृत्वा विरामदम् । यदि तिष्ठति तत्साधुर्मुक्त एव किमुच्यते

atha prāṇakriyārodhamapi kṛtvā virāmadam | yadi tiṣṭhati tatsādhurmukta eva kimucyate

पौरुषैकात्मता श्रेयो मोक्षोऽत्यन्तमकर्तृता । आभ्यां तु सबलः पक्षो निर्दुःखैव महात्मनाम्

pauruṣaikātmatā śreyo mokṣo'tyantamakartṛtā | ābhyāṃ tu sabalaḥ pakṣo nirduḥkhaiva mahātmanām

नियतिर्ब्रह्मसत्ताभा तस्यां चेत्परिणम्यते । नूनं परमशुद्धाख्यं तत्प्राप्तैव परागतिः

niyatirbrahmasattābhā tasyāṃ cetpariṇamyate | nūnaṃ paramaśuddhākhyaṃ tatprāptaiva parāgatiḥ

एतैर्नियत्यादिमहाविलासै- ब्रह्मैव विस्फूर्जति सर्वगात्मा । तृणादिवल्लीतरुगुल्मजालैः सत्तेव तोयस्य धरान्तरस्था

etairniyatyādimahāvilāsai- brahmaiva visphūrjati sarvagātmā | tṛṇādivallītarugulmajālaiḥ satteva toyasya dharāntarasthā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० दैवशब्दार्थनिरूपणं नाम द्विषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 daivaśabdārthanirūpaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६३

त्रिषष्टितमः सर्गः

triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदेतद्ब्रह्मतत्त्वं सर्वथा सर्वदैव सर्वत एव सर्व- शक्ति सर्वाकारं सर्वेश्वरं सर्वगं सर्वमेवेति

śrīvasiṣṭha uvāca | yadetadbrahmatattvaṃ sarvathā sarvadaiva sarvata eva sarva- śakti sarvākāraṃ sarveśvaraṃ sarvagaṃ sarvameveti

एष त्वात्मा सर्वशक्तित्वाच्च क्वचिच्चिच्छक्तिं प्रक- टयति क्वचिच्छान्तिं क्वचिज्जडशक्तिं क्वचिदुल्लासं क्वचित्किंचिन्न किंचित्प्रकटयति

eṣa tvātmā sarvaśaktitvācca kvaciccicchaktiṃ praka- ṭayati kvacicchāntiṃ kvacijjaḍaśaktiṃ kvacidullāsaṃ kvacitkiṃcinna kiṃcitprakaṭayati

यत्र यदा यदेवासौ यथा भावयति तत्र तदा तदेवासौ प्रपश्यति

yatra yadā yadevāsau yathā bhāvayati tatra tadā tadevāsau prapaśyati

सर्वशक्तेर्हि या यैव यथोदेति तथैव सा

sarvaśakterhi yā yaiva yathodeti tathaiva sā

तदास्ति शक्तिर्नानारूपिणी सा स्वभावत इमाः शक्तयोऽयमात्मेति

tadāsti śaktirnānārūpiṇī sā svabhāvata imāḥ śaktayo'yamātmeti

एवं विकल्पजालं व्यवहारार्थं धीमद्भिः परिक- ल्पितं लोके नत्वात्मनि विद्यते भेदः

evaṃ vikalpajālaṃ vyavahārārthaṃ dhīmadbhiḥ parika- lpitaṃ loke natvātmani vidyate bhedaḥ

यथोर्मितरङ्गपयसां सागरे कटकाङ्गदकेयूरैर्वा हेम्नः । अवयवावयविनोः संवित्काल्पनिकी द्विता न वास्तवी

yathormitaraṅgapayasāṃ sāgare kaṭakāṅgadakeyūrairvā hemnaḥ | avayavāvayavinoḥ saṃvitkālpanikī dvitā na vāstavī

यथा यच्चेत्यते हि तथैव तन्न बाह्यतो नान्तरत- श्चैतत्समुदेति हि

yathā yaccetyate hi tathaiva tanna bāhyato nāntarata- ścaitatsamudeti hi

सर्वात्मत्वात्समाभासं क्वचित्किंचित्प्रपश्यति

sarvātmatvātsamābhāsaṃ kvacitkiṃcitprapaśyati

सर्वाकारमयं ब्रह्मैवेदं ततं मिथ्याज्ञानवद्भिः शक्तिशक्तिमत्त्वे अवयवावयविरूपे कल्पिते न पार- मार्थिके

sarvākāramayaṃ brahmaivedaṃ tataṃ mithyājñānavadbhiḥ śaktiśaktimattve avayavāvayavirūpe kalpite na pāra- mārthike

सद्वा भवत्वसद्वा चिद्यत्संकल्पयत्यभिनिविशति तत्तत्पश्यति सकला तत्सद्ब्रह्मैव चिद्भाति

sadvā bhavatvasadvā cidyatsaṃkalpayatyabhiniviśati tattatpaśyati sakalā tatsadbrahmaiva cidbhāti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० चित्तविकारो नाम त्रिषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 cittavikāro nāma triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६४

चतुःषष्टितमः सर्गः

catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । योऽयं सर्वगतो देवः परमात्मा महेश्वरः । स्वच्छः स्वानुभवानन्दस्वरूपोऽन्तादिवर्जितः

śrīvasiṣṭha uvāca | yo'yaṃ sarvagato devaḥ paramātmā maheśvaraḥ | svacchaḥ svānubhavānandasvarūpo'ntādivarjitaḥ

एतस्मात्परमानन्दाच्छुद्धचिन्मात्ररूपिणः । जीवः संजायते पूर्वं स चित्तं चित्ततो जगत्

etasmātparamānandācchuddhacinmātrarūpiṇaḥ | jīvaḥ saṃjāyate pūrvaṃ sa cittaṃ cittato jagat

श्रीराम उवाच । स्वानुभूतिप्रमाणेऽस्मिन्ब्रह्मणि ब्रह्मबृंहिते । कथं सत्तामवाप्नोति जीवको द्वैतवर्जिते

śrīrāma uvāca | svānubhūtipramāṇe'sminbrahmaṇi brahmabṛṃhite | kathaṃ sattāmavāpnoti jīvako dvaitavarjite

श्रीवसिष्ठ उवाच । असदाभासमच्छात्म ब्रह्मास्तीह प्रबृंहितम् । बृहच्चिद्भैरववपुरानन्दाभिधमव्ययम्

śrīvasiṣṭha uvāca | asadābhāsamacchātma brahmāstīha prabṛṃhitam | bṛhaccidbhairavavapurānandābhidhamavyayam

तस्य यत्सममापूर्णं शुद्धं सत्वमचिह्नितम् । तद्विदामप्यनिर्देश्यं तच्छान्तं परमं पदम्

tasya yatsamamāpūrṇaṃ śuddhaṃ satvamacihnitam | tadvidāmapyanirdeśyaṃ tacchāntaṃ paramaṃ padam

तस्यैवोद्यदिवाशान्ति यत्सत्त्वं संविदात्मकम् । स्वभावात्स्पन्दनं तत्तु जीवशब्देन कथ्यते

tasyaivodyadivāśānti yatsattvaṃ saṃvidātmakam | svabhāvātspandanaṃ tattu jīvaśabdena kathyate

तत्रेमाः परमादर्शे चिद्व्योम्न्यनुभवात्मिकाः । असंख्याः प्रतिबिम्बन्ति जगज्जालपरम्पराः

tatremāḥ paramādarśe cidvyomnyanubhavātmikāḥ | asaṃkhyāḥ pratibimbanti jagajjālaparamparāḥ

ब्रह्मणः स्फुरणं किंचिद्यदवाताम्बुधेरिव । दीपस्येवाप्यवातस्य तं जीवं विद्धि राघव

brahmaṇaḥ sphuraṇaṃ kiṃcidyadavātāmbudheriva | dīpasyevāpyavātasya taṃ jīvaṃ viddhi rāghava

शान्तत्वापगमेऽच्छस्य मनाक्संवेदनात्मकम् । स्वाभाविकं यत्स्फुरणं चिद्व्योम्नः सोऽङ्ग जीवकः

śāntatvāpagame'cchasya manāksaṃvedanātmakam | svābhāvikaṃ yatsphuraṇaṃ cidvyomnaḥ so'ṅga jīvakaḥ

3.64.10

यथा वातस्य चलनं कृशानोरुष्णता यथा । शीतता वा तुषारस्य तथा जीवत्वमात्मनः

yathā vātasya calanaṃ kṛśānoruṣṇatā yathā | śītatā vā tuṣārasya tathā jīvatvamātmanaḥ

चिद्रूपस्यात्मतत्त्वस्य स्वाभाववशतः स्वयम् । मनाक्संवेदनमिव यत्तज्जीव इति स्मृतम्

cidrūpasyātmatattvasya svābhāvavaśataḥ svayam | manāksaṃvedanamiva yattajjīva iti smṛtam

तदेव घनसंवित्त्या यात्यहंतामनुक्रमात् । वह्न्यणुः स्वेन्धनाधिक्यात्स्वां प्रकाशकतामिव

tadeva ghanasaṃvittyā yātyahaṃtāmanukramāt | vahnyaṇuḥ svendhanādhikyātsvāṃ prakāśakatāmiva

यथा स्वतारकामार्गे व्योम्नः स्फुरति नीलिमा । शून्यस्याप्यस्य जीवस्य तथाहंभावभावना

yathā svatārakāmārge vyomnaḥ sphurati nīlimā | śūnyasyāpyasya jīvasya tathāhaṃbhāvabhāvanā

जीवोऽहंकृतिमादत्ते संकल्पकलयेद्धया । स्वयैतया घनतया नीलिमानमिवाम्बरम्

jīvo'haṃkṛtimādatte saṃkalpakalayeddhayā | svayaitayā ghanatayā nīlimānamivāmbaram

अहंभावो हि दिक्कालव्यवच्छेदी कृताकृतिः । स्वयं संकल्पवशतो वातस्पन्द इव स्फुरन्

ahaṃbhāvo hi dikkālavyavacchedī kṛtākṛtiḥ | svayaṃ saṃkalpavaśato vātaspanda iva sphuran

संकल्पोन्मुखता यातस्त्वहंकाराभिधः स्थितः । चित्तं जीवो मनो माया प्रकृतिश्चेति नामभिः

saṃkalponmukhatā yātastvahaṃkārābhidhaḥ sthitaḥ | cittaṃ jīvo mano māyā prakṛtiśceti nāmabhiḥ

तत्संकल्पात्मकं चेतो भूततन्मात्रकल्पनम् । कुर्वंस्ततो व्रजत्येव संकल्पाद्याति पञ्चताम्

tatsaṃkalpātmakaṃ ceto bhūtatanmātrakalpanam | kurvaṃstato vrajatyeva saṃkalpādyāti pañcatām

तन्मात्रपञ्चकाकारं चित्तं तेजःकणो भवेत् । अजातजगति व्योम्नि तारका पेलवा यथा

tanmātrapañcakākāraṃ cittaṃ tejaḥkaṇo bhavet | ajātajagati vyomni tārakā pelavā yathā

तेजःकणत्वमादत्ते चित्तं तन्मात्रकल्पनात् । शनैः स्वस्मात्परिस्पन्दाद्बीजमङ्कुरतामिव

tejaḥkaṇatvamādatte cittaṃ tanmātrakalpanāt | śanaiḥ svasmātparispandādbījamaṅkuratāmiva

3.64.20

असौ तेजःकणोऽण्डाख्यः कल्पनात्कश्चिदण्डताम् । प्रयात्यन्तःस्फुरद्ब्रह्मा जलमापिण्डतामिव

asau tejaḥkaṇo'ṇḍākhyaḥ kalpanātkaścidaṇḍatām | prayātyantaḥsphuradbrahmā jalamāpiṇḍatāmiva

कश्चिद्द्रागिति देहादिकलनाद्याति देहताम् । भ्रान्तित्वं तदतद्रूपं गन्धर्वैश्च वसत्पुरम्

kaściddrāgiti dehādikalanādyāti dehatām | bhrāntitvaṃ tadatadrūpaṃ gandharvaiśca vasatpuram

कश्चित्स्थावरतामेति कश्चिज्जंगमतामपि । कश्चिद्याति खचार्यादिरूपं संकल्पतः स्वतः

kaścitsthāvaratāmeti kaścijjaṃgamatāmapi | kaścidyāti khacāryādirūpaṃ saṃkalpataḥ svataḥ

सर्गादावादिजो देहो जीवः संकल्पसंभवः । क्रमेण पदमासाद्य वैरिञ्चं कुरुते जगत्

sargādāvādijo deho jīvaḥ saṃkalpasaṃbhavaḥ | krameṇa padamāsādya vairiñcaṃ kurute jagat

आत्मभूकलनात्मासौ यत्संकल्पयति क्षणात् । तत्स्वभाववशादेव जातमेव प्रपश्यति

ātmabhūkalanātmāsau yatsaṃkalpayati kṣaṇāt | tatsvabhāvavaśādeva jātameva prapaśyati

चित्स्वभावात्समायातं ब्रह्मत्वं सर्वकारणम् । संसृतौ कारणं पश्चात्कर्म निर्माय संस्थितम्

citsvabhāvātsamāyātaṃ brahmatvaṃ sarvakāraṇam | saṃsṛtau kāraṇaṃ paścātkarma nirmāya saṃsthitam

चित्तं स्वभावात्स्फुरति चित्तः फेन इवाम्भसः । कर्मभिर्बध्यते पश्चाड्डिण्डीरमिव रज्जुभिः

cittaṃ svabhāvātsphurati cittaḥ phena ivāmbhasaḥ | karmabhirbadhyate paścāḍḍiṇḍīramiva rajjubhiḥ

संकल्पः कलनाबीजं तदात्मैव हि जीवकः । कर्म पश्चात्तनोत्युच्चैरुत्थायाकर्मतः क्रमात्

saṃkalpaḥ kalanābījaṃ tadātmaiva hi jīvakaḥ | karma paścāttanotyuccairutthāyākarmataḥ kramāt

क्रोडीकृताङ्कुरं पूर्वं जीवो धत्ते स्वजीवितम् । पश्चान्नानात्वमायाति पत्राङ्कुरफलक्रमैः

kroḍīkṛtāṅkuraṃ pūrvaṃ jīvo dhatte svajīvitam | paścānnānātvamāyāti patrāṅkuraphalakramaiḥ

अन्ये स्व एव ये जीवा एवमेवाकृतिं गताः । पूर्वोत्पन्ने जगति ते यान्ति भूताश्रयां स्थितिम्

anye sva eva ye jīvā evamevākṛtiṃ gatāḥ | pūrvotpanne jagati te yānti bhūtāśrayāṃ sthitim

3.64.30

स्वकर्मभिस्ततो जन्ममृतिकारणतां गतैः । प्रयान्त्यूर्ध्वमधस्ताद्वा कर्म चित्स्पन्द उच्यते

svakarmabhistato janmamṛtikāraṇatāṃ gataiḥ | prayāntyūrdhvamadhastādvā karma citspanda ucyate

चित्स्पन्दन भवति कर्म तदेव दैवं चित्तं तदेव भवतीह शुभाशुभादि । तस्माज्जगन्ति भुवनानि भवन्ति पूर्वं भूत्वा निजाङ्गकुसुमानि तरोरिवाद्यात्

citspandana bhavati karma tadeva daivaṃ cittaṃ tadeva bhavatīha śubhāśubhādi | tasmājjaganti bhuvanāni bhavanti pūrvaṃ bhūtvā nijāṅgakusumāni tarorivādyāt

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलो० उत्पत्तिबीजाङ्कुरनिर्णयो नाम चतुःषष्ठितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 utpattibījāṅkuranirṇayo nāma catuḥṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६५

पञ्चषष्टितमः सर्गः

pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परस्मात्कारणादेव मनः प्रथममुत्थितम् । मननात्मकमाभोगि तत्स्थमेव स्थितिं गतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | parasmātkāraṇādeva manaḥ prathamamutthitam | mananātmakamābhogi tatsthameva sthitiṃ gatam

भावाभावलसद्दोलं तेनायमवलोक्यते । सर्गः सदसदाभासः पूर्वगन्ध इवेच्छया

bhāvābhāvalasaddolaṃ tenāyamavalokyate | sargaḥ sadasadābhāsaḥ pūrvagandha ivecchayā

न कश्चिद्विद्यते भेदो द्वैतैक्यकलनात्मकः । ब्रह्मजीवमनोमायाकर्तृकर्मजगद्दृशाम्

na kaścidvidyate bhedo dvaitaikyakalanātmakaḥ | brahmajīvamanomāyākartṛkarmajagaddṛśām

अपारावारविस्तारसंवित्सलिलवल्गनैः । चिदेकार्णव एवायं स्वयमात्मा विजृम्भते

apārāvāravistārasaṃvitsalilavalganaiḥ | cidekārṇava evāyaṃ svayamātmā vijṛmbhate

असत्यमस्थैर्यवशात्सत्यं संप्रतिभासतः । यथा स्वप्नस्तथा चित्तं जगत्सदसदात्मकम्

asatyamasthairyavaśātsatyaṃ saṃpratibhāsataḥ | yathā svapnastathā cittaṃ jagatsadasadātmakam

न सन्नासन्न संजातश्चेतसो जगतो भ्रमः । अथ धीसमवायानामिन्द्रजालमिवोत्थितः

na sannāsanna saṃjātaścetaso jagato bhramaḥ | atha dhīsamavāyānāmindrajālamivotthitaḥ

दीर्घः स्वप्नः स्थितिं यातः संसाराख्यो मनोबलात् । असम्यग्दर्शनात्स्थाणाविव पुंस्प्रत्ययो मुधा

dīrghaḥ svapnaḥ sthitiṃ yātaḥ saṃsārākhyo manobalāt | asamyagdarśanātsthāṇāviva puṃspratyayo mudhā

अनात्मालोकनाच्चित्तं चित्तत्वं नानुशोचति । वेतालकल्पनाद्बाल इव संकल्पिते भये

anātmālokanāccittaṃ cittatvaṃ nānuśocati | vetālakalpanādbāla iva saṃkalpite bhaye

अनाख्यस्य स्वरूपस्य सर्वाशातिगतात्मनः .। चेत्योन्मुखतया चित्तं चित्ताज्जीवत्वकल्पनम्

anākhyasya svarūpasya sarvāśātigatātmanaḥ .| cetyonmukhatayā cittaṃ cittājjīvatvakalpanam

जीवत्वादप्यहंभावस्त्वहंभावाच्च चित्तता । चित्तत्वादिन्द्रियादित्वं ततो देहादिविभ्रमाः

jīvatvādapyahaṃbhāvastvahaṃbhāvācca cittatā | cittatvādindriyāditvaṃ tato dehādivibhramāḥ

देहादिमोहतः स्वर्गनरकौ मोक्षबन्धने । बीजाङ्कुरवदारम्भसंरूढे देहकर्मणोः

dehādimohataḥ svarganarakau mokṣabandhane | bījāṅkuravadārambhasaṃrūḍhe dehakarmaṇoḥ

द्वैतं यथा नास्ति चिदात्मजीवयो- स्तथैव भेदोऽस्ति न जीवचित्तयोः । यथैव भेदोऽस्ति न जीवचित्तयो- स्तथैव भेदोऽस्ति न देहकर्मणोः

dvaitaṃ yathā nāsti cidātmajīvayo- stathaiva bhedo'sti na jīvacittayoḥ | yathaiva bhedo'sti na jīvacittayo- stathaiva bhedo'sti na dehakarmaṇoḥ

कर्मैव देहो ननु देह एव चित्तं तदेवाहमितीह जीवः । स जीव एवेश्वरचित्स आत्मा सर्वः शिवस्त्वेकपदोक्तमेतत्

karmaiva deho nanu deha eva cittaṃ tadevāhamitīha jīvaḥ | sa jīva eveśvaracitsa ātmā sarvaḥ śivastvekapadoktametat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने जीवविचारो नाम पञ्चषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne jīvavicāro nāma pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६६

षट्षष्टितमः सर्गः

ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेकं परं वस्तु राम नानात्वमेत्यलम् । नानात्वमिव संजातं दीपाद्दीपशतं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | evamekaṃ paraṃ vastu rāma nānātvametyalam | nānātvamiva saṃjātaṃ dīpāddīpaśataṃ yathā

यथाभूतमसद्रूपमात्मानं यदि पश्यति । विचार्यतेऽन्तस्तदनुभावहीनं न शोचति

yathābhūtamasadrūpamātmānaṃ yadi paśyati | vicāryate'ntastadanubhāvahīnaṃ na śocati

चित्तमात्रं नरस्तस्मिन्गते शान्तमिदं जगत् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः

cittamātraṃ narastasmingate śāntamidaṃ jagat | upānadgūḍhapādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ

पत्रमात्रादृते नान्यत्कदल्या विद्यते यथा । भ्रममात्रादृते नान्यज्जगतो विद्यते तथा

patramātrādṛte nānyatkadalyā vidyate yathā | bhramamātrādṛte nānyajjagato vidyate tathā

जायते बालतामेति यौवनं वार्धकं ततः । मृतिं स्वर्गं च नरकं भ्रमाच्चेतो हि नृत्यति

jāyate bālatāmeti yauvanaṃ vārdhakaṃ tataḥ | mṛtiṃ svargaṃ ca narakaṃ bhramācceto hi nṛtyati

विचित्रबुद्बुदोल्लासे स्वात्मनो व्यतिरेकिणि । यथा सुरायाः सामर्थ्यं तथा चित्तस्य संसृतौ

vicitrabudbudollāse svātmano vyatirekiṇi | yathā surāyāḥ sāmarthyaṃ tathā cittasya saṃsṛtau

यथा द्वित्वं शशाङ्कादौ पश्यत्यक्षिमलाविलम् । चिच्चेतनकलाक्रान्ता तथैव परमात्मनि

yathā dvitvaṃ śaśāṅkādau paśyatyakṣimalāvilam | ciccetanakalākrāntā tathaiva paramātmani

यथा मदवशाद्भ्रान्तान्क्षीबः पश्यति पादपान् । तथा चेतनविक्षुब्धान्संसारांश्चित्प्रपश्यति

yathā madavaśādbhrāntānkṣībaḥ paśyati pādapān | tathā cetanavikṣubdhānsaṃsārāṃścitprapaśyati

यथा लीलाभ्रमाद्बालाः कुम्भकृच्चक्रवज्जगत् । भ्रान्तं पश्यन्ति चित्तात्तु विद्धि दृश्यं तथैव हि

yathā līlābhramādbālāḥ kumbhakṛccakravajjagat | bhrāntaṃ paśyanti cittāttu viddhi dṛśyaṃ tathaiva hi

यदा चिच्चेतति द्वित्वं तदा द्वैतैक्यविभ्रमः । यदा न चेतति द्वैतं तदा द्वैतैक्ययोः क्षयः

yadā ciccetati dvitvaṃ tadā dvaitaikyavibhramaḥ | yadā na cetati dvaitaṃ tadā dvaitaikyayoḥ kṣayaḥ

यच्चेत्यते तदितरद्व्यतिरिक्तं चितोऽस्ति न । किंचिन्नास्तीतिसंशान्त्या चितः शाम्यति चेतनं

yaccetyate taditaradvyatiriktaṃ cito'sti na | kiṃcinnāstītisaṃśāntyā citaḥ śāmyati cetanaṃ

चिद्धनेनैकतामेत्य यदा तिष्ठति निश्चलः । शाम्यन्व्यवहरन्वापि तदा संशान्त उच्यते

ciddhanenaikatāmetya yadā tiṣṭhati niścalaḥ | śāmyanvyavaharanvāpi tadā saṃśānta ucyate

तन्वी चेतयते चेत्यं घना चिन्नाङ्ग चेतति । अल्पक्षीबः क्षोभमेति घनक्षीबो हि शाम्यति

tanvī cetayate cetyaṃ ghanā cinnāṅga cetati | alpakṣībaḥ kṣobhameti ghanakṣībo hi śāmyati

चिद्धनैकप्रपातस्य रूढस्य परमे पदे । नैरात्म्यशून्यवेद्याद्यैः पर्यायैः कथनं भवेत्

ciddhanaikaprapātasya rūḍhasya parame pade | nairātmyaśūnyavedyādyaiḥ paryāyaiḥ kathanaṃ bhavet

चिच्चेतनेन चेत्यत्वमेत्येवं पश्यति भ्रमम् । जातो जीवामि पश्यामि संसरामीत्यसन्मयम्

ciccetanena cetyatvametyevaṃ paśyati bhramam | jāto jīvāmi paśyāmi saṃsarāmītyasanmayam

स्वभावाद्व्यतिरिक्तं तु न चित्तस्यास्ति चेतनम् । स्पन्दादृते यथा वायोरन्तः किं नाम चेत्यते

svabhāvādvyatiriktaṃ tu na cittasyāsti cetanam | spandādṛte yathā vāyorantaḥ kiṃ nāma cetyate

चेत्यत्वं संभवत्येवं किंचिद्यच्चेत्यते चिता । रज्जुसर्पभ्रमाभासं तमविद्याभ्रमं विदुः

cetyatvaṃ saṃbhavatyevaṃ kiṃcidyaccetyate citā | rajjusarpabhramābhāsaṃ tamavidyābhramaṃ viduḥ

संविन्मात्रचिकित्स्येऽस्मिन्व्याधौ संसारनामनि । चित्तमात्रपरिस्पन्दे संरम्भो न च किंचन

saṃvinmātracikitsye'sminvyādhau saṃsāranāmani | cittamātraparispande saṃrambho na ca kiṃcana

यदि सर्वं परित्यज्य तिष्ठस्युत्क्रान्तवासनः । अमुनैव निमेषेण तन्मुक्तोऽसि न संशयः

yadi sarvaṃ parityajya tiṣṭhasyutkrāntavāsanaḥ | amunaiva nimeṣeṇa tanmukto'si na saṃśayaḥ

यथा रज्ज्वां भुजङ्गाभा विनश्यत्येव वीक्षणात् । संविन्मात्रविवर्तेन नश्यत्येव हि संसृतिः

yathā rajjvāṃ bhujaṅgābhā vinaśyatyeva vīkṣaṇāt | saṃvinmātravivartena naśyatyeva hi saṃsṛtiḥ

यत्राभिलाषस्तन्नूनं संत्यज्य स्थीयते यदि । प्राप्त एवाङ्ग तन्मोक्षः किमेतावति दुष्करम्

yatrābhilāṣastannūnaṃ saṃtyajya sthīyate yadi | prāpta evāṅga tanmokṣaḥ kimetāvati duṣkaram

अपि प्राणांस्तृणमिव जयन्तीह महाशयाः । यत्राभिलाषस्तन्मात्रत्यागे कृपणता कथम्

api prāṇāṃstṛṇamiva jayantīha mahāśayāḥ | yatrābhilāṣastanmātratyāge kṛpaṇatā katham

यत्राभिलाषस्तत्त्यक्त्वा चेतसा निरवग्रहम् । प्राप्तं कर्मेन्द्रियैर्गृह्णस्त्यजन्नष्टं च तिष्ठ भोः

yatrābhilāṣastattyaktvā cetasā niravagraham | prāptaṃ karmendriyairgṛhṇastyajannaṣṭaṃ ca tiṣṭha bhoḥ

यथा करतले बिल्वं यथा वा पर्वतः पुरः । प्रत्यक्षमेव तस्यालमजत्वं परमात्मनः

yathā karatale bilvaṃ yathā vā parvataḥ puraḥ | pratyakṣameva tasyālamajatvaṃ paramātmanaḥ

आत्मैव भाति जगदित्युदितस्तरङ्गैः कल्पान्त एक इव वारिधिरप्रमेयः । ज्ञातः स एव हि ददाति विमोक्षसिद्धिं त्वज्ञात एव मनसे चिरबन्धनाय

ātmaiva bhāti jagadityuditastaraṅgaiḥ kalpānta eka iva vāridhiraprameyaḥ | jñātaḥ sa eva hi dadāti vimokṣasiddhiṃ tvajñāta eva manase cirabandhanāya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने संसृतिपरमयोगो नाम षटषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne saṃsṛtiparamayogo nāma ṣaṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६७

सप्तषष्टितमः सर्गः

saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । मनस्त्वयोग्यो जीवोऽयं को भवेत्परमात्मनः । कथं वास्मिन्समुत्पन्नः को वायं वद मे पुनः

śrīrāma uvāca | manastvayogyo jīvo'yaṃ ko bhavetparamātmanaḥ | kathaṃ vāsminsamutpannaḥ ko vāyaṃ vada me punaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । समस्तशक्तिखचितं ब्रह्म सर्वेश्वरं सदा । ययैव शक्त्या स्फुरति प्राप्तां तामेव पश्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | samastaśaktikhacitaṃ brahma sarveśvaraṃ sadā | yayaiva śaktyā sphurati prāptāṃ tāmeva paśyati

स्वयं यां वेत्ति सर्वात्मा चिरं चेतनरूपिणीम् । सा प्रोक्ता जीवशब्देन सैव संकल्पकारिणी

svayaṃ yāṃ vetti sarvātmā ciraṃ cetanarūpiṇīm | sā proktā jīvaśabdena saiva saṃkalpakāriṇī

स्वभावात्कारणं द्वित्वं पूर्वसंकल्पचित्स्वयम् । नानाकारणतां पश्चाद्याति जन्ममृतिस्थितेः

svabhāvātkāraṇaṃ dvitvaṃ pūrvasaṃkalpacitsvayam | nānākāraṇatāṃ paścādyāti janmamṛtisthiteḥ

श्रीराम उवाच । एवं स्थिते मुनिश्रेष्ठ दैवं नाम किमुच्यते । किमुच्यते तथा कर्म कारणं च किमुच्यते

śrīrāma uvāca | evaṃ sthite muniśreṣṭha daivaṃ nāma kimucyate | kimucyate tathā karma kāraṇaṃ ca kimucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्पन्दास्पन्दस्वभावं हि चिन्मात्रमिह विद्यते । खे वात इव तत्स्पन्दात्सोल्लासं शान्तमन्यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | spandāspandasvabhāvaṃ hi cinmātramiha vidyate | khe vāta iva tatspandātsollāsaṃ śāntamanyathā

चित्त्वं चित्तं भावितं सत्स्पन्द इत्युच्यते बुधैः । दृश्यत्वभावितं चैतदस्पन्दनमिति स्मृतम्

cittvaṃ cittaṃ bhāvitaṃ satspanda ityucyate budhaiḥ | dṛśyatvabhāvitaṃ caitadaspandanamiti smṛtam

स्पन्दात्स्फुरति चित्सर्गो निःस्पन्दाद्ब्रह्म शाश्वतम् । जीवकारणकर्माद्या चित्स्पन्दस्याभिधा स्मृता

spandātsphurati citsargo niḥspandādbrahma śāśvatam | jīvakāraṇakarmādyā citspandasyābhidhā smṛtā

य एवानुभवात्मायं चित्स्पन्दोऽस्ति स एव हि । जीवकारणकर्माख्यो बीजमेतद्धि संसृतेः

ya evānubhavātmāyaṃ citspando'sti sa eva hi | jīvakāraṇakarmākhyo bījametaddhi saṃsṛteḥ

कृतद्वित्वचिदाभासवशाद्देहमुपस्थितम् । संकल्पाद्विविधार्थत्वं चित्स्पन्दो याति सृष्टिषु

kṛtadvitvacidābhāsavaśāddehamupasthitam | saṃkalpādvividhārthatvaṃ citspando yāti sṛṣṭiṣu

नानाकारणतां यातश्चित्स्पन्दो मुच्यते चिरात् । कश्चिज्जन्मसहस्रेण कश्चिदेकेन जन्मना

nānākāraṇatāṃ yātaścitspando mucyate cirāt | kaścijjanmasahasreṇa kaścidekena janmanā

स्वभावात्कारणाद्वित्वं चित्समेत्याधिगच्छति । स्वर्गापवर्गनरकबन्धकारणतां शनैः

svabhāvātkāraṇādvitvaṃ citsametyādhigacchati | svargāpavarganarakabandhakāraṇatāṃ śanaiḥ

हेम्नीव कटकादित्वं काष्ठलोष्टसमस्थितौ । देहे तिष्ठति नानात्वं जडे भावविकारजम्

hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhaloṣṭasamasthitau | dehe tiṣṭhati nānātvaṃ jaḍe bhāvavikārajam

अजातमप्यसद्रूपं पश्यतीदं मनोभ्रमः । जातः स्थितोमृतोऽस्मीति भ्रमार्तः पत्तनं यथा

ajātamapyasadrūpaṃ paśyatīdaṃ manobhramaḥ | jātaḥ sthitomṛto'smīti bhramārtaḥ pattanaṃ yathā

अहंममेत्यसद्रूपमेव चेतः प्रपश्यति । अदृष्टपरमार्थत्वादाशाविवशसंस्थिति

ahaṃmametyasadrūpameva cetaḥ prapaśyati | adṛṣṭaparamārthatvādāśāvivaśasaṃsthiti

मथुराधिपते राज्ञो यथा श्वपचसंभ्रमः । आसीदेवं हि चित्तस्य स्फुरतीयं जगत्स्थितिः

mathurādhipate rājño yathā śvapacasaṃbhramaḥ | āsīdevaṃ hi cittasya sphuratīyaṃ jagatsthitiḥ

सर्वमेव मनोमात्रभ्रान्त्युल्लासविजृम्भणम् । इदं जगत्तया राम प्रस्फुरत्यम्बुभङ्गवत्

sarvameva manomātrabhrāntyullāsavijṛmbhaṇam | idaṃ jagattayā rāma prasphuratyambubhaṅgavat

शिवात्प्राक्कारणात्पूर्वं चिच्चेत्यकलनोन्मुखी । उदेति सौम्याज्जलधेः पयःस्पन्दो मनागिव

śivātprākkāraṇātpūrvaṃ ciccetyakalanonmukhī | udeti saumyājjaladheḥ payaḥspando manāgiva

स्फुरणाज्जीवचक्रत्वमेति चित्तोर्मितां दधत् । चिद्वारिब्रह्मजलधौ कुरुते सर्गबुद्बुदान्

sphuraṇājjīvacakratvameti cittormitāṃ dadhat | cidvāribrahmajaladhau kurute sargabudbudān

स्वस्थः सौम्य समस्यैतद्यत्सिंहस्य विजृम्भणम् । ब्रह्मणः संविदाभासस्तत्संचेत्यमिव स्वयम्

svasthaḥ saumya samasyaitadyatsiṃhasya vijṛmbhaṇam | brahmaṇaḥ saṃvidābhāsastatsaṃcetyamiva svayam

चित्संवित्त्योच्यते जीवः संकल्पात्स मनो भवेत् । बुद्धिश्चित्तमहंकारो मायेत्याद्यभिधं ततः

citsaṃvittyocyate jīvaḥ saṃkalpātsa mano bhavet | buddhiścittamahaṃkāro māyetyādyabhidhaṃ tataḥ

तन्मात्रकल्पना पूर्वं तनोतीदं जगन्मनः । असत्यं सत्यसंकाशं गन्धर्वनगरं यथा

tanmātrakalpanā pūrvaṃ tanotīdaṃ jaganmanaḥ | asatyaṃ satyasaṃkāśaṃ gandharvanagaraṃ yathā

यथा शून्ये दृशः स्फारान्मुक्तावल्यादिदर्शनम् । यथा स्वप्ने भ्रमश्चैव तथा चित्तस्य संसृतिः

yathā śūnye dṛśaḥ sphārānmuktāvalyādidarśanam | yathā svapne bhramaścaiva tathā cittasya saṃsṛtiḥ

शुद्ध आत्मा नित्यतृप्त इव शान्तः समस्थितः । अपश्यन्पश्यतीवेमं चित्ताख्यं स्वप्नविभ्रमम्

śuddha ātmā nityatṛpta iva śāntaḥ samasthitaḥ | apaśyanpaśyatīvemaṃ cittākhyaṃ svapnavibhramam

संसृतिर्जाग्रदित्युक्तं स्वप्नं विदुरहंकृतिम् । चित्तं सुषुप्तभावः स्याच्चिन्मात्रं तुर्यमुच्यते

saṃsṛtirjāgradityuktaṃ svapnaṃ vidurahaṃkṛtim | cittaṃ suṣuptabhāvaḥ syāccinmātraṃ turyamucyate

अत्यन्तशुद्धे सन्मात्रे परिणामनिरामयम् । तुर्यातीतं पदं तत्स्यात्तत्स्थो भूयो न शोचति

atyantaśuddhe sanmātre pariṇāmanirāmayam | turyātītaṃ padaṃ tatsyāttatstho bhūyo na śocati

तस्मिन्सर्वमुदेतीदं तस्मिन्नेव प्रलीयते । न चेदं न च तत्रेदं दृष्टौ मुक्तावली यथा

tasminsarvamudetīdaṃ tasminneva pralīyate | na cedaṃ na ca tatredaṃ dṛṣṭau muktāvalī yathā

अरोधकत्वात्खं हेतुर्यथा वृक्षसमुन्नतेः । अकर्तापि तथा कर्ता चेतनाब्धिर्जगत्स्थितेः

arodhakatvātkhaṃ heturyathā vṛkṣasamunnateḥ | akartāpi tathā kartā cetanābdhirjagatsthiteḥ

संनिधानाद्यथा लौहः प्रतिबिम्बस्य हेतुताम् । यात्यादर्शस्तथैवायं चिन्मयोऽप्यर्थवेदने

saṃnidhānādyathā lauhaḥ pratibimbasya hetutām | yātyādarśastathaivāyaṃ cinmayo'pyarthavedane

बीजमङ्कुरपत्रादियुक्त्या यद्वत्फलं भवेत् । चिन्मात्रं चित्तजीवादियुक्त्या तद्वन्मनो भवेत्

bījamaṅkurapatrādiyuktyā yadvatphalaṃ bhavet | cinmātraṃ cittajīvādiyuktyā tadvanmano bhavet

स्वतोबीजफला विप्रुड् यथा बीजं पुनर्भवेत् । तथा चिच्चेत्यचित्तादि त्यक्त्वा स्वस्था न तिष्ठति

svatobījaphalā vipruḍ yathā bījaṃ punarbhavet | tathā ciccetyacittādi tyaktvā svasthā na tiṣṭhati

यद्यप्यबोधे बोधे वा बीजान्तस्तरुबीजयोः । इयान्भेदोऽस्ति न जगद्ब्रह्मणोरपि चित्तयोः

yadyapyabodhe bodhe vā bījāntastarubījayoḥ | iyānbhedo'sti na jagadbrahmaṇorapi cittayoḥ

तथापि व्यज्यते बोधे सत्यात्मकमखण्डितम् । रूपश्रीरिव दीपेन चिन्मात्रालोकरूपि यत्

tathāpi vyajyate bodhe satyātmakamakhaṇḍitam | rūpaśrīriva dīpena cinmātrālokarūpi yat

यद्यन्निखन्यते भूमेर्यथा तत्तन्नभो भवेत् । या या विचार्यते विद्या तथा सा सा परं भवेत्

yadyannikhanyate bhūmeryathā tattannabho bhavet | yā yā vicāryate vidyā tathā sā sā paraṃ bhavet

स्फटिकान्तःसन्निवेशः स्थाणुताऽवेदनाद्यथा । शुद्धेऽनानापि नानेव तथा ब्रह्मोदरे जगत्

sphaṭikāntaḥsanniveśaḥ sthāṇutā'vedanādyathā | śuddhe'nānāpi nāneva tathā brahmodare jagat

ब्रह्म सर्वं जगद्वस्तु पिण्डमेकमखण्डितम् । फलपत्रलतागुल्मपीठबीजमिव स्थितम्

brahma sarvaṃ jagadvastu piṇḍamekamakhaṇḍitam | phalapatralatāgulmapīṭhabījamiva sthitam

श्रीराम उवाच । अहो चित्रं जगदिदमसत्सदिव भासते । अहो बृहदहो स्वस्थमहो स्फुटमहो तनु

śrīrāma uvāca | aho citraṃ jagadidamasatsadiva bhāsate | aho bṛhadaho svasthamaho sphuṭamaho tanu

ब्रह्मणि प्रतिभासात्मा तन्मात्रगुणगोलकः । अवश्यायकणाभासो यथा स्फुरति तच्छ्रुतम्

brahmaṇi pratibhāsātmā tanmātraguṇagolakaḥ | avaśyāyakaṇābhāso yathā sphurati tacchrutam

यथाऽसौ याति वैपुल्यं यथा भवति चात्मभूः । यथा स्वभावसिद्धार्थात्तथा कथय मे प्रभो

yathā'sau yāti vaipulyaṃ yathā bhavati cātmabhūḥ | yathā svabhāvasiddhārthāttathā kathaya me prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्यन्तासंभवद्रूपमनन्यत्स्वस्वभावतः । अत्यन्ताननुभूतं सत्स्वानुभूतमिवाग्रतः

śrīvasiṣṭha uvāca | atyantāsaṃbhavadrūpamananyatsvasvabhāvataḥ | atyantānanubhūtaṃ satsvānubhūtamivāgrataḥ

उल्लासफुल्लो फुल्लाङ्ग इति बालहृदि स्फुटम् । यथोदेति तथोदेति परे ब्रह्मणि जीवता

ullāsaphullo phullāṅga iti bālahṛdi sphuṭam | yathodeti tathodeti pare brahmaṇi jīvatā

मानमेयात्मिका शुद्धा सत्यैवासत्यवत्स्थिता । भिन्नेव च न भिन्ना स्याद्ब्रह्मणो ब्रंह्मणात्मिका

mānameyātmikā śuddhā satyaivāsatyavatsthitā | bhinneva ca na bhinnā syādbrahmaṇo braṃhmaṇātmikā

यथा ब्रह्म भवत्याशु जीवः कलनजीवितः । तथा जीवो भवत्याशु मनो मननवेदनात्

yathā brahma bhavatyāśu jīvaḥ kalanajīvitaḥ | tathā jīvo bhavatyāśu mano mananavedanāt

चित्तं तन्मात्रमननं पश्यत्याशु स्वरूपवत् । एष सद्योऽनिललवप्रख्यः स्फुरति खान्तरे

cittaṃ tanmātramananaṃ paśyatyāśu svarūpavat | eṣa sadyo'nilalavaprakhyaḥ sphurati khāntare

अस्तनिमेषोऽनुभवत्यवश्यायकणोपमम् । संवेदनात्मकं कालकलितं कान्तमात्मनि

astanimeṣo'nubhavatyavaśyāyakaṇopamam | saṃvedanātmakaṃ kālakalitaṃ kāntamātmani

अहं किमिति शब्दार्थवेदनाभोगसंविदम् । संविदं तत्त्वशब्दार्थं जीवः पश्यति सार्थकम्

ahaṃ kimiti śabdārthavedanābhogasaṃvidam | saṃvidaṃ tattvaśabdārthaṃ jīvaḥ paśyati sārthakam

तादृक्षवेदनात्सोऽथ रसशब्दार्थवेदनम् । भाविजिह्वार्थनाम्नैकदेशेऽनुभवति क्षणात्

tādṛkṣavedanātso'tha rasaśabdārthavedanam | bhāvijihvārthanāmnaikadeśe'nubhavati kṣaṇāt

तादृक्षवेदनात्तेजःशब्दार्थोन्मुखतां गतः । भविष्यन्नेत्रनाम्नैकदेशे भवति भासनम्

tādṛkṣavedanāttejaḥśabdārthonmukhatāṃ gataḥ | bhaviṣyannetranāmnaikadeśe bhavati bhāsanam

तादृक्षवेदनात्सोऽथ घ्राणं तद्दृष्टिवेदनात् । स्थितो यस्मिन्भवतीति तावद्दृश्यादिता स्थिता

tādṛkṣavedanātso'tha ghrāṇaṃ taddṛṣṭivedanāt | sthito yasminbhavatīti tāvaddṛśyāditā sthitā

एवंप्रायः स जीवात्मा काकतालीयवच्छनैः । विशिष्टसंनिवेशत्वं भावितं पश्यति स्वतः

evaṃprāyaḥ sa jīvātmā kākatālīyavacchanaiḥ | viśiṣṭasaṃniveśatvaṃ bhāvitaṃ paśyati svataḥ

स तस्य संनिवेशस्य त्वसतोऽपि सतः सतः । शब्दभावैकदेशत्वं श्रवणार्थेन विन्दति

sa tasya saṃniveśasya tvasato'pi sataḥ sataḥ | śabdabhāvaikadeśatvaṃ śravaṇārthena vindati

स्पर्शभावैकदेशत्वं त्वक्शब्दार्थेन विन्दति । रसभावैकदेशत्वं रसनात्वेन विन्दति

sparśabhāvaikadeśatvaṃ tvakśabdārthena vindati | rasabhāvaikadeśatvaṃ rasanātvena vindati

रूपभावैकदेशत्वं नेत्रार्थाकृति पश्यति । गन्धभावैकदेशत्वं नासिकात्वेन पश्यति

rūpabhāvaikadeśatvaṃ netrārthākṛti paśyati | gandhabhāvaikadeśatvaṃ nāsikātvena paśyati

एवं भावमयैः सत्ताप्रकटीकरणक्षमम् । भविष्यदिन्द्रियाख्यं स रन्ध्रं पश्यति देहके

evaṃ bhāvamayaiḥ sattāprakaṭīkaraṇakṣamam | bhaviṣyadindriyākhyaṃ sa randhraṃ paśyati dehake

इत्येवमादि जीवस्य राघवाद्यतनस्य च । उदेति प्रतिभासात्मा देह एवातिवाहिकः

ityevamādi jīvasya rāghavādyatanasya ca | udeti pratibhāsātmā deha evātivāhikaḥ

अनाख्येयं परा सत्तास्यातिवाहिकतामिव । सा गच्छत्यप्यगच्छन्ती तादृक्सत्यात्मभावनात्

anākhyeyaṃ parā sattāsyātivāhikatāmiva | sā gacchatyapyagacchantī tādṛksatyātmabhāvanāt

मातृमेयप्रमाणादि यदा ब्रह्मैव वेदनात् । तदातिवाहिकोक्तीनां कः प्रसङ्गस्तदेव तत्

mātṛmeyapramāṇādi yadā brahmaiva vedanāt | tadātivāhikoktīnāṃ kaḥ prasaṅgastadeva tat

अन्यत्ववेदनादन्यः परस्मादातिवाहिकः । ब्रह्मत्ववेदनाद्ब्रह्म सा संवित्तिर्हि नान्यजा

anyatvavedanādanyaḥ parasmādātivāhikaḥ | brahmatvavedanādbrahma sā saṃvittirhi nānyajā

श्रीराम उवाच । असंभवादसंवित्तेर्ब्रह्मात्मैकतयाथवा । को मोक्षः को विचारश्चेत्यलं भेदविकल्पनैः

śrīrāma uvāca | asaṃbhavādasaṃvitterbrahmātmaikatayāthavā | ko mokṣaḥ ko vicāraścetyalaṃ bhedavikalpanaiḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सिद्धान्तकाल एवैष प्रश्नस्ते राम राजते । अकालपुष्पमाला हि शोभनापि न शोभते

śrīvasiṣṭha uvāca | siddhāntakāla evaiṣa praśnaste rāma rājate | akālapuṣpamālā hi śobhanāpi na śobhate

सार्थैवानर्थिकाऽकालमाला विलसिता यथा । तथैवाऽकालमिज्जन्तौ सर्वं काले हि शोभते

sārthaivānarthikā'kālamālā vilasitā yathā | tathaivā'kālamijjantau sarvaṃ kāle hi śobhate

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति दृश्यते । ननु सर्वपदार्थानां कालेन फलयोगतः

pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti dṛśyate | nanu sarvapadārthānāṃ kālena phalayogataḥ

एवमेव स जीवात्मा स्वप्नात्मा समुपस्थितः । पितामहत्वमुच्छूनं पश्यन्नात्मनि कालतः

evameva sa jīvātmā svapnātmā samupasthitaḥ | pitāmahatvamucchūnaṃ paśyannātmani kālataḥ

ओंमुच्चारणसंवित्तिवेदनाच्च प्रपश्यति । यत्करोति मनोराज्यं भवत्याशु स तन्मयः

oṃmuccāraṇasaṃvittivedanācca prapaśyati | yatkaroti manorājyaṃ bhavatyāśu sa tanmayaḥ

इदमेवमसत्सर्वमिव व्योम्नि ततात्मनि । पर्वतोच्चाकृतिर्व्योम जगद्व्योम्नि विजृम्भते

idamevamasatsarvamiva vyomni tatātmani | parvatoccākṛtirvyoma jagadvyomni vijṛmbhate

नेह प्रजायते किंचिन्नेह किंचिद्विनश्यति । जगद्गन्धर्वनगररूपेण ब्रह्म जृम्भते

neha prajāyate kiṃcinneha kiṃcidvinaśyati | jagadgandharvanagararūpeṇa brahma jṛmbhate

यथैव पद्मजादीनां जीवानां सदसन्मयी । सत्ता तथैव सर्वेषामासरीसृपमासुरम्

yathaiva padmajādīnāṃ jīvānāṃ sadasanmayī | sattā tathaiva sarveṣāmāsarīsṛpamāsuram

संवित्संभ्रम एवायमेवमभ्युत्थितोऽप्यसन् । आब्रह्मकीटसंवित्तेः सम्यक्संवेदनात्क्षयः

saṃvitsaṃbhrama evāyamevamabhyutthito'pyasan | ābrahmakīṭasaṃvitteḥ samyaksaṃvedanātkṣayaḥ

यथा संपद्यते ब्रह्मा कीटः संपद्यते तथा । कीटस्तु रूढभूतौघवलनात्तुच्छकर्मकः

yathā saṃpadyate brahmā kīṭaḥ saṃpadyate tathā | kīṭastu rūḍhabhūtaughavalanāttucchakarmakaḥ

यदेव जीवनं जीवे चेत्योन्मुखचिदात्मकम् । तदेव पौरुषं तस्मिन्सारं कर्म तदेव च

yadeva jīvanaṃ jīve cetyonmukhacidātmakam | tadeva pauruṣaṃ tasminsāraṃ karma tadeva ca

ब्रह्मणः सुकृतात्पापात्कीटकस्य समुत्थितेः । चित्तन्मात्रात्मिका भ्रान्तिः प्रेक्षामात्रं भवेत्क्षयः

brahmaṇaḥ sukṛtātpāpātkīṭakasya samutthiteḥ | cittanmātrātmikā bhrāntiḥ prekṣāmātraṃ bhavetkṣayaḥ

मातृमानप्रमेयाणि न चिन्मात्रेतरद्यतः । ततो द्वैतैक्यवादार्थः शशशृङ्गाज्जिनीसमः

mātṛmānaprameyāṇi na cinmātretaradyataḥ | tato dvaitaikyavādārthaḥ śaśaśṛṅgājjinīsamaḥ

भावदार्ढ्यात्मकं मिथ्या ब्रह्मानन्दो विभाव्यते । आत्मैव कोशकारेण लालादार्ढ्यात्मकं यथा

bhāvadārḍhyātmakaṃ mithyā brahmānando vibhāvyate | ātmaiva kośakāreṇa lālādārḍhyātmakaṃ yathā

मनसा ब्रह्मणा यद्यद्यथा दृष्टं विभावितम् । तत्तथा दृश्यते तज्ज्ञैः स्वभावस्यैव निश्चयः

manasā brahmaṇā yadyadyathā dṛṣṭaṃ vibhāvitam | tattathā dṛśyate tajjñaiḥ svabhāvasyaiva niścayaḥ

यथा यदुदितं वस्तु तत्तत्तन्न विना भवेत् । निमेषमपि कल्पं वा स्वभावस्यैष निश्चयः

yathā yaduditaṃ vastu tattattanna vinā bhavet | nimeṣamapi kalpaṃ vā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ

अलीकमिदमुत्पन्नमलीकं च विवर्धते । अलीकमेव स्वदते तथालीकं विलीयते

alīkamidamutpannamalīkaṃ ca vivardhate | alīkameva svadate tathālīkaṃ vilīyate

शुद्धं सर्वगतं ब्रह्मानन्तमद्वितीयं दुःखबोधवशाद शुद्धमिवासदिवानेकमिवासर्वगमिवावबुध्यते

śuddhaṃ sarvagataṃ brahmānantamadvitīyaṃ duḥkhabodhavaśāda śuddhamivāsadivānekamivāsarvagamivāvabudhyate

जलमन्यत्तरङ्गोऽन्य इति बालकुकल्पनया भेदः कल्प्यत एवमवास्तवस्तस्माद्यो योऽयमाभाति भेदः स केवलमतत्त्वविद्भिः परिकल्पितो रज्ज्वां सर्प इव एवं भेदाभेदशक्त्योररिमित्रयोरेव ब्रह्मण्येव संभवेत्

jalamanyattaraṅgo'nya iti bālakukalpanayā bhedaḥ kalpyata evamavāstavastasmādyo yo'yamābhāti bhedaḥ sa kevalamatattvavidbhiḥ parikalpito rajjvāṃ sarpa iva evaṃ bhedābhedaśaktyorarimitrayoreva brahmaṇyeva saṃbhavet

तेनात्मनाऽद्वितीयेनैव द्वित्वमिवाततं यथासलि- लेन तरंगकल्पनया सुवर्णेन कटककल्पनयैवमिति अतस्तेन स्वयमेवात्मनात्मान्य इव चेत्यते

tenātmanā'dvitīyenaiva dvitvamivātataṃ yathāsali- lena taraṃgakalpanayā suvarṇena kaṭakakalpanayaivamiti atastena svayamevātmanātmānya iva cetyate

अतः कलना जाता सैव स्फारतां प्राप्य मनः संपन्नं तेनाहंभावः कल्पितो निर्विकल्पप्रत्यक्षरूप- मेतत्प्रथमं तन्मनस्तदहं भवति क्षिप्रमहंशब्दार्थ- भावनात्

ataḥ kalanā jātā saiva sphāratāṃ prāpya manaḥ saṃpannaṃ tenāhaṃbhāvaḥ kalpito nirvikalpapratyakṣarūpa- metatprathamaṃ tanmanastadahaṃ bhavati kṣipramahaṃśabdārtha- bhāvanāt

ततो मनोहंकाराभ्यां स्मृतिरनुसंहिता तैस्त्रिभिस्तदनुभूततन्मात्राणि कल्पितानि तन्मात्रेषु जीवेन चित्तात्मना स्वयं काकतालीयवद्ब्रह्मोपादानादि यान्संनिवेशः कल्पितो दृश्यते

tato manohaṃkārābhyāṃ smṛtiranusaṃhitā taistribhistadanubhūtatanmātrāṇi kalpitāni tanmātreṣu jīvena cittātmanā svayaṃ kākatālīyavadbrahmopādānādi yānsaṃniveśaḥ kalpito dṛśyate

एवं यदेव मनः कल्पयति तदेव पश्यति । सद्वा भवत्वसद्वा चित्तं यत्कल्पयत्यभिनेविष्टम् । तत्तत्पश्यति यास्यति सदिव प्रतिभासमुपगतं सद्यः इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे सत्योपदेशो नाम सप्तषष्टितमः सर्गः

evaṃ yadeva manaḥ kalpayati tadeva paśyati | sadvā bhavatvasadvā cittaṃ yatkalpayatyabhineviṣṭam | tattatpaśyati yāsyati sadiva pratibhāsamupagataṃ sadyaḥ ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye utpattiprakaraṇe satyopadeśo nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६८

अष्टषष्टितमः सर्गः

aṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । राक्षस्योक्तं महाप्रश्नजालमावलिताखिलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | rākṣasyoktaṃ mahāpraśnajālamāvalitākhilam

अस्ति कज्जलपङ्काद्रेरिवोग्रा शालभञ्जिका । हिमाद्रेरुत्तरे पार्श्वे कर्कटी नाम राक्षसी

asti kajjalapaṅkādrerivogrā śālabhañjikā | himādreruttare pārśve karkaṭī nāma rākṣasī

विषूचिकाभिधाना च नाम्नाप्यन्यायवाधिका । विन्ध्याटवीव देहेन शुष्का कार्श्यमुपागता

viṣūcikābhidhānā ca nāmnāpyanyāyavādhikā | vindhyāṭavīva dehena śuṣkā kārśyamupāgatā

महाबलाग्निनयना रोदोरन्ध्रार्धपूरणी । नीलाम्बरधरा कृष्णा देहबद्धेव यामिनी

mahābalāgninayanā rodorandhrārdhapūraṇī | nīlāmbaradharā kṛṣṇā dehabaddheva yāminī

नीहारवसनच्छन्ना मेदुराभ्रशिरःपटा । लम्बाभ्रबिम्बोल्लसिता नित्योत्थतिमिरोर्ध्वजा

nīhāravasanacchannā medurābhraśiraḥpaṭā | lambābhrabimbollasitā nityotthatimirordhvajā

स्थिरविद्युल्लतानेत्रा तमालतरुजानुका । वैदूर्यशूर्पाग्रनखी भस्मनीहारहासिनी

sthiravidyullatānetrā tamālatarujānukā | vaidūryaśūrpāgranakhī bhasmanīhārahāsinī

निर्मांसनरदेहौघपुष्पस्रग्दामभूषिता । सर्वाङ्गोदात्तसंप्रोतशवमालाविराजिता

nirmāṃsanaradehaughapuṣpasragdāmabhūṣitā | sarvāṅgodāttasaṃprotaśavamālāvirājitā

वेतालावेशविचलत्कालकङ्कालकुण्डला । अर्कादानोत्कदीर्घाग्रभीमोग्रभुजमण्डला

vetālāveśavicalatkālakaṅkālakuṇḍalā | arkādānotkadīrghāgrabhīmograbhujamaṇḍalā

तस्या विपुलकायत्वाद्दुर्लभत्वान्निजान्धसः । अतृप्तोऽर्णवलेखाया इवाभूज्जाठरोऽनलः

tasyā vipulakāyatvāddurlabhatvānnijāndhasaḥ | atṛpto'rṇavalekhāyā ivābhūjjāṭharo'nalaḥ

3.68.10

न कदाचन सा तृप्तिमुपयाता महोदरी । वडवानलजिह्वेव चिन्तयामास चैकदा

na kadācana sā tṛptimupayātā mahodarī | vaḍavānalajihveva cintayāmāsa caikadā

जम्बूद्वीपगतान्सर्वान्निगिरामि जनान्यदि । अनारतमनुश्वासं जलराशिमिवार्णवः

jambūdvīpagatānsarvānnigirāmi janānyadi | anāratamanuśvāsaṃ jalarāśimivārṇavaḥ

मेघेन मृगतृष्णेव तन्मे क्षुदुपशाम्यति । अविरुद्धैव सा युक्तिर्ययापदि हि जीव्यते

meghena mṛgatṛṣṇeva tanme kṣudupaśāmyati | aviruddhaiva sā yuktiryayāpadi hi jīvyate

