3. Yoga Vāsiṣṭha (part 3 of 9)

सर्गः १००

100

शततमः सर्गः

śatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्तमेतदुपायातं ब्रह्मणः परमात्पदात् । अतन्मयं तन्मयं च तरङ्गः सागरादिव

śrīvasiṣṭha uvāca | cittametadupāyātaṃ brahmaṇaḥ paramātpadāt | atanmayaṃ tanmayaṃ ca taraṅgaḥ sāgarādiva

प्रबुद्धानां मनो राम ब्रह्मैवेह हि नेतरत् । जलसामान्यबुद्धीनामब्धेर्नान्यस्तरङ्गकः

prabuddhānāṃ mano rāma brahmaiveha hi netarat | jalasāmānyabuddhīnāmabdhernānyastaraṅgakaḥ

मनो रामाप्रबुद्धानां संसारभ्रमकारणम् । अपश्यतोऽम्बुसामान्यमन्यताम्बुतरङ्गयोः

mano rāmāprabuddhānāṃ saṃsārabhramakāraṇam | apaśyato'mbusāmānyamanyatāmbutaraṅgayoḥ

अप्रबुद्धदृशां पक्षे तत्प्रबोधाय केवलम् । वाच्यवाचकसंबन्धकृतो भेदः प्रकल्प्यते

aprabuddhadṛśāṃ pakṣe tatprabodhāya kevalam | vācyavācakasaṃbandhakṛto bhedaḥ prakalpyate

सर्वशक्ति परं ब्रह्म नित्यमापूर्णमव्ययम् । न तदस्ति न तस्मिन्यद्विद्यते विततात्मनि

sarvaśakti paraṃ brahma nityamāpūrṇamavyayam | na tadasti na tasminyadvidyate vitatātmani

सर्वशक्तिर्हि भगवान्यैव तस्मै हि रोचते । शक्तिं तामेव विततां प्रकाशयति सर्वगः

sarvaśaktirhi bhagavānyaiva tasmai hi rocate | śaktiṃ tāmeva vitatāṃ prakāśayati sarvagaḥ

चिच्छक्तिर्ब्रह्मणो राम शरीरेष्वभिदृश्यते । स्पन्दशक्तिश्च वातेषु जडशक्तिस्तथोपले

cicchaktirbrahmaṇo rāma śarīreṣvabhidṛśyate | spandaśaktiśca vāteṣu jaḍaśaktistathopale

द्रवशक्तिस्तथाम्भःसु तेजःशक्तिस्तथाऽनले । शून्यशक्तिस्तथाकाशे भावशक्तिर्भवस्थितौ

dravaśaktistathāmbhaḥsu tejaḥśaktistathā'nale | śūnyaśaktistathākāśe bhāvaśaktirbhavasthitau

ब्रह्मणः सर्वशक्तिर्हि दृश्यते दशदिग्गता । नाशशक्तिर्विनाशेषु शोकशक्तिश्च शोकिषु

brahmaṇaḥ sarvaśaktirhi dṛśyate daśadiggatā | nāśaśaktirvināśeṣu śokaśaktiśca śokiṣu

आनन्दशक्तिर्मुदिते वीर्यशक्तिस्तथा भटे । सर्गेषु सर्गशक्तिश्च कल्पान्ते सर्वशक्तिता

ānandaśaktirmudite vīryaśaktistathā bhaṭe | sargeṣu sargaśaktiśca kalpānte sarvaśaktitā

फलपुष्पलतापत्रशाखाविटपमूलवान् । वृक्षबीजे यथा वृक्षस्तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्

phalapuṣpalatāpatraśākhāviṭapamūlavān | vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam

प्रतिभासवशादेव मध्यस्थं चित्तजाड्ययोः । जीवेतराभिधं चित्तमन्तर्ब्रह्मणि दृश्यते

pratibhāsavaśādeva madhyasthaṃ cittajāḍyayoḥ | jīvetarābhidhaṃ cittamantarbrahmaṇi dṛśyate

नानातरुलतागुल्मजालपल्लवशालयः । निर्विकल्पकचिन्मात्रं नानाऽनिर्ज्ञातकल्पना

nānātarulatāgulmajālapallavaśālayaḥ | nirvikalpakacinmātraṃ nānā'nirjñātakalpanā

ब्रह्मैवेदमहंतत्त्वं जगत्पश्याद्य राघव । स आत्मा सर्वगो नाम नित्योदितमहावपुः

brahmaivedamahaṃtattvaṃ jagatpaśyādya rāghava | sa ātmā sarvago nāma nityoditamahāvapuḥ

यन्मनाड्मननीं शक्तिं धत्ते तन्मन उच्यते । पिच्छभ्रान्तिर्यथा व्योम्नि पयस्यावर्तधीर्यथा

yanmanāḍmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate | picchabhrāntiryathā vyomni payasyāvartadhīryathā

प्रतिभासकलामात्रं मनो जीवस्तथात्मनि । यदेतन्मनसो रूपमुदितं मननात्मकम्

pratibhāsakalāmātraṃ mano jīvastathātmani | yadetanmanaso rūpamuditaṃ mananātmakam

ब्राह्मी शक्तिरसौ तस्माद्ब्रह्मैव तदरिंदम । इदं तदहमित्येव विभागः प्रतिभासजः

brāhmī śaktirasau tasmādbrahmaiva tadariṃdama | idaṃ tadahamityeva vibhāgaḥ pratibhāsajaḥ

मनसो ब्रह्मणोऽन्यच्च मोहे परमकारणम् । यद्यच्चैतन्मनस्येव किंचित्सदसदात्मकम्

manaso brahmaṇo'nyacca mohe paramakāraṇam | yadyaccaitanmanasyeva kiṃcitsadasadātmakam

व्याशब्दितं सर्वशक्तेस्तां शक्तिं ब्रह्मतां विदुः । मनः सत्तात्मकं नाम यथैतन्मनसि स्थितम्

vyāśabditaṃ sarvaśaktestāṃ śaktiṃ brahmatāṃ viduḥ | manaḥ sattātmakaṃ nāma yathaitanmanasi sthitam

यथर्तोः शक्तयस्तद्वज्जीवेहा ब्रह्मणि स्थिताः । व्याप्तसर्वर्तुकुसुमा क्ष्मादेशविधिभेदतः

yathartoḥ śaktayastadvajjīvehā brahmaṇi sthitāḥ | vyāptasarvartukusumā kṣmādeśavidhibhedataḥ

यथा दधाति पुष्पाणि तथा चित्तानि लोककृत् । क्वचित्क्वचित्कदाचिद्धि तस्मादायान्ति शक्तयः ।। देशकालादिवैचित्र्यात्क्ष्मातलादिव शालयः । न जातं प्रतिभासेन तेनैवान्येन पश्यति

yathā dadhāti puṣpāṇi tathā cittāni lokakṛt | kvacitkvacitkadāciddhi tasmādāyānti śaktayaḥ || deśakālādivaicitryātkṣmātalādiva śālayaḥ | na jātaṃ pratibhāsena tenaivānyena paśyati

प्रतियोगिव्यवच्छेदसंख्यारूपादयश्च ये । मनःशब्दैः प्रकल्प्यन्ते ब्रह्मजान्ब्रह्म विद्धि तान्

pratiyogivyavacchedasaṃkhyārūpādayaśca ye | manaḥśabdaiḥ prakalpyante brahmajānbrahma viddhi tān

यथा यथास्य मनसः प्रतिभासः प्रवर्तते । तथा तथैव भवति दृष्टान्तोऽत्र किलैन्दवाः

yathā yathāsya manasaḥ pratibhāsaḥ pravartate | tathā tathaiva bhavati dṛṣṭānto'tra kilaindavāḥ

स्वयमक्षुब्धविमले यथा स्पन्दो महाम्भसि । संसारकारणं जीवस्तथायं परमात्मनि

svayamakṣubdhavimale yathā spando mahāmbhasi | saṃsārakāraṇaṃ jīvastathāyaṃ paramātmani

ज्ञस्य सर्वं चितं राम ब्रह्मैवावर्तते सदा । कल्लोलोर्मितरङ्गौघैरब्धेर्जलमिवात्मनि

jñasya sarvaṃ citaṃ rāma brahmaivāvartate sadā | kallolormitaraṅgaughairabdherjalamivātmani

द्वितीया नास्ति सत्तैका नामरूपक्रियात्मिका । परे नानातरङ्गेऽब्धौ कल्पनेव जलेतरा

dvitīyā nāsti sattaikā nāmarūpakriyātmikā | pare nānātaraṅge'bdhau kalpaneva jaletarā

जायते नश्यति तथा यदिदं याति तिष्ठति । तदिदं ब्रह्मणि ब्रह्म ब्रह्मणा च विवर्तते

jāyate naśyati tathā yadidaṃ yāti tiṣṭhati | tadidaṃ brahmaṇi brahma brahmaṇā ca vivartate

स्वात्मन्येवातपस्तीव्रो मृगतृष्णिकया यथा । विचित्रेण विचित्रोऽपि प्रस्फुरत्यात्मना तथा

svātmanyevātapastīvro mṛgatṛṣṇikayā yathā | vicitreṇa vicitro'pi prasphuratyātmanā tathā

करणं कर्म कर्ता च जननं मरणं स्थितिः । सर्वं ब्रह्मैव नह्यस्ति तद्विना कल्पनेतरा

karaṇaṃ karma kartā ca jananaṃ maraṇaṃ sthitiḥ | sarvaṃ brahmaiva nahyasti tadvinā kalpanetarā

न लोभोऽस्ति न मोहोऽस्ति न तृष्णास्ति न रञ्जना । क आत्मन्यात्मनोलोभस्तृष्णामोहोऽथवाकुतः

na lobho'sti na moho'sti na tṛṣṇāsti na rañjanā | ka ātmanyātmanolobhastṛṣṇāmoho'thavākutaḥ

आत्मैवेदं जगत्सर्वमात्मैव कलनाक्रमः । हेमाङ्गदतयेवायमात्मोदेति मनस्तया

ātmaivedaṃ jagatsarvamātmaiva kalanākramaḥ | hemāṅgadatayevāyamātmodeti manastayā

अबुद्धं यत्परं धाम तच्चित्तं जीव उच्यते । अपरिज्ञात एवाशु बन्धुरायात्यबन्धुताम्

abuddhaṃ yatparaṃ dhāma taccittaṃ jīva ucyate | aparijñāta evāśu bandhurāyātyabandhutām

चिन्मयेनात्मनाऽज्ञेन स्वसंकल्पनया स्वयम् । शून्यता गगनेनेव जीवता प्रकटीकृता

cinmayenātmanā'jñena svasaṃkalpanayā svayam | śūnyatā gaganeneva jīvatā prakaṭīkṛtā

आत्मैवानात्मवदिह जीवो जगति राजते । द्वीन्दुत्वमिव दुर्दृष्टेः सच्चासच्च समुत्थितम्

ātmaivānātmavadiha jīvo jagati rājate | dvīndutvamiva durdṛṣṭeḥ saccāsacca samutthitam

मोहार्थशब्दार्थदृशोरेतयोरत्यसंभवात् । सत्यत्वादात्मनश्चैव क्वात्मा बद्धः क्व मुच्यते

mohārthaśabdārthadṛśoretayoratyasaṃbhavāt | satyatvādātmanaścaiva kvātmā baddhaḥ kva mucyate

नित्यासंभवबन्धस्य बद्धोऽस्मीति कुकल्पना । यस्य काल्पनिकस्तस्य मोक्षो मिथ्या न तत्त्वतः

nityāsaṃbhavabandhasya baddho'smīti kukalpanā | yasya kālpanikastasya mokṣo mithyā na tattvataḥ

श्रीराम उवाच । मनो यं निश्चयं याति तत्तद्भवति नान्यथा । तेन काल्पनिको नास्ति बन्धः कथमिह प्रभो

śrīrāma uvāca | mano yaṃ niścayaṃ yāti tattadbhavati nānyathā | tena kālpaniko nāsti bandhaḥ kathamiha prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । मिथ्या काल्पनिकीवेयं मूर्खाणां बन्धकल्पना । मिथ्यैवाभ्युदिता तेषामितरा मोक्षकल्पना

śrīvasiṣṭha uvāca | mithyā kālpanikīveyaṃ mūrkhāṇāṃ bandhakalpanā | mithyaivābhyuditā teṣāmitarā mokṣakalpanā

एवमज्ञानकादेव बन्धमोक्षदृशोऽस्मृतेः । वस्तुतस्तु न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्तिमहामते

evamajñānakādeva bandhamokṣadṛśo'smṛteḥ | vastutastu na bandho'sti na mokṣo'stimahāmate

कल्पनाया अवस्तुत्वं संप्रबुद्धमतिं प्रति । रज्ज्वहेरिव हे प्राज्ञ तत्त्वबुद्धमतिं प्रति

kalpanāyā avastutvaṃ saṃprabuddhamatiṃ prati | rajjvaheriva he prājña tattvabuddhamatiṃ prati

बन्धमोक्षादिसंमोहो न प्राज्ञस्यास्ति कश्चन । संमोहबन्धमोक्षादि ह्यज्ञस्यैवास्ति राघव

bandhamokṣādisaṃmoho na prājñasyāsti kaścana | saṃmohabandhamokṣādi hyajñasyaivāsti rāghava

आदौ मनस्तदनु बन्धविमोक्षदृष्टी पश्चात्प्रपञ्चरचना भुवनाभिधाना । इत्यादिका स्थितिरियं हि गता प्रतिष्ठा- माख्यायिका सुभग बालजनोदितेव

ādau manastadanu bandhavimokṣadṛṣṭī paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā | ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā- mākhyāyikā subhaga bālajanoditeva

100

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे चित्तचिकित्सापूर्वकं चित्तोत्पत्तिवर्णनं नाम शततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittotpattivarṇanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०१

101

एकाधिकशततमः सर्गः

ekādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । किमुच्यते मुनिश्रेष्ठ बालकाख्यायिकाक्रमः । क्रमेण कथयैतन्मे मनोवर्णनकारणम्

śrīrāma uvāca | kimucyate muniśreṣṭha bālakākhyāyikākramaḥ | krameṇa kathayaitanme manovarṇanakāraṇam

श्रीवसिष्ठ उवाच । कोऽपि मुग्धमतिर्बालो धात्रीं पृच्छति राघव । कांचिद्विनोदिनीं धात्रि वर्णयाख्यायिकामिति

śrīvasiṣṭha uvāca | ko'pi mugdhamatirbālo dhātrīṃ pṛcchati rāghava | kāṃcidvinodinīṃ dhātri varṇayākhyāyikāmiti

सा बालस्य विनोदाय धात्री तस्य महामते । आख्यायिकां कथयति प्रसन्नमधुराक्षरम्

sā bālasya vinodāya dhātrī tasya mahāmate | ākhyāyikāṃ kathayati prasannamadhurākṣaram

क्वचित्सन्ति महात्मानो राजपुत्रास्त्रयः शुभाः । धार्मिकाः शौर्यमुदिता अत्यन्तासति पत्तने

kvacitsanti mahātmāno rājaputrāstrayaḥ śubhāḥ | dhārmikāḥ śauryamuditā atyantāsati pattane

विस्तीर्णे शून्यनगरे व्योम्नीव जलतारकाः । द्वौ न जातौ तथैकस्तु गर्भ एव न संस्थितः

vistīrṇe śūnyanagare vyomnīva jalatārakāḥ | dvau na jātau tathaikastu garbha eva na saṃsthitaḥ

अथात्युत्तमलाभार्थं कदाचित्समवायतः । विबन्धवः खिन्नमुखाः शोकोपहतचेतसः

athātyuttamalābhārthaṃ kadācitsamavāyataḥ | vibandhavaḥ khinnamukhāḥ śokopahatacetasaḥ

ते तस्माच्छून्यनगरान्निर्गता वितताननाः । गगनादिव संश्लिष्टा बुधशुक्रशनैश्चराः

te tasmācchūnyanagarānnirgatā vitatānanāḥ | gaganādiva saṃśliṣṭā budhaśukraśanaiścarāḥ

शिरीषसुकुमाराङ्गाः पृष्ठतोऽर्केण तापिताः । मार्गेऽहनि गता ग्रीष्मतापार्ताः पल्लवा इव

śirīṣasukumārāṅgāḥ pṛṣṭhato'rkeṇa tāpitāḥ | mārge'hani gatā grīṣmatāpārtāḥ pallavā iva

संतप्तमार्गसिकतादग्धपादसरोरुहाः । हा तात चेति शोचन्तो मृगा यूथच्युता इव

saṃtaptamārgasikatādagdhapādasaroruhāḥ | hā tāta ceti śocanto mṛgā yūthacyutā iva

दर्भाग्रभिन्नचरणास्तापखिन्नाङ्गसंधयः । उल्लङ्घ्य दूरमध्वानं धूलिधूसरमूर्तयः

darbhāgrabhinnacaraṇāstāpakhinnāṅgasaṃdhayaḥ | ullaṅghya dūramadhvānaṃ dhūlidhūsaramūrtayaḥ

मञ्जरीजालजटिलं फलपल्लवमालितम् । मृगपक्षिगणाधारं प्रापुर्मार्गे तरुत्रयम्

mañjarījālajaṭilaṃ phalapallavamālitam | mṛgapakṣigaṇādhāraṃ prāpurmārge tarutrayam

यस्मिन्वृक्षत्रये वृक्षौ द्वौ न जातौ मनागपि । बीजमेव तृतीयस्य स्वारोहस्य न विद्यते

yasminvṛkṣatraye vṛkṣau dvau na jātau manāgapi | bījameva tṛtīyasya svārohasya na vidyate

विश्रान्तास्ते परिश्रान्तास्तत्रैकस्य तरोरधः । पारिजाततले स्वर्गे शक्रानिलयमा इव

viśrāntāste pariśrāntāstatraikasya taroradhaḥ | pārijātatale svarge śakrānilayamā iva

फलान्यमृतकल्पानि भुक्त्वा पीत्वा च तद्रसम् । कृत्वा गुलुच्छकैर्मालां चिरं विश्रम्य ते ययुः

phalānyamṛtakalpāni bhuktvā pītvā ca tadrasam | kṛtvā gulucchakairmālāṃ ciraṃ viśramya te yayuḥ

पुनर्दूरतरं गत्वा मध्याह्ने समुपस्थिते । सरित्त्रितयमासेदुस्तरङ्गतरलारवम्

punardūrataraṃ gatvā madhyāhne samupasthite | sarittritayamāsedustaraṅgataralāravam

तत्रैका परिशुष्कैव मनागप्यम्बु न द्वयोः । विद्यते सरितोर्दृष्टिरन्धलोचनयोरिव

tatraikā pariśuṣkaiva manāgapyambu na dvayoḥ | vidyate saritordṛṣṭirandhalocanayoriva

परिशुष्का भृशं यासौ तस्यां ते सस्नुरादृताः । घर्मार्ता इव गङ्गायां ब्रह्मविष्णुहरा इव

pariśuṣkā bhṛśaṃ yāsau tasyāṃ te sasnurādṛtāḥ | gharmārtā iva gaṅgāyāṃ brahmaviṣṇuharā iva

चिरं कृत्वा जलक्रीडां पीत्वा क्षीरोपमं पयः । जग्मुस्ते राजतनयाः प्रहृष्टमनसः स्वयम्

ciraṃ kṛtvā jalakrīḍāṃ pītvā kṣīropamaṃ payaḥ | jagmuste rājatanayāḥ prahṛṣṭamanasaḥ svayam

अथासेदुर्दिनस्यान्ते लम्बमाने दिवाकरे । भविष्यन्नवनिर्माणं नगरं नगसन्निभम्

athāsedurdinasyānte lambamāne divākare | bhaviṣyannavanirmāṇaṃ nagaraṃ nagasannibham

पताकापद्मिनीव्याप्तं नीलाकाशजलाशयम् । दूरश्रुतसमुल्लापगायन्नागरमण्डलम्

patākāpadminīvyāptaṃ nīlākāśajalāśayam | dūraśrutasamullāpagāyannāgaramaṇḍalam

ददृशुस्तत्र रम्याणि त्रीणि सद्भवनानि ते । मणिकाञ्चनगेहानि श्रृङ्गाणीव महागिरेः

dadṛśustatra ramyāṇi trīṇi sadbhavanāni te | maṇikāñcanagehāni śrṛṅgāṇīva mahāgireḥ

अनिर्मिते द्वे सदने एकं निर्भित्ति तत्र वै । अभित्तिमन्दिरं चारु प्रविष्टास्ते नरास्त्रयः

anirmite dve sadane ekaṃ nirbhitti tatra vai | abhittimandiraṃ cāru praviṣṭāste narāstrayaḥ

संप्रविश्योपविश्याशु विहरन्तो वराननाः । प्रापुः स्थालीत्रयं तत्र तप्तकाञ्चनकल्पितम्

saṃpraviśyopaviśyāśu viharanto varānanāḥ | prāpuḥ sthālītrayaṃ tatra taptakāñcanakalpitam

तत्र कर्परतां याते द्वे एका चूर्णतां गता । जगृहुश्चूर्णरूपां तां स्थालीं ते दीर्घबुद्धयः

tatra karparatāṃ yāte dve ekā cūrṇatāṃ gatā | jagṛhuścūrṇarūpāṃ tāṃ sthālīṃ te dīrghabuddhayaḥ

द्रोणैर्नवनवत्या तैस्तस्यां द्रोणेन चान्धसः । तत्र द्रोणशतं हीनं रन्धितं बहुभोजिभिः

droṇairnavanavatyā taistasyāṃ droṇena cāndhasaḥ | tatra droṇaśataṃ hīnaṃ randhitaṃ bahubhojibhiḥ

निमन्त्रितास्त्रयस्तैस्तु ब्राह्मणा राजसूनुभिः । द्वौ निर्देहावथैकस्य मुखमेव न विद्यते

nimantritāstrayastaistu brāhmaṇā rājasūnubhiḥ | dvau nirdehāvathaikasya mukhameva na vidyate

निर्मुखेनान्धसस्तत्र भुक्तं द्रोणशतं सुत । विप्रभुक्तावशेषं तु भुक्तमन्धो नृपात्मजैः

nirmukhenāndhasastatra bhuktaṃ droṇaśataṃ suta | viprabhuktāvaśeṣaṃ tu bhuktamandho nṛpātmajaiḥ

त्रिभिस्ते राजपुत्राश्च परां निर्वृतिमागताः । भविष्यन्नगरे तस्मिन् राजपुत्रास्त्रयो हि ते । सुखमद्य स्थिताः पुत्र मृगयाव्यवहारिणः

tribhiste rājaputrāśca parāṃ nirvṛtimāgatāḥ | bhaviṣyannagare tasmin rājaputrāstrayo hi te | sukhamadya sthitāḥ putra mṛgayāvyavahāriṇaḥ

आख्यायिकैषा कथिता मया रम्या तवानघ । एतां हृदि कुरु प्राज्ञ विदग्धस्त्वं भविष्यसि

ākhyāyikaiṣā kathitā mayā ramyā tavānagha | etāṃ hṛdi kuru prājña vidagdhastvaṃ bhaviṣyasi

धात्र्येति कथिता राम बालकाख्यायिका शुभा । तुष्टिं जगाम बालश्च शुभाख्यायिकयानया

dhātryeti kathitā rāma bālakākhyāyikā śubhā | tuṣṭiṃ jagāma bālaśca śubhākhyāyikayānayā

एषा हि कथिता राम चित्ताख्यानकथां प्रति । बालकाख्यायिका तुभ्यं मया कमललोचन

eṣā hi kathitā rāma cittākhyānakathāṃ prati | bālakākhyāyikā tubhyaṃ mayā kamalalocana

इयं संसाररचना स्थितिमेवमुपागता । बालकाख्यायिकेवोग्रैः संकल्पैर्दृढकल्पितैः

iyaṃ saṃsāraracanā sthitimevamupāgatā | bālakākhyāyikevograiḥ saṃkalpairdṛḍhakalpitaiḥ

विकल्पजालकैवेयं प्रतिभासात्मिकानघ । बन्धमोक्षादिकलनारूपेण परिजृम्भते

vikalpajālakaiveyaṃ pratibhāsātmikānagha | bandhamokṣādikalanārūpeṇa parijṛmbhate

संकल्पमात्रादितरद्विद्यते नेह किंचन । संकल्पवशतः किंचिन्न किंचित्किंचिदेव वा

saṃkalpamātrāditaradvidyate neha kiṃcana | saṃkalpavaśataḥ kiṃcinna kiṃcitkiṃcideva vā

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । संकल्पकचितं सर्वमेवं स्वप्नवदात्मनः

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | saṃkalpakacitaṃ sarvamevaṃ svapnavadātmanaḥ

राजपुत्रास्त्रयो नद्यो भविष्यन्नगरे यथा । यथा संकल्परचना तथेयं हि जगत्स्थितिः

rājaputrāstrayo nadyo bhaviṣyannagare yathā | yathā saṃkalparacanā tatheyaṃ hi jagatsthitiḥ

संकल्पमात्रमभितः परिस्फुरति चञ्चलः । पयोमात्रात्मकोऽम्भोधिरम्भसीवात्मनात्मनि

saṃkalpamātramabhitaḥ parisphurati cañcalaḥ | payomātrātmako'mbhodhirambhasīvātmanātmani

संकल्पमात्रं प्रथममुत्थितं परमात्मनः । तदिदं स्फारतां यातं व्यापारैर्दिवसं यथा

saṃkalpamātraṃ prathamamutthitaṃ paramātmanaḥ | tadidaṃ sphāratāṃ yātaṃ vyāpārairdivasaṃ yathā

संकल्पजालकलनैव जगत्समग्रं संकल्पमेव ननु विद्धि विलासचेत्यम् । संकल्पमात्रमलमुत्सृज निर्विकल्प- माश्रित्य निश्चयमवाप्नुहि राम शान्तिम्

saṃkalpajālakalanaiva jagatsamagraṃ saṃkalpameva nanu viddhi vilāsacetyam | saṃkalpamātramalamutsṛja nirvikalpa- māśritya niścayamavāpnuhi rāma śāntim

101

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उत्पत्तिप्रकरणे बालकाख्यायिकानामैकोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 utpattiprakaraṇe bālakākhyāyikānāmaikottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०२

102

द्वि उत्तरशततमः सर्गः

dvi uttaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वसंकल्पवशान्मूढो मोहमेति न पण्डितः । अक्षये क्षयसंकल्पान्मुह्यते शिशुरेव हि

śrīvasiṣṭha uvāca | svasaṃkalpavaśānmūḍho mohameti na paṇḍitaḥ | akṣaye kṣayasaṃkalpānmuhyate śiśureva hi

श्रीराम उवाच । कोऽसौ संकल्पितः केन क्षयो ब्रह्मविदां वर । असतैव महामोहं येनादात्तत्सदैव हि

śrīrāma uvāca | ko'sau saṃkalpitaḥ kena kṣayo brahmavidāṃ vara | asataiva mahāmohaṃ yenādāttatsadaiva hi

श्रीवसिष्ठ उवाच । असता भूतसंघेन क्षयोऽहंकारनामधृक् । वेतालः शिशुनेवेह मिथ्यैव परिकल्पितः

śrīvasiṣṭha uvāca | asatā bhūtasaṃghena kṣayo'haṃkāranāmadhṛk | vetālaḥ śiśuneveha mithyaiva parikalpitaḥ

एकस्मिन्नेव सर्वस्मिन्स्थिते परमवस्तुनि । कुतः कोऽयमहं नाम कथं नाम किलोदितः

ekasminneva sarvasminsthite paramavastuni | kutaḥ ko'yamahaṃ nāma kathaṃ nāma kiloditaḥ

वस्तुतो नास्त्यहंकारः परमात्मन्यभेदिनि । असम्यग्दर्शनान्मार्गीसरित्तीव्रातपे यथा

vastuto nāstyahaṃkāraḥ paramātmanyabhedini | asamyagdarśanānmārgīsarittīvrātape yathā

मनोमणिमहारम्भः संसार इति लक्ष्यते । आत्मनात्मानमाश्रित्य स्फुरत्यन्तर्यथाम्भसा

manomaṇimahārambhaḥ saṃsāra iti lakṣyate | ātmanātmānamāśritya sphuratyantaryathāmbhasā

असम्यग्दर्शनं तेन त्यज राम निराश्रयम् । साश्रयं सत्यमानन्दि सम्यग्दर्शनमाश्रय

asamyagdarśanaṃ tena tyaja rāma nirāśrayam | sāśrayaṃ satyamānandi samyagdarśanamāśraya

धिया विचारधर्मिण्या मोहसंरम्भहीनया । विचारयाधुना सत्यमसत्यं संपरित्यज

dhiyā vicāradharmiṇyā mohasaṃrambhahīnayā | vicārayādhunā satyamasatyaṃ saṃparityaja

अबद्धो बद्ध इत्युक्त्वा किं शोचसि मुधैव हि । अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य किं कथं केन बध्यते

abaddho baddha ityuktvā kiṃ śocasi mudhaiva hi | anantasyātmatattvasya kiṃ kathaṃ kena badhyate

नानाऽनानात्वकलना त्वविभिन्नमहात्मनि । सर्वस्मिन्ब्रह्मतत्त्वेऽस्मिन्किं बद्धं किं विमुच्यते

nānā'nānātvakalanā tvavibhinnamahātmani | sarvasminbrahmatattve'sminkiṃ baddhaṃ kiṃ vimucyate

अनार्तोऽप्यार्तिमान्भाति च्छिन्नेऽङ्गे किंच ताम्यति । भेदाभेदविकारार्तिः काचिन्नात्मनि विद्यते

anārto'pyārtimānbhāti cchinne'ṅge kiṃca tāmyati | bhedābhedavikārārtiḥ kācinnātmani vidyate

देहे नष्टे क्षते क्षीणे कात्मनः क्षतिरागता । भस्त्रायां परिदग्धायां भस्त्रापूरो न नश्यति

dehe naṣṭe kṣate kṣīṇe kātmanaḥ kṣatirāgatā | bhastrāyāṃ paridagdhāyāṃ bhastrāpūro na naśyati

देहः पततु वोदेतु का नः क्षतिरुपस्थिता । को नष्टः प्रक्षते पुष्पे आमोदो व्योमसंश्रयः

dehaḥ patatu vodetu kā naḥ kṣatirupasthitā | ko naṣṭaḥ prakṣate puṣpe āmodo vyomasaṃśrayaḥ

आपतन्तु वपुःपद्मे सुखदुःखहिमश्रियः । आकाशोडुयनालीनां का नः क्षतिरुपस्थिता

āpatantu vapuḥpadme sukhaduḥkhahimaśriyaḥ | ākāśoḍuyanālīnāṃ kā naḥ kṣatirupasthitā

देहः पततु वोदेतु यातु वा गगनान्तरम् । तद्विलक्षणरूपस्य कासौ भवति मे क्षतिः

dehaḥ patatu vodetu yātu vā gaganāntaram | tadvilakṣaṇarūpasya kāsau bhavati me kṣatiḥ

यथा पयोदमरुतोर्यथा षट्पदपद्मयोः । तथा राघव संबन्धस्त्वच्छरीरत्वदात्मनोः

yathā payodamarutoryathā ṣaṭpadapadmayoḥ | tathā rāghava saṃbandhastvaccharīratvadātmanoḥ

मनो राम शरीरं हि जगतः सकलस्य च । आद्या शक्तिश्चिदध्यात्मा न नश्यति कदाचन

mano rāma śarīraṃ hi jagataḥ sakalasya ca | ādyā śaktiścidadhyātmā na naśyati kadācana

योऽसावात्मा महाप्राज्ञ न नश्यति न गच्छति । न नश्यति कदाचिच्च किं मुधा परितप्यसे

yo'sāvātmā mahāprājña na naśyati na gacchati | na naśyati kadācicca kiṃ mudhā paritapyase

विशीर्णेऽभ्रे यथा वातः शुष्केऽब्जे षट्पदो यथा । यात्यनन्तपदं व्योम तथात्मा देहसंक्षये

viśīrṇe'bhre yathā vātaḥ śuṣke'bje ṣaṭpado yathā | yātyanantapadaṃ vyoma tathātmā dehasaṃkṣaye

संसारेऽस्मिन्विहरतो मनोऽपि हि न नश्यति । ज्ञानाग्निना विना जन्तोरात्मनाशे तु का कथा

saṃsāre'sminviharato mano'pi hi na naśyati | jñānāgninā vinā jantorātmanāśe tu kā kathā

यः कुण्डवदरन्यायो यो घटाकाशयोः क्रमः । स्थितिर्देहात्मनोः सैव सविनाशाविनाशयोः

yaḥ kuṇḍavadaranyāyo yo ghaṭākāśayoḥ kramaḥ | sthitirdehātmanoḥ saiva savināśāvināśayoḥ

बदरं हस्तमायाति यथा स्फुटति कुण्डके । आत्मा गगनमायाति तथा चलति देहके

badaraṃ hastamāyāti yathā sphuṭati kuṇḍake | ātmā gaganamāyāti tathā calati dehake

कुम्भे गच्छत्यकुम्भत्वं कुम्भाकाशो यथाम्बरे । तिष्ठत्येवमयं क्षीणे देहे देही निरामयः

kumbhe gacchatyakumbhatvaṃ kumbhākāśo yathāmbare | tiṣṭhatyevamayaṃ kṣīṇe dehe dehī nirāmayaḥ

मनोदेहो हि जन्तूनां देशकालतिरोहितः । मुहुर्मृतिपटाच्छन्नः शठे किं परिदेवना

manodeho hi jantūnāṃ deśakālatirohitaḥ | muhurmṛtipaṭācchannaḥ śaṭhe kiṃ paridevanā

देशकालतिरोधाने मूढोऽपि मरणे नरः । किं बिभेति महाबाहो नेह पश्यति कश्चन

deśakālatirodhāne mūḍho'pi maraṇe naraḥ | kiṃ bibheti mahābāho neha paśyati kaścana

अतस्त्वं वासनां राम मिथ्यैवाहमिति स्थिताम् । त्यज पक्षीश्वरो व्योमगमनोत्क इवाण्डकम्

atastvaṃ vāsanāṃ rāma mithyaivāhamiti sthitām | tyaja pakṣīśvaro vyomagamanotka ivāṇḍakam

एषा हि मानसी शक्तिरिष्टानिष्टनिबन्धनी । अनयैव मुधा भ्रान्त्या स्वप्नवत्परिकल्पना

eṣā hi mānasī śaktiriṣṭāniṣṭanibandhanī | anayaiva mudhā bhrāntyā svapnavatparikalpanā

अविद्यैषा दुरन्तैषा दुःखायैषा विवर्धते । अपरिज्ञायमानैषा तनोतीदमसन्मयम्

avidyaiṣā durantaiṣā duḥkhāyaiṣā vivardhate | aparijñāyamānaiṣā tanotīdamasanmayam

एषा तुच्छवदाकाशं तुषारमलिनं यथा । परिपश्यति विभ्रान्ता स्वरूपस्य स्वभावतः

eṣā tucchavadākāśaṃ tuṣāramalinaṃ yathā | paripaśyati vibhrāntā svarūpasya svabhāvataḥ

असदेवेदमारम्भमन्थरं सदिवोत्थितम् । कल्पितं जगदाभोगि दीर्घस्वप्न इवैतया

asadevedamārambhamantharaṃ sadivotthitam | kalpitaṃ jagadābhogi dīrghasvapna ivaitayā

भावनामात्र एवास्याः स्वरूपं कर्तृतां गतम् । जगन्नामाविलं चक्षुर्व्योम्नि बिम्बरुचामिव

bhāvanāmātra evāsyāḥ svarūpaṃ kartṛtāṃ gatam | jagannāmāvilaṃ cakṣurvyomni bimbarucāmiva

लयमस्याः स्वरूपं त्वं नय राम विचारणात् । यथा हिमशिलायास्तु तपनाद्दिवसाधिपः

layamasyāḥ svarūpaṃ tvaṃ naya rāma vicāraṇāt | yathā himaśilāyāstu tapanāddivasādhipaḥ

हिमाभावार्थिनोऽर्कस्य स्वोदयेनेप्सितं यथा । सिद्ध्यत्येवं विचारेण मनोनाशार्थिनोऽर्थितम्

himābhāvārthino'rkasya svodayenepsitaṃ yathā | siddhyatyevaṃ vicāreṇa manonāśārthino'rthitam

अविद्याऽसंप्रबुद्धा हि विततानर्थदुर्गमा । नानेन्द्रजालकलनां शम्बरो हेम वर्षति

avidyā'saṃprabuddhā hi vitatānarthadurgamā | nānendrajālakalanāṃ śambaro hema varṣati

स्वविनाशक्रियां चैतां मन एव करोत्यलम् । मनो ह्यात्मवधं नाम नाटकं परिनृत्यति

svavināśakriyāṃ caitāṃ mana eva karotyalam | mano hyātmavadhaṃ nāma nāṭakaṃ parinṛtyati

आत्मानमीक्षते चेतः स्वविनाशाय केवलम् । नहि जानाति दुर्बुद्धिर्विनाशं प्रत्युपस्थितम्

ātmānamīkṣate cetaḥ svavināśāya kevalam | nahi jānāti durbuddhirvināśaṃ pratyupasthitam

स्वयं संकल्पमात्रेण स्वविनाशदृशामिदम् । मनः संसाधयत्याशु क्लेशो नात्रोपयुज्यते

svayaṃ saṃkalpamātreṇa svavināśadṛśāmidam | manaḥ saṃsādhayatyāśu kleśo nātropayujyate

स्वसंकल्पविकल्पांशं विवेकोपहितं मनः । संत्यज्य रूपमाभोगि करोत्यात्मावबोधनम्

svasaṃkalpavikalpāṃśaṃ vivekopahitaṃ manaḥ | saṃtyajya rūpamābhogi karotyātmāvabodhanam

महोदयो मनोनाशो महोच्छेदस्य तूदयः । मनोनाशे प्रयत्नं त्वं कुरु मा मनसो जवे

mahodayo manonāśo mahocchedasya tūdayaḥ | manonāśe prayatnaṃ tvaṃ kuru mā manaso jave

अविरलसुखदुःखवृक्षखण्डे विषमकृतान्तमहोरगे वनेऽस्मिन् । प्रभुरिदमखिले विवेकहीनं सुभग मनो महदापदेकहेतुः

aviralasukhaduḥkhavṛkṣakhaṇḍe viṣamakṛtāntamahorage vane'smin | prabhuridamakhile vivekahīnaṃ subhaga mano mahadāpadekahetuḥ

इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

102

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे दे० मो० उपदेशकरणं नाम द्वि उत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe de0 mo0 upadeśakaraṇaṃ nāma dvi uttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०३

103

त्र्युत्तरशततमः सर्गः

tryuttaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परस्मादुत्थितं चेतस्तत्कल्लोल इवार्णवात् । स्फारतामेत्य भुवनं तनोतीदमितस्ततः

śrīvasiṣṭha uvāca | parasmādutthitaṃ cetastatkallola ivārṇavāt | sphāratāmetya bhuvanaṃ tanotīdamitastataḥ

ह्रस्वं दीर्घं करोत्याशु दीर्घं नयति खर्वताम् । स्वतां नयत्यन्यदलं स्वं तथैवान्यतामपि

hrasvaṃ dīrghaṃ karotyāśu dīrghaṃ nayati kharvatām | svatāṃ nayatyanyadalaṃ svaṃ tathaivānyatāmapi

प्रादेशमात्रमपि यद्वस्तुभावनयैव तत् । स्वयं संपन्नयेवाशु करोत्यद्रीन्द्रभासुरम्

prādeśamātramapi yadvastubhāvanayaiva tat | svayaṃ saṃpannayevāśu karotyadrīndrabhāsuram

लब्धप्रतिष्ठं परमात्पदादुल्लसितं मनः । निमेषेणैव संसारान्करोति न करोति च

labdhapratiṣṭhaṃ paramātpadādullasitaṃ manaḥ | nimeṣeṇaiva saṃsārānkaroti na karoti ca

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थास्नु चरिष्णु च । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं चित्तादेतदुपागतम्

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāsnu cariṣṇu ca | sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ cittādetadupāgatam

देशकालक्रियाद्रव्यशक्तिपर्याकुलीकृतम् । भावाद्भावान्तरं याति लोलत्वान्नटवन्मनः

deśakālakriyādravyaśaktiparyākulīkṛtam | bhāvādbhāvāntaraṃ yāti lolatvānnaṭavanmanaḥ

सदसत्तां नयत्याशु सत्तां वा सन्नयत्यलम् । तादृशान्येव चादत्ते सुखदुःखानि भावितम्

sadasattāṃ nayatyāśu sattāṃ vā sannayatyalam | tādṛśānyeva cādatte sukhaduḥkhāni bhāvitam

यदाप्तं स्वयमादत्ते यथैव चञ्चलं मनः । हस्तपादादिसंघातस्तदा प्रयतते तथा

yadāptaṃ svayamādatte yathaiva cañcalaṃ manaḥ | hastapādādisaṃghātastadā prayatate tathā

ततः सैव क्रिया चित्तसमाहितफलाफलम् । क्षणात्प्रयच्छति लता कालसिक्तेव तादृशम्

tataḥ saiva kriyā cittasamāhitaphalāphalam | kṣaṇātprayacchati latā kālasikteva tādṛśam

चित्रां क्रीडनकश्रेणीं यथा पङ्काद्गृहे शिशुः । करोत्येवं मनो राम विकल्पं कुरुते जगत्

citrāṃ krīḍanakaśreṇīṃ yathā paṅkādgṛhe śiśuḥ | karotyevaṃ mano rāma vikalpaṃ kurute jagat

मनःसर्वजनक्रीडानृजम्बाललवेष्वतः । किमेतद्धि पदार्थेषु रूढं जगति कल्प्यते

manaḥsarvajanakrīḍānṛjambālalaveṣvataḥ | kimetaddhi padārtheṣu rūḍhaṃ jagati kalpyate

करोत्यृतुकरः कालो यथा रूपान्यथा तरोः । चित्तमेवं पदार्थानामेषामेवान्यतामिव

karotyṛtukaraḥ kālo yathā rūpānyathā taroḥ | cittamevaṃ padārthānāmeṣāmevānyatāmiva

मनोरथे तथा स्वप्ने संकल्पकलनासु च । गोष्पदं योजनव्यूहः स्वासु लीलासु चेतसः

manorathe tathā svapne saṃkalpakalanāsu ca | goṣpadaṃ yojanavyūhaḥ svāsu līlāsu cetasaḥ

कल्पं क्षणीकरोत्यन्तः क्षणं नयति कल्पताम् । मनस्तदायत्तमतो देशकालक्रमं विदुः

kalpaṃ kṣaṇīkarotyantaḥ kṣaṇaṃ nayati kalpatām | manastadāyattamato deśakālakramaṃ viduḥ

तीव्रमन्दत्वसंवेगाद्बहुत्वाल्पत्वभेदतः । विलम्बनेन च चिरं नतु शक्तिमशक्तितः

tīvramandatvasaṃvegādbahutvālpatvabhedataḥ | vilambanena ca ciraṃ natu śaktimaśaktitaḥ

व्यामोहसंभ्रमानर्थदेशकालगमागमाः । चेतसः प्रभवन्त्येते पादपादिव पल्लवाः

vyāmohasaṃbhramānarthadeśakālagamāgamāḥ | cetasaḥ prabhavantyete pādapādiva pallavāḥ

जलमेव यथाम्भोधिरौष्ण्यमेव यथानलः । तथा विविधसंरम्भः संसारश्चित्तमेव वा

jalameva yathāmbhodhirauṣṇyameva yathānalaḥ | tathā vividhasaṃrambhaḥ saṃsāraścittameva vā

सकर्तृकर्मकरणं यदिदं चेत्यमागतम् । द्रष्टृदर्शनदृश्याढ्यं तत्सर्वं चित्तमेव च

sakartṛkarmakaraṇaṃ yadidaṃ cetyamāgatam | draṣṭṛdarśanadṛśyāḍhyaṃ tatsarvaṃ cittameva ca

चित्तं जगन्ति भुवनानि वनान्तराणि संलक्ष्यते स्वयमुपागतमात्मभेदैः । केयूरमौलिकटकैश्च लसत्स्वरूपं त्यक्त्वैव काञ्चनधियेव जनेन हेम

cittaṃ jaganti bhuvanāni vanāntarāṇi saṃlakṣyate svayamupāgatamātmabhedaiḥ | keyūramaulikaṭakaiśca lasatsvarūpaṃ tyaktvaiva kāñcanadhiyeva janena hema

103

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे चित्तमाहात्म्यं नाम त्र्युत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittamāhātmyaṃ nāma tryuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०४

104

चतुरुत्तरशततमः सर्गः

caturuttaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्र ते श्रृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तमिममुत्तमम् । जागतीहेन्द्रजालश्रीश्चित्तायत्ता यथा स्थिता

śrīvasiṣṭha uvāca | atra te śrṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam | jāgatīhendrajālaśrīścittāyattā yathā sthitā

अस्त्यस्मिन्वसुधापीठे नानावनसमाकुलः । उत्तरापाण्डवो नाम स्फीतो जनपदो महान्

astyasminvasudhāpīṭhe nānāvanasamākulaḥ | uttarāpāṇḍavo nāma sphīto janapado mahān

नीरन्ध्रघनगम्भीरवनविश्रान्ततापसः । विद्याधरीकृतलतादोलोपवनपत्तनः

nīrandhraghanagambhīravanaviśrāntatāpasaḥ | vidyādharīkṛtalatādolopavanapattanaḥ

वातोद्धूताञ्जकिञ्जल्कपुञ्जपिञ्जरपर्वतः । लसत्कुसुमसंभारवनमालावतंसकः

vātoddhūtāñjakiñjalkapuñjapiñjaraparvataḥ | lasatkusumasaṃbhāravanamālāvataṃsakaḥ

करञ्जमञ्जरीकुञ्जगुच्छपर्यन्तजङ्गलः । खर्जूरान्तरितग्रामो घुंघुमध्वनिताम्बरः

karañjamañjarīkuñjagucchaparyantajaṅgalaḥ | kharjūrāntaritagrāmo ghuṃghumadhvanitāmbaraḥ

एकपिङ्गशिलाश्रेणीशालिकेदारपिङ्गलः । नीलकण्ठारवोद्दामवनजङ्गलमण्डितः

ekapiṅgaśilāśreṇīśālikedārapiṅgalaḥ | nīlakaṇṭhāravoddāmavanajaṅgalamaṇḍitaḥ

सारसारवसंरम्भरणत्कनककाननः । तमालपाटलीनीलगिरिग्रामककुण्डलः

sārasāravasaṃrambharaṇatkanakakānanaḥ | tamālapāṭalīnīlagirigrāmakakuṇḍalaḥ

विचित्रविहगव्यूहविरावकृतकाकलिः । नदीपरिसरोन्निद्रपारिभद्रद्रुमारुणः

vicitravihagavyūhavirāvakṛtakākaliḥ | nadīparisaronnidrapāribhadradrumāruṇaḥ

गायत्कलमकेदारदारिकाहृतमन्मथः । पुष्पफलचलद्वातव्याधूतकुसुमाम्बुदः

gāyatkalamakedāradārikāhṛtamanmathaḥ | puṣpaphalacaladvātavyādhūtakusumāmbudaḥ

दरीगृहविनिष्क्रान्तसिद्धचारणबन्दिकम् । स्वर्गादिव समानीय लावण्यमभिनिर्मितः

darīgṛhaviniṣkrāntasiddhacāraṇabandikam | svargādiva samānīya lāvaṇyamabhinirmitaḥ

गायत्किन्नरगन्धर्वकदलीखण्डमण्डपः । मन्दानिलरवोद्भूतः पुष्पोपवनपाण्डुरः

gāyatkinnaragandharvakadalīkhaṇḍamaṇḍapaḥ | mandānilaravodbhūtaḥ puṣpopavanapāṇḍuraḥ

तत्रास्ति लवणो नाम राजा परमधार्मिकः । हरिश्चन्द्रकुलोद्भूतो भूमाविव दिवाकरः

tatrāsti lavaṇo nāma rājā paramadhārmikaḥ | hariścandrakulodbhūto bhūmāviva divākaraḥ

यद्यशःकुसुमोत्तंसपाण्डुरस्कन्धमण्डलाः । तत्र शैला विराजन्ते हाराः प्रोद्धूलिता इव

yadyaśaḥkusumottaṃsapāṇḍuraskandhamaṇḍalāḥ | tatra śailā virājante hārāḥ proddhūlitā iva

कृपाणशकलोत्कृत्तनिःशेषारातिमण्डलः । अरातिलोकः प्राप्नोति यदनुस्मरणाज्ज्वरम्

kṛpāṇaśakalotkṛttaniḥśeṣārātimaṇḍalaḥ | arātilokaḥ prāpnoti yadanusmaraṇājjvaram

यस्योदारसमारम्भमार्यलोकानुपालनम् । चरितं संस्मरिष्यन्ति हरेरिव चिरं जनाः

yasyodārasamārambhamāryalokānupālanam | caritaṃ saṃsmariṣyanti hareriva ciraṃ janāḥ

यस्याप्सरोमिरद्रीन्द्रमूर्धस्वमरसद्मसु । विकासिपुलकोल्लासं गीयन्ते गुणगीतयः

yasyāpsaromiradrīndramūrdhasvamarasadmasu | vikāsipulakollāsaṃ gīyante guṇagītayaḥ

यस्य स्वःसुन्दरीगीता लोकपालचिरश्रुताः । विरिञ्चिहंसैर्ध्वन्यन्ते स्वभ्यासाद्गुणगीतयः

yasya svaḥsundarīgītā lokapālaciraśrutāḥ | viriñcihaṃsairdhvanyante svabhyāsādguṇagītayaḥ

स्वप्नेष्वपि न सामान्या यस्योदारचमत्कृतिः । राम दृष्टा श्रुता वापि दैन्यदोषमयी क्रिया

svapneṣvapi na sāmānyā yasyodāracamatkṛtiḥ | rāma dṛṣṭā śrutā vāpi dainyadoṣamayī kriyā

जिह्मतां यो न जानाति न दृष्टा येन धृष्णुता । उदारता येन धृता ब्रह्मणेवाक्षमालिका

jihmatāṃ yo na jānāti na dṛṣṭā yena dhṛṣṇutā | udāratā yena dhṛtā brahmaṇevākṣamālikā

दिनाष्टभागमाकाशमागते दिवसाधिपे । स कदाचित्सभास्थाने सिंहासनगतोऽभवत्

dināṣṭabhāgamākāśamāgate divasādhipe | sa kadācitsabhāsthāne siṃhāsanagato'bhavat

सुखोपविष्टे तत्रास्मिन्राजनीन्दाविवाम्बरे । प्रविशन्तीषु सामन्तसेनासु च ससंभ्रमम्

sukhopaviṣṭe tatrāsminrājanīndāvivāmbare | praviśantīṣu sāmantasenāsu ca sasaṃbhramam

गायन्तीष्वथ कान्तासु सूपविष्टेषु राजसु । मनो हरति साह्लादे वीणावंशकलारवे

gāyantīṣvatha kāntāsu sūpaviṣṭeṣu rājasu | mano harati sāhlāde vīṇāvaṃśakalārave

चारुचामरहस्तासु सविलासासु राजनि । देवासुरगुरुप्रख्ये विश्रान्ते मन्त्रिमण्डले

cārucāmarahastāsu savilāsāsu rājani | devāsuraguruprakhye viśrānte mantrimaṇḍale

प्रस्तुतेषु प्रविष्टेषु राजकार्येषु मन्त्रिभिः । प्रोक्तासु देशवार्तासु निपुणैश्चारुमन्त्रिभिः

prastuteṣu praviṣṭeṣu rājakāryeṣu mantribhiḥ | proktāsu deśavārtāsu nipuṇaiścārumantribhiḥ

इतिह्यसमये पुण्ये वाच्यमाने च पुस्तके । पठत्सु च स्तुतीः पुण्याः पुरः प्रह्वेषु वन्दिषु

itihyasamaye puṇye vācyamāne ca pustake | paṭhatsu ca stutīḥ puṇyāḥ puraḥ prahveṣu vandiṣu

सभां विवेश साटोपः कश्चित्तामैन्द्रजालिकः । वर्षेणाहितसंरम्भो वसुधामिव वारिदः

sabhāṃ viveśa sāṭopaḥ kaścittāmaindrajālikaḥ | varṣeṇāhitasaṃrambho vasudhāmiva vāridaḥ

स ननाम महीपालं शिखरोदारकन्धरम् । पादोपान्तगतः कान्तं शैलं फलतरुर्यथा

sa nanāma mahīpālaṃ śikharodārakandharam | pādopāntagataḥ kāntaṃ śailaṃ phalataruryathā

सच्छायस्योन्नतांसस्य फलिनः पुष्पभासिनः । स विवेश पुरो राज्ञस्तरोरग्रे कपिर्यथा

sacchāyasyonnatāṃsasya phalinaḥ puṣpabhāsinaḥ | sa viveśa puro rājñastaroragre kapiryathā

चपलो लम्पटोऽर्थानामामोदसुखमारुतम् । उवाचोत्कन्धरं भूपं सपद्ममिव षट्पदः

capalo lampaṭo'rthānāmāmodasukhamārutam | uvācotkandharaṃ bhūpaṃ sapadmamiva ṣaṭpadaḥ

विलोकय विभो तावदेकामिह खरोलिकाम् । पीठस्थ एव साश्चर्यां व्योम्नि चन्द्र इवावनिम्

vilokaya vibho tāvadekāmiha kharolikām | pīṭhastha eva sāścaryāṃ vyomni candra ivāvanim

इत्युक्त्वा पिच्छिका तेन भ्रामिता भ्रमदायिनी । नानाविरचनाबीजं मायेव परमात्मनः

ityuktvā picchikā tena bhrāmitā bhramadāyinī | nānāviracanābījaṃ māyeva paramātmanaḥ

तां ददर्श महीपालस्तेजोरेणुविराजिताम् । शक्रः सुरविमानस्थः स्वकार्मुकलतामिव

tāṃ dadarśa mahīpālastejoreṇuvirājitām | śakraḥ suravimānasthaḥ svakārmukalatāmiva

सभां सैन्धवसामन्तो विवेशास्मिन्क्षणे तदा । तारापरिकरापूर्णां व्योमवीथीमिवाम्बुदः

sabhāṃ saindhavasāmanto viveśāsminkṣaṇe tadā | tārāparikarāpūrṇāṃ vyomavīthīmivāmbudaḥ

तं चैवानुजगामाश्वः सौम्यः परमवेगवान् । देवलोकोन्मुखं तुष्टं शक्रमुच्चैःश्रवा इव

taṃ caivānujagāmāśvaḥ saumyaḥ paramavegavān | devalokonmukhaṃ tuṣṭaṃ śakramuccaiḥśravā iva

स तमश्वमुपादाय पार्थिवं समुवाच ह । सोच्चैःश्रवा इव क्षीरसागरो मरुतां पतिम्

sa tamaśvamupādāya pārthivaṃ samuvāca ha | soccaiḥśravā iva kṣīrasāgaro marutāṃ patim

इदमुच्चैःश्रवःप्रख्यं हयरत्नं महीपते । जवोडुयनशीलेन मूर्तिमानिव मारुतः

idamuccaiḥśravaḥprakhyaṃ hayaratnaṃ mahīpate | javoḍuyanaśīlena mūrtimāniva mārutaḥ

अश्वोऽयमस्मत्प्रभुणा प्रभो संप्रहितस्त्वयि । राजते हि पदार्थश्रीर्महतामर्पणाच्छुभा

aśvo'yamasmatprabhuṇā prabho saṃprahitastvayi | rājate hi padārthaśrīrmahatāmarpaṇācchubhā

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु प्रत्युवाचैन्द्रजालिकः । जलदस्तनिते शान्ते चातकोऽम्बुधरं यथा

ityuktavati tasmiṃstu pratyuvācaindrajālikaḥ | jaladastanite śānte cātako'mbudharaṃ yathā

सदश्वमेनमारुह्य भुवनं विहर प्रभो । स्वप्रतापाहितानल्पशोभामुर्वीं रविर्यथा

sadaśvamenamāruhya bhuvanaṃ vihara prabho | svapratāpāhitānalpaśobhāmurvīṃ raviryathā

अश्वमालोकयामास तेनोक्त इति पार्थिवः । निर्घातस्तनितं मेघं मयूर इव सूत्करः

aśvamālokayāmāsa tenokta iti pārthivaḥ | nirghātastanitaṃ meghaṃ mayūra iva sūtkaraḥ

अथानिमेषया दृष्ट्या राजा चित्रोपमाकृतिः । बभूवालोकयन्नश्वं लिपिकर्मार्पितोपमः

athānimeṣayā dṛṣṭyā rājā citropamākṛtiḥ | babhūvālokayannaśvaṃ lipikarmārpitopamaḥ

क्षणमालोक्य पीठस्थस्तस्थौ संस्थगितेक्षणः । दृष्ट्याऽऽक्षुब्धः समुद्रोऽद्रिमीनकैः करवो यथा

kṣaṇamālokya pīṭhasthastasthau saṃsthagitekṣaṇaḥ | dṛṣṭyā''kṣubdhaḥ samudro'drimīnakaiḥ karavo yathā

तस्थौ मुहूर्तयुग्मं स ध्यानासक्त इवात्मनि । वीतरागो मुनिः क्षुब्धः परानन्द इव स्थितः

tasthau muhūrtayugmaṃ sa dhyānāsakta ivātmani | vītarāgo muniḥ kṣubdhaḥ parānanda iva sthitaḥ

बोधितः केनचिन्नासौ स्वप्रतापजितोर्जितः । धिया कामप्ययं भूयश्चिन्तां चिन्तयतीति च

bodhitaḥ kenacinnāsau svapratāpajitorjitaḥ | dhiyā kāmapyayaṃ bhūyaścintāṃ cintayatīti ca

बभूवुः केवलं तत्र निःस्पन्दसितचामराः । चामरिण्यो हि शर्वर्यः स्तम्भितेन्दुकरा इव

babhūvuḥ kevalaṃ tatra niḥspandasitacāmarāḥ | cāmariṇyo hi śarvaryaḥ stambhitendukarā iva

विरेजुर्विस्मयापूर्णा निःस्पन्दास्ते सभासदः । निःस्पन्दकिञ्जल्कदलाः पद्माः पङ्ककृता इव

virejurvismayāpūrṇā niḥspandāste sabhāsadaḥ | niḥspandakiñjalkadalāḥ padmāḥ paṅkakṛtā iva

प्रशशाम सभास्थाने जनकोलाहलः शनैः । प्रशान्तप्रावृषि व्योमन्याम्भोदमिव गर्जितम्

praśaśāma sabhāsthāne janakolāhalaḥ śanaiḥ | praśāntaprāvṛṣi vyomanyāmbhodamiva garjitam

संदेहसागरे मग्ना जग्मुश्चिन्तां सुमन्त्रिणः । विषीदति गदापाणावसुराजाविवामराः

saṃdehasāgare magnā jagmuścintāṃ sumantriṇaḥ | viṣīdati gadāpāṇāvasurājāvivāmarāḥ

विततविस्मितजिह्नितया तया जनतया भयमोहविषण्णया । स्तिमितचक्षुषि भूमिपतौ स्थिते मुकुलिताज्जवनस्य धृता द्युतिः

vitatavismitajihnitayā tayā janatayā bhayamohaviṣaṇṇayā | stimitacakṣuṣi bhūmipatau sthite mukulitājjavanasya dhṛtā dyutiḥ

104

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे इन्द्रजालोपाख्याने नृपव्यामोहो नाम चतुरुत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe indrajālopākhyāne nṛpavyāmoho nāma caturuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०५

105

पञ्चोत्तरशततमः सर्गः

pañcottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । मुहूर्तद्वितयेनाथ बोधमाप महीपतिः । प्रावृषेण्याम्बुनिर्मुक्तमम्भोरुहमिवोत्तमम्

śrīvasiṣṭha uvāca | muhūrtadvitayenātha bodhamāpa mahīpatiḥ | prāvṛṣeṇyāmbunirmuktamambhoruhamivottamam

आसनात्साङ्गदोत्तंसः प्रबुद्धोऽसावकम्पयत् । सवनाभोगशृङ्गाग्र्यो भूकम्प इव पर्वतः

āsanātsāṅgadottaṃsaḥ prabuddho'sāvakampayat | savanābhogaśṛṅgāgryo bhūkampa iva parvataḥ

बभूवाथ प्रबुद्धोऽसावासनोपरि कम्पितः । विक्षुब्ध इव पातालवारणे शङ्कराचलः

babhūvātha prabuddho'sāvāsanopari kampitaḥ | vikṣubdha iva pātālavāraṇe śaṅkarācalaḥ

पतन्तं धारयामासुस्तं पुरोगा नृपं भुजैः । मेरुं प्रलयविक्षुब्धं कुलशैलास्तटैरिव

patantaṃ dhārayāmāsustaṃ purogā nṛpaṃ bhujaiḥ | meruṃ pralayavikṣubdhaṃ kulaśailāstaṭairiva

पुरोगैर्धार्यमाणोऽसौ पर्याकुलमतिर्नृपः । वीचिविक्षोभितस्येन्दोर्बभार वनमाः श्रियः

purogairdhāryamāṇo'sau paryākulamatirnṛpaḥ | vīcivikṣobhitasyendorbabhāra vanamāḥ śriyaḥ

कोऽयं प्रदेशः कस्येयं सभेति स नृपः शनैः । दध्वान मज्जदम्भोजकोशस्थ इव षट्पदः

ko'yaṃ pradeśaḥ kasyeyaṃ sabheti sa nṛpaḥ śanaiḥ | dadhvāna majjadambhojakośastha iva ṣaṭpadaḥ

अथोवाच सभा देव किमेतदिति सादरम् । रणन्मधुकरी भानुं दृष्टराहुमिवालिनी

athovāca sabhā deva kimetaditi sādaram | raṇanmadhukarī bhānuṃ dṛṣṭarāhumivālinī

अथैनं परिपप्रच्छुः पुरोगा मन्त्रिणस्तथा । प्रलयोल्लाससंत्रस्तं मार्कण्डेयमिवामराः

athainaṃ paripapracchuḥ purogā mantriṇastathā | pralayollāsasaṃtrastaṃ mārkaṇḍeyamivāmarāḥ

त्वयीत्थं संस्थिते देव वयमत्यन्तमाकुलाः । अभेद्यमपि भिन्दन्ति निर्निमित्तं भ्रमा मनः

tvayītthaṃ saṃsthite deva vayamatyantamākulāḥ | abhedyamapi bhindanti nirnimittaṃ bhramā manaḥ

आपातरमणीयेषु पर्यन्तविरसेषु च । भोगेष्विव विकल्पेषु केषु ते लुलितं मनः

āpātaramaṇīyeṣu paryantaviraseṣu ca | bhogeṣviva vikalpeṣu keṣu te lulitaṃ manaḥ

सततोदारवृत्तासु कथासु परिशीतलम् । मनस्ते निर्मलं कस्मात्संभ्रमेषु निमज्जति

satatodāravṛttāsu kathāsu pariśītalam | manaste nirmalaṃ kasmātsaṃbhrameṣu nimajjati

तुच्छालम्बनमालूनविशीर्णं लोकवृत्तिषु । मनो मोहमुपादत्ते न महत्त्वविजृम्भितम्

tucchālambanamālūnaviśīrṇaṃ lokavṛttiṣu | mano mohamupādatte na mahattvavijṛmbhitam

सातत्येन हि यैवास्य मनसो वृत्तिरुत्थिता । शरीरमदमत्तासु तामेवैतद्विधावति

sātatyena hi yaivāsya manaso vṛttirutthitā | śarīramadamattāsu tāmevaitadvidhāvati

अतुच्छालम्बनं धीरं प्रबुद्धं गुणहारि च । तवापि हि मनश्चित्रमालूनमिव लक्ष्यते

atucchālambanaṃ dhīraṃ prabuddhaṃ guṇahāri ca | tavāpi hi manaścitramālūnamiva lakṣyate

अनभ्यस्तविवेकं हि देशकालवशानुगम् । मन्त्रौषधिवशं याति मनो नोदारवृत्तिमत्

anabhyastavivekaṃ hi deśakālavaśānugam | mantrauṣadhivaśaṃ yāti mano nodāravṛttimat

नित्यमात्तविवेकस्य कथमालूनशीर्णता । धुनोति विततं चेतो वात्येव विबुधाचलम्

nityamāttavivekasya kathamālūnaśīrṇatā | dhunoti vitataṃ ceto vātyeva vibudhācalam

इति जातानुगीर्णस्य भूपतेः कान्तिराननम् । भूषयामास शीतांशुं मासान्त इव पूर्णता

iti jātānugīrṇasya bhūpateḥ kāntirānanam | bhūṣayāmāsa śītāṃśuṃ māsānta iva pūrṇatā

रराज राजा सौम्यास्यमुन्मीलितविलोचनः । गते हिमर्तावुल्लासिपुष्पौघ इव माधवः

rarāja rājā saumyāsyamunmīlitavilocanaḥ | gate himartāvullāsipuṣpaugha iva mādhavaḥ

अथातिसंभ्रमाश्चर्यखिन्नास्मृतिमुखो बभौ । आसन्नमृत्युरालोक्य राहुमिन्दुरिवाम्बरे

athātisaṃbhramāścaryakhinnāsmṛtimukho babhau | āsannamṛtyurālokya rāhumindurivāmbare

ऐन्द्रजालिकमालोक्य प्रोवाचाथ हसन्निव । बभुं हिंसात्मकं दृष्ट्वा सर्परूपीव तक्षकः

aindrajālikamālokya provācātha hasanniva | babhuṃ hiṃsātmakaṃ dṛṣṭvā sarparūpīva takṣakaḥ

जाल्म जालजटालेन किमेतद्भवता कृतम् । येनास्पन्दप्रसन्नोऽब्धिः क्षणादेत्य प्रसन्नताम्

jālma jālajaṭālena kimetadbhavatā kṛtam | yenāspandaprasanno'bdhiḥ kṣaṇādetya prasannatām

चित्रं चित्रा हि देवस्य पदार्थशतशक्तयः । सुशक्तमपि मे चित्तं याभिर्मोहे निवेशितम्

citraṃ citrā hi devasya padārthaśataśaktayaḥ | suśaktamapi me cittaṃ yābhirmohe niveśitam

क्व वयं लोकपर्यायकृतान्तपदवेदिनः । क्व मनोमोहदायिन्यो वितताः प्रकृतापदः

kva vayaṃ lokaparyāyakṛtāntapadavedinaḥ | kva manomohadāyinyo vitatāḥ prakṛtāpadaḥ

अप्यभ्यस्तमहाज्ञानं मनस्तिष्ठति देहके । कदाचिन्मोहमादत्ते क्षणं मतिमतामपि

apyabhyastamahājñānaṃ manastiṣṭhati dehake | kadācinmohamādatte kṣaṇaṃ matimatāmapi

इदमाश्चर्यमाख्यानं श्रूयतां रे सभासदः । मम शाम्बरिकेणेह यन्मुहूर्तं प्रदर्शितम्

idamāścaryamākhyānaṃ śrūyatāṃ re sabhāsadaḥ | mama śāmbarikeṇeha yanmuhūrtaṃ pradarśitam

दृष्टवानहमेतस्मिन्बह्वीः कार्यदशाश्चलाः । मुहूर्तं प्रार्थितोऽध्वस्तशक्रसृष्टिरिवालजः

dṛṣṭavānahametasminbahvīḥ kāryadaśāścalāḥ | muhūrtaṃ prārthito'dhvastaśakrasṛṣṭirivālajaḥ

इत्युक्त्वोन्मुखनेत्रेषु सभ्येषु स हसन्निव । राजा वर्णयितुं चित्रं वृत्तान्तमुपचक्रमे

ityuktvonmukhanetreṣu sabhyeṣu sa hasanniva | rājā varṇayituṃ citraṃ vṛttāntamupacakrame

राजोवाच । इह विविधपदार्थसंकुलायां ह्रदनदपत्तनपर्वताकुलायाम् । कुलशिखरिसमुद्रसंकरायां भुवि विभवावलितोऽस्त्ययं प्रदेशः

rājovāca | iha vividhapadārthasaṃkulāyāṃ hradanadapattanaparvatākulāyām | kulaśikharisamudrasaṃkarāyāṃ bhuvi vibhavāvalito'styayaṃ pradeśaḥ

105

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उ० इन्द्रजालोपाख्याने राजावबोधो नाम पञ्चोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 u0 indrajālopākhyāne rājāvabodho nāma pañcottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०६

106

षडोत्तरशततमः सर्गः

ṣaḍottaraśatatamaḥ sargaḥ

राजोवाच । अस्ति तावदयं देशो नानावननदीयुतः । वसुधामण्डलस्यास्य सहोदर इवानुजः

rājovāca | asti tāvadayaṃ deśo nānāvananadīyutaḥ | vasudhāmaṇḍalasyāsya sahodara ivānujaḥ

अस्मिंश्चायमहं राजा पौराभिमतवृत्तिमान् । इन्द्रः स्वर्ग इवास्यां तु सभायां मध्यसंस्थित

asmiṃścāyamahaṃ rājā paurābhimatavṛttimān | indraḥ svarga ivāsyāṃ tu sabhāyāṃ madhyasaṃsthita

यावदभ्यागतो दूरात्कश्चिच्छाम्बरिकस्त्वयम् । रसातलादभ्युदितो मायी मय इव स्वयम्

yāvadabhyāgato dūrātkaścicchāmbarikastvayam | rasātalādabhyudito māyī maya iva svayam

अनेन भ्रमिताद्येह पिच्छिका तेजसोर्जिता । कल्पान्तपवनाभ्रेण शक्रचापलता यथा

anena bhramitādyeha picchikā tejasorjitā | kalpāntapavanābhreṇa śakracāpalatā yathā

आलोक्यैतामहं लोलामस्याश्वस्य पुरः स्थितः । पृष्ठमारूढवानेक आत्मना भ्रान्तमानसः

ālokyaitāmahaṃ lolāmasyāśvasya puraḥ sthitaḥ | pṛṣṭhamārūḍhavāneka ātmanā bhrāntamānasaḥ

ततोऽद्रिं प्रलयक्षुब्धं पुष्करावर्तको यथा । तथा चलन्तं चलितः स्वश्वमारूढवानहम्

tato'driṃ pralayakṣubdhaṃ puṣkarāvartako yathā | tathā calantaṃ calitaḥ svaśvamārūḍhavānaham

गन्तुं प्रवृत्तो मृगयामेकोऽहमतिरंहसा । उर्वरामिव निर्भर्तुः कल्लोलः प्रलयाम्बुधेः

gantuṃ pravṛtto mṛgayāmeko'hamatiraṃhasā | urvarāmiva nirbhartuḥ kallolaḥ pralayāmbudheḥ

तेनानिलविलोलेन दूरं नीतोऽस्मि वाजिना । योगाभ्यासजडेनाज्ञो मुग्धस्य मनसा यथा

tenānilavilolena dūraṃ nīto'smi vājinā | yogābhyāsajaḍenājño mugdhasya manasā yathā

अकिंचनमनःशून्यं स्त्रीचित्तमिव निर्भरम् । ततः प्रलयनिर्दग्धजगदास्पदभीषणम्

akiṃcanamanaḥśūnyaṃ strīcittamiva nirbharam | tataḥ pralayanirdagdhajagadāspadabhīṣaṇam

निष्पक्षिक्षारनीहारं निर्वृक्षमजलं महत् । संप्राप्तोऽहमपर्यन्तमरण्यं श्रान्तवाहनः

niṣpakṣikṣāranīhāraṃ nirvṛkṣamajalaṃ mahat | saṃprāpto'hamaparyantamaraṇyaṃ śrāntavāhanaḥ

तद्द्वितीयमिवाकाशं तथाष्टममिवाम्बुधिम् । पञ्चमं सागरमिव संशुष्कं शून्यकोटरम्

taddvitīyamivākāśaṃ tathāṣṭamamivāmbudhim | pañcamaṃ sāgaramiva saṃśuṣkaṃ śūnyakoṭaram

ज्ञस्येव विततं चेतो मूर्खस्येव रुषाऽजवम् । अदृष्टजनसंसर्गमजाततृणपल्लवम्

jñasyeva vitataṃ ceto mūrkhasyeva ruṣā'javam | adṛṣṭajanasaṃsargamajātatṛṇapallavam

अरण्यमिदमासाद्य मतिर्मे खेदमागता । ललनेवैत्य दारिद्र्यं निरन्नफलबान्धवम्

araṇyamidamāsādya matirme khedamāgatā | lalanevaitya dāridryaṃ nirannaphalabāndhavam

कचन्मरुमरीच्यम्बुपुरःप्लुतककुम्मुखम् । आसूर्यास्तं दिनं तत्र प्रक्रान्तं सीदता मया

kacanmarumarīcyambupuraḥplutakakummukham | āsūryāstaṃ dinaṃ tatra prakrāntaṃ sīdatā mayā

तदरण्यं मयातीतमतिकृच्छ्रेण खेदिना । विवेकिनेव संसारो मध्यशून्यतताकृति

tadaraṇyaṃ mayātītamatikṛcchreṇa khedinā | vivekineva saṃsāro madhyaśūnyatatākṛti

यदेतेनातिवाह्याहं प्राप्तवाञ्जङ्गलं क्रमात् । अस्ताद्रिसानुं खिन्नाश्वः शून्यभ्रान्त्येवभास्करः

yadetenātivāhyāhaṃ prāptavāñjaṅgalaṃ kramāt | astādrisānuṃ khinnāśvaḥ śūnyabhrāntyevabhāskaraḥ

जम्बूकदम्बप्रायेषु कलालापाः पतत्रिणः । यत्र स्फुरन्ति खण्डेषु पान्थानामिव बान्धवाः

jambūkadambaprāyeṣu kalālāpāḥ patatriṇaḥ | yatra sphuranti khaṇḍeṣu pānthānāmiva bāndhavāḥ

यत्र शष्पशिखाश्रेण्यो दृश्यन्ते विरलाः स्थले । कदर्थलक्ष्म्या जिह्मस्य हृदीवानन्दवृत्तयः

yatra śaṣpaśikhāśreṇyo dṛśyante viralāḥ sthale | kadarthalakṣmyā jihmasya hṛdīvānandavṛttayaḥ

पूर्वादरण्यादरसात्तद्धि किंचित्सुखावहम् । अत्यन्तदुःखान्मरणाद्वरं व्याधिर्हि जन्तुषु

pūrvādaraṇyādarasāttaddhi kiṃcitsukhāvaham | atyantaduḥkhānmaraṇādvaraṃ vyādhirhi jantuṣu

तत्र जम्बीरखण्डस्य तलं संप्राप्तवानहम् । मार्कण्डेय इवागेन्द्रमेकार्णवविहारतः

tatra jambīrakhaṇḍasya talaṃ saṃprāptavānaham | mārkaṇḍeya ivāgendramekārṇavavihārataḥ

आलम्बिता मया तत्र स्कन्धसंसर्गिणी लता । नीला जलदमालेव तापतप्तेन भूभृता

ālambitā mayā tatra skandhasaṃsargiṇī latā | nīlā jaladamāleva tāpataptena bhūbhṛtā

मयि प्रलम्बमानेऽस्यां प्रयातः स तुरङ्गमः । गङ्गावलम्बिनि नरे यथा दुष्कृतसंचयः

mayi pralambamāne'syāṃ prayātaḥ sa turaṅgamaḥ | gaṅgāvalambini nare yathā duṣkṛtasaṃcayaḥ

चिरं दीर्घाध्वगः खिन्नस्तत्र विश्रान्तवानहम् । भानुरस्ताचलोत्सङ्गे तले कल्पतरोरिव

ciraṃ dīrghādhvagaḥ khinnastatra viśrāntavānaham | bhānurastācalotsaṅge tale kalpataroriva

यावत्समस्तसंसारव्यवहारभरैः समम् । रविर्विश्रमणायेव निविष्टोऽस्ताचलाङ्गणे

yāvatsamastasaṃsāravyavahārabharaiḥ samam | ravirviśramaṇāyeva niviṣṭo'stācalāṅgaṇe

शनैः श्यामिकया ग्रस्ते समस्ते भुवनोदरे । रात्रिसंव्यवहारेषु संप्रवृत्तेषु जङ्गले

śanaiḥ śyāmikayā graste samaste bhuvanodare | rātrisaṃvyavahāreṣu saṃpravṛtteṣu jaṅgale

अहं तरुतृणे तस्मिन्पेलवे खण्डकोटरे । निलीनश्चिरलीनास्यः स्वनीडे विहगो यथा

ahaṃ tarutṛṇe tasminpelave khaṇḍakoṭare | nilīnaściralīnāsyaḥ svanīḍe vihago yathā

विषदष्टविवेकस्य कीनाशस्य गलत्स्मृतेः । विक्रीतस्येव दीनस्य मग्नस्येवान्धकूपके

viṣadaṣṭavivekasya kīnāśasya galatsmṛteḥ | vikrītasyeva dīnasya magnasyevāndhakūpake

तत्र कल्पसमा रात्रिर्मोहमग्नस्य मे गता । एकार्णवोह्यमानस्य मार्कण्डेयमुनेरिव

tatra kalpasamā rātrirmohamagnasya me gatā | ekārṇavohyamānasya mārkaṇḍeyamuneriva

न स्नातवान्नार्चितवान्न तदा भुक्तवानहम् । केवलं मे गता रात्रिः सापदां धुरि तिष्ठतः

na snātavānnārcitavānna tadā bhuktavānaham | kevalaṃ me gatā rātriḥ sāpadāṃ dhuri tiṣṭhataḥ

विनिद्रस्य विधैर्यस्य स्फुरतः सह पल्लवैः । समं दुष्टातिदैर्घ्येण सा व्यतीयाय शर्वरी

vinidrasya vidhairyasya sphurataḥ saha pallavaiḥ | samaṃ duṣṭātidairghyeṇa sā vyatīyāya śarvarī

ततस्तिमिरलेखासु सह तारेन्दुकैरवैः । मयीवापाद्यमानासु म्लानतामलमानने

tatastimiralekhāsu saha tārendukairavaiḥ | mayīvāpādyamānāsu mlānatāmalamānane

शाम्यन्तीषु च वेतालक्ष्वेडासु जवजङ्गले । सहशीतार्तिमद्दन्तपङ्क्तिटाङ्कारसीत्कतैः

śāmyantīṣu ca vetālakṣveḍāsu javajaṅgale | sahaśītārtimaddantapaṅktiṭāṅkārasītkataiḥ

मामेवार्तिविनिर्मग्नं हसन्तीमिव दृष्टवान् । अहं पूर्वां दिशं प्राप्तमधुपानारुणामिव

māmevārtivinirmagnaṃ hasantīmiva dṛṣṭavān | ahaṃ pūrvāṃ diśaṃ prāptamadhupānāruṇāmiva

क्षणादज्ञ इव ज्ञानं दरिद्र इव काञ्चनम् । दृष्टवानहमर्कं खे वारणारोहणोन्मुखम्

kṣaṇādajña iva jñānaṃ daridra iva kāñcanam | dṛṣṭavānahamarkaṃ khe vāraṇārohaṇonmukham

उत्थायास्तरणं वस्त्रं तत्तदास्फोटितं मया । हस्तिचर्मद्वरेणेव संध्यानृत्यानुरागिणा

utthāyāstaraṇaṃ vastraṃ tattadāsphoṭitaṃ mayā | hasticarmadvareṇeva saṃdhyānṛtyānurāgiṇā

प्रवृत्तस्तामहं स्फारां विहर्तुं जङ्गलस्थलीम् । कालो जगत्कुटीं कल्पदग्धभूतगणामिव

pravṛttastāmahaṃ sphārāṃ vihartuṃ jaṅgalasthalīm | kālo jagatkuṭīṃ kalpadagdhabhūtagaṇāmiva

न किंचिदृश्यते तत्र भूतं जरठजङ्गले । अभिजातो गुणलवो यथा मूर्खशरीरके

na kiṃcidṛśyate tatra bhūtaṃ jaraṭhajaṅgale | abhijāto guṇalavo yathā mūrkhaśarīrake

केवलं विगताशङ्कं खण्डभ्रमणचञ्चलम् । चीचीकूचीतिवचना विहरन्ति विहङ्गमाः

kevalaṃ vigatāśaṅkaṃ khaṇḍabhramaṇacañcalam | cīcīkūcītivacanā viharanti vihaṅgamāḥ

अथाष्टभागमापन्ने व्योम्नो दिवसनायके । शुष्कावश्यायलेशासु स्नातास्विव लतासु च

athāṣṭabhāgamāpanne vyomno divasanāyake | śuṣkāvaśyāyaleśāsu snātāsviva latāsu ca

दृष्टा मया प्रभ्रमता दारिकौदनधारिणी । गृहीतामृतसत्कुम्भा दानवेनेव माधवी

dṛṣṭā mayā prabhramatā dārikaudanadhāriṇī | gṛhītāmṛtasatkumbhā dānaveneva mādhavī

तरत्तारकनेत्रां तां श्यामामधवलाम्बराम् । अहमभ्यागतस्तत्र शर्वरीमिव चन्द्रमाः

tarattārakanetrāṃ tāṃ śyāmāmadhavalāmbarām | ahamabhyāgatastatra śarvarīmiva candramāḥ

मह्यमोदनमाश्वेतद्बाले बलवदापदि । देहिदीनार्तिहरणात्स्फारतां यान्ति संपदः

mahyamodanamāśvetadbāle balavadāpadi | dehidīnārtiharaṇātsphāratāṃ yānti saṃpadaḥ

क्षुदन्तर्महतीयं मे बाले वृद्धिमुपेयुषी । कृष्णसर्पा प्रसूतेव कोटरस्था जरद्रुमे

kṣudantarmahatīyaṃ me bāle vṛddhimupeyuṣī | kṛṣṇasarpā prasūteva koṭarasthā jaradrume

याच्चयापि तया मह्यमित्थं दत्तं न किंचन । यत्नप्रार्थनया लक्ष्म्या यथा दुष्कृतिने धनम्

yāccayāpi tayā mahyamitthaṃ dattaṃ na kiṃcana | yatnaprārthanayā lakṣmyā yathā duṣkṛtine dhanam

केवलं चिरकालेन मयात्यन्तानुगामिना । खण्डात्खण्डं निपतति च्छायाभूते पुरःस्थिते

kevalaṃ cirakālena mayātyantānugāminā | khaṇḍātkhaṇḍaṃ nipatati cchāyābhūte puraḥsthite

तयोक्तं हारकेयूरिंश्चण्डालीं विद्धि मामिति । राक्षसीमिव सुक्रूरा पुरुषाश्वगजाशनाम्

tayoktaṃ hārakeyūriṃścaṇḍālīṃ viddhi māmiti | rākṣasīmiva sukrūrā puruṣāśvagajāśanām

राजन्यार्चनमात्रेण मत्तो नाप्नोषि भोजनम् । ग्राम्यादनभिजातेहात्सौजन्यमिव सुन्दरम्

rājanyārcanamātreṇa matto nāpnoṣi bhojanam | grāmyādanabhijātehātsaujanyamiva sundaram

इत्युक्तवत्या गच्छन्त्या खेलया च पदेपदे । कुञ्जकेषु निमज्जन्त्या लीलावनतयोदितम्

ityuktavatyā gacchantyā khelayā ca padepade | kuñjakeṣu nimajjantyā līlāvanatayoditam

ददामि भोजनमिदं भर्ता भवसि चेन्मम । लोको नोपकरोत्यर्थैः सामान्यः स्निग्धतां विना

dadāmi bhojanamidaṃ bhartā bhavasi cenmama | loko nopakarotyarthaiḥ sāmānyaḥ snigdhatāṃ vinā

वाहयत्यत्र मे दान्तान्केदारे पुल्कसः पिता । श्मशान इव वेतालः क्षुधितो धूलिधूसरः

vāhayatyatra me dāntānkedāre pulkasaḥ pitā | śmaśāna iva vetālaḥ kṣudhito dhūlidhūsaraḥ

तस्येदमन्नं भवति भर्तृत्वे दीयते स्थिते । प्राणैरपि हि संपूज्या वल्लभाः पुरुषा यतः

tasyedamannaṃ bhavati bhartṛtve dīyate sthite | prāṇairapi hi saṃpūjyā vallabhāḥ puruṣā yataḥ

अथोक्ता सा मया भर्ता भवामि तव सुव्रते । केनापदि विचार्यन्ते वर्णधर्मकुलक्रमाः

athoktā sā mayā bhartā bhavāmi tava suvrate | kenāpadi vicāryante varṇadharmakulakramāḥ

ततस्तयौदनादर्धं मह्यमेकं समर्पितम् । माधव्येवामृतादर्धमिन्द्रायार्तिमहत्पुरा

tatastayaudanādardhaṃ mahyamekaṃ samarpitam | mādhavyevāmṛtādardhamindrāyārtimahatpurā

जम्बूफलरसः पीतः स भुक्तः पक्कणौदनः । विश्रान्तं च मया तत्र मोहापहृतचेतसा

jambūphalarasaḥ pītaḥ sa bhuktaḥ pakkaṇaudanaḥ | viśrāntaṃ ca mayā tatra mohāpahṛtacetasā

मां तत्रार्कमिवापूर्य सा प्रावृट् श्यामला गता । हस्तेन समुपादाय प्राणं बहिरिव स्थितम्

māṃ tatrārkamivāpūrya sā prāvṛṭ śyāmalā gatā | hastena samupādāya prāṇaṃ bahiriva sthitam

दुराकृतिं दुरारम्भमाससाद भयप्रदम् । पितरं पीवराकारमवीचिमिव यातना

durākṛtiṃ durārambhamāsasāda bhayapradam | pitaraṃ pīvarākāramavīcimiva yātanā

तया मदनुषङ्गिण्या स्वार्थस्तस्मै निवेदितः । मातङ्गाय भ्रमर्येव निःस्वनेनालिलग्नया

tayā madanuṣaṅgiṇyā svārthastasmai niveditaḥ | mātaṅgāya bhramaryeva niḥsvanenālilagnayā

अयं मम भवेद्भर्ता तात हे तव रोचताम् । स तस्या बाढमित्युक्त्वा दिनान्ते समुपस्थिते

ayaṃ mama bhavedbhartā tāta he tava rocatām | sa tasyā bāḍhamityuktvā dinānte samupasthite

मुमोच दान्तावाबद्धौ कृतान्तः किङ्कराविव । नीहाराभ्रकडारासु दिक्षु प्रोद्धूलितासु च । वेतालबन्धनात्तस्माद्दिनान्ते चलिता वयम्

mumoca dāntāvābaddhau kṛtāntaḥ kiṅkarāviva | nīhārābhrakaḍārāsu dikṣu proddhūlitāsu ca | vetālabandhanāttasmāddinānte calitā vayam

क्षणेन पक्कणं प्राप्ताः संध्यायां दीर्घजङ्गलात् । श्मशानादिव वेतालाः श्मशानमितरन्महत्

kṣaṇena pakkaṇaṃ prāptāḥ saṃdhyāyāṃ dīrghajaṅgalāt | śmaśānādiva vetālāḥ śmaśānamitaranmahat

विकर्तितविभागस्थकपिकुक्कुटवायसम् । रक्तसिक्तोर्वराभागप्रभ्रमन्मक्षिकागणम्

vikartitavibhāgasthakapikukkuṭavāyasam | raktasiktorvarābhāgaprabhramanmakṣikāgaṇam

शोषार्थं प्रसृतार्द्रान्त्रतन्त्रीजालपतत्खगम् । निष्कुटस्थितजम्बीरखण्डलग्नखगध्वनि

śoṣārthaṃ prasṛtārdrāntratantrījālapatatkhagam | niṣkuṭasthitajambīrakhaṇḍalagnakhagadhvani

शुष्यद्गुरुवसापिण्डपूर्णालिन्दलसत्खगम् । दृष्टिप्रसृतरक्ताक्तचर्मस्रवदसृग्लवम्

śuṣyadguruvasāpiṇḍapūrṇālindalasatkhagam | dṛṣṭiprasṛtaraktāktacarmasravadasṛglavam

बालहस्तस्थितक्रव्यपिण्डक्वणितमक्षिकम् । जर्जराधिष्ठचण्डालतर्जितारटितार्भकम्

bālahastasthitakravyapiṇḍakvaṇitamakṣikam | jarjarādhiṣṭhacaṇḍālatarjitāraṭitārbhakam

तत्प्रविष्टा वयं कीर्णशिरान्त्र भीमपक्कणम् । मृतभूतं जगत्कल्पे कृतान्तानुचरा इव

tatpraviṣṭā vayaṃ kīrṇaśirāntra bhīmapakkaṇam | mṛtabhūtaṃ jagatkalpe kṛtāntānucarā iva

संभ्रमोपहितानल्पकदलीदलपीठके । अहमास्थितवांस्तत्र नवे श्वशुरमन्दिरे

saṃbhramopahitānalpakadalīdalapīṭhake | ahamāsthitavāṃstatra nave śvaśuramandire

श्वश्र्वा मे केकराक्ष्या तु तेनासृग्लवचक्षुषा । जामातायमिति प्रोक्तं तया तदभिनन्दितम्

śvaśrvā me kekarākṣyā tu tenāsṛglavacakṣuṣā | jāmātāyamiti proktaṃ tayā tadabhinanditam

अथ विश्रम्य चण्डालभोजनान्यजिनासने । संचितान्युपभुक्तानि दुष्कृतानीव भूरिशः

atha viśramya caṇḍālabhojanānyajināsane | saṃcitānyupabhuktāni duṣkṛtānīva bhūriśaḥ

अनन्तदुःखबीजानि न मनोज्ञतराण्यपि । तानि प्रणयवाक्यानि श्रुतान्यसुभगान्यलम्

anantaduḥkhabījāni na manojñatarāṇyapi | tāni praṇayavākyāni śrutānyasubhagānyalam

निरभ्राम्बरनक्षत्रे कस्मिंश्चिद्दिवसे ततः । तैस्तैरारम्भसंरम्भैस्तैर्वस्त्रविभवार्पणैः

nirabhrāmbaranakṣatre kasmiṃściddivase tataḥ | taistairārambhasaṃrambhaistairvastravibhavārpaṇaiḥ

दत्ताप्यनेन सा मह्यं कुमारी भयदायिनी । सुकृष्णा कृष्णवर्णेन दुष्कृतेनेव यातना

dattāpyanena sā mahyaṃ kumārī bhayadāyinī | sukṛṣṇā kṛṣṇavarṇena duṣkṛteneva yātanā

सरभसमभितो विनेदुरत्र प्रसृतमहामदिरासवाः श्वपाकाः । हतपटुपटहा विलासवन्तः स्वयमिव दुष्कृतराशयो महान्तः

sarabhasamabhito vineduratra prasṛtamahāmadirāsavāḥ śvapākāḥ | hatapaṭupaṭahā vilāsavantaḥ svayamiva duṣkṛtarāśayo mahāntaḥ

106

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मो० उत्पत्तिप्रकरणे इन्द्रजालोपाख्याने चाण्डालीविवाहो नाम षडुत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mo0 utpattiprakaraṇe indrajālopākhyāne cāṇḍālīvivāho nāma ṣaḍuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०७

107

सप्तोत्तरशततमः सर्गः

saptottaraśatatamaḥ sargaḥ

राजोवाच । बहुनात्र किमुक्तेन सोत्सवावर्जिताशयः । तदाप्रभृति तत्राहं संपन्नः पुष्टपुल्कसः

rājovāca | bahunātra kimuktena sotsavāvarjitāśayaḥ | tadāprabhṛti tatrāhaṃ saṃpannaḥ puṣṭapulkasaḥ

सप्तरात्रोत्सवस्यान्ते क्रमान्मासाष्टके गते । पुष्पिता सास्य संपन्ना स्थिता गर्भवती ततः

saptarātrotsavasyānte kramānmāsāṣṭake gate | puṣpitā sāsya saṃpannā sthitā garbhavatī tataḥ

प्रसूता दुःखदां कन्यां विपद्दुःखक्रियामिव । सा कन्या ववृधे शीघ्रं मूर्खचिन्तेव पीवरी

prasūtā duḥkhadāṃ kanyāṃ vipadduḥkhakriyāmiva | sā kanyā vavṛdhe śīghraṃ mūrkhacinteva pīvarī

पुनः प्रसूता सा वर्षैस्त्रिभिः पुत्रमशोभनम् । अनर्थमिव दुर्बुद्धिराशापाशविधायकम्

punaḥ prasūtā sā varṣaistribhiḥ putramaśobhanam | anarthamiva durbuddhirāśāpāśavidhāyakam

पुनः सुतां दुहितरं पुनरप्यर्भकं ततः । कलत्रवानहं जातो वने जरठपुल्कसः

punaḥ sutāṃ duhitaraṃ punarapyarbhakaṃ tataḥ | kalatravānahaṃ jāto vane jaraṭhapulkasaḥ

तया सह समास्तत्र मया बह्व्षोऽतिवाहिताः । नारके चिन्तया सार्धं ब्रह्मघ्नेनेव यातनाः

tayā saha samāstatra mayā bahvṣo'tivāhitāḥ | nārake cintayā sārdhaṃ brahmaghneneva yātanāḥ

शीतवातातपक्लेशविवशेन वनान्तरे । चिरं विलुलितं वृद्धकच्छपेनेव पल्वले

śītavātātapakleśavivaśena vanāntare | ciraṃ vilulitaṃ vṛddhakacchapeneva palvale

कलत्रचिन्ताह्रतया धिया संदह्यमानया । दृष्टाः कष्टसमारम्भा दिशः प्रज्वलिता इव

kalatracintāhratayā dhiyā saṃdahyamānayā | dṛṣṭāḥ kaṣṭasamārambhā diśaḥ prajvalitā iva

क्षौमानेकसमाक्षीणपटे चेण्डकधारिणा । काष्ठभारो वने व्यूढो यो मूर्तमिव दुष्कृतम्

kṣaumānekasamākṣīṇapaṭe ceṇḍakadhāriṇā | kāṣṭhabhāro vane vyūḍho yo mūrtamiva duṣkṛtam

यौकाकीर्णजरत्क्लिन्नगन्धिकौपीनवाससा । आश्वस्य धवलीकानां तले नीता घनाः समाः

yaukākīrṇajaratklinnagandhikaupīnavāsasā | āśvasya dhavalīkānāṃ tale nītā ghanāḥ samāḥ

कलत्रापूरणोत्केन जर्जरेण हिमानिलैः । हेमन्ते दर्दुरेणेव विलीनं वनकुक्षिषु

kalatrāpūraṇotkena jarjareṇa himānilaiḥ | hemante dardureṇeva vilīnaṃ vanakukṣiṣu

नानाकलहकल्लोलतापप्रसरविद्रुताः । बाष्पव्याजेन निर्मुक्ता नेत्राभ्यां रक्तबिन्दवः

nānākalahakallolatāpaprasaravidrutāḥ | bāṣpavyājena nirmuktā netrābhyāṃ raktabindavaḥ

यामिन्यो विपिने क्लिन्ने वराहामिषभोजनाः । शिलातलकुटीकोशे नीता जलदविक्लवाः

yāminyo vipine klinne varāhāmiṣabhojanāḥ | śilātalakuṭīkośe nītā jaladaviklavāḥ

काले क्षयं गते रोहे कालाभ्रघनतां गते । असौहार्देन बन्धूनां कलहैश्चापि संततैः

kāle kṣayaṃ gate rohe kālābhraghanatāṃ gate | asauhārdena bandhūnāṃ kalahaiścāpi saṃtataiḥ

119

सर्वत्र जातशङ्केन कलाभिमुखरार्भकैः । मया कृपणचित्तेन नीताः परगृहे समाः

sarvatra jātaśaṅkena kalābhimukharārbhakaiḥ | mayā kṛpaṇacittena nītāḥ paragṛhe samāḥ

चण्डालीकलहोद्विग्नचण्डचण्डालतर्जनैः । मुखं जर्जरतां यातमिन्दू राहुरदैरिव

caṇḍālīkalahodvignacaṇḍacaṇḍālatarjanaiḥ | mukhaṃ jarjaratāṃ yātamindū rāhuradairiva

चर्विताः खर्वितोष्ठेन द्वीपीपिशितपेशयः । नारकाहृतविक्रीता नारक्यो रशना इव

carvitāḥ kharvitoṣṭhena dvīpīpiśitapeśayaḥ | nārakāhṛtavikrītā nārakyo raśanā iva

हिमवत्कन्दरोद्गीर्णाश्चण्डा हेमन्तवीचयः । शिशिरे शीकरासारतुषारनिचयाश्चिरम्

himavatkandarodgīrṇāścaṇḍā hemantavīcayaḥ | śiśire śīkarāsāratuṣāranicayāściram

अङ्गे निरम्बरे सोढा मृत्युमुक्ता इवेषवः । जराजरठमूढेन मूलानि क्षीणभूरुहाम्

aṅge nirambare soḍhā mṛtyumuktā iveṣavaḥ | jarājaraṭhamūḍhena mūlāni kṣīṇabhūruhām

सुकृतानामिवैकेन समुत्खातानि भूरिशः । शरावकेष्वटव्यां च पललं पक्वमादरात्

sukṛtānāmivaikena samutkhātāni bhūriśaḥ | śarāvakeṣvaṭavyāṃ ca palalaṃ pakvamādarāt

अस्पृष्टेन जनैर्भुक्तं कुकलत्रवता मया । गृहीततेजःक्षतये बहुवक्रविकारिणा

aspṛṣṭena janairbhuktaṃ kukalatravatā mayā | gṛhītatejaḥkṣataye bahuvakravikāriṇā

मार्गाविकमिवात्मीयं विक्रीतं पण्यमन्यतः । प्राण्यङ्गवपुषस्तस्य प्रोत्कृत्त्योत्कृत्त्य पेशलः

mārgāvikamivātmīyaṃ vikrītaṃ paṇyamanyataḥ | prāṇyaṅgavapuṣastasya protkṛttyotkṛttya peśalaḥ

आयसंपरि विक्रीता विन्ध्यपक्कणभूमिषु । जन्मान्तरसहस्रोत्थं स्वपापमिव वृद्धये

āyasaṃpari vikrītā vindhyapakkaṇabhūmiṣu | janmāntarasahasrotthaṃ svapāpamiva vṛddhaye

अविकीर्णमसत्कीर्णं चण्डालारामभूमिषु । दृष्टः कुद्दालको दृष्ट्या संध्यास्नेहविमुक्तया

avikīrṇamasatkīrṇaṃ caṇḍālārāmabhūmiṣu | dṛṣṭaḥ kuddālako dṛṣṭyā saṃdhyāsnehavimuktayā

रौरवापतितेनेव तत्कालस्निग्धतां गतः । विन्ध्यकन्दरगुल्मानां बन्धुत्वमिव गच्छता

rauravāpatiteneva tatkālasnigdhatāṃ gataḥ | vindhyakandaragulmānāṃ bandhutvamiva gacchatā

पुलिन्दवपुषा यत्र युक्तयोगैः समर्पिताः । तर्पिता लगुडाघातजितकौलेयरंहसा

pulindavapuṣā yatra yuktayogaiḥ samarpitāḥ | tarpitā laguḍāghātajitakauleyaraṃhasā

पुत्रदाराः कदन्नेन ग्रामकान्धोचितेन च । धारासाररणत्पत्रशुष्कतालतले निशाः

putradārāḥ kadannena grāmakāndhocitena ca | dhārāsāraraṇatpatraśuṣkatālatale niśāḥ

नीता रणितदन्तेन सार्धं विपिनवानरैः । रोमभिः कोटिमुद्रोद्यैः शीतेनाध्युषितस्य मे

nītā raṇitadantena sārdhaṃ vipinavānaraiḥ | romabhiḥ koṭimudrodyaiḥ śītenādhyuṣitasya me

वर्षासु मुक्ताकणवद्धृता वानलविन्दवः । अजाजीमूतखण्डार्थं क्षुत्क्षुण्णक्षीणकुक्षिणा

varṣāsu muktākaṇavaddhṛtā vānalavindavaḥ | ajājīmūtakhaṇḍārthaṃ kṣutkṣuṇṇakṣīṇakukṣiṇā

कलत्रेण सहाटव्यां कृतः कलह आकुलः । वने रणितदन्तेन शीतकेकरचक्षुषा

kalatreṇa sahāṭavyāṃ kṛtaḥ kalaha ākulaḥ | vane raṇitadantena śītakekaracakṣuṣā

मषीमलिनगात्रेण वेतालस्वजनायितम् । सरित्तीरेषु मत्स्यार्थं भ्रान्तं बडिशधारिणा

maṣīmalinagātreṇa vetālasvajanāyitam | sarittīreṣu matsyārthaṃ bhrāntaṃ baḍiśadhāriṇā

कल्पे जगत्सुनाशार्थं कृतान्तेनेव पाशिना । पीतं बहूपवासेन सद्यःकृत्तमृगोरसः

kalpe jagatsunāśārthaṃ kṛtānteneva pāśinā | pītaṃ bahūpavāsena sadyaḥkṛttamṛgorasaḥ

तत्कालकोष्णं रुधिरं मातुः स्तनपयो यथा । श्मशानसंस्थितान्मत्तो रक्तरक्तान्मलाशिनः

tatkālakoṣṇaṃ rudhiraṃ mātuḥ stanapayo yathā | śmaśānasaṃsthitānmatto raktaraktānmalāśinaḥ

विद्रुता वनवेतालाश्चण्डिकाभिद्रुता इव । वागुरा विपिने व्युप्ता बन्धार्थं मृगपक्षिणाम्

vidrutā vanavetālāścaṇḍikābhidrutā iva | vāgurā vipine vyuptā bandhārthaṃ mṛgapakṣiṇām

आशा इव विवृद्ध्यर्थं पुत्रदारकलत्रजाः । मया मायामयैर्लोकाः सूत्रजालमयैः खगाः

āśā iva vivṛddhyarthaṃ putradārakalatrajāḥ | mayā māyāmayairlokāḥ sūtrajālamayaiḥ khagāḥ

जालैर्जर्जरता नीता दिशश्चासुकृतायुषा । तत्रापि दत्तः प्रसरो मनसो दुष्कृतोदये

jālairjarjaratā nītā diśaścāsukṛtāyuṣā | tatrāpi dattaḥ prasaro manaso duṣkṛtodaye

आशा प्रसारिता दूरं प्रावृषीव तरङ्गिणी । करभ्या इव सर्पेण विद्रुतं दूरतो धिया

āśā prasāritā dūraṃ prāvṛṣīva taraṅgiṇī | karabhyā iva sarpeṇa vidrutaṃ dūrato dhiyā

दूरे त्यक्ता दया देहे भुजङ्गेनेव कंचुकम् । क्रौर्यं सुखेन संरम्भशरवर्षिं निनादि च

dūre tyaktā dayā dehe bhujaṅgeneva kaṃcukam | krauryaṃ sukhena saṃrambhaśaravarṣiṃ ninādi ca

अङ्गीकृतं निदाघान्ते नभसेवासिताम्बुदः । विकासिन्यो क्षताः क्षारा दूरं परिहृता जनैः

aṅgīkṛtaṃ nidāghānte nabhasevāsitāmbudaḥ | vikāsinyo kṣatāḥ kṣārā dūraṃ parihṛtā janaiḥ

श्वभ्रेणेव कुमञ्जर्यश्चिरमूढा मयापदः । स्वकालकुलकोणासु नरकोद्दामभूमिषु

śvabhreṇeva kumañjaryaściramūḍhā mayāpadaḥ | svakālakulakoṇāsu narakoddāmabhūmiṣu

उप्ता दुष्कृतबीजानां मुष्टयो मोहवृष्टयः । वागुराभिर्मया विन्ध्यकन्दरस्थेन निर्दयम्

uptā duṣkṛtabījānāṃ muṣṭayo mohavṛṣṭayaḥ | vāgurābhirmayā vindhyakandarasthena nirdayam

भूतेष्विव कृतान्तेन मृगेषु परिवल्गितम् । चामरीकण्ठकुड्येषु विश्रान्तशिरसा मया

bhūteṣviva kṛtāntena mṛgeṣu parivalgitam | cāmarīkaṇṭhakuḍyeṣu viśrāntaśirasā mayā

सुप्तमस्तविवेकेन शेषाङ्गेष्विव शौरिणा । विलोलचरणाम्बरया सरावोल्लासिधूम्रया

suptamastavivekena śeṣāṅgeṣviva śauriṇā | vilolacaraṇāmbarayā sarāvollāsidhūmrayā

मम तन्वा सनीहारविन्ध्यकच्छगुहायितम् । कृष्णदेहेन यौकाढ्याकन्थास्कन्धे मया चिरम्

mama tanvā sanīhāravindhyakacchaguhāyitam | kṛṣṇadehena yaukāḍhyākanthāskandhe mayā ciram

ग्रीष्मे सोढा चलद्भूता वराहेण यथोर्वरा । बहुशोऽहं वनोत्थाग्निनिर्दग्धप्राणिमण्डलः

grīṣme soḍhā caladbhūtā varāheṇa yathorvarā | bahuśo'haṃ vanotthāgninirdagdhaprāṇimaṇḍalaḥ

कल्पाग्निभुक्तजगतः कालस्यानुगतिं गतः । लोभिलिङ्गो यथा रोगमनर्थानिव दुर्ग्रहः । प्रसूतास्तत्र मे दारा दुःखान्यथ सुखान्यपि

kalpāgnibhuktajagataḥ kālasyānugatiṃ gataḥ | lobhiliṅgo yathā rogamanarthāniva durgrahaḥ | prasūtāstatra me dārā duḥkhānyatha sukhānyapi

नृपालपुत्रकेनैकतनयेन तदा मया । नीता नीरन्ध्रदोषेण षष्टिः कल्पसमाः समाः

nṛpālaputrakenaikatanayena tadā mayā | nītā nīrandhradoṣeṇa ṣaṣṭiḥ kalpasamāḥ samāḥ

आक्रुष्टमुद्धुरतरं रुदितं विपत्सु भुक्तं कदन्नमुषितं हतपक्कणेषु । कालान्तरं बहु मयोपहतेन तत्र दुर्वासनानिगडबन्धगतेन सभ्याः

ākruṣṭamuddhurataraṃ ruditaṃ vipatsu bhuktaṃ kadannamuṣitaṃ hatapakkaṇeṣu | kālāntaraṃ bahu mayopahatena tatra durvāsanānigaḍabandhagatena sabhyāḥ

107

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे इन्द्रजालोपाख्याने आपद्वर्णनं नाम सप्तोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe indrajālopākhyāne āpadvarṇanaṃ nāma saptottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०८

108

अष्टोत्तरशततमः सर्गः

aṣṭottaraśatatamaḥ sargaḥ

राजोवाच । अथ गच्छति कालेऽत्र जराजर्जरितायुषि । तुषारपूर्णशष्पौघसमश्मश्रुभृते मयि

rājovāca | atha gacchati kāle'tra jarājarjaritāyuṣi | tuṣārapūrṇaśaṣpaughasamaśmaśrubhṛte mayi

कर्मवातापनुन्नेषु सरसेष्वरसेष्वपि । पतत्सु वासरौघेषु शीर्णपर्णगणेष्विव

karmavātāpanunneṣu saraseṣvaraseṣvapi | patatsu vāsaraugheṣu śīrṇaparṇagaṇeṣviva

आजाविव शरौघेषु सुखदुःखेष्वनारतम् । कलहेष्वप्यकार्येषु चागच्छत्सु पतत्सु च

ājāviva śaraugheṣu sukhaduḥkheṣvanāratam | kalaheṣvapyakāryeṣu cāgacchatsu patatsu ca

विकल्पकल्पनावर्तवर्तिनि द्विजगे जडे । समुद्र इव कल्लोलभरे भ्रमितचेतसि

vikalpakalpanāvartavartini dvijage jaḍe | samudra iva kallolabhare bhramitacetasi

चलच्चिन्ताचितं चक्रमारूढे भ्रान्त आत्मनि । प्रोह्यमाने तृण इव सावर्तं कालसागरे

calaccintācitaṃ cakramārūḍhe bhrānta ātmani | prohyamāne tṛṇa iva sāvartaṃ kālasāgare

विन्ध्योर्वीवनकीटस्य ग्रासैकशरणस्य मे । द्विबाहोर्गर्दभस्यात्र क्षीण इत्थं समागणे

vindhyorvīvanakīṭasya grāsaikaśaraṇasya me | dvibāhorgardabhasyātra kṣīṇa itthaṃ samāgaṇe

विस्मृते मम भूपत्वे शवस्येव महाजवे । चाण्डालत्वे स्थिरीभूते पक्षच्छिन्न इवाचले

vismṛte mama bhūpatve śavasyeva mahājave | cāṇḍālatve sthirībhūte pakṣacchinna ivācale

संसारमिव कल्पान्तो दावाग्निरिव काननम् । सागरोर्मिस्तटमिव शुष्कवृक्षमिवाशनिः

saṃsāramiva kalpānto dāvāgniriva kānanam | sāgarormistaṭamiva śuṣkavṛkṣamivāśaniḥ

अकाण्डे मरणोड्डीनं चण्डचण्डालमण्डलम् । निरन्नतृणपत्राम्बु विन्ध्यकच्छं तदाययौ

akāṇḍe maraṇoḍḍīnaṃ caṇḍacaṇḍālamaṇḍalam | nirannatṛṇapatrāmbu vindhyakacchaṃ tadāyayau

न वर्षति घनव्राते दृष्टनष्टे क्वचित्स्थिते । पूतांगारकणोन्मिश्रगतौ वहति मारुते

na varṣati ghanavrāte dṛṣṭanaṣṭe kvacitsthite | pūtāṃgārakaṇonmiśragatau vahati mārute

शीर्णमर्मरपर्णासु दावाग्निवलितासु च । वनस्थलीषु शून्यासु चिरप्रव्रजितास्विव

śīrṇamarmaraparṇāsu dāvāgnivalitāsu ca | vanasthalīṣu śūnyāsu cirapravrajitāsviva

अकाण्डमभवद्भीममुद्दामदवपावकम् । शोषिताशेषगहनं भस्मशेषतृणोलपम्

akāṇḍamabhavadbhīmamuddāmadavapāvakam | śoṣitāśeṣagahanaṃ bhasmaśeṣatṛṇolapam

पांसुधूसरसर्वाङ्गं क्षुधिताशेषमानवम् । निरन्नतृणपानीयं देशाद्युद्दावमण्डलम्

pāṃsudhūsarasarvāṅgaṃ kṣudhitāśeṣamānavam | nirannatṛṇapānīyaṃ deśādyuddāvamaṇḍalam

कचन्मरुमरीच्यम्बुमज्जन्महिषमण्डलम् । वातोत्थसीकरव्यूहापरिवाहवनाम्बरम्

kacanmarumarīcyambumajjanmahiṣamaṇḍalam | vātotthasīkaravyūhāparivāhavanāmbaram

पानीयशब्दमात्रैकश्रवणोत्कनरव्रजम् । आतपाततिसंशोषसीदत्सकलमानवम्

pānīyaśabdamātraikaśravaṇotkanaravrajam | ātapātatisaṃśoṣasīdatsakalamānavam

पत्रग्रसनसंरब्धक्षुधितोत्थितजीवितम् । स्वाङ्गचर्वणसंरम्भलुठद्दशनमण्डलम्

patragrasanasaṃrabdhakṣudhitotthitajīvitam | svāṅgacarvaṇasaṃrambhaluṭhaddaśanamaṇḍalam

मांसशङ्कानिगीर्णोग्रखदिराग्निकणोत्करम् । मण्डकासारसंग्रस्तवनपाषाणखण्डकम्

māṃsaśaṅkānigīrṇograkhadirāgnikaṇotkaram | maṇḍakāsārasaṃgrastavanapāṣāṇakhaṇḍakam

अन्योन्यभूतसंसक्तमातृपुत्रपितृव्रजम् । गृध्रोदररटत्सारनिगीर्णवरसारिकम्

anyonyabhūtasaṃsaktamātṛputrapitṛvrajam | gṛdhrodararaṭatsāranigīrṇavarasārikam

परस्पराङ्गविच्छेदरक्तसिक्तधरातलम् । हरिग्रसनसंरब्धमत्तक्षुधितवारणम्

parasparāṅgavicchedaraktasiktadharātalam | harigrasanasaṃrabdhamattakṣudhitavāraṇam

दरीनिगरणैकैकसिंहभ्रमणभीषणम् । अन्योन्यग्रसनोद्युक्तलोकमल्लकृतं वहत्

darīnigaraṇaikaikasiṃhabhramaṇabhīṣaṇam | anyonyagrasanodyuktalokamallakṛtaṃ vahat

निष्पत्रपादपोड्डीनप्रौढाङ्गारमयानिलम् । रक्तपानोत्कमार्जारलीढधातुतटावनि

niṣpatrapādapoḍḍīnaprauḍhāṅgāramayānilam | raktapānotkamārjāralīḍhadhātutaṭāvani

ज्वालाघनघटाटोपसावर्तसवनानिलम् । सर्वस्थलरसद्वह्निपुञ्जपिञ्जरजङ्गलम्

jvālāghanaghaṭāṭopasāvartasavanānilam | sarvasthalarasadvahnipuñjapiñjarajaṅgalam

दग्धाजगरकुञ्जोत्थधूममांसलगुल्मकम् । मारुतावलितज्वालासंध्याभ्रवलिताम्बरम्

dagdhājagarakuñjotthadhūmamāṃsalagulmakam | mārutāvalitajvālāsaṃdhyābhravalitāmbaram

उद्दामरवमुद्भान्तभस्मनाऽस्तम्भमण्डलम् । साक्रन्दनरदाराग्रदीनार्भककृतारवम्

uddāmaravamudbhāntabhasmanā'stambhamaṇḍalam | sākrandanaradārāgradīnārbhakakṛtāravam

संभ्रान्तपुरुषव्यूहदन्तकृत्तमहाशवम् । मांसगन्धजवग्रस्तरक्तारक्तनिजाङ्गुलि

saṃbhrāntapuruṣavyūhadantakṛttamahāśavam | māṃsagandhajavagrastaraktāraktanijāṅguli

नीलपत्रलताशङ्कापीतधूमघनच्छवि । भ्रमद्गृध्रनिगीर्णोग्रनभोभ्रान्तोल्मुकामिषम्

nīlapatralatāśaṅkāpītadhūmaghanacchavi | bhramadgṛdhranigīrṇogranabhobhrāntolmukāmiṣam

इतरेतरभिन्नाङ्गलोकविद्रवणाकुलम् । ज्वलिताग्निटणत्कारविदीर्णहृदयोदरम्

itaretarabhinnāṅgalokavidravaṇākulam | jvalitāgniṭaṇatkāravidīrṇahṛdayodaram

गर्तमारुतक्राङ्कारभीमदावाग्निवल्गनम् । भीताजगरफूत्कारपतदङ्गारपादपम्

gartamārutakrāṅkārabhīmadāvāgnivalganam | bhītājagaraphūtkārapatadaṅgārapādapam

सदकाण्डस्फुटद्देशं प्राप्य तच्छुष्ककोटरम् । द्वादशार्काग्निदग्धस्य जगतोऽनुकृतिं ययौ

sadakāṇḍasphuṭaddeśaṃ prāpya tacchuṣkakoṭaram | dvādaśārkāgnidagdhasya jagato'nukṛtiṃ yayau

ज्वलदनलजटालवृक्षखण्ड- प्रसरमरुत्प्रसरावनुन्नलोकः । ज्वलनतपनभास्करात्मजानां रमणगृहानुकृतिं जगाम देशः

jvaladanalajaṭālavṛkṣakhaṇḍa- prasaramarutprasarāvanunnalokaḥ | jvalanatapanabhāskarātmajānāṃ ramaṇagṛhānukṛtiṃ jagāma deśaḥ

108

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे इन्द्रजालोपाख्याने अकाण्डवर्णनं नामाष्टोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe indrajālopākhyāne akāṇḍavarṇanaṃ nāmāṣṭottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०९

109

नवोत्तरशततमः सर्गः

navottaraśatatamaḥ sargaḥ

राजोवाच । तस्मिंस्तदा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये । अकालोल्वणकल्पान्ते नितान्तं तापदायिनि

rājovāca | tasmiṃstadā vartamāne kaṣṭe vidhiviparyaye | akālolvaṇakalpānte nitāntaṃ tāpadāyini

जनाः केचन निष्क्रम्य सकलत्रसुहृज्जनाः । गता देशान्तरं व्योम्नः शरदीव पयोधराः

janāḥ kecana niṣkramya sakalatrasuhṛjjanāḥ | gatā deśāntaraṃ vyomnaḥ śaradīva payodharāḥ

देहावयवसंलीनपुत्रदाराग्र्यबन्धवः । शीर्णाः केचन तत्रैव च्छिन्ना इव वने द्रुमाः

dehāvayavasaṃlīnaputradārāgryabandhavaḥ | śīrṇāḥ kecana tatraiva cchinnā iva vane drumāḥ

भक्ताः केचन च व्याघ्रैर्निर्गतास्तु स्वमन्दिरात् । अजातपक्षकाः श्येनैः खगा नीडोद्गता इव

bhaktāḥ kecana ca vyāghrairnirgatāstu svamandirāt | ajātapakṣakāḥ śyenaiḥ khagā nīḍodgatā iva

प्रविष्टाः केचिदनलं ज्वलितं शलभा इव । केचिच्श्वभ्रेषु पतिताः शिला शैलच्युता इव

praviṣṭāḥ kecidanalaṃ jvalitaṃ śalabhā iva | kecicśvabhreṣu patitāḥ śilā śailacyutā iva

अहं तु तान्परित्यज्य श्वशुरादीन्स्वकं क्षमम् । कलत्रमात्रमादाय कृच्छ्राद्देशाद्विनिर्गतः

ahaṃ tu tānparityajya śvaśurādīnsvakaṃ kṣamam | kalatramātramādāya kṛcchrāddeśādvinirgataḥ

अनलाननिलांश्चैव भक्षकांस्तक्षकानपि । वञ्चयित्वा भयान्मृत्योः सदारोऽहं विनिर्गतः

analānanilāṃścaiva bhakṣakāṃstakṣakānapi | vañcayitvā bhayānmṛtyoḥ sadāro'haṃ vinirgataḥ

प्राप्य तद्देशपर्यन्तं तत्र तालतरोस्तले । अवरोप्य सुतान्स्कन्धान्नानानर्थानिवोल्वणान्

prāpya taddeśaparyantaṃ tatra tālatarostale | avaropya sutānskandhānnānānarthānivolvaṇān

विश्रान्तोऽस्मि चिरं श्रान्तो रौरवादिव निर्गतः । दीर्घदावनिदाघार्तो ग्रीष्मे पद्म इवाजलः

viśrānto'smi ciraṃ śrānto rauravādiva nirgataḥ | dīrghadāvanidāghārto grīṣme padma ivājalaḥ

अथ चाण्डालकन्यायां विश्रान्तायां तरोस्तले । सुप्तायां शीतलच्छाये द्वौ समालिड्य दारकौ

atha cāṇḍālakanyāyāṃ viśrāntāyāṃ tarostale | suptāyāṃ śītalacchāye dvau samāliḍya dārakau

पृच्छको नाम तनयो ममैकः पुरतः स्थितः । अत्यन्तवल्लभोऽस्माकं कनीयान्मौग्ध्यवानिति

pṛcchako nāma tanayo mamaikaḥ purataḥ sthitaḥ | atyantavallabho'smākaṃ kanīyānmaugdhyavāniti

स मामुवाच दीनात्मा वाष्पपूर्णविलोचनः । तात देह्याशु मे मांसं पातुं च रुधिरं क्षणात्

sa māmuvāca dīnātmā vāṣpapūrṇavilocanaḥ | tāta dehyāśu me māṃsaṃ pātuṃ ca rudhiraṃ kṣaṇāt

पुनःपुनर्वदन्नेवं स बालस्तनयो मम । प्राणान्तिकीं दशां प्राप्तः साक्रन्दो हि पुनः क्षुधा

punaḥpunarvadannevaṃ sa bālastanayo mama | prāṇāntikīṃ daśāṃ prāptaḥ sākrando hi punaḥ kṣudhā

तस्योक्तं तु मया पुत्र मांसं नास्तीति भूरिशः । तथापि मांसं देहीति वदत्येव स दुर्मतिः

tasyoktaṃ tu mayā putra māṃsaṃ nāstīti bhūriśaḥ | tathāpi māṃsaṃ dehīti vadatyeva sa durmatiḥ

अथ वात्सल्यमूढेन मया दुःखातिभारिणा । तस्योक्तं पुत्र मन्मांसं पक्वं संभुज्यतामिति

atha vātsalyamūḍhena mayā duḥkhātibhāriṇā | tasyoktaṃ putra manmāṃsaṃ pakvaṃ saṃbhujyatāmiti

तदप्यङ्गीकृतं तेन देहीति वदता पुनः । मन्मांसभक्षणं क्षीणवृत्तिनाऽऽश्लेषवृत्तिना

tadapyaṅgīkṛtaṃ tena dehīti vadatā punaḥ | manmāṃsabhakṣaṇaṃ kṣīṇavṛttinā''śleṣavṛttinā

सर्वदुःखापनोदाय स्नेहकारुण्यमोहिना । तस्य तामार्तिमालोक्य मया दुःखातिभारिणा

sarvaduḥkhāpanodāya snehakāruṇyamohinā | tasya tāmārtimālokya mayā duḥkhātibhāriṇā

सोढुं तामापदं तीव्रामशक्तेन हतात्मना । मरणायातिमित्राय कृतोऽन्तर्निश्चयो मया

soḍhuṃ tāmāpadaṃ tīvrāmaśaktena hatātmanā | maraṇāyātimitrāya kṛto'ntarniścayo mayā

तत्र काष्ठानि संचित्य चितां रचितवानहम् ।! चिता चटचटास्फोटैः स्थिता मदभिकाङ्क्षिणी

tatra kāṣṭhāni saṃcitya citāṃ racitavānaham |! citā caṭacaṭāsphoṭaiḥ sthitā madabhikāṅkṣiṇī

तस्यां तु यावदात्मानं चितायां निक्षिपाम्यहम् । चलितोऽस्मि जवात्तावदस्मात्सिंहासनान्नृपः

tasyāṃ tu yāvadātmānaṃ citāyāṃ nikṣipāmyaham | calito'smi javāttāvadasmātsiṃhāsanānnṛpaḥ

ततस्तूर्यनिनादेन जयशब्देन बोधितः । इति शाम्बरिकेणायं मोह उत्पादितो मम

tatastūryaninādena jayaśabdena bodhitaḥ | iti śāmbarikeṇāyaṃ moha utpādito mama

अज्ञानेनेव जीवस्य दशाशतसमन्वितः । इत्युक्तवति राजेन्द्रे लवणे भूरितेजसि

ajñāneneva jīvasya daśāśatasamanvitaḥ | ityuktavati rājendre lavaṇe bhūritejasi

अन्तर्धानं जगामाशु तत्र शाम्बरिकः क्षणात् । अथेदमूचुस्ते सभ्या विस्मयोत्फुल्ललोचनाः

antardhānaṃ jagāmāśu tatra śāmbarikaḥ kṣaṇāt | athedamūcuste sabhyā vismayotphullalocanāḥ

नायं शाम्बरिको देव यस्य नास्ति धनैषणा । दैवी काचन मायेयं संसारस्थितिबोधिनी

nāyaṃ śāmbariko deva yasya nāsti dhanaiṣaṇā | daivī kācana māyeyaṃ saṃsārasthitibodhinī

मनोविलासः संसार इति यस्यां प्रतीयते । सर्वशक्तेरनन्तस्य विलासो हि मनोजगत्

manovilāsaḥ saṃsāra iti yasyāṃ pratīyate | sarvaśakteranantasya vilāso hi manojagat

सर्वशक्तेर्विचित्रा हि शक्तयः शतशो विधेः । यद्विवेकि मनोऽप्येष विमोहयति मायया

sarvaśaktervicitrā hi śaktayaḥ śataśo vidheḥ | yadviveki mano'pyeṣa vimohayati māyayā

विज्ञातलोकवृत्तान्तः क्व नामायं महीपतिः । क्व सामान्यमनोवृत्तियोग्यो विपुलसंभ्रमः

vijñātalokavṛttāntaḥ kva nāmāyaṃ mahīpatiḥ | kva sāmānyamanovṛttiyogyo vipulasaṃbhramaḥ

न च शाम्बरिकेच्छेयं माया मनसि मोहिनी । अर्थस्य सिद्ध्यै चेहन्ते नित्यं शाम्बरिकाः किल

na ca śāmbarikeccheyaṃ māyā manasi mohinī | arthasya siddhyai cehante nityaṃ śāmbarikāḥ kila

यत्नेन प्रार्थयन्तेऽर्थं नान्तर्धानं व्रजन्ति भो । इति संदेहवेलायां संस्थिता लुलिता वयम्

yatnena prārthayante'rthaṃ nāntardhānaṃ vrajanti bho | iti saṃdehavelāyāṃ saṃsthitā lulitā vayam

श्रीवसिष्ठ उवाच । सभायामवसं तस्यामहं राम तदा किल । तेन प्रत्यक्षतो दृष्टं मयैतन्नान्यतः श्रुतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | sabhāyāmavasaṃ tasyāmahaṃ rāma tadā kila | tena pratyakṣato dṛṣṭaṃ mayaitannānyataḥ śrutam

इति बहुकलनाविवर्धिताङ्गं जयति चिरं विततं मनो महात्मन् । शममुपगमिते परस्वभावे परममुपैष्यसि पावनं पदं यत्

iti bahukalanāvivardhitāṅgaṃ jayati ciraṃ vitataṃ mano mahātman | śamamupagamite parasvabhāve paramamupaiṣyasi pāvanaṃ padaṃ yat

109

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० दे० उ० इन्द्रजालोपाख्याने चण्डालत्वव्यपगमो नाम नवोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 de0 u0 indrajālopākhyāne caṇḍālatvavyapagamo nāma navottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११०