मन्त्रौषधतपोदानदेवपूजादिरक्षितम् । सममेव जनं सर्वं निर्बाधं कः प्रबाधते

mantrauṣadhatapodānadevapūjādirakṣitam | samameva janaṃ sarvaṃ nirbādhaṃ kaḥ prabādhate

तपः करोमि परममखिन्नेनैव चेतसा । तपसैव महोग्रेण यद्दुरापं तदाप्यते

tapaḥ karomi paramamakhinnenaiva cetasā | tapasaiva mahogreṇa yaddurāpaṃ tadāpyate

इति संचिन्त्य सा सर्वजन्तुजातजिघांसया । तपोर्थमथ सस्मार पर्वतं भूतदुर्गमम्

iti saṃcintya sā sarvajantujātajighāṃsayā | taporthamatha sasmāra parvataṃ bhūtadurgamam

आरुरोह च तच्छृङ्गं स्थिरविद्युद्विलोचना । हस्तपादादिमद्देहा श्यामलेवाभ्रमण्डली

āruroha ca tacchṛṅgaṃ sthiravidyudvilocanā | hastapādādimaddehā śyāmalevābhramaṇḍalī

तत्र गत्वाथ सा स्नात्वा तपः कर्तुं कृतस्थितिः । अतिष्ठदेकपादेन चन्द्रार्कास्पन्दलोचना

tatra gatvātha sā snātvā tapaḥ kartuṃ kṛtasthitiḥ | atiṣṭhadekapādena candrārkāspandalocanā

क्रमेण दिवसाः पक्षास्तस्या मासर्तवो ययुः । शीतातपेषु लीनायाः कृताया इव शैलतः

krameṇa divasāḥ pakṣāstasyā māsartavo yayuḥ | śītātapeṣu līnāyāḥ kṛtāyā iva śailataḥ

सा बभूवाभ्रमालायाः समासं स्तम्भिताकृतिः । कृष्णोर्ध्वगोर्ध्वकेशी च खमाहर्तुमिवोद्गता

sā babhūvābhramālāyāḥ samāsaṃ stambhitākṛtiḥ | kṛṣṇordhvagordhvakeśī ca khamāhartumivodgatā

3.68.20

आलोक्य तां पवनजर्जरिताङ्गकत्वक् चीराङ्गणाकृतिरणत्पवनावधूतैः । ऊर्ध्वस्थमूर्धजतमःपटलैर्दधानां तारोघमौक्तिकमजः समुपाजगाम

ālokya tāṃ pavanajarjaritāṅgakatvak cīrāṅgaṇākṛtiraṇatpavanāvadhūtaiḥ | ūrdhvasthamūrdhajatamaḥpaṭalairdadhānāṃ tāroghamauktikamajaḥ samupājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे लीलोपाख्याने राक्षसीवर्णनं नामाष्टषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne rākṣasīvarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६९

एकोनसप्ततितमः सर्गः

ekonasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठउवाच । अथ वर्षसहस्रेण तां पितामह आययौ । दारुणं हि तपः सिद्ध्यै विषाग्निरपि शीतलः

śrīvasiṣṭhauvāca | atha varṣasahasreṇa tāṃ pitāmaha āyayau | dāruṇaṃ hi tapaḥ siddhyai viṣāgnirapi śītalaḥ

मनसैव प्रणम्यैनं सा तथैव स्थिता सती । को वरः क्षुच्छमायालमिति चिन्तान्विताभवत्

manasaiva praṇamyainaṃ sā tathaiva sthitā satī | ko varaḥ kṣucchamāyālamiti cintānvitābhavat

आ स्मृतं प्रार्थयिष्येऽहं वरमेकमिमं विभुम् । अनायसी चायसी च स्यामहं जीवसूचिका

ā smṛtaṃ prārthayiṣye'haṃ varamekamimaṃ vibhum | anāyasī cāyasī ca syāmahaṃ jīvasūcikā

अस्योक्त्या द्विविधा सूचिर्भूत्वालक्ष्या विशाम्यहम्। प्राणिनां सह सर्वेषां हृदयं सुरभिर्यथा

asyoktyā dvividhā sūcirbhūtvālakṣyā viśāmyaham| prāṇināṃ saha sarveṣāṃ hṛdayaṃ surabhiryathā

यथाभिमतमेतेन ग्रसेयं सकलं जगत् । क्रमेण क्षुद्विनाशाय क्षुद्विनाशः परं सुखम्

yathābhimatametena graseyaṃ sakalaṃ jagat | krameṇa kṣudvināśāya kṣudvināśaḥ paraṃ sukham

इति संचिन्तयन्तीं तामुवाच कमलालयः । अन्यादृश्यास्तथा दृष्ट्वा स्तनिताभ्रारवोपमम्

iti saṃcintayantīṃ tāmuvāca kamalālayaḥ | anyādṛśyāstathā dṛṣṭvā stanitābhrāravopamam

ब्रह्मोवाच । पुत्रि कर्कटिके रक्षःकुलशैलाभ्रमालिके । उत्तिष्ठ त्वं तु तुष्टोऽस्मि गृहाणाभिमतं वरम्

brahmovāca | putri karkaṭike rakṣaḥkulaśailābhramālike | uttiṣṭha tvaṃ tu tuṣṭo'smi gṛhāṇābhimataṃ varam

कर्कट्युवाच । भगवन्भूतभव्येश स्यामहं जीवसूचिका । अनायसी चायसी च विधेऽर्पयसि चेद्वरम्

karkaṭyuvāca | bhagavanbhūtabhavyeśa syāmahaṃ jīvasūcikā | anāyasī cāyasī ca vidhe'rpayasi cedvaram

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमस्त्विति तामुक्त्वा पुनराह पितामहः । सूचिका सोपसर्गा त्वं भविष्यसि विषूचिका

śrīvasiṣṭha uvāca | evamastviti tāmuktvā punarāha pitāmahaḥ | sūcikā sopasargā tvaṃ bhaviṣyasi viṣūcikā

3.69.10

सूक्ष्मया मायया सर्वलोकहिंसां करिष्यसि । दुर्भोजना दुरारम्भा मूर्खा दुःस्थितयश्च ये

sūkṣmayā māyayā sarvalokahiṃsāṃ kariṣyasi | durbhojanā durārambhā mūrkhā duḥsthitayaśca ye

दुर्देशवासिनो दुष्टास्तेषां हिंसां करिष्यसि । प्रविश्याऽऽहृदयं प्राणैः पद्मप्लीहादिबाधनात्

durdeśavāsino duṣṭāsteṣāṃ hiṃsāṃ kariṣyasi | praviśyā''hṛdayaṃ prāṇaiḥ padmaplīhādibādhanāt

वातलेखात्मिका व्याधिर्भविष्यसि विषूचिका । सगुणं विगुणं चैव जनमासादयिष्यसि

vātalekhātmikā vyādhirbhaviṣyasi viṣūcikā | saguṇaṃ viguṇaṃ caiva janamāsādayiṣyasi

गुणान्वितचिकित्सार्थं मन्त्रोऽयं तु मयोच्यते । ब्रह्मोवाच । हिमाद्रेरुत्तरे पार्श्वे कर्कटी नाम राक्षसी

guṇānvitacikitsārthaṃ mantro'yaṃ tu mayocyate | brahmovāca | himādreruttare pārśve karkaṭī nāma rākṣasī

विषूचिकाभिधाना सा नाम्नाप्यन्यायबाधिका । तस्या मन्त्रः । 'ॐह्रींह्रांरींरां विष्णुशक्तये नमः । ॐनमो भगवति विष्णुशक्तिमेनां ॐहरहर नयनय पचपच मथमथ उत्सादय दूरेकुरु स्वाहा हिमवन्तं गच्छ जीव सः सः सः चन्द्रमण्डलगतोऽसि स्वाहा ।' इति मन्त्री महामन्त्रं न्यस्य वामकरोदरे । मार्जयेदातुराकारं तेन हस्तेन संयुतः

viṣūcikābhidhānā sā nāmnāpyanyāyabādhikā | tasyā mantraḥ | 'ॐhrīṃhrāṃrīṃrāṃ viṣṇuśaktaye namaḥ | ॐnamo bhagavati viṣṇuśaktimenāṃ ॐharahara nayanaya pacapaca mathamatha utsādaya dūrekuru svāhā himavantaṃ gaccha jīva saḥ saḥ saḥ candramaṇḍalagato'si svāhā |' iti mantrī mahāmantraṃ nyasya vāmakarodare | mārjayedāturākāraṃ tena hastena saṃyutaḥ

हिमशैलाभिमुख्येन विद्रुतां तां विचिन्तयेत् । कर्कटीकर्कशाक्रन्दां मन्त्रमुद्गरमर्दिताम्

himaśailābhimukhyena vidrutāṃ tāṃ vicintayet | karkaṭīkarkaśākrandāṃ mantramudgaramarditām

आतुरं चिन्तयेच्चन्द्रे रसायनहृदि स्थितम् । अजरामरणं युक्तं मुक्तं सर्वाधिविभ्रमैः

āturaṃ cintayeccandre rasāyanahṛdi sthitam | ajarāmaraṇaṃ yuktaṃ muktaṃ sarvādhivibhramaiḥ

साधको हि शुचिर्भूत्वा स्वाचान्तः सुसमाहितः । क्रमेणानेन सकलां प्रोच्छिनत्ति विषूचिकाम्

sādhako hi śucirbhūtvā svācāntaḥ susamāhitaḥ | krameṇānena sakalāṃ procchinatti viṣūcikām

इति गगनगतस्त्रिलोकनाथो गगनगसिद्धग्रहीतसिद्धमन्त्रः । गत उपगतशक्रवन्द्यमानो निजपुरमक्षयमायमुज्ज्वलश्रीः

iti gaganagatastrilokanātho gaganagasiddhagrahītasiddhamantraḥ | gata upagataśakravandyamāno nijapuramakṣayamāyamujjvalaśrīḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्ति० सूच्युपाख्याने विषूचिकामन्त्रकथनं नामैकोनसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpatti0 sūcyupākhyāne viṣūcikāmantrakathanaṃ nāmaikonasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७०

सप्ततितमः सर्गः

saptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ भूधरशृङ्गाभा सा महाकृष्णराक्षसी । कज्जलाम्बुदलेखेव तानवं गन्तुमुद्यता

śrīvasiṣṭha uvāca | atha bhūdharaśṛṅgābhā sā mahākṛṣṇarākṣasī | kajjalāmbudalekheva tānavaṃ gantumudyatā

बभूवाभ्रोपमाकारा ततो विटपरूपिणी । पुंस्प्रमाणा ततोऽप्यासीदथाभूद्धस्तमात्रिका

babhūvābhropamākārā tato viṭaparūpiṇī | puṃspramāṇā tato'pyāsīdathābhūddhastamātrikā

ततः प्रादेशमात्रा सा ततोऽप्यङ्गुलिरूपिणी । ततो माषशमीतुल्या ततः सूची बभूव ह

tataḥ prādeśamātrā sā tato'pyaṅgulirūpiṇī | tato māṣaśamītulyā tataḥ sūcī babhūva ha

ततः कौशेयसूचित्वं पद्मकेसरसुन्दरी । प्राप सा शिखराकारा संकल्पाद्रिरिवाणुताम्

tataḥ kauśeyasūcitvaṃ padmakesarasundarī | prāpa sā śikharākārā saṃkalpādririvāṇutām

रराज सूचिका कृष्णा सूक्ष्मायसमनायसी । पुर्यष्टकेन चलिता व्योमगा व्योमवासिनी

rarāja sūcikā kṛṣṇā sūkṣmāyasamanāyasī | puryaṣṭakena calitā vyomagā vyomavāsinī

सूची दृश्यत एवासौ नत्वयो नाम विद्यते। । संविद्भ्रमकुले चैषा स्वल्पसूचीव लक्ष्यते

sūcī dṛśyata evāsau natvayo nāma vidyate| | saṃvidbhramakule caiṣā svalpasūcīva lakṣyate

रत्नसूचीव मसृणा मनोमननसंयुता । वैदूर्यरश्मिलेखेव भानुसंतानसुन्दरी

ratnasūcīva masṛṇā manomananasaṃyutā | vaidūryaraśmilekheva bhānusaṃtānasundarī

कज्जलाम्भोदसंकल्कलतेव पवनाहृता । सूक्ष्मरन्ध्रेक्षणस्वच्छदृष्टज्योतिःकनीनिका

kajjalāmbhodasaṃkalkalateva pavanāhṛtā | sūkṣmarandhrekṣaṇasvacchadṛṣṭajyotiḥkanīnikā

सुमुखग्राह्यरूपेण श्लक्ष्णपुच्छशिखाणुना । तदा वैपुल्यशान्त्यर्थं परं मौनव्रतं गता

sumukhagrāhyarūpeṇa ślakṣṇapucchaśikhāṇunā | tadā vaipulyaśāntyarthaṃ paraṃ maunavrataṃ gatā

3.70.10

सुदूराद्दीपवदृष्टं खतन्मात्रत्वमागता । दूरादेव मनोज्ञेन प्रोद्गिरन्ती मुखेन खम्

sudūrāddīpavadṛṣṭaṃ khatanmātratvamāgatā | dūrādeva manojñena prodgirantī mukhena kham

कुञ्चितेक्षणसंदृश्या दीर्घदीपांशुकोमला । सद्यःस्नातसमुत्सन्नबालवालविलासिनी

kuñcitekṣaṇasaṃdṛśyā dīrghadīpāṃśukomalā | sadyaḥsnātasamutsannabālavālavilāsinī

तन्तुर्बिसादिवोड्डीना बाह्यसंचारकौतुकात् । ब्रह्मनाडिरिवोद्युक्ता बहीरन्ध्रं सुसुन्दरी

tanturbisādivoḍḍīnā bāhyasaṃcārakautukāt | brahmanāḍirivodyuktā bahīrandhraṃ susundarī

नियतेन्द्रियशक्तिः सा जीवेनैव बहिःस्थिता । बौद्धतार्किकविज्ञानसंतानवदलक्षिता

niyatendriyaśaktiḥ sā jīvenaiva bahiḥsthitā | bauddhatārkikavijñānasaṃtānavadalakṣitā

शून्यसिद्धार्थसविका रन्ध्रानीलमयाऽरवा । अदृश्यया जीवसूच्या संततानुसृता स्थिता

śūnyasiddhārthasavikā randhrānīlamayā'ravā | adṛśyayā jīvasūcyā saṃtatānusṛtā sthitā

कलाकलनधर्मिण्या वासनामात्रसारया । क्षीणदीपांशुसूचीवत्तीक्ष्णयानुपलभ्यया

kalākalanadharmiṇyā vāsanāmātrasārayā | kṣīṇadīpāṃśusūcīvattīkṣṇayānupalabhyayā

ग्रासार्थं सूचितां याता सैवास्था नोपयुज्यते । विचारितं तया नैतदहो मौर्ख्यविजृम्भितम्

grāsārthaṃ sūcitāṃ yātā saivāsthā nopayujyate | vicāritaṃ tayā naitadaho maurkhyavijṛmbhitam

साग्रा संचिन्तयामास न सूचीरूपतुच्छताम्। चित्तमीहितमेवैकं पश्यन्त्यास्ते निरर्थकम्

sāgrā saṃcintayāmāsa na sūcīrūpatucchatām| cittamīhitamevaikaṃ paśyantyāste nirarthakam

अविचार्यैव सूचित्वं तया मूढधियाऽऽस्थितम्। नानर्थबुद्धेः स्फुरति पूर्वापरविचारणा

avicāryaiva sūcitvaṃ tayā mūḍhadhiyā''sthitam| nānarthabuddheḥ sphurati pūrvāparavicāraṇā

स्वार्थक्रियोग्रसामर्थ्याद्याति भावनयान्यताम् । पदार्थोऽभिमतांशाढ्यो निःश्वासेनेव दर्पणः

svārthakriyograsāmarthyādyāti bhāvanayānyatām | padārtho'bhimatāṃśāḍhyo niḥśvāseneva darpaṇaḥ

3.70.20

सूचीभावं प्रपन्नायास्त्यजन्त्याः पीवरं वपुः । महामरणमप्यस्या राक्षस्याः सुसुखं स्थितम्

sūcībhāvaṃ prapannāyāstyajantyāḥ pīvaraṃ vapuḥ | mahāmaraṇamapyasyā rākṣasyāḥ susukhaṃ sthitam

एकवस्त्वतिरागाणामहो नु विषमा गतिः । देहोऽपि तृणवत्त्यक्तो राक्षस्या निजयेच्छया

ekavastvatirāgāṇāmaho nu viṣamā gatiḥ | deho'pi tṛṇavattyakto rākṣasyā nijayecchayā

एकवस्त्वतिगन्धेन भ्रश्यन्त्यन्या हि संविदः । राक्षस्या ग्रासगन्धेन देहनाशोऽपि नेक्षितः

ekavastvatigandhena bhraśyantyanyā hi saṃvidaḥ | rākṣasyā grāsagandhena dehanāśo'pi nekṣitaḥ

नाशोऽपि सुखयत्यज्ञमेकवस्त्वतिरागिणम् । सूचीभूता विदेहापि परितुष्टैव राक्षसी

nāśo'pi sukhayatyajñamekavastvatirāgiṇam | sūcībhūtā videhāpi parituṣṭaiva rākṣasī

अन्या वभूव लग्ना सा तथा जीवविषूचिका । व्योमात्मिका निराकारा व्योमवृत्तिशरीरका

anyā vabhūva lagnā sā tathā jīvaviṣūcikā | vyomātmikā nirākārā vyomavṛttiśarīrakā

तेजस्तनुप्रवाहाभा प्राणतन्तुमयात्मिका । मूलसंवेदनाकारा चन्द्रार्कांशुकसुन्दरी

tejastanupravāhābhā prāṇatantumayātmikā | mūlasaṃvedanākārā candrārkāṃśukasundarī

पृथगेवासिधाराभा परमाण्ववलीय सा । कौसुमी गन्धलेखेव कला कलनरूपिणी

pṛthagevāsidhārābhā paramāṇvavalīya sā | kausumī gandhalekheva kalā kalanarūpiṇī

पापात्मिका मनोवृत्तिः सो हि तस्यास्तथा स्थिता । परप्राणवशादेव परमार्थपरायणा

pāpātmikā manovṛttiḥ so hi tasyāstathā sthitā | paraprāṇavaśādeva paramārthaparāyaṇā

एवमस्यास्तनुर्जाता सूचीद्वयमयी हि सा । नीहारांशुकवत्तन्वी कार्पासांशुसुपेलवा

evamasyāstanurjātā sūcīdvayamayī hi sā | nīhārāṃśukavattanvī kārpāsāṃśusupelavā

तनुद्वयेन तेनासौ प्रविश्य हृदयं नृणाम् । वेधयन्ती ततः क्रूरा प्रबभ्राम दिशो दश

tanudvayena tenāsau praviśya hṛdayaṃ nṛṇām | vedhayantī tataḥ krūrā prababhrāma diśo daśa

3.70.30

सर्वः स्वसंकल्पवशाल्लघुर्भवति वा गुरुः । कर्कट्योग्रं वपुस्त्यक्त्वा सूचीत्वमुररीकृतम्

sarvaḥ svasaṃkalpavaśāllaghurbhavati vā guruḥ | karkaṭyograṃ vapustyaktvā sūcītvamurarīkṛtam

तुच्छोऽप्यर्थोऽल्पसत्त्वानां गच्छति प्रार्थनीयताम् । सूचीवृत्तपिशाचीत्वं राक्षस्या तपसा स्थितम्

tuccho'pyartho'lpasattvānāṃ gacchati prārthanīyatām | sūcīvṛttapiśācītvaṃ rākṣasyā tapasā sthitam

अपि पुण्यशरीराणां जातिबन्धो न शाम्यति ।। तनुसूचीपिशाचीत्वं राक्षस्या तपसार्जितम्

api puṇyaśarīrāṇāṃ jātibandho na śāmyati || tanusūcīpiśācītvaṃ rākṣasyā tapasārjitam

तस्यां दिगन्तभ्रमणे प्रवृत्तायां महानिलैः । तत्रैव सा तनुः स्थूला गलिता शरदभ्रवत्

tasyāṃ digantabhramaṇe pravṛttāyāṃ mahānilaiḥ | tatraiva sā tanuḥ sthūlā galitā śaradabhravat

कस्यचिद्विवशाङ्गस्य क्षीणस्य विपुलस्य च । प्रविश्यान्तर्वातसूचिर्भवत्यतिविषूचिका

kasyacidvivaśāṅgasya kṣīṇasya vipulasya ca | praviśyāntarvātasūcirbhavatyativiṣūcikā

कस्यचित्तनुदेहस्य स्वस्थस्य सुधियोऽपि वा । प्रविश्य जीवसूचित्वे भवत्यन्तर्विषूचिका

kasyacittanudehasya svasthasya sudhiyo'pi vā | praviśya jīvasūcitve bhavatyantarviṣūcikā

एवं क्वचित्तृप्यति सा दुर्बुद्धिहृदयास्थिता । क्वचिदुच्छेद्यते पुण्यैर्मन्त्रौषधितपःक्रमैः

evaṃ kvacittṛpyati sā durbuddhihṛdayāsthitā | kvaciducchedyate puṇyairmantrauṣadhitapaḥkramaiḥ

आसीद्बहूनि वर्षाणि भ्रमणैकपरायणा । देहद्वयेन गच्छन्ती व्योम्नि भूमितले तथा

āsīdbahūni varṣāṇi bhramaṇaikaparāyaṇā | dehadvayena gacchantī vyomni bhūmitale tathā

रजस्तिरोहिता भूमौ हस्तेऽङ्गुलितिरोहिता । प्रभातिरोहिता व्योम्नि वस्त्रे सूत्रतिरोहिता

rajastirohitā bhūmau haste'ṅgulitirohitā | prabhātirohitā vyomni vastre sūtratirohitā

अन्तःस्थस्नायुसरिति दुर्भगे पांशुपाण्डुरे । शुष्करेखासरित्खाते सूक्ष्मरेखाजरत्तृणे

antaḥsthasnāyusariti durbhage pāṃśupāṇḍure | śuṣkarekhāsaritkhāte sūkṣmarekhājarattṛṇe

3.70.40

अर्थहीने गतच्छाये शून्या उच्छ्वासकारिणी । मक्षिकावातहरिते श्रीवृक्षपरिवर्जिते

arthahīne gatacchāye śūnyā ucchvāsakāriṇī | makṣikāvātaharite śrīvṛkṣaparivarjite

स्थूलास्थिग्रन्थिवलिते नित्यकम्पस्फुरत्तमे । अनात्मीयाच्छनीहारेऽशुद्धांशुककृतभ्रमे

sthūlāsthigranthivalite nityakampasphurattame | anātmīyācchanīhāre'śuddhāṃśukakṛtabhrame

किणस्थाण्वङ्गविश्रान्तमक्षिकापिकवायसे । रौक्षरूढरसद्वाते विलोलाङ्गुलिशाखिनि

kiṇasthāṇvaṅgaviśrāntamakṣikāpikavāyase | raukṣarūḍharasadvāte vilolāṅguliśākhini

मालाभ्रलेखासंसारे स्वाङ्गुलिव्रणगर्तके । स्पन्दावश्यायपृषति पदवल्मीकपर्वते

mālābhralekhāsaṃsāre svāṅgulivraṇagartake | spandāvaśyāyapṛṣati padavalmīkaparvate

कचत्याशु जलभ्रान्तौ नखाजगरकर्कशे । क्वाचित्कविसरद्भीतभीतयूककुपान्थके

kacatyāśu jalabhrāntau nakhājagarakarkaśe | kvācitkavisaradbhītabhītayūkakupānthake

विरूपाशुष्कसंदष्टवीटिकापूतिपल्वले । मध्यस्थलेखमार्गौघशीतश्वसनगोचरे

virūpāśuṣkasaṃdaṣṭavīṭikāpūtipalvale | madhyasthalekhamārgaughaśītaśvasanagocare

ग्रस्तयूकानरौघासृक्पूर्णसृक्किनखास्यताम् । दधताङ्गुष्ठपक्षेण क्रान्ते सर्वत्र यायिनी

grastayūkānaraughāsṛkpūrṇasṛkkinakhāsyatām | dadhatāṅguṣṭhapakṣeṇa krānte sarvatra yāyinī

नानाविरचनाचित्रपटपत्तनगामिनी । गमागमपरिश्रान्ता तत्रात्यन्तचिराध्वगा

nānāviracanācitrapaṭapattanagāminī | gamāgamapariśrāntā tatrātyantacirādhvagā

नगरानगरे व्यस्तसूत्रभाण्डैकभारिणी । तप्ते कलेवरारण्ये बलीवर्दापवर्तिनी

nagarānagare vyastasūtrabhāṇḍaikabhāriṇī | tapte kalevarāraṇye balīvardāpavartinī

गुप्ता विश्रमणायैव मनाक्करपरिच्युता । तन्तुप्रोता मुखाकृष्टिः खिन्ना क्वापि विलीयते

guptā viśramaṇāyaiva manākkaraparicyutā | tantuprotā mukhākṛṣṭiḥ khinnā kvāpi vilīyate

3.70.50

वेधनं कर्मसंश्लिष्टा कठिनापि न साकरोत् । न हि तीक्ष्णो बहिः कार्यो निजत्वं विजहाति चेत्

vedhanaṃ karmasaṃśliṣṭā kaṭhināpi na sākarot | na hi tīkṣṇo bahiḥ kāryo nijatvaṃ vijahāti cet

सायःसूची मनःसूच्या वलिता विजहार ह । दिक्ष्वाशेव शिलागुर्वी नावाङ्गपलिता सती

sāyaḥsūcī manaḥsūcyā valitā vijahāra ha | dikṣvāśeva śilāgurvī nāvāṅgapalitā satī

विससार दिगन्तेषु सान्तःकरणसत्तया । तुषलेखेव पवनशक्त्या संसृतिरूपया

visasāra diganteṣu sāntaḥkaraṇasattayā | tuṣalekheva pavanaśaktyā saṃsṛtirūpayā

मुखेन सूक्ष्मसूत्रान्तं चरन्तीव परोम्भितम् । परपूरोद्यमेनाशु जातेव हृदयान्विता

mukhena sūkṣmasūtrāntaṃ carantīva parombhitam | parapūrodyamenāśu jāteva hṛdayānvitā

परपूररसेनैव सूच्या हृत्सुविकासितम् । अनारतपतत्सूक्ष्मसूत्रान्त इव स्तम्भिता

parapūrarasenaiva sūcyā hṛtsuvikāsitam | anāratapatatsūkṣmasūtrānta iva stambhitā

तीक्ष्णैरपि चिरक्षीणं पूर्यते निर्विचारणा । दृष्टान्तोऽत्र क्षणात्सूच्या पूरितो जर्जरः पटः

tīkṣṇairapi cirakṣīṇaṃ pūryate nirvicāraṇā | dṛṣṭānto'tra kṣaṇātsūcyā pūrito jarjaraḥ paṭaḥ

सूत्रांशुनिर्गमे योग्यं सूच्या हृदयमर्जितम् । परपूरणयैवाशु तेजश्च कवितार्करुक्

sūtrāṃśunirgame yogyaṃ sūcyā hṛdayamarjitam | parapūraṇayaivāśu tejaśca kavitārkaruk

अकस्मात्तेन रूढेन क्षीणपूरेण रूपिणी । हृदये राक्षसी सूचिः कर्मणा तप्यते च सा

akasmāttena rūḍhena kṣīṇapūreṇa rūpiṇī | hṛdaye rākṣasī sūciḥ karmaṇā tapyate ca sā

वेधं पूररयेणेव करोति स्वं प्रचारिता । प्रकृतेन निजेनापि वेधाय व्यवहारिता

vedhaṃ pūrarayeṇeva karoti svaṃ pracāritā | prakṛtena nijenāpi vedhāya vyavahāritā

संचारयति वस्त्रेषु सूत्रं चतुरवेधनात् । आदीर्घवासनातन्तुः शरीरेष्विव चेतनाम्

saṃcārayati vastreṣu sūtraṃ caturavedhanāt | ādīrghavāsanātantuḥ śarīreṣviva cetanām

3.70.60

संचार्यमाणवेधेन धावन्तीवाक्षिपातने । अदर्शितमुखा एव दुर्जना मर्मवेधिनः

saṃcāryamāṇavedhena dhāvantīvākṣipātane | adarśitamukhā eva durjanā marmavedhinaḥ

कण्ठवस्त्रदलप्रोता वेधाक्ष्णा मुखमीक्षते । कथमेता भिनद्मीति तीक्ष्णानामेतदीप्सितम्

kaṇṭhavastradalaprotā vedhākṣṇā mukhamīkṣate | kathametā bhinadmīti tīkṣṇānāmetadīpsitam

सममेव च कौशेये क्षौमे च वसने सृता । जडः क इव वा नाम गुणागुणमपेक्षते

samameva ca kauśeye kṣaume ca vasane sṛtā | jaḍaḥ ka iva vā nāma guṇāguṇamapekṣate

सा दधाना ततं सूत्रमङ्गुष्ठाङ्गुलिपीडिता । आन्त्रतन्तुमिवामान्तमुद्गिरन्ती निरीक्षते

sā dadhānā tataṃ sūtramaṅguṣṭhāṅgulipīḍitā | āntratantumivāmāntamudgirantī nirīkṣate

तीक्ष्णाप्यहृदयत्वेन सरसेष्वरसेष्ववित् । सूत्रितापि पदार्थेषु विशत्यरसगामिनी

tīkṣṇāpyahṛdayatvena saraseṣvaraseṣvavit | sūtritāpi padārtheṣu viśatyarasagāminī

अगर्दती मुखप्रोता सुतीक्ष्णापि च तापिधीः । सुवेधिताप्यहृदया राजपुत्र्यापि दुर्भगा

agardatī mukhaprotā sutīkṣṇāpi ca tāpidhīḥ | suvedhitāpyahṛdayā rājaputryāpi durbhagā

विना परापकारेण तीक्ष्णा मरणमीहते । वेदनाद्रोधिता सूची कर्मपाशे प्रलम्बते

vinā parāpakāreṇa tīkṣṇā maraṇamīhate | vedanādrodhitā sūcī karmapāśe pralambate

शेते किंश्याममैत्र्येव दूरे करपरिच्युता । स्वरूपसदृशं मित्रं कस्मै नाम न रोचते

śete kiṃśyāmamaitryeva dūre karaparicyutā | svarūpasadṛśaṃ mitraṃ kasmai nāma na rocate

मिश्रिता मूढचित्तानां वृत्तिभिः प्राकृते जने । तिष्ठत्यात्मसमां को हि संगतिं त्यक्तुमिच्छति ।। ६८, भवत्ययस्कारवित्तौ संत्यज्यान्तर्धिगामिनी । भस्त्रावातैर्विचलिता गगनादुत्पतोन्मुखी

miśritā mūḍhacittānāṃ vṛttibhiḥ prākṛte jane | tiṣṭhatyātmasamāṃ ko hi saṃgatiṃ tyaktumicchati || 68, bhavatyayaskāravittau saṃtyajyāntardhigāminī | bhastrāvātairvicalitā gaganādutpatonmukhī

3.70.70

प्राणापानप्रवाहस्थहृत्पद्मान्तरचारिणी । दुःखशक्तिर्महाघोरा जीवशक्तिरिवोदिता

prāṇāpānapravāhasthahṛtpadmāntaracāriṇī | duḥkhaśaktirmahāghorā jīvaśaktirivoditā

समानवैपरीत्येन समानसमगामिनी । उदानविपरीतत्वादुदानसमगामिनी

samānavaiparītyena samānasamagāminī | udānaviparītatvādudānasamagāminī

व्यानस्था व्याधिजननी सर्वाङ्गरसचारिणी । हृत्कण्ठे शूलपवने वैवर्ण्योन्मादकारिणी

vyānasthā vyādhijananī sarvāṅgarasacāriṇī | hṛtkaṇṭhe śūlapavane vaivarṇyonmādakāriṇī

प्रायशोऽविकहस्तस्था सुप्तोर्णा गन्धकोटरे। बालहस्ताङ्गुलीतल्पवेधनैकविलासिनी

prāyaśo'vikahastasthā suptorṇā gandhakoṭare| bālahastāṅgulītalpavedhanaikavilāsinī

पादप्रविष्टा रुधिरपानोपार्जनविस्मिता । तुष्यत्यतितरां गुच्छभोजना तुच्छभोजनैः

pādapraviṣṭā rudhirapānopārjanavismitā | tuṣyatyatitarāṃ gucchabhojanā tucchabhojanaiḥ

शेते कर्दमकोशस्था चिरकालमधोमुखी । इच्छानुरूपमासाद्य क इवास्पदमुज्झति

śete kardamakośasthā cirakālamadhomukhī | icchānurūpamāsādya ka ivāspadamujjhati

क्रौर्येणापहतात्मानं दर्शयत्युपवेधनैः । उत्सवादपि नीचानां कलहोऽपि सुखायते

krauryeṇāpahatātmānaṃ darśayatyupavedhanaiḥ | utsavādapi nīcānāṃ kalaho'pi sukhāyate

कपर्दकार्धलाभेन कृपणो बहु मन्यते । दुरुच्छेदा हि भूतानामहंकारचमत्कृतिः

kapardakārdhalābhena kṛpaṇo bahu manyate | durucchedā hi bhūtānāmahaṃkāracamatkṛtiḥ

सूचिकायुग्मलभ्येन मोहितेनात्मना नृणाम् । मृतिमाशङ्कते चित्रा स्वार्थे नोदेति मूढता

sūcikāyugmalabhyena mohitenātmanā nṛṇām | mṛtimāśaṅkate citrā svārthe nodeti mūḍhatā

वस्त्रतन्तुविभेदेन परमारणमाशु मे । इदं संपद्यत इति भवत्यन्तर्हि निर्मला

vastratantuvibhedena paramāraṇamāśu me | idaṃ saṃpadyata iti bhavatyantarhi nirmalā

3.70.80

स्थापिता मलमादत्ते यथा मृद्धर्षणं विना । परापराधविरहाद्व्याधिस्तस्याः प्रवर्तते

sthāpitā malamādatte yathā mṛddharṣaṇaṃ vinā | parāparādhavirahādvyādhistasyāḥ pravartate

सूक्ष्माऽदृश्या चैव दात्री क्षणाद्विस्मृतिमेति सा । तीक्ष्णभेदकरी क्रूरा सूची चेष्टेव दैविकी

sūkṣmā'dṛśyā caiva dātrī kṣaṇādvismṛtimeti sā | tīkṣṇabhedakarī krūrā sūcī ceṣṭeva daivikī

तन्तुवेधनमात्रेण हतोऽन्य इति तोषिता । दुर्जनो येन तेनैव नाशितेनैति हृष्टताम्

tantuvedhanamātreṇa hato'nya iti toṣitā | durjano yena tenaiva nāśitenaiti hṛṣṭatām

पङ्के मज्जति याति खं विहरति व्योमानिलैर्दिक्तटे शेते पांसुषु भूतलेष्विव वने पट्टे गृहेऽन्तःपुरे । हस्ते श्रोत्रसरोरुहेऽथ मृदुनि स्वेच्छोर्णिकाखण्डके रन्ध्रे काष्ठमृदां च माति हृदये द्रव्यात्मशक्त्यैव सा ।। श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

paṅke majjati yāti khaṃ viharati vyomānilairdiktaṭe śete pāṃsuṣu bhūtaleṣviva vane paṭṭe gṛhe'ntaḥpure | haste śrotrasaroruhe'tha mṛduni svecchorṇikākhaṇḍake randhre kāṣṭhamṛdāṃ ca māti hṛdaye dravyātmaśaktyaiva sā || śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmakṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे सूचिव्यवहारवर्णनं नाम सप्ततितमः सर्ग.

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe sūcivyavahāravarṇanaṃ nāma saptatitamaḥ sarga.

सर्गः ०७१

एकसप्ततितमः सर्गः

ekasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ सा बहुकालेन कर्कटी नाम राक्षसी । सर्वेषां नरमांसानां नतु तृप्तिमुपाययौ

śrīvasiṣṭha uvāca | atha sā bahukālena karkaṭī nāma rākṣasī | sarveṣāṃ naramāṃsānāṃ natu tṛptimupāyayau

पूर्वेणैव किलाह्ना सा तृप्ता रुधिरबिन्दुना । सूच्याः किमिव मात्यन्तस्तृष्णासूची सुदुर्भरा

pūrveṇaiva kilāhnā sā tṛptā rudhirabindunā | sūcyāḥ kimiva mātyantastṛṣṇāsūcī sudurbharā

चिन्तयामास हा कष्टं किमहं सूचिता गता । सूक्ष्मास्मि हतशक्तिश्च अपि ग्रासो न माति च

cintayāmāsa hā kaṣṭaṃ kimahaṃ sūcitā gatā | sūkṣmāsmi hataśaktiśca api grāso na māti ca

क्व मे तानि विशालानि गतान्यङ्गानि दुर्धियः । कालमेघविशालानि वने शीर्णानि पर्णवत्

kva me tāni viśālāni gatānyaṅgāni durdhiyaḥ | kālameghaviśālāni vane śīrṇāni parṇavat

मय्यस्यां मन्दभाग्यायां मनागपि न माति हि । स्वादुमांसरसग्रासो वसावासित आसयन्

mayyasyāṃ mandabhāgyāyāṃ manāgapi na māti hi | svādumāṃsarasagrāso vasāvāsita āsayan

पङ्कान्तर्विनिमज्जामि पतामि धरणीतले । हस्तास्मि जनपादौघैः शुक्रेण मलिनास्मि च

paṅkāntarvinimajjāmi patāmi dharaṇītale | hastāsmi janapādaughaiḥ śukreṇa malināsmi ca

हा हताहमनाथाहमनाश्वासा निरास्पदा । दुःखाद्दुःखे निमज्जामि संकटात्संकटेऽपि च

hā hatāhamanāthāhamanāśvāsā nirāspadā | duḥkhādduḥkhe nimajjāmi saṃkaṭātsaṃkaṭe'pi ca

न सखी न च मे दासी न मे माता न मे पिता । न मे बन्धुर्न मे भृत्या न मे भ्राता न मे सुतः

na sakhī na ca me dāsī na me mātā na me pitā | na me bandhurna me bhṛtyā na me bhrātā na me sutaḥ

न मे देहो न मे स्थानं न मे कश्चित्समाश्रयः । नैकस्थाने समावासो भ्राम्यामि वनपर्णवत्

na me deho na me sthānaṃ na me kaścitsamāśrayaḥ | naikasthāne samāvāso bhrāmyāmi vanaparṇavat

3.71.10

आपदां धुरि तिष्ठामि निविष्टास्मि सुदारुणे । अभावमपि वाञ्छामि सोऽपि संपद्यते न मे

āpadāṃ dhuri tiṣṭhāmi niviṣṭāsmi sudāruṇe | abhāvamapi vāñchāmi so'pi saṃpadyate na me

स्वको देहः परित्यक्तो मूढचेतनया मया । काचबुद्ध्या विमूढेन हस्ताच्चिन्तामणिर्यथा

svako dehaḥ parityakto mūḍhacetanayā mayā | kācabuddhyā vimūḍhena hastāccintāmaṇiryathā

आपतद्धि मनो मोहं पूर्वमापत्प्रयच्छति । पश्चादनर्थविस्ताररूपेण परिजृम्भते

āpataddhi mano mohaṃ pūrvamāpatprayacchati | paścādanarthavistārarūpeṇa parijṛmbhate

धूमेषु परितिष्ठामि मार्गे विलुलितास्मि च । तृणेषु प्रेषितास्म्यन्तर्हा मे दुःखपरम्परा

dhūmeṣu paritiṣṭhāmi mārge vilulitāsmi ca | tṛṇeṣu preṣitāsmyantarhā me duḥkhaparamparā

परप्रैषकरी नित्यं परसंचारचारिणी । परं कार्पण्यमायाता जाता परवशास्म्यलम्

parapraiṣakarī nityaṃ parasaṃcāracāriṇī | paraṃ kārpaṇyamāyātā jātā paravaśāsmyalam

भ्रान्तिं करोमि तुच्छे च सापि वेधनरूपिणी । अहो ममाल्पभाग्याया दौर्भाग्यमपि दुर्भगम्

bhrāntiṃ karomi tucche ca sāpi vedhanarūpiṇī | aho mamālpabhāgyāyā daurbhāgyamapi durbhagam

उत्थितः स्फारवेतालः कुर्वत्याः शान्तिमद्य मे । सर्वनाशोऽवदातेन प्रवृत्ताया ममोदिता

utthitaḥ sphāravetālaḥ kurvatyāḥ śāntimadya me | sarvanāśo'vadātena pravṛttāyā mamoditā

किं मन्दया मया तादृक्संत्यक्तं तन्महावपुः । यथा नाशेन वा भाव्यं तथोदेत्यशुभा मतिः

kiṃ mandayā mayā tādṛksaṃtyaktaṃ tanmahāvapuḥ | yathā nāśena vā bhāvyaṃ tathodetyaśubhā matiḥ

मामवान्तरनिर्मग्नां सूक्ष्मां कीटतनोरपि । उद्धरिष्यति को नाम पांसुराशिभिरावृताम्

māmavāntaranirmagnāṃ sūkṣmāṃ kīṭatanorapi | uddhariṣyati ko nāma pāṃsurāśibhirāvṛtām

विविक्तमनसां बुद्धौ क्व स्फुरन्ति हताशयाः । ग्राममार्गतृणानीव गिरेरुपरिवासिनाम्

viviktamanasāṃ buddhau kva sphuranti hatāśayāḥ | grāmamārgatṛṇānīva gireruparivāsinām

3.71.20

स्थिताया अज्ञताम्भोधौ क्व ममाभ्युदयो भवेत् । अन्धस्योदेति प्राकाश्यं नखद्योतानुसेविनः

sthitāyā ajñatāmbhodhau kva mamābhyudayo bhavet | andhasyodeti prākāśyaṃ nakhadyotānusevinaḥ

अतः कियन्तं नो जाने कालमावलितापदम् । मयापच्छ्वभ्रगर्तेषु लुठितव्यं हतेहया

ataḥ kiyantaṃ no jāne kālamāvalitāpadam | mayāpacchvabhragarteṣu luṭhitavyaṃ hatehayā

कदा स्यामञ्जनमहाशैलपुत्रकरूपिणी । द्यावापृथिव्योर्वैधुर्ये स्तम्भतामनुतिष्ठत

kadā syāmañjanamahāśailaputrakarūpiṇī | dyāvāpṛthivyorvaidhurye stambhatāmanutiṣṭhata

मेघमालासमभुजा चिरं विद्युत्पदेक्षणा । नीहारजालवसना प्रोच्चकेशमिताम्बरा

meghamālāsamabhujā ciraṃ vidyutpadekṣaṇā | nīhārajālavasanā proccakeśamitāmbarā

लम्बोदराभ्रसंदर्शप्रनर्तितशिखण्डिनी । लम्बलोलस्तनी श्यामा देहवातद्रवत्स्तनी

lambodarābhrasaṃdarśapranartitaśikhaṇḍinī | lambalolastanī śyāmā dehavātadravatstanī

हासभस्मच्छटाच्छन्नसूर्यमण्डलरोधिनी । कृतान्तग्रसनोद्युक्तकृत्यैकाकृतिधारिणी

hāsabhasmacchaṭācchannasūryamaṇḍalarodhinī | kṛtāntagrasanodyuktakṛtyaikākṛtidhāriṇī

कृशानूलूखलदृशा सूर्यस्रग्दामहारिणी । पर्वतात्पर्वते शृङ्गे न्यस्य पादौ विहारिणी

kṛśānūlūkhaladṛśā sūryasragdāmahāriṇī | parvatātparvate śṛṅge nyasya pādau vihāriṇī

कदा मे स्याद्गुरुश्वभ्रभासुरं तन्महोदरम् । कदा मे स्याच्छरन्मेघमेदुरा नखरावली

kadā me syādguruśvabhrabhāsuraṃ tanmahodaram | kadā me syāccharanmeghamedurā nakharāvalī

कदा मे स्यान्महारक्षोविद्रावणकरं स्मितम् । स्वस्फिग्वाद्यैररण्यान्यां कदा नृत्येयमुन्मदा

kadā me syānmahārakṣovidrāvaṇakaraṃ smitam | svasphigvādyairaraṇyānyāṃ kadā nṛtyeyamunmadā

वसासवमहाकुम्भैर्मृतमांसास्थिसंचयैः । कदा करिष्येऽविरतं मेदुरोदरपूरणम्

vasāsavamahākumbhairmṛtamāṃsāsthisaṃcayaiḥ | kadā kariṣye'virataṃ medurodarapūraṇam

3.71.30

कदा पीतमहालोकरुधिरा क्षीबतां गता । भवेयं मुदिता दृप्ता मुद्रिता निद्रया ततः

kadā pītamahālokarudhirā kṣībatāṃ gatā | bhaveyaṃ muditā dṛptā mudritā nidrayā tataḥ

मयैव कुतपोवह्नौ तदन्यं भासुरं वपुः । भस्मत्वं कनकेनेव सूचित्वमुररीकृतम्

mayaiva kutapovahnau tadanyaṃ bhāsuraṃ vapuḥ | bhasmatvaṃ kanakeneva sūcitvamurarīkṛtam

क्व किलाञ्जनशैलाभं वपुर्भरितदिक्तटम् । क्व प्राचिकाखुरसमं सूचित्वं तृणपेलवम्

kva kilāñjanaśailābhaṃ vapurbharitadiktaṭam | kva prācikākhurasamaṃ sūcitvaṃ tṛṇapelavam

त्यजत्याशु मृदित्यज्ञः प्राप्यापि कनकाङ्गदम् । मया सूचित्वलोभेन संत्यक्तं भासुरं वपुः

tyajatyāśu mṛdityajñaḥ prāpyāpi kanakāṅgadam | mayā sūcitvalobhena saṃtyaktaṃ bhāsuraṃ vapuḥ

हा महोदर विन्ध्याद्रिसनीहारगुहोपम । अद्य नान्तं करोषि त्वं कथं सिंहेन हस्तिनाम्

hā mahodara vindhyādrisanīhāraguhopama | adya nāntaṃ karoṣi tvaṃ kathaṃ siṃhena hastinām

हा भुजौ भरनिर्भग्नशिखरौ शशभृन्नखैः । पुरोडाशधिया चन्द्रं कथमद्य न बाधतः

hā bhujau bharanirbhagnaśikharau śaśabhṛnnakhaiḥ | puroḍāśadhiyā candraṃ kathamadya na bādhataḥ

हा वक्षः काचवैधुर्यगिरीन्द्रतटसुन्दर । नाद्य सिंहादि यौकं तद्धृतं रोमवनं तथा

hā vakṣaḥ kācavaidhuryagirīndrataṭasundara | nādya siṃhādi yaukaṃ taddhṛtaṃ romavanaṃ tathā

हा नेत्रे कृष्णरजनीरजःशुष्केन्धनैजने । कस्मान्न मे भूषयतो दृग्ज्वालामालया दिश

hā netre kṛṣṇarajanīrajaḥśuṣkendhanaijane | kasmānna me bhūṣayato dṛgjvālāmālayā diśa

हा स्कन्ध बन्धो नष्टोऽसि निषिद्धोऽसि महीतले । कालेन विनिपिष्टोऽसि निघृष्टोऽसि शिलातले

hā skandha bandho naṣṭo'si niṣiddho'si mahītale | kālena vinipiṣṭo'si nighṛṣṭo'si śilātale

हा मुखेन्दो तपसि किं नाद्य त्वं मम रश्मिभिः । कल्पान्तदावसंशान्तचन्द्रबिम्बमनोहर

hā mukhendo tapasi kiṃ nādya tvaṃ mama raśmibhiḥ | kalpāntadāvasaṃśāntacandrabimbamanohara

3.71.40

हा हा हस्तौ महाकारौ तावद्य क्व गतौ मम । संपन्नास्मि महासूचिर्मक्षिकाखुरदोलिता

hā hā hastau mahākārau tāvadya kva gatau mama | saṃpannāsmi mahāsūcirmakṣikākhuradolitā

हा भगोग्रकरञ्जाढ्यसत्कन्दश्वभ्रशोभन । विन्ध्याद्वरेण्यविपुलनितम्बामलबिम्बक

hā bhagograkarañjāḍhyasatkandaśvabhraśobhana | vindhyādvareṇyavipulanitambāmalabimbaka

क्वाकारोऽम्बरपूरकः क्व च नवं तुच्छात्मसूचीवपू । रोदोरन्ध्रसमं क्व वास्य कुहरं क्वेदं च सूचीमुखम् । क्व ग्रासो बहुमांसभारबहुलः क्वाब्बिन्दुना भोजनं सूक्ष्मास्म्येतदहो मयैव रचितं स्वात्मक्षये नाटकम् इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे क० सूचिकापरिदेवनं नामैकसप्ततितमः सर्गः

kvākāro'mbarapūrakaḥ kva ca navaṃ tucchātmasūcīvapū | rodorandhrasamaṃ kva vāsya kuharaṃ kvedaṃ ca sūcīmukham | kva grāso bahumāṃsabhārabahulaḥ kvābbindunā bhojanaṃ sūkṣmāsmyetadaho mayaiva racitaṃ svātmakṣaye nāṭakam ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe ka0 sūcikāparidevanaṃ nāmaikasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७२

द्विसप्ततितमः सर्गः

dvisaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सूची सा संभवद्वाणी चिन्तयित्वेत्यकम्पनम् । पुनस्तद्देहलाभाय भवाम्याशु तपस्विनी

śrīvasiṣṭha uvāca | sūcī sā saṃbhavadvāṇī cintayitvetyakampanam | punastaddehalābhāya bhavāmyāśu tapasvinī

इति संचिन्त्य चित्तस्थं संहृत्य जनमारणम् । तदेव हिमवच्छृङ्गं जगाम तपसे स्थितम्

iti saṃcintya cittasthaṃ saṃhṛtya janamāraṇam | tadeva himavacchṛṅgaṃ jagāma tapase sthitam

अपश्यदेव सूचित्वं सा तन्मानसमात्मनि । प्राणवातात्मिका प्राणैः प्रविश्य हृतमानसम्

apaśyadeva sūcitvaṃ sā tanmānasamātmani | prāṇavātātmikā prāṇaiḥ praviśya hṛtamānasam

अथात्मन्येव सूचित्वं पश्यत्येव मनोमयम् । प्राणवातशरीरासौ जगाम हिमवच्छिरः

athātmanyeva sūcitvaṃ paśyatyeva manomayam | prāṇavātaśarīrāsau jagāma himavacchiraḥ

दृढदावानले तत्र सर्वभूतविवर्जिते । महामहाशिलाभाभारूक्षे पांसुविधूसरे

dṛḍhadāvānale tatra sarvabhūtavivarjite | mahāmahāśilābhābhārūkṣe pāṃsuvidhūsare

तस्थावभ्युदितेवासौ निस्तृणे विपुले स्थले । मरावकस्मात्संजातशुष्का तृणशिखा यथा

tasthāvabhyuditevāsau nistṛṇe vipule sthale | marāvakasmātsaṃjātaśuṣkā tṛṇaśikhā yathā

सुसूक्ष्मस्यैकपादस्य सार्धेनैवाश्रितोर्वरा । स्वसंविदेकपादात्म तपः कर्तुं प्रचक्रमे

susūkṣmasyaikapādasya sārdhenaivāśritorvarā | svasaṃvidekapādātma tapaḥ kartuṃ pracakrame

सूक्ष्मपादतलेनैषा वसुधारेणुसंकटी । निवार्य त्रिपदीं कृत्स्नाद्यत्नेनोर्ध्वमुखी स्थिता

sūkṣmapādatalenaiṣā vasudhāreṇusaṃkaṭī | nivārya tripadīṃ kṛtsnādyatnenordhvamukhī sthitā

कृष्णत्वहिंस्रतातैक्ष्ण्यव्याप्तास्यपवनाशनैः । यत्नात्पदं निबध्नन्ती रेण्वणूपलसंकटे

kṛṣṇatvahiṃsratātaikṣṇyavyāptāsyapavanāśanaiḥ | yatnātpadaṃ nibadhnantī reṇvaṇūpalasaṃkaṭe

3.72.10

अरण्ये क्षुभिता संपद्दूरालोकार्थमुत्थिताम् । पुच्छाकोटिस्थितां वातालोलामनुचकार सा

araṇye kṣubhitā saṃpaddūrālokārthamutthitām | pucchākoṭisthitāṃ vātālolāmanucakāra sā

मुखरन्ध्रविनिष्क्रान्ता तस्या भास्करदीधितिः । सखी बभूव सूच्याभा पश्चाद्भागैकरक्षिणी

mukharandhraviniṣkrāntā tasyā bhāskaradīdhitiḥ | sakhī babhūva sūcyābhā paścādbhāgaikarakṣiṇī

क्षुद्रेऽपि स्वजने भूतेऽप्येति वत्सलतां जनः । दीधित्यापि सखीवृत्तं सूच्यां शुचितया भृतम्

kṣudre'pi svajane bhūte'pyeti vatsalatāṃ janaḥ | dīdhityāpi sakhīvṛttaṃ sūcyāṃ śucitayā bhṛtam

बभूव तस्याः स्वच्छाया द्वितीया तापसी सखी । एवं सूचीव मलिना तया पश्चात्कृतेव सा

babhūva tasyāḥ svacchāyā dvitīyā tāpasī sakhī | evaṃ sūcīva malinā tayā paścātkṛteva sā

सूच्या तया सुनिर्गत्य सुपाताक्ष्या स्म कूणितैः । पश्चात्सख्याभया साधुरन्योन्याचारकेवलम्

sūcyā tayā sunirgatya supātākṣyā sma kūṇitaiḥ | paścātsakhyābhayā sādhuranyonyācārakevalam

सूच्याभिप्रेक्षिते याता मतिं द्रुमलतादयः । महातपस्विनीं सूचीं दृष्ट्वा नोत्कण्ठयन्ति के

sūcyābhiprekṣite yātā matiṃ drumalatādayaḥ | mahātapasvinīṃ sūcīṃ dṛṣṭvā notkaṇṭhayanti ke

स्थिरबद्धपदामेनां स्वमनोवृत्तिमुत्थिताम् । अनिलं भोजयांचक्रुर्मुखनिर्गतभांकृतैः

sthirabaddhapadāmenāṃ svamanovṛttimutthitām | anilaṃ bhojayāṃcakrurmukhanirgatabhāṃkṛtaiḥ

प्रसूतानि भविष्याणि गीर्वाणान्यानि वा चिरम् । कौसुमानि रजांस्यस्या इत्यास्यं पर्यपूरयन्

prasūtāni bhaviṣyāṇi gīrvāṇānyāni vā ciram | kausumāni rajāṃsyasyā ityāsyaṃ paryapūrayan

ततो महेन्द्रप्रहितं वातनुन्नामिषं रजः । तया त्वभ्रत्वव्याजेन न निगीर्णं मुखे विशत्

tato mahendraprahitaṃ vātanunnāmiṣaṃ rajaḥ | tayā tvabhratvavyājena na nigīrṇaṃ mukhe viśat

न निगीर्णवती तानि रजांसि दृढनिश्चयात् । अन्तःसारतया कार्यं लघवोऽप्याप्नुवन्ति हि

na nigīrṇavatī tāni rajāṃsi dṛḍhaniścayāt | antaḥsāratayā kāryaṃ laghavo'pyāpnuvanti hi

3.72.20

न पिबत्यास्यसंस्थानि तथा पुष्परजांस्यपि । विस्मयं पवनः प्राप सुमेरून्मूलनाधिकम्

na pibatyāsyasaṃsthāni tathā puṣparajāṃsyapi | vismayaṃ pavanaḥ prāpa sumerūnmūlanādhikam

आशिरः पिहिता पङ्कैः पूरितापि महाजलैः । विधूतापि बृहद्वातैर्दग्धापि वनवह्निभिः

āśiraḥ pihitā paṅkaiḥ pūritāpi mahājalaiḥ | vidhūtāpi bṛhadvātairdagdhāpi vanavahnibhiḥ

भिन्नापि करकापातेर्भ्रामितापि तडिद्भ्रमैः । उद्वेजितापि जलदैः क्षोभिताप्यतिगर्जितैः

bhinnāpi karakāpāterbhrāmitāpi taḍidbhramaiḥ | udvejitāpi jaladaiḥ kṣobhitāpyatigarjitaiḥ

अपि वर्षसहस्रैः सा चित्तस्थदृढनिश्चया । पादाग्रं तु कुसुप्तेव नाकम्पत तपस्विनी

api varṣasahasraiḥ sā cittasthadṛḍhaniścayā | pādāgraṃ tu kusupteva nākampata tapasvinī

निवृत्ताया बहिःस्पन्दाद्देशकाले बहौ गते । विचारयन्त्यास्तस्याः स्वमात्मा सत्यं सुचेतनम्

nivṛttāyā bahiḥspandāddeśakāle bahau gate | vicārayantyāstasyāḥ svamātmā satyaṃ sucetanam

ज्ञानालोकः समुदभूत्सा परावरदर्शिनी । बभूव निर्मला सूचिर्विषूची पावनं परम्

jñānālokaḥ samudabhūtsā parāvaradarśinī | babhūva nirmalā sūcirviṣūcī pāvanaṃ param

जाता विदितवेद्या सा स्वयमेव तया धिया । तपसा दुष्कृते क्षीणे सूची स्वसुखसूचिनी

jātā viditavedyā sā svayameva tayā dhiyā | tapasā duṣkṛte kṣīṇe sūcī svasukhasūcinī

इति वर्षसहस्राणि साकरोद्दारुणं तपः । सप्तसप्तमहालोकसंतापकरमुन्मुखी

iti varṣasahasrāṇi sākaroddāruṇaṃ tapaḥ | saptasaptamahālokasaṃtāpakaramunmukhī

तस्याः कल्पाग्निभीमेन तपसा हि महागिरिः । बभूव तेन ज्वलितो जज्वालेव ततो जगत्

tasyāḥ kalpāgnibhīmena tapasā hi mahāgiriḥ | babhūva tena jvalito jajvāleva tato jagat

कस्येदं तपसाक्रान्तं जगदित्यथ वासवः । नारदं परिपप्रच्छ स तस्याकथयच्च तत्

kasyedaṃ tapasākrāntaṃ jagadityatha vāsavaḥ | nāradaṃ paripapraccha sa tasyākathayacca tat

3.72.30

सप्तवर्षसहस्राणि सूची दीर्घतपस्विनी । महाविज्ञानदेहासौ तेनेदं ज्वलितं जगत्

saptavarṣasahasrāṇi sūcī dīrghatapasvinī | mahāvijñānadehāsau tenedaṃ jvalitaṃ jagat