110

दशोत्तरशततमः सर्गः

daśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परमात्कारणादादौ चिच्चेत्यपदपातिनी । कलनापदमासाद्य कला कलिलतां गता

śrīvasiṣṭha uvāca | paramātkāraṇādādau ciccetyapadapātinī | kalanāpadamāsādya kalā kalilatāṃ gatā

असत्स्वेव विमोहेषु रामैवंप्रायवृत्तिषु । घनेषु तुच्छतामेत्य चिराय परिमूर्च्छति

asatsveva vimoheṣu rāmaivaṃprāyavṛttiṣu | ghaneṣu tucchatāmetya cirāya parimūrcchati

असदेव मनोवृत्तिर्म्लाना विस्तारयत्यलम्। दुःखं दोषसहस्रेण वेतालानिव बालिका

asadeva manovṛttirmlānā vistārayatyalam| duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālāniva bālikā

सदेव हि महादुःखमसत्तां नयति क्षणात् । निष्कलङ्का मनोवृत्तिरन्धकारमिवार्करुक्

sadeva hi mahāduḥkhamasattāṃ nayati kṣaṇāt | niṣkalaṅkā manovṛttirandhakāramivārkaruk

नयत्यभ्याशतां दूरं दूरमभ्याशतां नयेत् । मनो वल्गति भूतेषु बालो बालखगेष्विव

nayatyabhyāśatāṃ dūraṃ dūramabhyāśatāṃ nayet | mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣviva

अभयं भयमज्ञस्य चेतसो वासनावतः । दूरतो मुग्धपान्थस्य स्थाणुर्याति पिशाचताम्

abhayaṃ bhayamajñasya cetaso vāsanāvataḥ | dūrato mugdhapānthasya sthāṇuryāti piśācatām

शत्रुत्वं शङ्कते मित्रे कलङ्कमलिनं मनः । मदाविष्टमतिर्जन्तुर्भ्रमत्पश्यति भूतलम्

śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ | madāviṣṭamatirjanturbhramatpaśyati bhūtalam

पर्याकुले हि मनसि शशिनो जायतेऽशनिः । अमृतं विषभावेन भुक्तं याति विषक्रियाम्

paryākule hi manasi śaśino jāyate'śaniḥ | amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām

सुरपत्तननिर्माणमसत्सदिव पश्यति । वासनावलितं चेतः स्वप्नवज्जाग्रदेव हि

surapattananirmāṇamasatsadiva paśyati | vāsanāvalitaṃ cetaḥ svapnavajjāgradeva hi

मोहैककारणं जन्तोर्मनसो वासनोल्वणा । उत्खातव्या प्रयत्नेन मूलोच्छेदेन सैव च

mohaikakāraṇaṃ jantormanaso vāsanolvaṇā | utkhātavyā prayatnena mūlocchedena saiva ca

वासनावागुराकृष्टो मनोहरिणको नृणाम् । परां विवशतामेति संसारवनगुल्मके

vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām | parāṃ vivaśatāmeti saṃsāravanagulmake

येन च्छिन्ना विचारेण जीवस्य ज्ञेयवासना । निरभ्रस्येव सूर्यस्य तस्यालोको विराजते

yena cchinnā vicāreṇa jīvasya jñeyavāsanā | nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate

अतस्त्वं मन एवेदं नरं विद्धि न देहकम् । जडो देहो मनश्चात्र न जडं नाजडं विदुः

atastvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam | jaḍo deho manaścātra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ

यत्कृतं मनसा तात तत्कृतं विद्धि राघव । यत्त्यक्तं मनसा तावत्तत्त्यक्तं विद्धि चानघ

yatkṛtaṃ manasā tāta tatkṛtaṃ viddhi rāghava | yattyaktaṃ manasā tāvattattyaktaṃ viddhi cānagha

मनोमात्रं जगत्कृत्स्नं मनः पर्यन्तमण्डलम् । मनो व्योम मनो भूमिर्मनो वायुर्मनो महान्

manomātraṃ jagatkṛtsnaṃ manaḥ paryantamaṇḍalam | mano vyoma mano bhūmirmano vāyurmano mahān

मनो यदि पदार्थे तु तद्भावेन न योजयेत् । ततः सूर्योदयेऽप्येते न प्रकाशाः कदाचन

mano yadi padārthe tu tadbhāvena na yojayet | tataḥ sūryodaye'pyete na prakāśāḥ kadācana

मनो मोहमुपादत्ते यस्यासौ मूढ उच्यते । शरीरे मोहमापन्ने न शवो मूढ उच्यते

mano mohamupādatte yasyāsau mūḍha ucyate | śarīre mohamāpanne na śavo mūḍha ucyate

मनः पश्य भवत्यक्षि श्रृण्वच्छ्रवणतां गतम् । त्वग्भावं स्पर्शनादेति घ्राणतामेति जिघ्रणात्

manaḥ paśya bhavatyakṣi śrṛṇvacchravaṇatāṃ gatam | tvagbhāvaṃ sparśanādeti ghrāṇatāmeti jighraṇāt

रसनाद्रसतामेति विचित्रास्तत्र वृत्तिषु । नाटके नूटवद्देहे मन एवानुवर्तते

rasanādrasatāmeti vicitrāstatra vṛttiṣu | nāṭake nūṭavaddehe mana evānuvartate

लघु दीर्घं करोत्येव सत्येऽसत्तां प्रयच्छति । कटुतां नयति स्वादु रिपुं नयति मित्रताम्

laghu dīrghaṃ karotyeva satye'sattāṃ prayacchati | kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām

य एव प्रतिभासोऽस्य चेतसो वृत्तिवर्तिनः । ततस्तदेव प्रत्यक्षं तथात्रानुभवादिह

ya eva pratibhāso'sya cetaso vṛttivartinaḥ | tatastadeva pratyakṣaṃ tathātrānubhavādiha

प्रतिभासवशादेव स्वप्नाकुलितचेतसः । हरिश्चन्द्रस्य संपन्ना रात्रिर्द्वादशवार्षिकी

pratibhāsavaśādeva svapnākulitacetasaḥ | hariścandrasya saṃpannā rātrirdvādaśavārṣikī

चित्तानुभाववशतो मुहूर्तत्वे गतं युगम् । इन्द्रद्युम्नस्य वैरिञ्च्यपुराभ्यन्तरवर्तिनः

cittānubhāvavaśato muhūrtatve gataṃ yugam | indradyumnasya vairiñcyapurābhyantaravartinaḥ

मनोज्ञया मनोवृत्त्या सुखतां याति रौरवम् । प्रातःप्राप्तव्यराज्यस्य सुबद्धस्येव बन्धनम्

manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam | prātaḥprāptavyarājyasya subaddhasyeva bandhanam

जिते मनसि सर्वैव विजिता चेन्द्रियावलिः । शीर्यते च यथा तन्तौ दग्धे मौक्तिकमालिका

jite manasi sarvaiva vijitā cendriyāvaliḥ | śīryate ca yathā tantau dagdhe mauktikamālikā

सर्वत्र स्थितया स्वच्छरूपया निर्विकारया । समया सूक्ष्मया नित्यं चिच्छक्त्या साक्षिभूतया

sarvatra sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā | samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā

सर्वभावानुगतया न चेत्यार्थविभिन्नया । रामात्मसत्तया मूकमपि देहसमं जडम्

sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā | rāmātmasattayā mūkamapi dehasamaṃ jaḍam

मनोऽन्तश्चलति व्यर्थं मननैषणमुह्यया । बहिर्गिरिसरिद्व्योमसमुद्रपुरलीलया

mano'ntaścalati vyarthaṃ mananaiṣaṇamuhyayā | bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā

जाग्रच्चाभिमतं वस्तु नयत्यमृतमृष्टताम् । अनीहितं च विषतां नयत्यमृतमप्यलम्

jāgraccābhimataṃ vastu nayatyamṛtamṛṣṭatām | anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayatyamṛtamapyalam

अमृष्टसर्वभावानामलमात्मचमत्कृतिम् । मनः स्वाभिमताकारं रूपं सृजति वस्तुषु

amṛṣṭasarvabhāvānāmalamātmacamatkṛtim | manaḥ svābhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu

स्पन्देषु वायुतामेति प्रकाशेषु प्रकाशताम् । द्रवेषु द्रवतामेति चिच्छक्तिस्फुरितं मनः

spandeṣu vāyutāmeti prakāśeṣu prakāśatām | draveṣu dravatāmeti cicchaktisphuritaṃ manaḥ

पृथ्व्यां कठिनतामेति शून्यतां शून्यदृष्टिषु । सर्वत्रेच्छास्थितिं याति चिच्छक्तिस्फुरितं मनः

pṛthvyāṃ kaṭhinatāmeti śūnyatāṃ śūnyadṛṣṭiṣu | sarvatrecchāsthitiṃ yāti cicchaktisphuritaṃ manaḥ

शुक्लं कृष्णीकरोत्येव कृष्णं नयति शुक्लताम् । विनैव देशकालाभ्यां शक्तिं पश्यास्य चेतसः

śuklaṃ kṛṣṇīkarotyeva kṛṣṇaṃ nayati śuklatām | vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ

मनस्यन्यत्र संसक्ते चर्वितस्यापि जिह्वया । भोजनस्यापि मृष्टस्य न स्वादोऽस्यानुभूयते

manasyanyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā | bhojanasyāpi mṛṣṭasya na svādo'syānubhūyate

यच्चित्तदृष्टं तद्दृष्टं न दृष्टं तदलोकितम् । अन्धकारे यथा रूपमिन्द्रियं निर्मितं तथा

yaccittadṛṣṭaṃ taddṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam | andhakāre yathā rūpamindriyaṃ nirmitaṃ tathā

इन्द्रियेण मनो देहि मनसेन्द्रियमुन्मनः । इन्द्रियाणि प्रसूतानि मनसो नेन्द्रियान्मनः

indriyeṇa mano dehi manasendriyamunmanaḥ | indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyānmanaḥ

अत्यन्तभिन्नयोरैक्यं येषां चित्तशरीरयोः । ज्ञातज्ञेया महात्मानो मनस्यास्ते सुपण्डिताः

atyantabhinnayoraikyaṃ yeṣāṃ cittaśarīrayoḥ | jñātajñeyā mahātmāno manasyāste supaṇḍitāḥ

कुसुमोल्लासिधम्मिल्ला हेलाचलितलोचना । काष्ठकुड्योपमाङ्गेषु लग्नाप्यमनसोऽङ्गना

kusumollāsidhammillā helācalitalocanā | kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpyamanaso'ṅganā

मनस्यन्यत्र संसक्ते वीतरागेण कानने । क्रव्यादचर्वितोऽङ्कस्थः स्वकरोऽपि न लक्षितः

manasyanyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane | kravyādacarvito'ṅkasthaḥ svakaro'pi na lakṣitaḥ

सुखीकर्तुं सुदुःखानि दुःखीकर्तुं सुखानि च । सुखेनैवाशु युज्यन्ते मनसोऽतिशया मुनेः

sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca | sukhenaivāśu yujyante manaso'tiśayā muneḥ

मनस्यन्यत्र संसक्ते कथ्यमानापि यत्नतः । लता परशुकृत्तेव कथा विच्छिद्यते बत

manasyanyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ | latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata

मनस्यद्रितटारूढे गृहस्थेनापि जन्तुना । शुभ्राभ्रकन्दरभ्रान्तिदुःखं समनुभूयते

manasyadritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā | śubhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate

मनस्युल्लसिते स्वप्ने हृद्येव पुरपर्वताः । आकाश इव विस्तीर्णे दृश्यन्ते निर्मिताः क्षमाः

manasyullasite svapne hṛdyeva puraparvatāḥ | ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣamāḥ

मनो विलुलिते स्वप्ने हृद्येवाद्रिपुरावलिम् । तनोति चलिताम्भोधिर्वीचीचयमिवात्मनि

mano vilulite svapne hṛdyevādripurāvalim | tanoti calitāmbhodhirvīcīcayamivātmani

अन्तरब्धिजलाद्यद्वत्तरङ्गापीडवीचयः । देहान्तर्मनसस्तद्वत्स्वप्नाद्रिपुरराजयः

antarabdhijalādyadvattaraṅgāpīḍavīcayaḥ | dehāntarmanasastadvatsvapnādripurarājayaḥ

अङ्कुरस्य यथा पत्रलतापुष्पफलश्रियः । मनसोऽस्य तथा जाग्रत्स्वप्नविभ्रमभूमयः

aṅkurasya yathā patralatāpuṣpaphalaśriyaḥ | manaso'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūmayaḥ

व्यतिरिक्ता यथा हेम्नो न हेमवनिता तथा । जाग्रत्स्वप्नक्रियालक्ष्मीर्व्यतिरिक्ता न चेतसः

vyatiriktā yathā hemno na hemavanitā tathā | jāgratsvapnakriyālakṣmīrvyatiriktā na cetasaḥ

धाराकणोर्मिफेनश्रीर्यथा संलक्ष्यतेऽम्भसः । तथा विचित्रविभवा नानातेयं हि चेतसः

dhārākaṇormiphenaśrīryathā saṃlakṣyate'mbhasaḥ | tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ

स्वचित्तवृत्तिरेवेह जाग्रत्स्वप्नदृशोदितम् । रसावेशादुपादत्ते शैलूष इव भूमिकाम्

svacittavṛttireveha jāgratsvapnadṛśoditam | rasāveśādupādatte śailūṣa iva bhūmikām

चण्डालत्वं हि लवणे प्रतिभासवशाद्यथा । तथेदं जगदाभोगि मनो मननमात्रकम्

caṇḍālatvaṃ hi lavaṇe pratibhāsavaśādyathā | tathedaṃ jagadābhogi mano mananamātrakam

यद्यत्संवेद्यते किंचित्तेन तेनाशु भूयते । मनो मनननिर्माणं यथेच्छसि तथा कुरु

yadyatsaṃvedyate kiṃcittena tenāśu bhūyate | mano manananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

नानापुरसरिच्छैलरूपतामेत्य देहिनाम् । तनोत्यन्तःस्थमेवेदं जाग्रत्स्वप्नमयं मनः

nānāpurasaricchailarūpatāmetya dehinām | tanotyantaḥsthamevedaṃ jāgratsvapnamayaṃ manaḥ

सुरत्वाद्दैत्यतामेत्य नागत्वान्नगतामपि । प्रतिभासवशाच्चित्तमापन्नं लवणो यथा

suratvāddaityatāmetya nāgatvānnagatāmapi | pratibhāsavaśāccittamāpannaṃ lavaṇo yathā

नरत्वादेति नारीत्वं पितृत्वात्पुत्रतां गतः । यथा क्षिप्रं प्रति नरः स्वसंकल्पात्तथा मनः

naratvādeti nārītvaṃ pitṛtvātputratāṃ gataḥ | yathā kṣipraṃ prati naraḥ svasaṃkalpāttathā manaḥ

संकल्पतः प्रम्रियते संकल्पाज्जायते पुनः । मनश्चिरन्तनाभ्यस्ताज्जीवतामेत्यनाकृति

saṃkalpataḥ pramriyate saṃkalpājjāyate punaḥ | manaścirantanābhyastājjīvatāmetyanākṛti

मनो मननसंमूढमूढवासनमाततम् । संकल्पाद्योनिमायाति सुखदुःखे भयाभये

mano mananasaṃmūḍhamūḍhavāsanamātatam | saṃkalpādyonimāyāti sukhaduḥkhe bhayābhaye

सुखं दुःखं च मनसि तिले तैलमिव स्थितम् । तद्देशकालवशतो घनं वा तनु वा भवेत्

sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailamiva sthitam | taddeśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet

तैलं तिलस्य चाक्रान्त्या स्फुटतामेति शाश्वतीम् । चेतसो मननासंगाद्घनीभूते सुखासुखे

tailaṃ tilasya cākrāntyā sphuṭatāmeti śāśvatīm | cetaso mananāsaṃgādghanībhūte sukhāsukhe

देशकालाभिधानेन राम संकल्प एव हि । कथ्यते तद्वशाद्यस्माद्देशकालौ स्थितिं गतौ

deśakālābhidhānena rāma saṃkalpa eva hi | kathyate tadvaśādyasmāddeśakālau sthitiṃ gatau

प्रशाम्यत्युल्लसत्येति याति नन्दति वल्गति । मनःशरीरसंकल्पे फलिते न शरीरकम्

praśāmyatyullasatyeti yāti nandati valgati | manaḥśarīrasaṃkalpe phalite na śarīrakam

नानास्फारसमुल्लासैः स्वसंकल्पोपकल्पितैः । मनो वल्गति देहेऽस्मिन्साध्वीवान्तःपुराजिरे

nānāsphārasamullāsaiḥ svasaṃkalpopakalpitaiḥ | mano valgati dehe'sminsādhvīvāntaḥpurājire

चापले प्रसरस्तस्मादन्तर्येन नदीयते । मनोविलयमादत्ते तस्यालान इव द्विपः

cāpale prasarastasmādantaryena nadīyate | manovilayamādatte tasyālāna iva dvipaḥ

न स्पन्दते मनो यस्य शस्त्रस्तम्भ इवोत्तमः । सद्वस्तुतोऽसौ पुरुषः शिष्टाः कर्दमकीटकाः

na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ | sadvastuto'sau puruṣaḥ śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ

यस्याचपलतां यातं मन एकत्र संस्थितम् । अनुत्तमपदेनासौ ध्यानेनानुगतोऽनघ

yasyācapalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam | anuttamapadenāsau dhyānenānugato'nagha

संयमान्मनसः शान्तिमेति संसारविभ्रमः । मन्दरेऽस्पन्दतां याते यथा क्षीरमहार्णवः

saṃyamānmanasaḥ śāntimeti saṃsāravibhramaḥ | mandare'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ

मानस्यो वृत्तयो या या भोगसंकल्पविभ्रभैः । संसारविषवृक्षस्य ता एवाङ्कुरयोनयः

mānasyo vṛttayo yā yā bhogasaṃkalpavibhrabhaiḥ | saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ

चित्तं चलत्कुवलयं वलयन्त एते मूढा महाजडजवे मदमोहमन्दाः । आवर्तवर्तिनि विलूनविशीर्णचिन्ता- चक्रभ्रमे पुरुषदुर्भ्रमराः पतन्ति

cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ | āvartavartini vilūnaviśīrṇacintā- cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti

110

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे चित्तचिकित्सापूर्वकं चित्तवर्णनं नाम दशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittavarṇanaṃ nāma daśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १११

111

एकादशोत्तरशततमः सर्गः

ekādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्य चित्तमहाव्याधेश्चिकित्साया महौषधम् । स्वायत्तं श्रृणु वक्ष्यामि साधु सुस्वादु निश्चितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | asya cittamahāvyādheścikitsāyā mahauṣadham | svāyattaṃ śrṛṇu vakṣyāmi sādhu susvādu niścitam

स्वेनैव पौरुषेणाशु स्वसंवेदनरूपिणा । यत्नेन चित्तवेतालस्त्यक्त्वेष्टं वस्तु जीयते

svenaiva pauruṣeṇāśu svasaṃvedanarūpiṇā | yatnena cittavetālastyaktveṣṭaṃ vastu jīyate

त्यजन्नभिमतं वस्तु यस्तिष्ठति निरामयः । जितमेव मनस्तेन कुदन्त इव दन्तिना

tyajannabhimataṃ vastu yastiṣṭhati nirāmayaḥ | jitameva manastena kudanta iva dantinā

स्वसंवेदनयत्नेन पाल्यते चित्तबालकः । अवस्तुतो वस्तुनि च योज्यते बोध्यतेऽपि च

svasaṃvedanayatnena pālyate cittabālakaḥ | avastuto vastuni ca yojyate bodhyate'pi ca

शास्रसत्सङ्गधीरेण चिन्तातप्तमतापिना । छिन्धि त्वमायसेनायो मनसैव मनो मुने

śāsrasatsaṅgadhīreṇa cintātaptamatāpinā | chindhi tvamāyasenāyo manasaiva mano mune

अयत्नेन यथा बाल इतश्चेतश्च योज्यते । भावैस्तथैव चेतोन्तः किमिवात्रास्ति दुष्करम्

ayatnena yathā bāla itaścetaśca yojyate | bhāvaistathaiva cetontaḥ kimivātrāsti duṣkaram

सत्कर्मणि समाक्रान्तमुदर्कोदयदायिनि । स्वपौरुषेणैव मनश्चेतनेन नियोजयेत्

satkarmaṇi samākrāntamudarkodayadāyini | svapauruṣeṇaiva manaścetanena niyojayet

स्वायत्तमेकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् । यस्य दुष्करतां यातं धिक्तं पुरुषकीटकम्

svāyattamekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam | yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhiktaṃ puruṣakīṭakam

अरम्यं रम्यरूपेण भावयित्वा स्वसंविदा । मल्लेनेव शिशुश्चित्तमयत्नेनैव जीयते

aramyaṃ ramyarūpeṇa bhāvayitvā svasaṃvidā | malleneva śiśuścittamayatnenaiva jīyate

पौरुषेण प्रयत्नेन चित्तमाश्वेव जीयते । अचित्तेनाप्रयत्नेन पदं ब्रह्मणि दीयते

pauruṣeṇa prayatnena cittamāśveva jīyate | acittenāprayatnena padaṃ brahmaṇi dīyate

स्वायत्तं च सुसाध्यं च स्वचित्ताक्रान्तिमात्रकम् । शक्नुवन्ति न ये कर्तुं धिक्तान्पुरुषजम्बुकान्

svāyattaṃ ca susādhyaṃ ca svacittākrāntimātrakam | śaknuvanti na ye kartuṃ dhiktānpuruṣajambukān

स्वपौरुषैकसाध्येन स्वेप्सितत्यागरूपिणा । मनःप्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गतिः

svapauruṣaikasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā | manaḥpraśamamātreṇa vinā nāsti śubhā gatiḥ

मनोमारणमात्रेण साध्येन स्वात्मसंविदा । निःसपत्नमनाद्यन्तमनिङ्गनमिहोच्यताम्

manomāraṇamātreṇa sādhyena svātmasaṃvidā | niḥsapatnamanādyantamaniṅganamihocyatām

ईप्सितावेदनाख्यात्तु मनःप्रशमनादृते । गुरूपदेशशास्त्रार्थमन्त्राद्या युक्तयस्तृणम्

īpsitāvedanākhyāttu manaḥpraśamanādṛte | gurūpadeśaśāstrārthamantrādyā yuktayastṛṇam

सर्वं सर्वगतं शान्तं ब्रह्म संपद्यते तदा । असंकल्पनशस्त्रेण च्छिन्नं चित्तं गतं यदा

sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma saṃpadyate tadā | asaṃkalpanaśastreṇa cchinnaṃ cittaṃ gataṃ yadā

स्वसंवेदनसाध्येऽस्मिन्संकल्पानर्थशासने । शान्तायामत्र वपुषि पुंसः कैव कदर्थना

svasaṃvedanasādhye'sminsaṃkalpānarthaśāsane | śāntāyāmatra vapuṣi puṃsaḥ kaiva kadarthanā

नूनं दैवमनादृत्य मूढसंकल्पकल्पितम् । पुरुषार्थेन संवित्त्या नय चित्तमचित्तताम्

nūnaṃ daivamanādṛtya mūḍhasaṃkalpakalpitam | puruṣārthena saṃvittyā naya cittamacittatām

तां महापदवीमेकां कामप्यधिगतं चिरम् । चित्तं चिद्भक्षितं कृत्वा चित्तादपि परो भव

tāṃ mahāpadavīmekāṃ kāmapyadhigataṃ ciram | cittaṃ cidbhakṣitaṃ kṛtvā cittādapi paro bhava

भव भावनया युक्तो युक्तः परमया धिया । धारयात्मानमव्यग्रो ग्रस्तचित्तं ततः परम्

bhava bhāvanayā yukto yuktaḥ paramayā dhiyā | dhārayātmānamavyagro grastacittaṃ tataḥ param

परं पौरुषमाश्रित्य नीत्वा चित्तमचित्तताम् । तां महापदवीमेहि यत्र नाशो न विद्यते

paraṃ pauruṣamāśritya nītvā cittamacittatām | tāṃ mahāpadavīmehi yatra nāśo na vidyate

संवेदनविपर्यासरूपिणी धीरिवाचला । जेतुमाशु मनो राम पौरुषेणैव शक्यते

saṃvedanaviparyāsarūpiṇī dhīrivācalā | jetumāśu mano rāma pauruṣeṇaiva śakyate

अनुद्वेगः श्रियो मूलमनुद्वेगात्प्रवर्तते । जन्तोर्मनोजयो येन त्रिलोकीविजयस्तृणम्

anudvegaḥ śriyo mūlamanudvegātpravartate | jantormanojayo yena trilokīvijayastṛṇam

न शस्त्रदलनोत्पातपाता यस्यां मनागपि । स्वभावमात्रव्यावृत्तौ तस्यां कैव कदर्थना

na śastradalanotpātapātā yasyāṃ manāgapi | svabhāvamātravyāvṛttau tasyāṃ kaiva kadarthanā

अपि स्ववेदनाक्रान्तौ न शक्ता ये नराधमाः । कथं व्यवहरिष्यन्ति व्यवहारदशासु ते

api svavedanākrāntau na śaktā ye narādhamāḥ | kathaṃ vyavahariṣyanti vyavahāradaśāsu te

पुमान्मृतोऽस्मि जातोऽस्मि जीवामीति कुदृष्टयः । चेतसो वृत्तयो भान्ति चपलस्यासदुत्थिताः

pumānmṛto'smi jāto'smi jīvāmīti kudṛṣṭayaḥ | cetaso vṛttayo bhānti capalasyāsadutthitāḥ

न कश्चनेह म्रियते जायते न च कश्चन । स्वयं वेत्ति मृतं स्वस्य लोकमन्यं स्वकं मनः

na kaścaneha mriyate jāyate na ca kaścana | svayaṃ vetti mṛtaṃ svasya lokamanyaṃ svakaṃ manaḥ

इतो याति परं लोकं स्फुरत्यन्यतया मनः । तत्तस्यैत्येतदामोक्षमतो मृतिभयं कुतः

ito yāti paraṃ lokaṃ sphuratyanyatayā manaḥ | tattasyaityetadāmokṣamato mṛtibhayaṃ kutaḥ

इहलोकेन विचरत्विहलोके परत्र च । चित्तमामोक्षमास्तेऽस्य रूपमन्यन्न विद्यते

ihalokena vicaratvihaloke paratra ca | cittamāmokṣamāste'sya rūpamanyanna vidyate

मृते भ्रातरि भृत्यादौ क्लेश आक्रियतेऽनृतः । तत्स्वचित्तं स्वचैतन्यव्यावृत्तात्मेति मे मतिः

mṛte bhrātari bhṛtyādau kleśa ākriyate'nṛtaḥ | tatsvacittaṃ svacaitanyavyāvṛttātmeti me matiḥ

सति पथ्ये तते शुभ्रे चित्तोपशमनादृते । तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च भूयोभूयो विचारितम्

sati pathye tate śubhre cittopaśamanādṛte | tiryagūrdhvamadhastācca bhūyobhūyo vicāritam

यावन्नास्ति किलोपायश्चित्तोपशमनादृते । ऋते तथ्ये तते शुभ्रे बोधे हृद्युदिते सति

yāvannāsti kilopāyaścittopaśamanādṛte | ṛte tathye tate śubhre bodhe hṛdyudite sati

मनोविलयमात्रेण विश्रान्तिरुपजायते । व्यायते हृदयाकाशे चिति चिच्चक्रधारया

manovilayamātreṇa viśrāntirupajāyate | vyāyate hṛdayākāśe citi ciccakradhārayā

मनो मारय निःशङ्कं त्वां प्रबध्नन्ति नाधयः । यदि रम्यमरम्यत्वे त्वया संविदितं विदा

mano māraya niḥśaṅkaṃ tvāṃ prabadhnanti nādhayaḥ | yadi ramyamaramyatve tvayā saṃviditaṃ vidā

छिन्नान्येव तदाङ्गानि चित्तस्येति मतिर्मम । अयं सोऽहमिदं तन्म एतावन्मात्रकं मनः

chinnānyeva tadāṅgāni cittasyeti matirmama | ayaṃ so'hamidaṃ tanma etāvanmātrakaṃ manaḥ

तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते । छिन्नाभ्रमण्डलं व्योम्नि यथा शरदि धूयते

tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilūyate | chinnābhramaṇḍalaṃ vyomni yathā śaradi dhūyate

वातेनाकल्पनेनैवं तथा तद्धूयते मनः । भवन्ति यत्र शस्त्राग्निपवनास्तत्र भीर्भवेत्

vātenākalpanenaivaṃ tathā taddhūyate manaḥ | bhavanti yatra śastrāgnipavanāstatra bhīrbhavet

स्वायते मृदुनि स्वच्छे किमसंकल्पने भयम् । इदं श्रेय इद नेति सिद्धमाबालमक्षतम्

svāyate mṛduni svacche kimasaṃkalpane bhayam | idaṃ śreya ida neti siddhamābālamakṣatam

बालं पुत्रमिवोदारे मनः श्रेयसि योजयेत् । अक्षयं चानवं चेतःसिंहं संसृतिबृंहणम् । घ्नन्ति ये ते जयन्तीह निर्वाणपददायिनः

bālaṃ putramivodāre manaḥ śreyasi yojayet | akṣayaṃ cānavaṃ cetaḥsiṃhaṃ saṃsṛtibṛṃhaṇam | ghnanti ye te jayantīha nirvāṇapadadāyinaḥ

भीमाः संभ्रमदायिन्यः संकल्पकदनादिमाः । विपदः संप्रसूयन्ते मृगतृष्णा मराविव

bhīmāḥ saṃbhramadāyinyaḥ saṃkalpakadanādimāḥ | vipadaḥ saṃprasūyante mṛgatṛṣṇā marāviva

कल्पान्तपवना वान्तु यान्तु चैकत्वमर्णवाः । तपन्तु द्वादशादित्या नास्ति निर्मनसः क्षतिः

kalpāntapavanā vāntu yāntu caikatvamarṇavāḥ | tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ

मनोबीजात्समुद्यन्ति सुखदुःखे शुभाशुभे । संसारखण्डका एते लोकसप्तकपल्लवाः

manobījātsamudyanti sukhaduḥkhe śubhāśubhe | saṃsārakhaṇḍakā ete lokasaptakapallavāḥ

असंकल्पनमात्रैकसाध्ये सकलसिद्धिदे । असंकल्पनसाम्राज्ये तिष्ठावष्टब्धतत्पदः

asaṃkalpanamātraikasādhye sakalasiddhide | asaṃkalpanasāmrājye tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ

प्रयच्छत्युत्तमानन्दं क्षीयमाणं मनः क्रमात् । काष्ठक्षीणाङ्गकाङ्गारो यथाङ्गारक्षयार्थिनः

prayacchatyuttamānandaṃ kṣīyamāṇaṃ manaḥ kramāt | kāṣṭhakṣīṇāṅgakāṅgāro yathāṅgārakṣayārthinaḥ

अपि ब्रह्मकुटीलक्षं मनसश्चेत्समीहितम् । तदणोरन्तरे व्यक्तं विभक्तं परिदृश्यते

api brahmakuṭīlakṣaṃ manasaścetsamīhitam | tadaṇorantare vyaktaṃ vibhaktaṃ paridṛśyate

संकल्पमात्रविभवेन कृतात्यनर्थं संकल्पमात्रविभवेन सुसाधितार्थम् । संतोषमात्रविभवेन मनो विजित्य नित्योदितेन जयमेहि निरीप्सितेन

saṃkalpamātravibhavena kṛtātyanarthaṃ saṃkalpamātravibhavena susādhitārtham | saṃtoṣamātravibhavena mano vijitya nityoditena jayamehi nirīpsitena

परमपावनया विमनस्तया समतया मतयात्मविदामपि । शमितया मितयान्तरहंतया यदवशिष्टमजं पदमस्तु तत्

paramapāvanayā vimanastayā samatayā matayātmavidāmapi | śamitayā mitayāntarahaṃtayā yadavaśiṣṭamajaṃ padamastu tat

111

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उत्पत्तिप्रकरणे चित्तचिकित्सानामैकादशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 utpattiprakaraṇe cittacikitsānāmaikādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११२

112

द्वादशोत्तरशततमः सर्गः

dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यस्मिंस्तस्मिन्पदार्थे हि येन तेन यथा तथा । तीव्रसंवेगसंपन्नं मनः पश्यति वाञ्छितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yasmiṃstasminpadārthe hi yena tena yathā tathā | tīvrasaṃvegasaṃpannaṃ manaḥ paśyati vāñchitam

जायते म्रियते चैषा मनसस्तीव्रवेगिता । सौम्याम्बुबुद्बुदालीव निर्निमित्ता स्वभावतः

jāyate mriyate caiṣā manasastīvravegitā | saumyāmbubudbudālīva nirnimittā svabhāvataḥ

शीतता तुहिनस्येव कज्जलस्येव कृष्णता । लोलता मनसो रूपं तीव्रातीव्रैकरूपिणी

śītatā tuhinasyeva kajjalasyeva kṛṣṇatā | lolatā manaso rūpaṃ tīvrātīvraikarūpiṇī

श्रीराम उवाच । कथमस्यातिलोलस्य वेगो वेगैककारणम् । चलता मनसो ब्रह्मन्बलतो विनिवार्यते

śrīrāma uvāca | kathamasyātilolasya vego vegaikakāraṇam | calatā manaso brahmanbalato vinivāryate

श्रीवसिष्ठ उवाच । नेह चञ्चलताहीनं मनः क्वचन दृश्यते । चञ्चलत्वं मनोधर्मो वह्णेर्धर्मो यथोष्णता

śrīvasiṣṭha uvāca | neha cañcalatāhīnaṃ manaḥ kvacana dṛśyate | cañcalatvaṃ manodharmo vahṇerdharmo yathoṣṇatā

यैषा हि चञ्चला स्पन्दशक्तिश्चित्तत्वसंस्थिता । तां विद्धि मानसीं शक्तिं जगदाडम्बरात्मिकाम्

yaiṣā hi cañcalā spandaśaktiścittatvasaṃsthitā | tāṃ viddhi mānasīṃ śaktiṃ jagadāḍambarātmikām

स्पन्दास्पन्दादृते वायोर्यथा सत्तैव नोह्यते । तथा न चित्तसत्तास्ति चञ्चलस्पन्दनादृते

spandāspandādṛte vāyoryathā sattaiva nohyate | tathā na cittasattāsti cañcalaspandanādṛte

यत्तु चञ्चलताहीनं तन्मनो मृतमुच्यते । तदेव च तपःशास्त्रसिद्धान्तो मोक्ष उच्यते

yattu cañcalatāhīnaṃ tanmano mṛtamucyate | tadeva ca tapaḥśāstrasiddhānto mokṣa ucyate

मनोविलयमात्रेण दुःखशान्तिरवाप्यते । मनोमननमात्रेण दुःखं परमवाप्यते

manovilayamātreṇa duḥkhaśāntiravāpyate | manomananamātreṇa duḥkhaṃ paramavāpyate

दुःखमुत्पादयत्युच्चेरुत्थितश्चित्तराक्षसः । सुखायानन्तभोगाय तं प्रयत्नेन पातय

duḥkhamutpādayatyuccerutthitaścittarākṣasaḥ | sukhāyānantabhogāya taṃ prayatnena pātaya

तस्य चञ्चलता यैषा त्वविद्या राम सोच्यते । वासनापदनाम्नीं तां विचारेण विनाशय

tasya cañcalatā yaiṣā tvavidyā rāma socyate | vāsanāpadanāmnīṃ tāṃ vicāreṇa vināśaya

अविद्यया वासनया तयान्तश्चित्तसत्तया । विलीनया त्यागवशात्परं श्रेयोऽधिगम्यते

avidyayā vāsanayā tayāntaścittasattayā | vilīnayā tyāgavaśātparaṃ śreyo'dhigamyate

यत्तत्सदसतोर्मध्यं यन्मध्यं चित्त्वजाड्ययोः । तन्मनः प्रोच्यते राम द्वयोर्दोलायिताकृति

yattatsadasatormadhyaṃ yanmadhyaṃ cittvajāḍyayoḥ | tanmanaḥ procyate rāma dvayordolāyitākṛti

जाड्यानुसंधानहतं जाड्यात्मकतयेद्धया । चेतो जडत्वमायाति दृढाभ्यासवशेन हि

jāḍyānusaṃdhānahataṃ jāḍyātmakatayeddhayā | ceto jaḍatvamāyāti dṛḍhābhyāsavaśena hi

विवेकैकानुसंधानाच्चिदंशात्मतया मनः । चिदेकतामुपायाति दृढाभ्यासवशादिह

vivekaikānusaṃdhānāccidaṃśātmatayā manaḥ | cidekatāmupāyāti dṛḍhābhyāsavaśādiha

पौरुषेण प्रयत्नेन यस्मिन्नेव पदे मनः । पात्यते तत्पदं प्राप्य भवत्यभ्यासतो हि तत्

pauruṣeṇa prayatnena yasminneva pade manaḥ | pātyate tatpadaṃ prāpya bhavatyabhyāsato hi tat

पुनः पौरुषमाश्रित्य चित्तमाक्रम्य चेतसा । विशोकं पदमाश्रित्य निराशङ्कः स्थिरो भव

punaḥ pauruṣamāśritya cittamākramya cetasā | viśokaṃ padamāśritya nirāśaṅkaḥ sthiro bhava

भवभावनया मग्नं मनसैव न चेन्मनः । बलादुत्तार्यते राम तदुपायोऽस्ति नेतरः

bhavabhāvanayā magnaṃ manasaiva na cenmanaḥ | balāduttāryate rāma tadupāyo'sti netaraḥ

मन एव समर्थं वो मनसो दृढनिग्रहे । अराजा कः समर्थः स्याद्राज्ञो राघव निग्रहे

mana eva samarthaṃ vo manaso dṛḍhanigrahe | arājā kaḥ samarthaḥ syādrājño rāghava nigrahe

तृष्णाग्राहगृहीतानां संसारार्णवरंहसि । आवर्तैरुह्यमानानां दूरे स्वं मन एव नौः

tṛṣṇāgrāhagṛhītānāṃ saṃsārārṇavaraṃhasi | āvartairuhyamānānāṃ dūre svaṃ mana eva nauḥ

मनसैव मनश्छित्त्वा पाशं परमबन्धनम् । उन्मोचितो न येनात्मा नासावन्येन मोक्ष्यते

manasaiva manaśchittvā pāśaṃ paramabandhanam | unmocito na yenātmā nāsāvanyena mokṣyate

या योदेति मनोनाम्नी वासना वासितान्तरा । तां तां परिहरेत्प्राज्ञस्ततोऽविद्याक्षयो भवेत्

yā yodeti manonāmnī vāsanā vāsitāntarā | tāṃ tāṃ pariharetprājñastato'vidyākṣayo bhavet

भोगौघवासनां त्यक्त्वा त्यज त्वं भेदवासनाम् । भावाभावौ ततस्त्यक्त्वा निर्विकल्पःसुखीभव

bhogaughavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ bhedavāsanām | bhāvābhāvau tatastyaktvā nirvikalpaḥsukhībhava

अभावनं भावनायास्त्वेतावान्वासनाक्षयः । एष एव मनोनाशस्त्वविद्यानाश उच्यते

abhāvanaṃ bhāvanāyāstvetāvānvāsanākṣayaḥ | eṣa eva manonāśastvavidyānāśa ucyate

यद्यत्संवेद्यते किंचित्तत्रासंवेदनं परम् । असंवित्तिस्तु निर्वाणं दुःखं संवेदनाद्भवेत्

yadyatsaṃvedyate kiṃcittatrāsaṃvedanaṃ param | asaṃvittistu nirvāṇaṃ duḥkhaṃ saṃvedanādbhavet

स्वेनैव तत्प्रयत्नेन पुंसः संवेद्यते क्षणात् । भावस्याभावनं भूत्यै तत्तस्मान्नित्यमाहरेत्

svenaiva tatprayatnena puṃsaḥ saṃvedyate kṣaṇāt | bhāvasyābhāvanaṃ bhūtyai tattasmānnityamāharet

रागादयो ये मनसीप्सितास्ते बुद्ध्वेह तांस्तांस्त्वमवस्तुभूतान् । त्यक्त्वा तदास्याङ्कुरमस्तबीजं मा हर्षशोकं समुपैहि तृप्तः

rāgādayo ye manasīpsitāste buddhveha tāṃstāṃstvamavastubhūtān | tyaktvā tadāsyāṅkuramastabījaṃ mā harṣaśokaṃ samupaihi tṛptaḥ

112

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उ० मुखरवेणोपदेशांशकथनं नाम द्वादशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 u0 mukharaveṇopadeśāṃśakathanaṃ nāma dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११३

113

त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः

trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एषा हि वासना नित्यमसत्यैव यदुत्थिता । द्विचन्द्रभ्रान्तिवत्तेन त्यक्तुं राघव युज्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | eṣā hi vāsanā nityamasatyaiva yadutthitā | dvicandrabhrāntivattena tyaktuṃ rāghava yujyate

अविद्या विद्यमानेव नष्टप्रज्ञेषु विद्यते । नाम्नैवाङ्गीकृताभावात्सम्यक्प्रज्ञेषु सा कुतः

avidyā vidyamāneva naṣṭaprajñeṣu vidyate | nāmnaivāṅgīkṛtābhāvātsamyakprajñeṣu sā kutaḥ

मा भवाज्ञो भव प्राज्ञः सम्यग्राम विचारय । नास्त्येवेन्दुर्द्वितीयः खे भ्रान्त्या संलक्ष्यते मुधा

mā bhavājño bhava prājñaḥ samyagrāma vicāraya | nāstyevendurdvitīyaḥ khe bhrāntyā saṃlakṣyate mudhā

नात्र तत्त्वादृते किंचिद्विद्यते वस्त्ववस्तु च । ऊर्मिमालिनि विस्तीर्णे वारिपूरादृते यथा

nātra tattvādṛte kiṃcidvidyate vastvavastu ca | ūrmimālini vistīrṇe vāripūrādṛte yathā

स्वविकल्पादृते नैतान्भावाभावानसन्मयान् । नित्येऽसिते तते शुद्धे मा समारोपयात्मनि

svavikalpādṛte naitānbhāvābhāvānasanmayān | nitye'site tate śuddhe mā samāropayātmani

नासि कर्ता किमेतासु क्रियासु ममता तव । एकस्मिन्विद्यमाने हि किं केन क्रियते कथम्

nāsi kartā kimetāsu kriyāsu mamatā tava | ekasminvidyamāne hi kiṃ kena kriyate katham

मा वाऽकर्ता भव प्राज्ञ किमकर्तृतयेहिते । साध्यं साध्यमुपादेयं तस्मात्स्वस्थो भवानघ

mā vā'kartā bhava prājña kimakartṛtayehite | sādhyaṃ sādhyamupādeyaṃ tasmātsvastho bhavānagha

कर्ता संस्त्वमसक्तत्वाद्भावाभावे रघूद्वह । असक्तत्वादकर्तापि कर्तृवत्स्पन्दनं कुतः

kartā saṃstvamasaktatvādbhāvābhāve raghūdvaha | asaktatvādakartāpi kartṛvatspandanaṃ kutaḥ

सत्यं स्याच्चेदुपादेयं मिथ्या स्याद्धेयमेव चेत् । उपादेयैकसक्तत्वाद्युक्ता सक्तिर्हि कर्मणि

satyaṃ syāccedupādeyaṃ mithyā syāddheyameva cet | upādeyaikasaktatvādyuktā saktirhi karmaṇi

यत्रेन्द्रजालमखिलं मायामयमवस्तुकम् । तत्र कास्था कथं नाम हेयोपादेयदृष्टयः

yatrendrajālamakhilaṃ māyāmayamavastukam | tatra kāsthā kathaṃ nāma heyopādeyadṛṣṭayaḥ

संसारबीजकणिका यैषा विद्या रघूद्वह । एषा ह्यविद्यमानैव सतीव स्फारतां गता

saṃsārabījakaṇikā yaiṣā vidyā raghūdvaha | eṣā hyavidyamānaiva satīva sphāratāṃ gatā

येयमाभोगिनिःसारा संसारारम्भचक्रिका । विज्ञेया वासनैषा सा चेतसो मोहदायिनी

yeyamābhoginiḥsārā saṃsārārambhacakrikā | vijñeyā vāsanaiṣā sā cetaso mohadāyinī

चारुवंशलतेवान्तःशून्या निस्सारकोटरा । सरित्तरङ्गमालेव न व्युच्छिन्नापि नश्वरी

cāruvaṃśalatevāntaḥśūnyā nissārakoṭarā | sarittaraṅgamāleva na vyucchinnāpi naśvarī

गृह्यमाणापि हस्तेन ग्रहीतुं नैव युज्यते । मृद्वप्यत्यन्ततीक्ष्णाग्रा निर्झरोर्मिरिवोत्थिता

gṛhyamāṇāpi hastena grahītuṃ naiva yujyate | mṛdvapyatyantatīkṣṇāgrā nirjharormirivotthitā

दृश्यते प्रकराभासा सदर्थे नोपयुज्यते । तरङ्गिण्यतरङ्गाभा स्वाकारपरिनिष्ठिता

dṛśyate prakarābhāsā sadarthe nopayujyate | taraṅgiṇyataraṅgābhā svākārapariniṣṭhitā

क्वचिद्वक्राः क्वचित्स्पष्टा दीर्घाः खर्वाः स्थिराश्चलाः । यत्प्रसादोद्भवास्तस्माद्व्यतिरेकमुपागताः

kvacidvakrāḥ kvacitspaṣṭā dīrghāḥ kharvāḥ sthirāścalāḥ | yatprasādodbhavāstasmādvyatirekamupāgatāḥ

अन्तःशून्यापि सर्वत्र दृश्यते सारसुन्दरी । न क्वचित्संस्थितापीह सर्वत्रैवोपलक्ष्यते

antaḥśūnyāpi sarvatra dṛśyate sārasundarī | na kvacitsaṃsthitāpīha sarvatraivopalakṣyate

जडैव चिन्मयीवासावन्यस्पन्दोपजीविनी । निमेषमप्यतिष्ठन्ती स्थैर्याशङ्कां प्रयच्छति

jaḍaiva cinmayīvāsāvanyaspandopajīvinī | nimeṣamapyatiṣṭhantī sthairyāśaṅkāṃ prayacchati

ज्वालावच्छुद्धवर्णापि मषीमलिनकोटरा । वल्गत्यन्यप्रसादेन दीयते तदवेक्षणात्

jvālāvacchuddhavarṇāpi maṣīmalinakoṭarā | valgatyanyaprasādena dīyate tadavekṣaṇāt

आलोके विमले म्लाना तमस्यपि विराजते । मृगतृष्णेव शुष्काभा नानावर्णविलासिनी

āloke vimale mlānā tamasyapi virājate | mṛgatṛṣṇeva śuṣkābhā nānāvarṇavilāsinī

वक्रा विषमयी तन्वी मृद्वी संकटकर्कशा । ललनाचञ्चला लुब्धा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी

vakrā viṣamayī tanvī mṛdvī saṃkaṭakarkaśā | lalanācañcalā lubdhā tṛṣṇā kṛṣṇeva bhoginī

स्वयं दीपशिखेवाशु क्षीयते स्नेहसंक्षये । सिन्दूरधूलिलेखेव विना रागं विराजते

svayaṃ dīpaśikhevāśu kṣīyate snehasaṃkṣaye | sindūradhūlilekheva vinā rāgaṃ virājate

क्षणप्रकाशतरला कृतसंस्था जडाशया । मुग्धानां त्रासजननी वक्रा विद्युदिवोदिता

kṣaṇaprakāśataralā kṛtasaṃsthā jaḍāśayā | mugdhānāṃ trāsajananī vakrā vidyudivoditā

यत्नाद्गृहीत्वा दहति भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । लभ्यतेऽपि हि नान्विष्टा विद्युद्वदतिभङ्गुरा

yatnādgṛhītvā dahati bhūtvā bhūtvā pralīyate | labhyate'pi hi nānviṣṭā vidyudvadatibhaṅgurā

अप्रार्थितैवोपनता रमणीयाप्यनर्थदा । अकालपुष्पमालेव श्रेयसेनाभिनन्दिता

aprārthitaivopanatā ramaṇīyāpyanarthadā | akālapuṣpamāleva śreyasenābhinanditā

अत्यन्तविस्मृतैवातिसुखाय भ्रमदायिनी । दुःस्वप्नकलनेवेयमनर्थायैव तर्किता

atyantavismṛtaivātisukhāya bhramadāyinī | duḥsvapnakalaneveyamanarthāyaiva tarkitā

प्रतिभासवशादेषा त्रिजगन्ति महान्ति च । मुहूर्तमात्रेणोत्पाद्य धत्ते ग्रासीकरोति च

pratibhāsavaśādeṣā trijaganti mahānti ca | muhūrtamātreṇotpādya dhatte grāsīkaroti ca

मुहूर्तो वत्सरश्रेणी लवणस्यानया कृता । रात्रिर्द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य निर्मिता

muhūrto vatsaraśreṇī lavaṇasyānayā kṛtā | rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandrasya nirmitā

वियोगिनामथान्येषां कान्ताविभवशालिनाम् । रात्रिर्वत्सरवद्दीर्घा भवेत्तस्याः प्रसादतः

viyogināmathānyeṣāṃ kāntāvibhavaśālinām | rātrirvatsaravaddīrghā bhavettasyāḥ prasādataḥ

सुखितस्याल्पतामेति दुःखितस्यैति दीर्घताम् । कालो यस्याः प्रसादेन विपर्यासैकशीलिनाम्

sukhitasyālpatāmeti duḥkhitasyaiti dīrghatām | kālo yasyāḥ prasādena viparyāsaikaśīlinām

अस्याः स्वसत्तामात्रेण कर्तृतैतासु वृत्तिषु । दीपस्यालोककार्याणां यथा तद्वन्न वस्तुतः

asyāḥ svasattāmātreṇa kartṛtaitāsu vṛttiṣu | dīpasyālokakāryāṇāṃ yathā tadvanna vastutaḥ

सनितम्बस्तनी चित्रे न स्त्री स्त्रीधर्मिणी यथा । तथैवाकारचिन्तेयं कर्तुं योग्या न किंचन

sanitambastanī citre na strī strīdharmiṇī yathā | tathaivākāracinteyaṃ kartuṃ yogyā na kiṃcana

मनोराज्यमिवाकारभासुरा सत्यवर्जिता । सहस्रशतशाखापि न किंचित्परमार्थतः

manorājyamivākārabhāsurā satyavarjitā | sahasraśataśākhāpi na kiṃcitparamārthataḥ

अरण्ये मृगतृष्णेव मिथ्यैवाडम्बरान्विता । विडम्बयति तान्मुग्धमृगानेव न मानुषान्

araṇye mṛgatṛṣṇeva mithyaivāḍambarānvitā | viḍambayati tānmugdhamṛgāneva na mānuṣān

फेनमालेव संजातध्वस्ता विच्छेदवर्जिता । जडेव चञ्चलाकारा गृह्यमाणा न किंचन

phenamāleva saṃjātadhvastā vicchedavarjitā | jaḍeva cañcalākārā gṛhyamāṇā na kiṃcana

अटत्युड्डामराकारा रजःप्रसरधूसरा । बलात्कल्पान्तवात्येव स्वाक्रान्तभुवनान्तरा

aṭatyuḍḍāmarākārā rajaḥprasaradhūsarā | balātkalpāntavātyeva svākrāntabhuvanāntarā

धूमालीवाङ्गसंलग्ना दाहखेदप्रदायिनी । गर्भीकृतरसाक्रम्य जगन्ति परिवर्तते

dhūmālīvāṅgasaṃlagnā dāhakhedapradāyinī | garbhīkṛtarasākramya jaganti parivartate

धारा जलधरस्येव सुदीर्घा जलनिर्मिता । असारसंसारदृढा रज्जुस्तृणगणैरिव

dhārā jaladharasyeva sudīrghā jalanirmitā | asārasaṃsāradṛḍhā rajjustṛṇagaṇairiva

तरङ्गोत्पलमालेव कल्पनामात्रवर्णिता । मृणालीव बहुच्छिद्रा पङ्कप्रौढा जलात्मिका

taraṅgotpalamāleva kalpanāmātravarṇitā | mṛṇālīva bahucchidrā paṅkaprauḍhā jalātmikā

जनेन दृश्यते वृद्धितत्परा नच वर्धते । विषास्वाद इवापातमधुराऽन्ते सुदारुणा

janena dṛśyate vṛddhitatparā naca vardhate | viṣāsvāda ivāpātamadhurā'nte sudāruṇā

नष्टा दीपशिखेवैषा न जाने क्वेव गच्छति । मिहिकेवाग्रदृष्टापि गृह्यमाणा न किंचन

naṣṭā dīpaśikhevaiṣā na jāne kveva gacchati | mihikevāgradṛṣṭāpi gṛhyamāṇā na kiṃcana

पांसुमुष्टिरिवाकीर्य प्रेक्षिता पारमाणवी । आकाशनीलिमेवैषा निर्निमित्तैव दृश्यते

pāṃsumuṣṭirivākīrya prekṣitā pāramāṇavī | ākāśanīlimevaiṣā nirnimittaiva dṛśyate

द्विचन्द्रमोहवज्जाता स्वप्नवद्विहितभ्रमा । यथा नौयायिनः स्थाणुस्पन्दस्तद्वदिहोत्थिता

dvicandramohavajjātā svapnavadvihitabhramā | yathā nauyāyinaḥ sthāṇuspandastadvadihotthitā

अनयोपहते चित्ते दीर्घकालमिवाकुलैः । जनैराकल्प्यते दीर्घसंसारस्वप्नविभ्रमः

anayopahate citte dīrghakālamivākulaiḥ | janairākalpyate dīrghasaṃsārasvapnavibhramaḥ

अनयोपहते स्वस्मिंश्चित्राश्चेतसि विभ्रमाः । उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति तरङ्गास्तोयधेरिव

anayopahate svasmiṃścitrāścetasi vibhramāḥ | utpadyante vinaśyanti taraṅgāstoyadheriva

मनोज्ञमपि सत्यं च दृश्यते सदसत्तया । अमनोज्ञमसत्यं च दृश्यते सत्तयाप्यसत्

manojñamapi satyaṃ ca dṛśyate sadasattayā | amanojñamasatyaṃ ca dṛśyate sattayāpyasat

पदार्थरथमारूढा भावनैषा बलान्विता । आक्रामति मनः क्षिप्रं विहगं वागुरा यथा

padārtharathamārūḍhā bhāvanaiṣā balānvitā | ākrāmati manaḥ kṣipraṃ vihagaṃ vāgurā yathā

करुणास्यन्दमानाक्षी स्रवन्क्षीरलवस्तनी । भवत्युल्लसितानन्दं जननी गृहिणी यथा

karuṇāsyandamānākṣī sravankṣīralavastanī | bhavatyullasitānandaṃ jananī gṛhiṇī yathā

विषीकरोति निःस्यन्दसंतर्पितजगत्त्रयम् । सुधार्द्रार्द्रमपि क्षिप्रं प्रवृद्धं बिम्बमैन्दवम्

viṣīkaroti niḥsyandasaṃtarpitajagattrayam | sudhārdrārdramapi kṣipraṃ pravṛddhaṃ bimbamaindavam

उन्मत्तरववेतालनर्तनारम्भसंभ्रमम् । स्थाणवः संप्रयच्छन्ति मूका अप्येतयान्धया

unmattaravavetālanartanārambhasaṃbhramam | sthāṇavaḥ saṃprayacchanti mūkā apyetayāndhayā

संध्यादिषु च कालेषु लोष्टपाषाणभित्तयः । अस्याः प्रसादात्दृश्यन्ते सर्पाजगरदृष्टिभिः

saṃdhyādiṣu ca kāleṣu loṣṭapāṣāṇabhittayaḥ | asyāḥ prasādātdṛśyante sarpājagaradṛṣṭibhiḥ

एकोऽपि द्वितयोदेति यथा द्विशशिदर्शने । दूरमभ्याशतां याति स्वप्ने स्वमरणं यथा

eko'pi dvitayodeti yathā dviśaśidarśane | dūramabhyāśatāṃ yāti svapne svamaraṇaṃ yathā

आदीर्घं क्षणतामेति कालस्येष्टा यथा निशा । क्षणो वर्षमिवाभाति कान्ताविरहिणामिव

ādīrghaṃ kṣaṇatāmeti kālasyeṣṭā yathā niśā | kṣaṇo varṣamivābhāti kāntāvirahiṇāmiva

न तदस्तीह यन्नाम न करोतीयमुद्धता । अस्यास्त्वकिंचनायास्तु शक्ततां पश्य राघव

na tadastīha yannāma na karotīyamuddhatā | asyāstvakiṃcanāyāstu śaktatāṃ paśya rāghava

संरोधयेत्प्रयत्नेन संविदेवाशु संविदम् । सरित्स्रोतोनिरोधेन शुष्यत्येषा मनोनदी

saṃrodhayetprayatnena saṃvidevāśu saṃvidam | saritsrotonirodhena śuṣyatyeṣā manonadī

श्रीराम उवाच । अविद्यमानयैवेदं पेलवांग्या सुतुच्छया । मिथ्याभावनया नाम चित्रमन्धीकृतं जगत्

śrīrāma uvāca | avidyamānayaivedaṃ pelavāṃgyā sutucchayā | mithyābhāvanayā nāma citramandhīkṛtaṃ jagat

अरूपया निराकृत्या चारुचेतनहीनया । असत्येवाप्यनश्यन्त्या चित्रमन्धीकृतं जगत्

arūpayā nirākṛtyā cārucetanahīnayā | asatyevāpyanaśyantyā citramandhīkṛtaṃ jagat

आलोकेन विनश्यन्त्या स्फुरन्त्या तमसोन्तरे । कौशिकेक्षणधर्मिण्या चित्रमन्धीकृतं जगत्

ālokena vinaśyantyā sphurantyā tamasontare | kauśikekṣaṇadharmiṇyā citramandhīkṛtaṃ jagat

कुकर्मैकान्तकारिण्या न सहन्त्या विलोकनम् । देहमप्यविजानन्त्या चित्रमन्धीकृतं जगत्

kukarmaikāntakāriṇyā na sahantyā vilokanam | dehamapyavijānantyā citramandhīkṛtaṃ jagat

सुदीनाचारधर्मिण्या नित्यं प्राकृतकान्तया । अनारतास्तंगतया चित्रमन्धीकृतं जगत्

sudīnācāradharmiṇyā nityaṃ prākṛtakāntayā | anāratāstaṃgatayā citramandhīkṛtaṃ jagat

अनन्तदुःखाकुलया सदैव मृतयानया । संबोधहीनया यत्र चित्रमन्धीकृतं जगत्

anantaduḥkhākulayā sadaiva mṛtayānayā | saṃbodhahīnayā yatra citramandhīkṛtaṃ jagat

कामकोपघनाङ्गिन्या तमःप्रसरवक्रया । अचिरेणाशरीरिण्या चित्रमन्धीकृतं जगत्

kāmakopaghanāṅginyā tamaḥprasaravakrayā | acireṇāśarīriṇyā citramandhīkṛtaṃ jagat

स्वात्मान्धरूपास्पदया जडया जाड्यजीर्णया । दुःखदीर्घप्रलापिन्या चित्रमन्धीकृतं जगत्

svātmāndharūpāspadayā jaḍayā jāḍyajīrṇayā | duḥkhadīrghapralāpinyā citramandhīkṛtaṃ jagat

पुरुषासङ्गसङ्गिन्या रागिण्या क्रिययानया । विद्रवन्त्या विवक्षासु चित्रमन्धीकृतः पुमान्

puruṣāsaṅgasaṅginyā rāgiṇyā kriyayānayā | vidravantyā vivakṣāsu citramandhīkṛtaḥ pumān

पुरुषस्य न या शक्ता सोढुमीक्षितुमप्यलम् । तया स्त्रियावरणया चित्रमन्धीकृतः पुमान्

puruṣasya na yā śaktā soḍhumīkṣitumapyalam | tayā striyāvaraṇayā citramandhīkṛtaḥ pumān

न यस्याश्चेतनैवास्ति याप्यनष्टैव नश्यति । तया स्त्रिया परुषया चित्रमन्धीकृतः पुमान्

na yasyāścetanaivāsti yāpyanaṣṭaiva naśyati | tayā striyā paruṣayā citramandhīkṛtaḥ pumān

अनन्तदुष्प्रसरविलासकारिणी क्षयोदयोन्मुखसुखदुःखभागिनी । इयं प्रभो विगलति केन वाऽसमा मनोगुहानिलयनिबद्धवासना

anantaduṣprasaravilāsakāriṇī kṣayodayonmukhasukhaduḥkhabhāginī | iyaṃ prabho vigalati kena vā'samā manoguhānilayanibaddhavāsanā

113

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये उत्पत्तिप्रकरणे अविद्यावर्णनं नाम त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe avidyāvarṇanaṃ nāma trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११४

114

चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः

caturdaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अविद्याविभवप्रोत्थं निविडं पुरुषस्य हि । महदान्ध्यमिदं ब्रह्मन्कथं नाम विनश्यति

śrīrāma uvāca | avidyāvibhavaprotthaṃ niviḍaṃ puruṣasya hi | mahadāndhyamidaṃ brahmankathaṃ nāma vinaśyati

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा तुषारकणिका भास्करालोकनात्क्षणात् । नश्यत्येवमविद्येयं राघवात्मावलोकनात्

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā tuṣārakaṇikā bhāskarālokanātkṣaṇāt | naśyatyevamavidyeyaṃ rāghavātmāvalokanāt

तावत्संसारभृगुषु स्वात्मना सह देहिनम् । आन्दोलयति नीरन्ध्रदुःखकण्टकशालिषु

tāvatsaṃsārabhṛguṣu svātmanā saha dehinam | āndolayati nīrandhraduḥkhakaṇṭakaśāliṣu

अविद्या यावदस्यास्तु नोत्पन्ना क्षयकारिणी । स्वयमात्मावलोकेच्छा मोहसंक्षयदायिनी

avidyā yāvadasyāstu notpannā kṣayakāriṇī | svayamātmāvalokecchā mohasaṃkṣayadāyinī

अस्याः परं प्रपश्यन्त्याः स्वात्मनाशः प्रजायते । आतपानुभवार्थिन्याश्छायाया इव राघव

asyāḥ paraṃ prapaśyantyāḥ svātmanāśaḥ prajāyate | ātapānubhavārthinyāśchāyāyā iva rāghava

दृष्टे सर्वगते बोधे स्वयमेव विलीयते । सर्वाशाभ्युदितेच्छाया द्वादशार्कगणे यथा

dṛṣṭe sarvagate bodhe svayameva vilīyate | sarvāśābhyuditecchāyā dvādaśārkagaṇe yathā

इच्छामात्रमविद्येह तन्नाशो मोक्ष उच्यते । स चासंकल्पमात्रेण सिद्धो भवति राघव

icchāmātramavidyeha tannāśo mokṣa ucyate | sa cāsaṃkalpamātreṇa siddho bhavati rāghava

मनागपि मनोव्योम्नि वासनारजनीक्षये । कालिमा तनुतामेति चिदादित्यमहोदयात्

manāgapi manovyomni vāsanārajanīkṣaye | kālimā tanutāmeti cidādityamahodayāt

यथोदिते दिनकरे क्वापि याति तमस्विनी । तथा विवेकेऽभ्युदिते क्वाप्यविद्या विलीयते

yathodite dinakare kvāpi yāti tamasvinī | tathā viveke'bhyudite kvāpyavidyā vilīyate

दृढवासनया बन्धो घनतामेति चेतसः । बलाद्वेतालसंकल्पः संध्याकाले यथा शिशोः

dṛḍhavāsanayā bandho ghanatāmeti cetasaḥ | balādvetālasaṃkalpaḥ saṃdhyākāle yathā śiśoḥ

श्रीराम उवाच । यावत्किंचिदिदं दृश्यं साविद्या क्षीयते च सा । आत्मभावनया ब्रह्मन्नात्मासौ कीदृशः स्मृतः

śrīrāma uvāca | yāvatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ sāvidyā kṣīyate ca sā | ātmabhāvanayā brahmannātmāsau kīdṛśaḥ smṛtaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चेत्यानुपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् । यच्चित्तत्त्वमनाख्येयं स आत्मा परमेश्वरः

śrīvasiṣṭha uvāca | cetyānupātarahitaṃ sāmānyena ca sarvagam | yaccittattvamanākhyeyaṃ sa ātmā parameśvaraḥ

आब्रह्म स्तम्बपर्यन्तं तृणादि यदिदं जगत् । तत्सर्वं सर्वदात्मैव नाविद्या विद्यतेऽनघ

ābrahma stambaparyantaṃ tṛṇādi yadidaṃ jagat | tatsarvaṃ sarvadātmaiva nāvidyā vidyate'nagha

सर्वं च खल्विदं ब्रह्म नित्यं चिद्धनमक्षतम् । कल्पनान्या मनोनाम्नी विद्यते नहि काचन

sarvaṃ ca khalvidaṃ brahma nityaṃ ciddhanamakṣatam | kalpanānyā manonāmnī vidyate nahi kācana

न जायते न म्रियते किंचिदत्र जगत्त्रये । न च भावविकाराणां सत्ता क्वचन विद्यते

na jāyate na mriyate kiṃcidatra jagattraye | na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kvacana vidyate

केवलं केवलाभासं सर्वसामान्यमक्षतम् । चेत्यानुपातरहितं चिन्मात्रमिह विद्यते

kevalaṃ kevalābhāsaṃ sarvasāmānyamakṣatam | cetyānupātarahitaṃ cinmātramiha vidyate

तस्मिन्नित्ये तते शुद्धे चिन्मात्रे निरुपद्रवे । शान्ते समसमाभोगे निर्विकारोदितात्मनि

tasminnitye tate śuddhe cinmātre nirupadrave | śānte samasamābhoge nirvikāroditātmani

यैषा स्वभावातिगतं स्वयं संकल्प्य धावति । चिच्चैत्यं स्वयमाम्लाना सा म्लाना तन्मनः स्मृतम्

yaiṣā svabhāvātigataṃ svayaṃ saṃkalpya dhāvati | ciccaityaṃ svayamāmlānā sā mlānā tanmanaḥ smṛtam

एतस्मात्सर्वगाद्देवात्सर्वशक्तेर्महात्मनः । विभागकलनाशक्तिर्लहरीवोत्थिताम्भसः

etasmātsarvagāddevātsarvaśaktermahātmanaḥ | vibhāgakalanāśaktirlaharīvotthitāmbhasaḥ

एकस्मिन्वितते शान्ते या न किंचन विद्यते । संकल्पमात्रेण गता सा सिद्धिं परमात्मनि

ekasminvitate śānte yā na kiṃcana vidyate | saṃkalpamātreṇa gatā sā siddhiṃ paramātmani

अतः संकल्पसिद्धेयं संकल्पेनैव नश्यति । येनैव जाता तेनैव वह्निज्वालेव वायुना

ataḥ saṃkalpasiddheyaṃ saṃkalpenaiva naśyati | yenaiva jātā tenaiva vahnijvāleva vāyunā

पौरुषोद्योगसिद्धेन भोगाशा रूपतां गता । असंकल्पनमात्रेण साविद्या प्रविलीयते

pauruṣodyogasiddhena bhogāśā rūpatāṃ gatā | asaṃkalpanamātreṇa sāvidyā pravilīyate

नाहं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढाद्बध्यते मनः । सर्वं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढान्मुच्यते मनः

nāhaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhādbadhyate manaḥ | sarvaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhānmucyate manaḥ

संकल्पः परमो बन्धस्त्वसंकल्पो विमुक्तता । संकल्पं संविजित्यान्तर्यथेच्छसि तथा कुरु

saṃkalpaḥ paramo bandhastvasaṃkalpo vimuktatā | saṃkalpaṃ saṃvijityāntaryathecchasi tathā kuru

दृढा न याम्बरेऽत्रास्ति नलिनी हेमपङ्कजा । लोलवैदूर्यमधुपा सुगन्धितदिगन्तरा

dṛḍhā na yāmbare'trāsti nalinī hemapaṅkajā | lolavaidūryamadhupā sugandhitadigantarā

उद्दण्डैः प्रकटाभोगैर्मृणालभुजमण्डलैः । विहसन्ती प्रकाशस्य शशिनो रश्मिमण्डलम्

uddaṇḍaiḥ prakaṭābhogairmṛṇālabhujamaṇḍalaiḥ | vihasantī prakāśasya śaśino raśmimaṇḍalam

विकल्पजालिकेवेत्थमसत्येवापि सत्समा । मनःस्वार्थविलासार्थं यथा बालेन कल्प्यते

vikalpajālikevetthamasatyevāpi satsamā | manaḥsvārthavilāsārthaṃ yathā bālena kalpyate

तथैवेयमविद्येह भवबन्धनबन्धनी । चपला न सुखायैव बालेन कलिता दृढा

tathaiveyamavidyeha bhavabandhanabandhanī | capalā na sukhāyaiva bālena kalitā dṛḍhā

कृशोऽतिदुःखी बद्धोऽहं हस्तपादादिमानहम् । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण बध्यते

kṛśo'tiduḥkhī baddho'haṃ hastapādādimānaham | iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa badhyate

नाहं दुःखी न मे देहो बन्धः कस्यात्मनः स्थितः । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण मुच्यते

nāhaṃ duḥkhī na me deho bandhaḥ kasyātmanaḥ sthitaḥ | iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa mucyate

नाहं मांसं न चास्थीनि देहादन्यः परो ह्यहम् । इति निश्चयवानन्तः क्षीणाविद्य इहोच्यते

nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehādanyaḥ paro hyaham | iti niścayavānantaḥ kṣīṇāvidya ihocyate

प्रोत्तुङ्गसुरशैलाग्रवैदूर्यशिखरप्रभा । अथवार्कांशुदुर्भेदा तिमिरश्रीः स्थितोपरि

prottuṅgasuraśailāgravaidūryaśikharaprabhā | athavārkāṃśudurbhedā timiraśrīḥ sthitopari

कल्प्यते हि यथा व्योम्नः कालिमेति स्वभावतः । पुंसा धरणिसंस्थेन स्वसंकल्पनयेद्धया

kalpyate hi yathā vyomnaḥ kālimeti svabhāvataḥ | puṃsā dharaṇisaṃsthena svasaṃkalpanayeddhayā

कल्पितैवमविद्येयमनात्मन्यात्मभावना । पुरुषेणाप्रबुद्धेन न प्रबुद्धेन राघव

kalpitaivamavidyeyamanātmanyātmabhāvanā | puruṣeṇāprabuddhena na prabuddhena rāghava

श्रीराम उवाच । मेरुनीलमणिच्छाया नेयं नापि तमःप्रभा । तदेतत्किंकृतं ब्रह्मन्नीलत्वं नभसो वद

śrīrāma uvāca | merunīlamaṇicchāyā neyaṃ nāpi tamaḥprabhā | tadetatkiṃkṛtaṃ brahmannīlatvaṃ nabhaso vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । न नाम नीलता व्योम्नः शून्यस्य गुणवत्स्थिता । अन्यरत्नप्रभाभावान्न वाप्येषा च मैरवी

śrīvasiṣṭha uvāca | na nāma nīlatā vyomnaḥ śūnyasya guṇavatsthitā | anyaratnaprabhābhāvānna vāpyeṣā ca mairavī

तेजोमयत्वादण्डस्य स्फारत्वादिव तेजसः । प्राकाश्यादण्डपारस्य तमसो नात्र संभवः

tejomayatvādaṇḍasya sphāratvādiva tejasaḥ | prākāśyādaṇḍapārasya tamaso nātra saṃbhavaḥ

केवलं शून्यतैवैषा बह्वी सुभग लक्ष्यते । वयस्येवानुरूपा या अविद्याया असन्मयी

kevalaṃ śūnyataivaiṣā bahvī subhaga lakṣyate | vayasyevānurūpā yā avidyāyā asanmayī

स्वदृष्टिक्षयसंपत्तावक्ष्णोरेवोदितं तमः । वस्तुस्वभावात्तद्व्योम्नः कार्ष्ण्यमित्यवलोक्यते

svadṛṣṭikṣayasaṃpattāvakṣṇorevoditaṃ tamaḥ | vastusvabhāvāttadvyomnaḥ kārṣṇyamityavalokyate

एतद्बुद्ध्वा यथा व्योम्नि दृश्यमानोऽपि कालिमा । न कालिमेति बुद्धिः स्यादविद्यातिमिरं तथा

etadbuddhvā yathā vyomni dṛśyamāno'pi kālimā | na kālimeti buddhiḥ syādavidyātimiraṃ tathā

असंकल्पो ह्यविद्याया निग्रहः कथितो बुधैः । यथा गगनपद्मिन्याः स भाति सुकरः स्वयम्

asaṃkalpo hyavidyāyā nigrahaḥ kathito budhaiḥ | yathā gaganapadminyāḥ sa bhāti sukaraḥ svayam

भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनःस्मरणं मन्ये साधो विस्मरणं वरम्

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat | apunaḥsmaraṇaṃ manye sādho vismaraṇaṃ varam

नष्टोऽहमिति संकल्पाद्यथा दुःखेन नश्यति । प्रबुद्धोऽस्मीतिसंकल्पाज्जनो ह्येति यथा सुखम्

naṣṭo'hamiti saṃkalpādyathā duḥkhena naśyati | prabuddho'smītisaṃkalpājjano hyeti yathā sukham

तथा संमूढसंकल्पान्मूढतामेति वै मनः । प्रबोधोदारसंकल्पात्प्रबोधायानुधावति

tathā saṃmūḍhasaṃkalpānmūḍhatāmeti vai manaḥ | prabodhodārasaṃkalpātprabodhāyānudhāvati

क्षणात्संस्मरणादेषा ह्यविद्योदेति शाश्वती । यस्माद्विस्मरणादन्तः परिणश्यति नश्वरी

kṣaṇātsaṃsmaraṇādeṣā hyavidyodeti śāśvatī | yasmādvismaraṇādantaḥ pariṇaśyati naśvarī

भावनी सर्वभावानां सर्वभूतविमोहिनी । भारिणी स्वात्मनो नाशे स्वात्मवृद्धौ विनाशिनी

bhāvanī sarvabhāvānāṃ sarvabhūtavimohinī | bhāriṇī svātmano nāśe svātmavṛddhau vināśinī

मनो यदनुसंधत्ते तत्सर्वेन्द्रियवृत्तयः । क्षणात्संपादयन्त्येता राजाज्ञामिव मन्त्रिणः

mano yadanusaṃdhatte tatsarvendriyavṛttayaḥ | kṣaṇātsaṃpādayantyetā rājājñāmiva mantriṇaḥ

तस्मान्मनोनुसंधानं भावेषु न करोति यः । अन्तश्चेतनयत्नेन स शान्तिमधिगच्छति

tasmānmanonusaṃdhānaṃ bhāveṣu na karoti yaḥ | antaścetanayatnena sa śāntimadhigacchati

यदादावेव नास्तीदं तदद्यापि न विद्यते । यदिदं भाति तद्ब्रह्म शान्तमेकमनिन्दितम्

yadādāveva nāstīdaṃ tadadyāpi na vidyate | yadidaṃ bhāti tadbrahma śāntamekamaninditam

मननीयमतो नान्यत्कदा कस्य कथं कुतः । निर्विकारमनाद्यन्तमास्यतामपयन्त्रणम्

mananīyamato nānyatkadā kasya kathaṃ kutaḥ | nirvikāramanādyantamāsyatāmapayantraṇam

परं पौरुषमाश्रित्य यत्नात्परमया धिया । भोगाशाभावनां चित्तात्समूलामलमुद्धरेत्

paraṃ pauruṣamāśritya yatnātparamayā dhiyā | bhogāśābhāvanāṃ cittātsamūlāmalamuddharet

यदुदेति परो मोहो जरामरणकारणम् । आशापाशशतोल्लासिवासना तद्विजृम्भते

yadudeti paro moho jarāmaraṇakāraṇam | āśāpāśaśatollāsivāsanā tadvijṛmbhate

मम पुत्रा मम धनमयं सोऽहमिदं मम । इतीयमिन्द्रजालेन वासनैव विवल्गति

mama putrā mama dhanamayaṃ so'hamidaṃ mama | itīyamindrajālena vāsanaiva vivalgati

शून्ये एव शरीरेऽस्मिन्विलोलो जलवातवत् । अनन्यया वासनया त्वहंभावाहिरर्पितः

śūnye eva śarīre'sminvilolo jalavātavat | ananyayā vāsanayā tvahaṃbhāvāhirarpitaḥ

परमार्थेन तत्त्वज्ञ ममाहमिदमित्यलम् । नदिश्रेण्योआत्मतत्त्वादृते सत्यं न कदाचन किंचन

paramārthena tattvajña mamāhamidamityalam | nadiśreṇyoātmatattvādṛte satyaṃ na kadācana kiṃcana

खाद्रिद्यूर्वीनदिश्रेण्यो दृष्टिसृष्ट्या पुनः पुनः । सैवान्येव विचित्रेयमविद्या परिवर्तते

khādridyūrvīnadiśreṇyo dṛṣṭisṛṣṭyā punaḥ punaḥ | saivānyeva vicitreyamavidyā parivartate

उदेत्यज्ञानमात्रेण नश्यति ज्ञानमात्रतः । सन्मात्रे परिविच्छेद्या रज्ज्वामिव भुजंगधीः

udetyajñānamātreṇa naśyati jñānamātrataḥ | sanmātre parivicchedyā rajjvāmiva bhujaṃgadhīḥ

खाद्व्यब्ध्युर्वीनदी सेयं याऽविद्याऽज्ञस्य राघव । नाविद्या ज्ञस्य तद्ब्रह्म स्वमहिम्ना व्यवस्थितम्

khādvyabdhyurvīnadī seyaṃ yā'vidyā'jñasya rāghava | nāvidyā jñasya tadbrahma svamahimnā vyavasthitam

रज्जुसर्पविकल्पौ द्वावक्षेनैवोपकल्पितौ । ज्ञेन त्वेकैव निर्णीता ब्रह्मदृष्टिरकृत्रिमा

rajjusarpavikalpau dvāvakṣenaivopakalpitau | jñena tvekaiva nirṇītā brahmadṛṣṭirakṛtrimā

मा भवाज्ञो भव प्राज्ञो जहि संसारवासनाम् । अनात्मन्यात्मभावेन किमज्ञ इव रोदिषि

mā bhavājño bhava prājño jahi saṃsāravāsanām | anātmanyātmabhāvena kimajña iva rodiṣi

कस्तवायं जडो मूको देहो भवति राघव । यदर्थं सुखदुःखाभ्यामवशः परिभूयसे

kastavāyaṃ jaḍo mūko deho bhavati rāghava | yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paribhūyase

यथा हि काष्ठजतुनोर्यथा बदरकुण्डयोः । श्लिष्टयोरपि नैकत्वं देहदेहवतोस्तथा

yathā hi kāṣṭhajatunoryathā badarakuṇḍayoḥ | śliṣṭayorapi naikatvaṃ dehadehavatostathā

भस्त्रादाहे यथा दाहो न भस्त्रान्तरवर्तिनः । पवनस्य तथा देहनाशे नात्मा न नश्यति

bhastrādāhe yathā dāho na bhastrāntaravartinaḥ | pavanasya tathā dehanāśe nātmā na naśyati

दुःखितोऽहं सुखाढ्योऽहमिति भ्रान्ति रघूद्वह । मृगतृष्णोपमां बुद्ध्वा त्यज सत्यं समाश्रय

duḥkhito'haṃ sukhāḍhyo'hamiti bhrānti raghūdvaha | mṛgatṛṣṇopamāṃ buddhvā tyaja satyaṃ samāśraya

अहो नु चित्रं यत्सत्यं ब्रह्म तद्विस्मृतं नृणाम् । यदसत्यमविद्याख्यं तन्नूनं स्मृतिमागतम्

aho nu citraṃ yatsatyaṃ brahma tadvismṛtaṃ nṛṇām | yadasatyamavidyākhyaṃ tannūnaṃ smṛtimāgatam

प्रसरं त्वमविद्याया मा प्रयच्छ रघूद्वह । अनयोपहिते चित्ते दुष्पारेह कदर्थना

prasaraṃ tvamavidyāyā mā prayaccha raghūdvaha | anayopahite citte duṣpāreha kadarthanā

मिथ्यैवानर्थकारिण्या मनोमननपीनया । अनया दुःखदायिन्या महामोहफलान्तया

mithyaivānarthakāriṇyā manomananapīnayā | anayā duḥkhadāyinyā mahāmohaphalāntayā

चन्द्रबिम्बे सुधार्द्रेऽपि कृत्वा रौरवकल्पनम् । नारकं दाहसंशोषदुःखं समनुभूयते

candrabimbe sudhārdre'pi kṛtvā rauravakalpanam | nārakaṃ dāhasaṃśoṣaduḥkhaṃ samanubhūyate

जलकल्लोलकह्लारपुष्पसीकरवीचिषु । सरस्सु मृगतृष्णाढ्यं मरुत्वं परिदृश्यते

jalakallolakahlārapuṣpasīkaravīciṣu | sarassu mṛgatṛṣṇāḍhyaṃ marutvaṃ paridṛśyate

नभोनगरनिर्माणपातोत्पातनसंभ्रमाः । स्वप्नादिष्वनुभूयन्ते विचित्राः सुखदुःखदाः

nabhonagaranirmāṇapātotpātanasaṃbhramāḥ | svapnādiṣvanubhūyante vicitrāḥ sukhaduḥkhadāḥ

संसारवासनाश्चेतो यदि नाम न पूरयेत् । तज्जाग्रत्स्वप्नसंरम्भाः किं नयेयुरिहापदम्

saṃsāravāsanāśceto yadi nāma na pūrayet | tajjāgratsvapnasaṃrambhāḥ kiṃ nayeyurihāpadam

दृश्यते रौरवा वीचिनरकानर्थशासना । मिथ्याज्ञाने गते वृद्धिं स्वप्नोपवनभूमिषु

dṛśyate rauravā vīcinarakānarthaśāsanā | mithyājñāne gate vṛddhiṃ svapnopavanabhūmiṣu

अनया वेधितं चेतो विसतन्तावपि क्षणात् । पश्यत्यखिलसंसारसागरानर्थविभ्रमम्

anayā vedhitaṃ ceto visatantāvapi kṣaṇāt | paśyatyakhilasaṃsārasāgarānarthavibhramam

अनयोपहते चित्ते राज्य एव हि संस्थिताः । तास्तादृश्यो जना यान्ति या न योग्याः श्वपाकिनः

anayopahate citte rājya eva hi saṃsthitāḥ | tāstādṛśyo janā yānti yā na yogyāḥ śvapākinaḥ

तस्माद्राम परित्यज्य वासनां भवबन्धनीम् । सर्वरागमयीं तिष्ठ नीरागः स्फटिको यथा

tasmādrāma parityajya vāsanāṃ bhavabandhanīm | sarvarāgamayīṃ tiṣṭha nīrāgaḥ sphaṭiko yathā

तिष्ठतस्तव कार्येषु मास्तु रागेषु रञ्जना । स्फटिकस्येव चित्राणि प्रतिबिम्बानि गृह्णतः

tiṣṭhatastava kāryeṣu māstu rāgeṣu rañjanā | sphaṭikasyeva citrāṇi pratibimbāni gṛhṇataḥ

विदितकौतुकसङ्घसमिद्धया यदि करोषि सदैव सुशीलया । वरधिया गतप्राकृतिकक्रिय- स्तदसि केन सहानुपमीयसे

viditakautukasaṅghasamiddhayā yadi karoṣi sadaiva suśīlayā | varadhiyā gataprākṛtikakriya- stadasi kena sahānupamīyase

114

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे यथाकथितदोषपरिहारोपदेशो नाम चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe yathākathitadoṣaparihāropadeśo nāma caturdaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११५

115

पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः

pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । एवमुक्तो भगवता वसिष्ठेन महात्मना । रामः कमलपत्राक्ष उन्मीलित इवाबभौ

śrīvālmīkiruvāca | evamukto bhagavatā vasiṣṭhena mahātmanā | rāmaḥ kamalapatrākṣa unmīlita ivābabhau

विकासितान्तःकरणः शोभामलमुपाययौ । आश्वस्तस्तमसि क्षीणे पद्मोऽर्कालोकनादिव

vikāsitāntaḥkaraṇaḥ śobhāmalamupāyayau | āśvastastamasi kṣīṇe padmo'rkālokanādiva

बोधविस्मयसंजातसौम्यस्मितसिताननः । दन्तरश्मिसुधाधौतामिमां वाचमुवाच ह

bodhavismayasaṃjātasaumyasmitasitānanaḥ | dantaraśmisudhādhautāmimāṃ vācamuvāca ha

श्रीराम उवाच । अहो नु चित्रं पद्मोत्थैर्बद्धास्तन्तुभिरद्रयः । अविद्यमाना या विद्या तया सर्वे वशीकृताः

śrīrāma uvāca | aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ | avidyamānā yā vidyā tayā sarve vaśīkṛtāḥ

इदं तद्वज्रतां यातं तृणमात्रं जगत्त्रये । अविद्ययापि यन्नामासदेव सदिव स्थितम्

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattraye | avidyayāpi yannāmāsadeva sadiva sthitam

अस्याः संसारमायाया नद्यास्त्रिभुवनाङ्गणे । रूपं मदवबोधार्थं कथयानुग्रहात्पुनः

asyāḥ saṃsāramāyāyā nadyāstribhuvanāṅgaṇe | rūpaṃ madavabodhārthaṃ kathayānugrahātpunaḥ

अन्यो यत्संशयोऽयं मे महात्मन्हृदि वर्तते । लवणोऽसौ महाभागः किं नामापदमाप्तवान्

anyo yatsaṃśayo'yaṃ me mahātmanhṛdi vartate | lavaṇo'sau mahābhāgaḥ kiṃ nāmāpadamāptavān

संश्लिष्टयोराहतयोर्द्वयोर्वा देहदेहिनोः । ब्रह्मन्क इव संसारी शुभाशुभफलैकभाक्

saṃśliṣṭayorāhatayordvayorvā dehadehinoḥ | brahmanka iva saṃsārī śubhāśubhaphalaikabhāk

लवणस्य तथा दत्त्वा तामापदमनुत्तमाम् । किं गतश्चञ्चलारम्भः कश्चासावैन्द्रजालिकः

lavaṇasya tathā dattvā tāmāpadamanuttamām | kiṃ gataścañcalārambhaḥ kaścāsāvaindrajālikaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । काष्ठकुड्योपमो देहो न किंचन इहानघ । स्वप्नालोक इवानेन चेतसा परिकल्प्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | kāṣṭhakuḍyopamo deho na kiṃcana ihānagha | svapnāloka ivānena cetasā parikalpyate

चेतस्तु जीवतां यातं चिच्छक्तिपरिभूषितम् । विद्यात्संसारसंरम्भं कपिपोतकचञ्चलम्

cetastu jīvatāṃ yātaṃ cicchaktiparibhūṣitam | vidyātsaṃsārasaṃrambhaṃ kapipotakacañcalam

देही हि कर्मभाग्यो हि नानाकारशरीरधृक् । अहंकारमनोजीवनामभिः परिकल्प्यते

dehī hi karmabhāgyo hi nānākāraśarīradhṛk | ahaṃkāramanojīvanāmabhiḥ parikalpyate

तस्येमान्यप्रबुद्धस्य न प्रबुद्धस्य राघव । सुखदुःखान्यनन्तानि शरीरस्य न कानिचित्

tasyemānyaprabuddhasya na prabuddhasya rāghava | sukhaduḥkhānyanantāni śarīrasya na kānicit

अप्रबुद्धं मनो नानासंज्ञाकल्पितकल्पनम् । वृत्तीरनुपतच्चित्रा विचित्राकृतितां गतम्

aprabuddhaṃ mano nānāsaṃjñākalpitakalpanam | vṛttīranupataccitrā vicitrākṛtitāṃ gatam

अप्रबुद्धं मनो यावन्निद्रितं तावदेव हि । संभ्रमं पश्यति स्वप्ने न प्रबुद्धं कदाचन

aprabuddhaṃ mano yāvannidritaṃ tāvadeva hi | saṃbhramaṃ paśyati svapne na prabuddhaṃ kadācana

अज्ञाननिद्राक्षुभितो जीवो यावन्न बोधितः । तावत्पश्यति दुर्भेदं संसारारम्भविभ्रमम्

ajñānanidrākṣubhito jīvo yāvanna bodhitaḥ | tāvatpaśyati durbhedaṃ saṃsārārambhavibhramam

संप्रबुद्धस्य मनसस्तमः सर्वं विलीयते । कमलस्य यथा हार्दं दिनालोकविकासिनः

saṃprabuddhasya manasastamaḥ sarvaṃ vilīyate | kamalasya yathā hārdaṃ dinālokavikāsinaḥ

चित्ताविद्यामनोजीववासनेति कृतात्मभिः । कर्मात्मेति च यः प्रोक्तः स देही दुःखकोविदः

cittāvidyāmanojīvavāsaneti kṛtātmabhiḥ | karmātmeti ca yaḥ proktaḥ sa dehī duḥkhakovidaḥ

जडो देहो न दुःखार्हो दुःखी देह्यविचारतः । अविचारो घनाज्ञानादज्ञानं दुःखकारणम्

jaḍo deho na duḥkhārho duḥkhī dehyavicārataḥ | avicāro ghanājñānādajñānaṃ duḥkhakāraṇam

शुभाशुभानां धर्माणां जीवो विषयतां गतः । अविवेकैकदोषेण कोशेनेव हि कीटकः

śubhāśubhānāṃ dharmāṇāṃ jīvo viṣayatāṃ gataḥ | avivekaikadoṣeṇa kośeneva hi kīṭakaḥ

अविवेकामयोन्नद्धं मनो विविधवृत्तिमत् । नानाकारविहारेण परिभ्रमति चक्रवत्

avivekāmayonnaddhaṃ mano vividhavṛttimat | nānākāravihāreṇa paribhramati cakravat

उदेति रौति हन्त्यत्ति याति वल्गति निन्दति । मन एव शरीरेऽस्मिन्न शरीरं कदाचन

udeti rauti hantyatti yāti valgati nindati | mana eva śarīre'sminna śarīraṃ kadācana

यथा गृहपतिर्गेहे विविधं हि विचेष्टते । न गृहं तु जडं राम तथा देहे हि जीवकः

yathā gṛhapatirgehe vividhaṃ hi viceṣṭate | na gṛhaṃ tu jaḍaṃ rāma tathā dehe hi jīvakaḥ

सर्वेषु सुखदुःखेषु सर्वासु कलनासु च । मनः कर्तृ मनो भोक्तृ मानसं विद्धि मानवम्

sarveṣu sukhaduḥkheṣu sarvāsu kalanāsu ca | manaḥ kartṛ mano bhoktṛ mānasaṃ viddhi mānavam

अत्र ते श्रृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तमिममुत्तमम् । लवणोऽसौ यथा यातश्चण्डालत्वं मनोभ्रमात्

atra te śrṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam | lavaṇo'sau yathā yātaścaṇḍālatvaṃ manobhramāt

मनः कर्मफलं भुङ्कते शुभं वाऽशुभमेव वा । यथैतद्बुद्ध्यसे नूनं तथाकर्णय राघव

manaḥ karmaphalaṃ bhuṅkate śubhaṃ vā'śubhameva vā | yathaitadbuddhyase nūnaṃ tathākarṇaya rāghava

हरिश्चन्द्रकुलोत्थेन लवणेन पुरानघ । एकं तेनोपविष्टेन चिन्तितं मनसा चिरम्

hariścandrakulotthena lavaṇena purānagha | ekaṃ tenopaviṣṭena cintitaṃ manasā ciram

पितामहो मे सुमहान्राजसूयस्य याजकः । अहं तस्य कुले जातस्तं यजे मनसा मखम्

pitāmaho me sumahānrājasūyasya yājakaḥ | ahaṃ tasya kule jātastaṃ yaje manasā makham

इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा संभारमादृतः । राजसूयस्य दीक्षायां प्रविवेश महीपतिः

iti saṃcintya manasā kṛtvā saṃbhāramādṛtaḥ | rājasūyasya dīkṣāyāṃ praviveśa mahīpatiḥ

ऋत्विजश्चाह्वयामास पूजयामास सन्मुनीन् । देवानामन्त्रयामास ज्वालयामास पावकम्

ṛtvijaścāhvayāmāsa pūjayāmāsa sanmunīn | devānāmantrayāmāsa jvālayāmāsa pāvakam

यथेच्छं यजमानस्य मनसोपवनान्तरे । ययौ संवत्सरः साग्रो देवर्षिद्विजपूजया

yathecchaṃ yajamānasya manasopavanāntare | yayau saṃvatsaraḥ sāgro devarṣidvijapūjayā

भूतेभ्यो द्विजपूर्वेभ्यो दत्त्वा सर्वस्वदक्षिणाम् । विबुध्यत दिनस्यान्ते स्व एवोपवने नृपः

bhūtebhyo dvijapūrvebhyo dattvā sarvasvadakṣiṇām | vibudhyata dinasyānte sva evopavane nṛpaḥ

एवं स लवणो राजा राजसूयमवाप्तवान् । मनसैव हि तुष्टेन युक्तं तस्य फलेन च

evaṃ sa lavaṇo rājā rājasūyamavāptavān | manasaiva hi tuṣṭena yuktaṃ tasya phalena ca

अतश्चित्तं नरं विद्धि भोक्तारं सुखदुःखयोः । तन्मनः पावनोपाये सत्ये योजय राघव

ataścittaṃ naraṃ viddhi bhoktāraṃ sukhaduḥkhayoḥ | tanmanaḥ pāvanopāye satye yojaya rāghava

पूर्णे देशे सुसंपूर्णः पुमान्नष्टे विनश्यति । देहोऽहमिति येषां तु निश्चयस्तैरलं बुधाः

pūrṇe deśe susaṃpūrṇaḥ pumānnaṣṭe vinaśyati | deho'hamiti yeṣāṃ tu niścayastairalaṃ budhāḥ

उच्चैर्विवेकवति चेतसि संप्रबुद्धे दुःखान्यलं विगलितानि विविक्तबुद्धेः । भास्वत्करप्रकटिते ननु पद्मखण्डे संकोचजाड्यतिमिराणि चिरं क्षतानि

uccairvivekavati cetasi saṃprabuddhe duḥkhānyalaṃ vigalitāni viviktabuddheḥ | bhāsvatkaraprakaṭite nanu padmakhaṇḍe saṃkocajāḍyatimirāṇi ciraṃ kṣatāni

115

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० उत्पत्तिप्रकरणे सुखदुःखभोक्तृत्वोपदेशो नाम पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 utpattiprakaraṇe sukhaduḥkhabhoktṛtvopadeśo nāma pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११६

116

षोडशोत्तरशततमः सर्गः

ṣoḍaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । राजसूयफलं प्राप्तं लवणेन किल प्रभो । प्रमाणं किमिवात्र स्यात्कल्पनाजालशम्बरे

śrīrāma uvāca | rājasūyaphalaṃ prāptaṃ lavaṇena kila prabho | pramāṇaṃ kimivātra syātkalpanājālaśambare

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदा शाम्बरिकः काले संप्राप्तो लावणीं सभाम् । तदाहमवसं तत्र तत्प्रत्यक्षेण दृष्टवान्

śrīvasiṣṭha uvāca | yadā śāmbarikaḥ kāle saṃprāpto lāvaṇīṃ sabhām | tadāhamavasaṃ tatra tatpratyakṣeṇa dṛṣṭavān

अहं सभ्यैस्ततस्तत्र गते शाम्बरिकर्मणि । किमेतदिति यत्नेन पृष्टश्च लवणेन च

ahaṃ sabhyaistatastatra gate śāmbarikarmaṇi | kimetaditi yatnena pṛṣṭaśca lavaṇena ca

चिन्तयित्वा मया दृष्ट्वा तत्र तत्कथितं ततः । श्रृणु तत्ते प्रवक्ष्यामि राम शाम्बरिकेहितम्

cintayitvā mayā dṛṣṭvā tatra tatkathitaṃ tataḥ | śrṛṇu tatte pravakṣyāmi rāma śāmbarikehitam

राजसूयस्य कर्तारो ये हि ते द्वादशाब्दिकम् । आपद्दुःखं प्राप्नुवन्ति नानाकारव्यथामयम्

rājasūyasya kartāro ye hi te dvādaśābdikam | āpadduḥkhaṃ prāpnuvanti nānākāravyathāmayam

अतः शक्रेण गगनाद्दुःखाय लवणस्य सः । प्रहितो देवदूतो हि राम शाम्बरिकाकृतिः

ataḥ śakreṇa gaganādduḥkhāya lavaṇasya saḥ | prahito devadūto hi rāma śāmbarikākṛtiḥ

राजसूयक्रियाकर्तुस्तस्य दत्त्वा महापदम् । अगच्छत्स नभोमार्गं सुरसिद्धनिषेवितम्

rājasūyakriyākartustasya dattvā mahāpadam | agacchatsa nabhomārgaṃ surasiddhaniṣevitam

तस्मात्प्रत्यक्षमेवैतद्राम नात्र संदेहोऽस्ति । मनो हि विलक्षणानां क्रियाणां कर्तृ भोक्तृ च तदेव निर्घृष्य संशोध्य चित्तरत्नमिह हिमकणमिवातपेन विलीनतां विवेकेन नीत्वा परं श्रेयः प्राप्स्यसि । चित्तमेव सकलभूताडम्बरकारिणीमविद्यां विद्धि । सा विचित्रकेन्द्रजालवशादिदमुत्पादयति । अवि- द्याचित्तजीवबुद्धिशब्दानां भेदो नास्ति वृक्षतरुश- ब्दयोरिवेति ज्ञात्वा चित्तमेवविकल्पनं कुरु । अभ्यु- दिते चित्तवैमल्यार्कबिम्बे सकलङ्कविकल्पोत्थदोष- तिमिरापहरणं न तदस्ति राघव यन्न दृश्यते यन्नात्मीक्रियते यन्न परित्यज्यते यन्न म्रियते यन्ना- त्मीयं यन्न परकीयं सर्वं सर्वदा सर्वो भवतीति परमार्थः

tasmātpratyakṣamevaitadrāma nātra saṃdeho'sti | mano hi vilakṣaṇānāṃ kriyāṇāṃ kartṛ bhoktṛ ca tadeva nirghṛṣya saṃśodhya cittaratnamiha himakaṇamivātapena vilīnatāṃ vivekena nītvā paraṃ śreyaḥ prāpsyasi | cittameva sakalabhūtāḍambarakāriṇīmavidyāṃ viddhi | sā vicitrakendrajālavaśādidamutpādayati | avi- dyācittajīvabuddhiśabdānāṃ bhedo nāsti vṛkṣataruśa- bdayoriveti jñātvā cittamevavikalpanaṃ kuru | abhyu- dite cittavaimalyārkabimbe sakalaṅkavikalpotthadoṣa- timirāpaharaṇaṃ na tadasti rāghava yanna dṛśyate yannātmīkriyate yanna parityajyate yanna mriyate yannā- tmīyaṃ yanna parakīyaṃ sarvaṃ sarvadā sarvo bhavatīti paramārthaḥ

भावराशिस्तथा बोधः सर्वो यात्येकपिण्डताम् । विचित्रमृद्भाण्डगणो यथाऽपक्वो जले स्थितः

bhāvarāśistathā bodhaḥ sarvo yātyekapiṇḍatām | vicitramṛdbhāṇḍagaṇo yathā'pakvo jale sthitaḥ

श्रीराम उवाच । एवं मनःपरिक्षये सकलसुखदुःखानामन्तः प्राप्यत इति भवता प्रोक्तं तत्कथं महात्मंश्चपलवृत्तिरूप- स्यास्य मनसोऽसत्ता भवति

śrīrāma uvāca | evaṃ manaḥparikṣaye sakalasukhaduḥkhānāmantaḥ prāpyata iti bhavatā proktaṃ tatkathaṃ mahātmaṃścapalavṛttirūpa- syāsya manaso'sattā bhavati

श्रीवसिष्ठ उवाच । रघुकुलेन्दो श्रृणु मनःप्रशमने युक्तिं, यां ज्ञात्वा स्वस्वाचारदूरे मनःसंधिरयमेष्यसि

śrīvasiṣṭha uvāca | raghukulendo śrṛṇu manaḥpraśamane yuktiṃ, yāṃ jñātvā svasvācāradūre manaḥsaṃdhirayameṣyasi

इह हि तावद्ब्रह्मणः सर्वभूतानां त्रिविधोत्पत्ति- रिति तत्पूर्वोक्तम्

iha hi tāvadbrahmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ trividhotpatti- riti tatpūrvoktam

तत्रेदंप्रथमया मनःकल्पनया देहीति सा ब्रह्म- रूपिणी संकल्पमयी भूत्वा यदेव संकल्पयति तदेव पश्यति तेनेदं भुवनाडम्बरं कल्प्यते

tatredaṃprathamayā manaḥkalpanayā dehīti sā brahma- rūpiṇī saṃkalpamayī bhūtvā yadeva saṃkalpayati tadeva paśyati tenedaṃ bhuvanāḍambaraṃ kalpyate

तत्रजननमरणसुखदुःखमोहादिकं संसरणं कल्प- यन्ती कल्पानुरचना बहुनाममन्थरं स्थित्वा स्वयं विलीयते हिमकणिकेवातपगता

tatrajananamaraṇasukhaduḥkhamohādikaṃ saṃsaraṇaṃ kalpa- yantī kalpānuracanā bahunāmamantharaṃ sthitvā svayaṃ vilīyate himakaṇikevātapagatā

कालोदितः संकल्पवशात् पुनरन्यतया जायते सापि पुनर्विलीयते पुनरप्युदेति सैवेति भूयो- भूयोऽनुसंसरन्ती स्वयमुपशाम्यति

kāloditaḥ saṃkalpavaśāt punaranyatayā jāyate sāpi punarvilīyate punarapyudeti saiveti bhūyo- bhūyo'nusaṃsarantī svayamupaśāmyati

इत्थमनन्ता ब्रह्मकोटयोऽस्मिन्ब्रह्माण्डेऽन्येषु च समतीता भविष्यन्तीति सन्ति चेतरा अनन्ता यासां संख्यापि न विद्यते

itthamanantā brahmakoṭayo'sminbrahmāṇḍe'nyeṣu ca samatītā bhaviṣyantīti santi cetarā anantā yāsāṃ saṃkhyāpi na vidyate

एवमस्यां तादृशि वर्तमानायामीश्वरादागत्यजीवो यथा जीव्यते विमुच्यते तच्छ्रुणु

evamasyāṃ tādṛśi vartamānāyāmīśvarādāgatyajīvo yathā jīvyate vimucyate tacchruṇu

ब्रह्मणो मनःशक्तिरभ्युदिता पुरःस्थिताकाशश- क्तिमवलम्ब्य तत्रस्थपवनतानुपातिनी घनसंक- लत्वं गच्छति

brahmaṇo manaḥśaktirabhyuditā puraḥsthitākāśaśa- ktimavalambya tatrasthapavanatānupātinī ghanasaṃka- latvaṃ gacchati

ततः पुरःप्राप्तभूततन्मात्रपञ्चकतामेत्यान्तःकर- णतां नीत्वा सात्वसूक्ष्मा प्रकृतिर्भूत्वा गगनपवन- तेजोरूपतासंकल्पात्प्रालेयरूपतामुपेत्य शाल्योषधिं विशन्ती प्राणिनां गर्भतां च गच्छति

tataḥ puraḥprāptabhūtatanmātrapañcakatāmetyāntaḥkara- ṇatāṃ nītvā sātvasūkṣmā prakṛtirbhūtvā gaganapavana- tejorūpatāsaṃkalpātprāleyarūpatāmupetya śālyoṣadhiṃ viśantī prāṇināṃ garbhatāṃ ca gacchati

जायते तस्मात्ततः पुरुषः संपद्यते

jāyate tasmāttataḥ puruṣaḥ saṃpadyate

तेन पुरुषेण जातमात्रेणैव बाल्यात्प्रभृति विद्या- ग्रहणं कर्तव्यं गुरवोऽनुगन्तव्याः

tena puruṣeṇa jātamātreṇaiva bālyātprabhṛti vidyā- grahaṇaṃ kartavyaṃ guravo'nugantavyāḥ

ततः क्रमात्पुंसस्तवेव चमत्कृतिर्जायत्ते

tataḥ kramātpuṃsastaveva camatkṛtirjāyatte

स्वच्छदृशा चित्तवृत्तेः पुरुषस्य हेयोपादेय- विचार उत्पद्यते

svacchadṛśā cittavṛtteḥ puruṣasya heyopādeya- vicāra utpadyate

तादृग्विवेकवति संकलिताभिमाने पुंसि स्थिते विमलसत्त्वमयाग्न्यजातौ । सप्तात्मिकावतरति क्रमशः शिवाय चेतःप्रकाशनकरी ननु योगभूमिः

tādṛgvivekavati saṃkalitābhimāne puṃsi sthite vimalasattvamayāgnyajātau | saptātmikāvatarati kramaśaḥ śivāya cetaḥprakāśanakarī nanu yogabhūmiḥ

116

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षो० उत्पत्तिप्रकरणे साधकजन्मावतारो नाम षोडशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣo0 utpattiprakaraṇe sādhakajanmāvatāro nāma ṣoḍaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११७

117

सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः

saptadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । कीदृश्यो भगवन्योगभूमिकाः सप्तसिद्धिदाः । समासेनेति मे ब्रूहि सर्वतत्त्वविदांवर

śrīrāma uvāca | kīdṛśyo bhagavanyogabhūmikāḥ saptasiddhidāḥ | samāseneti me brūhi sarvatattvavidāṃvara

श्रीवसिष्ठ उवाच । अज्ञानभूः सप्तपदा ज्ञभूः सप्तपदैव हि । पदान्तराण्यसंख्यानि भवन्त्यन्यान्यथैतयोः

śrīvasiṣṭha uvāca | ajñānabhūḥ saptapadā jñabhūḥ saptapadaiva hi | padāntarāṇyasaṃkhyāni bhavantyanyānyathaitayoḥ

स्वयत्नसाधकरसान्महासत्ताभरोन्नतेः । एते प्रतिपदं बद्धमूले संफलतः फलम्

svayatnasādhakarasānmahāsattābharonnateḥ | ete pratipadaṃ baddhamūle saṃphalataḥ phalam

तत्र सप्तप्रकारा त्वमज्ञानस्य भुवं श्रृणु । ततः सप्तप्रकारां त्वं श्रोष्यसि ज्ञानभूमिकाम्

tatra saptaprakārā tvamajñānasya bhuvaṃ śrṛṇu | tataḥ saptaprakārāṃ tvaṃ śroṣyasi jñānabhūmikām

स्वरूपावस्थितिर्मुक्तिस्तद्भ्रंशोऽहंत्ववेदनम् । एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं तज्ज्ञत्वाज्ञत्वलक्षणम्

svarūpāvasthitirmuktistadbhraṃśo'haṃtvavedanam | etatsaṃkṣepataḥ proktaṃ tajjñatvājñatvalakṣaṇam

शुद्धसन्मात्रसंवित्तेः स्वरूपान्न चलन्ति ये । रागद्वेषोदयाभावात्तेषां नाज्ञत्वसंभवः

śuddhasanmātrasaṃvitteḥ svarūpānna calanti ye | rāgadveṣodayābhāvātteṣāṃ nājñatvasaṃbhavaḥ

यत्स्वरूपपरिभ्रंशाच्चेत्यार्थे चितिमज्जनम् । एतस्मादपरो मोहो न भूतो न भविष्यति

yatsvarūpaparibhraṃśāccetyārthe citimajjanam | etasmādaparo moho na bhūto na bhaviṣyati

अर्थादर्थान्तरं चित्ते याति मध्ये हि या स्थितिः । निरस्तमनना यासौ स्वरूपस्थितिरुच्यते

arthādarthāntaraṃ citte yāti madhye hi yā sthitiḥ | nirastamananā yāsau svarūpasthitirucyate

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलान्तरिव स्थितिः । जाड्यनिद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः स्मृता

saṃśāntasarvasaṃkalpā yā śilāntariva sthitiḥ | jāḍyanidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ smṛtā

अहंतांशे क्षते शान्ते भेदे निःस्पन्दतां गते । अजडा या प्रकचति तत्स्वरूपमिति स्थितम्

ahaṃtāṃśe kṣate śānte bhede niḥspandatāṃ gate | ajaḍā yā prakacati tatsvarūpamiti sthitam

तत्रारोपितमज्ञानं तस्य भूमीरिमाः श्रृणु । बीजजाग्रत्तथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च

tatrāropitamajñānaṃ tasya bhūmīrimāḥ śrṛṇu | bījajāgrattathā jāgranmahājāgrattathaiva ca

जाग्रत्स्वप्नस्तथा स्वप्नः स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तकम् । इति सप्तविधो मोहः पुनरेव परस्परम्

jāgratsvapnastathā svapnaḥ svapnajāgratsuṣuptakam | iti saptavidho mohaḥ punareva parasparam

श्लिष्टो भवत्यनेकाख्यः श्रृणु लक्षणमस्य च । प्रथमे चेतनं यत्स्यादनाख्यं निर्मलं चितः

śliṣṭo bhavatyanekākhyaḥ śrṛṇu lakṣaṇamasya ca | prathame cetanaṃ yatsyādanākhyaṃ nirmalaṃ citaḥ

भविष्यच्चित्तजीवादिनामशब्दार्थभाजनम् । बीजरूपं स्थितं जाग्रद्बीजजाग्रत्तदुच्यते

bhaviṣyaccittajīvādināmaśabdārthabhājanam | bījarūpaṃ sthitaṃ jāgradbījajāgrattaducyate

एषा ज्ञप्तेर्नवावस्था त्वं जाग्रत्संसृतिं श्रृणु । नवप्रसूतस्य परादयं चाहमिदं मम

eṣā jñapternavāvasthā tvaṃ jāgratsaṃsṛtiṃ śrṛṇu | navaprasūtasya parādayaṃ cāhamidaṃ mama

इति यः प्रत्ययः स्वस्थस्तज्जाग्रत्प्रागभावनात् । अयं सोऽहमिदं तन्म इति जन्मान्तरोदितः

iti yaḥ pratyayaḥ svasthastajjāgratprāgabhāvanāt | ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti janmāntaroditaḥ

पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तो महाजाग्रदिति स्फुरन् । अरूढमथ वा रूढं सर्वथा तन्मयात्मकम्

pīvaraḥ pratyayaḥ prokto mahājāgraditi sphuran | arūḍhamatha vā rūḍhaṃ sarvathā tanmayātmakam

यज्जाग्रतो मनोराज्यं जाग्रत्स्वप्नः स उच्यते । द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्यमृगतृष्णादिभेदतः

yajjāgrato manorājyaṃ jāgratsvapnaḥ sa ucyate | dvicandraśuktikārūpyamṛgatṛṣṇādibhedataḥ

अभ्यासात्प्राप्य जाग्रत्त्वं स्वप्नोऽनेकविधो भवेत् । अल्पकालं मया दृष्टमेवं नो सत्यमित्यपि

abhyāsātprāpya jāgrattvaṃ svapno'nekavidho bhavet | alpakālaṃ mayā dṛṣṭamevaṃ no satyamityapi

निद्राकालानुभूतेऽर्थे निद्रान्ते प्रत्ययो हि यः । स स्वप्नः कथितस्तस्य महाजाग्रत्स्थितेर्हृदि

nidrākālānubhūte'rthe nidrānte pratyayo hi yaḥ | sa svapnaḥ kathitastasya mahājāgratsthiterhṛdi

चिरसंदर्शनाभावादप्रफुल्लवृहद्वपुः । स्वप्नो जाग्रत्तया रूढो महाजाग्रत्पदं गतः

cirasaṃdarśanābhāvādapraphullavṛhadvapuḥ | svapno jāgrattayā rūḍho mahājāgratpadaṃ gataḥ

अक्षतेवाक्षते देहे स्वप्नजाग्रन्मतं हि तत् । षडवस्थापरित्यागे जडा जीवस्य या स्थितिः

akṣatevākṣate dehe svapnajāgranmataṃ hi tat | ṣaḍavasthāparityāge jaḍā jīvasya yā sthitiḥ

भविष्यद्दुःखबोधाढ्या सौषुप्ती सोच्यते गतिः । एते तस्यामवस्थायां तृणलोष्टशिलादयः

bhaviṣyadduḥkhabodhāḍhyā sauṣuptī socyate gatiḥ | ete tasyāmavasthāyāṃ tṛṇaloṣṭaśilādayaḥ

पदार्थाः संस्थिताः सर्वे परमाणुप्रमाणिनः । सप्तावस्था इति प्रोक्ता मयाऽज्ञानस्य राघव

padārthāḥ saṃsthitāḥ sarve paramāṇupramāṇinaḥ | saptāvasthā iti proktā mayā'jñānasya rāghava

एकैका शतशाखात्र नानाविभवरूपिणी । जाग्रत्स्वप्नश्चिरं रूढो जागृतावेव गच्छति

ekaikā śataśākhātra nānāvibhavarūpiṇī | jāgratsvapnaściraṃ rūḍho jāgṛtāveva gacchati

नानापदार्थभेदेन सविकासं विजृम्भते । अस्यामप्युदरे सन्ति महाजाग्रद्दशादृशः

nānāpadārthabhedena savikāsaṃ vijṛmbhate | asyāmapyudare santi mahājāgraddaśādṛśaḥ

तासामप्यन्तरे लोको मोहान्मोहान्तरं व्रजेत् । अन्तःपातिजलावर्त इव धावति नौर्भ्रमम्

tāsāmapyantare loko mohānmohāntaraṃ vrajet | antaḥpātijalāvarta iva dhāvati naurbhramam

काश्चित्संसृतयो दीर्घ स्वप्नजाग्रत्तया स्थिताः । काश्चित्पुनः स्वप्नजाग्रज्जाग्रत्स्वप्नास्तथेतराः

kāścitsaṃsṛtayo dīrgha svapnajāgrattayā sthitāḥ | kāścitpunaḥ svapnajāgrajjāgratsvapnāstathetarāḥ

अज्ञानभूमिरिति सप्तपदा मयोक्ता नानाविकारजगदन्तरभेदहीना । अस्याः समुत्तरसि चारुविचारणाभि- र्दृष्टे प्रबोधविमले स्वयमात्मनोति

ajñānabhūmiriti saptapadā mayoktā nānāvikārajagadantarabhedahīnā | asyāḥ samuttarasi cāruvicāraṇābhi- rdṛṣṭe prabodhavimale svayamātmanoti

117

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे अज्ञानभूमिकावर्णनं नाम सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe ajñānabhūmikāvarṇanaṃ nāma saptadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११८

118

अष्टादशोत्तरशततमः सर्गः

aṣṭādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इमां सप्तपदां ज्ञानभूमिमाकर्णयानघ । नानया ज्ञातया भूयो मोहपङ्के निमज्जसि

śrīvasiṣṭha uvāca | imāṃ saptapadāṃ jñānabhūmimākarṇayānagha | nānayā jñātayā bhūyo mohapaṅke nimajjasi

वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः । मम त्वभिमता नूनमिमा एव शुभप्रदाः

vadanti bahubhedena vādino yogabhūmikāḥ | mama tvabhimatā nūnamimā eva śubhapradāḥ

अवबोधं विदुर्ज्ञानं तदिदं सप्तभूमिकम् । मुक्तिस्तु ज्ञेयमित्युक्तं भूमिकासप्तकात्परम्

avabodhaṃ vidurjñānaṃ tadidaṃ saptabhūmikam | muktistu jñeyamityuktaṃ bhūmikāsaptakātparam

सत्यावबोधो मोक्षश्चैवेति पर्यायनामनी । सत्यावबोधो जीवोऽयं नेह भूयः प्ररोहति

satyāvabodho mokṣaścaiveti paryāyanāmanī | satyāvabodho jīvo'yaṃ neha bhūyaḥ prarohati

ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा

jñānabhūmiḥ śubhecchākhyā prathamā samudāhṛtā | vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasā

सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थाभावनी षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता

sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā | padārthābhāvanī ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā

आसामन्ते स्थिता मुक्तिस्तस्यां भूयो न शोच्यते । एतासां भूमिकानां त्वमिदं निर्वचनं श्रृणु

āsāmante sthitā muktistasyāṃ bhūyo na śocyate | etāsāṃ bhūmikānāṃ tvamidaṃ nirvacanaṃ śrṛṇu

स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्ष्येऽहं शास्त्रसज्जनैः । वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः

sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣye'haṃ śāstrasajjanaiḥ | vairāgyapūrvamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ

शास्त्रसज्जनसंपर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् । सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा

śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsapūrvakam | sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā

विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेष्वसक्तता । यात्र सा तनुता भावात्प्रोच्यते तनुमानसा

vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣvasaktatā | yātra sā tanutā bhāvātprocyate tanumānasā

भूमिकात्रितयाभ्यासाच्चित्तेऽर्थे विरतेर्वशात् । सत्यात्मनि स्थितिः शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता

bhūmikātritayābhyāsāccitte'rthe viratervaśāt | satyātmani sthitiḥ śuddhe sattvāpattirudāhṛtā

दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसङ्गफलेन च । रूढसत्त्वचमत्कारात्प्रोक्ताऽसंसक्तिनामिका

daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsaṅgaphalena ca | rūḍhasattvacamatkārātproktā'saṃsaktināmikā

भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया दृढम् । आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभावनात्

bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā dṛḍham | ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt

परप्रयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनार्थभावनात् । पदार्थाभावनानाम्नी षष्ठी संजायते गतिः

paraprayuktena ciraṃ prayatnenārthabhāvanāt | padārthābhāvanānāmnī ṣaṣṭhī saṃjāyate gatiḥ

भूमिषट्रुचिराभ्यासाद्भेदस्यानुपलम्भतः । यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः

bhūmiṣaṭrucirābhyāsādbhedasyānupalambhataḥ | yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ

एषा हि जीवन्मुक्तेषु तुर्यावस्थेह विद्यते । विदेहमुक्तिविषयस्तुर्यातीतमतः परम्

eṣā hi jīvanmukteṣu turyāvastheha vidyate | videhamuktiviṣayasturyātītamataḥ param

ये हि राम महाभागाः सप्तमीं भूमिकां गताः । आत्मारामा महात्मानस्ते महत्पदमागताः

ye hi rāma mahābhāgāḥ saptamīṃ bhūmikāṃ gatāḥ | ātmārāmā mahātmānaste mahatpadamāgatāḥ

जीवन्मुक्ता न सज्जन्ति सुखदुःखरसस्थितौ । प्रकृतेनार्थकार्याणि किंचित्कुर्वन्ति वा न वा

jīvanmuktā na sajjanti sukhaduḥkharasasthitau | prakṛtenārthakāryāṇi kiṃcitkurvanti vā na vā

पार्श्वस्थबोधिताः सन्तः सर्वाचारक्रमागतम् । आचारमाचरन्त्येव सुप्रबुद्धवदक्षतम्

pārśvasthabodhitāḥ santaḥ sarvācārakramāgatam | ācāramācarantyeva suprabuddhavadakṣatam

आत्मारामतया तांस्तु सुखयन्ति न काश्चन । जगत्क्रियाः सुसंसुप्तान्रूपालोकाः स्त्रियो यथा

ātmārāmatayā tāṃstu sukhayanti na kāścana | jagatkriyāḥ susaṃsuptānrūpālokāḥ striyo yathā

भूमिकासप्तकं चैतद्धीमतामेव गोचरम् । न पशुस्थावरादीनां न च म्लेच्छादिचेतसाम्

bhūmikāsaptakaṃ caitaddhīmatāmeva gocaram | na paśusthāvarādīnāṃ na ca mlecchādicetasām

प्राप्ता ज्ञानदशामेतां पशुम्लेच्छादयोऽपि ये । सदेहा वाप्यदेहा वा ते मुक्ता नात्र संशयः

prāptā jñānadaśāmetāṃ paśumlecchādayo'pi ye | sadehā vāpyadehā vā te muktā nātra saṃśayaḥ

ज्ञप्तिर्हि ग्रन्थिविच्छेदस्तस्मिन्सति हि मुक्तता । मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्यादि शान्तिमात्रात्मकस्त्वसौ

jñaptirhi granthivicchedastasminsati hi muktatā | mṛgatṛṣṇāmbubuddhyādi śāntimātrātmakastvasau

ये तु मोहात्समुत्तीर्णा न प्राप्ताः पावनं पदम् । आस्थिता भूमिकास्वासु स्वात्मलाभपरायणाः

ye tu mohātsamuttīrṇā na prāptāḥ pāvanaṃ padam | āsthitā bhūmikāsvāsu svātmalābhaparāyaṇāḥ

सर्वभूमिगताः केचित्केचिद्द्वित्रैकभूमिकाः । भूमिषद्रुगताः केचित्केचित्सप्तकभूमिकाः

sarvabhūmigatāḥ kecitkeciddvitraikabhūmikāḥ | bhūmiṣadrugatāḥ kecitkecitsaptakabhūmikāḥ

भूमित्रयगताः केचित्केचिदन्त्या भुवं गताः । भूचतुष्टयगाः केचित्केचिद्भूमिद्वये स्थिताः

bhūmitrayagatāḥ kecitkecidantyā bhuvaṃ gatāḥ | bhūcatuṣṭayagāḥ kecitkecidbhūmidvaye sthitāḥ

भूम्यंशभाजनाः केचित्केचित्सार्धत्रिभूमिकाः । केचित्सार्धचतुर्भूगाः सार्धषडभूमिकाः परे

bhūmyaṃśabhājanāḥ kecitkecitsārdhatribhūmikāḥ | kecitsārdhacaturbhūgāḥ sārdhaṣaḍabhūmikāḥ pare

विवेकिनो नरा लोके चरन्त इति भूमिषु । ग्रहायतनतापस्य दृशावेशेषु संस्थिताः

vivekino narā loke caranta iti bhūmiṣu | grahāyatanatāpasya dṛśāveśeṣu saṃsthitāḥ

ते हि धीराः सुराजानो दशास्वासु जयन्ति ये । तृणायतेऽत्र दिग्दन्तिघटाभटपराजयः

te hi dhīrāḥ surājāno daśāsvāsu jayanti ye | tṛṇāyate'tra digdantighaṭābhaṭaparājayaḥ

ये तासु भूमिषु जयन्ति हि ये महान्तो वन्द्यास्त एव हि जितेन्द्रियशत्रवस्ते । सम्राड्विराडपि च यत्र तृणायते वै तस्मात्परं जगति ते समवाप्नुवन्ति

ye tāsu bhūmiṣu jayanti hi ye mahānto vandyāsta eva hi jitendriyaśatravaste | samrāḍvirāḍapi ca yatra tṛṇāyate vai tasmātparaṃ jagati te samavāpnuvanti

118

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे ज्ञानभूमिकोपदेशो नामाष्टादशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe jñānabhūmikopadeśo nāmāṣṭādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११९

119

एकोनविंशोत्तरशततमः सर्गः

ekonaviṃśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ऊर्मिकासंविदा हेम यथा विस्मृत्य हेमताम् । विरौति नाहं हेमेति तथात्माहंतयानया

śrīvasiṣṭha uvāca | ūrmikāsaṃvidā hema yathā vismṛtya hematām | virauti nāhaṃ hemeti tathātmāhaṃtayānayā

श्रीराम उवाच । ऊर्मिकासंविदुदयः कथं हेम्नो यथा मुने । अहंता चात्मन इति यथावद्ब्रूहि मे प्रभो

śrīrāma uvāca | ūrmikāsaṃvidudayaḥ kathaṃ hemno yathā mune | ahaṃtā cātmana iti yathāvadbrūhi me prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । सत एवागमापायौ प्रष्टव्यौ नासतः सता । अहंत्वमूर्मिकात्वं च सती तु न कदाचन

śrīvasiṣṭha uvāca | sata evāgamāpāyau praṣṭavyau nāsataḥ satā | ahaṃtvamūrmikātvaṃ ca satī tu na kadācana

हेमं हेम्न्यूर्मिकां च त्वं गृहाणेत्युदितो यदि । यद्दीयते सोर्मिकेण तत्तदस्ति न संशयः

hemaṃ hemnyūrmikāṃ ca tvaṃ gṛhāṇetyudito yadi | yaddīyate sormikeṇa tattadasti na saṃśayaḥ

श्रीराम उवाच । एवं चेत्तत्त्प्रभो किं स्यादूर्मिकात्वं तु कीदृशम्। अनयैवार्थनिश्चित्या ज्ञास्यामि ब्रह्मणो वपुः

śrīrāma uvāca | evaṃ cettattprabho kiṃ syādūrmikātvaṃ tu kīdṛśam| anayaivārthaniścityā jñāsyāmi brahmaṇo vapuḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रूपं राघव नीरूपमसतश्चेन्निरूप्यते । तद्वन्ध्यातनयाकारगुणांस्त्वं समुदाहर

śrīvasiṣṭha uvāca | rūpaṃ rāghava nīrūpamasataścennirūpyate | tadvandhyātanayākāraguṇāṃstvaṃ samudāhara

ऊर्मिकात्वं मुधा भ्रान्तिर्मायैषा सत्स्वरूपिणी । रूपं तदेतदेवास्याः प्रेक्षिता यन्न दृश्यते

ūrmikātvaṃ mudhā bhrāntirmāyaiṣā satsvarūpiṇī | rūpaṃ tadetadevāsyāḥ prekṣitā yanna dṛśyate

मृगतृष्णाम्भसि द्वीन्दावहंतारूपकादिषु । एतावदेव रूपं यत्प्रेक्ष्यमाणं न लभ्यते

mṛgatṛṣṇāmbhasi dvīndāvahaṃtārūpakādiṣu | etāvadeva rūpaṃ yatprekṣyamāṇaṃ na labhyate

यः शुक्तौ रजताकारं प्रेक्षते रजतस्य सः । न संप्राप्नोत्यणुमपि कणं क्षणमपि क्वचित्

yaḥ śuktau rajatākāraṃ prekṣate rajatasya saḥ | na saṃprāpnotyaṇumapi kaṇaṃ kṣaṇamapi kvacit

अपर्यालोकनेनैव सदिवासद्विराजते । यथा शुक्तौ रजतता जलं मरुमरीचिषु

aparyālokanenaiva sadivāsadvirājate | yathā śuktau rajatatā jalaṃ marumarīciṣu

यन्नास्ति तस्य नास्तित्वं प्रेक्ष्यमाणं प्रकाशते । अप्रेक्ष्यमाणं स्फुरति मृगतृष्णास्विवाम्बुधीः

yannāsti tasya nāstitvaṃ prekṣyamāṇaṃ prakāśate | aprekṣyamāṇaṃ sphurati mṛgatṛṣṇāsvivāmbudhīḥ

असदेव च सत्कार्यकरं भवति च स्थिरम् । बालानां मरणायैव वेतालभ्रान्तिसंभ्रमः

asadeva ca satkāryakaraṃ bhavati ca sthiram | bālānāṃ maraṇāyaiva vetālabhrāntisaṃbhramaḥ

हेमतां वर्जयित्वैकां विद्यते हेम्नि नेतरत् । ऊर्मिकाकटकादित्वं तैलादिसिकतास्विव

hematāṃ varjayitvaikāṃ vidyate hemni netarat | ūrmikākaṭakāditvaṃ tailādisikatāsviva

नेहास्ति सत्यं नो मिथ्या यद्यथा प्रतिभाव्यते । तत्तथार्थक्रियाकारि बालयक्षविकारवत्

nehāsti satyaṃ no mithyā yadyathā pratibhāvyate | tattathārthakriyākāri bālayakṣavikāravat

सद्वा भवत्वसद्वापि सुरूढं हृदये हि यत् । तत्तदर्थक्रियाकारि विषस्येवामृतक्रिया

sadvā bhavatvasadvāpi surūḍhaṃ hṛdaye hi yat | tattadarthakriyākāri viṣasyevāmṛtakriyā

परमैषैव सा विद्या मायैषा संसृतिर्ह्यसौ । असतो निष्प्रतिष्ठस्य यदहंत्वस्य भावनम्

paramaiṣaiva sā vidyā māyaiṣā saṃsṛtirhyasau | asato niṣpratiṣṭhasya yadahaṃtvasya bhāvanam

हेम्न्यस्ति नोर्मिकादित्वमहन्ताद्यस्ति नात्मनि । अहन्ताभाववस्त्वेमं स्वच्छे शान्ते सिते परे

hemnyasti normikāditvamahantādyasti nātmani | ahantābhāvavastvemaṃ svacche śānte site pare

न सनातनता काचिन्न च काचिद्विरिञ्चिता । न च ब्रह्माण्डता काचिन्न च काचित्सुतादिता

na sanātanatā kācinna ca kācidviriñcitā | na ca brahmāṇḍatā kācinna ca kācitsutāditā

न लोकान्तरता काचिन्न च स्वर्गादिता क्वचित् । न मेरुता नासुरता न मनस्त्वं न देहता

na lokāntaratā kācinna ca svargāditā kvacit | na merutā nāsuratā na manastvaṃ na dehatā

न महाभूतता काचिन्न च कारणता क्वचित् । न च त्रिकालकलना न भावाभाववस्तुता

na mahābhūtatā kācinna ca kāraṇatā kvacit | na ca trikālakalanā na bhāvābhāvavastutā

त्वत्ताहन्तात्मता तत्ता सत्ताऽसत्ता न काचन । न क्वचिद्भेदकलना न भावो न च रञ्जना

tvattāhantātmatā tattā sattā'sattā na kācana | na kvacidbhedakalanā na bhāvo na ca rañjanā

सर्वं शान्तं निरालम्बं जगत्त्वं शाश्वतं शिवम् । अनामयमनाभासमनामकमकारणम्

sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ jagattvaṃ śāśvataṃ śivam | anāmayamanābhāsamanāmakamakāraṇam

न सन्नासन्न मध्यान्तं न सर्वं सर्वमेव च । मनोवचोभिरग्राह्यं शून्याच्छून्यं सुखात्सुखम्

na sannāsanna madhyāntaṃ na sarvaṃ sarvameva ca | manovacobhiragrāhyaṃ śūnyācchūnyaṃ sukhātsukham

श्रीराम उवाच । अवबुद्धं समं ब्रह्म सर्वमेव मयाधुना । तथापि भूयः कथय सर्गः किमिव लोक्यते

śrīrāma uvāca | avabuddhaṃ samaṃ brahma sarvameva mayādhunā | tathāpi bhūyaḥ kathaya sargaḥ kimiva lokyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । परे शान्ते परं नाम स्थितमित्थमिदंतया । नेह सर्गो न सर्गाख्या काचिदस्ति कदाचन

śrīvasiṣṭha uvāca | pare śānte paraṃ nāma sthitamitthamidaṃtayā | neha sargo na sargākhyā kācidasti kadācana

महार्णवाम्भसीवाम्बु संस्थिता परमेश्वरे । जलं द्रवत्वात्स्पन्दीव निस्पन्दं परमं पदम्

mahārṇavāmbhasīvāmbu saṃsthitā parameśvare | jalaṃ dravatvātspandīva nispandaṃ paramaṃ padam

भाः स्वात्मनीव कचति न कचत्येव तत्पदम् । भासां तत्त्वं हि कचनं पदं त्वकचनं विदुः

bhāḥ svātmanīva kacati na kacatyeva tatpadam | bhāsāṃ tattvaṃ hi kacanaṃ padaṃ tvakacanaṃ viduḥ

अध ऊर्ध्वं वर्जयित्वा यथाब्धेरुदरे पयः । स्फुरत्येवं परे चित्त्वादिदं नानेव तत्परम्

adha ūrdhvaṃ varjayitvā yathābdherudare payaḥ | sphuratyevaṃ pare cittvādidaṃ nāneva tatparam

ईषद्विदः स्वयं चित्त्वाच्चेत्यतामिव गच्छति । बुद्ध्यते सर्ग इत्येव समास्थास्यति शाश्वतम्

īṣadvidaḥ svayaṃ cittvāccetyatāmiva gacchati | buddhyate sarga ityeva samāsthāsyati śāśvatam

सर्गस्तु परमार्थस्य संज्ञेत्येव विनिश्चयः । नानास्ति नायमत्यन्तमम्बरस्य यथाम्बरम्

sargastu paramārthasya saṃjñetyeva viniścayaḥ | nānāsti nāyamatyantamambarasya yathāmbaram

चित्तात्सर्गसमापत्तिरचित्तात्सर्गसंक्षयः । परे परमसंशान्ते हेम्नीव कटकभ्रमः

cittātsargasamāpattiracittātsargasaṃkṣayaḥ | pare paramasaṃśānte hemnīva kaṭakabhramaḥ

सन्नेव सर्गो सत्यत्वमेति चित्तशमोदये । असत्सत्तामवाप्नोति स्वतः संवेदनोदये

sanneva sargo satyatvameti cittaśamodaye | asatsattāmavāpnoti svataḥ saṃvedanodaye

संवेदनमहंतावत्सर्गसंभ्रमसंभ्रमः । असंवेदनमाशान्तं परं विद्धि न तज्जडम्

saṃvedanamahaṃtāvatsargasaṃbhramasaṃbhramaḥ | asaṃvedanamāśāntaṃ paraṃ viddhi na tajjaḍam

नानेव सर्गो नानायं ज्ञस्यैकात्मशिवात्मकः । पुंस्त्वकर्मक्रिया सेना मृन्मयी शिल्पिनां यथा

nāneva sargo nānāyaṃ jñasyaikātmaśivātmakaḥ | puṃstvakarmakriyā senā mṛnmayī śilpināṃ yathā

इदं पूर्णमनारम्भमनन्तमनघोदरम् । पूर्णे पूर्णपरापूरैः पूर्णमेवावतिष्ठते

idaṃ pūrṇamanārambhamanantamanaghodaram | pūrṇe pūrṇaparāpūraiḥ pūrṇamevāvatiṣṭhate

यदयं लक्ष्यते सर्गस्तद्ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । नभो नभसि विश्रान्तं शान्तं शान्ते शिवे शिवम्

yadayaṃ lakṣyate sargastadbrahma brahmaṇi sthitam | nabho nabhasi viśrāntaṃ śāntaṃ śānte śive śivam

मुकुरप्रतिबिम्बस्थे नगरे नवयोजने । यथा दूरमदूरं च तथेशे तदतत्क्रमः

mukurapratibimbasthe nagare navayojane | yathā dūramadūraṃ ca tatheśe tadatatkramaḥ

असदभ्युदितं विश्वं सदप्यभ्युदितं सदा । प्रतिभासात्सदाभासमवस्तुत्वादसन्मयम्

asadabhyuditaṃ viśvaṃ sadapyabhyuditaṃ sadā | pratibhāsātsadābhāsamavastutvādasanmayam

आदर्शनगराकारे मृगतृष्णाम्बुभास्वरे । द्विचन्द्रविभ्रमाभासे सर्गेऽस्मिन्कैव सत्यता

ādarśanagarākāre mṛgatṛṣṇāmbubhāsvare | dvicandravibhramābhāse sarge'sminkaiva satyatā

मायाचूर्णपरिक्षेपाद्यथा व्योम्नि पुरभ्रमः । तथा संविदि संसारः सारोऽसारश्च भासते

māyācūrṇaparikṣepādyathā vyomni purabhramaḥ | tathā saṃvidi saṃsāraḥ sāro'sāraśca bhāsate

यावद्विचारदहनेन समूलदाहं दग्धा न जर्जरलतेव बलादविद्या । शाखाप्रतानगहनानि बहूनि ताव- न्नानाविधानि सुखदुःखवनानि सूते

yāvadvicāradahanena samūladāhaṃ dagdhā na jarjaralateva balādavidyā | śākhāpratānagahanāni bahūni tāva- nnānāvidhāni sukhaduḥkhavanāni sūte

119

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उत्पत्तिप्रकरणे हेमोर्म्युपदेशो नामैकोनविंशत्युत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 utpattiprakaraṇe hemormyupadeśo nāmaikonaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १२०

श्रीवसिष्ठ उवाच । हेमोर्मिकादिवन्मिथ्या कथितायाः क्षयोन्मुखम् । त्वं महत्त्वमविद्यायाः शृणु राघव कीदृशम्

śrīvasiṣṭha uvāca | hemormikādivanmithyā kathitāyāḥ kṣayonmukham | tvaṃ mahattvamavidyāyāḥ śṛṇu rāghava kīdṛśam

लवणोऽसौ महीपालस्तथा दृष्ट्वा तदा भ्रमम् । द्वितीये दिवसे गन्तुं प्रवृत्तस्तां महाटवीम्

lavaṇo'sau mahīpālastathā dṛṣṭvā tadā bhramam | dvitīye divase gantuṃ pravṛttastāṃ mahāṭavīm

यत्र दृष्टं मया दुःखमरण्यानीं स्मरामि ताम् । चित्तादर्शगतां विन्ध्यात्कदाचिल्लभ्यते हि सा

yatra dṛṣṭaṃ mayā duḥkhamaraṇyānīṃ smarāmi tām | cittādarśagatāṃ vindhyātkadācillabhyate hi sā

इति निश्चित्य सचिवैः प्रययौ दक्षिणापथम् । पुनर्दिग्विजयायेव प्राप्य विन्ध्यमहीधरम्

iti niścitya sacivaiḥ prayayau dakṣiṇāpatham | punardigvijayāyeva prāpya vindhyamahīdharam

पूर्वदक्षिणपाश्चात्यमहार्णवतटस्थलीम् । बभ्राम कौतुकात्सर्वां व्योमवीथीमिवोष्णगुः

pūrvadakṣiṇapāścātyamahārṇavataṭasthalīm | babhrāma kautukātsarvāṃ vyomavīthīmivoṣṇaguḥ

अथैकस्मिन्प्रदेशे तां चिन्तामिव पुरोगताम् । ददर्शोग्रामरण्यानीं परलोकमहीमिव

athaikasminpradeśe tāṃ cintāmiva purogatām | dadarśogrāmaraṇyānīṃ paralokamahīmiva

स तत्र विहरंस्तांस्तान्वृत्तान्तान्सकलानथ । दृष्टवान्पृष्टवांश्चैव ज्ञातवांश्च विसिस्मिये

sa tatra viharaṃstāṃstānvṛttāntānsakalānatha | dṛṣṭavānpṛṣṭavāṃścaiva jñātavāṃśca visismiye

तान्परिज्ञातवांश्चासीद्व्याधान्पुल्कसजान्पुनः । विस्मयाकुलया बुद्ध्या भूयो बभ्राम संभ्रमी

tānparijñātavāṃścāsīdvyādhānpulkasajānpunaḥ | vismayākulayā buddhyā bhūyo babhrāma saṃbhramī

अथ प्राप्य महाटव्यां पर्यन्ते धूमधूसरे । तमेव ग्रामकं यस्मिन्सोऽभवत्पुष्टपुल्कसः

atha prāpya mahāṭavyāṃ paryante dhūmadhūsare | tameva grāmakaṃ yasminso'bhavatpuṣṭapulkasaḥ

तत्रापश्यज्जनांस्तांस्तांस्ताः स्त्रियस्ताः कुटीरकाः । नानाकाराञ्जनाधारांस्तांस्तांश्च वसुधातटान्

tatrāpaśyajjanāṃstāṃstāṃstāḥ striyastāḥ kuṭīrakāḥ | nānākārāñjanādhārāṃstāṃstāṃśca vasudhātaṭān

तांश्चाकाण्डपरिभ्रष्टांतान्वृक्षांस्तांस्त्वनुव्रजान् । तांस्तथैव समुद्देशास्ताऋयाधानेकलान्सुतान्

tāṃścākāṇḍaparibhraṣṭāṃtānvṛkṣāṃstāṃstvanuvrajān | tāṃstathaiva samuddeśāstāṛyādhānekalānsutān

अन्यासु वृद्धासु सबाष्पनेत्रास्वार्तार्तियुक्तासु च वर्णयन्ती । अकालकान्तारविशीर्णबन्धुर्दुःखान्यसंख्यानि सखीषु वृद्धा

anyāsu vṛddhāsu sabāṣpanetrāsvārtārtiyuktāsu ca varṇayantī | akālakāntāraviśīrṇabandhurduḥkhānyasaṃkhyāni sakhīṣu vṛddhā

वृद्धा प्रवृद्धोज्ज्वलनेत्रबाष्पा कष्टं बताशुष्ककुचा कृशाङ्गी । अवग्रहोग्राशनिदग्धदेशे तत्रार्तनादा परिरोदितीदम्

vṛddhā pravṛddhojjvalanetrabāṣpā kaṣṭaṃ batāśuṣkakucā kṛśāṅgī | avagrahogrāśanidagdhadeśe tatrārtanādā pariroditīdam

हा पुत्रि पुत्रावृतसर्वगात्रे दिनत्रयाभोजनजर्जराङ्गि । कृत्वासिना वर्मणि जीर्णदेहाः कथं क्व मुक्ता भवतासवस्ते

hā putri putrāvṛtasarvagātre dinatrayābhojanajarjarāṅgi | kṛtvāsinā varmaṇi jīrṇadehāḥ kathaṃ kva muktā bhavatāsavaste

तालीदलालम्बनमम्बुदाद्रौ दन्तान्तरस्थारुणसत्फलस्य । स्मरामि गुञ्जाफलदाम भर्तुः पुरस्थमुद्रामरहासिनस्ते

tālīdalālambanamambudādrau dantāntarasthāruṇasatphalasya | smarāmi guñjāphaladāma bhartuḥ purasthamudrāmarahāsinaste

कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जा-कुञ्जान्तरतस्तु चरत्तरक्षोः । पश्यामि पुत्रस्य कदा नु भूयो भयंकराण्युड्यतिवल्गितानि

kadambajambīralavaṅgaguñjā-kuñjāntaratastu carattarakṣoḥ | paśyāmi putrasya kadā nu bhūyo bhayaṃkarāṇyuḍyativalgitāni

न तानि कामस्य विलासिनीह मुखेऽपि शोभालसितानि सन्ति । तमालनीले चिबुकैकदेशे सुतस्य चान्यास्यगतामिषस्य

na tāni kāmasya vilāsinīha mukhe'pi śobhālasitāni santi | tamālanīle cibukaikadeśe sutasya cānyāsyagatāmiṣasya

सुतापनीता सह तेन भर्त्रा यमेन यस्या यमुना समाना । तमालवल्लीसहपुष्पगुच्छा समीरणेनेव वने वरेण

sutāpanītā saha tena bhartrā yamena yasyā yamunā samānā | tamālavallīsahapuṣpagucchā samīraṇeneva vane vareṇa

हा पुत्रि गुञ्जाफलदामहारे समुन्नताभोगपयोधराङ्गि । वातोल्लसत्कज्जललोलवर्णे पर्णाम्बरे बादरजम्बुदन्ते

hā putri guñjāphaladāmahāre samunnatābhogapayodharāṅgi | vātollasatkajjalalolavarṇe parṇāmbare bādarajambudante

हा राजपुत्रेन्दुसमानकान्त संत्यज्य शुद्धान्तविलासिनीस्ताः । रतिं प्रयातोऽसि ममात्मजायां न सापि ते सुस्थिरतामुपेता

hā rājaputrendusamānakānta saṃtyajya śuddhāntavilāsinīstāḥ | ratiṃ prayāto'si mamātmajāyāṃ na sāpi te susthiratāmupetā

संसारनद्याः सुतरङ्गभङ्गैः क्रियाविलासैर्विहितोपहासैः । किं नाम तुच्छं न कृतं नृपेशो यद्योजितः पुष्कसकन्यकायाम्

saṃsāranadyāḥ sutaraṅgabhaṅgaiḥ kriyāvilāsairvihitopahāsaiḥ | kiṃ nāma tucchaṃ na kṛtaṃ nṛpeśo yadyojitaḥ puṣkasakanyakāyām

सा त्रस्तसारङ्गसमाननेत्रा स दृप्तशार्दूलसमानवीर्यः । उभौ गतावेकपदेन नाशमाशा सहार्थेन यथा महेहा

sā trastasāraṅgasamānanetrā sa dṛptaśārdūlasamānavīryaḥ | ubhau gatāvekapadena nāśamāśā sahārthena yathā mahehā

मृतेश्वराश्वस्तनिजात्मजास्मि दुर्देशयातास्मि च दुर्गताऽस्मि । दुर्जातिजातास्मि महापदेऽस्मि साक्षाद्भयं भोऽस्मि महापदस्मि

mṛteśvarāśvastanijātmajāsmi durdeśayātāsmi ca durgatā'smi | durjātijātāsmi mahāpade'smi sākṣādbhayaṃ bho'smi mahāpadasmi

नीचावमानप्रभवस्य मन्योः क्षुधाप्रपन्नस्य कलत्रकस्य । शोकस्य वृत्तावनिवार्यवृत्तेर्नार्यस्म्यनेकायतनं विनाथा

nīcāvamānaprabhavasya manyoḥ kṣudhāprapannasya kalatrakasya | śokasya vṛttāvanivāryavṛtternāryasmyanekāyatanaṃ vināthā

दैवोपतप्तस्य विबान्धवस्य मूढस्य रूढस्य महाधिभूमौ । यत्प्राणनं यन्मरणं महापद्यस्यात्मनिर्जीवितमुत्तमं तत्

daivopataptasya vibāndhavasya mūḍhasya rūḍhasya mahādhibhūmau | yatprāṇanaṃ yanmaraṇaṃ mahāpadyasyātmanirjīvitamuttamaṃ tat

जनैर्विहीनस्य कुदेशवृत्तेर्दुःखान्यनन्तानि समुल्लसन्ति । सहस्रशाखारससंकुलानि तृणानि वर्षास्विव पर्वतस्य

janairvihīnasya kudeśavṛtterduḥkhānyanantāni samullasanti | sahasraśākhārasasaṃkulāni tṛṇāni varṣāsviva parvatasya

एवं लपन्तीं स्वकलत्रवृद्धां दासीभिराश्वास्य नृपः स्त्रियं ताम् । पप्रच्छ किंवृत्तमिहैव का च का ते सुता कश्च सुतस्तवेति

evaṃ lapantīṃ svakalatravṛddhāṃ dāsībhirāśvāsya nṛpaḥ striyaṃ tām | papraccha kiṃvṛttamihaiva kā ca kā te sutā kaśca sutastaveti

उवाच सा बाष्पविलोचनाथ ग्रामस्त्वयं पुष्पसघोषनामा । इहाभवत्पुष्कसकः पतिर्मे बभूव तस्येन्दुसमा सुतैका

uvāca sā bāṣpavilocanātha grāmastvayaṃ puṣpasaghoṣanāmā | ihābhavatpuṣkasakaḥ patirme babhūva tasyendusamā sutaikā

सा दैवयोगात्पतिमिन्द्रतुल्यमिहागतं दैववशेन भूपम् । अयं विशीर्णं मधुकुम्भमाप वने वराकी करभी यथैका

sā daivayogātpatimindratulyamihāgataṃ daivavaśena bhūpam | ayaṃ viśīrṇaṃ madhukumbhamāpa vane varākī karabhī yathaikā

सा तेन सार्धं सुचिरं सुखानि भुक्त्वा प्रसूता तनयाः सुतांश्च । वृद्धिं गता काननकोटरेऽस्मिंस्तुम्बीलता पादपसंश्रितेव

sā tena sārdhaṃ suciraṃ sukhāni bhuktvā prasūtā tanayāḥ sutāṃśca | vṛddhiṃ gatā kānanakoṭare'smiṃstumbīlatā pādapasaṃśriteva

120

इत्यार्षे श्रीवसिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे चण्डालीशोचनं नाम विंशत्युत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvasiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe caṇḍālīśocanaṃ nāma viṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १२१

चण्डाल्युवाच । केनचित्त्वथ कालेन ग्रामकेऽस्मिञ्जनेश्वर । अवृष्टिदुःखमभवद्भीषणं भग्नमानवम्

caṇḍālyuvāca | kenacittvatha kālena grāmake'smiñjaneśvara | avṛṣṭiduḥkhamabhavadbhīṣaṇaṃ bhagnamānavam

महतानेन दुःखेन सर्वे ते ग्रामका जनाः । विनिर्गत्य गता दूरं सर्वे पञ्चत्वमागताः

mahatānena duḥkhena sarve te grāmakā janāḥ | vinirgatya gatā dūraṃ sarve pañcatvamāgatāḥ

तेनेमा दुःखभागिन्यः शून्या वयमिह प्रभो । सौम्य शोचाम सद्वाष्पमाचान्तेक्षणधारया

tenemā duḥkhabhāginyaḥ śūnyā vayamiha prabho | saumya śocāma sadvāṣpamācāntekṣaṇadhārayā

इत्याकर्ण्याङ्गनावक्त्राद्राजा विस्मयमागतः । मन्त्रिणां मुखमालोक्य चित्रार्पित इवाभवत्

ityākarṇyāṅganāvaktrādrājā vismayamāgataḥ | mantriṇāṃ mukhamālokya citrārpita ivābhavat

भूयो विचारयामास तदाश्चर्यमनुत्तमम् । भूयो भूयोऽथ पप्रच्छ बभूवाश्चर्यवानिति

bhūyo vicārayāmāsa tadāścaryamanuttamam | bhūyo bhūyo'tha papraccha babhūvāścaryavāniti

तेषां समुचितैर्दानसन्मानैर्दुःखसंक्षयम् । कृत्वा करुणयाविष्टो इष्टलोकपरावरः

teṣāṃ samucitairdānasanmānairduḥkhasaṃkṣayam | kṛtvā karuṇayāviṣṭo iṣṭalokaparāvaraḥ

स्थित्वा तत्र चिरं कालं विमृश्य नियतेर्गतीः । आजगाम गृहं पौरैर्वन्दितः प्रविवेश ह

sthitvā tatra ciraṃ kālaṃ vimṛśya niyatergatīḥ | ājagāma gṛhaṃ paurairvanditaḥ praviveśa ha

प्रातस्तत्र सभास्थाने मामपृच्छदसौ नृपः । कथमेवं मुने स्वप्नः प्रत्यक्षमिति विस्मितः

prātastatra sabhāsthāne māmapṛcchadasau nṛpaḥ | kathamevaṃ mune svapnaḥ pratyakṣamiti vismitaḥ

यथावस्तुतया तस्य तत उक्तः स तादृशः । संशयो हृदयान्नुन्नो वातेनेवाम्बुदो दिवः

yathāvastutayā tasya tata uktaḥ sa tādṛśaḥ | saṃśayo hṛdayānnunno vātenevāmbudo divaḥ

इत्येवं राघवाविद्या महती भ्रमदायिनी । असत्सत्तां नयत्याशु सच्चासत्तां नयत्यलम्

ityevaṃ rāghavāvidyā mahatī bhramadāyinī | asatsattāṃ nayatyāśu saccāsattāṃ nayatyalam

श्रीराम उवाच । कथमेवं वद ब्रह्मन्स्वप्नः सत्यत्वमागतः । भ्रमोदार इवैषोऽर्थो न मे गलति चेतसि

śrīrāma uvāca | kathamevaṃ vada brahmansvapnaḥ satyatvamāgataḥ | bhramodāra ivaiṣo'rtho na me galati cetasi

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वमेतदविद्यायां संभवत्येव राघव । घटेषु पटता दृष्टा स्वप्नसंभ्रमितादिषु

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvametadavidyāyāṃ saṃbhavatyeva rāghava | ghaṭeṣu paṭatā dṛṣṭā svapnasaṃbhramitādiṣu

दूरं निकटवद्भाति मुकुरेऽन्तरिवाचलः । चिरं शीघ्रत्वमायाति पुनः श्रेष्ठेव यामिनी

dūraṃ nikaṭavadbhāti mukure'ntarivācalaḥ | ciraṃ śīghratvamāyāti punaḥ śreṣṭheva yāminī

असंभवश्च भवति स्वप्ने स्वमरणं यथा । असच्च सदिवाभाति स्वप्नेष्विव नभोगतिः

asaṃbhavaśca bhavati svapne svamaraṇaṃ yathā | asacca sadivābhāti svapneṣviva nabhogatiḥ

सुस्थितं सुष्ठ चलति भ्रमे भूपरिवर्तवत् । अचलं चलतामेति मदविक्षुब्धचित्तवत्

susthitaṃ suṣṭha calati bhrame bhūparivartavat | acalaṃ calatāmeti madavikṣubdhacittavat

वासनावलितं चेतो यद्यथा भावयत्यलम् । तत्तथानुभवत्याशु न तदस्ति न वाप्यसत्

vāsanāvalitaṃ ceto yadyathā bhāvayatyalam | tattathānubhavatyāśu na tadasti na vāpyasat

यदैवाभ्युदिता विद्या त्वहंत्वादिमयी मुधा । तदैवानादिमध्यान्ता भ्रमस्यानन्ततोदिता

yadaivābhyuditā vidyā tvahaṃtvādimayī mudhā | tadaivānādimadhyāntā bhramasyānantatoditā

प्रतिभासवशादेव सर्वो विपरिवर्तते । क्षणः कल्पत्वमायाति कल्पश्च भवति क्षणः

pratibhāsavaśādeva sarvo viparivartate | kṣaṇaḥ kalpatvamāyāti kalpaśca bhavati kṣaṇaḥ

विपर्यस्तमतिर्जन्तुः पश्यत्यात्मानमेडकम् । बिभर्ति सिंहतामेडो वासनावशतः स्वयम्

viparyastamatirjantuḥ paśyatyātmānameḍakam | bibharti siṃhatāmeḍo vāsanāvaśataḥ svayam

विषमभ्रमदाविद्यामोहाहन्तादयः समाः । सर्वे चित्तविपर्यासफलसंपत्तिहेतुतः

viṣamabhramadāvidyāmohāhantādayaḥ samāḥ | sarve cittaviparyāsaphalasaṃpattihetutaḥ

काकतालीयवच्चेतोवासनावशतः स्वतः । संवदन्ति महारम्भा व्यवहाराः परस्परम्

kākatālīyavaccetovāsanāvaśataḥ svataḥ | saṃvadanti mahārambhā vyavahārāḥ parasparam

वृत्तं प्राक्पक्कणे राज्ञः कस्यचिल्लवणस्य यत् । प्रतिभातं तदेतस्य सद्वासद्वा मनोगतम्

vṛttaṃ prākpakkaṇe rājñaḥ kasyacillavaṇasya yat | pratibhātaṃ tadetasya sadvāsadvā manogatam

विस्मरत्यपि विस्तीर्णां कृतां चेतःक्रियां यथा । तथा कृतामप्यकृतामिति स्मरति निश्चितम्

vismaratyapi vistīrṇāṃ kṛtāṃ cetaḥkriyāṃ yathā | tathā kṛtāmapyakṛtāmiti smarati niścitam

तथा न भुक्तवानस्मि भुक्तवानिति चेतसि । स्वप्ने देशान्तरगमे प्राकृतोऽप्यवबुद्ध्यते

tathā na bhuktavānasmi bhuktavāniti cetasi | svapne deśāntaragame prākṛto'pyavabuddhyate

विन्ध्यपुष्कससुग्रामे व्यवहारोऽयमीदृशः । प्रतिभासागतस्तस्य स्वप्ने पूर्वकथा यथा

vindhyapuṣkasasugrāme vyavahāro'yamīdṛśaḥ | pratibhāsāgatastasya svapne pūrvakathā yathā

अथवा लवणेनाशु दृष्टो यः स्वप्नविभ्रमः । स एव संविदं प्राप्तो विन्ध्यपुष्कसचेतसि

athavā lavaṇenāśu dṛṣṭo yaḥ svapnavibhramaḥ | sa eva saṃvidaṃ prāpto vindhyapuṣkasacetasi

लावणी प्रतिभाऽऽरूढा विन्ध्यापुष्कसचेतसि । विन्ध्यपुष्कससंविद्वाऽऽरूढा पार्थिवचेतसि

lāvaṇī pratibhā''rūḍhā vindhyāpuṣkasacetasi | vindhyapuṣkasasaṃvidvā''rūḍhā pārthivacetasi

यथा बहूनां सदृशं वचनं नाम मानसम् । तथा स्वप्नेऽपि भवति कालो देशः क्रियापि च

yathā bahūnāṃ sadṛśaṃ vacanaṃ nāma mānasam | tathā svapne'pi bhavati kālo deśaḥ kriyāpi ca

व्यवहारगतेस्तस्याः सत्तास्ति प्रतिभासतः । सत्ता सर्वपदार्थानां नान्या संवेदनादृते

vyavahāragatestasyāḥ sattāsti pratibhāsataḥ | sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanādṛte

संवेदनेतरा भाति वीचिर्वा जलसंगतिः । भूतभव्यभविष्यस्था तरुबीजे तरुर्यथा

saṃvedanetarā bhāti vīcirvā jalasaṃgatiḥ | bhūtabhavyabhaviṣyasthā tarubīje taruryathā

तस्याः सत्त्वमसत्त्वं च न सन्नासदिति स्थितम् । सत्सदेव हि संवित्तेरसंवित्तेरसन्मयम्

tasyāḥ sattvamasattvaṃ ca na sannāsaditi sthitam | satsadeva hi saṃvitterasaṃvitterasanmayam

नाविद्या विद्यते किंचित्तैलादि सिकतास्विव । हेम्नः किं कटकादन्यत्पदं स्याद्धेमतां विना

nāvidyā vidyate kiṃcittailādi sikatāsviva | hemnaḥ kiṃ kaṭakādanyatpadaṃ syāddhematāṃ vinā

अविद्ययात्मतत्त्वस्य संबन्धो नोपपद्यते । संबन्धः सदृशानां च यः स्फुटः स्वानुभूतितः

avidyayātmatattvasya saṃbandho nopapadyate | saṃbandhaḥ sadṛśānāṃ ca yaḥ sphuṭaḥ svānubhūtitaḥ

जतुकाष्ठादिसंबन्धो यः समासमयोगतः । नान्योन्यानुभवायासौ तदेकस्पन्दमात्रकम्

jatukāṣṭhādisaṃbandho yaḥ samāsamayogataḥ | nānyonyānubhavāyāsau tadekaspandamātrakam

परमार्थमयं सर्वं यथा तेनोपलादयः । चिता समभिचेत्यन्ते संबन्धवशतः समाः

paramārthamayaṃ sarvaṃ yathā tenopalādayaḥ | citā samabhicetyante saṃbandhavaśataḥ samāḥ

यदा चिन्मात्रसन्मात्रमयाः सव जगद्गताः । भावास्तदा विभान्त्येते मिथः स्वानुभवस्थितेः

yadā cinmātrasanmātramayāḥ sava jagadgatāḥ | bhāvāstadā vibhāntyete mithaḥ svānubhavasthiteḥ

न संभवति संबन्धो विषमाणां निरन्तरः । न परस्परसंबन्धाद्विनानुभवनं मिथः

na saṃbhavati saṃbandho viṣamāṇāṃ nirantaraḥ | na parasparasaṃbandhādvinānubhavanaṃ mithaḥ

सदृशे सदृशं वस्तु क्षणाद्गत्वैकतामलम् । रूपमास्फारयत्येकमेकत्वादेव नान्यथा

sadṛśe sadṛśaṃ vastu kṣaṇādgatvaikatāmalam | rūpamāsphārayatyekamekatvādeva nānyathā

चिच्चेत्यमिलिता दृश्यरूपयोदेति चेतनः । [ जडं जडेन मिलितं घनं संपद्यते जडम् ।] न च चिज्जडयोरैक्यं वैलक्षण्यात्क्वचिद्भवेत्

ciccetyamilitā dṛśyarūpayodeti cetanaḥ | [ jaḍaṃ jaḍena militaṃ ghanaṃ saṃpadyate jaḍam |] na ca cijjaḍayoraikyaṃ vailakṣaṇyātkvacidbhavet

चिज्जडौ चित्र एकत्र न तौ संमिलतः क्वचित् । चिन्मयत्वाच्चिदालम्भश्चिदालम्भेन वेदनम्

cijjaḍau citra ekatra na tau saṃmilataḥ kvacit | cinmayatvāccidālambhaścidālambhena vedanam

दारुपाषाणभेदानां नतु ह्येते चिदात्मकाः । पदार्थो हि पदार्थेन परिणाम्यनुभूयते

dārupāṣāṇabhedānāṃ natu hyete cidātmakāḥ | padārtho hi padārthena pariṇāmyanubhūyate

जिह्वयैव रसास्वादः सजातीयामलोदयः । ऐक्यं च विद्धि संबन्धं नास्त्यसावसमानयोः

jihvayaiva rasāsvādaḥ sajātīyāmalodayaḥ | aikyaṃ ca viddhi saṃbandhaṃ nāstyasāvasamānayoḥ

जडचेतनयोस्तेन नोपलादि जडं मतम् । चिदेवोपलकुड्यादिरूपिणीति मिता चिता

jaḍacetanayostena nopalādi jaḍaṃ matam | cidevopalakuḍyādirūpiṇīti mitā citā

एकीभावं गता द्रष्टदृश्यादि कुरुते भ्रमम् । काष्ठोपलाद्यशेषं हिं परमार्थमयं यतः

ekībhāvaṃ gatā draṣṭadṛśyādi kurute bhramam | kāṣṭhopalādyaśeṣaṃ hiṃ paramārthamayaṃ yataḥ

तदात्मना तत्संबन्धे दृश्यत्वेनोपलभ्यते । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यमनन्तमिव यत्नतः

tadātmanā tatsaṃbandhe dṛśyatvenopalabhyate | sarvaṃ sarvaprakārāḍhyamanantamiva yatnataḥ

विश्वं सन्मात्रमेवैतद्विद्धि तत्त्वविदां वर । असत्तात्यागनिष्ठेन विश्वं लक्षशतभ्रमैः

viśvaṃ sanmātramevaitadviddhi tattvavidāṃ vara | asattātyāganiṣṭhena viśvaṃ lakṣaśatabhramaiḥ

पूरितं चिच्चमत्कारो नच किंचन पूरितम् । संकल्पनागरा नॄणां मिथः स्पन्दन्ति नो यथा

pūritaṃ ciccamatkāro naca kiṃcana pūritam | saṃkalpanāgarā nṝṇāṃ mithaḥ spandanti no yathā

न देशकालरोधाय तथा सर्गेष्विति स्थितिः । भेदबोधे हि सर्गत्वमहंत्वादिभ्रमोदयः

na deśakālarodhāya tathā sargeṣviti sthitiḥ | bhedabodhe hi sargatvamahaṃtvādibhramodayaḥ

हेमसंवित्परित्यागे कटकादिभ्रमो यथा । कटकादिभ्रमो हेम्नि देशाद्देशं भवाद्भवम्

hemasaṃvitparityāge kaṭakādibhramo yathā | kaṭakādibhramo hemni deśāddeśaṃ bhavādbhavam

दृग्दर्शनपरित्यागे नाविद्यास्ति पृथक्सदा । कटकादिमहाभेदमेकं हेम यथामलम्

dṛgdarśanaparityāge nāvidyāsti pṛthaksadā | kaṭakādimahābhedamekaṃ hema yathāmalam

बोधैकत्वादयं सर्गस्तदेवासन्नयत्यलम् । सेना मृत्संविदा चित्रा मृन्मात्रमिव मृन्मयी

bodhaikatvādayaṃ sargastadevāsannayatyalam | senā mṛtsaṃvidā citrā mṛnmātramiva mṛnmayī

जलमेकं तरङ्गादि दार्वेकं शालभञ्जिका । मृन्मात्रमेकं कुम्भादि ब्रह्मैकं त्रिजगद्भ्रमः

jalamekaṃ taraṅgādi dārvekaṃ śālabhañjikā | mṛnmātramekaṃ kumbhādi brahmaikaṃ trijagadbhramaḥ

संबन्धे दृश्यदृष्टीनां मध्ये द्रष्टुर्हि यद्वपुः । द्रष्टृदर्शनदृश्यादिवर्जितं तदिदं परम्

saṃbandhe dṛśyadṛṣṭīnāṃ madhye draṣṭurhi yadvapuḥ | draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tadidaṃ param

देशाद्देशं गते चित्ते मध्ये यच्चेतसो वपुः । अजाड्यसंविन्मननं तन्मयो भव सर्वदा

deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vapuḥ | ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā

अजाग्रत्स्वप्ननिद्रस्य यत्ते रूपं सनातनम् । अचेतनं चाजडं च तन्मयो भव सर्वदा

ajāgratsvapnanidrasya yatte rūpaṃ sanātanam | acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā

जडतां वर्जयित्वैकां शिलाया हृदयं हि तत् । अक्षुब्धो वाथवा क्षुब्धस्तन्मयो भव सर्वदा

jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi tat | akṣubdho vāthavā kṣubdhastanmayo bhava sarvadā

कस्यचित्किंचनापीह नोदेति न विलीयते । अक्षुब्धो वाथवाक्षुब्धः स्वस्थस्तिष्ठ यथासुखम्

kasyacitkiṃcanāpīha nodeti na vilīyate | akṣubdho vāthavākṣubdhaḥ svasthastiṣṭha yathāsukham

नाभिवाञ्छति नो द्वेष्टि देहे किंचित्क्वचित्पुमान् । स्वस्थस्तिष्ठ निराशङ्कं देहवृत्तिषु मा पत

nābhivāñchati no dveṣṭi dehe kiṃcitkvacitpumān | svasthastiṣṭha nirāśaṅkaṃ dehavṛttiṣu mā pata

भविष्यद्ग्रामकग्राम्यकार्यव्यवसितो यथा । चित्तवृत्तिषु मा तिष्ठ तथा सत्यात्मतां गतः

bhaviṣyadgrāmakagrāmyakāryavyavasito yathā | cittavṛttiṣu mā tiṣṭha tathā satyātmatāṃ gataḥ

यथा देशान्तरनरो यथा काष्ठं यथोपलः । तथैव पश्य चित्तं त्वमचित्तैव यदात्मना

yathā deśāntaranaro yathā kāṣṭhaṃ yathopalaḥ | tathaiva paśya cittaṃ tvamacittaiva yadātmanā

यथा दृषदि नास्त्यम्बु यथाम्भस्यनलस्तथा । स्वात्मन्येवास्ति नो चित्तं परमात्मनि तत्कुतः

yathā dṛṣadi nāstyambu yathāmbhasyanalastathā | svātmanyevāsti no cittaṃ paramātmani tatkutaḥ

प्रेक्ष्यमाणं न यत्किंचित्तेन यत्क्रियते क्वचित् । कृतं भवति तन्नेति मत्वा चित्तातिगो भवेत्

prekṣyamāṇaṃ na yatkiṃcittena yatkriyate kvacit | kṛtaṃ bhavati tanneti matvā cittātigo bhavet

अत्यन्तानात्मभूतस्य यश्चित्तस्यानुवर्तते । पर्यन्तवासिनः कस्मान्न म्लेच्छस्यानुवर्तते

atyantānātmabhūtasya yaścittasyānuvartate | paryantavāsinaḥ kasmānna mlecchasyānuvartate

निरन्तरमनादृत्य त्वमाराच्चित्तपुष्कसम् । स्वस्थमास्स्व निराशङ्कं पङ्केनेव कृतो जडः

nirantaramanādṛtya tvamārāccittapuṣkasam | svasthamāssva nirāśaṅkaṃ paṅkeneva kṛto jaḍaḥ

चित्तं नास्त्येव मे भूतं मृतमेवाद्य वेत्ति वा । भव निश्चयवान्भूत्वा शिलापुरुषनिश्चलः

cittaṃ nāstyeva me bhūtaṃ mṛtamevādya vetti vā | bhava niścayavānbhūtvā śilāpuruṣaniścalaḥ

प्रेक्षायामस्ति नो चित्तं तद्विहीनोऽसि तत्त्वतः । स किमर्थमनर्थेन तद्व्यर्थेन कदर्थ्यसे

prekṣāyāmasti no cittaṃ tadvihīno'si tattvataḥ | sa kimarthamanarthena tadvyarthena kadarthyase

असता चित्तयक्षेण ये मुधा स्ववशे कृताः । तेषां पेलवबुद्धीनां चन्द्रादशनिरुत्थितः

asatā cittayakṣeṇa ye mudhā svavaśe kṛtāḥ | teṣāṃ pelavabuddhīnāṃ candrādaśanirutthitaḥ

चित्तं दूरे परित्यज्य योऽसि सोऽसि स्थिरो भव । भव भावनया मुक्तो युक्त्या परमयान्वितः

cittaṃ dūre parityajya yo'si so'si sthiro bhava | bhava bhāvanayā mukto yuktyā paramayānvitaḥ

असतो येऽनुवर्तन्ते चेतसोऽसत्यरूपिणः । व्योममारणकर्मैकनीतकालान्धिगस्तु तान्

asato ye'nuvartante cetaso'satyarūpiṇaḥ | vyomamāraṇakarmaikanītakālāndhigastu tān

व्यपगलितमना महानुभावो भव भवपारगतो भवामलात्मा । सुचिरमपि विचारितं न लब्धं मलममलात्मनि मानसात्म किंचित्

vyapagalitamanā mahānubhāvo bhava bhavapāragato bhavāmalātmā | suciramapi vicāritaṃ na labdhaṃ malamamalātmani mānasātma kiṃcit

121

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे चित्ताभावप्रतिपादनं नामैकविंशत्युत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittābhāvapratipādanaṃ nāmaikaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १२२

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्रथमं जातमात्रेण पुंसा किंचिद्विकसितबुद्धिनैव सत्संगमपरेण भवितव्यम्

śrīvasiṣṭha uvāca | prathamaṃ jātamātreṇa puṃsā kiṃcidvikasitabuddhinaiva satsaṃgamapareṇa bhavitavyam

अनवरतप्रवाहपतितोऽयमविद्यानदीनिवहः शास्त्रसज्जनसंपर्कादृते न तरितुं शक्यते

anavaratapravāhapatito'yamavidyānadīnivahaḥ śāstrasajjanasaṃparkādṛte na tarituṃ śakyate

तेन विवेकतः पुरुषस्य हेयोपादेयविचार उप जायते

tena vivekataḥ puruṣasya heyopādeyavicāra upa jāyate

तदासौ शुभेच्छाभिधां विवेकभुवमापतितो भवति

tadāsau śubhecchābhidhāṃ vivekabhuvamāpatito bhavati

ततो विवेकवशतो विचारणायाम्

tato vivekavaśato vicāraṇāyām

सम्यग्ज्ञानेनासम्यग्वासनां त्यजतः संस्मारभा- वनातो मनस्तनुतामेति

samyagjñānenāsamyagvāsanāṃ tyajataḥ saṃsmārabhā- vanāto manastanutāmeti

तेन तनुमानसां नाम विवेकभूमिमवतीर्णो भ- वति

tena tanumānasāṃ nāma vivekabhūmimavatīrṇo bha- vati

यदैव योगिनः सम्यग्ज्ञानोदयस्तदैव सत्त्वा- पत्तिः

yadaiva yoginaḥ samyagjñānodayastadaiva sattvā- pattiḥ

तद्वशाद्वासना तनुतां गता यदा तदैवासावसं- सक्त इत्युच्यते कर्मफलेन न बध्यत इति

tadvaśādvāsanā tanutāṃ gatā yadā tadaivāsāvasaṃ- sakta ityucyate karmaphalena na badhyata iti

अथ तानववशादसत्ये भावनातानवमभ्यस्यति

atha tānavavaśādasatye bhāvanātānavamabhyasyati

यावन्न कुर्वन्नपि व्यवहरन्नप्यसत्येषु संसारव- स्तुषु स्थितोऽपि स्वात्मन्येव क्षीणमनस्त्वादभ्या- सवशाद्बाह्यं वस्तु कुर्वन्नपि न पश्यति नालम्बनेन सेवते नाभिध्यायति तनुवासनत्वाच्च केवलं मूढः सुप्तप्रबुद्ध इव कर्तव्यं करोति

yāvanna kurvannapi vyavaharannapyasatyeṣu saṃsārava- stuṣu sthito'pi svātmanyeva kṣīṇamanastvādabhyā- savaśādbāhyaṃ vastu kurvannapi na paśyati nālambanena sevate nābhidhyāyati tanuvāsanatvācca kevalaṃ mūḍhaḥ suptaprabuddha iva kartavyaṃ karoti

तनुभावितमनस्कस्तेन योगभूमिकां भावनाम- धिरूढः

tanubhāvitamanaskastena yogabhūmikāṃ bhāvanāma- dhirūḍhaḥ

इत्यन्तर्लीनचित्तः कतिचित्संवत्सरानभ्यस्य स- र्वथैव कुर्वन्नपि बाह्यपदार्थान्भावनां त्यजति तुर्यात्मा भवति ततो जीवन्मुक्त इत्युच्यते

ityantarlīnacittaḥ katicitsaṃvatsarānabhyasya sa- rvathaiva kurvannapi bāhyapadārthānbhāvanāṃ tyajati turyātmā bhavati tato jīvanmukta ityucyate

नाभिनन्दति संप्राप्तं नाप्राप्तमभिशोचति । केवलं विगताशङ्कं संप्राप्तमनुवर्तते

nābhinandati saṃprāptaṃ nāprāptamabhiśocati | kevalaṃ vigatāśaṅkaṃ saṃprāptamanuvartate

त्वयापि राघव ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलान्तरम् । ननु ते सर्वकार्येभ्यो वासना तनुतां गता

tvayāpi rāghava jñātaṃ jñātavyamakhilāntaram | nanu te sarvakāryebhyo vāsanā tanutāṃ gatā

शरीरातीतवृत्तिस्त्वं शरीरस्थोऽथवा भव । मागाः शोकं च हर्षं त्वं त्वमात्मा विगतामयः

śarīrātītavṛttistvaṃ śarīrastho'thavā bhava | māgāḥ śokaṃ ca harṣaṃ tvaṃ tvamātmā vigatāmayaḥ

त्वय्यात्मनि सिते स्वच्छे सर्वगे सर्वदोदिते । कुतो दुःखसुखे राम कुतो मरणजन्मनी

tvayyātmani site svacche sarvage sarvadodite | kuto duḥkhasukhe rāma kuto maraṇajanmanī

अबन्धुरपि कस्मात्त्वं बन्धुदुःखानि शोचसि । अद्वितीये स्थिते ह्यस्मिन्बान्धवाः क इवात्मनि

abandhurapi kasmāttvaṃ bandhuduḥkhāni śocasi | advitīye sthite hyasminbāndhavāḥ ka ivātmani

दृश्यते केवले देहे परमाणुचयः परम् । देशकालान्यतापत्तेर्नात्मोदेति न लीयते

dṛśyate kevale dehe paramāṇucayaḥ param | deśakālānyatāpatternātmodeti na līyate

अविनाशोऽपि कस्मात्त्वं विनश्यामीति शोचसि । अमृत्युवसतौ स्वच्छे विनाशः क इवात्मनि

avināśo'pi kasmāttvaṃ vinaśyāmīti śocasi | amṛtyuvasatau svacche vināśaḥ ka ivātmani

घटे कपालतां याते घटाकाशो न नश्यति । यथा तथा शरीरेऽस्मिन्नष्टेऽपि न विनश्यति

ghaṭe kapālatāṃ yāte ghaṭākāśo na naśyati | yathā tathā śarīre'sminnaṣṭe'pi na vinaśyati

मृगतृष्णातरङ्गिण्यां क्षीणायामातपो यथा । न नश्यति तथा देहे नष्टे नात्मा विनश्यति

mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇyāṃ kṣīṇāyāmātapo yathā | na naśyati tathā dehe naṣṭe nātmā vinaśyati

वाञ्छैवोदेति ते कस्माद्भ्रान्तिरन्तर्निरर्थिका । अद्वितीयो द्वितीयं किं यद्वस्त्वात्माभिवाञ्छतु

vāñchaivodeti te kasmādbhrāntirantarnirarthikā | advitīyo dvitīyaṃ kiṃ yadvastvātmābhivāñchatu

श्रव्यं स्पृश्यं तथा दृश्यं रस्यं घ्रेयं च राघव । न किंचिदस्ति जगति व्यतिरिक्तं यदात्मनः

śravyaṃ spṛśyaṃ tathā dṛśyaṃ rasyaṃ ghreyaṃ ca rāghava | na kiṃcidasti jagati vyatiriktaṃ yadātmanaḥ

सर्वशक्ताविमास्तस्मिन्नात्मन्येवाखिलाः स्थिताः । शक्तयो वितते व्यक्ते आकाश इव शून्यता

sarvaśaktāvimāstasminnātmanyevākhilāḥ sthitāḥ | śaktayo vitate vyakte ākāśa iva śūnyatā

चित्ताद्राघव रूढेयं त्रिलोकीललनोदिता । त्रिविधेन क्रमेणेह जन्मना जनितभ्रमा

cittādrāghava rūḍheyaṃ trilokīlalanoditā | trividhena krameṇeha janmanā janitabhramā

मनःप्रशमने सिद्धे वासनाक्षयनामनि । कर्मक्षयाभिधानैव मायेयं प्रविनश्यति

manaḥpraśamane siddhe vāsanākṣayanāmani | karmakṣayābhidhānaiva māyeyaṃ pravinaśyati

संसारोग्रारघट्टेऽस्मिन्नारूढा यन्त्रवाहिनी । रज्जुस्तां वासनामेतां छिन्धि राघव यत्नतः

saṃsārogrāraghaṭṭe'sminnārūḍhā yantravāhinī | rajjustāṃ vāsanāmetāṃ chindhi rāghava yatnataḥ

अपरिज्ञायमानैषा महामोहप्रदायिनी । परिज्ञाता त्वनन्ताख्या सुखदा ब्रह्मदायिनी

aparijñāyamānaiṣā mahāmohapradāyinī | parijñātā tvanantākhyā sukhadā brahmadāyinī

आगता ब्रह्मणो भुक्त्वा संसारमिह लीलया । पुनर्ब्रह्मैव संस्मृत्य ब्रह्मण्येव विलीयते

āgatā brahmaṇo bhuktvā saṃsāramiha līlayā | punarbrahmaiva saṃsmṛtya brahmaṇyeva vilīyate

शिवाद्राघव नीरूपादप्रमेयान्निरामयात् । सर्वभूतानि जातानि प्रकाशा इव तेजसः

śivādrāghava nīrūpādaprameyānnirāmayāt | sarvabhūtāni jātāni prakāśā iva tejasaḥ

रेखावृन्दं यथा पर्णे वीचिजालं यथा जले । कटकादि यथा हेम्नि तथोष्णादि यथाऽनले

rekhāvṛndaṃ yathā parṇe vīcijālaṃ yathā jale | kaṭakādi yathā hemni tathoṣṇādi yathā'nale

तदेतद्भावनारूपे तथेदं भुवनत्रयम् । तस्मिन्नेव स्थितं जातं तस्मादेव तदेव च

tadetadbhāvanārūpe tathedaṃ bhuvanatrayam | tasminneva sthitaṃ jātaṃ tasmādeva tadeva ca

स एव सर्वभूतानामात्मा ब्रह्मेति कथ्यते । तस्मिञ्जाते जगज्ज्ञातं स ज्ञाता भुवनत्रये

sa eva sarvabhūtānāmātmā brahmeti kathyate | tasmiñjāte jagajjñātaṃ sa jñātā bhuvanatraye

शास्त्रसंव्यवहारार्थं तस्यास्य वितताकृतेः । चिद्ब्रह्मात्मेति नामानि कल्पितानि कृतात्मभिः

śāstrasaṃvyavahārārthaṃ tasyāsya vitatākṛteḥ | cidbrahmātmeti nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ

विषयेन्द्रियसंयोगे हर्षामर्षविवर्जिता । सैषा शुद्धानुभूतिर्हि सोऽयमात्मा चिदव्ययः

viṣayendriyasaṃyoge harṣāmarṣavivarjitā | saiṣā śuddhānubhūtirhi so'yamātmā cidavyayaḥ

आकाशातितराच्छाच्छ इदं तस्मिंश्चिदात्मनि । स्वाभोग एव हि जगत्पृथग्वत्प्रतिबिम्बति

ākāśātitarācchāccha idaṃ tasmiṃścidātmani | svābhoga eva hi jagatpṛthagvatpratibimbati

बुद्धिस्तद्व्यतिरेकेण लोभमोहादयो हि तान् । पात्यसद्व्यतिरेकेण ते च तस्मिंस्तदेव ते

buddhistadvyatirekeṇa lobhamohādayo hi tān | pātyasadvyatirekeṇa te ca tasmiṃstadeva te

अदेहस्यैव ते राम निर्विकल्पचिदाकृतेः । लज्जाभयविषादेभ्यः कुतो मोहः समुत्थितः

adehasyaiva te rāma nirvikalpacidākṛteḥ | lajjābhayaviṣādebhyaḥ kuto mohaḥ samutthitaḥ

अदेहो देहजैरेभिर्लज्जादिभिरसन्मयैः । किं मूर्ख इव दुर्बुद्धिर्विकल्पैरभिभूयसे

adeho dehajairebhirlajjādibhirasanmayaiḥ | kiṃ mūrkha iva durbuddhirvikalpairabhibhūyase

अखण्डचितिरूपस्य देहे खण्डनमागते । असम्यग्दर्शिनोऽप्यस्ति न नाशः किमु सन्मतेः

akhaṇḍacitirūpasya dehe khaṇḍanamāgate | asamyagdarśino'pyasti na nāśaḥ kimu sanmateḥ

आपतेदर्कमार्गेऽपि न निरुद्धगमागमम् । चित्तं नाम स विज्ञेयः पुरुषो न शरीरकम्

āpatedarkamārge'pi na niruddhagamāgamam | cittaṃ nāma sa vijñeyaḥ puruṣo na śarīrakam

शरीरे सत्यसति वा पुमानेव जगत्त्रये । ज्ञोऽप्यज्ञोऽपि स्थितो राम नष्टेदेहे न नश्यति

śarīre satyasati vā pumāneva jagattraye | jño'pyajño'pi sthito rāma naṣṭedehe na naśyati

यानीमानि विचित्राणि दुःखानि परिपश्यसि । तानि देहस्य सर्वाणि नाग्राह्यस्य चिदात्मनः

yānīmāni vicitrāṇi duḥkhāni paripaśyasi | tāni dehasya sarvāṇi nāgrāhyasya cidātmanaḥ

मनोमार्गादतीतत्वाद्यासौ शून्यमिव स्थिता । चित्कथं नाम दुःखैर्वा सुरवेर्वा परिगृह्यते

manomārgādatītatvādyāsau śūnyamiva sthitā | citkathaṃ nāma duḥkhairvā suravervā parigṛhyate

स्वास्पदात्मानमेवासौ विनष्टाद्देहपञ्जरात् । अभ्यस्तां वासनां यातः षट्पदः खमिवाम्बुजात्

svāspadātmānamevāsau vinaṣṭāddehapañjarāt | abhyastāṃ vāsanāṃ yātaḥ ṣaṭpadaḥ khamivāmbujāt

असच्चेदात्मतत्त्वं तदस्मिंस्ते देहपञ्जरे । नष्टे किं नाम नष्टं स्याद्राम केनानुशोचसि

asaccedātmatattvaṃ tadasmiṃste dehapañjare | naṣṭe kiṃ nāma naṣṭaṃ syādrāma kenānuśocasi

सत्यं भावय तेन त्वं मा मोहमनुभावय । निरिच्छस्यात्मनो नेच्छा काचिदप्यनघाकृतेः

satyaṃ bhāvaya tena tvaṃ mā mohamanubhāvaya | niricchasyātmano necchā kācidapyanaghākṛteḥ

साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि । निरिच्छं प्रतिबिम्बन्ति जगन्ति मुकुरे यथा

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani | niricchaṃ pratibimbanti jaganti mukure yathā

साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि । स्वयं जगन्ति दृश्यन्ते सन्मणाविव रश्मयः ।। '

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani | svayaṃ jaganti dṛśyante sanmaṇāviva raśmayaḥ || '

अनिच्छमपि संबन्धो यथा दर्पणबिम्बयोः । तथैवेहात्मजगतोर्भेदाभेदौ व्यवस्थितौ

anicchamapi saṃbandho yathā darpaṇabimbayoḥ | tathaivehātmajagatorbhedābhedau vyavasthitau

सूर्यसंनिधिमात्रेण यथोदेति जगत्क्रिया । चित्सत्तामात्रकेणेदं जगन्निष्पद्यते तथा

sūryasaṃnidhimātreṇa yathodeti jagatkriyā | citsattāmātrakeṇedaṃ jaganniṣpadyate tathā

पिण्डग्रहो निवृत्तोऽस्या एवं राम जगत्स्थितेः । आकाशमेषा संपन्ना भवतामपि चेतसि

piṇḍagraho nivṛtto'syā evaṃ rāma jagatsthiteḥ | ākāśameṣā saṃpannā bhavatāmapi cetasi

सत्तामात्रेण दीपस्य यथालोकः स्वभावतः । चित्तत्त्वस्य स्वभावात्तु तथेयं जागती स्थितिः

sattāmātreṇa dīpasya yathālokaḥ svabhāvataḥ | cittattvasya svabhāvāttu tatheyaṃ jāgatī sthitiḥ

पूर्वं मनः समुदितं परमात्मतत्त्वात्तेनाततं जगदिदं स्वविकल्पजालैः । शून्येन शून्यमपि तेन यथाम्बरेण नीलत्वमुल्लसितचारुतरामिधानम्

pūrvaṃ manaḥ samuditaṃ paramātmatattvāttenātataṃ jagadidaṃ svavikalpajālaiḥ | śūnyena śūnyamapi tena yathāmbareṇa nīlatvamullasitacārutarāmidhānam

संकल्पसंक्षयवशाद्गलिते तु चित्ते संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति । स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतायां चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्तमन्तः

saṃkalpasaṃkṣayavaśādgalite tu citte saṃsāramohamihikā galitā bhavanti | svacchaṃ vibhāti śaradīva khamāgatāyāṃ cinmātramekamajamādyamanantamantaḥ

कर्मात्मकं प्रथममेव मनोऽभ्युदेति संकल्पतः कमलजप्रकृतीस्तदेत्य । नानाभिधं जगदिदं हिं मुधा तनोति वेतालदेहकलनामिव मुग्धबालः

karmātmakaṃ prathamameva mano'bhyudeti saṃkalpataḥ kamalajaprakṛtīstadetya | nānābhidhaṃ jagadidaṃ hiṃ mudhā tanoti vetāladehakalanāmiva mugdhabālaḥ

असन्मयं सदिव पुरो विलक्ष्यते पुनर्भवत्यथ परिलीयते पुनः । स्वयं मनश्चिति चितसंस्फुरद्वपुर्महार्णवे जलवलयावली यथा

asanmayaṃ sadiva puro vilakṣyate punarbhavatyatha parilīyate punaḥ | svayaṃ manaściti citasaṃsphuradvapurmahārṇave jalavalayāvalī yathā

122

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मोक्षोपायेषूत्पत्तिप्रकरणे स्वरूपनिरूपणं नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe svarūpanirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ०१

प्रथमःसर्गः

prathamaḥsargaḥ

अथोत्पत्तिप्रकरणादनन्तरमिदं श्रृणु । स्थितिप्रकरणं राम ज्ञातं निर्वाणकारि यत्

athotpattiprakaraṇādanantaramidaṃ śrṛṇu | sthitiprakaraṇaṃ rāma jñātaṃ nirvāṇakāri yat

एवं तावदिदं विद्धि दृश्यं जगदिति स्थितम् । अहं चेत्याद्यनाकारं भ्रान्तिमात्रमसन्मयम्

evaṃ tāvadidaṃ viddhi dṛśyaṃ jagaditi sthitam | ahaṃ cetyādyanākāraṃ bhrāntimātramasanmayam

अकर्तृकमरङ्गं च गगने चित्रमुत्थितम् । अद्रष्टृकं चानुभवमनिद्रं स्वप्नदर्शनम्

akartṛkamaraṅgaṃ ca gagane citramutthitam | adraṣṭṛkaṃ cānubhavamanidraṃ svapnadarśanam

भविष्यत्पुरनिर्माणं चित्तसंस्थमिवोदितम् । मर्कटानलतापान्तमसदेवार्थसाधकम्

bhaviṣyatpuranirmāṇaṃ cittasaṃsthamivoditam | markaṭānalatāpāntamasadevārthasādhakam

ब्रह्मण्यनन्यदन्याभमम्ब्वावर्तवदास्थितम् । सद्रूमपि निःशून्यं तेजः सौरमिवाम्बरे

brahmaṇyananyadanyābhamambvāvartavadāsthitam | sadrūmapi niḥśūnyaṃ tejaḥ sauramivāmbare

रत्नाभापुंजमिव खे दृश्यमानमभित्तिमत् । गन्धर्वाणां पुरमिव दृश्यं नित्यमभित्तिमत्

ratnābhāpuṃjamiva khe dṛśyamānamabhittimat | gandharvāṇāṃ puramiva dṛśyaṃ nityamabhittimat

मृगतृष्णाम्ब्विवासत्यं सत्यवत्प्रत्ययप्रदम् । संकल्पपुरवत्प्रौढमनुभूतमसन्मयम्

mṛgatṛṣṇāmbvivāsatyaṃ satyavatpratyayapradam | saṃkalpapuravatprauḍhamanubhūtamasanmayam

कथार्थप्रतिभानात्म न क्वचित्स्थितमस्थितम् । निःसारमप्यतीवान्तःसारं स्वप्नाचलोपमम्

kathārthapratibhānātma na kvacitsthitamasthitam | niḥsāramapyatīvāntaḥsāraṃ svapnācalopamam

भूताकाशमिवाकारभासुरं शून्यमात्रकम् । शरदभ्रमिवाग्रस्थमलमक्षयमक्षतम्

bhūtākāśamivākārabhāsuraṃ śūnyamātrakam | śaradabhramivāgrasthamalamakṣayamakṣatam

वर्णो व्योममलस्येव दृश्यमानमवस्तुकम् । स्वप्नाङ्गनारताकारमर्थनिष्ठमनर्थकम्

varṇo vyomamalasyeva dṛśyamānamavastukam | svapnāṅganāratākāramarthaniṣṭhamanarthakam

चित्रोद्यानमिवोत्फुल्लमरसं सरसाकृति । प्रकाशमपि निस्तेजश्चित्रार्कानलवत्स्थितम्

citrodyānamivotphullamarasaṃ sarasākṛti | prakāśamapi nistejaścitrārkānalavatsthitam

अनुभूतं मनोराज्यमिवासत्यमवास्तवम् । चित्रपद्माकर इव सारसौगन्ध्यवर्जितम्

anubhūtaṃ manorājyamivāsatyamavāstavam | citrapadmākara iva sārasaugandhyavarjitam

शून्ये प्रकचितं नानावर्णमाकारितात्मकम् । अपिण्डग्रहमाशून्यमिन्द्रचापमिवोत्थितम्

śūnye prakacitaṃ nānāvarṇamākāritātmakam | apiṇḍagrahamāśūnyamindracāpamivotthitam

परामर्शेन शुष्यद्भिर्भूतपेलवपल्लवैः । कृतं जडमसारात्म कदलीस्तम्भभासुरम्

parāmarśena śuṣyadbhirbhūtapelavapallavaiḥ | kṛtaṃ jaḍamasārātma kadalīstambhabhāsuram

स्फुरितेक्षणदृष्टान्धकारचक्रकवर्तनम् । अत्यन्तमभवद्रूपमपि प्रत्यक्षवत्स्थितम्

sphuritekṣaṇadṛṣṭāndhakāracakrakavartanam | atyantamabhavadrūpamapi pratyakṣavatsthitam

वार्बुद्बुदमिवाभोगि शून्यमन्तःस्फुरद्वपुः । रसात्मकं चाप्यरसमविच्छिन्नक्षयोदयम्

vārbudbudamivābhogi śūnyamantaḥsphuradvapuḥ | rasātmakaṃ cāpyarasamavicchinnakṣayodayam

नीहार इव विस्तारि गृहीतं सन्न किंचन । जडशून्यास्पदं शून्यं केषांचित्परमाणुवत्

nīhāra iva vistāri gṛhītaṃ sanna kiṃcana | jaḍaśūnyāspadaṃ śūnyaṃ keṣāṃcitparamāṇuvat

किंचिद्भूतमयोऽस्मीति स्थितं शून्यमभूतकम् । गृह्यमाणोऽप्यसद्रूपो निशाचर इवास्थितम्

kiṃcidbhūtamayo'smīti sthitaṃ śūnyamabhūtakam | gṛhyamāṇo'pyasadrūpo niśācara ivāsthitam

श्रीराम उवाच । महाकल्पक्षये दृश्यमास्ते बीज इवाङ्कुरः । परे भूय उदेत्येतत्तत एवेति किं वद

śrīrāma uvāca | mahākalpakṣaye dṛśyamāste bīja ivāṅkuraḥ | pare bhūya udetyetattata eveti kiṃ vada

एवं बोधाः किमज्ञाः स्युरुत ज्ञा इति च स्फुटम् । यथावद्भगवन्ब्रूहि सर्वसंशयशान्तये

evaṃ bodhāḥ kimajñāḥ syuruta jñā iti ca sphuṭam | yathāvadbhagavanbrūhi sarvasaṃśayaśāntaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । इदं बीजेऽङ्कुर इव दृश्यमास्ते महाशये । ब्रूते य एवमज्ञत्वमेतत्तस्यास्ति शैशवम्

śrīvasiṣṭha uvāca | idaṃ bīje'ṅkura iva dṛśyamāste mahāśaye | brūte ya evamajñatvametattasyāsti śaiśavam

श्रृण्वेतत्किमसंबन्धं कथमेतदवास्तवम् । विपरीतो बोध एष वक्तुः श्रोतुश्च मोहकृत्

śrṛṇvetatkimasaṃbandhaṃ kathametadavāstavam | viparīto bodha eṣa vaktuḥ śrotuśca mohakṛt

बीजे किलाङ्कुर इव जगदास्त इतीह या । बुद्धिः सा सत्प्रलापार्थं मूढा श्रृणु कथं किल

bīje kilāṅkura iva jagadāsta itīha yā | buddhiḥ sā satpralāpārthaṃ mūḍhā śrṛṇu kathaṃ kila

बीजं भवेत्स्वयं दृश्यं चित्तादीन्द्रियगोचरम् । यवधानादिधान्यानि युक्तः पत्राङ्कुरोद्भवः

bījaṃ bhavetsvayaṃ dṛśyaṃ cittādīndriyagocaram | yavadhānādidhānyāni yuktaḥ patrāṅkurodbhavaḥ

मनःषष्ठेन्द्रियातीतं यत्स्यादतितरामणु । बीजं तद्भवितुं शक्तं स्वयंभूर्जगतां कथम्

manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ yatsyādatitarāmaṇu | bījaṃ tadbhavituṃ śaktaṃ svayaṃbhūrjagatāṃ katham

आकाशादपि सूक्ष्मस्य परस्य परमात्मनः । सर्वाख्यानुपलम्भस्य कीदृशी बीजता कथम्

ākāśādapi sūkṣmasya parasya paramātmanaḥ | sarvākhyānupalambhasya kīdṛśī bījatā katham

तत्सूक्ष्ममसदाभासमसदेव ह्यतादृशम् । कीदृशी बीजता तत्र बीजाभावे कुतोऽङ्कुरः

tatsūkṣmamasadābhāsamasadeva hyatādṛśam | kīdṛśī bījatā tatra bījābhāve kuto'ṅkuraḥ

गगनाङ्गादपि स्वच्छे शून्ये तत्र परे पदे । कथं सन्ति जगन्मेरुसमुद्रगगनादयः

gaganāṅgādapi svacche śūnye tatra pare pade | kathaṃ santi jaganmerusamudragaganādayaḥ

न किंचिद्यत्कथं किंचित्तत्रास्ते वस्तु वस्तुनि । अस्ति चेत्तत्कथं तत्र विद्यमानं न दृश्यते

na kiṃcidyatkathaṃ kiṃcittatrāste vastu vastuni | asti cettatkathaṃ tatra vidyamānaṃ na dṛśyate

न किंचिदात्मनः किंचित्कथमेति कुतोऽथवा । शून्यरूपाद्धटाकाशाज्जातोऽद्रिः क्व कुतः कदा

na kiṃcidātmanaḥ kiṃcitkathameti kuto'thavā | śūnyarūpāddhaṭākāśājjāto'driḥ kva kutaḥ kadā

प्रतिपक्षे कथं किंचिदास्ते च्छायातपे यथा । कथमास्ते तमो भानौ कथमास्ते हिमोऽनले

pratipakṣe kathaṃ kiṃcidāste cchāyātape yathā | kathamāste tamo bhānau kathamāste himo'nale

मेरुरास्ते कथमणौ कुतः किंचिदनाकृतौ । तदतद्रूपयोरैक्यं क्व च्छायातपयोरिव

merurāste kathamaṇau kutaḥ kiṃcidanākṛtau | tadatadrūpayoraikyaṃ kva cchāyātapayoriva

साकारवटधानादावङ्कुराः सन्ति युक्तिमत् । नाकारे तन्महाकारं जगदस्तीत्ययुक्तिकम्

sākāravaṭadhānādāvaṅkurāḥ santi yuktimat | nākāre tanmahākāraṃ jagadastītyayuktikam

देशान्तरे यच्च नरान्तरे च बुद्ध्यादिसर्वेन्द्रियशक्ति दृश्यम् । नास्त्येव तत्तद्विधबुद्धिबोधे न किंचिदित्येव तदुच्यते च

deśāntare yacca narāntare ca buddhyādisarvendriyaśakti dṛśyam | nāstyeva tattadvidhabuddhibodhe na kiṃcidityeva taducyate ca

कार्यस्य तत्कारणतां प्रयातं वक्तीति यस्तस्य विमूढबोधः । कैर्नाम तत्कार्यमुदेति तस्मा- त्स्वैः कारणाद्यैः सहकारिरूपैः

kāryasya tatkāraṇatāṃ prayātaṃ vaktīti yastasya vimūḍhabodhaḥ | kairnāma tatkāryamudeti tasmā- tsvaiḥ kāraṇādyaiḥ sahakārirūpaiḥ

दुर्बुद्धिभिः कारणकार्यभावं संकल्पितं दूरतरे व्युदस्य । तदेव तत्सत्यमनादिमध्यं जगत्तदेतत्स्थितमित्यवेहि

durbuddhibhiḥ kāraṇakāryabhāvaṃ saṃkalpitaṃ dūratare vyudasya | tadeva tatsatyamanādimadhyaṃ jagattadetatsthitamityavehi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे जन्यजनिनिराकरणं नाम प्रथमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe janyajaninirākaraṇaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ

सर्गः ०२

द्वितीयः सर्गः

dvitīyaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथैतदभ्युपगमे वच्मि वेद्यविदां वर । समस्तकलनातीते महाचिद्व्योम्नि निर्मले

śrīvasiṣṭha uvāca | athaitadabhyupagame vacmi vedyavidāṃ vara | samastakalanātīte mahācidvyomni nirmale

जगदाद्यङ्कुरस्तत्र यद्यस्ति तदसौ तदा । कैरिवोदेति कथय कारणैः सहकारिभिः

jagadādyaṅkurastatra yadyasti tadasau tadā | kairivodeti kathaya kāraṇaiḥ sahakāribhiḥ

सहकारिकारणानामभावे त्वङ्कुरोद्गतिः । वन्ध्याकन्येव दृष्टेह न कदाचन केनचित्

sahakārikāraṇānāmabhāve tvaṅkurodgatiḥ | vandhyākanyeva dṛṣṭeha na kadācana kenacit

सहकारिकारणानामभावे यद्यवोदितम् । मूलकारणमेवाङ्ग तत्स्वभावस्थितिं गतम्

sahakārikāraṇānāmabhāve yadyavoditam | mūlakāraṇamevāṅga tatsvabhāvasthitiṃ gatam

सर्गादौ सर्गरूपेण ब्रह्मैवात्मनि तिष्ठति । यथास्थितमनाकारं क्व जन्यजनकक्रमः

sargādau sargarūpeṇa brahmaivātmani tiṣṭhati | yathāsthitamanākāraṃ kva janyajanakakramaḥ

अथ पृथ्व्यादयोऽन्ये वा केचिदत्रोपकुर्वते । सहकारिकारणत्वं तत्पूर्वं चात्र दूषणम्

atha pṛthvyādayo'nye vā kecidatropakurvate | sahakārikāraṇatvaṃ tatpūrvaṃ cātra dūṣaṇam

तस्मात्पदे जगच्छान्तमास्ते तत्सहकारिभिः । चित्तात्प्रसरतीत्युक्तिर्वालस्य न विपश्चितः

tasmātpade jagacchāntamāste tatsahakāribhiḥ | cittātprasaratītyuktirvālasya na vipaścitaḥ

तस्माद्राम जगन्नासीन्न चास्ति न भविष्यति । चेतनाकाशमेवाशु कचतीत्थमिवात्मनि

tasmādrāma jagannāsīnna cāsti na bhaviṣyati | cetanākāśamevāśu kacatītthamivātmani

अत्यन्ताभाव एवास्य जगतो विद्यते यदा । तदा ब्रह्मेदमखिलमिति तद्राम नान्यथा

atyantābhāva evāsya jagato vidyate yadā | tadā brahmedamakhilamiti tadrāma nānyathā

पूर्व प्रध्वंसनान्योन्याभावैर्यदुपशाम्यति । न शाम्यत्येव तच्चित्ते शाम्यत्येव तु दृश्यते

pūrva pradhvaṃsanānyonyābhāvairyadupaśāmyati | na śāmyatyeva taccitte śāmyatyeva tu dṛśyate

अत्यन्ताभाव एवास्य भावैर्यदुपशाम्यति । न शाम्यत्येव सच्चित्ते क्व शाम्यत्येव दृश्यता

atyantābhāva evāsya bhāvairyadupaśāmyati | na śāmyatyeva saccitte kva śāmyatyeva dṛśyatā

अत्यन्ताभाव एवातो जगद्दृश्यस्य सर्वथा । वर्जयित्वेतरा युक्तिर्नास्त्येवानर्थसंक्षये

atyantābhāva evāto jagaddṛśyasya sarvathā | varjayitvetarā yuktirnāstyevānarthasaṃkṣaye

चिदाकाशस्य बोधोऽयं जगद्भातीति यत्स्थितम् । अयं सोऽहमिदं नाहं लोके चित्रकथा यथा

cidākāśasya bodho'yaṃ jagadbhātīti yatsthitam | ayaṃ so'hamidaṃ nāhaṃ loke citrakathā yathā

इदमद्यादि पृथ्व्यादि तथेदं वत्सरादि च । अयं कल्पः क्षणश्चायमिमे मरणजन्मनी

idamadyādi pṛthvyādi tathedaṃ vatsarādi ca | ayaṃ kalpaḥ kṣaṇaścāyamime maraṇajanmanī

अयं कल्पान्तसंरम्भो महाकल्पान्त एष सः । अयं स सर्गप्रारम्भो भाव्यभावक्रमस्त्वसौ

ayaṃ kalpāntasaṃrambho mahākalpānta eṣa saḥ | ayaṃ sa sargaprārambho bhāvyabhāvakramastvasau

लक्ष्माणीमानि कल्पानामिमा ब्रह्माण्डकोटयः । एते चेमे परिगता इमे भूय उपागताः

lakṣmāṇīmāni kalpānāmimā brahmāṇḍakoṭayaḥ | ete ceme parigatā ime bhūya upāgatāḥ

इमानि धिष्ण्यजालानि देशकालकला इमाः । महाचित्परमाकाशमनावृतमनन्तकम्

imāni dhiṣṇyajālāni deśakālakalā imāḥ | mahācitparamākāśamanāvṛtamanantakam

यथापूर्वं स्थितं शान्तमित्येवं कचति स्वयम् । परमाणुसहस्रांशुभास एता महाचितेः

yathāpūrvaṃ sthitaṃ śāntamityevaṃ kacati svayam | paramāṇusahasrāṃśubhāsa etā mahāciteḥ

स्वयमन्तश्चमत्कारो यः समुद्गीर्यते चिता । तत्सर्गभानं भातीदमरूपं नतु भित्तिमत्

svayamantaścamatkāro yaḥ samudgīryate citā | tatsargabhānaṃ bhātīdamarūpaṃ natu bhittimat

नोद्यन्ति नच नश्यन्ति नायान्ति नच यान्ति च । महाशिलासु लेखानां सन्निवेशा इवाचलाः

nodyanti naca naśyanti nāyānti naca yānti ca | mahāśilāsu lekhānāṃ sanniveśā ivācalāḥ

इमे सर्गाः प्रस्फुरन्ति स्वात्मनात्मनि निर्मले । नभसीव नभोभागा निराकारा निराकृतौ

ime sargāḥ prasphuranti svātmanātmani nirmale | nabhasīva nabhobhāgā nirākārā nirākṛtau

द्रवत्वानीव तोयस्य स्पन्दा इव सदागतौ । आवर्ता इव चाम्भोधेर्गुणिनो वा यथा गुणाः

dravatvānīva toyasya spandā iva sadāgatau | āvartā iva cāmbhodherguṇino vā yathā guṇāḥ

विज्ञानघनमेवैकमिदमेवमवस्थितम् । सोदयास्तमयारम्भमनन्तं शान्तमाततम्

vijñānaghanamevaikamidamevamavasthitam | sodayāstamayārambhamanantaṃ śāntamātatam

सहकार्यादिहेतूनामभावे शून्यतो जगत् । स्वयंभूर्जायते चेति किलोन्मत्तकफूत्कृतम्

sahakāryādihetūnāmabhāve śūnyato jagat | svayaṃbhūrjāyate ceti kilonmattakaphūtkṛtam

प्रशान्तसर्वार्थकलाकलङ्को निरस्तनिःशेषविकल्पतल्पः । चिराय विद्रावितदीर्घनिद्रो भवाभयो भूषितभूः प्रबुद्धः ।। २५ इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे स्थितिबीजोपन्यासो नाम द्वितीयः सर्गः

praśāntasarvārthakalākalaṅko nirastaniḥśeṣavikalpatalpaḥ | cirāya vidrāvitadīrghanidro bhavābhayo bhūṣitabhūḥ prabuddhaḥ || 25 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe sthitibījopanyāso nāma dvitīyaḥ sargaḥ

सर्गः ०३

तृतीयः सर्गः

tṛtīyaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । महाकल्पान्तसर्गादौ प्रथमोऽसौ प्रजापतिः । स्मृत्यात्मा जायते मन्ये स्मृत्यात्मैव ततो जगत्

śrīrāma uvāca | mahākalpāntasargādau prathamo'sau prajāpatiḥ | smṛtyātmā jāyate manye smṛtyātmaiva tato jagat

श्रीवसिष्ठ उवाच । महाप्रलयसर्गादावेवमेतद्रघूद्वह । स्मृत्यात्मैव भवत्यादौ प्रथमोऽसौ प्रजापतिः

śrīvasiṣṭha uvāca | mahāpralayasargādāvevametadraghūdvaha | smṛtyātmaiva bhavatyādau prathamo'sau prajāpatiḥ

तत्संकल्पात्मकजगत्स्मृत्यात्मैवमिदं ततः । भाति संकल्पनगरं स्थितं पूर्वं प्रजापतेः

tatsaṃkalpātmakajagatsmṛtyātmaivamidaṃ tataḥ | bhāti saṃkalpanagaraṃ sthitaṃ pūrvaṃ prajāpateḥ

स्मृतिर्न संभवत्येव सर्गादौ परमात्मनः । जन्माभावात्कथं कुत्र नभसीव महाद्रुमः

smṛtirna saṃbhavatyeva sargādau paramātmanaḥ | janmābhāvātkathaṃ kutra nabhasīva mahādrumaḥ

श्रीराम उवाच । न संभवति किं ब्रह्मन्सर्गादौ प्राक्तनी स्मृतिः । महाप्रलयसंमोहैर्नश्यति प्राक्स्मृतिः कथम्

śrīrāma uvāca | na saṃbhavati kiṃ brahmansargādau prāktanī smṛtiḥ | mahāpralayasaṃmohairnaśyati prāksmṛtiḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । ये महाप्रलये प्राज्ञाः सर्वे ब्रह्मादयः पुरा । किल निर्वाणमायातास्तेऽवश्यं ब्रह्मतां गताः

śrīvasiṣṭha uvāca | ye mahāpralaye prājñāḥ sarve brahmādayaḥ purā | kila nirvāṇamāyātāste'vaśyaṃ brahmatāṃ gatāḥ

प्राक्तनः कः स्मृतेः कर्ता तस्मात्कथय सुव्रत । स्मृतिर्निर्मूलतां याता स्मर्तुर्मुक्ततया यतः

prāktanaḥ kaḥ smṛteḥ kartā tasmātkathaya suvrata | smṛtirnirmūlatāṃ yātā smarturmuktatayā yataḥ

अतः स्मर्तुरभावेन स्मृतिर्वोदेति किं कथम् । अवश्यं हि महाकल्पे सर्वे मोक्षैकभागिनः

ataḥ smarturabhāvena smṛtirvodeti kiṃ katham | avaśyaṃ hi mahākalpe sarve mokṣaikabhāginaḥ

नानुभूतेऽनुभूते च स्वतश्चिद्व्योम्नि या स्मृतिः । सा जगद्भूरिति प्रौढा दृश्या सास्त्येव चित्प्रभा

nānubhūte'nubhūte ca svataścidvyomni yā smṛtiḥ | sā jagadbhūriti prauḍhā dṛśyā sāstyeva citprabhā

भाति संवित्प्रभैवेयमनाद्यन्तावभासिनी । यत्तदेतज्जगदिति स्वयंभूरिति च स्थितम्

bhāti saṃvitprabhaiveyamanādyantāvabhāsinī | yattadetajjagaditi svayaṃbhūriti ca sthitam

अनादिकालसंसिद्धं यद्भानं ब्रह्मणो निजम् । स आतिवाहिको देहो विराजो जगदाकृतिः

anādikālasaṃsiddhaṃ yadbhānaṃ brahmaṇo nijam | sa ātivāhiko deho virājo jagadākṛtiḥ

परमाणाविदं भाति त्रिजगत्सवनाभ्रखम् । देशकालक्रियाद्रव्यदिनरात्रिक्रमान्वितम्

paramāṇāvidaṃ bhāti trijagatsavanābhrakham | deśakālakriyādravyadinarātrikramānvitam

परमाणुः प्रविततस्तस्यास्ते तादृगेव च । भाति भासुरताकारि तादृग्गिरिकुलं पुनः

paramāṇuḥ pravitatastasyāste tādṛgeva ca | bhāti bhāsuratākāri tādṛggirikulaṃ punaḥ

तत्रापि तादृगाकारमेव प्रत्यनुसंततम् । दृश्यमाभाति भारूपमेतदङ्ग न वास्तवम्

tatrāpi tādṛgākārameva pratyanusaṃtatam | dṛśyamābhāti bhārūpametadaṅga na vāstavam

इत्यस्त्यन्तो नं सद्दृष्टेरसद्दृष्टेश्च वा क्वचित् । अस्यास्त्वभ्युदितं बुद्धं नाबुद्धं प्रति वानघ

ityastyanto naṃ saddṛṣṭerasaddṛṣṭeśca vā kvacit | asyāstvabhyuditaṃ buddhaṃ nābuddhaṃ prati vānagha

बुद्धं प्रतीदं ब्रह्मैव केवलं शान्तमव्ययम् । अबुद्धं प्रति बुद्ध्यैतद्भासुरं भुवनान्वितम्

buddhaṃ pratīdaṃ brahmaiva kevalaṃ śāntamavyayam | abuddhaṃ prati buddhyaitadbhāsuraṃ bhuvanānvitam

यथेदं भासुरं भाति जगदण्डकजृम्भितम् । यथा कोटिसहस्राणि भान्त्यन्यान्यप्यणावणौ

yathedaṃ bhāsuraṃ bhāti jagadaṇḍakajṛmbhitam | yathā koṭisahasrāṇi bhāntyanyānyapyaṇāvaṇau

यथा स्तम्भे पुत्रिकान्तस्तस्याः स्वाङ्गेषु पुत्रिका । तस्याश्च पुत्रिकास्त्यङ्गे तथा त्रैलोक्यपुत्रिका

yathā stambhe putrikāntastasyāḥ svāṅgeṣu putrikā | tasyāśca putrikāstyaṅge tathā trailokyaputrikā

नाभिन्ना नापि संख्येया यथाद्रौ परमाणुकाः । तथा ब्रह्म बृहन्मेरौ त्रैलोक्यपरमाणवः

nābhinnā nāpi saṃkhyeyā yathādrau paramāṇukāḥ | tathā brahma bṛhanmerau trailokyaparamāṇavaḥ

सूर्याद्यंशुषु संख्यातुं शक्यन्ते लघवोऽणवः । उत्पद्यन्ते चिदादित्ये त्रैलोक्यपरमाणवः

sūryādyaṃśuṣu saṃkhyātuṃ śakyante laghavo'ṇavaḥ | utpadyante cidāditye trailokyaparamāṇavaḥ

यथाणवो वहन्त्यर्कदीप्तिष्वप्सु रजःसु च । तथा वहन्ति चिद्व्योम्नि त्रैलोक्यपरमाणवः

yathāṇavo vahantyarkadīptiṣvapsu rajaḥsu ca | tathā vahanti cidvyomni trailokyaparamāṇavaḥ

शून्यानुभवमात्रात्म भूताकाशमिदं यथा । सर्गानुभवमात्रात्म चिदाकाशमिदं तथा

śūnyānubhavamātrātma bhūtākāśamidaṃ yathā | sargānubhavamātrātma cidākāśamidaṃ tathā

सर्गस्तु सर्गशब्दार्थतया बुद्धो नयत्यधः । स ब्रह्मशब्दार्थतया बुद्धः श्रेयो भवत्यलम्

sargastu sargaśabdārthatayā buddho nayatyadhaḥ | sa brahmaśabdārthatayā buddhaḥ śreyo bhavatyalam

विज्ञानात्मा शासिता विश्वबीजं ब्रह्मैवालं स्वं चिदाकाशमात्रम् । यस्माज्जातं यत्तदेवेति विद्या- द्वेद्यं स्वान्तर्बोधसंबोधमात्रम्

vijñānātmā śāsitā viśvabījaṃ brahmaivālaṃ svaṃ cidākāśamātram | yasmājjātaṃ yattadeveti vidyā- dvedyaṃ svāntarbodhasaṃbodhamātram

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे जगदानन्त्यवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe jagadānantyavarṇanaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ

सर्गः ०४

चतुर्थः सर्गः

caturthaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इन्द्रियग्रामसंग्रामसेतुना भवसागरः । तीर्यते नेतरेणेह केनचिन्नाम कर्मणा

śrīvasiṣṭha uvāca | indriyagrāmasaṃgrāmasetunā bhavasāgaraḥ | tīryate netareṇeha kenacinnāma karmaṇā

शास्त्रसत्संगमाभ्यासात्सविवेको जितेन्द्रियः । अत्यन्ताभावमेतस्य दृश्यस्याप्यवगच्छति

śāstrasatsaṃgamābhyāsātsaviveko jitendriyaḥ | atyantābhāvametasya dṛśyasyāpyavagacchati

एतत्ते कथितं सर्वं स्वरूपं रूपिणां वर । संसारसागरश्रेण्यो यथा यान्ति प्रयान्ति च

etatte kathitaṃ sarvaṃ svarūpaṃ rūpiṇāṃ vara | saṃsārasāgaraśreṇyo yathā yānti prayānti ca

बहुनात्र किमुक्तेन मनःकर्मद्रुमाङ्कुरः । तस्मिंश्छिन्ने जगच्छाखी छिन्नः कर्मतनुर्भवेत्

bahunātra kimuktena manaḥkarmadrumāṅkuraḥ | tasmiṃśchinne jagacchākhī chinnaḥ karmatanurbhavet

मनः सर्वमिदं राम तस्मिन्नन्तश्चिकित्सिते । चिकित्सितो वै सकलो जगज्जालामयो भवेत्

manaḥ sarvamidaṃ rāma tasminnantaścikitsite | cikitsito vai sakalo jagajjālāmayo bhavet

तदेतज्जायते लोके मनोमननमाकुलम् । मनसो व्यतिरेकेण देहः क्व किल दृश्यते

tadetajjāyate loke manomananamākulam | manaso vyatirekeṇa dehaḥ kva kila dṛśyate

दृश्यात्यन्तासंभवेन ऋते नान्येन हेतुना । मनःपिशाचः प्रशमं याति कल्पशतैरपि

dṛśyātyantāsaṃbhavena ṛte nānyena hetunā | manaḥpiśācaḥ praśamaṃ yāti kalpaśatairapi

एतच्च संभवत्येव मनोव्याधिचिकित्सिते । दृश्यात्यन्तासंभवात्म परमौषधमुत्तमम्

etacca saṃbhavatyeva manovyādhicikitsite | dṛśyātyantāsaṃbhavātma paramauṣadhamuttamam

मनो मोहमुपादत्ते म्रियते जायते मनः । तत्स्वचिन्ताप्रसादेन बध्यते मुच्यते पुनः

mano mohamupādatte mriyate jāyate manaḥ | tatsvacintāprasādena badhyate mucyate punaḥ

स्फुरतीदं जगत्सर्वं चित्ते मननमूर्च्छिते । शून्यमेवाम्बरे स्फारे गन्धर्वाणां पुरं यथा

sphuratīdaṃ jagatsarvaṃ citte mananamūrcchite | śūnyamevāmbare sphāre gandharvāṇāṃ puraṃ yathā

मनसीदं जगत्कृत्स्नं स्फारं स्फुरति चास्ति च । पुष्पगुच्छ इवामोदस्तत्स्थं तस्मादिवेतरत्

manasīdaṃ jagatkṛtsnaṃ sphāraṃ sphurati cāsti ca | puṣpaguccha ivāmodastatsthaṃ tasmādivetarat

यथा तिलकणे तैलं गुणो गुणिनि वा यथा । यथा धर्मिणि वा धर्मस्तथेदं चित्तके जगत्

yathā tilakaṇe tailaṃ guṇo guṇini vā yathā | yathā dharmiṇi vā dharmastathedaṃ cittake jagat

रश्मिजालं यथा सूर्ये यथालोकस्तु तेजसि । यथौष्ण्यं चित्रभानौ च मनसीदं तथा जगत्

raśmijālaṃ yathā sūrye yathālokastu tejasi | yathauṣṇyaṃ citrabhānau ca manasīdaṃ tathā jagat

शैत्यं यथैव तुहिने यथा नभसि शून्यता । यथा चञ्चलता वायौ मनसीदं तथा जगत्

śaityaṃ yathaiva tuhine yathā nabhasi śūnyatā | yathā cañcalatā vāyau manasīdaṃ tathā jagat

मनो जगज्जगदखिलं तथा मनः परस्परं त्वविरहिते सदैव हि । तयोर्द्वयोर्मनसि निरन्तरं क्षिते क्षितं जगन्नतु जगति क्षिते मनः

mano jagajjagadakhilaṃ tathā manaḥ parasparaṃ tvavirahite sadaiva hi | tayordvayormanasi nirantaraṃ kṣite kṣitaṃ jagannatu jagati kṣite manaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० स्थितिप्रकरणे स्थित्यङ्कुरकलनं नाम चतुर्थः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe sthityaṅkurakalanaṃ nāma caturthaḥ sargaḥ

सर्गः ०५

पञ्चमः सर्गः

pañcamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ पूर्वापरविदां वर । अयं मनसि संसारः स्फारः कथमिव स्थितः

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña pūrvāparavidāṃ vara | ayaṃ manasi saṃsāraḥ sphāraḥ kathamiva sthitaḥ

यथायं मनसि स्फारः संसारः स्फुरति स्फुरन् । दृष्टान्तदृष्ट्या स्फुटया तथा कथय मेऽनघ

yathāyaṃ manasi sphāraḥ saṃsāraḥ sphurati sphuran | dṛṣṭāntadṛṣṭyā sphuṭayā tathā kathaya me'nagha

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथैन्दवानां विप्राणां जगन्त्यवपुषामपि । स्थितानि जातदार्ढ्यानि मनसीदं तथा स्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yathaindavānāṃ viprāṇāṃ jagantyavapuṣāmapi | sthitāni jātadārḍhyāni manasīdaṃ tathā sthitam

लवणस्य यथा राज्ञश्चेन्द्रजालाकुलाकृतेः । चण्डालत्वमनुप्राप्तं तथेदं मनसि स्थितम्

lavaṇasya yathā rājñaścendrajālākulākṛteḥ | caṇḍālatvamanuprāptaṃ tathedaṃ manasi sthitam

भार्गवस्य चिरं कालं स्वर्गभोगबुभुक्षया । यथा भोगाधिनाथत्वं संसारित्वं बभूव च

bhārgavasya ciraṃ kālaṃ svargabhogabubhukṣayā | yathā bhogādhināthatvaṃ saṃsāritvaṃ babhūva ca

भोगेश्वरत्वं च यथा तथेदं मनसि स्थितम् । श्रीराम उवाच । भगवन्भृगुपुत्रस्य स्वर्गभोगबुभुक्षया

bhogeśvaratvaṃ ca yathā tathedaṃ manasi sthitam | śrīrāma uvāca | bhagavanbhṛguputrasya svargabhogabubhukṣayā

कथं भोगाधिनाथत्वं संसारित्वं बभूव च । श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राम पुरा वृत्तं संवादं भृगुकालयोः

kathaṃ bhogādhināthatvaṃ saṃsāritvaṃ babhūva ca | śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rāma purā vṛttaṃ saṃvādaṃ bhṛgukālayoḥ

सानौ मन्दरशैलस्य तमालविटपाकुले । पुरा मन्दरशैलस्य सानौ कुसुमसंकुले

sānau mandaraśailasya tamālaviṭapākule | purā mandaraśailasya sānau kusumasaṃkule

अतप्यत तपो घोरं कस्मिंश्चिद्भगवान्भृगुः । तमुपास्ते स्म तेजस्वी बालः पुत्रो महामतिः

atapyata tapo ghoraṃ kasmiṃścidbhagavānbhṛguḥ | tamupāste sma tejasvī bālaḥ putro mahāmatiḥ

शुक्रः सकलचन्द्राभः प्रकाश इव भासुरः । भृगुर्वनवरे तस्मिन्समाधावेव संस्थितः

śukraḥ sakalacandrābhaḥ prakāśa iva bhāsuraḥ | bhṛgurvanavare tasminsamādhāveva saṃsthitaḥ

सर्वकालं समुत्कीर्णो वनोपलतलादिव । शुक्रः कुसुमशय्यासु कलधौताजिरेषु च

sarvakālaṃ samutkīrṇo vanopalatalādiva | śukraḥ kusumaśayyāsu kaladhautājireṣu ca

मन्दरोद्दामदोलासु बालो रमणलीलया । विद्याविद्यादृशोर्मध्ये शुक्रः प्राप्तमहापदः

mandaroddāmadolāsu bālo ramaṇalīlayā | vidyāvidyādṛśormadhye śukraḥ prāptamahāpadaḥ

त्रिशङ्कुरिव रोदोन्तरवर्तत तदाकुलः । निर्विकल्पसमाधिस्थे स कदाचित्पितर्यथ

triśaṅkuriva rodontaravartata tadākulaḥ | nirvikalpasamādhisthe sa kadācitpitaryatha

अव्यग्रोऽभवदेकान्ते जितारिरिव भूमिपः । ददर्शाप्सरसं तत्र गच्छन्तीं नभसः पथा

avyagro'bhavadekānte jitāririva bhūmipaḥ | dadarśāpsarasaṃ tatra gacchantīṃ nabhasaḥ pathā

क्षीरोदमध्यलुलितां लक्ष्मीमिव जनार्दनः । मन्दारमालावलितां मन्दानिलचलालकाम्

kṣīrodamadhyalulitāṃ lakṣmīmiva janārdanaḥ | mandāramālāvalitāṃ mandānilacalālakām

हारझाङ्कारिगमनां सुगन्धितनभोनिलाम् । लावण्यपादपलतां मदघूर्णितलोचनाम्

hārajhāṅkārigamanāṃ sugandhitanabhonilām | lāvaṇyapādapalatāṃ madaghūrṇitalocanām

अमृतीकृततद्देशां देहेन्दूदयदीप्तिभिः । कान्तामालोक्य तस्याभूदुल्लसत्तरलं मनः

amṛtīkṛtataddeśāṃ dehendūdayadīptibhiḥ | kāntāmālokya tasyābhūdullasattaralaṃ manaḥ

दृष्टनिर्मलपूर्णेन्दुवपुरम्बुनिधेरिव । साप्यालोक्य शुक्रमुखं तथा परवशा ह्यभूत्

dṛṣṭanirmalapūrṇenduvapurambunidheriva | sāpyālokya śukramukhaṃ tathā paravaśā hyabhūt

मनसिजेषु पराहतमाशयं स परिबोध्य मनस्तदनूशना । विगलितेतरवृत्तितयात्मना स च वधूमय एव वभूव ह

manasijeṣu parāhatamāśayaṃ sa paribodhya manastadanūśanā | vigalitetaravṛttitayātmanā sa ca vadhūmaya eva vabhūva ha

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने भार्गवस्खलनं नाम पञ्चमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne bhārgavaskhalanaṃ nāma pañcamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६

षष्ठः सर्गः

ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तां मनसा ध्यायंस्तत्रैवामीलितेक्षणः । आरब्धवान्मनोराज्यमिदमेकः किलोशना

śrīvasiṣṭha uvāca | atha tāṃ manasā dhyāyaṃstatraivāmīlitekṣaṇaḥ | ārabdhavānmanorājyamidamekaḥ kilośanā

एषा हि ललना व्योम्नि सहस्रनयनालये । संप्राप्तोऽयमहं स्वर्गमालोलसुरसुन्दरम्

eṣā hi lalanā vyomni sahasranayanālaye | saṃprāpto'yamahaṃ svargamālolasurasundaram

इमे ते मृदुमन्दारकुसुमोत्तंससुन्दराः । द्रवत्कनकनिष्यन्दविलासिवपुषः सुराः

ime te mṛdumandārakusumottaṃsasundarāḥ | dravatkanakaniṣyandavilāsivapuṣaḥ surāḥ

इमास्ता लोचनोल्लासदृष्टनीलाब्जदृष्टयः । मुग्धहासविलासिन्यः कान्ता हरिणदृष्टयः

imāstā locanollāsadṛṣṭanīlābjadṛṣṭayaḥ | mugdhahāsavilāsinyaḥ kāntā hariṇadṛṣṭayaḥ

इमे ते कौसुमोद्योता अन्योन्यप्रतिबिम्बिताः । विश्वरूपोपमाकारा मरुतो मत्तकाशिनः

ime te kausumodyotā anyonyapratibimbitāḥ | viśvarūpopamākārā maruto mattakāśinaḥ

ऐरावणकटामोदविरक्तमधुपश्रुताः । इमास्ताः काकलीगीता गीर्वाणगणगीतयः

airāvaṇakaṭāmodaviraktamadhupaśrutāḥ | imāstāḥ kākalīgītā gīrvāṇagaṇagītayaḥ

इयं सा कनकाम्भोजचलद्वैरिञ्चसारसा । मन्दाकिनीतटोद्यानविश्रान्तसुरनायका

iyaṃ sā kanakāmbhojacaladvairiñcasārasā | mandākinītaṭodyānaviśrāntasuranāyakā

एते ते यमचन्द्रेन्द्रसूर्यानलजलानिलाः । लोकपालास्तनुद्योतकीर्णदीप्तानलार्चिषः

ete te yamacandrendrasūryānalajalānilāḥ | lokapālāstanudyotakīrṇadīptānalārciṣaḥ

अयं स रणवृत्तान्तहेतिकण्डूयिताननः । ऐरावणो रणे दन्तप्रोतदैत्येन्द्रमण्डलः

ayaṃ sa raṇavṛttāntahetikaṇḍūyitānanaḥ | airāvaṇo raṇe dantaprotadaityendramaṇḍalaḥ

इमे ते भूतलस्थानाद्व्योम्नि तारकतां गताः । वैमानिकाश्चरच्चारुचामीकरमयातपाः

ime te bhūtalasthānādvyomni tārakatāṃ gatāḥ | vaimānikāścaraccārucāmīkaramayātapāḥ

मेरूषलतलास्फालसीकराकीर्णदेवताः । एतास्ताः कीर्णमन्दारा गङ्गासलिलवीचयः

merūṣalatalāsphālasīkarākīrṇadevatāḥ | etāstāḥ kīrṇamandārā gaṅgāsalilavīcayaḥ

एताः प्रसृतमन्दारमञ्जरीपुञ्जपिञ्जराः । दोलालोलाप्सरःश्रेण्यः शक्रोपवनवीथयः

etāḥ prasṛtamandāramañjarīpuñjapiñjarāḥ | dolālolāpsaraḥśreṇyaḥ śakropavanavīthayaḥ

इमे ते कुन्दमन्दारमकरन्दसुगन्धयः । चन्द्रांशुनिकराकाराः पारिजातसमीरणाः

ime te kundamandāramakarandasugandhayaḥ | candrāṃśunikarākārāḥ pārijātasamīraṇāḥ

पुष्पकेसरनीहारपटवासरणोत्सुकैः । लताङ्गनागणैर्व्याप्तमिदं तन्नन्दनं वनम्

puṣpakesaranīhārapaṭavāsaraṇotsukaiḥ | latāṅganāgaṇairvyāptamidaṃ tannandanaṃ vanam

कान्तगीतरवानन्दप्रनर्तितसुराङ्गनौ । इमौ तौ वल्लकीस्निग्धस्वरौ नारदतुम्बुरू

kāntagītaravānandapranartitasurāṅganau | imau tau vallakīsnigdhasvarau nāradatumburū

इमे ते पुण्यकर्तारो भूरिभूषणभूषिताः । व्योमन्युड्डीयमानेषु विमानेषु च संस्थिताः

ime te puṇyakartāro bhūribhūṣaṇabhūṣitāḥ | vyomanyuḍḍīyamāneṣu vimāneṣu ca saṃsthitāḥ

मदमन्मथमत्ताङ्ग्य इमास्ताः सुरयोषितः । देवेश्वरं निषेवन्ते वनं वनलता इव

madamanmathamattāṅgya imāstāḥ surayoṣitaḥ | deveśvaraṃ niṣevante vanaṃ vanalatā iva

इन्द्राश्मजालकुसुमाश्चिन्तामणिगुलुच्छकाः । कल्पवृक्षा इमे पक्वफलस्तबकदन्तुराः

indrāśmajālakusumāścintāmaṇigulucchakāḥ | kalpavṛkṣā ime pakvaphalastabakadanturāḥ

इह तावदिमं शक्रमहमासनसंस्थितम् । द्वितीयमिव त्रैलोक्यस्रष्टारमभिवादये

iha tāvadimaṃ śakramahamāsanasaṃsthitam | dvitīyamiva trailokyasraṣṭāramabhivādaye

इति संचिन्त्य शुक्रेण मनसैव शचीपतिः । तेनाभिवादितस्तत्र द्वितीय इव खे भृगुः

iti saṃcintya śukreṇa manasaiva śacīpatiḥ | tenābhivāditastatra dvitīya iva khe bhṛguḥ

अथ सादरमुत्थाय शुक्रः शक्रेण पूजितः । गृहीतहस्त आनीय समीपमुपवेशितः

atha sādaramutthāya śukraḥ śakreṇa pūjitaḥ | gṛhītahasta ānīya samīpamupaveśitaḥ

धन्यस्त्वदागमे नाथ स्वर्गोऽयं शुक्र शोभते । उष्यतां चिरमेवेह शक्र इत्थमुवाच तम्

dhanyastvadāgame nātha svargo'yaṃ śukra śobhate | uṣyatāṃ cirameveha śakra itthamuvāca tam

अथ तत्रोपविश्यासौ भार्गवः शोभिताननः । श्रियं जहार शशिनः सकलस्यामलस्य च

atha tatropaviśyāsau bhārgavaḥ śobhitānanaḥ | śriyaṃ jahāra śaśinaḥ sakalasyāmalasya ca

सकलसुरगणाभिवन्दितोऽसौ भृगुतनयः शतमन्युपार्श्वसंस्थः । चिरतरमतुलामवाप तुष्टिं नरपतिसत्तमलालनं बभूव

sakalasuragaṇābhivandito'sau bhṛgutanayaḥ śatamanyupārśvasaṃsthaḥ | cirataramatulāmavāpa tuṣṭiṃ narapatisattamalālanaṃ babhūva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने भार्गवमनोराज्यं नाम षष्ठः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne bhārgavamanorājyaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

सर्गः ०७

सप्तमः सर्गः

saptamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति शुक्रः पुरं प्राप्य वैबुधं स्वेन तेजसा । विसस्मार निजं भावं प्राक्तनं व्यसनं विना

śrīvasiṣṭha uvāca | iti śukraḥ puraṃ prāpya vaibudhaṃ svena tejasā | visasmāra nijaṃ bhāvaṃ prāktanaṃ vyasanaṃ vinā

मुहूर्तमिव विश्रम्य तस्य पार्श्वे शचीपतेः । स्वर्गं विहर्तुमुत्तस्थौ स्वर्गाभिपरिमोदितः

muhūrtamiva viśramya tasya pārśve śacīpateḥ | svargaṃ vihartumuttasthau svargābhiparimoditaḥ

स्वःश्रियं स समालोक्य लोललोचनवाञ्छिताम् । स्त्रैणं द्रष्टुं जगामासौ नलिनीमिव सारसः

svaḥśriyaṃ sa samālokya lolalocanavāñchitām | straiṇaṃ draṣṭuṃ jagāmāsau nalinīmiva sārasaḥ

तत्र तां मृगशावाक्षीं कान्तामध्यगतामसौ । ददर्श विपिनान्तस्थां भृगुश्चूतलतामिव

tatra tāṃ mṛgaśāvākṣīṃ kāntāmadhyagatāmasau | dadarśa vipināntasthāṃ bhṛguścūtalatāmiva

सापि तं भार्गवं राम दृष्ट्वा परवशाभवत् । तामालोक्य लसल्लोलविलासवलिताकृतिम्

sāpi taṃ bhārgavaṃ rāma dṛṣṭvā paravaśābhavat | tāmālokya lasallolavilāsavalitākṛtim

आसीद्विलीयमानाङ्गो ज्योत्स्नामिन्दुमणिर्यथा । विलीयमानसर्वाङ्गस्तामवैक्षत कामिनीम्

āsīdvilīyamānāṅgo jyotsnāmindumaṇiryathā | vilīyamānasarvāṅgastāmavaikṣata kāminīm

चन्द्रकान्त इव ज्योत्स्नां शीतलां खे विलासिनीम् । तेनावलोकिता सापि तत्परायणतां गता

candrakānta iva jyotsnāṃ śītalāṃ khe vilāsinīm | tenāvalokitā sāpi tatparāyaṇatāṃ gatā

निशान्ते चक्रवाकेन कान्तेव परिकूजिता । रसाद्विकसिता नूनमन्योन्यमनुरक्तयोः

niśānte cakravākena kānteva parikūjitā | rasādvikasitā nūnamanyonyamanuraktayoḥ

प्रातरर्कनलिन्योर्या शोभा सैव तयोरभूत् । संकल्पितार्थदायित्वाद्देशस्याभूच्च तेन सा

prātararkanalinyoryā śobhā saiva tayorabhūt | saṃkalpitārthadāyitvāddeśasyābhūcca tena sā

सर्वाङ्गं विवशीकृत्य कामायैव समर्पिता । पेतुः स्मरशरास्तस्या मृदुष्वङ्गेषु भूरिशः

sarvāṅgaṃ vivaśīkṛtya kāmāyaiva samarpitā | petuḥ smaraśarāstasyā mṛduṣvaṅgeṣu bhūriśaḥ

पलाशेष्विव पद्मिन्या धारा इव पयोमुचः । सा बभूवस्मरोद्भूता लोलालिवलयाकुला

palāśeṣviva padminyā dhārā iva payomucaḥ | sā babhūvasmarodbhūtā lolālivalayākulā

मन्दवाताभिनुन्नाया मञ्जर्याः सहधर्मिणी । नीलनीरजनेत्रान्तां हंससारसगामिनीम्

mandavātābhinunnāyā mañjaryāḥ sahadharmiṇī | nīlanīrajanetrāntāṃ haṃsasārasagāminīm

मदनः क्षोभयामास गजः कमलिनीमिव । अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा शुक्रः संकल्पितार्थभाक्

madanaḥ kṣobhayāmāsa gajaḥ kamalinīmiva | atha tāṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā śukraḥ saṃkalpitārthabhāk

तमः संकल्पयामास संहार इव भूतभुक् । त्रिविष्टपस्य देशोऽसौ बभूव तिमिराकुलः

tamaḥ saṃkalpayāmāsa saṃhāra iva bhūtabhuk | triviṣṭapasya deśo'sau babhūva timirākulaḥ

भूलोकस्यान्धतमसा लोकालोकतटो यथा । लज्जान्धकारतीक्ष्णांशौ तस्मिंस्तिमिरमण्डले

bhūlokasyāndhatamasā lokālokataṭo yathā | lajjāndhakāratīkṣṇāṃśau tasmiṃstimiramaṇḍale

प्रतिष्ठामागते तस्य मिथुनस्येव मण्डले । तेषु सर्वेषु भूतेषु गतेष्वभिमतां दिशम्

pratiṣṭhāmāgate tasya mithunasyeva maṇḍale | teṣu sarveṣu bhūteṣu gateṣvabhimatāṃ diśam

तस्मात्प्रदेशाद्भूलोके दिनान्ते विहगेष्विव । सा दीर्घचञ्चलापाङ्गी प्रवृद्धमदनव्यथा

tasmātpradeśādbhūloke dinānte vihageṣviva | sā dīrghacañcalāpāṅgī pravṛddhamadanavyathā

आजगाम भृगोः पुत्रं मयूरी वारिदं यथा । धवलागारमध्यस्थे पर्यङ्के परिकल्पिते

ājagāma bhṛgoḥ putraṃ mayūrī vāridaṃ yathā | dhavalāgāramadhyasthe paryaṅke parikalpite

विवेश भार्गवस्तत्र क्षीरोद इव माधवः । सा कराववलम्ब्यास्य विवेशावनतानना

viveśa bhārgavastatra kṣīroda iva mādhavaḥ | sā karāvavalambyāsya viveśāvanatānanā

रराज च सुरेभस्य हृदि लग्नेव पद्मिनी । उवाच चेदं मधुरं रसस्नेहाक्तया गिरा

rarāja ca surebhasya hṛdi lagneva padminī | uvāca cedaṃ madhuraṃ rasasnehāktayā girā

वचो मधुरमानन्दविलासवलिताक्षरम् । पश्यामलेन्दुवदनमण्डलीकृतकार्मुकः

vaco madhuramānandavilāsavalitākṣaram | paśyāmalenduvadanamaṇḍalīkṛtakārmukaḥ

अबलामनुबध्नाति मामेष किल नाङ्गकः । पाहि मामबलां नाथ दीनां त्वच्छरणामिह

abalāmanubadhnāti māmeṣa kila nāṅgakaḥ | pāhi māmabalāṃ nātha dīnāṃ tvaccharaṇāmiha

कृपणाश्वासनं साधो विद्धि सच्चरितव्रतम् । स्नेहदृष्टिमजानद्भिर्मूढैरेव महामते

kṛpaṇāśvāsanaṃ sādho viddhi saccaritavratam | snehadṛṣṭimajānadbhirmūḍhaireva mahāmate

प्रणया अवगण्यन्ते न रसज्ञैः कदाचन । अशङ्कितोपसंपन्नः प्रणयोऽन्योन्यरक्तयोः

praṇayā avagaṇyante na rasajñaiḥ kadācana | aśaṅkitopasaṃpannaḥ praṇayo'nyonyaraktayoḥ

अधःकरोति निष्यन्दं चन्द्रमाह्लादनं प्रिय । न तथा सुखयत्येषा चेतस्त्रिभुवनेशिता

adhaḥkaroti niṣyandaṃ candramāhlādanaṃ priya | na tathā sukhayatyeṣā cetastribhuvaneśitā

यथा परस्परानन्दः स्नेहः प्रथमरक्तयोः । त्वत्पादस्पर्शनेनेयं समाश्वस्तास्मि मानद

yathā parasparānandaḥ snehaḥ prathamaraktayoḥ | tvatpādasparśaneneyaṃ samāśvastāsmi mānada

चन्द्रपादपरामृष्टा यथा निशि कुमुद्वती । संस्पर्शामृतपानेन तव जीवामि सुन्दर

candrapādaparāmṛṣṭā yathā niśi kumudvatī | saṃsparśāmṛtapānena tava jīvāmi sundara

चन्द्रांशुरसपानेन चकोरी चपला यथा । मामिमां चरणालीनां भ्रमरीं करपल्लवैः

candrāṃśurasapānena cakorī capalā yathā | māmimāṃ caraṇālīnāṃ bhramarīṃ karapallavaiḥ

आलिङ्ग्यामृतसंपूर्णे स्वपद्महृदये कुरु । इत्युक्त्वा पुष्पमृद्वङ्गी सा तस्य पतितोरसि । व्याघूर्णितालिनयना सुतरोरिव मञ्जरी

āliṅgyāmṛtasaṃpūrṇe svapadmahṛdaye kuru | ityuktvā puṣpamṛdvaṅgī sā tasya patitorasi | vyāghūrṇitālinayanā sutaroriva mañjarī

तौ दम्पती तत्र विलासकान्ती विवेशतुस्तासु वनस्थलीषु । किञ्जल्कगौरानिलघूर्णितासु रक्तौ द्विरेफाविव पद्मिनीषु

tau dampatī tatra vilāsakāntī viveśatustāsu vanasthalīṣu | kiñjalkagaurānilaghūrṇitāsu raktau dvirephāviva padminīṣu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने नवसंगमो नाम सप्तमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne navasaṃgamo nāma saptamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८

अष्टमः सर्गः

aṣṭamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति चित्तविलासेन चिरमुत्प्रेक्षितैः प्रियैः । प्रणयैर्भार्गवस्यासीत्तुष्टये सुसमागमः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti cittavilāsena ciramutprekṣitaiḥ priyaiḥ | praṇayairbhārgavasyāsīttuṣṭaye susamāgamaḥ

मन्दारमालाकलया विबुधासवमत्तया । तदा तेन तया सार्धं द्वितीयेनामलेन्दुना

mandāramālākalayā vibudhāsavamattayā | tadā tena tayā sārdhaṃ dvitīyenāmalendunā

विहृतं मत्तहंसासु हेमपङ्कजिनीषु च । तटीष्वमरवाहिन्याः सह चारणकिंनरैः

vihṛtaṃ mattahaṃsāsu hemapaṅkajinīṣu ca | taṭīṣvamaravāhinyāḥ saha cāraṇakiṃnaraiḥ

पीतमिन्दुदलस्यन्दैर्देवैः सह रसायनम् । पारिजातलताजालनिलयेषु विलासिना

pītamindudalasyandairdevaiḥ saha rasāyanam | pārijātalatājālanilayeṣu vilāsinā

चारुचैत्ररथोद्यानलतालोलासुदोलया । चिरं विलसितं व्यग्रैः सह विद्याधरीगणैः

cārucaitrarathodyānalatālolāsudolayā | ciraṃ vilasitaṃ vyagraiḥ saha vidyādharīgaṇaiḥ

नन्दनोपवनाभोगो मन्दरेणेव वारिधिः । भृशमालोड्यतां नीतः प्रथमैः सह शाम्भवैः

nandanopavanābhogo mandareṇeva vāridhiḥ | bhṛśamāloḍyatāṃ nītaḥ prathamaiḥ saha śāmbhavaiḥ

बालहेमलताजालजटालासु नदीषु च । भ्रान्तमुन्मत्तनागेन मैरवीष्वज्जिनीष्विव

bālahemalatājālajaṭālāsu nadīṣu ca | bhrāntamunmattanāgena mairavīṣvajjinīṣviva

कैलासवनकुञ्जेषु तया सह विलासिना । हरेन्दुधवला रात्र्यः क्षिपिता गणगीतिभिः

kailāsavanakuñjeṣu tayā saha vilāsinā | harendudhavalā rātryaḥ kṣipitā gaṇagītibhiḥ

गन्धमादनशैलस्य विश्रम्योपरि सानुषु । सा तेन कनकाम्भोजैरापादमभिमण्डिता

gandhamādanaśailasya viśramyopari sānuṣu | sā tena kanakāmbhojairāpādamabhimaṇḍitā

लोकालोकतटान्तेषु विचित्राश्चर्यहारिषु । क्रीडितं कृतहासेन राम तेन तया सह

lokālokataṭānteṣu vicitrāścaryahāriṣu | krīḍitaṃ kṛtahāsena rāma tena tayā saha

मन्दरान्तरकच्छेषु सार्धं हरिणशावकैः । अवसत्स समाः षष्टिं कल्पितामरमन्दिरे

mandarāntarakaccheṣu sārdhaṃ hariṇaśāvakaiḥ | avasatsa samāḥ ṣaṣṭiṃ kalpitāmaramandire

क्षीरार्णवतटीष्वस्य वनितासहचारिणः । क्षीणं कृतयुगादर्धं श्वेतद्वीपजनैः सह

kṣīrārṇavataṭīṣvasya vanitāsahacāriṇaḥ | kṣīṇaṃ kṛtayugādardhaṃ śvetadvīpajanaiḥ saha

गन्धर्वनगरोद्यानलीलाविरचनैरसौ । स्रष्टानन्तजगत्सृष्टेः कालस्यानुकृतिं गतः

gandharvanagarodyānalīlāviracanairasau | sraṣṭānantajagatsṛṣṭeḥ kālasyānukṛtiṃ gataḥ

अथावसदसौ शुक्रः पुरन्दरपुरे पुनः । सुखं चतुर्युगान्यष्टौ हरिणेक्षणया सह

athāvasadasau śukraḥ purandarapure punaḥ | sukhaṃ caturyugānyaṣṭau hariṇekṣaṇayā saha

पुण्यक्षयानुसंधानात्ततश्चावनिमण्डले । तयैव सह मानिन्या पपातोपहताकृतिः

puṇyakṣayānusaṃdhānāttataścāvanimaṇḍale | tayaiva saha māninyā papātopahatākṛtiḥ

परालूनसमस्ताङ्गो हृतस्यन्दननन्दनः । चिन्तापरवशो ध्वस्तः समितीव हतो भटः

parālūnasamastāṅgo hṛtasyandananandanaḥ | cintāparavaśo dhvastaḥ samitīva hato bhaṭaḥ

पतितस्यावनौ तस्य चिन्तया सह दीर्घया । शरीरं शतधा जातं शिलापातीव निर्झरः

patitasyāvanau tasya cintayā saha dīrghayā | śarīraṃ śatadhā jātaṃ śilāpātīva nirjharaḥ

संशीर्णयोर्देहकयोश्चित्तके व्यसनाविले । विचेरतुस्तयोर्व्योम्नि निर्नीडौ विहगौ यथा

saṃśīrṇayordehakayościttake vyasanāvile | viceratustayorvyomni nirnīḍau vihagau yathā

तत्राविविशतुश्चान्द्रं ते चित्ते रश्मिजालकम् । प्रालेयतामुपेत्याशु शालितामथ जग्मतुः

tatrāviviśatuścāndraṃ te citte raśmijālakam | prāleyatāmupetyāśu śālitāmatha jagmatuḥ

शालींस्तान्भुक्तवान्पक्वान्दशार्णेषु द्विजोत्तमः । स शुक्रः शुक्रतामेत्य तद्भार्यातनयोऽभवत्

śālīṃstānbhuktavānpakvāndaśārṇeṣu dvijottamaḥ | sa śukraḥ śukratāmetya tadbhāryātanayo'bhavat

ततो मुनीनां संसर्गात्तपस्युग्रे व्यवस्थितः । अवसन्मेरुगहने मन्वन्तरमनिन्दितः

tato munīnāṃ saṃsargāttapasyugre vyavasthitaḥ | avasanmerugahane manvantaramaninditaḥ

तत्र तस्य समुत्पन्नो मृग्याः पुत्रो नराकृतिः । तत्स्नेहेन परं मोहं पुनरप्याययौ क्षणात्

tatra tasya samutpanno mṛgyāḥ putro narākṛtiḥ | tatsnehena paraṃ mohaṃ punarapyāyayau kṣaṇāt

पुत्रस्यास्य धनं मेऽस्तु गुणाश्चायुश्च शाश्वतम् । इत्यनारतचिन्ताभिर्जहौ सत्यामवस्थितिम्

putrasyāsya dhanaṃ me'stu guṇāścāyuśca śāśvatam | ityanāratacintābhirjahau satyāmavasthitim

धर्मचिन्तापरिभ्रंशात्पुत्रार्थं भोगचिन्तया । क्षीणायुषं तमहरन्मृत्युः सर्प इवानिलम्

dharmacintāparibhraṃśātputrārthaṃ bhogacintayā | kṣīṇāyuṣaṃ tamaharanmṛtyuḥ sarpa ivānilam

भोगैकचिन्तया सार्धं सममुत्क्रान्तचेतनः । प्राप्य मद्रेशपुत्रत्वमासीन्मद्रमहीपतिः

bhogaikacintayā sārdhaṃ samamutkrāntacetanaḥ | prāpya madreśaputratvamāsīnmadramahīpatiḥ

मद्रदेशे चिरं कृत्वा राज्यमुत्सन्नशात्रवम् । जरामभ्याजगामात्र हिमाशनिरिवाम्बुजम्

madradeśe ciraṃ kṛtvā rājyamutsannaśātravam | jarāmabhyājagāmātra himāśanirivāmbujam

मद्रराजतनुं चारुं तपोवासनया सह । तत्याज तेन जातोऽसौ तपस्वी तापसात्मजः

madrarājatanuṃ cāruṃ tapovāsanayā saha | tatyāja tena jāto'sau tapasvī tāpasātmajaḥ

समङ्गाया महानद्यास्तटमासाद्य तापसः । तपस्तेपे महाबुद्धिः स राम विगतज्वरः

samaṅgāyā mahānadyāstaṭamāsādya tāpasaḥ | tapastepe mahābuddhiḥ sa rāma vigatajvaraḥ

विविधजन्मदशां विविधाशयः समनुभूय शरीरपरम्पराः । सुखमतिष्ठदसौ भृगुनन्दनो वरनदीसुतटे दृढवृक्षवत्

vividhajanmadaśāṃ vividhāśayaḥ samanubhūya śarīraparamparāḥ | sukhamatiṣṭhadasau bhṛgunandano varanadīsutaṭe dṛḍhavṛkṣavat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने शुक्रविविधजन्मानुभवो नामाष्टमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne śukravividhajanmānubhavo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९

नवमः सर्गः

navamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति चिन्तयतस्तस्य शुक्रस्य पितुरग्रतः । जगामातितरां कालो बहुसंवत्सरात्मकः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti cintayatastasya śukrasya pituragrataḥ | jagāmātitarāṃ kālo bahusaṃvatsarātmakaḥ

अथ कालेन महता पवनातपजर्जरः । कायस्तस्य पपातोर्व्यां छिन्नमूल इव द्रुमः

atha kālena mahatā pavanātapajarjaraḥ | kāyastasya papātorvyāṃ chinnamūla iva drumaḥ

मनस्तु चञ्चलाभोगं तासु तासु दशासु च । बभ्रामातिविचित्रासु वनराजिष्विवैणकः

manastu cañcalābhogaṃ tāsu tāsu daśāsu ca | babhrāmātivicitrāsu vanarājiṣvivaiṇakaḥ