नागाः श्वसन्ति विचलन्ति नगाः पतन्ति वैमानिका जलधिवारिधराः प्रयान्ति । शोषं दिशोऽर्कसहिता मलिनीभवन्ति सूच्याः सुरेन्द्र तपसा क्षयमाययेव

nāgāḥ śvasanti vicalanti nagāḥ patanti vaimānikā jaladhivāridharāḥ prayānti | śoṣaṃ diśo'rkasahitā malinībhavanti sūcyāḥ surendra tapasā kṣayamāyayeva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे क० सूचीतपःप्रभावो नाम द्विसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe ka0 sūcītapaḥprabhāvo nāma dvisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७३

त्रिसप्ततितमः सर्गः

trisaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । कर्कटीकटुवृत्तान्तं सर्वमाकर्ण्य वासवः । नारदं परिपप्रच्छ पुनर्जातकुतूहलः

śrīvasiṣṭha uvāca | karkaṭīkaṭuvṛttāntaṃ sarvamākarṇya vāsavaḥ | nāradaṃ paripapraccha punarjātakutūhalaḥ

शक्र उवाच । सूचीवृत्तपिशाचत्वं तपसोपार्ज्य तत्तया । कर्कट्या हिममर्कट्या के भुक्ता विभवा मुने

śakra uvāca | sūcīvṛttapiśācatvaṃ tapasopārjya tattayā | karkaṭyā himamarkaṭyā ke bhuktā vibhavā mune

श्रीनारद उवाच । जीवसूच्याः पिशाचत्वं गतायाः शक्र पेलवम् । आसीत्कार्ष्णायसी सूची तस्याः समवलम्बनम्

śrīnārada uvāca | jīvasūcyāḥ piśācatvaṃ gatāyāḥ śakra pelavam | āsītkārṣṇāyasī sūcī tasyāḥ samavalambanam

तत्समालम्बनं त्यक्त्वा व्योमवातरथस्थया । प्राणमारुतमार्गेण तया देहप्रविष्टया

tatsamālambanaṃ tyaktvā vyomavātarathasthayā | prāṇamārutamārgeṇa tayā dehapraviṣṭayā

सर्वेषामान्त्रतन्त्रीणां स्नायुमेदोवसासृजाम् । रन्ध्रेण पक्षिणेवान्तर्निलीनं मलिनात्मनाम्

sarveṣāmāntratantrīṇāṃ snāyumedovasāsṛjām | randhreṇa pakṣiṇevāntarnilīnaṃ malinātmanām

यस्यां नाड्यां नभोवायुर्माति तत्तामुपेतया । तत्र शूलं कृतं स्थूलन्यग्रोधाग्र इवोत्कटम्

yasyāṃ nāḍyāṃ nabhovāyurmāti tattāmupetayā | tatra śūlaṃ kṛtaṃ sthūlanyagrodhāgra ivotkaṭam

तच्छरीरेन्द्रियैस्तानि तथान्यानि बहूनि च । भुक्तानि नरमांसानि भोजनान्युचितानि च

taccharīrendriyaistāni tathānyāni bahūni ca | bhuktāni naramāṃsāni bhojanānyucitāni ca

सुप्तं विवलितानल्पमालया मुग्धबालया । कान्तवक्षःस्थलस्यूतसृष्टपत्रकपोलया

suptaṃ vivalitānalpamālayā mugdhabālayā | kāntavakṣaḥsthalasyūtasṛṣṭapatrakapolayā

विद्रुतं वीतशोकासु विहङ्गा वनवीथिषु । कल्पद्रुमौघपुष्पाग्रद्विगुणाम्भोजपङ्क्तिषु

vidrutaṃ vītaśokāsu vihaṅgā vanavīthiṣu | kalpadrumaughapuṣpāgradviguṇāmbhojapaṅktiṣu

3.73.10

पीत आमोदमन्दारमकरन्दकणासवः । वनेष्वमरशैलानामलिन्यामलिलीलया

pīta āmodamandāramakarandakaṇāsavaḥ | vaneṣvamaraśailānāmalinyāmalilīlayā

चर्वितानि शवाङ्गानि गृध्र्याऽऽगर्तानि वृद्धया । खड्गपृष्ठ्येव संग्रामे वीराङ्गानि जवेद्धया

carvitāni śavāṅgāni gṛdhryā''gartāni vṛddhayā | khaḍgapṛṣṭhyeva saṃgrāme vīrāṅgāni javeddhayā

सर्वाङ्गकोशनाडीषु दिक्ष्विवानिललेखया । उड्डीनमवडीनं च काचौघव्योमवीथिषु

sarvāṅgakośanāḍīṣu dikṣvivānilalekhayā | uḍḍīnamavaḍīnaṃ ca kācaughavyomavīthiṣu

विराडात्महृदि प्राणवातस्पन्दाः स्फुरन्ति तु । यथा तथा प्रस्फुरितं प्रतिदेहगृहं तया

virāḍātmahṛdi prāṇavātaspandāḥ sphuranti tu | yathā tathā prasphuritaṃ pratidehagṛhaṃ tayā

सर्वप्राणिशरीरेषु भान्ति चिच्छक्तयस्तथा । दीपप्रभाभासितया गृहिण्येव स्वसद्मसु

sarvaprāṇiśarīreṣu bhānti cicchaktayastathā | dīpaprabhābhāsitayā gṛhiṇyeva svasadmasu

विहृतं रुधिरेष्वन्तर्द्रवशक्त्येव वारिषु । अब्धिष्वावर्तवृत्त्येव जठरेषु विवल्गितम्

vihṛtaṃ rudhireṣvantardravaśaktyeva vāriṣu | abdhiṣvāvartavṛttyeva jaṭhareṣu vivalgitam

सुप्तं मेदःसु शुभ्रेषु शेषाङ्गेष्विव शौरिणा । स्वादितश्चाङ्गगन्धोऽन्तः पीतशक्त्यामृतं यथा

suptaṃ medaḥsu śubhreṣu śeṣāṅgeṣviva śauriṇā | svāditaścāṅgagandho'ntaḥ pītaśaktyāmṛtaṃ yathā

तरुगुल्मौषधादीनां हृदौजान्यनिलश्रिया । परिभुक्तान्यशुक्लानि हिंसयोधीकृतानि च

tarugulmauṣadhādīnāṃ hṛdaujānyanilaśriyā | paribhuktānyaśuklāni hiṃsayodhīkṛtāni ca

अथो जीवमयी सूची स्यामिति स्थावरेण सा । संपन्ना तापसी सूची चेतना पावनी सिता

atho jīvamayī sūcī syāmiti sthāvareṇa sā | saṃpannā tāpasī sūcī cetanā pāvanī sitā

अदृश्यया तया चेह मारुतोग्रतुरंगया । अयःसूच्याऽनिलतया वहन्त्या दिक्ष्वरुद्धया

adṛśyayā tayā ceha mārutograturaṃgayā | ayaḥsūcyā'nilatayā vahantyā dikṣvaruddhayā

3.73.20

पतिं भुक्तं विलसितं दत्तं दापितमाहृतम् । नर्तितं गीतमुषितमनन्तैः प्राणिदेहकैः

patiṃ bhuktaṃ vilasitaṃ dattaṃ dāpitamāhṛtam | nartitaṃ gītamuṣitamanantaiḥ prāṇidehakaiḥ

अदृश्ययाऽशरीरिण्या मनःपवनदेहया । कृतमाकाशरूपिण्या न तदस्ति न यत्तया

adṛśyayā'śarīriṇyā manaḥpavanadehayā | kṛtamākāśarūpiṇyā na tadasti na yattayā

मत्तया शक्तयास्वादरसाच्चलितमेतया । कालमालानमाश्रित्य करिण्येव विवल्गितम्

mattayā śaktayāsvādarasāccalitametayā | kālamālānamāśritya kariṇyeva vivalgitam

कल्लोलबहुलाधूतदेहदृष्टनदीष्वलम् । वेगैर्वेधुर्यकारिण्या मत्तया मकरायितम्

kallolabahulādhūtadehadṛṣṭanadīṣvalam | vegairvedhuryakāriṇyā mattayā makarāyitam

अशक्तया निगिरितुं मेदोमांसं तथा हृदि । नूनं रुदितमर्थाढ्यवृद्धातुरधिया यथा

aśaktayā nigirituṃ medomāṃsaṃ tathā hṛdi | nūnaṃ ruditamarthāḍhyavṛddhāturadhiyā yathā

अजोष्ट्रमृगहस्त्यश्वसिंहव्याघ्रादिनर्तितम् । नर्तक्येव चिरं रङ्गे वलयाङ्गदमङ्गके

ajoṣṭramṛgahastyaśvasiṃhavyāghrādinartitam | nartakyeva ciraṃ raṅge valayāṅgadamaṅgake

बहिरन्तश्च वायूनामेकत्वमनुजातया । गन्धलेखिकयेवान्तः स्थितं दुर्बलया तथा

bahirantaśca vāyūnāmekatvamanujātayā | gandhalekhikayevāntaḥ sthitaṃ durbalayā tathā

मन्त्रौषधितपोदानदेवपूजादिभिर्हता । बहिर्गिरिनदीतुङ्गतरङ्गवदुपद्रुता

mantrauṣadhitapodānadevapūjādibhirhatā | bahirgirinadītuṅgataraṅgavadupadrutā

दीपप्रभेवाविज्ञातगतिर्गत्याशु लीयते । अयःसूच्यां मातरीव तत्र निर्वृतिमेति सा

dīpaprabhevāvijñātagatirgatyāśu līyate | ayaḥsūcyāṃ mātarīva tatra nirvṛtimeti sā

स्ववासनानुसारेण सर्व आस्पदमीहते । सूचित्वमेव राक्षस्या सूचीत्वेनास्पदीकृतम्

svavāsanānusāreṇa sarva āspadamīhate | sūcitvameva rākṣasyā sūcītvenāspadīkṛtam

3.73.30

सर्वा विहृत्यापि दिशः स्वमेवास्पदमापदि । जीवसूची लोहसूचीमिवायाति जडो जनः

sarvā vihṛtyāpi diśaḥ svamevāspadamāpadi | jīvasūcī lohasūcīmivāyāti jaḍo janaḥ

एवं प्रयतमाना सा विहरन्ती दिशो दश । मानसीं तृप्तिमायाता न शारीरीं कदाचन

evaṃ prayatamānā sā viharantī diśo daśa | mānasīṃ tṛptimāyātā na śārīrīṃ kadācana

सति धर्मिणि धर्मा हि संभवन्तीह नासति । शरीरं विद्यते यस्य तस्य तत्किल तृप्यति

sati dharmiṇi dharmā hi saṃbhavantīha nāsati | śarīraṃ vidyate yasya tasya tatkila tṛpyati

अथ तृप्तस्य देहस्य स्मरणात्प्राक्तनस्य सा । बभूव दुःखितस्वान्ता पूर्णोदरसुखार्थिनी

atha tṛptasya dehasya smaraṇātprāktanasya sā | babhūva duḥkhitasvāntā pūrṇodarasukhārthinī

ततः प्राक्तनदेहार्थं करिष्ये विपुलं तपः । इति संचिन्त्य तपसे देशं निर्णीय सात्मना

tataḥ prāktanadehārthaṃ kariṣye vipulaṃ tapaḥ | iti saṃcintya tapase deśaṃ nirṇīya sātmanā

विवेशाकाशगृध्रस्य हृदयं तरुणस्य सा । प्राणमारुतमार्गेण खं खगीव बिलेशया

viveśākāśagṛdhrasya hṛdayaṃ taruṇasya sā | prāṇamārutamārgeṇa khaṃ khagīva bileśayā

गृध्रः स्वामयसूचित्वं कश्चिदेतत्समाश्रितः । नितान्तप्रेरितः सूच्या कर्तुं मन उपाददे

gṛdhraḥ svāmayasūcitvaṃ kaścidetatsamāśritaḥ | nitāntapreritaḥ sūcyā kartuṃ mana upādade

सूचीमादाय गृध्रोऽसौ ययौ तच्चिन्तितं गिरिम् । अन्तःसूचिपिशाच्यन्ते नुन्नोऽब्द इव वायुना

sūcīmādāya gṛdhro'sau yayau taccintitaṃ girim | antaḥsūcipiśācyante nunno'bda iva vāyunā

तत्राजने महारण्ये स्थापयामास तामसौ । सर्वसंकल्परहिते पदे योगीव चेतनाम्

tatrājane mahāraṇye sthāpayāmāsa tāmasau | sarvasaṃkalparahite pade yogīva cetanām

एकेनैवाशु सा तेन पादप्रान्तेन सुस्थिता । संप्रतिष्ठापितेवाद्रिमूर्ध्नि गृध्रेण देवता

ekenaivāśu sā tena pādaprāntena susthitā | saṃpratiṣṭhāpitevādrimūrdhni gṛdhreṇa devatā

3.73.40

रजःकणगृहस्थाणुशिरस्येकेन सानुना । पादेनातिष्ठदुद्ग्रीवं शिखीव गिरिमूर्धनि

rajaḥkaṇagṛhasthāṇuśirasyekena sānunā | pādenātiṣṭhadudgrīvaṃ śikhīva girimūrdhani

उत्थितां स्थापितां सूचीं गृध्रेण जीवसूचिका । दृष्ट्वा बहिर्विनिर्गन्तुं खगदेहात्प्रचक्रमे

utthitāṃ sthāpitāṃ sūcīṃ gṛdhreṇa jīvasūcikā | dṛṣṭvā bahirvinirgantuṃ khagadehātpracakrame

खगदेहान्निर्जगाम सूची प्रोन्मुखचेतना । पवनाद्गन्धलेखेव घ्राणवातलवोन्मुखी

khagadehānnirjagāma sūcī pronmukhacetanā | pavanādgandhalekheva ghrāṇavātalavonmukhī

जगाम गृध्रः स्वं देशं भारं त्यक्त्वेव भारिकः । निवृत्तव्याधिरिव स बभूवान्तरनाकुलः

jagāma gṛdhraḥ svaṃ deśaṃ bhāraṃ tyaktveva bhārikaḥ | nivṛttavyādhiriva sa babhūvāntaranākulaḥ

अतः सूचिस्तयाधारस्तपसे परिकल्पिता । दृढः सुसदृशोऽर्थानां विनियोगो हि राजते

ataḥ sūcistayādhārastapase parikalpitā | dṛḍhaḥ susadṛśo'rthānāṃ viniyogo hi rājate

न ह्यमूर्तस्य सिध्यन्ति विनाधारं किल क्रियाः । इत्याधारैकनिष्ठत्वमाश्रित्यासौ तपःस्थिता

na hyamūrtasya sidhyanti vinādhāraṃ kila kriyāḥ | ityādhāraikaniṣṭhatvamāśrityāsau tapaḥsthitā

जीवसूची लोहसूचीं पिशाची शिंशपामिव । सर्वतो वलयामास वात्येवामोदलेखिकाम्

jīvasūcī lohasūcīṃ piśācī śiṃśapāmiva | sarvato valayāmāsa vātyevāmodalekhikām

ततस्ततः प्रभृत्येषा सूची दीर्घतपस्विनी । अरण्यान्यां स्थिता शक्र तत्र वर्षगणान्बहून्

tatastataḥ prabhṛtyeṣā sūcī dīrghatapasvinī | araṇyānyāṃ sthitā śakra tatra varṣagaṇānbahūn

तस्या वरार्थं यत्नं त्वं कुरु कर्तव्यकोविद । चिरेण संभृतं लोकमलं दग्धुं हि तत्तपः

tasyā varārthaṃ yatnaṃ tvaṃ kuru kartavyakovida | cireṇa saṃbhṛtaṃ lokamalaṃ dagdhuṃ hi tattapaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति नारदतः श्रुत्वा शक्रः सूचीनिरीक्षणे । मारुतं प्रेषयामास दशदिङ्मण्डलान्यथ

śrīvasiṣṭha uvāca | iti nāradataḥ śrutvā śakraḥ sūcīnirīkṣaṇe | mārutaṃ preṣayāmāsa daśadiṅmaṇḍalānyatha

3.73.50

जगामाथ मरुत्संविदात्मना तामवेक्षितुम् । अथामुच्य नभोमार्गं विचचार त्वरान्वितः

jagāmātha marutsaṃvidātmanā tāmavekṣitum | athāmucya nabhomārgaṃ vicacāra tvarānvitaḥ

सा तस्य संवित्क्षिप्रार्धेनैव सर्वगता सती । परमार्चिरिवाविघ्नं सहसैव ददर्श ह

sā tasya saṃvitkṣiprārdhenaiva sarvagatā satī | paramārcirivāvighnaṃ sahasaiva dadarśa ha

भूमेः सप्तसमुद्रान्ते निबद्धां विपुलस्थलीम् । लोकालोकाद्रिरसनां ततो मणिमयोपमम्

bhūmeḥ saptasamudrānte nibaddhāṃ vipulasthalīm | lokālokādrirasanāṃ tato maṇimayopamam

स्वादूदकाब्धिवलयं सकोटरककुब्गणम् । पुष्करद्वीपवलयं तदन्तर्गिरिमण्डले

svādūdakābdhivalayaṃ sakoṭarakakubgaṇam | puṣkaradvīpavalayaṃ tadantargirimaṇḍale

मदिराम्भोधिवलयं तज्जलेचरसंस्थितम् । गोमेदद्वीपकटकं तन्मध्यविषयव्रजम्

madirāmbhodhivalayaṃ tajjalecarasaṃsthitam | gomedadvīpakaṭakaṃ tanmadhyaviṣayavrajam

इक्षूदकाब्धिपरिखं शान्तं गिरिगणान्तरम् । क्रौञ्चद्वीपोर्वरापीठं शान्तं गतगिरिक्रमम्

ikṣūdakābdhiparikhaṃ śāntaṃ girigaṇāntaram | krauñcadvīporvarāpīṭhaṃ śāntaṃ gatagirikramam

क्षीराब्धिमुक्तावलयं समध्यगतनायकम् । श्वेताख्यद्वीपवलयं सभूतप्रविभागकम्

kṣīrābdhimuktāvalayaṃ samadhyagatanāyakam | śvetākhyadvīpavalayaṃ sabhūtapravibhāgakam

ततो घृतोदवलयस्वान्तस्थपुरमन्दिरम् । कुशद्वीपवृतिव्याप्तं समहाशैलकोटरम्

tato ghṛtodavalayasvāntasthapuramandiram | kuśadvīpavṛtivyāptaṃ samahāśailakoṭaram

दध्यम्भोराशिरशनासान्ताम्बरपुरोदरम् । शाकद्वीपोर्वराकारं सान्तस्थविषयान्तरम्

dadhyambhorāśiraśanāsāntāmbarapurodaram | śākadvīporvarākāraṃ sāntasthaviṣayāntaram

क्षाराम्भोराशिपरिधिं सान्तस्थविषयान्तरम् । जम्बूद्वीपे महामेरुं कुलपर्वतसंकुलम्

kṣārāmbhorāśiparidhiṃ sāntasthaviṣayāntaram | jambūdvīpe mahāmeruṃ kulaparvatasaṃkulam

3.73.60

वातस्कन्धेभ्य एवादौ पतितानिलवेदना । क्रमेणानेन पर्यन्ते तेनैव प्रसृतोऽञ्जसा

vātaskandhebhya evādau patitānilavedanā | krameṇānena paryante tenaiva prasṛto'ñjasā

वायुरालोकयन्नद्धा जम्बूद्वीपं निरीक्ष्य च । तत्प्राप हिमवच्छृङ्गं यत्र सूची तपस्विनी

vāyurālokayannaddhā jambūdvīpaṃ nirīkṣya ca | tatprāpa himavacchṛṅgaṃ yatra sūcī tapasvinī

शृङ्गमूर्ध्नि महत्युग्रे सारण्यानीमवाप ताम् । द्वितीयाकाशविततां वर्जितां प्राणिकर्मभिः

śṛṅgamūrdhni mahatyugre sāraṇyānīmavāpa tām | dvitīyākāśavitatāṃ varjitāṃ prāṇikarmabhiḥ

असंजाततृणव्यूहां निकटत्वाद्विवस्वतः । रजोमयीमेव ततां संसाररचनामिव

asaṃjātatṛṇavyūhāṃ nikaṭatvādvivasvataḥ | rajomayīmeva tatāṃ saṃsāraracanāmiva

मृगतृष्णानदीसार्थपूरणीयाब्धितां गताम् । शक्रकोदण्डसंकाशमृगतृष्णासरिच्छताम्

mṛgatṛṣṇānadīsārthapūraṇīyābdhitāṃ gatām | śakrakodaṇḍasaṃkāśamṛgatṛṣṇāsaricchatām

अमितानन्तपर्यन्तां लोकपालेक्षितैरपि । केवलं पवनस्पन्दप्रवहद्धूलिकुण्डलाम्

amitānantaparyantāṃ lokapālekṣitairapi | kevalaṃ pavanaspandapravahaddhūlikuṇḍalām

सूर्यांशुकुङ्कुमालिप्तां लग्नचन्द्रांशुचन्दनाम् । विलासिनीमिव व्योम्नो वातसूत्कारपायिनीम्

sūryāṃśukuṅkumāliptāṃ lagnacandrāṃśucandanām | vilāsinīmiva vyomno vātasūtkārapāyinīm

सप्तद्वीपसमुद्रमुद्रणसमुच्छन्नैकदेशाश्रयं भूपीठं परितो विहृत्य पवनो दीर्घाध्वना जर्जरः । तां प्राप्योग्रगिरिस्थलीमलिवपुर्व्योमाङ्गलग्नामिव व्याप्तानन्तदिगन्तपूरकबृहद्देहो विशश्राम सः

saptadvīpasamudramudraṇasamucchannaikadeśāśrayaṃ bhūpīṭhaṃ parito vihṛtya pavano dīrghādhvanā jarjaraḥ | tāṃ prāpyogragiristhalīmalivapurvyomāṅgalagnāmiva vyāptānantadigantapūrakabṛhaddeho viśaśrāma saḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे सूचीतपोवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe sūcītapovarṇanaṃ nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७४

चतुःसप्ततितमः सर्गः

catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्य तत्रोर्ध्वशृङ्गस्य तस्यां भुवि महावनौ । ददर्श मध्यमां सूचीं प्रोत्थितां सशिखामिव

śrīvasiṣṭha uvāca | tasya tatrordhvaśṛṅgasya tasyāṃ bhuvi mahāvanau | dadarśa madhyamāṃ sūcīṃ protthitāṃ saśikhāmiva

एकपादं तपस्यन्तीं शुष्यन्तीं शिरऊष्मणा । सततानशनां शुष्कपिण्डीभूतोदरत्वचम्

ekapādaṃ tapasyantīṃ śuṣyantīṃ śiraūṣmaṇā | satatānaśanāṃ śuṣkapiṇḍībhūtodaratvacam

सकृद्विकसितास्येन गृहीत्वेवातपानिलान् । पश्चात्त्यजन्तीं हृदये मे न मान्तीत्यनारतम्

sakṛdvikasitāsyena gṛhītvevātapānilān | paścāttyajantīṃ hṛdaye me na māntītyanāratam

शुष्कां चण्डांशुकिरणैर्जर्जरां वनवायुभिः । अचलन्तीनिजात्स्थानात्स्नापितामिन्दुरश्मिभिः

śuṣkāṃ caṇḍāṃśukiraṇairjarjarāṃ vanavāyubhiḥ | acalantīnijātsthānātsnāpitāminduraśmibhiḥ

पूर्वं रजोणुनैकेन संविष्टच्छन्नमस्तकाम् । कृतार्थत्वं कथयतीं ददतान्यस्य नास्पदम्

pūrvaṃ rajoṇunaikena saṃviṣṭacchannamastakām | kṛtārthatvaṃ kathayatīṃ dadatānyasya nāspadam

अरण्यान्येव दत्त्वार्थ चिरं जातशिखामिव । मूर्ध्न्यवस्थापितप्राणजटाजूटवलीमिव

araṇyānyeva dattvārtha ciraṃ jātaśikhāmiva | mūrdhnyavasthāpitaprāṇajaṭājūṭavalīmiva

तां प्रेक्ष्य पवनः सूचीं विस्मयाकुलचेतनः । प्रणम्यालोक्य सुचिरं भीतभीत इवागतः

tāṃ prekṣya pavanaḥ sūcīṃ vismayākulacetanaḥ | praṇamyālokya suciraṃ bhītabhīta ivāgataḥ

महातपस्विनी सूची किमर्थं तप्यते तपः । नेति प्रष्टुं शशाकासौ तत्तेजोराशिनिर्जितः

mahātapasvinī sūcī kimarthaṃ tapyate tapaḥ | neti praṣṭuṃ śaśākāsau tattejorāśinirjitaḥ

भगवत्या महासूच्या अहो चित्रं महातपः । इत्येव केवलं ध्यायन्मारुतो गगनं ययौ

bhagavatyā mahāsūcyā aho citraṃ mahātapaḥ | ityeva kevalaṃ dhyāyanmāruto gaganaṃ yayau

3.74.10

समुल्लङ्घ्याभ्रमार्ग तु वातस्कन्धानतीत्य च । सिद्धवृन्दानधः कृत्वा सूर्यमार्गमुपेत्य च

samullaṅghyābhramārga tu vātaskandhānatītya ca | siddhavṛndānadhaḥ kṛtvā sūryamārgamupetya ca

ऊर्ध्वमेत्य विमानेभ्यः प्राप शक्रपुरान्तरे । सूचीदर्शनपुण्यं तमालिलिङ्ग पुरंदरः

ūrdhvametya vimānebhyaḥ prāpa śakrapurāntare | sūcīdarśanapuṇyaṃ tamāliliṅga puraṃdaraḥ

पृष्टश्च कथयामास दृष्टं सर्वं मयेत्यसौ । सहदेवनिकायाय शक्रायास्थानवासिने

pṛṣṭaśca kathayāmāsa dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayetyasau | sahadevanikāyāya śakrāyāsthānavāsine

वायुरुवाच । जम्बूद्वीपेऽस्ति शैलेन्द्रो हिमवान्नाम सून्नतः । जामाता यस्य भगवान्साक्षाच्छशिकलाधरः

vāyuruvāca | jambūdvīpe'sti śailendro himavānnāma sūnnataḥ | jāmātā yasya bhagavānsākṣācchaśikalādharaḥ

तस्योत्तरे महाशृङ्गपृष्ठे परमरूपिणी । स्थिता तपस्विनी सूची तपश्चरति दारुणम्

tasyottare mahāśṛṅgapṛṣṭhe paramarūpiṇī | sthitā tapasvinī sūcī tapaścarati dāruṇam

बहुनात्र किमुक्तेन वाताद्यशनशान्तये । यया स्वोदरसौषिर्यं पिण्डीकृत्वा निवारितम्

bahunātra kimuktena vātādyaśanaśāntaye | yayā svodarasauṣiryaṃ piṇḍīkṛtvā nivāritam

शान्तसंकोचसूक्ष्मार्थं विकास्यास्यं रजोणुना । तयाद्य स्थगितं शीतवाताशननिवृत्तये

śāntasaṃkocasūkṣmārthaṃ vikāsyāsyaṃ rajoṇunā | tayādya sthagitaṃ śītavātāśananivṛttaye

तस्यास्तीव्रेण तपसा तुहिनाकरमुत्सृजन् । अग्न्याकारमयो गृह्णन् देव दुःसेव्यतां गतः

tasyāstīvreṇa tapasā tuhinākaramutsṛjan | agnyākāramayo gṛhṇan deva duḥsevyatāṃ gataḥ

तदुत्तिष्ठाशु गच्छामः सर्व एव पितामहम् । तद्वरार्थमनर्थाय विद्धि तत्सुमहत्तपः

taduttiṣṭhāśu gacchāmaḥ sarva eva pitāmaham | tadvarārthamanarthāya viddhi tatsumahattapaḥ

इति वातेरितः शक्रः सहदेवगणेन सः । जगाम ब्रह्मणो लोकं प्रार्थयामास तं विभुम्

iti vāteritaḥ śakraḥ sahadevagaṇena saḥ | jagāma brahmaṇo lokaṃ prārthayāmāsa taṃ vibhum

3.74.20

सूच्या वरमहं दातुं गच्छामि हिमवच्छिरः । ब्रह्मणेति प्रतिज्ञाते शक्रः स्वर्गमुपाययौ

sūcyā varamahaṃ dātuṃ gacchāmi himavacchiraḥ | brahmaṇeti pratijñāte śakraḥ svargamupāyayau

एतावताथ कालेन सा बभूवातिपावनी । सूची निजतपस्तापतापितामरमन्दिरा

etāvatātha kālena sā babhūvātipāvanī | sūcī nijatapastāpatāpitāmaramandirā

मुखरन्ध्रस्थितार्कांशुदृशा स्वच्छाययैव सा । विकासिन्या विवर्तिस्था चोदितान्तमवेक्षिता

mukharandhrasthitārkāṃśudṛśā svacchāyayaiva sā | vikāsinyā vivartisthā coditāntamavekṣitā

कौशेयरूपया सूच्या मेरुः स्थैर्येण निर्जितः । मज्जनं नैति वृद्ध्वैवं मुक्तमाद्यन्तयोर्दिने

kauśeyarūpayā sūcyā meruḥ sthairyeṇa nirjitaḥ | majjanaṃ naiti vṛddhvaivaṃ muktamādyantayordine

मध्याह्ने तापभीत्येव विशन्त्या मारुतान्तरम् । अन्यदा गौरवाद्दृष्ट्वा दूरतः प्रेक्षमाणया

madhyāhne tāpabhītyeva viśantyā mārutāntaram | anyadā gauravāddṛṣṭvā dūrataḥ prekṣamāṇayā

सा तामवेक्षते क्षारात्तापादङ्गे निमज्जति । संकटे विस्मरत्येव जनो गौरवसत्क्रियाम्

sā tāmavekṣate kṣārāttāpādaṅge nimajjati | saṃkaṭe vismaratyeva jano gauravasatkriyām

छायासूची तापसूची यश्चात्मा स तृतीयया । त्रिकोणं तपसा पूतं वाराणस्या समं कृतम्

chāyāsūcī tāpasūcī yaścātmā sa tṛtīyayā | trikoṇaṃ tapasā pūtaṃ vārāṇasyā samaṃ kṛtam

गतास्तेन त्रिकोणेन त्रिवर्णपरिखावता । वायवः पांसवो येऽपि ते परां मुक्तिमागताः

gatāstena trikoṇena trivarṇaparikhāvatā | vāyavaḥ pāṃsavo ye'pi te parāṃ muktimāgatāḥ

विदितपरमकारणाद्य जाता स्वयमनुचेतनसंविदं विचार्य । स्वमननकलनानुसार एकस्त्विह हि गुरुः परमो न राघवान्यः

viditaparamakāraṇādya jātā svayamanucetanasaṃvidaṃ vicārya | svamananakalanānusāra ekastviha hi guruḥ paramo na rāghavānyaḥ

इत्यार्षे श्रवासिष्ठमहारामायणे उत्पत्तिप्रकरणे सूचीतपःपरिपाकवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śravāsiṣṭhamahārāmāyaṇe utpattiprakaraṇe sūcītapaḥparipākavarṇanaṃ nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७५

पञ्चसप्ततितमः सर्गः

pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वर्षसहस्रेण तां पितामह आययौ । वरं पुत्रि गृहाणेति व्याजहार नभस्तलात्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha varṣasahasreṇa tāṃ pitāmaha āyayau | varaṃ putri gṛhāṇeti vyājahāra nabhastalāt

सूची कर्मेन्द्रियाभावाज्जीवमात्रकलावती । न किंचिद्व्याजहारास्मै चिन्तयामास केवलम्

sūcī karmendriyābhāvājjīvamātrakalāvatī | na kiṃcidvyājahārāsmai cintayāmāsa kevalam

पूर्णास्मि गतसंदेहा किं वरेण करोम्यहम् । शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम्

pūrṇāsmi gatasaṃdehā kiṃ vareṇa karomyaham | śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam

ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं शान्ता संदेहजालिका । स्वविवेको विकसितः किमन्येन प्रयोजनम्

jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ śāntā saṃdehajālikā | svaviveko vikasitaḥ kimanyena prayojanam

यथा स्थितेयमस्मीह संतिष्ठेयं तथैव हि । सत्यासत्यकलामेव त्यक्त्वा किमितरेण मे

yathā sthiteyamasmīha saṃtiṣṭheyaṃ tathaiva hi | satyāsatyakalāmeva tyaktvā kimitareṇa me

एतावन्तमहं कालमविवेकेन योजिता । स्वसंकल्पसमुत्थेन वेतालेनेव बालिका

etāvantamahaṃ kālamavivekena yojitā | svasaṃkalpasamutthena vetāleneva bālikā

इदानीमुपशान्तोऽसौ स्वविचारणया स्वयम् । ईप्सितानीप्सितैरर्थः को भवेत्कलितैर्मम

idānīmupaśānto'sau svavicāraṇayā svayam | īpsitānīpsitairarthaḥ ko bhavetkalitairmama

इति निश्चययुक्तां तां सूचीं कर्मेन्द्रियोज्झिताम् । तूष्णींस्थिता सनियतिः स पश्यन्भगवान्स्थितः

iti niścayayuktāṃ tāṃ sūcīṃ karmendriyojjhitām | tūṣṇīṃsthitā saniyatiḥ sa paśyanbhagavānsthitaḥ

ब्रह्मा पुनरुवाचेदं वीतरागां प्रसन्नधीः । वरं पुत्रि गृहाण त्वं किंचित्कालं च भूतले

brahmā punaruvācedaṃ vītarāgāṃ prasannadhīḥ | varaṃ putri gṛhāṇa tvaṃ kiṃcitkālaṃ ca bhūtale

3.75.10

भोगान्भुक्त्वा ततः पश्चाद्गमिष्यसि परं पदम् । अव्यावृत्तिस्वरूपाया नियतेरेष निश्चयः

bhogānbhuktvā tataḥ paścādgamiṣyasi paraṃ padam | avyāvṛttisvarūpāyā niyatereṣa niścayaḥ

तपसानेन संकल्पः सफलोऽस्तु तवोत्तमे । पीना भव पुनः शैले हिमकाननराक्षसी

tapasānena saṃkalpaḥ saphalo'stu tavottame | pīnā bhava punaḥ śaile himakānanarākṣasī

यया पूर्वं वियुक्तासि तन्वा जलदरूपया । बीजान्तवृक्षता पुत्रि बृहद्वृक्षतया यथा

yayā pūrvaṃ viyuktāsi tanvā jaladarūpayā | bījāntavṛkṣatā putri bṛhadvṛkṣatayā yathā

योगमेष्यसि भूयश्च तन्वान्तर्बीजरूपिणी । तयैव रससेकेन लतयेवाङ्कुरस्थितिः

yogameṣyasi bhūyaśca tanvāntarbījarūpiṇī | tayaiva rasasekena latayevāṅkurasthitiḥ

बाधां विदितवेद्यत्वान्न च लोके करिष्यसि । अन्तःशुद्धा स्पन्दवती शारदीवाभ्रमण्डली

bādhāṃ viditavedyatvānna ca loke kariṣyasi | antaḥśuddhā spandavatī śāradīvābhramaṇḍalī

अश्रान्तध्याननिरता कदाचिल्लीलया यदि । भविष्यसि बहीरूपा सर्वात्मध्यानरूपिणी

aśrāntadhyānaniratā kadācillīlayā yadi | bhaviṣyasi bahīrūpā sarvātmadhyānarūpiṇī

व्यवहारात्मकध्यानधारणाधाररूपिणी । वातस्वभाववद्देहपरिस्पन्दाद्विलासिनी

vyavahārātmakadhyānadhāraṇādhārarūpiṇī | vātasvabhāvavaddehaparispandādvilāsinī

तदा विरोधिनी पुत्रि स्वकर्मस्पन्दरोधिनी । न्यायेन क्षुन्निवृत्त्यर्थं भूतबाधां करिष्यसि

tadā virodhinī putri svakarmaspandarodhinī | nyāyena kṣunnivṛttyarthaṃ bhūtabādhāṃ kariṣyasi

भविष्यसि न्यायवृत्तिर्लोके त्वन्यायबाधिका । जीवन्मुक्ततया देहे स्वविवेकैकपालिका

bhaviṣyasi nyāyavṛttirloke tvanyāyabādhikā | jīvanmuktatayā dehe svavivekaikapālikā

3.75.20

इत्युक्त्वा गगनतलाज्जगाम देवः सूची सा भवतु ममेति किं विरोधः । रागो वाब्जजवचनार्थवारणेऽस्मिन्नित्यन्तः स्वतनुमयी मनाग्बभूव ।। १९. प्रादेशः प्रथममभूत्ततोऽपि हस्तो व्यामश्चाप्यथ विटपस्ततोऽभ्रमाला । सोद्यत्स्वावयवलता बभौ निमेषात्संकल्पद्रुमकणिकाङ्कुरक्रमेण

ityuktvā gaganatalājjagāma devaḥ sūcī sā bhavatu mameti kiṃ virodhaḥ | rāgo vābjajavacanārthavāraṇe'sminnityantaḥ svatanumayī manāgbabhūva || 19. prādeśaḥ prathamamabhūttato'pi hasto vyāmaścāpyatha viṭapastato'bhramālā | sodyatsvāvayavalatā babhau nimeṣātsaṃkalpadrumakaṇikāṅkurakrameṇa

तद्गात्राण्यविकलशक्तिमन्ति देहादुद्भूतान्यथ करणेन्द्रियाणि सम्यक् । संकल्पद्रुमवनपुष्पवत्समन्ताद्बीजौघान्यलमभवंस्तिरोहितानि

tadgātrāṇyavikalaśaktimanti dehādudbhūtānyatha karaṇendriyāṇi samyak | saṃkalpadrumavanapuṣpavatsamantādbījaughānyalamabhavaṃstirohitāni

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे सूच्युपाख्याने सूचीशरीरलाभो नाम पञ्चसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe sūcyupākhyāne sūcīśarīralābho nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७६

षट्सप्ततितमः सर्गः

ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथाभवदसौ सूची कर्कटीराक्षसी पुनः । सूक्ष्मैव स्थौल्यमायाता मेघलेखेव वार्षिकी

śrīvasiṣṭha uvāca | athābhavadasau sūcī karkaṭīrākṣasī punaḥ | sūkṣmaiva sthaulyamāyātā meghalekheva vārṣikī

निजमाकाशमासाद्य किंचित्प्रमुदिता सती । वृहद्राक्षसभावं तद्बोधात्कञ्चुकवज्जहौ ।। तत्रैव ध्यायती तस्थौ बद्धपद्मासनस्थितिः । व्यालम्ब्य संविदं शुद्धां संस्थिता गिरिकूटवत्

nijamākāśamāsādya kiṃcitpramuditā satī | vṛhadrākṣasabhāvaṃ tadbodhātkañcukavajjahau || tatraiva dhyāyatī tasthau baddhapadmāsanasthitiḥ | vyālambya saṃvidaṃ śuddhāṃ saṃsthitā girikūṭavat

अथ सा मासषट्केन ध्यानाद्बोधमुपागता । महाजलदनादेन प्रावृषीव शिखण्डिनी

atha sā māsaṣaṭkena dhyānādbodhamupāgatā | mahājaladanādena prāvṛṣīva śikhaṇḍinī

प्रबुद्धा सा बहिर्वृत्तिर्बभूव क्षुत्परायणा । यावद्देहं स्वभावोऽस्य देहस्य न निवर्तते

prabuddhā sā bahirvṛttirbabhūva kṣutparāyaṇā | yāvaddehaṃ svabhāvo'sya dehasya na nivartate

अथ सा किं ग्रस इति चिन्तयामास चिन्तया । भोक्तव्यः परजीवश्च न्यायेन न विना मया

atha sā kiṃ grasa iti cintayāmāsa cintayā | bhoktavyaḥ parajīvaśca nyāyena na vinā mayā

यदार्यगर्हितं यद्वा न्यायेन न समर्जितम् । तस्माद्ग्रासाद्वरं मन्ये मरणं देहिनामिदम्

yadāryagarhitaṃ yadvā nyāyena na samarjitam | tasmādgrāsādvaraṃ manye maraṇaṃ dehināmidam

यदि देहं त्यजामीदं तन्न्यायोपार्जितं विना । न किंचिदस्ति निर्न्यायं भुक्तोऽर्थो हि गरायते

yadi dehaṃ tyajāmīdaṃ tannyāyopārjitaṃ vinā | na kiṃcidasti nirnyāyaṃ bhukto'rtho hi garāyate

यत्र लोकक्रमप्राप्तं तेन भुक्तेन किं भवेत् । न जीवितेन नो मृत्या किंचित्कारणमस्ति मे

yatra lokakramaprāptaṃ tena bhuktena kiṃ bhavet | na jīvitena no mṛtyā kiṃcitkāraṇamasti me

मनोमात्रमहं ह्यासं देहादिभ्रमभूषणम् । तच्छान्तं स्वावबोधेन देहादेहदृशौ कुतः

manomātramahaṃ hyāsaṃ dehādibhramabhūṣaṇam | tacchāntaṃ svāvabodhena dehādehadṛśau kutaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं स्थिता मौनवती शुश्राव गगनाद्गिरम् । रक्षःस्वरूपसंत्यागतुष्टेनोक्तां नभस्वता

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ sthitā maunavatī śuśrāva gaganādgiram | rakṣaḥsvarūpasaṃtyāgatuṣṭenoktāṃ nabhasvatā

गच्छ कर्कटि मूढांस्त्वं ज्ञानेनाश्ववबोधय । मूढोत्तारणमेवेह स्वभावो महतामिति

gaccha karkaṭi mūḍhāṃstvaṃ jñānenāśvavabodhaya | mūḍhottāraṇameveha svabhāvo mahatāmiti

बोध्यमानो भवत्यापि यो न बोधमुपैष्यति । स्वनाशायैव जातोऽसौ न्याय्यो ग्रासो भवेत्तव

bodhyamāno bhavatyāpi yo na bodhamupaiṣyati | svanāśāyaiva jāto'sau nyāyyo grāso bhavettava

श्रुत्वेत्यनुगृऽहीतास्मि त्वयेत्युक्तवती शनैः । उत्तस्थौ शैलशिखरात्क्रमादवरुरोह च

śrutvetyanugṛ'hītāsmi tvayetyuktavatī śanaiḥ | uttasthau śailaśikharātkramādavaruroha ca

अधित्यकामतीत्याशु गत्वा चोपत्यकातटान् । विवेश शैलपादस्थं किरातजनमण्डलम्

adhityakāmatītyāśu gatvā copatyakātaṭān | viveśa śailapādasthaṃ kirātajanamaṇḍalam

बह्वन्नपशुलोकौघद्रव्यशष्पौषधामिषम् । अनन्तमूलपानान्नमृगकीटखगादिकम्

bahvannapaśulokaughadravyaśaṣpauṣadhāmiṣam | anantamūlapānānnamṛgakīṭakhagādikam

प्रचलितवलिताञ्जनाचलाभा हिमगिरिपादनिवेशितं सुदेशम् । तदनुगतवती निशाचरी सा निशि सुघनान्धतमिस्रमार्गभूमौ

pracalitavalitāñjanācalābhā himagiripādaniveśitaṃ sudeśam | tadanugatavatī niśācarī sā niśi sughanāndhatamisramārgabhūmau

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे अन्यायबाधिको नाम षट्सप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe anyāyabādhiko nāma ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७७

सप्तसप्ततितमः सर्गः

saptasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे तत्र किरातजनमण्डले । हस्तहार्यतमःपिण्डा बभूवासितयामिनी

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare tatra kirātajanamaṇḍale | hastahāryatamaḥpiṇḍā babhūvāsitayāminī

नीलमेघपटच्छन्ना निरिन्दुगगनान्तरा । तमालवनसंपिण्डा मांसलोड्डीनकज्जला

nīlameghapaṭacchannā nirindugaganāntarā | tamālavanasaṃpiṇḍā māṃsaloḍḍīnakajjalā

लताघनतया ग्रामकोटरैकान्ध्यमन्थरा । गृहचत्वरसंबाधे नगरे नवयौवना ।। चत्वरेषु तमःपिण्डी प्रजिह्मीकृतदीपिका । कुञ्चितच्छिद्रनिष्क्रान्ताऽऽदीपिकारोचिराजिता

latāghanatayā grāmakoṭaraikāndhyamantharā | gṛhacatvarasaṃbādhe nagare navayauvanā || catvareṣu tamaḥpiṇḍī prajihmīkṛtadīpikā | kuñcitacchidraniṣkrāntā''dīpikārocirājitā

सुवयस्येव कर्कट्याः परिनृत्यत्पिशाचिका । मत्तवेतालकङ्कालकाष्ठमौनमिवास्थिता

suvayasyeva karkaṭyāḥ parinṛtyatpiśācikā | mattavetālakaṅkālakāṣṭhamaunamivāsthitā

सुषुप्तमृगभूतौघघननीहारहारिणी । मन्दमन्दमरुत्स्पर्शलसत्प्रालेयसीकरा

suṣuptamṛgabhūtaughaghananīhārahāriṇī | mandamandamarutsparśalasatprāleyasīkarā

सरःसु विवटद्वारि काकभेकतरङ्गिता । अन्तःपुरेषु रमणरणन्नारीनरानना

saraḥsu vivaṭadvāri kākabhekataraṅgitā | antaḥpureṣu ramaṇaraṇannārīnarānanā

जङ्गलेषु जगज्वाला जटालज्वलनोज्ज्वला । केदारेष्वम्बुसंसेकपृष्ठपाकमिलच्छला

jaṅgaleṣu jagajvālā jaṭālajvalanojjvalā | kedāreṣvambusaṃsekapṛṣṭhapākamilacchalā

नभस्थलेक्षितस्पन्दप्रविविक्तर्क्षचक्रिका । वनेषु विसरद्वातपतत्पुष्पफलद्रुमा

nabhasthalekṣitaspandapraviviktarkṣacakrikā | vaneṣu visaradvātapatatpuṣpaphaladrumā

श्वभ्रेषु कौशिकस्यान्तर्वायसव्याहतारवा । तस्कराक्रान्तपर्यन्तग्राम्याक्रन्दनकर्कशा

śvabhreṣu kauśikasyāntarvāyasavyāhatāravā | taskarākrāntaparyantagrāmyākrandanakarkaśā

विपिने विपिनामौना नगरे सुप्तनागरा । वनेषु विसरद्वाता नीडेष्वस्पन्दपक्षिका

vipine vipināmaunā nagare suptanāgarā | vaneṣu visaradvātā nīḍeṣvaspandapakṣikā

गुहासु सुप्तसिंहाढ्या कुञ्जेषु स्वपदेणका । खे सावश्यायनिकरा विपिने मौनचारिणी

guhāsu suptasiṃhāḍhyā kuñjeṣu svapadeṇakā | khe sāvaśyāyanikarā vipine maunacāriṇī

कज्जलाम्भोदमध्याभा काचशैलोदरोपमा । पङ्कपिण्डान्तरघना खड्गच्छेद्यान्ध्यमांसला

kajjalāmbhodamadhyābhā kācaśailodaropamā | paṅkapiṇḍāntaraghanā khaḍgacchedyāndhyamāṃsalā

प्रलयानिलविक्षुब्धकज्जलाचलचञ्चला । एकार्णवमहापङ्कपर्वतोदरमेदुरा

pralayānilavikṣubdhakajjalācalacañcalā | ekārṇavamahāpaṅkaparvatodaramedurā

अङ्गारकोटरघना सौषुप्तपदसुन्दरी । अज्ञाननिद्रानिबिडा भृङ्गपृष्ठच्छदच्छविः

aṅgārakoṭaraghanā sauṣuptapadasundarī | ajñānanidrānibiḍā bhṛṅgapṛṣṭhacchadacchaviḥ

तस्यां रजन्यां भीमायां किरातजनमण्डले । मन्त्रिणा सह भूपालस्तस्मिन्नवसरे तदा

tasyāṃ rajanyāṃ bhīmāyāṃ kirātajanamaṇḍale | mantriṇā saha bhūpālastasminnavasare tadā

निर्जगाम सुधीरात्मा नगरात्सुप्तनागरात् । अटवीं विक्रमो नाम विषमां वीरचर्यया

nirjagāma sudhīrātmā nagarātsuptanāgarāt | aṭavīṃ vikramo nāma viṣamāṃ vīracaryayā

अटव्यां कर्कटी सा तौ चरन्तौ राजमन्त्रिणौ । अपश्यद्धृतधैर्यास्त्रौ वेतालालोकनोन्मुखौ

aṭavyāṃ karkaṭī sā tau carantau rājamantriṇau | apaśyaddhṛtadhairyāstrau vetālālokanonmukhau

अथ सा चिन्तयामास लब्धो भक्षो ह्यहो मया । मूढावेतावनात्मज्ञौ भारो देहः किलानयोः

atha sā cintayāmāsa labdho bhakṣo hyaho mayā | mūḍhāvetāvanātmajñau bhāro dehaḥ kilānayoḥ

इहामुत्र च नाशाय मूढो दुःखाय जीवति । यत्नाद्विनाशनीयोऽसौ नानर्थः परिपाल्यते

ihāmutra ca nāśāya mūḍho duḥkhāya jīvati | yatnādvināśanīyo'sau nānarthaḥ paripālyate

अपश्यतः स्वमात्मानं मृतिर्मूढस्य जीवितम् । मरणेनोदयोऽस्यास्ति पापासंपत्तिहेतुतः

apaśyataḥ svamātmānaṃ mṛtirmūḍhasya jīvitam | maraṇenodayo'syāsti pāpāsaṃpattihetutaḥ

आदिसर्गे च नियमः कृतः पङ्कजजन्मना । हिंस्राणां भोजनायास्तु मूढात्मानात्मवानिति

ādisarge ca niyamaḥ kṛtaḥ paṅkajajanmanā | hiṃsrāṇāṃ bhojanāyāstu mūḍhātmānātmavāniti

तस्मादिमौ मयैवाद्य भोक्तव्यौ भोज्यतां गतौ । अभव्य एव निर्दोषं प्राप्तमर्थमुपेक्षते

tasmādimau mayaivādya bhoktavyau bhojyatāṃ gatau | abhavya eva nirdoṣaṃ prāptamarthamupekṣate

कदाचित्ताविमौ स्यातां गुणयुक्तौ महाशयौ । तादृङ्न रविनाशो हि स्वभावान्मे न रोचते

kadācittāvimau syātāṃ guṇayuktau mahāśayau | tādṛṅna ravināśo hi svabhāvānme na rocate

तदेतौ संपरीक्षेऽहं यदि तादृग्गुणान्वितौ । तद्भक्षं न करोम्येतौ न हिंस्या गुणिनः क्वचित्

tadetau saṃparīkṣe'haṃ yadi tādṛgguṇānvitau | tadbhakṣaṃ na karomyetau na hiṃsyā guṇinaḥ kvacit

अकृत्रिमं सुखं कीर्तिमायुश्चैवाभिवाञ्छता । सर्वाभिमतदानेन पूजनीया गुणान्विताः

akṛtrimaṃ sukhaṃ kīrtimāyuścaivābhivāñchatā | sarvābhimatadānena pūjanīyā guṇānvitāḥ

अपि नङ्क्ष्यामि देहेन नैव भोक्ष्ये गुणान्वितम् । सुखयन्ति हि चेतांसि जीवितादपि साधवः

api naṅkṣyāmi dehena naiva bhokṣye guṇānvitam | sukhayanti hi cetāṃsi jīvitādapi sādhavaḥ

अपि जीवितदानेन गुणिनं परिपालयेत् । गुणवत्संगमौषध्या मृत्युरप्येति मित्रताम्

api jīvitadānena guṇinaṃ paripālayet | guṇavatsaṃgamauṣadhyā mṛtyurapyeti mitratām

यत्राहमपि रक्षामि राक्षसी गुणशालिनम् । तत्रान्यः को न कुर्यात्तं हृदि हारमिवामलम्

yatrāhamapi rakṣāmi rākṣasī guṇaśālinam | tatrānyaḥ ko na kuryāttaṃ hṛdi hāramivāmalam

उदारगुणयुक्ता ये विहरन्तीह देहिनः । धरातलेन्दवः सङ्गाद्भृशं शीतलयन्ति ते

udāraguṇayuktā ye viharantīha dehinaḥ | dharātalendavaḥ saṅgādbhṛśaṃ śītalayanti te

मृतिर्गुणितिरस्कारो जीवितं गुणिसंश्रयः । फलं स्वर्गापवर्गादि जीविताद्गुणिसंश्रितात्

mṛtirguṇitiraskāro jīvitaṃ guṇisaṃśrayaḥ | phalaṃ svargāpavargādi jīvitādguṇisaṃśritāt

तस्मादिमौ परीक्षेऽहं कयाचित्प्रश्नलीलया । किंमात्रज्ञानकावेताविति तामरसेक्षणौ

tasmādimau parīkṣe'haṃ kayācitpraśnalīlayā | kiṃmātrajñānakāvetāviti tāmarasekṣaṇau

आदौ विचार्य सगुणागुणलेशयुक्तिं पश्चात्स्वतोऽधिकतरं च गुणैर्यदि स्यात् । कुर्यात्ततः समुपपत्तिवशेन दण्डं दड्यस्य युक्तिसदृशं घनसंभवेन

ādau vicārya saguṇāguṇaleśayuktiṃ paścātsvato'dhikataraṃ ca guṇairyadi syāt | kuryāttataḥ samupapattivaśena daṇḍaṃ daḍyasya yuktisadṛśaṃ ghanasaṃbhavena

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे क० राक्षसीविचारो नाम सप्तसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe ka0 rākṣasīvicāro nāma saptasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७८

अष्टसप्ततितमः सर्गः

aṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ सा राक्षसी रक्षःकुलकाननमञ्जरी । तमस्येवाभ्रलेखेव गम्भीरं विननाद ह

śrīvasiṣṭha uvāca | atha sā rākṣasī rakṣaḥkulakānanamañjarī | tamasyevābhralekheva gambhīraṃ vinanāda ha

नादान्ते समुवाचेदं हुंकारापरुषं वचः । गर्जितानन्तरं जातकरकाशनिशब्दवत्

nādānte samuvācedaṃ huṃkārāparuṣaṃ vacaḥ | garjitānantaraṃ jātakarakāśaniśabdavat

भो भो घोराटवीव्योमपदवीशशिभास्करौ । महामायातमःपीठशिलाकोटरकीटकौ

bho bho ghorāṭavīvyomapadavīśaśibhāskarau | mahāmāyātamaḥpīṭhaśilākoṭarakīṭakau

कौ भवन्तौ महाबुद्धी दुर्बुद्धी वा समागतौ । मद्ग्रासपदमापन्नौ क्षणान्मरणकोचितौ

kau bhavantau mahābuddhī durbuddhī vā samāgatau | madgrāsapadamāpannau kṣaṇānmaraṇakocitau

राजोवाच । भो भो भूतक किं स्यास्त्वं क्व तिष्ठसि च देहकम् । दर्शयास्यास्तव गिरः को बिभेत्यलिनीध्वनेः

rājovāca | bho bho bhūtaka kiṃ syāstvaṃ kva tiṣṭhasi ca dehakam | darśayāsyāstava giraḥ ko bibhetyalinīdhvaneḥ

सिंहवत्सर्ववेगेन पतन्त्यर्थे किलार्थिनः । त्यज संरम्भमारम्भं स्वसामर्थ्य प्रदर्शय

siṃhavatsarvavegena patantyarthe kilārthinaḥ | tyaja saṃrambhamārambhaṃ svasāmarthya pradarśaya

किं प्रार्थयसि मे ब्रूहि ददामि तव सुव्रत । किं वा संरम्भशब्दाभ्यां भीषयास्मान्बिभेषि किम्

kiṃ prārthayasi me brūhi dadāmi tava suvrata | kiṃ vā saṃrambhaśabdābhyāṃ bhīṣayāsmānbibheṣi kim

क्षिप्रमाकारशब्दाभ्यां मायया सन्मुखीभव । न किंचिद्दीर्घसूत्राणां सिद्ध्यत्यात्मक्षयादृते

kṣipramākāraśabdābhyāṃ māyayā sanmukhībhava | na kiṃciddīrghasūtrāṇāṃ siddhyatyātmakṣayādṛte

राज्ञेत्युक्ते रम्यमुक्तमिति संचिन्त्य सा तयोः । प्रकाशायाप्य धैर्याय ननाद च जहास च

rājñetyukte ramyamuktamiti saṃcintya sā tayoḥ | prakāśāyāpya dhairyāya nanāda ca jahāsa ca

ततो ददृशतुस्तां तौ शब्दपूरितदिग्गणाम् । साट्टहासप्रभापिण्डपूरप्रकटिताकृतिम्

tato dadṛśatustāṃ tau śabdapūritadiggaṇām | sāṭṭahāsaprabhāpiṇḍapūraprakaṭitākṛtim

कल्पाभ्राशनिकाषेण घृष्टामद्रितटीमिव । स्वनेत्रविद्युद्वलयबलाकोज्ज्वलिताम्बराम्

kalpābhrāśanikāṣeṇa ghṛṣṭāmadritaṭīmiva | svanetravidyudvalayabalākojjvalitāmbarām

तिमिरैकार्णवौर्वाग्निज्वालाविवलनामिव । गर्जद्धनघटाटोपपीवरासितकन्धराम्

timiraikārṇavaurvāgnijvālāvivalanāmiva | garjaddhanaghaṭāṭopapīvarāsitakandharām

रणद्दशनसरम्भहाहाहतनिशाचराम् । रोदसीकज्जलस्तम्भां लीलयोल्लसितां पुनः

raṇaddaśanasarambhahāhāhataniśācarām | rodasīkajjalastambhāṃ līlayollasitāṃ punaḥ

ऊर्ध्वकेशीं शिरालाङ्गीं कपिलाक्षीं तमोमयीम् । यक्षरक्षःपिशाचानामप्यनर्थभयप्रदाम्

ūrdhvakeśīṃ śirālāṅgīṃ kapilākṣīṃ tamomayīm | yakṣarakṣaḥpiśācānāmapyanarthabhayapradām

देहरन्ध्रविशच्छ्वासवातभांकारभीषणाम् । मुसलोलूखलालातहलशूर्पकशेखराम्

deharandhraviśacchvāsavātabhāṃkārabhīṣaṇām | musalolūkhalālātahalaśūrpakaśekharām

स्फुरन्तीमिव कल्पान्ते वैदूर्यशिखरस्थलीम् । हासघट्टितविश्वेशां कालरात्रिमिवोदिताम्

sphurantīmiva kalpānte vaidūryaśikharasthalīm | hāsaghaṭṭitaviśveśāṃ kālarātrimivoditām