भ्रान्तमुद्भ्रान्तमभितश्चक्रार्पितमिवाकुलम् । मनस्तस्य विशश्राम समङ्गासरितस्तटे

bhrāntamudbhrāntamabhitaścakrārpitamivākulam | manastasya viśaśrāma samaṅgāsaritastaṭe

अनन्तवृत्तान्तघनां पेलवां सुदृढामपि । तां संसृतिदशां शुक्रो विदेहोऽनुभवन्स्थितः

anantavṛttāntaghanāṃ pelavāṃ sudṛḍhāmapi | tāṃ saṃsṛtidaśāṃ śukro videho'nubhavansthitaḥ

मन्दराचलसानुस्था सा तनुस्तस्य धीमतः । तापप्रसरसंशुष्का चर्मशेषा बभूव ह

mandarācalasānusthā sā tanustasya dhīmataḥ | tāpaprasarasaṃśuṣkā carmaśeṣā babhūva ha

शरीररन्ध्रप्रवहद्वातसीत्काररूपया । चेष्टा दुःखक्षयानन्दात्काकल्येव प्रगायति

śarīrarandhrapravahadvātasītkārarūpayā | ceṣṭā duḥkhakṣayānandātkākalyeva pragāyati

मनोवराकमवटे लुठितं भवभूमिषु । हसतीवेति शुभ्राभ्रसितया दन्तमालया

manovarākamavaṭe luṭhitaṃ bhavabhūmiṣu | hasatīveti śubhrābhrasitayā dantamālayā

दर्शयन्ती जगच्छून्यं वपुरक्ष्णोरकृत्रिमम् । मुखारण्यजरत्कूपरूपया गर्तशोभया

darśayantī jagacchūnyaṃ vapurakṣṇorakṛtrimam | mukhāraṇyajaratkūparūpayā gartaśobhayā

तापोपतप्ता संसिक्ता वर्षाजलभरेण सा । प्रागनुस्मरणोल्लासमिव वाष्पं विमुञ्चति

tāpopataptā saṃsiktā varṣājalabhareṇa sā | prāganusmaraṇollāsamiva vāṣpaṃ vimuñcati

चन्द्रानिलविलासेन लुलिता वनभूमिषु । धारानिकरपातेन विनुन्ना जलदागमे

candrānilavilāsena lulitā vanabhūmiṣu | dhārānikarapātena vinunnā jaladāgame

प्रावृण्निर्झररूपेण प्लुता गिरिनदीतटे । पांशुना पवनोत्थेन दुष्कृतेनेव रूषिता

prāvṛṇnirjhararūpeṇa plutā girinadītaṭe | pāṃśunā pavanotthena duṣkṛteneva rūṣitā

शुष्ककाष्ठवदालोला वातेषु कृतखाकृतिः । तारमारुतसीत्कारे वने तप इवास्थिता

śuṣkakāṣṭhavadālolā vāteṣu kṛtakhākṛtiḥ | tāramārutasītkāre vane tapa ivāsthitā

वक्रा शुष्कान्त्रतन्त्री च भूतभाङ्कारकारिणी । अरण्यलक्ष्भीर्बाल्येव शून्या चर्ममयोदरी

vakrā śuṣkāntratantrī ca bhūtabhāṅkārakāriṇī | araṇyalakṣbhīrbālyeva śūnyā carmamayodarī

रागद्वेषविहीनत्वात्तस्य पुण्याश्रमस्य तु । महातपस्त्वाच्च भृगोर्न भुक्ता मृगपक्षिभिः

rāgadveṣavihīnatvāttasya puṇyāśramasya tu | mahātapastvācca bhṛgorna bhuktā mṛgapakṣibhiḥ

यमनियमकृशीकृताङ्गयष्टि- श्चरति तपः स्म भृगूद्वहस्य चेतः । तनुरथ पवनापनीतरक्ता चिरमलुठन्महतीषु सा शिलासु

yamaniyamakṛśīkṛtāṅgayaṣṭi- ścarati tapaḥ sma bhṛgūdvahasya cetaḥ | tanuratha pavanāpanītaraktā ciramaluṭhanmahatīṣu sā śilāsu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे भा० भार्गवकलेवरवर्णनं नाम नवमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe bhā0 bhārgavakalevaravarṇanaṃ nāma navamaḥ sargaḥ

सर्गः १०

दशमः सर्गः श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वर्षसहस्रेण दिव्येन परमेश्वरः । भृगुः परमसंबोधाद्विरराम समाधितः

daśamaḥ sargaḥ śrīvasiṣṭha uvāca | atha varṣasahasreṇa divyena parameśvaraḥ | bhṛguḥ paramasaṃbodhādvirarāma samādhitaḥ

नापश्यदग्रे तनयं विनयावनताननम् । सामन्तं गुणसेनायाः पुण्यं मूर्तमिव स्थितम्

nāpaśyadagre tanayaṃ vinayāvanatānanam | sāmantaṃ guṇasenāyāḥ puṇyaṃ mūrtamiva sthitam

अपश्यत्केवलं कायकङ्कालं पुरतो महत्। देहयुक्तमिवाभाग्यं दारिद्र्यमिव मूर्तिमत्

apaśyatkevalaṃ kāyakaṅkālaṃ purato mahat| dehayuktamivābhāgyaṃ dāridryamiva mūrtimat

तापशुष्कवपुः कृत्तिरन्ध्रस्फुरिततित्तिरि । संशुष्कान्त्रोदरगुहाछायाविश्रान्तदर्दुरम्

tāpaśuṣkavapuḥ kṛttirandhrasphuritatittiri | saṃśuṣkāntrodaraguhāchāyāviśrāntadarduram

नेत्रगर्तकसंसक्तप्रसूतनवकीटकम्। पर्शुकापञ्जरप्रोतकोशकारकृमिव्रजम्

netragartakasaṃsaktaprasūtanavakīṭakam| parśukāpañjaraprotakośakārakṛmivrajam

प्राक्तनीऽमुपभोगेहामिष्टानिष्टफलप्रदाम्। धाराधौतान्त्रया तद्वद्भृशं शुष्कास्थिमालया

prāktanī'mupabhogehāmiṣṭāniṣṭaphalapradām| dhārādhautāntrayā tadvadbhṛśaṃ śuṣkāsthimālayā

शिरोघटेन शुभ्रेण मसृणेनेन्दुवर्चसा । विडम्बयच्च कर्पूराप्लुतलिङ्गशिरःश्रियम्

śiroghaṭena śubhreṇa masṛṇenenduvarcasā | viḍambayacca karpūrāplutaliṅgaśiraḥśriyam

ऋज्व्या संशुष्कशिरया स्वास्थिमात्रावशेषया । ग्रीवयात्मानुसृतया दीर्घीकुर्वदिवाकृतिम्

ṛjvyā saṃśuṣkaśirayā svāsthimātrāvaśeṣayā | grīvayātmānusṛtayā dīrghīkurvadivākṛtim

मृणालिकापाण्डुरया धारावभृतमांसया । नासाग्रास्थिकया वक्त्रे कृतसीमाकृतिं दधत्

mṛṇālikāpāṇḍurayā dhārāvabhṛtamāṃsayā | nāsāgrāsthikayā vaktre kṛtasīmākṛtiṃ dadhat

4.10.10

दीर्घकन्धरया नूनमुन्नतीकृतवक्त्रया । प्रेक्षमाणमिव प्राणानुत्क्रान्तानम्बरोदरे

dīrghakandharayā nūnamunnatīkṛtavaktrayā | prekṣamāṇamiva prāṇānutkrāntānambarodare

जङ्घोरुजानुदोर्दण्डैर्द्विगुणां दीर्घतां गतैः । प्रतिष्ठानमिवाशान्तं दीर्घाध्वश्रमभीतितः

jaṅghorujānudordaṇḍairdviguṇāṃ dīrghatāṃ gataiḥ | pratiṣṭhānamivāśāntaṃ dīrghādhvaśramabhītitaḥ

उदरेणातिरिक्तेन चर्मशेषेण शोषिणा । प्रदर्शयदिवाज्ञस्य हृदयस्यातिशून्यताम्

udareṇātiriktena carmaśeṣeṇa śoṣiṇā | pradarśayadivājñasya hṛdayasyātiśūnyatām

प्रेक्ष्य तच्छुष्ककङ्कालमालानं दुःखदन्तिनः । पूर्वापरपरामर्शमकुर्वन्भृगुरुत्थितः

prekṣya tacchuṣkakaṅkālamālānaṃ duḥkhadantinaḥ | pūrvāparaparāmarśamakurvanbhṛgurutthitaḥ

आलोकसमकाले हि प्रतिभानं ततो भृगोः । चिरमुत्क्रान्तजीवः किं मत्पुत्रोऽयमिति क्षणात्

ālokasamakāle hi pratibhānaṃ tato bhṛgoḥ | ciramutkrāntajīvaḥ kiṃ matputro'yamiti kṣaṇāt

अचिन्तयत एवास्य भविष्यं तनयं ततः । कालं प्रति बभूवाशु कोपः परमदारुणः

acintayata evāsya bhaviṣyaṃ tanayaṃ tataḥ | kālaṃ prati babhūvāśu kopaḥ paramadāruṇaḥ

अकाल एव मत्पुत्रो नीतः किमिति कोपितः । कालाय शापमुत्सष्टुं भगवानुपचक्रमे

akāla eva matputro nītaḥ kimiti kopitaḥ | kālāya śāpamutsaṣṭuṃ bhagavānupacakrame

अथाकलितरूपोऽसौ कालः कवलितप्रजः । आधिभौतिकमास्थाय वपुर्मुनिमुपाययौ

athākalitarūpo'sau kālaḥ kavalitaprajaḥ | ādhibhautikamāsthāya vapurmunimupāyayau

खड्गपाशधरः श्रीमान्कुण्डली कवचान्वितः । षड्भुजः षण्मुखो बह्व्या वृतः किङ्करसेनया

khaḍgapāśadharaḥ śrīmānkuṇḍalī kavacānvitaḥ | ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho bahvyā vṛtaḥ kiṅkarasenayā

यच्छरीरसमुत्थेन ज्वालाजालेन वल्गता । फुल्लकिंशुकवृक्षस्य बभाराद्रेः श्रियं नभः

yaccharīrasamutthena jvālājālena valgatā | phullakiṃśukavṛkṣasya babhārādreḥ śriyaṃ nabhaḥ

4.10.20

यत्करस्थत्रिशूलाग्रनिःसृतैरग्निमण्डलैः । विरेजुरुदितैराशाः कानकैरिव कुण्डलैः

yatkarasthatriśūlāgraniḥsṛtairagnimaṇḍalaiḥ | virejuruditairāśāḥ kānakairiva kuṇḍalaiḥ

यत्परश्वसनापास्तशिखरा मेदिनीभृतः । दोलामिव समारूढाश्चेलुः पेतुश्च घूर्णिताः

yatparaśvasanāpāstaśikharā medinībhṛtaḥ | dolāmiva samārūḍhāśceluḥ petuśca ghūrṇitāḥ

यत्खड्गमण्डलोद्द्योतैः श्यामं बिम्बं विवस्वतः । कल्पदग्धजगद्धूमपर्याकुलमिवावभौ

yatkhaḍgamaṇḍaloddyotaiḥ śyāmaṃ bimbaṃ vivasvataḥ | kalpadagdhajagaddhūmaparyākulamivāvabhau

स उपेत्य महाबाहो कुपितं तं महामुनिम् । कल्पक्षुब्धाब्धिगम्भीरं सान्त्वपूर्वमुवाच ह

sa upetya mahābāho kupitaṃ taṃ mahāmunim | kalpakṣubdhābdhigambhīraṃ sāntvapūrvamuvāca ha

विज्ञातलोकस्थितयो मुने दृष्टपरावराः । हेतुनापि न मुह्यन्ति किं नु हेतुं विनोत्तमाः

vijñātalokasthitayo mune dṛṣṭaparāvarāḥ | hetunāpi na muhyanti kiṃ nu hetuṃ vinottamāḥ

त्वमनन्ततपा विप्रो वयं नियतिपालकाः । तेन संपूज्यसे पूज्यः साधो नेतरयेच्छया

tvamanantatapā vipro vayaṃ niyatipālakāḥ | tena saṃpūjyase pūjyaḥ sādho netarayecchayā

मा तपःक्षपयाऽबुद्धे कल्पकालमहानलैः । यो न दग्धोऽस्मि मे तस्य किं त्वं शापेन धक्ष्यसि

mā tapaḥkṣapayā'buddhe kalpakālamahānalaiḥ | yo na dagdho'smi me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi

संसारावलयो ग्रस्ता निगीर्णा रुद्रकोटयः । भुक्तानि विष्णुवृन्दानि क्व न शक्ता वयं मुने

saṃsārāvalayo grastā nigīrṇā rudrakoṭayaḥ | bhuktāni viṣṇuvṛndāni kva na śaktā vayaṃ mune

भोक्तारो हि वयं ब्रह्मन्भोजनं युष्मदादयः । स्वयं नियतिरेषा हि नावयोरेतदीहितम्

bhoktāro hi vayaṃ brahmanbhojanaṃ yuṣmadādayaḥ | svayaṃ niyatireṣā hi nāvayoretadīhitam

स्वयमूर्ध्वं प्रयात्यग्निः स्वयं यान्ति पयांस्यधः । भोक्तारं भोजनं याति सृष्टिं चाप्यन्तकः स्वयम्

svayamūrdhvaṃ prayātyagniḥ svayaṃ yānti payāṃsyadhaḥ | bhoktāraṃ bhojanaṃ yāti sṛṣṭiṃ cāpyantakaḥ svayam

4.10.30

इदमित्थं मुने रूपं ममेह परमात्मनः । स्वात्मनि स्वयमेवात्मा स्वत एव विजृम्भते

idamitthaṃ mune rūpaṃ mameha paramātmanaḥ | svātmani svayamevātmā svata eva vijṛmbhate

नेह कर्ता न भोक्तास्ति दृष्ट्या नष्टकलङ्कया । बहवश्चेह कर्तारो दृष्ट्याऽनष्टकलङ्कया

neha kartā na bhoktāsti dṛṣṭyā naṣṭakalaṅkayā | bahavaśceha kartāro dṛṣṭyā'naṣṭakalaṅkayā

कर्तृताकर्तृते ब्रह्मन्केवलं परिकल्पिते । असम्यग्दर्शनेनैव न सम्यग्दर्शनस्य ते

kartṛtākartṛte brahmankevalaṃ parikalpite | asamyagdarśanenaiva na samyagdarśanasya te

पुष्पाणि तरुखण्डेषु भूतानि भुवनेषु च । स्वयमायान्ति यान्तीह कल्पते हेतुनामभिः

puṣpāṇi tarukhaṇḍeṣu bhūtāni bhuvaneṣu ca | svayamāyānti yāntīha kalpate hetunāmabhiḥ

अब्बिम्बितस्य चन्द्रस्य चलने कर्त्रकर्तृते । न सत्ये नानृते यद्वत्तद्वत्कालस्य सृष्टिषु

abbimbitasya candrasya calane kartrakartṛte | na satye nānṛte yadvattadvatkālasya sṛṣṭiṣu

मनो मिथ्याभ्रमाभोगे कर्तृताकर्तृतामयीम् । करोति कलनां रज्ज्वां भ्रान्तेक्षण इवाहिताम्

mano mithyābhramābhoge kartṛtākartṛtāmayīm | karoti kalanāṃ rajjvāṃ bhrāntekṣaṇa ivāhitām

तेन मागा मुने कोपमापदामीदृशः क्रमः । यद्यथा तत्तथैवाशु सत्यमालोकयाकुलः

tena māgā mune kopamāpadāmīdṛśaḥ kramaḥ | yadyathā tattathaivāśu satyamālokayākulaḥ

न वयं प्रतिभार्थेहा नाभिमानवशीकृताः । स्वतो हि तात वशगाः केवलं नियतौ स्थिताः

na vayaṃ pratibhārthehā nābhimānavaśīkṛtāḥ | svato hi tāta vaśagāḥ kevalaṃ niyatau sthitāḥ

प्रकृतव्यवहारेहानियतीर्निंयतेर्वशात् । प्राज्ञाः समभिवर्तन्ते नाभिमानमहातमः

prakṛtavyavahārehāniyatīrniṃyatervaśāt | prājñāḥ samabhivartante nābhimānamahātamaḥ

कर्तव्यमेव नियतं केवलं कार्यकोविदैः । सुषुप्तिवृत्तिमाश्रित्य कदाचित्त्वं न नाशय

kartavyameva niyataṃ kevalaṃ kāryakovidaiḥ | suṣuptivṛttimāśritya kadācittvaṃ na nāśaya

4.10.40

क्व सा ज्ञानमयी दृष्टिः क्व महत्त्वं क्व धीरता । मार्गे सर्वप्रसिद्धेऽपि किमन्ध इव मुह्यसि

kva sā jñānamayī dṛṣṭiḥ kva mahattvaṃ kva dhīratā | mārge sarvaprasiddhe'pi kimandha iva muhyasi

स्वकर्मफलपाकोत्थामविचार्य दशां मुने । किं मूर्ख इव सर्वज्ञ मुधा मां शप्तुमिच्छसि

svakarmaphalapākotthāmavicārya daśāṃ mune | kiṃ mūrkha iva sarvajña mudhā māṃ śaptumicchasi

देहिनामिह सर्वेषां शरीरं द्विविधं मुने । किं न जानासि तं देहमेकमन्यन्मनोभिधम्

dehināmiha sarveṣāṃ śarīraṃ dvividhaṃ mune | kiṃ na jānāsi taṃ dehamekamanyanmanobhidham

तत्र देहो जडोऽत्यर्थमाविनाशपरायणः । मनस्तुच्छं च नियतं कदर्थीक्रियते तव

tatra deho jaḍo'tyarthamāvināśaparāyaṇaḥ | manastucchaṃ ca niyataṃ kadarthīkriyate tava

चतुरेण यथा साधो रथः सारथिनोह्यते । कुर्वता किंचन स्नेहाद्देहोऽयं मनसा तथा

catureṇa yathā sādho rathaḥ sārathinohyate | kurvatā kiṃcana snehāddeho'yaṃ manasā tathā

असत्संकल्पः क्रियते सच्छरीरं विनाश्यते । क्षणेन मनसा पङ्कपुरुषः शिशुना यथा

asatsaṃkalpaḥ kriyate saccharīraṃ vināśyate | kṣaṇena manasā paṅkapuruṣaḥ śiśunā yathā

चित्तमेवेह पुरुषस्तत्कृतं कृतमुच्यते । तद्बद्धं कलनाहेतोः कलनास्तं विमुच्यते

cittameveha puruṣastatkṛtaṃ kṛtamucyate | tadbaddhaṃ kalanāhetoḥ kalanāstaṃ vimucyate

अयं देह इवात्रस्थमिदमङ्गमिदं शिरः । इदं स्फारविकारं तन्मन एवाभिधीयते

ayaṃ deha ivātrasthamidamaṅgamidaṃ śiraḥ | idaṃ sphāravikāraṃ tanmana evābhidhīyate

मनो हि जीवाज्जीवाख्यं निश्चयैकतया नु धीः । अहङ्कारोऽभिमन्तृत्वान्नानाता स्वयमेव हि

mano hi jīvājjīvākhyaṃ niścayaikatayā nu dhīḥ | ahaṅkāro'bhimantṛtvānnānātā svayameva hi

देहवासनया चेतस्त्वन्यानि स्वानि चेच्छया । पार्थिवानि शरीराणि ह्यसन्ति परिपश्यति

dehavāsanayā cetastvanyāni svāni cecchayā | pārthivāni śarīrāṇi hyasanti paripaśyati

4.10.50

आलोकयति चेत्सत्यं तदा सत्यमयीं मनः । शरीरभावनां त्यक्त्वा परामायाति निर्वृतिम्

ālokayati cetsatyaṃ tadā satyamayīṃ manaḥ | śarīrabhāvanāṃ tyaktvā parāmāyāti nirvṛtim

तन्मनस्तव पुत्रस्य समाधौ त्वयि संस्थिते । स्वमनोरथमार्गेण दूराद्दूरतरं गतम्

tanmanastava putrasya samādhau tvayi saṃsthite | svamanorathamārgeṇa dūrāddūrataraṃ gatam

इममौशनसं त्यक्त्वा देहं मन्दरकन्दरे । प्रयातो वैबुधं सद्म नीडोड्डीनः खगो यथा

imamauśanasaṃ tyaktvā dehaṃ mandarakandare | prayāto vaibudhaṃ sadma nīḍoḍḍīnaḥ khago yathā

तत्र मन्दरगुञ्जेषु पारिजाततलेषु च । नन्दनोद्यानखण्डेषु लोकपालपुरेषु च

tatra mandaraguñjeṣu pārijātataleṣu ca | nandanodyānakhaṇḍeṣu lokapālapureṣu ca

मुने चतुर्युगान्यष्टौ विश्वाचीं देवसुन्दरीम् । असेवत महातेजाः षट्पदः पद्मिनीमिव

mune caturyugānyaṣṭau viśvācīṃ devasundarīm | asevata mahātejāḥ ṣaṭpadaḥ padminīmiva

तीव्रसंवेगसंपन्नस्वसंकल्पोपकल्पिते । अथ पुण्यक्षये जाते नीहार इव शार्वरे

tīvrasaṃvegasaṃpannasvasaṃkalpopakalpite | atha puṇyakṣaye jāte nīhāra iva śārvare

प्रम्लानकुसुमोत्तंसः खिन्नाङ्गावयवोल्लसः । स पपात तया सार्धं कालपक्वं फलं यथा

pramlānakusumottaṃsaḥ khinnāṅgāvayavollasaḥ | sa papāta tayā sārdhaṃ kālapakvaṃ phalaṃ yathā

वैबुधं तत्परित्यज्य नभस्येव शरीरकम् । भूताकाशमथासाद्य वसुधायां व्यजायत

vaibudhaṃ tatparityajya nabhasyeva śarīrakam | bhūtākāśamathāsādya vasudhāyāṃ vyajāyata

आसीद्विप्रो दशार्णेषु कोसलेषु महीपतिः । धीवरोऽथ महाटव्यां हंसस्त्रिपथगातटे

āsīdvipro daśārṇeṣu kosaleṣu mahīpatiḥ | dhīvaro'tha mahāṭavyāṃ haṃsastripathagātaṭe

सूर्यवंशे नृपः पौण्ड्रः सौरशाल्वेषु देशिकः । कल्पं विद्याधरः श्रीमान्धीमानथ मुनेः सुतः

sūryavaṃśe nṛpaḥ pauṇḍraḥ sauraśālveṣu deśikaḥ | kalpaṃ vidyādharaḥ śrīmāndhīmānatha muneḥ sutaḥ

4.10.60

मद्रेष्वथ महीपालस्ततस्तापसबालकः । वासुदेव इति ख्यातः समङ्गायास्तटे स्थितः

madreṣvatha mahīpālastatastāpasabālakaḥ | vāsudeva iti khyātaḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ

अन्यास्वपि विचित्रासु वासनावशतः स्वयम् । विषमास्वेव पुत्रस्ते चचारान्तरयोनिषु

anyāsvapi vicitrāsu vāsanāvaśataḥ svayam | viṣamāsveva putraste cacārāntarayoniṣu

अभूद्विन्ध्यनगे भूयः किरातः कैकटेषु च । सौवीरेष्वथ सामन्तस्त्रिगर्तेषु च गर्दभः

abhūdvindhyanage bhūyaḥ kirātaḥ kaikaṭeṣu ca | sauvīreṣvatha sāmantastrigarteṣu ca gardabhaḥ

वंशगुल्मः किरातेषु हरिणश्चीनजङ्गले । सरीसृपस्तालवृक्षे तमाले वनकुक्कुटः

vaṃśagulmaḥ kirāteṣu hariṇaścīnajaṅgale | sarīsṛpastālavṛkṣe tamāle vanakukkuṭaḥ

अयं स पुत्रो भवतो भूत्वा मन्त्रविदां वरः । प्रजजाप पुरा विद्यां विद्याधरपुरप्रदाम्

ayaṃ sa putro bhavato bhūtvā mantravidāṃ varaḥ | prajajāpa purā vidyāṃ vidyādharapurapradām

तेनासावभवद्ब्रह्मन्व्योम्नि विद्याधरो महान् । हारकुण्डलकेयूरलीलानिचयलालकः

tenāsāvabhavadbrahmanvyomni vidyādharo mahān | hārakuṇḍalakeyūralīlānicayalālakaḥ

नायिकानलिनीभानुः पुष्पचाप इवापरः । विद्याधरीणां दयितो गन्धर्वपुरभूषणः

nāyikānalinībhānuḥ puṣpacāpa ivāparaḥ | vidyādharīṇāṃ dayito gandharvapurabhūṣaṇaḥ

स कल्पावधिमासाद्य द्वादशादित्यधामनि । जगाम भस्मशेषत्वं शलभः पावके यथा

sa kalpāvadhimāsādya dvādaśādityadhāmani | jagāma bhasmaśeṣatvaṃ śalabhaḥ pāvake yathā

जगन्निर्माणरहिते स्फारे नभसि सा ततः । वासना तस्य बभ्राम निर्नीडा विहगी यथा

jagannirmāṇarahite sphāre nabhasi sā tataḥ | vāsanā tasya babhrāma nirnīḍā vihagī yathā

अथ कालेन संजाते विचित्रारम्भकारिणि । संसाररचनारम्भे ब्राह्मे रात्रिविपर्यये

atha kālena saṃjāte vicitrārambhakāriṇi | saṃsāraracanārambhe brāhme rātriviparyaye

4.10.70

सा मुने वासना तस्य वातव्याचलिता सती । कृते ब्राह्मणतामेत्य जातोऽद्य वसुधातले

sā mune vāsanā tasya vātavyācalitā satī | kṛte brāhmaṇatāmetya jāto'dya vasudhātale

वासुदेवाभिधानोऽसौ मुने विप्रकुमारकः । जातो मतिमतां मध्ये समधीताखिलश्रुतिः

vāsudevābhidhāno'sau mune viprakumārakaḥ | jāto matimatāṃ madhye samadhītākhilaśrutiḥ

कल्पं विद्याधरो भूत्वा नद्यास्त्वथ महामुने । तपश्चरति ते पुत्रः समङ्गायास्तटे स्थितः

kalpaṃ vidyādharo bhūtvā nadyāstvatha mahāmune | tapaścarati te putraḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ

विविधविषयवासनानुवृत्त्या खदिरकरञ्जकरालकोटरासु । जगति जठरयोनिषु प्रयातो गहनतरासु च काननस्थलीषु

vividhaviṣayavāsanānuvṛttyā khadirakarañjakarālakoṭarāsu | jagati jaṭharayoniṣu prayāto gahanatarāsu ca kānanasthalīṣu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने कालवचनं नाम दशमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne kālavacanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ

सर्गः ११

एकादशः सर्गः

ekādaśaḥ sargaḥ

काल उवाच । अद्योद्दामतरङ्गौघभाङ्काररणितानिले । तीर एव तरङ्गिण्यास्तपस्तपति ते सुतः

kāla uvāca | adyoddāmataraṅgaughabhāṅkāraraṇitānile | tīra eva taraṅgiṇyāstapastapati te sutaḥ

जटावानक्षवलयी जितसर्वेन्द्रियभ्रमः । तत्र वर्षशतान्यष्टौ संस्थितस्तपसि स्थिरे

jaṭāvānakṣavalayī jitasarvendriyabhramaḥ | tatra varṣaśatānyaṣṭau saṃsthitastapasi sthire

यदीच्छसि मुने द्रष्टुं तं स्वप्नाभं मनोभ्रमम् । तत्समुन्मील्य विज्ञाननेत्रमाशु विलोकय

yadīcchasi mune draṣṭuṃ taṃ svapnābhaṃ manobhramam | tatsamunmīlya vijñānanetramāśu vilokaya

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्ते जगदीशेन कालेन समदृष्टिना । मुनिः संचिन्तयामास ज्ञानाक्ष्णा तनयेहितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityukte jagadīśena kālena samadṛṣṭinā | muniḥ saṃcintayāmāsa jñānākṣṇā tanayehitam

ददर्श च मुहूर्तेन प्रतिभानवशादसौ । पुत्रोदन्तमशेषेण बुद्धिदर्पणबिम्बितम्

dadarśa ca muhūrtena pratibhānavaśādasau | putrodantamaśeṣeṇa buddhidarpaṇabimbitam

पुनर्मन्दरसानुस्थां स्वस्थां कालाग्रसंस्थिताम् । समङ्गायास्तटादेत्य विवेश स्वतनुं भृगुः

punarmandarasānusthāṃ svasthāṃ kālāgrasaṃsthitām | samaṅgāyāstaṭādetya viveśa svatanuṃ bhṛguḥ

विस्मयस्मेरया दृष्ट्या कालमालोक्य कान्तया । वीतरागमुवाचेदं वीतरागो मुनिर्वचः

vismayasmerayā dṛṣṭyā kālamālokya kāntayā | vītarāgamuvācedaṃ vītarāgo munirvacaḥ

भगवन्भूतभव्येश बाला वयमनुज्ज्वलाः । त्वादृशामेव धीर्देव त्रिकालामलदर्शिनी

bhagavanbhūtabhavyeśa bālā vayamanujjvalāḥ | tvādṛśāmeva dhīrdeva trikālāmaladarśinī

नानाकारविकाराढ्या सत्येवासत्यरूपिणी । विभ्रमं जनयत्येषा धीरस्यापि जगत्स्थितिः

nānākāravikārāḍhyā satyevāsatyarūpiṇī | vibhramaṃ janayatyeṣā dhīrasyāpi jagatsthitiḥ

4.11.10

त्वमेव देव जानासि त्वदभ्यन्तरवर्ति यत् । रूपमस्या मनोवृत्तेरिन्द्रजालविधायकम्

tvameva deva jānāsi tvadabhyantaravarti yat | rūpamasyā manovṛtterindrajālavidhāyakam

मत्पुत्रस्यास्य भगवन्मृत्युः किल न विद्यते । तेनेमं मृतमालोक्य जातः संभ्रमवानहम्

matputrasyāsya bhagavanmṛtyuḥ kila na vidyate | tenemaṃ mṛtamālokya jātaḥ saṃbhramavānaham

अक्षीणाजीवितं पुत्रं कालो मे नीतवानिति । नियतेर्वशतो देव तुच्छापीच्छा ममोदिता

akṣīṇājīvitaṃ putraṃ kālo me nītavāniti | niyatervaśato deva tucchāpīcchā mamoditā

ननु विज्ञातसंसारगतयो वयमापदाम् । संपदां चैव गच्छामो हर्षामर्षवशं विभो

nanu vijñātasaṃsāragatayo vayamāpadām | saṃpadāṃ caiva gacchāmo harṣāmarṣavaśaṃ vibho

अयुक्तकारिणि क्रोधः प्रसादो युक्तकारिणि । कर्तव्य इति रूढेयं संसारे भगवन् स्थितिः

ayuktakāriṇi krodhaḥ prasādo yuktakāriṇi | kartavya iti rūḍheyaṃ saṃsāre bhagavan sthitiḥ

इदं कार्यमिदं नेति यावत्कार्यं जगद्भ्रमः । तस्यैतत्संपरित्यागो हेय एव जगद्गुरो

idaṃ kāryamidaṃ neti yāvatkāryaṃ jagadbhramaḥ | tasyaitatsaṃparityāgo heya eva jagadguro

केवलं तावकीं चिन्तामनालोक्य यदा वयम् । भगवन्भवते क्रुद्धा याताः स्मस्तेन बाध्यताम्

kevalaṃ tāvakīṃ cintāmanālokya yadā vayam | bhagavanbhavate kruddhā yātāḥ smastena bādhyatām

त्वयेदानीमहं देव स्मारितस्तनयेहितम् । । समङ्गायास्तटे तेन दृष्टोऽयं तनयो मया

tvayedānīmahaṃ deva smāritastanayehitam | | samaṅgāyāstaṭe tena dṛṣṭo'yaṃ tanayo mayā

मनो जगति भूतानां द्वे शरीरेऽत्र सर्वगम् । मन एव शरीरं हि येनेदं भाव्यते जगत्

mano jagati bhūtānāṃ dve śarīre'tra sarvagam | mana eva śarīraṃ hi yenedaṃ bhāvyate jagat

काल उवाच । सम्यगुक्तं त्वया ब्रह्मन् शरीरं मन एव च । करोति देहं संकल्पात्कुम्भकारो घटं यथा

kāla uvāca | samyaguktaṃ tvayā brahman śarīraṃ mana eva ca | karoti dehaṃ saṃkalpātkumbhakāro ghaṭaṃ yathā

4.11.20

करोत्यकृतमाकारं कृतं नाशयति क्षणात् । । संकल्पेन मनोमोहाद्बालो वेतालकं यथा

karotyakṛtamākāraṃ kṛtaṃ nāśayati kṣaṇāt | | saṃkalpena manomohādbālo vetālakaṃ yathā

तथा च संभ्रमस्वप्नमिथ्याज्ञानादिभासुराः । । गन्धर्वनगराकारा दृष्टा मनसि शक्तयः

tathā ca saṃbhramasvapnamithyājñānādibhāsurāḥ | | gandharvanagarākārā dṛṣṭā manasi śaktayaḥ

स्थूलदृष्टिदशां त्वेतामवलम्ब्य महामुने । । पुंसो मनः शरीरं च कायौ द्वाविति कथ्यते

sthūladṛṣṭidaśāṃ tvetāmavalambya mahāmune | | puṃso manaḥ śarīraṃ ca kāyau dvāviti kathyate

मनो मनननिर्माणमात्रमेतज्जगत्त्रयम् । न सन्नासदिव स्फारमुदितं नेतरन्मुने

mano manananirmāṇamātrametajjagattrayam | na sannāsadiva sphāramuditaṃ netaranmune

चित्तदेहाङ्गलतया भेदवासनयेद्धया । द्विचन्द्रत्वमिवाज्ञानान्नानातेयं समुत्थिता ।। २४ । । भेदवासनया पश्यत्पदार्थनिचयं मनः । । भिन्नं पश्यति सर्वत्र घटावटपटादिकम् ।। २५ ।ऽ कृशोऽतिदुःखी मूढोऽहमेताश्चान्याश्च भावनाः । भावयत्स्वविकल्पोत्थां याति संसारितां मनः

cittadehāṅgalatayā bhedavāsanayeddhayā | dvicandratvamivājñānānnānāteyaṃ samutthitā || 24 | | bhedavāsanayā paśyatpadārthanicayaṃ manaḥ | | bhinnaṃ paśyati sarvatra ghaṭāvaṭapaṭādikam || 25 |' kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hametāścānyāśca bhāvanāḥ | bhāvayatsvavikalpotthāṃ yāti saṃsāritāṃ manaḥ

मननं कृत्रिमं रूपं ममैतन्न यतोऽस्म्यहम् । इति तत्त्यागतः शान्तं चेतो ब्रह्म सनातनम्

mananaṃ kṛtrimaṃ rūpaṃ mamaitanna yato'smyaham | iti tattyāgataḥ śāntaṃ ceto brahma sanātanam

यथा प्रवितताम्भोधौ द्रुतां नैकतरङ्गिणि । शाम्यत्स्पन्दतयानेककल्लोलावलिशालिनि

yathā pravitatāmbhodhau drutāṃ naikataraṅgiṇi | śāmyatspandatayānekakallolāvaliśālini

वार्यात्मनि समे स्वच्छे शुद्धे स्वादुनि शीतले । अविनाशिनि विस्तीर्णे महामहिमनि स्फुटे

vāryātmani same svacche śuddhe svāduni śītale | avināśini vistīrṇe mahāmahimani sphuṭe

4.11.30

ह्रस्वस्तरङ्गः स्वं रूपं भावयन्त्यस्वभावतः । ह्रस्वोऽस्मीति विकल्पेन करोति स्वेन भावनाम्

hrasvastaraṅgaḥ svaṃ rūpaṃ bhāvayantyasvabhāvataḥ | hrasvo'smīti vikalpena karoti svena bhāvanām

दीर्घस्तरङ्गः स्वं रूपं भावयन्त्यस्वभावतः । दीर्घोऽस्मीति विकल्पेन करोति स्वेन भावनाम्

dīrghastaraṅgaḥ svaṃ rūpaṃ bhāvayantyasvabhāvataḥ | dīrgho'smīti vikalpena karoti svena bhāvanām

ह्रस्वश्चैव परिभ्रष्टरूपोऽस्मीति तलातलम् । भावयन्भूतलं याति तादृग्भावनया स्वया

hrasvaścaiva paribhraṣṭarūpo'smīti talātalam | bhāvayanbhūtalaṃ yāti tādṛgbhāvanayā svayā

उत्पन्नश्च पलादूर्ध्वमुत्थितोऽस्मीति भावितः । सरश्मिरत्नजालस्तु शोभते दीप्तया श्रिया

utpannaśca palādūrdhvamutthito'smīti bhāvitaḥ | saraśmiratnajālastu śobhate dīptayā śriyā

तुषारकरबिम्बस्थः शीतलोऽस्मीति बिम्बति । सतटाचलदावाग्निप्रतिबिम्बो ज्वलद्वपुः

tuṣārakarabimbasthaḥ śītalo'smīti bimbati | sataṭācaladāvāgnipratibimbo jvaladvapuḥ

बिभेति बत दग्धोऽस्मीत्यात्तमौनश्च कम्पते । प्रतिबिम्बितवेलाद्रितटपक्षवनद्रुमः

bibheti bata dagdho'smītyāttamaunaśca kampate | pratibimbitavelādritaṭapakṣavanadrumaḥ

महदारम्भसंरम्भसंयुक्तोऽस्मीति राजते । विशल्लोलानिलात्यन्तध्वस्तलोलशरीरकः

mahadārambhasaṃrambhasaṃyukto'smīti rājate | viśallolānilātyantadhvastalolaśarīrakaḥ

खण्डशः परियातोऽस्मीत्यात्तक्रन्द इवारवी । न चोर्मयस्ते जलधेर्व्यतिरिक्ताः पयोधरात्

khaṇḍaśaḥ pariyāto'smītyāttakranda ivāravī | na cormayaste jaladhervyatiriktāḥ payodharāt

नचैकं रूपमेतेषां किंचित्सन्नाप्यसन्मयम् । नचैते ह्रस्वदैर्घ्याद्या गुणास्तेषु न तेषु ते

nacaikaṃ rūpameteṣāṃ kiṃcitsannāpyasanmayam | nacaite hrasvadairghyādyā guṇāsteṣu na teṣu te

नोर्मयः संस्थिता ह्यब्धौ न तत्तत्र न संस्थिताः । केवलं स्वस्वभावस्थसंकल्पविकलीकृताः

normayaḥ saṃsthitā hyabdhau na tattatra na saṃsthitāḥ | kevalaṃ svasvabhāvasthasaṃkalpavikalīkṛtāḥ

4.11.40

नष्टानष्टाः पुनर्जाता जाताजाताः पुनः पुनः । परस्परपरामर्शान्नान्यतामुपयान्त्यलम्

naṣṭānaṣṭāḥ punarjātā jātājātāḥ punaḥ punaḥ | parasparaparāmarśānnānyatāmupayāntyalam

एकरूपाम्बुसामान्यमया एव निरामयाः । तथैवास्मिन्प्रवितते सिते शुद्धे निरामये

ekarūpāmbusāmānyamayā eva nirāmayāḥ | tathaivāsminpravitate site śuddhe nirāmaye

ब्रह्ममात्रैकवपुषि ब्रह्मणि स्फाररूपिणि । सर्वशक्तावनाद्यन्ते पृथग्वदपृथक्कृताः

brahmamātraikavapuṣi brahmaṇi sphārarūpiṇi | sarvaśaktāvanādyante pṛthagvadapṛthakkṛtāḥ

संस्थिताः शक्तयश्चित्रा विचित्राचारचञ्चलाः । नानाशक्तिर्हि नानात्वमेति स्वे वपुषि स्थितिम्

saṃsthitāḥ śaktayaścitrā vicitrācāracañcalāḥ | nānāśaktirhi nānātvameti sve vapuṣi sthitim

बृंहितं ब्रह्मणि ब्रह्म पयसीवोर्मिमण्डलम् । स्त्रीपुमान्व्यङ्गरूपेण ब्रह्मेव परिवर्तते

bṛṃhitaṃ brahmaṇi brahma payasīvormimaṇḍalam | strīpumānvyaṅgarūpeṇa brahmeva parivartate

कल्पनान्या जगन्नाम्नी नासीदस्ति भविष्यति । ब्रह्मणो जगतो भेदो मनागपि न विद्यते

kalpanānyā jagannāmnī nāsīdasti bhaviṣyati | brahmaṇo jagato bhedo manāgapi na vidyate

संपूर्णं खल्विदं ब्रह्म जगद्ब्रह्मैव केवलम् । इति भावय यत्नेन ह्यन्यत्सर्वं परित्यज

saṃpūrṇaṃ khalvidaṃ brahma jagadbrahmaiva kevalam | iti bhāvaya yatnena hyanyatsarvaṃ parityaja

नानारूपिण्येकरूपा वैरूप्यशतकारिणी । नियतिर्नियताकारा पदार्थमधितिष्ठति

nānārūpiṇyekarūpā vairūpyaśatakāriṇī | niyatirniyatākārā padārthamadhitiṣṭhati

जडाजडमुपादत्ते चित्तमायाति चिन्मये । वासनारूपिणी शक्तिः स्वस्थरूपा स्थितात्मनः

jaḍājaḍamupādatte cittamāyāti cinmaye | vāsanārūpiṇī śaktiḥ svastharūpā sthitātmanaḥ

ब्रह्मैवानघ तेनेदं स्फाराकारं विजृम्भते । नानारूपैः प्रतिस्पन्दैः परिपूर्ण इवार्णवः

brahmaivānagha tenedaṃ sphārākāraṃ vijṛmbhate | nānārūpaiḥ pratispandaiḥ paripūrṇa ivārṇavaḥ

4.11.50

नानातां स्वयमादत्ते नानाकारविहारतः । आत्मैवात्मन्यात्मनैव समुद्राम्भ इवाम्भसि

nānātāṃ svayamādatte nānākāravihārataḥ | ātmaivātmanyātmanaiva samudrāmbha ivāmbhasi

व्यतिरिक्ता न पयसो विचित्रा वीचयो यथा । व्यतिरिक्ता न विश्वेशात्समग्राः कल्पनास्तथा

vyatiriktā na payaso vicitrā vīcayo yathā | vyatiriktā na viśveśātsamagrāḥ kalpanāstathā

शाखापुष्पलतापत्रफलकोरकयुक्तयः । यथैकस्मिंस्तथा बीजे सर्वदा सर्वशक्तिता

śākhāpuṣpalatāpatraphalakorakayuktayaḥ | yathaikasmiṃstathā bīje sarvadā sarvaśaktitā

विचित्रवर्णता यद्वद्दृश्यते कठिनातपे । विचित्रशक्तिता तद्वद्देवेशे सदसन्मयी

vicitravarṇatā yadvaddṛśyate kaṭhinātape | vicitraśaktitā tadvaddeveśe sadasanmayī

विचित्ररूपोदेतीयमविचित्रात्स्थितिः शिवात् । एकवर्णात्पयोवाहाच्छक्रचापलता यथा

vicitrarūpodetīyamavicitrātsthitiḥ śivāt | ekavarṇātpayovāhācchakracāpalatā yathā

अजडाज्जडतोदेति जाड्यभावनहेतुका । ऊर्णनाभाद्यथा तन्तुर्यथा पुंसः सुषुप्तता

ajaḍājjaḍatodeti jāḍyabhāvanahetukā | ūrṇanābhādyathā tanturyathā puṃsaḥ suṣuptatā

अचितश्चेतसः शक्तिं स्वबन्धायेच्छया शिवः । तनोति तान्तवं कोशं कोशकारकृमिर्यथा

acitaścetasaḥ śaktiṃ svabandhāyecchayā śivaḥ | tanoti tāntavaṃ kośaṃ kośakārakṛmiryathā

स्वेच्छयात्मात्मनो ब्रह्मन्भावयित्वैष विस्मृतिम् । करोति कठिनं बन्धं कोशकारकृमिर्यथा

svecchayātmātmano brahmanbhāvayitvaiṣa vismṛtim | karoti kaṭhinaṃ bandhaṃ kośakārakṛmiryathā

स्वेच्छयात्मात्मनो ब्रह्मन्भावयित्वा स्वकं वपुः । संसारान्मोक्षमाप्नोति स्वालानादिव वारणः

svecchayātmātmano brahmanbhāvayitvā svakaṃ vapuḥ | saṃsārānmokṣamāpnoti svālānādiva vāraṇaḥ

यथैव भावयत्यात्मा सततं भवति स्वयम् । तथैवापूर्यते शक्त्या शीघ्रमेव महानपि

yathaiva bhāvayatyātmā satataṃ bhavati svayam | tathaivāpūryate śaktyā śīghrameva mahānapi

4.11.60

भाविता शक्तिरात्मानमात्मतां नयति क्षणात् । अनन्तमखिलं प्रावृड्मिहिका महती यथा

bhāvitā śaktirātmānamātmatāṃ nayati kṣaṇāt | anantamakhilaṃ prāvṛḍmihikā mahatī yathā

या शक्तिरुदिता शीघ्रं याति तन्मयतामजः । य एवर्तुः स्थितिं यातस्तन्मयो भवति द्रुमः

yā śaktiruditā śīghraṃ yāti tanmayatāmajaḥ | ya evartuḥ sthitiṃ yātastanmayo bhavati drumaḥ

न मोक्षो मोक्ष ईशस्य न बन्धो बन्ध आत्मनः । बन्धमोक्षदृशौ लोके न जाने प्रोत्थिते कुतः

na mokṣo mokṣa īśasya na bandho bandha ātmanaḥ | bandhamokṣadṛśau loke na jāne protthite kutaḥ

नास्ति बन्धो न मोक्षोऽस्ति तन्मयस्त्विव लक्ष्यते । ग्रस्तं नित्यमनित्येन मायामयमहो जगत्

nāsti bandho na mokṣo'sti tanmayastviva lakṣyate | grastaṃ nityamanityena māyāmayamaho jagat

यदैव चित्तं कलितं किलानेनाकलात्मना । कोशकारवदात्मायमनेनावलितस्तदा

yadaiva cittaṃ kalitaṃ kilānenākalātmanā | kośakāravadātmāyamanenāvalitastadā

अन्योन्यरूपास्त्वत्यन्तं विकल्पितशरीरकाः । मनःशक्तय एतस्मादिमा निर्यान्ति कोटयः

anyonyarūpāstvatyantaṃ vikalpitaśarīrakāḥ | manaḥśaktaya etasmādimā niryānti koṭayaḥ

तज्जास्तत्स्थाः पृथग्रूपाः समुद्रादिव वीचयः । तज्जास्तत्स्थाः पृथक्स्थाश्च चन्द्रादिव मरीचयः

tajjāstatsthāḥ pṛthagrūpāḥ samudrādiva vīcayaḥ | tajjāstatsthāḥ pṛthaksthāśca candrādiva marīcayaḥ

अस्मिन्स्पन्दमये स्फारे परमात्ममहाम्बुधौ । चिज्जले वितताभोगे चिन्मात्ररसमालिनि

asminspandamaye sphāre paramātmamahāmbudhau | cijjale vitatābhoge cinmātrarasamālini

काश्चित्स्थिरा ब्रह्मविष्णू काश्चिद्रुद्रत्वमागताः । काश्चित्पुरुषतां प्राप्ताः काश्चिद्देवत्वमागताः

kāścitsthirā brahmaviṣṇū kāścidrudratvamāgatāḥ | kāścitpuruṣatāṃ prāptāḥ kāściddevatvamāgatāḥ

[ लहर्यः प्रस्फुरन्त्येताः स्वभावोद्भावितात्मकाः । काश्चिद्यममहेन्द्रार्कवह्निवैश्रवणादिकाः ।। घ्नन्ति कुर्वन्ति तिष्ठन्ति लहर्यश्चपलैषणाः । काश्चित्किंनरगन्धर्वविद्याधरसुरादिकाः ।। उत्पतन्ति पतन्त्युग्रा लहर्यः परिवल्गिताः । काश्चित्किंचित्स्थिराकारा यथा कमलजादिकाः ।। काश्चिदुत्पन्नविध्वस्ता यथा सुरनरादिकाः ।।] कृमिकीटपतङ्गाहिगोमशाजगरादिकाः । काश्चित्तस्मिन्महाम्भोधौ स्फुरन्त्येतेम्बुबिन्दुवत्

[ laharyaḥ prasphurantyetāḥ svabhāvodbhāvitātmakāḥ | kāścidyamamahendrārkavahnivaiśravaṇādikāḥ || ghnanti kurvanti tiṣṭhanti laharyaścapalaiṣaṇāḥ | kāścitkiṃnaragandharvavidyādharasurādikāḥ || utpatanti patantyugrā laharyaḥ parivalgitāḥ | kāścitkiṃcitsthirākārā yathā kamalajādikāḥ || kāścidutpannavidhvastā yathā suranarādikāḥ ||] kṛmikīṭapataṅgāhigomaśājagarādikāḥ | kāścittasminmahāmbhodhau sphurantyetembubinduvat

4.11.70

काश्चिच्चला नरमृगगृध्रजम्बुलकादिकाः । स्फुरन्ति गिरिकुञ्जेषु वेलावनतटेष्विव

kāściccalā naramṛgagṛdhrajambulakādikāḥ | sphuranti girikuñjeṣu velāvanataṭeṣviva

सुदीर्घजीविताः काश्चित्काश्चिदत्यल्पजीविताः । अतुच्छकलनाः काश्चित्काश्चित्तुच्छशरीरकाः

sudīrghajīvitāḥ kāścitkāścidatyalpajīvitāḥ | atucchakalanāḥ kāścitkāścittucchaśarīrakāḥ

संसारस्वप्नसंरम्भे काश्चित्स्थैर्येण भाविताः । सुविकल्पहताः काश्चिच्छङ्कन्ते सुस्थिरं जगत्

saṃsārasvapnasaṃrambhe kāścitsthairyeṇa bhāvitāḥ | suvikalpahatāḥ kāścicchaṅkante susthiraṃ jagat

अल्पाल्पभावनाः काश्चिद्दैन्यदोषवशीकृताः । कृशोऽतिदुःखी मूढोऽहमितिदुःखैर्वशीकृताः

alpālpabhāvanāḥ kāściddainyadoṣavaśīkṛtāḥ | kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hamitiduḥkhairvaśīkṛtāḥ

काश्चित्स्थावरतां याताः काश्चिद्देवत्वमागताः । काश्चित्पुरुषतां प्राप्ताः काश्चिदर्णवतां गताः

kāścitsthāvaratāṃ yātāḥ kāściddevatvamāgatāḥ | kāścitpuruṣatāṃ prāptāḥ kāścidarṇavatāṃ gatāḥ

काश्चित्स्थिता जगति कल्पशतान्यनल्पाः काश्चिद्व्रजन्ति परमं पदमिन्दुशुद्धाः । ब्रह्मार्णवात्समुदिता लहरीविलोला- श्चित्संविदो हि मननापरनामवत्यः

kāścitsthitā jagati kalpaśatānyanalpāḥ kāścidvrajanti paramaṃ padaminduśuddhāḥ | brahmārṇavātsamuditā laharīvilolā- ścitsaṃvido hi mananāparanāmavatyaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने संसारप्रवृत्तिदर्शनं नामैकादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne saṃsārapravṛttidarśanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ

सर्गः १२

द्वादशः सर्गः

dvādaśaḥ sargaḥ

काल उवाच । सुरासुरनराकारा इमा याः संविदो मुने । ब्रह्मार्णवादभिन्नास्ताः सत्यमेतन्मृषेतरत्

kāla uvāca | surāsuranarākārā imā yāḥ saṃvido mune | brahmārṇavādabhinnāstāḥ satyametanmṛṣetarat

मिथ्याभावनया ब्रह्मन्स्वविकल्पकलङ्किताः । न ब्रह्म वयमित्यन्तर्निंश्चयेन ह्यधोगताः

mithyābhāvanayā brahmansvavikalpakalaṅkitāḥ | na brahma vayamityantarniṃścayena hyadhogatāḥ

ब्रह्मणो व्यतिरिक्तत्वं ब्रह्मार्णवगता अपि । भावयन्त्यो विमुह्यन्ति भीमासु भवभूमिषु

brahmaṇo vyatiriktatvaṃ brahmārṇavagatā api | bhāvayantyo vimuhyanti bhīmāsu bhavabhūmiṣu

या एताः संविदो ब्राह्म्यो मननैककलङ्किताः । एतत्तत्कर्मणां बीजमप्यकर्मैव विद्धि ताः

yā etāḥ saṃvido brāhmyo mananaikakalaṅkitāḥ | etattatkarmaṇāṃ bījamapyakarmaiva viddhi tāḥ

संकल्परूपयैवान्तर्मुने कलनयैतया । कर्मजालकरञ्जानां बीजमुष्ट्या करालया

saṃkalparūpayaivāntarmune kalanayaitayā | karmajālakarañjānāṃ bījamuṣṭyā karālayā

इमा जगति विस्तीर्णाः शरीरोपलपङ्क्तयः । तिष्ठन्ति परिवल्गन्ति रुदन्ति च हसन्ति च

imā jagati vistīrṇāḥ śarīropalapaṅktayaḥ | tiṣṭhanti parivalganti rudanti ca hasanti ca

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं स्पन्दनैः पवनो यथा । उल्लसन्ति निलीयन्ते म्लायन्ति विहसन्ति च

ābrahmastambaparyantaṃ spandanaiḥ pavano yathā | ullasanti nilīyante mlāyanti vihasanti ca

ता एताः काश्चिदत्यच्छा यथा हरिहरादयः । काश्चिदल्पविमोहस्था यथोरगनरामराः

tā etāḥ kāścidatyacchā yathā hariharādayaḥ | kāścidalpavimohasthā yathoraganarāmarāḥ

काश्चिदत्यन्तमोहस्था यथा तरुतृणादयः । काश्चिदज्ञानसंमूढाः कृमिकीटत्वमागताः

kāścidatyantamohasthā yathā tarutṛṇādayaḥ | kāścidajñānasaṃmūḍhāḥ kṛmikīṭatvamāgatāḥ

काश्चिचत्तृणवदुह्यन्ते दूरे ब्रह्ममहोदधेः । अप्राप्तभूमिका एता यथोरगनगादयः

kāścicattṛṇavaduhyante dūre brahmamahodadheḥ | aprāptabhūmikā etā yathoraganagādayaḥ

सत्त्वमात्रं समालोक्य काश्चिदेवमुपागताः । जाताजाता निखन्यन्ते कृतान्तजरठाखुना

sattvamātraṃ samālokya kāścidevamupāgatāḥ | jātājātā nikhanyante kṛtāntajaraṭhākhunā

काश्चिदन्तरमासाद्य ब्रह्मतत्त्वमहाम्बुधेः । गतास्तत्तां समं कार्यैर्हरिब्रह्महरादिकाः

kāścidantaramāsādya brahmatattvamahāmbudheḥ | gatāstattāṃ samaṃ kāryairharibrahmaharādikāḥ

अल्पमोहात्मिकाः काश्चित्तमेव ब्रह्मवारिधिम् । अदृष्टपारभूम्यौघमवलम्ब्य व्यवस्थिताः

alpamohātmikāḥ kāścittameva brahmavāridhim | adṛṣṭapārabhūmyaughamavalambya vyavasthitāḥ

काश्चिद्भोक्तव्यजन्मौघभुक्तजन्मौघकोटयः । वन्ध्याः प्रकाशतामस्यः संस्थिता भूतजातयः

kāścidbhoktavyajanmaughabhuktajanmaughakoṭayaḥ | vandhyāḥ prakāśatāmasyaḥ saṃsthitā bhūtajātayaḥ

काश्चिदूर्ध्वादधो यान्ति यथा हस्तान्महत्फलम् । ऊध्वादूर्ध्वतरं काश्चिदधस्तात्काश्चिदप्यधः

kāścidūrdhvādadho yānti yathā hastānmahatphalam | ūdhvādūrdhvataraṃ kāścidadhastātkāścidapyadhaḥ

बहुसुखदुःखकराकराक्षयेयं परमपदास्मरणात्समागतेह । परमपदावगमात्प्रयाति नाशं विहगपतिस्मरणाद्विषव्यथेव

bahusukhaduḥkhakarākarākṣayeyaṃ paramapadāsmaraṇātsamāgateha | paramapadāvagamātprayāti nāśaṃ vihagapatismaraṇādviṣavyatheva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने संसारोत्पत्तिविस्तारवर्णनं नाम द्वादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne saṃsārotpattivistāravarṇanaṃ nāma dvādaśaḥ sargaḥ

सर्गः १३

त्रयोदशः सर्गः

trayodaśaḥ sargaḥ

काल उवाच । एतासां भूतजातीनामूर्मीणामिव सागरात् । विविधानां विचित्राणां लतानामिव माधवे

kāla uvāca | etāsāṃ bhūtajātīnāmūrmīṇāmiva sāgarāt | vividhānāṃ vicitrāṇāṃ latānāmiva mādhave

भव्या जितमनोमोहा दृष्टलोकपरावराः । जीवन्मुक्ता भ्रमन्तीह यक्षगन्धर्वकिंनराः

bhavyā jitamanomohā dṛṣṭalokaparāvarāḥ | jīvanmuktā bhramantīha yakṣagandharvakiṃnarāḥ

अन्ये तु काष्ठकुड्याभा मूढाः स्थावरजगमाः । अपरे क्षीणमोहास्ते किं तेषां प्रविचार्यते

anye tu kāṣṭhakuḍyābhā mūḍhāḥ sthāvarajagamāḥ | apare kṣīṇamohāste kiṃ teṣāṃ pravicāryate

लोके प्रबुध्यमानानां भूतानामात्मसिद्धये । विहरन्तीह शास्त्राणि कल्पितान्युदितात्मभिः

loke prabudhyamānānāṃ bhūtānāmātmasiddhaye | viharantīha śāstrāṇi kalpitānyuditātmabhiḥ

संप्रबुद्धाशया ये तु दुष्कृतानां परिक्षये । तेषां शास्त्रविचारेषु निर्मला धीः प्रवर्तते

saṃprabuddhāśayā ye tu duṣkṛtānāṃ parikṣaye | teṣāṃ śāstravicāreṣu nirmalā dhīḥ pravartate

विलीयते मनोमोहः सच्छास्त्रप्रविचारणात् । नभोविहरणाद्भानोः शार्वरं तिमिरं यथा

vilīyate manomohaḥ sacchāstrapravicāraṇāt | nabhoviharaṇādbhānoḥ śārvaraṃ timiraṃ yathā

अक्षीयमाणं हि मनो मोहायैव न सिद्धये । नीहार इव संछाद्य वेताल इव वल्गति

akṣīyamāṇaṃ hi mano mohāyaiva na siddhaye | nīhāra iva saṃchādya vetāla iva valgati

सर्वेषामेव देहानां सुखदुःखार्थभाजनम् । शरीरं मन एवेह नतु मांसमयं मुने

sarveṣāmeva dehānāṃ sukhaduḥkhārthabhājanam | śarīraṃ mana eveha natu māṃsamayaṃ mune

योऽयं मांसास्थिसंघातो दृश्यते पाञ्चभौतिकः । मनोविकल्पनं विद्धि न देहः परमार्थतः

yo'yaṃ māṃsāsthisaṃghāto dṛśyate pāñcabhautikaḥ | manovikalpanaṃ viddhi na dehaḥ paramārthataḥ

मनःशरीरेण तव पुत्रोऽयं कृतवान्मुने । तदेव प्राप्तवानाशु वयं नात्रापराधिनः

manaḥśarīreṇa tava putro'yaṃ kṛtavānmune | tadeva prāptavānāśu vayaṃ nātrāparādhinaḥ

स्वया वासनया लोको यद्यत्कर्म करोति यः । स तथैव तदाप्नोति नेतरस्येह कर्तृता

svayā vāsanayā loko yadyatkarma karoti yaḥ | sa tathaiva tadāpnoti netarasyeha kartṛtā

स्वानुसंहितमन्तर्यन्मनोवासनया स्वया । को नाम भुवनेशोऽस्ति तत्कर्तुं यस्य शक्तता

svānusaṃhitamantaryanmanovāsanayā svayā | ko nāma bhuvaneśo'sti tatkartuṃ yasya śaktatā

ये सर्गा नरकाभोगा या जन्ममरणैषणाः । स्वप्नमनोमननेनेदं स निष्पन्दोऽपि दुःखदः

ye sargā narakābhogā yā janmamaraṇaiṣaṇāḥ | svapnamanomananenedaṃ sa niṣpando'pi duḥkhadaḥ

बहुनात्र किमुक्तेन शब्दसंग्रहकारिणा । उत्तिष्ठ भगवन्यामो यत्र ते तनयः स्थितः

bahunātra kimuktena śabdasaṃgrahakāriṇā | uttiṣṭha bhagavanyāmo yatra te tanayaḥ sthitaḥ

सर्वं चित्तशरीरेण भुक्त्वा शुक्रः क्षणादिव । तथेन्दुरश्मिसंघट्टात्समङ्गातापसः स्थितः

sarvaṃ cittaśarīreṇa bhuktvā śukraḥ kṣaṇādiva | tathenduraśmisaṃghaṭṭātsamaṅgātāpasaḥ sthitaḥ

तत्प्राणपवनश्चित्तान्मुक्त इन्द्वंशुवत्फलम् । अवश्यायतया भूत्वा वीर्यं तेनान्तरास्थितः

tatprāṇapavanaścittānmukta indvaṃśuvatphalam | avaśyāyatayā bhūtvā vīryaṃ tenāntarāsthitaḥ

इत्युक्त्वा भगवान्कालो हसन्निव जगद्गतिम् । हस्ताद्धस्तेन जग्राह भृगुमिन्दुमिवांशुमान्

ityuktvā bhagavānkālo hasanniva jagadgatim | hastāddhastena jagrāha bhṛgumindumivāṃśumān

अहो नु चित्रा नियतेर्व्यवस्थेति वदंछनैः । भगवान्भृगुरुत्तस्थावुदयाद्रेर्यथा रविः

aho nu citrā niyatervyavastheti vadaṃchanaiḥ | bhagavānbhṛguruttasthāvudayādreryathā raviḥ

तेजोनिधी ह सममङ्ग समुत्थितौ तौ भातस्तदाम्बरतले सतमालजाले । तुल्योदयाविव नभस्यमले विहर्तु- मभ्युत्थितौ सजलदौ सकलेन्दुसूर्यौ

tejonidhī ha samamaṅga samutthitau tau bhātastadāmbaratale satamālajāle | tulyodayāviva nabhasyamale vihartu- mabhyutthitau sajaladau sakalendusūryau

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyatanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे भार्गवोपाख्याने भृगुसमाश्वासनं नाम त्रयोदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne bhṛgusamāśvāsanaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ

सर्गः १४

चतुर्दशः सर्गः

caturdaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ कालभृगू देवौ मन्दराचलकन्दरात् । गन्तुं प्रवृत्ताववनौ समङ्गासरितस्तटम्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha kālabhṛgū devau mandarācalakandarāt | gantuṃ pravṛttāvavanau samaṅgāsaritastaṭam

तौ शैलादवरोहन्तौ दृष्टवन्तौ महाद्युती । नवहैमलताजालकुञ्जसुप्तनभश्चरान्

tau śailādavarohantau dṛṣṭavantau mahādyutī | navahaimalatājālakuñjasuptanabhaścarān

वल्लीवलयदोलाभिः क्रीडतो गगनाङ्गणे । हरिणीमुग्धमुग्धाक्षिप्रेक्षितस्मारितोत्पलान्

vallīvalayadolābhiḥ krīḍato gaganāṅgaṇe | hariṇīmugdhamugdhākṣiprekṣitasmāritotpalān

सिद्धानध्यासितोत्तुङ्गशिलाशकलविष्टरान् । धृताकारानिवोत्साहान्हेलादृष्टजगत्त्रयान्

siddhānadhyāsitottuṅgaśilāśakalaviṣṭarān | dhṛtākārānivotsāhānhelādṛṣṭajagattrayān

कृताजस्रपतत्पुष्पधारासारनिमज्जनान् । तालोत्तालकृतोद्धस्तहस्तान्हस्तिघटापतीन्

kṛtājasrapatatpuṣpadhārāsāranimajjanān | tālottālakṛtoddhastahastānhastighaṭāpatīn

मदावलेपनिद्रालून्मदान्मूर्तानिव स्थितान् । पुष्पकेसररक्ताङ्गपवनारुणवालधीन्

madāvalepanidrālūnmadānmūrtāniva sthitān | puṣpakesararaktāṅgapavanāruṇavāladhīn

चञ्चलाश्चमराश्चारून्भूभृन्मण्डलचामरान् । कृताजस्त्रपतत्पुष्पधारासारनिमज्जनान्

cañcalāścamarāścārūnbhūbhṛnmaṇḍalacāmarān | kṛtājastrapatatpuṣpadhārāsāranimajjanān

किन्नरान्भूमखर्जूराञ्शाखासरलतां गतान् । परस्परफलाघातक्ष्वेडावर्जितकीचकान् ।। धातुपाटलदुर्वक्रान्मर्कटान्नटनोत्कटान् । लतावितानसंछन्नसानूपवनमन्दिरान्

kinnarānbhūmakharjūrāñśākhāsaralatāṃ gatān | parasparaphalāghātakṣveḍāvarjitakīcakān || dhātupāṭaladurvakrānmarkaṭānnaṭanotkaṭān | latāvitānasaṃchannasānūpavanamandirān

सिद्धानमरनारीभिर्मन्दारकुसुमाहतान् । धातुपाटलनिर्द्वारपयोदपटसंवृतान्

siddhānamaranārībhirmandārakusumāhatān | dhātupāṭalanirdvārapayodapaṭasaṃvṛtān

तटानजनसंसर्गान्बौद्धान्प्रव्रजितानिव । सरितः कुन्दमन्दारपिनद्धलहरीघटाः । सागरोत्कतयेवात्तमधुमासप्रसाधनाः

taṭānajanasaṃsargānbauddhānpravrajitāniva | saritaḥ kundamandārapinaddhalaharīghaṭāḥ | sāgarotkatayevāttamadhumāsaprasādhanāḥ

पुष्पभारपिनद्धाङ्गान्वृक्षान्पवनकम्पितान् । क्षीबानिव मधुप्राप्तौ घूर्णान्मधुकरेक्षणान्

puṣpabhārapinaddhāṅgānvṛkṣānpavanakampitān | kṣībāniva madhuprāptau ghūrṇānmadhukarekṣaṇān

शैलराजश्रियं स्फीतां पश्यन्तौ तावितस्ततः । प्राप्तवन्तौ वसुमतीं पुरपत्तनमण्डिताम्

śailarājaśriyaṃ sphītāṃ paśyantau tāvitastataḥ | prāptavantau vasumatīṃ purapattanamaṇḍitām

क्षणादवापतुस्तत्र पुष्पलोलतरङ्गिणीम् । समङ्गां सरितं साधु सर्वपुष्पमयीमिव

kṣaṇādavāpatustatra puṣpalolataraṅgiṇīm | samaṅgāṃ saritaṃ sādhu sarvapuṣpamayīmiva

ददर्शाथ तटे तस्मिन्कस्मिंश्चित्तनयं भृगुः । देहान्तरपरावृत्तं भावमन्यमुपागतम्

dadarśātha taṭe tasminkasmiṃścittanayaṃ bhṛguḥ | dehāntaraparāvṛttaṃ bhāvamanyamupāgatam

शान्तेन्द्रियं समाधिस्थमचञ्चलमनोमृगम् । सुचिरादिव विश्रान्तं सुचिरश्रमशान्तये

śāntendriyaṃ samādhisthamacañcalamanomṛgam | sucirādiva viśrāntaṃ suciraśramaśāntaye

चिन्तयन्तमिवानन्ताश्चिरभुक्ताऽचिरोज्झिताः । संसारसागरगतीर्हर्षशोकनिरन्तराः

cintayantamivānantāścirabhuktā'cirojjhitāḥ | saṃsārasāgaragatīrharṣaśokanirantarāḥ

नूनं निश्चलतां यातमतिभ्रमितचक्रवत् । अनन्तजगदावर्तविवर्तातिशयादिव

nūnaṃ niścalatāṃ yātamatibhramitacakravat | anantajagadāvartavivartātiśayādiva

एकान्तसंस्थितं कान्तं कान्त्येकाकिनमाश्रितम् । उपशान्तेहसंभग्नचित्तसंभ्रमसंगमम्

ekāntasaṃsthitaṃ kāntaṃ kāntyekākinamāśritam | upaśāntehasaṃbhagnacittasaṃbhramasaṃgamam

निर्विकल्पसमाधिस्थं विरतं द्वन्द्ववृत्तितः । हसन्तमखिलां लोकगतिं शीतलया धिया

nirvikalpasamādhisthaṃ virataṃ dvandvavṛttitaḥ | hasantamakhilāṃ lokagatiṃ śītalayā dhiyā

विगताखिलवृत्तान्तं विगताशेषभोक्तृतम् । निरस्तकल्पनाजालमालम्बितमहापदम्

vigatākhilavṛttāntaṃ vigatāśeṣabhoktṛtam | nirastakalpanājālamālambitamahāpadam

अनन्तविश्रान्तितते पदे विश्रान्तमात्मनि । प्रतिबिम्बमगृह्णन्तं सितं मणिमिवास्थितम्

anantaviśrāntitate pade viśrāntamātmani | pratibimbamagṛhṇantaṃ sitaṃ maṇimivāsthitam

हेयोपादेयसंकल्पविकल्पाभ्यां समुज्झितम् । संप्रबुद्धमतिं धीरं ददर्श तनयं भृगुः

heyopādeyasaṃkalpavikalpābhyāṃ samujjhitam | saṃprabuddhamatiṃ dhīraṃ dadarśa tanayaṃ bhṛguḥ

तमालोक्य भृगोः पुत्रं कालो भृगुमुवाच ह । वाक्यमब्धिध्वनिनिभं तव पुत्रस्त्वसाविति

tamālokya bhṛgoḥ putraṃ kālo bhṛgumuvāca ha | vākyamabdhidhvaninibhaṃ tava putrastvasāviti

विबुध्यतामिति गिरा समाधेर्विरराम सः । भार्गवोऽम्भोदघोषेण शनैरिव शिखण्डभृत्

vibudhyatāmiti girā samādhervirarāma saḥ | bhārgavo'mbhodaghoṣeṇa śanairiva śikhaṇḍabhṛt

उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यदन्ते कालभृगू प्रभू । समोदयाविवायातौ देवौ शशिदिवाकरौ

unmīlya netre so'paśyadante kālabhṛgū prabhū | samodayāvivāyātau devau śaśidivākarau

कदम्बलतिकापीठादथोत्थाय ननाम तौ । समौ समागतौ कान्तौ विप्रौ हीरहराविव

kadambalatikāpīṭhādathotthāya nanāma tau | samau samāgatau kāntau viprau hīraharāviva

मिथःकृतसमाचाराः शिलायां समुपाविशन् । मेरुपृष्ठे जगत्पूज्या ब्रह्मविष्णुहरा इव

mithaḥkṛtasamācārāḥ śilāyāṃ samupāviśan | merupṛṣṭhe jagatpūjyā brahmaviṣṇuharā iva

अथ शान्तजपो राम स समङ्गातटे द्विजः । तावुवाच वचः शान्तममृतस्यन्दसुन्दरम्

atha śāntajapo rāma sa samaṅgātaṭe dvijaḥ | tāvuvāca vacaḥ śāntamamṛtasyandasundaram

भवतोर्दर्शनेनाहमद्य निर्वृतिमागतः । सममागतयोर्लोके शीतलोष्णरुचोरिव

bhavatordarśanenāhamadya nirvṛtimāgataḥ | samamāgatayorloke śītaloṣṇarucoriva

यो न शास्त्रेण तपसा न ज्ञानेनापि विद्यया । विनष्टो मे मनोमोहः क्षीणोऽसौ दर्शनेन वाम्

yo na śāstreṇa tapasā na jñānenāpi vidyayā | vinaṣṭo me manomohaḥ kṣīṇo'sau darśanena vām

न तथा सुखयन्त्यन्तर्निर्मलामृतवृष्टयः । यथा प्रहर्षयन्त्येता महतामेव दृष्टयः

na tathā sukhayantyantarnirmalāmṛtavṛṣṭayaḥ | yathā praharṣayantyetā mahatāmeva dṛṣṭayaḥ

चरणाभ्यामिमं देशं भवन्तौ भूरितेजसौ । कौ पवित्रितवन्तौ नः शशाङ्कार्काविवाम्बरम्

caraṇābhyāmimaṃ deśaṃ bhavantau bhūritejasau | kau pavitritavantau naḥ śaśāṅkārkāvivāmbaram

इत्युक्तवन्तं प्रोवाच भृगुर्जन्मान्तरात्मजम् । स्मरात्मानं प्रबुद्धोऽसि नाज्ञोऽसीति रघूद्वह

ityuktavantaṃ provāca bhṛgurjanmāntarātmajam | smarātmānaṃ prabuddho'si nājño'sīti raghūdvaha

प्रबोधितोऽसौ भृगुणा जन्मान्तरदशां निजाम् । मुहूर्तमात्रं सस्मार ध्यानोन्मीलितलोचनः

prabodhito'sau bhṛguṇā janmāntaradaśāṃ nijām | muhūrtamātraṃ sasmāra dhyānonmīlitalocanaḥ

अथासौ विस्मयात्स्मेरमुखो मुदितमानसः । वितर्कमन्थरां वाचमुवाच वदतां वरः

athāsau vismayātsmeramukho muditamānasaḥ | vitarkamantharāṃ vācamuvāca vadatāṃ varaḥ

जगत्यविदितारम्भा नियतिः परमात्मनः । यद्वशादिदमाभोगि जगच्चक्रं प्रवर्तते

jagatyaviditārambhā niyatiḥ paramātmanaḥ | yadvaśādidamābhogi jagaccakraṃ pravartate

ममानन्तान्यतीतानि जन्मान्यविदितान्यपि । दशाफलान्यनन्तानि कल्पान्तकलितादिव

mamānantānyatītāni janmānyaviditānyapi | daśāphalānyanantāni kalpāntakalitādiva

दृष्टाः कठिनसंरम्भा विभवोऽप्यर्जनभ्रमाः । विहृतं वीतशोकासु चिरं मेरुस्थलीषु च

dṛṣṭāḥ kaṭhinasaṃrambhā vibhavo'pyarjanabhramāḥ | vihṛtaṃ vītaśokāsu ciraṃ merusthalīṣu ca

पीतमामोदि मन्दारकेसरारुणितं पयः । मन्दाकिन्याः सकह्लारं तटीष्वमरभूभृतः

pītamāmodi mandārakesarāruṇitaṃ payaḥ | mandākinyāḥ sakahlāraṃ taṭīṣvamarabhūbhṛtaḥ

भ्रान्तं मन्दरकुञ्जेषु फुल्लहेमलतालिषु । मेरोः कल्पतरुच्छायापुष्पसुन्दरसानुषु

bhrāntaṃ mandarakuñjeṣu phullahemalatāliṣu | meroḥ kalpatarucchāyāpuṣpasundarasānuṣu

न तदस्ति न यद्भुक्तं न तदस्ति न यत्कृतम् । न तदस्ति न यद्दृष्टमिष्टानिष्टासु वृत्तिषु

na tadasti na yadbhuktaṃ na tadasti na yatkṛtam | na tadasti na yaddṛṣṭamiṣṭāniṣṭāsu vṛttiṣu

ज्ञातं ज्ञातव्यमधुना दृष्टं द्रष्टव्यमक्षतम् । विश्रान्तोऽथचिरं श्रान्तो गतो मे सकलो भ्रमः

jñātaṃ jñātavyamadhunā dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakṣatam | viśrānto'thaciraṃ śrānto gato me sakalo bhramaḥ

उत्तिष्ठ तात गच्छामः पश्यामो मन्दरस्थिताम् । तां तनुं तावदाशुष्कां शुष्कां वनलतामिव

uttiṣṭha tāta gacchāmaḥ paśyāmo mandarasthitām | tāṃ tanuṃ tāvadāśuṣkāṃ śuṣkāṃ vanalatāmiva

न समीहितमस्तीह नासमीहितमस्ति मे । नियते रचनां द्रष्टुं केवलं विहराम्यहम्

na samīhitamastīha nāsamīhitamasti me | niyate racanāṃ draṣṭuṃ kevalaṃ viharāmyaham

यदतिसुभगमार्यसेवितं त- त्स्थिरमनुयामि यदेकभावबुद्ध्या । तदलमभिमता मतिर्ममास्तु प्रकृतमिमं व्यवहारमाचरामि

yadatisubhagamāryasevitaṃ ta- tsthiramanuyāmi yadekabhāvabuddhyā | tadalamabhimatā matirmamāstu prakṛtamimaṃ vyavahāramācarāmi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे भा० भार्गवजन्मान्तरस्मरणवर्णनं नाम चतुर्दशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe bhā0 bhārgavajanmāntarasmaraṇavarṇanaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ

सर्गः १५

पञ्चदशः सर्गः

pañcadaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । विचारयन्तस्तत्त्वज्ञा इति ते जागतीर्गतीः । समङ्गायास्तटात्तस्मात्प्रचेलुश्चञ्चलासवः

śrīvasiṣṭha uvāca | vicārayantastattvajñā iti te jāgatīrgatīḥ | samaṅgāyāstaṭāttasmātpraceluścañcalāsavaḥ

क्रमादाकाशमाक्रम्य निर्गत्याम्बुदकोटरैः । संप्रापुः सिद्धमार्गेण क्षणान्मन्दरकन्दरम्

kramādākāśamākramya nirgatyāmbudakoṭaraiḥ | saṃprāpuḥ siddhamārgeṇa kṣaṇānmandarakandaram

अधित्यकायां तस्याद्रेरार्द्रपर्णावगुण्ठिताम् । ददर्श भार्गवः शुष्कां पूर्वजन्मोद्भवां तनुम्

adhityakāyāṃ tasyādrerārdraparṇāvaguṇṭhitām | dadarśa bhārgavaḥ śuṣkāṃ pūrvajanmodbhavāṃ tanum

उवाचेदं च हे तात तन्वी तनुरियं हि सा । या त्वया सुखसंभोगैः पुरा समभिलालिता

uvācedaṃ ca he tāta tanvī tanuriyaṃ hi sā | yā tvayā sukhasaṃbhogaiḥ purā samabhilālitā

इयं सा मत्तनुर्यस्याः कर्पूरागुरुचन्दनैः । अङ्गमङ्गीकृतस्नेहा धात्री चिरमलेपयत्

iyaṃ sā mattanuryasyāḥ karpūrāgurucandanaiḥ | aṅgamaṅgīkṛtasnehā dhātrī ciramalepayat

इयं सा मत्तनुर्यस्या मन्दारकुसुमोत्करैः । रचिता शीतला शय्या मेरूपवनभूमिषु

iyaṃ sā mattanuryasyā mandārakusumotkaraiḥ | racitā śītalā śayyā merūpavanabhūmiṣu

इयं सा मत्तनुर्मत्तदेवस्त्रीगणलालिता । सरीसृपमुखक्षुण्णा पश्य शेते धरातले

iyaṃ sā mattanurmattadevastrīgaṇalālitā | sarīsṛpamukhakṣuṇṇā paśya śete dharātale

चन्दनोद्यानखण्डेषु मम तन्वा ययानया । चिरं विलसितं सेयं शुष्ककङ्कालतां गता

candanodyānakhaṇḍeṣu mama tanvā yayānayā | ciraṃ vilasitaṃ seyaṃ śuṣkakaṅkālatāṃ gatā

सुराङ्गनाङ्गसंसर्गादुत्तुङ्गानङ्गभङ्गया । चेतोवृत्त्या रहितया तन्वाद्य मम शुष्यते

surāṅganāṅgasaṃsargāduttuṅgānaṅgabhaṅgayā | cetovṛttyā rahitayā tanvādya mama śuṣyate

तेषु तेषु विलासेषु तासु तासु दशासु च ।। तथा तद्भावनाबन्धः कथं स्वस्थोऽसि देहक

teṣu teṣu vilāseṣu tāsu tāsu daśāsu ca || tathā tadbhāvanābandhaḥ kathaṃ svastho'si dehaka

हा तनो शवनामासि तापसंशोषमागता । कङ्कालतां प्रयातासि मां भीषयसि दुर्भगे

hā tano śavanāmāsi tāpasaṃśoṣamāgatā | kaṅkālatāṃ prayātāsi māṃ bhīṣayasi durbhage

देहेनाहंविलासेषु येनैव मुदितोऽभवम् । कङ्कालतामुपगतात्तस्मादेव बिभेम्यहम्

dehenāhaṃvilāseṣu yenaiva mudito'bhavam | kaṅkālatāmupagatāttasmādeva bibhemyaham

ताराजालसमाकारो यत्र हारोऽभवत्पुरा । ममोरसि निलीयन्ते तत्र पश्य पिपीलिकाः

tārājālasamākāro yatra hāro'bhavatpurā | mamorasi nilīyante tatra paśya pipīlikāḥ

द्रवत्काञ्चनकान्तेन लोभं नीता वराङ्गनाः । येन मद्वपुषा तेन पश्य कङ्कालतोह्यते

dravatkāñcanakāntena lobhaṃ nītā varāṅganāḥ | yena madvapuṣā tena paśya kaṅkālatohyate

पश्य मे विततास्येन तापसंशुष्ककृत्तिना । मत्कङ्कालकुवक्रेण वित्रास्यन्ते वने मृगाः

paśya me vitatāsyena tāpasaṃśuṣkakṛttinā | matkaṅkālakuvakreṇa vitrāsyante vane mṛgāḥ

पश्यामि संशुष्कतया शवोदरदरी मम । प्रकाशार्कांशुजालेन विवेकेनेव शोभते

paśyāmi saṃśuṣkatayā śavodaradarī mama | prakāśārkāṃśujālena vivekeneva śobhate

मत्तनुः परिशुष्केयं स्थितोत्तानाचलोपले । वैराग्यं नयतीवात्मतुच्छत्वेनान्तरं सताम्

mattanuḥ pariśuṣkeyaṃ sthitottānācalopale | vairāgyaṃ nayatīvātmatucchatvenāntaraṃ satām

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धलोभाद्विमुक्तया । निर्विकल्पसमाध्येव तदेतच्छुष्यते गिरौ

śabdarūparasasparśagandhalobhādvimuktayā | nirvikalpasamādhyeva tadetacchuṣyate girau

मुक्ताचित्तपिशाचेन नूनं सुखमिवास्थिता । तनुर्दैवतभङ्गेभ्यो न बिभेति मनागपि

muktācittapiśācena nūnaṃ sukhamivāsthitā | tanurdaivatabhaṅgebhyo na bibheti manāgapi

संशान्ते चित्तवेताले यामानन्दकलां तनुः । याति तामपि राज्येन जागतेन न गच्छति

saṃśānte cittavetāle yāmānandakalāṃ tanuḥ | yāti tāmapi rājyena jāgatena na gacchati

पश्य विश्रान्तसंदेहं विगताशेषकौतुकम् । निरस्तकलनाजालं सुखं शेते कथं वने

paśya viśrāntasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam | nirastakalanājālaṃ sukhaṃ śete kathaṃ vane

चित्तमर्कटसंरम्भसंक्षुब्धः कायपादपः । तथा वेगेन चलति यथाऽऽमूलान्निकृन्तति

cittamarkaṭasaṃrambhasaṃkṣubdhaḥ kāyapādapaḥ | tathā vegena calati yathā''mūlānnikṛntati

चित्तानर्थविमुक्तोऽद्रौ गजाभ्रहरिविग्रहम् । नाद्य पश्यति मे देहः परानन्द इव स्थितः

cittānarthavimukto'drau gajābhraharivigraham | nādya paśyati me dehaḥ parānanda iva sthitaḥ

सर्वाशाज्वरसंमोहमिहिकाशरदागमम् । अचित्तत्वं विना नान्यच्छ्रेयः पश्यामि जन्तुषु

sarvāśājvarasaṃmohamihikāśaradāgamam | acittatvaṃ vinā nānyacchreyaḥ paśyāmi jantuṣu

त एव सुखसंभोगसीमान्तं समुपागताः । महाधिया शान्तधियो ये याता विमनस्कताम्

ta eva sukhasaṃbhogasīmāntaṃ samupāgatāḥ | mahādhiyā śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām

सर्वदुःखदशामुक्तां संस्थितां विगतज्वराम् । दिष्ट्या पश्याम्यमननां वने तनुमिमामहम्

sarvaduḥkhadaśāmuktāṃ saṃsthitāṃ vigatajvarām | diṣṭyā paśyāmyamananāṃ vane tanumimāmaham

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ भार्गवेण तदा किल । सुबहून्युपभुक्तानि शरीराणि पुनःपुनः

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña bhārgaveṇa tadā kila | subahūnyupabhuktāni śarīrāṇi punaḥpunaḥ

भृगुणोत्पादिते काये तत्तस्मिंस्तस्य किं पुनः । महानतिशयो जातः परिदेवनमेव वा

bhṛguṇotpādite kāye tattasmiṃstasya kiṃ punaḥ | mahānatiśayo jātaḥ paridevanameva vā

श्रीवसिष्ठ उवाच । शुक्रस्य कलना राम यासौ जीवदशां गता । कर्मात्मिका समुत्पन्ना भृगोर्भार्गवरूपिणी

śrīvasiṣṭha uvāca | śukrasya kalanā rāma yāsau jīvadaśāṃ gatā | karmātmikā samutpannā bhṛgorbhārgavarūpiṇī

सा हीदंप्रथमत्वेन समुपेत्य परात्पदात् । भूताकाशपदं प्राप्य वातव्यावलिता सती

sā hīdaṃprathamatvena samupetya parātpadāt | bhūtākāśapadaṃ prāpya vātavyāvalitā satī

प्राणापानप्रवाहेण प्रविश्य हृदयं भृगोः । क्रमेण वीर्यतामेत्य संपन्नौशनसी तनुः

prāṇāpānapravāheṇa praviśya hṛdayaṃ bhṛgoḥ | krameṇa vīryatāmetya saṃpannauśanasī tanuḥ

विहितब्राह्मसंस्कारा तत्र सा पितुरग्रगा । कालेन महता प्राप्ता शुष्ककङ्कालरूपताम्

vihitabrāhmasaṃskārā tatra sā pituragragā | kālena mahatā prāptā śuṣkakaṅkālarūpatām

इदंप्रथममायाता यदासौ ब्रह्मणस्तनुः । अतस्तां प्रति शुक्रेण तदा तत्परिदेवितम्

idaṃprathamamāyātā yadāsau brahmaṇastanuḥ | atastāṃ prati śukreṇa tadā tatparidevitam

वीतरागोऽप्यनिच्छोऽपि समङ्गाविप्ररूपवान् । स शुशोच तनुं शुक्रः स्वभावो ह्येष देहजः

vītarāgo'pyaniccho'pi samaṅgāviprarūpavān | sa śuśoca tanuṃ śukraḥ svabhāvo hyeṣa dehajaḥ

ज्ञस्याज्ञस्य च देहस्य यावद्देहमयं क्रमः । लोकवद्व्यवहारोऽयं सक्त्यासक्त्याथवा सदा

jñasyājñasya ca dehasya yāvaddehamayaṃ kramaḥ | lokavadvyavahāro'yaṃ saktyāsaktyāthavā sadā

ये परिज्ञातगतयो ये चाज्ञाः पशुधर्मिणः । लोकसंव्यवहारेषु ते स्थिता लोकजालवत्

ye parijñātagatayo ye cājñāḥ paśudharmiṇaḥ | lokasaṃvyavahāreṣu te sthitā lokajālavat

व्यवहारे यथैवाज्ञस्तथैवाखिलपण्डितः । वासनामात्रभेदोऽत्र कारणं बन्धमोक्षदम्

vyavahāre yathaivājñastathaivākhilapaṇḍitaḥ | vāsanāmātrabhedo'tra kāraṇaṃ bandhamokṣadam

यावच्छरीरं तावद्धि दुःखे दुःखं सुखे सुखम् । असंसक्तधियो धीरा दर्शयन्त्यप्रबुद्धवत्

yāvaccharīraṃ tāvaddhi duḥkhe duḥkhaṃ sukhe sukham | asaṃsaktadhiyo dhīrā darśayantyaprabuddhavat

सुखेषु सुखिता नित्यं दुःखिता दुःखवृत्तिषु । महात्मानो हि दृश्यन्ते दृश्य एवाप्रबुद्धवत्

sukheṣu sukhitā nityaṃ duḥkhitā duḥkhavṛttiṣu | mahātmāno hi dṛśyante dṛśya evāprabuddhavat

सूर्यस्य प्रतिबिम्बानि क्षुभ्यन्ति न पुनः स्थिरम् । चलाचलतया तज्ज्ञो लोकवृत्तिषु तिष्ठति

sūryasya pratibimbāni kṣubhyanti na punaḥ sthiram | calācalatayā tajjño lokavṛttiṣu tiṣṭhati

अवस्थित इव स्वस्थः प्रतिबिम्बेषु भास्करः । संत्यक्तलोककर्मापि बुद्ध एवाप्रबुद्धधीः

avasthita iva svasthaḥ pratibimbeṣu bhāskaraḥ | saṃtyaktalokakarmāpi buddha evāprabuddhadhīḥ

मुक्तबुद्धीन्द्रियो मुक्तो बद्धकर्मेन्द्रियोऽपि हि । बद्धबुद्धीन्द्रियो बद्धो मुक्तकर्मेन्द्रियोऽपि हि

muktabuddhīndriyo mukto baddhakarmendriyo'pi hi | baddhabuddhīndriyo baddho muktakarmendriyo'pi hi

सुखदुःखदृशो लोके बन्धमोक्षदृशस्तथा । हेतुर्बुद्धीन्द्रियाण्येव तेजांसीव प्रकाशने

sukhaduḥkhadṛśo loke bandhamokṣadṛśastathā | heturbuddhīndriyāṇyeva tejāṃsīva prakāśane

बहिर्लोकोचिताचारस्त्वन्तराचारवर्जितः । समो ह्यतीव तिष्ठ त्वं संशान्तसकलैषणः

bahirlokocitācārastvantarācāravarjitaḥ | samo hyatīva tiṣṭha tvaṃ saṃśāntasakalaiṣaṇaḥ

सर्वैषणाविमुक्तेन स्वात्मनात्मनि तिष्ठता । कुरु कर्माणि कार्याणि नूनं देहस्य संस्थितिः

sarvaiṣaṇāvimuktena svātmanātmani tiṣṭhatā | kuru karmāṇi kāryāṇi nūnaṃ dehasya saṃsthitiḥ

आधिव्याधिमहावर्तगर्तसंसारवर्त्मनि । ममतोग्रान्धकूपेऽस्मिन्मा पतातापदायिनि

ādhivyādhimahāvartagartasaṃsāravartmani | mamatogrāndhakūpe'sminmā patātāpadāyini

न त्वं भावेषु नो भावास्त्वयि तामरसेक्षण । शुद्धबुद्धस्वभावस्त्वमात्मान्तः सुस्थिरो भव

na tvaṃ bhāveṣu no bhāvāstvayi tāmarasekṣaṇa | śuddhabuddhasvabhāvastvamātmāntaḥ susthiro bhava

त्वं ब्रह्म ह्यमलं शुद्धं त्वं सर्वात्मा च सर्वकृत् । सर्वं शान्तमजं विश्वं भावयन्वै सुखी भव

tvaṃ brahma hyamalaṃ śuddhaṃ tvaṃ sarvātmā ca sarvakṛt | sarvaṃ śāntamajaṃ viśvaṃ bhāvayanvai sukhī bhava

व्यपगतममतामहान्धकारः पदममलं विगतैषणं समेत्य । प्रभवसि यदि चेतसो महात्मं- स्तदतिधिये महते सते नमस्ते

vyapagatamamatāmahāndhakāraḥ padamamalaṃ vigataiṣaṇaṃ sametya | prabhavasi yadi cetaso mahātmaṃ- stadatidhiye mahate sate namaste

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्र० भार्गवोपा० भार्गवपरिदेवनप्रसङ्गेनोपदेशकरणं नाम पञ्चदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitipra0 bhārgavopā0 bhārgavaparidevanaprasaṅgenopadeśakaraṇaṃ nāma pañcadaśaḥ sargaḥ

सर्गः १६

षोडशः सर्गः

ṣoḍaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथाक्षिप्य वचस्तस्य तनयस्य तथा भृगोः । उवाच भगवान्कालो वचो गम्भीरनिःस्वनः

śrīvasiṣṭha uvāca | athākṣipya vacastasya tanayasya tathā bhṛgoḥ | uvāca bhagavānkālo vaco gambhīraniḥsvanaḥ

काल उवाच । समङ्गातापसीमेतां तनुं संत्यज्य भार्गव । प्रविशेमां तनुं साधो नगरीमिव पार्थिवः

kāla uvāca | samaṅgātāpasīmetāṃ tanuṃ saṃtyajya bhārgava | praviśemāṃ tanuṃ sādho nagarīmiva pārthivaḥ

काले पूर्वजया तन्वा तपः कृत्वा तया पुनः । गुरुत्वमसुरेन्द्राणां कर्तव्यं भवतानघ

kāle pūrvajayā tanvā tapaḥ kṛtvā tayā punaḥ | gurutvamasurendrāṇāṃ kartavyaṃ bhavatānagha

महाकल्पान्त आयाते भवता भार्गवी तनुः। अपुनर्ग्रहणायैषा त्याज्या प्रम्लानपुष्पवत्

mahākalpānta āyāte bhavatā bhārgavī tanuḥ| apunargrahaṇāyaiṣā tyājyā pramlānapuṣpavat

जीवन्मुक्तपदं प्राप्तस्तन्वा प्राक्तनरूपया । महासुरेन्द्रगुरुतां कुर्वंस्तिष्ठ महामते

jīvanmuktapadaṃ prāptastanvā prāktanarūpayā | mahāsurendragurutāṃ kurvaṃstiṣṭha mahāmate

कल्याणमस्तु वां यामो वयं त्वभिमतां दिशम् । न किंचिदपि यच्चित्तं यस्य नाभिमतं भवेष्पत्

kalyāṇamastu vāṃ yāmo vayaṃ tvabhimatāṃ diśam | na kiṃcidapi yaccittaṃ yasya nābhimataṃ bhaveṣpat

इत्युक्त्वा मुञ्चतोर्वाष्पं तयोः सोऽन्तरधीयत । तप्तांग्योरिव रोदस्योः सममंशुभिरंशुमान्

ityuktvā muñcatorvāṣpaṃ tayoḥ so'ntaradhīyata | taptāṃgyoriva rodasyoḥ samamaṃśubhiraṃśumān

गते तस्मिन्भगवति कृतान्ते भवितव्यताम् । विचार्य भार्गवोऽभेद्यां नियतेर्नियतां गतिम्

gate tasminbhagavati kṛtānte bhavitavyatām | vicārya bhārgavo'bhedyāṃ niyaterniyatāṃ gatim

कालकारणसंशुष्कां भाविपुष्पशुभोदयाम् । विवेश तां तनुं बालां सुलतामिव माधवः

kālakāraṇasaṃśuṣkāṃ bhāvipuṣpaśubhodayām | viveśa tāṃ tanuṃ bālāṃ sulatāmiva mādhavaḥ

सा ब्राह्मणीतनुर्भूमौ विवर्णवदनाङ्गिका । पपात कम्पिता तूर्णं छिन्नमूला लता यथा

sā brāhmaṇītanurbhūmau vivarṇavadanāṅgikā | papāta kampitā tūrṇaṃ chinnamūlā latā yathā

तस्यां प्रविष्टजीवायां पुत्रतन्वां महामुनिः । चकाराप्यायनं मन्त्रैः स कमण्डलुवारिभिः

tasyāṃ praviṣṭajīvāyāṃ putratanvāṃ mahāmuniḥ | cakārāpyāyanaṃ mantraiḥ sa kamaṇḍaluvāribhiḥ

सर्वा नाड्यस्ततस्तन्वास्तस्याः पूर्णा विरेजिरे । सरितः प्रावृषीवाम्बुपूरपूरितकोटराः

sarvā nāḍyastatastanvāstasyāḥ pūrṇā virejire | saritaḥ prāvṛṣīvāmbupūrapūritakoṭarāḥ

नलिनी प्रावृषीवासौ मधाविव नवा लता । यदा पूर्णा तदा तस्याः प्रान्ताः पल्लविता बभुः

nalinī prāvṛṣīvāsau madhāviva navā latā | yadā pūrṇā tadā tasyāḥ prāntāḥ pallavitā babhuḥ

अथ शुक्रः समुत्तस्थौ वहत्प्राणसमीरणः । रसमारुतसंयोगादापूर्ण इव वारिदः

atha śukraḥ samuttasthau vahatprāṇasamīraṇaḥ | rasamārutasaṃyogādāpūrṇa iva vāridaḥ

पुरोऽभिवादयामास पितरं पावनाकृतिम् । प्रथमोल्लासितो मेघः स्तनितेनेव पर्वतम्

puro'bhivādayāmāsa pitaraṃ pāvanākṛtim | prathamollāsito meghaḥ staniteneva parvatam

पिताथ प्राक्तनीं तन्वा आलिलिङ्गाकृतिं ततः । स्नेहार्द्रवृत्तिर्जलदश्चिरादद्रितटीमिव

pitātha prāktanīṃ tanvā āliliṅgākṛtiṃ tataḥ | snehārdravṛttirjaladaścirādadritaṭīmiva

भृगुर्ददर्श सस्नेहं प्राक्तनीं तानवीं तनुम् । मत्तो जातेयमित्यास्थां हसन्नपि महामतिः

bhṛgurdadarśa sasnehaṃ prāktanīṃ tānavīṃ tanum | matto jāteyamityāsthāṃ hasannapi mahāmatiḥ

मत्पुत्रोऽयमिति स्नेहो भृगुमप्यहरत्तदा । परमात्मीयता देहे यावदाकृतिभाविनी

matputro'yamiti sneho bhṛgumapyaharattadā | paramātmīyatā dehe yāvadākṛtibhāvinī

बभूवतुः पितापुत्रौ तावथान्योन्यशोभितौ । निशावसानमुदितावर्कपद्माकराविव

babhūvatuḥ pitāputrau tāvathānyonyaśobhitau | niśāvasānamuditāvarkapadmākarāviva

चिरसंगमसंबद्धाविव चक्राह्वदम्पती । घनागमनसस्नेहौ मयूरजलदाविव

cirasaṃgamasaṃbaddhāviva cakrāhvadampatī | ghanāgamanasasnehau mayūrajaladāviva

चिरकालदृढोत्कण्ठौ तुल्ययोग्यतया तया । स्थित्वा तत्र मुहूर्तं तावथोत्थाय महामती

cirakāladṛḍhotkaṇṭhau tulyayogyatayā tayā | sthitvā tatra muhūrtaṃ tāvathotthāya mahāmatī

समङ्गाद्विजदेहं तं भस्मसात्तत्र चक्रतुः । को हि नाम जगज्जातमाचारं नानुतिष्ठति

samaṅgādvijadehaṃ taṃ bhasmasāttatra cakratuḥ | ko hi nāma jagajjātamācāraṃ nānutiṣṭhati

एवं तौ कानने तस्मिन्पावने भृगुभार्गवौ । संस्थितौ तापसौ दीप्तौ दिवीव शशिभास्करौ

evaṃ tau kānane tasminpāvane bhṛgubhārgavau | saṃsthitau tāpasau dīptau divīva śaśibhāskarau

चेरतुर्ज्ञातविज्ञेयौ जीवन्मुक्तौ जगद्गुरू । देशकालदशौघेषु सुसमौ सुस्थिरौ ततः

ceraturjñātavijñeyau jīvanmuktau jagadgurū | deśakāladaśaugheṣu susamau susthirau tataḥ

अथासुरगुरुत्वं स शुक्रः कालेन लब्धवान् । भृगुरप्यात्मनो योग्ये पदेऽतिष्ठदनामये

athāsuragurutvaṃ sa śukraḥ kālena labdhavān | bhṛgurapyātmano yogye pade'tiṣṭhadanāmaye

शुक्रोऽसौ प्रथममिति क्रमेण जात- स्तस्मात्सत्परमपदादुदारकीर्तिः । स्वेनाशु स्मृतिपदविभ्रमेण पश्चा- दन्येषु प्रविलुलितो दशान्तरेषु

śukro'sau prathamamiti krameṇa jāta- stasmātsatparamapadādudārakīrtiḥ | svenāśu smṛtipadavibhrameṇa paścā- danyeṣu pravilulito daśāntareṣu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे भार्गव शुक्रस्य पुनर्जीवनं नाम षोडशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe bhārgava śukrasya punarjīvanaṃ nāma ṣoḍaśaḥ sargaḥ

सर्गः १७

सप्तदशः सर्गः

saptadaśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्भृगुपुत्रस्य प्रतिभासानुभूतितः । यथैषा सफला जाता तथान्यस्य न किं भवेत्

śrīrāma uvāca | bhagavanbhṛguputrasya pratibhāsānubhūtitaḥ | yathaiṣā saphalā jātā tathānyasya na kiṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । इयं प्रथममुत्पन्ना सा तनुर्ब्रह्मणः पदात् । शुद्धा जातिर्भार्गवस्य नान्यजन्मकलङ्किता

śrīvasiṣṭha uvāca | iyaṃ prathamamutpannā sā tanurbrahmaṇaḥ padāt | śuddhā jātirbhārgavasya nānyajanmakalaṅkitā

सर्वैषणानां संशान्तौ शुद्धचित्तस्य या स्थितिः । तत्सत्यमुच्यते सैषा विमला चिदुदाहृता

sarvaiṣaṇānāṃ saṃśāntau śuddhacittasya yā sthitiḥ | tatsatyamucyate saiṣā vimalā cidudāhṛtā

मनोनिर्मलसत्त्वात्म यद्भावयति यादृशम् । तत्तथाशु भवत्येव यथावर्तो भवेत्पयः

manonirmalasattvātma yadbhāvayati yādṛśam | tattathāśu bhavatyeva yathāvarto bhavetpayaḥ

यथा भृगुसुतस्यैव विभ्रमः प्रोत्थितः स्वयम् । प्रत्येकमप्येवमेव दृष्टान्तोऽत्र भृगोः सुतः

yathā bhṛgusutasyaiva vibhramaḥ protthitaḥ svayam | pratyekamapyevameva dṛṣṭānto'tra bhṛgoḥ sutaḥ

बीजस्याङ्कुरपत्रादि स्वं चमत्कुरुते यथा । सर्वेषां भूतसङ्घानां भ्रमखण्डास्तथैव हि

bījasyāṅkurapatrādi svaṃ camatkurute yathā | sarveṣāṃ bhūtasaṅghānāṃ bhramakhaṇḍāstathaiva hi

यदिदं दृश्यते विश्वमेवमेवाखिलं जगत् । प्रत्येकमुदितं मिथ्या मिथ्यैवास्तमुपैति च

yadidaṃ dṛśyate viśvamevamevākhilaṃ jagat | pratyekamuditaṃ mithyā mithyaivāstamupaiti ca

नास्तमेति नचोदेति जगत्किंचन कस्यचित् । भ्रान्तिमात्रमिदं मायामुग्धेव परिजृम्भते

nāstameti nacodeti jagatkiṃcana kasyacit | bhrāntimātramidaṃ māyāmugdheva parijṛmbhate

यथा संप्रतिभासस्थः स्वयं संसारखण्डकः । तथा तेषां सहस्राणि मिथ्या दृष्टानि सन्ति हि

yathā saṃpratibhāsasthaḥ svayaṃ saṃsārakhaṇḍakaḥ | tathā teṣāṃ sahasrāṇi mithyā dṛṣṭāni santi hi

स्वप्नसंकल्पनगरव्यवहाराः परस्परम्। पृथग्यथा न दृश्यन्ते तथैते संसृतिभ्रमाः

svapnasaṃkalpanagaravyavahārāḥ parasparam| pṛthagyathā na dṛśyante tathaite saṃsṛtibhramāḥ

एवं नगरवृन्दानि नभस्संकल्परूपिणि । सन्ति तानि न दृश्यन्ते मिथ्याज्ञानदृशं विना

evaṃ nagaravṛndāni nabhassaṃkalparūpiṇi | santi tāni na dṛśyante mithyājñānadṛśaṃ vinā

पिशाचयक्षरक्षांसि सन्त्येवंरूपकाणि ह । संकल्पमात्रदेहानि सुखदुःखमयानि च

piśācayakṣarakṣāṃsi santyevaṃrūpakāṇi ha | saṃkalpamātradehāni sukhaduḥkhamayāni ca

एवमेव वयं चेमे संपन्ना रघुनन्दन । स्वसंकल्पात्मकाकारा मिथ्यासत्यत्वभाविनः

evameva vayaṃ ceme saṃpannā raghunandana | svasaṃkalpātmakākārā mithyāsatyatvabhāvinaḥ

एवंरूपैव हि परे विद्यते सर्गसंततिः । न वास्तवी वस्तुता तु संस्थितैवमवस्तुनि

evaṃrūpaiva hi pare vidyate sargasaṃtatiḥ | na vāstavī vastutā tu saṃsthitaivamavastuni

प्रत्येकमुदितं विश्वमेवमेव मुधैव हि । वनगुल्मकरूपेण वसन्तैकरसो यथा

pratyekamuditaṃ viśvamevameva mudhaiva hi | vanagulmakarūpeṇa vasantaikaraso yathā

प्रथमोऽयं स्वसंकल्पः प्रथामभ्यागतो यथा । तथातिपरमार्थेन दृष्टेनेत्थं विभाव्यते

prathamo'yaṃ svasaṃkalpaḥ prathāmabhyāgato yathā | tathātiparamārthena dṛṣṭenetthaṃ vibhāvyate

प्रत्येकमुदितं चित्तं स्वस्वभावोदरस्थितम् । इदमित्थं समारम्भं जगत्पश्यन्विनश्यति

pratyekamuditaṃ cittaṃ svasvabhāvodarasthitam | idamitthaṃ samārambhaṃ jagatpaśyanvinaśyati

प्रतिभासवशादस्ति नास्ति वस्त्ववलोकनात्। दीर्घस्वप्नो जगज्जालमालानं चित्तदन्तिनः

pratibhāsavaśādasti nāsti vastvavalokanāt| dīrghasvapno jagajjālamālānaṃ cittadantinaḥ

चित्सत्तैव जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चित्तकम् । एकाभावाद्वयोर्नाशः स च सत्यविचारणात्

citsattaiva jagatsattā jagatsattaiva cittakam | ekābhāvādvayornāśaḥ sa ca satyavicāraṇāt

शुद्धस्य प्रतिभासो हि सत्यो भवति चेतसः । प्रमार्जनादिव मणेर्मलिनस्येह युक्तितः

śuddhasya pratibhāso hi satyo bhavati cetasaḥ | pramārjanādiva maṇermalinasyeha yuktitaḥ

चिरमेकदृढाभ्यासाच्छुद्धिर्भवति चेतसः । अनाक्रान्तस्य संकल्पैः प्रतिभोदेति चेतसः

ciramekadṛḍhābhyāsācchuddhirbhavati cetasaḥ | anākrāntasya saṃkalpaiḥ pratibhodeti cetasaḥ

सुवर्णं न स्थितिं याति मलवत्यंशुके यथा । एका दृष्टिः स्थितिं याति न म्लाने चित्तके तथा

suvarṇaṃ na sthitiṃ yāti malavatyaṃśuke yathā | ekā dṛṣṭiḥ sthitiṃ yāti na mlāne cittake tathā

श्रीराम उवाच । प्रतिभासात्मनि जगत्येते कालक्रियाक्रमाः । सोदयास्तमया जाताः कथं शुक्रस्य चेतसः

śrīrāma uvāca | pratibhāsātmani jagatyete kālakriyākramāḥ | sodayāstamayā jātāḥ kathaṃ śukrasya cetasaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यादृग्जगदिदं दृष्टं शुक्रेण पितृशास्त्रतः । तादृक्कस्य स्थितं चित्ते मयूराण्डे मयूरवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | yādṛgjagadidaṃ dṛṣṭaṃ śukreṇa pitṛśāstrataḥ | tādṛkkasya sthitaṃ citte mayūrāṇḍe mayūravat

स्वभावकोशस्थमिदं तदेतेन क्रमोदितम् । बीजेनाङ्कुरपत्रादिलतापुष्पफलं यथा

svabhāvakośasthamidaṃ tadetena kramoditam | bījenāṅkurapatrādilatāpuṣpaphalaṃ yathā

जीवो यद्बासनाबद्धस्तदेवान्तः प्रपश्यति । स्वरूपं चात्र दृष्टान्तो दीर्घस्वप्नस्त्विदं जगत्

jīvo yadbāsanābaddhastadevāntaḥ prapaśyati | svarūpaṃ cātra dṛṣṭānto dīrghasvapnastvidaṃ jagat

प्रत्येकमुदितो राम नूनं संसृतिखण्डकः । रात्रौ सैन्यनरस्वप्नजालवत्स्वात्मनि स्फुटः

pratyekamudito rāma nūnaṃ saṃsṛtikhaṇḍakaḥ | rātrau sainyanarasvapnajālavatsvātmani sphuṭaḥ

श्रीराम उवाच । एष संसृतिखण्डोत्थो मिथः स मिलति स्वयम् । नो वा मिलति तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

śrīrāma uvāca | eṣa saṃsṛtikhaṇḍottho mithaḥ sa milati svayam | no vā milati tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi

श्रीवसिष्ठ उवाच । मलिनं हि मनोऽवीर्यं न मिथः श्लेषमर्हति । अयोऽयसि च संतप्ते शुद्धे तप्तं तु लीयते

śrīvasiṣṭha uvāca | malinaṃ hi mano'vīryaṃ na mithaḥ śleṣamarhati | ayo'yasi ca saṃtapte śuddhe taptaṃ tu līyate

चित्ततत्त्वानि शुद्धानि संमिलन्ति परस्परम् । एकरूपाणितोयानि यान्त्यैक्यंनाविलानि हि

cittatattvāni śuddhāni saṃmilanti parasparam | ekarūpāṇitoyāni yāntyaikyaṃnāvilāni hi

शुद्धिर्हि चित्तस्य विवासनत्व- मभूतसंवेदनमेकरूपम् । तस्याशु शुद्ध्या भवति प्रबुद्ध- स्तन्मात्रयुक्त्या परसंगमेति

śuddhirhi cittasya vivāsanatva- mabhūtasaṃvedanamekarūpam | tasyāśu śuddhyā bhavati prabuddha- stanmātrayuktyā parasaṃgameti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थि० भार्गवोपाख्याने मनोराज्यसंमेलनं नाम सप्तदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthi0 bhārgavopākhyāne manorājyasaṃmelanaṃ nāma saptadaśaḥ sargaḥ

सर्गः १८

अष्टादशः सर्गः

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वसंसृतिखण्डेषु भूतबीजकलात्मनः । तन्मात्रप्रतिभासस्य प्रतिभासेन भिन्नता

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvasaṃsṛtikhaṇḍeṣu bhūtabījakalātmanaḥ | tanmātrapratibhāsasya pratibhāsena bhinnatā

प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा तन्मात्रावृत्तिपूर्वकम् । सर्वस्य जीवजातस्य सुषुप्तत्वादनन्तरम्

pravṛttirvā nivṛttirvā tanmātrāvṛttipūrvakam | sarvasya jīvajātasya suṣuptatvādanantaram

प्रवृत्तिभाजो ये जीवास्ते तन्मात्रप्रदर्शिनः । तन्मात्रैकतया सर्गान्मिथः पश्यन्ति कल्पितान्

pravṛttibhājo ye jīvāste tanmātrapradarśinaḥ | tanmātraikatayā sargānmithaḥ paśyanti kalpitān

तन्मात्रैक्यप्रणालेन चित्राः सर्गजलाशयाः । परस्परं संमिलन्ति घनतां यान्ति चाभितः

tanmātraikyapraṇālena citrāḥ sargajalāśayāḥ | parasparaṃ saṃmilanti ghanatāṃ yānti cābhitaḥ

केचित्पृथक्स्थितिगताः पृथगेव लयं गताः । केचिन्मिथः संमिलिता जगद्गुञ्जा स्थिताक्षता

kecitpṛthaksthitigatāḥ pṛthageva layaṃ gatāḥ | kecinmithaḥ saṃmilitā jagadguñjā sthitākṣatā

जगद्रुञ्जासहस्राणि यत्रासंख्यान्यणावणौ । अपरस्परलग्नानि काननं ब्रह्म नाम तत्

jagadruñjāsahasrāṇi yatrāsaṃkhyānyaṇāvaṇau | aparasparalagnāni kānanaṃ brahma nāma tat

मिथः संमिलनेनैता घनतां समुपागताः । यद्यद्यत्र यथा रूढं तत्तत्पश्यति नेतरत्

mithaḥ saṃmilanenaitā ghanatāṃ samupāgatāḥ | yadyadyatra yathā rūḍhaṃ tattatpaśyati netarat

वर्तमानं मनोराज्यं नैष्फल्यं समुपागता । सा कृत्तिर्मनसो ज्ञेया तस्य जीवपरम्परा

vartamānaṃ manorājyaṃ naiṣphalyaṃ samupāgatā | sā kṛttirmanaso jñeyā tasya jīvaparamparā

परस्परं संमिलतां सर्गाणां रूढभाविनाम् । देहसत्ता भृशं रूढा देहाभावस्तु विस्मृतिः

parasparaṃ saṃmilatāṃ sargāṇāṃ rūḍhabhāvinām | dehasattā bhṛśaṃ rūḍhā dehābhāvastu vismṛtiḥ

देहत्वपरिरूढत्वाच्चिद्धेम्ना विस्मृतात्मना । मिथ्यानुभूताऽविद्या तु शुद्धा कटकतामिता

dehatvaparirūḍhatvācciddhemnā vismṛtātmanā | mithyānubhūtā'vidyā tu śuddhā kaṭakatāmitā

यथा शुद्धः प्राणमरुत्परप्राणादिवेदनात् । वेत्ति वेद्यं मनोराज्यं तथा सर्गान्तराश्रयम्

yathā śuddhaḥ prāṇamarutparaprāṇādivedanāt | vetti vedyaṃ manorājyaṃ tathā sargāntarāśrayam

सर्वेषां जीवराशीनामात्मावस्थात्रयं श्रितः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यमत्र देहो न कारणम्

sarveṣāṃ jīvarāśīnāmātmāvasthātrayaṃ śritaḥ | jāgratsvapnasuṣuptyākhyamatra deho na kāraṇam

एवमात्मनि जीवत्वे सत्यवस्थात्रयात्मनि । नचाम्भसीव वीचित्वमस्मिन्कचति देहता

evamātmani jīvatve satyavasthātrayātmani | nacāmbhasīva vīcitvamasminkacati dehatā

चित्कलापदमासाद्य सुषुप्तान्तपदस्थितम् । बुद्धो निवर्तेते जीवो मूढः सर्गे प्रवर्तते

citkalāpadamāsādya suṣuptāntapadasthitam | buddho nivartete jīvo mūḍhaḥ sarge pravartate

द्वयोरेकस्वरूपैव स्वसौहार्दनिदर्शनात् । अज्ञः सुषुप्तोऽसंबुद्धो जीवः कश्चित्स सर्गभाक्

dvayorekasvarūpaiva svasauhārdanidarśanāt | ajñaḥ suṣupto'saṃbuddho jīvaḥ kaścitsa sargabhāk

सर्वगत्वाच्चितः कश्चित्परसर्गेण नीयते । सर्गे सर्गे पृथग्रूपं सन्ति सर्गान्तराण्यपि

sarvagatvāccitaḥ kaścitparasargeṇa nīyate | sarge sarge pṛthagrūpaṃ santi sargāntarāṇyapi

तेष्वप्यन्तस्थसर्गौघाः कदलीदलपीठवत् । सर्वसर्गान्तरादूरं पत्रपीवरवृत्तिमत्

teṣvapyantasthasargaughāḥ kadalīdalapīṭhavat | sarvasargāntarādūraṃ patrapīvaravṛttimat

स्वभावशीतलं ब्रह्म कदलीदलमण्डपः । कदल्यामन्यता नास्ति यथा पत्रशतेष्वपि

svabhāvaśītalaṃ brahma kadalīdalamaṇḍapaḥ | kadalyāmanyatā nāsti yathā patraśateṣvapi

ब्रह्मतत्त्वेऽन्यता नास्ति तथा सर्गशतेष्वपि । बीजमेव रसात्फुल्लं भूत्वा बीजं पुनर्भवेत्

brahmatattve'nyatā nāsti tathā sargaśateṣvapi | bījameva rasātphullaṃ bhūtvā bījaṃ punarbhavet

तथा ब्रह्म मनो भूत्वा बोधाद्ब्रह्म परं भवेत् । रसकारणकं बीजं फलभावेन जृम्भते

tathā brahma mano bhūtvā bodhādbrahma paraṃ bhavet | rasakāraṇakaṃ bījaṃ phalabhāvena jṛmbhate

ब्रह्मकारणको जीवो जगद्रूपेण जृम्भते । रसस्य कारणं किं स्यादिति वक्तुं न युज्यते

brahmakāraṇako jīvo jagadrūpeṇa jṛmbhate | rasasya kāraṇaṃ kiṃ syāditi vaktuṃ na yujyate

ब्रह्मणः कारणं किं स्यादिति वक्तुं न युज्यते । स्वभावो निर्विशेषत्वात्परो वक्तुं न युज्यते

brahmaṇaḥ kāraṇaṃ kiṃ syāditi vaktuṃ na yujyate | svabhāvo nirviśeṣatvātparo vaktuṃ na yujyate

नाकारणे कारणादि परे वस्त्वादिकारणे । विचारणीयः सारो हि किमसारविचारणैः

nākāraṇe kāraṇādi pare vastvādikāraṇe | vicāraṇīyaḥ sāro hi kimasāravicāraṇaiḥ

बीजं जहद्बीजवपुः फलीभूतं विलोक्यते । ब्रह्माजहन्निजवपुः फलं बीजे च संस्थितम्

bījaṃ jahadbījavapuḥ phalībhūtaṃ vilokyate | brahmājahannijavapuḥ phalaṃ bīje ca saṃsthitam

बीजस्याकृतिमत्सर्वं तेनानाकृतिमत्पदम् । न युज्यते समीकर्तुं तस्मान्नास्त्युपमा शिवे

bījasyākṛtimatsarvaṃ tenānākṛtimatpadam | na yujyate samīkartuṃ tasmānnāstyupamā śive

स्वमेव जायतेऽस्वाभं न च तज्जायतेऽन्यदृक् । अतो न जातं नाजातं विद्धि ब्रह्म नभो जगत्

svameva jāyate'svābhaṃ na ca tajjāyate'nyadṛk | ato na jātaṃ nājātaṃ viddhi brahma nabho jagat

दृश्यं पश्यन्स्वमात्मानं न द्रष्टा संप्रपश्यति । प्रपञ्चाक्रान्तसंवित्तेः कस्योदेति निजा स्थितिः

dṛśyaṃ paśyansvamātmānaṃ na draṣṭā saṃprapaśyati | prapañcākrāntasaṃvitteḥ kasyodeti nijā sthitiḥ

मृगतृष्णाजलभ्रान्तौ सत्यां कैव विदग्धता । विदग्धतायां सत्यां तु कैवासौ मृगतृष्णिका

mṛgatṛṣṇājalabhrāntau satyāṃ kaiva vidagdhatā | vidagdhatāyāṃ satyāṃ tu kaivāsau mṛgatṛṣṇikā

आकाशविशदो द्रष्टा सर्वाङ्गोऽपि न पश्यति । नेत्रं निजमिवात्मानं दृशीभूतमहो भ्रमः

ākāśaviśado draṣṭā sarvāṅgo'pi na paśyati | netraṃ nijamivātmānaṃ dṛśībhūtamaho bhramaḥ

आकाशविशदो द्रष्टा सर्वाङ्गोऽपि न पश्यति । तेषां निजमिवात्मानं दृशीभूतमिवाभ्रमः

ākāśaviśado draṣṭā sarvāṅgo'pi na paśyati | teṣāṃ nijamivātmānaṃ dṛśībhūtamivābhramaḥ

आकाशविशदं ब्रह्म यत्नेनापि न लभ्यते । दृश्ये दृश्यतया दृष्टे त्वस्य लाभः सुदूरतः

ākāśaviśadaṃ brahma yatnenāpi na labhyate | dṛśye dṛśyatayā dṛṣṭe tvasya lābhaḥ sudūrataḥ

तादृग्भावस्वरूपेण विना यत्र न दृश्यते । तत्रापि दूरोदस्तैव द्रष्टुः सूक्ष्मस्य दृश्यता

tādṛgbhāvasvarūpeṇa vinā yatra na dṛśyate | tatrāpi dūrodastaiva draṣṭuḥ sūkṣmasya dṛśyatā

दृश्यं च दृश्यते तेन द्रष्टा राम न दृश्यते । द्रष्टैव संभवत्येको नतु दृश्यमिहास्ति हि

dṛśyaṃ ca dṛśyate tena draṣṭā rāma na dṛśyate | draṣṭaiva saṃbhavatyeko natu dṛśyamihāsti hi

द्रष्टा सर्वात्मको दृश्ये स्थितश्चेत्कैव द्रष्टृता । सर्वशक्तिमता राज्ञा यद्यत्संपद्यते यथा

draṣṭā sarvātmako dṛśye sthitaścetkaiva draṣṭṛtā | sarvaśaktimatā rājñā yadyatsaṃpadyate yathā

तत्तथानुभवत्याशु स एवोदेति तत्तथा । यथा मधुरसोल्लासः खण्डो भवति भासुरः

tattathānubhavatyāśu sa evodeti tattathā | yathā madhurasollāsaḥ khaṇḍo bhavati bhāsuraḥ

रसतामजहच्चैव फलपुष्पलतोन्नतः । चिदुल्लासस्तथा जीवो भूयो भवति देहकः

rasatāmajahaccaiva phalapuṣpalatonnataḥ | cidullāsastathā jīvo bhūyo bhavati dehakaḥ

चिन्मात्रतां तामजहदेव दर्शनदृक्मयम् । अन्तःस्वानुभवश्चैव जगत्स्वप्नं प्रपश्यति

cinmātratāṃ tāmajahadeva darśanadṛkmayam | antaḥsvānubhavaścaiva jagatsvapnaṃ prapaśyati

अहंतादिरसे भौमे खण्डकत्वमिवात्मनि । नानाखण्डसहस्रौघैरद्वितीयैर्निजात्मनः

ahaṃtādirase bhaume khaṇḍakatvamivātmani | nānākhaṇḍasahasraughairadvitīyairnijātmanaḥ

यथोदेति रसो भौमश्चित्तथोदेत्यसंभ्रमम् । चिद्रसोल्लासवृक्षाणां कचतामात्मनात्मनि

yathodeti raso bhaumaścittathodetyasaṃbhramam | cidrasollāsavṛkṣāṇāṃ kacatāmātmanātmani

दृश्यशाखाशताड्यानामिह नान्तोऽवगम्यते । खण्डः प्रत्येकमेवायं यथा रसचमत्कृतिम्

dṛśyaśākhāśatāḍyānāmiha nānto'vagamyate | khaṇḍaḥ pratyekamevāyaṃ yathā rasacamatkṛtim

स्वादयत्येवमेषा चित्पृथक्पश्यति संस्थितिम् । या योदेति यथा यस्या जीवशक्तेः स्वसंसृतिः

svādayatyevameṣā citpṛthakpaśyati saṃsthitim | yā yodeti yathā yasyā jīvaśakteḥ svasaṃsṛtiḥ

तां तां तथैति सा स्वात्मचिद्रूपभुवनस्थितिम् । जीवसंसृतयः काश्चिन्प्रमिलन्ति परस्परम्

tāṃ tāṃ tathaiti sā svātmacidrūpabhuvanasthitim | jīvasaṃsṛtayaḥ kāścinpramilanti parasparam

स्वयं विहृत्य संसारे शाम्यन्ति चिरकालतः । सूक्ष्मया परया दृष्ट्या त्वं पश्य ज्ञानचेतसा

svayaṃ vihṛtya saṃsāre śāmyanti cirakālataḥ | sūkṣmayā parayā dṛṣṭyā tvaṃ paśya jñānacetasā

जगज्वालसहस्राणि परमाण्वन्तरेष्वपि । चित्ते नभसि पाषाणे ज्वालायामनिले जले

jagajvālasahasrāṇi paramāṇvantareṣvapi | citte nabhasi pāṣāṇe jvālāyāmanile jale

सन्ति संसारलक्षाणि तिले तैलमिवाखिले । सिद्धिमेति यदा चेतस्तदा जीवो भवेच्चितिः

santi saṃsāralakṣāṇi tile tailamivākhile | siddhimeti yadā cetastadā jīvo bhaveccitiḥ

शुद्धा च सा सर्वगता तेन तन्मेलनं मिथः । सर्वेषां पद्मजादीनां स्वसत्ताभ्रमरूपकः

śuddhā ca sā sarvagatā tena tanmelanaṃ mithaḥ | sarveṣāṃ padmajādīnāṃ svasattābhramarūpakaḥ

जगद्दीर्घमहास्वप्नः सोऽयमन्तः समुत्थितः । स्वप्नात्स्वप्नान्तरं यान्ति काश्चिद्भूतपरम्पराः

jagaddīrghamahāsvapnaḥ so'yamantaḥ samutthitaḥ | svapnātsvapnāntaraṃ yānti kāścidbhūtaparamparāḥ

तेनोपलम्भः कुड्यादावसौ दृढतरः स्थितः । यद्यत्र चिद्भावयति तत्तत्राशु भवत्यलम्

tenopalambhaḥ kuḍyādāvasau dṛḍhataraḥ sthitaḥ | yadyatra cidbhāvayati tattatrāśu bhavatyalam

तया स्वप्नेऽपि यदृष्टं तत्काले सत्यमेव तत् । चिदणोरन्तरे सन्ति समस्तानुभवाणवः

tayā svapne'pi yadṛṣṭaṃ tatkāle satyameva tat | cidaṇorantare santi samastānubhavāṇavaḥ

[ यथा बीजान्तरे पत्रलतापुष्पफलाणवः । परमाणुजगत्यन्तर्मन्ये चित्परमाणवः । लीनमाकाशमाकाशे द्वैतैक्यभ्रममुत्सृज

[ yathā bījāntare patralatāpuṣpaphalāṇavaḥ | paramāṇujagatyantarmanye citparamāṇavaḥ | līnamākāśamākāśe dvaitaikyabhramamutsṛja

देशकालक्रियाद्रव्यैः स्वैरेवाणुभिरेव चित् । अणूननुभवत्यन्तरितराणि नसंभवात्

deśakālakriyādravyaiḥ svairevāṇubhireva cit | aṇūnanubhavatyantaritarāṇi nasaṃbhavāt

स्वयं सर्गस्य कचितः स्वप्ने चिदणुखण्डकः । ब्रह्मादेः कीटनिष्ठस्य देहदृष्ट्यानुभावितः

svayaṃ sargasya kacitaḥ svapne cidaṇukhaṇḍakaḥ | brahmādeḥ kīṭaniṣṭhasya dehadṛṣṭyānubhāvitaḥ

कचितं किंचिदेवेह वस्तुतस्तु न किंचन । स्वयं सत्यं स्वादयन्ते द्वैतं चित्परमाणवः

kacitaṃ kiṃcideveha vastutastu na kiṃcana | svayaṃ satyaṃ svādayante dvaitaṃ citparamāṇavaḥ

स्वयं प्रकचति स्फारदेहश्चिदणुखण्डकः । नेत्रादिकुसुमद्वारैः संविदामोदमुद्गिरन्

svayaṃ prakacati sphāradehaścidaṇukhaṇḍakaḥ | netrādikusumadvāraiḥ saṃvidāmodamudgiran

संपश्यतितरां कश्चिद्वहीरूपेण चिद्धटः । सर्वगत्वादनाशित्वादृश्यबीजस्य वै चितेः

saṃpaśyatitarāṃ kaścidvahīrūpeṇa ciddhaṭaḥ | sarvagatvādanāśitvādṛśyabījasya vai citeḥ

अन्तरेवाखिलं कश्चित्पश्यत्यविमलं जगत् । तत्रातिकालकलनादुन्मज्जति निमज्जति

antarevākhilaṃ kaścitpaśyatyavimalaṃ jagat | tatrātikālakalanādunmajjati nimajjati

स्वप्नात्स्वप्नान्तरं तत्र तथा पश्यन्पुनःपुनः । मिथ्या वटेषु लुठति शिलेव शिखरच्युता

svapnātsvapnāntaraṃ tatra tathā paśyanpunaḥpunaḥ | mithyā vaṭeṣu luṭhati śileva śikharacyutā

केचित्संमिलिताः केचिदात्मन्येवाभ्रमे स्थिताः । मग्नाः स्वसंवित्प्रसरे स्फुरन्तो देहखण्डकाः

kecitsaṃmilitāḥ kecidātmanyevābhrame sthitāḥ | magnāḥ svasaṃvitprasare sphuranto dehakhaṇḍakāḥ

स्वयमन्तः प्रपश्यन्ति ये जगज्जीवविभ्रमम् । तैस्तैः कैश्चित्ततं दृश्यमसत्स्वप्नवदाश्रितम्

svayamantaḥ prapaśyanti ye jagajjīvavibhramam | taistaiḥ kaiścittataṃ dṛśyamasatsvapnavadāśritam

सर्वात्मत्वात्स्वभावस्य तद्दृश्यं सत्यमात्मनि । सर्वगं विद्यते यत्र तत्र सर्वमुदेति हि

sarvātmatvātsvabhāvasya taddṛśyaṃ satyamātmani | sarvagaṃ vidyate yatra tatra sarvamudeti hi

जीवान्तः प्रतिभासस्य सर्वस्य पुनरन्तरे । जीवखण्ड उदेत्युच्चैस्तस्यान्तरितरोऽपि च

jīvāntaḥ pratibhāsasya sarvasya punarantare | jīvakhaṇḍa udetyuccaistasyāntaritaro'pi ca

जीवान्तर्जायते जीवस्तस्यान्तरपि जीवकः । सर्वत्र रम्भादलवज्जीवो जीवान्तरेव हि

jīvāntarjāyate jīvastasyāntarapi jīvakaḥ | sarvatra rambhādalavajjīvo jīvāntareva hi

दृश्यबुद्धिपरावृत्तौ सममेतदनन्तरम् । हेम्नीव कटकादित्वं परिज्ञातं विनश्यति

dṛśyabuddhiparāvṛttau samametadanantaram | hemnīva kaṭakāditvaṃ parijñātaṃ vinaśyati

विचारो यस्य नोदेति कोऽहं किमिदमित्यलम् । तस्यान्तर्न विमुक्तोऽसौ दीर्घो जीवज्वरभ्रमः

vicāro yasya nodeti ko'haṃ kimidamityalam | tasyāntarna vimukto'sau dīrgho jīvajvarabhramaḥ

विचारः सफलस्तस्य विज्ञेयो यस्य सन्मतेः । दिनानुदिनमायाति तानवं भोगगृध्रता

vicāraḥ saphalastasya vijñeyo yasya sanmateḥ | dinānudinamāyāti tānavaṃ bhogagṛdhratā

यथा देहोपयुक्तं हि करोत्यारोग्यमौषधम् । तथेन्द्रियजयेऽभ्यस्ते विवेकः फलितो भवेत्

yathā dehopayuktaṃ hi karotyārogyamauṣadham | tathendriyajaye'bhyaste vivekaḥ phalito bhavet

विवेकोऽस्ति वचस्येव चित्रेऽग्निरिव भास्वरः । यस्य तेनापरित्यक्ता दुःखायैवाविवेकिता

viveko'sti vacasyeva citre'gniriva bhāsvaraḥ | yasya tenāparityaktā duḥkhāyaivāvivekitā

यथा स्पर्शेन पवनः सत्तामायाति नो गिरा । तथेच्छातानवेनैव विवेकोऽस्य विबुध्यते

yathā sparśena pavanaḥ sattāmāyāti no girā | tathecchātānavenaiva viveko'sya vibudhyate

चित्रामृतं नामृतमेव विद्धि चित्रानलं नानलमेव विद्धि । चित्राङ्गना नूनमनङ्गनेति वाचा विवेकस्त्वविवेक एव

citrāmṛtaṃ nāmṛtameva viddhi citrānalaṃ nānalameva viddhi | citrāṅganā nūnamanaṅganeti vācā vivekastvaviveka eva

पूर्वं विवेकेन तनुत्वमेति रागोऽथ वैरं च समूलमेव । पश्चात्परिक्षीयत एव यत्नः स पावनो यत्र विवेकितास्ति

pūrvaṃ vivekena tanutvameti rāgo'tha vairaṃ ca samūlameva | paścātparikṣīyata eva yatnaḥ sa pāvano yatra vivekitāsti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० स्थितिप्रकरणे जीवनखण्डकावतारो नामाष्टादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe jīvanakhaṇḍakāvatāro nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ

सर्गः १९

एकोनविंशः सर्गः

ekonaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जीवबीजं परं ब्रह्म सर्वत्र खमिव स्थितम् । तेन जीवोदरजगत्यपि जीवोऽस्त्यनेकधा

śrīvasiṣṭha uvāca | jīvabījaṃ paraṃ brahma sarvatra khamiva sthitam | tena jīvodarajagatyapi jīvo'styanekadhā

चिद्धनैकघनात्मत्वाज्जीवान्तर्जीवजातयः । कदलीदलवत्सन्ति कीटा इव धरोदरे

ciddhanaikaghanātmatvājjīvāntarjīvajātayaḥ | kadalīdalavatsanti kīṭā iva dharodare

यो यो नाम यथा ग्रीष्मे कल्पस्वेदाद्भवेत्कृमिः । यद्यद्दृश्यं शुद्धचित्खं तज्जीवो भवति स्वतः

yo yo nāma yathā grīṣme kalpasvedādbhavetkṛmiḥ | yadyaddṛśyaṃ śuddhacitkhaṃ tajjīvo bhavati svataḥ

यथा यथा यतन्ते ते जीवकाः स्वात्मसिद्धये । तथा तथा भवन्त्याशु विचित्रोपासनक्रमैः

yathā yathā yatante te jīvakāḥ svātmasiddhaye | tathā tathā bhavantyāśu vicitropāsanakramaiḥ

देवान्देवयजो यान्ति यक्षा यक्षान्त्व्रजन्ति हि । ब्रह्म ब्रह्मयजो यान्ति यदतुच्छं तदाश्रयेत्

devāndevayajo yānti yakṣā yakṣāntvrajanti hi | brahma brahmayajo yānti yadatucchaṃ tadāśrayet

स मुक्तो भृगुपुत्रो हि निर्मलत्वात्स्वसंविदः । बद्धः प्रथमदृष्टेन दृश्येनाशु स्वभावतः

sa mukto bhṛguputro hi nirmalatvātsvasaṃvidaḥ | baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ

भुवि जाता परिम्लाना बाला यत्प्रथमं पुरः । संवित्प्राप्नोति तद्रूपा भवत्यन्या न काचन

bhuvi jātā parimlānā bālā yatprathamaṃ puraḥ | saṃvitprāpnoti tadrūpā bhavatyanyā na kācana

श्रीराम उवाच । जाग्रत्स्वप्नदशाभेदं भगवन्वक्तुमर्हसि । कथं च जाग्रज्जाग्रत्स्यात्स्वप्नो जाग्रद्भमः कथम्

śrīrāma uvāca | jāgratsvapnadaśābhedaṃ bhagavanvaktumarhasi | kathaṃ ca jāgrajjāgratsyātsvapno jāgradbhamaḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्थिरप्रत्यययुक्तं यत्तज्जाग्रदिति कथ्यते । अस्थिरप्रत्ययं यत्स्यात्तत्स्वप्नः समुदाहृतः

śrīvasiṣṭha uvāca | sthirapratyayayuktaṃ yattajjāgraditi kathyate | asthirapratyayaṃ yatsyāttatsvapnaḥ samudāhṛtaḥ

जाग्रत्त्वे क्षणदृष्टः स्यात्स्वप्नः कालान्तरे स्थितः । तज्जाग्रत्स्वप्नतामेति स्वप्नो जाग्रत्त्वमृच्छति

jāgrattve kṣaṇadṛṣṭaḥ syātsvapnaḥ kālāntare sthitaḥ | tajjāgratsvapnatāmeti svapno jāgrattvamṛcchati

जाग्रत्स्वप्नदशाभेदो न स्थिरास्थिरते विना । समः सदैव सर्वत्र समस्तोऽनुभवोऽनयोः

jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthirate vinā | samaḥ sadaiva sarvatra samasto'nubhavo'nayoḥ

स्वप्नोऽपि स्वप्नसमये स्थैर्याज्जाग्रत्त्वमृच्छति । अस्थैर्याज्जाग्रदेवास्ते स्वप्नस्तादृशबोधतः

svapno'pi svapnasamaye sthairyājjāgrattvamṛcchati | asthairyājjāgradevāste svapnastādṛśabodhataḥ

स्वप्नोऽपि जाग्रद्बुद्ध्यंशो जाग्रत्त्वमनुगच्छति । स्वप्नता स्वप्नबुद्ध्या तु यथासंवेदनं स्थितम्

svapno'pi jāgradbuddhyaṃśo jāgrattvamanugacchati | svapnatā svapnabuddhyā tu yathāsaṃvedanaṃ sthitam

यत्तु यावत्स्थिरं बुद्धं तत्तावज्जाग्रदुच्यते । क्षणभङ्गात्तु तत्स्वप्नो यथा भवति तच्छ्रुणु

yattu yāvatsthiraṃ buddhaṃ tattāvajjāgraducyate | kṣaṇabhaṅgāttu tatsvapno yathā bhavati tacchruṇu

जीवधातुः शरीरेऽन्तर्विद्यते येन जीव्यते । तेजो वीर्यं जीवधातुरित्याद्यभिधमङ्ग यत्

jīvadhātuḥ śarīre'ntarvidyate yena jīvyate | tejo vīryaṃ jīvadhāturityādyabhidhamaṅga yat

व्यवहारी यदा कायो मनसा कर्मणा गिरा । भवेत्तदा मरुन्नुन्नो जीवधातुः प्रसर्पति

vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā | bhavettadā marunnunno jīvadhātuḥ prasarpati

तस्मिन्प्रसर्पत्यङ्गेषु सर्वा संविदुदेति हि । दृष्टत्वात्प्रैति चित्ताख्यमन्तर्लीनजगद्भ्रमम्

tasminprasarpatyaṅgeṣu sarvā saṃvidudeti hi | dṛṣṭatvātpraiti cittākhyamantarlīnajagadbhramam

ईक्षणादिषु रन्ध्रेषु प्रसरन्ती बहिर्मयम् । नानाकारविकाराढ्यं रूपमात्मनि पश्यति

īkṣaṇādiṣu randhreṣu prasarantī bahirmayam | nānākāravikārāḍhyaṃ rūpamātmani paśyati

स्थिरत्वात्तत्तथैवाथ जाग्रदित्यवगम्यते । जाग्रत्क्रम इति प्रोक्तः सुषुप्तादिक्रमं श्रृणु

sthiratvāttattathaivātha jāgradityavagamyate | jāgratkrama iti proktaḥ suṣuptādikramaṃ śrṛṇu

मनसा कर्मणा वाचा यदा क्षुभ्यति नो वपुः । शान्तात्मा तिष्ठति स्वस्थो जीवधातुस्तदा त्वसौ

manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati no vapuḥ | śāntātmā tiṣṭhati svastho jīvadhātustadā tvasau

समतामागतैर्वातैः क्षोभ्यते न हृदम्बरे । निर्वातसदने दीपो यथाऽऽलोकैककारकः

samatāmāgatairvātaiḥ kṣobhyate na hṛdambare | nirvātasadane dīpo yathā''lokaikakārakaḥ

ततः सरति नाङ्गेषु संवित्क्षुभ्यति तेन नो । न चेक्षणादीन्यायाति रन्ध्राण्यायाति नो बहिः

tataḥ sarati nāṅgeṣu saṃvitkṣubhyati tena no | na cekṣaṇādīnyāyāti randhrāṇyāyāti no bahiḥ

जीवोऽन्तरेव स्फुरति तैलसंविद्यथा तिले । शीतसंविद्धिम इव स्नेहसंविद्यथा घृते

jīvo'ntareva sphurati tailasaṃvidyathā tile | śītasaṃviddhima iva snehasaṃvidyathā ghṛte

जीवाकारा कला काचिच्चितिः स्वच्छतयात्मनि । दशामायाति सौषुप्तिं सौम्यवातां विचेतनाम्

jīvākārā kalā kāciccitiḥ svacchatayātmani | daśāmāyāti sauṣuptiṃ saumyavātāṃ vicetanām

ज्ञात्वा वैचित्युपरते साम्यं व्यवहरन्नपि । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु संबुद्धस्तुर्यवान्स्मृतः

jñātvā vaicityuparate sāmyaṃ vyavaharannapi | jāgratsvapnasuṣupteṣu saṃbuddhasturyavānsmṛtaḥ

सुषुप्ते सौम्यतां यातैः प्राणैः संचाल्यते यदा । स जीवधातुः सा संवित्ततश्चित्ततयोदिता

suṣupte saumyatāṃ yātaiḥ prāṇaiḥ saṃcālyate yadā | sa jīvadhātuḥ sā saṃvittataścittatayoditā

स्वान्तःसंस्थजगज्जालं भावाभावैः क्रमभ्रमैः । पश्यति स्वान्तरेवाशु स्फारं बीज इव द्रुमम्

svāntaḥsaṃsthajagajjālaṃ bhāvābhāvaiḥ kramabhramaiḥ | paśyati svāntarevāśu sphāraṃ bīja iva drumam

जीवधातुर्यदा वातैः किंचित्संक्षुभ्यते भृशम् । ततोऽस्म्यहं सुप्त इति पश्यत्यात्मनि खे गतिम्

jīvadhāturyadā vātaiḥ kiṃcitsaṃkṣubhyate bhṛśam | tato'smyahaṃ supta iti paśyatyātmani khe gatim

यदाम्भसा प्लाव्यतेऽसौ तदा वार्यादिसंभ्रमम् । अन्तरेवानुभवति स्वामोदं कुसुमं यथा

yadāmbhasā plāvyate'sau tadā vāryādisaṃbhramam | antarevānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā

यदा पित्तादिनाक्रान्तस्तदा ग्रीष्मादिसंभ्रमम् । अन्तरेवामुभवति स्फारं बहिरिवाखिलम् ।। रक्तापूर्णो रक्तवर्णान्देशान्कालान्बहिर्यथा । पश्यत्यनुभवात्मत्वात्तत्रैव च निमज्जति

yadā pittādinākrāntastadā grīṣmādisaṃbhramam | antarevāmubhavati sphāraṃ bahirivākhilam || raktāpūrṇo raktavarṇāndeśānkālānbahiryathā | paśyatyanubhavātmatvāttatraiva ca nimajjati

सेवते वासनां यां तां सोऽन्तः पश्यति निद्रितः । पवनक्षोभितो रन्ध्रैर्बहिरक्षादिभिर्यथा

sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so'ntaḥ paśyati nidritaḥ | pavanakṣobhito randhrairbahirakṣādibhiryathā

अनाक्रान्तेन्द्रियच्छिद्रो यतः क्षुब्धोऽन्तरेव सः । संविदानुभवत्याशु स स्वप्न इति कथ्यते

anākrāntendriyacchidro yataḥ kṣubdho'ntareva saḥ | saṃvidānubhavatyāśu sa svapna iti kathyate

समाक्रान्तेन्द्रियच्छिद्रो यः क्षुब्धो वायुना यदा । परिपश्यति तज्जाग्रदित्याहुर्मुनिसत्तमाः

samākrāntendriyacchidro yaḥ kṣubdho vāyunā yadā | paripaśyati tajjāgradityāhurmunisattamāḥ

इति विदितवता त्वयाधुनान्तः प्रथितमहामतिनेह सत्यताख्या । असति जगति नैव भावनीया मृतिहतिसंहृतिदोषभावनी या

iti viditavatā tvayādhunāntaḥ prathitamahāmatineha satyatākhyā | asati jagati naiva bhāvanīyā mṛtihatisaṃhṛtidoṣabhāvanī yā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० स्थितिप्रकरणे जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयस्वरूपविचारो नामैकोनविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe jāgratsvapnasuṣuptiturīyasvarūpavicāro nāmaikonaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २०

विंशः सर्गः

viṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतत्ते कथितं सर्वं मनोरूपनिरूपणम् । मया राघव नान्येन केनचिन्नाम हेतुना

śrīvasiṣṭha uvāca | etatte kathitaṃ sarvaṃ manorūpanirūpaṇam | mayā rāghava nānyena kenacinnāma hetunā

दृढनिश्चयवच्चेतो यद्भावयति भूरिशः । तत्तां यात्यनलाश्लेषादयःपिण्डोऽग्नितामिव

dṛḍhaniścayavacceto yadbhāvayati bhūriśaḥ | tattāṃ yātyanalāśleṣādayaḥpiṇḍo'gnitāmiva

भावाभावग्रहोत्सर्गदृशश्चेतनकल्पिताः । नासत्या नापि सत्यास्ता मनश्चापलकारिताः

bhāvābhāvagrahotsargadṛśaścetanakalpitāḥ | nāsatyā nāpi satyāstā manaścāpalakāritāḥ

मनो मोहे तु कर्तृ स्यात्कारणं च जगत्स्थितेः । विश्वरूपतयैवेदं तनोति मलिनं मनः

mano mohe tu kartṛ syātkāraṇaṃ ca jagatsthiteḥ | viśvarūpatayaivedaṃ tanoti malinaṃ manaḥ

मनो हि पुरुषो नाम तं नियोज्य शुभे पथि । तज्जयैकान्तसाध्या हि सर्वा जगति भूतयः

mano hi puruṣo nāma taṃ niyojya śubhe pathi | tajjayaikāntasādhyā hi sarvā jagati bhūtayaḥ

पुरुषश्चेच्छरीरं स्यात्कथं शुक्रो महामतिः । अगमद्विविधाकारं जन्मान्तरशतभ्रमम्

puruṣaśceccharīraṃ syātkathaṃ śukro mahāmatiḥ | agamadvividhākāraṃ janmāntaraśatabhramam

अतश्चित्तं हि पुरुषः शरीरं चेत्यमेव हि । यन्मयं च भवत्येतत्तदवाप्नोत्यसंशयम्

ataścittaṃ hi puruṣaḥ śarīraṃ cetyameva hi | yanmayaṃ ca bhavatyetattadavāpnotyasaṃśayam

यदतुच्छमनायासमनुपाधि गतभ्रमम् । यत्नात्तदनुसंधानं कुरु तत्तामवाप्स्यसि

yadatucchamanāyāsamanupādhi gatabhramam | yatnāttadanusaṃdhānaṃ kuru tattāmavāpsyasi

अभिपतति मनःस्थितं शरीरं नतु वपुराचरितं मनः प्रयाति । अभिपततु तवात्र तेन सत्यं सुभग मनः प्रजहात्वसत्यमन्यत्

abhipatati manaḥsthitaṃ śarīraṃ natu vapurācaritaṃ manaḥ prayāti | abhipatatu tavātra tena satyaṃ subhaga manaḥ prajahātvasatyamanyat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपाये स्थितिप्रकरणे मनोरूपवर्णनं नाम विंशतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāye sthitiprakaraṇe manorūpavarṇanaṃ nāma viṃśatitamaḥ sargaḥ

सर्गः २१

एकविंशः सर्गः

ekaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ संशयो यो महानयम् । हृदि व्यावर्तते लोलः कल्लोल इव सागरे

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña saṃśayo yo mahānayam | hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare

दिक्कालाद्यनवच्छिन्ने तते नित्ये निरामये । म्लाना संविन्मनोनाम्नी कुतः केयमुपस्थिता

dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye | mlānā saṃvinmanonāmnī kutaḥ keyamupasthitā

यस्मादन्यन्न नामास्ति न भूतं न भविष्यति । कुतः कीदृक्कथं तत्र कलङ्कस्तस्य विद्यते

yasmādanyanna nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati | kutaḥ kīdṛkkathaṃ tatra kalaṅkastasya vidyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । साधु राम त्वया प्रोक्तं जाता ते मोक्षभागिनी । मतिरुत्तमनिष्यन्दा नन्दनस्येव मञ्जरी

śrīvasiṣṭha uvāca | sādhu rāma tvayā proktaṃ jātā te mokṣabhāginī | matiruttamaniṣyandā nandanasyeva mañjarī

पूर्वापरविचारार्थतत्परेयं मतिस्तव । संप्राप्स्यसि पदं प्रोच्चैर्यत्प्राप्तं शंकरादिभिः

pūrvāparavicārārthatatpareyaṃ matistava | saṃprāpsyasi padaṃ proccairyatprāptaṃ śaṃkarādibhiḥ

प्रश्नस्यास्य तु हे राम न कालस्तव संप्रति । सिद्धान्तः कथ्यते यत्र तत्रायं प्रश्न उच्यते

praśnasyāsya tu he rāma na kālastava saṃprati | siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyaṃ praśna ucyate

सिद्धान्तकाले भवता प्रष्टव्योऽहमिदं परम् । करामलकवत्तेन सिद्धान्तस्ते भविष्यति

siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo'hamidaṃ param | karāmalakavattena siddhāntaste bhaviṣyati

सिद्धान्तकाले प्रश्नोक्तिरेषा तव विराजते । प्रावृषीव हि केकोक्तिर्युक्ता शरदि हंसगीः

siddhāntakāle praśnoktireṣā tava virājate | prāvṛṣīva hi kekoktiryuktā śaradi haṃsagīḥ

सहजो नीलिमा व्योम्नि शोभते प्रावृषः क्षये । प्रावृषि त्वतनूदग्रपयोदपटलोत्थितः

sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye | prāvṛṣi tvatanūdagrapayodapaṭalotthitaḥ

4.21.10

अयं प्रकृत आरब्धो मनोनिर्णय उत्तमः । यद्वशाज्जनताजन्म तदाकर्णय सुव्रत

ayaṃ prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ | yadvaśājjanatājanma tadākarṇaya suvrata

एवं प्रकृतिरूपेयं मनोमननधर्मिणी । कर्मेति राम निर्णीतं सर्वैरेव मुमुक्षुभिः

evaṃ prakṛtirūpeyaṃ manomananadharmiṇī | karmeti rāma nirṇītaṃ sarvaireva mumukṣubhiḥ

शृणु दर्शनभेदेन तन्नामाभिमताकृतिम् । वाग्मिनां वदतां यातं चित्राभिः शास्त्रदृष्टिभिः

śṛṇu darśanabhedena tannāmābhimatākṛtim | vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ

यं यं भावमुपादत्ते मनो मननचञ्चलम् । तत्तामेति घनामोदमन्तःस्थः पवनो यथा

yaṃ yaṃ bhāvamupādatte mano mananacañcalam | tattāmeti ghanāmodamantaḥsthaḥ pavano yathā

ततस्तमेव निर्णीय तमेव च विकल्पयन् । अन्तःस्थया रञ्जनया रञ्जयन्स्वामहंकृतिम्

tatastameva nirṇīya tameva ca vikalpayan | antaḥsthayā rañjanayā rañjayansvāmahaṃkṛtim

तन्निश्चयमुपादाय तत्रैव रसमृच्छति । यन्मयत्वं शरीरे तु ततो बुद्धीन्द्रियेषु च

tanniścayamupādāya tatraiva rasamṛcchati | yanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣu ca

यन्मयं हि मनो राम देहस्तदनु तद्वशः । तत्तामायाति गन्धान्तः पवनो गन्धतामिव

yanmayaṃ hi mano rāma dehastadanu tadvaśaḥ | tattāmāyāti gandhāntaḥ pavano gandhatāmiva

बुद्धीन्द्रियेषु वल्गत्सु कर्मेन्द्रियगणस्ततः । स्फुरति स्वत एवोर्वी रजोलोल इवानिले

buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇastataḥ | sphurati svata evorvī rajolola ivānile

कर्मेन्द्रियगणे क्षुब्धे स्वशक्तिं प्रणयत्यलम् । कर्म निष्पद्यते स्फारं पांसुजालमिवानिले

karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktiṃ praṇayatyalam | karma niṣpadyate sphāraṃ pāṃsujālamivānile

एवं हि मनसः कर्म कर्मबीजं मनः स्मृतम् । अभिन्नैव तयोः सत्ता यथा कुसुमगन्धयोः

evaṃ hi manasaḥ karma karmabījaṃ manaḥ smṛtam | abhinnaiva tayoḥ sattā yathā kusumagandhayoḥ

4.21.20

यादृशं भावमादत्ते दृढाभ्यासवशान्मनः । तथा स्पन्दाख्यकर्माख्यप्रथाशाखा विमुञ्चति

yādṛśaṃ bhāvamādatte dṛḍhābhyāsavaśānmanaḥ | tathā spandākhyakarmākhyaprathāśākhā vimuñcati

तथा क्रियां तत्फलतां निष्पादयति चादरात् । ततस्तमेव चास्वादमनुभूयाशु बध्यते

tathā kriyāṃ tatphalatāṃ niṣpādayati cādarāt | tatastameva cāsvādamanubhūyāśu badhyate

यं यं भावमुपादत्ते तं तं वस्त्विति विन्दति । तत्तच्छ्रेयोऽन्यन्नास्तीति निश्चयोऽस्य च जायते

yaṃ yaṃ bhāvamupādatte taṃ taṃ vastviti vindati | tattacchreyo'nyannāstīti niścayo'sya ca jāyate

धर्मार्थकाममोक्षार्थं प्रयतन्ते सदैव हि । मनांसि दृढभिन्नानि प्रतिपत्त्या स्वयैव च

dharmārthakāmamokṣārthaṃ prayatante sadaiva hi | manāṃsi dṛḍhabhinnāni pratipattyā svayaiva ca

मनो वै कापिलानां तु प्रतिपत्तिनिजामलम् । उररीकृत्य निर्णीय कल्पिताः शास्त्रदृष्टयः

mano vai kāpilānāṃ tu pratipattinijāmalam | urarīkṛtya nirṇīya kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ

मोक्षे तु नान्यथा प्राप्तिरिति भावितचेतसः । स्वां दृष्टिं प्रतिबिम्बन्ति स्थिताः स्वनियमभ्रमैः

mokṣe tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ | svāṃ dṛṣṭiṃ pratibimbanti sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ

वेदान्तवादिनो बुद्ध्या ब्रह्मेदमिति रूढया । मुक्तिः शमदमोपेता निर्णीय परिकल्पिता

vedāntavādino buddhyā brahmedamiti rūḍhayā | muktiḥ śamadamopetā nirṇīya parikalpitā

मुक्तौ तु नान्यथा प्राप्तिरिति भावितचेतसः । स्वां दृष्टिं प्रविवृण्वन्ति स्वैरेव नियमभ्रमैः

muktau tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ | svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svaireva niyamabhramaiḥ

विज्ञानवादिनो बुद्ध्या स्फुरत्स्वभ्रमपूरया । मुक्तिः शमदमोपेता निर्णीय परिकल्पिता

vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramapūrayā | muktiḥ śamadamopetā nirṇīya parikalpitā

muktau tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ | svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svaireva niyamabhramaiḥ

4.21.30

आर्हतादिभिरन्यैश्च स्वयाभिमतयेच्छया । चित्राश्चित्रसमाचारैः कल्पिताः शास्त्रदृष्टयः

ārhatādibhiranyaiśca svayābhimatayecchayā | citrāścitrasamācāraiḥ kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ

निर्निमित्तोत्थसौम्याम्बुबुद्बुदौघैरिवोत्थितैः । स्वनिश्चितैरिति प्रौढा नानाकारा हि रीतयः

nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughairivotthitaiḥ | svaniścitairiti prauḍhā nānākārā hi rītayaḥ

सर्वासामेव चैतासां रीतीनामेवमाकरः । मनो नाम महाबाहो मणीनामिव सागरः

sarvāsāmeva caitāsāṃ rītīnāmevamākaraḥ | mano nāma mahābāho maṇīnāmiva sāgaraḥ

न निम्बेक्षू कटुस्वादू शीतोष्णौ नेन्दुपावकौ । यद्यथा परमाभ्यस्तमुपलब्धं तथैव तत्

na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau | yadyathā paramābhyastamupalabdhaṃ tathaiva tat

यस्त्वकृत्रिम आनन्दस्तदर्थं प्रयतैर्नरैः । मनस्तन्मयतां नेयं येनासौ समवाप्यते

yastvakṛtrima ānandastadarthaṃ prayatairnaraiḥ | manastanmayatāṃ neyaṃ yenāsau samavāpyate

दृश्यं संपरिडिम्भं स्वं तुच्छं परिहरन्मनः । तज्जाभ्यां सुखदुःखाभ्यां नावश्यं परिकृष्यते

dṛśyaṃ saṃpariḍimbhaṃ svaṃ tucchaṃ pariharanmanaḥ | tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśyaṃ parikṛṣyate

अपवित्रमसद्रूपं मोहनं भयकारणम् । दृश्यमाभासमाभोगि बन्धमाभावयानघ

apavitramasadrūpaṃ mohanaṃ bhayakāraṇam | dṛśyamābhāsamābhogi bandhamābhāvayānagha

मायैषा सा ह्यविद्यैषा भावनैषा भयावहा । । संविदस्तन्मयत्वं यत्तत्कर्मेति विदुर्बुधाः

māyaiṣā sā hyavidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā | | saṃvidastanmayatvaṃ yattatkarmeti vidurbudhāḥ

दृष्ट्वा दृश्यैकतानत्वं विद्धि त्वं मोहनं मनः । प्रमार्जयेव तन्मिथ्या महामलिनकर्दमम्

dṛṣṭvā dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvaṃ mohanaṃ manaḥ | pramārjayeva tanmithyā mahāmalinakardamam

दृश्यतन्मयता यैषा स्वभावस्थानुभूयते । संसारमदिरा सेयमविद्येत्युच्यते बुधैः

dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasthānubhūyate | saṃsāramadirā seyamavidyetyucyate budhaiḥ

4.21.40

अनयोपहतो लोकः कल्याणं नाधिगच्छति । भास्वरं तापनालोकं पटलान्धेक्षणो यथा

anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati | bhāsvaraṃ tāpanālokaṃ paṭalāndhekṣaṇo yathā

स्वयमुत्पद्यते सा च संकल्पाद्व्योमवृक्षवत् । असंकल्पनमात्रेण भावनायां महामते

svayamutpadyate sā ca saṃkalpādvyomavṛkṣavat | asaṃkalpanamātreṇa bhāvanāyāṃ mahāmate

क्षीणायां स्वरसादेव विमर्शेन विलासिना । असंसङ्गः पदार्थेषु सर्वेषु स्थिरतां गतः

kṣīṇāyāṃ svarasādeva vimarśena vilāsinā | asaṃsaṅgaḥ padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gataḥ

सत्यदृष्टौ प्रपन्नायामसत्ये क्षयमागते । निर्विकल्पचिदच्छात्मा स आत्मा समवाप्यते

satyadṛṣṭau prapannāyāmasatye kṣayamāgate | nirvikalpacidacchātmā sa ātmā samavāpyate

न सत्ता यस्य नासत्ता न सुखं नापि दुःखिता । केवलं केवलीभावो यस्यान्तरुपलभ्यते

na sattā yasya nāsattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā | kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntarupalabhyate

अभव्यया भावनया न चित्तेन्द्रियदृष्टिभिः । आत्मनोऽनन्यभूताभिरपि यः परिवर्जितः

abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ | ātmano'nanyabhūtābhirapi yaḥ parivarjitaḥ

वासनाभिरनन्ताभिर्व्योमेव घनराजिभिः । संदिग्धायां यथा रज्ज्वां सर्पतत्त्वं तथैव हि

vāsanābhiranantābhirvyomeva ghanarājibhiḥ | saṃdigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatattvaṃ tathaiva hi

चिदाकाशात्मना बन्धस्त्वबन्धेनैव कल्पितः । कल्पितं कल्पितं वस्तु प्रतिकल्पनयान्यथा

cidākāśātmanā bandhastvabandhenaiva kalpitaḥ | kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyathā

तदेवान्यत्वमादत्ते खमहोरात्रयोरिव । यदतुच्छमनायासमनुपाधि गतभ्रमम्

tadevānyatvamādatte khamahorātrayoriva | yadatucchamanāyāsamanupādhi gatabhramam

तत्तत्कल्पनयातीतं तत्सुखायैव कल्पते । शून्य एव कुसूले तु सिंहोऽस्तीति भयं यथा

tattatkalpanayātītaṃ tatsukhāyaiva kalpate | śūnya eva kusūle tu siṃho'stīti bhayaṃ yathā

4.21.50

शून्य एव शरीरेऽन्तर्बद्धोऽस्मीति भयं तथा । शून्य एव कुसूले तु प्रेक्ष्य सिंहो न लभ्यते

śūnya eva śarīre'ntarbaddho'smīti bhayaṃ tathā | śūnya eva kusūle tu prekṣya siṃho na labhyate

तथा संसारबन्धार्थः प्रेक्षितोऽसौ न लभ्यते । इदं जगदयं चाहमिति संभ्रान्तमुत्थितम्

tathā saṃsārabandhārthaḥ prekṣito'sau na labhyate | idaṃ jagadayaṃ cāhamiti saṃbhrāntamutthitam

बालानां मध्यमे काले छाया वैतालिकी यथा । कल्पनावशतो जन्तोर्भावाभावशुभाशुभाः

bālānāṃ madhyame kāle chāyā vaitālikī yathā | kalpanāvaśato jantorbhāvābhāvaśubhāśubhāḥ

क्षणादसत्तामायान्ति सत्तामपि पुनः क्षणात्। मातैव गृहिणीभावगृहीता कण्ठलम्बिनी

kṣaṇādasattāmāyānti sattāmapi punaḥ kṣaṇāt| mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī

करोति गृहिणीकार्यं सुरतानन्ददा सती । कान्तैव मातृभावेन गृहीता कण्ठलम्बिनी

karoti gṛhiṇīkāryaṃ suratānandadā satī | kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītā kaṇṭhalambinī

नूनं विस्मारयत्येव मन्मथं मातृभावनात् । भावानुसारिफलदं पदार्थौघमवेक्ष्य च

nūnaṃ vismārayatyeva manmathaṃ mātṛbhāvanāt | bhāvānusāriphaladaṃ padārthaughamavekṣya ca

न ज्ञेनेह पदार्थेषु रूपमेकमुदीर्यते । दृढभावनया चेतो यद्यथा भावयत्यलम्

na jñeneha padārtheṣu rūpamekamudīryate | dṛḍhabhāvanayā ceto yadyathā bhāvayatyalam

तत्तत्फलं तदाकारं तावत्कालं प्रपश्यति । न तदस्ति न यत्सत्यं न तदस्ति न यन्मृषा

tattatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālaṃ prapaśyati | na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā

यद्यथा येन निर्णीतं तत्तथा तेन लक्ष्यते । भाविताकाशमातङ्गं व्योमहस्तितया मनः

yadyathā yena nirṇītaṃ tattathā tena lakṣyate | bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ

व्योमकाननमातङ्गीं व्योमस्थामनुधावति । तस्मात्संकल्पमेव त्वं सर्वभावमयात्मकम्

vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthāmanudhāvati | tasmātsaṃkalpameva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam

4.21.60

त्यज राम सुषुप्तस्थः स्वात्मनैव भवात्मनः । मणिर्हि प्रतिबिम्बानां प्रतिषेधक्रियां प्रति

tyaja rāma suṣuptasthaḥ svātmanaiva bhavātmanaḥ | maṇirhi pratibimbānāṃ pratiṣedhakriyāṃ prati

न शक्तो जडभावेन नतु राम भवादृशः । यदात्मनि जगद्राम तवेह प्रतिबिम्बति

na śakto jaḍabhāvena natu rāma bhavādṛśaḥ | yadātmani jagadrāma taveha pratibimbati

तदवस्त्विति निर्णीय मा तेनागच्छ रञ्जनम् । तदेव सत्यमिति वाप्यभिन्नं परमात्मनः

tadavastviti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanam | tadeva satyamiti vāpyabhinnaṃ paramātmanaḥ

मत्वान्तस्त्वमनाद्यन्तं भावयात्मानमात्मना । चेतसि प्रतिबिम्बन्ति ये भावास्तव राघव । रञ्जयन्त्वन्यसक्तत्वान्मा ते त्वां स्फटिकं यथा

matvāntastvamanādyantaṃ bhāvayātmānamātmanā | cetasi pratibimbanti ye bhāvāstava rāghava | rañjayantvanyasaktatvānmā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā

स्फटिकममननं यथा विशन्ति प्रकटतया न च रञ्जना विचित्रा । इह हि विमननं तथा विशन्तु प्रकटतया भुवनैषणा भवन्तम्

sphaṭikamamananaṃ yathā viśanti prakaṭatayā na ca rañjanā vicitrā | iha hi vimananaṃ tathā viśantu prakaṭatayā bhuvanaiṣaṇā bhavantam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे विज्ञानवादो नामैकविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe vijñānavādo nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २२

द्वाविंशः सर्गः

dvāviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जन्तोः कृतविचारस्य विगलद्वृत्तिचेतसः । मननं त्यजतो ज्ञात्वा किंचित्परिणतात्मनः

śrīvasiṣṭha uvāca | jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ | mananaṃ tyajato jñātvā kiṃcitpariṇatātmanaḥ

दृश्यं संत्यजतो हेयमुपादेयमुपेयुषः । द्रष्टारं पश्यतो दृश्यमद्रष्टारमपश्यतः

dṛśyaṃ saṃtyajato heyamupādeyamupeyuṣaḥ | draṣṭāraṃ paśyato dṛśyamadraṣṭāramapaśyataḥ

जागर्तव्ये परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः । सुप्तस्य घनसंमोहमये संसारवर्त्मनि

jāgartavye pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ | suptasya ghanasaṃmohamaye saṃsāravartmani

पर्यन्तात्यन्तवैराग्यात्सरसेष्वरसेष्वपि । भोगेष्वाभोगरम्येषु विरक्तस्य निराशिषः

paryantātyantavairāgyātsaraseṣvaraseṣvapi | bhogeṣvābhogaramyeṣu viraktasya nirāśiṣaḥ

व्रजत्यात्माम्भसैकत्वं जीर्णंजाड्ये नभस्यलम् । गलत्यपगतासङ्गे हिमापूर इवातपे

vrajatyātmāmbhasaikatvaṃ jīrṇaṃjāḍye nabhasyalam | galatyapagatāsaṅge himāpūra ivātape

तरङ्गितासु कल्लोलजललोलान्तरासु च । शाम्यन्तीष्वथ तृष्णासु नदीष्विव घनात्यये

taraṅgitāsu kallolajalalolāntarāsu ca | śāmyantīṣvatha tṛṣṇāsu nadīṣviva ghanātyaye

संसारवासनाजाले खगजाल इवाखुना । त्रोटिते हृदयग्रन्थौ श्लथे वैराग्यरंहसा

saṃsāravāsanājāle khagajāla ivākhunā | troṭite hṛdayagranthau ślathe vairāgyaraṃhasā

कातकं फलमासाद्य यथा वारि प्रसीदति । तथा विज्ञानवशतः स्वभावः संप्रसीदति

kātakaṃ phalamāsādya yathā vāri prasīdati | tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ saṃprasīdati

नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् । विनिर्याति मनो मोहाद्विहगः पञ्जरादिव

nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam | viniryāti mano mohādvihagaḥ pañjarādiva

शान्ते संदेहदौरात्म्ये गतकौतुकविभ्रमम् । परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुरिव राजते

śānte saṃdehadaurātmye gatakautukavibhramam | paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇenduriva rājate

जनितोत्तमसौन्दर्या दूरादस्तमयोन्नता । समतोदेति सर्वत्र शान्ते वात इवार्णवे

janitottamasaundaryā dūrādastamayonnatā | samatodeti sarvatra śānte vāta ivārṇave

अन्धकारमयी मूका जाड्यजर्जरितान्तरा । तनुत्वमेति संसारवासनेवोदये क्षपा

andhakāramayī mūkā jāḍyajarjaritāntarā | tanutvameti saṃsāravāsanevodaye kṣapā

दृष्टचिद्भास्करा प्रज्ञापद्मिनी पुण्यपल्लवा । विकसत्यमलोद्योता प्रातर्द्यौरिव रूपिणी

dṛṣṭacidbhāskarā prajñāpadminī puṇyapallavā | vikasatyamalodyotā prātardyauriva rūpiṇī

प्रज्ञा हृदयहारिण्यो भुवनाह्लादनक्षमाः । सत्त्वलब्धाः प्रवर्धन्ते सकलेन्दोरिवांशवः

prajñā hṛdayahāriṇyo bhuvanāhlādanakṣamāḥ | sattvalabdhāḥ pravardhante sakalendorivāṃśavaḥ

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञातज्ञेयो महामतिः । नोदेति नैव यात्यस्तमभूताकाशकोशवत्

bahunātra kimuktena jñātajñeyo mahāmatiḥ | nodeti naiva yātyastamabhūtākāśakośavat

विचारणा परिज्ञातस्वभावस्योदितात्मनः । अनुकम्प्या भवन्तीह ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशंकराः

vicāraṇā parijñātasvabhāvasyoditātmanaḥ | anukampyā bhavantīha brahmaviṣṇvindraśaṃkarāḥ

प्रकटाकारमप्यन्तर्निरहंकारचेतसम् । नाप्नुवन्ति विकल्पास्तं मृगतृष्णामिवैणकाः

prakaṭākāramapyantarnirahaṃkāracetasam | nāpnuvanti vikalpāstaṃ mṛgatṛṣṇāmivaiṇakāḥ

तरङ्गवदिमे लोकाः प्रयान्त्यायान्ति चेतसः । क्रोडीकुर्वन्ति चाज्ञं ते न ज्ञं मरणजन्मनी

taraṅgavadime lokāḥ prayāntyāyānti cetasaḥ | kroḍīkurvanti cājñaṃ te na jñaṃ maraṇajanmanī

आविर्भावतिरोभावौ संसारो नेतरक्रमः । इति ताभ्यां समालोको रमते स निबध्यते

āvirbhāvatirobhāvau saṃsāro netarakramaḥ | iti tābhyāṃ samāloko ramate sa nibadhyate

न जायते न म्रियते कुम्भे कुम्भनभो यथा । भूषिते दूषिते वापि देहे तद्वदिहात्मवान्

na jāyate na mriyate kumbhe kumbhanabho yathā | bhūṣite dūṣite vāpi dehe tadvadihātmavān

विवेक उदिते शीते मिथ्या भ्रममरूदिता । क्षीयते वासना साग्रे मृगतृष्णा मराविव

viveka udite śīte mithyā bhramamarūditā | kṣīyate vāsanā sāgre mṛgatṛṣṇā marāviva

कोऽहं कथमिदं चेति यावन्न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावदन्धकारोपमं स्थितम्

ko'haṃ kathamidaṃ ceti yāvanna pravicāritam | saṃsārāḍambaraṃ tāvadandhakāropamaṃ sthitam

मिथ्याभ्रमभरोद्भूतं शरीरं पदमापदाम् । आत्मभावनया नेदं यः पश्यति स पश्यति

mithyābhramabharodbhūtaṃ śarīraṃ padamāpadām | ātmabhāvanayā nedaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

देशकालवशोत्थानि न ममेति गतभ्रमम् । शरीरे सुखदुःखानि यः पश्यति स पश्यति

deśakālavaśotthāni na mameti gatabhramam | śarīre sukhaduḥkhāni yaḥ paśyati sa paśyati

अपारपर्यन्तनभो दिक्कालादिक्रियान्वितम् । अहमेवेति सर्वत्र यः पश्यति स पश्यति

apāraparyantanabho dikkālādikriyānvitam | ahameveti sarvatra yaḥ paśyati sa paśyati

वालाग्रलक्षभागात्तु कोटिशः परिकल्पितात् । अहं सूक्ष्म इति व्यापी यः पश्यति स पश्यति

vālāgralakṣabhāgāttu koṭiśaḥ parikalpitāt | ahaṃ sūkṣma iti vyāpī yaḥ paśyati sa paśyati

आत्मानमितरच्चैव दृष्ट्या नित्याविभिन्नया । सर्वं चिज्ज्योतिरेवेति यः पश्यति स पश्यति

ātmānamitaraccaiva dṛṣṭyā nityāvibhinnayā | sarvaṃ cijjyotireveti yaḥ paśyati sa paśyati

सर्वशक्तिरनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्थितः । अद्वितीयश्चिदित्यन्तर्यः पश्यति स पश्यति

sarvaśaktiranantātmā sarvabhāvāntarasthitaḥ | advitīyaścidityantaryaḥ paśyati sa paśyati

आधिव्याधिभयोद्विग्नो जरामरणजन्मवान् । देहोऽहमिति यः प्राज्ञो न पश्यति स पश्यति

ādhivyādhibhayodvigno jarāmaraṇajanmavān | deho'hamiti yaḥ prājño na paśyati sa paśyati

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च व्यापको महिमा मम । द्वितीयो न ममास्तीति यः पश्यति स पश्यति

tiryagūrdhvamadhastācca vyāpako mahimā mama | dvitīyo na mamāstīti yaḥ paśyati sa paśyati

मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । चित्तं तु नाहमेवेति यः पश्यति स पश्यति

mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva | cittaṃ tu nāhameveti yaḥ paśyati sa paśyati

नाहं न चान्यदस्तीति ब्रह्मैवास्ति निरामयम् । इत्थं सदसतोर्मध्ये यः पश्यति स पश्यति

nāhaṃ na cānyadastīti brahmaivāsti nirāmayam | itthaṃ sadasatormadhye yaḥ paśyati sa paśyati

यन्नाम किंचित्त्रैलोक्यं स एवावयवो मम । तरङ्गोऽब्धाविवेत्यन्तर्यः पश्यति स पश्यति

yannāma kiṃcittrailokyaṃ sa evāvayavo mama | taraṅgo'bdhāvivetyantaryaḥ paśyati sa paśyati

शोच्या पाल्या मयैवेयं स्वसेयं मे कनीयसी । त्रिलोकी पेलवेत्युच्चैर्यः पश्यति स पश्यति

śocyā pālyā mayaiveyaṃ svaseyaṃ me kanīyasī | trilokī pelavetyuccairyaḥ paśyati sa paśyati

आत्मतापरते त्वत्तामत्ते यस्य महात्मनः । भवादुपरते नूनं स पश्यति सुलोचनः

ātmatāparate tvattāmatte yasya mahātmanaḥ | bhavāduparate nūnaṃ sa paśyati sulocanaḥ

चेत्यानुपातरहितं चिद्भैरवमयं वपुः । आपूरितजगज्जालं यः पश्यति स पश्यति

cetyānupātarahitaṃ cidbhairavamayaṃ vapuḥ | āpūritajagajjālaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

सुखं दुःखं भवो भावो विवेककलनाश्च याः । अहमेवेति वा नूनं पश्यन्नपि न हीयते

sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo bhāvo vivekakalanāśca yāḥ | ahameveti vā nūnaṃ paśyannapi na hīyate

स्वात्मसत्तापरापूर्णे जगत्यंशेन वर्तिना । किं मे हेयं किमादेयमिति पश्यन्सुद्दङ्गरः

svātmasattāparāpūrṇe jagatyaṃśena vartinā | kiṃ me heyaṃ kimādeyamiti paśyansuddaṅgaraḥ

अप्रतर्क्यमनाभासं सन्मात्रमिदमित्यलम् । हेयोपादेयकलना यस्य क्षीणा स वै पुमान्

apratarkyamanābhāsaṃ sanmātramidamityalam | heyopādeyakalanā yasya kṣīṇā sa vai pumān

य आकाशवदेकात्मा सर्वभावगतोऽपि सन् । न भावरञ्जनामेति स महात्मा महेश्वरः

ya ākāśavadekātmā sarvabhāvagato'pi san | na bhāvarañjanāmeti sa mahātmā maheśvaraḥ

तमःप्रकाशकलनामुक्तः कालात्मतां गतः । यः सौम्यः सुसमः स्वस्थस्तं नौमि पदमागतम्

tamaḥprakāśakalanāmuktaḥ kālātmatāṃ gataḥ | yaḥ saumyaḥ susamaḥ svasthastaṃ naumi padamāgatam

यस्योदयास्तमयसंकलनाकलासु चित्रासु चारुविभवासु जगद्गतासु । वृत्तिः सदैव सकलैकमतेरनन्ता तस्मै नमः परमबोधवते शिवाय

yasyodayāstamayasaṃkalanākalāsu citrāsu cāruvibhavāsu jagadgatāsu | vṛttiḥ sadaiva sakalaikamateranantā tasmai namaḥ paramabodhavate śivāya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे अनुत्तमपदविश्रान्तिवर्णनं नाम द्वाविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe anuttamapadaviśrāntivarṇanaṃ nāma dvāviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २३

त्रयोविंशः सर्गः

trayoviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । य उत्तमपदालम्बी चक्रभ्रमवदास्थितः । शरीरनगरीराज्यं कुर्वन्नपि न लिप्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | ya uttamapadālambī cakrabhramavadāsthitaḥ | śarīranagarīrājyaṃ kurvannapi na lipyate

तस्येयं भोगमोक्षार्थं तज्ज्ञस्योपवनोपमा । सुखायैव न दुःखाय स्वशरीरमहापुरी

tasyeyaṃ bhogamokṣārthaṃ tajjñasyopavanopamā | sukhāyaiva na duḥkhāya svaśarīramahāpurī

श्रीराम उवाच । नगरीत्वं शरीरस्य कथं नाम महामुने । एतां चाधिवसन्योगी कथं राजसुखैकभाक्

śrīrāma uvāca | nagarītvaṃ śarīrasya kathaṃ nāma mahāmune | etāṃ cādhivasanyogī kathaṃ rājasukhaikabhāk

श्रीवसिष्ठ उवाच । रम्येयं देहनगरी राम सर्वगुणान्विता । ज्ञस्यानन्तविलासाढ्या स्वालोकार्कप्रकाशिता

śrīvasiṣṭha uvāca | ramyeyaṃ dehanagarī rāma sarvaguṇānvitā | jñasyānantavilāsāḍhyā svālokārkaprakāśitā

नेत्रवातायनोद्द्योतप्रकाशभुवनान्तरा । करप्रतोलीविस्तारप्राप्तपादोपजाङ्गला

netravātāyanoddyotaprakāśabhuvanāntarā | karapratolīvistāraprāptapādopajāṅgalā

रोमराजीलतागुल्मा त्वचाजालकमालिता । गुल्फाङ्गुल्यां प्रविश्रान्तजङ्घोरुस्तम्भमण्डला

romarājīlatāgulmā tvacājālakamālitā | gulphāṅgulyāṃ praviśrāntajaṅghorustambhamaṇḍalā

रेखाविभक्तपादाग्रशिलाप्रथमनिर्मिता । चर्ममर्मशिरासारसंधिसीमामनोरमा

rekhāvibhaktapādāgraśilāprathamanirmitā | carmamarmaśirāsārasaṃdhisīmāmanoramā

उरूरुतनुभागाग्रनिर्मितोपस्थनिम्नगा । कचत्केशावलीकाचदलप्रस्थवनावृता

urūrutanubhāgāgranirmitopasthanimnagā | kacatkeśāvalīkācadalaprasthavanāvṛtā

भ्रूललाटोष्ठसच्छायवदनोद्यानशोभिता । दृष्टिपातोत्पलाकीर्णकपोलविपुलस्थली

bhrūlalāṭoṣṭhasacchāyavadanodyānaśobhitā | dṛṣṭipātotpalākīrṇakapolavipulasthalī

वक्षःस्थलसरःस्यूतकुचपङ्कजकोरका । घनरोमावलीच्छन्नस्कन्धक्रीडाशिलोच्चया

vakṣaḥsthalasaraḥsyūtakucapaṅkajakorakā | ghanaromāvalīcchannaskandhakrīḍāśiloccayā

उदरश्वभ्रनिक्षिप्तस्वान्नेष्टा भक्ष्यतत्परा । दीर्घकण्ठबिलोद्गीर्णवातसंरम्भशब्दिता

udaraśvabhranikṣiptasvānneṣṭā bhakṣyatatparā | dīrghakaṇṭhabilodgīrṇavātasaṃrambhaśabditā

हृदयापणनिर्णीतयथाप्राप्तार्थभूषिता । अनारतनवद्वारप्रवहत्प्राणनागरा

hṛdayāpaṇanirṇītayathāprāptārthabhūṣitā | anāratanavadvārapravahatprāṇanāgarā

आस्यस्फारवदादृष्टदन्तास्थिशकलाकुला । मुखास्पदाभ्रमज्जिह्वाचण्डीचर्वितभोजना

āsyasphāravadādṛṣṭadantāsthiśakalākulā | mukhāspadābhramajjihvācaṇḍīcarvitabhojanā

रोमशष्पतरच्छन्ना कर्णकोटरकूपका । स्फिक्श्रृंखलास्थितोपान्तपृष्ठविस्तीर्णजङ्गला

romaśaṣpataracchannā karṇakoṭarakūpakā | sphikśrṛṃkhalāsthitopāntapṛṣṭhavistīrṇajaṅgalā

गुदोत्थानारघट्टान्तप्रद्रुतानन्तकर्दमा । चित्तोद्यानमहीवल्गदात्मचिन्तावराङ्गना

gudotthānāraghaṭṭāntapradrutānantakardamā | cittodyānamahīvalgadātmacintāvarāṅganā

धीवरत्रादृढाबद्धचपलेन्द्रियमर्कटा । वदनोद्यानहसनपुष्पोद्गममनोरमा

dhīvaratrādṛḍhābaddhacapalendriyamarkaṭā | vadanodyānahasanapuṣpodgamamanoramā

स्वशरीरमनोज्ञस्य सर्वसौभाग्यसुन्दरी । सुखायैव न दुःखाय परमाय हिताय च

svaśarīramanojñasya sarvasaubhāgyasundarī | sukhāyaiva na duḥkhāya paramāya hitāya ca

अज्ञस्येयमनन्तानां दुःखानां कोशमालिका । ज्ञस्य त्वियमनन्तानां सुखानां कोशमालिका

ajñasyeyamanantānāṃ duḥkhānāṃ kośamālikā | jñasya tviyamanantānāṃ sukhānāṃ kośamālikā

किंचिदस्यां प्रनष्टायां ज्ञस्य नष्टमरिन्दम । स्थितायां संस्थितं सर्वं तेनेयं ज्ञसुखावहा

kiṃcidasyāṃ pranaṣṭāyāṃ jñasya naṣṭamarindama | sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā

यदेनां ज्ञः समारुह्य संसारे विहरत्यलम् । अशेषभोगमोक्षार्थं तेनेयं ज्ञरथः स्मृतः

yadenāṃ jñaḥ samāruhya saṃsāre viharatyalam | aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathaḥ smṛtaḥ

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धबन्धुश्रियो यतः । अनयैव हि लभ्यन्ते तेनेयं ज्ञस्य लाभदा

śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo yataḥ | anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā

सुखदुःखक्रियाजालं यदेषोद्वहति स्वयम् । तदेषा राम सर्वज्ञसर्ववस्तुभरक्षमा

sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadeṣodvahati svayam | tadeṣā rāma sarvajñasarvavastubharakṣamā

तस्यां शरीरपुर्यां हि राज्यं कुर्वन्गतज्वरः । ज्ञस्तिष्ठति गतव्यग्रः स्वपुर्यामिव वासवः

tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvangatajvaraḥ | jñastiṣṭhati gatavyagraḥ svapuryāmiva vāsavaḥ

न क्षिपत्यवटाटोपे मनोमत्ततुरङ्गमम् । न लोभदुर्द्रुमादाय प्रज्ञापुत्रीं प्रयच्छति

na kṣipatyavaṭāṭope manomattaturaṅgamam | na lobhadurdrumādāya prajñāputrīṃ prayacchati

अज्ञानपरराष्ट्रं च न रन्ध्रं त्वस्य पश्यति । संसारारिभयस्यान्तर्मूलान्येव निकृन्तति

ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tvasya paśyati | saṃsārāribhayasyāntarmūlānyeva nikṛntati

तृष्णासारपरावर्ते कामसंभोगदुर्ग्रहे । न निमज्जति पर्यस्तः सुखदुःखप्रदेवने

tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṃbhogadurgrahe | na nimajjati paryastaḥ sukhaduḥkhapradevane

करोत्यविरतं स्नानं बहिरन्तरवीक्षणात् । सरित्संगमतीर्थेषु मनोरथगतः क्रमात्

karotyavirataṃ snānaṃ bahirantaravīkṣaṇāt | saritsaṃgamatīrtheṣu manorathagataḥ kramāt

सकलाक्षजनादृश्यसुखप्रेक्षापराङ्मुखः । ध्याननाम्नि सुखं नित्यं तिष्ठत्यन्तःपुरान्तरे

sakalākṣajanādṛśyasukhaprekṣāparāṅmukhaḥ | dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhatyantaḥpurāntare

सुखावहैषा नगरी नित्यं वै विदितात्मनः । भोगमोक्षप्रदा चैषा शक्रस्येवामरावती

sukhāvahaiṣā nagarī nityaṃ vai viditātmanaḥ | bhogamokṣapradā caiṣā śakrasyevāmarāvatī

स्थितया संस्थितं सर्वं किंचिन्नष्टं न नष्टया । यया पुर्या महीयस्या सा कथं न सुखावहा

sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiṃcinnaṣṭaṃ na naṣṭayā | yayā puryā mahīyasyā sā kathaṃ na sukhāvahā

विनष्टे देहनगरे ज्ञस्य नष्टं न किंचन । आक्रान्तकुम्भाकाशस्य खस्य कुम्भक्षये यथा

vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiṃcana | ākrāntakumbhākāśasya khasya kumbhakṣaye yathā

विद्यमानं घटं वायुः किंचित्स्पृशति नास्थितम् । यथा तथैव देही स्वां शरीरनगरीमिमाम्

vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kiṃcitspṛśati nāsthitam | yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīmimām

अत्रस्थः पुरुषो भोगानात्मा सर्वगतोऽपि सन् । विश्वकल्पकृतान्भुक्त्वा पुंसामधिगतार्थभाक्

atrasthaḥ puruṣo bhogānātmā sarvagato'pi san | viśvakalpakṛtānbhuktvā puṃsāmadhigatārthabhāk

कुर्वन्नपि न कुर्वाणः समस्तार्थक्रियोन्मुखः । कदाचित्प्रकृतान्सर्वान्कार्यार्थाननुतिष्ठति

kurvannapi na kurvāṇaḥ samastārthakriyonmukhaḥ | kadācitprakṛtānsarvānkāryārthānanutiṣṭhati

कदाचिल्लीलया लोलं विमानमधिरोहति । अनाहतगतिः कान्तं विहर्तुममलं मनः

kadācillīlayā lolaṃ vimānamadhirohati | anāhatagatiḥ kāntaṃ vihartumamalaṃ manaḥ

तत्रस्थो लोकसुन्दर्या सततं शीतलाङ्गया । रमते रामया मैत्र्या नित्यं हृदयसंस्थितः

tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā | ramate rāmayā maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthitaḥ

द्वे कान्ते तिष्ठतः सम्यक् पार्श्वयोः सत्यतैकते । इन्दोरिव विशाखे द्वे समाह्लादितचेतसी

dve kānte tiṣṭhataḥ samyak pārśvayoḥ satyataikate | indoriva viśākhe dve samāhlāditacetasī

क्षपितानखिलान्लोकान्दुःखक्रकचदारितान् । वल्लीवनस्थान्नभसः पृष्ठादर्क इवेक्षते

kṣapitānakhilānlokānduḥkhakrakacadāritān | vallīvanasthānnabhasaḥ pṛṣṭhādarka ivekṣate

चिरं पूरितसर्वाशः सर्वसंपत्तिसुन्दरः । अपुनःखण्डनायेन्दुः पूर्णाङ्ग इव राजते

ciraṃ pūritasarvāśaḥ sarvasaṃpattisundaraḥ | apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate

सेव्यमानोऽपि भोगौघो न खेदायास्य जायते । कालकूटः किलेशस्य कण्ठे प्रत्युत राजते

sevyamāno'pi bhogaugho na khedāyāsya jāyate | kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta rājate

परिज्ञातोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञाय सेवितो मैत्रीमेति चोरो न शत्रुताम्

parijñātopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye | vijñāya sevito maitrīmeti coro na śatrutām

नरनारीनटौघानां विरहे दूरगामिनाम् । ज्ञेन यात्रेव सुभगा भोगश्रीरवलोक्यते

naranārīnaṭaughānāṃ virahe dūragāminām | jñena yātreva subhagā bhogaśrīravalokyate

अशङ्कितोपसंप्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः । प्रेक्ष्यन्ते तद्वदेव ज्ञैर्व्यवहारमयाः क्रियाः

aśaṅkitopasaṃprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ | prekṣyante tadvadeva jñairvyavahāramayāḥ kriyāḥ

अयत्नोपनतेऽप्यक्षि पदार्थेषु यथा पुनः । नीरागमेव पतति तद्वत्कार्येषु धीरधीः

ayatnopanate'pyakṣi padārtheṣu yathā punaḥ | nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ

इन्द्रियाणां न हरति प्राप्तमर्थं कदाचन । नाददाति तथाऽप्राप्तं संपूर्णो ज्ञोऽवतिष्ठते

indriyāṇāṃ na harati prāptamarthaṃ kadācana | nādadāti tathā'prāptaṃ saṃpūrṇo jño'vatiṣṭhate

अप्राप्तचिन्ताः संप्राप्तसमुपेक्षाश्च सन्मतिम् । न कम्पयन्ति तरलाः पिच्छाघाता इवाचलम्

aprāptacintāḥ saṃprāptasamupekṣāśca sanmatim | na kampayanti taralāḥ picchāghātā ivācalam

संशान्तसर्वसंदेहो गलिताखिलकौतुकः । संक्षीणकल्पनादेहो ज्ञः सम्राडिव राजते

saṃśāntasarvasaṃdeho galitākhilakautukaḥ | saṃkṣīṇakalpanādeho jñaḥ samrāḍiva rājate

आत्मन्येव न मात्यन्तः स्वात्मनात्मनि जृम्भते । संपूर्णोऽपारपर्यन्तः क्षीरार्णव इवार्णवे

ātmanyeva na mātyantaḥ svātmanātmani jṛmbhate | saṃpūrṇo'pāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivārṇave

भोगेच्छाकृपणाञ्जन्तून्दीनान्दीनेन्द्रियाणि च । अनुन्मत्तमनाः शान्तो हसत्युन्मत्तकानिव

bhogecchākṛpaṇāñjantūndīnāndīnendriyāṇi ca | anunmattamanāḥ śānto hasatyunmattakāniva

इच्छतोऽन्योज्झितां जायां यथैवान्येन हस्यते । इन्द्रियस्येच्छतो भोगं तद्वज्ज्ञेन विहस्यते

icchato'nyojjhitāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate | indriyasyecchato bhogaṃ tadvajjñena vihasyate

त्यजत्स्वात्मसुखं सौम्यं मनो विषयविद्रुतम् । अङ्कुशेनेव नागेन्द्रं विचारेण वशं नयेत्

tyajatsvātmasukhaṃ saumyaṃ mano viṣayavidrutam | aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa vaśaṃ nayet

भोगेषु प्रसरो यस्या मनोवृत्तेश्च दीयते । साप्यादावेव हन्तव्या विषस्येवाङ्कुरोद्गतिः

bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteśca dīyate | sāpyādāveva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ

ताडितस्य हि यः पश्चात्संमानः सोऽप्यनन्तकः । शालेर्ग्रीष्माभितप्तस्य कुसेकोऽप्यमृतायते

tāḍitasya hi yaḥ paścātsaṃmānaḥ so'pyanantakaḥ | śālergrīṣmābhitaptasya kuseko'pyamṛtāyate

अनार्तेन हि सन्मानो बहुमानो न बुध्यते । पूर्णानां सरितां प्रावृट्पूरः स्वल्पो न राजते

anārtena hi sanmāno bahumāno na budhyate | pūrṇānāṃ saritāṃ prāvṛṭpūraḥ svalpo na rājate

पूर्णस्तु प्राकृतोऽप्यन्यत्पुनरप्यभिवाञ्छते । जगत्पूरणयोग्याम्बुर्गृह्णात्येवार्णवो जलम्

pūrṇastu prākṛto'pyanyatpunarapyabhivāñchate | jagatpūraṇayogyāmburgṛhṇātyevārṇavo jalam

मनसोऽभिगृहीतस्य या पश्चाद्भोगमण्डना । तामेवालब्धविस्तारां क्लिष्टत्वाद्बहु मन्यते

manaso'bhigṛhītasya yā paścādbhogamaṇḍanā | tāmevālabdhavistārāṃ kliṣṭatvādbahu manyate

बन्धमुक्तो महीपालो ग्रासमात्रेण तुष्यति । परैरबद्धो नाक्रान्तो न राज्यं बहु मन्यते

bandhamukto mahīpālo grāsamātreṇa tuṣyati | parairabaddho nākrānto na rājyaṃ bahu manyate

हस्तं हस्तेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च । अङ्गान्यङ्गैरिवाक्रम्य जयेश्चेन्द्रियशात्रवान्

hastaṃ hastena saṃpīḍya dantairdantānvicūrṇya ca | aṅgānyaṅgairivākramya jayeścendriyaśātravān

जेतुमन्यं कृतोत्साहैः पुरुषैरिह पण्डितैः । पूर्वं हृदयशत्रुत्वाज्जेतव्यानीन्द्रियाण्यलम्

jetumanyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣairiha paṇḍitaiḥ | pūrvaṃ hṛdayaśatrutvājjetavyānīndriyāṇyalam

एतावति धरणितले सुभगास्ते साधुचेतनाः पुरुषाः । पुरुषकलासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन

etāvati dharaṇitale subhagāste sādhucetanāḥ puruṣāḥ | puruṣakalāsu ca gaṇyā na jitā ye cetasā svena

हृदयबिले कृतकुण्डल. कलनाविवशो मनोमहाभुजगः । यस्योपशान्तिमागत- मलमुदितं तं सुनिर्मलं वन्दे

hṛdayabile kṛtakuṇḍala. kalanāvivaśo manomahābhujagaḥ | yasyopaśāntimāgata- malamuditaṃ taṃ sunirmalaṃ vande

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे शरीरनगरविभूतियोगो नाम त्रयोविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe śarīranagaravibhūtiyogo nāma trayoviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २४

चतुर्विंशः सर्गः

caturviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । महानरकसाम्राज्ये मत्तदुष्कृतवारणाः । आशाशरशलाकाढ्या दुर्जया हीन्द्रियारयः

śrīvasiṣṭha uvāca | mahānarakasāmrājye mattaduṣkṛtavāraṇāḥ | āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ

स्वाश्रयं प्रथमं देहं कृतघ्ना नाशयन्ति ये । ते कुकार्यमहाकोशा दुर्जयाः स्वेन्द्रियारयः

svāśrayaṃ prathamaṃ dehaṃ kṛtaghnā nāśayanti ye | te kukāryamahākośā durjayāḥ svendriyārayaḥ

कलेवरालयं प्राप्य विषयामिषगृध्नुकाः । अक्षगृध्रा विवल्गन्ति कार्याकार्योग्रपक्षिणः

kalevarālayaṃ prāpya viṣayāmiṣagṛdhnukāḥ | akṣagṛdhrā vivalganti kāryākāryograpakṣiṇaḥ

विवेकतन्तुजालेन गृहीता येन ते शठाः । तस्याङ्गानि न लुम्पन्ति पाशा नागबलं यथा

vivekatantujālena gṛhītā yena te śaṭhāḥ | tasyāṅgāni na lumpanti pāśā nāgabalaṃ yathā

आपातरमणीयेषु रमते विषयेषु यः । विवेकधनवानस्मिन्कुकलेवरपत्तने

āpātaramaṇīyeṣu ramate viṣayeṣu yaḥ | vivekadhanavānasminkukalevarapattane

इन्द्रियारिभिरन्तस्थैरवशो नाभिभूयते । न तथा सुखिता भूपा मृन्मयोग्रपुरीजुषः

indriyāribhirantasthairavaśo nābhibhūyate | na tathā sukhitā bhūpā mṛnmayograpurījuṣaḥ

यथा स्वाधीनमनसः स्वशरीरपुरीश्वराः । आक्रान्तेन्द्रियभृत्यस्य सुगृहीतमनोरिपोः

yathā svādhīnamanasaḥ svaśarīrapurīśvarāḥ | ākrāntendriyabhṛtyasya sugṛhītamanoripoḥ

वसन्त इव मञ्जर्यो वर्धन्ते शुद्धबुद्धयः । प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः

vasanta iva mañjaryo vardhante śuddhabuddhayaḥ | prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ

पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः । तावन्निशीथवेताला वल्गन्ति हृदि वासनाः

padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ | tāvanniśīthavetālā valganti hṛdi vāsanāḥ

एकतत्त्वदृढाभ्यासाद्यावन्न विजितं मनः । भृत्योऽभिमतकर्तृत्वान्मन्त्री सत्कार्यकारणात्

ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ | bhṛtyo'bhimatakartṛtvānmantrī satkāryakāraṇāt

सामन्तश्चेन्द्रियाक्रान्तेर्मनो मन्ये विवेकिनः । लालनात्स्निग्धललना पालनात्पावनः पिता

sāmantaścendriyākrāntermano manye vivekinaḥ | lālanātsnigdhalalanā pālanātpāvanaḥ pitā

सुहृदुत्तमविश्वासान्मनो मन्ये मनीषिणाम् । स्वालोकितः शास्त्रदृशा बुद्ध्यान्तः स्वानुभावितः

suhṛduttamaviśvāsānmano manye manīṣiṇām | svālokitaḥ śāstradṛśā buddhyāntaḥ svānubhāvitaḥ

प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानं मनःपिता । सुदृष्टः सुपरामृष्टः सुदृढः सुप्रबोधितः

prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānaṃ manaḥpitā | sudṛṣṭaḥ suparāmṛṣṭaḥ sudṛḍhaḥ suprabodhitaḥ

सुगुणे योजितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः । जन्मवृक्षकुठाराणि तथोदर्कोदयानि च

suguṇe yojito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ | janmavṛkṣakuṭhārāṇi tathodarkodayāni ca

दिशत्येवं मनोमन्त्री कर्माणि शुभकर्मणि । एवं मनोमणिं राम बहुपङ्ककलङ्कितम्

diśatyevaṃ manomantrī karmāṇi śubhakarmaṇi | evaṃ manomaṇiṃ rāma bahupaṅkakalaṅkitam

विवेकवारिणा सिद्ध्ये प्रक्षाल्यालोकवान्भव । भवभूमिषु भीमासु विवेकविकलो वसन्

vivekavāriṇā siddhye prakṣālyālokavānbhava | bhavabhūmiṣu bhīmāsu vivekavikalo vasan

मा पतोत्पातपूर्णासु विवशः प्राकृतो यथा । संसारमायामुदितामनर्थशतसंकुलाम्

mā patotpātapūrṇāsu vivaśaḥ prākṛto yathā | saṃsāramāyāmuditāmanarthaśatasaṃkulām

मा महामोहमिहिकामिमां त्वमवधीरय । विवेकं परमाश्रित्य बुद्ध्या सत्यमवेक्ष्य च

mā mahāmohamihikāmimāṃ tvamavadhīraya | vivekaṃ paramāśritya buddhyā satyamavekṣya ca

इन्द्रियारीनलं जित्वा तीर्णो भव भवार्णवात् । असत्येव शरीरेऽस्मिन्सुखदुःखेष्वसत्सु च

indriyārīnalaṃ jitvā tīrṇo bhava bhavārṇavāt | asatyeva śarīre'sminsukhaduḥkheṣvasatsu ca

दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । भीमभासदृढस्थित्या त्वं यास्यसि विशोकताम्

dāmavyālakaṭanyāyo mā te bhavatu rāghava | bhīmabhāsadṛḍhasthityā tvaṃ yāsyasi viśokatām

अयमहमिति निश्चयो वृथा य- स्तमलमपास्य महामते स्वबुद्ध्या । यदितरदवलम्ब्य तत्पदं त्वं व्रज पिब भुङ्क्ष्व न बध्यसे मनस्कः

ayamahamiti niścayo vṛthā ya- stamalamapāsya mahāmate svabuddhyā | yaditaradavalambya tatpadaṃ tvaṃ vraja piba bhuṅkṣva na badhyase manaskaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो. स्थितिप्रकरणे मनस्यसत्ताप्रतिपादनं नाम चतुर्विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo. sthitiprakaraṇe manasyasattāpratipādanaṃ nāma caturviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २५

पञ्चविंशः सर्गः

pañcaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्मिन्विहरतो लोके लोकारामस्य धीमतः । श्रेयसे तिष्ठतो यत्नमुत्तमार्थाभिधायिनः

śrīvasiṣṭha uvāca | asminviharato loke lokārāmasya dhīmataḥ | śreyase tiṣṭhato yatnamuttamārthābhidhāyinaḥ

दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । भीमभासदृढस्थित्या त्वं विशोको भवेति च

dāmavyālakaṭanyāyo mā te bhavatu rāghava | bhīmabhāsadṛḍhasthityā tvaṃ viśoko bhaveti ca

श्रीराम उवाच । दामव्यालकटन्यायो मा ते भूदित्युदाहृतम् । ब्रह्मन् किमेतद्भवता भवतापापहारिणा

śrīrāma uvāca | dāmavyālakaṭanyāyo mā te bhūdityudāhṛtam | brahman kimetadbhavatā bhavatāpāpahāriṇā

भीमभासदृढस्थित्या त्वं विशोको भवेति च । प्रभो किमुक्तं भवता भवतापापहारिणा

bhīmabhāsadṛḍhasthityā tvaṃ viśoko bhaveti ca | prabho kimuktaṃ bhavatā bhavatāpāpahāriṇā

उदारयैतया शुद्धं संप्रबोधय मां गिरा । घनस्तापापहारिण्या प्रावृषीव कलापिनम्

udārayaitayā śuddhaṃ saṃprabodhaya māṃ girā | ghanastāpāpahāriṇyā prāvṛṣīva kalāpinam

श्रीवसिष्ठ उवाच । दामव्यालकटन्यायं भीमभासदृढस्थितिम् । श्रृणु राघव तच्छ्रुत्वा यदिष्टं तत्समाचर

śrīvasiṣṭha uvāca | dāmavyālakaṭanyāyaṃ bhīmabhāsadṛḍhasthitim | śrṛṇu rāghava tacchrutvā yadiṣṭaṃ tatsamācara

आसीत्पातालकुहरे सर्वाश्चर्यमनोरमे । शम्बरो नाम दैत्येन्द्रो मायामणिमहार्णवः

āsītpātālakuhare sarvāścaryamanorame | śambaro nāma daityendro māyāmaṇimahārṇavaḥ

आकाशनगरोद्यानरचितासुरमन्दिरः । कुत्रिमोत्तमचन्द्रार्कभूषितात्मीयमण्डलः

ākāśanagarodyānaracitāsuramandiraḥ | kutrimottamacandrārkabhūṣitātmīyamaṇḍalaḥ

शिलाशकलसंभूतपद्माद्यैरमराचलः । अनन्तविभवारम्भपरिपूरितदानवः

śilāśakalasaṃbhūtapadmādyairamarācalaḥ | anantavibhavārambhaparipūritadānavaḥ

गृहरत्नाङ्गनागेयजितामरवधूध्वनिः । चन्द्रबिम्बकलापूर्णक्रीडोपवनपादपः

gṛharatnāṅganāgeyajitāmaravadhūdhvaniḥ | candrabimbakalāpūrṇakrīḍopavanapādapaḥ

फुल्लनीलोत्पलव्यूहकरालरमणालयः । रत्नहंसध्वनाहूतहेमाम्बुरुहसारसः

phullanīlotpalavyūhakarālaramaṇālayaḥ | ratnahaṃsadhvanāhūtahemāmburuhasārasaḥ

हेमपादपशाखाग्रकृताम्भोरुहकुड्मलः । करञ्जजालप्रपतन्मन्दारकुसुमाकरः

hemapādapaśākhāgrakṛtāmbhoruhakuḍmalaḥ | karañjajālaprapatanmandārakusumākaraḥ

तर्कुयन्त्रमयानन्तदैत्यनिर्जितवासवः । हिमशीतानलज्वालानिर्मितोद्यानमण्डपः

tarkuyantramayānantadaityanirjitavāsavaḥ | himaśītānalajvālānirmitodyānamaṇḍapaḥ

सर्वत्र कुसुमोद्यानजितानन्दननन्दनः । मायासर्वहृतव्यालमलयाचलचन्दनः

sarvatra kusumodyānajitānandananandanaḥ | māyāsarvahṛtavyālamalayācalacandanaḥ

हेमश्रीलोकलावण्यनिर्जितान्तःपुराङ्गनः । नानाकुसुमसंभारजानुदघ्नगृहाङ्गणः

hemaśrīlokalāvaṇyanirjitāntaḥpurāṅganaḥ | nānākusumasaṃbhārajānudaghnagṛhāṅgaṇaḥ

क्रीडार्थमृन्मयेशानजितचक्रगदाधरः । अजस्रोड्डीनरत्नौघताराढ्यखपुरान्तरः

krīḍārthamṛnmayeśānajitacakragadādharaḥ | ajasroḍḍīnaratnaughatārāḍhyakhapurāntaraḥ

निशीथाखिलपातालशतचन्द्रनभस्तलः । स्वशालभञ्जिकालोकगीतगीतिरणोत्कटः

niśīthākhilapātālaśatacandranabhastalaḥ | svaśālabhañjikālokagītagītiraṇotkaṭaḥ

मायैरावणनागेन्द्रविद्रुतामरवारणः । त्रैलोक्यविभवोत्कर्षपूरितान्तःपुरान्तरः

māyairāvaṇanāgendravidrutāmaravāraṇaḥ | trailokyavibhavotkarṣapūritāntaḥpurāntaraḥ

सर्वसंपत्तिसुभगः सर्वैश्वर्यनमस्कृतः । समस्तदैत्यसामन्तवन्दितोग्रानुशासनः

sarvasaṃpattisubhagaḥ sarvaiśvaryanamaskṛtaḥ | samastadaityasāmantavanditogrānuśāsanaḥ

महाभुजवनच्छायाविश्रान्तासुरमण्डलः । सर्वबुद्धिगणाधाररत्नमण्डलमण्डितः

mahābhujavanacchāyāviśrāntāsuramaṇḍalaḥ | sarvabuddhigaṇādhāraratnamaṇḍalamaṇḍitaḥ

तस्योत्सादितदेवस्य कठिनोड्डामराकृतेः । बभूव विपुलं सैन्यमासुरं सुरनाशनम्

tasyotsāditadevasya kaṭhinoḍḍāmarākṛteḥ | babhūva vipulaṃ sainyamāsuraṃ suranāśanam

तस्मिन्मायाबले सुप्ते देशान्तरगते तथा । तत्सैन्यं तरसा जघ्नुश्छिद्रं प्राप्य किलामराः

tasminmāyābale supte deśāntaragate tathā | tatsainyaṃ tarasā jaghnuśchidraṃ prāpya kilāmarāḥ

अथ शम्बरदैत्येन मुण्डिक्रोधद्रुमादयः । रक्षार्थमथ सामन्ताः स्वसेनासु नियोजिताः

atha śambaradaityena muṇḍikrodhadrumādayaḥ | rakṣārthamatha sāmantāḥ svasenāsu niyojitāḥ

तानप्यन्तरमासाद्य जघ्नुर्देवा भयानकाः । व्योमान्तरगताः श्येनाः कलविङ्कानिवाकुलान्

tānapyantaramāsādya jaghnurdevā bhayānakāḥ | vyomāntaragatāḥ śyenāḥ kalaviṅkānivākulān

सेनापतीन्पुनश्चान्यांश्चकारासुरसत्तमः । चपलानुद्भटारावांस्तरङ्गानिव सागरः

senāpatīnpunaścānyāṃścakārāsurasattamaḥ | capalānudbhaṭārāvāṃstaraṅgāniva sāgaraḥ

देवास्तानपु तस्याशु जघ्नुस्तेन स कोपवान् । जगामामरनाशाय परिपूर्णे त्रिविष्टपम्

devāstānapu tasyāśu jaghnustena sa kopavān | jagāmāmaranāśāya paripūrṇe triviṣṭapam

तस्मात्तन्माययाभीताः सुरास्तेऽन्तर्धिमाययुः । मेरुकाननकुञ्जेषु मृगा गौरीहरेरिव

tasmāttanmāyayābhītāḥ surāste'ntardhimāyayuḥ | merukānanakuñjeṣu mṛgā gaurīhareriva

क्रन्दत्क्षुद्रामरगणं वाष्पक्लिन्नाप्सरोमुखम् । शून्यं ददर्श स स्वर्गं कल्पक्षीणजगत्समम्

krandatkṣudrāmaragaṇaṃ vāṣpaklinnāpsaromukham | śūnyaṃ dadarśa sa svargaṃ kalpakṣīṇajagatsamam

विहरन्कुपितस्तत्र लब्धमाहृत्य सुन्दरम् । लोकपालपुरीं दग्ध्वा जगामात्मीयमालयम्

viharankupitastatra labdhamāhṛtya sundaram | lokapālapurīṃ dagdhvā jagāmātmīyamālayam

एवं दृढतरीभूते द्वेषे दानवदेवयोः । देवाः स्वर्गं परित्यज्य दिक्षु जग्मुरदर्शनम्

evaṃ dṛḍhatarībhūte dveṣe dānavadevayoḥ | devāḥ svargaṃ parityajya dikṣu jagmuradarśanam

अथ शम्बरदैत्येन ये ये सेनाधिनायकाः । क्रियन्ते यत्नतस्तांस्तु जघ्नुर्यत्नपराः सुराः

atha śambaradaityena ye ye senādhināyakāḥ | kriyante yatnatastāṃstu jaghnuryatnaparāḥ surāḥ

यावदुद्बेगमायातः शम्बरः कोपवान्भृशम् । तार्णोऽतिमात्रमनल इव जज्वाल सोच्छ्वसन्

yāvadudbegamāyātaḥ śambaraḥ kopavānbhṛśam | tārṇo'timātramanala iva jajvāla socchvasan

त्रैलोक्यमपि चान्विष्यन्न देवाँल्लब्धवानथ । परेणापि प्रयत्नेन निधानमिव दुष्कृती

trailokyamapi cānviṣyanna devām̐llabdhavānatha | pareṇāpi prayatnena nidhānamiva duṣkṛtī

ससर्ज मायया घोरानसुरांस्त्रीन्महाबलान् । बलरक्षार्थमुदितान्कालान्मूर्तिमिव स्थितान्

sasarja māyayā ghorānasurāṃstrīnmahābalān | balarakṣārthamuditānkālānmūrtimiva sthitān

निर्वृत्ता मायया भीमा बलपादपवाहिनः । उदगुस्ते महामायाः पक्षक्षुब्धा इवाद्रयः

nirvṛttā māyayā bhīmā balapādapavāhinaḥ | udaguste mahāmāyāḥ pakṣakṣubdhā ivādrayaḥ

दामो व्यालः कटश्चेति नामभिः परिलाञ्छिताः । यथाप्राप्तैककर्तारश्चेतनामात्रधर्मिणः

dāmo vyālaḥ kaṭaśceti nāmabhiḥ parilāñchitāḥ | yathāprāptaikakartāraścetanāmātradharmiṇaḥ

अभावात्कर्मणां ते च प्राक्तना नच वासनाः । निर्विकल्पकचिन्मात्रपरिस्पन्दैकधर्मकाः

abhāvātkarmaṇāṃ te ca prāktanā naca vāsanāḥ | nirvikalpakacinmātraparispandaikadharmakāḥ

कर्मजीवकलां तन्वीमसारां च मनोभिदाम् । अपुष्टां कृत्रिमामन्तश्चोदयोदयमागताः

karmajīvakalāṃ tanvīmasārāṃ ca manobhidām | apuṣṭāṃ kṛtrimāmantaścodayodayamāgatāḥ

ते ह्यन्धपारम्पर्येण काकतालीयवद्भटाः । प्रकृतामनुवर्तन्ते क्रियामुज्झितवासनाः

te hyandhapāramparyeṇa kākatālīyavadbhaṭāḥ | prakṛtāmanuvartante kriyāmujjhitavāsanāḥ

अर्धसुप्ता यथा बालाः स्वाङ्गै रिङ्गन्ति केवलम् । वासनात्माभिमानाभ्यां हीनास्ते तद्वदेव हि

ardhasuptā yathā bālāḥ svāṅgai riṅganti kevalam | vāsanātmābhimānābhyāṃ hīnāste tadvadeva hi

नाभिपातं न चापातं न विदुस्ते पलायनम् । न जीवितं न मरणं न रणं न जयाजयौ

nābhipātaṃ na cāpātaṃ na viduste palāyanam | na jīvitaṃ na maraṇaṃ na raṇaṃ na jayājayau

केवलं सैनिकानग्रे दृष्टानाहननोद्यतान् । अभिजग्मुः परानाजौ प्रहारदलिताद्रयः

kevalaṃ sainikānagre dṛṣṭānāhananodyatān | abhijagmuḥ parānājau prahāradalitādrayaḥ

शम्बरश्चिन्तयामास परितुष्टमनाः परम् । विजेष्यते हि मे सेना मायासुरसुरक्षिता

śambaraścintayāmāsa parituṣṭamanāḥ param | vijeṣyate hi me senā māyāsurasurakṣitā

अतिबलासुरदोर्द्रुमपालिता मम चमूः स्थिरतामलमेष्यति । अमरवारणदन्तविघट्टने- ष्वमरपर्वतहेमशिला यथा

atibalāsuradordrumapālitā mama camūḥ sthiratāmalameṣyati | amaravāraṇadantavighaṭṭane- ṣvamaraparvatahemaśilā yathā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटोत्पत्तिवर्णनं नाम पञ्चविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭotpattivarṇanaṃ nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २६

षड्विंशः सर्गः

ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति निर्णीय दैत्येन्द्रो दामव्यालकटान्विताम् । सेनां संप्रेषयामास भूतलं देवनाशिनीम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti nirṇīya daityendro dāmavyālakaṭānvitām | senāṃ saṃpreṣayāmāsa bhūtalaṃ devanāśinīm

दैत्याः सागरकुञ्जेभ्यः कन्दरेभ्यश्च सायुधाः । उदगुर्भीमनिर्ह्लादाः सपक्षगिरिलीलया

daityāḥ sāgarakuñjebhyaḥ kandarebhyaśca sāyudhāḥ | udagurbhīmanirhlādāḥ sapakṣagirilīlayā

रोदसीकोटरं हस्तप्रहारहतभास्करम् । दानवाः पूरयामासुर्दामव्यालकटैधिताः

rodasīkoṭaraṃ hastaprahārahatabhāskaram | dānavāḥ pūrayāmāsurdāmavyālakaṭaidhitāḥ

अथोत्तस्थुर्निकुञ्जेभ्यः कन्दरेभ्यः सुराचलात् । प्रलयान्त इवाक्षुब्धा भीमाः स्वर्वासिनां गणाः

athottasthurnikuñjebhyaḥ kandarebhyaḥ surācalāt | pralayānta ivākṣubdhā bhīmāḥ svarvāsināṃ gaṇāḥ

देवासुरपताकिन्योस्तद्युद्धमभवत्तयोः । अकालोल्वणकल्पान्तभीषणं भुवनान्तरे

devāsurapatākinyostadyuddhamabhavattayoḥ | akālolvaṇakalpāntabhīṣaṇaṃ bhuvanāntare

पेतुः प्रलयपर्यस्तचन्द्रार्का इव दीप्तयः । शिरांसि कुन्डलोहयोततेजःपीततमांस्यथ

petuḥ pralayaparyastacandrārkā iva dīptayaḥ | śirāṃsi kunḍalohayotatejaḥpītatamāṃsyatha

जुघूर्णुर्भटनिर्मुक्तसिंहनादविराविताः । प्रलयानिलसंपूरैः स्फुटहासा इवाद्रयः

jughūrṇurbhaṭanirmuktasiṃhanādavirāvitāḥ | pralayānilasaṃpūraiḥ sphuṭahāsā ivādrayaḥ

रेणुः शैलशिलातुल्यहेतिघातास्तभित्तयः । कुलाचलतटाभीरुविश्रान्तहरिमण्डलाः

reṇuḥ śailaśilātulyahetighātāstabhittayaḥ | kulācalataṭābhīruviśrāntaharimaṇḍalāḥ

चेरुः परस्पराघातहतहेतिसमुत्थिताः । लोलानलकणाःकल्पविशीर्णा इव तारकाः

ceruḥ parasparāghātahatahetisamutthitāḥ | lolānalakaṇāḥkalpaviśīrṇā iva tārakāḥ

विलेसू रक्तमांसौघपूर्णैकार्णवतीरगाः । कल्पतालवदुत्ताला वेतालास्तालतालिताः

vilesū raktamāṃsaughapūrṇaikārṇavatīragāḥ | kalpatālavaduttālā vetālāstālatālitāḥ

प्रस्फुरद्रुधिरासारशान्तपांसुपयोधरे । व्योम्नि हेतिहतक्षुण्णा मौलिकुण्डलकोटयः

prasphuradrudhirāsāraśāntapāṃsupayodhare | vyomni hetihatakṣuṇṇā maulikuṇḍalakoṭayaḥ

बभूवुर्भास्कराकारैः कल्पभूरुहधारिभिः । प्रहारदलिताद्रीन्द्रैर्दैत्यैर्निर्विवरा दिशः

babhūvurbhāskarākāraiḥ kalpabhūruhadhāribhiḥ | prahāradalitādrīndrairdaityairnirvivarā diśaḥ

जग्मुर्ज्वलदसिप्रान्तवातपातितभित्तयः । कणप्रकरतां शैलाः कल्पाग्निदलिता इव

jagmurjvaladasiprāntavātapātitabhittayaḥ | kaṇaprakaratāṃ śailāḥ kalpāgnidalitā iva

देवास्ते च समाजग्मुरश्वमेधैधिता इव । असुरानस्त्रविभ्रष्टाञ्जलदानिव वायवः

devāste ca samājagmuraśvamedhaidhitā iva | asurānastravibhraṣṭāñjaladāniva vāyavaḥ

जगृहुस्तानथाक्रम्य जरठासूनिवौतवः । तेऽपि ताञ्जगृहुर्मत्तानृक्षारूढानिव द्रुमान्

jagṛhustānathākramya jaraṭhāsūnivautavaḥ | te'pi tāñjagṛhurmattānṛkṣārūḍhāniva drumān

दोर्वृक्षविलसद्धेतिकुसुमाः शस्त्रपल्लवाः । रेजुः सुरासुराः फुल्ला वनलोला इव द्रुमाः

dorvṛkṣavilasaddhetikusumāḥ śastrapallavāḥ | rejuḥ surāsurāḥ phullā vanalolā iva drumāḥ

अन्योन्यं पूरयामासुः शस्त्रपूरैर्दिशो दश । वनानि कुसुमव्रातैः सुमेराविव मारुतः

anyonyaṃ pūrayāmāsuḥ śastrapūrairdiśo daśa | vanāni kusumavrātaiḥ sumerāviva mārutaḥ

घोरं समभवद्युद्धं देवदानवसेनयोः । रोदोरन्ध्रोदुम्बरान्तर्महामशकसंघयोः

ghoraṃ samabhavadyuddhaṃ devadānavasenayoḥ | rodorandhrodumbarāntarmahāmaśakasaṃghayoḥ

अथोदपतदुत्तालैर्लोकपालेभमण्डलैः । कल्पाभ्रस्फूर्जिताकारो दारुणः समरारवः

athodapataduttālairlokapālebhamaṇḍalaiḥ | kalpābhrasphūrjitākāro dāruṇaḥ samarāravaḥ

पिण्डग्रहेण नभसि भूभागमिव कुट्टिमम् । मुष्टिग्राह्यो महामेघमन्थरोदरपीवरः

piṇḍagraheṇa nabhasi bhūbhāgamiva kuṭṭimam | muṣṭigrāhyo mahāmeghamantharodarapīvaraḥ

रथसंपातसंपिष्टशस्त्रशैलरटन्नटः । त्रुटद्धृदयनिःसत्त्वकर्कशाक्रन्दघर्घरः

rathasaṃpātasaṃpiṣṭaśastraśailaraṭannaṭaḥ | truṭaddhṛdayaniḥsattvakarkaśākrandaghargharaḥ

प्रलयप्रत्ययोल्लासिकल्पान्तारावबृंहणः । द्वादशादित्यसंघट्टद्रवत्काञ्चनपर्वतः

pralayapratyayollāsikalpāntārāvabṛṃhaṇaḥ | dvādaśādityasaṃghaṭṭadravatkāñcanaparvataḥ

ब्रह्माण्डकुण्डसंघट्टात्परावृत्त्या च निर्गतः । महास्रोतःपयःपूरः सत्त्वाहत इवाकरः

brahmāṇḍakuṇḍasaṃghaṭṭātparāvṛttyā ca nirgataḥ | mahāsrotaḥpayaḥpūraḥ sattvāhata ivākaraḥ

चञ्चत्सपक्षशैलेन्द्रपक्षपातचलद्ध्वनिः । कठिनापूरणोद्धूतस्फुटच्छैलेन्द्रकन्दरः

cañcatsapakṣaśailendrapakṣapātacaladdhvaniḥ | kaṭhināpūraṇoddhūtasphuṭacchailendrakandaraḥ

मन्दरोद्धतदुग्धाब्धिसंक्षोभसदृशाङ्गकः । रतिश्रुद्धुंघुमास्फोटघटितद्वीपजन्तुभूः

mandaroddhatadugdhābdhisaṃkṣobhasadṛśāṅgakaḥ | ratiśruddhuṃghumāsphoṭaghaṭitadvīpajantubhūḥ

सेनयोः क्षुब्धयोरासीद्युद्धमुद्धतदानवम् । निष्पिष्टनगरग्रामगिरिकाननमानवम्

senayoḥ kṣubdhayorāsīdyuddhamuddhatadānavam | niṣpiṣṭanagaragrāmagirikānanamānavam

महाहेतिशतच्छिन्नदानवाचलपूर्णदिक् । अन्योन्याहतहेत्यादिचूर्णपूर्णाम्बरोदरम्

mahāhetiśatacchinnadānavācalapūrṇadik | anyonyāhatahetyādicūrṇapūrṇāmbarodaram

भुशुण्डीमण्डलास्फोटस्फुटन्मेरुशिरःशतम् । शरमारुतनिर्लूनदैत्यदेवमुखाम्बुजम्

bhuśuṇḍīmaṇḍalāsphoṭasphuṭanmeruśiraḥśatam | śaramārutanirlūnadaityadevamukhāmbujam

चक्रावर्तशतभ्रान्तदेवदैत्यजरत्तणम् । सेनाप्रहारकल्लोलवलनावलिताम्बरम्

cakrāvartaśatabhrāntadevadaityajarattaṇam | senāprahārakallolavalanāvalitāmbaram

हेत्युग्रवातनिष्पिष्टपतद्वैमानिकव्रजम् । अस्त्रोदिताब्धिवार्योघप्लावितव्योमपत्तनम्

hetyugravātaniṣpiṣṭapatadvaimānikavrajam | astroditābdhivāryoghaplāvitavyomapattanam

वहन्महास्त्रपातासिशूलशक्तिनदीशतम् । शैलपक्षोद्भटास्फोटलुठद्ब्रह्माण्डमण्डपम्

vahanmahāstrapātāsiśūlaśaktinadīśatam | śailapakṣodbhaṭāsphoṭaluṭhadbrahmāṇḍamaṇḍapam

दैत्यपार्ष्णिप्रहारौघपतल्लोकेशपत्तनम् । नारीहलहलारावरणत्कङ्कणमन्दिरम्

daityapārṣṇiprahāraughapatallokeśapattanam | nārīhalahalārāvaraṇatkaṅkaṇamandiram

लुठद्दैत्यवलोद्भूतमत्तास्रौघजलान्वितम् । रक्तधौतनरौघोग्रमुक्तनादद्रवज्जनम्

luṭhaddaityavalodbhūtamattāsraughajalānvitam | raktadhautanaraughogramuktanādadravajjanam

लोकपानीकपाम्भोजच्छन्नाच्छन्नयमान्वितम् । पुनः सुरासुरैर्घातैर्दृष्टसैन्यकुलाकुलम्

lokapānīkapāmbhojacchannācchannayamānvitam | punaḥ surāsurairghātairdṛṣṭasainyakulākulam

सपक्षपर्वताकारदानवाद्रिगमागमैः । वहच्छवशवाशब्दभूरिभाङ्कारभीषणम्

sapakṣaparvatākāradānavādrigamāgamaiḥ | vahacchavaśavāśabdabhūribhāṅkārabhīṣaṇam

आयुधाग्रविभिन्नोग्रदैत्यपर्वतनिर्झरैः । रक्तैररुणिताशेषवसुधार्णवपर्वतम्

āyudhāgravibhinnogradaityaparvatanirjharaiḥ | raktairaruṇitāśeṣavasudhārṇavaparvatam

उत्सन्नराष्ट्रनगरविपिनग्रामगह्वरम् । धृतासंख्यासुरेभाश्वमनुष्यशवपर्वतम्

utsannarāṣṭranagaravipinagrāmagahvaram | dhṛtāsaṃkhyāsurebhāśvamanuṣyaśavaparvatam

सुतालोत्तालनाराचराजिरोचितवारणम् । मुष्टिप्रहारपिष्टांसमत्तैरावणवारणम्

sutālottālanārācarājirocitavāraṇam | muṣṭiprahārapiṣṭāṃsamattairāvaṇavāraṇam

कल्पाभ्रपटलासारधारादलितपर्वतम् । महाशनिविनिष्पेषपिष्टोड्डीनकुलाचलम्

kalpābhrapaṭalāsāradhārādalitaparvatam | mahāśaniviniṣpeṣapiṣṭoḍḍīnakulācalam

कुपिताग्निज्वलज्ज्वालाजालज्वलितदानवम् । एकाञ्जलिपुटानीतसमुद्रोत्सादितानलम्

kupitāgnijvalajjvālājālajvalitadānavam | ekāñjalipuṭānītasamudrotsāditānalam

चण्डदैत्यातिसंभारशिलीकृतमहाज्वलम् । वनव्यूहेन्धनाग्न्यर्चिर्द्राविताम्बुशिलोच्चयम्

caṇḍadaityātisaṃbhāraśilīkṛtamahājvalam | vanavyūhendhanāgnyarcirdrāvitāmbuśiloccayam

अस्त्रनिर्मितदुर्वारतमःकल्पान्तरात्रिकम् । मायासूर्यगणोद्द्योतैः पीतातनुतमःपटम्

astranirmitadurvāratamaḥkalpāntarātrikam | māyāsūryagaṇoddyotaiḥ pītātanutamaḥpaṭam

मायाग्निवर्षनिष्पीतकलाभ्रघनवर्षणम् । ससीत्काराग्निवमनशस्त्रसंघट्टवर्षणम्

māyāgnivarṣaniṣpītakalābhraghanavarṣaṇam | sasītkārāgnivamanaśastrasaṃghaṭṭavarṣaṇam

वज्रवर्षास्त्रनिर्धूतशैलवर्षास्त्रसंभ्रमम् । निद्राबोधास्त्रयुद्धाढ्यं संघर्षावग्रहाश्रयम्

vajravarṣāstranirdhūtaśailavarṣāstrasaṃbhramam | nidrābodhāstrayuddhāḍhyaṃ saṃgharṣāvagrahāśrayam

वहत्क्रकचवृक्षास्त्रं जलाग्न्यस्मरणान्धितम् । ब्रह्मास्त्रयुद्धविषमं तमस्तेजोस्त्रसारितम्

vahatkrakacavṛkṣāstraṃ jalāgnyasmaraṇāndhitam | brahmāstrayuddhaviṣamaṃ tamastejostrasāritam

अस्त्रोद्गीर्णायुधानीकनीरन्ध्रसकलाम्बरम् । शिलावर्षास्त्रदलितं वह्निवर्षास्त्रभासुरम्

astrodgīrṇāyudhānīkanīrandhrasakalāmbaram | śilāvarṣāstradalitaṃ vahnivarṣāstrabhāsuram

पताकास्पृष्टशशिकैश्चक्रचीत्कारगर्जितैः । मुहूर्तेन रथैर्लङ्घितोदयास्तमयाचलम्

patākāspṛṣṭaśaśikaiścakracītkāragarjitaiḥ | muhūrtena rathairlaṅghitodayāstamayācalam

वज्रप्रहाराविरतम्रियमाणमहासुरम् । शुक्रामरमहाविद्याजीवमानमहासुरम्

vajraprahārāviratamriyamāṇamahāsuram | śukrāmaramahāvidyājīvamānamahāsuram

विद्रवद्देवसंघातं जयप्रोड्डामरामरम् । शुभग्रहमहाकेतुमालिकानामितस्ततः

vidravaddevasaṃghātaṃ jayaproḍḍāmarāmaram | śubhagrahamahāketumālikānāmitastataḥ

उत्पातमङ्गलौघानां बुद्धेरुद्धरकन्धरम् । साद्रिखोर्वीसमुद्रद्युजगद्रुधिरवारिधि

utpātamaṅgalaughānāṃ buddheruddharakandharam | sādrikhorvīsamudradyujagadrudhiravāridhi

फुल्लैककिंशुकवनं कुर्वद्दुर्वारवैरतः । पर्वतप्रतिमासंख्यं शवपूर्णमहार्णवम्

phullaikakiṃśukavanaṃ kurvaddurvāravairataḥ | parvatapratimāsaṃkhyaṃ śavapūrṇamahārṇavam

समग्रतरुशाखाग्रलम्बलोलमहाशवम् । दीप्यमानैः स्ववातार्तैः पक्षपुष्पैर्लसत्फलैः

samagrataruśākhāgralambalolamahāśavam | dīpyamānaiḥ svavātārtaiḥ pakṣapuṣpairlasatphalaiḥ

तालोत्तालैः शरव्रातवनैर्व्याप्तनभस्थलम् । पर्वतप्रतिमासंख्यकबन्धशतबाहुभिः

tālottālaiḥ śaravrātavanairvyāptanabhasthalam | parvatapratimāsaṃkhyakabandhaśatabāhubhiḥ

नृत्यद्भिः पातिताम्भोदविमानसुरतारकम् । शरशक्तिगदाप्रासपट्टिशप्रोतपर्वतम्

nṛtyadbhiḥ pātitāmbhodavimānasuratārakam | śaraśaktigadāprāsapaṭṭiśaprotaparvatam

लोकसप्तकविभ्रष्टकुड्यखण्डचिताम्बरम् । अनारतरसन्मत्तकल्पाभ्रदृढदुन्दुभि

lokasaptakavibhraṣṭakuḍyakhaṇḍacitāmbaram | anāratarasanmattakalpābhradṛḍhadundubhi

एवं शब्दशतोन्नादपातालतलवारणम् । विनायककराकृष्टदीर्घदानवपर्वतम्

evaṃ śabdaśatonnādapātālatalavāraṇam | vināyakakarākṛṣṭadīrghadānavaparvatam

एकदिक्करनिष्पन्दसिद्धसाध्यमरुद्गणम् । पलायमानगन्धर्वकिन्नरामरचारणम्

ekadikkaraniṣpandasiddhasādhyamarudgaṇam | palāyamānagandharvakinnarāmaracāraṇam

वघुरशनिनिपातखण्डिताङ्गा दलितशिलाशकलाः ककुम्मुखेषु । प्रलयसमयसूचकाः सुराणां सुरतरुघर्घरघस्मराः समीराः

vaghuraśaninipātakhaṇḍitāṅgā dalitaśilāśakalāḥ kakummukheṣu | pralayasamayasūcakāḥ surāṇāṃ suratarughargharaghasmarāḥ samīrāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटसंग्रामवर्णनं नाम षड्विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭasaṃgrāmavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २७

सप्तविंशः सर्गः

saptaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्मिंस्तदा वर्तमाने घोरे समरसंभ्रमे । देवासुरशरीरेषु गर्तेष्वभ्रोदरेष्विव

śrīvasiṣṭha uvāca | tasmiṃstadā vartamāne ghore samarasaṃbhrame | devāsuraśarīreṣu garteṣvabhrodareṣviva

वहत्स्वसृक्प्रवाहेषु गङ्गापूरेष्विवाम्बरात् । दाम्नि वेष्टितदेवौघकृतक्ष्वेडाघनारवे

vahatsvasṛkpravāheṣu gaṅgāpūreṣvivāmbarāt | dāmni veṣṭitadevaughakṛtakṣveḍāghanārave

व्याले निजकराकृष्टिपिष्टसर्वसुरालये । कटे कठिनसंरम्भसङ्गरक्षपितामरे

vyāle nijakarākṛṣṭipiṣṭasarvasurālaye | kaṭe kaṭhinasaṃrambhasaṅgarakṣapitāmare

ऐरावते क्षीणरवे पलायनपरायणे । प्रवृद्धे दानवानीके मध्याह्न इव भास्करे

airāvate kṣīṇarave palāyanaparāyaṇe | pravṛddhe dānavānīke madhyāhna iva bhāskare

पतिताङ्गव्यथार्तानि प्रस्रवद्रुधिराणि च । पयांसीवावसेतूनि देवसैन्यानि दुद्रुवुः

patitāṅgavyathārtāni prasravadrudhirāṇi ca | payāṃsīvāvasetūni devasainyāni dudruvuḥ

दामव्यालकटास्तानि चिरमन्तर्हितानि च । अनुजग्मुर्लसन्नादसिन्धनानीव पावकाः

dāmavyālakaṭāstāni ciramantarhitāni ca | anujagmurlasannādasindhanānīva pāvakāḥ

अन्विष्टानपि यत्नेन नालभन्तासुराः सुरान् । घनजालवनोड्डीनान्सिंहा हरिणकानिव

anviṣṭānapi yatnena nālabhantāsurāḥ surān | ghanajālavanoḍḍīnānsiṃhā hariṇakāniva

अलब्धेष्वमरौघेषु दामव्यालकटास्तदा । जग्मुः पातालकोशस्थं प्रभुं प्रमुदिताशयाः

alabdheṣvamaraugheṣu dāmavyālakaṭāstadā | jagmuḥ pātālakośasthaṃ prabhuṃ pramuditāśayāḥ

अथ देवा विषण्णास्ते क्षणमाश्वास्य वै ययुः । जयोपायाय विजिता ब्रह्माणममितौजसम्

atha devā viṣaṇṇāste kṣaṇamāśvāsya vai yayuḥ | jayopāyāya vijitā brahmāṇamamitaujasam

तेषामाविरभूद्ब्रह्मा रक्तरक्ताननश्रियाम् । सायं रक्तीकृताम्बूनामब्धीनामिव चन्द्रमाः

teṣāmāvirabhūdbrahmā raktaraktānanaśriyām | sāyaṃ raktīkṛtāmbūnāmabdhīnāmiva candramāḥ

प्रणम्य ते सुरास्तस्मा अनर्थं शम्बरेहितम् । सम्यक्प्रकथयामासुर्दामव्यालकटक्रमम्

praṇamya te surāstasmā anarthaṃ śambarehitam | samyakprakathayāmāsurdāmavyālakaṭakramam

तदाकर्ण्याखिलं ब्रह्मा विचार्य स विचारवित् । उवाचेदं सुरानीकमाश्वासनकरं वचः

tadākarṇyākhilaṃ brahmā vicārya sa vicāravit | uvācedaṃ surānīkamāśvāsanakaraṃ vacaḥ

श्रीब्रह्मोवाच । शतवर्षसहस्रान्ते शम्बरेण हरेः करात् । मर्तव्यं समरेशस्य तत्कालं संप्रतीक्षताम्

śrībrahmovāca | śatavarṣasahasrānte śambareṇa hareḥ karāt | martavyaṃ samareśasya tatkālaṃ saṃpratīkṣatām

दामव्यालकटानेतानद्य त्वमरसत्तमाः । योधयन्तः पलायध्वं मायायुद्धेन दानवान्

dāmavyālakaṭānetānadya tvamarasattamāḥ | yodhayantaḥ palāyadhvaṃ māyāyuddhena dānavān

युद्धाभ्यासवशादेषां मुकुराणामिवाशये । अहंकारचमत्कारः प्रतिबिम्बमुपैष्यति

yuddhābhyāsavaśādeṣāṃ mukurāṇāmivāśaye | ahaṃkāracamatkāraḥ pratibimbamupaiṣyati

गृहीतवासनास्त्वेते दामव्यालकटाः सुराः । सुजेया वो भविष्यन्ति लग्नजालाः खगा इव

gṛhītavāsanāstvete dāmavyālakaṭāḥ surāḥ | sujeyā vo bhaviṣyanti lagnajālāḥ khagā iva

अद्य त्ववासना ह्येते सुखदुःखविवर्जिताः । धैर्येणारीन्विनिघ्नन्तो देवा दुर्जयतां गताः

adya tvavāsanā hyete sukhaduḥkhavivarjitāḥ | dhairyeṇārīnvinighnanto devā durjayatāṃ gatāḥ

वासनातन्तुबद्धा ये आशापाशवशीकृताः । वश्यतां यान्ति ते लोके रज्जुबद्धाः खगा इव

vāsanātantubaddhā ye āśāpāśavaśīkṛtāḥ | vaśyatāṃ yānti te loke rajjubaddhāḥ khagā iva

ये भिन्नवासना धीराः सर्वत्रासक्तबुद्धयः । न हृष्यन्ति न कुप्यन्ति दुर्जयास्ते महाधियः

ye bhinnavāsanā dhīrāḥ sarvatrāsaktabuddhayaḥ | na hṛṣyanti na kupyanti durjayāste mahādhiyaḥ

यस्यान्तर्वासनारज्ज्वा ग्रन्थिबन्धः शरीरिणः । महानपि बहुज्ञोऽपि स बालेनापि जीयते

yasyāntarvāsanārajjvā granthibandhaḥ śarīriṇaḥ | mahānapi bahujño'pi sa bālenāpi jīyate

अयं सोऽहं ममेदं तदित्याकल्पितकल्पनः । आपदां पात्रतामेति पयसामिव सागरः

ayaṃ so'haṃ mamedaṃ tadityākalpitakalpanaḥ | āpadāṃ pātratāmeti payasāmiva sāgaraḥ

इयन्मात्रपरिच्छिन्नो येनात्मा भव्यभावितः । स सर्वज्ञोऽपि सर्वत्र परां कृपणतां गतः

iyanmātraparicchinno yenātmā bhavyabhāvitaḥ | sa sarvajño'pi sarvatra parāṃ kṛpaṇatāṃ gataḥ

अनन्तस्याप्रमेयस्य येनेयत्ता प्रकल्पिता । आत्मनस्तस्य तेनात्मा स्वात्मनैवावशीकृतः

anantasyāprameyasya yeneyattā prakalpitā | ātmanastasya tenātmā svātmanaivāvaśīkṛtaḥ

आत्मनो व्यतिरिक्तं यत्किंचिदस्ति जगत्त्रये । यत्रोपादेयभावेन बद्धा भवतु वासना

ātmano vyatiriktaṃ yatkiṃcidasti jagattraye | yatropādeyabhāvena baddhā bhavatu vāsanā

आस्थामात्रमनन्तानां दुःखानामाकरं विदुः । अनास्थामात्रमभितः सुखानामाकरं विदुः

āsthāmātramanantānāṃ duḥkhānāmākaraṃ viduḥ | anāsthāmātramabhitaḥ sukhānāmākaraṃ viduḥ

दामव्यालकटा यावदनास्था भवसंस्थितौ । तावन्न नाम जेयावो मशकानामिवानलाः

dāmavyālakaṭā yāvadanāsthā bhavasaṃsthitau | tāvanna nāma jeyāvo maśakānāmivānalāḥ

अन्तर्वासनया जन्तुर्दीनतामनुयातया । जितो भवत्यन्यथा तु मशकोऽप्यमराचलः

antarvāsanayā janturdīnatāmanuyātayā | jito bhavatyanyathā tu maśako'pyamarācalaḥ

विद्यते वासना यत्र तत्र सा याति पीनताम् । गुणो गुणिनि हि द्वित्वं सतो दृष्टं हि नासतः

vidyate vāsanā yatra tatra sā yāti pīnatām | guṇo guṇini hi dvitvaṃ sato dṛṣṭaṃ hi nāsataḥ

अयं सोऽहं ममेदं चेत्येवमन्तः सवासनम् । यथा दामादयः शक्र भावयन्ति तथा कुरु

ayaṃ so'haṃ mamedaṃ cetyevamantaḥ savāsanam | yathā dāmādayaḥ śakra bhāvayanti tathā kuru

या या जनस्य विपदो भावाभावदशाश्च याः । तृष्णाकरञ्जवल्ल्यास्ता मञ्जर्यः कटुकोमलाः

yā yā janasya vipado bhāvābhāvadaśāśca yāḥ | tṛṣṇākarañjavallyāstā mañjaryaḥ kaṭukomalāḥ

वासनातन्तुबद्धो यो लोको विपरिवर्तते । सा प्रवृद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदमागता

vāsanātantubaddho yo loko viparivartate | sā pravṛddhātiduḥkhāya sukhāyocchedamāgatā

धीरोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि कुलजोऽपि महानपि । तृष्णया बध्यते जन्तुः सिंहः शृङ्खलया यथा

dhīro'pyatibahujño'pi kulajo'pi mahānapi | tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā

देहपादपसंस्थस्य हृदयालयगामिनः । तृष्णा चित्तखगस्येयं वागुरा परिकल्पिता

dehapādapasaṃsthasya hṛdayālayagāminaḥ | tṛṣṇā cittakhagasyeyaṃ vāgurā parikalpitā

दीनो वासनया लोकः कृतान्तेनापकृष्यते । रज्ज्वेव बालेन खगो विवशो भृशमुच्छवसन्

dīno vāsanayā lokaḥ kṛtāntenāpakṛṣyate | rajjveva bālena khago vivaśo bhṛśamucchavasan

अलमायुधभारेण संगरभ्रमणेन च । वासनाया विपर्यासं युक्त्या यत्नाद्रिपोः कुरु

alamāyudhabhāreṇa saṃgarabhramaṇena ca | vāsanāyā viparyāsaṃ yuktyā yatnādripoḥ kuru

अन्तरा क्षुभिते धैर्ये रिपोरमरनायक । न शस्त्राणि न चास्त्राणि न शास्त्राणि जयन्ति च

antarā kṣubhite dhairye riporamaranāyaka | na śastrāṇi na cāstrāṇi na śāstrāṇi jayanti ca

दामव्यालकटास्त्वेते युद्धाभ्यासवशेन च । अहंकारमयीं मत्तास्ते ग्रहीष्यन्ति वासनाम्

dāmavyālakaṭāstvete yuddhābhyāsavaśena ca | ahaṃkāramayīṃ mattāste grahīṣyanti vāsanām

यदा तेऽत्यज्ञपुरुषाः शम्बरेण विनिर्मिताः । वासनामाश्रयिष्यन्ति तदा यास्यन्ति जेयताम्

yadā te'tyajñapuruṣāḥ śambareṇa vinirmitāḥ | vāsanāmāśrayiṣyanti tadā yāsyanti jeyatām

तत्तावद्युक्तियुद्धेन तान्प्रबोधयतामराः । यावदभ्यासवशतो भविष्यन्ति सवासनाः

tattāvadyuktiyuddhena tānprabodhayatāmarāḥ | yāvadabhyāsavaśato bhaviṣyanti savāsanāḥ

ततो वश्या भविष्यन्ति भवतां बद्धवासनाः । तृष्णाऽप्रोताशया लोके न च केचन पेलवाः

tato vaśyā bhaviṣyanti bhavatāṃ baddhavāsanāḥ | tṛṣṇā'protāśayā loke na ca kecana pelavāḥ

समविषममिदं जगत्समग्रं समुपनतं स्थिरतां स्ववासनान्तः । चलचललहरीभरो यथाब्धा- वत इह सैव चिकित्स्यतां प्रयाता

samaviṣamamidaṃ jagatsamagraṃ samupanataṃ sthiratāṃ svavāsanāntaḥ | calacalalaharībharo yathābdhā- vata iha saiva cikitsyatāṃ prayātā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे पितामहवाक्यं नाम सप्तविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe pitāmahavākyaṃ nāma saptaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २८

अष्टाविंशः सर्गः

aṣṭāviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवांस्तत्रैवान्तर्धिमाययौ । वेलावनितटे शब्दं कृत्वेवाम्बुतरङ्गकः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā bhagavāndevāṃstatraivāntardhimāyayau | velāvanitaṭe śabdaṃ kṛtvevāmbutaraṅgakaḥ

सुरास्त्वाकर्ण्य तद्वाक्यं जग्मुः स्वाभिमतां दिशम् । कमलामोदमादाय वनमालामिवानिलाः

surāstvākarṇya tadvākyaṃ jagmuḥ svābhimatāṃ diśam | kamalāmodamādāya vanamālāmivānilāḥ

दिनानि कतिचित्स्वेषु कान्तेषु स्थिरकान्तिषु । द्विरेफा इव पद्मेषु मन्दिरेषु विशश्रमुः

dināni katicitsveṣu kānteṣu sthirakāntiṣu | dvirephā iva padmeṣu mandireṣu viśaśramuḥ

कंचित्कालं समासाद्य स्वात्मोदयकरं शुभम् । चक्रुर्दुन्दुभिनिर्घोषं प्रलयाभ्ररवोपमम्

kaṃcitkālaṃ samāsādya svātmodayakaraṃ śubham | cakrurdundubhinirghoṣaṃ pralayābhraravopamam

अथ दैत्यैर्ममाव्योम्नि तैः पातालतले स्थितैः । कालक्षेपकरं घोरं पुनर्युद्धमवर्तत

atha daityairmamāvyomni taiḥ pātālatale sthitaiḥ | kālakṣepakaraṃ ghoraṃ punaryuddhamavartata

ववुरसिशरशक्तिमुद्गरौघा मुसलगदापरशूग्रचक्रशङ्खाः । अशनिगिरिशिलाहुताशवृक्षा अहिगरुडादिमुखानि चायुधानि

vavurasiśaraśaktimudgaraughā musalagadāparaśūgracakraśaṅkhāḥ | aśanigiriśilāhutāśavṛkṣā ahigaruḍādimukhāni cāyudhāni

मायाकृतायुधमहाम्बुघनप्रवाहा क्षिप्रावहा प्रतिदिशं किल निर्जगाम । पाषाणपर्वतमहीरुहलक्षवृक्ष- क्षुब्धाम्बुपूरघनघोषवती नदी द्राक्

māyākṛtāyudhamahāmbughanapravāhā kṣiprāvahā pratidiśaṃ kila nirjagāma | pāṣāṇaparvatamahīruhalakṣavṛkṣa- kṣubdhāmbupūraghanaghoṣavatī nadī drāk

मध्यप्रवाहवहदुल्मुकशूलशैल- प्रासासिकुन्तशरतोमरमुद्गरौघा गङ्गोपमाम्बुवलितामरमन्दिरेण सर्वासु दिक्ष्वशनिवर्षनिकर्षणेन

madhyapravāhavahadulmukaśūlaśaila- prāsāsikuntaśaratomaramudgaraughā gaṅgopamāmbuvalitāmaramandireṇa sarvāsu dikṣvaśanivarṣanikarṣaṇena

पृथ्व्यादिदारुणशरीरमपि प्रहार- दानग्रहा गहनराशिशरीरकेव । मायोपशाम्यति सुरासुरसिद्धसन्ना मायाकृतिः पुनरुदेति नचैव सैव

pṛthvyādidāruṇaśarīramapi prahāra- dānagrahā gahanarāśiśarīrakeva | māyopaśāmyati surāsurasiddhasannā māyākṛtiḥ punarudeti nacaiva saiva

शैलोपमायुधविघट्टितभूधराणि रक्ताम्बुपूरपरिपूर्णमहार्णवानि । दैवासुरेन्द्रशवशैलविरूढकुन्त- तालीवनानि ककुभां वदनानि चासन्

śailopamāyudhavighaṭṭitabhūdharāṇi raktāmbupūraparipūrṇamahārṇavāni | daivāsurendraśavaśailavirūḍhakunta- tālīvanāni kakubhāṃ vadanāni cāsan

उद्गीर्णकुन्तशरशक्तिगदासिचक्र- हेलानिगीर्णसुरदानवमुक्तशैला । काषोल्लसत्क्रकचदन्तनखाग्रमाला जीवान्विता ह्यपतदायससिंहसृष्टिः

udgīrṇakuntaśaraśaktigadāsicakra- helānigīrṇasuradānavamuktaśailā | kāṣollasatkrakacadantanakhāgramālā jīvānvitā hyapatadāyasasiṃhasṛṣṭiḥ

उज्ज्वाललोचनविषज्वलनातपौघ- दिग्दाहदर्शितयुगान्तदिनेशसेना । उड्डीयमानपरिदीर्घमहामहीध्र- मग्नाब्धिवद्विषधरावलिरुल्ललास

ujjvālalocanaviṣajvalanātapaugha- digdāhadarśitayugāntadineśasenā | uḍḍīyamānaparidīrghamahāmahīdhra- magnābdhivadviṣadharāvalirullalāsa

उन्नादवज्रमकरोत्करकर्कशान्तः- क्षुब्धाब्धिवीचिवलयैर्वलिताचलेन्द्रैः । आसीज्जगत्सकलमेव सुसंकटाङ्ग- मावृत्तिभिर्विविधहेतिनदीप्रवाहैः

unnādavajramakarotkarakarkaśāntaḥ- kṣubdhābdhivīcivalayairvalitācalendraiḥ | āsījjagatsakalameva susaṃkaṭāṅga- māvṛttibhirvividhahetinadīpravāhaiḥ

शैलास्त्रशस्त्रगरुडाचलचालितोच्च- नागं महासुरगणाङ्गणमन्तरिक्षम् । आसीत्क्षणं जलधिभिः क्षणमग्निपूरैः पूर्णं क्षणं दिनकरैः क्षणमन्धकारैः

śailāstraśastragaruḍācalacālitocca- nāgaṃ mahāsuragaṇāṅgaṇamantarikṣam | āsītkṣaṇaṃ jaladhibhiḥ kṣaṇamagnipūraiḥ pūrṇaṃ kṣaṇaṃ dinakaraiḥ kṣaṇamandhakāraiḥ

गरुडगुडगुडाकुलान्तरिक्ष- प्रविसृतहेतिहुताशपर्वतौघैः । जगदभवदसह्यकल्पकाले ज्वलितसुरालयभूतलान्तरालम्

garuḍaguḍaguḍākulāntarikṣa- pravisṛtahetihutāśaparvataughaiḥ | jagadabhavadasahyakalpakāle jvalitasurālayabhūtalāntarālam

उदपतन्नसुरावसुधातला- द्गगनमद्रितटादिव पक्षिणः । अतिबलादपतन्विबुधा भुवि प्रलयचालितशैलशिला इव

udapatannasurāvasudhātalā- dgaganamadritaṭādiva pakṣiṇaḥ | atibalādapatanvibudhā bhuvi pralayacālitaśailaśilā iva