शरद्व्योमाटवीं साभ्रां कृतदेहामिवागताम् । शरीरिणीं महाभ्राढ्यां यामिनीमिव मांसलाम्

śaradvyomāṭavīṃ sābhrāṃ kṛtadehāmivāgatām | śarīriṇīṃ mahābhrāḍhyāṃ yāminīmiva māṃsalām

शरीरसंनिवेशेन पङ्कपीठमिवोत्थिताम् । तनुं चन्द्रार्कयुद्धाय तमसेव समाश्रिताम्

śarīrasaṃniveśena paṅkapīṭhamivotthitām | tanuṃ candrārkayuddhāya tamaseva samāśritām

इन्द्रनीलमहाशुभ्रलम्बाभ्रयुगलोपमौ । उलूखलादिहारौघौ दधानामसितौ स्तनौ

indranīlamahāśubhralambābhrayugalopamau | ulūkhalādihāraughau dadhānāmasitau stanau

लग्नामङ्गारकाष्ठेन समानां च महातनुम् । द्रुमाभास्पन्दसशिरलसद्भुजलतातनुम्

lagnāmaṅgārakāṣṭhena samānāṃ ca mahātanum | drumābhāspandasaśiralasadbhujalatātanum

तामवेक्ष्य महावीरौ तथैवाक्षुभितौ स्थितौ । न तदस्ति विमोहाय यद्विविक्तस्य चेतसः

tāmavekṣya mahāvīrau tathaivākṣubhitau sthitau | na tadasti vimohāya yadviviktasya cetasaḥ

मन्त्र्युवाच । महाराक्षसि संरम्भो महात्मा किमयं तव । लघवो ह्यथवा कार्ये लघावप्यतिसंभ्रमाः

mantryuvāca | mahārākṣasi saṃrambho mahātmā kimayaṃ tava | laghavo hyathavā kārye laghāvapyatisaṃbhramāḥ

त्यज संरम्भमारम्भो नायं तव विराजते । विषये हि प्रवर्तन्ते धीमन्तः स्वार्थसाधकाः

tyaja saṃrambhamārambho nāyaṃ tava virājate | viṣaye hi pravartante dhīmantaḥ svārthasādhakāḥ

त्वादृशानां सहस्राणि मशकानामिवाबले । अस्माकं धीरतावात्याव्यूढानि तृणपर्णवत्

tvādṛśānāṃ sahasrāṇi maśakānāmivābale | asmākaṃ dhīratāvātyāvyūḍhāni tṛṇaparṇavat

संरम्भद्वारमुत्सृज्य समतास्वच्छया धिया । युक्ता च व्यवहारिण्या स्वार्थः प्राज्ञेन साध्यते

saṃrambhadvāramutsṛjya samatāsvacchayā dhiyā | yuktā ca vyavahāriṇyā svārthaḥ prājñena sādhyate

स्वेनेव व्यवहारेण कार्यं सिद्ध्यतु वा न वा । महानियतिरित्येव भ्रमस्यावसरो हि कः

sveneva vyavahāreṇa kāryaṃ siddhyatu vā na vā | mahāniyatirityeva bhramasyāvasaro hi kaḥ

कथयाभिमतं किं ते किमर्थयसि चार्थिनी । अर्थी स्वप्नेऽपि नास्माकमप्राप्तार्थः पुरो गतः

kathayābhimataṃ kiṃ te kimarthayasi cārthinī | arthī svapne'pi nāsmākamaprāptārthaḥ puro gataḥ

इत्युक्ता सा तदा तेन चिन्तयामास राक्षसी । अहो नु विमलाचारं सत्त्वं पुरुषसिंहयोः

ityuktā sā tadā tena cintayāmāsa rākṣasī | aho nu vimalācāraṃ sattvaṃ puruṣasiṃhayoḥ

न सामान्याविमौ मन्ये विचित्रेयं चमत्कृतिः । वचोवक्रेक्षणेनैव वदत्यन्तर्विनिश्चयम्

na sāmānyāvimau manye vicitreyaṃ camatkṛtiḥ | vacovakrekṣaṇenaiva vadatyantarviniścayam

वचोवक्रेक्षणद्वारैर्धीमतामाशया मिथः । एकीभवन्ति सरितां पयांसि वलनैरिव

vacovakrekṣaṇadvārairdhīmatāmāśayā mithaḥ | ekībhavanti saritāṃ payāṃsi valanairiva

आभ्यां प्रायः परिज्ञातो मम भावोऽनयोर्मया । न विनाश्यौ मया चेमौ स्वयमेवाविनाशिनौ

ābhyāṃ prāyaḥ parijñāto mama bhāvo'nayormayā | na vināśyau mayā cemau svayamevāvināśinau

मन्ये भवेतामात्मज्ञौ नात्मज्ञानादृते मतिः । प्रमृष्टसदसद्भावाद्भवत्यस्तभया मृतौ

manye bhavetāmātmajñau nātmajñānādṛte matiḥ | pramṛṣṭasadasadbhāvādbhavatyastabhayā mṛtau

तदेतौ परिपृच्छामि किंचित्संदेहमुत्थितम् । प्राज्ञं प्राप्य न पृच्छन्ति ये केचित्ते नराधमाः

tadetau paripṛcchāmi kiṃcitsaṃdehamutthitam | prājñaṃ prāpya na pṛcchanti ye kecitte narādhamāḥ

इति संचिन्त्य पृच्छायै तन्वानावसरं ततः । अकालकल्पाभ्ररवं हासं संयम्य साब्रवीत्

iti saṃcintya pṛcchāyai tanvānāvasaraṃ tataḥ | akālakalpābhraravaṃ hāsaṃ saṃyamya sābravīt

कौ भवन्तौ नरौ धीरौ कथ्यतामिति मेऽनघौ । जायते दर्शनादेव मैत्री विशदचेतसाम्

kau bhavantau narau dhīrau kathyatāmiti me'naghau | jāyate darśanādeva maitrī viśadacetasām

मन्त्र्युवाच । अयं राजा किरातानामस्याहं मन्त्रितां गतः । उद्यतौ रात्रिचर्येण त्वादृग्जनविनिग्रहे

mantryuvāca | ayaṃ rājā kirātānāmasyāhaṃ mantritāṃ gataḥ | udyatau rātricaryeṇa tvādṛgjanavinigrahe

राज्ञो रात्रिंदिवं धर्मो दुष्टभूतविनिग्रहः । स्वधर्मत्यागिनो ये तु ते विनाशानलेन्धनम्

rājño rātriṃdivaṃ dharmo duṣṭabhūtavinigrahaḥ | svadharmatyāgino ye tu te vināśānalendhanam

राक्षस्युवाच । राजंस्त्वमसि दुर्मन्त्री दुर्मन्त्री न नृपो भवेत् । सद्रूपस्य भवेन्मन्त्री राजा सन्मन्त्रिणो भवेत्

rākṣasyuvāca | rājaṃstvamasi durmantrī durmantrī na nṛpo bhavet | sadrūpasya bhavenmantrī rājā sanmantriṇo bhavet

राजा चादौ विवेकेन योजनीयः सुमन्त्रिणा । तेनार्यतामुपायाति यथा राजा तथा प्रजाः

rājā cādau vivekena yojanīyaḥ sumantriṇā | tenāryatāmupāyāti yathā rājā tathā prajāḥ

समस्तगुणजालानामध्यात्मज्ञानमुत्तमम् । तद्विद्राजा भवेद्राजा तद्विन्मन्त्री च मन्त्रवित्

samastaguṇajālānāmadhyātmajñānamuttamam | tadvidrājā bhavedrājā tadvinmantrī ca mantravit

प्रभुत्वं समदृष्टित्वं तच्च स्याद्राजविद्यया । तामेव यो न जानाति नासौ मन्त्री न सोऽधिपः

prabhutvaṃ samadṛṣṭitvaṃ tacca syādrājavidyayā | tāmeva yo na jānāti nāsau mantrī na so'dhipaḥ

भवन्तौ तद्विदौ साधू यदि तच्छ्रेय आप्नुथः । नो चेदनर्थदौ स्वस्याः प्रकृतेरद्म्यहं युवाम्

bhavantau tadvidau sādhū yadi tacchreya āpnuthaḥ | no cedanarthadau svasyāḥ prakṛteradmyahaṃ yuvām

एकोपायेन मत्पार्श्वाद्वालकावुत्तरिष्यथः । मत्प्रश्नपञ्जरं सारं चेद्विचारयथो धिया

ekopāyena matpārśvādvālakāvuttariṣyathaḥ | matpraśnapañjaraṃ sāraṃ cedvicārayatho dhiyā

प्रश्नानिमान्कथय पार्थिव वा च मन्त्रिंस्तत्रार्थिनी भृशमहं परिपूरयार्थम् । अङ्गीकृतार्थमददत्क इवास्ति लोके दोषेण संक्षयकरेण न युज्यते यः

praśnānimānkathaya pārthiva vā ca mantriṃstatrārthinī bhṛśamahaṃ paripūrayārtham | aṅgīkṛtārthamadadatka ivāsti loke doṣeṇa saṃkṣayakareṇa na yujyate yaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे क० राक्षसीवर्णनं नामाष्टस्रप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe ka0 rākṣasīvarṇanaṃ nāmāṣṭasraptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७९

एकोनाशीतितमः सर्गः

ekonāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा राक्षसी प्रश्नान्सा वक्तुमुपचक्रमे । । उच्यतामिति राज्ञोक्ते तानिमान्शृणु राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā rākṣasī praśnānsā vaktumupacakrame | | ucyatāmiti rājñokte tānimānśṛṇu rāghava

राक्षस्युवाच । एकस्यानेकसंख्यस्य कस्याणोरम्बुधेरिव । अन्तर्ब्रह्माण्डलक्षाणि लीयन्ते बुद्बुदा इव

rākṣasyuvāca | ekasyānekasaṃkhyasya kasyāṇorambudheriva | antarbrahmāṇḍalakṣāṇi līyante budbudā iva

किमाकाशमनाकाशं न किंचित्किंचिदेव किम् । कोऽहमेवासि संपन्नः को भवानप्यहं स्थितः

kimākāśamanākāśaṃ na kiṃcitkiṃcideva kim | ko'hamevāsi saṃpannaḥ ko bhavānapyahaṃ sthitaḥ

गच्छन्न गच्छति च कः कोऽतिष्ठन्नपि तिष्ठति । कश्चेतनोऽपि पाषाणः कश्चिद्व्योम्नि विचित्रकृत्

gacchanna gacchati ca kaḥ ko'tiṣṭhannapi tiṣṭhati | kaścetano'pi pāṣāṇaḥ kaścidvyomni vicitrakṛt

वह्नितामजहच्चैव कश्च वह्निरदाहकः । अवह्नेर्जायते वह्निः कस्माद्राजन्निरन्तरम्

vahnitāmajahaccaiva kaśca vahniradāhakaḥ | avahnerjāyate vahniḥ kasmādrājannirantaram

अचन्द्रार्काग्नितारोऽपि कोऽविनाशः प्रकाशकः । अनेत्रलभ्यात्कस्माच्च प्रकाशः संप्रवर्तते

acandrārkāgnitāro'pi ko'vināśaḥ prakāśakaḥ | anetralabhyātkasmācca prakāśaḥ saṃpravartate

लतागुल्माङ्कुरादीनां जात्यन्धानां तथैव च । अन्येषामप्यनक्षाणामालोकः क इवोत्तमः

latāgulmāṅkurādīnāṃ jātyandhānāṃ tathaiva ca | anyeṣāmapyanakṣāṇāmālokaḥ ka ivottamaḥ

जनकः कोऽम्बरादीनां सत्तायाः कः स्वभावदः । को जगद्रत्नकोशः स्यात्कस्य कोशो मणेर्जगत्

janakaḥ ko'mbarādīnāṃ sattāyāḥ kaḥ svabhāvadaḥ | ko jagadratnakośaḥ syātkasya kośo maṇerjagat

कोऽणुस्तमःप्रकाशः स्यात्कोऽणुरस्ति च नास्ति च । कोऽणुर्दूरेऽप्यदूरे च कोऽणुरेव महागिरिः

ko'ṇustamaḥprakāśaḥ syātko'ṇurasti ca nāsti ca | ko'ṇurdūre'pyadūre ca ko'ṇureva mahāgiriḥ

3.79.10

निमेष एव कः कल्पः कः कल्पोऽपि निमेषकः । किं प्रत्यक्षमसद्रूपं किं चेतनमचेतनम्

nimeṣa eva kaḥ kalpaḥ kaḥ kalpo'pi nimeṣakaḥ | kiṃ pratyakṣamasadrūpaṃ kiṃ cetanamacetanam

कश्च वायुरवायुश्च कः शब्दोऽशब्द एव कः । कः सर्वं न च किंचिच्च कोऽहं नाहं च किं भवेत्

kaśca vāyuravāyuśca kaḥ śabdo'śabda eva kaḥ | kaḥ sarvaṃ na ca kiṃcicca ko'haṃ nāhaṃ ca kiṃ bhavet

किं प्रयत्नशतप्राप्यं लब्ध्वापि बहुजन्मनि । लब्धं न किंचिद्भवति किंतु सर्वं न लभ्यते

kiṃ prayatnaśataprāpyaṃ labdhvāpi bahujanmani | labdhaṃ na kiṃcidbhavati kiṃtu sarvaṃ na labhyate

स्वस्थेन जीवितेनोच्चैः केनात्मैवापहारितः । केनाणुनान्तः क्रियते मेरुस्त्रिभुवनं तृणम्

svasthena jīvitenoccaiḥ kenātmaivāpahāritaḥ | kenāṇunāntaḥ kriyate merustribhuvanaṃ tṛṇam

केनाप्यणुकमात्रेण पूरिता शतयोजनी । कोऽणुरेव भवन्माति न योजनशतेष्वपि

kenāpyaṇukamātreṇa pūritā śatayojanī | ko'ṇureva bhavanmāti na yojanaśateṣvapi

केनालोकनमात्रेण जगद्वालः प्रनाट्यते । कस्याणोरुदरे सन्ति किलावनिभृतां घटाः

kenālokanamātreṇa jagadvālaḥ pranāṭyate | kasyāṇorudare santi kilāvanibhṛtāṃ ghaṭāḥ

अणुत्वमजहत्कोऽणुर्मेरोः स्थूलतराकृतिः । वालाग्रशतभागात्मा कोऽणुरुच्चैः शिलोच्चयः

aṇutvamajahatko'ṇurmeroḥ sthūlatarākṛtiḥ | vālāgraśatabhāgātmā ko'ṇuruccaiḥ śiloccayaḥ

कोऽणुः प्रकाशतमसां दीपः प्रकटनप्रदः । कस्याणोरुदरे सन्ति समग्रानुभवाणवः

ko'ṇuḥ prakāśatamasāṃ dīpaḥ prakaṭanapradaḥ | kasyāṇorudare santi samagrānubhavāṇavaḥ

कोऽणुरत्यन्तनिःस्वादुरपि संस्वदतेऽनिशम् । केन संत्यजता सर्वमणुना सर्वमाश्रितम्

ko'ṇuratyantaniḥsvādurapi saṃsvadate'niśam | kena saṃtyajatā sarvamaṇunā sarvamāśritam

केनात्माच्छादनाशक्तेनाणुनाच्छादितं जगत् । जगल्लये न कस्याणोः सद्भूतमपि जीवति

kenātmācchādanāśaktenāṇunācchāditaṃ jagat | jagallaye na kasyāṇoḥ sadbhūtamapi jīvati

3.79.20

अजातावयवः कोऽणुः सहस्रकरलोचनः । को निमेषो महाकल्पः कल्पकोटिशतानि च

ajātāvayavaḥ ko'ṇuḥ sahasrakaralocanaḥ | ko nimeṣo mahākalpaḥ kalpakoṭiśatāni ca

अणौ जगन्ति तिष्ठन्ति कस्मिन्बीज इव द्रुमः । बीजानि निष्कलान्तानि स्फुटान्यनुदितान्यपि

aṇau jaganti tiṣṭhanti kasminbīja iva drumaḥ | bījāni niṣkalāntāni sphuṭānyanuditānyapi

कल्पः कस्य निमेषस्य बीजस्येवान्तरस्थितः । कः प्रयोजनकर्तृत्वमप्यनाश्रित्य कारकः

kalpaḥ kasya nimeṣasya bījasyevāntarasthitaḥ | kaḥ prayojanakartṛtvamapyanāśritya kārakaḥ

दृश्यसंपत्तये द्रष्टा स्वात्मानं दृश्यतां नयन् । दृश्यं पश्यन्स्वमात्मानं को हि पश्यत्यनेत्रवान्

dṛśyasaṃpattaye draṣṭā svātmānaṃ dṛśyatāṃ nayan | dṛśyaṃ paśyansvamātmānaṃ ko hi paśyatyanetravān

अन्तर्गलितदृश्यं च क आत्मानमखण्डितम् । दृश्यासंपत्तये पश्यन्पुरो दृश्यं न पश्यति

antargalitadṛśyaṃ ca ka ātmānamakhaṇḍitam | dṛśyāsaṃpattaye paśyanpuro dṛśyaṃ na paśyati

आत्मानं दर्शनं दृश्यं को भासयति दृश्यवत् । कटकादीनि हेम्नेव विकीर्णं केन च त्रयम्

ātmānaṃ darśanaṃ dṛśyaṃ ko bhāsayati dṛśyavat | kaṭakādīni hemneva vikīrṇaṃ kena ca trayam

कस्मान्न किंचिच्च पृथगूर्म्यादीव महाम्भसः । कस्येच्छया पृथक्चास्ति वीचितेव महाम्भसः

kasmānna kiṃcicca pṛthagūrmyādīva mahāmbhasaḥ | kasyecchayā pṛthakcāsti vīciteva mahāmbhasaḥ

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नादेकस्मादसतः सतः । द्वैतमप्यपृथक्कस्माद्द्रवतेव महाम्भसः

dikkālādyanavacchinnādekasmādasataḥ sataḥ | dvaitamapyapṛthakkasmāddravateva mahāmbhasaḥ

आत्मानं दर्शनं दृश्यं सदसच्च जगत्त्रयम् । कोऽन्तर्बीजमिवान्तस्थं स्थितः कृत्वा त्रिकालगः

ātmānaṃ darśanaṃ dṛśyaṃ sadasacca jagattrayam | ko'ntarbījamivāntasthaṃ sthitaḥ kṛtvā trikālagaḥ

भूतं भवद्भविष्यच्च जगद्वृन्दं बृहद्भ्रमम् । नित्यं समस्य कस्यान्तर्बीजस्यान्तरिव द्रुमः

bhūtaṃ bhavadbhaviṣyacca jagadvṛndaṃ bṛhadbhramam | nityaṃ samasya kasyāntarbījasyāntariva drumaḥ

3.79.30

बीजं द्रुमतयेवाशु द्रुमो बीजतयेव च । स्वमेकमजहदूपमुदेत्यनुदितोऽपि कः

bījaṃ drumatayevāśu drumo bījatayeva ca | svamekamajahadūpamudetyanudito'pi kaḥ

बिसतन्तुर्महामेरुर्भो राजन्यदपेक्षया । तस्य कस्योदरे सन्ति मेरुमन्दरकोटयः

bisatanturmahāmerurbho rājanyadapekṣayā | tasya kasyodare santi merumandarakoṭayaḥ

केनेदमाततमनेकचिदेव विश्वं किंसार एवमतिवल्गसि हंसि पासि । किंदर्शनेन न भवस्यथवा सदैव नूनं भवस्यमलदृग्वदनः स्वशान्त्यै

kenedamātatamanekacideva viśvaṃ kiṃsāra evamativalgasi haṃsi pāsi | kiṃdarśanena na bhavasyathavā sadaiva nūnaṃ bhavasyamaladṛgvadanaḥ svaśāntyai

एषोऽसौ प्रगलतु संशयो ममोच्चै- श्चित्तश्रीमुखमिहिकामलानुलेपः । यस्याग्रे न गलति संशयः समूलो नैवासौ क्वचिदपि पण्डितोक्तिमेति

eṣo'sau pragalatu saṃśayo mamoccai- ścittaśrīmukhamihikāmalānulepaḥ | yasyāgre na galati saṃśayaḥ samūlo naivāsau kvacidapi paṇḍitoktimeti

एवं मे यदि न विनेष्यथः क्रमोक्तं संशान्तं लघुतरसंशयं सुबुद्धी । तद्रक्षोजरठहुताशनेन्धनत्वं निर्विघ्नं झटिति गमिष्यथः क्षणेन

evaṃ me yadi na vineṣyathaḥ kramoktaṃ saṃśāntaṃ laghutarasaṃśayaṃ subuddhī | tadrakṣojaraṭhahutāśanendhanatvaṃ nirvighnaṃ jhaṭiti gamiṣyathaḥ kṣaṇena

पश्चात्तां जनपदमण्डलीं समन्ता- द्भावत्कीमुरुजठरा क्षणाद्ग्रसेऽहम् । एवं ते भवतु सुराजतेति मन्ये मूर्खाणामतिरस एव संक्षयाय

paścāttāṃ janapadamaṇḍalīṃ samantā- dbhāvatkīmurujaṭharā kṣaṇādgrase'ham | evaṃ te bhavatu surājateti manye mūrkhāṇāmatirasa eva saṃkṣayāya

इत्युक्त्वा विपुलगभीरमेघनाद- प्रोल्लासप्रकटगिरा निशाचरी सा । तूष्णीमप्यतिविकटाकृतिस्तदासी- च्छुद्धान्तः शरदमलाभ्रमण्डलीव

ityuktvā vipulagabhīrameghanāda- prollāsaprakaṭagirā niśācarī sā | tūṣṇīmapyativikaṭākṛtistadāsī- cchuddhāntaḥ śaradamalābhramaṇḍalīva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे उत्पत्तिप्रकरणे क० राक्षसीप्रश्रो नामैकोनाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe utpattiprakaraṇe ka0 rākṣasīpraśro nāmaikonāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८०

अशीतितमः सर्गः

aśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । महानिशि महारण्ये महाराक्षसकन्यया । इति प्रोक्ते महाप्रश्ने महामन्त्री गिरं ददौ

śrīvasiṣṭha uvāca | mahāniśi mahāraṇye mahārākṣasakanyayā | iti prokte mahāpraśne mahāmantrī giraṃ dadau

मन्त्र्युवाच । शृणु तोयदसंकाशे प्रश्नमेतं भिनद्मि ते । अनुक्रमात्मकं मत्तं गजेन्द्रमिव केसरी

mantryuvāca | śṛṇu toyadasaṃkāśe praśnametaṃ bhinadmi te | anukramātmakaṃ mattaṃ gajendramiva kesarī

भवत्या परमात्मैष कथितः कमलेक्षणे । अनयैव वचोभङ्ग्या प्रश्नविद्बोधयोग्यया

bhavatyā paramātmaiṣa kathitaḥ kamalekṣaṇe | anayaiva vacobhaṅgyā praśnavidbodhayogyayā

अनाख्यत्वादगम्यत्वान्मनः षष्ठेन्द्रियस्थितेः । चिन्मात्रमेवमात्माणुराकाशादपि सूक्ष्मकः

anākhyatvādagamyatvānmanaḥ ṣaṣṭhendriyasthiteḥ | cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ

चिदणोः परमस्यान्तः सदिवासदिवापि वा । बीजेऽन्तर्द्रुमसत्तेव स्फुरतीदं जगत्स्थितम्

cidaṇoḥ paramasyāntaḥ sadivāsadivāpi vā | bīje'ntardrumasatteva sphuratīdaṃ jagatsthitam

सत्किंचिदनुभूतित्वात्सर्वात्मकतया स्वतः । तदात्मकतया पूर्वं भावाः सत्तां किलागताः

satkiṃcidanubhūtitvātsarvātmakatayā svataḥ | tadātmakatayā pūrvaṃ bhāvāḥ sattāṃ kilāgatāḥ

आकाशं बाह्यशून्यत्वादनाकाशं तु चित्त्वतः । अतीन्द्रियत्वान्नो किंचित्स एवाणुरनन्तकः

ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ | atīndriyatvānno kiṃcitsa evāṇuranantakaḥ

सर्वात्मकत्वाद्भुक्ते च तेन किंचिन्न किंचन । चिदणोः प्रतिभा सा स्यादेकस्यानेकतोदिता । असत्येव यथा हेम्नः कटकादि तथा परे

sarvātmakatvādbhukte ca tena kiṃcinna kiṃcana | cidaṇoḥ pratibhā sā syādekasyānekatoditā | asatyeva yathā hemnaḥ kaṭakādi tathā pare

एषोऽणुः परमाकाशः सूक्ष्मत्वादप्यलक्षितः । मनःषष्ठेन्द्रियातीतः स्थितः सर्वात्मकोऽपि सन्

eṣo'ṇuḥ paramākāśaḥ sūkṣmatvādapyalakṣitaḥ | manaḥṣaṣṭhendriyātītaḥ sthitaḥ sarvātmako'pi san

3.80.10

सर्वात्मकत्वान्नैवासौ शून्यो भवति कर्हिचित् । यदस्ति न तदस्तीति वक्ता मन्ता इति स्मृतः

sarvātmakatvānnaivāsau śūnyo bhavati karhicit | yadasti na tadastīti vaktā mantā iti smṛtaḥ

कयाचिदपि युक्त्येह सतोऽसत्त्वं न युज्यते । सर्वात्मा स्वात्मगुप्तेन अपूरेणेव दृश्यते

kayācidapi yuktyeha sato'sattvaṃ na yujyate | sarvātmā svātmaguptena apūreṇeva dṛśyate

चिन्मात्राणुः स एवेह सर्वं किंचिन्मनःस्थितम् । न किंचिदिन्द्रियातीत रूपत्वादमलः स्थितः

cinmātrāṇuḥ sa eveha sarvaṃ kiṃcinmanaḥsthitam | na kiṃcidindriyātīta rūpatvādamalaḥ sthitaḥ

स एव चैकोऽनेकश्च सर्वसत्त्वात्मवेदनात् । स एवेदं जगद्धत्ते जगत्कोशस्तथैव हि

sa eva caiko'nekaśca sarvasattvātmavedanāt | sa evedaṃ jagaddhatte jagatkośastathaiva hi

इमाश्चित्तमहाम्भोधौ त्रिजगल्लववीचयः । प्रज्ञास्तस्मिन्कचन्त्यप्सु द्रवत्वाच्चक्रता इव

imāścittamahāmbhodhau trijagallavavīcayaḥ | prajñāstasminkacantyapsu dravatvāccakratā iva

चित्तेन्द्रियाद्यलभ्यत्वात्सोऽणुः शून्यस्वरूपवत् । स्वसंवेदनलभ्यत्वादशून्यं व्योमरूप्यपि

cittendriyādyalabhyatvātso'ṇuḥ śūnyasvarūpavat | svasaṃvedanalabhyatvādaśūnyaṃ vyomarūpyapi

सोऽहं भवानेव भवान्संपन्नोऽद्वैतवेदनात् । स भवान्न भवेन्नाहं जातो बोधबृहद्वपुः

so'haṃ bhavāneva bhavānsaṃpanno'dvaitavedanāt | sa bhavānna bhavennāhaṃ jāto bodhabṛhadvapuḥ

त्वंताहंतात्मकं सर्वं विनिगीर्यावबोधतः । न त्वं नाहं न सर्वं च सर्वं वा भवति स्वयम्

tvaṃtāhaṃtātmakaṃ sarvaṃ vinigīryāvabodhataḥ | na tvaṃ nāhaṃ na sarvaṃ ca sarvaṃ vā bhavati svayam

गच्छन्न गच्छत्येषोऽणुर्योजनौघगतोऽपि सन् । संवित्त्या योजनौघत्वं तस्याणोरन्तरे स्थितम्

gacchanna gacchatyeṣo'ṇuryojanaughagato'pi san | saṃvittyā yojanaughatvaṃ tasyāṇorantare sthitam

न गच्छत्येष यातोऽपि संप्राप्तोऽपि च नागतः । स्वसत्ताकाशकोशान्तर्वासित्वाद्देशकालयोः

na gacchatyeṣa yāto'pi saṃprāpto'pi ca nāgataḥ | svasattākāśakośāntarvāsitvāddeśakālayoḥ

3.80.20

गम्यं यस्य शरीरस्थं क्व किलासौ प्रयाति हि । कुचकोटरगः पुत्रः किं मात्रान्यत्र वीक्ष्यते

gamyaṃ yasya śarīrasthaṃ kva kilāsau prayāti hi | kucakoṭaragaḥ putraḥ kiṃ mātrānyatra vīkṣyate

गम्यो यस्य महादेशो यावत्संभवमक्षयः । अन्तस्थः सर्वकर्तुर्हिं स कथं क्वेव गच्छति

gamyo yasya mahādeśo yāvatsaṃbhavamakṣayaḥ | antasthaḥ sarvakarturhiṃ sa kathaṃ kveva gacchati

यथा देशान्तरप्राप्ते कुम्भे वक्त्रसमुद्रिते । तदाकाशस्य गमनागमने न तथात्मनः

yathā deśāntaraprāpte kumbhe vaktrasamudrite | tadākāśasya gamanāgamane na tathātmanaḥ

चित्तता स्थाणुता स्वान्तर्यदा स्तोऽनुभवात्मिके । चेतनस्य जडस्यैव तदासौ द्वयमेव च

cittatā sthāṇutā svāntaryadā sto'nubhavātmike | cetanasya jaḍasyaiva tadāsau dvayameva ca

यदा चेतनपाषाणसत्तैकात्मैकचिद्वपुः । तदा चेतन एवासौ पाषाण इव राक्षसि

yadā cetanapāṣāṇasattaikātmaikacidvapuḥ | tadā cetana evāsau pāṣāṇa iva rākṣasi

परमव्योम्न्यनाद्यन्ते चिन्मात्रपरमात्मना । विचित्रं त्रिजगच्चित्रं तेनेदमकृतं कृतम्

paramavyomnyanādyante cinmātraparamātmanā | vicitraṃ trijagaccitraṃ tenedamakṛtaṃ kṛtam

तत्संवित्त्या वह्निसत्ता तेनात्यक्तानलाकृतिः । सर्वगोऽप्यदहत्येव स जगद्द्रव्यपावकः

tatsaṃvittyā vahnisattā tenātyaktānalākṛtiḥ | sarvago'pyadahatyeva sa jagaddravyapāvakaḥ

प्रज्वलद्भास्वराकारान्निर्मलाद्गगनादपि । प्रज्वलच्चेतनैकात्मा तस्मादग्निः स जायते

prajvaladbhāsvarākārānnirmalādgaganādapi | prajvalaccetanaikātmā tasmādagniḥ sa jāyate

संवेदनाद्यदर्कादिप्रकाशस्य प्रकाशकः । न नश्यत्यात्मभारूपो महाकल्पाम्बुदैरपि

saṃvedanādyadarkādiprakāśasya prakāśakaḥ | na naśyatyātmabhārūpo mahākalpāmbudairapi

अनेत्रलभ्योऽनुभवरूपो हृद्गृहदीपकः । सर्वसत्ताप्रदोऽनन्तः प्रकाशः परमः स्मृतः

anetralabhyo'nubhavarūpo hṛdgṛhadīpakaḥ | sarvasattāprado'nantaḥ prakāśaḥ paramaḥ smṛtaḥ

3.80.30

प्रवर्ततेऽस्मदालोको मनःषष्ठेन्द्रियातिगात् । येनान्तरापि वस्तूनां दृष्टा दृश्यचमत्कृतिः

pravartate'smadāloko manaḥṣaṣṭhendriyātigāt | yenāntarāpi vastūnāṃ dṛṣṭā dṛśyacamatkṛtiḥ

लतागुल्माङ्कुरादीनामनक्षाणां च पोषकः । उत्सेधवेदनाकारः प्रकाशोऽनुभवात्मकः

latāgulmāṅkurādīnāmanakṣāṇāṃ ca poṣakaḥ | utsedhavedanākāraḥ prakāśo'nubhavātmakaḥ

कालाकाशक्रियासत्ता जगत्तत्रास्ति वेदने । स्वामी कर्ता पिता भोक्ता आत्मत्वाच्च न किंचन

kālākāśakriyāsattā jagattatrāsti vedane | svāmī kartā pitā bhoktā ātmatvācca na kiṃcana

अणुत्वमजहत्सोऽणुर्जगद्रत्नसमुद्गकः । मातृमानप्रमेयात्म जगन्नास्तीति केवले

aṇutvamajahatso'ṇurjagadratnasamudgakaḥ | mātṛmānaprameyātma jagannāstīti kevale

स एव सर्वजगति सर्वत्र कचति स्फुटम् । यदा जगत्त्समुद्गेऽस्मिंस्तदासौ परमो मणिः

sa eva sarvajagati sarvatra kacati sphuṭam | yadā jagattsamudge'smiṃstadāsau paramo maṇiḥ

दुर्बोधत्वात्तमः सोऽणुश्चिन्मात्रत्वात्प्रकाशदृक् । सोऽस्ति संवित्तिरूपत्वादक्षातीतस्तथा न सन्

durbodhatvāttamaḥ so'ṇuścinmātratvātprakāśadṛk | so'sti saṃvittirūpatvādakṣātītastathā na san

दूरे सोऽनक्षलभ्यत्वाच्चिदूपत्वान्न दूरगः । सर्वसंवेदनाच्छैलो ह्यसावेवाणुरेव सन्

dūre so'nakṣalabhyatvāccidūpatvānna dūragaḥ | sarvasaṃvedanācchailo hyasāvevāṇureva san

तत्संवेदनमात्रं यत्तदिदं भासते जगत् । न सत्यमस्ति शैलादि तेनाणावेव मेरुता

tatsaṃvedanamātraṃ yattadidaṃ bhāsate jagat | na satyamasti śailādi tenāṇāveva merutā

निमेषप्रतिभासो हि निमेष इति कथ्यते । कल्पेति प्रतिभासो हि कल्पशब्देन कथ्यते

nimeṣapratibhāso hi nimeṣa iti kathyate | kalpeti pratibhāso hi kalpaśabdena kathyate

कल्पक्रियाविलासो हि निमेषः प्रतिभासते । बहुयोजनकोटिस्थं मनस्येव महापुरम्

kalpakriyāvilāso hi nimeṣaḥ pratibhāsate | bahuyojanakoṭisthaṃ manasyeva mahāpuram

3.80.40

निमेषजठरे कल्पसंभवः समुदेति हि । महानगरनिर्माणं मुकुरेऽन्तरिवामले

nimeṣajaṭhare kalpasaṃbhavaḥ samudeti hi | mahānagaranirmāṇaṃ mukure'ntarivāmale

निमेषकल्पशैलादिपूरयोजनकोटयः । यत्राऽणावेव विद्यन्ते तत्र द्वैतैक्यते कुतः

nimeṣakalpaśailādipūrayojanakoṭayaḥ | yatrā'ṇāveva vidyante tatra dvaitaikyate kutaḥ

कृतवान्प्रागिदमहमिति बुद्धावुदेति हि । क्षणात्सत्यमसत्यं च दृष्टान्तः स्वप्नविभ्रमः

kṛtavānprāgidamahamiti buddhāvudeti hi | kṣaṇātsatyamasatyaṃ ca dṛṣṭāntaḥ svapnavibhramaḥ

दुःखे कालः सुदीर्घो हि सुखे लघुतरः सदा । रात्रिर्द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य चोदिता

duḥkhe kālaḥ sudīrgho hi sukhe laghutaraḥ sadā | rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandrasya coditā

निश्चयो य उदेत्यन्तः सत्यात्मा सत्य एव च । हेम्नीव कटकादित्वं स एव चिति राजते

niścayo ya udetyantaḥ satyātmā satya eva ca | hemnīva kaṭakāditvaṃ sa eva citi rājate

न निमेषोऽस्ति नो कल्पो नादूरं न च दूरता । चिदणुप्रतिभैवैवं स्थितान्यान्यान्यवस्तुवत्

na nimeṣo'sti no kalpo nādūraṃ na ca dūratā | cidaṇupratibhaivaivaṃ sthitānyānyānyavastuvat

प्रकाशतमसोर्दूरादूरयोः क्षणकल्पयोः । एकचिद्देहयोरेव न भेदोऽस्ति मनागपि

prakāśatamasordūrādūrayoḥ kṣaṇakalpayoḥ | ekaciddehayoreva na bhedo'sti manāgapi

प्रत्यक्षमक्षसारत्वादप्रत्यक्षं ततोऽतिगम् । दृश्यत्वेनैष वोदेति चेता द्रष्टैव सद्वपुः

pratyakṣamakṣasāratvādapratyakṣaṃ tato'tigam | dṛśyatvenaiṣa vodeti cetā draṣṭaiva sadvapuḥ

यावत्कटकसंवित्तिस्तावन्नास्तीव हेमता । यावच्च दृश्यतापत्तिस्तावन्नास्तीव सा कला

yāvatkaṭakasaṃvittistāvannāstīva hematā | yāvacca dṛśyatāpattistāvannāstīva sā kalā

कटकत्वेऽकृतेऽदृष्टे सुवर्णत्वमिवाततम् । केवलं निर्मलं शुद्धं ब्रह्मैव परिदृश्यते

kaṭakatve'kṛte'dṛṣṭe suvarṇatvamivātatam | kevalaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ brahmaiva paridṛśyate

3.80.50

सर्वत्वादेव सद्रूपो दुर्लक्ष्यत्वादसद्वपुः । चेतनश्चेतनात्मत्वाच्चेत्यासंभवतस्त्वचित्

sarvatvādeva sadrūpo durlakṣyatvādasadvapuḥ | cetanaścetanātmatvāccetyāsaṃbhavatastvacit

चिच्चमत्कारमात्रात्मन्यस्मिंश्चित्प्रतिभात्मनि । जगत्यनिलवृक्षाभे चिच्चेत्यकलने कुतः

ciccamatkāramātrātmanyasmiṃścitpratibhātmani | jagatyanilavṛkṣābhe ciccetyakalane kutaḥ

यथा तापस्य पीनस्य भासनं मृगतृष्णिका । एवं पीवरमद्वैतं तथा चिद्भासनं जगत्

yathā tāpasya pīnasya bhāsanaṃ mṛgatṛṣṇikā | evaṃ pīvaramadvaitaṃ tathā cidbhāsanaṃ jagat

अर्कांशुभिः सूक्ष्मतरनिर्माणं यदनामयम् । अस्तितानास्तिते तत्र कल्पादेरिव कैव धीः

arkāṃśubhiḥ sūkṣmataranirmāṇaṃ yadanāmayam | astitānāstite tatra kalpāderiva kaiva dhīḥ

माययांशुकणाङ्के खे यथा कचति काञ्चनम् । तथा जगदिदं भाति चिच्चेत्यकलने कुतः ।।.

māyayāṃśukaṇāṅke khe yathā kacati kāñcanam | tathā jagadidaṃ bhāti ciccetyakalane kutaḥ ||.

स्वप्नगन्धर्वसंकल्पनगरे कुड्यवेदनम् । न सन्नासद्यथा तद्वद्विद्धि दीर्घभ्रमं जगत्

svapnagandharvasaṃkalpanagare kuḍyavedanam | na sannāsadyathā tadvadviddhi dīrghabhramaṃ jagat

तथा चैवंविधन्यायभावनाभ्यासनिर्मलात् । चिदाकाशेन निर्याति यथा भूतार्थदर्शिनः

tathā caivaṃvidhanyāyabhāvanābhyāsanirmalāt | cidākāśena niryāti yathā bhūtārthadarśinaḥ

न कुड्याकाशयोर्भेदो दृश्यसंवेदनादृते । आब्रह्मजीवकलनाद्यद्रूढं रूढमेव च

na kuḍyākāśayorbhedo dṛśyasaṃvedanādṛte | ābrahmajīvakalanādyadrūḍhaṃ rūḍhameva ca

प्रतिभासाच्चिदाकाशे सत्त्वशून्यं भवन्ति ताः । प्रकचन्ति ह्यनिर्भाव्याः प्रभापिण्ड इव प्रभाः

pratibhāsāccidākāśe sattvaśūnyaṃ bhavanti tāḥ | prakacanti hyanirbhāvyāḥ prabhāpiṇḍa iva prabhāḥ

पृथक्तामतिभासस्य स्वचमत्कारयोगतः । सर्वात्मिका हि प्रतिभा परा वृक्षात्मबीजवत्

pṛthaktāmatibhāsasya svacamatkārayogataḥ | sarvātmikā hi pratibhā parā vṛkṣātmabījavat

3.80.60

बीजमन्तस्थवृक्षत्वं नानाऽनाना यथैकदृक् । तथाऽसंख्यजगद्ब्रह्म शान्तमाकाशकोशवत्

bījamantasthavṛkṣatvaṃ nānā'nānā yathaikadṛk | tathā'saṃkhyajagadbrahma śāntamākāśakośavat

बीजस्यान्तस्थवृक्षस्य व्योमाद्वैता स्थितिर्यथा । ब्रह्मणोऽन्तस्थजगतः साक्षित्वाच्चित्स्थितिस्तथा

bījasyāntasthavṛkṣasya vyomādvaitā sthitiryathā | brahmaṇo'ntasthajagataḥ sākṣitvāccitsthitistathā

शान्तं समस्तमजमेकमनादिमध्यं नेहास्ति काचन कलाकलना कथंचित् । निर्द्वन्द्वशान्तमतिरेकमनेकमच्छ- माभासरूपमजमेकविकासमास्ते

śāntaṃ samastamajamekamanādimadhyaṃ nehāsti kācana kalākalanā kathaṃcit | nirdvandvaśāntamatirekamanekamaccha- mābhāsarūpamajamekavikāsamāste

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे क० प्रश्नभेदनं नामाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe ka0 praśnabhedanaṃ nāmāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८१

एकाशीतितमः सर्गः

ekāśītitamaḥ sargaḥ

राक्षस्युवाच । अहो नु परमार्थोक्तिः पावनी तव मन्त्रिणः । राजा राजीवपत्राक्ष इदानीमेव भाषताम्

rākṣasyuvāca | aho nu paramārthoktiḥ pāvanī tava mantriṇaḥ | rājā rājīvapatrākṣa idānīmeva bhāṣatām

राजोवाच । जागतप्रत्ययाभावो यस्याहुः प्रत्ययं परम् । सर्वसंकल्पसंन्यासश्चेतसा यत्परिग्रहः

rājovāca | jāgatapratyayābhāvo yasyāhuḥ pratyayaṃ param | sarvasaṃkalpasaṃnyāsaścetasā yatparigrahaḥ

यत्संकोचविकासाभ्यां जगत्प्रलयसृष्टयः । निष्ठा वेदान्तवाक्यानामथ वाचामगोचरः

yatsaṃkocavikāsābhyāṃ jagatpralayasṛṣṭayaḥ | niṣṭhā vedāntavākyānāmatha vācāmagocaraḥ

कोटिद्वयान्तरालस्थं मध्ये कोटिद्वयीमयम् । यस्य चित्तमयी लीला जगदेतच्चराचरम्

koṭidvayāntarālasthaṃ madhye koṭidvayīmayam | yasya cittamayī līlā jagadetaccarācaram

यस्य विश्वात्मकत्वेऽपि खण्ड्यते नैकपिण्डता । सन्मात्रं तत्त्वया भद्रे कथ्यते ब्रह्म शाश्वतम्

yasya viśvātmakatve'pi khaṇḍyate naikapiṇḍatā | sanmātraṃ tattvayā bhadre kathyate brahma śāśvatam

एषोऽणुर्वेदनाद्वायुः स्वभ्रान्तिर्दृगदृश्यत । अतो न किंचिद्वाय्वादि केवलं शुद्धचेतनम्

eṣo'ṇurvedanādvāyuḥ svabhrāntirdṛgadṛśyata | ato na kiṃcidvāyvādi kevalaṃ śuddhacetanam

शब्दसंवेदनाच्छब्दः शब्दस्य भ्रान्तिदर्शनम् । ततोऽत्र शब्दशब्दार्थदृष्टेर्दूरतरं गतः

śabdasaṃvedanācchabdaḥ śabdasya bhrāntidarśanam | tato'tra śabdaśabdārthadṛṣṭerdūrataraṃ gataḥ

सोऽणुः सर्वं न किंचिच्च सोऽहं नाहं स एव च । सर्वशक्यात्मनोऽस्यैव प्रतिभैकात्र कारणम्

so'ṇuḥ sarvaṃ na kiṃcicca so'haṃ nāhaṃ sa eva ca | sarvaśakyātmano'syaiva pratibhaikātra kāraṇam

आत्मा यत्नशतप्राप्यो लब्धेऽस्मिन्न च किंचन । लब्धं भवति तच्चैतत्परमं वा न किंचन

ātmā yatnaśataprāpyo labdhe'sminna ca kiṃcana | labdhaṃ bhavati taccaitatparamaṃ vā na kiṃcana

3.81.10

तावज्जन्म वसन्तेषु संसृतिव्रततिश्चिरम् । विकसत्युदितो यावन्न बोधो मूलकाषकृत्

tāvajjanma vasanteṣu saṃsṛtivratatiściram | vikasatyudito yāvanna bodho mūlakāṣakṛt

अणुनानेन रूपत्वं दृश्यतामिव गच्छता । तापेनाम्बुधियेवेदं स्वस्थेनैवापहारितम्

aṇunānena rūpatvaṃ dṛśyatāmiva gacchatā | tāpenāmbudhiyevedaṃ svasthenaivāpahāritam

अनेन संविदणुना मेरुस्त्रिभुवनं तृणम् । वमित्वा बहिरन्तस्थं मायात्मकमवेक्ष्यते

anena saṃvidaṇunā merustribhuvanaṃ tṛṇam | vamitvā bahirantasthaṃ māyātmakamavekṣyate

चिदणोरन्तरे यद्यदस्ति तद्दृश्यते बहिः । संकल्पेष्टालिङ्गनादिदृष्टान्तोऽत्र हि रागिणः

cidaṇorantare yadyadasti taddṛśyate bahiḥ | saṃkalpeṣṭāliṅganādidṛṣṭānto'tra hi rāgiṇaḥ

आदिसर्गे सर्वशक्तिश्चिद्यथैवोदितात्मना । तथाशु पश्यत्यखिलं संकल्पे पर्वतः स्वतः

ādisarge sarvaśaktiścidyathaivoditātmanā | tathāśu paśyatyakhilaṃ saṃkalpe parvataḥ svataḥ

अभिजातस्य यस्यान्तर्यद्यथा प्रतिभासते । तत्तथा पश्यतीवासौ दृष्टान्तोऽत्र शिशोर्मनः

abhijātasya yasyāntaryadyathā pratibhāsate | tattathā paśyatīvāsau dṛṣṭānto'tra śiśormanaḥ

परमाणुतयैवापि चिन्मात्रेणाणुनामुना । परिसूक्ष्मतमेनैव विष्वग्विश्वं प्रपूरितम्

paramāṇutayaivāpi cinmātreṇāṇunāmunā | parisūkṣmatamenaiva viṣvagviśvaṃ prapūritam

अणुरेव न मात्येष योजनानां शतेष्वपि । सर्वगत्वादनादित्वादरूपत्वादनाकृतिः

aṇureva na mātyeṣa yojanānāṃ śateṣvapi | sarvagatvādanāditvādarūpatvādanākṛtiḥ

यथा धूर्तेन खिङ्गेन पुंसा बालः प्रतार्यते । सुभ्रूविकारनयननिरीक्षणविचेष्टितैः

yathā dhūrtena khiṅgena puṃsā bālaḥ pratāryate | subhrūvikāranayananirīkṣaṇaviceṣṭitaiḥ

चिदालोकेन शुद्धेन सपर्वततृणं जगत् । नाट्यतेऽविरतं तद्वद्विवृत्त्याभिनयं सदा

cidālokena śuddhena saparvatatṛṇaṃ jagat | nāṭyate'virataṃ tadvadvivṛttyābhinayaṃ sadā

3.81.20

तेनैवानन्तरूपत्वादणुना वाससा यथा । संविदा तद्भवद्बाह्ये कृत्वा मेर्वादिवेष्टितम्

tenaivānantarūpatvādaṇunā vāsasā yathā | saṃvidā tadbhavadbāhye kṛtvā mervādiveṣṭitam

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वान्मेरुतो बृहत् । वालाग्रशतभागात्माप्येष सूक्ष्मः परोऽणुकः

dikkālādyanavacchinnarūpatvānmeruto bṛhat | vālāgraśatabhāgātmāpyeṣa sūkṣmaḥ paro'ṇukaḥ

शुद्धसंवेदनाकाशरूपस्य परमाणुना । शोभते नहि साम्योक्तिर्मेरुसर्षपयोरिव

śuddhasaṃvedanākāśarūpasya paramāṇunā | śobhate nahi sāmyoktirmerusarṣapayoriva

मायाकलापिनाणुत्वं निर्माय परमात्मनि । हेम्नीव कटकत्वेन नानात्र समता भवेत्

māyākalāpināṇutvaṃ nirmāya paramātmani | hemnīva kaṭakatvena nānātra samatā bhavet

प्रकटोऽनेन दीपेन प्रकाशोऽनुभवात्मना । स्वसत्तानाशपूर्वो हि विनानेन भवेत्ततः

prakaṭo'nena dīpena prakāśo'nubhavātmanā | svasattānāśapūrvo hi vinānena bhavettataḥ

यदि सूर्यादिकं सर्वं जगदेकं जडं भवेत् । ततः किमात्मकं रूपं प्रकाशः स्यात्क्व वाथ किम्

yadi sūryādikaṃ sarvaṃ jagadekaṃ jaḍaṃ bhavet | tataḥ kimātmakaṃ rūpaṃ prakāśaḥ syātkva vātha kim

शुद्धसन्मात्रचित्त्वं यत्स्वतः स्वात्मनि संस्थितम् । तदेतदणुना तेजो दृष्टं बहिरवस्थितम्

śuddhasanmātracittvaṃ yatsvataḥ svātmani saṃsthitam | tadetadaṇunā tejo dṛṣṭaṃ bahiravasthitam

तेजांस्यर्केन्दुवह्नीनां न भिन्नानि तमोघनात् । एतावानेव भेदोऽस्ति यद्वर्णे शौक्ल्यकृष्णते

tejāṃsyarkenduvahnīnāṃ na bhinnāni tamoghanāt | etāvāneva bhedo'sti yadvarṇe śauklyakṛṣṇate

यादृक्कज्जलनीहारे मेघनीहारयोर्भवेत् । तादृक्प्रकाशतमसोर्भेदो नेति तयोः स्थितिः

yādṛkkajjalanīhāre meghanīhārayorbhavet | tādṛkprakāśatamasorbhedo neti tayoḥ sthitiḥ

जडयोरुपलम्भाय चिदादित्यः किलैतयोः । यदा तपति तेनैते लब्धसत्तैकतां गते

jaḍayorupalambhāya cidādityaḥ kilaitayoḥ | yadā tapati tenaite labdhasattaikatāṃ gate

3.81.30

तपत्येकश्चिदादित्यो रात्रिंदिवमतन्द्रितः । अन्तर्बहिः शिलाद्यन्तरप्यनस्तमयोदयः

tapatyekaścidādityo rātriṃdivamatandritaḥ | antarbahiḥ śilādyantarapyanastamayodayaḥ

त्रिलोकी भाति तेनेयं जीवस्य प्रथितात्मनः । नानोपलम्भभाण्डाढ्या कुटी कठिनकोटरा

trilokī bhāti teneyaṃ jīvasya prathitātmanaḥ | nānopalambhabhāṇḍāḍhyā kuṭī kaṭhinakoṭarā

तमस्त्वं तमसो देहमविनाशयतामुना । तप्यतेऽभासया भासा सर्वमाभास्यते तमः

tamastvaṃ tamaso dehamavināśayatāmunā | tapyate'bhāsayā bhāsā sarvamābhāsyate tamaḥ

पद्मोत्पले यथार्केण तपता प्रकटीकृते । प्रकाशतमसोः सत्ते चितैवं प्रकटीकृते

padmotpale yathārkeṇa tapatā prakaṭīkṛte | prakāśatamasoḥ satte citaivaṃ prakaṭīkṛte

अर्कः कुर्वन्नहोरात्रे दर्शयत्याकृतिं यथा । चितिः सदसती कृत्वा दर्शयत्याकृतिं तथा

arkaḥ kurvannahorātre darśayatyākṛtiṃ yathā | citiḥ sadasatī kṛtvā darśayatyākṛtiṃ tathā

चिदणोरन्तरे सन्ति समग्रानुभवाणवः । यथा मधुरसस्यान्तः पुष्पपत्रफलश्रियः

cidaṇorantare santi samagrānubhavāṇavaḥ | yathā madhurasasyāntaḥ puṣpapatraphalaśriyaḥ

उद्यन्ति चिदणोरेते समग्रानुभवाणवः । मधुमासरसाच्चित्रा इव खण्डपरम्पराः

udyanti cidaṇorete samagrānubhavāṇavaḥ | madhumāsarasāccitrā iva khaṇḍaparamparāḥ

परमात्माणुरत्यन्तनिःस्वादुः सूक्ष्मतावशात् । समग्रस्वादुसत्तैकजनकः स्वदते स्वयम्

paramātmāṇuratyantaniḥsvāduḥ sūkṣmatāvaśāt | samagrasvādusattaikajanakaḥ svadate svayam

यो यो नाम रसः कश्चित्समस्तोऽप्यप्स्यवस्थितः । प्रतिबिम्बमिवादर्शे तं विना नास्त्यसौ स्वतः

yo yo nāma rasaḥ kaścitsamasto'pyapsyavasthitaḥ | pratibimbamivādarśe taṃ vinā nāstyasau svataḥ

त्यजता संस्थितं सर्वं चिन्मात्रपरमाणुना । त्यक्तं जगदसंवित्त्या संवित्त्या सर्वमाश्रितम्

tyajatā saṃsthitaṃ sarvaṃ cinmātraparamāṇunā | tyaktaṃ jagadasaṃvittyā saṃvittyā sarvamāśritam

3.81.40

अशक्तया स्वात्मगुप्तौ सर्वमाच्छादितं जगत् । चित्ताणुतामेव परां संप्रसार्य वितानवत्

aśaktayā svātmaguptau sarvamācchāditaṃ jagat | cittāṇutāmeva parāṃ saṃprasārya vitānavat

आत्मगुप्तौ न शक्नोति परमात्माम्बराकृतिः । मनागपि क्षणमपि गजो दूर्वावने यथा

ātmaguptau na śaknoti paramātmāmbarākṛtiḥ | manāgapi kṣaṇamapi gajo dūrvāvane yathā

तथाप्याक्रान्तवान्विश्व ज्ञातो गोपायति क्षणात् । जगद्धानाकणं बाल इवाहो घनमायिता

tathāpyākrāntavānviśva jñāto gopāyati kṣaṇāt | jagaddhānākaṇaṃ bāla ivāho ghanamāyitā

चिन्मात्रानुनयेनेदं जगत्सन्नपि जीवति । वसन्तरसबोधेन विचित्रेव वनावली

cinmātrānunayenedaṃ jagatsannapi jīvati | vasantarasabodhena vicitreva vanāvalī

चित्तसत्तैवमखिलं स्वतो जगदिवोदितम् । मधुमासरसोल्लासाच्चित्रो हि वनखण्डकः

cittasattaivamakhilaṃ svato jagadivoditam | madhumāsarasollāsāccitro hi vanakhaṇḍakaḥ

सत्यं चिन्मयमेवेदं जगदित्येव विद्ध्यलम् । वसन्तरसमेव त्वं विद्धि पल्लवगुल्मकम्

satyaṃ cinmayamevedaṃ jagadityeva viddhyalam | vasantarasameva tvaṃ viddhi pallavagulmakam

सर्वावयविसारत्वात्सहस्रकरलोचनः । परमाणुरसावेव नित्यानवयवोदयः

sarvāvayavisāratvātsahasrakaralocanaḥ | paramāṇurasāveva nityānavayavodayaḥ

निमेषांशावबोधो हि चिदणोः प्रतिभासते । यतः कल्पसहस्रौघः स्वप्ने वार्धकबाल्यवत्

nimeṣāṃśāvabodho hi cidaṇoḥ pratibhāsate | yataḥ kalpasahasraughaḥ svapne vārdhakabālyavat

ततः सोऽपि निमेषोणुः कल्पकोटिशतान्यलम् । सर्वसत्ताविलासेन प्रतिभैका विजृम्भते

tataḥ so'pi nimeṣoṇuḥ kalpakoṭiśatānyalam | sarvasattāvilāsena pratibhaikā vijṛmbhate

अभुक्तवत्येव यथा भुक्तवानहमित्यलम्। जायते प्रत्ययस्तद्वन्निमेषे कल्पनिश्चयः

abhuktavatyeva yathā bhuktavānahamityalam| jāyate pratyayastadvannimeṣe kalpaniścayaḥ

3.81.50

अभुक्त्वा भुक्तवानस्मीत्येवं प्रत्ययशालिनः । दृश्यन्ते वासनाविष्टाः स्वप्ने स्वमरणं यथा

abhuktvā bhuktavānasmītyevaṃ pratyayaśālinaḥ | dṛśyante vāsanāviṣṭāḥ svapne svamaraṇaṃ yathā

जगन्ति परितिष्ठन्ति परमाणौ चिदात्मनि । प्रतिभासाः प्रवर्तन्ते तत एव हि जागताः

jaganti paritiṣṭhanti paramāṇau cidātmani | pratibhāsāḥ pravartante tata eva hi jāgatāḥ

यदस्ति यत्र तत्तस्मात्समुदेति तदेव तत् । आकारिणि विकारादि दृष्टं न गगनेऽमले

yadasti yatra tattasmātsamudeti tadeva tat | ākāriṇi vikārādi dṛṣṭaṃ na gagane'male

चिति भूतानि भूतानि वर्तमानानि संप्रति । भविष्यन्ति च भूतानि सन्ति बीजे द्रुमा इव

citi bhūtāni bhūtāni vartamānāni saṃprati | bhaviṣyanti ca bhūtāni santi bīje drumā iva

निमेषकल्पावेतेन तुषेणान्नकणाविव । वलिता वेषचेत्याभ्यामणुः स्वात्माङ्गकं श्रितः

nimeṣakalpāvetena tuṣeṇānnakaṇāviva | valitā veṣacetyābhyāmaṇuḥ svātmāṅgakaṃ śritaḥ

उदासीनवदासीनो न संस्पृष्टो मनागपि । एष भोक्तृत्वकर्तृत्वैः स्वात्मा सर्वजगत्यपि

udāsīnavadāsīno na saṃspṛṣṭo manāgapi | eṣa bhoktṛtvakartṛtvaiḥ svātmā sarvajagatyapi

जगत्सत्तोदिते यं हि शुद्धचित्परमाणुतः । परमाणोश्च भोक्तृत्वकर्तृत्वे केवलं स्थिते

jagatsattodite yaṃ hi śuddhacitparamāṇutaḥ | paramāṇośca bhoktṛtvakartṛtve kevalaṃ sthite

जगन्न किंचित्क्रियते सर्वदैव न केनचित् । विलीयते च नो किंचिन्मानुष्याद्दृश्यखण्डनम्

jaganna kiṃcitkriyate sarvadaiva na kenacit | vilīyate ca no kiṃcinmānuṣyāddṛśyakhaṇḍanam

सर्वं समसमाभासमिदमाकाशकोशकम् । जगत्तयोपशब्दं च विद्ध्यनाद्यं निशाचरि

sarvaṃ samasamābhāsamidamākāśakośakam | jagattayopaśabdaṃ ca viddhyanādyaṃ niśācari

चिदणुर्दृश्यसिद्ध्यर्थमान्तरीं चिच्चमत्कृतिम् । बहीरूपतया धत्ते स्वात्मनि परिसंस्थिताम्

cidaṇurdṛśyasiddhyarthamāntarīṃ ciccamatkṛtim | bahīrūpatayā dhatte svātmani parisaṃsthitām

3.81.60

एतद्बहिष्ठमन्तस्थमस्ति शब्दे न वस्तुनि । उपदेशाय सत्त्वानां चिद्रूपत्वाज्जगत्त्रये

etadbahiṣṭhamantasthamasti śabde na vastuni | upadeśāya sattvānāṃ cidrūpatvājjagattraye

द्रष्टाऽदृष्टपदं गच्छन्नात्मानं संप्रपश्यति । नेत्रदृश्याभिपातीव सदेवासदिव स्थितम्

draṣṭā'dṛṣṭapadaṃ gacchannātmānaṃ saṃprapaśyati | netradṛśyābhipātīva sadevāsadiva sthitam

न च गच्छति दृश्यत्वं द्रष्टा?ह्यसदवास्तवम् । आत्मन्येव न यत्किंचित्तत्तामेति कथं परः

na ca gacchati dṛśyatvaṃ draṣṭā?hyasadavāstavam | ātmanyeva na yatkiṃcittattāmeti kathaṃ paraḥ

दृगेव लोचने सा च वासनान्तं निजं वपुः । बहीरूपतया दृश्यं कृत्वा द्रष्टृतयोदिता

dṛgeva locane sā ca vāsanāntaṃ nijaṃ vapuḥ | bahīrūpatayā dṛśyaṃ kṛtvā draṣṭṛtayoditā

न विना द्रष्टतामस्ति दृश्यसत्ता कथंचन । पितृतेव विना पुत्रं द्वितेवैक्यपदं विना

na vinā draṣṭatāmasti dṛśyasattā kathaṃcana | pitṛteva vinā putraṃ dvitevaikyapadaṃ vinā

द्रष्टैव दृश्यतामेति न द्रष्टृत्वं विनास्ति तत् । विना पित्रेव तनयो विना भोक्त्रेव भोग्यता

draṣṭaiva dṛśyatāmeti na draṣṭṛtvaṃ vināsti tat | vinā pitreva tanayo vinā bhoktreva bhogyatā

द्रष्टुर्दृश्यविनिर्माणे चित्त्वादस्त्वेव शक्तता । कनकस्यावदातस्य कटकादिकृताविव

draṣṭurdṛśyavinirmāṇe cittvādastveva śaktatā | kanakasyāvadātasya kaṭakādikṛtāviva

दृश्यस्य द्रष्ट्टृनिर्माणे जडत्वान्नास्ति शक्तता । कटकस्य तु हैमस्य यथा कनकनिर्मितौ

dṛśyasya draṣṭṭṛnirmāṇe jaḍatvānnāsti śaktatā | kaṭakasya tu haimasya yathā kanakanirmitau

चेतनादृश्यनिर्माणं चित्करोत्यसदेव सत् । अकारणं मोहहेतुं हेमेव कटकभ्रमम्

cetanādṛśyanirmāṇaṃ citkarotyasadeva sat | akāraṇaṃ mohahetuṃ hemeva kaṭakabhramam

कटकत्वावभासे हि यथा हेम्नो न हेमता । सत्येव प्रकचत्येवं द्रष्ट्टदृश्यस्थितौ वपुः

kaṭakatvāvabhāse hi yathā hemno na hematā | satyeva prakacatyevaṃ draṣṭṭadṛśyasthitau vapuḥ

3.81.70

द्रष्टा दृश्यतया तिष्ठन्द्रष्ट्टतामुपजीवति । सत्यां कटकसंवित्तौ हेम काञ्चनतामिव

draṣṭā dṛśyatayā tiṣṭhandraṣṭṭatāmupajīvati | satyāṃ kaṭakasaṃvittau hema kāñcanatāmiva

एकस्मिन्प्रतिभासे हि न स? द्रष्टृदृश्ययोः । पुंप्रत्ययप्रकचने क्व पशुप्रत्ययोदयः

ekasminpratibhāse hi na sa? draṣṭṛdṛśyayoḥ | puṃpratyayaprakacane kva paśupratyayodayaḥ

दृश्यं पश्यन्त्यमात्मानं न द्रष्टा संप्रपश्यति । । द्रष्टुर्हि दृश्यतापत्तौ सत्ताऽसत्तेव तिष्ठति

dṛśyaṃ paśyantyamātmānaṃ na draṣṭā saṃprapaśyati | | draṣṭurhi dṛśyatāpattau sattā'satteva tiṣṭhati

बोधाद्गलितदृश्यस्य द्रष्टुः सत्तेव भासते । !। अबुद्धे कटके स्वस्य हेम्नोऽकटकता यथा

bodhādgalitadṛśyasya draṣṭuḥ satteva bhāsate | !| abuddhe kaṭake svasya hemno'kaṭakatā yathā

दृश्ये सत्यस्ति वै द्रष्टा दृश्यं द्रष्टरि भासते । द्वयेन च विना नैकं नैकमप्यस्ति चानयोः

dṛśye satyasti vai draṣṭā dṛśyaṃ draṣṭari bhāsate | dvayena ca vinā naikaṃ naikamapyasti cānayoḥ

सर्वं यथावद्विज्ञाय शुद्धसंविन्मयात्मना । वाचामविषयं स्वच्छं किंचिदेवावशिष्यते

sarvaṃ yathāvadvijñāya śuddhasaṃvinmayātmanā | vācāmaviṣayaṃ svacchaṃ kiṃcidevāvaśiṣyate

आत्मानं दर्शनं दृश्यं दीपेनेवावभासितम् । कृतं च सर्वमेतेन चिन्मात्रपरमाणुना

ātmānaṃ darśanaṃ dṛśyaṃ dīpenevāvabhāsitam | kṛtaṃ ca sarvametena cinmātraparamāṇunā

मातृमानप्रमेयाख्यं बुधो निगिरति त्रयम् । हेमेव कटकादित्वमसन्मयमुपस्थितम्

mātṛmānaprameyākhyaṃ budho nigirati trayam | hemeva kaṭakāditvamasanmayamupasthitam

यथा न जलभूम्यादेः पृथक्किंचिन्मनागपि । तथैतस्मात्स्वभावाणोर्न किंचित्पृथगस्ति हि

yathā na jalabhūmyādeḥ pṛthakkiṃcinmanāgapi | tathaitasmātsvabhāvāṇorna kiṃcitpṛthagasti hi

सर्वगानुभवात्मत्वात्सर्वानुभवरूपतः । एकत्वानुभवन्याये रूढे सर्वैकतास्य हि

sarvagānubhavātmatvātsarvānubhavarūpataḥ | ekatvānubhavanyāye rūḍhe sarvaikatāsya hi

3.81.80

अस्येच्छया पृथङ्नास्ति वीचितेव महाम्भसः । इच्छानुरूपसंपत्तेर्भावितार्थैकता किल

asyecchayā pṛthaṅnāsti vīciteva mahāmbhasaḥ | icchānurūpasaṃpatterbhāvitārthaikatā kila

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नः परमात्मास्ति केवलः । सर्वात्मत्वात्स सर्वात्मा सर्वानुभवत. स्वतः

dikkālādyanavacchinnaḥ paramātmāsti kevalaḥ | sarvātmatvātsa sarvātmā sarvānubhavata. svataḥ

सन्नेष चेतनात्मत्वाद्दर्शनानवबोधतः । द्वैतैक्ये नात्र विद्येते सर्वरूपे महात्मनि

sanneṣa cetanātmatvāddarśanānavabodhataḥ | dvaitaikye nātra vidyete sarvarūpe mahātmani

यदि कश्चिद्द्वितीयः स्यात्तदैकस्यैकता भवेत् । द्वैतैक्ययोर्मिथः सिद्धिरातपच्छाययोरिव

yadi kaściddvitīyaḥ syāttadaikasyaikatā bhavet | dvaitaikyayormithaḥ siddhirātapacchāyayoriva

यत्र नास्ति द्वितीयो हि तत्रैकस्यैकता कथम् । एकतायामसिद्धायां द्वयमेव न विद्यते

yatra nāsti dvitīyo hi tatraikasyaikatā katham | ekatāyāmasiddhāyāṃ dvayameva na vidyate

एवं स्थिते तु यस्तिष्ठंस्तत्तादृक्तदिवास्ति हि । तस्मान्न व्यतिरिक्तं तद्रूपं द्रव इवाम्भसः

evaṃ sthite tu yastiṣṭhaṃstattādṛktadivāsti hi | tasmānna vyatiriktaṃ tadrūpaṃ drava ivāmbhasaḥ

नानारम्भविभासं च साम्येनाक्षुब्धरूपिणः । बीजस्यान्तस्तरुरिव ब्रह्मणोऽन्तः स्थितं जगत्

nānārambhavibhāsaṃ ca sāmyenākṣubdharūpiṇaḥ | bījasyāntastaruriva brahmaṇo'ntaḥ sthitaṃ jagat

द्वैतमप्यपृथक्तस्माद्धेम्नः कटकता यथा । सम्यग्बुद्धावबोधो हि द्वैतं तच्च न सन्मयम्

dvaitamapyapṛthaktasmāddhemnaḥ kaṭakatā yathā | samyagbuddhāvabodho hi dvaitaṃ tacca na sanmayam

यथा द्रवत्वं पयसः स्पन्दनं मातरिश्वनः । व्योम्नः शून्यत्वमेवं हि न पृथग्द्वैतमीश्वरात्

yathā dravatvaṃ payasaḥ spandanaṃ mātariśvanaḥ | vyomnaḥ śūnyatvamevaṃ hi na pṛthagdvaitamīśvarāt

द्वैताद्वैतोपलम्भो हि दुःखायैव क्रियात्मने । निपुणोऽनुपलम्भो यस्त्वेतयोस्तत्परं विदुः

dvaitādvaitopalambho hi duḥkhāyaiva kriyātmane | nipuṇo'nupalambho yastvetayostatparaṃ viduḥ

3.81.90

मातृमानप्रमेयादिद्रष्टृदर्शनदृश्यता । एतावज्जगदेतच्च परमाणौ चिति स्थितम्

mātṛmānaprameyādidraṣṭṛdarśanadṛśyatā | etāvajjagadetacca paramāṇau citi sthitam

अयं जगदणुर्नित्यमेतेनाणुसुमेरुणा । स्पन्दनं पवनेनेव स्वाङ्ग एव कृताकृतः

ayaṃ jagadaṇurnityametenāṇusumeruṇā | spandanaṃ pavaneneva svāṅga eva kṛtākṛtaḥ

अहो नु भीमा मायेयमथवा मायिनां परा । परमाण्वन्तरेवास्ति यत्त्रैलोक्यपरम्परा

aho nu bhīmā māyeyamathavā māyināṃ parā | paramāṇvantarevāsti yattrailokyaparamparā

अथासंभवमायित्वमेवैतत्सर्वदा स्थितम् । चिन्मात्रपरमाणुत्वमात्रमेव जगत्स्थितिः

athāsaṃbhavamāyitvamevaitatsarvadā sthitam | cinmātraparamāṇutvamātrameva jagatsthitiḥ

अन्तर्गतजगज्जालोऽप्येषोऽणुः साम्यमत्यजन् । स्थितोऽन्तस्थबृहद्वृक्षं बीजं भाण्डोदरे यथा

antargatajagajjālo'pyeṣo'ṇuḥ sāmyamatyajan | sthito'ntasthabṛhadvṛkṣaṃ bījaṃ bhāṇḍodare yathā

बीजेऽन्तर्वृक्षविस्तारः स्थितः सफलपल्लवः । परया दृश्यते दृष्ट्या जगच्च चिदणूदरे

bīje'ntarvṛkṣavistāraḥ sthitaḥ saphalapallavaḥ | parayā dṛśyate dṛṣṭyā jagacca cidaṇūdare

स शाखाफलपुष्पं स्वमजहद्बीजकोटरे । यथा तरुः स्थितस्तद्वद्विकासि चिदणोर्जगत्

sa śākhāphalapuṣpaṃ svamajahadbījakoṭare | yathā taruḥ sthitastadvadvikāsi cidaṇorjagat

संस्थितं द्वैतमद्वैतं बीजकोश इव द्रुमः । जगच्चित्परमाण्वन्तर्यः पश्यति स पश्यति

saṃsthitaṃ dvaitamadvaitaṃ bījakośa iva drumaḥ | jagaccitparamāṇvantaryaḥ paśyati sa paśyati

न द्वैतं नैव चाद्वैतं न च बीजं न चाङ्कुरः । न स्थूलं न च वा सूक्ष्मं नाजातं जातमेव च

na dvaitaṃ naiva cādvaitaṃ na ca bījaṃ na cāṅkuraḥ | na sthūlaṃ na ca vā sūkṣmaṃ nājātaṃ jātameva ca

न चास्ति न च नास्तीदं न सौम्यं क्षुभितं न च । त्रिजगच्चिदणोरन्तः खवाय्वपि न किंचन

na cāsti na ca nāstīdaṃ na saumyaṃ kṣubhitaṃ na ca | trijagaccidaṇorantaḥ khavāyvapi na kiṃcana

3.81.100

न जगन्नाजगच्चास्ति विद्यते चित्परा शुभा । सर्वात्मिका यदा यत्र सा यथोदेति तत्तथा

na jagannājagaccāsti vidyate citparā śubhā | sarvātmikā yadā yatra sā yathodeti tattathā

101

उदेत्यनुदितोऽप्येष स्वयंवेदनजृम्भितः । परमात्माणुरेकात्मा समग्रात्मतयैव खे

udetyanudito'pyeṣa svayaṃvedanajṛmbhitaḥ | paramātmāṇurekātmā samagrātmatayaiva khe

102

द्रुमो भूमौ स्वबीजत्वमिवोदेत्यनुदेत्यपि । परं तत्त्वं जगद्भक्त्या जगत्तां स्वोदयेन च

drumo bhūmau svabījatvamivodetyanudetyapi | paraṃ tattvaṃ jagadbhaktyā jagattāṃ svodayena ca

103

द्रुमो बीजतयैवाशु न संत्यक्तसमस्थितिः । तिष्ठत्यपगतस्पन्दस्त्यागात्यागपरोऽणुकः

drumo bījatayaivāśu na saṃtyaktasamasthitiḥ | tiṣṭhatyapagataspandastyāgātyāgaparo'ṇukaḥ

104

बिसतन्तुर्महामेरुः परमाणोरपेक्षया । दृश्यं किल विशेत्तन्तुरदृश्याक्ष्णा पराणुता

bisatanturmahāmeruḥ paramāṇorapekṣayā | dṛśyaṃ kila viśettanturadṛśyākṣṇā parāṇutā

105

बिसतन्तुर्महामेरुः परमाणोः किलात्मनः । तस्यैव तद्घनाः स्वान्तः स्थिता मेर्वादिकोटयः

bisatanturmahāmeruḥ paramāṇoḥ kilātmanaḥ | tasyaiva tadghanāḥ svāntaḥ sthitā mervādikoṭayaḥ

106

एकेन तेन महता परमाणुना च व्याप्तं ततं विरचितं जनितं कृतं च । दृश्यं प्रपञ्चरचितं नभसेव विश्वं शून्यत्वमच्छमभितः परिलब्धमेव

ekena tena mahatā paramāṇunā ca vyāptaṃ tataṃ viracitaṃ janitaṃ kṛtaṃ ca | dṛśyaṃ prapañcaracitaṃ nabhaseva viśvaṃ śūnyatvamacchamabhitaḥ parilabdhameva

107

द्वैतेन सुन्दरतरं स्वमनुज्झितेन रूपं सुषुप्तसदृशेन यथावबोधात् । ऐक्यं गतं स्थितिगमागममुक्तमेवमित्थं स्थितं तनु जगत्परमार्थपिण्डः

dvaitena sundarataraṃ svamanujjhitena rūpaṃ suṣuptasadṛśena yathāvabodhāt | aikyaṃ gataṃ sthitigamāgamamuktamevamitthaṃ sthitaṃ tanu jagatparamārthapiṇḍaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे कर्क० परमार्थापिण्डीकरणं नामैकाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe karka0 paramārthāpiṇḍīkaraṇaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८२

द्व्यशीतितमः सर्गः

dvyaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति राजमुखाच्छुत्वा कर्कटी वनमर्कटी । अवबुद्धपदान्तं स्वं जहौ मत्सरचापलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti rājamukhācchutvā karkaṭī vanamarkaṭī | avabuddhapadāntaṃ svaṃ jahau matsaracāpalam

अन्तःशीतलतामेत्य विश्रान्तिमपतापताम् । प्राप्ता प्रावृण्मयूरीव सज्योत्स्नेव कुमुद्वती

antaḥśītalatāmetya viśrāntimapatāpatām | prāptā prāvṛṇmayūrīva sajyotsneva kumudvatī

तथा राजगिरा तस्या आनन्द उदभूद्भृशम् । गर्भेऽन्तः खे बलाकाया रवेणेव पयोमुचः

tathā rājagirā tasyā ānanda udabhūdbhṛśam | garbhe'ntaḥ khe balākāyā raveṇeva payomucaḥ

राक्षस्युवाच । अहो बत पवित्रेयं भवतोर्भाति शेमुषी । अनस्तमितसारेण प्रबोधार्केण भासिता

rākṣasyuvāca | aho bata pavitreyaṃ bhavatorbhāti śemuṣī | anastamitasāreṇa prabodhārkeṇa bhāsitā

शीता समरसा शुद्धा ज्योत्स्नेव शशिमण्डलात् । विवेककणिकां श्रुत्वा भवतो हृदयादियम्

śītā samarasā śuddhā jyotsneva śaśimaṇḍalāt | vivekakaṇikāṃ śrutvā bhavato hṛdayādiyam

विवेकिनो जगत्पूज्याः सेव्या मन्ये भवादृशाः । सत्सङ्गात्सविकासास्मि चन्द्रेणेव कुमुद्वती

vivekino jagatpūjyāḥ sevyā manye bhavādṛśāḥ | satsaṅgātsavikāsāsmi candreṇeva kumudvatī

सौरभं कुसुमासङ्गादेव सत्सङ्गमाच्छुभम् । वर्तते ह्यर्कसंपर्काद्विकासोऽम्बुरुहामिव

saurabhaṃ kusumāsaṅgādeva satsaṅgamācchubham | vartate hyarkasaṃparkādvikāso'mburuhāmiva

महतामेव संपर्कात्पुनर्दुःखं न बाधते । को हि दीपशिखाहस्तस्तमसा परिभूयते

mahatāmeva saṃparkātpunarduḥkhaṃ na bādhate | ko hi dīpaśikhāhastastamasā paribhūyate

मयेमौ जङ्गलप्राप्तौ भवन्तौ भूमिभास्करौ । पूजनीयावतः शीघ्रमीहितं कथ्यतां शुभम्

mayemau jaṅgalaprāptau bhavantau bhūmibhāskarau | pūjanīyāvataḥ śīghramīhitaṃ kathyatāṃ śubham

3.82.10

राजोवाच । अस्मिन् जनपदे रक्षःकुलकाननमञ्जरि । जनस्य बाधतेऽत्यन्तं सदा हृदयशूलनम्

rājovāca | asmin janapade rakṣaḥkulakānanamañjari | janasya bādhate'tyantaṃ sadā hṛdayaśūlanam

यतः सर्वैव जनता तप्ता दृढविषूचिका । मण्डले ननु तेनाहं निर्गतो रात्रिचर्यया

yataḥ sarvaiva janatā taptā dṛḍhaviṣūcikā | maṇḍale nanu tenāhaṃ nirgato rātricaryayā

शूलादि हृदये नृणां न शाम्यति यदौषधैः । ततोऽहं त्वद्विधप्रोक्तमन्त्रार्थेन विनिर्गतः

śūlādi hṛdaye nṛṇāṃ na śāmyati yadauṣadhaiḥ | tato'haṃ tvadvidhaproktamantrārthena vinirgataḥ

त्वादृशस्य च लोकस्य मुग्धलोकाभिघातिनः । निग्रहार्थं प्रवृत्तिर्मे सा च संपत्तिमेत्यलम्

tvādṛśasya ca lokasya mugdhalokābhighātinaḥ | nigrahārthaṃ pravṛttirme sā ca saṃpattimetyalam

एतावदेव च शुभे त्वयाङ्गीक्रियतां वचः । भूयो भवत्या प्राणा हि हिंसनीया न कस्यचित्

etāvadeva ca śubhe tvayāṅgīkriyatāṃ vacaḥ | bhūyo bhavatyā prāṇā hi hiṃsanīyā na kasyacit

राक्षस्युवाच । बाढमेवं करोम्यद्यप्रभृत्यवितथं प्रभो । सत्यमेव न किंचिद्धि हिंसनीयं मयाधुना

rākṣasyuvāca | bāḍhamevaṃ karomyadyaprabhṛtyavitathaṃ prabho | satyameva na kiṃciddhi hiṃsanīyaṃ mayādhunā

राजोवाच । यद्येवं फुल्लपद्माक्षि परदेहैकभोजने । किं स्याच्छरीरवृत्त्यै ते स्थिताया मत्समीहिते

rājovāca | yadyevaṃ phullapadmākṣi paradehaikabhojane | kiṃ syāccharīravṛttyai te sthitāyā matsamīhite

राक्षस्युवाच । षड्भिर्मासैर्गिरौ राजन्प्रबुद्धायाः समाधितः । जाता भोजनसंकल्पाद्भोजनेच्छेयमद्य मे

rākṣasyuvāca | ṣaḍbhirmāsairgirau rājanprabuddhāyāḥ samādhitaḥ | jātā bhojanasaṃkalpādbhojaneccheyamadya me

इदानीं शिखरं गत्वा तदेव ध्याननिश्चला । यावदिच्छं सुखेनासे सजीवा शालभञ्जिका

idānīṃ śikharaṃ gatvā tadeva dhyānaniścalā | yāvadicchaṃ sukhenāse sajīvā śālabhañjikā

आमृतीं धारणां बद्ध्वा धारयामि शरीरकम् । यथेच्छमथ कालेन त्यक्ष्यामीति मतिर्मम

āmṛtīṃ dhāraṇāṃ baddhvā dhārayāmi śarīrakam | yathecchamatha kālena tyakṣyāmīti matirmama

3.82.20

आशरीरपरित्यागमिदानीं न मया नृप । हिंसनीयाः परप्राणास्तेनेदं मद्वचः शृणु

āśarīraparityāgamidānīṃ na mayā nṛpa | hiṃsanīyāḥ paraprāṇāstenedaṃ madvacaḥ śṛṇu

हिमवान्नाम शैलोऽस्ति शरच्चन्द्रांशुनिर्मलः । य उत्तराशाहृदये स्पृष्टपूर्वापरार्णवः

himavānnāma śailo'sti śaraccandrāṃśunirmalaḥ | ya uttarāśāhṛdaye spṛṣṭapūrvāparārṇavaḥ

तत्राहं निवसाम्यग्रे हेमशृङ्गदरीगृहे । आयसी मेघलेखेव कर्कटीनाम राक्षसी

tatrāhaṃ nivasāmyagre hemaśṛṅgadarīgṛhe | āyasī meghalekheva karkaṭīnāma rākṣasī

तपसोपार्जितो ब्रह्मा जनतामारणेच्छया । विषूचिका प्राणहरा स्यां सूच्यात्मेति भो मया

tapasopārjito brahmā janatāmāraṇecchayā | viṣūcikā prāṇaharā syāṃ sūcyātmeti bho mayā

तस्मात्संप्राप्तवरया बहून्वर्षगणान्मया । भुक्ता विषूचिकात्वेन जनता जीवबाधनैः

tasmātsaṃprāptavarayā bahūnvarṣagaṇānmayā | bhuktā viṣūcikātvena janatā jīvabādhanaiḥ

त्वया न गुणिनो हिंस्या इति मे ब्रह्मणा ततः । नियमार्थं महामन्त्रस्तदायत्तास्मि संस्थिता

tvayā na guṇino hiṃsyā iti me brahmaṇā tataḥ | niyamārthaṃ mahāmantrastadāyattāsmi saṃsthitā

सोऽयं प्रगृह्यतां तेन सर्वं हृदयशूलनम् । शममेष्यति लोकेऽस्मात्का कथा मत्कृते भ्रमे

so'yaṃ pragṛhyatāṃ tena sarvaṃ hṛdayaśūlanam | śamameṣyati loke'smātkā kathā matkṛte bhrame

विततैवास्मि हिंसायां यत्पुरा हिंसितं मया । जनस्य हृदयं तेन नाड्यो वैधुर्यमागताः

vitataivāsmi hiṃsāyāṃ yatpurā hiṃsitaṃ mayā | janasya hṛdayaṃ tena nāḍyo vaidhuryamāgatāḥ

हिंसित्वा रक्तमांसानि संत्यक्ता ये महाजनाः । तेभ्यो विधुरनाडीभ्यो ये जातास्तेऽपि तादृशाः

hiṃsitvā raktamāṃsāni saṃtyaktā ye mahājanāḥ | tebhyo vidhuranāḍībhyo ye jātāste'pi tādṛśāḥ

राजन्विषूचिकामन्त्रः सोऽयं संपन्न एव ते । नहि सत्त्ववतामस्ति दुःसाध्यमिह किंचन

rājanviṣūcikāmantraḥ so'yaṃ saṃpanna eva te | nahi sattvavatāmasti duḥsādhyamiha kiṃcana

3.82.30

अतो दुर्नाडिकोशेषु शूलानां परिशान्तये । मन्त्रो यो ब्रह्मणा प्रोक्तो राजञ्शीघ्रं गृहाण तम्

ato durnāḍikośeṣu śūlānāṃ pariśāntaye | mantro yo brahmaṇā prokto rājañśīghraṃ gṛhāṇa tam

आगच्छ निकटं नद्या गच्छामस्तत्र भूमिप । स्वाचान्ताभ्यां संयताभ्यां भवद्भ्यां सुमता ददे

āgaccha nikaṭaṃ nadyā gacchāmastatra bhūmipa | svācāntābhyāṃ saṃyatābhyāṃ bhavadbhyāṃ sumatā dade

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति तस्यां तदा रात्र्यां राक्षसीमन्त्रिभूभृतः । जग्मुस्ते सरितस्तीरं मिथः संजातसौहृदाः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti tasyāṃ tadā rātryāṃ rākṣasīmantribhūbhṛtaḥ | jagmuste saritastīraṃ mithaḥ saṃjātasauhṛdāḥ

अन्वयव्यतिरेकेण राक्षस्याः सौहृदं तदा । ज्ञात्वा स्थितौ तौ स्वाचान्तावुभावन्तेनिवासिनौ

anvayavyatirekeṇa rākṣasyāḥ sauhṛdaṃ tadā | jñātvā sthitau tau svācāntāvubhāvantenivāsinau

तया ब्रह्मोपदिष्टोऽसौ ततस्ताभ्यां यथाक्रमम् । स्नेहाद्विषूचिकामन्त्रः प्रदत्तो जपसिद्धिदः

tayā brahmopadiṣṭo'sau tatastābhyāṃ yathākramam | snehādviṣūcikāmantraḥ pradatto japasiddhidaḥ

ततः संजातसौहार्दौ तौ विसृज्य निशाचरी । यदा गन्तुं प्रवृत्तासौ तदा राजाब्रवीद्वचः

tataḥ saṃjātasauhārdau tau visṛjya niśācarī | yadā gantuṃ pravṛttāsau tadā rājābravīdvacaḥ

राजोवाच । गुरुस्त्वं नौ महादेहे वयस्या च सुनिर्वृता । निमन्त्रयावहे यत्नाद्ग्रासाय तव सुन्दरि

rājovāca | gurustvaṃ nau mahādehe vayasyā ca sunirvṛtā | nimantrayāvahe yatnādgrāsāya tava sundari

न चास्मत्प्रणयं प्रीता वितथीकर्तुमर्हसि । सौहार्दं सुजनानां हि दर्शनादेव वर्धते

na cāsmatpraṇayaṃ prītā vitathīkartumarhasi | sauhārdaṃ sujanānāṃ hi darśanādeva vardhate

लघुसौभाग्यसंयुक्तं कृत्वाकारं मनोरमम् । आगच्छास्मद्गृहं भद्रे तत्र तिष्ठ यथासुखम्

laghusaubhāgyasaṃyuktaṃ kṛtvākāraṃ manoramam | āgacchāsmadgṛhaṃ bhadre tatra tiṣṭha yathāsukham

राक्षस्युवाच । मुग्धस्त्रीरूपधारिण्यै दातुं शक्तोऽसि भोजनम् । संतर्पयसि मां केन राक्षसाकारधारिणीम्

rākṣasyuvāca | mugdhastrīrūpadhāriṇyai dātuṃ śakto'si bhojanam | saṃtarpayasi māṃ kena rākṣasākāradhāriṇīm

3.82.40

रक्षोन्नमेव संतुष्ट्यै न सामान्यजनाशनम् । पूर्वसिद्धस्वभावोऽयमादेहं न निवर्तते

rakṣonnameva saṃtuṣṭyai na sāmānyajanāśanam | pūrvasiddhasvabhāvo'yamādehaṃ na nivartate

राजोवाच । हेमस्रग्दामवलिता दिनानि कतिचिद्गृहे । मम स्त्रीरूपिणी तिष्ठ यावदिच्छमनिन्दिते

rājovāca | hemasragdāmavalitā dināni katicidgṛhe | mama strīrūpiṇī tiṣṭha yāvadicchamanindite

ततो दुष्कृतिनश्चौरान्वध्याञ्छतसहस्रशः । मण्डलेभ्यः समानीय ददे तुभ्यं सुभोजनम्

tato duṣkṛtinaścaurānvadhyāñchatasahasraśaḥ | maṇḍalebhyaḥ samānīya dade tubhyaṃ subhojanam

कान्तारूपं परित्यज्य गृहीत्वा राक्षसं वपुः । आदाय वध्याञ्छतशः पुरुषांस्तान्सुसंचितान्

kāntārūpaṃ parityajya gṛhītvā rākṣasaṃ vapuḥ | ādāya vadhyāñchataśaḥ puruṣāṃstānsusaṃcitān

नयस्व हिमवच्छृंङ्गं तत्र भुङ्क्ष्व यथासुखम् । महाशनानामेकान्ते भोजनं हि सुखायते

nayasva himavacchṛṃṅgaṃ tatra bhuṅkṣva yathāsukham | mahāśanānāmekānte bhojanaṃ hi sukhāyate

तृप्ता निद्रां मनाक्कृत्वा भव भूयः समाधिभाक् । समाधिविरता भूयोऽप्यागत्य पुनरन्यदा

tṛptā nidrāṃ manākkṛtvā bhava bhūyaḥ samādhibhāk | samādhiviratā bhūyo'pyāgatya punaranyadā

नेष्यस्यन्यान्वध्यजनान् हिंसा नैषां च धर्मतः । स्वधर्मेण च हित्वैव महाकरुणया समा

neṣyasyanyānvadhyajanān hiṃsā naiṣāṃ ca dharmataḥ | svadharmeṇa ca hitvaiva mahākaruṇayā samā

त्वं समेष्यसि चावश्यं मां समाधिविरागिणी । असतामपि संरूढं सौहार्दं न निवर्तते

tvaṃ sameṣyasi cāvaśyaṃ māṃ samādhivirāgiṇī | asatāmapi saṃrūḍhaṃ sauhārdaṃ na nivartate

राक्षस्युवाच । युक्तमुक्तं त्वया राजन्करोम्येवमहं सखे । सौहार्देन प्रवृत्तस्य को वाक्यं नाभिनन्दति

rākṣasyuvāca | yuktamuktaṃ tvayā rājankaromyevamahaṃ sakhe | sauhārdena pravṛttasya ko vākyaṃ nābhinandati

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा राक्षसी तत्र संपन्ना सुविलासिनी । हारकेयूरकटकपट्टस्रग्दामधारिणी

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā rākṣasī tatra saṃpannā suvilāsinī | hārakeyūrakaṭakapaṭṭasragdāmadhāriṇī

3.82.50

राजन्नागच्छ गच्छाम इत्युक्त्वा भूपमन्त्रिणौ । अग्रे गन्तुं प्रवृत्तौ तौ रात्रावनुससार सा

rājannāgaccha gacchāma ityuktvā bhūpamantriṇau | agre gantuṃ pravṛttau tau rātrāvanusasāra sā

अथ ते पार्थिवगृहं प्राप्य तां रजनीं मिथः । कथयैकगृहे रम्ये क्षपयामासुरादृताः

atha te pārthivagṛhaṃ prāpya tāṃ rajanīṃ mithaḥ | kathayaikagṛhe ramye kṣapayāmāsurādṛtāḥ

प्रभातेऽन्तःपुरे तस्थौ पुरन्ध्रीजनलीलया । राक्षसी मन्त्रिराजानौ स्वव्यापारौ बभूवतुः

prabhāte'ntaḥpure tasthau purandhrījanalīlayā | rākṣasī mantrirājānau svavyāpārau babhūvatuḥ

ततो दिवसषट्केन संचितानि महीभृता । नृपः परपुरेभ्योऽपि स्वमण्डलगणात्तथा

tato divasaṣaṭkena saṃcitāni mahībhṛtā | nṛpaḥ parapurebhyo'pi svamaṇḍalagaṇāttathā

त्रीणि वध्यसहस्राणि तानि तस्यै तदा ददौ । सा बभूव निशा काले सैवोग्रा कृष्णराक्षसी

trīṇi vadhyasahasrāṇi tāni tasyai tadā dadau | sā babhūva niśā kāle saivogrā kṛṣṇarākṣasī

तानि वध्यसहस्राणि जग्राह भुजमण्डले । धारानिकरजालानि मेघमालेव कोटरे

tāni vadhyasahasrāṇi jagrāha bhujamaṇḍale | dhārānikarajālāni meghamāleva koṭare

ययौ राजानमापृच्छ्य तदेव हिमवच्छिरः । दरिद्रा लब्धहेमेव ग्रहेषूग्रशरीरिणी

yayau rājānamāpṛcchya tadeva himavacchiraḥ | daridrā labdhahemeva graheṣūgraśarīriṇī

तत्र तृप्ता भृशं भुक्त्वा सुखं सुप्त्वा दिनत्रयम् । आसीत्प्रबोधसुस्वस्था सा समाधिमतिः पुनः

tatra tṛptā bhṛśaṃ bhuktvā sukhaṃ suptvā dinatrayam | āsītprabodhasusvasthā sā samādhimatiḥ punaḥ

पञ्चभिर्वा चतुर्भिर्वा वर्षैः सा संप्रबुध्यते । तत्ततो मण्डलं याति तेन राजसभाजने

pañcabhirvā caturbhirvā varṣaiḥ sā saṃprabudhyate | tattato maṇḍalaṃ yāti tena rājasabhājane

तत्र विश्रम्भगर्भाभिः कथाभिः कंचिदेव सा । स्थित्वा कालं गृहीत्वा तान्वध्यान्स्वास्पदमेत्यथ

tatra viśrambhagarbhābhiḥ kathābhiḥ kaṃcideva sā | sthitvā kālaṃ gṛhītvā tānvadhyānsvāspadametyatha

3.82.60

जीवन्मुक्ततयैवमेव विपिने साद्यापि रक्षोङ्गना तस्मिन्नेव गिरौ स्थिता विचलितध्यानैकतानाशया । तस्मिन्राजनि शान्तिमागतवति त्यक्तैषणेनात्मना तद्राष्ट्राधिपसौहृदैः स्वकवलानास्वादयन्ती चिरं

jīvanmuktatayaivameva vipine sādyāpi rakṣoṅganā tasminneva girau sthitā vicalitadhyānaikatānāśayā | tasminrājani śāntimāgatavati tyaktaiṣaṇenātmanā tadrāṣṭrādhipasauhṛdaiḥ svakavalānāsvādayantī ciraṃ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे कर्क० राक्षसीसौहार्दं नाम द्वयशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe karka0 rākṣasīsauhārdaṃ nāma dvayaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८३

त्र्यशीतितमः सर्गः

tryaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । किरातमण्डले तस्मिन्ये भवन्ति महीभृतः । तैस्तैः सह परा मैत्री तस्याः समभिजायते

śrīvasiṣṭha uvāca | kirātamaṇḍale tasminye bhavanti mahībhṛtaḥ | taistaiḥ saha parā maitrī tasyāḥ samabhijāyate

सर्वांस्तत्र महोत्पातान्पिशाचादिभयान्यपि । रोगांश्च योगसंसिद्धा निवारयति राक्षसी

sarvāṃstatra mahotpātānpiśācādibhayānyapi | rogāṃśca yogasaṃsiddhā nivārayati rākṣasī

बहुवर्षगणेनैषा ध्यानाद्विरतिमागता । तत्रागत्य समस्तांस्तान्वध्याञ्जन्तून्सुसंचितान्

bahuvarṣagaṇenaiṣā dhyānādviratimāgatā | tatrāgatya samastāṃstānvadhyāñjantūnsusaṃcitān

अद्यापि तत्र ये वध्यास्ते तदर्थं महीभुजा । नीयन्ते मित्रसन्माने के हि नाध्यवसायिनः

adyāpi tatra ye vadhyāste tadarthaṃ mahībhujā | nīyante mitrasanmāne ke hi nādhyavasāyinaḥ

तस्यां ध्याननिषण्णायां किरातजनमण्डले । अनायान्त्यां चिरं कालं जनैर्दोषप्रशान्तये

tasyāṃ dhyānaniṣaṇṇāyāṃ kirātajanamaṇḍale | anāyāntyāṃ ciraṃ kālaṃ janairdoṣapraśāntaye

सा देवी कन्दरानाम्नी मङ्गलेतरनामिका । संप्रतिष्ठापिता मूर्त्या पुरे गगनकोटरे

sā devī kandarānāmnī maṅgaletaranāmikā | saṃpratiṣṭhāpitā mūrtyā pure gaganakoṭare

ततःप्रभृति तत्रत्यो यो यो भवति भूमिपः । स कन्दरां भगवतीं प्रतिष्ठापयति स्वयम्

tataḥprabhṛti tatratyo yo yo bhavati bhūmipaḥ | sa kandarāṃ bhagavatīṃ pratiṣṭhāpayati svayam

यः कन्दराप्रतिष्ठां च न करोति नृपाधमः । तस्योपतापनिचयाः प्रजा निघ्नन्ति यत्नतः

yaḥ kandarāpratiṣṭhāṃ ca na karoti nṛpādhamaḥ | tasyopatāpanicayāḥ prajā nighnanti yatnataḥ

तत्पूजनादवाप्नोति जनस्तन्निखिलं फलम् । स्ववासनावशोच्छूनमनर्थं यात्यपूजनात्

tatpūjanādavāpnoti janastannikhilaṃ phalam | svavāsanāvaśocchūnamanarthaṃ yātyapūjanāt

वध्यलोकोपहारेण सा देवी परिपूज्यते । प्रतिमा सा स्थिताद्यापि चित्रस्था फलदायिनी

vadhyalokopahāreṇa sā devī paripūjyate | pratimā sā sthitādyāpi citrasthā phaladāyinī

सकलकोमलमङ्गलकारिणी कवलिताखिलवध्यमहाजना । जयति सात्र किरातजनास्पदे परमबोधवती चिरदेवता

sakalakomalamaṅgalakāriṇī kavalitākhilavadhyamahājanā | jayati sātra kirātajanāspade paramabodhavatī ciradevatā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे कर्क० कन्दरापूजनं नाम त्र्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe karka0 kandarāpūjanaṃ nāma tryaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८४

चतुरशीतितमः सर्गः

caturaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतत्ते कथितं सर्वं मयाख्यानमनिन्दितम् । कर्कट्या हिमराक्षस्या यथावदनुपूर्वशः

śrīvasiṣṭha uvāca | etatte kathitaṃ sarvaṃ mayākhyānamaninditam | karkaṭyā himarākṣasyā yathāvadanupūrvaśaḥ

श्रीराम उवाच । हिमवद्गह्वरे प्रोत्था सा कथं कृष्णराक्षसी । बभूव कर्कटी नाम्ना यथावद्वद मे प्रभो

śrīrāma uvāca | himavadgahvare protthā sā kathaṃ kṛṣṇarākṣasī | babhūva karkaṭī nāmnā yathāvadvada me prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । कुलानि सन्त्यनेकानि राक्षसानां स्वभावतः । तानि शुक्लानि कृष्णानि हरितान्युज्ज्वलानि च

śrīvasiṣṭha uvāca | kulāni santyanekāni rākṣasānāṃ svabhāvataḥ | tāni śuklāni kṛṣṇāni haritānyujjvalāni ca

कर्कटप्राणिसादृश्यात्कर्कटो नाम राक्षसः । बभूव तज्जा सा कृष्णा कर्कटी कर्कटाकृतिः

karkaṭaprāṇisādṛśyātkarkaṭo nāma rākṣasaḥ | babhūva tajjā sā kṛṣṇā karkaṭī karkaṭākṛtiḥ

कर्कटीप्रश्नसंस्मृत्या मयैषा कथिता तव । अध्यात्मोक्तिप्रसङ्गेन विश्वरूपनिरूपणे

karkaṭīpraśnasaṃsmṛtyā mayaiṣā kathitā tava | adhyātmoktiprasaṅgena viśvarūpanirūpaṇe

संपन्नमेव मे कस्मादसंपन्नमिव स्फुटम् । इदं जगदनाद्यन्तात्पदात्परमकारणात्

saṃpannameva me kasmādasaṃpannamiva sphuṭam | idaṃ jagadanādyantātpadātparamakāraṇāt

प्लाविन्यो वीचयो वारिण्यन्यानन्याः स्थिता यथा । वर्तमाना अपि परे सृष्टयः संस्थितास्तथा

plāvinyo vīcayo vāriṇyanyānanyāḥ sthitā yathā | vartamānā api pare sṛṣṭayaḥ saṃsthitāstathā

अज्वलन्नेव काष्ठेषु वह्निरर्थक्रियां यथा । करोति मर्कटादीनां शीतापहरणादिकम्

ajvalanneva kāṣṭheṣu vahnirarthakriyāṃ yathā | karoti markaṭādīnāṃ śītāpaharaṇādikam

समं सौम्यत्वमजहदेव नित्योदयस्थिति । तथा ब्रह्म करोतीदं नाना कर्तेव सज्जगत्

samaṃ saumyatvamajahadeva nityodayasthiti | tathā brahma karotīdaṃ nānā karteva sajjagat

3.84.10

अप्यनागत एवायमेवं सर्ग उपागतः । भोः शालभञ्जिकासंविद्दारुण्येव मुधोदिता

apyanāgata evāyamevaṃ sarga upāgataḥ | bhoḥ śālabhañjikāsaṃviddāruṇyeva mudhoditā

बीजे यथाऽनन्यदपि फलाद्यन्यदिवोदितम् । चितौ तथाऽनन्यदपि चेत्यमन्यदिवोदितम्

bīje yathā'nanyadapi phalādyanyadivoditam | citau tathā'nanyadapi cetyamanyadivoditam

अच्छेदादेकसत्ताया न भेदः फलबीजयोः । चिच्चेत्ययोश्च वार्यूर्म्योरिव वस्तुनि कश्चन

acchedādekasattāyā na bhedaḥ phalabījayoḥ | ciccetyayośca vāryūrmyoriva vastuni kaścana

अविचारात्कुतो भेदो नैतयोरुपपद्यते । यतःकुतश्चिदुदितः स विचारेण नश्यति

avicārātkuto bhedo naitayorupapadyate | yataḥkutaściduditaḥ sa vicāreṇa naśyati

भ्रान्तिरेषा यथाऽऽयाता तथा यातु रघूद्वह । ज्ञास्यसे तत्प्रबुद्धस्त्वमेनां केवलमुत्सृज

bhrāntireṣā yathā''yātā tathā yātu raghūdvaha | jñāsyase tatprabuddhastvamenāṃ kevalamutsṛja

भ्रान्तिग्रन्थौ वित्रुटिते मदुक्तिश्रवणात्ततः । ज्ञानशब्दार्थभेदानां वस्तु ज्ञास्यस्यलं स्वयम्

bhrāntigranthau vitruṭite maduktiśravaṇāttataḥ | jñānaśabdārthabhedānāṃ vastu jñāsyasyalaṃ svayam

चित्तादियमनर्थश्रीस्तच्च सा चेतरा च ते । मदुक्तिश्रवणादेव शान्तिमेष्यत्यसंशयम्

cittādiyamanarthaśrīstacca sā cetarā ca te | maduktiśravaṇādeva śāntimeṣyatyasaṃśayam

ब्रह्मणः सर्वमुत्पन्नं सर्वं ब्रह्मैवमेति च । मद्गीर्भिः संप्रबुद्धः सन् ज्ञास्यस्यलमनिन्दितम्

brahmaṇaḥ sarvamutpannaṃ sarvaṃ brahmaivameti ca | madgīrbhiḥ saṃprabuddhaḥ san jñāsyasyalamaninditam

श्रीराम उवाच । तस्मादियमिति ब्रहन्व्यतिरेकार्थपञ्चमी । ननु किं विद्धि देवेशादभिन्नं सर्वमित्यपि

śrīrāma uvāca | tasmādiyamiti brahanvyatirekārthapañcamī | nanu kiṃ viddhi deveśādabhinnaṃ sarvamityapi

श्रीवसिष्ठ उवाच । उपदेशाय शास्त्रेषु जातः शब्दोऽथवार्थजः । प्रतियोगिव्यवच्छेदसंख्यालक्षणपक्षवान्

śrīvasiṣṭha uvāca | upadeśāya śāstreṣu jātaḥ śabdo'thavārthajaḥ | pratiyogivyavacchedasaṃkhyālakṣaṇapakṣavān

भेदो दृश्यत एवायं व्यवहारान्न वास्तवः । वेतालो बालकस्येव कार्यार्थं परिकल्पितः

bhedo dṛśyata evāyaṃ vyavahārānna vāstavaḥ | vetālo bālakasyeva kāryārthaṃ parikalpitaḥ

द्वैतैक्यमपि नो यस्यां तथा भूतार्थसंस्थितौ । अस्ति तस्यामीदृशः स्यात्कुतः संकल्पविप्लवः

dvaitaikyamapi no yasyāṃ tathā bhūtārthasaṃsthitau | asti tasyāmīdṛśaḥ syātkutaḥ saṃkalpaviplavaḥ

कार्यकारणभावो हि तथा स्वस्वामिलक्षणम् । हेतुश्च हेतुमांश्चैवावयवावयविक्रमः

kāryakāraṇabhāvo hi tathā svasvāmilakṣaṇam | hetuśca hetumāṃścaivāvayavāvayavikramaḥ

व्यतिरेकाव्यतिरेकौ परिणामादिविभ्रमः । तथा भावविलासादि विद्याविद्ये सुखासुखे

vyatirekāvyatirekau pariṇāmādivibhramaḥ | tathā bhāvavilāsādi vidyāvidye sukhāsukhe

एवमादिमयी मिथ्यासंकल्पकलना मिता । अज्ञानामवबोधार्थं नतु भेदोऽस्ति वस्तुनि

evamādimayī mithyāsaṃkalpakalanā mitā | ajñānāmavabodhārthaṃ natu bhedo'sti vastuni

अविबोधादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते । ज्ञाते संशान्तकलनं मौनमेवावशिष्यते

avibodhādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate | jñāte saṃśāntakalanaṃ maunamevāvaśiṣyate

सर्वमेकमनाद्यन्तमविभागमखण्डितम् । इति ज्ञास्यसि सिद्धान्तं काले बोधमुपागतः

sarvamekamanādyantamavibhāgamakhaṇḍitam | iti jñāsyasi siddhāntaṃ kāle bodhamupāgataḥ

विवदन्ते ह्यसंबुद्धाः स्वविकल्पविजृम्भितैः । उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते

vivadante hyasaṃbuddhāḥ svavikalpavijṛmbhitaiḥ | upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate

वाच्यवाचकसंबोधो विना द्वैतं न सिद्ध्यति । नच द्वैतं संभवति मौनं वापादयत्यलम्

vācyavācakasaṃbodho vinā dvaitaṃ na siddhyati | naca dvaitaṃ saṃbhavati maunaṃ vāpādayatyalam

महावाक्यार्थनिष्ठान्तां बुद्धिं कृत्वा रघूद्वह । वचोभेदमनादृत्य यदिदं वच्मि ते श्रृणु

mahāvākyārthaniṣṭhāntāṃ buddhiṃ kṛtvā raghūdvaha | vacobhedamanādṛtya yadidaṃ vacmi te śrṛṇu

यतःकुतश्चिदुच्छ्रायं गन्धर्वपुरवन्मनः । भ्रान्तिमात्रं तनोतीदं जगदाख्यं स्वजृम्भणम्

yataḥkutaściducchrāyaṃ gandharvapuravanmanaḥ | bhrāntimātraṃ tanotīdaṃ jagadākhyaṃ svajṛmbhaṇam

यथा चेतस्तनोतीमां जगन्मायां तथानघ । श्रृणु त्वं कथयामीदं दृष्टान्तं दृष्टिवेदनम्

yathā cetastanotīmāṃ jaganmāyāṃ tathānagha | śrṛṇu tvaṃ kathayāmīdaṃ dṛṣṭāntaṃ dṛṣṭivedanam

यं श्रुत्वा सर्वमेवेदं भ्रान्तिमात्रमिति स्वयम् । राम निश्चयवान्भूत्वा दूरे त्यक्ष्यसि वासनाम्

yaṃ śrutvā sarvamevedaṃ bhrāntimātramiti svayam | rāma niścayavānbhūtvā dūre tyakṣyasi vāsanām

मनोमनननिर्माणमात्रमेव जगत्त्रयम् । सर्वमुत्सृज्य शान्तात्मा स्वात्मन्येव निवत्स्यसि

manomanananirmāṇamātrameva jagattrayam | sarvamutsṛjya śāntātmā svātmanyeva nivatsyasi

मद्वाक्यार्थावधानस्थो मनोव्याधिचिकित्सने । विवेकौषधलेशेन प्रयत्नं च करिष्यसि

madvākyārthāvadhānastho manovyādhicikitsane | vivekauṣadhaleśena prayatnaṃ ca kariṣyasi

एवं स्थिते जगद्रूपं चित्तमेवेह जृम्भते । न विद्यते शरीरादि सिकतान्तरतैलवत्

evaṃ sthite jagadrūpaṃ cittameveha jṛmbhate | na vidyate śarīrādi sikatāntaratailavat

चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशदूषितम् । तदैव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते

cittameva hi saṃsāro rāgādikleśadūṣitam | tadaiva tairvinirmuktaṃ bhavānta iti kathyate

चित्तं साध्यं पालनीयं विचार्यं कार्यमार्यवत् । आहार्यं व्यवहार्यं च संचार्यं धार्यमादरात्

cittaṃ sādhyaṃ pālanīyaṃ vicāryaṃ kāryamāryavat | āhāryaṃ vyavahāryaṃ ca saṃcāryaṃ dhāryamādarāt

सर्वमभ्यन्तरे चित्तं बिभर्ति त्रिजगन्नभः । अहमापूरमिव तद्यथाकालं विजृम्भते

sarvamabhyantare cittaṃ bibharti trijagannabhaḥ | ahamāpūramiva tadyathākālaṃ vijṛmbhate

योऽयं चित्तस्य चिद्भागः सैषा सर्वार्थबीजता । यश्चास्य जडभागश्च तज्जगत्सोऽङ्ग संभ्रमः

yo'yaṃ cittasya cidbhāgaḥ saiṣā sarvārthabījatā | yaścāsya jaḍabhāgaśca tajjagatso'ṅga saṃbhramaḥ

अविद्यमानमेवेदमादिसर्गे धरादिकम् । निराकृतिरजः स्वप्नं पश्यतीव न पश्यति

avidyamānamevedamādisarge dharādikam | nirākṛtirajaḥ svapnaṃ paśyatīva na paśyati

सर्गादिदीर्घसंवित्या शैलादिजडसंविदा । सूक्ष्मं सूक्ष्मविदा चेति देहं शून्यं न वास्तवम्

sargādidīrghasaṃvityā śailādijaḍasaṃvidā | sūkṣmaṃ sūkṣmavidā ceti dehaṃ śūnyaṃ na vāstavam

सर्वगेनात्मना व्याप्तं स्वचेत्यात्मवपुर्मनः । आततं सौम्य विमलं वारीव रवितेजसा

sarvagenātmanā vyāptaṃ svacetyātmavapurmanaḥ | ātataṃ saumya vimalaṃ vārīva ravitejasā

चित्तबालो जगद्यक्षं मिथ्या पश्यत्यबोधतः । बोधितोऽसौ परं रूपं स्वं पश्यति निरामयम्

cittabālo jagadyakṣaṃ mithyā paśyatyabodhataḥ | bodhito'sau paraṃ rūpaṃ svaṃ paśyati nirāmayam

यथात्मा दृश्यतामेति द्वित्वैक्यभ्रमदायिनीम् । श्रृणु तत्ते प्रवक्ष्यामि वक्ष्यमाणकथागमैः

yathātmā dṛśyatāmeti dvitvaikyabhramadāyinīm | śrṛṇu tatte pravakṣyāmi vakṣyamāṇakathāgamaiḥ

यत्कथ्यते हि हृदयंगमयोपमान- युक्त्या गिरा मधुरयुक्तपदार्थया च । श्रोतुस्तदङ्ग हृदयं परितो विसारि व्याप्नोति तैलमिव वारिणि वार्य शङ्काम्

yatkathyate hi hṛdayaṃgamayopamāna- yuktyā girā madhurayuktapadārthayā ca | śrotustadaṅga hṛdayaṃ parito visāri vyāpnoti tailamiva vāriṇi vārya śaṅkām

त्यक्तोपमानममनोज्ञपदं दुरापं क्षुब्धं धराविधुरितं विनिगीर्णवर्णम् । श्रोतुर्न याति हृदयं प्रविनाशमेति वाक्यं किलाज्यमिव भस्मनि हूयमानम्

tyaktopamānamamanojñapadaṃ durāpaṃ kṣubdhaṃ dharāvidhuritaṃ vinigīrṇavarṇam | śroturna yāti hṛdayaṃ pravināśameti vākyaṃ kilājyamiva bhasmani hūyamānam

आख्यानकानि भुवि यानि कथाश्च या या यद्यत्प्रमेयमुचितं परिपेलवं वा । दृष्टान्तदृष्टिकथनेन तदेति साधो प्राकाश्यमाशु भुवनं सितरश्मिनेव

ākhyānakāni bhuvi yāni kathāśca yā yā yadyatprameyamucitaṃ paripelavaṃ vā | dṛṣṭāntadṛṣṭikathanena tadeti sādho prākāśyamāśu bhuvanaṃ sitaraśmineva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे सूच्युपाख्याने मनोङ्कुरोत्पत्तिकथनं नाम चतुरशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe sūcyupākhyāne manoṅkurotpattikathanaṃ nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८५

पञ्चाशीतितमः सर्गः

pañcāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । पुरा मे ब्रह्मणा प्रोक्तं सर्वं तत्कथयानघ । यदिदं तत्प्रवक्ष्यामि त्वयि पृच्छति राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | purā me brahmaṇā proktaṃ sarvaṃ tatkathayānagha | yadidaṃ tatpravakṣyāmi tvayi pṛcchati rāghava

पुरा मया हि भगवान्पृष्टः कमलसंभवः । इमे कथमुपायान्ति ब्रह्मन्सर्गगणा इति

purā mayā hi bhagavānpṛṣṭaḥ kamalasaṃbhavaḥ | ime kathamupāyānti brahmansargagaṇā iti

तदुपाश्रुत्य भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । ऐन्दवाख्यानसहितं मामुवाच बृहद्वचः

tadupāśrutya bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ | aindavākhyānasahitaṃ māmuvāca bṛhadvacaḥ

ब्रह्मोवाच । सर्वं हि मन एवेदमित्थं स्फुरति भूतिमत् । जलं जलाशयस्फारैर्विचित्रैश्चक्रकैरिव

brahmovāca | sarvaṃ hi mana evedamitthaṃ sphurati bhūtimat | jalaṃ jalāśayasphārairvicitraiścakrakairiva

दिनादौ संप्रबुद्धस्य संसारं सृष्टुमिच्छतः । पुराकल्पे हि कस्मिश्चिच्छृणु किं वृत्तमङ्ग मे

dinādau saṃprabuddhasya saṃsāraṃ sṛṣṭumicchataḥ | purākalpe hi kasmiścicchṛṇu kiṃ vṛttamaṅga me

कदाचिदखिलं सर्गं संहृत्य दिवसक्षये । एक एवाहमेकाग्रः स्वस्थस्तामनयं निशाम्

kadācidakhilaṃ sargaṃ saṃhṛtya divasakṣaye | eka evāhamekāgraḥ svasthastāmanayaṃ niśām

निशान्ते संप्रबुद्धात्मा संध्यां कृत्वा यथाविधि । प्रजाः स्रष्टुं दृशौ स्फारे व्योम्नि योजितवानहम्

niśānte saṃprabuddhātmā saṃdhyāṃ kṛtvā yathāvidhi | prajāḥ sraṣṭuṃ dṛśau sphāre vyomni yojitavānaham

यावत्पश्यामि गगनं न तमोभिर्न तेजसा । व्याप्तमत्यन्तविततं शून्यमन्तविवर्जितम्

yāvatpaśyāmi gaganaṃ na tamobhirna tejasā | vyāptamatyantavitataṃ śūnyamantavivarjitam

सर्गं संकल्पयामीति मतिं निश्चित्य तन्मया । समवेक्षितुमारब्धं शुद्धं सूक्ष्मेण चेतसा

sargaṃ saṃkalpayāmīti matiṃ niścitya tanmayā | samavekṣitumārabdhaṃ śuddhaṃ sūkṣmeṇa cetasā