शरीररूढोन्नतहेतिवृक्ष- वनावलीलग्नमहाग्निदाहाः । सुरासुराः प्रापुरथाम्बरान्तः कल्पानिलान्दोलितशैलशोभाम्

śarīrarūḍhonnatahetivṛkṣa- vanāvalīlagnamahāgnidāhāḥ | surāsurāḥ prāpurathāmbarāntaḥ kalpānilāndolitaśailaśobhām

सुरासुराद्रीन्द्रशरीरमुक्तै रक्तप्रवाहैरभितो भ्रमद्भिः । बभार पूर्णं परितोऽम्बरोऽद्रेः संध्याकरौघक्षतमङ्ग गङ्गाम्

surāsurādrīndraśarīramuktai raktapravāhairabhito bhramadbhiḥ | babhāra pūrṇaṃ parito'mbaro'dreḥ saṃdhyākaraughakṣatamaṅga gaṅgām

गिरिवर्षणमम्बुवर्षणं विविधोग्रायुधवर्षणं तथा । विषमाशनिवर्षणं च ते सममन्योन्यमथाग्निवर्षणम्

girivarṣaṇamambuvarṣaṇaṃ vividhogrāyudhavarṣaṇaṃ tathā | viṣamāśanivarṣaṇaṃ ca te samamanyonyamathāgnivarṣaṇam

अनयन्नयमार्गकोविदा दलिताशेषगिरीन्द्रभित्तयः । ससृजुश्च समं समन्ततः करिकुम्भेष्विव पुण्यवर्षणम्

anayannayamārgakovidā dalitāśeṣagirīndrabhittayaḥ | sasṛjuśca samaṃ samantataḥ karikumbheṣviva puṇyavarṣaṇam

देवासुराः समरसंभ्रममाकुलास्ते अन्योन्यमङ्गदलनाकुलहेतिहस्ताः । नागेन्द्रडिम्भपृतनापृथुपीठपेषैः कीर्णश्रियो नभसि बभ्रमुरक्षिपन्तः

devāsurāḥ samarasaṃbhramamākulāste anyonyamaṅgadalanākulahetihastāḥ | nāgendraḍimbhapṛtanāpṛthupīṭhapeṣaiḥ kīrṇaśriyo nabhasi babhramurakṣipantaḥ

छिन्नैः शिरःकरभुजोरुभरैर्भ्रमद्भि- राकाशकाष्ठशलभैरशिवैस्तदानीम् । आसीज्जगज्जठरमभ्रभरैरिवोग्रै- राभास्करस्थगितदिक्तटशैलजालम्

chinnaiḥ śiraḥkarabhujorubharairbhramadbhi- rākāśakāṣṭhaśalabhairaśivaistadānīm | āsījjagajjaṭharamabhrabharairivograi- rābhāskarasthagitadiktaṭaśailajālam

रटद्भटास्फोटकटिस्फुटद्भिः समीरितैर्हेतिकलासितौघैः । परस्पराघातहतैः पतद्भि- र्जगाम शीर्णा दलशो धरित्री

raṭadbhaṭāsphoṭakaṭisphuṭadbhiḥ samīritairhetikalāsitaughaiḥ | parasparāghātahataiḥ patadbhi- rjagāma śīrṇā dalaśo dharitrī

अन्योन्यमायुधशिलाचलवृक्षवर्षै- र्मेरुप्रमाणकठिनाङ्गनिघर्षणैश्च । आसीद्रणं चटचटास्फुटदन्तरिक्षं कल्पक्षयान्तमिव भीमभरोग्रनादैः

anyonyamāyudhaśilācalavṛkṣavarṣai- rmerupramāṇakaṭhināṅganigharṣaṇaiśca | āsīdraṇaṃ caṭacaṭāsphuṭadantarikṣaṃ kalpakṣayāntamiva bhīmabharogranādaiḥ

मत्तानिलक्षुब्धजलानलार्क- दलद्वयं दीर्घसुरासुरौघम् । ब्रह्माण्डमाखण्डितकुड्यकोण- सकालकल्पान्तकरालमासीत्

mattānilakṣubdhajalānalārka- daladvayaṃ dīrghasurāsuraugham | brahmāṇḍamākhaṇḍitakuḍyakoṇa- sakālakalpāntakarālamāsīt

भ्रान्तैर्भृशं भरितदिक्तटमद्रिकूटै- रात्मप्रमाणघनहेतिहतै रणद्भिः कूजद्भिरार्तिभिरिवोग्रगुहोच्चवातैः क्रन्दद्भिरापतितसिंहरवैरदभ्रैः

bhrāntairbhṛśaṃ bharitadiktaṭamadrikūṭai- rātmapramāṇaghanahetihatai raṇadbhiḥ kūjadbhirārtibhirivograguhoccavātaiḥ krandadbhirāpatitasiṃharavairadabhraiḥ

मायानदीजलधियोधघनाग्निदाहै- र्वृक्षैः सुरासुरशवैरचलैः शिलोच्चैः । भ्रान्तेः शरासिशितशक्तिगदास्त्रशस्त्रै- र्वातावकीर्णवनपर्णवदन्तरन्तः

māyānadījaladhiyodhaghanāgnidāhai- rvṛkṣaiḥ surāsuraśavairacalaiḥ śiloccaiḥ | bhrānteḥ śarāsiśitaśaktigadāstraśastrai- rvātāvakīrṇavanaparṇavadantarantaḥ

अद्रीन्द्रपक्षपरिमाणगमाक्षमोक्त- दुर्वारहस्तिबलदारुणदेहकैर्द्राक् । आसीत्पतद्भटशरीरगिरीन्द्रवात- विभ्रष्टदेवपुरपूर्णजलार्णवौघम्

adrīndrapakṣaparimāṇagamākṣamokta- durvārahastibaladāruṇadehakairdrāk | āsītpatadbhaṭaśarīragirīndravāta- vibhraṣṭadevapurapūrṇajalārṇavaugham

घनघुंघुमपूरितान्तरिक्षा क्षतजक्षालितभूधरा धरा च । रुधिरह्रदवृत्तिवर्तिनी वा भुवनाभोगगुहा तदाकुलाभूत्

ghanaghuṃghumapūritāntarikṣā kṣatajakṣālitabhūdharā dharā ca | rudhirahradavṛttivartinī vā bhuvanābhogaguhā tadākulābhūt

अनन्तदृक्प्रसृतविकारकारिणी क्षयोदयोन्मुखसुखदुःखशंसिनी । रणक्रियासुरसुरघट्टसंकटा तदाभवत्खलु सदृशीह संसृतेः

anantadṛkprasṛtavikārakāriṇī kṣayodayonmukhasukhaduḥkhaśaṃsinī | raṇakriyāsurasuraghaṭṭasaṃkaṭā tadābhavatkhalu sadṛśīha saṃsṛteḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमह्यरामायणे वा० दे० मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटपुनर्युद्धवर्णनं नामाष्टाविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahyarāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭapunaryuddhavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २९

एकोनत्रिंशः सर्गः

ekonatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवंप्रायाकुलारम्भैरसुरैरसुहारिभिः । सहसा हृतसंरब्धैरारब्धः सुमहान् रणः

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃprāyākulārambhairasurairasuhāribhiḥ | sahasā hṛtasaṃrabdhairārabdhaḥ sumahān raṇaḥ

माययाथ विवादेन सन्धिना विग्रहेण च । पलायनेन धैर्येण च्छन्नगोपायनेन च

māyayātha vivādena sandhinā vigraheṇa ca | palāyanena dhairyeṇa cchannagopāyanena ca

कार्पण्येनास्त्रयुद्धेन स्वान्तर्धानैश्च भूरिशः । धृतः स संगरो देवैस्त्रिंशद्वर्षाणि पञ्चकम्

kārpaṇyenāstrayuddhena svāntardhānaiśca bhūriśaḥ | dhṛtaḥ sa saṃgaro devaistriṃśadvarṣāṇi pañcakam

वर्षाणि दिवसान्मासान्दशाष्टौ सप्त पञ्च च । वर्षाणि पेतुर्वृक्षाग्निहेत्येकाशनिभूभृताम्

varṣāṇi divasānmāsāndaśāṣṭau sapta pañca ca | varṣāṇi peturvṛkṣāgnihetyekāśanibhūbhṛtām

एतावता तु कालेन दृढाभ्यासादहंकृतेः । दामादयोऽहमित्यास्थां जगृहुर्ग्रस्तचेतसः

etāvatā tu kālena dṛḍhābhyāsādahaṃkṛteḥ | dāmādayo'hamityāsthāṃ jagṛhurgrastacetasaḥ

नैकट्यातिशयाद्यद्वद्दर्पणं बिम्बवद्भवेत् । अभ्यासातिशयात्तद्वत्ते साहंकारतां गताः

naikaṭyātiśayādyadvaddarpaṇaṃ bimbavadbhavet | abhyāsātiśayāttadvatte sāhaṃkāratāṃ gatāḥ

यद्वद्दूरगतं वस्तु नादर्शे प्रतिबिम्बति । पदार्थवासना तद्वदनभ्यासान्न जायते

yadvaddūragataṃ vastu nādarśe pratibimbati | padārthavāsanā tadvadanabhyāsānna jāyate

यदा दामादयो जाता अहंकारात्मवासनाः । तदा मे जीवितं मेऽर्थ इति दैन्यमुपागताः

yadā dāmādayo jātā ahaṃkārātmavāsanāḥ | tadā me jīvitaṃ me'rtha iti dainyamupāgatāḥ

भववासनया ग्रस्ता मोहवासनया ततः । आशापाशनिबद्धास्ते ततः कृपणतां गताः

bhavavāsanayā grastā mohavāsanayā tataḥ | āśāpāśanibaddhāste tataḥ kṛpaṇatāṃ gatāḥ

मुग्धेव ह्यनहंकारैर्ममत्वमुपकल्पितम् । रज्ज्वां भुजङ्गत्वमिव दामव्यालकटैस्ततः

mugdheva hyanahaṃkārairmamatvamupakalpitam | rajjvāṃ bhujaṅgatvamiva dāmavyālakaṭaistataḥ

आपादमस्तको देहः कथं मे भवतु स्थिरः । ममेति तृष्णाकृपणा दीनतां ते समाययुः

āpādamastako dehaḥ kathaṃ me bhavatu sthiraḥ | mameti tṛṣṇākṛpaṇā dīnatāṃ te samāyayuḥ

स्थिरो भवतु मे देहः सुखायास्तु धनं मम । इति बद्धधियां तेषां धैर्यमन्तर्द्धिमाययौ

sthiro bhavatu me dehaḥ sukhāyāstu dhanaṃ mama | iti baddhadhiyāṃ teṣāṃ dhairyamantarddhimāyayau

सवासनत्वाद्वपुषामल्पसत्त्वात्सुरद्विषाम् । या तु प्रहारपरता मार्जितेवाशु साभवत्

savāsanatvādvapuṣāmalpasattvātsuradviṣām | yā tu prahāraparatā mārjitevāśu sābhavat

कथं सुरा जगत्यस्मिन्भवाम इति चिन्तया । विवशा दीनतां जग्मुः पद्मा इव निरम्भसः

kathaṃ surā jagatyasminbhavāma iti cintayā | vivaśā dīnatāṃ jagmuḥ padmā iva nirambhasaḥ

तेषां योषान्नपानेन स्वाहंकृतिमतां रतिः । बभूव भावभावस्था भीषणा भवभाजिनी

teṣāṃ yoṣānnapānena svāhaṃkṛtimatāṃ ratiḥ | babhūva bhāvabhāvasthā bhīṣaṇā bhavabhājinī

अथ तस्मिन्रणे भीत्या सापेक्षत्वमुपाययुः । मत्तेभघनसंरब्धे वने हरिणका इव

atha tasminraṇe bhītyā sāpekṣatvamupāyayuḥ | mattebhaghanasaṃrabdhe vane hariṇakā iva

मरिष्यामो मरिष्याम इति चिन्ताहताशयाः । मन्दं मन्दं किल भ्रेमुः कुपितैरावणे रणे

mariṣyāmo mariṣyāma iti cintāhatāśayāḥ | mandaṃ mandaṃ kila bhremuḥ kupitairāvaṇe raṇe

शरीरैकार्थिनां तेषां भीतानां मरणादपि । अल्पसत्त्वतया मूर्घ्नि कृतमेव परैः पदम्

śarīraikārthināṃ teṣāṃ bhītānāṃ maraṇādapi | alpasattvatayā mūrghni kṛtameva paraiḥ padam

अथ प्रम्लानसत्त्वास्ते हन्तुमग्रगतं भटम् । न शेकुरिन्धने क्षीणे हविर्दग्धुमिवाग्नयः

atha pramlānasattvāste hantumagragataṃ bhaṭam | na śekurindhane kṣīṇe havirdagdhumivāgnayaḥ

विबुधानां प्रहरतां मशकत्वमुपागताः । क्षतविक्षतसंघातास्तस्थुः सामान्यसद्भटाः

vibudhānāṃ praharatāṃ maśakatvamupāgatāḥ | kṣatavikṣatasaṃghātāstasthuḥ sāmānyasadbhaṭāḥ

बहुनात्र किमुक्तेन मरणाद्भीतचेतसः । दैत्या देवेषु वलगत्सु दुद्रुवुः समराजिरात्

bahunātra kimuktena maraṇādbhītacetasaḥ | daityā deveṣu valagatsu dudruvuḥ samarājirāt

तेषु द्रवत्सु भीतेषु सर्वतो दानवादिषु । दामव्यालकटाख्येषु विख्यातेषु सुरालये

teṣu dravatsu bhīteṣu sarvato dānavādiṣu | dāmavyālakaṭākhyeṣu vikhyāteṣu surālaye

तद्दैत्यसैन्यं न्यपतद्विद्रुतं खादितस्ततः । कल्पान्तपवनोद्भूतं ताराजालमिवाभितः

taddaityasainyaṃ nyapatadvidrutaṃ khāditastataḥ | kalpāntapavanodbhūtaṃ tārājālamivābhitaḥ

अमराचलकुञ्जेषु शिखराणां शिखासु च । तटेषु वारिराशीनां पयोदपटलेषु च

amarācalakuñjeṣu śikharāṇāṃ śikhāsu ca | taṭeṣu vārirāśīnāṃ payodapaṭaleṣu ca

सागरावर्तगर्तेषु श्वभ्रेषूद्यत्सरित्सु च । जङ्गलेषु दिगन्तेषु ज्वलत्सु विपिनेषु च

sāgarāvartagarteṣu śvabhreṣūdyatsaritsu ca | jaṅgaleṣu diganteṣu jvalatsu vipineṣu ca

तद्वाणोच्छिन्नदेशेषु ग्रामेषु नगरेषु च । अटवीषूग्रपक्षासु मरुभूमिदवाग्निषु

tadvāṇocchinnadeśeṣu grāmeṣu nagareṣu ca | aṭavīṣūgrapakṣāsu marubhūmidavāgniṣu

लोकालोकाचलान्तेषु पर्वतेषु ह्रदेषु च । आन्ध्रद्वविडकाश्मीरपारसीकपुरेषु च

lokālokācalānteṣu parvateṣu hradeṣu ca | āndhradvaviḍakāśmīrapārasīkapureṣu ca

नानाम्भोधितरङ्गासु गङ्गाजलघटासु च । द्वीपान्तरेषु जालेषु जम्बूखण्डलतासु च

nānāmbhodhitaraṅgāsu gaṅgājalaghaṭāsu ca | dvīpāntareṣu jāleṣu jambūkhaṇḍalatāsu ca

सर्वतः पर्वताकाराः पतितास्ते सुरारयः । विस्फोटिताङ्गचरणा विभिन्नकरबाहवः

sarvataḥ parvatākārāḥ patitāste surārayaḥ | visphoṭitāṅgacaraṇā vibhinnakarabāhavaḥ

शाखालग्नान्त्रतन्त्रीका मुक्तरक्तभरच्छटाः । व्यस्तशेखरमूर्धानो निष्क्रान्ताः कुपितेक्षणाः

śākhālagnāntratantrīkā muktaraktabharacchaṭāḥ | vyastaśekharamūrdhāno niṣkrāntāḥ kupitekṣaṇāḥ

सायुधा बलमायेषुच्छिन्नकङ्कटहेतयः । दूरापातविपर्यस्तपतन्नानायुधांशुकाः

sāyudhā balamāyeṣucchinnakaṅkaṭahetayaḥ | dūrāpātaviparyastapatannānāyudhāṃśukāḥ

कण्ठलम्बिशिरस्त्राणचटत्कारोग्रभीतयः । शिखाशतशिलाप्रोता देहभागविलम्बिनः

kaṇṭhalambiśirastrāṇacaṭatkārograbhītayaḥ | śikhāśataśilāprotā dehabhāgavilambinaḥ

शाल्मल्युग्रदृढापातकटत्कण्टकसंकटाः । सुशिलाफलकास्फालशतधाशीर्णमस्तकाः

śālmalyugradṛḍhāpātakaṭatkaṇṭakasaṃkaṭāḥ | suśilāphalakāsphālaśatadhāśīrṇamastakāḥ

सर्वं एव सकलायुधशस्त्र- पातमात्रसमनन्तरमेव । दिक्षु नाशमगमन्नसुरेन्द्राः पांसवोऽम्बुदनिधौ पयसीव

sarvaṃ eva sakalāyudhaśastra- pātamātrasamanantarameva | dikṣu nāśamagamannasurendrāḥ pāṃsavo'mbudanidhau payasīva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटोपाख्याने असुरपरिभ्रंशो नामैकोनत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭopākhyāne asuraparibhraṃśo nāmaikonatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३०

त्रिंशः सर्गः

triṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति तुष्टेषु देवेषु दानवेषु हतेषु च । दामव्यालकटा दीना बभूवुर्भयविह्वलाः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti tuṣṭeṣu deveṣu dānaveṣu hateṣu ca | dāmavyālakaṭā dīnā babhūvurbhayavihvalāḥ

जज्वाल कुपितः क्वेति कल्पान्ताग्निरिव ज्वलन् । शम्बरः शमितानीको दामव्यालकटान्प्रति

jajvāla kupitaḥ kveti kalpāntāgniriva jvalan | śambaraḥ śamitānīko dāmavyālakaṭānprati

शम्बरस्य भयाद्गत्वा पातालमथ सप्तमम् । दामव्यालकटास्तस्थुस्त्यक्त्वाथ निजमण्डलम्

śambarasya bhayādgatvā pātālamatha saptamam | dāmavyālakaṭāstasthustyaktvātha nijamaṇḍalam

यमस्य किङ्करा यत्र ये कालत्रासनक्षमाः । कुतूहलेन तिष्ठन्ति नरकार्णवपालकाः

yamasya kiṅkarā yatra ye kālatrāsanakṣamāḥ | kutūhalena tiṣṭhanti narakārṇavapālakāḥ

ते तेषामथ यातानां दत्त्वा भयमभीरवः । चिन्ता इव घनाकाराः कुमारीश्च ददुः क्रमात्

te teṣāmatha yātānāṃ dattvā bhayamabhīravaḥ | cintā iva ghanākārāḥ kumārīśca daduḥ kramāt

तैः सार्धं नीतवन्तस्ते तत्र दामादयोऽवधिम् । दशवर्षसहस्रान्तमात्तानन्तकुवासनाः

taiḥ sārdhaṃ nītavantaste tatra dāmādayo'vadhim | daśavarṣasahasrāntamāttānantakuvāsanāḥ

इयं मे कामिनी कन्या ममेयं प्रभुतेति च । दुरूढस्नेहबन्धानां कालस्तेषां व्यवर्तत

iyaṃ me kāminī kanyā mameyaṃ prabhuteti ca | durūḍhasnehabandhānāṃ kālasteṣāṃ vyavartata

धर्मराजोऽथ तं देशं कदाचित्समुपाययौ । महानरककार्याणां विचारार्थं यदृच्छया

dharmarājo'tha taṃ deśaṃ kadācitsamupāyayau | mahānarakakāryāṇāṃ vicārārthaṃ yadṛcchayā

अपरिज्ञातमेनं ते धर्मराजं त्रयोऽसुराः । न प्रणेमुर्विनाशाय सामान्यमिव किङ्करम्

aparijñātamenaṃ te dharmarājaṃ trayo'surāḥ | na praṇemurvināśāya sāmānyamiva kiṅkaram

अथ वैवस्वतेनैते ज्वलितासूग्रभूमिषु । विहितभ्रूपरिस्पन्दमात्रेणैव निवेशिताः

atha vaivasvatenaite jvalitāsūgrabhūmiṣu | vihitabhrūparispandamātreṇaiva niveśitāḥ

तत्र ते करुणाक्रन्दाः ससुहृद्दारबन्धवः । प्रदग्धाः पर्णविटपा वृक्षा इव वनानिलैः

tatra te karuṇākrandāḥ sasuhṛddārabandhavaḥ | pradagdhāḥ parṇaviṭapā vṛkṣā iva vanānilaiḥ

स्वया वासनया जातास्तयैव क्रूरया पुनः । बन्धकर्मकराकाराः किराता राजकिङ्कराः

svayā vāsanayā jātāstayaiva krūrayā punaḥ | bandhakarmakarākārāḥ kirātā rājakiṅkarāḥ

तज्जन्माथ परित्यज्य जाताः श्वभ्रेषु वायसाः । तदन्ते गृध्रतां यातास्ततोऽपि शुक्लतां गताः

tajjanmātha parityajya jātāḥ śvabhreṣu vāyasāḥ | tadante gṛdhratāṃ yātāstato'pi śuklatāṃ gatāḥ

सूकरत्वं त्रिगर्तेषु मेषत्वं पर्वतेषु च । मगधेष्वथ कीटत्वं बभ्रुस्ते च कुबुद्धयः

sūkaratvaṃ trigarteṣu meṣatvaṃ parvateṣu ca | magadheṣvatha kīṭatvaṃ babhruste ca kubuddhayaḥ

अनुभूयेतरामन्यां चित्रां योनिपरम्पराम् । अद्य मत्स्याः स्थिता राम काश्मीरारण्यपल्वले

anubhūyetarāmanyāṃ citrāṃ yoniparamparām | adya matsyāḥ sthitā rāma kāśmīrāraṇyapalvale

दावाग्निक्वथिताल्पाल्पपङ्ककल्पाम्बुपायिनः । न म्रियन्ते न जीवन्ति जरज्जम्बालजर्जराः

dāvāgnikvathitālpālpapaṅkakalpāmbupāyinaḥ | na mriyante na jīvanti jarajjambālajarjarāḥ

विचित्रयोनिसंरम्भमनुभूय पुनःपुनः । भूत्वा भूत्वा पुनर्नष्टास्तरङ्गा जलधाविव

vicitrayonisaṃrambhamanubhūya punaḥpunaḥ | bhūtvā bhūtvā punarnaṣṭāstaraṅgā jaladhāviva

भवजलधिगतास्ते वासनातन्तुनुन्ना- स्तृणमिव चिरमूढा देहरूपैस्तरङ्गैः । उपशममुपयाता राम नाद्याप्यनन्तं परिकलय महत्त्वं दारुणं वासनायाः

bhavajaladhigatāste vāsanātantununnā- stṛṇamiva ciramūḍhā deharūpaistaraṅgaiḥ | upaśamamupayātā rāma nādyāpyanantaṃ parikalaya mahattvaṃ dāruṇaṃ vāsanāyāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपाये स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटजन्मान्तरचित्रवर्णनं नाम त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāye sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭajanmāntaracitravarṇanaṃ nāma triṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३१

एकत्रिंशः सर्गः

ekatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अतः प्रबोधाय तव वच्मि राम महामते । दामव्यालकटन्यायो मा तेऽस्त्विति तु लीलया

śrīvasiṣṭha uvāca | ataḥ prabodhāya tava vacmi rāma mahāmate | dāmavyālakaṭanyāyo mā te'stviti tu līlayā

अविवेकानुसंधानाच्चित्तमापदमीदृशीम् । अनन्तभवदुःखाय परिगृह्णाति हेलया

avivekānusaṃdhānāccittamāpadamīdṛśīm | anantabhavaduḥkhāya parigṛhṇāti helayā

क्व किलामरविध्वंसिशम्बरानीकनाथता । क्व तापतप्तजम्बालजालजर्जरमीनता

kva kilāmaravidhvaṃsiśambarānīkanāthatā | kva tāpataptajambālajālajarjaramīnatā

क्व धैर्यममरानीकविद्रावणकरं महत् । क्व किरातमहीपालक्षुद्रकिङ्कररूपता

kva dhairyamamarānīkavidrāvaṇakaraṃ mahat | kva kirātamahīpālakṣudrakiṅkararūpatā

क्व नाम निरहङ्कारचित्सत्त्वोदारधीरता । क्व मिथ्यावासनावेशादहङ्कारकुकल्पना

kva nāma nirahaṅkāracitsattvodāradhīratā | kva mithyāvāsanāveśādahaṅkārakukalpanā

शाखाप्रतानगहना संसारविषमञ्जरी । अहङ्काराङ्कुरा देव समुदेतीयमातता

śākhāpratānagahanā saṃsāraviṣamañjarī | ahaṅkārāṅkurā deva samudetīyamātatā

अहङ्कारमतो राम मार्जयान्तः प्रयत्नतः । अहं न किंचिदेवेति भावयित्वा सुखी भव

ahaṅkāramato rāma mārjayāntaḥ prayatnataḥ | ahaṃ na kiṃcideveti bhāvayitvā sukhī bhava

अहङ्काराम्बुदच्छन्नं परमार्थेन्दुमण्डलम् । रसायनमयं शीतमदृश्यत्वमुपागतम्

ahaṅkārāmbudacchannaṃ paramārthendumaṇḍalam | rasāyanamayaṃ śītamadṛśyatvamupāgatam

अहङ्कारपिशाचार्ता दामव्यालकटास्त्रयः । गताः सत्तामसन्तोऽपि मायामाहात्म्यदानवाः

ahaṅkārapiśācārtā dāmavyālakaṭāstrayaḥ | gatāḥ sattāmasanto'pi māyāmāhātmyadānavāḥ

काश्मीरेषु महारण्यसरसीवनपल्वले । अद्य मत्स्याः स्थिता राम शैवाललवलालसाः

kāśmīreṣu mahāraṇyasarasīvanapalvale | adya matsyāḥ sthitā rāma śaivālalavalālasāḥ

श्रीराम उवाच । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । ते ह्यसन्तः कथं सत्तां संपन्ना इति मे वद

śrīrāma uvāca | nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | te hyasantaḥ kathaṃ sattāṃ saṃpannā iti me vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतन्महाबाहो नासत्संभवति क्वचित् । कदाचित्किंचिदप्येव बृहत्संपद्यते तनु

śrīvasiṣṭha uvāca | evametanmahābāho nāsatsaṃbhavati kvacit | kadācitkiṃcidapyeva bṛhatsaṃpadyate tanu

किमसत्संस्थितं ब्रूहि किं तत्सद्वाथ संस्थितम् । सम्यङ्निदर्शनेनैव करिष्ये तव बोधनम्

kimasatsaṃsthitaṃ brūhi kiṃ tatsadvātha saṃsthitam | samyaṅnidarśanenaiva kariṣye tava bodhanam

श्रीराम उवाच । सन्त एव स्थिताः सन्तो ब्रह्मन्वयमिमे किल । दामादयस्त्वसन्तोऽपि वक्षि सन्तः स्थिता इति

śrīrāma uvāca | santa eva sthitāḥ santo brahmanvayamime kila | dāmādayastvasanto'pi vakṣi santaḥ sthitā iti

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा दामादयो राम स्थिता मायामया इति । असत्या एव सत्याभा मृगतृष्णाम्बुपूरवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā dāmādayo rāma sthitā māyāmayā iti | asatyā eva satyābhā mṛgatṛṣṇāmbupūravat

तथैवेमे वयमपि ससुरासुरदानवाः । असत्या एव वल्गामो याम आयाम एव च

tathaiveme vayamapi sasurāsuradānavāḥ | asatyā eva valgāmo yāma āyāma eva ca

अलीकमेव त्वद्भावो मद्भावोऽलीकमेव च । अनुभूतोऽप्यसद्रूपः स्वप्ने स्वमरणं यथा

alīkameva tvadbhāvo madbhāvo'līkameva ca | anubhūto'pyasadrūpaḥ svapne svamaraṇaṃ yathā

मृतो बन्धुर्यथा स्वप्नेऽप्यनुभूतोऽप्यसन्मयः । मृतोऽयमिति चेज्ज्ञप्तिर्भवेदेवमिदं जगत्

mṛto bandhuryathā svapne'pyanubhūto'pyasanmayaḥ | mṛto'yamiti cejjñaptirbhavedevamidaṃ jagat

एषातिमूढविषय उक्तिरेव न राजते । अभ्यासेन विनोदेति नानुभूतेरपह्नवः

eṣātimūḍhaviṣaya uktireva na rājate | abhyāsena vinodeti nānubhūterapahnavaḥ

निश्चयोऽन्तःप्ररूढो यः संपन्नोऽभ्यसनं विना । नाशमायाति लोकेऽस्मिन्न कदाचन कस्यचित्

niścayo'ntaḥprarūḍho yaḥ saṃpanno'bhyasanaṃ vinā | nāśamāyāti loke'sminna kadācana kasyacit

इदं जगदसद्ब्रह्म सत्यमित्येव वक्ति यः । तमुन्मत्तमिवोन्मत्तो विमूढोऽपि हसत्यलम्

idaṃ jagadasadbrahma satyamityeva vakti yaḥ | tamunmattamivonmatto vimūḍho'pi hasatyalam

अक्षीबक्षीवयोरैक्यं क्व किलेहाज्ञतज्ज्ञयोः । अन्धप्रकाशयोर्बोधे स्याच्छायातपयोरिव

akṣībakṣīvayoraikyaṃ kva kilehājñatajjñayoḥ | andhaprakāśayorbodhe syācchāyātapayoriva

यत्नेनाप्यनुभूतोऽर्थः सत्ये कर्तुमपह्नवम् । अज्ञोऽन्तश्च न शक्रोति शवमाक्रमणं यथा

yatnenāpyanubhūto'rthaḥ satye kartumapahnavam | ajño'ntaśca na śakroti śavamākramaṇaṃ yathā

ब्रह्म सर्वं जगदिति वक्तुं नाज्ञस्य युज्यते । तपोविद्याननुभवे स तदेवानुभूतवान्

brahma sarvaṃ jagaditi vaktuṃ nājñasya yujyate | tapovidyānanubhave sa tadevānubhūtavān

अबुद्धविषये ह्येषा राम वाक्प्रविराजते । बुद्धस्यास्मीति रूपेण किल नास्त्येव किंचन

abuddhaviṣaye hyeṣā rāma vākpravirājate | buddhasyāsmīti rūpeṇa kila nāstyeva kiṃcana

ब्रह्मेवेदं परं शान्तमित्येवानुभवन्सुधीः । अपह्नवः स्वानुभूतेः कर्तुं तस्य क्व युज्यते

brahmevedaṃ paraṃ śāntamityevānubhavansudhīḥ | apahnavaḥ svānubhūteḥ kartuṃ tasya kva yujyate

परस्माद्व्यतिरेकेण नाहमात्मनि किंचन । हेमनीवोर्मिकादित्वं न मय्यस्ति विशिष्टता

parasmādvyatirekeṇa nāhamātmani kiṃcana | hemanīvormikāditvaṃ na mayyasti viśiṣṭatā

भूतता व्यतिरेकेण मूढे नात्मनि किंचन । ऊर्म्यादिबुद्धौ हेमेव ज्ञे नास्ति परमार्थता

bhūtatā vyatirekeṇa mūḍhe nātmani kiṃcana | ūrmyādibuddhau hemeva jñe nāsti paramārthatā

मिथ्याहंतामयो मूढः सत्यैकात्ममयः सुधीः । युज्यते न क्वचिन्नाम स्वभावापह्नवोऽनयोः

mithyāhaṃtāmayo mūḍhaḥ satyaikātmamayaḥ sudhīḥ | yujyate na kvacinnāma svabhāvāpahnavo'nayoḥ

यो यन्मयस्तस्य तस्मिन्युज्यतेऽपह्नवः कथम् । पुरुषस्य घटोऽस्मीति वाक्यमुन्मत्तमेव हि

yo yanmayastasya tasminyujyate'pahnavaḥ katham | puruṣasya ghaṭo'smīti vākyamunmattameva hi

तस्मान्नेमे वयं सत्या नच दामादयः क्वचित् । असत्यास्ते वयं चेमे नास्ति नः खलु संभवः

tasmānneme vayaṃ satyā naca dāmādayaḥ kvacit | asatyāste vayaṃ ceme nāsti naḥ khalu saṃbhavaḥ

सत्यं संवेदनं शुद्धं बोधाकाशं निरञ्जनम् । सत्यं सर्वगतं शान्तमस्त्यनस्तमयोदयम्

satyaṃ saṃvedanaṃ śuddhaṃ bodhākāśaṃ nirañjanam | satyaṃ sarvagataṃ śāntamastyanastamayodayam

सर्वं शान्तं च निःशून्यं न किंचिदिव संस्थितम् । तत्र व्योम्नि विभान्तीमा निजा भासोऽङ्ग सृष्टयः

sarvaṃ śāntaṃ ca niḥśūnyaṃ na kiṃcidiva saṃsthitam | tatra vyomni vibhāntīmā nijā bhāso'ṅga sṛṣṭayaḥ

यथा तैमिरिकाक्षस्य सहजा एव दृष्टयः । केशोण्ड्रकादिवद्भान्ति तथेमास्तत्र दृष्टयः

yathā taimirikākṣasya sahajā eva dṛṣṭayaḥ | keśoṇḍrakādivadbhānti tathemāstatra dṛṣṭayaḥ

स आत्मानं यथा वेत्ति तथानुभवति क्षणात् । चिदाकाशस्ततोऽसत्यमपि सत्यं तदीक्षणात्

sa ātmānaṃ yathā vetti tathānubhavati kṣaṇāt | cidākāśastato'satyamapi satyaṃ tadīkṣaṇāt

न सत्यमस्ति नासत्यमिति तस्माज्जगत्त्रये । यद्यथा वेत्ति चिद्रूपं तत्तथोदेत्यसंशयम्

na satyamasti nāsatyamiti tasmājjagattraye | yadyathā vetti cidrūpaṃ tattathodetyasaṃśayam

यथा दामादयस्तद्वदेवमभ्युदिता वयम् । सत्यासत्याः किमत्राङ्ग तान्प्रत्यपि विकल्पना

yathā dāmādayastadvadevamabhyuditā vayam | satyāsatyāḥ kimatrāṅga tānpratyapi vikalpanā

अस्यानन्तस्य चिद्व्योम्नः सर्वगस्य निराकृतेः । चिदुदेति यथा यान्तस्तथा सा तत्र भात्यलम्

asyānantasya cidvyomnaḥ sarvagasya nirākṛteḥ | cidudeti yathā yāntastathā sā tatra bhātyalam

यत्र दामादिरूपेण संवित्प्रकचिता स्वयम् । तथा सा तत्र संपन्ना तथाकारानुभूतितः

yatra dāmādirūpeṇa saṃvitprakacitā svayam | tathā sā tatra saṃpannā tathākārānubhūtitaḥ

अस्मदादिस्वरूपेण संविद्यत्रोदिता स्वयम् । तथासौ तत्र संपन्ना तथाकारानुभूतितः

asmadādisvarūpeṇa saṃvidyatroditā svayam | tathāsau tatra saṃpannā tathākārānubhūtitaḥ

स्वस्वप्नप्रतिभासस्य जगदित्यभिधा कृता । चिद्व्योम्नो व्योमवपुषस्तापस्येव मृगाम्बुता

svasvapnapratibhāsasya jagadityabhidhā kṛtā | cidvyomno vyomavapuṣastāpasyeva mṛgāmbutā

यत्र प्रबुद्धं चिद्व्योम तत्र दृश्याभिधा कृता । यत्र सुप्तं तु तेनैव तत्र मोक्षाभिधा कृता

yatra prabuddhaṃ cidvyoma tatra dṛśyābhidhā kṛtā | yatra suptaṃ tu tenaiva tatra mokṣābhidhā kṛtā

नच तत्क्वचिदासुप्तं न प्रबुद्धं कदाचन । चिद्व्योम केवलं दृश्यं जगदित्यवगम्यताम्

naca tatkvacidāsuptaṃ na prabuddhaṃ kadācana | cidvyoma kevalaṃ dṛśyaṃ jagadityavagamyatām

निर्वाणमेव सर्गश्रीः सर्गश्रीरेव निर्वृतिः । नानयोः शब्दयोरर्थभेदः पर्याययोरिव

nirvāṇameva sargaśrīḥ sargaśrīreva nirvṛtiḥ | nānayoḥ śabdayorarthabhedaḥ paryāyayoriva

परमार्थो जगदिति रूपं वेत्ति स्वयं स्वकम् । यथा तैमिरिकं चक्षुः केशोण्ड्रकमिवेक्षते

paramārtho jagaditi rūpaṃ vetti svayaṃ svakam | yathā taimirikaṃ cakṣuḥ keśoṇḍrakamivekṣate

न तत्केशोण्डृकं किंचित्सा हि दृष्टिस्तथा स्थिता । नेदं दृश्यमिदं किंचिदित्थं चिद्व्योम संस्थितम्

na tatkeśoṇḍṛkaṃ kiṃcitsā hi dṛṣṭistathā sthitā | nedaṃ dṛśyamidaṃ kiṃciditthaṃ cidvyoma saṃsthitam

सर्वत्र सर्वमिदमस्ति यथानुभूतं नो किंचन क्वचिदिहास्ति न चानुभूतम् । शान्तं सदेकमिदमाततमित्थमास्ते संत्यक्तशोकभयमेदमतस्त्वमास्स्व

sarvatra sarvamidamasti yathānubhūtaṃ no kiṃcana kvacidihāsti na cānubhūtam | śāntaṃ sadekamidamātatamitthamāste saṃtyaktaśokabhayamedamatastvamāssva

शिलोदराकारघनं प्रशान्तं महाचिते रूपमिदं स्वमच्छम् । नैवास्ति नास्तीति दृशौ क्वचित्तु यच्चास्ति तत्साधु तदेव भाति

śilodarākāraghanaṃ praśāntaṃ mahācite rūpamidaṃ svamaccham | naivāsti nāstīti dṛśau kvacittu yaccāsti tatsādhu tadeva bhāti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे सदसन्निराकरणं नामैकत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe sadasannirākaraṇaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३२

द्वात्रिंशः सर्गः

dvātriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । सतामप्यसतामेव बालयक्षपिशाचवत् । दामव्यालकटादीनां दुःखस्यान्तः कथं भवेत्

śrīrāma uvāca | satāmapyasatāmeva bālayakṣapiśācavat | dāmavyālakaṭādīnāṃ duḥkhasyāntaḥ kathaṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । दामव्यालकुटुम्बैस्तैस्तदैव यमकिङ्करैः । प्रार्थितेन यमेनोक्तमिदं श्रृणु रघूद्वह

śrīvasiṣṭha uvāca | dāmavyālakuṭumbaistaistadaiva yamakiṅkaraiḥ | prārthitena yamenoktamidaṃ śrṛṇu raghūdvaha

यदा वियोगमेष्यन्ति श्रोष्यन्ति च निजां कथाम् । दामादयस्तदा मुक्ता भविष्यन्तीत्यसंशयम्

yadā viyogameṣyanti śroṣyanti ca nijāṃ kathām | dāmādayastadā muktā bhaviṣyantītyasaṃśayam

श्रीराम उवाच । स्ववृत्तान्तमिमं कुत्र कदा कथयते कथम् । श्रोष्यन्ति भगवंस्ते वा वर्णयेदं यथाक्रमम्

śrīrāma uvāca | svavṛttāntamimaṃ kutra kadā kathayate katham | śroṣyanti bhagavaṃste vā varṇayedaṃ yathākramam

श्रीवसिष्ठ उवाच । काश्मीरेषु महापद्मसरसीतीरपल्वले । भूयोभूयोऽनुभूयैव मत्स्ययोनिपरम्पराम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kāśmīreṣu mahāpadmasarasītīrapalvale | bhūyobhūyo'nubhūyaiva matsyayoniparamparām

आलोलिताशया लोलाः कालेन लयमागताः । तत्रैव पद्मसरसि ते भविष्यन्ति सारसाः

ālolitāśayā lolāḥ kālena layamāgatāḥ | tatraiva padmasarasi te bhaviṣyanti sārasāḥ

तत्र कह्लारमालासु सरोजपटलीषु च । शैवालवरवल्लीषु तरङ्गवलनासु च

tatra kahlāramālāsu sarojapaṭalīṣu ca | śaivālavaravallīṣu taraṅgavalanāsu ca

चलत्कुसुमदोलासु नीलोत्पललतासु च । सीकरौघाभ्रलेखासु शीतलावर्तवर्तिषु

calatkusumadolāsu nīlotpalalatāsu ca | sīkaraughābhralekhāsu śītalāvartavartiṣu

सारसाः सरसंभोगान्भुक्त्वा भुवनभूषणाः । विहृत्य सुचिरं कालमलमागतशुद्धयः

sārasāḥ sarasaṃbhogānbhuktvā bhuvanabhūṣaṇāḥ | vihṛtya suciraṃ kālamalamāgataśuddhayaḥ

ते वियुक्ता भविष्यन्ति मुक्तये लब्धबुद्धयः । रजःसत्त्वतमांसीव भेदं प्राप्य यदृच्छया

te viyuktā bhaviṣyanti muktaye labdhabuddhayaḥ | rajaḥsattvatamāṃsīva bhedaṃ prāpya yadṛcchayā

काश्मीरमण्डलस्यान्तर्नगरं नगशोभितम् । नाम्नाधिष्ठानमित्येव श्रीमत्तस्य भविष्यति

kāśmīramaṇḍalasyāntarnagaraṃ nagaśobhitam | nāmnādhiṣṭhānamityeva śrīmattasya bhaviṣyati

प्रद्युम्नशिखरं नाम तस्य मध्ये भविष्यति । श्रृङ्गं लघु सरोजस्य कोशचक्रमिवोदरे

pradyumnaśikharaṃ nāma tasya madhye bhaviṣyati | śrṛṅgaṃ laghu sarojasya kośacakramivodare

तस्य मूर्ध्नि गिरेर्गेहं कश्चिद्राजा भविष्यति । अभ्रंकषमहाशालं श्रृङ्गे श्रृङ्गमिवापरम्

tasya mūrdhni girergehaṃ kaścidrājā bhaviṣyati | abhraṃkaṣamahāśālaṃ śrṛṅge śrṛṅgamivāparam

गृहस्येशानकोणेऽस्ति शिरोभित्तिव्रणोदरे । तस्यानिशमविश्रान्तवाताधूततृणान्तिके

gṛhasyeśānakoṇe'sti śirobhittivraṇodare | tasyāniśamaviśrāntavātādhūtatṛṇāntike

आलये दानवो व्यालः कलविङ्को भविष्यति । प्रथमाल्पश्रुतशास्त्र इवार्थरहितारवः

ālaye dānavo vyālaḥ kalaviṅko bhaviṣyati | prathamālpaśrutaśāstra ivārtharahitāravaḥ

तस्मिन्नेव तदा काले तत्र राजा भविष्यति । श्रीयशस्करदेवाख्यः शक्रः स्वर्ग इवापरः

tasminneva tadā kāle tatra rājā bhaviṣyati | śrīyaśaskaradevākhyaḥ śakraḥ svarga ivāparaḥ

दानवो दामनामात्र मशकस्तस्य सद्मनि । भविष्यति बृहत्स्तम्भपृष्ठच्छिद्रे मृदुध्वनिः

dānavo dāmanāmātra maśakastasya sadmani | bhaviṣyati bṛhatstambhapṛṣṭhacchidre mṛdudhvaniḥ

अधिष्ठानाभिधे तस्मिन्नेवान्तर्नगरे तदा । रत्नावलीविहाराख्यो विहारोऽपि भविष्यति

adhiṣṭhānābhidhe tasminnevāntarnagare tadā | ratnāvalīvihārākhyo vihāro'pi bhaviṣyati

तस्मिंस्तद्भूमिपामात्यो नरसिंह इति श्रुतः । करामलकवद्दृष्टबन्धमोक्षो निवत्स्यति

tasmiṃstadbhūmipāmātyo narasiṃha iti śrutaḥ | karāmalakavaddṛṣṭabandhamokṣo nivatsyati

भविष्यति गृहे तस्य क्रीडनः क्रकरः खगः । कटो मायासुरो नाम कृतराजतपञ्जरः

bhaviṣyati gṛhe tasya krīḍanaḥ krakaraḥ khagaḥ | kaṭo māyāsuro nāma kṛtarājatapañjaraḥ

स नृसिंहो नृपामात्यश्लोकैर्विरचितामिमाम् । दामव्यालकटादीनां कथयिष्यति सत्कथाम्

sa nṛsiṃho nṛpāmātyaślokairviracitāmimām | dāmavyālakaṭādīnāṃ kathayiṣyati satkathām

सकटः क्रकरः श्रुत्वा तत्कथासंस्मृतात्मभूः । शान्तमित्थं महाशान्तं परं निर्वाणमेष्यति

sakaṭaḥ krakaraḥ śrutvā tatkathāsaṃsmṛtātmabhūḥ | śāntamitthaṃ mahāśāntaṃ paraṃ nirvāṇameṣyati

प्रद्युम्नशिखरप्रान्तवास्तव्यः कलविङ्ककः । तत्रत्यैश्च कथां श्रुत्वा परं निर्वाणमेष्यति

pradyumnaśikharaprāntavāstavyaḥ kalaviṅkakaḥ | tatratyaiśca kathāṃ śrutvā paraṃ nirvāṇameṣyati

राजमन्दिरदार्वन्तर्व्रणवास्तव्यतां गतः । मशकोऽपि प्रसङ्गेन श्रुत्वा शान्तिमुपैष्यति

rājamandiradārvantarvraṇavāstavyatāṃ gataḥ | maśako'pi prasaṅgena śrutvā śāntimupaiṣyati

प्रद्युम्नश्रृङ्गाच्चटको मशको राजमन्दिरात् । विहारात्क्रकरश्चेति मोक्षमेष्यन्ति राघव

pradyumnaśrṛṅgāccaṭako maśako rājamandirāt | vihārātkrakaraśceti mokṣameṣyanti rāghava

एष ते कथितः सर्वो दामव्यालकथाक्रमः । मायैवमेव संसारशून्यैवात्यन्तभासुरा

eṣa te kathitaḥ sarvo dāmavyālakathākramaḥ | māyaivameva saṃsāraśūnyaivātyantabhāsurā

भ्रमयत्यपरिज्ञानान्मृगतृष्णाम्बुधीरिव । महतोऽपि पदादेवं नानाज्ञानवशादधः

bhramayatyaparijñānānmṛgatṛṣṇāmbudhīriva | mahato'pi padādevaṃ nānājñānavaśādadhaḥ

पतन्ति मोहिता मूढा दामव्यालकटा इव । क्व भ्रूक्षेपविनिष्पिष्टमेरुमन्दरसद्मता

patanti mohitā mūḍhā dāmavyālakaṭā iva | kva bhrūkṣepaviniṣpiṣṭamerumandarasadmatā

क्व राजगृहदार्वन्तर्व्रणे मशकरूपता । क्व चपेटभुजामात्रपातितार्केन्दुबिम्बता

kva rājagṛhadārvantarvraṇe maśakarūpatā | kva capeṭabhujāmātrapātitārkendubimbatā

क्व प्रद्युम्नगिरौ गेहे भित्तिव्रणविहङ्गता । क्व पुष्पलीलया लोलकरतोलितमेरुता

kva pradyumnagirau gehe bhittivraṇavihaṅgatā | kva puṣpalīlayā lolakaratolitamerutā

क्व वा श्रृङ्गे नृसिंहस्य गृहे क्रकरपोतता । चिदाकाशोऽहमित्येव रजसा रञ्जितप्रभः

kva vā śrṛṅge nṛsiṃhasya gṛhe krakarapotatā | cidākāśo'hamityeva rajasā rañjitaprabhaḥ

स्वरूपमत्यजन्नेव विरूपमपि बुध्यते । स्वयैव वासनाभ्रान्त्या सत्ययेवाप्यसत्यया

svarūpamatyajanneva virūpamapi budhyate | svayaiva vāsanābhrāntyā satyayevāpyasatyayā

मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्येव याति जन्तुरिवान्तरम् । तरन्ति ते भवाम्भोधिं स्वप्रवाहधियैव ये

mṛgatṛṣṇāmbubuddhyeva yāti janturivāntaram | taranti te bhavāmbhodhiṃ svapravāhadhiyaiva ye

शास्त्रेणासादितं दृश्यमिति निर्वाणसंस्थिताः । नानादुःखविकाराणि शुष्कतर्कमतानि ये

śāstreṇāsāditaṃ dṛśyamiti nirvāṇasaṃsthitāḥ | nānāduḥkhavikārāṇi śuṣkatarkamatāni ye

यान्ति श्वभ्रं जलानीव स्वलाभं नाशयन्ति ते । स्वानुभूतिप्रसिद्धेन मार्गेणागमगामिना

yānti śvabhraṃ jalānīva svalābhaṃ nāśayanti te | svānubhūtiprasiddhena mārgeṇāgamagāminā

न विनाशो भवत्यङ्ग गच्छतां परमां गतिम् । इदं मे स्यादिदं मे स्यादितिबुद्धेर्महामते

na vināśo bhavatyaṅga gacchatāṃ paramāṃ gatim | idaṃ me syādidaṃ me syāditibuddhermahāmate

स्वेन दौर्भाग्यदैन्येन न भस्माप्युपतिष्ठते । वेत्ति नित्यमुदारात्मा त्रैलोक्यमपि यस्तृणम्

svena daurbhāgyadainyena na bhasmāpyupatiṣṭhate | vetti nityamudārātmā trailokyamapi yastṛṇam

तं त्यजन्त्यापदः सर्वाः सर्पा इव जरत्त्वचम् । परिस्फुरति यस्यान्तर्नित्यं सत्त्वचमत्कृतिः

taṃ tyajantyāpadaḥ sarvāḥ sarpā iva jarattvacam | parisphurati yasyāntarnityaṃ sattvacamatkṛtiḥ

ब्राह्ममण्डमिवाखण्डं लोकेशाः पालयन्ति तम् । अप्यापदि दुरन्तायां नैव गन्तव्यमक्रमे

brāhmamaṇḍamivākhaṇḍaṃ lokeśāḥ pālayanti tam | apyāpadi durantāyāṃ naiva gantavyamakrame

राहुरप्यक्रमेणैवं पिबन्नप्यमृतं मृतः । सच्छास्त्रसाधुसंपर्कमर्कमुग्रप्रकाशदम्

rāhurapyakrameṇaivaṃ pibannapyamṛtaṃ mṛtaḥ | sacchāstrasādhusaṃparkamarkamugraprakāśadam

ये श्रयन्ते न ते यान्ति मोहान्ध्यस्य पुनर्वशम् । अवश्या वश्यतां यान्ति यान्ति सर्वापदः क्षयम्

ye śrayante na te yānti mohāndhyasya punarvaśam | avaśyā vaśyatāṃ yānti yānti sarvāpadaḥ kṣayam

अक्षयं भवति श्रेयः कृतं येन गुणैर्यशः । येषां गुणेष्वसंतोषो रागो येषां श्रुतं प्रति

akṣayaṃ bhavati śreyaḥ kṛtaṃ yena guṇairyaśaḥ | yeṣāṃ guṇeṣvasaṃtoṣo rāgo yeṣāṃ śrutaṃ prati

सत्यव्यसनिनो ये च ते नराः पशवोऽपरे । यशश्चन्द्रिकया येषां भासितं जन्तुहृत्सरः

satyavyasanino ye ca te narāḥ paśavo'pare | yaśaścandrikayā yeṣāṃ bhāsitaṃ jantuhṛtsaraḥ

तेषां क्षीरसमुद्राणां नूनं मूर्तौ स्थितो हरिः । भुक्तं भोक्तव्यमखिलं दृष्टा द्रष्टव्यदृष्टयः

teṣāṃ kṣīrasamudrāṇāṃ nūnaṃ mūrtau sthito hariḥ | bhuktaṃ bhoktavyamakhilaṃ dṛṣṭā draṣṭavyadṛṣṭayaḥ

किमन्यद्भवभङ्गाय भूयो भोगेषु लुब्धता । यथाक्रमं यथाशास्त्रं यथाचारं यथास्थिति

kimanyadbhavabhaṅgāya bhūyo bhogeṣu lubdhatā | yathākramaṃ yathāśāstraṃ yathācāraṃ yathāsthiti

स्थीयतां मुच्यतामन्तर्भोगजालमवास्तवम् । संस्तवः क्रियतां कीर्त्या गुणैर्गगनगामिमिः

sthīyatāṃ mucyatāmantarbhogajālamavāstavam | saṃstavaḥ kriyatāṃ kīrtyā guṇairgaganagāmimiḥ

त्रायेते मृत्युतो ह्येते न कदाचन भोगकाः । गायन्ति सिद्धसुन्दर्यो येषामिन्दुसितं यशः

trāyete mṛtyuto hyete na kadācana bhogakāḥ | gāyanti siddhasundaryo yeṣāmindusitaṃ yaśaḥ

गीतिभिर्गगनाभोगैस्ते जीवन्ति मृताः परे । परमं पौरुषं यत्नमास्थायादाय सूद्यमम्

gītibhirgaganābhogaiste jīvanti mṛtāḥ pare | paramaṃ pauruṣaṃ yatnamāsthāyādāya sūdyamam

यथाशास्त्रमनुद्वेगमाचरन्को न सिद्धिभाक् । यथाशास्त्रं विहरता त्वरा कार्या न सिद्धिषु

yathāśāstramanudvegamācaranko na siddhibhāk | yathāśāstraṃ viharatā tvarā kāryā na siddhiṣu

चिरकालपरिपक्वा सिद्धिः पुष्टफला भवेत् । वीतशोकभयायासमगर्वमपयन्त्रणम्

cirakālaparipakvā siddhiḥ puṣṭaphalā bhavet | vītaśokabhayāyāsamagarvamapayantraṇam

व्यवहारो यथाशास्त्रं क्रियतां मा विनश्यताम् । जीवो जीर्णान्धकूपेषु भवेष्वन्तमिवागतः

vyavahāro yathāśāstraṃ kriyatāṃ mā vinaśyatām | jīvo jīrṇāndhakūpeṣu bhaveṣvantamivāgataḥ

भवतां भूरिसङ्गानामधुनेन्द्रियदामतः । इतःप्रभृति मा भूयो गम्यतामधमादधः

bhavatāṃ bhūrisaṅgānāmadhunendriyadāmataḥ | itaḥprabhṛti mā bhūyo gamyatāmadhamādadhaḥ

इदं विचार्यतां शास्त्रमस्त्रमापन्निवारणम् । रणे शितशरश्रेणिशतनिर्लूनवारणे

idaṃ vicāryatāṃ śāstramastramāpannivāraṇam | raṇe śitaśaraśreṇiśatanirlūnavāraṇe

जीवमुद्रा च किं पङ्के भोगगन्धो निरस्यताम् । किमर्थमात्रया कार्यमार्याः शास्त्रमवेक्ष्यताम्

jīvamudrā ca kiṃ paṅke bhogagandho nirasyatām | kimarthamātrayā kāryamāryāḥ śāstramavekṣyatām

इदं बिम्बमिदं बिम्बमिति सत्यं विचार्यताम् । धिया परप्रेरणया यातमापशवो यथा

idaṃ bimbamidaṃ bimbamiti satyaṃ vicāryatām | dhiyā parapreraṇayā yātamāpaśavo yathā

दौर्भाग्यदायिनी दीना शुभहीना विचारणा । घनदीर्घमहानिद्रा त्यज्यतां संप्रबुध्यताम्

daurbhāgyadāyinī dīnā śubhahīnā vicāraṇā | ghanadīrghamahānidrā tyajyatāṃ saṃprabudhyatām

सुप्तं मास्थीयतां वृद्धकच्छपेनेव पल्वले । उत्थानमङ्गीक्रियतां जरामरणशान्तये

suptaṃ māsthīyatāṃ vṛddhakacchapeneva palvale | utthānamaṅgīkriyatāṃ jarāmaraṇaśāntaye

अनर्थायार्थसंपत्तिर्भोगौघो भवरोगदः । आपदः संपदः सर्वाः सर्वत्रानादरो जयः

anarthāyārthasaṃpattirbhogaugho bhavarogadaḥ | āpadaḥ saṃpadaḥ sarvāḥ sarvatrānādaro jayaḥ

लोकतन्त्रानुसारेण विचाराद्व्यवहारिणाम् । शास्त्राचारानुसारेण कर्मणा सत्फलाय च

lokatantrānusāreṇa vicārādvyavahāriṇām | śāstrācārānusāreṇa karmaṇā satphalāya ca

आचारचारुचरितस्य विविक्तवृत्तेः संसारसौख्यफलदुःखदशास्त्रगृध्नोः । आयुर्यशांसि च गुणाश्च सहैव लक्ष्म्या फुल्लन्ति माधवलता इव सत्फलाय

ācāracārucaritasya viviktavṛtteḥ saṃsārasaukhyaphaladuḥkhadaśāstragṛdhnoḥ | āyuryaśāṃsi ca guṇāśca sahaiva lakṣmyā phullanti mādhavalatā iva satphalāya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटोपाख्याने सदाचारनिरूपणं नाम द्वात्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭopākhyāne sadācāranirūpaṇaṃ nāma dvātriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३३

त्रयस्त्रिंशः सर्गः

trayastriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वातिशयसाफल्यात्सर्वं सर्वत्र सर्वदा । संभवत्येव तस्मात्त्वं शुभोद्योगं न संत्यज

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvātiśayasāphalyātsarvaṃ sarvatra sarvadā | saṃbhavatyeva tasmāttvaṃ śubhodyogaṃ na saṃtyaja

मित्रस्वजनबन्धूनां नन्दिनानन्ददायिना । सरसीशानमासाद्य मृत्युरप्युपनिर्जितः

mitrasvajanabandhūnāṃ nandinānandadāyinā | sarasīśānamāsādya mṛtyurapyupanirjitaḥ

सर्वोत्कर्षेण संपन्ना देवा अपि विमर्दिताः । दानवैर्दानवार्थाढ्यैर्गजैः पद्माकरा इव

sarvotkarṣeṇa saṃpannā devā api vimarditāḥ | dānavairdānavārthāḍhyairgajaiḥ padmākarā iva

मरुत्तनृपतेर्यज्ञे संवर्तेन महर्षिणा । ब्रह्मणेवापरः सर्गो भावितः ससुरासुरः

maruttanṛpateryajñe saṃvartena maharṣiṇā | brahmaṇevāparaḥ sargo bhāvitaḥ sasurāsuraḥ

महातिशययुक्तेन विश्वामित्रेण विप्रता । भूयोभूयः प्रयुक्तेन दुष्प्रापा तपसार्जिता

mahātiśayayuktena viśvāmitreṇa vipratā | bhūyobhūyaḥ prayuktena duṣprāpā tapasārjitā

पिष्टसेकाम्बु दुष्प्रापं रसायनवदश्नता । दुर्भगेनेदृशेनाप्तः क्षीरोद उपमन्युना

piṣṭasekāmbu duṣprāpaṃ rasāyanavadaśnatā | durbhagenedṛśenāptaḥ kṣīroda upamanyunā

त्रैलोक्यमल्लांस्तृणवदश्नन्विष्ण्वलजादिकान् । भक्त्यातिशयदार्ढ्येन कालः श्वेतेन कालितः

trailokyamallāṃstṛṇavadaśnanviṣṇvalajādikān | bhaktyātiśayadārḍhyena kālaḥ śvetena kālitaḥ

प्रणयेन यमं जित्वा कृत्वा वचनसंगमम् । परलोकादुपानीतः सावित्र्या सत्यवान्पतिः

praṇayena yamaṃ jitvā kṛtvā vacanasaṃgamam | paralokādupānītaḥ sāvitryā satyavānpatiḥ

न सोऽस्त्यतिशयो लोके यस्यास्ति न फलं स्फुटम् । भवितव्यं विचार्यान्तः सर्वातिशयशालिना

na so'styatiśayo loke yasyāsti na phalaṃ sphuṭam | bhavitavyaṃ vicāryāntaḥ sarvātiśayaśālinā

आत्मज्ञानमशेषाणां सुखदुःखदशादृशाम् । मूलकाषकरं तस्माद्भाव्यं तत्रातिशायिना

ātmajñānamaśeṣāṇāṃ sukhaduḥkhadaśādṛśām | mūlakāṣakaraṃ tasmādbhāvyaṃ tatrātiśāyinā

नाशायापद्गतार्थिन्या दृष्ट्या दृश्यादिदृष्टयः । दुःखादृते निराबाधं सुखं किं चिदवाप्यते

nāśāyāpadgatārthinyā dṛṣṭyā dṛśyādidṛṣṭayaḥ | duḥkhādṛte nirābādhaṃ sukhaṃ kiṃ cidavāpyate

अशमः परमं ब्रह्म शमश्च परमं पदम् । यद्यप्येवं तथाप्येनं प्रथमं विद्धि शंकरम्

aśamaḥ paramaṃ brahma śamaśca paramaṃ padam | yadyapyevaṃ tathāpyenaṃ prathamaṃ viddhi śaṃkaram

अभिमानं परित्यज्य शममाश्रित्य शाश्वतम् । विचार्य प्रज्ञयार्यत्वं कुर्यात्सज्जनसेवनम्

abhimānaṃ parityajya śamamāśritya śāśvatam | vicārya prajñayāryatvaṃ kuryātsajjanasevanam

न तपांसि न तीर्थानि न शास्त्राणि जयन्ति च । संसारसागरोत्तारे सज्जनासेवनं विना

na tapāṃsi na tīrthāni na śāstrāṇi jayanti ca | saṃsārasāgarottāre sajjanāsevanaṃ vinā

लोभमोहरुषां यस्य तनुतानुदिनं भवेत् । यथाशास्त्रं विहरति स्वस्वकर्मसु सज्जनः

lobhamoharuṣāṃ yasya tanutānudinaṃ bhavet | yathāśāstraṃ viharati svasvakarmasu sajjanaḥ

अथात्मविदुषां सङ्गात्तस्य साधोः प्रवर्तते । अत्यन्ताभाव एवास्य यथा दृश्यस्य दृश्यते

athātmaviduṣāṃ saṅgāttasya sādhoḥ pravartate | atyantābhāva evāsya yathā dṛśyasya dṛśyate

दृश्यात्यन्ताभावतस्तु परमेवावशिष्यते । अन्याभाववशादाशु जीवस्तत्रैव लीयते

dṛśyātyantābhāvatastu paramevāvaśiṣyate | anyābhāvavaśādāśu jīvastatraiva līyate

नचोत्पन्नं नचैवासीद्दृश्यं नच भविष्यति । वर्तमानेऽपि नैवास्ति परमेवास्त्यवेधितम्

nacotpannaṃ nacaivāsīddṛśyaṃ naca bhaviṣyati | vartamāne'pi naivāsti paramevāstyavedhitam

एवं युक्तिसहस्रेण दर्शितं दृश्यतेऽपि च । सर्वैरेवानुभूतं च दर्शयिष्यामि चाधुना

evaṃ yuktisahasreṇa darśitaṃ dṛśyate'pi ca | sarvairevānubhūtaṃ ca darśayiṣyāmi cādhunā

तथेदममलं शान्तं त्रिजगत्संविदम्बरम् । इदं तत्त्वमतत्त्वादि कुतोऽत्र स्यात्कथं च वा

tathedamamalaṃ śāntaṃ trijagatsaṃvidambaram | idaṃ tattvamatattvādi kuto'tra syātkathaṃ ca vā

चिच्चमत्कुरुते चारु चञ्चलाऽचञ्चलात्मनि । यत्तयैव तदेवेदं जगदित्यवबुध्यते

ciccamatkurute cāru cañcalā'cañcalātmani | yattayaiva tadevedaṃ jagadityavabudhyate

त्रैलोक्यभूयोनुभवश्चिदादित्यांशुमण्डलम् । को वा स्वांशुमतोर्भेदो निर्विकल्पःस कथ्यताम्

trailokyabhūyonubhavaścidādityāṃśumaṇḍalam | ko vā svāṃśumatorbhedo nirvikalpaḥsa kathyatām

स्वाभावतोऽस्याश्चिदृष्टेर्ये उन्मेषनिमेषणे । जगद्रूपानुभूतेस्तावेतावस्तमयोदयौ

svābhāvato'syāścidṛṣṭerye unmeṣanimeṣaṇe | jagadrūpānubhūtestāvetāvastamayodayau

अहमर्थोऽपरिज्ञातः परमार्थाम्बरे मलम् । परिज्ञातोऽहमर्थस्तु परमात्माम्बरं भवेत्

ahamartho'parijñātaḥ paramārthāmbare malam | parijñāto'hamarthastu paramātmāmbaraṃ bhavet

अहंभावः परिज्ञातो नाहंभावो भवत्यलम् । एकतामम्बुनेवाम्बु याति चिन्नभसात्मना

ahaṃbhāvaḥ parijñāto nāhaṃbhāvo bhavatyalam | ekatāmambunevāmbu yāti cinnabhasātmanā

अहमादिजगद्दृश्यं किल नास्त्येव वस्तुतः । अवश्यमेव तत्तस्माच्छिष्यतेऽहंविचारतः

ahamādijagaddṛśyaṃ kila nāstyeva vastutaḥ | avaśyameva tattasmācchiṣyate'haṃvicārataḥ

बाध्यते चामलधियामपिशाचे पिशाचधीः । शिशूनां तावदाध्वान्तःकरणानां विचारणा

bādhyate cāmaladhiyāmapiśāce piśācadhīḥ | śiśūnāṃ tāvadādhvāntaḥkaraṇānāṃ vicāraṇā

चिज्ज्योत्स्ना यावदेवान्तरहंकारघनावृता । विकासयति नो तावत्परमार्थकुमुद्वतीम्

cijjyotsnā yāvadevāntarahaṃkāraghanāvṛtā | vikāsayati no tāvatparamārthakumudvatīm

प्रमार्जितेऽहमित्यस्मिन्पदे स्वार्थे स्वयं विना । नरकस्वर्गमोक्षादितृष्णायाः कल्पनैव का

pramārjite'hamityasminpade svārthe svayaṃ vinā | narakasvargamokṣāditṛṣṇāyāḥ kalpanaiva kā

हृदि यावदहंभावो वारिदः प्रविजृम्भते । तावद्विकासमायाति तृष्णाकुटजमञ्जरी

hṛdi yāvadahaṃbhāvo vāridaḥ pravijṛmbhate | tāvadvikāsamāyāti tṛṣṇākuṭajamañjarī

आक्रम्य चेतनां नित्यमहंकाराम्बुदे स्थिते । जाड्यमेव स्थितिं याति न प्रकाशः कदाचन

ākramya cetanāṃ nityamahaṃkārāmbude sthite | jāḍyameva sthitiṃ yāti na prakāśaḥ kadācana

असन्नयमहंकारः स्वयं मिथ्या प्रकल्पितः । दुःखायैव न हर्षाय बालसंभ्रमयक्षवत्

asannayamahaṃkāraḥ svayaṃ mithyā prakalpitaḥ | duḥkhāyaiva na harṣāya bālasaṃbhramayakṣavat

मुधैव कल्पितो मोहमहंभावः प्रयच्छति । अनन्तसंसारकरं दामादिष्विव दुर्मतौ

mudhaiva kalpito mohamahaṃbhāvaḥ prayacchati | anantasaṃsārakaraṃ dāmādiṣviva durmatau

अयं सोऽहमिति स्फारान्मोहादन्यतरत्तमः । अनर्थभूतं संसारे न भूतं न भविष्यति

ayaṃ so'hamiti sphārānmohādanyatarattamaḥ | anarthabhūtaṃ saṃsāre na bhūtaṃ na bhaviṣyati

यत्किंचिदिदमायाति सुखदुःखमलं भवे । तदहंकारचक्रस्य प्रविकारो विजृम्भते

yatkiṃcididamāyāti sukhaduḥkhamalaṃ bhave | tadahaṃkāracakrasya pravikāro vijṛmbhate

अहंकाराङ्कुरः कृष्टो हृदयेनावरोपितः । सहस्रशाखं दुश्छेदं तस्य संसृतिनाशनम्

ahaṃkārāṅkuraḥ kṛṣṭo hṛdayenāvaropitaḥ | sahasraśākhaṃ duśchedaṃ tasya saṃsṛtināśanam

अहंभावोऽङ्कुरो जन्म वृक्षाणामक्षयात्मनाम् । ममेदमिति विस्तीर्णास्तेषां शाखाः सहस्रशः

ahaṃbhāvo'ṅkuro janma vṛkṣāṇāmakṣayātmanām | mamedamiti vistīrṇāsteṣāṃ śākhāḥ sahasraśaḥ

करटापातविस्फोटा भान्त्यर्था वासनादयः । विचार्यचारुरववत्तरङ्गवरपङ्किवत्

karaṭāpātavisphoṭā bhāntyarthā vāsanādayaḥ | vicāryacāruravavattaraṅgavarapaṅkivat

अहंभावनया भाति त्वमहंभाववर्जितः । संसारचक्रवहनमात्मनः परिरोधया

ahaṃbhāvanayā bhāti tvamahaṃbhāvavarjitaḥ | saṃsāracakravahanamātmanaḥ parirodhayā

अहंभावतमो यावज्जन्मारण्ये विजृम्भते । तावदेता विवल्गन्ति चिन्तामत्ताः पिशाचिकाः

ahaṃbhāvatamo yāvajjanmāraṇye vijṛmbhate | tāvadetā vivalganti cintāmattāḥ piśācikāḥ

अहंकारपिशाचेन गृहीतो यो नराधमः । न शास्त्राणि न मन्त्राश्च तस्याभावस्य सिद्धये

ahaṃkārapiśācena gṛhīto yo narādhamaḥ | na śāstrāṇi na mantrāśca tasyābhāvasya siddhaye

श्रीराम उवाच । केनोपायेन भगवन्नहंकारो न वर्धते । तं त्वं कथय मे ब्रह्मन्संसारभयशान्तये

śrīrāma uvāca | kenopāyena bhagavannahaṃkāro na vardhate | taṃ tvaṃ kathaya me brahmansaṃsārabhayaśāntaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । चिन्मात्रदर्पणाकारे निर्मले स्वात्मनि स्थिते । इति भावानुसंधानादहंकारो न वर्धते

śrīvasiṣṭha uvāca | cinmātradarpaṇākāre nirmale svātmani sthite | iti bhāvānusaṃdhānādahaṃkāro na vardhate

मिथ्येयमिन्द्रजालश्रीः किं मे स्नेहविरागयोः । इत्यन्तरानुसंधानादहंकारो न जायते

mithyeyamindrajālaśrīḥ kiṃ me snehavirāgayoḥ | ityantarānusaṃdhānādahaṃkāro na jāyate

नाहमात्मनि नो यस्य दृश्यश्रिय इति स्वयम् । शान्तेन व्यवहारेण नाहंकारः प्रवर्धते

nāhamātmani no yasya dṛśyaśriya iti svayam | śāntena vyavahāreṇa nāhaṃkāraḥ pravardhate

अहं हि जगदित्यन्तर्हेयादेयदृशोः क्षये । समतायां प्रसन्नायां नाहंभावः प्रवर्धते

ahaṃ hi jagadityantarheyādeyadṛśoḥ kṣaye | samatāyāṃ prasannāyāṃ nāhaṃbhāvaḥ pravardhate

अहं चिज्जगदित्यन्तर्हेयादेयदृशोः क्षये । समतायां प्रसन्नायां नाहंभावः प्रवर्धते

ahaṃ cijjagadityantarheyādeyadṛśoḥ kṣaye | samatāyāṃ prasannāyāṃ nāhaṃbhāvaḥ pravardhate

श्रीराम उवाच । किमाकृतिरहंकारः कथं संत्यज्यते प्रभो । सशरीरोऽशरीरश्च त्यक्ते तस्मिंश्च किं भवेत्

śrīrāma uvāca | kimākṛtirahaṃkāraḥ kathaṃ saṃtyajyate prabho | saśarīro'śarīraśca tyakte tasmiṃśca kiṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । त्रिविधो राघवास्तीह त्वहंकारो जगत्त्रये । द्वौ श्रेष्ठावितरस्त्याज्यः श्रृणु त्वं कथयामि ते

śrīvasiṣṭha uvāca | trividho rāghavāstīha tvahaṃkāro jagattraye | dvau śreṣṭhāvitarastyājyaḥ śrṛṇu tvaṃ kathayāmi te

अहं सर्वमिदं विश्वं परमात्माहमच्युतः । नान्यदस्तीति परमा विज्ञेया सा ह्यहंकृतिः

ahaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmāhamacyutaḥ | nānyadastīti paramā vijñeyā sā hyahaṃkṛtiḥ

मोक्षायैषा न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते । सर्वस्माद्व्यतिरिक्तोऽहं बालाग्रशतकल्पितः

mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate | sarvasmādvyatirikto'haṃ bālāgraśatakalpitaḥ

इति या संविदेषासौ द्वितीयाहंकृतिः शुभा । मोक्षायैषा न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते

iti yā saṃvideṣāsau dvitīyāhaṃkṛtiḥ śubhā | mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate

अहंकाराभिधा या सा कल्प्यते नतु वास्तवी । पाणिपादादिमात्रोऽयमहमित्येष निश्चयः

ahaṃkārābhidhā yā sā kalpyate natu vāstavī | pāṇipādādimātro'yamahamityeṣa niścayaḥ

अहंकारस्तृतीयोऽसौ लौकिकस्तुच्छ एव सः । वर्ज्य एव दुरात्मासौ शत्रुरेव परः स्मृतः

ahaṃkārastṛtīyo'sau laukikastuccha eva saḥ | varjya eva durātmāsau śatrureva paraḥ smṛtaḥ

अनेनाभिहतो जन्तुर्न भूयः परिरोहति । रिपुणानेन बलिना विविधाधिप्रदायिना

anenābhihato janturna bhūyaḥ parirohati | ripuṇānena balinā vividhādhipradāyinā

कष्टीकृतमतिर्लोकः संकटेष्वेव मज्जति । अनया दुरहंकृत्या भावात्संसक्तया चिरम्

kaṣṭīkṛtamatirlokaḥ saṃkaṭeṣveva majjati | anayā durahaṃkṛtyā bhāvātsaṃsaktayā ciram

शिष्टाहंकारवाञ्जन्तुर्भगवान्याति मुक्तताम् । लोकाहंकारवद्दोषवपुरस्मिन्निरूपणः

śiṣṭāhaṃkāravāñjanturbhagavānyāti muktatām | lokāhaṃkāravaddoṣavapurasminnirūpaṇaḥ

न देहोऽस्मीति निर्णीय वर्जनं महतां मतम् । प्रथमं द्वावहंकारावङ्गीकृत्यान्त्यलौकिकौ

na deho'smīti nirṇīya varjanaṃ mahatāṃ matam | prathamaṃ dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtyāntyalaukikau

प्रथमं द्वावहंकारावङ्गीकृत्यान्त्यलौकिकौ । तृतीयाहंकृतिस्त्याज्या लौकिकी दुःखदायिनी

prathamaṃ dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtyāntyalaukikau | tṛtīyāhaṃkṛtistyājyā laukikī duḥkhadāyinī

अनया दुरहंकृत्या दामव्यालकटाः किल । तां दशां समनुप्राप्ता या कथास्वपि खेददा

anayā durahaṃkṛtyā dāmavyālakaṭāḥ kila | tāṃ daśāṃ samanuprāptā yā kathāsvapi khedadā

श्रीराम उवाच । तृतीयां लौकिकीमेतां त्यक्त्वा चित्तादहंकृतिम् । किंभावः पुरुषो ब्रह्मन्प्राप्नुयादात्मनो हितम्

śrīrāma uvāca | tṛtīyāṃ laukikīmetāṃ tyaktvā cittādahaṃkṛtim | kiṃbhāvaḥ puruṣo brahmanprāpnuyādātmano hitam

श्रीवसिष्ठ उवाच । एषा तावत्परित्याज्या त्यक्त्वैतां दुःखदायिनीम् । यथा यथा पुमांस्तिष्ठेत्परमेति तथा तथा

śrīvasiṣṭha uvāca | eṣā tāvatparityājyā tyaktvaitāṃ duḥkhadāyinīm | yathā yathā pumāṃstiṣṭhetparameti tathā tathā

अहंकारदृशावेते पूर्वोक्ते भावयन्यदि । तिष्ठेदुपैति परमं तत्पदं पुरुषोऽनघ

ahaṃkāradṛśāvete pūrvokte bhāvayanyadi | tiṣṭhedupaiti paramaṃ tatpadaṃ puruṣo'nagha

अथ ते अपि संत्यज्य सर्वाहंकृतिवर्जितः । संतिष्ठेत तथात्युच्चैः पदमेवाधिरोहति

atha te api saṃtyajya sarvāhaṃkṛtivarjitaḥ | saṃtiṣṭheta tathātyuccaiḥ padamevādhirohati

सर्वदा सर्वयत्नेन लौकिकी दुरहंकृतिः । परमानन्दबोधाय वर्जनीयाऽनया धिया

sarvadā sarvayatnena laukikī durahaṃkṛtiḥ | paramānandabodhāya varjanīyā'nayā dhiyā

शरीरास्थामयापुण्यदुरहंकारवर्जनम् । अत्यन्तपरमं श्रेय एतदेव परं पदम्

śarīrāsthāmayāpuṇyadurahaṃkāravarjanam | atyantaparamaṃ śreya etadeva paraṃ padam

भावादहंकृतिं त्यक्त्वा स्थूलामेतां हि लौकिकीम् । तिष्ठन्व्यवहरन्वापि न नरः प्रपतत्यधः

bhāvādahaṃkṛtiṃ tyaktvā sthūlāmetāṃ hi laukikīm | tiṣṭhanvyavaharanvāpi na naraḥ prapatatyadhaḥ

संशान्ताहंकृतेर्जन्तोर्भोगा रोगा महामते । न स्वदन्ते सुतृप्तस्य यथा प्रतिविषा रसाः

saṃśāntāhaṃkṛterjantorbhogā rogā mahāmate | na svadante sutṛptasya yathā prativiṣā rasāḥ

भोगेष्वस्वदमानेषु पुंसः श्रेयः पुरो गतम् । क्षीणेऽन्धकारे किं नाम मनसोऽन्यत्प्रवर्तते

bhogeṣvasvadamāneṣu puṃsaḥ śreyaḥ puro gatam | kṣīṇe'ndhakāre kiṃ nāma manaso'nyatpravartate

अहंकारानुसंधानवर्जनादेव राघव । पौरुषेण प्रयत्नाच्च तीर्यते भवसागरः

ahaṃkārānusaṃdhānavarjanādeva rāghava | pauruṣeṇa prayatnācca tīryate bhavasāgaraḥ

नाहं न तेन मम किंचिदपीति मत्वा सर्वं च मे सकलमप्यहमेव चेति । लब्धास्पदं मनसि संविदमेवमीड्यां नीत्वा स्थितिं परमुपैति पदं महात्मा

nāhaṃ na tena mama kiṃcidapīti matvā sarvaṃ ca me sakalamapyahameva ceti | labdhāspadaṃ manasi saṃvidamevamīḍyāṃ nītvā sthitiṃ paramupaiti padaṃ mahātmā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटोपाख्यानेऽहंकारविचारो नाम त्रयस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭopākhyāne'haṃkāravicāro nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३४

चतुस्त्रिंशः सर्गः

catustriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्र ते श्रृणु वक्ष्यामि दामादिषु गतेष्वथ । यद्वृत्तं शम्बरस्यैव नगरे नगसंनिभे

śrīvasiṣṭha uvāca | atra te śrṛṇu vakṣyāmi dāmādiṣu gateṣvatha | yadvṛttaṃ śambarasyaiva nagare nagasaṃnibhe

तथा गगनविभ्रष्टे समस्ते ध्वस्तसंस्थितौ । विनष्टे शम्बरानीके शरदीवाब्दमण्डले

tathā gaganavibhraṣṭe samaste dhvastasaṃsthitau | vinaṣṭe śambarānīke śaradīvābdamaṇḍale

देवनिर्जितसैन्योऽसौ नीत्वा कतिपयाः समाः । पुनर्देववधोयुक्तश्चिन्तयामास दानवः

devanirjitasainyo'sau nītvā katipayāḥ samāḥ | punardevavadhoyuktaścintayāmāsa dānavaḥ

दामादयस्तु रचिता ये मया माययाऽसुराः । मौर्ख्यातैर्भाविता युद्धे मिथ्यैव दुरहंकृतिः

dāmādayastu racitā ye mayā māyayā'surāḥ | maurkhyātairbhāvitā yuddhe mithyaiva durahaṃkṛtiḥ

इदानीं संसृजाम्यन्यान्दानवान्माययोदितान् । तानप्यध्यात्मशास्त्रज्ञान्सविवेकान्करोम्यहम्

idānīṃ saṃsṛjāmyanyāndānavānmāyayoditān | tānapyadhyātmaśāstrajñānsavivekānkaromyaham

ततस्तत्त्वपरिज्ञानान्मिथ्याभावनयोज्झिताः । नाहंकारं प्रयास्यन्ति विजेष्यन्ति च तान्सुरान्

tatastattvaparijñānānmithyābhāvanayojjhitāḥ | nāhaṃkāraṃ prayāsyanti vijeṣyanti ca tānsurān

इति संचिन्त्य दैत्येन्द्रस्तादृशान्दानवान्धिया । माययोत्पादयामास बुद्बुदानिव वारिधिः

iti saṃcintya daityendrastādṛśāndānavāndhiyā | māyayotpādayāmāsa budbudāniva vāridhiḥ

सर्वज्ञा वेद्यवेत्तारो वीतरागा गतैनसः । यथाप्राप्तैककर्तारो भावितात्मान उत्तमाः

sarvajñā vedyavettāro vītarāgā gatainasaḥ | yathāprāptaikakartāro bhāvitātmāna uttamāḥ

भीमो भासो दृढ इति नामभिः परिलाञ्छिताः । जगत्तृणमिवाशेषं पश्यन्तः पावनाशयाः

bhīmo bhāso dṛḍha iti nāmabhiḥ parilāñchitāḥ | jagattṛṇamivāśeṣaṃ paśyantaḥ pāvanāśayāḥ

ते दैत्या भुवनं प्राप्य च्छादयामासुरम्बरम् । गर्जन्तो हेतितडितः प्रावृषीव पयोधराः

te daityā bhuvanaṃ prāpya cchādayāmāsurambaram | garjanto hetitaḍitaḥ prāvṛṣīva payodharāḥ

अयुध्यन्त समं देवैरपि वर्षगणान्बहून् । विवेकवशतो जग्मुर्नाहंकारं कदाचन

ayudhyanta samaṃ devairapi varṣagaṇānbahūn | vivekavaśato jagmurnāhaṃkāraṃ kadācana

तेषां यावदुदेत्यन्तर्ममेदमिति वासना । तावत्कोऽयमहं चेति विचाराद्यात्यसत्यताम्

teṣāṃ yāvadudetyantarmamedamiti vāsanā | tāvatko'yamahaṃ ceti vicārādyātyasatyatām

असच्छरीरं विबुधाः कोऽसावहमिति स्थितिः । विचारादित्थमेतेषां प्रोदगुर्न भयादयः

asaccharīraṃ vibudhāḥ ko'sāvahamiti sthitiḥ | vicārāditthameteṣāṃ prodagurna bhayādayaḥ

असच्छरीरं नास्तीदं चिच्छुद्धैवात्मनि स्थिता । अहं नाम न चान्योऽस्ति निश्चित्यैवासुरा ययुः

asaccharīraṃ nāstīdaṃ cicchuddhaivātmani sthitā | ahaṃ nāma na cānyo'sti niścityaivāsurā yayuḥ

ततस्तैर्निरहंकारैर्जरामरणनिर्भयैः । प्राप्तार्थकारिभिर्धीरैर्वर्तमानानुसारिभिः

tatastairnirahaṃkārairjarāmaraṇanirbhayaiḥ | prāptārthakāribhirdhīrairvartamānānusāribhiḥ

असक्तबुद्धिभिर्नित्यं हतान्यैरप्यहन्तृभिः । वासनाजालनिर्मुक्तैः कृतकार्यैरकर्तृभिः

asaktabuddhibhirnityaṃ hatānyairapyahantṛbhiḥ | vāsanājālanirmuktaiḥ kṛtakāryairakartṛbhiḥ

प्रभोः कार्यमिदं कार्यमिति संगरतत्परैः । वीतरागैर्गतद्वेषैः सर्वदा समदृष्टिभिः

prabhoḥ kāryamidaṃ kāryamiti saṃgaratatparaiḥ | vītarāgairgatadveṣaiḥ sarvadā samadṛṣṭibhiḥ

सा दैवी दानवैः सेना भीमभासदृढादिभिः । हता भुक्ता हृता पुष्टा स्वान्नश्रीरिव भोक्तृभिः

sā daivī dānavaiḥ senā bhīmabhāsadṛḍhādibhiḥ | hatā bhuktā hṛtā puṣṭā svānnaśrīriva bhoktṛbhiḥ

भीमभासदृढक्षुण्णा जाता गीर्वाणवाहिनी । परिदुद्राव वेगेन गङ्गेव हिमवच्च्युता

bhīmabhāsadṛḍhakṣuṇṇā jātā gīrvāṇavāhinī | paridudrāva vegena gaṅgeva himavaccyutā

सा सुरानीकिनी देवं क्षीरोदार्णवशायिनम् । जगाम शरणं शैलं वातार्तेवाब्दमालिका

sā surānīkinī devaṃ kṣīrodārṇavaśāyinam | jagāma śaraṇaṃ śailaṃ vātārtevābdamālikā

हरिराश्वासयामास तां भीतां देववाहिनीम् । भुजङ्गाभिवृतामेकां रमणीमिव नायकः

harirāśvāsayāmāsa tāṃ bhītāṃ devavāhinīm | bhujaṅgābhivṛtāmekāṃ ramaṇīmiva nāyakaḥ

अथ क्षीरोदकुहरे तावत्सा सुरवाहिनी । उवास यावद्भगवांस्तन्निरासार्थमुद्ययौ

atha kṣīrodakuhare tāvatsā suravāhinī | uvāsa yāvadbhagavāṃstannirāsārthamudyayau

बभूव दारुणं युद्धं शौरिशम्बरयोस्ततः । अकाल इव कल्पान्ते समुड्डीनकुलाचलम्

babhūva dāruṇaṃ yuddhaṃ śauriśambarayostataḥ | akāla iva kalpānte samuḍḍīnakulācalam

शशाम समरे तस्मिन्दैत्यः सबलवाहनः । नारायणहतो यातः शम्बरो वैष्णवीं पुरीम्

śaśāma samare tasmindaityaḥ sabalavāhanaḥ | nārāyaṇahato yātaḥ śambaro vaiṣṇavīṃ purīm

भीमभासदृढास्ते तु तस्मिन्विषमसंगरे । विष्णुनैव शमं नीताः पवनेनेव दीपिकाः

bhīmabhāsadṛḍhāste tu tasminviṣamasaṃgare | viṣṇunaiva śamaṃ nītāḥ pavaneneva dīpikāḥ

ते हि निर्वासना एव यदा शान्तिमुपागताः । न तदैषां गतिर्ज्ञाता दीपानामिव शाम्यताम्

te hi nirvāsanā eva yadā śāntimupāgatāḥ | na tadaiṣāṃ gatirjñātā dīpānāmiva śāmyatām

तस्माद्वासनया बद्धं मुक्तं निर्वासनं मनः । राम निर्वासनीभावमाहरस्व विवेकतः

tasmādvāsanayā baddhaṃ muktaṃ nirvāsanaṃ manaḥ | rāma nirvāsanībhāvamāharasva vivekataḥ

सम्यगालोकनात्सत्याद्वासना प्रविलीयते । वासनाविलये चेतः शममायाति दीपवत्

samyagālokanātsatyādvāsanā pravilīyate | vāsanāvilaye cetaḥ śamamāyāti dīpavat

न सत्यं किंचिदेवेह सद्भावो भावयत्यलम् । नास्त्येव भावना तस्मादित्येतत्सम्यगीक्षणम्

na satyaṃ kiṃcideveha sadbhāvo bhāvayatyalam | nāstyeva bhāvanā tasmādityetatsamyagīkṣaṇam

आत्मैवेदं जगत्सर्वं कः किं भावयतु क्व वा । भावना नाम नास्त्वेव तदेतत्सम्यगीक्षणम्

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ kaḥ kiṃ bhāvayatu kva vā | bhāvanā nāma nāstveva tadetatsamyagīkṣaṇam

वासनाचित्तनामानौ शब्दावर्थसमन्वितौ । सत्यावलोकनाद्यत्र विलीनौ तत्परं पदम्

vāsanācittanāmānau śabdāvarthasamanvitau | satyāvalokanādyatra vilīnau tatparaṃ padam

वासनावलितं चित्तमिह स्थितिमुपागतम् । तदेव तद्विनिर्मुक्तं विमुक्तमिति कथ्यते

vāsanāvalitaṃ cittamiha sthitimupāgatam | tadeva tadvinirmuktaṃ vimuktamiti kathyate

नानाघटपटाकारैश्चेतःस्थितिमुपागतम् । तदेवाशु शमं नेयं मिथ्यायक्ष इवोत्थितः

nānāghaṭapaṭākāraiścetaḥsthitimupāgatam | tadevāśu śamaṃ neyaṃ mithyāyakṣa ivotthitaḥ

दामव्यालकटाकारैश्चेतः परिणतं यथा । भीमभासदृढन्यायो राघवास्त्वचलस्तव

dāmavyālakaṭākāraiścetaḥ pariṇataṃ yathā | bhīmabhāsadṛḍhanyāyo rāghavāstvacalastava

दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । एतद्राम पुरा प्रोक्तं पित्रा कमलजेन मे

dāmavyālakaṭanyāyo mā te bhavatu rāghava | etadrāma purā proktaṃ pitrā kamalajena me

भवते यन्मया प्रोक्तं शिष्यायात्यन्तधीमते । दामव्यालकटन्यायस्तस्मान्मा तेऽस्तु राघव । भीमभासदृढन्यायो नित्यमस्तु तवानघ

bhavate yanmayā proktaṃ śiṣyāyātyantadhīmate | dāmavyālakaṭanyāyastasmānmā te'stu rāghava | bhīmabhāsadṛḍhanyāyo nityamastu tavānagha

अविरलसुखदुःखसंकटेयं भवपदवी भवतापनोपयाता । व्यवहरणवतो विभूतियातौ सततमसक्ततयैव नश्यतीति

aviralasukhaduḥkhasaṃkaṭeyaṃ bhavapadavī bhavatāpanopayātā | vyavaharaṇavato vibhūtiyātau satatamasaktatayaiva naśyatīti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे दामव्यालकटोपाख्यानसमाप्तिर्नाम चतुस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭopākhyānasamāptirnāma catustriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३५

पञ्चत्रिंशः सर्गः

pañcatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जयन्ति ते महाशूराः साधवो यैर्विनिर्जितम् । अविद्यामेदुरोल्लासैः स्वमनो विषयोन्मुखम्

śrīvasiṣṭha uvāca | jayanti te mahāśūrāḥ sādhavo yairvinirjitam | avidyāmedurollāsaiḥ svamano viṣayonmukham

संसारस्यास्य दुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः । उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः

saṃsārasyāsya duḥkhasya sarvopadravadāyinaḥ | upāya eka evāsti manasaḥ svasya nigrahaḥ

श्रूयतां ज्ञानसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते

śrūyatāṃ jñānasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām | bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate

किमन्यैः शास्त्रसंदर्भैः क्रियतामिदमेव तु । यद्यत्स्वाद्विह तत्सर्वं दृश्यतां विषवह्निवत्

kimanyaiḥ śāstrasaṃdarbhaiḥ kriyatāmidameva tu | yadyatsvādviha tatsarvaṃ dṛśyatāṃ viṣavahnivat

विषमा विषयाभोगाः प्रविचार्य पुनःपुनः । उपरिष्टात्परित्यज्य सेव्यमानाः सुखावहाः

viṣamā viṣayābhogāḥ pravicārya punaḥpunaḥ | upariṣṭātparityajya sevyamānāḥ sukhāvahāḥ

दोषान्प्रसवति स्फारान्वासनावलिता मतिः । कीर्णकण्टकबीजा भूः कण्टकप्रसरं यथा

doṣānprasavati sphārānvāsanāvalitā matiḥ | kīrṇakaṇṭakabījā bhūḥ kaṇṭakaprasaraṃ yathā

अलग्नवासनाजाला मतिः प्रसरवर्जिता । अदृष्टरागद्वेषा या शममेति शनैः परम्

alagnavāsanājālā matiḥ prasaravarjitā | adṛṣṭarāgadveṣā yā śamameti śanaiḥ param

शुभाशुभानसद्ग्लानीन्प्रसूते सुगुणान्सदा । फलदानङ्कुरान्काले श्रेष्ठबीजवतीव भूः

śubhāśubhānasadglānīnprasūte suguṇānsadā | phaladānaṅkurānkāle śreṣṭhabījavatīva bhūḥ

शुभभावानुसंधानातप्रसन्ने मनसि स्थिते । शनैः शनैः प्रशान्ते च मिथ्याज्ञानघनाम्बुदे

śubhabhāvānusaṃdhānātaprasanne manasi sthite | śanaiḥ śanaiḥ praśānte ca mithyājñānaghanāmbude

वृद्धिं याते च सौजन्ये यक्षे शुक्ल इवोडुपे । विवेके प्रसृते पुण्ये नभसीवार्कतेजसि

vṛddhiṃ yāte ca saujanye yakṣe śukla ivoḍupe | viveke prasṛte puṇye nabhasīvārkatejasi

धृतावन्तर्विवृद्धायां मुक्तायामिव कीचके । स्थितावन्तः कृतार्थायां मधाविव निशाकरे

dhṛtāvantarvivṛddhāyāṃ muktāyāmiva kīcake | sthitāvantaḥ kṛtārthāyāṃ madhāviva niśākare

फलिते शीतलच्छाये सत्सङ्गसफलद्रुमे । स्रवत्यानन्दसुरस समाधिसरलद्रुमे

phalite śītalacchāye satsaṅgasaphaladrume | sravatyānandasurasa samādhisaraladrume

मनो भवति निर्द्वन्द्वं निष्कामं निरुपद्रवम् । प्रशान्तचापलानर्थशोकमोहभयामयम्

mano bhavati nirdvandvaṃ niṣkāmaṃ nirupadravam | praśāntacāpalānarthaśokamohabhayāmayam

क्षीणशास्त्रार्थसंदेहं विगताशेषकौतुकम् । निरस्तकल्पनाजालं मोहमुक्तमलेपकम्

kṣīṇaśāstrārthasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam | nirastakalpanājālaṃ mohamuktamalepakam

निरीहं निरुपाक्रोशं निरपेक्षं निराधिकम् । संशान्तशोकनीहारमसक्तं ग्रन्थिवर्जितम्

nirīhaṃ nirupākrośaṃ nirapekṣaṃ nirādhikam | saṃśāntaśokanīhāramasaktaṃ granthivarjitam

संदेहोग्रसुतं साग्रं सतृष्णादारपञ्जरम् । नाशयित्वा स्वमात्मानं साधयत्यर्थमैश्वरम्

saṃdehograsutaṃ sāgraṃ satṛṣṇādārapañjaram | nāśayitvā svamātmānaṃ sādhayatyarthamaiśvaram

आत्मपीवरताहेतून्विकल्पांश्चायमुज्झति । संस्मृत्य प्रभुतामेषु जहाति तृणवत्तनुम्

ātmapīvaratāhetūnvikalpāṃścāyamujjhati | saṃsmṛtya prabhutāmeṣu jahāti tṛṇavattanum

मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः । ज्ञमनो नाशमभ्येति मनोऽज्ञस्य विवर्धते

manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ | jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya vivardhate

मनोमात्रं जगच्चक्रं मनः पर्वतमण्डलम् । मनो व्योम मनो देवो मनो मित्रं मनो रिपुः

manomātraṃ jagaccakraṃ manaḥ parvatamaṇḍalam | mano vyoma mano devo mano mitraṃ mano ripuḥ

विकल्पकलुषा या स्याच्चित्तत्त्वस्यात्मविस्मृतिः । मन इत्युच्यते सेयं वासना भवभागिनी

vikalpakaluṣā yā syāccittattvasyātmavismṛtiḥ | mana ityucyate seyaṃ vāsanā bhavabhāginī

चेत्यानुपातकलितचिन्मात्रे तिष्ठताभिधम् । मनाग्विवकल्पकलुषं चित्तत्त्वं जीव उच्यते

cetyānupātakalitacinmātre tiṣṭhatābhidham | manāgvivakalpakaluṣaṃ cittattvaṃ jīva ucyate

चेत्यप्रपतितं रूढसंज्ञमज्ञत्वमागतम् । तदेवाधिकनिःसारं कल्प्यतेऽन्तर्मनस्तया

cetyaprapatitaṃ rūḍhasaṃjñamajñatvamāgatam | tadevādhikaniḥsāraṃ kalpyate'ntarmanastayā

नात्मा संसारिपुरुषो न शरीरं न शोणितम् । जडं सर्वं शरीरादि देही स्ववदलेपकः

nātmā saṃsāripuruṣo na śarīraṃ na śoṇitam | jaḍaṃ sarvaṃ śarīrādi dehī svavadalepakaḥ

शरीरे कणशः कृत्ते नास्त्यन्यद्रुधिरादिकात् । निर्भिन्ने कदलीस्तम्भे नास्त्यन्यत्पल्लवादृते

śarīre kaṇaśaḥ kṛtte nāstyanyadrudhirādikāt | nirbhinne kadalīstambhe nāstyanyatpallavādṛte

मनो जीवो नरं विद्धि तदेवाकारमागतम् । आत्मनात्मानमादत्ते स्वविकल्पात्मकल्पितम्

mano jīvo naraṃ viddhi tadevākāramāgatam | ātmanātmānamādatte svavikalpātmakalpitam

स्वविकल्पान्नरस्तत्र प्रसार्य रचयत्यलम् । जालमात्मनिबन्धाय कोशकारकृमिर्यथा

svavikalpānnarastatra prasārya racayatyalam | jālamātmanibandhāya kośakārakṛmiryathā

इमं देहभ्रमं त्यक्त्वा देशकालान्तरे पुनः । शरीरत्वमथादत्ते पल्लवत्वमिवाङ्कुरः

imaṃ dehabhramaṃ tyaktvā deśakālāntare punaḥ | śarīratvamathādatte pallavatvamivāṅkuraḥ

यादृग्वासनमेतत्स्यात्तमनस्तादृक्प्रजायते । जातं स्वपिति यच्चित्तं तत्स्वप्ने निशि तिष्ठति

yādṛgvāsanametatsyāttamanastādṛkprajāyate | jātaṃ svapiti yaccittaṃ tatsvapne niśi tiṣṭhati

अम्लं मधुरसासिक्तं मधुरं मधुरञ्जितम् । बीजं प्रतिविषाकल्कसिक्तं च कटु जायते

amlaṃ madhurasāsiktaṃ madhuraṃ madhurañjitam | bījaṃ prativiṣākalkasiktaṃ ca kaṭu jāyate

शुभवासनया चेतो महत्या जायते महत् । भवतीन्द्रमनोराज्य इन्द्रता स्वप्नभाङ्गरः

śubhavāsanayā ceto mahatyā jāyate mahat | bhavatīndramanorājya indratā svapnabhāṅgaraḥ

क्षुद्रवासनया चेतःक्षुद्रतामपि पेलवाम् । पिशाचविभ्रमात्स्वप्ने पिशाचान्निशि पश्यति

kṣudravāsanayā cetaḥkṣudratāmapi pelavām | piśācavibhramātsvapne piśācānniśi paśyati

सरसि स्फारनैर्मल्ये कालुष्यं याति न स्थितिम् । तथैव स्फारकालुष्ये प्रसादो याति न स्थितिम्

sarasi sphāranairmalye kāluṣyaṃ yāti na sthitim | tathaiva sphārakāluṣye prasādo yāti na sthitim

मनसि स्फारकालुष्ये तद्रूपं जायते फलम् । तथैव स्फारनैर्मल्ये तद्रूपं जायते फलम्

manasi sphārakāluṣye tadrūpaṃ jāyate phalam | tathaiva sphāranairmalye tadrūpaṃ jāyate phalam

त्यजत्युदारां न गतिं क्षीणोऽप्यनिशमुत्तमः । उद्योगवानविरतं पूरणाशामिवोडुपः

tyajatyudārāṃ na gatiṃ kṣīṇo'pyaniśamuttamaḥ | udyogavānavirataṃ pūraṇāśāmivoḍupaḥ

नेह बन्धो न मोक्षोऽस्ति नाबन्धोऽस्ति न बन्धता। मिथ्योत्थितैव मायेयमिन्द्रजाललता यथा

neha bandho na mokṣo'sti nābandho'sti na bandhatā| mithyotthitaiva māyeyamindrajālalatā yathā

गन्धर्वनगराकारा मृगतृष्णा इवोत्थिता । द्विचन्द्रविभ्रमाभासा द्वैतैकत्वविवर्जिता

gandharvanagarākārā mṛgatṛṣṇā ivotthitā | dvicandravibhramābhāsā dvaitaikatvavivarjitā

सर्वैव ब्रह्मसत्तेयमित्येषा परमार्थता । परिस्फुरति निःसारः संसारोऽयमसन्मयः

sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā | parisphurati niḥsāraḥ saṃsāro'yamasanmayaḥ

नानन्तोऽहं वराकोऽहमिति दुर्निश्चयोदितः । अनन्तोऽस्मीश्वरोऽस्मीति निश्चयेन विलीयते

nānanto'haṃ varāko'hamiti durniścayoditaḥ | ananto'smīśvaro'smīti niścayena vilīyate

सर्वगे स्वात्मनि स्वच्छे एषोऽहमिति भावना । एतत्तद्बन्धनं लोके स्वविकल्पोपकल्पितम्

sarvage svātmani svacche eṣo'hamiti bhāvanā | etattadbandhanaṃ loke svavikalpopakalpitam

बन्धमोक्षदशाहीना द्वित्वैकत्वविवर्जिता । सर्वैव ब्रह्मसत्तेयमित्येषा परमार्थता

bandhamokṣadaśāhīnā dvitvaikatvavivarjitā | sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā

नैर्मल्यप्राप्तमरणमसक्तं सर्वदृष्टिषु । अमनस्त्वमिहापन्नं ब्रह्म पश्यति नान्यथा

nairmalyaprāptamaraṇamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu | amanastvamihāpannaṃ brahma paśyati nānyathā

मनो निर्मलतां यातं शुभसंतानवारिभिः । ब्राह्मीं दृष्टिमुपादत्ते रागं शुक्लपटो यथा

mano nirmalatāṃ yātaṃ śubhasaṃtānavāribhiḥ | brāhmīṃ dṛṣṭimupādatte rāgaṃ śuklapaṭo yathā

सर्वमेव ममात्मेति सर्वभावनयानघ । हेयादेयबले क्षीणे बन्धमोक्षो विमुच्यताम्

sarvameva mamātmeti sarvabhāvanayānagha | heyādeyabale kṣīṇe bandhamokṣo vimucyatām

शुद्धस्य मनसः कायशास्त्रवैराग्यबुद्धिभिः । अभिजातोपलस्येव जगत्तस्येति विद्युतिः

śuddhasya manasaḥ kāyaśāstravairāgyabuddhibhiḥ | abhijātopalasyeva jagattasyeti vidyutiḥ

पदार्थेनैकतामेत्य मनसो नैकतानता । असत्यज्ञानदृष्टिं तां विद्धि क्षणविनाशिनीम्

padārthenaikatāmetya manaso naikatānatā | asatyajñānadṛṣṭiṃ tāṃ viddhi kṣaṇavināśinīm

सबाह्याभ्यन्तरं त्यक्त्वा सर्वां दृश्यदृशं यदा । मनस्तिष्ठति तल्लीनं संप्राप्तं तत्पदं तदा

sabāhyābhyantaraṃ tyaktvā sarvāṃ dṛśyadṛśaṃ yadā | manastiṣṭhati tallīnaṃ saṃprāptaṃ tatpadaṃ tadā

दृश्यदृष्टिः स्फुटा येयं सा ह्यवश्यमसन्मयी । तन्मयत्वं च मनसः स्वरूपं विद्धि नेतरत्

dṛśyadṛṣṭiḥ sphuṭā yeyaṃ sā hyavaśyamasanmayī | tanmayatvaṃ ca manasaḥ svarūpaṃ viddhi netarat

आद्यन्तयोर्विनाशित्वान्मध्येऽपि तदसन्मयम् । अज्ञातमनसस्तेन दुःखिता हस्तसंस्थिता

ādyantayorvināśitvānmadhye'pi tadasanmayam | ajñātamanasastena duḥkhitā hastasaṃsthitā

आत्मैवेदं जगदिति विना भावेन दुःखदा । दृश्यश्रीरन्यथा त्वेषा भोगमोक्षप्रदायिनी

ātmaivedaṃ jagaditi vinā bhāvena duḥkhadā | dṛśyaśrīranyathā tveṣā bhogamokṣapradāyinī

जलमन्यत्तरङ्गोऽन्य इति नानातयाऽज्ञता । जलमेव तरङ्गोऽयमित्येकत्वात्किल ज्ञता

jalamanyattaraṅgo'nya iti nānātayā'jñatā | jalameva taraṅgo'yamityekatvātkila jñatā

दुःखमायात्यसदिति हेयोपादेयरूपि यत् । तदभावेन तु ज्ञानादानन्त्यमवशिष्यते

duḥkhamāyātyasaditi heyopādeyarūpi yat | tadabhāvena tu jñānādānantyamavaśiṣyate

संकल्पकल्पितत्वाच्च मनोरूपमसन्मयम् । असन्मयविनाशे तु कः शोको वद राघव

saṃkalpakalpitatvācca manorūpamasanmayam | asanmayavināśe tu kaḥ śoko vada rāghava

अवत्सलो यथा बन्धुररागद्वेषया धिया । दृश्यते पश्य तद्वत्त्वं तत्त्वं पञ्जरमात्मनः

avatsalo yathā bandhurarāgadveṣayā dhiyā | dṛśyate paśya tadvattvaṃ tattvaṃ pañjaramātmanaḥ

अवत्सलाद्यथा बन्धोः सुखदुःखैर्न लिप्यते । तत्त्वेन संपरिज्ञानात्तथा तत्त्वचयात्मनः

avatsalādyathā bandhoḥ sukhaduḥkhairna lipyate | tattvena saṃparijñānāttathā tattvacayātmanaḥ

तदनादि शिवं ज्ञानं यन्मध्यं द्रष्टृदृश्ययोः । तस्मिन्सत्ये मनः शान्तं पांसुर्वायुक्षये यथा

tadanādi śivaṃ jñānaṃ yanmadhyaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ | tasminsatye manaḥ śāntaṃ pāṃsurvāyukṣaye yathā

उपशान्ते मनोवायौ देहपांसुः प्रशाम्यति । पुनः संसारनगरे न नीहारः प्रवर्तते

upaśānte manovāyau dehapāṃsuḥ praśāmyati | punaḥ saṃsāranagare na nīhāraḥ pravartate

वासनाप्रावृषि क्षीणे संस्थितौ राममागते । जाड्ये जनितहृत्कम्पे पङ्के शोषमुपागते

vāsanāprāvṛṣi kṣīṇe saṃsthitau rāmamāgate | jāḍye janitahṛtkampe paṅke śoṣamupāgate

शुष्के तृष्णावटे शान्ते मन्दे हृदयकानने । क्षीणेष्वक्षकदम्बेषु मिथ्याज्ञानघने क्षते

śuṣke tṛṣṇāvaṭe śānte mande hṛdayakānane | kṣīṇeṣvakṣakadambeṣu mithyājñānaghane kṣate

क्षीयते मोहमिहिका प्रभात इव शर्वरी । क्वापि गच्छति तज्जाड्यं विषं मन्त्रहतं यथा

kṣīyate mohamihikā prabhāta iva śarvarī | kvāpi gacchati tajjāḍyaṃ viṣaṃ mantrahataṃ yathā

देहाद्रौ न भयक्षुद्राः सरितः प्रसरन्त्यलम् । नोल्लसन्ति लसत्पक्षाः संकल्पोग्रकलापिनः

dehādrau na bhayakṣudrāḥ saritaḥ prasarantyalam | nollasanti lasatpakṣāḥ saṃkalpograkalāpinaḥ

परां निर्मलतामेति संविदाकाशगोचरः । राजतेऽतितरामच्छो जीवादित्यो महोदयः

parāṃ nirmalatāmeti saṃvidākāśagocaraḥ | rājate'titarāmaccho jīvādityo mahodayaḥ

घनमोहभरोन्मुक्ता विविक्तत्वं परं गताः । समये ह्यतिशोभन्ते धौता आशा महादिशः

ghanamohabharonmuktā viviktatvaṃ paraṃ gatāḥ | samaye hyatiśobhante dhautā āśā mahādiśaḥ

भृशमाभाति विमला मुदिताकाशमञ्जरी । शीतलीकृतदिक्वक्रा शरद्व्योम्नीव चन्द्रिका

bhṛśamābhāti vimalā muditākāśamañjarī | śītalīkṛtadikvakrā śaradvyomnīva candrikā

सर्वसंपत्प्रकाशेन परमानन्ददायिना । भृशं सफलतामेति सुविविक्ता विवेकभूः

sarvasaṃpatprakāśena paramānandadāyinā | bhṛśaṃ saphalatāmeti suviviktā vivekabhūḥ

सपर्वतवनाभोगं परमालोकसुन्दरम् । अच्छाच्छं शीतलच्छायं जायते भुवनान्तरम्

saparvatavanābhogaṃ paramālokasundaram | acchācchaṃ śītalacchāyaṃ jāyate bhuvanāntaram

विस्तारितं सुसुमतां स्फारितं स्फटिकाकृतिम् । उपैति हृत्सरः स्वच्छं नीरजोम्बुजकोशकम्

vistāritaṃ susumatāṃ sphāritaṃ sphaṭikākṛtim | upaiti hṛtsaraḥ svacchaṃ nīrajombujakośakam

हृत्पद्मकोशान्मलिनः स्वाहंकारमधुव्रतः । अपुनर्दर्शनायैव चञ्चलः क्वापि गच्छति

hṛtpadmakośānmalinaḥ svāhaṃkāramadhuvrataḥ | apunardarśanāyaiva cañcalaḥ kvāpi gacchati

भवत्यपगताक्षेपः सर्वगः सर्वनायकः । निर्वासनः शान्तमनाः स्वदेहनगरेश्वरः

bhavatyapagatākṣepaḥ sarvagaḥ sarvanāyakaḥ | nirvāsanaḥ śāntamanāḥ svadehanagareśvaraḥ

विचारणासमधिगतात्मदीपको मनस्यलं परिगलितेव धीरधीः । विलोकयन्क्षयभवनीरसा गती- र्गतज्वरो विलसति देहपत्तने

vicāraṇāsamadhigatātmadīpako manasyalaṃ parigaliteva dhīradhīḥ | vilokayankṣayabhavanīrasā gatī- rgatajvaro vilasati dehapattane

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपाये स्थितिप्रकरणे उपशमवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāye sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३६

षट्त्रिशः सर्गं

ṣaṭtriśaḥ sargaṃ

श्रीराम उवाच । यथेदृशं स्थितं विश्वं विश्वातीते चिदात्मनि । तन्मे कथय हे ब्रह्मन् पुनर्बोधविवृद्धये

śrīrāma uvāca | yathedṛśaṃ sthitaṃ viśvaṃ viśvātīte cidātmani | tanme kathaya he brahman punarbodhavivṛddhaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथोर्मयोऽनभिव्यक्ता भाविनः पयसि स्थिताः । न स्थिताश्चात्मनोऽन्यत्वाच्चित्तत्वे सृष्टयस्तथा

śrīvasiṣṭha uvāca | yathormayo'nabhivyaktā bhāvinaḥ payasi sthitāḥ | na sthitāścātmano'nyatvāccittatve sṛṣṭayastathā

यथा सर्वगतः सौक्ष्म्यादाकाशो नोपलक्ष्यते । तथा निरंशश्चिद्भावः सर्वगोऽपि न लक्ष्यते

yathā sarvagataḥ saukṣmyādākāśo nopalakṣyate | tathā niraṃśaścidbhāvaḥ sarvago'pi na lakṣyate

सुस्थितेवास्थितेवान्तः प्रतिभास्ति मणौ यथा । न सत्यभूता नासत्या तथेयं सृष्टिरात्मनि

susthitevāsthitevāntaḥ pratibhāsti maṇau yathā | na satyabhūtā nāsatyā tatheyaṃ sṛṣṭirātmani

स्वाधारैरम्बुदैः स्वस्थैर्न स्पृष्टं गगनं यथा । चित्स्थैः सर्गैश्चिदाधारैर्न स्पृष्टा चित्परा तथा

svādhārairambudaiḥ svasthairna spṛṣṭaṃ gaganaṃ yathā | citsthaiḥ sargaiścidādhārairna spṛṣṭā citparā tathā

जलधिष्ठिततत्तेजो यथाङ्ग प्रतिबिम्बति । तथा पुर्यष्टकेष्वेव चिद्धि देहेषु लक्ष्यते

jaladhiṣṭhitatattejo yathāṅga pratibimbati | tathā puryaṣṭakeṣveva ciddhi deheṣu lakṣyate

सर्वसंकल्परहिता सर्वसंज्ञाविवर्जिता । सैषा चिदविनाशात्मा तच्चेत्यादिकृताभिधा

sarvasaṃkalparahitā sarvasaṃjñāvivarjitā | saiṣā cidavināśātmā taccetyādikṛtābhidhā

आकाशशतभागाच्छा ज्ञेषु निष्कलरूपिणी । सकलाकलसंसारस्वरूपैकात्म्यदर्शिनी

ākāśaśatabhāgācchā jñeṣu niṣkalarūpiṇī | sakalākalasaṃsārasvarūpaikātmyadarśinī

तरङ्गादिमयी स्फारा नानाता सलिलार्णवे । तस्मान्न व्यतिरेकेण यथा भावविकारिणी

taraṅgādimayī sphārā nānātā salilārṇave | tasmānna vyatirekeṇa yathā bhāvavikāriṇī

त्वत्तामत्तामयी स्फारा नानातेयं चिदर्णवे । चिन्मात्रव्यतिरेकेण तथा नैव प्रकाशते

tvattāmattāmayī sphārā nānāteyaṃ cidarṇave | cinmātravyatirekeṇa tathā naiva prakāśate

चिच्चिनोति चितं चेत्यं तेनेदं स्थितमात्मनि । अज्ञेऽज्ञे त्वन्यदायातमन्यदस्तीति कल्पना

ciccinoti citaṃ cetyaṃ tenedaṃ sthitamātmani | ajñe'jñe tvanyadāyātamanyadastīti kalpanā

अज्ञेष्वसत्स्वभावोग्रसंसारगणगर्भिणी । ज्ञेषु प्रकाशरूपैव सकलैकात्मिका सती

ajñeṣvasatsvabhāvograsaṃsāragaṇagarbhiṇī | jñeṣu prakāśarūpaiva sakalaikātmikā satī

अनुभूतिवशान्नित्यमर्कादीनां प्रकाशिनी । स्वादिनी सर्वभूतानां भाविनी भवभोगिनाम्

anubhūtivaśānnityamarkādīnāṃ prakāśinī | svādinī sarvabhūtānāṃ bhāvinī bhavabhoginām

नास्तमेति न चोदेति नोत्तिष्ठति न तिष्ठति । न चायाति न वा याति न चेह नच नेह चित्

nāstameti na codeti nottiṣṭhati na tiṣṭhati | na cāyāti na vā yāti na ceha naca neha cit

सैषा चिदमलाकारा स्वयमात्मनि संस्थिता । राघवेत्थं प्रपञ्चेन जगन्नाम्ना विजृम्भते

saiṣā cidamalākārā svayamātmani saṃsthitā | rāghavetthaṃ prapañcena jagannāmnā vijṛmbhate

तेजःपुञ्जैर्यथा तेजः पयःपूरैर्यथा पयः । परिस्फुरति संस्पन्दैस्तथा चित्सर्गविभ्रमैः

tejaḥpuñjairyathā tejaḥ payaḥpūrairyathā payaḥ | parisphurati saṃspandaistathā citsargavibhramaiḥ

तत्स्वभावेन चिन्नाम्ना सर्वगेनोदितात्मना । प्रकाशेनाप्रकाशेन निरंशेनांशधारिणा

tatsvabhāvena cinnāmnā sarvagenoditātmanā | prakāśenāprakāśena niraṃśenāṃśadhāriṇā

स्वयं स्वकलनाभोगादनन्तं पदमुज्झता । अहमस्मीति भावेन गच्छता ज्ञपदं शनैः

svayaṃ svakalanābhogādanantaṃ padamujjhatā | ahamasmīti bhāvena gacchatā jñapadaṃ śanaiḥ

नानातायां प्ररूढायामस्यां संसृतिपूर्वकम् । भावाभावग्रहोत्सर्गपदे स्थितिमुपागते

nānātāyāṃ prarūḍhāyāmasyāṃ saṃsṛtipūrvakam | bhāvābhāvagrahotsargapade sthitimupāgate

पुर्यष्टकस्पन्दशतैःकरोति न करोति च । उत्सेधमेति भूकोशकोटरस्थोऽङ्कुरोत्करः

puryaṣṭakaspandaśataiḥkaroti na karoti ca | utsedhameti bhūkośakoṭarastho'ṅkurotkaraḥ

व्योम सौषिर्यमादत्ते सर्वमूर्त्यविरोधि यत् । स्पन्दैकधर्मवान्वातो रसरूपतया जलम्

vyoma sauṣiryamādatte sarvamūrtyavirodhi yat | spandaikadharmavānvāto rasarūpatayā jalam

दृढोर्वी प्रकटं तेजः स्थितिमन्ति जगन्ति च । प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञासु कालः कलनया स्थितः

dṛḍhorvī prakaṭaṃ tejaḥ sthitimanti jaganti ca | pratibandhābhyanujñāsu kālaḥ kalanayā sthitaḥ

पुष्पेषु गन्धतां याति शनैः संचितकेसरम् । मृत्कोटररसोल्लासः स्थाणुतामेति भूतले

puṣpeṣu gandhatāṃ yāti śanaiḥ saṃcitakesaram | mṛtkoṭararasollāsaḥ sthāṇutāmeti bhūtale

मूलस्थाः फलमायान्ति पेलवा रसलेशकाः । संनिवेशं व्रजन्त्येता रेखाः पल्लवपालिषु

mūlasthāḥ phalamāyānti pelavā rasaleśakāḥ | saṃniveśaṃ vrajantyetā rekhāḥ pallavapāliṣu

नवतामनुगृह्नाति शक्रबाणासनेन च । यो यो भवत्यविरतं संस्थानेन वनेन च

navatāmanugṛhnāti śakrabāṇāsanena ca | yo yo bhavatyavirataṃ saṃsthānena vanena ca

वसन्तमुपतिष्ठन्ति पुष्पपल्लवराशयः । निदाघविधिमायान्ति दैवदाहविभूतयः

vasantamupatiṣṭhanti puṣpapallavarāśayaḥ | nidāghavidhimāyānti daivadāhavibhūtayaḥ

प्रावृट्समयमीहन्ते नीला जलदराशयः । शरदं चानुधावन्ति समग्राः फलराशयः

prāvṛṭsamayamīhante nīlā jaladarāśayaḥ | śaradaṃ cānudhāvanti samagrāḥ phalarāśayaḥ

हेमन्ते हिमहासिन्यो भवन्ति ककुभो दश । नयन्त्युपलतामम्बु शिशिरे शीतलानिलाः

hemante himahāsinyo bhavanti kakubho daśa | nayantyupalatāmambu śiśire śītalānilāḥ

न जहाति स्वमर्यादां कालो युगमयीमिमाम् । तरङ्गिणीतरङ्गौघलीलया यान्ति सृष्टयः

na jahāti svamaryādāṃ kālo yugamayīmimām | taraṅgiṇītaraṅgaughalīlayā yānti sṛṣṭayaḥ

नियतिः स्थितिमायाति स्थैर्यचातुर्यकारिणी । तिष्ठत्याप्रलयं धीरा धराधरणधर्मिणी

niyatiḥ sthitimāyāti sthairyacāturyakāriṇī | tiṣṭhatyāpralayaṃ dhīrā dharādharaṇadharmiṇī

चतुर्दशविधानीह भूतानि भुवनान्तरे । नानाचारविहाराणि नानाविरचनानि च

caturdaśavidhānīha bhūtāni bhuvanāntare | nānācāravihārāṇi nānāviracanāni ca

पुनःपुनर्विलीयन्ते जायन्ते च पुनःपुनः । धारापरम्परा याति विना वारीव बुद्बुदाः

punaḥpunarvilīyante jāyante ca punaḥpunaḥ | dhārāparamparā yāti vinā vārīva budbudāḥ

आयाति याति परितिष्ठति लीलयाऽति- स्वार्थानुपार्जयति धावति जन्मनाशैः । उन्मत्तवद्विहितभावनमाहितेहा मुग्धा कृतान्तविवशा जनता वराकी

āyāti yāti paritiṣṭhati līlayā'ti- svārthānupārjayati dhāvati janmanāśaiḥ | unmattavadvihitabhāvanamāhitehā mugdhā kṛtāntavivaśā janatā varākī

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे चिदादित्यस्वरूपवर्णनं नाम षद्त्रिशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe cidādityasvarūpavarṇanaṃ nāma ṣadtriśaḥ sargaḥ

सर्गः ३७

सप्तत्रिंशः सर्गः

saptatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्थं स्थिरतराकाराः संसारावलयोऽभितः । स्वभावाद्ब्रह्मणः सर्वाः पुनरायान्ति यान्ति च

śrīvasiṣṭha uvāca | itthaṃ sthiratarākārāḥ saṃsārāvalayo'bhitaḥ | svabhāvādbrahmaṇaḥ sarvāḥ punarāyānti yānti ca

स्वतः सर्वमिदं जातमन्योन्यं हेतुतां गतम् । अन्योन्यमभिनश्यत्तत्स्वत एव विलीयते

svataḥ sarvamidaṃ jātamanyonyaṃ hetutāṃ gatam | anyonyamabhinaśyattatsvata eva vilīyate

स्वतोऽस्पन्दोऽपि तु स्पन्दो यथाऽगाधजलोदरे । तथैवेयमसत्सच्च चिदेव परिदृश्यते

svato'spando'pi tu spando yathā'gādhajalodare | tathaiveyamasatsacca cideva paridṛśyate

व्योमन्येव निराकारे निदाघात्सरितो यथा । लक्ष्यन्ते तद्वदेवेमाश्चित्तत्त्वे सृष्टिदृष्टयः

vyomanyeva nirākāre nidāghātsarito yathā | lakṣyante tadvadevemāścittattve sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

यथा मदवशादात्मा सोऽन्यवत्प्रतिभासते । तथैव चित्त्वाच्चिद्धातुः स एवाऽस इव स्थितः

yathā madavaśādātmā so'nyavatpratibhāsate | tathaiva cittvācciddhātuḥ sa evā'sa iva sthitaḥ

न चेदं सदसन्नेदं तत्स्थातत्स्थतया चितः । नातिरिक्तातिरिक्ता च कटकादिषु हेमता

na cedaṃ sadasannedaṃ tatsthātatsthatayā citaḥ | nātiriktātiriktā ca kaṭakādiṣu hematā

येन शब्दं रसं रूपं गन्धं जानासि राघव । सोऽयमात्मा परं ब्रह्म सर्वमापूर्य संस्थितः

yena śabdaṃ rasaṃ rūpaṃ gandhaṃ jānāsi rāghava | so'yamātmā paraṃ brahma sarvamāpūrya saṃsthitaḥ

नानैकत्वादतीतात्तु सर्वंगादमलात्मनः । द्वितीया कलना नास्ति काचिन्नेतरथा क्वचित्

nānaikatvādatītāttu sarvaṃgādamalātmanaḥ | dvitīyā kalanā nāsti kācinnetarathā kvacit

राम भावनादन्यस्य भावाभावाः शुभाशुभाः । सृष्टयः परिकल्प्यन्तेऽनात्मन्येवाथवात्मनि

rāma bhāvanādanyasya bhāvābhāvāḥ śubhāśubhāḥ | sṛṣṭayaḥ parikalpyante'nātmanyevāthavātmani

यस्मादात्मनो व्यतिरिक्ते वस्तुनि सिद्धे सति तत्रेच्छा प्रवर्तते । यत्र स्वात्मनो व्यतिरिक्तं न किं- चिदपि संभवति तत्रात्मा किमिव वाञ्छन्किमनु- स्मरन्धावतु किमुपैतु

yasmādātmano vyatirikte vastuni siddhe sati tatrecchā pravartate | yatra svātmano vyatiriktaṃ na kiṃ- cidapi saṃbhavati tatrātmā kimiva vāñchankimanu- smarandhāvatu kimupaitu

अत इदमीहितमिदमनीहितमित्यात्मानं न स्पृ- शन्ति विकल्पाः । अतो निरिच्छतायामात्मा न किंचिदपि करोति कर्तृकरणकर्मणामेकत्वात्, न क्वचित्तिष्ठत्याधाराधेययोरेकत्वात्, नच निरिच्छ- स्यात्मनो नैष्कर्म्यमभिमतम्, द्वितीयायाः कल्प- नाया अभावात्

ata idamīhitamidamanīhitamityātmānaṃ na spṛ- śanti vikalpāḥ | ato niricchatāyāmātmā na kiṃcidapi karoti kartṛkaraṇakarmaṇāmekatvāt, na kvacittiṣṭhatyādhārādheyayorekatvāt, naca niriccha- syātmano naiṣkarmyamabhimatam, dvitīyāyāḥ kalpa- nāyā abhāvāt

नेतरा जानासि राम त्वमियं ब्रह्मसंस्थितिः । सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः कर्ता भव गतज्वरः

netarā jānāsi rāma tvamiyaṃ brahmasaṃsthitiḥ | sarvadvandvavinirmuktaḥ kartā bhava gatajvaraḥ

अन्यच्च राघव पुनः पुनः कृत्वा कृत्वा बहुविधमिदं कर्म तरसा त्वया प्राप्यं किं तद्वद यदुचितं भूतकरणात् । अकर्तृत्वे वास्था भवतु तव चाप्यागमवतो भव स्वस्थः स्वच्छः स्तिमित इव निर्वातजलधिः

anyacca rāghava punaḥ punaḥ kṛtvā kṛtvā bahuvidhamidaṃ karma tarasā tvayā prāpyaṃ kiṃ tadvada yaducitaṃ bhūtakaraṇāt | akartṛtve vāsthā bhavatu tava cāpyāgamavato bhava svasthaḥ svacchaḥ stimita iva nirvātajaladhiḥ

गत्वा सुदूरमपि यत्नवता जवेन नासाद्यते तदिह येन सुपूर्णतैति । मत्वेति मा व्रज पदार्थगणान्धिया त्वं न त्वं त्वमेव परमार्थतया चिदात्मा

gatvā sudūramapi yatnavatā javena nāsādyate tadiha yena supūrṇataiti | matveti mā vraja padārthagaṇāndhiyā tvaṃ na tvaṃ tvameva paramārthatayā cidātmā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे उपशमवर्णनं नाम सप्तत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३८

अष्टत्रिंशः सर्गः

aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं स्थिते तु तज्ज्ञानां यदेतत्कर्तृत्वं दृश्यते सुख- दुःखादिषु योगादिषु वा तदसन्नतु मूर्खाणाम्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ sthite tu tajjñānāṃ yadetatkartṛtvaṃ dṛśyate sukha- duḥkhādiṣu yogādiṣu vā tadasannatu mūrkhāṇām

यतः कर्तृत्वं नाम किमुच्यते । यो ह्यन्तस्थाया मनोवृत्तेर्निश्चय उपादेयताप्रत्ययो वासनाभिधान- स्तत्कर्तृत्वशब्देनोच्यते

yataḥ kartṛtvaṃ nāma kimucyate | yo hyantasthāyā manovṛtterniścaya upādeyatāpratyayo vāsanābhidhāna- statkartṛtvaśabdenocyate

चेष्टावशात्तादृक्फलभोक्तृत्वं वासनानुरूपं स्प- न्दते पुरुषः स्पन्दानुरूपं फलमनुभवति । फलभो- क्तृत्वं नाम. कर्तृत्वादिति सिद्धान्तः

ceṣṭāvaśāttādṛkphalabhoktṛtvaṃ vāsanānurūpaṃ spa- ndate puruṣaḥ spandānurūpaṃ phalamanubhavati | phalabho- ktṛtvaṃ nāma. kartṛtvāditi siddhāntaḥ

तथाच । कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स्वर्गेऽपि नरकेऽपि वा । यादृग्वासनमेतत्स्यान्मनस्तदनुभूयते

tathāca | kurvato'kurvato vāpi svarge'pi narake'pi vā | yādṛgvāsanametatsyānmanastadanubhūyate

तस्मादज्ञाततत्त्वानां पुंसां कुर्वतामकुर्वतां च कर्तृता नतु ज्ञाततत्त्वानामवासनत्वात्

tasmādajñātatattvānāṃ puṃsāṃ kurvatāmakurvatāṃ ca kartṛtā natu jñātatattvānāmavāsanatvāt

ज्ञाततत्त्वो हि शिथिलीभूतवासनः कुर्वन्नपि फलं नानुसंदधाति । अथच स्पन्दनमात्रं केवलं करोत्यसक्तबुद्धिः संप्राप्तमपि फलमात्मैवेदं सर्वमेव कर्मफलमनुभवत्यकुर्वन्नपि करोति मग्नमनाः

jñātatattvo hi śithilībhūtavāsanaḥ kurvannapi phalaṃ nānusaṃdadhāti | athaca spandanamātraṃ kevalaṃ karotyasaktabuddhiḥ saṃprāptamapi phalamātmaivedaṃ sarvameva karmaphalamanubhavatyakurvannapi karoti magnamanāḥ

मनो यत्करोति तत्कृतं भवति यन्न करोति तन्न कृतं भवति अतो मन एव कर्तृ न देहः

mano yatkaroti tatkṛtaṃ bhavati yanna karoti tanna kṛtaṃ bhavati ato mana eva kartṛ na dehaḥ

चित्तादेवायं संसार आगतश्चित्तमय एव चित्त- मात्रं चित्त एव स्थित इति विज्ञातम् । विषयश्च मृगतृ- सर्वमुपशान्तमभूद्वासनैवेति ज्ञ एवास्तीति

cittādevāyaṃ saṃsāra āgataścittamaya eva citta- mātraṃ citta eva sthita iti vijñātam | viṣayaśca mṛgatṛ- sarvamupaśāntamabhūdvāsanaiveti jña evāstīti

आत्मविदां हि तन्मनः परमुपशममागतं मृगतृष्णाजलमिव वर्षति जलदे हिमकण इव चण्डातपे विलीनं तुर्यदशामुपागतं स्थितम्

ātmavidāṃ hi tanmanaḥ paramupaśamamāgataṃ mṛgatṛṣṇājalamiva varṣati jalade himakaṇa iva caṇḍātape vilīnaṃ turyadaśāmupāgataṃ sthitam

नानन्दं न निरानन्दं न चलं नाचलं स्थिरम् । न सन्नासन्न चैतेषां मध्यं ज्ञानिमनो विदुः

nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram | na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ

न वासनामये स्पन्दरसे गज इव पल्वले मज्जति तज्ज्ञो मूर्खमनोभोगभूमिमेव पश्यति न सत्तत्त्वं

na vāsanāmaye spandarase gaja iva palvale majjati tajjño mūrkhamanobhogabhūmimeva paśyati na sattattvaṃ

तथाचायमत्रापरो दृष्टान्तः । अकुर्वन्नपि श्वभ्र- पतनं श्तयासनगतोऽपि श्वभ्रपातवासनावासिते चेतसि श्वभ्रपतनदुःखमनुभवति । अपरस्तु कुर्व- न्नपि श्वभ्रपतनं परममुपशममुपगतवति मनसि शय्यासनसुखमनुभवति । एवमनयोः शय्यासन- श्वभ्रपातयोरेकः श्वभ्रपतनस्याकर्तापि कर्ता संपन्नो द्वितीयश्च श्वभ्रपतनस्य कर्ताप्यकर्ता संपन्नश्चित्त- वशात्तस्माद्यच्चित्तं तन्मयो भवति पुरुष इति सिद्धान्तः

tathācāyamatrāparo dṛṣṭāntaḥ | akurvannapi śvabhra- patanaṃ śtayāsanagato'pi śvabhrapātavāsanāvāsite cetasi śvabhrapatanaduḥkhamanubhavati | aparastu kurva- nnapi śvabhrapatanaṃ paramamupaśamamupagatavati manasi śayyāsanasukhamanubhavati | evamanayoḥ śayyāsana- śvabhrapātayorekaḥ śvabhrapatanasyākartāpi kartā saṃpanno dvitīyaśca śvabhrapatanasya kartāpyakartā saṃpannaścitta- vaśāttasmādyaccittaṃ tanmayo bhavati puruṣa iti siddhāntaḥ

तेन तत्र कर्तुरकर्तुर्वा नित्यमसंसक्तं भवतु चेतो नहि किंचिदस्त्यात्मतत्त्वव्यतिरिक्तं यत्र संसक्ति- र्भाव्यते । यत्किंचिदिदं जगद्गतं तत्सर्वं शुद्धचित्त- त्वादाभासमवेहि

tena tatra karturakarturvā nityamasaṃsaktaṃ bhavatu ceto nahi kiṃcidastyātmatattvavyatiriktaṃ yatra saṃsakti- rbhāvyate | yatkiṃcididaṃ jagadgataṃ tatsarvaṃ śuddhacitta- tvādābhāsamavehi

एवं चास्य ज्ञातज्ञेयस्य पुंसो नामात्मा सुखदुः- खानां न गम्य इति निश्चये जाते नात्मव्यतिरिक्ता आधाराधेयदृष्टयो विद्यन्त इति निश्चये जाते कर्ता भोक्तासर्वपदार्थव्यतिरिक्तोबालाग्रसहस्रभागोऽह- मिति निश्चये जाते यत्किंचिदिदं तत्सर्वमहमेवेति वा निश्चये जाते सर्वसत्त्वावभासकः सर्वगस्तिष्ठा- म्येवाहमिति निश्चये जाते नाहं सुखदुःखानां गम्य इति विगतज्वरतया चित्तवृत्तिर्लीलयैव तिष्ठते व्यवहारेषु

evaṃ cāsya jñātajñeyasya puṃso nāmātmā sukhaduḥ- khānāṃ na gamya iti niścaye jāte nātmavyatiriktā ādhārādheyadṛṣṭayo vidyanta iti niścaye jāte kartā bhoktāsarvapadārthavyatiriktobālāgrasahasrabhāgo'ha- miti niścaye jāte yatkiṃcididaṃ tatsarvamahameveti vā niścaye jāte sarvasattvāvabhāsakaḥ sarvagastiṣṭhā- myevāhamiti niścaye jāte nāhaṃ sukhaduḥkhānāṃ gamya iti vigatajvaratayā cittavṛttirlīlayaiva tiṣṭhate vyavahāreṣu

तज्ज्ञस्य संकटे च मुदितैव केवलं ज्योत्स्नेव भुवनभावमलंकरोति येन चित्तादृते तु ज्ञः कुर्वन्न प्यकर्ता संपन्नो मनसोऽलेपकत्वान्नासौ पादपा ण्यादिविक्षेपस्य यत्नकृतस्यापि कर्मणः फलमनु- भवति

tajjñasya saṃkaṭe ca muditaiva kevalaṃ jyotsneva bhuvanabhāvamalaṃkaroti yena cittādṛte tu jñaḥ kurvanna pyakartā saṃpanno manaso'lepakatvānnāsau pādapā ṇyādivikṣepasya yatnakṛtasyāpi karmaṇaḥ phalamanu- bhavati

एवं मनः सर्वकर्मणां सर्वेहितानां सर्वभावानां सर्वलोकानां सर्वगतीनां बीजं तस्मिन्परिहृते सर्व- कर्माणि परिहृतानि भवन्ति सर्वदुःखानि क्षीयन्ते सर्वकर्माणि लयमुपयान्ति । मानसेनापि कर्मणा यत्कृतेनापि ज्ञो नाक्रम्यते न विवशीक्रियते न रञ्जनामुपैत्यव्यतिरिक्तात्

evaṃ manaḥ sarvakarmaṇāṃ sarvehitānāṃ sarvabhāvānāṃ sarvalokānāṃ sarvagatīnāṃ bījaṃ tasminparihṛte sarva- karmāṇi parihṛtāni bhavanti sarvaduḥkhāni kṣīyante sarvakarmāṇi layamupayānti | mānasenāpi karmaṇā yatkṛtenāpi jño nākramyate na vivaśīkriyate na rañjanāmupaityavyatiriktāt

यथा बालो मनसा नगरस्य निर्माणं निर्मृष्टं च कुर्वंन्नगरनिर्माणं मनःकृतमकृतमिव लीलयानुभ- वति नोपादेयतयासुखदुःखमकृत्रिममिति पश्यति नगरनिर्मथनं च मनःकृतं कृतमिति पश्यतीति दुःखमपि लीलयानुभवन्नपि न दुःखमिति पश्यति । एवमसौपरमार्थतःकुर्वन्नपि न लिप्यत एवेति

yathā bālo manasā nagarasya nirmāṇaṃ nirmṛṣṭaṃ ca kurvaṃnnagaranirmāṇaṃ manaḥkṛtamakṛtamiva līlayānubha- vati nopādeyatayāsukhaduḥkhamakṛtrimamiti paśyati nagaranirmathanaṃ ca manaḥkṛtaṃ kṛtamiti paśyatīti duḥkhamapi līlayānubhavannapi na duḥkhamiti paśyati | evamasauparamārthataḥkurvannapi na lipyata eveti

सर्वभावेषु हेयोपादेयताभ्यां जगति किं कारणं दुःखस्य न चोपादेये किंचिदपि संभवति यदविनाशं व्यतिरिक्तं चात्मनस्तस्मादयमात्माऽकर्ताऽभोक्ताऽ- तत्त्वतो यदेतत्कर्तृत्वं च स्वध्यारोप्यते

sarvabhāveṣu heyopādeyatābhyāṃ jagati kiṃ kāraṇaṃ duḥkhasya na copādeye kiṃcidapi saṃbhavati yadavināśaṃ vyatiriktaṃ cātmanastasmādayamātmā'kartā'bhoktā'- tattvato yadetatkartṛtvaṃ ca svadhyāropyate

आवश्यकं तत्सम्यग्दर्शनमोहान्न वस्तुत इति यथाभूतवस्तुविचारणात्कर्तृत्वभोक्तृत्वे न स्तः । इन्द्रियेन्द्रियार्थद्वेषाभिलाषादिका दृष्टयस्तद्दृष्टीनां दृश्यन्ते नातद्दृष्टीनाम्

āvaśyakaṃ tatsamyagdarśanamohānna vastuta iti yathābhūtavastuvicāraṇātkartṛtvabhoktṛtve na staḥ | indriyendriyārthadveṣābhilāṣādikā dṛṣṭayastaddṛṣṭīnāṃ dṛśyante nātaddṛṣṭīnām

मोक्षोऽस्ति न संसारे स्वसंसक्तमनसामिहासं- सक्तमनसां त्वेतत्सर्वमेवास्ति

mokṣo'sti na saṃsāre svasaṃsaktamanasāmihāsaṃ- saktamanasāṃ tvetatsarvamevāsti

यथास्थितं ज्ञस्य केवलमात्मतत्वमेवोल्लसति तद्वित्वैकत्ववादिसिद्धे द्वित्वैकत्वे करोति सत्त्वा- सत्त्वे करोति शक्तिजालादभिन्नां सर्वशक्तितां च दर्शयति तस्य

yathāsthitaṃ jñasya kevalamātmatatvamevollasati tadvitvaikatvavādisiddhe dvitvaikatve karoti sattvā- sattve karoti śaktijālādabhinnāṃ sarvaśaktitāṃ ca darśayati tasya

न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति नाबन्धोस्ति न बन्धनम्। अप्रबोधादिदं दुःखं प्रबोधात्प्रविलीयते

na bandho'sti na mokṣo'sti nābandhosti na bandhanam| aprabodhādidaṃ duḥkhaṃ prabodhātpravilīyate

संकल्पिता जगति मोक्षमतिर्मुधैव संकल्पिता जगति बन्धमतिर्मुधैव । संत्यज्य सर्वमनहंकृतिरात्मनिष्ठो धीरो धिया व्यवहरन्भुवि राम तिष्ठ

saṃkalpitā jagati mokṣamatirmudhaiva saṃkalpitā jagati bandhamatirmudhaiva | saṃtyajya sarvamanahaṃkṛtirātmaniṣṭho dhīro dhiyā vyavaharanbhuvi rāma tiṣṭha

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे उपशमवर्णनं नाम अष्टत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३९

एकोनचत्वारिंशः सर्गः

ekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्नेवं स्थिते परे ब्रह्मण्येव विद्यमाने कुत एवाभित्तिचित्ररूपायाः सृष्टेरागम इति कथय महात्मन्

śrīrāma uvāca | bhagavannevaṃ sthite pare brahmaṇyeva vidyamāne kuta evābhitticitrarūpāyāḥ sṛṣṭerāgama iti kathaya mahātman

श्रीवसिष्ठ उवाच । राजपुत्र ब्रह्मतत्त्वमेवेदमावर्तते यस्मात्सर्वशक्ति तत्तस्मात्सर्वाः शक्तयो ब्रह्मणि दृश्यन्ते

śrīvasiṣṭha uvāca | rājaputra brahmatattvamevedamāvartate yasmātsarvaśakti tattasmātsarvāḥ śaktayo brahmaṇi dṛśyante

सत्त्वमसत्त्वं द्वित्वमेकत्वमनेकत्वमाद्यत्वमन्त- त्वमिति

sattvamasattvaṃ dvitvamekatvamanekatvamādyatvamanta- tvamiti

तच्च नान्यत् । यथा जलराशेर्जलाशय उल्लास- प्रफुल्लासेन नानाकारतां दर्शयन्प्रकटतांगच्छति

tacca nānyat | yathā jalarāśerjalāśaya ullāsa- praphullāsena nānākāratāṃ darśayanprakaṭatāṃgacchati

तथा चिद्धनश्चित्तं चित्त्वाच्च सर्वाः शक्तीः कर्म- मयीर्वासनामयीर्मनोमयीश्चिनोति दर्शयति विभ- र्ति जनयति क्षिपयति चेति

tathā ciddhanaścittaṃ cittvācca sarvāḥ śaktīḥ karma- mayīrvāsanāmayīrmanomayīścinoti darśayati vibha- rti janayati kṣipayati ceti

सर्वेषामेव जीवानां सर्वासामभितो दृशाम् । समग्राणां पदार्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मणोऽनिशम्

sarveṣāmeva jīvānāṃ sarvāsāmabhito dṛśām | samagrāṇāṃ padārthānāmutpattirbrahmaṇo'niśam

लोकात्परादुपायान्ति तस्मिश्चित्त्वाद्विशन्त्यलम् । तन्मया एव सततं तरङ्गा इव सागरे

lokātparādupāyānti tasmiścittvādviśantyalam | tanmayā eva satataṃ taraṅgā iva sāgare

श्रीराम उवाच । भगवंस्तवातिगहनेयं वचनव्यक्तिर्न खल्वद्य वा- क्यार्थमवगच्छामि

śrīrāma uvāca | bhagavaṃstavātigahaneyaṃ vacanavyaktirna khalvadya vā- kyārthamavagacchāmi

क्व किलातीतमनःषष्ठेन्द्रियवृत्ति ब्रह्मतत्त्वं क्व भङ्गु- रेयं तज्जा पदार्थश्रीरिति वचनरचना । यदि चाय- मारम्भो ब्रह्मण आपतितस्तदनेन तत्सदृशेनैव भवितव्यम्

kva kilātītamanaḥṣaṣṭhendriyavṛtti brahmatattvaṃ kva bhaṅgu- reyaṃ tajjā padārthaśrīriti vacanaracanā | yadi cāya- mārambho brahmaṇa āpatitastadanena tatsadṛśenaiva bhavitavyam

यो यस्माज्जायते स तत्सदृश एव भवति

yo yasmājjāyate sa tatsadṛśa eva bhavati

यथादीपाद्दीपःपुरुषात्पुरुषः सस्यात्सस्यम्

yathādīpāddīpaḥpuruṣātpuruṣaḥ sasyātsasyam

यतो निर्विकाराद्यदागतं निर्विकारेणैवानेन भवि- तव्यम्

yato nirvikārādyadāgataṃ nirvikāreṇaivānena bhavi- tavyam

अथैतद्व्यतिरिक्तं चिदात्मनस्तन्निष्कलङ्कस्य परमे- श्वरस्य येयं कलङ्कापत्तिरित्याकर्ण्य भगवान् ब्रह्म- र्षिरुवाच

athaitadvyatiriktaṃ cidātmanastanniṣkalaṅkasya parame- śvarasya yeyaṃ kalaṅkāpattirityākarṇya bhagavān brahma- rṣiruvāca

ब्रह्मैवेदं स्थितं नाम मलमस्तीह नानघ । तरङ्गौघगणैरम्भः सिन्धौ स्फुरति नो रजः

brahmaivedaṃ sthitaṃ nāma malamastīha nānagha | taraṅgaughagaṇairambhaḥ sindhau sphurati no rajaḥ

द्वितीया कल्पनैवेह न रघूद्वह विद्यते । ब्रह्ममात्रादृते वह्नावौष्ण्यमात्रादृते यथा

dvitīyā kalpanaiveha na raghūdvaha vidyate | brahmamātrādṛte vahnāvauṣṇyamātrādṛte yathā

श्रीराम उवाच । निर्दुःखं ब्रह्म निर्द्वन्द्वं तज्जं दुःखमयं जगत् । अस्पष्टार्थमिदं ब्रह्मन्न वेद्मि वचनं तव

śrīrāma uvāca | nirduḥkhaṃ brahma nirdvandvaṃ tajjaṃ duḥkhamayaṃ jagat | aspaṣṭārthamidaṃ brahmanna vedmi vacanaṃ tava

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्ते तत्र रामेण चिन्तयामास चेतसा । वसिष्ठो मुनिशार्दूलो राघवस्योपदेशने

śrīvālmīkiruvāca | ityukte tatra rāmeṇa cintayāmāsa cetasā | vasiṣṭho muniśārdūlo rāghavasyopadeśane

परं विकासमायाता नास्य तावदियं मतिः । किंचिन्निर्मलतां प्राप्ता प्रोह्यते चेह वस्तुनि

paraṃ vikāsamāyātā nāsya tāvadiyaṃ matiḥ | kiṃcinnirmalatāṃ prāptā prohyate ceha vastuni

यो व्युत्पन्नमनास्तस्य ज्ञातज्ञेयस्य धीमतः । मोक्षोपायगिरां पारं प्रयातस्य विवेकतः

yo vyutpannamanāstasya jñātajñeyasya dhīmataḥ | mokṣopāyagirāṃ pāraṃ prayātasya vivekataḥ

न कश्चित्कस्यचिद्दोषो नास्ति विद्यात्मनि ह्यलम् । यावन्नोक्तं न विश्रान्तिं तावदेत्येष राघवः

na kaścitkasyaciddoṣo nāsti vidyātmani hyalam | yāvannoktaṃ na viśrāntiṃ tāvadetyeṣa rāghavaḥ

अर्धव्युत्पन्नबुद्धेस्तु नैतद्व्यक्तं हि शोभते । दृश्यानया भोगदृशा भावयन्नेव नश्यति

ardhavyutpannabuddhestu naitadvyaktaṃ hi śobhate | dṛśyānayā bhogadṛśā bhāvayanneva naśyati

परां दृष्टिं प्रयातस्य भोगेच्छा नाभिजायते । सर्वं ब्रह्मेति सिद्धान्तः काले नामास्य युज्यते

parāṃ dṛṣṭiṃ prayātasya bhogecchā nābhijāyate | sarvaṃ brahmeti siddhāntaḥ kāle nāmāsya yujyate

आदौ शमदमप्रायैर्गुणैः शिष्यं विशोधयेत् । पश्चात्सर्वमिदं ब्रह्म शुद्धस्त्वमिति बोधयेत्

ādau śamadamaprāyairguṇaiḥ śiṣyaṃ viśodhayet | paścātsarvamidaṃ brahma śuddhastvamiti bodhayet

अज्ञस्यार्धप्रबुद्धस्य सर्वं ब्रह्मेति यो वदेत् । महानरकजालेषु स तेन विनियोजितः

ajñasyārdhaprabuddhasya sarvaṃ brahmeti yo vadet | mahānarakajāleṣu sa tena viniyojitaḥ

प्रबुद्धबुद्धेः प्रक्षीणभोगेच्छस्य निराशिषः । नास्त्यविद्यामलमिति युक्तं वक्तुं महात्मनः

prabuddhabuddheḥ prakṣīṇabhogecchasya nirāśiṣaḥ | nāstyavidyāmalamiti yuktaṃ vaktuṃ mahātmanaḥ

अपरीक्ष्य च यः शिष्यं प्रशास्त्यतिविमूढधीः। स एव नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

aparīkṣya ca yaḥ śiṣyaṃ praśāstyativimūḍhadhīḥ| sa eva narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam

इति संचिन्त्य भगवानज्ञानतिमिरापहः । तमुवाच मुनिश्रेष्ठो वसिष्ठो भूमिभास्करः

iti saṃcintya bhagavānajñānatimirāpahaḥ | tamuvāca muniśreṣṭho vasiṣṭho bhūmibhāskaraḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । कलङ्ककलना ब्रह्मण्यस्ति नास्तीति वानघ । सिद्धान्तकाले वक्तव्यं स्वयं ज्ञास्यसि राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | kalaṅkakalanā brahmaṇyasti nāstīti vānagha | siddhāntakāle vaktavyaṃ svayaṃ jñāsyasi rāghava

ब्रह्म सर्वशक्ति सर्वव्यापि सर्वगतं सर्वोहमेवेति

brahma sarvaśakti sarvavyāpi sarvagataṃ sarvohameveti

यथेन्द्रजालिनः पश्यसि चित्रा मायया क्रिया जनयन्तः सदसत्तां नयन्त्यसच्च सत्तां नयन्ति तथै- वात्मा अमायामयोऽपि मायामय इव परम ऐन्द्रजा- लिको घटं पटं करोति पटं च घटं करोति उपले लतां जनयति मेरौ कनकतटे नन्दनवनमिव लता- यामुपलमुत्पादयति कल्पपादपेषु रत्नस्तबकमिव व्योम्नि काननमध्यारोपयति

yathendrajālinaḥ paśyasi citrā māyayā kriyā janayantaḥ sadasattāṃ nayantyasacca sattāṃ nayanti tathai- vātmā amāyāmayo'pi māyāmaya iva parama aindrajā- liko ghaṭaṃ paṭaṃ karoti paṭaṃ ca ghaṭaṃ karoti upale latāṃ janayati merau kanakataṭe nandanavanamiva latā- yāmupalamutpādayati kalpapādapeṣu ratnastabakamiva vyomni kānanamadhyāropayati

गन्धर्वउद्यानमिव तस्मिन् जगति भविष्यति गगने कल्पनया नगरतां जनयति नष्टच्छायाञ्जन- मिव व्योम धरातलं नयतीति

gandharvaudyānamiva tasmin jagati bhaviṣyati gagane kalpanayā nagaratāṃ janayati naṣṭacchāyāñjana- miva vyoma dharātalaṃ nayatīti

गन्धर्वनगरराजगृहे विपुलाङ्गनाजनमिव भूतले व्योम निवेशयति

gandharvanagararājagṛhe vipulāṅganājanamiva bhūtale vyoma niveśayati

रक्तकुट्टिमेष्वाकाशप्रतिबिम्बमिव किंचिदस्ति जगति भविष्यति वा बभूव

raktakuṭṭimeṣvākāśapratibimbamiva kiṃcidasti jagati bhaviṣyati vā babhūva

यदीश्वरो व्यक्तरूपो विचित्रतामुपेत्य निदर्श- यति

yadīśvaro vyaktarūpo vicitratāmupetya nidarśa- yati

सर्वमेव सर्वथा सर्वत्र यथा संभवत्येकमेवेह वस्तु विद्यत इति तस्माद्धर्षामर्षविस्मयानां क्व वाऽव- सरो राम

sarvameva sarvathā sarvatra yathā saṃbhavatyekameveha vastu vidyata iti tasmāddharṣāmarṣavismayānāṃ kva vā'va- saro rāma

समतयैव सततं धृतिमता स्थातव्यम्

samatayaiva satataṃ dhṛtimatā sthātavyam

विस्मयस्मयसंमोहहर्षामर्षविकारिताम् । समतावलितस्तज्ज्ञो न कदाचन गच्छति

vismayasmayasaṃmohaharṣāmarṣavikāritām | samatāvalitastajjño na kadācana gacchati

अपर्यवसाने देशकालवति चित्रा हि जगति युक्तयो दृश्यन्ते

aparyavasāne deśakālavati citrā hi jagati yuktayo dṛśyante

एताश्च युक्तीर्नामासावात्मा यत्नेन रचनां करोति न चोत्पन्नां तिरस्करोति सागर इव वीचीः

etāśca yuktīrnāmāsāvātmā yatnena racanāṃ karoti na cotpannāṃ tiraskaroti sāgara iva vīcīḥ

किं तर्हि क्षीर इव घृतं घट इव मृदि पट इव तन्तुषु वट इव धानायात्मन्येव स्थिताः शक्तयः प्रकटता- मागता व्यवह्रियन्तेऽविरचितमेव तरङ्गवत्

kiṃ tarhi kṣīra iva ghṛtaṃ ghaṭa iva mṛdi paṭa iva tantuṣu vaṭa iva dhānāyātmanyeva sthitāḥ śaktayaḥ prakaṭatā- māgatā vyavahriyante'viracitameva taraṅgavat

नात्र कश्चित्कर्ता न भोक्ता न विनाशमेति

nātra kaścitkartā na bhoktā na vināśameti

केवलमात्मतत्त्वे साक्षिणि निरामये समतया- त्मनि नित्यमसंक्षुब्धे तिष्ठति सत्येवं संपद्यते

kevalamātmatattve sākṣiṇi nirāmaye samatayā- tmani nityamasaṃkṣubdhe tiṣṭhati satyevaṃ saṃpadyate

सति दीप इवालोकः सत्यर्क इव वासरः । सति पुष्प इवामोदः स्वतः संपद्यते जगत्

sati dīpa ivālokaḥ satyarka iva vāsaraḥ | sati puṣpa ivāmodaḥ svataḥ saṃpadyate jagat

आभासमात्रमेवेदं परिदृश्यत एव च । स्पन्दः समीरणस्येव न सन्नासदवस्थितम्

ābhāsamātramevedaṃ paridṛśyata eva ca | spandaḥ samīraṇasyeva na sannāsadavasthitam

निर्दोषवदेव जागतीनां दृष्टीनां परमार्थतो भग- वान्स्थितो विनष्टानां पुनः कर्ता कृतानां वा नाश- यिता स केवलं कदाचित्प्रकटाः कदाचिदल्पप्रकटाः कदाचिदप्रकटास्तारका इव कुसुमराशयः

nirdoṣavadeva jāgatīnāṃ dṛṣṭīnāṃ paramārthato bhaga- vānsthito vinaṣṭānāṃ punaḥ kartā kṛtānāṃ vā nāśa- yitā sa kevalaṃ kadācitprakaṭāḥ kadācidalpaprakaṭāḥ kadācidaprakaṭāstārakā iva kusumarāśayaḥ

नश्यतीह हि तद्वस्तु नात्मभूतं यदात्मनः । कथं नश्यति तद्वस्तु स्वात्मभूतं यदात्मनः

naśyatīha hi tadvastu nātmabhūtaṃ yadātmanaḥ | kathaṃ naśyati tadvastu svātmabhūtaṃ yadātmanaḥ

जायते नैव तद्वस्तु नात्मभूतं यदात्मनः । जायते चैव तद्वस्तु स्वात्मभूतं यदात्मनः

jāyate naiva tadvastu nātmabhūtaṃ yadātmanaḥ | jāyate caiva tadvastu svātmabhūtaṃ yadātmanaḥ

कथं तज्जायते तस्मात्स्वात्मभूतं यदात्मनः

kathaṃ tajjāyate tasmātsvātmabhūtaṃ yadātmanaḥ

तस्मात्सम्यग्ज्ञानवशाद्ब्रह्मणः सर्वपदार्थानामा- गमः

tasmātsamyagjñānavaśādbrahmaṇaḥ sarvapadārthānāmā- gamaḥ

अवतीर्णानां च तेषामवतरणसमकालमेवाविद्यो- देति तत्त्वज्ञानं दृढतामेति तदनु शतसहस्रस्कन्धो विचित्रशुभाशुभफलभरफलितो भूरिशाखः स्फार- तामेति संसारद्रुमः

avatīrṇānāṃ ca teṣāmavataraṇasamakālamevāvidyo- deti tattvajñānaṃ dṛḍhatāmeti tadanu śatasahasraskandho vicitraśubhāśubhaphalabharaphalito bhūriśākhaḥ sphāra- tāmeti saṃsāradrumaḥ

आशामञ्जरिताकृतिं विफलितं दुःखादिभिर्दारुणै- र्भोगैः पल्लवितं जराकुसुमितं तृष्णालताभासुरम् । संसाराभिधवृक्षमात्मनिगडं छित्त्वा विवेकासिना मुक्तस्त्वं विहरेह वारणपतिः स्तम्भादिवोन्मोचितः इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे सर्वैकत्वप्रतिपादनं नामैकोनचत्वारिशः सर्गः

āśāmañjaritākṛtiṃ viphalitaṃ duḥkhādibhirdāruṇai- rbhogaiḥ pallavitaṃ jarākusumitaṃ tṛṣṇālatābhāsuram | saṃsārābhidhavṛkṣamātmanigaḍaṃ chittvā vivekāsinā muktastvaṃ vihareha vāraṇapatiḥ stambhādivonmocitaḥ ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe sarvaikatvapratipādanaṃ nāmaikonacatvāriśaḥ sargaḥ

सर्गः ४०

चत्वारिंशः सर्गः

catvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । उत्पत्तिः कथमेतेषां जीवानां ब्रह्मणः पदात् । कियती कीदृशी चेति विस्तरेण वद प्रभो

śrīrāma uvāca | utpattiḥ kathameteṣāṃ jīvānāṃ brahmaṇaḥ padāt | kiyatī kīdṛśī ceti vistareṇa vada prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । उत्पद्यन्ते यथा चित्रा ब्रह्मणो भूतजातयः । यथा नाशं प्रयान्त्येता यथा मुक्ता भवन्ति हि

śrīvasiṣṭha uvāca | utpadyante yathā citrā brahmaṇo bhūtajātayaḥ | yathā nāśaṃ prayāntyetā yathā muktā bhavanti hi

यथा च परिवर्धन्ते तिष्ठन्त्यन्तर्हिता यथा । संक्षेपेण महाबाहो श्रृणु वक्ष्यामि तेऽनघ

yathā ca parivardhante tiṣṭhantyantarhitā yathā | saṃkṣepeṇa mahābāho śrṛṇu vakṣyāmi te'nagha

ब्राह्मी चिच्छक्तिरमला कल्पयन्ती यदृच्छया । सर्वशक्तिः स्वयं चेत्यं भवत्याकलनात्मकम्

brāhmī cicchaktiramalā kalpayantī yadṛcchayā | sarvaśaktiḥ svayaṃ cetyaṃ bhavatyākalanātmakam

कलनाद्धनतामेत्य यत्किंचिदपि सा स्वयम् । संकल्पयति पश्चात्तत्तत्तामेति मनःपदम्

kalanāddhanatāmetya yatkiṃcidapi sā svayam | saṃkalpayati paścāttattattāmeti manaḥpadam

मनःसंकल्पमात्रेण गन्धर्वपुरवत्क्षणात् । तनोतीदमसद्दृश्यं ब्राह्मीं स्थितिमिव त्यजत्

manaḥsaṃkalpamātreṇa gandharvapuravatkṣaṇāt | tanotīdamasaddṛśyaṃ brāhmīṃ sthitimiva tyajat

चित्स्वरूपं परिकचच्छून्यमेवावतिष्ठते । यत्तद्दृश्यं स्थितं तत्स्याद्दृश्यमाकाशमेव तत्

citsvarūpaṃ parikacacchūnyamevāvatiṣṭhate | yattaddṛśyaṃ sthitaṃ tatsyāddṛśyamākāśameva tat

कृत्वा पद्मजसंकल्पं रूपं पश्यति पद्मजम् । ततो जगत्कल्पयति सप्रजापतिपूर्वकम्

kṛtvā padmajasaṃkalpaṃ rūpaṃ paśyati padmajam | tato jagatkalpayati saprajāpatipūrvakam

चतुर्दशविधानन्तभूतजातसघुंघुमा । सृष्टिरेवमियं राम चित्तनिर्मितिमागता

caturdaśavidhānantabhūtajātasaghuṃghumā | sṛṣṭirevamiyaṃ rāma cittanirmitimāgatā

चित्तमात्रमयी शून्या व्योममात्रशरीरिका । संकल्पमात्रनगरी भ्रान्तिमात्रात्मिका सती

cittamātramayī śūnyā vyomamātraśarīrikā | saṃkalpamātranagarī bhrāntimātrātmikā satī

इह काश्चिन्महामोहा भूतानां जातयः स्थिताः । काश्चिदभ्युदितज्ञानाःकाश्चिन्मध्ये स्खलन्ति हि

iha kāścinmahāmohā bhūtānāṃ jātayaḥ sthitāḥ | kāścidabhyuditajñānāḥkāścinmadhye skhalanti hi

भुवि संबध्यमानानां यान्त्येनामुपदेश्यताम् । सर्वासां भूतजातीनां या एता नरजातयः

bhuvi saṃbadhyamānānāṃ yāntyenāmupadeśyatām | sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ yā etā narajātayaḥ

बह्वाधयो दुःरवमया मोहद्वेषभयातुराः । तासां सम्यक्प्रवक्ष्यामि तावद्राजससात्त्विकीः

bahvādhayo duḥravamayā mohadveṣabhayāturāḥ | tāsāṃ samyakpravakṣyāmi tāvadrājasasāttvikīḥ

यत्तदप्यमृतं ब्रह्म सर्वव्यापि निरामयम् । चिदाभासमनन्ताख्यमनादि विगतभ्रमम्

yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam | cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam

निस्पन्दवपुषस्तस्य स्पन्दः सत्तैकदेशतः । घनतामेति सौम्येऽब्धौ चलता चलतामिव

nispandavapuṣastasya spandaḥ sattaikadeśataḥ | ghanatāmeti saumye'bdhau calatā calatāmiva

श्रीराम उवाच । अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य एकदेशः क उच्यते । कथं विकारिता वा स्यात्कथं वा द्वयविक्रमः

śrīrāma uvāca | anantasyātmatattvasya ekadeśaḥ ka ucyate | kathaṃ vikāritā vā syātkathaṃ vā dvayavikramaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तेन जातं ततोजातमितीयं रचना गिराम् । शास्त्रसंव्यवहारार्थं न राम परमार्थतः

śrīvasiṣṭha uvāca | tena jātaṃ tatojātamitīyaṃ racanā girām | śāstrasaṃvyavahārārthaṃ na rāma paramārthataḥ

विकारितावयवितादिक्सत्तादेशतादयः । क्रमा न संभवन्तीशे दृश्यमानोदया अपि

vikāritāvayavitādiksattādeśatādayaḥ | kramā na saṃbhavantīśe dṛśyamānodayā api

तं विना कल्पनैवान्या नास्ति नापि भविष्यति । कुतस्त्यौ क्रमशब्दार्थावुक्तयो व्यवहारजाः

taṃ vinā kalpanaivānyā nāsti nāpi bhaviṣyati | kutastyau kramaśabdārthāvuktayo vyavahārajāḥ

या येह कलना योऽर्थो यः शब्दो यो गिरां गणः । तज्जत्वात्तन्मयत्वाच्च तत्तत्पदमिवेष्यते

yā yeha kalanā yo'rtho yaḥ śabdo yo girāṃ gaṇaḥ | tajjatvāttanmayatvācca tattatpadamiveṣyate

तज्जः स एव भवति वह्नेर्वह्निरिवोत्थितः । जन्योऽयं जनकश्चायमित्युक्ता भेदकल्पना

tajjaḥ sa eva bhavati vahnervahnirivotthitaḥ | janyo'yaṃ janakaścāyamityuktā bhedakalpanā

अयमस्मात्समुत्पन्न इतीयं या जगत्स्थितिः । आधिक्यं तत्क्रियाशक्तौ जन्यं जनकमेव वा

ayamasmātsamutpanna itīyaṃ yā jagatsthitiḥ | ādhikyaṃ tatkriyāśaktau janyaṃ janakameva vā

इदमन्यदिदं चान्यदिति शब्दार्थविक्लवः । उक्तावेव न देवेऽस्ति प्रमितौ भिन्नता यतः

idamanyadidaṃ cānyaditi śabdārthaviklavaḥ | uktāveva na deve'sti pramitau bhinnatā yataḥ

तज्जयैव मनःशक्त्या स्वतः संज्ञा प्रवर्तते । दृढभावनया तस्मादिष्टोऽर्थः प्रतिपद्यते

tajjayaiva manaḥśaktyā svataḥ saṃjñā pravartate | dṛḍhabhāvanayā tasmādiṣṭo'rthaḥ pratipadyate

अग्नेः शिखाया एकस्या द्वितीया जनकेति या । उक्तिवैचित्र्यमेवैतन्नोक्त्यर्थेऽत्रास्ति सत्यता

agneḥ śikhāyā ekasyā dvitīyā janaketi yā | uktivaicitryamevaitannoktyarthe'trāsti satyatā

न जन्यजनकाद्यास्ताः संभवन्त्युक्तयः परे । एकमेव ह्यनन्तत्वात्किं कथं जनयिष्यति

na janyajanakādyāstāḥ saṃbhavantyuktayaḥ pare | ekameva hyanantatvātkiṃ kathaṃ janayiṣyati

उक्तेरेव स्वभावोऽयमुक्तेरुक्तिरनन्तरम् । प्रतियोगिव्यवच्छेदसंख्याद्यर्थे न युज्यते

uktereva svabhāvo'yamukteruktiranantaram | pratiyogivyavacchedasaṃkhyādyarthe na yujyate

ऊर्मिजालमिवाम्भोधौ परे यः परिदृश्यते । शब्दोऽर्थकलनाकारस्तद्ब्रह्मैव विदुर्बुधाः

ūrmijālamivāmbhodhau pare yaḥ paridṛśyate | śabdo'rthakalanākārastadbrahmaiva vidurbudhāḥ

ब्रह्म चिद्ब्रह्म च मनो ब्रह्म विज्ञानवस्तु च । ब्रह्मार्थो ब्रह्म शब्दश्च ब्रह्म चिद्ब्रह्म धातवः

brahma cidbrahma ca mano brahma vijñānavastu ca | brahmārtho brahma śabdaśca brahma cidbrahma dhātavaḥ

ब्रह्म सर्वमिदं विश्वं विश्वातीतं च तत्पदम् । वस्तुतस्तु जगन्नास्ति सर्वं ब्रह्मैव केवलम्

brahma sarvamidaṃ viśvaṃ viśvātītaṃ ca tatpadam | vastutastu jagannāsti sarvaṃ brahmaiva kevalam

अयमन्योऽयमन्योऽयं भाग इत्यम्बरात्मनि । मिथ्याज्ञानविकल्पोक्तिर्वाचि सत्यार्थतात्र का

ayamanyo'yamanyo'yaṃ bhāga ityambarātmani | mithyājñānavikalpoktirvāci satyārthatātra kā

वह्नेः शिखेव जातेयं शिखेति मनसोऽभिधा । चापलोत्थविकल्पश्रीर्वस्तुतः स्यान्न सिद्ध्यति

vahneḥ śikheva jāteyaṃ śikheti manaso'bhidhā | cāpalotthavikalpaśrīrvastutaḥ syānna siddhyati

असत्यैव विकल्पोक्तिः सत्यभावो विकल्पते । तमोपहतदृष्टित्वाद्द्विचन्द्रज्ञानदोषवत्

asatyaiva vikalpoktiḥ satyabhāvo vikalpate | tamopahatadṛṣṭitvāddvicandrajñānadoṣavat

सर्वस्मात्सर्वगात्तस्मादनन्ताद्ब्रह्मणः पदात् । नान्यत्किंचित्संभवति तदुत्थं यत्तदेव तत्

sarvasmātsarvagāttasmādanantādbrahmaṇaḥ padāt | nānyatkiṃcitsaṃbhavati tadutthaṃ yattadeva tat

ब्रह्मतत्त्वं विना नेह किंचिदेवोपपद्यते । खर्वं च खल्विदं ब्रह्मेत्येषैव परमार्थता

brahmatattvaṃ vinā neha kiṃcidevopapadyate | kharvaṃ ca khalvidaṃ brahmetyeṣaiva paramārthatā

एवंप्रायश्च हे प्राज्ञ सिद्धान्तस्ते भविष्यति । तत्रैवोदाहरिष्यामः सिद्धान्तार्थोक्तिपञ्जरम्

evaṃprāyaśca he prājña siddhāntaste bhaviṣyati | tatraivodāhariṣyāmaḥ siddhāntārthoktipañjaram

इहाविद्यादिकाः केचिद्विद्यन्ते नेतरक्रमाः । ज्ञास्यस्यलमशेषार्थांस्तत्तदज्ञानसंक्षये

ihāvidyādikāḥ kecidvidyante netarakramāḥ | jñāsyasyalamaśeṣārthāṃstattadajñānasaṃkṣaye

अवस्तुसंक्षये वस्तु यथावस्तु प्रसीदति । यथा च दृश्यते दृश्यं जगन्नैशतमःक्षये

avastusaṃkṣaye vastu yathāvastu prasīdati | yathā ca dṛśyate dṛśyaṃ jagannaiśatamaḥkṣaye

यदिदमखिलमाततं कुदृष्ट्या तदुपशमे तव राम निर्मलामे । अवितथपदनिर्मले भविष्य- त्यवितथमेव न संशयोऽत्र कश्चित्

yadidamakhilamātataṃ kudṛṣṭyā tadupaśame tava rāma nirmalāme | avitathapadanirmale bhaviṣya- tyavitathameva na saṃśayo'tra kaścit

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे ब्रह्मैवेदं सर्वं जगदिति प्रतिपादनं नाम चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe brahmaivedaṃ sarvaṃ jagaditi pratipādanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४१

एकचत्वारिंशः सर्गः

ekacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । क्षीरोदकुक्षितुल्याभिः शीतलामलदीप्तिभिः । तवोक्तिभिर्विचित्राभिर्गम्भीराभिरिवाभितः

śrīrāma uvāca | kṣīrodakukṣitulyābhiḥ śītalāmaladīptibhiḥ | tavoktibhirvicitrābhirgambhīrābhirivābhitaḥ

क्षणमान्ध्यमिवाप्नोमि क्षणं यामि प्रकाशताम् । शान्तातपलवः प्रावृड्लोलाभ्र इव वासरः

kṣaṇamāndhyamivāpnomi kṣaṇaṃ yāmi prakāśatām | śāntātapalavaḥ prāvṛḍlolābhra iva vāsaraḥ

अनन्तस्याप्रमेयस्य सर्वस्यैकस्य भास्वतः । अनस्तमितसारस्य कलना कथमागता

anantasyāprameyasya sarvasyaikasya bhāsvataḥ | anastamitasārasya kalanā kathamāgatā

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथाभूतार्थवाक्यार्थाः सर्वा एव ममोक्तयः । नासमर्था विरूपार्थाः पूर्वापरविरोधदाः

śrīvasiṣṭha uvāca | yathābhūtārthavākyārthāḥ sarvā eva mamoktayaḥ | nāsamarthā virūpārthāḥ pūrvāparavirodhadāḥ

ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रबोधे विततोदये । यथावज्ज्ञास्यसि स्वस्थो मद्वाग्दृष्टिबलाबलम्

jñānadṛṣṭau prasannāyāṃ prabodhe vitatodaye | yathāvajjñāsyasi svastho madvāgdṛṣṭibalābalam

उपदेश्योपदेशार्थं शास्त्रार्थप्रतिपत्तये । शब्दार्थवाक्यरचनाभ्रमो मा तन्मयो भव

upadeśyopadeśārthaṃ śāstrārthapratipattaye | śabdārthavākyaracanābhramo mā tanmayo bhava

यदा पुरा ज्ञास्यसि तत्सत्यमत्यन्तनिर्मलम्। वाच्यवाचकशब्दार्थभेदं त्यक्ष्यसि वै तदा

yadā purā jñāsyasi tatsatyamatyantanirmalam| vācyavācakaśabdārthabhedaṃ tyakṣyasi vai tadā

भेदकृद्वाक्प्रपञ्चोऽयमुपदेश्येषु कल्पितः । उपदेश्योपदेशार्थं शास्त्रार्थप्रतिपत्तये

bhedakṛdvākprapañco'yamupadeśyeṣu kalpitaḥ | upadeśyopadeśārthaṃ śāstrārthapratipattaye

शब्दार्थवाक्प्रपञ्चोऽयमुपदेशेषु कल्पितः । सदाऽज्ञेषु न तज्ज्ञेषु विद्यते पारमार्थिकः

śabdārthavākprapañco'yamupadeśeṣu kalpitaḥ | sadā'jñeṣu na tajjñeṣu vidyate pāramārthikaḥ

कलनामलमोहादि किंचिन्नात्मनि विद्यते । नीरागं ब्रह्म परमं तदेवेदं जगत्स्थितम्

kalanāmalamohādi kiṃcinnātmani vidyate | nīrāgaṃ brahma paramaṃ tadevedaṃ jagatsthitam

एतद्विचित्ररूपाभिर्युक्तिभिर्बहुशः पुनः । विस्तरेणैव वक्तव्यं सिद्धान्तावसरेऽनघ

etadvicitrarūpābhiryuktibhirbahuśaḥ punaḥ | vistareṇaiva vaktavyaṃ siddhāntāvasare'nagha

वाक्प्रपञ्चं विना त्वेतदज्ञानमतुलं तमः । भेत्तुमन्योन्यमुदितं यत्नं कर्तुं न शक्यते

vākprapañcaṃ vinā tvetadajñānamatulaṃ tamaḥ | bhettumanyonyamuditaṃ yatnaṃ kartuṃ na śakyate

अविद्ययैवोत्तमया स्वात्मनाशोद्यमेच्छया । विद्या सा प्रार्थ्यते राम सर्वदोषापहारिणी

avidyayaivottamayā svātmanāśodyamecchayā | vidyā sā prārthyate rāma sarvadoṣāpahāriṇī

शाम्यति ह्यस्त्रमस्त्रेण मलेन क्षाल्यते मलः । शमं विषं विषेणैति रिपुणा हन्यते रिपुः

śāmyati hyastramastreṇa malena kṣālyate malaḥ | śamaṃ viṣaṃ viṣeṇaiti ripuṇā hanyate ripuḥ

ईदृशी राम मायेयं यां स्वनाशेन हर्षदा । न लक्ष्यते स्वभावोऽस्याः प्रेक्ष्यमाणैव नश्यति

īdṛśī rāma māyeyaṃ yāṃ svanāśena harṣadā | na lakṣyate svabhāvo'syāḥ prekṣyamāṇaiva naśyati

विवेकमाच्छादयति जगन्ति जनयत्यलम् । नच विज्ञायते कैषा पश्याश्चर्यमिदं जगत्

vivekamācchādayati jaganti janayatyalam | naca vijñāyate kaiṣā paśyāścaryamidaṃ jagat

अप्रेक्ष्यमाणा स्फुरति प्रेक्षिता सु विनश्यति । मायेयमपरिज्ञायमानरूपैव वल्गति

aprekṣyamāṇā sphurati prekṣitā su vinaśyati | māyeyamaparijñāyamānarūpaiva valgati

अहो नु खलु चित्रेयं माया संसारबन्धनी । असत्येवातिसत्येव स्वज्ञानं विहितं तया

aho nu khalu citreyaṃ māyā saṃsārabandhanī | asatyevātisatyeva svajñānaṃ vihitaṃ tayā

अत्यभिन्नपदे तस्मिंस्तन्वाना भेदमाततम् । संसारमाया येनासौ तेनासौ पुरुषोत्तमः

atyabhinnapade tasmiṃstanvānā bhedamātatam | saṃsāramāyā yenāsau tenāsau puruṣottamaḥ

नास्त्येषा परमार्थे न त्वेवं भावनयेद्धया । ज्ञो भूत्वा ज्ञेयसंप्राप्तो ज्ञास्यस्यस्यास्त्वमाशयम्

nāstyeṣā paramārthe na tvevaṃ bhāvanayeddhayā | jño bhūtvā jñeyasaṃprāpto jñāsyasyasyāstvamāśayam

यावत्तु न प्रबुद्धस्त्वं तावन्मद्वचसैव ते । निश्चयो भवतूद्दामो नास्त्यविद्येति निश्चलः

yāvattu na prabuddhastvaṃ tāvanmadvacasaiva te | niścayo bhavatūddāmo nāstyavidyeti niścalaḥ

यदिदं दृश्यतां यातं मानसं मननं महत् । असन्मात्रमिदं यस्मान्मनोमात्रविजृम्भितम्

yadidaṃ dṛśyatāṃ yātaṃ mānasaṃ mananaṃ mahat | asanmātramidaṃ yasmānmanomātravijṛmbhitam

सत्तद्ब्रह्मेति यस्यान्तर्निश्चयः सोऽपि मोक्षभाक् । चलाचलाकृतिर्या या दृष्टिरावद्धभावना

sattadbrahmeti yasyāntarniścayaḥ so'pi mokṣabhāk | calācalākṛtiryā yā dṛṣṭirāvaddhabhāvanā

सा समग्रजगद्भूतखगबन्धनवागुरा । यः स्वप्नभूमिवद्भ्रान्तमसत्सद्ह्येकनिश्चयः

sā samagrajagadbhūtakhagabandhanavāgurā | yaḥ svapnabhūmivadbhrāntamasatsadhyekaniścayaḥ

जगत्पश्यत्यसक्तात्मा न स दुःखे निमज्जति । यस्यैतास्वस्वरूपासु भावना स्वात्मभावना

jagatpaśyatyasaktātmā na sa duḥkhe nimajjati | yasyaitāsvasvarūpāsu bhāvanā svātmabhāvanā

अस्वरूपस्य तस्यापि सा ह्यविद्यैव विद्यते । विकारितादयो दोषा न केचन महात्मनि

asvarūpasya tasyāpi sā hyavidyaiva vidyate | vikāritādayo doṣā na kecana mahātmani

परमात्मनि विद्यन्ते पयसीवेह पांसवः । भावनाशब्दशब्दार्थरञ्जनेयं जगद्गता

paramātmani vidyante payasīveha pāṃsavaḥ | bhāvanāśabdaśabdārtharañjaneyaṃ jagadgatā

व्यवहारार्थमुत्पन्ना व्यतिरिक्ता च नात्मनः । अनेन व्यवहारेण विनैताः शास्त्रदृष्टयः

vyavahārārthamutpannā vyatiriktā ca nātmanaḥ | anena vyavahāreṇa vinaitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ

संस्थितिं नाधिगच्छन्ति पटा इव वितन्तवः । उह्यमानो ह्यविद्यायामात्मा नेहोपलक्ष्यते

saṃsthitiṃ nādhigacchanti paṭā iva vitantavaḥ | uhyamāno hyavidyāyāmātmā nehopalakṣyate

आत्मज्ञानादृते तच्च शास्त्रार्थात्समवाप्यते । अविद्यासरितः पारमात्मलाभादृते किल

ātmajñānādṛte tacca śāstrārthātsamavāpyate | avidyāsaritaḥ pāramātmalābhādṛte kila

राम नासाद्यते तद्धि पदमक्षयमुच्यते । यतःकुतश्चिज्जातेयमविद्या मलदायिनी

rāma nāsādyate taddhi padamakṣayamucyate | yataḥkutaścijjāteyamavidyā maladāyinī

नूनं स्थितिमुपायाता समासाद्य पदं स्थिता । कुतो जातेयमिति ते राम मास्तु विचारणा

nūnaṃ sthitimupāyātā samāsādya padaṃ sthitā | kuto jāteyamiti te rāma māstu vicāraṇā

इमां कथमहं हन्मीत्येषा तेऽस्तु विचारणा । अस्तं गतायां क्षीणायामस्यां ज्ञास्यसि राघव

imāṃ kathamahaṃ hanmītyeṣā te'stu vicāraṇā | astaṃ gatāyāṃ kṣīṇāyāmasyāṃ jñāsyasi rāghava

यत एषा यथा चैषा यथा नष्टेत्यखण्डितम् । वस्तुतः किल नास्त्येषा विभात्येषा न वेक्षिता

yata eṣā yathā caiṣā yathā naṣṭetyakhaṇḍitam | vastutaḥ kila nāstyeṣā vibhātyeṣā na vekṣitā

असतो भ्रान्तता सत्यरूपां जानातु कः कुतः । जातेयं प्रौढिमापन्ना दोषायैवातताकृतिः

asato bhrāntatā satyarūpāṃ jānātu kaḥ kutaḥ | jāteyaṃ prauḍhimāpannā doṣāyaivātatākṛtiḥ

बलात्प्रणाशय त्वेनां परिज्ञास्यसि वै ततः । अपि शूरा अतिप्राज्ञास्ते न सन्ति जगत्त्रये

balātpraṇāśaya tvenāṃ parijñāsyasi vai tataḥ | api śūrā atiprājñāste na santi jagattraye

अविद्यया ये पुरुषा न नाम विवशीकृताः । तदस्या रोगशीलाया यत्नं कुरु विनाशने

avidyayā ye puruṣā na nāma vivaśīkṛtāḥ | tadasyā rogaśīlāyā yatnaṃ kuru vināśane

यथैषा जन्मदुःखेषु न भूयस्त्वां नियोक्ष्यति । सर्वापदामेकसखीमज्ञानतरुमञ्जरीम् । अनर्थसार्थजननीमविद्यामलमुद्धर

yathaiṣā janmaduḥkheṣu na bhūyastvāṃ niyokṣyati | sarvāpadāmekasakhīmajñānatarumañjarīm | anarthasārthajananīmavidyāmalamuddhara

भयविषाददुराधिविपत्प्रदां हृदयमोहमहापटलांकुराम् । भृशमपास्य कुदृष्टिमिमां बला- द्भव भवार्णवपारमुपागतः

bhayaviṣādadurādhivipatpradāṃ hṛdayamohamahāpaṭalāṃkurām | bhṛśamapāsya kudṛṣṭimimāṃ balā- dbhava bhavārṇavapāramupāgataḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे अविद्याकथनं नामैकचत्वारिशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe avidyākathanaṃ nāmaikacatvāriśaḥ sargaḥ

सर्गः ४२

द्विचत्वारिंशः सर्गः

dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । कुपितस्यासतोऽप्यस्य प्रेक्षामात्रविनाशिनः । अविद्याविततव्याधेरौषधं श्रृणु राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | kupitasyāsato'pyasya prekṣāmātravināśinaḥ | avidyāvitatavyādherauṣadhaṃ śrṛṇu rāghava

यां तां कथयितुं जातिं राम राजससात्त्विकीम् । मनोवीर्यविचारार्थं प्रस्तुतोऽस्मीह तां श्रृणु

yāṃ tāṃ kathayituṃ jātiṃ rāma rājasasāttvikīm | manovīryavicārārthaṃ prastuto'smīha tāṃ śrṛṇu

yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam | cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam

चित्स्पन्दवपुषस्तस्य स्पन्दस्तस्माच्चिदेव हि । प्रदेशाद्धनतामेति सौम्योऽब्धिश्चलनादिव

citspandavapuṣastasya spandastasmāccideva hi | pradeśāddhanatāmeti saumyo'bdhiścalanādiva

अन्तरब्धेर्जलं यद्वत्स्पन्दास्पन्दवदीहते ।। सर्वशक्तिस्तथैकत्र गच्छति स्पन्दशक्तिताम्

antarabdherjalaṃ yadvatspandāspandavadīhate || sarvaśaktistathaikatra gacchati spandaśaktitām

आत्मन्येवात्मना व्योम्नि यथा सरति मारुतः । तथेहात्मात्मशक्त्यैव स्वात्मन्येवैति लोलताम्

ātmanyevātmanā vyomni yathā sarati mārutaḥ | tathehātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām

स्वशिखास्पन्दशक्त्यैव दीपः सौम्यो यथोन्नतम् । एति तद्वदसावात्मा तत्स्वे वपुषि वल्गति

svaśikhāspandaśaktyaiva dīpaḥ saumyo yathonnatam | eti tadvadasāvātmā tatsve vapuṣi valgati

जलान्तरेऽम्बुधिर्यद्वल्लसद्वारीव चञ्चलः । सर्वशक्तिर्वपुष्येव तथा स्पन्दविलासवान्

jalāntare'mbudhiryadvallasadvārīva cañcalaḥ | sarvaśaktirvapuṣyeva tathā spandavilāsavān

यथोल्लसति भाश्चक्रैः कचन्कनकसागरः । तथात्मनि परिस्पन्दैः स्फुरत्यक्षैश्चिदर्णवः

yathollasati bhāścakraiḥ kacankanakasāgaraḥ | tathātmani parispandaiḥ sphuratyakṣaiścidarṇavaḥ

लक्ष्यते मौक्तिकस्पन्दो यथा व्योम्नि दृशोऽदृशि । तथा भाति लसद्रूपा चिच्छक्तिश्चिन्महाम्बरे

lakṣyate mauktikaspando yathā vyomni dṛśo'dṛśi | tathā bhāti lasadrūpā cicchaktiścinmahāmbare

किंचित्क्षुभितरूपा सा चिच्छक्तिश्चिन्महार्णवे । तन्मयी चित्स्फुरत्यच्छा तत्रैवोर्मिरिवार्णवे

kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmahārṇave | tanmayī citsphuratyacchā tatraivormirivārṇave

आत्मनोऽव्यतिरिक्तैव व्यतिरिक्तेव तिष्ठति । आलोकश्रीरिवालोककोटरे यत्ततां गता

ātmano'vyatiriktaiva vyatirikteva tiṣṭhati | ālokaśrīrivālokakoṭare yattatāṃ gatā

क्षणं स्फुरति सा देवी सर्वशक्तितया तया । चेतति स्वां स्वयं शक्तिं कलेन्दोः शीततामिव

kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tayā | cetati svāṃ svayaṃ śaktiṃ kalendoḥ śītatāmiva

उदितैषा प्रकाशाख्या चिच्छक्तिः परमात्मनः । देशकालक्रियाशक्तीर्वयस्याः संप्रकर्षति

uditaiṣā prakāśākhyā cicchaktiḥ paramātmanaḥ | deśakālakriyāśaktīrvayasyāḥ saṃprakarṣati

स्वस्वभावं विदित्वैवमनाद्यन्तपदे स्थिता । रूपं परिमितेवासौ भावयत्यविभाविता

svasvabhāvaṃ viditvaivamanādyantapade sthitā | rūpaṃ parimitevāsau bhāvayatyavibhāvitā

यदैवंभावितं रूपं तया परमसत्तया । तदैवैनामनुगता नामसंख्यादिका दृशः

yadaivaṃbhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramasattayā | tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ

चिदेवैतदवस्त्वेव व्यतिरिक्ता तथात्मनः । अनन्ता तद्गतैवाशु लहरीव महार्णवात्

cidevaitadavastveva vyatiriktā tathātmanaḥ | anantā tadgataivāśu laharīva mahārṇavāt

यथा कटककेयूरैर्भेदो हेम्नो विलक्षणः । तथात्मनश्चितो रूपं भावयन्त्याः स्वमांशिकम्

yathā kaṭakakeyūrairbhedo hemno vilakṣaṇaḥ | tathātmanaścito rūpaṃ bhāvayantyāḥ svamāṃśikam

यथा दीपेन दीपानां जातानामात्मनां तथा । देशकालकलामात्रभेदः स्वाभाविकश्चितेः

yathā dīpena dīpānāṃ jātānāmātmanāṃ tathā | deśakālakalāmātrabhedaḥ svābhāvikaściteḥ

देशकालपरिस्पन्दशक्तिसन्दीपिताथ चित् । संकल्पमनुधावन्ती प्रयाति कलनापदम्

deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit | saṃkalpamanudhāvantī prayāti kalanāpadam

विकल्पकलिताकारं देशकालक्रियास्पदम् । चितो रूपं महाबाहो क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते

vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam | cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate

क्षेत्रं शरीरमित्याहुस्तदसौ वेत्त्यखण्डितम् । सबाह्याभ्यन्तरं तेन क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते

kṣetraṃ śarīramityāhustadasau vettyakhaṇḍitam | sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate

वासनां कलयन्सोऽपि यात्यहंकारतां पुनः । अहंकारोऽपि निर्णेता कलङ्की बुद्धिरुच्यते

vāsanāṃ kalayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ | ahaṃkāro'pi nirṇetā kalaṅkī buddhirucyate

बुद्धिः संकल्पकलिता प्रयाति मनसः पदम् । मनो घनविकल्पं तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः

buddhiḥ saṃkalpakalitā prayāti manasaḥ padam | mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ

पाणिपादमयं देहमिन्द्रियाणि विदुर्बुधाः । दहोऽसौ ज्ञायते लोके सूयतेऽपि च जीवति

pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ | daho'sau jñāyate loke sūyate'pi ca jīvati

एवं जीवो हि संकल्पवासनारज्जुवेष्टितः । दुःखजालपरीतात्मा क्रमादायाति चित्तताम्

evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ | duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti cittatām

क्रमेण पाकवशतः फलमेति यथान्यताम् । अवस्थयैव नाकृत्या जीवो मलवशात्तथा

krameṇa pākavaśataḥ phalameti yathānyatām | avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāttathā

जीवोऽहंकारतां प्राप्तस्त्वहंकारश्च बुद्धिताम् । संकल्पजालकलितां मनस्तां बुद्धिरागता

jīvo'haṃkāratāṃ prāptastvahaṃkāraśca buddhitām | saṃkalpajālakalitāṃ manastāṃ buddhirāgatā

मनो हि संकल्पमयं संस्थाग्रहणतत्परम् । प्रतियोगिव्यवच्छिन्नप्राप्तिसत्यैरपीहितैः

mano hi saṃkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam | pratiyogivyavacchinnaprāptisatyairapīhitaiḥ

इच्छाद्याः शक्तयश्चेतो गावो वृषमिवोन्मदम् । अनुधावन्ति दोषाय सरितः सागरं यथा

icchādyāḥ śaktayaśceto gāvo vṛṣamivonmadam | anudhāvanti doṣāya saritaḥ sāgaraṃ yathā

इति शक्तिमयं चेतो घनाहंकारतां गतम् । कोशकारक्रिमिरिव स्वेच्छया याति बन्धनम्

iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam | kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam

स्वसंकल्पानुसंधानात्पाशैरिव नयन्वपुः । कष्टमस्मिन्स्वयं बन्धमेत्यात्मा परितप्यते

svasaṃkalpānusaṃdhānātpāśairiva nayanvapuḥ | kaṣṭamasminsvayaṃ bandhametyātmā paritapyate

बद्धमस्मीति कलयद्विद्यातत्त्वं जहच्छनैः । अविद्यां जनयत्यन्तर्जगज्जङ्गलराक्षसीम्

baddhamasmīti kalayadvidyātattvaṃ jahacchanaiḥ | avidyāṃ janayatyantarjagajjaṅgalarākṣasīm

स्वसंकल्पिततन्मात्रज्वालाभ्यन्तरवर्ति च । परां विवशतामेति श्रृङ्खलाबद्धसिंहवत्

svasaṃkalpitatanmātrajvālābhyantaravarti ca | parāṃ vivaśatāmeti śrṛṅkhalābaddhasiṃhavat

विचित्रकार्यकर्तृत्वमाहरद्वासनावशात् । स्वेच्छामात्रानुरचिता दशाश्चानुपतत्तथा

vicitrakāryakartṛtvamāharadvāsanāvaśāt | svecchāmātrānuracitā daśāścānupatattathā

क्वचिन्मनः क्वचिद्रुद्धिः क्वचिज्ज्ञानं क्वचित्क्रियाः । क्वचिदेतदहंकारः क्वचित्पुर्यष्टकं स्मृतम्

kvacinmanaḥ kvacidruddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyāḥ | kvacidetadahaṃkāraḥ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam

क्वचित्प्रकृतिरित्युक्तं क्वचिन्मायेति कल्पितम् । क्वचिन्मलमितिप्रोक्तं क्वचित्कर्मेतिसंस्थितम्

kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam | kvacinmalamitiproktaṃ kvacitkarmetisaṃsthitam

क्वचिद्बन्धमिति ख्यातं क्वचिच्चित्तमिति स्फुटम् । प्रोक्तं क्वचिदविद्येतिक्वचिदिच्छेति संस्थितम्

kvacidbandhamiti khyātaṃ kvaciccittamiti sphuṭam | proktaṃ kvacidavidyetikvacidiccheti saṃsthitam

तदेतदाबद्धमिह चित्तं राघव दुःखितम् । तृष्णाशोकसमाविष्टं रागायतनमाततम्

tadetadābaddhamiha cittaṃ rāghava duḥkhitam | tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rāgāyatanamātatam

जरामरणमोहान्तर्भवभावनयाहतम् । ईहितानीहितैर्ग्रस्तमविद्यारागरञ्जितम्

jarāmaraṇamohāntarbhavabhāvanayāhatam | īhitānīhitairgrastamavidyārāgarañjitam

इच्छासंक्षुभिताकारं कर्मवृक्षवनाङ्कुरम् । सुविस्मृतोत्पत्तिपदं कल्पितानर्थकल्पितम्

icchāsaṃkṣubhitākāraṃ karmavṛkṣavanāṅkuram | suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpitam

कोशकारवदाबद्धं शोकाकारपदं गतम् । तन्मात्रवृन्दावयवमनन्तनरकातपम्

kośakāravadābaddhaṃ śokākārapadaṃ gatam | tanmātravṛndāvayavamanantanarakātapam

स्वदृश्यमपि शैलेन्द्रसमभारभयावहम् । जरामरणशाखाढ्यं संसारविषदुर्द्रुमम्

svadṛśyamapi śailendrasamabhārabhayāvaham | jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam

इमं संसारमखिलमाशापाशविधायकम् । दधदन्तः फलैर्हीनं वटधाना वटं यथा

imaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam | dadhadantaḥ phalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā

चिन्तानलशिखादग्धं कोपाजगरचर्वितम् । कामाब्धिकल्लोलहतं विस्मृतात्मपितामहम्

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam | kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham

मृगं यूथादिव भ्रष्टं शोकोपहतचेतनम् । पतङ्गकमिव ज्वालादग्धं विषयपावके

mṛgaṃ yūthādiva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam | pataṅgakamiva jvālādagdhaṃ viṣayapāvake

छिन्नमूलमिवाम्भोजं परमां म्लानिमागतम् । छिन्नाङ्गमात्मनः स्थानाद्विशेषासङ्गदुःस्थितम्

chinnamūlamivāmbhojaṃ paramāṃ mlānimāgatam | chinnāṅgamātmanaḥ sthānādviśeṣāsaṅgaduḥsthitam

विषयादिषु मध्यस्थं चित्ररूपेषु शत्रुषु । दशास्वेतास्वनन्तासु लुठितं संकटास्विति

viṣayādiṣu madhyasthaṃ citrarūpeṣu śatruṣu | daśāsvetāsvanantāsu luṭhitaṃ saṃkaṭāsviti

दुःखे निपतितं घोरे विहङ्गः सागरे यथा । स्वबन्धास्थं जगज्जाले शून्ये गन्धर्वपत्तने

duḥkhe nipatitaṃ ghore vihaṅgaḥ sāgare yathā | svabandhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane

उह्यमानमनास्थाब्धौ मनो विषयविद्रुतम् । उद्धरामरसंकाश मातङ्गमिव कर्दमात्

uhyamānamanāsthābdhau mano viṣayavidrutam | uddharāmarasaṃkāśa mātaṅgamiva kardamāt

बलीवर्दवदामग्नं मनो मदनपल्वले । आलूनशीर्णावयवं बलाद्राम समुद्धर

balīvardavadāmagnaṃ mano madanapalvale | ālūnaśīrṇāvayavaṃ balādrāma samuddhara

शुभाशुभप्रसरपराहताकृतौ ज्वलज्जरामरणविषादमूर्च्छिते । व्यथेह यस्य मनसि भो न जायते नराकृतिर्जगति स राम राक्षसः

śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrcchite | vyatheha yasya manasi bho na jāyate narākṛtirjagati sa rāma rākṣasaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे जीवावतरणं नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe jīvāvataraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४३

त्रिचत्वारिंशः सर्गः

tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं जीवाश्चितो भावा भवभावनयोहिताः । ब्रह्मणः कल्पिताकाराल्लक्षशोऽप्यथ कोटिशः

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ jīvāścito bhāvā bhavabhāvanayohitāḥ | brahmaṇaḥ kalpitākārāllakṣaśo'pyatha koṭiśaḥ

असंख्याताः पुरा जाता जायन्ते चापि वाद्य भोः । उत्पतिष्यन्ति चैवाम्बुकणौघा इव निर्झरात्

asaṃkhyātāḥ purā jātā jāyante cāpi vādya bhoḥ | utpatiṣyanti caivāmbukaṇaughā iva nirjharāt

स्ववासनादशावेशादाशाविवशतां गता । दशास्वतिविचित्रासु स्वयं निगडिताशयाः

svavāsanādaśāveśādāśāvivaśatāṃ gatā | daśāsvativicitrāsu svayaṃ nigaḍitāśayāḥ

अनारतं प्रतिदिशं देशे देशे जले स्थले । जायन्ते वा म्रियन्ते वा बुद्बुदा इव वारिणि

anārataṃ pratidiśaṃ deśe deśe jale sthale | jāyante vā mriyante vā budbudā iva vāriṇi

केचित्प्रथमजन्मानः केचिज्जन्मशताधिकाः । केचिद्वाऽजन्मसंख्याकाः केचिद्धित्रिभवान्तराः

kecitprathamajanmānaḥ kecijjanmaśatādhikāḥ | kecidvā'janmasaṃkhyākāḥ keciddhitribhavāntarāḥ

भविष्यज्जातयः केचित्केचिद्भूतभवोद्भवाः । वर्तमानभवाः केचित्केचित्त्वभवता गताः

bhaviṣyajjātayaḥ kecitkecidbhūtabhavodbhavāḥ | vartamānabhavāḥ kecitkecittvabhavatā gatāḥ

केचित्कल्पसहस्राणि जायमानाः पुनः पुनः । एकामेवास्थिता योनिं केचिद्योन्यन्तरं श्रिताः

kecitkalpasahasrāṇi jāyamānāḥ punaḥ punaḥ | ekāmevāsthitā yoniṃ kecidyonyantaraṃ śritāḥ

केचिन्महादुःखसहाः केचिदल्पोदयाः स्थिताः । केचिदत्यन्तमुदिताः केचिदर्कादिवोदिताः

kecinmahāduḥkhasahāḥ kecidalpodayāḥ sthitāḥ | kecidatyantamuditāḥ kecidarkādivoditāḥ

केचित्किंनरगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः । केचिदर्केन्द्रवरुणास्त्र्यक्षाधोक्षजपद्मजाः

kecitkiṃnaragandharvavidyādharamahoragāḥ | kecidarkendravaruṇāstryakṣādhokṣajapadmajāḥ

केचित्कूश्माण्डवेतालयक्षरक्षःपिशाचकाः । केचिद्ब्राह्मणभूपाला वैश्यशूद्रगणाः स्थिताः

kecitkūśmāṇḍavetālayakṣarakṣaḥpiśācakāḥ | kecidbrāhmaṇabhūpālā vaiśyaśūdragaṇāḥ sthitāḥ

केचिच्छ्रपचचाण्डालकिरातावेशपुष्कसाः । केचित्तृणौषधी केचित्फलमूलपतङ्गकाः

kecicchrapacacāṇḍālakirātāveśapuṣkasāḥ | kecittṛṇauṣadhī kecitphalamūlapataṅgakāḥ

केचित्चित्रलतागुल्मतृणोपलदृशोऽभितः । केचित्कदम्बजम्बीरशालतालतमालकाः

kecitcitralatāgulmatṛṇopaladṛśo'bhitaḥ | kecitkadambajambīraśālatālatamālakāḥ

केचिद्विभवसंसारमन्त्रिसामन्तभूमिपाः । केचिच्चीराम्बराच्छन्ना मुनिमौनमुपस्थिताः

kecidvibhavasaṃsāramantrisāmantabhūmipāḥ | keciccīrāmbarācchannā munimaunamupasthitāḥ

केचिद्भुजङ्गगोनासकृमिकीटपिपीलिकाः । केचिन्मृगेन्द्रमहिषमृगाजचमरैणकाः

kecidbhujaṅgagonāsakṛmikīṭapipīlikāḥ | kecinmṛgendramahiṣamṛgājacamaraiṇakāḥ

केचित्सारसचक्राह्वबलाकाबककोकिलाः । केचित्कमलकह्वारकुमुदोत्पलतां गताः

kecitsārasacakrāhvabalākābakakokilāḥ | kecitkamalakahvārakumudotpalatāṃ gatāḥ

केचित्कलभमातङ्गवराहवृषगर्दभाः । केचिद्विरेफमशकाः पुत्तिकादंशवंशजाः

kecitkalabhamātaṅgavarāhavṛṣagardabhāḥ | kecidvirephamaśakāḥ puttikādaṃśavaṃśajāḥ

केचिदापद्वलाक्रान्ताः केचित्संपदमागताः । केचित्स्थिताः स्वर्गपुरे केचिन्नरकमास्थिताः

kecidāpadvalākrāntāḥ kecitsaṃpadamāgatāḥ | kecitsthitāḥ svargapure kecinnarakamāsthitāḥ

ऋक्षचक्रगताः केचिहृक्षरन्ध्रगताः परे । वातभूताः स्थिताः केचित्केचिद्व्योमपदेस्थिताः

ṛkṣacakragatāḥ kecihṛkṣarandhragatāḥ pare | vātabhūtāḥ sthitāḥ kecitkecidvyomapadesthitāḥ

सूर्यांशुषु स्थिताः केचित्केचिदिन्द्वंशुषु स्थिताः । केचित्तृणलतागुल्मरसस्वादुष्ववस्थिताः

sūryāṃśuṣu sthitāḥ kecitkecidindvaṃśuṣu sthitāḥ | kecittṛṇalatāgulmarasasvāduṣvavasthitāḥ

जीवन्मुक्ता भ्रमन्तीह केचित्कल्याणभाजनाः । चिरमुक्ताः स्थिताः केचिन्नूनं परिणताः परे

jīvanmuktā bhramantīha kecitkalyāṇabhājanāḥ | ciramuktāḥ sthitāḥ kecinnūnaṃ pariṇatāḥ pare

केचिच्चिरेण कालेन भविष्यन्मुक्तयः शिवाः । केचिद्द्विषन्ति चिद्भावाः केवलीभावमात्मनः

keciccireṇa kālena bhaviṣyanmuktayaḥ śivāḥ | keciddviṣanti cidbhāvāḥ kevalībhāvamātmanaḥ

केचिद्विशालाः ककुभः केचिन्नद्यो महारयाः । केचित्स्त्रियः कान्तदृशः केचित्पण्डनपुंसकाः

kecidviśālāḥ kakubhaḥ kecinnadyo mahārayāḥ | kecitstriyaḥ kāntadṛśaḥ kecitpaṇḍanapuṃsakāḥ

केचित्प्रबुद्धमतयः केचिज्जडतराशयाः । केचिज्ज्ञानोपदेष्टारः केचिदात्तसमाधयः

kecitprabuddhamatayaḥ kecijjaḍatarāśayāḥ | kecijjñānopadeṣṭāraḥ kecidāttasamādhayaḥ

जीवाः स्ववासनावेशविवशाशयतां गताः । एतास्वेतास्ववस्थासु संस्थिता बद्धभावनाः

jīvāḥ svavāsanāveśavivaśāśayatāṃ gatāḥ | etāsvetāsvavasthāsu saṃsthitā baddhabhāvanāḥ

विहरन्ति जगत्केचिन्निपतन्त्युत्पतन्ति च । कन्दुका इव हस्तेन मृत्युनाऽविरतं हताः

viharanti jagatkecinnipatantyutpatanti ca | kandukā iva hastena mṛtyunā'virataṃ hatāḥ

आशापाशशताबद्धा वासनाभावधारिणः । । कायात्कायमुपायान्ति वृक्षात्वृक्षमिवाण्डजाः

āśāpāśaśatābaddhā vāsanābhāvadhāriṇaḥ | | kāyātkāyamupāyānti vṛkṣātvṛkṣamivāṇḍajāḥ

अनन्तानन्तसंकल्पकल्पनोत्पादमायया । इन्द्रजालं वितन्वाना जगन्मयमिदं महत्

anantānantasaṃkalpakalpanotpādamāyayā | indrajālaṃ vitanvānā jaganmayamidaṃ mahat

तावद्भ्रमन्ति संसारे वारिण्यावर्तराशयः । यावन्मूढा न पश्यन्ति स्वमात्मानमनिन्दितम्

tāvadbhramanti saṃsāre vāriṇyāvartarāśayaḥ | yāvanmūḍhā na paśyanti svamātmānamaninditam

दृष्ट्वात्मानमसत्त्यक्त्वा सत्यामासाद्य संविदम् । कालेन पदमागत्य जायन्ते नेह ते पुनः

dṛṣṭvātmānamasattyaktvā satyāmāsādya saṃvidam | kālena padamāgatya jāyante neha te punaḥ

भुक्त्वा जन्मसहस्राणि भूयः संसारसंकटे । पतन्ति केचिदबुधाः संप्राप्यापि विवेकिताम्

bhuktvā janmasahasrāṇi bhūyaḥ saṃsārasaṃkaṭe | patanti kecidabudhāḥ saṃprāpyāpi vivekitām

केचिच्छक्तत्वमप्युच्चैः प्राप्य तुच्छतया धिया । पुनस्तिर्यक्त्वमायान्ति तिर्यक्त्वान्नरकानपि

kecicchaktatvamapyuccaiḥ prāpya tucchatayā dhiyā | punastiryaktvamāyānti tiryaktvānnarakānapi

केचिन्महाधियः सन्त उत्पद्य ब्रह्मणः पदात् । तदैव जन्मनैकेन तत्रैवाशु विशन्त्यलम्

kecinmahādhiyaḥ santa utpadya brahmaṇaḥ padāt | tadaiva janmanaikena tatraivāśu viśantyalam

ब्रह्माण्डेष्वितरेष्वन्ये तेष्वन्ये जीवराशयः । प्रयान्तिपद्मोद्भवतामन्ये च हरतामपि

brahmāṇḍeṣvitareṣvanye teṣvanye jīvarāśayaḥ | prayāntipadmodbhavatāmanye ca haratāmapi

अन्ये प्रयान्ति तिर्यक्त्वमन्ये च सुरतामपि । अन्येऽपि नागतां राम यथैवेह तथैव हि

anye prayānti tiryaktvamanye ca suratāmapi | anye'pi nāgatāṃ rāma yathaiveha tathaiva hi

यथेयं हि जगत्सारं तथान्यानि जगन्त्यपि । विद्यन्ते समतीतानि भविष्यन्ति च भूरिशः

yatheyaṃ hi jagatsāraṃ tathānyāni jagantyapi | vidyante samatītāni bhaviṣyanti ca bhūriśaḥ

अन्येनान्येन चित्रेण क्रमेणान्येन हेतुना । विचित्राः सृष्टयस्तेषामापतन्ति पतन्ति च

anyenānyena citreṇa krameṇānyena hetunā | vicitrāḥ sṛṣṭayasteṣāmāpatanti patanti ca

कश्चिद्गन्धर्वतां याति कश्चिद्गच्छति यक्षताम् । कश्चित्प्रयाति सुरतां कश्चिदायाति दैत्यताम्

kaścidgandharvatāṃ yāti kaścidgacchati yakṣatām | kaścitprayāti suratāṃ kaścidāyāti daityatām

येनैव व्यवहारेण ब्रह्माण्डेऽस्मिन्जनाः स्थिताः । तेनैवान्येषु तिष्ठन्ति सन्निवेशविलक्षणाः

yenaiva vyavahāreṇa brahmāṇḍe'sminjanāḥ sthitāḥ | tenaivānyeṣu tiṣṭhanti sanniveśavilakṣaṇāḥ

स्वस्वभाववशावेशादन्योन्यपरिघट्टनैः । सृष्टयः परिवर्तन्ते तरङ्गिण्या इवोर्मयः

svasvabhāvavaśāveśādanyonyaparighaṭṭanaiḥ | sṛṣṭayaḥ parivartante taraṅgiṇyā ivormayaḥ

आविर्भावतिरोभावैरुन्मज्जननिमज्जनैः । सृष्टयः परिवर्तन्ते तरङ्गिण्या इवोर्मयः

āvirbhāvatirobhāvairunmajjananimajjanaiḥ | sṛṣṭayaḥ parivartante taraṅgiṇyā ivormayaḥ

निर्यान्त्यविरतं तस्मात्परस्माज्जीवराशयः । अनिर्देश्याः स्वसंवेद्यास्तत्रैवाशु स्फुरन्ति च

niryāntyavirataṃ tasmātparasmājjīvarāśayaḥ | anirdeśyāḥ svasaṃvedyāstatraivāśu sphuranti ca

दीपादिवालोकदृशः सूर्यादिव मरीचयः । कणास्तप्तायस इव स्फुलिङ्गा इव पावकात्

dīpādivālokadṛśaḥ sūryādiva marīcayaḥ | kaṇāstaptāyasa iva sphuliṅgā iva pāvakāt

कालादिवर्तवश्चित्रा आमोदाः कुसुमादिव । शीतला इव वर्षाणुपूरादब्धेरिवोर्मयः

kālādivartavaścitrā āmodāḥ kusumādiva | śītalā iva varṣāṇupūrādabdherivormayaḥ

उत्पत्त्योत्पत्त्य कालेन भुक्त्वा देहपरम्पराम् । स्वत एव पदे यान्ति निलयं जीवराशयः

utpattyotpattya kālena bhuktvā dehaparamparām | svata eva pade yānti nilayaṃ jīvarāśayaḥ

अविरतमियमातता तथोच्चै- र्भवति विनश्यति वर्धते मुधैव । त्रिभुवनरचनादिमोहमाया परमपदे लहरीव वारिराशौ

aviratamiyamātatā tathoccai- rbhavati vinaśyati vardhate mudhaiva | tribhuvanaracanādimohamāyā paramapade laharīva vārirāśau

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे जीवनिचयस्थानोपदेशो नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe jīvanicayasthānopadeśo nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४४

चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । क्रमेणानेन येनाप्ता जीवेन स्थितिरात्मनः । स कथं भगवन्देहं समाधत्तेऽस्थिपञ्जरम्

śrīrāma uvāca | krameṇānena yenāptā jīvena sthitirātmanaḥ | sa kathaṃ bhagavandehaṃ samādhatte'sthipañjaram

श्रीवसिष्ठ उवाच । पूर्वमेव मया प्रोक्तं राम किं नावबुध्यसे । पूवापरविचारार्हा शेमुषी क्व गता तव

śrīvasiṣṭha uvāca | pūrvameva mayā proktaṃ rāma kiṃ nāvabudhyase | pūvāparavicārārhā śemuṣī kva gatā tava

यदिदं हि शरीरादि जगत्स्थावरजङ्गमम् । आभासमात्रमेवेतदसत्स्वप्नमिवोत्थितम्

yadidaṃ hi śarīrādi jagatsthāvarajaṅgamam | ābhāsamātramevetadasatsvapnamivotthitam

दीर्घस्वप्नो ह्ययं राम मिथ्यैवानघ दृश्यते । द्विचन्द्रविभ्रमाकारं भ्रमान्तर्भ्रान्तशैलवत्

dīrghasvapno hyayaṃ rāma mithyaivānagha dṛśyate | dvicandravibhramākāraṃ bhramāntarbhrāntaśailavat

प्रशान्ताज्ञाननिद्रस्तु नूनं गलितभावनः । प्रबुद्धचेताः संसारस्वप्नं पश्यन्न पश्यति

praśāntājñānanidrastu nūnaṃ galitabhāvanaḥ | prabuddhacetāḥ saṃsārasvapnaṃ paśyanna paśyati

स्वभावकल्पितो राम जीवानां सर्वदैव हि । आमोक्षपदसंप्राप्ति संसारोऽस्त्यात्मनोऽन्तरे

svabhāvakalpito rāma jīvānāṃ sarvadaiva hi | āmokṣapadasaṃprāpti saṃsāro'styātmano'ntare

जीवस्य तरलः काय आवर्तः पयसो यथा । यथा बीजेऽङ्कुरः स्फारः पल्लवः स्वाङ्कुरे यथा

jīvasya taralaḥ kāya āvartaḥ payaso yathā | yathā bīje'ṅkuraḥ sphāraḥ pallavaḥ svāṅkure yathā

पल्लवे च यथा पुष्पं पुष्पकोशे फलं यथा । यतः स कल्पनारूपो देहोऽस्ति मनसोऽन्तरे

pallave ca yathā puṣpaṃ puṣpakośe phalaṃ yathā | yataḥ sa kalpanārūpo deho'sti manaso'ntare

बहुरूपतया राम यतोऽस्त्येकतमः स्फुटः । स एव प्रतिभासोऽस्य मनसः किल जायते

bahurūpatayā rāma yato'styekatamaḥ sphuṭaḥ | sa eva pratibhāso'sya manasaḥ kila jāyate

स एवाशु भवत्येतन्मृत्पिण्डो घटकोपमः । आदिसर्गे पुरा कायः प्रतिभासोऽस्य चोत्तमः

sa evāśu bhavatyetanmṛtpiṇḍo ghaṭakopamaḥ | ādisarge purā kāyaḥ pratibhāso'sya cottamaḥ

यस्मादेष विभुर्ब्रह्मा पद्मकोशगृहस्थितः । तत्संकल्पक्रमेणैव ततः स्थितिमुपागता

yasmādeṣa vibhurbrahmā padmakośagṛhasthitaḥ | tatsaṃkalpakrameṇaiva tataḥ sthitimupāgatā

इयं सृष्टिरपर्यन्ता मायेव घनमायया । श्रीराम उवाच । जीवो मनःपदं प्राप्य वैरिञ्चं पदमागतः

iyaṃ sṛṣṭiraparyantā māyeva ghanamāyayā | śrīrāma uvāca | jīvo manaḥpadaṃ prāpya vairiñcaṃ padamāgataḥ

यथा ब्रह्मंस्तथा सर्वं विस्तरेण वदाशु मे । श्रीवसिष्ठ उवाच । ब्राह्मे श्रृणु महाबाहो शरीरग्रहणे क्रमम्

yathā brahmaṃstathā sarvaṃ vistareṇa vadāśu me | śrīvasiṣṭha uvāca | brāhme śrṛṇu mahābāho śarīragrahaṇe kramam

निदर्शनेन तेनैव जागतीं ज्ञास्यसि स्थितिम् । दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमात्मतत्त्वं स्वशक्तितः

nidarśanena tenaiva jāgatīṃ jñāsyasi sthitim | dikkālādyanavacchinnamātmatattvaṃ svaśaktitaḥ

लीलयैव यदादत्ते दिक्कालकलितं वपुः । तदैव जीवपर्यायं वासनावेशतत्परम्

līlayaiva yadādatte dikkālakalitaṃ vapuḥ | tadaiva jīvaparyāyaṃ vāsanāveśatatparam

मनः संपद्यते लोलं कलनाकलनोन्मुखम् । कलयन्ती मनःशक्तिरादौ भावयति क्षणात्

manaḥ saṃpadyate lolaṃ kalanākalanonmukham | kalayantī manaḥśaktirādau bhāvayati kṣaṇāt

आकाशभावनामच्छां शब्दबीजरसोन्मुखीम् । ततस्तां घनतां यातं घनस्पन्दक्रमान्मनः

ākāśabhāvanāmacchāṃ śabdabījarasonmukhīm | tatastāṃ ghanatāṃ yātaṃ ghanaspandakramānmanaḥ

भावयत्यनिलस्पन्दं स्पर्शबीजरसोन्मुखम् । ताभ्यामाकाशवाताभ्यामदृष्टाभ्यां मनोदृशा

bhāvayatyanilaspandaṃ sparśabījarasonmukham | tābhyāmākāśavātābhyāmadṛṣṭābhyāṃ manodṛśā

शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां संघाताज्जन्यतेऽनलः । मनस्तद्धनतां प्राप्य ततो भावयति क्षणात्

śabdasparśasvarūpābhyāṃ saṃghātājjanyate'nalaḥ | manastaddhanatāṃ prāpya tato bhāvayati kṣaṇāt

प्राकाश्यममलालोकमालोकस्तेन वर्धते । मनस्तावद्गुणगतं रसतन्मात्रवेदनम्

prākāśyamamalālokamālokastena vardhate | manastāvadguṇagataṃ rasatanmātravedanam

क्षणार्धेन त्वपां शैत्यं जलसंवित्ततो भवेत् । ततस्तादृग्गुणगतं मनो भावयति क्षणात्

kṣaṇārdhena tvapāṃ śaityaṃ jalasaṃvittato bhavet | tatastādṛgguṇagataṃ mano bhāvayati kṣaṇāt

स्वरूपं गन्धवत्स्थूलं येनोदेष्यति मेदिनी । अथेत्थंभूततन्मात्रवेष्टितं तनुतां जहत्

svarūpaṃ gandhavatsthūlaṃ yenodeṣyati medinī | athetthaṃbhūtatanmātraveṣṭitaṃ tanutāṃ jahat

वपुर्वह्निकणाकारं स्फुरितं व्योम्नि पश्यति । अहंकारकलायुक्तं बुद्धिबीजसमन्वितम्

vapurvahnikaṇākāraṃ sphuritaṃ vyomni paśyati | ahaṃkārakalāyuktaṃ buddhibījasamanvitam

तत्पुर्यष्टकमित्युक्तं भूतहृत्पद्मषट्पदम् । तस्मिंस्तु तीव्रसंवेगाद्भावयद्भास्वरं वपुः

tatpuryaṣṭakamityuktaṃ bhūtahṛtpadmaṣaṭpadam | tasmiṃstu tīvrasaṃvegādbhāvayadbhāsvaraṃ vapuḥ

स्थूलतामेति पाकेन मनो बिल्वफलं यथा । मूषास्थद्रुतहेमाभं स्फुरितं विमलाम्बरे

sthūlatāmeti pākena mano bilvaphalaṃ yathā | mūṣāsthadrutahemābhaṃ sphuritaṃ vimalāmbare

सन्निवेशमुपादत्ते तत्तेजः स्वस्वभावतः । तस्मिन्स्वसन्निवेशे च तेजःपुञ्जमये पुनः

sanniveśamupādatte tattejaḥ svasvabhāvataḥ | tasminsvasanniveśe ca tejaḥpuñjamaye punaḥ

भजते भावनां स्फारां निश्चितामातताम्बराम् । ऊर्ध्वं शिरःपीठमयीमधःपादमयीं तथा

bhajate bhāvanāṃ sphārāṃ niścitāmātatāmbarām | ūrdhvaṃ śiraḥpīṭhamayīmadhaḥpādamayīṃ tathā

पार्श्वयोर्हस्तसंस्थानां मध्ये चोदरधर्मिणीम् । प्रकटावयवो बालो ज्वालामालामलाकृतिः

pārśvayorhastasaṃsthānāṃ madhye codaradharmiṇīm | prakaṭāvayavo bālo jvālāmālāmalākṛtiḥ

मनोरथवशोपात्तवपुस्तिष्ठत्यसावथ । एवं स्ववासनावेशात्कलिताङ्गो मनोमुनिः

manorathavaśopāttavapustiṣṭhatyasāvatha | evaṃ svavāsanāveśātkalitāṅgo manomuniḥ

नयत्युपचयं देहं स्वस्वभावमृतुर्यथा । कालेन स्फुटतामेति भवत्यमलविग्रहः

nayatyupacayaṃ dehaṃ svasvabhāvamṛturyathā | kālena sphuṭatāmeti bhavatyamalavigrahaḥ

बुद्धिसत्त्वबलोत्साहविज्ञानैश्वर्यसंस्थितः । स एव भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

buddhisattvabalotsāhavijñānaiśvaryasaṃsthitaḥ | sa eva bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ

द्रवत्कनकसंकाशः परमाकाशसंभवः । यथासौ परमाकाशे तिष्ठत्यपररूपवान्

dravatkanakasaṃkāśaḥ paramākāśasaṃbhavaḥ | yathāsau paramākāśe tiṣṭhatyapararūpavān

जनयत्यात्मनो मोहमात्मस्थं चित्तलीलया । कदाचित्केवलं व्योम परमं पारवर्जितम्

janayatyātmano mohamātmasthaṃ cittalīlayā | kadācitkevalaṃ vyoma paramaṃ pāravarjitam

अनादिमध्यपर्यन्तं कदाचिदमलं पयः । कदाचित्कल्पकालाग्निज्वालाभास्वरमण्डकम्

anādimadhyaparyantaṃ kadācidamalaṃ payaḥ | kadācitkalpakālāgnijvālābhāsvaramaṇḍakam

कदाचित्काननं कार्ष्ण्यं कालं कमलकुड्मलम् । अन्यान्यन्यान्यनेकानि प्रतिजन्मावधिः प्रभुः

kadācitkānanaṃ kārṣṇyaṃ kālaṃ kamalakuḍmalam | anyānyanyānyanekāni pratijanmāvadhiḥ prabhuḥ

कल्पयन्पालयत्येष नानारूपाणि हेलया । तत्रेदंप्रथमत्वेन यदैष ब्रह्मणः पदात्

kalpayanpālayatyeṣa nānārūpāṇi helayā | tatredaṃprathamatvena yadaiṣa brahmaṇaḥ padāt

अवतीर्णस्तदाऽज्ञानात्तथैव सुखमस्मृतम् । गर्भनिद्राव्यपगमे वपुः पश्यति भास्वरम्

avatīrṇastadā'jñānāttathaiva sukhamasmṛtam | garbhanidrāvyapagame vapuḥ paśyati bhāsvaram

प्राणापानप्रवाहाढ्यं द्रव्यैरिव विनिर्मितम् । रोमकोटिभिराकीर्णं द्वात्रिंशद्दशनान्वितम्

prāṇāpānapravāhāḍhyaṃ dravyairiva vinirmitam | romakoṭibhirākīrṇaṃ dvātriṃśaddaśanānvitam

त्रिस्थूणं पञ्चदैवत्यमधश्चरणलाञ्छितम् । पञ्चभागं नवद्वारं त्वग्लेपमसृणाङ्गकम्

tristhūṇaṃ pañcadaivatyamadhaścaraṇalāñchitam | pañcabhāgaṃ navadvāraṃ tvaglepamasṛṇāṅgakam

युक्तमङ्गुलिविंशत्या नखविंशतिलाञ्छितम् । द्विबाहुं द्विस्तनं द्व्यक्षं बह्वक्षिभुजमेव च

yuktamaṅguliviṃśatyā nakhaviṃśatilāñchitam | dvibāhuṃ dvistanaṃ dvyakṣaṃ bahvakṣibhujameva ca

नीडं चित्तविहङ्गस्य नीडं मन्मथभोगिनः । तृष्णापिशाच्या निलयं जीवकेसरिकन्दरम्

nīḍaṃ cittavihaṅgasya nīḍaṃ manmathabhoginaḥ | tṛṣṇāpiśācyā nilayaṃ jīvakesarikandaram

अभिमानगजालानं मानसाम्भोजशोभितम् । अथालोच्य वपुर्ब्रह्मा कान्तमात्मीयमुत्तमम्

abhimānagajālānaṃ mānasāmbhojaśobhitam | athālocya vapurbrahmā kāntamātmīyamuttamam

चिन्तयामास भगवांस्त्रिकालामलदर्शनः । अस्मिन्नाकाशकुहरे तते मधुपलाञ्छिते

cintayāmāsa bhagavāṃstrikālāmaladarśanaḥ | asminnākāśakuhare tate madhupalāñchite

अदृष्टपारपर्यन्ते प्रथमं किमभूदिति । इतिचिन्तितवान्ब्रह्मासद्योजातोऽमलात्मदृक्

adṛṣṭapāraparyante prathamaṃ kimabhūditi | iticintitavānbrahmāsadyojāto'malātmadṛk

अपश्यत्सर्गवृन्दानि समतीतान्यनेकशः । अथ सस्मार सकलान्सर्वान्धर्मगणान्क्रमात्

apaśyatsargavṛndāni samatītānyanekaśaḥ | atha sasmāra sakalānsarvāndharmagaṇānkramāt

वसन्तः कुसुमानीव वेदानादाय संस्तुतान् । लीलया कल्पयामास चित्रसंकल्पजाः प्रजाः

vasantaḥ kusumānīva vedānādāya saṃstutān | līlayā kalpayāmāsa citrasaṃkalpajāḥ prajāḥ

नानाचारसमाचारं गन्धर्वनगरे यथा । तासां स्वर्गापवर्गार्थं धर्मकामार्थसिद्धये

nānācārasamācāraṃ gandharvanagare yathā | tāsāṃ svargāpavargārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye

अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत् । दृष्टिरेवमियं राम सर्गेऽस्मिन्स्थितिमागता । विरिञ्चिरूपान्मनसः पुष्पलक्ष्मीर्मधोरिव

anantāni vicitrāṇi śāstrāṇi samakalpayat | dṛṣṭirevamiyaṃ rāma sarge'sminsthitimāgatā | viriñcirūpānmanasaḥ puṣpalakṣmīrmadhoriva

विविधविरचनैः क्रियाविलासैः कमलजरूपधरेण चेतसैव । रघुसुत परिकल्पनेन नीता स्थितिमतुलां जगतीह सर्गलक्ष्मीः

vividhaviracanaiḥ kriyāvilāsaiḥ kamalajarūpadhareṇa cetasaiva | raghusuta parikalpanena nītā sthitimatulāṃ jagatīha sargalakṣmīḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मो० स्थितिप्रकरणे संसारावतरणप्रतिपादनोपदेशो नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe saṃsārāvataraṇapratipādanopadeśo nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४५

पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगत्संपन्नमेवेदं संपन्नं किंचिदेव न । शून्यमेव च भामात्रं मनोविलसितं स्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | jagatsaṃpannamevedaṃ saṃpannaṃ kiṃcideva na | śūnyameva ca bhāmātraṃ manovilasitaṃ sthitam

न देशकालावेतेन ब्रह्माण्डेनावृतौ स्थितौ । मनागपि महारूपवताप्याकाशरूपिणा

na deśakālāvetena brahmāṇḍenāvṛtau sthitau | manāgapi mahārūpavatāpyākāśarūpiṇā

एतत्संकल्पमात्रात्म स्वप्नदृष्टपुरोपमम् । यत्रैव तत्र तच्छून्यं केवलं व्योम संस्थितम्

etatsaṃkalpamātrātma svapnadṛṣṭapuropamam | yatraiva tatra tacchūnyaṃ kevalaṃ vyoma saṃsthitam

अभित्तिरागरचनमपि दृष्टमसन्मयम् । अकृतं कृतमेवैतद्व्योम्नि चित्रं विचित्रकम्

abhittirāgaracanamapi dṛṣṭamasanmayam | akṛtaṃ kṛtamevaitadvyomni citraṃ vicitrakam

मनसा कल्पितं सर्वं देहादिभुवनत्रयम् । संस्मृतौ कारणं चैतच्चक्षुरालोकने यथा

manasā kalpitaṃ sarvaṃ dehādibhuvanatrayam | saṃsmṛtau kāraṇaṃ caitaccakṣurālokane yathā

आभासमात्रं हि जगद्धटावटपटभ्रमैः । आवर्तते न सद्रूपात्पृथक्कुड्यादयः स्थिताः

ābhāsamātraṃ hi jagaddhaṭāvaṭapaṭabhramaiḥ | āvartate na sadrūpātpṛthakkuḍyādayaḥ sthitāḥ

मनसेदं शरीरं हि वासनार्थं प्रकल्पितम् । कृमिकोशप्रकारेण स्वात्मकोश इव स्वयम्

manasedaṃ śarīraṃ hi vāsanārthaṃ prakalpitam | kṛmikośaprakāreṇa svātmakośa iva svayam

न तदस्ति च यन्नाम चेतःसंकल्पमम्बरम् । न करोति न चाप्नोतिदुर्गमप्यतिदुष्करम्

na tadasti ca yannāma cetaḥsaṃkalpamambaram | na karoti na cāpnotidurgamapyatiduṣkaram

सर्वशक्तिधरे देवे का नाम ननु शक्तयः । न संभवन्त्याश्रियन्ते याभिरन्तर्मनोगुहाः

sarvaśaktidhare deve kā nāma nanu śaktayaḥ | na saṃbhavantyāśriyante yābhirantarmanoguhāḥ

सत्तासत्ते पदार्थानां सर्वेषां सर्वदैव हि । महाबाहो संभवतः सर्वशक्तौ विभौ सति

sattāsatte padārthānāṃ sarveṣāṃ sarvadaiva hi | mahābāho saṃbhavataḥ sarvaśaktau vibhau sati

पश्य भावनया प्राप्तं मनसैवात्मजं वपुः । तस्मात्तत्कलनां राम सर्वशक्तियुतां विदुः

paśya bhāvanayā prāptaṃ manasaivātmajaṃ vapuḥ | tasmāttatkalanāṃ rāma sarvaśaktiyutāṃ viduḥ

स्वसंकल्पकृताः सर्वे देवासुरनरादयः । स्वसंकल्पोपशमने शाम्यन्त्यस्नेहदीपवत्

svasaṃkalpakṛtāḥ sarve devāsuranarādayaḥ | svasaṃkalpopaśamane śāmyantyasnehadīpavat

आकाशसदृशं सर्वं कलनामात्रजृम्भितम् जगत्पश्य महाबुद्धे सुदीर्घं स्वप्नमुत्थितम्

ākāśasadṛśaṃ sarvaṃ kalanāmātrajṛmbhitam jagatpaśya mahābuddhe sudīrghaṃ svapnamutthitam

न जायते न म्रियते इह किंचित्कदाचन । परमार्थेन सुमते मिथ्या सर्वं तु विद्यते

na jāyate na mriyate iha kiṃcitkadācana | paramārthena sumate mithyā sarvaṃ tu vidyate

न वृद्धिमेति नो ह्रासं यन्न किंचित्कदाचन । किं वा तनु भवेत्तत्र कस्य का नाम खण्डना

na vṛddhimeti no hrāsaṃ yanna kiṃcitkadācana | kiṃ vā tanu bhavettatra kasya kā nāma khaṇḍanā

भूमभूतं स्वकायोत्थमपश्यन्निपुणं दृशा । राघवाऽमहता स्वान्तः किमज्ञ इव मुह्यसि

bhūmabhūtaṃ svakāyotthamapaśyannipuṇaṃ dṛśā | rāghavā'mahatā svāntaḥ kimajña iva muhyasi

मृगतृष्णा यथा तापान्मनसो निश्चयात्तथा । असन्त इव दृश्यन्ते सर्वे ब्रह्मादयोऽप्यमी

mṛgatṛṣṇā yathā tāpānmanaso niścayāttathā | asanta iva dṛśyante sarve brahmādayo'pyamī

द्विचन्द्रविभ्रमप्रख्या मनोरथवदुत्थिताः । मिथ्याज्ञानघनाः सर्वे जगत्याकारराशयः

dvicandravibhramaprakhyā manorathavadutthitāḥ | mithyājñānaghanāḥ sarve jagatyākārarāśayaḥ

यथा नौयायिनो मिथ्या स्थाणुस्पन्दमतिस्तथा । असत्यैवोत्थिता नित्यमाकाराणां परम्परा

yathā nauyāyino mithyā sthāṇuspandamatistathā | asatyaivotthitā nityamākārāṇāṃ paramparā

इन्द्रजालमिदं विद्धि मायारचितपञ्जरम् । मनोमनननिर्माणं न सन्नासदिव स्थितम्

indrajālamidaṃ viddhi māyāracitapañjaram | manomanananirmāṇaṃ na sannāsadiva sthitam

ब्रह्मैवेदं जगत्सर्वमन्यतायास्ततः कुतः । प्रसङ्गः कीदृशः कोऽसौ क्व वा सापरितिष्ठति

brahmaivedaṃ jagatsarvamanyatāyāstataḥ kutaḥ | prasaṅgaḥ kīdṛśaḥ ko'sau kva vā sāparitiṣṭhati

अयं गिरिरयं स्थाणुरित्याडम्बरविभ्रमः । मनसो भावनादार्ढ्यादसन्सन्निव लक्ष्यते

ayaṃ girirayaṃ sthāṇurityāḍambaravibhramaḥ | manaso bhāvanādārḍhyādasansanniva lakṣyate

प्रपञ्चपतनारम्भं प्रमत्तस्य इदं जगत् । सकामतृष्णामननं त्यक्त्वान्यद्राम भावय

prapañcapatanārambhaṃ pramattasya idaṃ jagat | sakāmatṛṣṇāmananaṃ tyaktvānyadrāma bhāvaya

यथा स्वप्नो महारम्भो भ्रान्तिरेव न वस्तुतः । दीर्घस्वप्नं तथैवेदं विद्धि चित्तोपपादितम्

yathā svapno mahārambho bhrāntireva na vastutaḥ | dīrghasvapnaṃ tathaivedaṃ viddhi cittopapāditam

दृश्यमानमहाभोगं गृह्यमाणमवस्तुकम् । कोशमाशाभुजङ्गानां संसाराडम्बरं त्यज

dṛśyamānamahābhogaṃ gṛhyamāṇamavastukam | kośamāśābhujaṅgānāṃ saṃsārāḍambaraṃ tyaja

असदेतदिति ज्ञात्वा माऽत्र भावं निवेशय । अनुधावति न प्राज्ञो विज्ञाय मृगतृष्णिकाम्

asadetaditi jñātvā mā'tra bhāvaṃ niveśaya | anudhāvati na prājño vijñāya mṛgatṛṣṇikām

स्वसंकल्पात्स्वरूपाढ्यां मनोरथमयीं श्रियम् । योऽनुगच्छति मूढात्मा दुःखस्यैव स भाजनम्

svasaṃkalpātsvarūpāḍhyāṃ manorathamayīṃ śriyam | yo'nugacchati mūḍhātmā duḥkhasyaiva sa bhājanam

वस्तुन्यसति लोकोऽयं यातु काममवस्तुनि । यस्तु वस्तु परित्यज्य यात्यवस्तु स नश्यति

vastunyasati loko'yaṃ yātu kāmamavastuni | yastu vastu parityajya yātyavastu sa naśyati

मनोव्यामोह एवेदं रज्ज्वामहिभयं यथा । भावनामात्रवैचित्र्याच्चिरमावर्तते जगत्

manovyāmoha evedaṃ rajjvāmahibhayaṃ yathā | bhāvanāmātravaicitryācciramāvartate jagat

असदभ्युदितैर्भावैर्जलान्तश्चन्द्रवच्चलैः । वञ्च्यते बाल एवेह न तत्त्वज्ञो भवादृशः

asadabhyuditairbhāvairjalāntaścandravaccalaiḥ | vañcyate bāla eveha na tattvajño bhavādṛśaḥ

य इमं गुणसंघातं भावयन्सुखमीहते । प्रमार्ष्टि स जडो जाड्यं वह्निभावनया स्वया

ya imaṃ guṇasaṃghātaṃ bhāvayansukhamīhate | pramārṣṭi sa jaḍo jāḍyaṃ vahnibhāvanayā svayā

असदेवेदमाभोगि दृश्यते जलपञ्जरम् । मनोमनननिर्माणहृदये नगरं यथा

asadevedamābhogi dṛśyate jalapañjaram | manomanananirmāṇahṛdaye nagaraṃ yathā

इदं चित्तेच्छयोदेति लीयते तदनिच्छया । । मिथ्यैवं दृश्यते स्फीतं गन्धर्वनगरं यथा

idaṃ cittecchayodeti līyate tadanicchayā | | mithyaivaṃ dṛśyate sphītaṃ gandharvanagaraṃ yathā

राम नष्टे जगत्यस्मिन्न किंचिदपि नश्यति । युक्तेऽपि च जगत्यस्मिन्न किंचिदपि युज्यते

rāma naṣṭe jagatyasminna kiṃcidapi naśyati | yukte'pi ca jagatyasminna kiṃcidapi yujyate

मनःप्रकल्पिते भग्ने हृदि विस्तीर्णपत्तने । वृद्धिं चोपगते ब्रूहि किं वृद्धं कस्य किं क्षतम्

manaḥprakalpite bhagne hṛdi vistīrṇapattane | vṛddhiṃ copagate brūhi kiṃ vṛddhaṃ kasya kiṃ kṣatam

क्रीडार्थेन यथोदेति बालानां हृदि वर्तनम् । मनसा तद्वदेवेदमुदेत्यविरतं जगत्

krīḍārthena yathodeti bālānāṃ hṛdi vartanam | manasā tadvadevedamudetyavirataṃ jagat

न किंचित्कस्यचिन्नष्टमिन्द्रजालजले यथा । भ्रष्टे नष्टे तथैवास्मिन्संसारे वितथोत्थिते

na kiṃcitkasyacinnaṣṭamindrajālajale yathā | bhraṣṭe naṣṭe tathaivāsminsaṃsāre vitathotthite

यदसत्तदसत्स्याच्चेन्न किं कस्य किल क्षतम् । ततो हर्षविषादानां संसारे नाम नास्पदम्

yadasattadasatsyāccenna kiṃ kasya kila kṣatam | tato harṣaviṣādānāṃ saṃsāre nāma nāspadam

असदेव यदत्यन्तं तस्मात्किं नाम नश्यति । नाशाभावे हि दुःखस्य कः प्रसङ्गो महामते

asadeva yadatyantaṃ tasmātkiṃ nāma naśyati | nāśābhāve hi duḥkhasya kaḥ prasaṅgo mahāmate

सदेव वा यदत्यन्तं तस्य किं नाम नश्यति । ब्रह्मैवेदं जगत्सर्वं सुखदुःखे किमुत्थिते

sadeva vā yadatyantaṃ tasya kiṃ nāma naśyati | brahmaivedaṃ jagatsarvaṃ sukhaduḥkhe kimutthite

असद्वापि यदत्यन्तं वृद्धिः स्यात्तस्य कीदृशी । वृद्धेरभावे हर्षस्य कः प्रसङ्गो महामते

asadvāpi yadatyantaṃ vṛddhiḥ syāttasya kīdṛśī | vṛddherabhāve harṣasya kaḥ prasaṅgo mahāmate

सर्वत्रासत्यभूतेऽस्मिन्प्रपञ्चैकान्तकारिणि । संसारे किमुपादेयं प्राज्ञो यदभिवाञ्छतु

sarvatrāsatyabhūte'sminprapañcaikāntakāriṇi | saṃsāre kimupādeyaṃ prājño yadabhivāñchatu

सर्वत्र सत्यभूतेऽस्मिन्ब्रह्मतत्त्वमयेऽपि च । किं स्यात्र्त्रिभुवने हेयं प्राज्ञाः परिहरन्तु यत्

sarvatra satyabhūte'sminbrahmatattvamaye'pi ca | kiṃ syātrtribhuvane heyaṃ prājñāḥ pariharantu yat

असत्सद्वा जगद्यस्य तेनासौ सुखदुःखयोः । अगम्य एव मूर्खस्तु तद्विनाशेन दुःखितः

asatsadvā jagadyasya tenāsau sukhaduḥkhayoḥ | agamya eva mūrkhastu tadvināśena duḥkhitaḥ

आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । योऽभिवाञ्छत्यसद्राम तस्यासत्तैव दृश्यते

ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā | yo'bhivāñchatyasadrāma tasyāsattaiva dṛśyate

आदावन्ते च यत्सत्यं वर्तमाने सदेव तत् । यस्य सर्वं सदेव स्यात्तस्य सत्तैव दृश्यते

ādāvante ca yatsatyaṃ vartamāne sadeva tat | yasya sarvaṃ sadeva syāttasya sattaiva dṛśyate

असत्यभूतं तोयान्तश्चन्द्रव्योमतलादिकम् । बाला एवाभिवाञ्छन्ति मनोमोहाय नोत्तमाः

asatyabhūtaṃ toyāntaścandravyomatalādikam | bālā evābhivāñchanti manomohāya nottamāḥ

बालो हि वितताकारैर्वस्तुरिक्तैः प्रयोजनैः । संतोषमेत्यनन्ताय दुःखाय न सुखाय तु

bālo hi vitatākārairvasturiktaiḥ prayojanaiḥ | saṃtoṣametyanantāya duḥkhāya na sukhāya tu

तस्मान्मा त्वं भवो बालो राम राजीवलोचन । अविनाशमिहालोक्य नित्यमाश्रय सुस्थिरम्

tasmānmā tvaṃ bhavo bālo rāma rājīvalocana | avināśamihālokya nityamāśraya susthiram

असदिदमखिलं मया समेतं त्विति विगणय्य विषादितास्तु मा ते । सदिह हि सकलं मया समेतं त्विति च विलोक्य विषादितास्तु मा ते

asadidamakhilaṃ mayā sametaṃ tviti vigaṇayya viṣāditāstu mā te | sadiha hi sakalaṃ mayā sametaṃ tviti ca vilokya viṣāditāstu mā te

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे यथाभूतार्थयोगोपदेशो नाम पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe yathābhūtārthayogopadeśo nāma pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४६

षट्चत्वारिंशः सर्गः

ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रम्ये धनेषु दारादौ शोकस्यावसरो हि कः । इन्द्रजालेक्षणाद्दृष्टे नष्टे का परिदेवना

śrīvasiṣṭha uvāca | ramye dhaneṣu dārādau śokasyāvasaro hi kaḥ | indrajālekṣaṇāddṛṣṭe naṣṭe kā paridevanā

गन्धर्वनगरस्यार्थे दूषिते भूषिते तथा । अविद्यांशे सुतादौ वा कः क्रमः सुखदुःखयोः

gandharvanagarasyārthe dūṣite bhūṣite tathā | avidyāṃśe sutādau vā kaḥ kramaḥ sukhaduḥkhayoḥ

रम्ये धनेऽथ दारादौ हर्षस्यावसरो हि कः । वृद्धायां मृगतृष्णायां किमानन्दो जलार्थिनाम्

ramye dhane'tha dārādau harṣasyāvasaro hi kaḥ | vṛddhāyāṃ mṛgatṛṣṇāyāṃ kimānando jalārthinām

धनदारेषु वृद्धेषु दुःखं युक्तं न तुष्टयः । वृद्धायां मोहमायायां कः समाश्वासवानिह

dhanadāreṣu vṛddheṣu duḥkhaṃ yuktaṃ na tuṣṭayaḥ | vṛddhāyāṃ mohamāyāyāṃ kaḥ samāśvāsavāniha

यैरेव जायते रागो मूर्खस्याधिकतागतैः । तैरेव भोगैः प्राज्ञस्य विराग उपजायते

yaireva jāyate rāgo mūrkhasyādhikatāgataiḥ | taireva bhogaiḥ prājñasya virāga upajāyate

नष्टे धनेऽथ दारादौ हर्षस्यावसरो हि कः । पारावलोकिनस्त्वेतैर्विरागं यान्ति साधवः

naṣṭe dhane'tha dārādau harṣasyāvasaro hi kaḥ | pārāvalokinastvetairvirāgaṃ yānti sādhavaḥ

अतो राघव तत्त्वज्ञो व्यवहारेषु संसृतेः । नष्टं नष्टमुपेक्षस्व प्राप्तं प्राप्तमुपाहर

ato rāghava tattvajño vyavahāreṣu saṃsṛteḥ | naṣṭaṃ naṣṭamupekṣasva prāptaṃ prāptamupāhara

अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रिमम् । आगतानां च संभोग इति पण्डितलक्षणम्

anāgatānāṃ bhogānāmavāñchanamakṛtrimam | āgatānāṃ ca saṃbhoga iti paṇḍitalakṣaṇam

संसारसंभ्रमे ह्यस्मिंश्छन्नात्मन्याततायिनि । तथा विहर संबुद्धो यथा नायासि मूढताम्

saṃsārasaṃbhrame hyasmiṃśchannātmanyātatāyini | tathā vihara saṃbuddho yathā nāyāsi mūḍhatām

संसाराडम्बरस्यास्य प्रपञ्चरहिते क्रमे । सम्यग्ज्ञा नानुपश्यन्ति ये हतास्ते कुबुद्धयः

saṃsārāḍambarasyāsya prapañcarahite krame | samyagjñā nānupaśyanti ye hatāste kubuddhayaḥ

यया कयाचिद्युक्त्यैव दृश्याद्यस्य गता रतिः । परिमज्जति तस्यास्था न क्वचिद्विमला मतिः

yayā kayācidyuktyaiva dṛśyādyasya gatā ratiḥ | parimajjati tasyāsthā na kvacidvimalā matiḥ

यस्यासदिदमित्यास्था निवृत्ता सर्ववस्तुषु । क्रोडीकरोति सर्वज्ञं नाविद्या तमवास्तवी

yasyāsadidamityāsthā nivṛttā sarvavastuṣu | kroḍīkaroti sarvajñaṃ nāvidyā tamavāstavī

अहं जगच्चैकमिदं सर्वमेवेति यस्य धीः । आस्थानास्थे परित्यज्य संस्थिता स न मज्जति

ahaṃ jagaccaikamidaṃ sarvameveti yasya dhīḥ | āsthānāsthe parityajya saṃsthitā sa na majjati

शुद्धं सदसतोर्मध्यं पदं बुद्ध्याऽवलम्ब्य च । सबाह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण विमुञ्च मा

śuddhaṃ sadasatormadhyaṃ padaṃ buddhyā'valambya ca | sabāhyābhyantaraṃ dṛśyaṃ mā gṛhāṇa vimuñca mā

अत्यन्तविरतः स्वस्थः सर्ववासविवर्जितः । व्योमवत्तिष्ठ नीरागो राम कार्यपरोऽपि सन्

atyantavirataḥ svasthaḥ sarvavāsavivarjitaḥ | vyomavattiṣṭha nīrāgo rāma kāryaparo'pi san

यस्य नेच्छा न वानिच्छा ज्ञस्य कर्मणि तिष्ठतः । न तस्य लिप्यते प्रज्ञा पद्मपत्रमिवाम्बुभिः

yasya necchā na vānicchā jñasya karmaṇi tiṣṭhataḥ | na tasya lipyate prajñā padmapatramivāmbubhiḥ

दर्शनस्पर्शनादीनि मा करोतु करोतु च । तवेन्द्रियमनो गौणं त्वमनिच्छो भवात्मवान्

darśanasparśanādīni mā karotu karotu ca | tavendriyamano gauṇaṃ tvamaniccho bhavātmavān

ममेदमित्यसद्भूतमिन्द्रियार्थे भवन्मनः । मा निमज्जत्वमग्नः सन्मा करोतु करोतु वा

mamedamityasadbhūtamindriyārthe bhavanmanaḥ | mā nimajjatvamagnaḥ sanmā karotu karotu vā

यदा ते नेन्द्रियार्थश्रीः स्वदते हृदि राघव । तदा विज्ञातविज्ञानः समुत्तीर्णभवार्णवः

yadā te nendriyārthaśrīḥ svadate hṛdi rāghava | tadā vijñātavijñānaḥ samuttīrṇabhavārṇavaḥ

आस्वादितेन्द्रियार्थस्य सतनोरतनोरपि । अनिच्छतोऽपि संपन्ना मुक्तिरर्थवशात्तव

āsvāditendriyārthasya satanoratanorapi | anicchato'pi saṃpannā muktirarthavaśāttava

उच्चैःपदाय परया प्रज्ञया वासनागणात् । पुष्पाद्गन्धमिवोदारं चेतो राम पृथक्कुरु

uccaiḥpadāya parayā prajñayā vāsanāgaṇāt | puṣpādgandhamivodāraṃ ceto rāma pṛthakkuru

संसाराम्बुनिधावस्मिन्वासनाम्बुपरिप्लुते । ये प्रज्ञा नावमारूढास्ते तीर्णा वुडिताः परे

saṃsārāmbunidhāvasminvāsanāmbupariplute | ye prajñā nāvamārūḍhāste tīrṇā vuḍitāḥ pare

क्षुरधाराप्रमितया धिया परमधीरया । प्रविचार्यात्मनस्तत्त्वं ततः स्वपदमाविश

kṣuradhārāpramitayā dhiyā paramadhīrayā | pravicāryātmanastattvaṃ tataḥ svapadamāviśa

यथा तत्त्वविदः प्राज्ञा ज्ञानबृंहितचेतसः । विहरन्ति तथा राम विहर्तव्यं न मूढवत्

yathā tattvavidaḥ prājñā jñānabṛṃhitacetasaḥ | viharanti tathā rāma vihartavyaṃ na mūḍhavat

जीवन्मुक्ता महात्मानो नित्यतृप्ता महाधियः । आचारैरनुगन्तव्या न भोगकृपणाः शठाः

jīvanmuktā mahātmāno nityatṛptā mahādhiyaḥ | ācārairanugantavyā na bhogakṛpaṇāḥ śaṭhāḥ

न त्यजन्ति न वाञ्छन्ति व्यवहारं जगद्गतम् । सर्वमेवानुवर्तन्ते पारावारविदो जनाः

na tyajanti na vāñchanti vyavahāraṃ jagadgatam | sarvamevānuvartante pārāvāravido janāḥ

प्रभावस्याभिमानस्य गुणानां यशसः श्रियः । न क्वचित्कृपणा लोके महान्तस्तत्त्वदर्शिनः

prabhāvasyābhimānasya guṇānāṃ yaśasaḥ śriyaḥ | na kvacitkṛpaṇā loke mahāntastattvadarśinaḥ

सुशून्येऽपि न खिद्यन्ते देवोद्याने नसङ्गिनः । नियतिं च न मुञ्चन्ति महान्तो भास्करा इव

suśūnye'pi na khidyante devodyāne nasaṅginaḥ | niyatiṃ ca na muñcanti mahānto bhāskarā iva

विगतेच्छा यथाप्राप्तव्यवहारानुवर्तिनः । विचरन्ति समुन्नद्धाः स्वस्था देहरथे स्थिताः

vigatecchā yathāprāptavyavahārānuvartinaḥ | vicaranti samunnaddhāḥ svasthā deharathe sthitāḥ

त्वमपि प्राप्तवान् राम विवेकमिममाततम् । प्रज्ञाबलेन चानेन ज्ञाने स्वस्थोऽसि सुन्दर

tvamapi prāptavān rāma vivekamimamātatam | prajñābalena cānena jñāne svastho'si sundara