अथाहं दृष्टवांस्तत्र मनसा विततेऽम्बरे । पृथक्स्थितान्महारम्भान्सर्गान्स्थितिनिरर्गलान्

athāhaṃ dṛṣṭavāṃstatra manasā vitate'mbare | pṛthaksthitānmahārambhānsargānsthitinirargalān

तेषु मत्प्रतिबिम्बाभाः पद्मकोशनिवासिनः । राजहंसान्समारूढाः संस्थिता दश पद्मजाः

teṣu matpratibimbābhāḥ padmakośanivāsinaḥ | rājahaṃsānsamārūḍhāḥ saṃsthitā daśa padmajāḥ

पृथक्स्थितेषु सर्गेषु तेषूद्यद्भूतपङ्क्तिषु । जलजालेषु शुद्धेषु जगत्सु जलदायिषु

pṛthaksthiteṣu sargeṣu teṣūdyadbhūtapaṅktiṣu | jalajāleṣu śuddheṣu jagatsu jaladāyiṣu

प्रवहन्ति महानद्यः प्रध्वनन्ति यथाब्धयः । प्रतपन्त्युष्णरुचयः प्रस्फुरन्त्यम्बरेऽनिलाः

pravahanti mahānadyaḥ pradhvananti yathābdhayaḥ | pratapantyuṣṇarucayaḥ prasphurantyambare'nilāḥ

दिवि क्रीडन्ति विबुधा भुवि क्रीडन्ति मानवाः । दानवा भोगिनश्चैव पातालेषु च संस्थिताः

divi krīḍanti vibudhā bhuvi krīḍanti mānavāḥ | dānavā bhoginaścaiva pātāleṣu ca saṃsthitāḥ

कालचक्रपरिप्रोता यद्भावाः सकलर्तवः । यथाकालं फलापूर्णा भूषयन्त्यभितो महीम्

kālacakrapariprotā yadbhāvāḥ sakalartavaḥ | yathākālaṃ phalāpūrṇā bhūṣayantyabhito mahīm

प्रौढ्यं शुभाशुभाचारस्मृतयः ककुभं प्रति । नरकस्वर्गफलदाः सर्वत्र समुपागताः

prauḍhyaṃ śubhāśubhācārasmṛtayaḥ kakubhaṃ prati | narakasvargaphaladāḥ sarvatra samupāgatāḥ

भोगमोक्षफलार्थिन्यः समस्ता भूतजातयः । स्वमीहितं यथाकालं प्रयतन्ते यथाक्रमम्

bhogamokṣaphalārthinyaḥ samastā bhūtajātayaḥ | svamīhitaṃ yathākālaṃ prayatante yathākramam

सप्तलोकास्तथा द्वीपाः समुद्रा गिरयस्तथा । अप्येष्यमाणाः कल्पान्तं स्फुरन्त्युरुतरारवम्

saptalokāstathā dvīpāḥ samudrā girayastathā | apyeṣyamāṇāḥ kalpāntaṃ sphurantyurutarāravam

क्वचिद्भासित्वमायातं क्वचित्स्थिरतरं स्थितम् । स्थितं सर्वत्र कुञ्जेषु तमस्तेजोलवादृतम्

kvacidbhāsitvamāyātaṃ kvacitsthirataraṃ sthitam | sthitaṃ sarvatra kuñjeṣu tamastejolavādṛtam

नभोनीलोत्पलस्यान्तर्भ्रमदभ्रमधुव्रतम् । प्रस्फुरत्तारकाजालकेसरापूर्णतां गतम्

nabhonīlotpalasyāntarbhramadabhramadhuvratam | prasphurattārakājālakesarāpūrṇatāṃ gatam

कल्पान्तघननीहारो मेरुकुञ्जेषु संस्थितः । शाल्मलेरमलं तूलमष्ठीलाकोटरेष्विव

kalpāntaghananīhāro merukuñjeṣu saṃsthitaḥ | śālmaleramalaṃ tūlamaṣṭhīlākoṭareṣviva

लोकालोकाद्रिरसनारणदर्णवघुंघुमा । तमःखण्डेन्द्रनीलाभा निजरत्नविराजिता

lokālokādrirasanāraṇadarṇavaghuṃghumā | tamaḥkhaṇḍendranīlābhā nijaratnavirājitā

धानाधरसुधा भूतरवकाकलिघुंघुमा । संस्थिता भुवनाभोगे स्वान्तःपुर इवाङ्गना

dhānādharasudhā bhūtaravakākalighuṃghumā | saṃsthitā bhuvanābhoge svāntaḥpura ivāṅganā

गौराङ्गपङक्तिर्मध्यस्था रजनीराजिरञ्जिता । पद्मोत्पलस्रज इव लक्ष्यते वत्सरश्रियः

gaurāṅgapaṅaktirmadhyasthā rajanīrājirañjitā | padmotpalasraja iva lakṣyate vatsaraśriyaḥ

बहुगर्तविभागस्थभूता लोकाः पृथक्पृथक् । जातारुणा विलोक्यन्तेदाडिमानीवकान्तिकाः

bahugartavibhāgasthabhūtā lokāḥ pṛthakpṛthak | jātāruṇā vilokyantedāḍimānīvakāntikāḥ

त्रिप्रवाहा त्रिपथगा कृतोर्ध्वाधोगमागमा । जगद्यज्ञोपवीताभा स्फुरतीन्दुकलामला

tripravāhā tripathagā kṛtordhvādhogamāgamā | jagadyajñopavītābhā sphuratīndukalāmalā

इतश्चेतश्च गच्छन्ति शीर्यन्ते प्रोद्भवन्ति च । दिग्लतासु तडित्पुष्पा वातार्ता मेघपल्लवाः

itaścetaśca gacchanti śīryante prodbhavanti ca | diglatāsu taḍitpuṣpā vātārtā meghapallavāḥ

गन्धर्वनगरोद्यानलतावितानमालिनी । समुद्रभूमिनभसां पदवी प्रविराजते

gandharvanagarodyānalatāvitānamālinī | samudrabhūminabhasāṃ padavī pravirājate

लोकान्तरेषु सङ्घेन देवासुरनरोरगाः । उदुम्बरेषु मशका इव घुंघुमिताः स्थिताः

lokāntareṣu saṅghena devāsuranaroragāḥ | udumbareṣu maśakā iva ghuṃghumitāḥ sthitāḥ

युगकल्पक्षणलवकलाकाष्ठाकलङ्कितः । कालो वहत्यकलितसर्वनाशप्रतीक्षकः

yugakalpakṣaṇalavakalākāṣṭhākalaṅkitaḥ | kālo vahatyakalitasarvanāśapratīkṣakaḥ

एवमालोक्य शुद्धेन परेण स्वेन चेतसा । भृशं विस्मयमापन्नः किमेतत्कथमित्यलम्

evamālokya śuddhena pareṇa svena cetasā | bhṛśaṃ vismayamāpannaḥ kimetatkathamityalam

कथं मांसमयेनाक्ष्णा यन्न पश्यामि किंचन । तन्मायाजालमतुलं पश्यामि मनसाम्बरे

kathaṃ māṃsamayenākṣṇā yanna paśyāmi kiṃcana | tanmāyājālamatulaṃ paśyāmi manasāmbare

अथालोक्य चिरं कालं मनसैवाहमम्बरात् । अर्कं तस्माज्जगज्जालादेकमानीय पृष्टवान्

athālokya ciraṃ kālaṃ manasaivāhamambarāt | arkaṃ tasmājjagajjālādekamānīya pṛṣṭavān

आगच्छ देवदेवेश भो भास्कर महाद्युते । स्वागतं तेऽस्त्विति प्रोक्तो मयासौ कथितोप्यथ

āgaccha devadeveśa bho bhāskara mahādyute | svāgataṃ te'stviti prokto mayāsau kathitopyatha

कस्त्वं कथमिदं जातं जगदेव जगन्ति च । यदि जानासि भगवंस्तदेतत्कथयानघ

kastvaṃ kathamidaṃ jātaṃ jagadeva jaganti ca | yadi jānāsi bhagavaṃstadetatkathayānagha

इत्युक्तो मां समालोक्य संपरिज्ञातवानथ । नमस्कृत्वाभ्युवाचेदमनिन्द्यपदया गिरा

ityukto māṃ samālokya saṃparijñātavānatha | namaskṛtvābhyuvācedamanindyapadayā girā

श्रीभानुरुवाच । अस्य दृश्यप्रपञ्चस्य नित्यं कारणतामसि । गतः कस्मान्न जानीषे किं मामीश्वर पृच्छसि

śrībhānuruvāca | asya dṛśyaprapañcasya nityaṃ kāraṇatāmasi | gataḥ kasmānna jānīṣe kiṃ māmīśvara pṛcchasi

अथ मद्वाक्यसंदर्भे लीला चेत्तव सर्वग । अचिन्तितां मदुत्पत्तिं तच्छृणुष्व वदाम्यहम्

atha madvākyasaṃdarbhe līlā cettava sarvaga | acintitāṃ madutpattiṃ tacchṛṇuṣva vadāmyaham

सदसदिति कलाभिराततं यत् सदसदबोधविमोहदायिनीभिः । अविरतरचनाभिरीश्वरात्मन् प्रविलसतीह मनो महन्महात्मन्

sadasaditi kalābhirātataṃ yat sadasadabodhavimohadāyinībhiḥ | avirataracanābhirīśvarātman pravilasatīha mano mahanmahātman

इत्यार्षे श्रीवशिष्ठमहारामायणे वा० मो० उ० ऐन्दवोपाख्यानोपक्रमे ब्रह्मादित्यसमागमो नाम पञ्चाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvaśiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 u0 aindavopākhyānopakrame brahmādityasamāgamo nāma pañcāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८६

षडशीतितमः सर्गः

ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीभानुरुवाच । कल्पनाम्नि महादेव ह्यस्तने दिवसे तव । तले कैलासशैलस्य जम्बूद्वीपैककोणके

śrībhānuruvāca | kalpanāmni mahādeva hyastane divase tava | tale kailāsaśailasya jambūdvīpaikakoṇake

सुवर्णजटनाम्ना यस्त्वत्पुत्रैर्जनितप्रजैः । मण्डलं कल्पितं श्रीमदनल्पसुखसुन्दरम्

suvarṇajaṭanāmnā yastvatputrairjanitaprajaiḥ | maṇḍalaṃ kalpitaṃ śrīmadanalpasukhasundaram

तत्राभूदतिधर्मात्मा ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । इन्दुनामातिशान्तात्मा कश्यपस्य कुलोद्भवः

tatrābhūdatidharmātmā brāhmaṇo brahmavittamaḥ | indunāmātiśāntātmā kaśyapasya kulodbhavaḥ

तस्मिंस्तदा निवसतो नित्यं स्वजनमण्डले । तस्य प्राणसमा भार्या काचित्तस्यां महात्मनः

tasmiṃstadā nivasato nityaṃ svajanamaṇḍale | tasya prāṇasamā bhāryā kācittasyāṃ mahātmanaḥ

न बभूवात्मजस्तस्य मरुभूमौ तृणं यथा । न व्यराजत सा भार्या तस्य निष्फलपुष्पिता

na babhūvātmajastasya marubhūmau tṛṇaṃ yathā | na vyarājata sā bhāryā tasya niṣphalapuṣpitā

ऋज्वी गौरी सुशुद्धापि शून्या शरलता यथा । तौ ततो दंपती खिन्नौ पुत्रार्थे तपसे गिरेः

ṛjvī gaurī suśuddhāpi śūnyā śaralatā yathā | tau tato daṃpatī khinnau putrārthe tapase gireḥ

कैलासस्यांशमारूढौ रूढाविव नवद्रुमौ । भूतैरनावृते शून्ये तस्मिन्कैलासकुञ्जके

kailāsasyāṃśamārūḍhau rūḍhāviva navadrumau | bhūtairanāvṛte śūnye tasminkailāsakuñjake

तेपतुस्तौ तपो घोरं जलाहारौ तरुस्थिती । एकं पानीयचुलकं पीत्वा दिवसपर्यये

tepatustau tapo ghoraṃ jalāhārau tarusthitī | ekaṃ pānīyaculakaṃ pītvā divasaparyaye

निस्पन्दमुत्थितौ वार्क्षी वृत्तिमाश्रित्य संस्थितौ । तस्थतुस्तौ तदा तत्र तावत्कालं तरुव्रतौ

nispandamutthitau vārkṣī vṛttimāśritya saṃsthitau | tasthatustau tadā tatra tāvatkālaṃ taruvratau

यावत्त्रेता द्वापरं च युगे द्वे एव ते गते । ततस्तुष्टोऽभवद्देवस्तयोः शशिकलाधरः

yāvattretā dvāparaṃ ca yuge dve eva te gate | tatastuṣṭo'bhavaddevastayoḥ śaśikalādharaḥ

दिनातपातापितयोरिन्दुः कुमुदयोरिव । आजगाम तमुद्देशं यत्र तौ विप्रदंपती

dinātapātāpitayorinduḥ kumudayoriva | ājagāma tamuddeśaṃ yatra tau vipradaṃpatī

सलतापादपं देशं पुष्पाकर इवेश्वरः । दंपती तौ वृषारूढं सोमं सोमार्धशेखरम्

salatāpādapaṃ deśaṃ puṣpākara iveśvaraḥ | daṃpatī tau vṛṣārūḍhaṃ somaṃ somārdhaśekharam

फुल्लाननौ ददृशतुः कुमुदे शशिनं यथा । तौ तं प्रणेमतुर्देव तुषारामलमीश्वरम्

phullānanau dadṛśatuḥ kumude śaśinaṃ yathā | tau taṃ praṇematurdeva tuṣārāmalamīśvaram

द्यावापृथिव्यावुदितं परिपूर्णमिवोहुपम् । तर्जयन्पवनाधूतनववृक्षाननस्वरम्

dyāvāpṛthivyāvuditaṃ paripūrṇamivohupam | tarjayanpavanādhūtanavavṛkṣānanasvaram

मृदूहामस्मितस्पन्दि प्रोवाचाथ वचः शिवः । ईश्वर उवाच । वरं विप्र गृहाणाशु तुष्टोऽस्मि तव वाञ्छितम्

mṛdūhāmasmitaspandi provācātha vacaḥ śivaḥ | īśvara uvāca | varaṃ vipra gṛhāṇāśu tuṣṭo'smi tava vāñchitam

मधुमासरसाक्रान्तवृक्षवन्मुदितो भव । विप्र उवाच । भगवन्देवदेवेश दश पुत्रा महाधियः

madhumāsarasākrāntavṛkṣavanmudito bhava | vipra uvāca | bhagavandevadeveśa daśa putrā mahādhiyaḥ

भव्या भवन्तु मे भूयः शोको येन न बाधते । भानुरुवाच । अथैवमस्त्विति प्रोच्य जगामान्तर्धिमीश्वरः

bhavyā bhavantu me bhūyaḥ śoko yena na bādhate | bhānuruvāca | athaivamastviti procya jagāmāntardhimīśvaraḥ

व्योम्नि वारिनिधिर्ह्रादं कृत्वेवोर्मिमहावपुः । ततस्तौ दम्पती तुष्टौ शिवलब्धवरौ गृहम्

vyomni vārinidhirhrādaṃ kṛtvevormimahāvapuḥ | tatastau dampatī tuṣṭau śivalabdhavarau gṛham

गतौ गीर्वाणसदृशौ खमिवोमामहेश्वरौ । तत्रासौ ब्राह्मणी गेहे बभूवोदारगर्भिणी

gatau gīrvāṇasadṛśau khamivomāmaheśvarau | tatrāsau brāhmaṇī gehe babhūvodāragarbhiṇī

बभौ पूर्णोदरा श्यामा मेघलेखेव वारिणा । कालेऽथ सुषुवे पुत्रान्प्रतिपच्चन्द्रकोमलान्

babhau pūrṇodarā śyāmā meghalekheva vāriṇā | kāle'tha suṣuve putrānpratipaccandrakomalān

दशबालांस्ततो मुग्धान्वसुधेव नवाङ्कुरान् । कृतब्राह्मणसंस्कारा वृद्धिमीयुर्महौजसः

daśabālāṃstato mugdhānvasudheva navāṅkurān | kṛtabrāhmaṇasaṃskārā vṛddhimīyurmahaujasaḥ

स्वल्पेनैव हि कालेन प्रावृषेव नवाम्बुदाः । ते सप्तवर्षवयसो बभूवुर्ज्ञातवाङ्मयाः

svalpenaiva hi kālena prāvṛṣeva navāmbudāḥ | te saptavarṣavayaso babhūvurjñātavāṅmayāḥ

विरेजुस्तेजसा तत्र नभसीवामला ग्रहाः । अथ कालेन महता तेषां तौ पितरौ तदा

virejustejasā tatra nabhasīvāmalā grahāḥ | atha kālena mahatā teṣāṃ tau pitarau tadā

संजग्मतुस्तनुं त्यक्त्वा स्वां गतिं गतिकोविदौ । मातापितृभ्यां रहिता दश ते ब्राह्मणास्ततः

saṃjagmatustanuṃ tyaktvā svāṃ gatiṃ gatikovidau | mātāpitṛbhyāṃ rahitā daśa te brāhmaṇāstataḥ

ययुः कैलासशिखरं गृहं संत्यज्य खेदिनः । तत्र संचिन्तयामासुरुद्विग्नास्ते वितन्धवाः

yayuḥ kailāsaśikharaṃ gṛhaṃ saṃtyajya khedinaḥ | tatra saṃcintayāmāsurudvignāste vitandhavāḥ

किं स्यादिह परं श्रेय ऊचुश्चेदं परस्परम् । किमिह स्यात्समुचितं भ्रातरः किमदुःखदम्

kiṃ syādiha paraṃ śreya ūcuścedaṃ parasparam | kimiha syātsamucitaṃ bhrātaraḥ kimaduḥkhadam

किं महत्त्वं किमैश्वर्यं किं महाविभवं शुभम् । किं तदेतज्जनैश्वर्यं सामन्तो हि महेश्वर

kiṃ mahattvaṃ kimaiśvaryaṃ kiṃ mahāvibhavaṃ śubham | kiṃ tadetajjanaiśvaryaṃ sāmanto hi maheśvara

सामन्तसंपत्किंनाम राजानो हि महेश्वराः । का नाम संपद्भूपानां सम्राडिह महेश्वरः

sāmantasaṃpatkiṃnāma rājāno hi maheśvarāḥ | kā nāma saṃpadbhūpānāṃ samrāḍiha maheśvaraḥ

किं नाम तन्महेन्द्रत्वं यन्मुहूर्तं प्रजापतेः । ।। विनश्यति न यत्कल्पे किं स्यात्तदिह शोभनम्

kiṃ nāma tanmahendratvaṃ yanmuhūrtaṃ prajāpateḥ | || vinaśyati na yatkalpe kiṃ syāttadiha śobhanam

भाषमाणेष्वथैतेषु ज्येष्ठो भ्राता महामतिः । गम्भीरवागुवाचेदं मृगयूथान्मृगो यथा

bhāṣamāṇeṣvathaiteṣu jyeṣṭho bhrātā mahāmatiḥ | gambhīravāguvācedaṃ mṛgayūthānmṛgo yathā

ऐश्वर्याणां हि सर्वेषामाकल्पं न विनाशि यत् । रोचते भ्रातरस्तन्मे ब्रह्मत्वमिह नेतरत्

aiśvaryāṇāṃ hi sarveṣāmākalpaṃ na vināśi yat | rocate bhrātarastanme brahmatvamiha netarat

एतदुक्तं तदखिला द्विजपुत्रास्त उत्तमाः । वचोभिरैन्दवास्तत्र साधु साध्वित्यपूजयन्

etaduktaṃ tadakhilā dvijaputrāsta uttamāḥ | vacobhiraindavāstatra sādhu sādhvityapūjayan

ऊचुश्चेदं कथं तात सर्वदुःखोपमार्जनम् । पद्मासनं जगत्पूज्यं विरञ्चित्वमवाप्नुमः

ūcuścedaṃ kathaṃ tāta sarvaduḥkhopamārjanam | padmāsanaṃ jagatpūjyaṃ virañcitvamavāpnumaḥ

भ्रात्रा तेन पुनः प्रोक्ता भ्रातरो भूरितेजसः । मदुक्तं सर्व एवेमे भवन्तः पालयन्तु वै

bhrātrā tena punaḥ proktā bhrātaro bhūritejasaḥ | maduktaṃ sarva eveme bhavantaḥ pālayantu vai

पद्मासनगतो भास्वान्ब्रह्माहमिति तेजसा । सृजामि संहरामीति ध्यानमस्तु चिराय वः

padmāsanagato bhāsvānbrahmāhamiti tejasā | sṛjāmi saṃharāmīti dhyānamastu cirāya vaḥ

अग्रजेनेति कथिते बाढं कृत्वा त उत्तमाः । ध्यानाधीनधियस्तस्थुः सहैव ज्यायसा रसात्

agrajeneti kathite bāḍhaṃ kṛtvā ta uttamāḥ | dhyānādhīnadhiyastasthuḥ sahaiva jyāyasā rasāt

लिपिकर्मार्पिताकारा ध्यानासक्तधियश्च ते । अन्तस्थेनैव मनसा चिन्तयामासुरादृताः

lipikarmārpitākārā dhyānāsaktadhiyaśca te | antasthenaiva manasā cintayāmāsurādṛtāḥ

अथ उत्फुल्लकमलकोशवक्रोन्नतासनः । ब्रह्माहं जगतां स्रष्टा कर्ता भोक्ता महेश्वरः

atha utphullakamalakośavakronnatāsanaḥ | brahmāhaṃ jagatāṃ sraṣṭā kartā bhoktā maheśvaraḥ

यज्ञक्रियाक्रमवतः साङ्गोपाङ्गा महर्षयः । सरस्वत्याथ गायत्र्या युक्ता वेदा नरा इमे

yajñakriyākramavataḥ sāṅgopāṅgā maharṣayaḥ | sarasvatyātha gāyatryā yuktā vedā narā ime

लोकपालपराक्रान्तः संचरत्सिद्धमण्डलः । अयमुद्दामसौभाग्यः स्वर्गः स्वरविभूषितः

lokapālaparākrāntaḥ saṃcaratsiddhamaṇḍalaḥ | ayamuddāmasaubhāgyaḥ svargaḥ svaravibhūṣitaḥ

पर्वतद्वीपजलधिकाननैः समलंकृतम् । इदं भूमण्डलं चैव त्रिलोकीकर्णकुण्डलम्

parvatadvīpajaladhikānanaiḥ samalaṃkṛtam | idaṃ bhūmaṇḍalaṃ caiva trilokīkarṇakuṇḍalam

एतत्पातालकुहरं दैत्यदानवभोजितम् । अमृतस्त्रीगणाकीर्णं गृहं गगनकोटरम्

etatpātālakuharaṃ daityadānavabhojitam | amṛtastrīgaṇākīrṇaṃ gṛhaṃ gaganakoṭaram

अयमिन्द्रो महाबाहुः प्रजालंकृतदोत्तमः । त्रैलोक्यनगरीमेकः पाति पावनयज्ञभुक्

ayamindro mahābāhuḥ prajālaṃkṛtadottamaḥ | trailokyanagarīmekaḥ pāti pāvanayajñabhuk

दीप्रजालवरत्राभिरवष्टभ्याथ दिग्गणम् । क्रमेण प्रतपन्त्येते भानवो भूरिभानवः

dīprajālavaratrābhiravaṣṭabhyātha diggaṇam | krameṇa pratapantyete bhānavo bhūribhānavaḥ

लोकपाला इमे लोकं रक्षन्ति शुद्धवृत्तयः । मर्यादाभिरतुच्छाभिर्गोपाला गोगणं यथा

lokapālā ime lokaṃ rakṣanti śuddhavṛttayaḥ | maryādābhiratucchābhirgopālā gogaṇaṃ yathā

उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रस्फुरन्ति पतन्ति च । तरङ्गा इव तोयानामिमाः प्रतिदिनं प्रजाः

unmajjanti nimajjanti prasphuranti patanti ca | taraṅgā iva toyānāmimāḥ pratidinaṃ prajāḥ

सृजामीममहं सर्गं संहरामि तथादृतः । अयमात्मनि तिष्ठामि शाम्यामि भुवनेश्वरः

sṛjāmīmamahaṃ sargaṃ saṃharāmi tathādṛtaḥ | ayamātmani tiṣṭhāmi śāmyāmi bhuvaneśvaraḥ

अयं संवत्सरो यात इदं परिणतं युगम् । सृष्टेरयमसौ कालः स्वयं संहरणस्य च

ayaṃ saṃvatsaro yāta idaṃ pariṇataṃ yugam | sṛṣṭerayamasau kālaḥ svayaṃ saṃharaṇasya ca

अयमेव गतः कल्पो ब्राह्मी रात्रिरियं तता । अयमात्मनि तिष्ठामि पूर्णात्मा परमेश्वरः

ayameva gataḥ kalpo brāhmī rātririyaṃ tatā | ayamātmani tiṣṭhāmi pūrṇātmā parameśvaraḥ

इति भावितया बुद्ध्या ते द्विजा अथ ऐन्दवाः । दशाद्रिवृत्तयस्तस्थुः समुत्कीर्णा इवोपलात्

iti bhāvitayā buddhyā te dvijā atha aindavāḥ | daśādrivṛttayastasthuḥ samutkīrṇā ivopalāt

अधिगतकमलासनक्रमास्ते परिगलितेतरतुच्छवृत्तिजालाः । सततमतितरां कुशासनस्था- श्चिरमिति पङ्कजकल्पने विरेजुः

adhigatakamalāsanakramāste parigalitetaratucchavṛttijālāḥ | satatamatitarāṃ kuśāsanasthā- ściramiti paṅkajakalpane virejuḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० ए० ऐन्दवसमाधानं नाम षडशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 e0 aindavasamādhānaṃ nāma ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८७

सप्ताशीतितमः सर्गः

saptāśītitamaḥ sargaḥ

भानुरुवाच । पितामहक्रमे तस्मिंस्ततस्ते बहुभावनात् । कर्मभिस्तैः समाक्रान्तमनस्कास्तस्थुरादृताः

bhānuruvāca | pitāmahakrame tasmiṃstataste bahubhāvanāt | karmabhistaiḥ samākrāntamanaskāstasthurādṛtāḥ

यावत्ते देहकास्तेषां तापेन पवनैस्तथा । कालेन शोषमभ्येत्य गलिताः शीर्णपर्णवत्

yāvatte dehakāsteṣāṃ tāpena pavanaistathā | kālena śoṣamabhyetya galitāḥ śīrṇaparṇavat

जक्षुस्तान्देहकांस्तत्र क्रव्यादा वनवासिनः । इतश्चेतश्च लुठितान्सुफलानीव मर्कटाः

jakṣustāndehakāṃstatra kravyādā vanavāsinaḥ | itaścetaśca luṭhitānsuphalānīva markaṭāḥ

अथ ते शान्तबाह्यार्था ब्रह्मत्वे कृतभावनाः । तस्थुश्चतुर्युगस्यान्ते यावत्कल्पः क्षयं गतः

atha te śāntabāhyārthā brahmatve kṛtabhāvanāḥ | tasthuścaturyugasyānte yāvatkalpaḥ kṣayaṃ gataḥ

क्षीयमाणे ततः कल्पे तपत्यादित्यसंचये । पुष्करावर्तकेषूच्चैर्वर्षत्सु कठिनारवम्

kṣīyamāṇe tataḥ kalpe tapatyādityasaṃcaye | puṣkarāvartakeṣūccairvarṣatsu kaṭhināravam

वहत्सु कल्पवातेषु स्थित एकमहार्णवे । क्षीणेषु भूतवृन्देषु ते तथैव व्यवस्थिताः

vahatsu kalpavāteṣu sthita ekamahārṇave | kṣīṇeṣu bhūtavṛndeṣu te tathaiva vyavasthitāḥ

ततो रात्रिक्रमपरे सर्वां संहृत्य तां स्थितिम् । स्थिते त्वय्यात्मनि विभो ते तथैव व्यवस्थिताः

tato rātrikramapare sarvāṃ saṃhṛtya tāṃ sthitim | sthite tvayyātmani vibho te tathaiva vyavasthitāḥ

अद्य प्रबुद्धे भवति स्रष्टुमिच्छति संसृतिम् । सुखेनैव क्रमेणोच्चैस्ते तथैव व्यवस्थिताः

adya prabuddhe bhavati sraṣṭumicchati saṃsṛtim | sukhenaiva krameṇoccaiste tathaiva vyavasthitāḥ

तथैते भगवन्ब्रह्मन्ब्रह्मणो ब्राह्मणा दश । त एते दश संसारा मनोव्योमनि संस्थिताः

tathaite bhagavanbrahmanbrahmaṇo brāhmaṇā daśa | ta ete daśa saṃsārā manovyomani saṃsthitāḥ

तेषामेकतमस्याहमयमाकाशमन्दिरे । भानुर्भुवि विभो कालकलाकर्मणि योजितः

teṣāmekatamasyāhamayamākāśamandire | bhānurbhuvi vibho kālakalākarmaṇi yojitaḥ

एष ते कथितः सर्गो दिशानामलसंभव । ब्रह्मणां संभवो व्योम्नि यथेच्छसि तथा कुरु

eṣa te kathitaḥ sargo diśānāmalasaṃbhava | brahmaṇāṃ saṃbhavo vyomni yathecchasi tathā kuru

विविधकल्पनया वलिताम्बरं यदिदमुत्तम जागतमुत्थितम् । करणजालकमाहितमोहनं तदखिलं निजचेतसि विभ्रमः

vividhakalpanayā valitāmbaraṃ yadidamuttama jāgatamutthitam | karaṇajālakamāhitamohanaṃ tadakhilaṃ nijacetasi vibhramaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उ० ऐन्दवो० दशजगद्वर्णनं नाम सप्ताशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 u0 aindavo0 daśajagadvarṇanaṃ nāma saptāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८८

अष्टाशीतितमः सर्गः

aṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्माणो ब्राह्मणा भानुरित्युक्त्वा ब्रह्मणो मम । ब्रह्मन्ब्रह्मविदां श्रेष्ठ तूष्णीमेव बभूव सः

śrībrahmovāca | brahmāṇo brāhmaṇā bhānurityuktvā brahmaṇo mama | brahmanbrahmavidāṃ śreṣṭha tūṣṇīmeva babhūva saḥ

तत उक्तं मया तस्य चिरं संचिन्त्य चेतसा । भानो भानो वदाशु त्वं किमन्यत्संसृजाम्यहम्

tata uktaṃ mayā tasya ciraṃ saṃcintya cetasā | bhāno bhāno vadāśu tvaṃ kimanyatsaṃsṛjāmyaham

एतानि दश विद्यन्ते किल यत्र जगन्ति वै । तत्रान्यो मम सर्गेण कोऽर्थः कथय भास्कर

etāni daśa vidyante kila yatra jaganti vai | tatrānyo mama sargeṇa ko'rthaḥ kathaya bhāskara

इत्युक्तोऽथ मया भानुः संचिन्त्य सुचिरं धिया । इदमत्र वचो युक्तमुवाच स महामुने

ityukto'tha mayā bhānuḥ saṃcintya suciraṃ dhiyā | idamatra vaco yuktamuvāca sa mahāmune

भानुरुवाच । निरीहस्य निरिच्छस्य कोऽर्थः सर्गेण ते प्रभो । विनोदमात्रमेवेदं सृष्टिस्तव जगत्पते

bhānuruvāca | nirīhasya niricchasya ko'rthaḥ sargeṇa te prabho | vinodamātramevedaṃ sṛṣṭistava jagatpate

निष्कामादेव भवतः सर्गः संपद्यते प्रभो । अर्कादिव जलादित्यप्रतिबिम्बमिवाधियः

niṣkāmādeva bhavataḥ sargaḥ saṃpadyate prabho | arkādiva jalādityapratibimbamivādhiyaḥ

शरीरसंनिवेशस्य त्यागे रागे च ते यदा । निष्कामो भगवन्भावो नाभिवाञ्छति नोज्झति

śarīrasaṃniveśasya tyāge rāge ca te yadā | niṣkāmo bhagavanbhāvo nābhivāñchati nojjhati

सृजसीदं तथा देव विनोदायैव भूतप । पुनः संहृत्य संहृत्य दिनं दिनपतिर्यथा

sṛjasīdaṃ tathā deva vinodāyaiva bhūtapa | punaḥ saṃhṛtya saṃhṛtya dinaṃ dinapatiryathā

तव नित्यमसंसक्तं विनोदायैव केवलम् । इदं कर्तव्यमेवेति जगन्न तूद्यमेच्छया

tava nityamasaṃsaktaṃ vinodāyaiva kevalam | idaṃ kartavyameveti jaganna tūdyamecchayā

सृष्टिं चेन्न करोषि त्वं महेश परमात्मनः । नित्यकर्मपरित्यागात्किमपूर्वमवाप्स्यसि

sṛṣṭiṃ cenna karoṣi tvaṃ maheśa paramātmanaḥ | nityakarmaparityāgātkimapūrvamavāpsyasi

यथाप्राप्तं हि कर्तव्यमसक्तेन सदा सता । मुकुरेणाकलङ्केन प्रतिबिम्बक्रिया यथा

yathāprāptaṃ hi kartavyamasaktena sadā satā | mukureṇākalaṅkena pratibimbakriyā yathā

यथैव कर्मकरणे कामना नास्ति धीमताम् । तथैव कर्मत्यागे कामना नास्ति धीमताम्

yathaiva karmakaraṇe kāmanā nāsti dhīmatām | tathaiva karmatyāge kāmanā nāsti dhīmatām

अतः सुषुप्तोपमया धिया निष्कामया तया । सुषुप्तबुद्धसमया कुरु कार्यं यथागतम्

ataḥ suṣuptopamayā dhiyā niṣkāmayā tayā | suṣuptabuddhasamayā kuru kāryaṃ yathāgatam

सर्गैरथेन्दुपुत्राणां तोषमेषि जगत्प्रभो । तदेते तोषयिष्यन्ति तं त्वां सर्गात्सुरेश्वर

sargairathenduputrāṇāṃ toṣameṣi jagatprabho | tadete toṣayiṣyanti taṃ tvāṃ sargātsureśvara

चित्तनेत्रैर्भवानेतान्सर्गानन्यस्य नो दृशा । अवश्यं चक्षुषा सर्गं सृष्टमित्येव वेत्ति कः

cittanetrairbhavānetānsargānanyasya no dṛśā | avaśyaṃ cakṣuṣā sargaṃ sṛṣṭamityeva vetti kaḥ

येनैव मनसा सर्गो निर्मितः परमेश्वर । स एव मांसनेत्रेण तं पश्यति हि नेतरः

yenaiva manasā sargo nirmitaḥ parameśvara | sa eva māṃsanetreṇa taṃ paśyati hi netaraḥ

न चैतान्दश संसारान्दश नीरजसंभवान् । कश्चिन्नाशयितुं शक्तश्चित्तदार्ढ्याच्चिरस्थितान्

na caitāndaśa saṃsārāndaśa nīrajasaṃbhavān | kaścinnāśayituṃ śaktaścittadārḍhyāccirasthitān

कर्मेन्द्रियैर्यत्क्रियते तद्रोद्धुं किल युज्यते । न मनोनिश्चयकृतं कश्चिद्रोधयितुं क्षमः

karmendriyairyatkriyate tadroddhuṃ kila yujyate | na manoniścayakṛtaṃ kaścidrodhayituṃ kṣamaḥ

यो बद्धपदतां यातो जन्तोर्मनसि निश्चयः । स तेनैव विना ब्रह्मन्नान्येन विनिवार्यते

yo baddhapadatāṃ yāto jantormanasi niścayaḥ | sa tenaiva vinā brahmannānyena vinivāryate

बहुकालं यदभ्यस्तं मनसा दृढनिश्चयम् । शापेनापि न तस्यास्ति क्षयो नष्टेऽपि देहके

bahukālaṃ yadabhyastaṃ manasā dṛḍhaniścayam | śāpenāpi na tasyāsti kṣayo naṣṭe'pi dehake

यद्बद्धपीठमभितो मनसि प्ररूढं तद्रूपमेव पुरुषो भवतीह नान्यत् । तद्बोधनादितरमत्र किलाभ्युपायं शैलौघसेकमिव निष्फलमेव मन्ये

yadbaddhapīṭhamabhito manasi prarūḍhaṃ tadrūpameva puruṣo bhavatīha nānyat | tadbodhanāditaramatra kilābhyupāyaṃ śailaughasekamiva niṣphalameva manye

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० उत्पत्तिप्रकरणे ऐ० ऐन्दवनिश्चयकथनं नामाष्टाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 utpattiprakaraṇe ai0 aindavaniścayakathanaṃ nāmāṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८९

एकोननवतितमः सर्गः

ekonanavatitamaḥ sargaḥ

भानुरुवाच । मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषः परः । मनःकृतं कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम्

bhānuruvāca | mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣaḥ paraḥ | manaḥkṛtaṃ kṛtaṃ loke na śarīrakṛtaṃ kṛtam

सामान्यब्राह्मणा भूत्वा मनोभावनया किल । ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तताम्

sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā manobhāvanayā kila | aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām

मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देहकः । देहभावनयाऽयुक्तो देहधर्मैर्न बाध्यते

manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ | dehabhāvanayā'yukto dehadharmairna bādhyate

बाह्यदृष्टिर्हि नियतं सुखदुःखादि विन्दति । नान्तर्मुखतया योगी देहे वेत्ति प्रियाप्रिये

bāhyadṛṣṭirhi niyataṃ sukhaduḥkhādi vindati | nāntarmukhatayā yogī dehe vetti priyāpriye

मनःकारणकं तस्माज्जगद्विविधविभ्रमम् । इन्द्रस्याहल्यया सार्धं वृत्तान्तोऽत्र निदर्शनम्

manaḥkāraṇakaṃ tasmājjagadvividhavibhramam | indrasyāhalyayā sārdhaṃ vṛttānto'tra nidarśanam

श्रीब्रह्मोवाच । काहल्या भगवन्भानो को वात्रेन्द्रस्तमोनुद । ययोरुदन्तश्रवणे पावनी दृष्टिरेति हि

śrībrahmovāca | kāhalyā bhagavanbhāno ko vātrendrastamonuda | yayorudantaśravaṇe pāvanī dṛṣṭireti hi

भानुरुवाच । श्रूयते हि पुरा देव मागधेषु महीपतिः । इन्द्रद्युम्न इति ख्यात इन्द्रद्युम्न इवापरः

bhānuruvāca | śrūyate hi purā deva māgadheṣu mahīpatiḥ | indradyumna iti khyāta indradyumna ivāparaḥ

तस्येन्दुबिम्बप्रतिमा भार्या कमललोचना । अहल्या नाम तत्रासीच्छशाङ्कस्येव रोहिणी

tasyendubimbapratimā bhāryā kamalalocanā | ahalyā nāma tatrāsīcchaśāṅkasyeva rohiṇī

तस्मिन्नेव पुरे षिङ्गः षिङ्गप्रकरशेखरः । इन्द्रनामा परः कश्चिद्धीमान्विप्रकुमारकः

tasminneva pure ṣiṅgaḥ ṣiṅgaprakaraśekharaḥ | indranāmā paraḥ kaściddhīmānviprakumārakaḥ

3.89.10

अहल्या पूर्वमिन्द्रस्य बभूवेष्टेत्यहल्यया । श्रुतं राजमहिष्याथ कथाप्रस्तावतः क्वचित्

ahalyā pūrvamindrasya babhūveṣṭetyahalyayā | śrutaṃ rājamahiṣyātha kathāprastāvataḥ kvacit

आकर्ण्यैवमहल्या सा बभूवेन्द्रानुरागिणी । अहल्यां मां स नो कस्मात्सक्तोऽभ्येतीत्यथोत्सुका

ākarṇyaivamahalyā sā babhūvendrānurāgiṇī | ahalyāṃ māṃ sa no kasmātsakto'bhyetītyathotsukā

मृणालभारकदलीपल्लवास्तरणेषु सा । अतप्यत भृशं बाला लता लूना वनेष्विव

mṛṇālabhārakadalīpallavāstaraṇeṣu sā | atapyata bhṛśaṃ bālā latā lūnā vaneṣviva

खेदमाप समग्रासु तासु भूपविभूतिषु । मत्सी निदाघतप्तासु परिलोला स्थलीष्विव

khedamāpa samagrāsu tāsu bhūpavibhūtiṣu | matsī nidāghataptāsu parilolā sthalīṣviva

अयमिन्द्रोऽयमिन्द्रश्चेत्येवं जातप्रलापया । लज्जापि हि तया त्यक्ता वैवश्यमनुयातया

ayamindro'yamindraścetyevaṃ jātapralāpayā | lajjāpi hi tayā tyaktā vaivaśyamanuyātayā

इत्यार्तया घनस्नेहमथ तस्या वयस्यया । उक्तं तया प्रियेऽविघ्नमिन्द्रमभ्यानयाम्यहम्

ityārtayā ghanasnehamatha tasyā vayasyayā | uktaṃ tayā priye'vighnamindramabhyānayāmyaham

इष्टं तवानयामीति श्रुत्वा विकसितेक्षणा । पपात पादयोः सख्या नलिन्या नलिनी यथा

iṣṭaṃ tavānayāmīti śrutvā vikasitekṣaṇā | papāta pādayoḥ sakhyā nalinyā nalinī yathā

ततः प्रयाते दिवसे समायाते निशागमे । सा वयस्या तमिन्द्राख्यं ययौ द्विजकुमारकम्

tataḥ prayāte divase samāyāte niśāgame | sā vayasyā tamindrākhyaṃ yayau dvijakumārakam

बोधयित्वा यथायुक्तं सा तमिन्द्रमथाङ्गना । अहल्यानिकटं रात्र्यामानयामास सत्वरम्

bodhayitvā yathāyuktaṃ sā tamindramathāṅganā | ahalyānikaṭaṃ rātryāmānayāmāsa satvaram

ततः सा तेन षिङ्गेन सहेन्द्रेण रतिं ययौ । कस्मिंश्चित्सदने गुप्ते बहुमाल्यविलेपना

tataḥ sā tena ṣiṅgena sahendreṇa ratiṃ yayau | kasmiṃścitsadane gupte bahumālyavilepanā

3.89.20

हाराङ्गदमनोज्ञेन तरुणी तेन सा तदा । रतेनावर्जिता वल्ली रसेन मधुना यथा

hārāṅgadamanojñena taruṇī tena sā tadā | ratenāvarjitā vallī rasena madhunā yathā

ततस्तदनुरक्ता सा पश्यन्ती तन्मयं जगत् । न समस्तगुणाकीर्णं भर्तारं बह्वमन्यत

tatastadanuraktā sā paśyantī tanmayaṃ jagat | na samastaguṇākīrṇaṃ bhartāraṃ bahvamanyata

केनचित्त्वथ कालेन तस्या इन्द्रानुरागिता । सा ज्ञाता राजसिंहेन तन्मुखव्योमचन्द्रिका

kenacittvatha kālena tasyā indrānurāgitā | sā jñātā rājasiṃhena tanmukhavyomacandrikā

इन्द्रं ध्यायति सा यावत्तावत्तस्या विराजते । मुखं पूर्णेन चन्द्रेण प्रबुद्धमिव कैरवम्

indraṃ dhyāyati sā yāvattāvattasyā virājate | mukhaṃ pūrṇena candreṇa prabuddhamiva kairavam

इन्द्रोऽपि च तदासक्तसमस्तकरणाकुलः । न तिष्ठति क्षणमहो तया विरहितः क्वचित्

indro'pi ca tadāsaktasamastakaraṇākulaḥ | na tiṣṭhati kṣaṇamaho tayā virahitaḥ kvacit

अथातिसुघनस्नेहनिरावरणचेष्टयोः । तयोरनयवृत्तान्तो राज्ञाकर्णि कटुव्यथः

athātisughanasnehanirāvaraṇaceṣṭayoḥ | tayoranayavṛttānto rājñākarṇi kaṭuvyathaḥ

एवमन्योन्यमासक्तं भावमालक्ष्य भूपतिः । चकार बहुभिर्दण्डैः स द्वयोरथ शासनम्

evamanyonyamāsaktaṃ bhāvamālakṣya bhūpatiḥ | cakāra bahubhirdaṇḍaiḥ sa dvayoratha śāsanam

तावुभावपि संत्यक्तौ हेमन्ते सलिलाशये । तुष्टौ जहसतुस्तत्र न खेदं समुपागतौ

tāvubhāvapi saṃtyaktau hemante salilāśaye | tuṣṭau jahasatustatra na khedaṃ samupāgatau

अपृच्छत ततो राजा खिन्नौ स्थो न तु दुर्मती । तावूचतुर्महीपाल जलाशयसमुद्धृतौ

apṛcchata tato rājā khinnau stho na tu durmatī | tāvūcaturmahīpāla jalāśayasamuddhṛtau

संस्मृत्यावामिहान्योन्यमुखकान्तिमनिन्दिताम् । आत्मानं न विजानीवो रूढभावं परस्परम्

saṃsmṛtyāvāmihānyonyamukhakāntimaninditām | ātmānaṃ na vijānīvo rūḍhabhāvaṃ parasparam

3.89.30

शासनेषु च यत्सङ्गो निःशङ्कस्तेन हर्षितौ । मुह्यावो न महीपाल स्वाङ्गैरपि विकर्तितैः

śāsaneṣu ca yatsaṅgo niḥśaṅkastena harṣitau | muhyāvo na mahīpāla svāṅgairapi vikartitaiḥ

ततो भ्राष्ट्रे परिक्षिप्तावखिन्नावेवमेव तौ । ऊचतुर्मुदितात्मानावन्योन्यस्मृतिहर्षितौ

tato bhrāṣṭre parikṣiptāvakhinnāvevameva tau | ūcaturmuditātmānāvanyonyasmṛtiharṣitau

ग्रथितौ गजपादेषु न खिन्नावेव संस्थितौ । एवमेवोचतुर्भूपमन्योन्यस्मृतिहर्षितौ

grathitau gajapādeṣu na khinnāveva saṃsthitau | evamevocaturbhūpamanyonyasmṛtiharṣitau

कशाहतावखिन्नौ तावेवमेव किलोचतुः । अन्यस्माच्छासनाद्राज्ञा कल्पिताच्च पुनः पुनः

kaśāhatāvakhinnau tāvevameva kilocatuḥ | anyasmācchāsanādrājñā kalpitācca punaḥ punaḥ

उद्धृतावूचतुः पृष्टौ तमेवार्थं पुनः पुनः । उवाचेन्द्रो महीपालं जगन्मे दयितामयम्

uddhṛtāvūcatuḥ pṛṣṭau tamevārthaṃ punaḥ punaḥ | uvācendro mahīpālaṃ jaganme dayitāmayam

न शातनानि दुःखानि बाधन्ते किंचिदेव मे । अस्याश्चैव जगद्राजन्सर्वं मन्मयमेव च

na śātanāni duḥkhāni bādhante kiṃcideva me | asyāścaiva jagadrājansarvaṃ manmayameva ca

तेनान्यशासनाद्दुःखं किंचिदेव न विद्यते । मनोमात्रमहं राजन् मनो हि पुरुषः स्मृतः

tenānyaśāsanādduḥkhaṃ kiṃcideva na vidyate | manomātramahaṃ rājan mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ

प्रपञ्चमात्रमेवायं देहो दृश्यत एव हि । समकालप्रयुक्तेन सहसा दण्डराशिना

prapañcamātramevāyaṃ deho dṛśyata eva hi | samakālaprayuktena sahasā daṇḍarāśinā

वीरं मनो भेदयितुं मनागपि न शक्यते । का नाम ता महाराज कीदृश्यः कस्य शक्तयः

vīraṃ mano bhedayituṃ manāgapi na śakyate | kā nāma tā mahārāja kīdṛśyaḥ kasya śaktayaḥ

याभिर्मनांक्त भिद्यन्ते दृष्टनिश्चयवन्त्यपि । वृद्धिमायातु वा देहो यातु वा विशरारुताम्

yābhirmanāṃkta bhidyante dṛṣṭaniścayavantyapi | vṛddhimāyātu vā deho yātu vā viśarārutām

3.89.40

भावितार्थाभिपतितं मनस्तिष्ठति पूर्ववत् । इष्टेऽर्थे चिरमाविष्टं दधानं तत्स्थितं मनः

bhāvitārthābhipatitaṃ manastiṣṭhati pūrvavat | iṣṭe'rthe ciramāviṣṭaṃ dadhānaṃ tatsthitaṃ manaḥ

भावाभावाः शरीरस्था नृप शक्ता न बाधितुम् । भावितं तीव्रवेगेन मनसा यन्महीपते

bhāvābhāvāḥ śarīrasthā nṛpa śaktā na bādhitum | bhāvitaṃ tīvravegena manasā yanmahīpate

तदेव पश्यत्यचलं न शरीरविचेष्टितम् । न काश्चन क्रिया राजन्वरशापादिका अपि

tadeva paśyatyacalaṃ na śarīraviceṣṭitam | na kāścana kriyā rājanvaraśāpādikā api

तीव्रवेगेन संपन्नं शक्ताश्चालयितुं मनः । तीव्रवेगेन संयुक्तं पुरुषा ह्यभिवाञ्छितात्

tīvravegena saṃpannaṃ śaktāścālayituṃ manaḥ | tīvravegena saṃyuktaṃ puruṣā hyabhivāñchitāt

मनश्चालयितुं शक्ता न महाद्रिं मृगा इव । ममेयमसितापाङ्गी मनःकोशे प्रतिष्ठिता

manaścālayituṃ śaktā na mahādriṃ mṛgā iva | mameyamasitāpāṅgī manaḥkośe pratiṣṭhitā

देवागारे महोत्सेधे देवी भगवती यथा । न दुःखमनुगच्छामि प्रियया जीवरक्षया

devāgāre mahotsedhe devī bhagavatī yathā | na duḥkhamanugacchāmi priyayā jīvarakṣayā

गिरिर्ग्रीष्मदशादाहं लग्नयेवाब्दमालया । यत्र यत्र यथा राजंस्तिष्ठाम्यभिपतामि वा

girirgrīṣmadaśādāhaṃ lagnayevābdamālayā | yatra yatra yathā rājaṃstiṣṭhāmyabhipatāmi vā

तत्रेष्टसंगमादन्यत्किंचिन्नानुभवाम्यहम् । अहल्यादयितानाम्ना मनसेन्द्राभिधं मनः

tatreṣṭasaṃgamādanyatkiṃcinnānubhavāmyaham | ahalyādayitānāmnā manasendrābhidhaṃ manaḥ

संसक्तमिदमायाति न स्वभावादृते परम् । एककार्यनिविष्टं हि मनो धीरस्य भूपते

saṃsaktamidamāyāti na svabhāvādṛte param | ekakāryaniviṣṭaṃ hi mano dhīrasya bhūpate

न चाल्यते मेरुरिव वरशापबलैरपि । देहो हि वरशापाभ्यामन्यत्वमिव गच्छति । ननु धीरं मनो राजन्विजिगीषुतया स्थितम्

na cālyate meruriva varaśāpabalairapi | deho hi varaśāpābhyāmanyatvamiva gacchati | nanu dhīraṃ mano rājanvijigīṣutayā sthitam

3.89.50

एतानि चात्र मनसां न च कारणानि राजञ्शरीरशकलानि वृथोत्थितानि । चेतो हि कारणममीषु शरीरकेषु वारीव सर्ववनखण्डलतारसेषु

etāni cātra manasāṃ na ca kāraṇāni rājañśarīraśakalāni vṛthotthitāni | ceto hi kāraṇamamīṣu śarīrakeṣu vārīva sarvavanakhaṇḍalatāraseṣu

आद्यं शरीरमिह विद्धि मनो महात्म- न्संकल्पितो जगति तेन शरीरसङ्घः । आद्यं शरीरमधितिष्ठति यत्र यत्र तत्तद्भृशं फलति नेतरदस्य पुंसः

ādyaṃ śarīramiha viddhi mano mahātma- nsaṃkalpito jagati tena śarīrasaṅghaḥ | ādyaṃ śarīramadhitiṣṭhati yatra yatra tattadbhṛśaṃ phalati netaradasya puṃsaḥ

मुख्याङ्कुरं सुभग विद्धि मनो हि पुंसो देहास्ततः प्रविसृतास्तरुपल्लवाभाः । नष्टेऽङ्कुरे पुनरुदेति न पल्लवश्री- र्नैवाङ्कुरः क्षयमुपैति दलक्षयेषु

mukhyāṅkuraṃ subhaga viddhi mano hi puṃso dehāstataḥ pravisṛtāstarupallavābhāḥ | naṣṭe'ṅkure punarudeti na pallavaśrī- rnaivāṅkuraḥ kṣayamupaiti dalakṣayeṣu

देहे क्षते विविधदेहगणं करोति स्वप्नावनाविव नवं नवमाशु चेतः । चित्ते क्षते तु न करोति हि किंचिदेव देहस्ततः समनुपालय चित्तरत्नम्

dehe kṣate vividhadehagaṇaṃ karoti svapnāvanāviva navaṃ navamāśu cetaḥ | citte kṣate tu na karoti hi kiṃcideva dehastataḥ samanupālaya cittaratnam

दिशि दिशि हरिणाक्षीमेव पश्यामि राजन् प्रिययुवतिमनस्त्वान्नित्यमानन्दितोऽस्मि । तव पुरप्रकृतीनां यत्फलं दुःखदायि क्षणमथसुचिरं तत्तन्न पश्यामि किंचित्

diśi diśi hariṇākṣīmeva paśyāmi rājan priyayuvatimanastvānnityamānandito'smi | tava puraprakṛtīnāṃ yatphalaṃ duḥkhadāyi kṣaṇamathasuciraṃ tattanna paśyāmi kiṃcit

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० उत्पत्तिप्रकरणे कृत्रिमेन्द्राहल्यानुरागो नामैकोननवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 utpattiprakaraṇe kṛtrimendrāhalyānurāgo nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९०

नवतितमः सर्गः

navatitamaḥ sargaḥ

भानुरुवाच । अथेन्द्रेणैवमुक्तोऽसौ राजा राजीवलोचनः । मुनिं भरतनामानं पार्श्वसंस्थमुवाच ह

bhānuruvāca | athendreṇaivamukto'sau rājā rājīvalocanaḥ | muniṃ bharatanāmānaṃ pārśvasaṃsthamuvāca ha

राजोवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ पश्यामि सुदुरात्मनः । भृशमस्य मुखे स्फारं धार्ष्ट्यं मद्दारहारिणः

rājovāca | bhagavansarvadharmajña paśyāmi sudurātmanaḥ | bhṛśamasya mukhe sphāraṃ dhārṣṭyaṃ maddārahāriṇaḥ

पापानुरूपमस्याशु शापं देहि महामुने । यदवध्यवधात्पापं वध्यत्यागात्तदेव हि

pāpānurūpamasyāśu śāpaṃ dehi mahāmune | yadavadhyavadhātpāpaṃ vadhyatyāgāttadeva hi

इत्युक्तो राजसिंहेन भरतो मुनिसत्तमः । यथावत्प्रविचार्याशु पापं तस्य दुरात्मनः

ityukto rājasiṃhena bharato munisattamaḥ | yathāvatpravicāryāśu pāpaṃ tasya durātmanaḥ

सहानया दुष्कृतिन्या भर्तृद्रोहाभिभूतया । विनाशं व्रज दुर्बुद्धे इति शापं विसृष्टवान्

sahānayā duṣkṛtinyā bhartṛdrohābhibhūtayā | vināśaṃ vraja durbuddhe iti śāpaṃ visṛṣṭavān

ततस्तौ राजभरतौ प्रत्यूचतुरिदं वचः । सुदुर्मती युवां याभ्यां क्षपितं दुश्चरं तपः

tatastau rājabharatau pratyūcaturidaṃ vacaḥ | sudurmatī yuvāṃ yābhyāṃ kṣapitaṃ duścaraṃ tapaḥ

अनेन शापदानेन किंचिद्भवति नावयोः । देहे नष्टे न नौ किंचिन्नश्यति स्वान्तरूपयोः

anena śāpadānena kiṃcidbhavati nāvayoḥ | dehe naṣṭe na nau kiṃcinnaśyati svāntarūpayoḥ

स्वान्तं हि नहि केनापि शक्यते नाशितुं क्वचित् । सूक्ष्मत्वाच्चिन्मयत्वाच्च दुर्लक्ष्यत्वाच्च विद्धि नौ

svāntaṃ hi nahi kenāpi śakyate nāśituṃ kvacit | sūkṣmatvāccinmayatvācca durlakṣyatvācca viddhi nau

श्रीभानुरुवाच । सुघनस्नेहसंबद्धमनस्कावेव शापतः । पतितौ भूतले वृक्षविच्युताविव पल्लवौ

śrībhānuruvāca | sughanasnehasaṃbaddhamanaskāveva śāpataḥ | patitau bhūtale vṛkṣavicyutāviva pallavau

3.90.10

अथ व्यसनसंसक्तौ मृगयोनिमुपागतौ । ततो द्वावपि संसक्तौ भूयो जातौ विहंगमौ

atha vyasanasaṃsaktau mṛgayonimupāgatau | tato dvāvapi saṃsaktau bhūyo jātau vihaṃgamau

अथास्माकं विभो सर्गे मिथःसंबन्धभावनौ । तपःपरौ महापुण्यौ जातौ ब्राह्मणदम्पती

athāsmākaṃ vibho sarge mithaḥsaṃbandhabhāvanau | tapaḥparau mahāpuṇyau jātau brāhmaṇadampatī

भारतोऽपि तयोः शापः स समर्थो बभूव ह । शरीरमात्राक्रमणे न मनोनिग्रहे प्रभो

bhārato'pi tayoḥ śāpaḥ sa samartho babhūva ha | śarīramātrākramaṇe na manonigrahe prabho

तावद्यापि हि तेनैव मोहसंस्कारहेतुना । यत्र यत्र प्रजायेते भवतस्तत्र दम्पती

tāvadyāpi hi tenaiva mohasaṃskārahetunā | yatra yatra prajāyete bhavatastatra dampatī

अकृत्रिमप्रेमरसानुविद्धं स्नेहं तयोस्ते प्रतिवीक्ष्य कान्तम् । वृक्षा अपि प्रेमरसानुविद्धाः शृङ्गारचेष्टाकुलिता भवन्ति

akṛtrimapremarasānuviddhaṃ snehaṃ tayoste prativīkṣya kāntam | vṛkṣā api premarasānuviddhāḥ śṛṅgāraceṣṭākulitā bhavanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे कृत्रिमेन्द्राहल्यानुरागो नाम नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe kṛtrimendrāhalyānurāgo nāma navatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९१

एकनवतितमः सर्गः

ekanavatitamaḥ sargaḥ

भानुरुवाच । तेनैतद्वच्मि भवगन्यथाकालं मनो मुने । अनिग्राह्यमभेद्यं च शापैरपि दुरासदैः

bhānuruvāca | tenaitadvacmi bhavaganyathākālaṃ mano mune | anigrāhyamabhedyaṃ ca śāpairapi durāsadaiḥ

ऐन्दवानामतः सृष्टिक्रमाणां प्रविनाशनम् । युज्यते न च तद्ब्रह्मन्युक्तमेतन्महात्मनः

aindavānāmataḥ sṛṣṭikramāṇāṃ pravināśanam | yujyate na ca tadbrahmanyuktametanmahātmanaḥ

किं तदस्ति जगत्यस्मिन्विविधेषु जगत्सु च । तवापि नाथ नाथस्य यद्दैन्याय महात्मनः

kiṃ tadasti jagatyasminvividheṣu jagatsu ca | tavāpi nātha nāthasya yaddainyāya mahātmanaḥ

मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषः स्मृतः । यन्मनोनिश्चयकृतं तद्द्रव्यौषधिदण्डनैः

mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ | yanmanoniścayakṛtaṃ taddravyauṣadhidaṇḍanaiḥ

हन्तुं न शक्यते जन्तोः प्रतिबिम्बं मणेरिव । तस्मादेतेऽत्र तिष्ठन्तु भासुरैः सर्गसंभ्रमैः

hantuṃ na śakyate jantoḥ pratibimbaṃ maṇeriva | tasmādete'tra tiṣṭhantu bhāsuraiḥ sargasaṃbhramaiḥ

त्वं सृष्ट्वेह प्रजास्तिष्ठ बुद्ध्याकाशो ह्यनन्तकः । चित्ताकाशश्चिदाकाश आकाशश्च तृतीयकः

tvaṃ sṛṣṭveha prajāstiṣṭha buddhyākāśo hyanantakaḥ | cittākāśaścidākāśa ākāśaśca tṛtīyakaḥ

अनन्तास्त्रय एवैते चिदाकाशप्रकाशिताः । एकं द्वौ त्रीन्बहून्वापि कुरु सर्गाञ्जगत्पते

anantāstraya evaite cidākāśaprakāśitāḥ | ekaṃ dvau trīnbahūnvāpi kuru sargāñjagatpate

स्वेच्छयात्मनि तिष्ठ त्वं किं गृहीतं तवैन्दवैः । ब्रह्मोवाच । अथैन्दवजगज्जाले भानुनैवमुदाहृते

svecchayātmani tiṣṭha tvaṃ kiṃ gṛhītaṃ tavaindavaiḥ | brahmovāca | athaindavajagajjāle bhānunaivamudāhṛte

मया संचिन्त्य सुचिरमिदमुक्तं महामुने । युक्तमुक्तं त्वया भानो विततं हि किलाम्बरम्

mayā saṃcintya suciramidamuktaṃ mahāmune | yuktamuktaṃ tvayā bhāno vitataṃ hi kilāmbaram

मनश्च विततं वापि चिदाकाशश्च विस्तृतः । तद्यथाभिमतं सर्गं नित्यकर्म करोम्यहम्

manaśca vitataṃ vāpi cidākāśaśca vistṛtaḥ | tadyathābhimataṃ sargaṃ nityakarma karomyaham

कल्पयामि बहून्याशु भूतजालानि भास्कर । तत्त्वमेवाशु भगवन्प्रथमो मे मनुर्भव

kalpayāmi bahūnyāśu bhūtajālāni bhāskara | tattvamevāśu bhagavanprathamo me manurbhava

कुरु सर्गं यथाकामं मया समभिचोदितः । अथैतत्स महातेजा मम वाक्यं प्रभाकरः

kuru sargaṃ yathākāmaṃ mayā samabhicoditaḥ | athaitatsa mahātejā mama vākyaṃ prabhākaraḥ

अङ्गीकृत्य द्विधात्मानं चकार तपतांवर । एकेन प्राक्तनेनास्मिन्वपुषा सूर्यतां गतः

aṅgīkṛtya dvidhātmānaṃ cakāra tapatāṃvara | ekena prāktanenāsminvapuṣā sūryatāṃ gataḥ

व्योमाध्वगतया सर्गे ततान दिवसावलिम् । मन्मनुत्वं द्वितीयेन कृत्वा स्ववपुषा क्षणात्

vyomādhvagatayā sarge tatāna divasāvalim | manmanutvaṃ dvitīyena kṛtvā svavapuṣā kṣaṇāt

ससर्ज सकलां सृष्टिं तां तामभिमतां मम

sasarja sakalāṃ sṛṣṭiṃ tāṃ tāmabhimatāṃ mama

एतत्ते कथितं सर्वं वसिष्ठमनसो मुने । स्वरूपं सर्वकृत्त्वं च शक्तत्वं च महात्मनः

etatte kathitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhamanaso mune | svarūpaṃ sarvakṛttvaṃ ca śaktatvaṃ ca mahātmanaḥ

प्रतिभासमुपायाति यद्यदस्य हि चेतसः । तत्तत्प्रकटतामेति स्थैर्यं सफलतामपि

pratibhāsamupāyāti yadyadasya hi cetasaḥ | tattatprakaṭatāmeti sthairyaṃ saphalatāmapi

सामान्यब्राह्मणा भूत्वा प्रतिभासवशात्किल । ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तताम्

sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā pratibhāsavaśātkila | aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām

यथा चैन्दवजीवास्ते चित्रत्वाद्ब्रह्मतां गताः । वयं तथैव चिद्भावाच्चित्तत्वाद्ब्रह्मतां गताः

yathā caindavajīvāste citratvādbrahmatāṃ gatāḥ | vayaṃ tathaiva cidbhāvāccittatvādbrahmatāṃ gatāḥ

चित्तं हि प्रतिभासात्म यच्च तत्प्रतिभासनम् । तदिदं भाति देहादि स्वान्तं नान्यास्ति देहदृक्

cittaṃ hi pratibhāsātma yacca tatpratibhāsanam | tadidaṃ bhāti dehādi svāntaṃ nānyāsti dehadṛk

चित्तमात्मचमत्कारं तच्च तत्कुरुते स्वतः । यथावत्संभवं स्वात्मन्येवान्तर्मरिचादिवत्

cittamātmacamatkāraṃ tacca tatkurute svataḥ | yathāvatsaṃbhavaṃ svātmanyevāntarmaricādivat

तदेतच्चित्तवद्भातमातिवाहिकनामकम् । तदेवोदाहरन्त्येवं देहनाम्ना घनभ्रमम्

tadetaccittavadbhātamātivāhikanāmakam | tadevodāharantyevaṃ dehanāmnā ghanabhramam

कथ्यते जीवनाम्नैतच्चित्तं प्रतनुवासनम् । शान्तदेहचमत्कारं जीवं विद्धि क्रमात्परम्

kathyate jīvanāmnaitaccittaṃ pratanuvāsanam | śāntadehacamatkāraṃ jīvaṃ viddhi kramātparam

नाहं न चान्यदस्तीह चित्रं चित्तमिदं स्थितम् । वसिष्ठैन्दवसंविद्वदसत्सत्तामिवागतम्

nāhaṃ na cānyadastīha citraṃ cittamidaṃ sthitam | vasiṣṭhaindavasaṃvidvadasatsattāmivāgatam

यथैन्दव मनो ब्रह्मा तथैवायमहं स्थितः । तत्कृतं चाहमेवेदं संकल्पात्मैव भासते

yathaindava mano brahmā tathaivāyamahaṃ sthitaḥ | tatkṛtaṃ cāhamevedaṃ saṃkalpātmaiva bhāsate

कश्चिच्चित्तविलासोऽयं ब्रह्माहमिह संस्थितः । स्वभाव एव देहादि विद्धि शून्यतरात्मखात्

kaściccittavilāso'yaṃ brahmāhamiha saṃsthitaḥ | svabhāva eva dehādi viddhi śūnyatarātmakhāt

शुद्धचित्परमार्थैकरूपिणीत्येव भावनात् । जीवो भूयो मनो भूत्वा वेत्तीत्थं देहतां मुधा

śuddhacitparamārthaikarūpiṇītyeva bhāvanāt | jīvo bhūyo mano bhūtvā vettītthaṃ dehatāṃ mudhā

सर्वमैन्दवसंसारवदिदं भाति चिद्वपुः । संपन्नसंप्रबोधात्मा स्वप्नो दीर्घः स्वशक्तिजः

sarvamaindavasaṃsāravadidaṃ bhāti cidvapuḥ | saṃpannasaṃprabodhātmā svapno dīrghaḥ svaśaktijaḥ

द्विचन्द्रविभ्रमाकारं तन्मात्राभासपूर्वकम् । ऐन्दवाम्बरवद्रूढं चित्तादेवाखिलं भवेत्

dvicandravibhramākāraṃ tanmātrābhāsapūrvakam | aindavāmbaravadrūḍhaṃ cittādevākhilaṃ bhavet

न सन्नासदहंरूपं सत्तासत्ते तदेव च । उपलम्भेन सद्रूपमसत्यं तद्विरोधतः

na sannāsadahaṃrūpaṃ sattāsatte tadeva ca | upalambhena sadrūpamasatyaṃ tadvirodhataḥ

जडाजडं मनो विद्धि संकल्पात्म बृहद्वपुः । अजडं ब्रह्मरूपत्वाज्जडं दृश्यात्मतावशात्

jaḍājaḍaṃ mano viddhi saṃkalpātma bṛhadvapuḥ | ajaḍaṃ brahmarūpatvājjaḍaṃ dṛśyātmatāvaśāt

दृश्यानुभवसत्यात्म न सद्भावे विलासि तत् । कटकत्वं यथा हेम्नि तथा ब्रह्मणि संस्थितम्

dṛśyānubhavasatyātma na sadbhāve vilāsi tat | kaṭakatvaṃ yathā hemni tathā brahmaṇi saṃsthitam

सर्वत्वाद्ब्रह्मणः सर्वं जडं चिन्मयभेव च । अस्मदादिशिलान्तात्म न जडं न च चेतनम्

sarvatvādbrahmaṇaḥ sarvaṃ jaḍaṃ cinmayabheva ca | asmadādiśilāntātma na jaḍaṃ na ca cetanam

दार्वादीनामचित्त्वेन नोपलम्भस्य संभवः । उपलम्भो हि सदृशसंबन्धादेव जायते

dārvādīnāmacittvena nopalambhasya saṃbhavaḥ | upalambho hi sadṛśasaṃbandhādeva jāyate

उपलब्धेऽजडं विद्धि तेनेदं सर्वमेव हि । उपलम्भो हि सदृशसंबन्धात्स्यात्समात्मनोः

upalabdhe'jaḍaṃ viddhi tenedaṃ sarvameva hi | upalambho hi sadṛśasaṃbandhātsyātsamātmanoḥ

जडचेतनभावादिशब्दार्थश्रीर्न विद्यते । अनिर्देश्यपदे पत्रलतादीव महामरौ

jaḍacetanabhāvādiśabdārthaśrīrna vidyate | anirdeśyapade patralatādīva mahāmarau

चितो यच्चेत्यकलनं तन्मनस्त्वमुदाहृतम् । चिद्भागोऽत्राजडो भागो जाड्यमत्र हि चेत्यता

cito yaccetyakalanaṃ tanmanastvamudāhṛtam | cidbhāgo'trājaḍo bhāgo jāḍyamatra hi cetyatā

चिद्भागोऽत्रावबोधांशो जडं चेत्यं हि दृश्यते । इति जीवो जगद्भान्तिं पश्यन्गच्छति लोलताम्

cidbhāgo'trāvabodhāṃśo jaḍaṃ cetyaṃ hi dṛśyate | iti jīvo jagadbhāntiṃ paśyangacchati lolatām

चित्तस्य एव भावोऽसौ शुद्ध एव द्विधा कृतः । अतः सर्वं जगत्सैव द्वैतलब्धं च सैव तत्

cittasya eva bhāvo'sau śuddha eva dvidhā kṛtaḥ | ataḥ sarvaṃ jagatsaiva dvaitalabdhaṃ ca saiva tat

स्वमेवान्यतया दृष्ट्वा चितिर्दृश्यतया वपुः । निर्भागाप्येकभागाभं भ्रमतीव भ्रमातुरा

svamevānyatayā dṛṣṭvā citirdṛśyatayā vapuḥ | nirbhāgāpyekabhāgābhaṃ bhramatīva bhramāturā

न भ्रान्तिरस्ति भ्रमभाङ्गा नैवेतीह निश्चयः । परिपूर्णार्णवप्रख्यावेतीत्थं संस्थिता चितिः

na bhrāntirasti bhramabhāṅgā naivetīha niścayaḥ | paripūrṇārṇavaprakhyāvetītthaṃ saṃsthitā citiḥ

सर्वं स्याज्जाड्यमप्यस्याश्चितिश्चित्त्वं च वेत्सि तत् । चिद्भागोंशोऽवबोधस्य त्वहंताजडतोदयः

sarvaṃ syājjāḍyamapyasyāścitiścittvaṃ ca vetsi tat | cidbhāgoṃśo'vabodhasya tvahaṃtājaḍatodayaḥ

अहंतादिपरे तत्त्वे मनागपि न विद्यते । ऊर्म्यादीव पृथक्तोये संवित्सारं हि तद्यतः

ahaṃtādipare tattve manāgapi na vidyate | ūrmyādīva pṛthaktoye saṃvitsāraṃ hi tadyataḥ

अहंप्रत्ययसंदृश्यं चेत्यं विद्धि समुत्थितम् । मृगतृष्णाम्ब्विवान्तस्थं नूनं विद्यत एव नो

ahaṃpratyayasaṃdṛśyaṃ cetyaṃ viddhi samutthitam | mṛgatṛṣṇāmbvivāntasthaṃ nūnaṃ vidyata eva no

अहंतापदमन्तात्मपदं विद्धि निरामयम् । विदं विदुरहंतादि शैत्यमेव यथा हिमम्

ahaṃtāpadamantātmapadaṃ viddhi nirāmayam | vidaṃ vidurahaṃtādi śaityameva yathā himam

चित्तेव चेत्यते जाड्यं स्वप्ने स्वमरणोपमम् । सर्वात्मत्वात्सर्वशक्तीः कुर्वती नैति साम्यताम्

citteva cetyate jāḍyaṃ svapne svamaraṇopamam | sarvātmatvātsarvaśaktīḥ kurvatī naiti sāmyatām

मनः पदार्थादितया सर्वरूपं विजृम्भते । नानात्माचित्तदेहोऽयमाकाशविशदाकृतिः

manaḥ padārthāditayā sarvarūpaṃ vijṛmbhate | nānātmācittadeho'yamākāśaviśadākṛtiḥ

देहादिदेहप्रतिभारूपात्म्यं त्यजता सता । विचार्यं प्रतिभासात्म चित्तं चित्तेन वै स्वयम्

dehādidehapratibhārūpātmyaṃ tyajatā satā | vicāryaṃ pratibhāsātma cittaṃ cittena vai svayam

चित्तताम्रे शोधिते हि परमार्थसुवर्णताम् । गतेऽकृत्रिम आनन्दः किं देहोपलखण्डकैः

cittatāmre śodhite hi paramārthasuvarṇatām | gate'kṛtrima ānandaḥ kiṃ dehopalakhaṇḍakaiḥ

यद्विद्यते शोध्यते तद्बोधः के च खपादपाः । देहाद्यविद्या सत्या चेद्युक्त एतां प्रति ग्रहः

yadvidyate śodhyate tadbodhaḥ ke ca khapādapāḥ | dehādyavidyā satyā cedyukta etāṃ prati grahaḥ

असत्यविनिविष्टानां देहवाचितया त्विह । ये नामोपदिशन्त्यज्ञाः किंचित्ते पुरुषैडकाः

asatyaviniviṣṭānāṃ dehavācitayā tviha | ye nāmopadiśantyajñāḥ kiṃcitte puruṣaiḍakāḥ

यथैतद्भावयेत्स्वान्तं तथैव भवति क्षणात् । दृष्टान्तोऽत्रैन्दवाहल्याकृत्रिमेन्द्रादिनिश्चयाः

yathaitadbhāvayetsvāntaṃ tathaiva bhavati kṣaṇāt | dṛṣṭānto'traindavāhalyākṛtrimendrādiniścayāḥ

यद्यद्यथा स्फुरति सुप्रतिभात्मचित्तं तत्तत्तथा भवति देहतयोदितात्म । देहोऽयमस्ति न न चाहमिति स्वरूपं विज्ञानमेकमवगम्य निरिच्छमास्स्व

yadyadyathā sphurati supratibhātmacittaṃ tattattathā bhavati dehatayoditātma | deho'yamasti na na cāhamiti svarūpaṃ vijñānamekamavagamya niricchamāssva

देहोऽयमेष च किलायमिति स्वभावा- द्देहोऽयमेतदखिलं तत एति नाशम् । यक्षादिकल्पनवशाद्भयमेति बालो निर्यक्षदेहगत एव कयापि युक्त्या

deho'yameṣa ca kilāyamiti svabhāvā- ddeho'yametadakhilaṃ tata eti nāśam | yakṣādikalpanavaśādbhayameti bālo niryakṣadehagata eva kayāpi yuktyā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे जीवावतरणक्रमोपदेशो नामैकनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe jīvāvataraṇakramopadeśo nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९२

द्विनवतितमः सर्गः

dvinavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्तवान्स भगवान्मया कमलसंभवः । रघूद्वह पुनः पृष्टो वाक्यमाक्षिप्य भूतपः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktavānsa bhagavānmayā kamalasaṃbhavaḥ | raghūdvaha punaḥ pṛṣṭo vākyamākṣipya bhūtapaḥ

त्वयैव भगवन्प्रोक्ताः शापमन्त्रादिशक्तयः । अमोघा इति ता एव कथं मोघाः कृताः पुनः

tvayaiva bhagavanproktāḥ śāpamantrādiśaktayaḥ | amoghā iti tā eva kathaṃ moghāḥ kṛtāḥ punaḥ

शापेन मन्त्रवीर्येण मनोबुद्धीन्द्रियाण्यपि । सर्वाण्येव विमूढानि दृष्टानि किल जन्तुषु

śāpena mantravīryeṇa manobuddhīndriyāṇyapi | sarvāṇyeva vimūḍhāni dṛṣṭāni kila jantuṣu

यथैतौ पवनस्पन्दौ यथा स्नेहतिलौ यथा । अभिन्नौ तद्वदेवैतौ मनोदेहौ स एव तत्

yathaitau pavanaspandau yathā snehatilau yathā | abhinnau tadvadevaitau manodehau sa eva tat

अथ नास्तीह वा देहः केवलं चेतसैव सः । मुधानुभूयते स्वप्नमृगतृष्णाद्विचन्द्रवत्

atha nāstīha vā dehaḥ kevalaṃ cetasaiva saḥ | mudhānubhūyate svapnamṛgatṛṣṇādvicandravat

एकनाशे द्वयोरेव नाशोऽत्राभ्युपपद्यते । अवश्यं भवितुं मनोनाशे देहपरिक्षयः

ekanāśe dvayoreva nāśo'trābhyupapadyate | avaśyaṃ bhavituṃ manonāśe dehaparikṣayaḥ

मनः शापादिभिर्दोषैः कथं नाक्रम्यते प्रभो । कथमाक्रम्यते वापि ब्रूहि मे परमेश्वर

manaḥ śāpādibhirdoṣaiḥ kathaṃ nākramyate prabho | kathamākramyate vāpi brūhi me parameśvara

ब्रह्मोवाच । न तदस्तिजगत्कोशे शुभकर्मानुपातिना । यत्पौरुषेण शुद्धेन न समासाद्यते जनैः

brahmovāca | na tadastijagatkośe śubhakarmānupātinā | yatpauruṣeṇa śuddhena na samāsādyate janaiḥ

आब्रह्म स्थावरान्तं च सर्वदा सर्वजातयः । सर्व एव जगत्यस्मिन्द्विशरीराः शरीरिणः

ābrahma sthāvarāntaṃ ca sarvadā sarvajātayaḥ | sarva eva jagatyasmindviśarīrāḥ śarīriṇaḥ

एकं मनःशरीरं तु क्षिप्रकारि सदा चलम् । अकिंचित्करमन्यत्तु शरीरं मांसनिर्मितम्

ekaṃ manaḥśarīraṃ tu kṣiprakāri sadā calam | akiṃcitkaramanyattu śarīraṃ māṃsanirmitam

तत्र मांसमयः कायः सर्वस्यैव च संगतः । सर्वैराक्रम्यते शापैस्तथा विद्यादिसंचयैः

tatra māṃsamayaḥ kāyaḥ sarvasyaiva ca saṃgataḥ | sarvairākramyate śāpaistathā vidyādisaṃcayaiḥ

मूकप्रायो ह्यशक्तोऽसौ दीनः क्षणविनश्वरः । पद्मपत्राम्बुचपलो दैवादिविवशस्थितिः

mūkaprāyo hyaśakto'sau dīnaḥ kṣaṇavinaśvaraḥ | padmapatrāmbucapalo daivādivivaśasthitiḥ

मनोनाम द्वितीयोऽयं कायः कायवतामिह । स आयत्तोऽपि नायत्तो भूतानां भुवनत्रये

manonāma dvitīyo'yaṃ kāyaḥ kāyavatāmiha | sa āyatto'pi nāyatto bhūtānāṃ bhuvanatraye

पौरुषं स्वमवष्टभ्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् । यदि तिष्ठत्यगम्योऽसौ दुःखानां तदनिन्दितः

pauruṣaṃ svamavaṣṭabhya dhairyamālambya śāśvatam | yadi tiṣṭhatyagamyo'sau duḥkhānāṃ tadaninditaḥ

यथा यथासौ यतते मनोदेहो हि देहिनाम् । तथा तथासौ भवति स्वनिश्चयफलैकभाक्

yathā yathāsau yatate manodeho hi dehinām | tathā tathāsau bhavati svaniścayaphalaikabhāk

सफलो मांसदेहस्य न कश्चित्पौरुषक्रमः । मनोदेहस्य सफलं सर्वमेव स्वचेष्टितम्

saphalo māṃsadehasya na kaścitpauruṣakramaḥ | manodehasya saphalaṃ sarvameva svaceṣṭitam

पवित्रमनुसंधानं चेतः स्मरति सर्वदा । निष्फलास्तत्र शापाद्याः शिलायामिव सायकाः

pavitramanusaṃdhānaṃ cetaḥ smarati sarvadā | niṣphalāstatra śāpādyāḥ śilāyāmiva sāyakāḥ

पतत्वम्भसि वह्नौ वा कर्दमे वा शरीरकम् । मनो यदनुसंधत्ते तदेवाप्नोति तत्क्षणात्

patatvambhasi vahnau vā kardame vā śarīrakam | mano yadanusaṃdhatte tadevāpnoti tatkṣaṇāt

पुरुषातिशयः सर्वः सर्वभावोपमर्दने । ददात्यविघ्नेन फलं मनो हि मनसो मुने

puruṣātiśayaḥ sarvaḥ sarvabhāvopamardane | dadātyavighnena phalaṃ mano hi manaso mune

पौरुषेण बलेनान्तश्चित्तं कृत्वा प्रियामयम् । कृत्रिमेन्द्रेण दुःखार्तिर्न दृष्टा सा मनागपि

pauruṣeṇa balenāntaścittaṃ kṛtvā priyāmayam | kṛtrimendreṇa duḥkhārtirna dṛṣṭā sā manāgapi

पौरुषेण मनः कृत्वा नीरागं विगतज्वरम् । माण्डव्येन जिताः क्लेशाः शूलप्रान्तेऽपितिष्ठता

pauruṣeṇa manaḥ kṛtvā nīrāgaṃ vigatajvaram | māṇḍavyena jitāḥ kleśāḥ śūlaprānte'pitiṣṭhatā

अन्धकूपस्थितेनापि मानसैर्यज्ञसंचयैः । ऋषिणा दीर्घतपसा संप्राप्तं वैबुधं पदम्

andhakūpasthitenāpi mānasairyajñasaṃcayaiḥ | ṛṣiṇā dīrghatapasā saṃprāptaṃ vaibudhaṃ padam

इन्दुपुत्रैर्नरैरेव पुरुषाध्यवसायतः । ध्यानेन ब्रह्मता प्राप्ता सा मयापि न खण्ड्यते

induputrairnaraireva puruṣādhyavasāyataḥ | dhyānena brahmatā prāptā sā mayāpi na khaṇḍyate

अन्येऽपि सावधाना ये धीराः सुरमहर्षयः । चित्तात्स्वमनुसंधानं न त्यजन्ति मनागपि

anye'pi sāvadhānā ye dhīrāḥ suramaharṣayaḥ | cittātsvamanusaṃdhānaṃ na tyajanti manāgapi

आधयो व्याधयश्चैव शापाः पापदृशस्तथा । न खण्डयन्ति तच्चित्तं पद्मघाताः शिलामिव

ādhayo vyādhayaścaiva śāpāḥ pāpadṛśastathā | na khaṇḍayanti taccittaṃ padmaghātāḥ śilāmiva

ये चापि खण्डिताः केचिच्छापाद्यैराधिसायकैः । स्वविवेकाक्षमं तेषां मनो मन्ये विपौरुषम्

ye cāpi khaṇḍitāḥ kecicchāpādyairādhisāyakaiḥ | svavivekākṣamaṃ teṣāṃ mano manye vipauruṣam

न कदाचन संसारे सावधानमना मनाक् । स्वप्नेऽपि कश्चिदृश्ये वा दोषजालैः खिलीकृतः

na kadācana saṃsāre sāvadhānamanā manāk | svapne'pi kaścidṛśye vā doṣajālaiḥ khilīkṛtaḥ

मनसैव मनस्तस्मात्पौरुषेण पुमानिह । स्वकमेव स्वकेनैव योजयेत्पावने पथि

manasaiva manastasmātpauruṣeṇa pumāniha | svakameva svakenaiva yojayetpāvane pathi

प्रतिभातं यदेवास्य यथाभूतं भवत्यलम् । क्षणादेव मनः पीनं बालवेतालवन्मुने

pratibhātaṃ yadevāsya yathābhūtaṃ bhavatyalam | kṣaṇādeva manaḥ pīnaṃ bālavetālavanmune

प्रतिभासस्यानुपदं प्राक्तनीं स्थितिमुज्झति । कुलालकर्मानुपदं घटो मृत्पिण्डतामिव

pratibhāsasyānupadaṃ prāktanīṃ sthitimujjhati | kulālakarmānupadaṃ ghaṭo mṛtpiṇḍatāmiva

प्रतिभासार्थतामेति क्षणादेव मनो मुने । स्पन्दमात्रात्मकं वारि यथा तुङ्गतरङ्गताम्

pratibhāsārthatāmeti kṣaṇādeva mano mune | spandamātrātmakaṃ vāri yathā tuṅgataraṅgatām

अनुसंधानमात्रेण सूर्यबिम्बेऽपि यामिनीम् । मनः पश्यत्यशुद्धाक्षश्चन्द्रबिम्बे द्वितामिव

anusaṃdhānamātreṇa sūryabimbe'pi yāminīm | manaḥ paśyatyaśuddhākṣaścandrabimbe dvitāmiva

यत्पश्यति तदेवाशु फलीभूतमिदं मनः । सह हर्षविषादाभ्यां भुङ्क्ते तस्मात्तदेव तत्

yatpaśyati tadevāśu phalībhūtamidaṃ manaḥ | saha harṣaviṣādābhyāṃ bhuṅkte tasmāttadeva tat

प्रतिभानुपदं चेतश्चन्द्रेऽप्यग्निशिखाशतम् । दृष्ट्वा दाहमवाप्नोति दग्धं च परितप्यते

pratibhānupadaṃ cetaścandre'pyagniśikhāśatam | dṛṣṭvā dāhamavāpnoti dagdhaṃ ca paritapyate

प्रतिभानुपदं चेतः क्षारेऽपि हि रसायनम् । दृष्ट्वा पीत्वा परां तृप्तिं याति वल्गति नृत्यति

pratibhānupadaṃ cetaḥ kṣāre'pi hi rasāyanam | dṛṣṭvā pītvā parāṃ tṛptiṃ yāti valgati nṛtyati

प्रतिभानुपदं चेतो व्योमन्यपि महावनम् । दृष्ट्वा लुनाति लूत्वा च पुनरारोपयत्यलम्

pratibhānupadaṃ ceto vyomanyapi mahāvanam | dṛṣṭvā lunāti lūtvā ca punarāropayatyalam

इत्थं यदेव परिकल्पयतीन्द्रजालं क्षिप्रं तदेव परिपश्यति तात चेतः । नासज्जगन्न च सदित्यवगम्य नूनं लूनां दृशं विविधभेदवतीं जहीहि

itthaṃ yadeva parikalpayatīndrajālaṃ kṣipraṃ tadeva paripaśyati tāta cetaḥ | nāsajjaganna ca sadityavagamya nūnaṃ lūnāṃ dṛśaṃ vividhabhedavatīṃ jahīhi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे मनोमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe manomāhātmyavarṇanaṃ nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९३

त्रिनवतितमः सर्गः

trinavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति मे भगवता पूर्वमुक्तं तदेतदद्य तुभ्यं कथितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti me bhagavatā pūrvamuktaṃ tadetadadya tubhyaṃ kathitam

तस्मादनाख्यानाद्ब्रह्मणः सर्वतः सर्वमनाख्यान- मुत्पद्यते स्वयमेव तद्धनतां प्राप्य मनः संपद्यते

tasmādanākhyānādbrahmaṇaḥ sarvataḥ sarvamanākhyāna- mutpadyate svayameva taddhanatāṃ prāpya manaḥ saṃpadyate

तन्मनस्तन्मात्रकल्पनपूर्वकसन्निवेशं भवति तत- स्तैजसः पुरुषः संपद्यते सोऽयं ब्रह्मेत्यात्मनि नाम कृतवान्

tanmanastanmātrakalpanapūrvakasanniveśaṃ bhavati tata- staijasaḥ puruṣaḥ saṃpadyate so'yaṃ brahmetyātmani nāma kṛtavān

तेन राम योऽयं परमेष्ठी तन्मनस्तत्त्वं विद्धि

tena rāma yo'yaṃ parameṣṭhī tanmanastattvaṃ viddhi

समनस्तत्त्वाकारो भगवानब्रह्मा संकल्पमयत्वाद्य- देव संकल्पयति तदेव पश्यति

samanastattvākāro bhagavānabrahmā saṃkalpamayatvādya- deva saṃkalpayati tadeva paśyati

ततस्तेनेयमविद्या परिकल्पिता अनात्मन्यात्मा- भिमानमयीति तेन ब्रह्मणा गिरितृणजलधिमयमिदं क्रमेण जगत्परिकल्पितम्

tatasteneyamavidyā parikalpitā anātmanyātmā- bhimānamayīti tena brahmaṇā giritṛṇajaladhimayamidaṃ krameṇa jagatparikalpitam

इत्थं क्रमेण ब्रह्मतत्त्वादियमागता सृष्टिरन्यत एवागतेयमिति लक्ष्यते

itthaṃ krameṇa brahmatattvādiyamāgatā sṛṣṭiranyata evāgateyamiti lakṣyate

तस्मात्सर्वपदार्थानां त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । उत्पत्तिर्ब्रह्मणो राम तरङ्गाणामिवार्णवात्

tasmātsarvapadārthānāṃ trailokyodaravartinām | utpattirbrahmaṇo rāma taraṅgāṇāmivārṇavāt

य एवमनुत्पन्ने जगति या ब्रह्मणश्चिन्मनोरूपिणी साहंकारे परिकल्प्य ब्रह्म ब्रह्मतामेति

ya evamanutpanne jagati yā brahmaṇaścinmanorūpiṇī sāhaṃkāre parikalpya brahma brahmatāmeti

यास्त्वन्याश्चिच्छक्तयः सर्वशक्तेरभिन्ना एव कल्प्यन्ते

yāstvanyāścicchaktayaḥ sarvaśakterabhinnā eva kalpyante

जगति स्फारतां नीते पितामहरूपेण मनसा समुल्लसन्ति

jagati sphāratāṃ nīte pitāmaharūpeṇa manasā samullasanti

एते सहस्रशोऽपि परिवर्तमानजीवा उच्यन्ते

ete sahasraśo'pi parivartamānajīvā ucyante

तेऽभ्युत्थिता एव चिन्नभसो नभसि तन्मात्रैरा- वलिता गगनपवनान्तर्वर्तिनश्चतुर्दशविधा ये भूत- जातमध्यतयाभ्यासे तिष्ठन्ति तस्या एव प्राणशक्ति- द्वारेण प्रविश्य शरीरं स्थावरं जंगमं वापि बीजतां गच्छन्ति

te'bhyutthitā eva cinnabhaso nabhasi tanmātrairā- valitā gaganapavanāntarvartinaścaturdaśavidhā ye bhūta- jātamadhyatayābhyāse tiṣṭhanti tasyā eva prāṇaśakti- dvāreṇa praviśya śarīraṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ vāpi bījatāṃ gacchanti

तदनु योनितो जगति जायन्ते तदनु काकताली- ययोगेनोत्पन्नवासनाप्रवाहानुरूपकर्मफलभागिनो भवन्ति

tadanu yonito jagati jāyante tadanu kākatālī- yayogenotpannavāsanāpravāhānurūpakarmaphalabhāgino bhavanti

ततः कर्मरज्जुभिर्वासनावलिताभिर्बद्धशरीरा भ्रमन्तः प्रोत्पतन्ति च

tataḥ karmarajjubhirvāsanāvalitābhirbaddhaśarīrā bhramantaḥ protpatanti ca

इच्छैवैता भूतजातयः

icchaivaitā bhūtajātayaḥ

काश्चिज्जनसहस्रान्ताः पतन्ति वनपर्णवत् । कर्मवात्या परिभ्रान्ता लुठन्ति गिरिकुक्षिषु

kāścijjanasahasrāntāḥ patanti vanaparṇavat | karmavātyā paribhrāntā luṭhanti girikukṣiṣu

अप्रमेयभवाः काश्चिच्चित्सत्ताज्ञानमोहिताः । चिरजाता भवन्तीह बहुकल्पशतान्यपि

aprameyabhavāḥ kāściccitsattājñānamohitāḥ | cirajātā bhavantīha bahukalpaśatānyapi

काश्चित्कतिपयातीता मनोरमभवान्तराः । विहरन्ति जगत्यस्मिन्शुभकर्मपरायणाः

kāścitkatipayātītā manoramabhavāntarāḥ | viharanti jagatyasminśubhakarmaparāyaṇāḥ

काश्चिद्विज्ञातविज्ञानाः परमेव पदं गताः । वातोद्भूताः पयोमध्यं सामुद्रा इव बिन्दवः

kāścidvijñātavijñānāḥ parameva padaṃ gatāḥ | vātodbhūtāḥ payomadhyaṃ sāmudrā iva bindavaḥ

उत्पत्तिः सर्वजीवानामितीह ब्रह्मणः पदात् । आविर्भावतिरोभावभङ्गुरा भवभाविनी

utpattiḥ sarvajīvānāmitīha brahmaṇaḥ padāt | āvirbhāvatirobhāvabhaṅgurā bhavabhāvinī

वासनाविषवैषम्यवैधुर्यज्वरधारिणी । अनन्तसंकटानर्थकार्यसत्कारकारिणी

vāsanāviṣavaiṣamyavaidhuryajvaradhāriṇī | anantasaṃkaṭānarthakāryasatkārakāriṇī

नानादिग्देशकालान्तशैलकन्दरचारिणी । रचितोत्तमवैचित्र्यविहिताऽऽसंभ्रमाऽसती

nānādigdeśakālāntaśailakandaracāriṇī | racitottamavaicitryavihitā''saṃbhramā'satī

एषा जगज्जाङ्गलजीर्णवल्ली सम्यक्समालोककुठारकृत्ता । वल्लीव विक्षुब्धमनःशरीरा भूयो न संरोहति रामभद्र

eṣā jagajjāṅgalajīrṇavallī samyaksamālokakuṭhārakṛttā | vallīva vikṣubdhamanaḥśarīrā bhūyo na saṃrohati rāmabhadra

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे उत्पत्तिदर्शनं नाम त्रिनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe utpattidarśanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९४

चतुर्नवतितमः सर्गः

caturnavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । उत्तमाधममध्यानां पदार्थानामितस्ततः । उत्पत्तीनां विभागोऽयं श्रृणु वक्ष्यामि राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | uttamādhamamadhyānāṃ padārthānāmitastataḥ | utpattīnāṃ vibhāgo'yaṃ śrṛṇu vakṣyāmi rāghava

इदं प्रथमतोत्पन्नो योऽस्मिन्नेव हि जन्मनि । इदंप्रथमतानाम्नी शुभाभ्याससमुद्भवा

idaṃ prathamatotpanno yo'sminneva hi janmani | idaṃprathamatānāmnī śubhābhyāsasamudbhavā

शुभलोकाश्रया सा च शुभकार्यानुबन्धिनी । सा चेद्विचित्रसंसारवासनाव्यवहारिणी

śubhalokāśrayā sā ca śubhakāryānubandhinī | sā cedvicitrasaṃsāravāsanāvyavahāriṇī

भवैः कतिपयैर्मोक्षमित्युक्ता गुणपीवरी । तादृक्फलप्रदानैककार्याकार्यानुमानदा

bhavaiḥ katipayairmokṣamityuktā guṇapīvarī | tādṛkphalapradānaikakāryākāryānumānadā

तेन राम ससत्त्वेति प्रोच्यते सा कृतात्मभिः । अथ चेच्चित्रसंसारवासनाव्यवहारिणी

tena rāma sasattveti procyate sā kṛtātmabhiḥ | atha ceccitrasaṃsāravāsanāvyavahāriṇī

अत्यन्तकलुषा जन्मसहस्रैर्ज्ञानभागिनी । तादृक्फलप्रदानैकधर्माधर्मानुमानदा

atyantakaluṣā janmasahasrairjñānabhāginī | tādṛkphalapradānaikadharmādharmānumānadā

असावधमसत्त्वेति तेन साधुभिरुच्यते । सैव संख्यातिगानन्तजन्मवृन्दादनन्तरम्

asāvadhamasattveti tena sādhubhirucyate | saiva saṃkhyātigānantajanmavṛndādanantaram

संदिग्धमोक्षा यदि तत्प्रोच्यतेऽत्यन्ततामसी । अनद्यतनजन्मा तु जातिस्तादृशकारिणी

saṃdigdhamokṣā yadi tatprocyate'tyantatāmasī | anadyatanajanmā tu jātistādṛśakāriṇī

योत्पत्तिर्मध्यमा पुंसो राम द्वित्रिभवान्तरा । तादृक्कार्या तु सा लोके राजसी राजसत्तम

yotpattirmadhyamā puṃso rāma dvitribhavāntarā | tādṛkkāryā tu sā loke rājasī rājasattama

अविप्रकृष्टजन्मापि सोच्यते कृतबुद्धिभिः । सा हि तन्मृतिमात्रेण मोक्षयोग्या मुमुक्षुभिः

aviprakṛṣṭajanmāpi socyate kṛtabuddhibhiḥ | sā hi tanmṛtimātreṇa mokṣayogyā mumukṣubhiḥ

तादृक्कार्यानुमानेन प्रोक्ता राजससात्त्विकी । सैव चेदितरैरल्पैर्जन्मभिर्मोक्षभागिनी

tādṛkkāryānumānena proktā rājasasāttvikī | saiva ceditarairalpairjanmabhirmokṣabhāginī

तत्तादृशी हि सा तज्ज्ञैः प्रोक्ता राजसराजसी । सैव जन्मशतैर्मोक्षभागिनी चेच्चिरैषिणी

tattādṛśī hi sā tajjñaiḥ proktā rājasarājasī | saiva janmaśatairmokṣabhāginī cecciraiṣiṇī

त्वदुक्ता तादृगारम्भा सद्भी राजसतामसी । सैव संदिग्धमोक्षा चेत्सहस्रैरपि जन्मनाम्

tvaduktā tādṛgārambhā sadbhī rājasatāmasī | saiva saṃdigdhamokṣā cetsahasrairapi janmanām

तदुक्ता तादृशारम्भा राजसात्यन्ततामसी । भुक्तजन्मसहस्रा तु योत्पत्तिर्ब्रह्मणो नृणाम्

taduktā tādṛśārambhā rājasātyantatāmasī | bhuktajanmasahasrā tu yotpattirbrahmaṇo nṛṇām

चिरमोक्षा हि कथिता तामसी सा महर्षिभिः । तज्जन्मनैव मोक्षस्य भागिनी चेत्तदुच्यते

ciramokṣā hi kathitā tāmasī sā maharṣibhiḥ | tajjanmanaiva mokṣasya bhāginī cettaducyate

तज्ज्ञैस्तामससत्त्वेति तादृशारम्भशालिनी । भवैः कतिपयैर्मोक्षभागिनी चेत्तदुच्यते

tajjñaistāmasasattveti tādṛśārambhaśālinī | bhavaiḥ katipayairmokṣabhāginī cettaducyate

तमोराजसरूपेति तादृशैर्गुणबृंहितैः । पूर्वजन्मसहस्राढ्या पुरोजन्मशतैरपि

tamorājasarūpeti tādṛśairguṇabṛṃhitaiḥ | pūrvajanmasahasrāḍhyā purojanmaśatairapi

मोक्षायोग्या ततः प्रोक्ता तज्ज्ञैस्तामसतामसी । पूर्वं तु जन्मलक्षाढ्या जन्मलक्षैः पुरोऽपि चेत्

mokṣāyogyā tataḥ proktā tajjñaistāmasatāmasī | pūrvaṃ tu janmalakṣāḍhyā janmalakṣaiḥ puro'pi cet

संदिग्धमोक्षा तदसौ प्रोच्यतेऽत्यन्ततामसी । सर्वा एताः समायान्ति ब्रह्मणो भूतजातयः

saṃdigdhamokṣā tadasau procyate'tyantatāmasī | sarvā etāḥ samāyānti brahmaṇo bhūtajātayaḥ

किंचित्त्प्रचलिता भोगात्पयोराशेरिवोर्मयः । सर्वा एव विनिष्क्रान्ता ब्रह्मणो जीवराशयः

kiṃcittpracalitā bhogātpayorāśerivormayaḥ | sarvā eva viniṣkrāntā brahmaṇo jīvarāśayaḥ

स्वतेजःस्पन्दिताभोगाद्दीपादिव मरीचयः । सर्वा एव समुत्पन्ना ब्रह्मणो भूतपङ्क्तयः

svatejaḥspanditābhogāddīpādiva marīcayaḥ | sarvā eva samutpannā brahmaṇo bhūtapaṅktayaḥ

स्वमरीचिबलोद्भूता ज्वलिताग्नेः कणा इव । सर्वा एवोत्थितास्तस्माद्ब्रह्मणो जीवराशयः

svamarīcibalodbhūtā jvalitāgneḥ kaṇā iva | sarvā evotthitāstasmādbrahmaṇo jīvarāśayaḥ

मन्दारमञ्जरीरूपाश्चन्द्रबिम्बादिवांशवः । सर्वा एव समुत्पन्ना ब्रह्मणो दृश्यदृष्टयः

mandāramañjarīrūpāścandrabimbādivāṃśavaḥ | sarvā eva samutpannā brahmaṇo dṛśyadṛṣṭayaḥ

यथा विटपिनश्चित्रास्तद्रूपा विटपश्रियः । सर्वा एव समुत्पन्ना ब्रह्मणो जीवपङ्क्तयः

yathā viṭapinaścitrāstadrūpā viṭapaśriyaḥ | sarvā eva samutpannā brahmaṇo jīvapaṅktayaḥ

कटकाङ्गदकेयूरयुक्तयः कनकादिव । सर्वा एवोत्थिता राम ब्रह्मणो जीवराशयः

kaṭakāṅgadakeyūrayuktayaḥ kanakādiva | sarvā evotthitā rāma brahmaṇo jīvarāśayaḥ

निर्झरादमलोद्योतात्पयसामिव बिन्दवः । अजस्यैवाखिला राम भूतसंततिकल्पनाः

nirjharādamalodyotātpayasāmiva bindavaḥ | ajasyaivākhilā rāma bhūtasaṃtatikalpanāḥ

आकाशस्य घटस्थालीरन्ध्राकाशादयो यथा । सर्वा एवोत्थिता लोककलना ब्रह्मणः पदात्

ākāśasya ghaṭasthālīrandhrākāśādayo yathā | sarvā evotthitā lokakalanā brahmaṇaḥ padāt

सीकरावर्तलहरीबिन्दवः पयसो यथा । सर्वा एवोत्थिता राम ब्रह्मणो दृश्यदृष्टयः

sīkarāvartalaharībindavaḥ payaso yathā | sarvā evotthitā rāma brahmaṇo dṛśyadṛṣṭayaḥ

मृगतृष्णातरङ्गिण्यो यथा भास्करतेजसः । सर्वा दृश्यदृशो द्रष्टुर्व्यतिरिक्ता न रूपतः

mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇyo yathā bhāskaratejasaḥ | sarvā dṛśyadṛśo draṣṭurvyatiriktā na rūpataḥ

शीतरश्मेरित ज्योत्स्ना स्वालोक इव तेजसः । एवमेता हि भूतानां जातयो विविधाश्च याः

śītaraśmerita jyotsnā svāloka iva tejasaḥ | evametā hi bhūtānāṃ jātayo vividhāśca yāḥ

यस्मादेव समायान्ति तस्मिन्नेव विशन्ति च । काश्चिज्जन्मसहस्रान्ते जातयश्चिरकालिकाः । काश्चित्कतिपयातीतजन्मरूपा व्यवस्थिताः

yasmādeva samāyānti tasminneva viśanti ca | kāścijjanmasahasrānte jātayaścirakālikāḥ | kāścitkatipayātītajanmarūpā vyavasthitāḥ

इत्थं जगत्सु विविधेषु विचित्ररूपा- स्तस्येच्छया भगवतो व्यवहारवत्यः । आयान्ति यान्ति निपतन्ति तथोत्पतन्ति रूपश्रियः कणघटा इव पावकोत्थाः

itthaṃ jagatsu vividheṣu vicitrarūpā- stasyecchayā bhagavato vyavahāravatyaḥ | āyānti yānti nipatanti tathotpatanti rūpaśriyaḥ kaṇaghaṭā iva pāvakotthāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे ब्रह्मणः सर्वमुत्पद्यत इति कथनं नाम चतुर्नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe brahmaṇaḥ sarvamutpadyata iti kathanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९५

श्रीवसिष्ठ उवाच । अभिन्नौ कर्मकर्तारौ सममेव परात्पदात् । स्वयं प्रकटतां यातौ पुष्पामोदौ तरोरिव

śrīvasiṣṭha uvāca | abhinnau karmakartārau samameva parātpadāt | svayaṃ prakaṭatāṃ yātau puṣpāmodau taroriva

सर्वसंकल्पनामुक्ते जीवा ब्रह्मणि निर्मले । स्फुरन्ति वितते व्योम्नि नीलिमेवाज्ञचक्षुषः

sarvasaṃkalpanāmukte jīvā brahmaṇi nirmale | sphuranti vitate vyomni nīlimevājñacakṣuṣaḥ

अप्रबुद्धजनाचारो यत्र राघव दृश्यते । तत्र ब्रह्मण उत्पन्ना जीवा इत्युक्तयः स्थिताः

aprabuddhajanācāro yatra rāghava dṛśyate | tatra brahmaṇa utpannā jīvā ityuktayaḥ sthitāḥ

संप्रबुद्धजनाचारे वक्तुमेतन्न शोभनम् । यद्ब्रह्मण इदं जातं न जातं चेति राघव

saṃprabuddhajanācāre vaktumetanna śobhanam | yadbrahmaṇa idaṃ jātaṃ na jātaṃ ceti rāghava

काचिद्वा कलना यावन्न नीता राघव प्रथाम् । उपदेश्योपदेशश्रीस्तावल्लोके न शोभते

kācidvā kalanā yāvanna nītā rāghava prathām | upadeśyopadeśaśrīstāvalloke na śobhate

अतो भेददृशा दीनामङ्गीकृत्योपदिश्यते । ब्रह्मेदमेते जीवा वै वेति वाचामयं क्रमः

ato bhedadṛśā dīnāmaṅgīkṛtyopadiśyate | brahmedamete jīvā vai veti vācāmayaṃ kramaḥ

इति दृष्टो निरासङ्गाद्ब्रह्मणो जायते जगत् । तज्जं तदेव तद्धेतुगतं दुरवबोधतः

iti dṛṣṭo nirāsaṅgādbrahmaṇo jāyate jagat | tajjaṃ tadeva taddhetugataṃ duravabodhataḥ

मेरुमन्दरसंकाशा बहवो जीवराशयः । उत्पत्योत्पत्य संलीनास्तस्मिन्नेव परे पदे

merumandarasaṃkāśā bahavo jīvarāśayaḥ | utpatyotpatya saṃlīnāstasminneva pare pade

अथानन्ताः स्फुरन्त्येते जायमानाः सहस्रशः । नानाककुब्निकुञ्जेषु पादपेष्विव पल्लवाः

athānantāḥ sphurantyete jāyamānāḥ sahasraśaḥ | nānākakubnikuñjeṣu pādapeṣviva pallavāḥ

जीवौघाश्चोद्भविष्यन्ति मधाविव नवाङ्कुराः । तत्रैव लयमेष्यन्ति ग्रीष्मे मधुरसा इव

jīvaughāścodbhaviṣyanti madhāviva navāṅkurāḥ | tatraiva layameṣyanti grīṣme madhurasā iva

तिष्ठन्त्यजस्रं कालेषु त एवान्ये च भूरिशः । जायन्ते च प्रलीयन्ते परस्मिञ्जीवराशयः

tiṣṭhantyajasraṃ kāleṣu ta evānye ca bhūriśaḥ | jāyante ca pralīyante parasmiñjīvarāśayaḥ

पुष्पामोदाविवाभिन्नौ पुमान्कर्म च राघव । परमेशात्समायाते तत्रैव विशतः शनैः

puṣpāmodāvivābhinnau pumānkarma ca rāghava | parameśātsamāyāte tatraiva viśataḥ śanaiḥ

दृष्टमेते जगत्यस्मिन्दैत्योरगनरामराः । उद्भवन्त्यभवा भावैः प्रस्फुरन्ति पुनः पुनः

dṛṣṭamete jagatyasmindaityoraganarāmarāḥ | udbhavantyabhavā bhāvaiḥ prasphuranti punaḥ punaḥ

हेतुर्विहरणे तेषामात्मविस्मरणादृते । न कश्चिल्लक्ष्यते साधो जन्मान्तरफलप्रदः

heturviharaṇe teṣāmātmavismaraṇādṛte | na kaścillakṣyate sādho janmāntaraphalapradaḥ

श्रीराम उवाच । अविसंवादिनार्थे यद्यत्प्रामाणिकदृष्टिभिः । वीतरागैर्विनिर्णीतं तच्छास्त्रमिति कथ्यते

śrīrāma uvāca | avisaṃvādinārthe yadyatprāmāṇikadṛṣṭibhiḥ | vītarāgairvinirṇītaṃ tacchāstramiti kathyate

महासत्त्वगुणोपेता ये धीराः समदृष्टयः । अनिर्देश्यकलोपेताः साधवस्त उदाहृताः

mahāsattvaguṇopetā ye dhīrāḥ samadṛṣṭayaḥ | anirdeśyakalopetāḥ sādhavasta udāhṛtāḥ

द्वयं हि दृष्टिर्बालानां सिद्धये सर्वकर्मणाम् । साधुवृत्तं तथा शास्त्रं सर्वदैवानुवर्तते

dvayaṃ hi dṛṣṭirbālānāṃ siddhaye sarvakarmaṇām | sādhuvṛttaṃ tathā śāstraṃ sarvadaivānuvartate

साधुसंव्यवहारार्थं शास्त्रं यो नानुवर्तते । बहिःकुर्वन्ति तं सर्वे स च दुःखे निमज्जति

sādhusaṃvyavahārārthaṃ śāstraṃ yo nānuvartate | bahiḥkurvanti taṃ sarve sa ca duḥkhe nimajjati

इह लोके च वेदे च श्रुतिरित्थं सदा प्रभो । यथा कर्म च कर्ता च पर्यायेणेह संगतौ

iha loke ca vede ca śrutiritthaṃ sadā prabho | yathā karma ca kartā ca paryāyeṇeha saṃgatau

कर्मणा क्रियते कर्ता कर्त्रा कर्म प्रणीयते । बीजाङ्कुरादिवन्न्यायो लोकवेदोक्त एव सः

karmaṇā kriyate kartā kartrā karma praṇīyate | bījāṅkurādivannyāyo lokavedokta eva saḥ

कर्मणो जायते जन्तुर्बीजादिव नवाङ्कुरः । जन्तोः प्रजायते कर्म पुनर्बीजमिवाङ्कुरात्

karmaṇo jāyate janturbījādiva navāṅkuraḥ | jantoḥ prajāyate karma punarbījamivāṅkurāt

यया वासनया जन्तुर्नीयते भवपञ्जरे । तद्वासनानुरूपेण फलं समनुभूयते

yayā vāsanayā janturnīyate bhavapañjare | tadvāsanānurūpeṇa phalaṃ samanubhūyate

एवं स्थिते कथं नाम जन्मबीजेन कर्मणा । विनोत्पत्तिस्त्वया प्रोक्ता भूतानां ब्रह्मणः पदात्

evaṃ sthite kathaṃ nāma janmabījena karmaṇā | vinotpattistvayā proktā bhūtānāṃ brahmaṇaḥ padāt

पक्षेणानेन भगवन्भवता जन्मकर्मणोः । तिरस्कृता जगज्जाता साऽविनाभावितैतयोः

pakṣeṇānena bhagavanbhavatā janmakarmaṇoḥ | tiraskṛtā jagajjātā sā'vinābhāvitaitayoḥ

ब्रह्मण्यकारणे ब्रह्मन्ब्रह्मादिषु फलेषु च । कर्मणां फलमस्तीति द्वयं लोके प्रमार्जितम्

brahmaṇyakāraṇe brahmanbrahmādiṣu phaleṣu ca | karmaṇāṃ phalamastīti dvayaṃ loke pramārjitam

संजाते संकरे लोके कर्मस्वफलदायिषु । मात्स्यन्याये विलसति नाश एवावशिष्यते

saṃjāte saṃkare loke karmasvaphaladāyiṣu | mātsyanyāye vilasati nāśa evāvaśiṣyate

किं तत्कृतं भवत्येव भगवन्ब्रूहि तत्त्वतः । एनं मे संशयं स्फारं छिन्धि वेद्यविदांवर

kiṃ tatkṛtaṃ bhavatyeva bhagavanbrūhi tattvataḥ | enaṃ me saṃśayaṃ sphāraṃ chindhi vedyavidāṃvara

श्रीवसिष्ठ उवाच । साधु राघव पृष्टोऽस्मि त्वया प्रश्नमिमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि ते येन भृशं ज्ञानोदयो भवेत्

śrīvasiṣṭha uvāca | sādhu rāghava pṛṣṭo'smi tvayā praśnamimaṃ śubham | śṛṇu vakṣyāmi te yena bhṛśaṃ jñānodayo bhavet

मानसोऽयं समुन्मेषः कलाकलनरूपतः । एतत्तत्कर्मणां बीजं फलमस्यैव विद्यते

mānaso'yaṃ samunmeṣaḥ kalākalanarūpataḥ | etattatkarmaṇāṃ bījaṃ phalamasyaiva vidyate

यदैव हि मनस्तत्त्वमुत्थितं ब्रह्मणः पदात् । तदैव कर्म जन्तूनां जीवो देहतया स्थितः

yadaiva hi manastattvamutthitaṃ brahmaṇaḥ padāt | tadaiva karma jantūnāṃ jīvo dehatayā sthitaḥ

कुसुमाशययोर्भेदो न यथा भिन्नयोरिह । तथैव कर्ममनसोर्भेदो नास्त्यविभिन्नयोः

kusumāśayayorbhedo na yathā bhinnayoriha | tathaiva karmamanasorbhedo nāstyavibhinnayoḥ

क्रियास्पन्दो जगत्यस्मिन्कर्मेति कथितो बुधैः । पूर्वं तस्य मनो देहं कर्मातश्चित्तमेव हि

kriyāspando jagatyasminkarmeti kathito budhaiḥ | pūrvaṃ tasya mano dehaṃ karmātaścittameva hi

न स शैलो न तद्व्योम न सोऽब्धिश्च न विष्टपम् । अस्ति यत्र फलं नास्ति कृतानामात्मकर्मणाम्

na sa śailo na tadvyoma na so'bdhiśca na viṣṭapam | asti yatra phalaṃ nāsti kṛtānāmātmakarmaṇām

ऐहिकं प्राक्तनं वापि कर्म यद्रचितं स्फुरत् । पौरुषोऽसौ परो यत्नो न कदाचन निष्फलः

aihikaṃ prāktanaṃ vāpi karma yadracitaṃ sphurat | pauruṣo'sau paro yatno na kadācana niṣphalaḥ

कृष्णतासंक्षये यद्वत्क्षीयते कज्जलं स्वयम् । स्पन्दात्मकर्मविगमे तद्वत्प्रक्षीयते मनः

kṛṣṇatāsaṃkṣaye yadvatkṣīyate kajjalaṃ svayam | spandātmakarmavigame tadvatprakṣīyate manaḥ

कर्मनाशे मनोनाशो मनोनाशो ह्यकर्मता । मुक्तस्यैव भवत्येव नामुक्तस्य कदाचन

karmanāśe manonāśo manonāśo hyakarmatā | muktasyaiva bhavatyeva nāmuktasya kadācana

वह्न्यौष्णयोरिव सदा श्लिष्टयोश्चित्तकर्मणोः । द्वयोरेकतराभावे द्वयमेव विलीयते

vahnyauṣṇayoriva sadā śliṣṭayościttakarmaṇoḥ | dvayorekatarābhāve dvayameva vilīyate

चित्तं सदा स्पन्दविलासमेत्य स्पन्दैकरूपं ननु कर्मविद्धि । कर्माथ चित्तं किल धर्मकर्मपदं गते राम परस्परेण

cittaṃ sadā spandavilāsametya spandaikarūpaṃ nanu karmaviddhi | karmātha cittaṃ kila dharmakarmapadaṃ gate rāma paraspareṇa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उ० कर्मपुरुषयोरैक्यप्रतिपादनं नाम पञ्चनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 u0 karmapuruṣayoraikyapratipādanaṃ nāma pañcanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९६

श्रीवसिष्ठ उवाच । मनो हि भावनामात्रं भावना स्पन्दधर्मिणी । क्रिया तद्भावितारूपं फलं सर्वोऽनुधावति

śrīvasiṣṭha uvāca | mano hi bhāvanāmātraṃ bhāvanā spandadharmiṇī | kriyā tadbhāvitārūpaṃ phalaṃ sarvo'nudhāvati

श्रीराम उवाच । विस्तरेण मम ब्रह्मन् जडस्याप्यजडाकृतेः । रूपमारूढसंकल्पं मनसो वक्तुमर्हसि

śrīrāma uvāca | vistareṇa mama brahman jaḍasyāpyajaḍākṛteḥ | rūpamārūḍhasaṃkalpaṃ manaso vaktumarhasi

श्रीवसिष्ठ उवाच । अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सर्वशक्तेर्महात्मनः । संकल्पशक्ति रचितं यद्रूपं तन्मनो विदुः

śrīvasiṣṭha uvāca | anantasyātmatattvasya sarvaśaktermahātmanaḥ | saṃkalpaśakti racitaṃ yadrūpaṃ tanmano viduḥ

भावः सदसतोर्मध्ये नृणां चलति यश्चलः । कलनोन्मुखतां यातस्तद्रूपं मनसो विदुः

bhāvaḥ sadasatormadhye nṛṇāṃ calati yaścalaḥ | kalanonmukhatāṃ yātastadrūpaṃ manaso viduḥ

नाहं वेदावभासात्मा कुर्वाणोऽस्मीति निश्चयः । तस्मादेकान्तकलनस्तद्रूपं मनसो विदुः

nāhaṃ vedāvabhāsātmā kurvāṇo'smīti niścayaḥ | tasmādekāntakalanastadrūpaṃ manaso viduḥ

कल्पनात्मिकया कर्मशक्त्या विरहितं मनः । न संभवति लोकेऽस्मिन्गुणहीनो गुणी यथा

kalpanātmikayā karmaśaktyā virahitaṃ manaḥ | na saṃbhavati loke'sminguṇahīno guṇī yathā

यथा वह्न्यौष्ण्ययोः सत्ता न संभवति भिन्नयोः । तथैव कर्ममनसोस्तथात्ममनसोरपि

yathā vahnyauṣṇyayoḥ sattā na saṃbhavati bhinnayoḥ | tathaiva karmamanasostathātmamanasorapi

स्वेनैव चित्तरूपेण कर्मणा फलधर्मिणा । संकल्पैकशरीरेण नानाविस्तरशालिना

svenaiva cittarūpeṇa karmaṇā phaladharmiṇā | saṃkalpaikaśarīreṇa nānāvistaraśālinā

इदं ततमनेकात्म मायामयमकारणम् । विश्वं विगतविन्यासं वासनाकल्पनाकुलम्

idaṃ tatamanekātma māyāmayamakāraṇam | viśvaṃ vigatavinyāsaṃ vāsanākalpanākulam

या येन वासना यत्र सतेवारोपिता यथा । सा तेन फलसूस्तत्र तदेव प्राप्यते तथा

yā yena vāsanā yatra satevāropitā yathā | sā tena phalasūstatra tadeva prāpyate tathā

कर्म बीजं मनःस्पन्दः कथ्यतेऽथानुभूयते । क्रियास्तु विविधास्तस्य शाखाश्चित्रफलास्तरोः

karma bījaṃ manaḥspandaḥ kathyate'thānubhūyate | kriyāstu vividhāstasya śākhāścitraphalāstaroḥ

मनो यदनुसंधत्ते तत्कर्मेन्द्रियवृत्तयः । सर्वाः संपादयन्त्येतास्तस्मात्कर्म मनः स्मृतम्

mano yadanusaṃdhatte tatkarmendriyavṛttayaḥ | sarvāḥ saṃpādayantyetāstasmātkarma manaḥ smṛtam

मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं कर्माथ कल्पना । संसृतिर्वासना विद्या प्रयत्नः स्मृतिरेव च

mano buddhirahaṃkāraścittaṃ karmātha kalpanā | saṃsṛtirvāsanā vidyā prayatnaḥ smṛtireva ca

इन्द्रियं प्रकृतिर्माया क्रिया चेतीतरा अपि । चित्राः शब्दोक्तयो ब्रह्मन्संसारभ्रमहेतवः

indriyaṃ prakṛtirmāyā kriyā cetītarā api | citrāḥ śabdoktayo brahmansaṃsārabhramahetavaḥ

काकतालीययोगेन त्यक्तस्फारदृगाकृतेः । चितेश्चेत्यानुपातिन्याः कृताः पर्यायवृत्तयः

kākatālīyayogena tyaktasphāradṛgākṛteḥ | citeścetyānupātinyāḥ kṛtāḥ paryāyavṛttayaḥ

श्रीराम उवाच । परायाः संविदो ब्रह्मन्नेताः पर्यायवृत्तयः । कल्प्यमानविचित्रार्थाः कथं रूढिमुपागताः

śrīrāma uvāca | parāyāḥ saṃvido brahmannetāḥ paryāyavṛttayaḥ | kalpyamānavicitrārthāḥ kathaṃ rūḍhimupāgatāḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । गतेव सकलङ्कत्वं कदाचित्कल्पनात्मकम् । उन्मेषरूपिणी नाना तदैव हि मनःस्थिता

śrīvasiṣṭha uvāca | gateva sakalaṅkatvaṃ kadācitkalpanātmakam | unmeṣarūpiṇī nānā tadaiva hi manaḥsthitā

भावनामनुसंधानं यदा निश्चित्य संस्थिता । तदैषा प्रोच्यते बुद्धिरियत्ताग्रहणक्षमा

bhāvanāmanusaṃdhānaṃ yadā niścitya saṃsthitā | tadaiṣā procyate buddhiriyattāgrahaṇakṣamā

यदा मिथ्याभिमानेन सत्तां कल्पयति स्वयम् । अहंकाराभिमानेन प्रोच्यते भवबन्धनी

yadā mithyābhimānena sattāṃ kalpayati svayam | ahaṃkārābhimānena procyate bhavabandhanī

इदं त्यक्त्वेदमायाति बालवत्पेलवा यदा । विचारं संपरित्यज्य तदा सा चित्तमुच्यते

idaṃ tyaktvedamāyāti bālavatpelavā yadā | vicāraṃ saṃparityajya tadā sā cittamucyate

यदा स्पन्दैकधर्मत्वात्कर्तुर्या शून्यशंसिनी । आधावति स्पन्दफलं तदा कर्मेत्युदाहृता

yadā spandaikadharmatvātkarturyā śūnyaśaṃsinī | ādhāvati spandaphalaṃ tadā karmetyudāhṛtā

काकतालीययोगेन त्यक्त्वैकघननिश्चयम् । यदेहितं कल्पयति भावं तेनेह कल्पना

kākatālīyayogena tyaktvaikaghananiścayam | yadehitaṃ kalpayati bhāvaṃ teneha kalpanā

पूर्वदृष्टमदृष्टं वा प्राग्दृष्टमिति निश्चयैः । यदैवेहां विधत्तेऽन्तस्तदा स्मृतिरुदाहृता

pūrvadṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā prāgdṛṣṭamiti niścayaiḥ | yadaivehāṃ vidhatte'ntastadā smṛtirudāhṛtā

यदा पदार्थशक्तीनां संभुक्तानामिवाम्बरे । वसत्यस्तमितान्येहा वासनेति तदोच्यते

yadā padārthaśaktīnāṃ saṃbhuktānāmivāmbare | vasatyastamitānyehā vāsaneti tadocyate

अस्त्यात्मतत्त्वं विमलं द्वितीया दृष्टिरङ्किता । जाता ह्यविद्यमानैव तदा विद्येति कथ्यते

astyātmatattvaṃ vimalaṃ dvitīyā dṛṣṭiraṅkitā | jātā hyavidyamānaiva tadā vidyeti kathyate

स्फुरत्यात्मविनाशाय विस्मारयति तत्पदम् । मिथ्याविकल्पजालेन तन्मलं परिकल्प्यते

sphuratyātmavināśāya vismārayati tatpadam | mithyāvikalpajālena tanmalaṃ parikalpyate

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा विमृश्य च । इन्द्रमानन्दयत्येषा तेनेन्द्रियमिति स्मृतम्

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā vimṛśya ca | indramānandayatyeṣā tenendriyamiti smṛtam

सर्वस्य दृश्यजालस्य परमात्मन्यलक्षिते । प्रकृतत्वेन भावानां लोके प्रकृतिरुच्यते

sarvasya dṛśyajālasya paramātmanyalakṣite | prakṛtatvena bhāvānāṃ loke prakṛtirucyate

सदसत्तां नयत्याशु सत्तां वा सत्त्वमञ्जसा । सत्तासत्ताविकल्पोऽयं तेन मायेति कथ्यते

sadasattāṃ nayatyāśu sattāṃ vā sattvamañjasā | sattāsattāvikalpo'yaṃ tena māyeti kathyate

दर्शनश्रवणस्पर्शरसनघ्राणकर्मभिः । क्रियेति कथ्यते लोके कार्यकारणतां गता

darśanaśravaṇasparśarasanaghrāṇakarmabhiḥ | kriyeti kathyate loke kāryakāraṇatāṃ gatā

चितेश्चेत्यानुपातिन्या गतायाः सकलङ्कताम् । प्रस्फुरद्रूपधर्मिण्या एताः पर्यायवृत्तयः

citeścetyānupātinyā gatāyāḥ sakalaṅkatām | prasphuradrūpadharmiṇyā etāḥ paryāyavṛttayaḥ

चित्ततामुपयाताया गतायाः प्रकृतं पदम् । स्वैरेव संकल्पशतैर्भृशं रूढिमुपागताः

cittatāmupayātāyā gatāyāḥ prakṛtaṃ padam | svaireva saṃkalpaśatairbhṛśaṃ rūḍhimupāgatāḥ

चेतनीयकलङ्काङ्काज्जाड्यजालानुपातिनी । संख्याविभागकलना स्ववैकल्याकुलेव चित्

cetanīyakalaṅkāṅkājjāḍyajālānupātinī | saṃkhyāvibhāgakalanā svavaikalyākuleva cit

जीव इत्युच्यते लोके मन इत्यपि कथ्यते । चित्तमित्युच्यते सैव बुद्धिरित्युच्यते तथा

jīva ityucyate loke mana ityapi kathyate | cittamityucyate saiva buddhirityucyate tathā

नानासंकल्पकलिलं पर्यायनिचयं बुधाः । वदन्त्यस्याः कलङ्किन्याश्च्युतायाः परमात्मनः

nānāsaṃkalpakalilaṃ paryāyanicayaṃ budhāḥ | vadantyasyāḥ kalaṅkinyāścyutāyāḥ paramātmanaḥ

श्रीराम उवाच । मनः किं स्याज्जडं ब्रह्मंस्तथा वापि च चेतनम् । इत्येको मम तत्त्वज्ञ निश्चयोऽन्तर्न जायते

śrīrāma uvāca | manaḥ kiṃ syājjaḍaṃ brahmaṃstathā vāpi ca cetanam | ityeko mama tattvajña niścayo'ntarna jāyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । मनो हि न जडं राम नापि चेतनतां गतम् । म्लानाऽजडा तदा दृष्टिर्मन इत्येव कथ्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | mano hi na jaḍaṃ rāma nāpi cetanatāṃ gatam | mlānā'jaḍā tadā dṛṣṭirmana ityeva kathyate

मध्ये सदसतो रूपं प्रतिभूतं यदाविलम् । जगतः कारणं नाम तदेतच्चित्तमुच्यते

madhye sadasato rūpaṃ pratibhūtaṃ yadāvilam | jagataḥ kāraṇaṃ nāma tadetaccittamucyate

शाश्वतेनैकरूपेण निश्चयेन विना स्थितिः । येन सा चित्तमित्युक्ता तस्माज्जातमिदं जगत्

śāśvatenaikarūpeṇa niścayena vinā sthitiḥ | yena sā cittamityuktā tasmājjātamidaṃ jagat

जडाजडदृशोर्मध्ये दोलारूपं स्वकल्पनम् । यच्चितो म्लानरूपिण्यास्तदेतन्मन उच्यते

jaḍājaḍadṛśormadhye dolārūpaṃ svakalpanam | yaccito mlānarūpiṇyāstadetanmana ucyate

चिन्निःस्पन्दो हि मलिनः कलङ्कविकलान्तरम् । मन इत्युच्यते राम न जडं न च चिन्मयम्

cinniḥspando hi malinaḥ kalaṅkavikalāntaram | mana ityucyate rāma na jaḍaṃ na ca cinmayam

तस्येमानि विचित्राणि नामानि कलितान्यलम् । अहंकारमनोबुद्धिजीवाद्यानीतराण्यपि

tasyemāni vicitrāṇi nāmāni kalitānyalam | ahaṃkāramanobuddhijīvādyānītarāṇyapi

यथा गच्छति शैलूषो रूपाण्यलं तथैव हि । मनो नामान्यनेकानि धत्ते कर्मान्तरं व्रजत्

yathā gacchati śailūṣo rūpāṇyalaṃ tathaiva hi | mano nāmānyanekāni dhatte karmāntaraṃ vrajat

चित्राधिकारवशतो विचित्रा विकृताभिधाः । यथा याति नरः कर्मवशाद्याति तथा मनः

citrādhikāravaśato vicitrā vikṛtābhidhāḥ | yathā yāti naraḥ karmavaśādyāti tathā manaḥ

या एताः कथिताः संज्ञा मया राघव चेतसः । एता एवान्यथा प्रोक्ता वादिभिः कल्पनाशतैः

yā etāḥ kathitāḥ saṃjñā mayā rāghava cetasaḥ | etā evānyathā proktā vādibhiḥ kalpanāśataiḥ

स्वभावाभिमतां बुद्धिमारोप्य मनसा कृताः । मनोबुद्धीन्द्रियादीनां विचित्रा नामरीतयः

svabhāvābhimatāṃ buddhimāropya manasā kṛtāḥ | manobuddhīndriyādīnāṃ vicitrā nāmarītayaḥ

मनो हि जडमन्यस्य भिन्नमन्यस्य जीवतः । तथाहंकृतिरन्यस्य बुद्धिरन्यस्य वादिनः

mano hi jaḍamanyasya bhinnamanyasya jīvataḥ | tathāhaṃkṛtiranyasya buddhiranyasya vādinaḥ

अहंकारमनोबुद्धिदृष्टयः सृष्टिकल्पनाः । एकरूपतया प्रोक्ता या मया रघुनन्दन ।। नैयायिकैरितरथा तादृशैः परिकल्पिताः । अन्यथा कल्पिताः सांख्यैश्चार्वाकैरपि चान्यथा

ahaṃkāramanobuddhidṛṣṭayaḥ sṛṣṭikalpanāḥ | ekarūpatayā proktā yā mayā raghunandana || naiyāyikairitarathā tādṛśaiḥ parikalpitāḥ | anyathā kalpitāḥ sāṃkhyaiścārvākairapi cānyathā

जैमिनीयैश्चार्हतैश्च बौद्धैर्वैशेषिकैस्तथा । अन्यैरपि विचित्रैस्तैः पाञ्चरात्रादिभिस्तथा

jaiminīyaiścārhataiśca bauddhairvaiśeṣikaistathā | anyairapi vicitraistaiḥ pāñcarātrādibhistathā

सर्वैरेव च गन्तव्यं तैः पदं पारमार्थिकम् । विचित्रं देशकालोत्थैः पुरमेकमिवाध्वगैः

sarvaireva ca gantavyaṃ taiḥ padaṃ pāramārthikam | vicitraṃ deśakālotthaiḥ puramekamivādhvagaiḥ

अज्ञानात्परमार्थस्य विपरीतावबोधतः । केवलं विवदन्त्येते विकल्पैरारुरुक्षवः

ajñānātparamārthasya viparītāvabodhataḥ | kevalaṃ vivadantyete vikalpairārurukṣavaḥ

स्वमार्गमभिशंसन्ति वादिनश्चित्रया दृशा । विचित्रदेशकालोत्था मार्गं स्वं पथिका इव

svamārgamabhiśaṃsanti vādinaścitrayā dṛśā | vicitradeśakālotthā mārgaṃ svaṃ pathikā iva

तैर्मिथ्या राघव प्रोक्ताः कर्ममानसचेतसाम् । स्वविकल्पार्पितैरर्थैः स्वाः स्वा वैचित्र्ययुक्तयः

tairmithyā rāghava proktāḥ karmamānasacetasām | svavikalpārpitairarthaiḥ svāḥ svā vaicitryayuktayaḥ

यथैव पुरुषः स्नानदानादानादिकाः क्रियाः । कुर्वंस्तत्कर्तृवैचित्र्यमेति तद्वदिदं मनः

yathaiva puruṣaḥ snānadānādānādikāḥ kriyāḥ | kurvaṃstatkartṛvaicitryameti tadvadidaṃ manaḥ

विचित्रकार्यवशतो नामभेदेन कर्तृता । मनः संप्रोच्यते जीववासनाकर्मनामभिः

vicitrakāryavaśato nāmabhedena kartṛtā | manaḥ saṃprocyate jīvavāsanākarmanāmabhiḥ

चित्तमेवेदमखिलं सर्वेणैवानुभूयते । अचित्तो हि नरो लोकं पश्यन्नपि न पश्यति

cittamevedamakhilaṃ sarveṇaivānubhūyate | acitto hi naro lokaṃ paśyannapi na paśyati

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा शुभाशुभम् । अन्तर्हर्षं विषादं च समनस्को हि विन्दति

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham | antarharṣaṃ viṣādaṃ ca samanasko hi vindati

आलोक इव रूपाणामर्थानां कारणं मनः । बध्यते बद्धचित्तो हि मुक्तचित्तो हि मुच्यते

āloka iva rūpāṇāmarthānāṃ kāraṇaṃ manaḥ | badhyate baddhacitto hi muktacitto hi mucyate

तज्जडानां परं विद्धि जडं येनोच्यते मनः । न चावगच्छति जडं मनो यस्य हि चेतनम्

tajjaḍānāṃ paraṃ viddhi jaḍaṃ yenocyate manaḥ | na cāvagacchati jaḍaṃ mano yasya hi cetanam

न चेतनं न च जडं यदिदं प्रोत्थितं मनः । विचित्रसुखदुःखेहं जगदभ्युदितं तदा

na cetanaṃ na ca jaḍaṃ yadidaṃ protthitaṃ manaḥ | vicitrasukhaduḥkhehaṃ jagadabhyuditaṃ tadā

एकरूपे हि मनसि संसारः प्रविलीयते । उपाविलं कारणं तैर्भ्रान्त्या जगदुपस्थितम्

ekarūpe hi manasi saṃsāraḥ pravilīyate | upāvilaṃ kāraṇaṃ tairbhrāntyā jagadupasthitam

अजडं हि मनो राम संसारस्य न कारणम् । जडं चोपलधर्मापि संसारस्य न कारणम्

ajaḍaṃ hi mano rāma saṃsārasya na kāraṇam | jaḍaṃ copaladharmāpi saṃsārasya na kāraṇam

न चेतनं न च जडं तस्माज्जगति राघव । मनः कारणमर्थानां रूपाणामिव भासनम्

na cetanaṃ na ca jaḍaṃ tasmājjagati rāghava | manaḥ kāraṇamarthānāṃ rūpāṇāmiva bhāsanam

चित्तादृतेऽन्यद्यद्यस्ति तदचित्तस्य किं जगत् । सर्वस्य भूतजातस्य समग्रं प्रविलीयते

cittādṛte'nyadyadyasti tadacittasya kiṃ jagat | sarvasya bhūtajātasya samagraṃ pravilīyate

नानाकर्मवशावेशान्मनो नानाभिधेयताम् । एकं विचित्रतामेति कालो नाना यथर्तुमिः

nānākarmavaśāveśānmano nānābhidheyatām | ekaṃ vicitratāmeti kālo nānā yathartumiḥ

यदि नामामनस्कारमहंकारेन्द्रियक्रियाः । क्षोभयन्ति शरीरं तत्सन्तु जीवादयः परे

yadi nāmāmanaskāramahaṃkārendriyakriyāḥ | kṣobhayanti śarīraṃ tatsantu jīvādayaḥ pare

दर्शनेषु तु ये प्रोक्ता भेदा मनसि तर्कतः । क्वचित्कचिद्वादकरैरपवादकरैः किल

darśaneṣu tu ye proktā bhedā manasi tarkataḥ | kvacitkacidvādakarairapavādakaraiḥ kila

ते हि राम न बुध्यन्ते विशिष्यन्ते न च क्वचित् । सर्वा हि शक्तयो देवे विद्यन्ते सर्वगा यतः

te hi rāma na budhyante viśiṣyante na ca kvacit | sarvā hi śaktayo deve vidyante sarvagā yataḥ

यदैव खलु शुद्धाया मनागपि हि संविदः । जडेव शक्तिरुदिता तदा वैचित्र्यमागतम्

yadaiva khalu śuddhāyā manāgapi hi saṃvidaḥ | jaḍeva śaktiruditā tadā vaicitryamāgatam

ऊर्णनाभाद्यथा तन्तुर्जायते चेतनाज्जडः । नित्यप्रबुद्धात्पुरुषाद्ब्रह्मणः प्रकृतिस्तथा

ūrṇanābhādyathā tanturjāyate cetanājjaḍaḥ | nityaprabuddhātpuruṣādbrahmaṇaḥ prakṛtistathā

अविद्यावशतश्चित्तभावनाः स्थितिमागताः । चिति पर्यायशब्दा हि भिन्नास्ते नेह वादिनाम्

avidyāvaśataścittabhāvanāḥ sthitimāgatāḥ | citi paryāyaśabdā hi bhinnāste neha vādinām

जीवो मनश्च ननु बुद्धिरहंकृतिश्चेत्येवं प्रथामुपगतेयमनिर्मला चित् । सैषोच्यते जगति चेतनचित्तजीवसंज्ञागणेन किल नास्ति विवाद एषः

jīvo manaśca nanu buddhirahaṃkṛtiścetyevaṃ prathāmupagateyamanirmalā cit | saiṣocyate jagati cetanacittajīvasaṃjñāgaṇena kila nāsti vivāda eṣaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे मनःसंज्ञाविचारो नाम षण्णवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe manaḥsaṃjñāvicāro nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९७

सप्तनवतितमः सर्गः

saptanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्मनस एवेदमन्तश्चाडम्बरं सृतम् । यतस्तदेव कर्मेति वाक्यार्थादुपलभ्यते

śrīrāma uvāca | brahmanmanasa evedamantaścāḍambaraṃ sṛtam | yatastadeva karmeti vākyārthādupalabhyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । दृढभावोपरक्तेन मनसैवोररीकृतम् । मरुचण्डातपेनेव भास्वरावरणं पुनः

śrīvasiṣṭha uvāca | dṛḍhabhāvoparaktena manasaivorarīkṛtam | marucaṇḍātapeneva bhāsvarāvaraṇaṃ punaḥ

ब्रह्मात्मनि जगत्यस्मिन्मन एकाकृतिं गतम् । क्वचिन्नरतया रूढं क्वचित्सुरतयोत्थितम्

brahmātmani jagatyasminmana ekākṛtiṃ gatam | kvacinnaratayā rūḍhaṃ kvacitsuratayotthitam

क्वचिद्दैत्यतयोल्लासि क्वचिद्यक्षतयोदितम् । क्वचिद्गन्धर्वतां प्राप्तं क्वचित्किन्नररूपि च

kvaciddaityatayollāsi kvacidyakṣatayoditam | kvacidgandharvatāṃ prāptaṃ kvacitkinnararūpi ca

नानाचारनभोभागपुरपत्तनरूपया । मन्ये विततयाकृत्या मन एव विजृम्भते

nānācāranabhobhāgapurapattanarūpayā | manye vitatayākṛtyā mana eva vijṛmbhate

एवं स्थिते शरीरौघस्तृणकाष्ठलतोपमः । तद्विचारणया कोऽर्थो विचार्यं मन एव नः

evaṃ sthite śarīraughastṛṇakāṣṭhalatopamaḥ | tadvicāraṇayā ko'rtho vicāryaṃ mana eva naḥ

तेनेदं सर्वमाभोगि जगदित्याकुलं ततम् । मन्ये तद्व्यतिरेकेण परमात्मैव शिष्यते

tenedaṃ sarvamābhogi jagadityākulaṃ tatam | manye tadvyatirekeṇa paramātmaiva śiṣyate

आत्मा सर्वपदातीतः सर्वगः सर्वसंश्रयः । तत्प्रसादेन संसारे मनो धावति वल्गति

ātmā sarvapadātītaḥ sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ | tatprasādena saṃsāre mano dhāvati valgati

मनो मन्ये मनः कर्म तच्छरीरेषु कारणम् । जायते म्रियते तद्धि नात्मनीदृग्विधा गुणाः

mano manye manaḥ karma taccharīreṣu kāraṇam | jāyate mriyate taddhi nātmanīdṛgvidhā guṇāḥ

मन एव विचारेण मन्ये विलयमेष्यति । मनोविलयमात्रेण ततः श्रेयो भविष्यति

mana eva vicāreṇa manye vilayameṣyati | manovilayamātreṇa tataḥ śreyo bhaviṣyati

मनोनाम्नि परिक्षीणे कर्मण्याहितसंभ्रमे । मुक्त इत्युच्यते जन्तुः पुनर्नाम न जायते

manonāmni parikṣīṇe karmaṇyāhitasaṃbhrame | mukta ityucyate jantuḥ punarnāma na jāyate

श्रीराम उवाच । भगवन्भवता प्रोक्ता जातयस्त्रिविधा नृणाम् । प्रथमं कारणं तासां मनः सदसदात्मकम्

śrīrāma uvāca | bhagavanbhavatā proktā jātayastrividhā nṛṇām | prathamaṃ kāraṇaṃ tāsāṃ manaḥ sadasadātmakam

तत्कथं शुद्धचिन्नाम्नस्तत्त्वाद्बुद्धिविवर्जितात् । उत्थितं स्फारतां यातं जगच्चित्रकरं मनः

tatkathaṃ śuddhacinnāmnastattvādbuddhivivarjitāt | utthitaṃ sphāratāṃ yātaṃ jagaccitrakaraṃ manaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । आकाशा हि त्रयो राम विद्यन्ते विततान्तराः । चित्ताकाशश्चिदाकाशो भूताकाशस्तृतीयकः

śrīvasiṣṭha uvāca | ākāśā hi trayo rāma vidyante vitatāntarāḥ | cittākāśaścidākāśo bhūtākāśastṛtīyakaḥ

एते हि सर्वसामान्याः सर्वत्रैव व्यवस्थिताः । शुद्धचित्तत्वशक्त्या तु लब्धसत्तात्मतां गताः

ete hi sarvasāmānyāḥ sarvatraiva vyavasthitāḥ | śuddhacittatvaśaktyā tu labdhasattātmatāṃ gatāḥ

सबाह्याभ्यन्तरस्थो यः सत्तासत्तावबोधकः । व्यापी समस्तभूतानां चिदाकाशः स उच्यते

sabāhyābhyantarastho yaḥ sattāsattāvabodhakaḥ | vyāpī samastabhūtānāṃ cidākāśaḥ sa ucyate

सर्वभूतहितः श्रेष्ठो यः कालकलनात्मकः । येनेदमाततं सर्वं चित्ताकाशः स उच्यते

sarvabhūtahitaḥ śreṣṭho yaḥ kālakalanātmakaḥ | yenedamātataṃ sarvaṃ cittākāśaḥ sa ucyate

दशदिङ्मण्डलाभोगैरव्युच्छिन्नवपुर्हि यः । भूतात्मासौ य आकाशः पवनाब्दादिसंश्रयः

daśadiṅmaṇḍalābhogairavyucchinnavapurhi yaḥ | bhūtātmāsau ya ākāśaḥ pavanābdādisaṃśrayaḥ

आकाशचित्ताकाशौ द्वौ चिदाकाशबलोद्भवौ । चित्कारणं हि सर्वस्य कार्यौघस्य दिनं यथा

ākāśacittākāśau dvau cidākāśabalodbhavau | citkāraṇaṃ hi sarvasya kāryaughasya dinaṃ yathā

जडोऽस्मि न जडोऽस्मीति निश्चयो मलिनश्चितः । यस्तदेव मनो विद्धि तेनाकाशादि भाव्यते

jaḍo'smi na jaḍo'smīti niścayo malinaścitaḥ | yastadeva mano viddhi tenākāśādi bhāvyate

अप्रबुद्धात्मविषयमाकाशत्रयकल्पनम् । कल्प्यते उपदेशार्थं प्रबुद्धविषयं न तु

aprabuddhātmaviṣayamākāśatrayakalpanam | kalpyate upadeśārthaṃ prabuddhaviṣayaṃ na tu

एकमेव परं ब्रह्म सर्व सर्वावपूरकूम् । प्रबुद्धविषयं नित्यं कलाकलनवर्जितम्

ekameva paraṃ brahma sarva sarvāvapūrakūm | prabuddhaviṣayaṃ nityaṃ kalākalanavarjitam

द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर्वाक्यसंदर्भगर्भितैः । उपदेश्यत एवाज्ञो न प्रबुद्धः कथंचन

dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhagarbhitaiḥ | upadeśyata evājño na prabuddhaḥ kathaṃcana

यावद्रामाप्रबुद्धस्त्वमाकाशत्रयकल्पना । तावदेवावबोधार्थं मया त्वमुपदिश्यसे

yāvadrāmāprabuddhastvamākāśatrayakalpanā | tāvadevāvabodhārthaṃ mayā tvamupadiśyase

आकाशचित्ताकाशाद्याश्चिदाकाशकलङ्कितात् । प्रसूता दावदहनाद्यथा मरुमरीचयः

ākāśacittākāśādyāścidākāśakalaṅkitāt | prasūtā dāvadahanādyathā marumarīcayaḥ

चिनोति मलिनं रूपं चित्ततां समुपागतम् । त्रिजगन्तीन्द्रजालानि रचयत्याकुलात्मकम्

cinoti malinaṃ rūpaṃ cittatāṃ samupāgatam | trijagantīndrajālāni racayatyākulātmakam

चित्तत्वमस्य मलिनस्य चिदात्मकस्य तत्त्वस्य दृश्यत इदं ननु बोधहीनैः । शुक्तौ यथा रजतता नतु बोधवद्भि- र्मौर्ख्येण बन्ध इह बोधबलेन मोक्षः

cittatvamasya malinasya cidātmakasya tattvasya dṛśyata idaṃ nanu bodhahīnaiḥ | śuktau yathā rajatatā natu bodhavadbhi- rmaurkhyeṇa bandha iha bodhabalena mokṣaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० उत्पत्तिप्रकरणे चिदाकाशमाहात्म्यं नाम सप्तनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 utpattiprakaraṇe cidākāśamāhātmyaṃ nāma saptanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९८

अष्टनवतितमः सर्गः

aṣṭanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यतःकुतश्चिदुत्पन्नं चित्तं यत्किंचिदेव हि । नित्यमात्मविमोक्षाय योजयेद्यत्नतोऽनघ

śrīvasiṣṭha uvāca | yataḥkutaścidutpannaṃ cittaṃ yatkiṃcideva hi | nityamātmavimokṣāya yojayedyatnato'nagha

संयोजितं परे चित्तं शुद्धं निर्वासनं भवेत् । ततस्तु कल्पनाशून्यमात्मतां याति राघव

saṃyojitaṃ pare cittaṃ śuddhaṃ nirvāsanaṃ bhavet | tatastu kalpanāśūnyamātmatāṃ yāti rāghava

चित्तायत्तमिदं सर्वं जगत्स्थिरचरात्मकम् । चित्ताधीनवतो राम बन्धमोक्षावपि स्फुटम्

cittāyattamidaṃ sarvaṃ jagatsthiracarātmakam | cittādhīnavato rāma bandhamokṣāvapi sphuṭam

अत्रार्थे कथ्यमानं मे चित्ताख्यानमनुत्तमम् । ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं श्रृणु रामातियत्नतः

atrārthe kathyamānaṃ me cittākhyānamanuttamam | brahmaṇā yatpurā proktaṃ śrṛṇu rāmātiyatnataḥ

अस्ति रामाटवी स्फारा शून्याशान्तातिभीषणा । योजनानां शतं यस्यां लक्ष्यते कणमात्रकम्

asti rāmāṭavī sphārā śūnyāśāntātibhīṣaṇā | yojanānāṃ śataṃ yasyāṃ lakṣyate kaṇamātrakam

तस्यामेको हि पुरुषः सहस्रकरलोचनः । पर्याकुलमतिर्भीमः संस्थितो वितताकृतिः

tasyāmeko hi puruṣaḥ sahasrakaralocanaḥ | paryākulamatirbhīmaḥ saṃsthito vitatākṛtiḥ

स सहस्रेण बाहूनामादाय परिघान्बहून् । प्रहरत्यात्मनः पृष्ठे स्वात्मनैव पलायते

sa sahasreṇa bāhūnāmādāya parighānbahūn | praharatyātmanaḥ pṛṣṭhe svātmanaiva palāyate

दृढप्रहारैः प्रहरन्स्वयमेवात्मनात्मनि । प्रविद्रवति भीतात्मा स योजनशतान्यपि

dṛḍhaprahāraiḥ praharansvayamevātmanātmani | pravidravati bhītātmā sa yojanaśatānyapi

क्रन्दन्पलायमानोऽसौ गत्वा दूरमितस्ततः । श्रमवान्विवशाकारो विशीर्णचरणाङ्गकः

krandanpalāyamāno'sau gatvā dūramitastataḥ | śramavānvivaśākāro viśīrṇacaraṇāṅgakaḥ

पतितोऽवश एवाशु महत्यन्धोऽन्धकूपके । कृष्णरात्रितमोभीमे नभोगम्भीरकोटरे

patito'vaśa evāśu mahatyandho'ndhakūpake | kṛṣṇarātritamobhīme nabhogambhīrakoṭare

ततः कालेन बहुना सोऽन्धकूपात्समुत्थितः । पुनः प्रहारैः प्रहरन्विद्रवत्यात्मनात्मनः

tataḥ kālena bahunā so'ndhakūpātsamutthitaḥ | punaḥ prahāraiḥ praharanvidravatyātmanātmanaḥ

पुनर्दूरतरं गत्वा करञ्जवनगुल्मकम् । प्रविष्टः कण्टकव्याप्तं शलभः पावकं यथा

punardūrataraṃ gatvā karañjavanagulmakam | praviṣṭaḥ kaṇṭakavyāptaṃ śalabhaḥ pāvakaṃ yathā

तस्मात्करञ्जगहनाद्विनिःसृत्य क्षणादिव । पुनः प्रहारैः प्रहरन्विद्रवत्यात्मनात्मनः

tasmātkarañjagahanādviniḥsṛtya kṣaṇādiva | punaḥ prahāraiḥ praharanvidravatyātmanātmanaḥ

पुनर्दूरतरं गत्वा शशाङ्ककरशीतलम् । कदलीकाननं कान्तं संप्रविष्टो हसन्निव

punardūrataraṃ gatvā śaśāṅkakaraśītalam | kadalīkānanaṃ kāntaṃ saṃpraviṣṭo hasanniva

कदलीखण्डकात्तस्माद्विनिःसृत्य क्षणात्पुनः । स्वयं प्रहारैः प्रहरन्विद्रवत्यात्मनात्मनि

kadalīkhaṇḍakāttasmādviniḥsṛtya kṣaṇātpunaḥ | svayaṃ prahāraiḥ praharanvidravatyātmanātmani

पुनर्दूरतरं गत्वा तमेवान्धोऽन्धकूपकम् । स संप्रविष्टस्त्वरया विशीर्णावयवाकृतिः

punardūrataraṃ gatvā tamevāndho'ndhakūpakam | sa saṃpraviṣṭastvarayā viśīrṇāvayavākṛtiḥ

अन्धकूपात्समुत्थाय प्रविष्टः कदलीवनम् । कदलीकाननाच्छ्वभ्रं करञ्जवनगुल्मकम्

andhakūpātsamutthāya praviṣṭaḥ kadalīvanam | kadalīkānanācchvabhraṃ karañjavanagulmakam

करञ्जकाननात्कूपं कूपाद्रम्भावनान्तरम् । प्रविशन्प्रहरंश्चैव स्वयमात्मनि संस्थितः

karañjakānanātkūpaṃ kūpādrambhāvanāntaram | praviśanpraharaṃścaiva svayamātmani saṃsthitaḥ

एवंरूपनिजाचारः सोऽवलोक्य चिरं मया । अवष्टभ्य बलादेव मुहूर्तं रोधितः पथि

evaṃrūpanijācāraḥ so'valokya ciraṃ mayā | avaṣṭabhya balādeva muhūrtaṃ rodhitaḥ pathi

पृष्टः स कस्त्वं किमिदं केनार्थेन करोषि वा । किं नामाभिमतं तेऽत्र किं मुधा परिमुह्यसि

pṛṣṭaḥ sa kastvaṃ kimidaṃ kenārthena karoṣi vā | kiṃ nāmābhimataṃ te'tra kiṃ mudhā parimuhyasi

इति पृष्टेन कथितं तेन मे रघुनन्दन । नाहं कश्चिन्न चैवेदं मुने किंचित्करोम्यहम्

iti pṛṣṭena kathitaṃ tena me raghunandana | nāhaṃ kaścinna caivedaṃ mune kiṃcitkaromyaham

त्वयाहमवभग्नोऽस्मि त्वं मे शत्रुरहो वत। त्वया दृष्टोऽस्मि नष्टोऽस्मि दुःखाय च सुखाय च

tvayāhamavabhagno'smi tvaṃ me śatruraho vata| tvayā dṛṣṭo'smi naṣṭo'smi duḥkhāya ca sukhāya ca

इत्युक्त्वा विक्लवान्यङ्गान्यालोक्य स्वान्यतुष्टिमान् । रुरोदातिरवं दीनो मेघो वर्षन्निवाटवीम्

ityuktvā viklavānyaṅgānyālokya svānyatuṣṭimān | rurodātiravaṃ dīno megho varṣannivāṭavīm

क्षणमात्रेण तत्रासावुपसंहृत्य रोदनम् । स्वान्यङ्गानि समालोक्य जहास च ननाद च

kṣaṇamātreṇa tatrāsāvupasaṃhṛtya rodanam | svānyaṅgāni samālokya jahāsa ca nanāda ca

अथाट्टहासपर्यन्ते स पुमान्पुरतो मम । क्रमेण तानि तत्याज स्वान्यङ्गानि समंततः

athāṭṭahāsaparyante sa pumānpurato mama | krameṇa tāni tatyāja svānyaṅgāni samaṃtataḥ

प्रथमं पतितं तस्य शिरः परमदारुणम् । ततस्ते बाहवः पश्चाद्वक्षस्तदनु चोदरम्

prathamaṃ patitaṃ tasya śiraḥ paramadāruṇam | tataste bāhavaḥ paścādvakṣastadanu codaram

अथ क्षणेन स पुमांस्तान्यङ्गानि यथाक्रमम् । संत्यज्य नियतेः शक्त्या क्वापि गन्तुमुपस्थितः

atha kṣaṇena sa pumāṃstānyaṅgāni yathākramam | saṃtyajya niyateḥ śaktyā kvāpi gantumupasthitaḥ

दृष्टवानहमेकान्ते पुनरन्यं तथा नरम् । सोऽपि प्रहारान्परितः प्रयच्छन्स्वयमात्मनि

dṛṣṭavānahamekānte punaranyaṃ tathā naram | so'pi prahārānparitaḥ prayacchansvayamātmani

बाहुभिः पीवराकारैः स्वयमेव पलायते । कूपे पतति कूपात्तु समुत्थायाभिधावति

bāhubhiḥ pīvarākāraiḥ svayameva palāyate | kūpe patati kūpāttu samutthāyābhidhāvati

पुनः पतति कुण्डेऽन्तः पुनरार्तः पलायते । पुनः प्रविशति श्वभ्रं क्षणं शिशिरकाननम्

punaḥ patati kuṇḍe'ntaḥ punarārtaḥ palāyate | punaḥ praviśati śvabhraṃ kṣaṇaṃ śiśirakānanam

कष्टं पुनःपुनस्तुष्टः पुनः प्रहरति स्वयम् । एवंप्रायनिजाचारश्चिरमालोक्य सस्मयम्

kaṣṭaṃ punaḥpunastuṣṭaḥ punaḥ praharati svayam | evaṃprāyanijācāraściramālokya sasmayam

स मया समवष्टभ्य परिपृष्टस्तथैव हि । तेनैवासौ क्रमेणाद्य रुदित्वा संप्रहस्य च

sa mayā samavaṣṭabhya paripṛṣṭastathaiva hi | tenaivāsau krameṇādya ruditvā saṃprahasya ca

अङ्गैर्विशीर्णतामेत्य ययावलमलक्ष्यताम् । विचार्य नियतेः शक्तिं ततो गन्तुमुपस्थितः

aṅgairviśīrṇatāmetya yayāvalamalakṣyatām | vicārya niyateḥ śaktiṃ tato gantumupasthitaḥ

दृष्टवानहमेकान्ते पुनरन्यं तथा नरम् । प्रहरंस्तद्वदेवासौ स्वयमेव पलायते

dṛṣṭavānahamekānte punaranyaṃ tathā naram | praharaṃstadvadevāsau svayameva palāyate

पलायमानः पतितो महत्यन्धेऽन्धकूपके । तत्राहं सुचिरं कालमवसं तत्प्रतीक्षकः

palāyamānaḥ patito mahatyandhe'ndhakūpake | tatrāhaṃ suciraṃ kālamavasaṃ tatpratīkṣakaḥ

यावत्स सुचिरेणापि कूपान्नाभ्युदितः शठः । अथाहमुत्थितो गन्तुं दृष्टवान्पुरुषं पुनः

yāvatsa sucireṇāpi kūpānnābhyuditaḥ śaṭhaḥ | athāhamutthito gantuṃ dṛṣṭavānpuruṣaṃ punaḥ

तादृशं तादृशाकारं प्रपतन्तं तथैव च । अवष्टभ्य तथैवाशु तस्य प्रोक्तं पुनर्मया

tādṛśaṃ tādṛśākāraṃ prapatantaṃ tathaiva ca | avaṣṭabhya tathaivāśu tasya proktaṃ punarmayā

तथैवोत्पलपत्राक्ष नासौ तदवबुद्धवान् । केवलं मामसौ मूढो नैव जानासि किंचन

tathaivotpalapatrākṣa nāsau tadavabuddhavān | kevalaṃ māmasau mūḍho naiva jānāsi kiṃcana

आः पाप दुर्द्विजेत्युक्त्वा स्वव्यापारपरो ययौ । अथ तस्मिन्महारण्ये तथा विहरता मया

āḥ pāpa durdvijetyuktvā svavyāpāraparo yayau | atha tasminmahāraṇye tathā viharatā mayā

बहवस्तादृशा दृष्टाः पुरुषा दोषकारिणः । मत्पृष्टाः केचिदायान्ति स्वप्नसंभ्रमवच्छमम्

bahavastādṛśā dṛṣṭāḥ puruṣā doṣakāriṇaḥ | matpṛṣṭāḥ kecidāyānti svapnasaṃbhramavacchamam

मदुक्तं नाभिनन्दन्ति केचिच्छवतनुं यथा । विनिपत्यान्धकूपेभ्यः केचित्तत्प्रोत्थिताः पुनः

maduktaṃ nābhinandanti kecicchavatanuṃ yathā | vinipatyāndhakūpebhyaḥ kecittatprotthitāḥ punaḥ

कदलीखण्डकात्केचिच्चिरेणापि न निर्गताः । केचिदन्तर्हिताः स्फारे करञ्जवनगुल्मके

kadalīkhaṇḍakātkeciccireṇāpi na nirgatāḥ | kecidantarhitāḥ sphāre karañjavanagulmake

न क्वचित्स्थितिमायान्ति केचिद्धर्मपरायणाः । एवंविधा सा वितता रघूद्वह महाटवी

na kvacitsthitimāyānti keciddharmaparāyaṇāḥ | evaṃvidhā sā vitatā raghūdvaha mahāṭavī

अद्यापि विद्यते यस्यामित्थं ते पुरुषाः स्थिताः । सा च दृष्टा त्वया राम त्वयेह व्यवहारिणी । बाल्यात्तु बुद्धितत्त्वस्य न तां स्मरसि राघव

adyāpi vidyate yasyāmitthaṃ te puruṣāḥ sthitāḥ | sā ca dṛṣṭā tvayā rāma tvayeha vyavahāriṇī | bālyāttu buddhitattvasya na tāṃ smarasi rāghava

सा भीषणा विविधकण्टकसङ्कटाङ्गी घोराटवी घनतमोगहनापि लोके । आगत्य निर्वृतिमलब्धपरावबोधै- रासेव्यते कुसुमगुल्मकवाटिकेव

sā bhīṣaṇā vividhakaṇṭakasaṅkaṭāṅgī ghorāṭavī ghanatamogahanāpi loke | āgatya nirvṛtimalabdhaparāvabodhai- rāsevyate kusumagulmakavāṭikeva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे चित्तोपाख्यानं नामाष्टनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe cittopākhyānaṃ nāmāṣṭanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९९

एकोनशततमः सर्गः

ekonaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । कासौ महाटवी ब्रह्मन्कदा दृष्टा कथं मया । के च ते पुरुषास्तत्र किं तत्कर्तुं कृतोद्यमाः

śrīrāma uvāca | kāsau mahāṭavī brahmankadā dṛṣṭā kathaṃ mayā | ke ca te puruṣāstatra kiṃ tatkartuṃ kṛtodyamāḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रघुनाथ महाबाहो श्रृणु वक्ष्यामि तेऽखिलम् । न सा महाटवी राम दूरे नैव च ते नराः

śrīvasiṣṭha uvāca | raghunātha mahābāho śrṛṇu vakṣyāmi te'khilam | na sā mahāṭavī rāma dūre naiva ca te narāḥ

येयं संसारपदवी गम्भीराऽपारकोटरा । तां तां शून्यां विकाराढ्यां विद्धि राम महाटवीम्

yeyaṃ saṃsārapadavī gambhīrā'pārakoṭarā | tāṃ tāṃ śūnyāṃ vikārāḍhyāṃ viddhi rāma mahāṭavīm

विचारालोकलभ्येयं यदैकेनैव वस्तुना । पूर्णा नान्येन संयुक्ता केवलेव तदैव सा

vicārālokalabhyeyaṃ yadaikenaiva vastunā | pūrṇā nānyena saṃyuktā kevaleva tadaiva sā

तत्र ये ते महाकाराः पुरुषाः प्रभ्रमन्ति हि । मनांसि तानि विद्धि त्वं दुःखे निपतितान्यलम्

tatra ye te mahākārāḥ puruṣāḥ prabhramanti hi | manāṃsi tāni viddhi tvaṃ duḥkhe nipatitānyalam

द्रष्टा योऽयमहं तेषां सविवेको महामते । विवेकेन मया तानि दृष्टान्यन्येव नानघ

draṣṭā yo'yamahaṃ teṣāṃ saviveko mahāmate | vivekena mayā tāni dṛṣṭānyanyeva nānagha

मया तान्येव बोध्यन्ते विवेकेन मनांसि हि । सततं सुप्रकाशेन कमलानीव भानुना

mayā tānyeva bodhyante vivekena manāṃsi hi | satataṃ suprakāśena kamalānīva bhānunā

मत्प्रबोधं समासाद्य मत्प्रसादान्महामते । मनांसि कानि चित्तानि गतान्युपशमात्परम्

matprabodhaṃ samāsādya matprasādānmahāmate | manāṃsi kāni cittāni gatānyupaśamātparam

कानिचिन्नाभिनन्दन्ति मां विवेकं विमोहतः । मत्तिरस्कारवशतः कूपेष्वेव पतन्त्यधः

kānicinnābhinandanti māṃ vivekaṃ vimohataḥ | mattiraskāravaśataḥ kūpeṣveva patantyadhaḥ

ये तेऽन्धकूपा गहना नरकास्ते रधूद्वह । कदलीकाननं यानि संप्रविष्टानि तानि तु

ye te'ndhakūpā gahanā narakāste radhūdvaha | kadalīkānanaṃ yāni saṃpraviṣṭāni tāni tu

स्वर्गैकरसिकानि त्वं मनांसि ज्ञातुमर्हसि । प्रविष्टान्यन्धकूपान्तर्निर्गतानि न यानि तु

svargaikarasikāni tvaṃ manāṃsi jñātumarhasi | praviṣṭānyandhakūpāntarnirgatāni na yāni tu

महापातकयुक्तानि तानि चित्तानि राघव । कदलीकाननस्थानि निर्गतानि न यानि तु

mahāpātakayuktāni tāni cittāni rāghava | kadalīkānanasthāni nirgatāni na yāni tu

पुण्यसंभारयुक्तानि तानि चित्तानि राघव । करञ्जवनयातानि निर्गतानि न यानि तु

puṇyasaṃbhārayuktāni tāni cittāni rāghava | karañjavanayātāni nirgatāni na yāni tu

तानि मानुष्यजातानि चित्तानि रघुनन्दन । कानिचित्संप्रबुद्धानि तत्र मुक्तानि बन्धनात्

tāni mānuṣyajātāni cittāni raghunandana | kānicitsaṃprabuddhāni tatra muktāni bandhanāt

कानिचिद्बहुरूपाणि योनेर्योनिं विशन्ति हि । मनांसि तानि तिष्ठन्ति निपतन्त्युत्पतन्ति च

kānicidbahurūpāṇi yoneryoniṃ viśanti hi | manāṃsi tāni tiṣṭhanti nipatantyutpatanti ca

यत्तत्करञ्जगहनं तत्कलत्ररसं विदुः । दुःखकण्टकसंबाधं मानुष्यं विविधैषणम्

yattatkarañjagahanaṃ tatkalatrarasaṃ viduḥ | duḥkhakaṇṭakasaṃbādhaṃ mānuṣyaṃ vividhaiṣaṇam

करञ्जगहनं यानि प्रविष्टानि मनांसि तु । मानुष्ये तानि जातानि तत्रैव रसिकानि च

karañjagahanaṃ yāni praviṣṭāni manāṃsi tu | mānuṣye tāni jātāni tatraiva rasikāni ca

कदलीकाननं यत्तच्छशाङ्ककरशीतलम् । तन्मनोह्लादनकरं स्वर्गं विद्धि रघूद्वह

kadalīkānanaṃ yattacchaśāṅkakaraśītalam | tanmanohlādanakaraṃ svargaṃ viddhi raghūdvaha

कानिचित्पुण्यभूतेन तपसा धारणात्मना । धारयन्ति शरीराणि संस्थितान्युदितान्यपि

kānicitpuṇyabhūtena tapasā dhāraṇātmanā | dhārayanti śarīrāṇi saṃsthitānyuditānyapi

यैरहं पुंभिरबुधैर्बुद्धिचित्ततिरस्कृतः । तैर्मनोभिरनात्मज्ञैः स्वविवेकस्तिरस्कृतः

yairahaṃ puṃbhirabudhairbuddhicittatiraskṛtaḥ | tairmanobhiranātmajñaiḥ svavivekastiraskṛtaḥ

त्वया दृष्टो विनष्टोऽस्मि त्वं मे शत्रुरिति द्रुतम् । यदुक्तं तद्धि चित्तेन गलता परिदेवितम्

tvayā dṛṣṭo vinaṣṭo'smi tvaṃ me śatruriti drutam | yaduktaṃ taddhi cittena galatā paridevitam

रुदितं यन्महाक्रन्दं पुंसा बह्नाशु राघव । तद्भोगजालं त्यजता मनसा रोदनं कृतम्

ruditaṃ yanmahākrandaṃ puṃsā bahnāśu rāghava | tadbhogajālaṃ tyajatā manasā rodanaṃ kṛtam

अर्धप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् । चेतसस्त्यजतो भोगान्परितापो भृशं भवेत्

ardhaprāptavivekasya na prāptasyāmalaṃ padam | cetasastyajato bhogānparitāpo bhṛśaṃ bhavet

रुदताङ्गानि दृष्टानि कारुण्येनावबोधिना । कष्टमेतानि संत्यज्य किं प्रयामीति चेतसा

rudatāṅgāni dṛṣṭāni kāruṇyenāvabodhinā | kaṣṭametāni saṃtyajya kiṃ prayāmīti cetasā

अर्धप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् । चेतसस्त्यजतोऽङ्गानि परितापो हि वर्धते

ardhaprāptavivekasya na prāptasyāmalaṃ padam | cetasastyajato'ṅgāni paritāpo hi vardhate

हसितं तु यदानन्दि पुंसा मदवबोधतः । परिप्राप्तविवेकेन तत्तुष्टं राम चेतसा

hasitaṃ tu yadānandi puṃsā madavabodhataḥ | pariprāptavivekena tattuṣṭaṃ rāma cetasā

परिप्राप्तविवेकस्य त्यक्तसंसारसंस्थितेः । चेतसस्त्यजतो रूपमानन्दो हि विवर्धते

pariprāptavivekasya tyaktasaṃsārasaṃsthiteḥ | cetasastyajato rūpamānando hi vivardhate

हसताङ्गानि दृष्टानि पुंसा यान्युपहासतः । तानि दृष्टानि मनसा विप्रलम्भपदानि ह

hasatāṅgāni dṛṣṭāni puṃsā yānyupahāsataḥ | tāni dṛṣṭāni manasā vipralambhapadāni ha

मिथ्याविकल्परचितैर्विप्रलब्धमहो चिरम् । इत्यङ्गान्युपहासेन दृष्टानि स्वानि चेतसा

mithyāvikalparacitairvipralabdhamaho ciram | ityaṅgānyupahāsena dṛṣṭāni svāni cetasā

मनः प्राप्तविवेकं हि विश्रान्तं वितते पदे । प्राक्तनादीनताधारं हसन्पश्यति दूरतः

manaḥ prāptavivekaṃ hi viśrāntaṃ vitate pade | prāktanādīnatādhāraṃ hasanpaśyati dūrataḥ

यदसौ समवष्टभ्य मया पृष्टः प्रयत्नतः । तद्विवेको बलाच्चित्तमादत्त इति दर्शितम्

yadasau samavaṣṭabhya mayā pṛṣṭaḥ prayatnataḥ | tadviveko balāccittamādatta iti darśitam

यदङ्गानि विशीर्णानि गतान्यन्तर्धिमग्रतः । तच्चित्तेन विनार्थाशा शाम्यतीति प्रदर्शितम्

yadaṅgāni viśīrṇāni gatānyantardhimagrataḥ | taccittena vinārthāśā śāmyatīti pradarśitam

सहस्रनेत्रहस्तत्वं यत्पुंसः परिवर्णितम् । तदनन्ताकृतित्वं हि चेतसः परिदर्शितम्

sahasranetrahastatvaṃ yatpuṃsaḥ parivarṇitam | tadanantākṛtitvaṃ hi cetasaḥ paridarśitam

यदात्मनि प्रहारौघैः पुमान्प्रहरति स्वयम् । तत्तत्कुकल्पनाघातैः प्रहरत्यात्मनो मनः

yadātmani prahāraughaiḥ pumānpraharati svayam | tattatkukalpanāghātaiḥ praharatyātmano manaḥ

पलायते यत्पुरुषः स्वात्मनः प्रहरन्स्वयम् । स्ववासनाप्रहारेभ्यस्तन्मनः प्रपलायते

palāyate yatpuruṣaḥ svātmanaḥ praharansvayam | svavāsanāprahārebhyastanmanaḥ prapalāyate

स्वयं प्रहरति स्वान्तं स्वयमेव स्वयेच्छया । पलायते स्वयं चैव पश्याज्ञानविजृम्भितम्

svayaṃ praharati svāntaṃ svayameva svayecchayā | palāyate svayaṃ caiva paśyājñānavijṛmbhitam

स्ववासनोपतप्तानि सर्वाण्येव मनांसि हि । स्वयमेव पलायन्ते गन्तुं युक्तानि तत्पदम्

svavāsanopataptāni sarvāṇyeva manāṃsi hi | svayameva palāyante gantuṃ yuktāni tatpadam

यदिदं विततं दुःखं तत्तनोति स्वयं मनः । स्वयमेवातिखिन्नं तु पुनस्तस्मात्पलायते

yadidaṃ vitataṃ duḥkhaṃ tattanoti svayaṃ manaḥ | svayamevātikhinnaṃ tu punastasmātpalāyate

संकल्पवासनाजालैः स्वयमायाति बन्धनम् । मनो लालामयैर्जालैः कोशकारकृमिर्यथा

saṃkalpavāsanājālaiḥ svayamāyāti bandhanam | mano lālāmayairjālaiḥ kośakārakṛmiryathā

यथानर्थमवाप्नोति तथा क्रीडति चञ्चलम् । भाविदुःखमपश्यन्स्वं दुर्लीलाभिरिवार्भकः

yathānarthamavāpnoti tathā krīḍati cañcalam | bhāviduḥkhamapaśyansvaṃ durlīlābhirivārbhakaḥ

अपश्यन्काष्ठरन्ध्रस्थवृषणाक्रमणं यथा । कीलोत्पाटी कपिर्दुःखमेतीदं हि तथा मनः

apaśyankāṣṭharandhrasthavṛṣaṇākramaṇaṃ yathā | kīlotpāṭī kapirduḥkhametīdaṃ hi tathā manaḥ

चिरपालनया चैव चिरभावनया तथा । अभ्यासात्तुच्छतामेत्य न भूयः परिशोचति

cirapālanayā caiva cirabhāvanayā tathā | abhyāsāttucchatāmetya na bhūyaḥ pariśocati

मनःप्रमादाद्वर्धन्ते दुःखानि गिरिकूटवत् । तद्वशादेव नश्यन्ति सूर्यस्याग्रे हिमं यथा

manaḥpramādādvardhante duḥkhāni girikūṭavat | tadvaśādeva naśyanti sūryasyāgre himaṃ yathā

यावज्जीवमनिन्द्यया च रमते शास्त्रार्थसंजातया तुल्यं वासनया मनो हि मुनिवन्मौनेन रागादिषु । पश्चात्पावनपावनं पदमजं तत्प्राप्य तच्छीतलं तत्संस्थेन न शोच्यते पुनरलं पुंसा महापत्स्वपि

yāvajjīvamanindyayā ca ramate śāstrārthasaṃjātayā tulyaṃ vāsanayā mano hi munivanmaunena rāgādiṣu | paścātpāvanapāvanaṃ padamajaṃ tatprāpya tacchītalaṃ tatsaṃsthena na śocyate punaralaṃ puṃsā mahāpatsvapi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे चित्तोपाख्यानं नामैकोनशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye utpattiprakaraṇe cittopākhyānaṃ nāmaikonaśatatamaḥ sargaḥ