स्पष्टां दृष्टिमवष्टभ्य निर्मानो गतमत्सरः । विहरास्मिन्भुवः पीठे परां सिद्धिमवाप्स्यसि

spaṣṭāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya nirmāno gatamatsaraḥ | viharāsminbhuvaḥ pīṭhe parāṃ siddhimavāpsyasi

स्वस्थः सर्वेहितत्यागी दूरालोकनवाञ्छनः । परां शीतलतामन्तरादाय विहरानघ

svasthaḥ sarvehitatyāgī dūrālokanavāñchanaḥ | parāṃ śītalatāmantarādāya viharānagha

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्थं गिरा विमलया विमलाशयस्य रामो मुनेः सपदि मृष्ट इवाबभासे । ज्ञानामृतेन मधुरेण विराजितान्तः पूर्णः शशाङ्क इव शीतलतां जगाम

śrīvālmīkiruvāca | itthaṃ girā vimalayā vimalāśayasya rāmo muneḥ sapadi mṛṣṭa ivābabhāse | jñānāmṛtena madhureṇa virājitāntaḥ pūrṇaḥ śaśāṅka iva śītalatāṃ jagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे जीवन्मुक्तस्थितगुणवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe jīvanmuktasthitaguṇavarṇanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४७

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्ववेदाङ्गपारग । आश्वस्त इव तिष्ठामि शुद्धाभिर्भवदुक्तिभिः

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña sarvavedāṅgapāraga | āśvasta iva tiṣṭhāmi śuddhābhirbhavaduktibhiḥ

उदाराणि विविक्तानि पेशलान्युदितानि च । श्रोतुं तृप्ति न गच्छामि वचांसि वदतस्तव

udārāṇi viviktāni peśalānyuditāni ca | śrotuṃ tṛpti na gacchāmi vacāṃsi vadatastava

जात्या राजससात्त्विक्याः कथनावसरान्तरे । उत्पत्तिर्भवता प्रोक्ता शास्त्रैः कमलजन्मनः

jātyā rājasasāttvikyāḥ kathanāvasarāntare | utpattirbhavatā proktā śāstraiḥ kamalajanmanaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । बहूनि ब्रह्मलक्षाणि शंकरेन्द्रशतानि च । नारायणसहस्राणि समतीतानि राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | bahūni brahmalakṣāṇi śaṃkarendraśatāni ca | nārāyaṇasahasrāṇi samatītāni rāghava

अन्येषु च विचित्रेषु ब्रह्माण्डेषु च भूरिशः । नानाचारविहाराणि विहरन्ति सहस्रशः

anyeṣu ca vicitreṣu brahmāṇḍeṣu ca bhūriśaḥ | nānācāravihārāṇi viharanti sahasraśaḥ

तुल्यकालमनन्तेषु कालान्तरभवेषु च । जगत्सु प्रोद्भविष्यन्ति बहून्यन्यानि भूरिशः

tulyakālamananteṣu kālāntarabhaveṣu ca | jagatsu prodbhaviṣyanti bahūnyanyāni bhūriśaḥ

तेषामब्जोद्भवादीनां ब्रह्माण्डेषु दिवौकसाम् । उत्पत्तयो महाबाहो विचित्राभ्युत्थिता इव

teṣāmabjodbhavādīnāṃ brahmāṇḍeṣu divaukasām | utpattayo mahābāho vicitrābhyutthitā iva

कदाचित्सृष्टयः शार्व्यः कदाचित्पद्मजोद्भवाः । कदाचिदपि वैष्णव्यः कदाचिन्मुनिनिर्मिताः

kadācitsṛṣṭayaḥ śārvyaḥ kadācitpadmajodbhavāḥ | kadācidapi vaiṣṇavyaḥ kadācinmuninirmitāḥ

कदाचित्पद्मजो ब्रह्मा कदाचित्सलिलोद्भवः । अण्डोद्भवः कदाचित्तु कदाचिज्जायतेऽम्बरात्

kadācitpadmajo brahmā kadācitsalilodbhavaḥ | aṇḍodbhavaḥ kadācittu kadācijjāyate'mbarāt

कस्मिंश्चिदण्डे त्र्यक्षोऽर्कः कस्मिंश्चिदपि वासवः । कस्मिंश्चित्पुण्डरीकाक्षः कस्मिंश्चित्त्र्यक्ष एव हि

kasmiṃścidaṇḍe tryakṣo'rkaḥ kasmiṃścidapi vāsavaḥ | kasmiṃścitpuṇḍarīkākṣaḥ kasmiṃścittryakṣa eva hi

कस्यांचिद्भूरभूत्सृष्टौ नीरन्ध्रतरुसंकटा । कस्यांचिन्नरनीरन्ध्रा कस्यांचिद्भूधरावृता

kasyāṃcidbhūrabhūtsṛṣṭau nīrandhratarusaṃkaṭā | kasyāṃcinnaranīrandhrā kasyāṃcidbhūdharāvṛtā

भूरभून्मृन्मयी काचित्काचिदासीद्दृषन्मयी । आसीद्धेममयी काचित्काचित्ताम्रमयी तथा

bhūrabhūnmṛnmayī kācitkācidāsīddṛṣanmayī | āsīddhemamayī kācitkācittāmramayī tathā

इहैव कानि चित्राणि जगन्त्यन्यान्यथान्यथा । अन्यान्येकैकलोकानि निर्महांस्यपि कानिचित्

ihaiva kāni citrāṇi jagantyanyānyathānyathā | anyānyekaikalokāni nirmahāṃsyapi kānicit

अनन्तानि जगन्त्यस्मिन्ब्रह्मतत्त्वमहाम्बरे । अम्भोधिवीचिजलवन्निमज्जन्त्युद्भवन्ति च

anantāni jagantyasminbrahmatattvamahāmbare | ambhodhivīcijalavannimajjantyudbhavanti ca

यथा तरङ्गा जलधौ मृगतृष्णा मरौ यथा । कुसुमानि यथा चूते तथा विश्वश्रियः परे

yathā taraṅgā jaladhau mṛgatṛṣṇā marau yathā | kusumāni yathā cūte tathā viśvaśriyaḥ pare

भानोर्गणयितुं शक्या रश्मिषु त्रसरेणवः । आलोलवपुषो ब्रह्म तत्त्वेन जगतां गणाः

bhānorgaṇayituṃ śakyā raśmiṣu trasareṇavaḥ | ālolavapuṣo brahma tattvena jagatāṃ gaṇāḥ

यथा मशकजालानि वर्षादिष्वाकुलानि तु । उत्पत्त्योत्पत्त्य नश्यन्ति तथेमा लोकसृष्टयः

yathā maśakajālāni varṣādiṣvākulāni tu | utpattyotpattya naśyanti tathemā lokasṛṣṭayaḥ

न च विज्ञायते कस्मात्कालात्प्रभृति चागताः । नित्यागमापायपरा एताः सर्गपरम्पराः

na ca vijñāyate kasmātkālātprabhṛti cāgatāḥ | nityāgamāpāyaparā etāḥ sargaparamparāḥ

अनादिमत्योऽविरतं प्रस्फुरन्ति तरङ्गवत् । पूर्वात्पूर्वं किलाभूवंस्ततः पूर्वतरं यथा

anādimatyo'virataṃ prasphuranti taraṅgavat | pūrvātpūrvaṃ kilābhūvaṃstataḥ pūrvataraṃ yathā

भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते ससुरासुरमानवाः । सरित्तङ्गभङ्ग्यैव समस्ता भूतजातयः

bhūtvā bhūtvā pralīyante sasurāsuramānavāḥ | sarittaṅgabhaṅgyaiva samastā bhūtajātayaḥ

यथेदमण्डं वैरिञ्चं तथा ब्रह्माण्डपङ्क्तयः । याः सहस्राः परिक्षीणा नाडिका वत्सरेष्विव

yathedamaṇḍaṃ vairiñcaṃ tathā brahmāṇḍapaṅktayaḥ | yāḥ sahasrāḥ parikṣīṇā nāḍikā vatsareṣviva

अन्याः संप्रति विद्यन्ते वर्तमानशरीरकाः । प्रान्ते ब्रह्मपुरस्यास्य वितते ब्रह्मणः पदे

anyāḥ saṃprati vidyante vartamānaśarīrakāḥ | prānte brahmapurasyāsya vitate brahmaṇaḥ pade

ब्रह्मण्यन्या भविष्यन्ति ब्राह्म्यो ब्रह्मपुरश्रियः । पुनस्ताश्च विनङ्क्ष्यन्ति भूत्वा भूत्वा यथा गिरः

brahmaṇyanyā bhaviṣyanti brāhmyo brahmapuraśriyaḥ | punastāśca vinaṅkṣyanti bhūtvā bhūtvā yathā giraḥ

ब्रह्मण्यन्या भविष्यन्त्यः स्थिताः सर्गपरम्पराः । घटा इव मृदो राशावङ्कुरे पल्लवा इव

brahmaṇyanyā bhaviṣyantyaḥ sthitāḥ sargaparamparāḥ | ghaṭā iva mṛdo rāśāvaṅkure pallavā iva

यावद्ब्रह्म चिदाकाशे तथा त्रिभुवनश्रियः । स्फाराकारविकाराढ्याः प्रेक्ष्यमाणा न किंचन

yāvadbrahma cidākāśe tathā tribhuvanaśriyaḥ | sphārākāravikārāḍhyāḥ prekṣyamāṇā na kiṃcana

उन्मज्जन्त्यो निमज्जन्त्यो न सत्या नाप्यसच्छ्रियः । जडारम्भा वितन्वन्त्यस्ता एव खलता इव

unmajjantyo nimajjantyo na satyā nāpyasacchriyaḥ | jaḍārambhā vitanvantyastā eva khalatā iva

तरङ्गसमधर्मिण्यो दृष्टनष्टशरीरकाः । सर्वासां सृष्टिराशीनां चित्राकारविचेष्टिताः

taraṅgasamadharmiṇyo dṛṣṭanaṣṭaśarīrakāḥ | sarvāsāṃ sṛṣṭirāśīnāṃ citrākāraviceṣṭitāḥ

चित्राकारविकाराश्च चित्ररूपा हि सृष्टयः । व्यतिरिक्ता न सर्वेषां समस्ताः सृष्टिदृष्टयः

citrākāravikārāśca citrarūpā hi sṛṣṭayaḥ | vyatiriktā na sarveṣāṃ samastāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

तत्त्वज्ञविषये राम सलिलादिव वृष्टयः । आयान्ति सृष्टयो देवाज्जलदादिव वृष्टयः

tattvajñaviṣaye rāma salilādiva vṛṣṭayaḥ | āyānti sṛṣṭayo devājjaladādiva vṛṣṭayaḥ

व्यतिरिक्ता न सर्वेषां समस्ताः सृष्टिदृष्टयः । व्यतिरिक्ता द्रवाम्भोधिस्वाष्ठीलाः शाल्मलेरिव

vyatiriktā na sarveṣāṃ samastāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ | vyatiriktā dravāmbhodhisvāṣṭhīlāḥ śālmaleriva

इह सृष्टिषु पुष्टासु निकृष्टासु च राघव । परमान्नभसो जातास्तन्मात्रमलमालिका

iha sṛṣṭiṣu puṣṭāsu nikṛṣṭāsu ca rāghava | paramānnabhaso jātāstanmātramalamālikā

कदाचित्प्रथमं व्योम प्रतिष्ठामधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा व्योमजोऽसौ प्रजापतिः

kadācitprathamaṃ vyoma pratiṣṭhāmadhigacchati | tataḥ prajāyate brahmā vyomajo'sau prajāpatiḥ

कदाचित्प्रथमं वायुः प्रतिष्ठामधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा वायुजोऽसौ प्रजापतिः

kadācitprathamaṃ vāyuḥ pratiṣṭhāmadhigacchati | tataḥ prajāyate brahmā vāyujo'sau prajāpatiḥ

कदाचित्प्रथमं तेजः प्रतिष्ठामधिगच्छति । ततः प्रजायते कर्ता तेजसोऽसौ प्रजापतिः

kadācitprathamaṃ tejaḥ pratiṣṭhāmadhigacchati | tataḥ prajāyate kartā tejaso'sau prajāpatiḥ

कदाचित्प्रथमं वारि प्रतिष्ठामधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा वारिजोऽसौ प्रजापतिः

kadācitprathamaṃ vāri pratiṣṭhāmadhigacchati | tataḥ prajāyate brahmā vārijo'sau prajāpatiḥ

कदाचित्प्रथमं पृथ्वी स्फारतामधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा पार्थिवोऽसौ प्रजापतिः

kadācitprathamaṃ pṛthvī sphāratāmadhigacchati | tataḥ prajāyate brahmā pārthivo'sau prajāpatiḥ

इदं चत्वारि संपीड्य पञ्चमं वर्धते यदा । तदा तज्जात एवैष कुरुते जागतीं क्रियाम्

idaṃ catvāri saṃpīḍya pañcamaṃ vardhate yadā | tadā tajjāta evaiṣa kurute jāgatīṃ kriyām

कदाचिदप्सु वायौ वा सुस्फारे वापि तेजसि । स्वयं संपद्यतेऽकस्मात्पुमान्प्रकृतिभावितः

kadācidapsu vāyau vā susphāre vāpi tejasi | svayaṃ saṃpadyate'kasmātpumānprakṛtibhāvitaḥ

तस्याथ शब्दो वदनात्कदाचिज्जायते पदात् । कदाचिदंशात्पृष्ठाद्वा कदाचिल्लोचनात्करात्

tasyātha śabdo vadanātkadācijjāyate padāt | kadācidaṃśātpṛṣṭhādvā kadācillocanātkarāt

कदाचित्पुरुषस्यास्य नाभौ पद्मं प्रजायते । तस्मिन्संवधते ब्रह्मा पद्मजोऽसौ प्रकीर्तितः

kadācitpuruṣasyāsya nābhau padmaṃ prajāyate | tasminsaṃvadhate brahmā padmajo'sau prakīrtitaḥ

मायेयं स्वप्नवद्भ्रान्तिर्मिथ्यारचितचक्रिका । मनोराज्यमिवालोलसलिलावर्तसुन्दरी

māyeyaṃ svapnavadbhrāntirmithyāracitacakrikā | manorājyamivālolasalilāvartasundarī

किमिवास्यां वद ज्ञप्तौ कथं संभवतीह ते । क्वचिद्बालमनोराज्यमिदं पर्यनुयुज्यते

kimivāsyāṃ vada jñaptau kathaṃ saṃbhavatīha te | kvacidbālamanorājyamidaṃ paryanuyujyate

कदाचिदम्बरे शुद्धे मनस्तत्त्वानुरञ्जनात् । सौवर्णं ब्रह्मगर्भं च स्वयमण्डं प्रवर्तते

kadācidambare śuddhe manastattvānurañjanāt | sauvarṇaṃ brahmagarbhaṃ ca svayamaṇḍaṃ pravartate

कदाचिदेव पुरुषो वीर्यं सृजति वारिणि । तस्मात्प्रजायते पद्मं ब्रह्माण्डमथवा महत्

kadācideva puruṣo vīryaṃ sṛjati vāriṇi | tasmātprajāyate padmaṃ brahmāṇḍamathavā mahat

तस्मात्प्रजायते ब्रह्मा कदाचिद्भास्करोऽप्यसौ । कदाचिद्वरुणो ब्रह्मा कदाचिद्वायुरण्डजः

tasmātprajāyate brahmā kadācidbhāskaro'pyasau | kadācidvaruṇo brahmā kadācidvāyuraṇḍajaḥ

एवमन्तर्विहीनासु विचित्रास्विह सृष्टिषु । विचित्रोत्पत्तयो राम ब्रह्मणो विविधा गताः

evamantarvihīnāsu vicitrāsviha sṛṣṭiṣu | vicitrotpattayo rāma brahmaṇo vividhā gatāḥ

निदर्शनार्थं सृष्टेस्तु मयैकस्य प्रजापतेः । भवते कथितोत्पत्तिर्न तत्र नियमः क्वचित्

nidarśanārthaṃ sṛṣṭestu mayaikasya prajāpateḥ | bhavate kathitotpattirna tatra niyamaḥ kvacit

मनोविजृम्भणमिदं संसार इति संमतम् । संबोधनाय भवतः सृष्टिक्रम उदाहृतः

manovijṛmbhaṇamidaṃ saṃsāra iti saṃmatam | saṃbodhanāya bhavataḥ sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ

सात्त्विकीप्रभृतयो याश्च जातयश्चेत्थमागताः । इति ते कथनायैष सृष्टिक्रम उदाहृतः

sāttvikīprabhṛtayo yāśca jātayaścetthamāgatāḥ | iti te kathanāyaiṣa sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ

पुनः सृष्टिः पुनर्नाशः पुनर्दुःखं पुनः सुखम् । पुनरज्ञः पुनस्तज्ज्ञो बन्धमोक्षदृशः पुनः

punaḥ sṛṣṭiḥ punarnāśaḥ punarduḥkhaṃ punaḥ sukham | punarajñaḥ punastajjño bandhamokṣadṛśaḥ punaḥ

पुनः सृष्टिकराऽवीतवीतस्नेहदृशः पुनः । दीपा इव कृतालोकाः प्रशाम्यन्त्युद्भवन्ति च

punaḥ sṛṣṭikarā'vītavītasnehadṛśaḥ punaḥ | dīpā iva kṛtālokāḥ praśāmyantyudbhavanti ca

देहोत्पत्तौ विनाशे च दीपानां ब्रह्मणामपि । कालेनाधिकतां त्यक्त्वा नाशे भेदो न कश्चन

dehotpattau vināśe ca dīpānāṃ brahmaṇāmapi | kālenādhikatāṃ tyaktvā nāśe bhedo na kaścana

पुनः कृतं पुनस्त्रेता पुनः स द्वापरः कलिः । पुनरावर्तते सर्वं चक्रावर्ततया जगत्

punaḥ kṛtaṃ punastretā punaḥ sa dvāparaḥ kaliḥ | punarāvartate sarvaṃ cakrāvartatayā jagat

पुनर्मन्वन्तरारम्भाः पुनः कल्पपरम्पराः । पुनः पुनः कार्यदशाः प्रातः प्रातरहो यथा

punarmanvantarārambhāḥ punaḥ kalpaparamparāḥ | punaḥ punaḥ kāryadaśāḥ prātaḥ prātaraho yathā

लोकालोककलाकालकलनाकलितान्तरम् । पुनःपुनरिदं सर्वं न किंचन पुनःपुनः

lokālokakalākālakalanākalitāntaram | punaḥpunaridaṃ sarvaṃ na kiṃcana punaḥpunaḥ

अनाहते प्रतप्तेऽयःपिण्डेऽनलकणा इव । इमे भावाः स्थिता नित्यं चिदाकाशे स्वभावतः

anāhate pratapte'yaḥpiṇḍe'nalakaṇā iva | ime bhāvāḥ sthitā nityaṃ cidākāśe svabhāvataḥ

कदाचिदनभिव्यक्तं कदाचिद्व्यक्तिमागतम् । इदमस्ति परे तत्त्वे सर्वं वृक्ष इवार्तवम्

kadācidanabhivyaktaṃ kadācidvyaktimāgatam | idamasti pare tattve sarvaṃ vṛkṣa ivārtavam

चित्स्पन्द एव सर्वात्मा सर्वदैवेदृशाकृतिः । यदस्माज्जायते सर्गो द्वीन्दुत्वमिव लोचनात्

citspanda eva sarvātmā sarvadaivedṛśākṛtiḥ | yadasmājjāyate sargo dvīndutvamiva locanāt

चितः सर्वाः समायान्ति संतताः सृष्टिदृष्टयः । तत्स्था एवाप्यतत्स्थाभाश्चन्द्रादिव मरीचयः

citaḥ sarvāḥ samāyānti saṃtatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ | tatsthā evāpyatatsthābhāścandrādiva marīcayaḥ

न कदाचन संसारः किलायं राम सत्सदा । सर्वशक्तावसंसारशक्तिता विद्यते यतः

na kadācana saṃsāraḥ kilāyaṃ rāma satsadā | sarvaśaktāvasaṃsāraśaktitā vidyate yataḥ

न चैवेदं कदाचित्तु साधो जगदनीदृशम् । सर्वशक्तौ हि संसारशक्तिता विद्यते यतः

na caivedaṃ kadācittu sādho jagadanīdṛśam | sarvaśaktau hi saṃsāraśaktitā vidyate yataḥ

महाकल्पावधिः कालेन संसारितयेद्धया । न भविष्यति संसार इदानीमिति युज्यते

mahākalpāvadhiḥ kālena saṃsāritayeddhayā | na bhaviṣyati saṃsāra idānīmiti yujyate

ज्ञदृष्ट्या सर्वमेवेदं ब्रह्मैवेति महामते । नास्ति संसार इत्येतदुपपद्यत एव च

jñadṛṣṭyā sarvamevedaṃ brahmaiveti mahāmate | nāsti saṃsāra ityetadupapadyata eva ca

अज्ञदृष्ट्या त्वविच्छिन्नसंसारत्वादनारतम् । नित्या संसारमायेयं मिथ्यापीहोपपद्यते

ajñadṛṣṭyā tvavicchinnasaṃsāratvādanāratam | nityā saṃsāramāyeyaṃ mithyāpīhopapadyate

पुनःपुनश्च भावित्वान्न कदाचिदनीदृशम् । जगदित्येतदित्युक्तं न मृषा रघुनन्दन

punaḥpunaśca bhāvitvānna kadācidanīdṛśam | jagadityetadityuktaṃ na mṛṣā raghunandana

अनारतपतद्रूपा दिशो दृष्टा विनश्वराः । विनाशीदं जगत्सर्वमिति किं नोपपद्यते

anāratapatadrūpā diśo dṛṣṭā vinaśvarāḥ | vināśīdaṃ jagatsarvamiti kiṃ nopapadyate

सर्वत्रोदितचन्द्रार्का दिशो दृष्टाः स्थिराचलाः । अविनाशि जगत्सर्वमित्यप्यवितथोपमम्

sarvatroditacandrārkā diśo dṛṣṭāḥ sthirācalāḥ | avināśi jagatsarvamityapyavitathopamam

न तदस्ति न यत्तस्मिन्नेकस्मिन्विततात्मनि । संकल्पकलनाजालमनाख्ये नोपपद्यते

na tadasti na yattasminnekasminvitatātmani | saṃkalpakalanājālamanākhye nopapadyate

पुनःपुनरिदं सर्वं पुनर्मरणजन्मनी । पुनः सुखं पुनर्दुःखं पुनः करणकर्मणी

punaḥpunaridaṃ sarvaṃ punarmaraṇajanmanī | punaḥ sukhaṃ punarduḥkhaṃ punaḥ karaṇakarmaṇī

पुनराशाः पुनर्व्योम पुनरम्भोधयोऽद्रयः । अभ्युदेति पुनः सृष्टिः खवदर्कप्रभा यथा

punarāśāḥ punarvyoma punarambhodhayo'drayaḥ | abhyudeti punaḥ sṛṣṭiḥ khavadarkaprabhā yathā

पुनर्दैत्याः पुनर्देवाः पुनर्लोकान्तरक्रमाः । पुनः स्वर्गापवर्गेहाः पुनरिन्द्रः पुनः शशी

punardaityāḥ punardevāḥ punarlokāntarakramāḥ | punaḥ svargāpavargehāḥ punarindraḥ punaḥ śaśī

पुनर्नारायणो देवः पुनर्दनुसुतादयः । पुनराशाचलच्चारुचन्द्रार्कवरुणानिलाः

punarnārāyaṇo devaḥ punardanusutādayaḥ | punarāśācalaccārucandrārkavaruṇānilāḥ

सुमेरुकर्णिकाकान्ता सह्यकेसरशालिनी । पूर्णा स्फीतोदरोदेति रोदसी नलिनी पुनः

sumerukarṇikākāntā sahyakesaraśālinī | pūrṇā sphītodarodeti rodasī nalinī punaḥ

व्योमकाननमाक्रम्य वल्गत्यंशुनखोत्करैः । तमःकरिघटा भेत्तुं पुनर्भास्करकेसरी

vyomakānanamākramya valgatyaṃśunakhotkaraiḥ | tamaḥkarighaṭā bhettuṃ punarbhāskarakesarī

पुनरिन्दुश्चलत्स्वच्छमञ्जरीसुन्दरैः करैः । करोत्यमृतमाह्लादि दिग्वधूमुखमण्डनम्

punarinduścalatsvacchamañjarīsundaraiḥ karaiḥ | karotyamṛtamāhlādi digvadhūmukhamaṇḍanam

पुनः स्वर्गतरोः पुण्यक्षयवातसमीरिताः । पतन्तीह विनुन्नाङ्गाः पुण्यकृत्पुष्पराशयः

punaḥ svargataroḥ puṇyakṣayavātasamīritāḥ | patantīha vinunnāṅgāḥ puṇyakṛtpuṣparāśayaḥ

पुनः कार्यक्रियापक्षैः संसारारम्भनामकम् । किंचित्पटपटं कृत्वा याति कालकपिञ्जलः

punaḥ kāryakriyāpakṣaiḥ saṃsārārambhanāmakam | kiṃcitpaṭapaṭaṃ kṛtvā yāti kālakapiñjalaḥ

पुनरिन्द्रादिके याते सज्जमास्थाय केवलम् । आयात्यपरदेवेन्द्रषट्पदः स्वर्गपङ्कजम्

punarindrādike yāte sajjamāsthāya kevalam | āyātyaparadevendraṣaṭpadaḥ svargapaṅkajam

पुनः कालं कृतापूतं कलुषीकुरुते कलिः । सचक्रिणमिवाम्भोधिं प्रवृद्धोऽवकरानिलः

punaḥ kālaṃ kṛtāpūtaṃ kaluṣīkurute kaliḥ | sacakriṇamivāmbhodhiṃ pravṛddho'vakarānilaḥ

पुन कालकुलालेन कृतभूतशरावकम् । चक्रमावर्त्यते वेगादजस्रं कल्पनामकम्

puna kālakulālena kṛtabhūtaśarāvakam | cakramāvartyate vegādajasraṃ kalpanāmakam

पुनर्नीरसतामेति जगदस्तशुभस्थिति । अभ्यासीभूतसंकल्पं संशुष्कमिव काननम्

punarnīrasatāmeti jagadastaśubhasthiti | abhyāsībhūtasaṃkalpaṃ saṃśuṣkamiva kānanam

पुनरर्कगणेष्वग्निदग्धानन्तकलेवरम् । सर्वभूतास्थिसंपूर्णं जगदेति श्मशानताम्

punararkagaṇeṣvagnidagdhānantakalevaram | sarvabhūtāsthisaṃpūrṇaṃ jagadeti śmaśānatām

पुनः कुलाचलाकारपुष्करावर्तवर्षणैः । नृत्यद्भवबृहत्फेनां यात्येकार्णवतां जगत्

punaḥ kulācalākārapuṣkarāvartavarṣaṇaiḥ | nṛtyadbhavabṛhatphenāṃ yātyekārṇavatāṃ jagat

पुनः संशान्तवाय्वम्बुरिक्तं सकलवस्तुभिः । तदपूर्वमिवाकाशं जगदायाति शून्यताम्

punaḥ saṃśāntavāyvamburiktaṃ sakalavastubhiḥ | tadapūrvamivākāśaṃ jagadāyāti śūnyatām

पुनः कतिपया भुक्त्वा समाः समरसाशयः । । जीवितं जीर्णया तन्वा पुनः स्वात्मनि लीयते

punaḥ katipayā bhuktvā samāḥ samarasāśayaḥ | | jīvitaṃ jīrṇayā tanvā punaḥ svātmani līyate

पुनरन्येन कालेन तथैव जगतां गणान् । मनस्तनोति वै शून्ये गन्धर्वनगरं यथा

punaranyena kālena tathaiva jagatāṃ gaṇān | manastanoti vai śūnye gandharvanagaraṃ yathā

पुरः सर्गसमारम्भः प्रलये सर्वसंभवः । सर्वं पुनरिदं राम चक्रवत्परिवर्तते

puraḥ sargasamārambhaḥ pralaye sarvasaṃbhavaḥ | sarvaṃ punaridaṃ rāma cakravatparivartate

किमेतस्मिन्महामायाडम्बरे दीर्घशम्बरे । राम सत्यमसत्यं वा निर्णेयं यदिहोच्यते

kimetasminmahāmāyāḍambare dīrghaśambare | rāma satyamasatyaṃ vā nirṇeyaṃ yadihocyate

दाशूराख्यायिकेवेयं राम संसारचक्रिका । कल्पनारचिताकारा वस्तुशून्या न वस्तुतः

dāśūrākhyāyikeveyaṃ rāma saṃsāracakrikā | kalpanāracitākārā vastuśūnyā na vastutaḥ

अविरलमिदमाततं विकल्पैरसदुदितैरपि तैर्द्विचन्द्रकल्पैः । विरचितमसतानुपन्नसत्यं जगदिह तेन विमूढता किमुत्था

aviralamidamātataṃ vikalpairasaduditairapi tairdvicandrakalpaiḥ | viracitamasatānupannasatyaṃ jagadiha tena vimūḍhatā kimutthā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे जगद्वासनिर्णययोगोपदेशो नाम सप्तचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe jagadvāsanirṇayayogopadeśo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४८

श्रीवसिष्ठ उवाच । क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्यहताशयाः । नापेक्षन्ते यदा सत्यं न पश्यन्ति शठास्तदा

śrīvasiṣṭha uvāca | kriyāviśeṣabahulā bhogaiśvaryahatāśayāḥ | nāpekṣante yadā satyaṃ na paśyanti śaṭhāstadā

ये तु पारं गता बुद्धेरिन्द्रियैर्न वशीकृताः । त एनां जागतीं मायां पश्यन्ति करबिल्ववत्

ye tu pāraṃ gatā buddherindriyairna vaśīkṛtāḥ | ta enāṃ jāgatīṃ māyāṃ paśyanti karabilvavat

तुच्छां तां जागतीं मायां दृष्ट्वा जीवो विचारवान् । अहंकारमयीं मायां त्यजत्यहिरिव त्वचम्

tucchāṃ tāṃ jāgatīṃ māyāṃ dṛṣṭvā jīvo vicāravān | ahaṃkāramayīṃ māyāṃ tyajatyahiriva tvacam

असक्ततां ततोऽभ्येत्य पुना राम न जायते । क्षेत्रेष्वपि चिरं तिष्ठन्बीजं दग्धमिवाग्निना

asaktatāṃ tato'bhyetya punā rāma na jāyate | kṣetreṣvapi ciraṃ tiṣṭhanbījaṃ dagdhamivāgninā

आधिव्याधिपरीताय प्रातर्वाद्य विनाशिने । प्रयतन्ते शरीराय हितमज्ञास्तु नात्मने

ādhivyādhiparītāya prātarvādya vināśine | prayatante śarīrāya hitamajñāstu nātmane

त्वमप्यज्ञवदज्ञस्य शरीरस्य समीहितम् । मा संपादय दुःखाय भवात्मैकपरायणः

tvamapyajñavadajñasya śarīrasya samīhitam | mā saṃpādaya duḥkhāya bhavātmaikaparāyaṇaḥ

श्रीराम उवाच । दाशूराख्यायिकेवेयं सुखसंसारचक्रिका । कल्पनारचिताकारा वस्तुशून्येति किं प्रभो

śrīrāma uvāca | dāśūrākhyāyikeveyaṃ sukhasaṃsāracakrikā | kalpanāracitākārā vastuśūnyeti kiṃ prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगन्मायास्वरूपस्य वर्णनाव्यपदेशतः । दाशूराख्यायिका राम वर्ण्यमानां मया शृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | jaganmāyāsvarūpasya varṇanāvyapadeśataḥ | dāśūrākhyāyikā rāma varṇyamānāṃ mayā śṛṇu

अस्त्यस्मिन्वसुधापीठे विचित्रकुसुमद्रुमः । मागधो नाम विख्यातः श्रीमाञ्जनपदो महान्

astyasminvasudhāpīṭhe vicitrakusumadrumaḥ | māgadho nāma vikhyātaḥ śrīmāñjanapado mahān

कदम्बवनविस्तारलीलावलितजङ्गलः । विचित्रविहगव्यूहसर्वाश्चर्यमनोहरः

kadambavanavistāralīlāvalitajaṅgalaḥ | vicitravihagavyūhasarvāścaryamanoharaḥ

सस्यसंकटसीमान्तः पुरोपवनमण्डितः । कमलोत्पलकह्लारपूर्णसर्वसरित्तटः

sasyasaṃkaṭasīmāntaḥ puropavanamaṇḍitaḥ | kamalotpalakahlārapūrṇasarvasarittaṭaḥ

उद्यानदोलाविलसल्ललनागेयघुंघुमः । निशोपभुक्तकुसुमनीरन्ध्रविशिखावनिः

udyānadolāvilasallalanāgeyaghuṃghumaḥ | niśopabhuktakusumanīrandhraviśikhāvaniḥ

तत्रैकस्मिन्गिरितटे कर्णिकारसमाकुले । कदलीखण्डनीरन्ध्रनीपगुल्मविराजिते

tatraikasmingiritaṭe karṇikārasamākule | kadalīkhaṇḍanīrandhranīpagulmavirājite

पुष्पौघस्फूर्जदनिले केसरारुणधूलिनि । कारण्डवकृतारावे रसत्सरससारसे

puṣpaughasphūrjadanile kesarāruṇadhūlini | kāraṇḍavakṛtārāve rasatsarasasārase

तस्मिन्नगवरे पुण्ये विचित्रविहगद्रुमे । कश्चित्परमधर्मात्मा मुनिरासीन्महातपाः

tasminnagavare puṇye vicitravihagadrume | kaścitparamadharmātmā munirāsīnmahātapāḥ

दाशूरनामा महता तपोयोगेन संयुतः । कदम्बपृष्ठवास्तव्यो वीतरागो महामतिः

dāśūranāmā mahatā tapoyogena saṃyutaḥ | kadambapṛṣṭhavāstavyo vītarāgo mahāmatiḥ

श्रीराम उवाच । असौ तपस्वी भगवन्विपिने केन हेतुना । कथं चाप्यवसत्पृष्ठे कदम्बस्य महातरोः

śrīrāma uvāca | asau tapasvī bhagavanvipine kena hetunā | kathaṃ cāpyavasatpṛṣṭhe kadambasya mahātaroḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । शरलोमेति विख्यातः पिता तस्य बभूव ह । रामाऽपर इव ब्रह्मा तस्मिन्नेवावसद्गिरौ

śrīvasiṣṭha uvāca | śaralometi vikhyātaḥ pitā tasya babhūva ha | rāmā'para iva brahmā tasminnevāvasadgirau

तस्यासावेकपुत्रोऽभूत्कचो देवगुरोरिव । तेन सार्धं स पुत्रेण नीतवाञ्जीवितं वने

tasyāsāvekaputro'bhūtkaco devaguroriva | tena sārdhaṃ sa putreṇa nītavāñjīvitaṃ vane

अथासौ शरलोमात्र भुक्त्वा युगगणं ययौ । त्यक्तदेहः सुरागारं मुक्तनीडः खगो यथा

athāsau śaralomātra bhuktvā yugagaṇaṃ yayau | tyaktadehaḥ surāgāraṃ muktanīḍaḥ khago yathā

एक एव वने तस्मिन्दाशूरः प्ररुरोद ह । दशापनीतपितृकः करुणं कुररो यथा

eka eva vane tasmindāśūraḥ praruroda ha | daśāpanītapitṛkaḥ karuṇaṃ kuraro yathā

मातापितृवियोगेन शोकसंतापिताशयः । म्लानिमभ्याययौ नूनं हेमन्त इव पङ्कजम्

mātāpitṛviyogena śokasaṃtāpitāśayaḥ | mlānimabhyāyayau nūnaṃ hemanta iva paṅkajam

बालोऽसावतिदीनात्मा वनदेवतया वने । इत्थमाश्वासितो राम तदाऽदृश्यशरीरया

bālo'sāvatidīnātmā vanadevatayā vane | itthamāśvāsito rāma tadā'dṛśyaśarīrayā

ऋषिपुत्र महाप्राज्ञ किमज्ञ इव रोदिषि । संसारस्य न कस्मात्त्वं स्वरूपं वेत्सि चञ्चलम्

ṛṣiputra mahāprājña kimajña iva rodiṣi | saṃsārasya na kasmāttvaṃ svarūpaṃ vetsi cañcalam

सर्वदैवेदृशी साधो संसारे संसृतिश्चला । जायते जीव्यते पश्चादवश्यं च विनश्यति

sarvadaivedṛśī sādho saṃsāre saṃsṛtiścalā | jāyate jīvyate paścādavaśyaṃ ca vinaśyati

यद्यत्किंचिद्दृश्यदृशि ब्रह्मादिकमिदं मुने । गन्तव्यस्तेन सर्वेण विनाशो नात्र संशयः

yadyatkiṃciddṛśyadṛśi brahmādikamidaṃ mune | gantavyastena sarveṇa vināśo nātra saṃśayaḥ

तदर्थं मा कृथा व्यर्थं विषादं मरणे पितुः । अवश्यभाव्यस्तमयो जातस्याहर्षतेरिव

tadarthaṃ mā kṛthā vyarthaṃ viṣādaṃ maraṇe pituḥ | avaśyabhāvyastamayo jātasyāharṣateriva

अशरीरामिति श्रुत्वा गिरमारक्तलोचनः । धैर्यमासादयामास शिखण्डी स्तनितादिव

aśarīrāmiti śrutvā giramāraktalocanaḥ | dhairyamāsādayāmāsa śikhaṇḍī stanitādiva

उत्थायावश्यकं कृत्वा पाश्चात्यं पितुरादरात् । चकार तपसे बुद्धिं दृढामुत्तमसिद्धये

utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā pāścātyaṃ piturādarāt | cakāra tapase buddhiṃ dṛḍhāmuttamasiddhaye

ब्राह्मेण कर्मणा तस्य विपिने चरतस्तपः । अनन्तसंकल्पमयं श्रोत्रियत्वं बभूव ह

brāhmeṇa karmaṇā tasya vipine caratastapaḥ | anantasaṃkalpamayaṃ śrotriyatvaṃ babhūva ha

अज्ञातज्ञेयबुद्धेस्तु श्रोत्रियस्य तया तया । न विशश्राम चेतोऽस्य पवित्रेऽपि धरातले

ajñātajñeyabuddhestu śrotriyasya tayā tayā | na viśaśrāma ceto'sya pavitre'pi dharātale

केवलं सर्वमेवेदमपि शुद्धं धरातलम् । अशुद्धमिव पश्यन्स न रेमे क्वचिदेव हि

kevalaṃ sarvamevedamapi śuddhaṃ dharātalam | aśuddhamiva paśyansa na reme kvacideva hi

अथ संकल्पयामास स्वसंकल्पनयैव सः । वृक्षाग्रमेव संशुद्धं स्थितिस्तत्रोचिता मम

atha saṃkalpayāmāsa svasaṃkalpanayaiva saḥ | vṛkṣāgrameva saṃśuddhaṃ sthitistatrocitā mama

तदिदानीं तपस्तप्स्ये तपसा येन शाखिषु । खगवत्स्थितिमाप्नोमि शाखासु च दलेषु च

tadidānīṃ tapastapsye tapasā yena śākhiṣu | khagavatsthitimāpnomi śākhāsu ca daleṣu ca

इति संचिन्त्य संज्वाल्य हुताशमतिभास्वरम् । जुहाव तस्मिन्प्रोत्कृत्त्य मांसं स्वस्कन्धभित्तितः

iti saṃcintya saṃjvālya hutāśamatibhāsvaram | juhāva tasminprotkṛttya māṃsaṃ svaskandhabhittitaḥ

अथ गीर्वाणवृन्दस्य समग्रा गलभित्तयः । मन्मुखत्वेन मा यान्तु विप्रमांसेन भस्मताम्

atha gīrvāṇavṛndasya samagrā galabhittayaḥ | manmukhatvena mā yāntu vipramāṃsena bhasmatām

इति संचिन्त्य भगवान्सप्तार्चिस्तस्य देवता । पुरो बभूव दीप्तांशुर्दीप्तांशुर्वाक्पतेरिव

iti saṃcintya bhagavānsaptārcistasya devatā | puro babhūva dīptāṃśurdīptāṃśurvākpateriva

उवाच वचनं धीरं कुमाराभिमतं वरम् । गृहाण स्थापितं साधो कोशाकाशान्मणिं यथा

uvāca vacanaṃ dhīraṃ kumārābhimataṃ varam | gṛhāṇa sthāpitaṃ sādho kośākāśānmaṇiṃ yathā

इत्युक्तवन्तमनलमर्घपुष्पेण शोभिना । संपूज्य स्तुतिवादेन प्राह विप्रकुमारकः

ityuktavantamanalamarghapuṣpeṇa śobhinā | saṃpūjya stutivādena prāha viprakumārakaḥ

भगवन् भूतपूर्णाया भुवः पावनमण्डलम् । नाप्नोमि तेन वृक्षाणामुपरि स्थितिरस्तु मे

bhagavan bhūtapūrṇāyā bhuvaḥ pāvanamaṇḍalam | nāpnomi tena vṛkṣāṇāmupari sthitirastu me

इत्युक्ते मुनिपुत्रेण सर्वदेवमुखं शिखी । । एवमस्तु तवेत्युक्त्वा जगामान्तर्द्धिमीश्वरः

ityukte muniputreṇa sarvadevamukhaṃ śikhī | | evamastu tavetyuktvā jagāmāntarddhimīśvaraḥ

तस्मिन्नन्तर्हिते देवे क्षणात्सान्ध्य इवाम्बुजे । पूर्णकामः कुमारोऽसौ पूर्णेन्दुरिव चाबभौ

tasminnantarhite deve kṣaṇātsāndhya ivāmbuje | pūrṇakāmaḥ kumāro'sau pūrṇenduriva cābabhau

अधिगताभिमताननमण्डल- द्युतिभरेण जहास स तुष्टिमान् । शशिनमाप्तकलाकुलमम्बुजं विकसितं च सितस्मितशोभिना

adhigatābhimatānanamaṇḍala- dyutibhareṇa jahāsa sa tuṣṭimān | śaśinamāptakalākulamambujaṃ vikasitaṃ ca sitasmitaśobhinā

इत्यार्षे श्रीवसिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० स्थितिप्रकरणे दाशूरो० दाशूरवरप्रदानवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvasiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāśūro0 dāśūravarapradānavarṇanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४९

एकोनपञ्चाशः सर्गः

ekonapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ काननमध्यस्थं चुम्बिताम्बुदमण्डलम् । मध्याह्नखिन्नसूर्याश्वसेवितस्कन्धमण्डलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha kānanamadhyasthaṃ cumbitāmbudamaṇḍalam | madhyāhnakhinnasūryāśvasevitaskandhamaṇḍalam

वितानमिव दिक्कुक्षिदीर्घं विटपबाहुभिः । आलोकयन्तं ककुभो विकासिकुसुमेक्षणैः

vitānamiva dikkukṣidīrghaṃ viṭapabāhubhiḥ | ālokayantaṃ kakubho vikāsikusumekṣaṇaiḥ

वातावधूलितानल्पभ्रमद्भ्रमरकुन्तलम् । प्रमार्जयन्तमाशानां मुखं पल्लवपाणिभिः

vātāvadhūlitānalpabhramadbhramarakuntalam | pramārjayantamāśānāṃ mukhaṃ pallavapāṇibhiḥ

कच्छैरुरुगुड्डच्छाच्छमञ्जरीपुञ्जकञ्जरैः । आस्यैरिव सताम्बूलैर्हसन्तं वनमालिकाः

kacchairuruguḍḍacchācchamañjarīpuñjakañjaraiḥ | āsyairiva satāmbūlairhasantaṃ vanamālikāḥ

लताविलसितोल्लासैः पुष्पकेसरधूलिभिः। आबद्धमण्डलाभोगं पूर्णेन्दुमिव दीप्तिभिः

latāvilasitollāsaiḥ puṣpakesaradhūlibhiḥ| ābaddhamaṇḍalābhogaṃ pūrṇendumiva dīptibhiḥ

संकटं विटपावल्या कुञ्जकूजच्चकोरया । छन्नया सिद्धवीथ्येव जगदुच्चतया श्रितम्

saṃkaṭaṃ viṭapāvalyā kuñjakūjaccakorayā | channayā siddhavīthyeva jagaduccatayā śritam

स्कन्धपीठोपविष्टानां लम्बमानैः कलापिनाम् । कलापैः शोभितं व्योम सेन्द्रचापैरिवाम्बुदैः

skandhapīṭhopaviṣṭānāṃ lambamānaiḥ kalāpinām | kalāpaiḥ śobhitaṃ vyoma sendracāpairivāmbudaiḥ

मग्नोन्मग्नैः प्रतिस्कन्धमाश्रितैश्चमरैः सितैः । पूर्णं मुहुर्दृष्टनष्टैः संवत्सरमिवेन्दुभिः

magnonmagnaiḥ pratiskandhamāśritaiścamaraiḥ sitaiḥ | pūrṇaṃ muhurdṛṣṭanaṣṭaiḥ saṃvatsaramivendubhiḥ

कपिञ्जलकुलालापैः कलकोकिलकूजितैः । जीवंजीवविरावैश्च प्रगायन्तमिवोच्छ्रितैः

kapiñjalakulālāpaiḥ kalakokilakūjitaiḥ | jīvaṃjīvavirāvaiśca pragāyantamivocchritaiḥ

कादम्बककदम्बैश्च कुलायकृतकेलिभिः । स्वर्गकोटरविश्रान्तैः सिद्धैर्जगदिवावृतम्

kādambakakadambaiśca kulāyakṛtakelibhiḥ | svargakoṭaraviśrāntaiḥ siddhairjagadivāvṛtam

प्रवालचलहस्ताभिरलिनेत्राभिराश्रितम् । अप्सरोभिरिव स्वर्गं मञ्जरीभिरितस्ततः

pravālacalahastābhiralinetrābhirāśritam | apsarobhiriva svargaṃ mañjarībhiritastataḥ

सेन्द्रचापविलासेन कुमुदोत्कररेणुना । मञ्जरीपिञ्जराश्यामं विद्युत्वन्तमिवाम्बुदम्

sendracāpavilāsena kumudotkarareṇunā | mañjarīpiñjarāśyāmaṃ vidyutvantamivāmbudam

सहस्रभुजशाखाख्यं पूरिताकाशकोटरम् । विश्वरूपमिवोन्नृत्तं चन्द्रार्ककृतकुण्डलम्

sahasrabhujaśākhākhyaṃ pūritākāśakoṭaram | viśvarūpamivonnṛttaṃ candrārkakṛtakuṇḍalam

तले निषण्णनागेन्द्रं व्योम्नि तारागणाकुलम् । लतापुष्पमयं मध्ये खमण्डलमिवापरम्

tale niṣaṇṇanāgendraṃ vyomni tārāgaṇākulam | latāpuṣpamayaṃ madhye khamaṇḍalamivāparam

पितामहमिवाशेषशैलकाननशालिनम् । फलपल्लवपुष्पाणां कोशमेकमिवावनौ

pitāmahamivāśeṣaśailakānanaśālinam | phalapallavapuṣpāṇāṃ kośamekamivāvanau

दधानं कलिकाजालं स्थगितं पुष्पधूलिभिः । कच्छेष्वर्ककरच्छन्नताराजालमिवाम्बरम्

dadhānaṃ kalikājālaṃ sthagitaṃ puṣpadhūlibhiḥ | kaccheṣvarkakaracchannatārājālamivāmbaram

विलोलविहगैः स्कन्धैः कुलायकुलसंकुलैः । वलितं भूतलं लोके पूर्णैर्जनपदैरिव

vilolavihagaiḥ skandhaiḥ kulāyakulasaṃkulaiḥ | valitaṃ bhūtalaṃ loke pūrṇairjanapadairiva

मञ्जरीसुपताकाढ्यं लतामण्डलमण्डितम् । पुष्पमङ्कोलधवलं पुष्पप्रकरपूरितम्

mañjarīsupatākāḍhyaṃ latāmaṇḍalamaṇḍitam | puṣpamaṅkoladhavalaṃ puṣpaprakarapūritam

कूजच्चकोरभ्रमरशुककोकिलसारिकम् । घनस्तबकसंछन्नकुहरोग्रगवाक्षकम्

kūjaccakorabhramaraśukakokilasārikam | ghanastabakasaṃchannakuharogragavākṣakam

संचरत्पक्षिबहुलं जनमन्थरकोटरम् । सर्वासां वनदेवीनामन्तःपुरमिवोत्तमम्

saṃcaratpakṣibahulaṃ janamantharakoṭaram | sarvāsāṃ vanadevīnāmantaḥpuramivottamam

कूजद्भृङ्गतरङ्गौघैः पुष्पकेसरराजिभिः । राजमानं पतन्तीभिः सरिद्भिरिव पर्वतम्

kūjadbhṛṅgataraṅgaughaiḥ puṣpakesararājibhiḥ | rājamānaṃ patantībhiḥ saridbhiriva parvatam

भ्रमद्भिः पुष्पपत्रौघैर्मन्दवातविलासिभिः । वर्धमानैर्वृतस्कन्धं शुभ्राभ्रैरिव भूधरम्

bhramadbhiḥ puṣpapatraughairmandavātavilāsibhiḥ | vardhamānairvṛtaskandhaṃ śubhrābhrairiva bhūdharam

मातङ्गकटघृष्टेन जानुस्तब्धेन पीठिना । आभोगिना बद्धपदं तरुणेव महाचलम्

mātaṅgakaṭaghṛṣṭena jānustabdhena pīṭhinā | ābhoginā baddhapadaṃ taruṇeva mahācalam

विचित्रवर्णपक्षाणां स्कन्धकोटरचारिणाम् । वृतं खगानां वृन्देन भूतानामिव शार्ङ्गिणम्

vicitravarṇapakṣāṇāṃ skandhakoṭaracāriṇām | vṛtaṃ khagānāṃ vṛndena bhūtānāmiva śārṅgiṇam

स्तबकाङ्गुलिजालेन लोलेनाभिनयक्रियाम् । दिशन्तमिव वल्लीनां प्रवृत्तानां वनानिलैः

stabakāṅgulijālena lolenābhinayakriyām | diśantamiva vallīnāṃ pravṛttānāṃ vanānilaiḥ

कश्चिदेव निवासो मे नार्थिनामिति तुष्टितः । नृत्यन्तमिव बह्वाढ्यलतावलयवल्गनैः

kaścideva nivāso me nārthināmiti tuṣṭitaḥ | nṛtyantamiva bahvāḍhyalatāvalayavalganaiḥ

लताकान्तैककान्तत्वाच्छृङ्गाररसनिर्भरम्। काकल्येव प्रगायन्तं मत्तालिनिजनिःस्वनैः

latākāntaikakāntatvācchṛṅgārarasanirbharam| kākalyeva pragāyantaṃ mattālinijaniḥsvanaiḥ

आदरोन्मुक्तकुसुमं सिद्धानां व्योमचारिणाम् । स्वागतानीव कुर्वाणं कोकिलालिकुलारवैः

ādaronmuktakusumaṃ siddhānāṃ vyomacāriṇām | svāgatānīva kurvāṇaṃ kokilālikulāravaiḥ

लतापुष्पफलोल्लासं प्रान्तपञ्चमहीरुहाम् । विहसन्तमिवाच्छाभिः पुष्पकुड्मलदीप्तिभिः

latāpuṣpaphalollāsaṃ prāntapañcamahīruhām | vihasantamivācchābhiḥ puṣpakuḍmaladīptibhiḥ

पारिजातमिवाजेतुमूर्ध्वगैः खगमण्डलैः । व्योमान्तराभिधावन्तमलमुद्धतकन्धरम्

pārijātamivājetumūrdhvagaiḥ khagamaṇḍalaiḥ | vyomāntarābhidhāvantamalamuddhatakandharam

मध्यभागस्फुरत्तुङ्गैः स्तबकैर्घनपङ्क्तिभिः । सहस्राक्षत्वमतुलैर्जेतुमिन्द्रमिवोद्यतम्

madhyabhāgasphurattuṅgaiḥ stabakairghanapaṅktibhiḥ | sahasrākṣatvamatulairjetumindramivodyatam

क्वचित्कुसुमगुच्छाच्छफणामणिगणावृतम्। पातालादुत्थितं शेषमिव व्योमदिदृक्षया

kvacitkusumagucchācchaphaṇāmaṇigaṇāvṛtam| pātālādutthitaṃ śeṣamiva vyomadidṛkṣayā

रजसोद्भूलिताकारं द्वितीयमिव शंकरम् । छायया फलशालिन्या समस्तजनशंकरम्

rajasodbhūlitākāraṃ dvitīyamiva śaṃkaram | chāyayā phalaśālinyā samastajanaśaṃkaram

निबिडदलनिवाहभिन्नकोशैः कुसुमलतानवमण्डपैरुपेतम् । पुरमिव गगने कदम्बवृक्षं खगकुलनागरसंकुलं ददर्श

nibiḍadalanivāhabhinnakośaiḥ kusumalatānavamaṇḍapairupetam | puramiva gagane kadambavṛkṣaṃ khagakulanāgarasaṃkulaṃ dadarśa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे दाशूरो० दाशुरकदम्बवर्णनं नामैकोनपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāśūro0 dāśurakadambavarṇanaṃ nāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५०

श्रीवसिष्ठ उवाच । तमथासौ तथा बुद्धिफलपल्लवशालिनम् । आनन्दमन्थरमनाः षुष्परूपाचलोपमम्

śrīvasiṣṭha uvāca | tamathāsau tathā buddhiphalapallavaśālinam | ānandamantharamanāḥ ṣuṣparūpācalopamam

कदम्बं रोदसीस्तम्भमारुरोह वनस्थितम् । एकार्णवगतं शौरिर्वटवृक्षमिवोन्नतम्

kadambaṃ rodasīstambhamāruroha vanasthitam | ekārṇavagataṃ śaurirvaṭavṛkṣamivonnatam

तत्रासौ व्योमलग्नायाः शाखायाः प्रान्तपल्लवे । विवेश विगताशङ्कमेकाग्रं तप आस्थितः

tatrāsau vyomalagnāyāḥ śākhāyāḥ prāntapallave | viveśa vigatāśaṅkamekāgraṃ tapa āsthitaḥ

अथोपविश्य मृदुनि नवपल्लवविष्टरे । क्षणमालोकितास्तेन दिशः कौतुकचञ्चलम्

athopaviśya mṛduni navapallavaviṣṭare | kṣaṇamālokitāstena diśaḥ kautukacañcalam

सरिदेकावलीरम्याः शैलेन्द्रस्तनकुड्मलाः । निर्मलाकाशकबरा लोलनीलाम्बुदालकाः

saridekāvalīramyāḥ śailendrastanakuḍmalāḥ | nirmalākāśakabarā lolanīlāmbudālakāḥ

नीलपल्लववसनाः पुष्पपूरावतंसिकाः । गृहीतसागरापूर्णकलशाः पुरुभूषणाः

nīlapallavavasanāḥ puṣpapūrāvataṃsikāḥ | gṛhītasāgarāpūrṇakalaśāḥ purubhūṣaṇāḥ

धृतप्रफुल्लपद्मिन्यः सुगन्धिमुखमारुताः । नीलघुंघुमकाकल्यो निर्झरारावनूपुराः

dhṛtapraphullapadminyaḥ sugandhimukhamārutāḥ | nīlaghuṃghumakākalyo nirjharārāvanūpurāḥ

द्युमूर्धानो महीपादा वनालीरोमराजयः । जङ्गलोरुनितम्बिन्यश्चन्द्रार्ककृतकुण्डलाः

dyumūrdhāno mahīpādā vanālīromarājayaḥ | jaṅgalorunitambinyaścandrārkakṛtakuṇḍalāḥ

शालिसंसारकेदाराश्चन्दनस्थालिकान्विताः । शिखरोरसिजालग्नहिमशुभ्राम्बुदांशुकाः

śālisaṃsārakedārāścandanasthālikānvitāḥ | śikharorasijālagnahimaśubhrāmbudāṃśukāḥ

महार्णवपयःपूरनवमण्डनदर्पणाः । ऋक्षौघघर्मपुलका भुवनान्तःपुरान्तराः

mahārṇavapayaḥpūranavamaṇḍanadarpaṇāḥ | ṛkṣaughagharmapulakā bhuvanāntaḥpurāntarāḥ

आर्तवस्तनधारिण्यो लग्नसूर्यांशुकुङ्कुमाः । विचित्रकुसुमोपेताश्चन्द्रांशुसितचन्दनाः

ārtavastanadhāriṇyo lagnasūryāṃśukuṅkumāḥ | vicitrakusumopetāścandrāṃśusitacandanāḥ

गगनगतलतादलोपविष्टः प्रसृतवनावनिवारिवाहवेषाः । त्रिभुवनवनिता ददर्श हृष्टः कुसुमनिरन्तरमण्डिता दशाशाः

gaganagatalatādalopaviṣṭaḥ prasṛtavanāvanivārivāhaveṣāḥ | tribhuvanavanitā dadarśa hṛṣṭaḥ kusumanirantaramaṇḍitā daśāśāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे दा० दाशूरादिगवलोकनं नाम पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe dā0 dāśūrādigavalokanaṃ nāma pañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५१

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततःप्रभृति तत्रासौ प्रसिद्धस्तापसाश्रमे । कदम्बदाशूर इति शूरस्तपसि दारुणे

śrīvasiṣṭha uvāca | tataḥprabhṛti tatrāsau prasiddhastāpasāśrame | kadambadāśūra iti śūrastapasi dāruṇe

तस्मिँल्लतादले स्थित्वा विलोक्य ककुभः क्षणात् । दृढपद्मासनं बद्ध्वा दिग्भ्यः प्रत्याहृतात्मना

tasmim̐llatādale sthitvā vilokya kakubhaḥ kṣaṇāt | dṛḍhapadmāsanaṃ baddhvā digbhyaḥ pratyāhṛtātmanā

अज्ञातपरमार्थेन क्रियामात्रे च तिष्ठता । फलकार्पण्ययुक्तेन मनसा सोऽकरोन्मखम्

ajñātaparamārthena kriyāmātre ca tiṣṭhatā | phalakārpaṇyayuktena manasā so'karonmakham

नभोगतलतापत्रसंस्थितेनान्तरात्मना । सर्वाः स्वमनसा तेन कृता यज्ञक्रियाः क्रमात्

nabhogatalatāpatrasaṃsthitenāntarātmanā | sarvāḥ svamanasā tena kṛtā yajñakriyāḥ kramāt

तत्रासौ दश वर्षाणि मनसैवायजत्सुरान् । गवाश्वनरमेधाद्यैर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः

tatrāsau daśa varṣāṇi manasaivāyajatsurān | gavāśvanaramedhādyairyajñairvipuladakṣiṇaiḥ

कालेनामलतां याते वितते तस्य चेतसि । बलादवततारान्तर्ज्ञानमात्मप्रसादजम्

kālenāmalatāṃ yāte vitate tasya cetasi | balādavatatārāntarjñānamātmaprasādajam

ततो विशीर्णावरणो विगलद्वासनामलः । स ददर्शैकदा तस्यां लतायामग्रतः स्थिताम्

tato viśīrṇāvaraṇo vigaladvāsanāmalaḥ | sa dadarśaikadā tasyāṃ latāyāmagrataḥ sthitām

वनदेवीं विशालाक्षीमालोककुसुमाम्बराम् । कामिनीं कान्तवदनां मदघूर्णितलोचनाम्

vanadevīṃ viśālākṣīmālokakusumāmbarām | kāminīṃ kāntavadanāṃ madaghūrṇitalocanām

नीलोत्पलामोदवतीमतीव सुमनोहराम् । तामुवाचानवद्याङ्गीं स मुनिर्विनताननाम्

nīlotpalāmodavatīmatīva sumanoharām | tāmuvācānavadyāṅgīṃ sa munirvinatānanām

कोकिलाकुसुमापूरनतां वनलतामिव । का त्वमुत्पलपत्राक्षि कान्तिविक्षोभितस्मरा

kokilākusumāpūranatāṃ vanalatāmiva | kā tvamutpalapatrākṣi kāntivikṣobhitasmarā

वयस्यामिव पुष्पाढ्यां लतां किमिव तिष्ठसि । इत्युक्ते मृगशावाक्षी गौरपीनपयोधरा

vayasyāmiva puṣpāḍhyāṃ latāṃ kimiva tiṣṭhasi | ityukte mṛgaśāvākṣī gaurapīnapayodharā

मुनिमाह मनोहारि मुग्धाक्षरमिदं वचः । यानि यानि दुरापानि वाञ्छितानि महीतले

munimāha manohāri mugdhākṣaramidaṃ vacaḥ | yāni yāni durāpāni vāñchitāni mahītale

प्राप्यन्ते तानि तान्याशु महतामेव याच्ञया । अहमस्मिँल्लताकीर्णे त्वत्कदम्बाभ्यलंकृते

prāpyante tāni tānyāśu mahatāmeva yācñayā | ahamasmim̐llatākīrṇe tvatkadambābhyalaṃkṛte

लतालीलालया ब्रह्मन्विपिने वनदेवता । यश्चैत्रसितपक्षस्य त्रयोदश्यां स्मरोत्सवे

latālīlālayā brahmanvipine vanadevatā | yaścaitrasitapakṣasya trayodaśyāṃ smarotsave

बभूव वनदेवीनां समाजो नन्दने वने । तत्राहमगमं नाथ त्रैलोक्यललनासदः

babhūva vanadevīnāṃ samājo nandane vane | tatrāhamagamaṃ nātha trailokyalalanāsadaḥ

तत्र दृष्टा मया सर्वा वयस्या मदनोत्सवे । अपुत्रया पुत्रयुतास्तेनाहं दुःखिता भृशम्

tatra dṛṣṭā mayā sarvā vayasyā madanotsave | aputrayā putrayutāstenāhaṃ duḥkhitā bhṛśam

त्वयि सर्वार्थसार्थस्य बृहत्कल्पतरौ स्थिते । अनाथेव कथं नाथ किल शोचाम्यपुत्रिका

tvayi sarvārthasārthasya bṛhatkalpatarau sthite | anātheva kathaṃ nātha kila śocāmyaputrikā

देहि मे भगवन्पुत्र नो चेद्देहमिहाग्नये । प्रकरोम्याहुतिं पुत्र दुःखदाहोपशान्तये

dehi me bhagavanputra no ceddehamihāgnaye | prakaromyāhutiṃ putra duḥkhadāhopaśāntaye

तामित्युक्तवतीं तन्वीं विहस्य मुनिपुङ्गवः । आह हस्तगतं पुष्पं तस्यै दत्त्वा दयान्वितः

tāmityuktavatīṃ tanvīṃ vihasya munipuṅgavaḥ | āha hastagataṃ puṣpaṃ tasyai dattvā dayānvitaḥ

गच्छ तन्वङ्गि मासेन पूजार्हमलिलोचनम् । प्रसोष्यसे सुतं कान्तं प्रसूनमिव सल्लता

gaccha tanvaṅgi māsena pūjārhamalilocanam | prasoṣyase sutaṃ kāntaṃ prasūnamiva sallatā

किंत्वसौ मरणावेशयायिन्या नस्त्वया सुतः । याचितः कृच्छ्रं संप्राप्य ज्ञाता तेन भविष्यति

kiṃtvasau maraṇāveśayāyinyā nastvayā sutaḥ | yācitaḥ kṛcchraṃ saṃprāpya jñātā tena bhaviṣyati

इत्युक्त्वा स मुनिस्तन्वीं प्रसन्नमुखमण्डलाम् । परिचर्यां करोमीति प्रार्थनोत्कां व्यसर्जयत्

ityuktvā sa munistanvīṃ prasannamukhamaṇḍalām | paricaryāṃ karomīti prārthanotkāṃ vyasarjayat

सा जगामात्मसदनं सोऽतिष्ठत्स्वात्मना सह । अवहत्क्रमशः काल ऋतुसंवत्सराङ्कितः

sā jagāmātmasadanaṃ so'tiṣṭhatsvātmanā saha | avahatkramaśaḥ kāla ṛtusaṃvatsarāṅkitaḥ

अथ दीर्घेण कालेन सैवोत्पलविलोचना । द्वादशाब्दमुपादाय सुतं मुनिमुपाययौ

atha dīrgheṇa kālena saivotpalavilocanā | dvādaśābdamupādāya sutaṃ munimupāyayau

सा प्रणम्योपविश्याग्रे मुनिमिन्दुसमाननम्। उवाच कलया वाचा चूतद्रुमभिवालिनी

sā praṇamyopaviśyāgre munimindusamānanam| uvāca kalayā vācā cūtadrumabhivālinī

अयं स भगवन्भव्यः कुमारः पुत्र आवयोः । कृतो मया समग्राणां कलानां किल कोविदः

ayaṃ sa bhagavanbhavyaḥ kumāraḥ putra āvayoḥ | kṛto mayā samagrāṇāṃ kalānāṃ kila kovidaḥ

प्रभो केवलमेतेन ज्ञानं नाधिगतं शुभम् । येन संसारचक्रेऽस्मिन्न पुनः परिपीड्यते

prabho kevalametena jñānaṃ nādhigataṃ śubham | yena saṃsāracakre'sminna punaḥ paripīḍyate

ज्ञानं त्वमेवास्य विभो कृपयोपदिशाधुना । को हि नाम कुले जातं पुत्रं मौर्ख्येण योजयेत्

jñānaṃ tvamevāsya vibho kṛpayopadiśādhunā | ko hi nāma kule jātaṃ putraṃ maurkhyeṇa yojayet

एवं वदन्तीं स मुनिः सच्छिष्यमबले सुतम् । इहैव स्थापयैनं त्वमित्युक्त्वा तां व्यसर्जयत्

evaṃ vadantīṃ sa muniḥ sacchiṣyamabale sutam | ihaiva sthāpayainaṃ tvamityuktvā tāṃ vyasarjayat

तस्यां गतायां स पितुरन्तेवासितया तया । अतिष्ठत्संयतो धीमानर्कस्येवारुणः पुरः

tasyāṃ gatāyāṃ sa piturantevāsitayā tayā | atiṣṭhatsaṃyato dhīmānarkasyevāruṇaḥ puraḥ

कदर्थः प्राप्य विज्ञानं ततश्चित्राभिरुक्तिभिः । चिरकालमसौ तत्र मुनिः पुत्रमबोधयत्

kadarthaḥ prāpya vijñānaṃ tataścitrābhiruktibhiḥ | cirakālamasau tatra muniḥ putramabodhayat

आख्यायिकाख्यानशतैर्दृष्टान्तैर्दृष्टिकल्पितैः । तथेतिहासवृत्तान्तैर्वेदवेदान्तनिश्चयैः

ākhyāyikākhyānaśatairdṛṣṭāntairdṛṣṭikalpitaiḥ | tathetihāsavṛttāntairvedavedāntaniścayaiḥ

अनुद्वेगितया नित्यं विस्तरेण कथाक्रमैः । अनुभूतिमुपारूढै रूढिमेति यथा मयि

anudvegitayā nityaṃ vistareṇa kathākramaiḥ | anubhūtimupārūḍhai rūḍhimeti yathā mayi

अनुभववशतो रसातिरिक्तै- रलमुचितार्थवचोगणैर्महात्मा । जलद इव शिखण्डिनं पुरःस्थं तनयमबोधयदम्बरे महर्षिः

anubhavavaśato rasātiriktai- ralamucitārthavacogaṇairmahātmā | jalada iva śikhaṇḍinaṃ puraḥsthaṃ tanayamabodhayadambare maharṣiḥ

इत्यार्षे श्रीवसिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे दाशूरो० दाशूरसुतानुबोधनं नामैकपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvasiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe dāśūro0 dāśūrasutānubodhanaṃ nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५२

श्रीवसिष्ठ उवाच । कदाचिदथ मार्गेण तेन कैलासवासिनीम् । अहं स्नातुमदृश्यात्मा व्योमवीथीगतोऽगमम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kadācidatha mārgeṇa tena kailāsavāsinīm | ahaṃ snātumadṛśyātmā vyomavīthīgato'gamam

निर्गत्य नभसः सप्तमुनिमण्डलकोटरात् । रात्रौ प्राप्तोऽस्मि सुमते दाशूरतरुमुन्नतम्

nirgatya nabhasaḥ saptamunimaṇḍalakoṭarāt | rātrau prāpto'smi sumate dāśūratarumunnatam

यावच्छृणोमि विटपकुहरात्कानने वचः । कुड्मलाम्भोजलग्नस्य षट्पदस्येव निःस्वनम्

yāvacchṛṇomi viṭapakuharātkānane vacaḥ | kuḍmalāmbhojalagnasya ṣaṭpadasyeva niḥsvanam

शृणु पुत्र महाबुद्धे वस्तुतोऽस्य समामिमाम् । वर्णयामि महाश्चर्यामेकामाख्यायिकां तव

śṛṇu putra mahābuddhe vastuto'sya samāmimām | varṇayāmi mahāścaryāmekāmākhyāyikāṃ tava

अस्ति राजा महावीर्यो विख्यातो भुवनत्रये । नाम्ना खोत्थ इति श्रीमाञ्जगदाक्रमणक्षमः

asti rājā mahāvīryo vikhyāto bhuvanatraye | nāmnā khottha iti śrīmāñjagadākramaṇakṣamaḥ

अस्यानुशासनं सर्वे भुवनेष्वपि नायकाः । शिरोभिर्धारयन्त्युच्चैश्चूडामणिमिवार्थिनः

asyānuśāsanaṃ sarve bhuvaneṣvapi nāyakāḥ | śirobhirdhārayantyuccaiścūḍāmaṇimivārthinaḥ

यः साहसैकरसिको नानाश्चर्यविहारवान् । केनचित्त्रिषु लोकेषु न महात्मा वशीकृतः

yaḥ sāhasaikarasiko nānāścaryavihāravān | kenacittriṣu lokeṣu na mahātmā vaśīkṛtaḥ

यस्यारम्भसहस्राणि सुखदुःखप्रदान्यलम् । संख्यातुं केन शक्यन्ते कल्लोला जलधेरिव

yasyārambhasahasrāṇi sukhaduḥkhapradānyalam | saṃkhyātuṃ kena śakyante kallolā jaladheriva

यस्य वीर्यं सुवीर्यस्य न शस्त्रैर्न च पावकैः । केनचिद्भुवने क्रान्तमाकाशमिव मुष्टिना

yasya vīryaṃ suvīryasya na śastrairna ca pāvakaiḥ | kenacidbhuvane krāntamākāśamiva muṣṭinā

यदीयां विततारम्भां लीलां निर्माणभासुराम् । न मनागनुवर्तन्ते शक्रोपेन्द्रहरा अपि

yadīyāṃ vitatārambhāṃ līlāṃ nirmāṇabhāsurām | na manāganuvartante śakropendraharā api

त्रयस्तस्य महाबाहो देहा विहरणक्षमाः । जगदाक्रम्य तिष्ठन्ति ह्युत्तमाधममध्यमाः

trayastasya mahābāho dehā viharaṇakṣamāḥ | jagadākramya tiṣṭhanti hyuttamādhamamadhyamāḥ

व्योमन्येवातिवितते जातोऽसौ त्रिशरीरकः । तत्रैव च स्थितिं यातः शब्दपातश्च पक्षिवत्

vyomanyevātivitate jāto'sau triśarīrakaḥ | tatraiva ca sthitiṃ yātaḥ śabdapātaśca pakṣivat

तत्रैवापारगगने नगरं तेन निर्मितम् । चतुर्दशमहारथ्यं विभागत्रयभूषितम्

tatraivāpāragagane nagaraṃ tena nirmitam | caturdaśamahārathyaṃ vibhāgatrayabhūṣitam

वनोपवनमालाढ्यं क्रीडाशिस्ररिसुन्दरम् । मुक्तालताविवलितवापीसप्तकभूषितम्

vanopavanamālāḍhyaṃ krīḍāśisrarisundaram | muktālatāvivalitavāpīsaptakabhūṣitam

शीतलोष्णात्मकाक्षीणदीपद्वयविराजितम् । ऊर्ध्वाधोगतिरूपेण वणिङ्मार्गेण संकुलम्

śītaloṣṇātmakākṣīṇadīpadvayavirājitam | ūrdhvādhogatirūpeṇa vaṇiṅmārgeṇa saṃkulam

तस्मिन्नेवातिविपुले पत्तने तेन भूभृता । संसारिणो विरचिता मुग्धापवरका गणाः

tasminnevātivipule pattane tena bhūbhṛtā | saṃsāriṇo viracitā mugdhāpavarakā gaṇāḥ

ऊर्ध्वं केचिदधः केचित्केचिन्मध्ये नियोजिताः । केचिच्चिरेण नश्यन्त केचिच्छीघ्रविनाशिनः

ūrdhvaṃ kecidadhaḥ kecitkecinmadhye niyojitāḥ | keciccireṇa naśyanta kecicchīghravināśinaḥ

असितच्छादनच्छन्ना नवद्वारविभूषिताः । अनारतवहद्वाता बहुवातायनान्विताः

asitacchādanacchannā navadvāravibhūṣitāḥ | anāratavahadvātā bahuvātāyanānvitāḥ

दीपपञ्चकसालोकास्त्रिस्थूणाः शुक्लदारवः । मसृणालेपमृदवः प्रतोलीभुजसंकुलाः

dīpapañcakasālokāstristhūṇāḥ śukladāravaḥ | masṛṇālepamṛdavaḥ pratolībhujasaṃkulāḥ

मायया रचितास्तेन राज्ञा तेषु महात्मना । रक्षितारो महायक्षा नित्यमालोकभीरवः

māyayā racitāstena rājñā teṣu mahātmanā | rakṣitāro mahāyakṣā nityamālokabhīravaḥ

अथापवरकौघेषु चलत्सु स महीपतिः । करोति विविधां क्रीडां नीडेष्विव विहङ्गमः

athāpavarakaugheṣu calatsu sa mahīpatiḥ | karoti vividhāṃ krīḍāṃ nīḍeṣviva vihaṅgamaḥ

त्रिशरीरशतेष्वन्तस्तैर्यक्षैः सह पुत्रक । लीलावशमुषित्वा तु पुनर्निर्गम्य गच्छति

triśarīraśateṣvantastairyakṣaiḥ saha putraka | līlāvaśamuṣitvā tu punarnirgamya gacchati

तस्येच्छा जायते वत्स कदाचिच्चलचेतसः । पुरं भविष्यन्निर्माणं किंचिद्यामीति निश्चला

tasyecchā jāyate vatsa kadāciccalacetasaḥ | puraṃ bhaviṣyannirmāṇaṃ kiṃcidyāmīti niścalā

भूताविष्ट इवावेगात्तत उत्थाय धावति । पुरं तदप्यथाप्नोति गन्धर्वैरिव निर्मितम्

bhūtāviṣṭa ivāvegāttata utthāya dhāvati | puraṃ tadapyathāpnoti gandharvairiva nirmitam

तस्येच्छा जायते पुत्र कदाचिच्चलचेतसः । विनाशं संप्रयामीति तेनाशु स विनश्यति

tasyecchā jāyate putra kadāciccalacetasaḥ | vināśaṃ saṃprayāmīti tenāśu sa vinaśyati

पुनरुत्पद्यते तूर्णं स्वात्मनोर्मिरिवाम्भसः । व्यवहारं तनोत्युच्चैः पुनरारम्भमन्थरम्

punarutpadyate tūrṇaṃ svātmanormirivāmbhasaḥ | vyavahāraṃ tanotyuccaiḥ punarārambhamantharam

स्वयैव व्यवहृत्याथ कदाचित्परिभूयते । किंकरोस्म्यहमज्ञोऽस्मि दुःखितोऽस्मीति शोचति ।। मुदमेत्य कदाचिच्च स्वयमायाति दीनताम् । प्रावृड्वर्षकलोल्लासपूरादिव नदीरयः

svayaiva vyavahṛtyātha kadācitparibhūyate | kiṃkarosmyahamajño'smi duḥkhito'smīti śocati || mudametya kadācicca svayamāyāti dīnatām | prāvṛḍvarṣakalollāsapūrādiva nadīrayaḥ

जयति गच्छति वल्गति जृम्भते स्फुरति भाति न भाति च भासुरः । सुत महामहिमा स महीपतिः पतिरपामिएव वातरयाकुलः

jayati gacchati valgati jṛmbhate sphurati bhāti na bhāti ca bhāsuraḥ | suta mahāmahimā sa mahīpatiḥ patirapāmieva vātarayākulaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे दाशूरो० खोत्थविभववर्णनं नाम द्विपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāśūro0 khotthavibhavavarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५३

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथापृच्छत्सुतस्तत्र जम्बूद्वीपे महानिशि । कदम्बाग्रावचूडस्थं पितरं पावनाशयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athāpṛcchatsutastatra jambūdvīpe mahāniśi | kadambāgrāvacūḍasthaṃ pitaraṃ pāvanāśayam

पुत्र उवाच । कोऽसौ खोत्थ इति ख्यातो भूपस्तातोत्तमाकृतिः । कथितं च किमेतन्मे त्वयेति ब्रूहि तत्त्वतः

putra uvāca | ko'sau khottha iti khyāto bhūpastātottamākṛtiḥ | kathitaṃ ca kimetanme tvayeti brūhi tattvataḥ

क्व भविष्यति निर्माणं वर्तमाने क्व गम्यता । उभयार्थविरुद्धत्वान्मन्मोहाय वचस्तव

kva bhaviṣyati nirmāṇaṃ vartamāne kva gamyatā | ubhayārthaviruddhatvānmanmohāya vacastava

दाशूर उवाच । शृणु पुत्र यथाभूतमेतत्ते कथयाम्यहम् । येन संसारचक्रस्य तत्त्वमस्यावबुध्यसे

dāśūra uvāca | śṛṇu putra yathābhūtametatte kathayāmyaham | yena saṃsāracakrasya tattvamasyāvabudhyase

असदप्युत्थितारम्भमवस्तुमयमाततम् । संसारसंस्थानमिदमेवमाकथितं मया

asadapyutthitārambhamavastumayamātatam | saṃsārasaṃsthānamidamevamākathitaṃ mayā

परमान्नभसो जातः संकल्पः खोत्थ उच्यते । जायते स्वयमेवासौ स्वयमेव विलीयते

paramānnabhaso jātaḥ saṃkalpaḥ khottha ucyate | jāyate svayamevāsau svayameva vilīyate

तत्स्वरूपमिदं सर्वं जगदाभोगि विद्यते । जायते तत्र जाते तु तस्मिन्नष्टे विनश्यति

tatsvarūpamidaṃ sarvaṃ jagadābhogi vidyate | jāyate tatra jāte tu tasminnaṣṭe vinaśyati

ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्यास्तस्यैवावयवान्विदुः । विटपानिव वृक्षस्य शृङ्गाणीव महीभृतः

brahmaviṣṇvindrarudrādyāstasyaivāvayavānviduḥ | viṭapāniva vṛkṣasya śṛṅgāṇīva mahībhṛtaḥ

शून्ये व्योमनि तेनेदं निर्मितं त्रिजगत्पुरम् । प्रतिभासानुसंधानमात्रेणैत्य विरिञ्चिताम्

śūnye vyomani tenedaṃ nirmitaṃ trijagatpuram | pratibhāsānusaṃdhānamātreṇaitya viriñcitām

यत्रेमे विततालोका लोककोशाश्चतुर्दश । वनोपवनमालाश्च यत्रोद्यानपरम्पराः

yatreme vitatālokā lokakośāścaturdaśa | vanopavanamālāśca yatrodyānaparamparāḥ

क्रीडाशिखरिणो यत्र सह्यमन्दरमेरवः । शीतोष्णदीप्ती चन्द्रार्कौ दीपौ यत्रानलाकृती

krīḍāśikhariṇo yatra sahyamandarameravaḥ | śītoṣṇadīptī candrārkau dīpau yatrānalākṛtī

सूर्यांशुकचदालोलतरङ्गोत्तुङ्गमौक्तिकाः । वहन्ति सरितो यत्र सन्मुक्तावलयश्चलाः

sūryāṃśukacadālolataraṅgottuṅgamauktikāḥ | vahanti sarito yatra sanmuktāvalayaścalāḥ

इक्षुक्षीरादिसलिला मणिरत्नबिसाङ्कुराः । और्वानलाम्बुजा यत्र वाप्यः सप्त महार्णवाः

ikṣukṣīrādisalilā maṇiratnabisāṅkurāḥ | aurvānalāmbujā yatra vāpyaḥ sapta mahārṇavāḥ

अध उर्व्यां तथोर्ध्वं खे पुण्यापुण्यधनश्रियः । नरामरकिराटानां यत्रान्तः क्रयविक्रयौ

adha urvyāṃ tathordhvaṃ khe puṇyāpuṇyadhanaśriyaḥ | narāmarakirāṭānāṃ yatrāntaḥ krayavikrayau

तस्मिन्नेव जगत्यस्मिन्पुरे संकल्पभूभृता । क्रीडार्थमात्मनश्चित्रा देहापवरकाः कृताः

tasminneva jagatyasminpure saṃkalpabhūbhṛtā | krīḍārthamātmanaścitrā dehāpavarakāḥ kṛtāḥ

केचिद्गीर्वाणनामान ऊर्ध्व एव नियोजिताः । नरनागादयः केचिदध एव नियोजिताः

kecidgīrvāṇanāmāna ūrdhva eva niyojitāḥ | naranāgādayaḥ kecidadha eva niyojitāḥ

वातयन्त्रप्रवाहेण चलन्तो मांसमृन्मयाः । सितास्थिदारवश्चित्रास्त्वग्लेपमसृणामलाः

vātayantrapravāheṇa calanto māṃsamṛnmayāḥ | sitāsthidāravaścitrāstvaglepamasṛṇāmalāḥ

केचिच्चिरेण नश्यन्ति केचिच्छीघ्रविनाशिनः । केचित्केशोलपोल्लासरचिताच्छादनश्रियः

keciccireṇa naśyanti kecicchīghravināśinaḥ | kecitkeśolapollāsaracitācchādanaśriyaḥ

कर्णाक्षिनासाप्रमुखैर्द्वारैर्नवभिरन्विताः । अनारतवहत्प्राणपवनेनोष्णशीतलाः

karṇākṣināsāpramukhairdvārairnavabhiranvitāḥ | anāratavahatprāṇapavanenoṣṇaśītalāḥ

कर्णनासास्यताल्वादिवातायनगणान्विताः । भुजाद्यङ्गप्रतोलीकाः पञ्चेन्द्रियकुदीपकाः

karṇanāsāsyatālvādivātāyanagaṇānvitāḥ | bhujādyaṅgapratolīkāḥ pañcendriyakudīpakāḥ

मायया रचितास्तेषु संकल्पेन महामते । अहङ्कारमहायक्षाः परमालोकभीरवः

māyayā racitāsteṣu saṃkalpena mahāmate | ahaṅkāramahāyakṣāḥ paramālokabhīravaḥ

देहापवरकेष्वन्तर्महाहङ्कारयक्षकैः । सह संक्रीडतेऽत्यर्थं स सदैवासदुत्थितैः

dehāpavarakeṣvantarmahāhaṅkārayakṣakaiḥ | saha saṃkrīḍate'tyarthaṃ sa sadaivāsadutthitaiḥ

यथा कुसूले मार्जारो भस्त्रायां भुजगो यथा । मुक्ताफलं यथा वेणावहङ्कारस्तथा तनौ

yathā kusūle mārjāro bhastrāyāṃ bhujago yathā | muktāphalaṃ yathā veṇāvahaṅkārastathā tanau

क्षणमभ्युदयं यान्ति क्षणं शाम्यन्ति दीपवत् । देहगेहेषु संकल्पतरङ्गाः सागरेष्विव

kṣaṇamabhyudayaṃ yānti kṣaṇaṃ śāmyanti dīpavat | dehageheṣu saṃkalpataraṅgāḥ sāgareṣviva

भविष्यन्नवनिर्माणं स व्याप्नोति तदा पुरम् । यदा संकल्पितं वस्तु क्षणादेव प्रपश्यति

bhaviṣyannavanirmāṇaṃ sa vyāpnoti tadā puram | yadā saṃkalpitaṃ vastu kṣaṇādeva prapaśyati

असंकल्पनमात्रेण स्वेनेवाशु विनश्यति । श्रेयसे परमायस्य नाशत्वेन तु संभवः

asaṃkalpanamātreṇa svenevāśu vinaśyati | śreyase paramāyasya nāśatvena tu saṃbhavaḥ

स्वयं संकल्पनामात्रं जायते बालयक्षवत् । अनन्तायात्मदुःखाय नानन्दाय कदाचन

svayaṃ saṃkalpanāmātraṃ jāyate bālayakṣavat | anantāyātmaduḥkhāya nānandāya kadācana

इदं स्फारं जगद्दुःखं प्रतनोत्यात्मसत्तया । असत्तया नाशयति घनमान्ध्यं यथा तमः

idaṃ sphāraṃ jagadduḥkhaṃ pratanotyātmasattayā | asattayā nāśayati ghanamāndhyaṃ yathā tamaḥ

स्वयैव दुःखदायिन्या चेष्टया परिरोदिति । काष्ठावष्टब्धवृषणः कीलोत्पाटी कपिर्यथा

svayaiva duḥkhadāyinyā ceṣṭayā pariroditi | kāṣṭhāvaṣṭabdhavṛṣaṇaḥ kīlotpāṭī kapiryathā

संकल्पितानन्दलवस्तिष्ठत्युद्धरकन्धरम् । अकस्मात्प्रच्युतमधुबिन्दुभुक्करभो यथा

saṃkalpitānandalavastiṣṭhatyuddharakandharam | akasmātpracyutamadhubindubhukkarabho yathā

क्षणं विरतिमायाति रतिमेति क्षणं स्वयम् । क्षणं विकारमायाति संकल्पेनैव बालवत्

kṣaṇaṃ viratimāyāti ratimeti kṣaṇaṃ svayam | kṣaṇaṃ vikāramāyāti saṃkalpenaiva bālavat

एनं सकलभावेभ्यः कृत्वा निर्मूलमादरात् । मतिरन्तःपदं याति यथा पुत्र तथा कुरु

enaṃ sakalabhāvebhyaḥ kṛtvā nirmūlamādarāt | matirantaḥpadaṃ yāti yathā putra tathā kuru

त्रयस्तस्या मतेर्देहा अधमोत्तममध्यमाः । तमःसत्त्वरजःसंज्ञाः कारणं जगतः स्थितेः

trayastasyā materdehā adhamottamamadhyamāḥ | tamaḥsattvarajaḥsaṃjñāḥ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ

तमोरूपो हि संकल्पो नित्यं प्राकृतचेष्टया । परां कृपणतामेत्य प्रयाति कृमिकीटताम्

tamorūpo hi saṃkalpo nityaṃ prākṛtaceṣṭayā | parāṃ kṛpaṇatāmetya prayāti kṛmikīṭatām

सत्त्वरूपो हि संकल्पो धर्मज्ञानपरायणः । अदूरकेवलीभावं स्वाराज्यमधितिष्ठति

sattvarūpo hi saṃkalpo dharmajñānaparāyaṇaḥ | adūrakevalībhāvaṃ svārājyamadhitiṣṭhati

रजोरूपो हि संकल्पो लोकसंव्यवहारवान् । परितिष्ठति संसारे पुत्रदारानुरञ्जितः

rajorūpo hi saṃkalpo lokasaṃvyavahāravān | paritiṣṭhati saṃsāre putradārānurañjitaḥ

त्रिविधं तु परित्यज्य रूपमेतन्महामते । संकल्पः परमायाति पदमात्मपरिक्षये

trividhaṃ tu parityajya rūpametanmahāmate | saṃkalpaḥ paramāyāti padamātmaparikṣaye

सर्वा दृष्टीः परित्यज्य नियम्य मनसा मनः । सबाह्याभ्यन्तरार्थस्य संकल्पस्य क्षयं कुरु

sarvā dṛṣṭīḥ parityajya niyamya manasā manaḥ | sabāhyābhyantarārthasya saṃkalpasya kṣayaṃ kuru

यदि वर्षसहस्राणि तपश्चरसि दारुणम् । यदि वा विलयात्मानं शिलायां चूर्णयस्यलम्

yadi varṣasahasrāṇi tapaścarasi dāruṇam | yadi vā vilayātmānaṃ śilāyāṃ cūrṇayasyalam

यदि वाग्निं प्रविशसि वडवाग्निमथापि वा । यदि वा पतसि श्वभ्रे खड्गधाराजवेतथा

yadi vāgniṃ praviśasi vaḍavāgnimathāpi vā | yadi vā patasi śvabhre khaḍgadhārājavetathā

हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा । अत्यन्तकरुणाक्रान्तो लोकनाथोऽथवा यतिः

haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā | atyantakaruṇākrānto lokanātho'thavā yatiḥ

पातालस्थस्य भूस्थस्य स्वर्गस्थस्यापि तत्तव । नान्यः कश्चिदुपायोऽस्ति संकल्पोपशमादृते

pātālasthasya bhūsthasya svargasthasyāpi tattava | nānyaḥ kaścidupāyo'sti saṃkalpopaśamādṛte

अनाबाधेऽविकारे च सुखे परमपावने । संकल्पोपशमे यत्नं पौरुषेण परं कुरु

anābādhe'vikāre ca sukhe paramapāvane | saṃkalpopaśame yatnaṃ pauruṣeṇa paraṃ kuru

संकल्पतन्तावखिला भावाः प्रोताः किलानघ । छिन्ने तन्तौ न जाने ते क्व यान्ति विशरारवः

saṃkalpatantāvakhilā bhāvāḥ protāḥ kilānagha | chinne tantau na jāne te kva yānti viśarāravaḥ

असत्सत्सदसत्सर्व संकल्पादेव नान्यतः । संकल्पं सदसच्चैवमिह सत्यं किमुच्यताम्

asatsatsadasatsarva saṃkalpādeva nānyataḥ | saṃkalpaṃ sadasaccaivamiha satyaṃ kimucyatām

संकल्प्यते यथा यद्यत्तत्तथा भवति क्षणात् । मा किंचिदपि तत्त्वज्ञ संकल्पय कदाचन

saṃkalpyate yathā yadyattattathā bhavati kṣaṇāt | mā kiṃcidapi tattvajña saṃkalpaya kadācana

निःसंकल्पो यथाप्राप्तव्यवहारपरो भव । चिदचेत्योन्मुखत्वं हि याति संकल्पसंक्षये

niḥsaṃkalpo yathāprāptavyavahāraparo bhava | cidacetyonmukhatvaṃ hi yāti saṃkalpasaṃkṣaye

उत्थाय सत्त्वरूपेण योन्या सत्यमयात्मकम् । न तज्जगदुःखमिदं व्यर्थं सदृशमात्मनः

utthāya sattvarūpeṇa yonyā satyamayātmakam | na tajjagaduḥkhamidaṃ vyarthaṃ sadṛśamātmanaḥ

तेन दुःखाय महते किं मृतेन तवानघ । यददुःखाय तत्प्राज्ञाः संश्रयन्तीह नेतरत्

tena duḥkhāya mahate kiṃ mṛtena tavānagha | yadaduḥkhāya tatprājñāḥ saṃśrayantīha netarat

अधिगतपरमार्थतामुपेत्य प्रसभमपास्य विकल्पजालमुच्चैः । अधिगमय पदं तदद्वितीयं विततसुखाय सुषुप्तचित्तवृत्तिः

adhigataparamārthatāmupetya prasabhamapāsya vikalpajālamuccaiḥ | adhigamaya padaṃ tadadvitīyaṃ vitatasukhāya suṣuptacittavṛttiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थिति० दाशूरो० संसारनगरविकल्पयोगविचारो नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthiti0 dāśūro0 saṃsāranagaravikalpayogavicāro nāma tripañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५४

पुत्र उवाच । कीदृशस्तात संकल्पः कथदुपद्यते प्रभो । कथं च वृद्धिमाप्नोति कथं चैष विनश्यति

putra uvāca | kīdṛśastāta saṃkalpaḥ kathadupadyate prabho | kathaṃ ca vṛddhimāpnoti kathaṃ caiṣa vinaśyati

दाशूर उवाच । अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सत्तासामान्यरूपिणः । चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तत्संकल्पाङ्कुरं विदुः

dāśūra uvāca | anantasyātmatattvasya sattāsāmānyarūpiṇaḥ | citaścetyonmukhatvaṃ yattatsaṃkalpāṅkuraṃ viduḥ

लेशतः प्राप्तसत्ताकः स एव घनतां शनैः । याति चित्तखमापूर्य दृढजाड्याय मेघवत्

leśataḥ prāptasattākaḥ sa eva ghanatāṃ śanaiḥ | yāti cittakhamāpūrya dṛḍhajāḍyāya meghavat

भावयन्ती चितिश्चेत्यं व्यतिरिक्तमिवात्मनः । संकल्पतामुपायाति बीजमङ्कुरतामिव

bhāvayantī citiścetyaṃ vyatiriktamivātmanaḥ | saṃkalpatāmupāyāti bījamaṅkuratāmiva

संकल्पेन हि संकल्पः स्वयमेव प्रजायते । वर्धते स्वयमेवाशु दुःखाय न सुखाय तु

saṃkalpena hi saṃkalpaḥ svayameva prajāyate | vardhate svayamevāśu duḥkhāya na sukhāya tu

संकल्पमात्रं हि जगज्जलमात्रं यथार्णवः । ऋते संकल्पमन्या ते नास्ति संसारदुःखिता

saṃkalpamātraṃ hi jagajjalamātraṃ yathārṇavaḥ | ṛte saṃkalpamanyā te nāsti saṃsāraduḥkhitā

काकतालीययोगेन संजातोऽस्ति मुधैव हि । मृगतृष्णाद्विचन्द्रत्वभिवासत्यं च वर्धते

kākatālīyayogena saṃjāto'sti mudhaiva hi | mṛgatṛṣṇādvicandratvabhivāsatyaṃ ca vardhate

निगीर्णमातुलिङ्गस्य कनकप्रत्ययो यथा । स्वयमभ्येत्य सत्योऽन्तः संकल्पस्ते तथा हृदि

nigīrṇamātuliṅgasya kanakapratyayo yathā | svayamabhyetya satyo'ntaḥ saṃkalpaste tathā hṛdi

असत्यमेव जातस्त्वमसत्यमपि वर्तसे । अस्मिञ्ज्ञाते च विज्ञाने ह्यसत्यं संविलीयते

asatyameva jātastvamasatyamapi vartase | asmiñjñāte ca vijñāne hyasatyaṃ saṃvilīyate

असौ सोऽहमिमे भावाः सुखदुःखमया मम । व्यर्थमेवेति नानास्था येनान्तः परितप्यसे

asau so'hamime bhāvāḥ sukhaduḥkhamayā mama | vyarthameveti nānāsthā yenāntaḥ paritapyase

असन्नेवास्य जातोऽसि कुतो जन्मविलासतः । व्यर्थमेवावमूढोऽसि संकल्पवशतः स्वतः

asannevāsya jāto'si kuto janmavilāsataḥ | vyarthamevāvamūḍho'si saṃkalpavaśataḥ svataḥ

मा संकल्पय संकल्पं भावं भावय मा स्थितौ । एतावतैव भावेन भव्यो भवति भूतये

mā saṃkalpaya saṃkalpaṃ bhāvaṃ bhāvaya mā sthitau | etāvataiva bhāvena bhavyo bhavati bhūtaye

संकल्पनाशयत्नेन न भयान्यनुगच्छति । भावनाभावमात्रेण संकल्पः क्षीयते स्वयम्

saṃkalpanāśayatnena na bhayānyanugacchati | bhāvanābhāvamātreṇa saṃkalpaḥ kṣīyate svayam

सुमनःपल्लवामर्दे किंचिद्व्यतिकरो भवेत् । सुसाध्यो भावमात्रेण नतु संकल्पनाशने

sumanaḥpallavāmarde kiṃcidvyatikaro bhavet | susādhyo bhāvamātreṇa natu saṃkalpanāśane

पुष्पाक्रान्तौ करस्पन्दयत्नः पुत्रोपयुज्यते । तदप्युपकरोत्यस्मिन्न संकल्पपरिक्षये

puṣpākrāntau karaspandayatnaḥ putropayujyate | tadapyupakarotyasminna saṃkalpaparikṣaye

संकल्पो येन हन्तव्यस्तेन भावविपर्ययात् । अप्यर्धेन निमेषेण लीलयैव निहन्यते

saṃkalpo yena hantavyastena bhāvaviparyayāt | apyardhena nimeṣeṇa līlayaiva nihanyate

भावमात्रोपसंपन्ने स्वात्मनि स्थितिमागते । साध्यते यदसाध्यं तत्कस्य स्यात्किमिवाङ्ग ते

bhāvamātropasaṃpanne svātmani sthitimāgate | sādhyate yadasādhyaṃ tatkasya syātkimivāṅga te

संकल्पेनैव संकल्पं मनसा स्वमनो मुने । छित्त्वा स्वात्मनि तिष्ठ त्वं किमेतावति दुष्करम्

saṃkalpenaiva saṃkalpaṃ manasā svamano mune | chittvā svātmani tiṣṭha tvaṃ kimetāvati duṣkaram

उपशान्ते हि संकल्पे उपशान्तमिदं भवेत् । संसारदुःखमखिलं मूलादपि महामते

upaśānte hi saṃkalpe upaśāntamidaṃ bhavet | saṃsāraduḥkhamakhilaṃ mūlādapi mahāmate

संकल्पो हि मनो जीवश्चित्तं बुद्धिः सवासना । नाम्नैवान्यत्वमेतेषां नार्थेनार्थविदां वर

saṃkalpo hi mano jīvaścittaṃ buddhiḥ savāsanā | nāmnaivānyatvameteṣāṃ nārthenārthavidāṃ vara

संकल्पनादृते नेह किंचिदेवास्ति कुत्रचित् । तमेव हृदयाच्छिन्धि किमेतत्परिशोचसि

saṃkalpanādṛte neha kiṃcidevāsti kutracit | tameva hṛdayācchindhi kimetatpariśocasi

यथैवेदं नभः शून्यं जगच्छून्यं तथैव हि । असन्मयविकल्पोत्थे उभे एते तते यतः

yathaivedaṃ nabhaḥ śūnyaṃ jagacchūnyaṃ tathaiva hi | asanmayavikalpotthe ubhe ete tate yataḥ

असिद्धं सर्वमेवैतदसिद्धेनैव साधितम् । संकल्पेन जगद्यस्माद्भावना क्वावतिष्ठताम्

asiddhaṃ sarvamevaitadasiddhenaiva sādhitam | saṃkalpena jagadyasmādbhāvanā kvāvatiṣṭhatām

[ सत्यास्थायामसत्यां तु किंनिष्ठा वासना भवेत् ।] भावनाक्षयतः सिद्धिस्ततः प्राप्यं न शिष्यते । तस्मादसदिदं सर्वं विज्ञेयं हेलयेद्धया

[ satyāsthāyāmasatyāṃ tu kiṃniṣṭhā vāsanā bhavet |] bhāvanākṣayataḥ siddhistataḥ prāpyaṃ na śiṣyate | tasmādasadidaṃ sarvaṃ vijñeyaṃ helayeddhayā

तनुभावनया तेन सुखदुःखैर्न लिप्यते । अवस्त्विति च निर्णीय स्नेहास्था न प्रवर्तते

tanubhāvanayā tena sukhaduḥkhairna lipyate | avastviti ca nirṇīya snehāsthā na pravartate

आस्थाक्षये न जायेते हर्षामर्षौ भवाभवौ । तस्मादसदिदं सर्वं सुखदुःखादिविभ्रमैः

āsthākṣaye na jāyete harṣāmarṣau bhavābhavau | tasmādasadidaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhādivibhramaiḥ

मनो जीवः स्फुरत्युच्चैर्मानसं नगरं जगत् । भविष्यद्वर्तमानं च भूतं च परिवर्तयन्

mano jīvaḥ sphuratyuccairmānasaṃ nagaraṃ jagat | bhaviṣyadvartamānaṃ ca bhūtaṃ ca parivartayan

वासनावलितं लोके स्फुरच्छक्ति मनः स्थितम् । करोति स्वाशयेनेमां व्यवस्थां मलिनश्चलः

vāsanāvalitaṃ loke sphuracchakti manaḥ sthitam | karoti svāśayenemāṃ vyavasthāṃ malinaścalaḥ

आत्मनः सदृशीं लीलां जीवो हृद्वनमर्कटः । दीर्घमाकारमादाय निमेषाद्याति ह्रस्वताम्

ātmanaḥ sadṛśīṃ līlāṃ jīvo hṛdvanamarkaṭaḥ | dīrghamākāramādāya nimeṣādyāti hrasvatām

ग्रहीतुं च न शक्यन्ते संकल्पजलवीचयः । मनाग्दृष्टा विवर्धन्ते ह्रसन्ति सपरिच्छदाः

grahītuṃ ca na śakyante saṃkalpajalavīcayaḥ | manāgdṛṣṭā vivardhante hrasanti saparicchadāḥ

तृणमात्रेण दीप्यन्ते संकल्पा वह्निशेषवत् । जगत्यप्रकटाकाराः प्रदीप्ताः क्षणभङ्गुराः

tṛṇamātreṇa dīpyante saṃkalpā vahniśeṣavat | jagatyaprakaṭākārāḥ pradīptāḥ kṣaṇabhaṅgurāḥ

भ्रमदा जडसंस्थानाः संकल्पास्तडिदग्नयः । यदेवासन्मयं पुत्र तदेवाशु चिकित्सितुम्

bhramadā jaḍasaṃsthānāḥ saṃkalpāstaḍidagnayaḥ | yadevāsanmayaṃ putra tadevāśu cikitsitum

शक्यते नात्र संदेहो नासत्सद्भवति क्वचित् । संस्थितो यदि संकल्पो दुश्चिकित्स्यः स्वतो भवेत्

śakyate nātra saṃdeho nāsatsadbhavati kvacit | saṃsthito yadi saṃkalpo duścikitsyaḥ svato bhavet

किंत्वसद्भूत एवैष सुचिकित्स्यस्तदा भवेत् । अकृत्रिमं चेत्संसारमलमङ्गारकार्ष्ण्यवत्

kiṃtvasadbhūta evaiṣa sucikitsyastadā bhavet | akṛtrimaṃ cetsaṃsāramalamaṅgārakārṣṇyavat

तदेतत्क्षालने साधो कः प्रवर्तेत दुर्मतिः । किंत्वेतत्तण्डुलेष्वेव तुषकञ्चुकवत्स्थितम्

tadetatkṣālane sādho kaḥ pravarteta durmatiḥ | kiṃtvetattaṇḍuleṣveva tuṣakañcukavatsthitam

यतस्ततः प्रयत्नेन पौरुषेण विनश्यति । अकृत्रिममपि प्राप्तं भृशं पुत्र तथा पुनः

yatastataḥ prayatnena pauruṣeṇa vinaśyati | akṛtrimamapi prāptaṃ bhṛśaṃ putra tathā punaḥ

सुखोच्छेद्यतया ज्ञस्य संसारमलमाततम् । तण्डुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा

sukhocchedyatayā jñasya saṃsāramalamātatam | taṇḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā

नश्यति क्रियया पुत्र पुरुषस्य तथा मलम् । नश्यत्येव न संदेहस्तस्मादुद्यमवान्भव

naśyati kriyayā putra puruṣasya tathā malam | naśyatyeva na saṃdehastasmādudyamavānbhava

असत्कल्पैर्विकल्पैर्यत्संसारो न जितो मुधा । स्तोकेनाशु लयं याति क्वासद्वस्तु चिरं स्थितम्

asatkalpairvikalpairyatsaṃsāro na jito mudhā | stokenāśu layaṃ yāti kvāsadvastu ciraṃ sthitam

असत्यामेति संसारः स्वव्यवस्थां विचारतः । दीपालोकादिवान्धस्य द्वीन्दुत्वं स्वीक्षितादिव

asatyāmeti saṃsāraḥ svavyavasthāṃ vicārataḥ | dīpālokādivāndhasya dvīndutvaṃ svīkṣitādiva

नासौ तव न चास्य त्वं भ्रान्तिं पुत्र परित्यज । असत्ये सत्यवद्दृष्टे भावना मा स्म हीदृशः

nāsau tava na cāsya tvaṃ bhrāntiṃ putra parityaja | asatye satyavaddṛṣṭe bhāvanā mā sma hīdṛśaḥ

मम गुरुविभवोज्ज्वला विलासा इति तव मास्तु वृथैव विभ्रमोऽन्तः ।। त्वमपि च वितताश्च ते विलासा विलसति सर्वमिदं तदात्मतत्त्वम्

mama guruvibhavojjvalā vilāsā iti tava māstu vṛthaiva vibhramo'ntaḥ || tvamapi ca vitatāśca te vilāsā vilasati sarvamidaṃ tadātmatattvam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे दाशूरो० संकल्पचिकित्सा नाम चतुःपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe dāśūro0 saṃkalpacikitsā nāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५५

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्याकर्ण्य तदा तत्र रात्रावालपनं द्वयोः । अहं रघुकुलाकाशशशाङ्क रघुनन्दन

śrīvasiṣṭha uvāca | ityākarṇya tadā tatra rātrāvālapanaṃ dvayoḥ | ahaṃ raghukulākāśaśaśāṅka raghunandana

पतितः खात्कदम्बाग्रे पत्रपुष्पफलाकुले । तूष्णीं निर्वृष्टमुक्तात्मा शृङ्गाग्र इव तोयदः

patitaḥ khātkadambāgre patrapuṣpaphalākule | tūṣṇīṃ nirvṛṣṭamuktātmā śṛṅgāgra iva toyadaḥ

अपश्यं तत्र दाशूरं शूरमिन्द्रियनिग्रहे । परेण तपसा युक्तं तेजसेव हुताशनम्

apaśyaṃ tatra dāśūraṃ śūramindriyanigrahe | pareṇa tapasā yuktaṃ tejaseva hutāśanam

तेजोभिर्देहनिष्क्रान्तैः काञ्चनीकृतभूतलम् । तापयन्तं प्रदेशं तं भुवनं भास्करो यथा

tejobhirdehaniṣkrāntaiḥ kāñcanīkṛtabhūtalam | tāpayantaṃ pradeśaṃ taṃ bhuvanaṃ bhāskaro yathā

मामथालोक्य संप्राप्तं दाशूरोऽर्घसपर्यया । वितीर्णविष्टरं पत्रपूजया पर्यपूजयत्

māmathālokya saṃprāptaṃ dāśūro'rghasaparyayā | vitīrṇaviṣṭaraṃ patrapūjayā paryapūjayat

ततः पूर्वकथास्तेन सह दाशूर भास्वता । कृतास्तनयसंबोधाः संसारोत्तरणक्षमाः

tataḥ pūrvakathāstena saha dāśūra bhāsvatā | kṛtāstanayasaṃbodhāḥ saṃsārottaraṇakṣamāḥ

दृष्टवांस्तमहं वृक्षं कोरकोत्तरकोटरम् । दाशूरस्येच्छया सर्वैरयतद्भिर्मृगव्रजैः

dṛṣṭavāṃstamahaṃ vṛkṣaṃ korakottarakoṭaram | dāśūrasyecchayā sarvairayatadbhirmṛgavrajaiḥ

सेव्यमानं वनमिव लतामण्डलमण्डितम् । स्मितेन विस्फुटमिव श्वसनस्फुरितच्छदम्

sevyamānaṃ vanamiva latāmaṇḍalamaṇḍitam | smitena visphuṭamiva śvasanasphuritacchadam

लताकोटिगतैर्भ्रान्तैश्चामरैरिन्दुसुन्दरैः । शुभ्राभ्रखण्डनिकरैः शरन्नभ इवावृतम्

latākoṭigatairbhrāntaiścāmarairindusundaraiḥ | śubhrābhrakhaṇḍanikaraiḥ śarannabha ivāvṛtam

प्रालेयकणपद्धत्या मुक्तावल्याभ्यलंकृतम् । सर्वावयवमेवाच्छपुष्पपूरैः प्रपूरितम्

prāleyakaṇapaddhatyā muktāvalyābhyalaṃkṛtam | sarvāvayavamevācchapuṣpapūraiḥ prapūritam

स्वरेणुचन्दनालेपैः समालब्धमखण्डितम् । स्वच्छदाभोगविपुलरक्ताम्बरपरिच्छदम्

svareṇucandanālepaiḥ samālabdhamakhaṇḍitam | svacchadābhogavipularaktāmbaraparicchadam

विवाहायेव वेषेण पुष्पभारातिभारिणा । लताङ्गनानुषक्तेन नागरेण कृतोपमम्

vivāhāyeva veṣeṇa puṣpabhārātibhāriṇā | latāṅganānuṣaktena nāgareṇa kṛtopamam

मुनिबद्धोटजाकारलतामण्डपमण्डितम् । मञ्जरीभिः पताकाभिर्युक्तं पुरमहोत्सवे

munibaddhoṭajākāralatāmaṇḍapamaṇḍitam | mañjarībhiḥ patākābhiryuktaṃ puramahotsave

मृगकण्डूयनध्वस्तपुष्पधूलिविधूसरम् । प्रोत्सारितोपान्तवनं वृषमल्लमिवोत्थितम्

mṛgakaṇḍūyanadhvastapuṣpadhūlividhūsaram | protsāritopāntavanaṃ vṛṣamallamivotthitam

बर्हिभिः कुसुमोद्वान्तपरागपरिपाटलैः । निक्षेपक्षिप्तसंध्याभ्रवालवालमिवाचलैः

barhibhiḥ kusumodvāntaparāgaparipāṭalaiḥ | nikṣepakṣiptasaṃdhyābhravālavālamivācalaiḥ

प्रवालारुणहस्तेन कुसुमस्मितशोभिना । मधुना घूर्णमानेन प्रान्तेन पुलकत्विषा

pravālāruṇahastena kusumasmitaśobhinā | madhunā ghūrṇamānena prāntena pulakatviṣā

नीरन्ध्रपुष्पपूर्णेन घूर्णितेन वनानिलैः । निद्रालुकुड्मलदृशा स्तबकस्तनधारिणा

nīrandhrapuṣpapūrṇena ghūrṇitena vanānilaiḥ | nidrālukuḍmaladṛśā stabakastanadhāriṇā

पुष्पजालरजःपुञ्जकुङ्कुमारुणवाससा । लताविताननिलयवातायननिषङ्गिणा

puṣpajālarajaḥpuñjakuṅkumāruṇavāsasā | latāvitānanilayavātāyananiṣaṅgiṇā

नीलपुष्पलतादोलालीलालास्यविलासिना । आपादमस्तकप्रान्तं सर्वतो निर्मितालयम्

nīlapuṣpalatādolālīlālāsyavilāsinā | āpādamastakaprāntaṃ sarvato nirmitālayam

वृन्देन वनदेवीनां कोकिलालापशालिना । संदिग्धमञ्जरीजालमलिनेत्रेण भासिना

vṛndena vanadevīnāṃ kokilālāpaśālinā | saṃdigdhamañjarījālamalinetreṇa bhāsinā

अवश्यायोपशमितरतिखेदैर्मदालसैः । पुष्पधूलिसमालब्धैराश्लिष्टैर्निबिडं मिथः

avaśyāyopaśamitaratikhedairmadālasaiḥ | puṣpadhūlisamālabdhairāśliṣṭairnibiḍaṃ mithaḥ

पुष्पान्तरान्तःपुरगैः किमपि प्रणयोचितम् । ध्वनद्भिरभितः स्वच्छमत्तालियुगलैर्वृतम्

puṣpāntarāntaḥpuragaiḥ kimapi praṇayocitam | dhvanadbhirabhitaḥ svacchamattāliyugalairvṛtam

काननोपान्तनगरीघुंघुमाकर्णनेच्छया । क्षणमुत्कर्णमाशान्तचारुवर्वणटांकृतैः

kānanopāntanagarīghuṃghumākarṇanecchayā | kṣaṇamutkarṇamāśāntacāruvarvaṇaṭāṃkṛtaiḥ

क्षणं दलाग्रविश्रान्तमुग्धमुग्धशिरस्तया । पश्यद्भिरिन्द्वंशुकवज्जालामर्णवमेखलाम्

kṣaṇaṃ dalāgraviśrāntamugdhamugdhaśirastayā | paśyadbhirindvaṃśukavajjālāmarṇavamekhalām

वनस्थलीनां तनयैर्नयैमूर्तिमिवास्थितैः । शुभैः पत्रपुटेष्वन्तर्मृगैः सारतलान्तरम्

vanasthalīnāṃ tanayairnayaimūrtimivāsthitaiḥ | śubhaiḥ patrapuṭeṣvantarmṛgaiḥ sāratalāntaram

नीडश्वसत्सुविश्वस्तसुप्तमात्रकपक्षिणम् । पाकच्युतफलोपान्तभूतकञ्चुकमण्डली

nīḍaśvasatsuviśvastasuptamātrakapakṣiṇam | pākacyutaphalopāntabhūtakañcukamaṇḍalī

संदिग्धमूकभ्रमरं गुच्छैः पूजाक्षसूत्रकैः । श्यामलीकृतपर्यन्तं नीडैः पल्लवमण्डितैः

saṃdigdhamūkabhramaraṃ gucchaiḥ pūjākṣasūtrakaiḥ | śyāmalīkṛtaparyantaṃ nīḍaiḥ pallavamaṇḍitaiḥ

सुगन्धिताशेषवनं पुष्पमेघीकृताम्बरम् । धूलीकदम्बशबलफलौघवलितं तले

sugandhitāśeṣavanaṃ puṣpameghīkṛtāmbaram | dhūlīkadambaśabalaphalaughavalitaṃ tale

बहुनात्र किमुक्तेन न किंचिदपि विद्यते । पत्रं यत्र तरौ यत्र नोष्यते वा न युज्यते

bahunātra kimuktena na kiṃcidapi vidyate | patraṃ yatra tarau yatra noṣyate vā na yujyate

पत्रे पत्रे मृगाः सुप्ता विश्रान्ताश्च पदे पदे । कच्छे कच्छे खगा लीनास्तस्य भूरुहभूपतेः

patre patre mṛgāḥ suptā viśrāntāśca pade pade | kacche kacche khagā līnāstasya bhūruhabhūpateḥ

एवंगुणविशिष्टं तं समालोकयतो मम । महोत्सवेन सदृशी सा बभूव तमस्विनी

evaṃguṇaviśiṣṭaṃ taṃ samālokayato mama | mahotsavena sadṛśī sā babhūva tamasvinī

ततः कथाभी रम्याभिः स तस्य तनयो मया । विज्ञानालोकरम्याभिर्नीतो बोधं परं पुनः

tataḥ kathābhī ramyābhiḥ sa tasya tanayo mayā | vijñānālokaramyābhirnīto bodhaṃ paraṃ punaḥ

आवयोस्तत्र चित्राभिः कथाभिरितरेतरम् । शर्वरी सा व्यतीयाय मुहूर्त इव कान्तयोः

āvayostatra citrābhiḥ kathābhiritaretaram | śarvarī sā vyatīyāya muhūrta iva kāntayoḥ

प्रातः प्रतनुतां याते पुष्पर्द्धिघनजालके । स्वर्गाङ्गनाङ्गभोगाभे तारकानिकरे शनैः

prātaḥ pratanutāṃ yāte puṣparddhighanajālake | svargāṅganāṅgabhogābhe tārakānikare śanaiḥ

आकदम्बनभोभागमुपयातं सुतान्वितम् । अहं विसृज्य दाशूरं ततोऽमरनदीं गतः

ākadambanabhobhāgamupayātaṃ sutānvitam | ahaṃ visṛjya dāśūraṃ tato'maranadīṃ gataḥ

तत्राभिमतमासाद्य स्थानमेत्य नभस्तलम् । प्रविश्य खं मुनीनां च मध्यं स्वस्थ इव स्थितः

tatrābhimatamāsādya sthānametya nabhastalam | praviśya khaṃ munīnāṃ ca madhyaṃ svastha iva sthitaḥ

दाशूराख्यायिकैषा ते कथिता रघुनन्दन । जगतः प्रतिबिम्बाभा सत्याकाराप्यसन्मयी

dāśūrākhyāyikaiṣā te kathitā raghunandana | jagataḥ pratibimbābhā satyākārāpyasanmayī

दाशूराख्यायिकेवेयमित्येतत्कथितं मया । तुभ्यं राघव बोधाय जगद्रूपनिरूपणे

dāśūrākhyāyikeveyamityetatkathitaṃ mayā | tubhyaṃ rāghava bodhāya jagadrūpanirūpaṇe

तस्मादवास्तवीं त्यक्त्वा वास्तवीमपि रञ्जनाम् । दाशूरसिद्धान्तदृशा सदोदारो भवात्मवान्

tasmādavāstavīṃ tyaktvā vāstavīmapi rañjanām | dāśūrasiddhāntadṛśā sadodāro bhavātmavān

तस्माद्विकल्पं मलमात्मनस्त्वं निर्धूय पश्यामलमात्मतत्त्वम् । आसादयिष्यस्यचिरात्पदं तद्भविष्यसीज्यो भुवनेषु येन

tasmādvikalpaṃ malamātmanastvaṃ nirdhūya paśyāmalamātmatattvam | āsādayiṣyasyacirātpadaṃ tadbhaviṣyasījyo bhuvaneṣu yena

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे दाशूरो० वसिष्ठदाशूरमेलनं नाम पञ्चपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe dāśūro0 vasiṣṭhadāśūramelanaṃ nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५६

षट्पञ्चाशः सर्गः

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । नास्तीदमिति निर्णीय सर्वतस्त्यज रञ्जनाम् । यन्नास्ति तत्प्रति किल केवास्थेह विचारिणाम्

śrīvasiṣṭha uvāca | nāstīdamiti nirṇīya sarvatastyaja rañjanām | yannāsti tatprati kila kevāstheha vicāriṇām

दृश्यमानमथेदं चेदस्ति सत्तामुपागतम् । तिष्ठ स्वात्मनि बध्नासि त्वं किमत्र किलात्मत्ताम्

dṛśyamānamathedaṃ cedasti sattāmupāgatam | tiṣṭha svātmani badhnāsi tvaṃ kimatra kilātmattām

अथ चेदस्ति नास्तीदमिति निश्चयवानसि । तथापि भावनासङ्गः कथं युक्तश्चलाचले

atha cedasti nāstīdamiti niścayavānasi | tathāpi bhāvanāsaṅgaḥ kathaṃ yuktaścalācale

नेदमस्ति जगद्राम तव नास्ति महामते । केवलं स्वच्छमेवेत्थमाततं मितमीदृशम्

nedamasti jagadrāma tava nāsti mahāmate | kevalaṃ svacchamevetthamātataṃ mitamīdṛśam

नेदं कर्तृकृतं किंचिन्न वा कर्तृकृतक्रमम् । स्वयमाभासते चेदं कर्त्रकर्तृपदं गतम्

nedaṃ kartṛkṛtaṃ kiṃcinna vā kartṛkṛtakramam | svayamābhāsate cedaṃ kartrakartṛpadaṃ gatam

अकर्तृकं जगज्जालं भवत्वथ सकर्तृकम् । मा त्वमेतेन शबलं भावयन्नास्य चेतसि

akartṛkaṃ jagajjālaṃ bhavatvatha sakartṛkam | mā tvametena śabalaṃ bhāvayannāsya cetasi

सर्वेन्द्रियविहीनात्मा कर्तेव स जडोपमः । अकर्तृ च तदा मन्ये काकतालीयवज्जगत्

sarvendriyavihīnātmā karteva sa jaḍopamaḥ | akartṛ ca tadā manye kākatālīyavajjagat

काकतालीययोगेन जातं यत्किंचिदेव तत् । तस्मिन्भावानुसंधानं बालो बध्नाति नेतरः

kākatālīyayogena jātaṃ yatkiṃcideva tat | tasminbhāvānusaṃdhānaṃ bālo badhnāti netaraḥ

न कदाचिदिदं शान्तं जगद्राम न च क्षयि । अजस्रं दृश्यमानत्वाद्भावित्वाच्च पुनःपुनः

na kadācididaṃ śāntaṃ jagadrāma na ca kṣayi | ajasraṃ dṛśyamānatvādbhāvitvācca punaḥpunaḥ

न कदाचिदिदं चास्ति जगद्राम न च क्षयि । अजस्रं क्षीयमाणत्वान्नास्तित्वाच्चानुमानतः

na kadācididaṃ cāsti jagadrāma na ca kṣayi | ajasraṃ kṣīyamāṇatvānnāstitvāccānumānataḥ

सर्वेन्द्रियपदातीतो यदा कर्तेह विज्वरः । कुर्वाणः सर्वदा खेदं न कदाचन गच्छति

sarvendriyapadātīto yadā karteha vijvaraḥ | kurvāṇaḥ sarvadā khedaṃ na kadācana gacchati

तेनेयं नियतिः प्रौढा भावाभावदशामयी । ईदृश्येव स्थिरा दीर्घा मिथ्योत्थापि च दृश्यते

teneyaṃ niyatiḥ prauḍhā bhāvābhāvadaśāmayī | īdṛśyeva sthirā dīrghā mithyotthāpi ca dṛśyate

अपर्यन्तस्य कालस्य कश्चिदंशः शरच्छतम् । तावन्मात्रमहाश्चर्यः किमर्थं सोऽनुधावति

aparyantasya kālasya kaścidaṃśaḥ śaracchatam | tāvanmātramahāścaryaḥ kimarthaṃ so'nudhāvati

स्थिराश्चेज्जगतां भावास्तत्त्वादास्था न शोभते । कथमन्योन्यसंश्लेषो जडचेतनयोः किल

sthirāścejjagatāṃ bhāvāstattvādāsthā na śobhate | kathamanyonyasaṃśleṣo jaḍacetanayoḥ kila

अस्थिराश्चेज्जगद्भावास्तदप्यास्था न शोभते । पयःफेनास्थिरस्यान्ते दुःखमेषा ददाति ते

asthirāścejjagadbhāvāstadapyāsthā na śobhate | payaḥphenāsthirasyānte duḥkhameṣā dadāti te

आस्थाबन्धो महाबाहो जगद्भावत्वमात्मनः । न स्थिरास्थिरयोः फेनशैलयोरिव राजते

āsthābandho mahābāho jagadbhāvatvamātmanaḥ | na sthirāsthirayoḥ phenaśailayoriva rājate

सर्वकर्ताप्यकर्तेव करोत्यात्मा न किंचन । तिष्ठत्येवमुदासीन आलोकं प्रति दीपवत्

sarvakartāpyakarteva karotyātmā na kiṃcana | tiṣṭhatyevamudāsīna ālokaṃ prati dīpavat

कुर्वन्न किंचित्कुरुते दिवाकार्यमिवांशुमान् । गच्छन्न गच्छति स्वस्थः स्वास्पदस्थो रविर्यथा

kurvanna kiṃcitkurute divākāryamivāṃśumān | gacchanna gacchati svasthaḥ svāspadastho raviryathā

यतः कुतश्चिदेवेदं संपन्नमिव लक्ष्यते । अरुणातीरवद्वारिपूरावर्तवदाततम्

yataḥ kutaścidevedaṃ saṃpannamiva lakṣyate | aruṇātīravadvāripūrāvartavadātatam

इति चेद्भवता राम नैपुण्येनावधारितम् । प्रमाणपरिशुद्धेन चेतसा च विचारितम्

iti cedbhavatā rāma naipuṇyenāvadhāritam | pramāṇapariśuddhena cetasā ca vicāritam

तथापि भावनां साधो पदार्थं प्रति नार्हसि । अलातचक्रे स्वप्ने च भ्रमे वा केव भावना

tathāpi bhāvanāṃ sādho padārthaṃ prati nārhasi | alātacakre svapne ca bhrame vā keva bhāvanā

अकस्मादागतो जन्तुः सौहार्दस्य न भाजनम् । भ्रमोद्भूतं जगज्जालमास्थायास्तन्न भाजनम्

akasmādāgato jantuḥ sauhārdasya na bhājanam | bhramodbhūtaṃ jagajjālamāsthāyāstanna bhājanam

औष्ण्येन्दौ शीतले भानौ मृगतृष्णाजले तथा । यथा न भावयस्यास्थामेवं भावय मा स्थितौ

auṣṇyendau śītale bhānau mṛgatṛṣṇājale tathā | yathā na bhāvayasyāsthāmevaṃ bhāvaya mā sthitau

संकल्पपुरुषस्वप्नजनद्वीन्दुत्वविभ्रमम् । यथा पश्यसि पश्य त्वं भावजातमिदं तथा

saṃkalpapuruṣasvapnajanadvīndutvavibhramam | yathā paśyasi paśya tvaṃ bhāvajātamidaṃ tathā

अन्तरास्थां परित्यज्य भावश्रीभावनामयीम् । योऽसि सोऽसि जगत्यस्मिँल्लीलया विहरानघ

antarāsthāṃ parityajya bhāvaśrībhāvanāmayīm | yo'si so'si jagatyasmim̐llīlayā viharānagha

अकर्तृत्वपदं पीत्वा पीत्वेच्छामपि कुर्वतः । सर्वभावान्तरस्थस्य सर्वातीतस्य चात्मनः

akartṛtvapadaṃ pītvā pītvecchāmapi kurvataḥ | sarvabhāvāntarasthasya sarvātītasya cātmanaḥ

इयं संनिधिमात्रेण नियतिः परिजृम्भते । दीपसंनिधिमात्रेण निरिच्छैव प्रकाशते

iyaṃ saṃnidhimātreṇa niyatiḥ parijṛmbhate | dīpasaṃnidhimātreṇa niricchaiva prakāśate

अभ्रसंनिधिमात्रेण कुटजानि यथा स्वयम् । आत्मसंनिधिमात्रेण त्रिजगन्ति तथा स्वयम्

abhrasaṃnidhimātreṇa kuṭajāni yathā svayam | ātmasaṃnidhimātreṇa trijaganti tathā svayam

सर्वेच्छारहिते भानौ यथा व्योमनि तिष्ठति । जायते व्यवहारश्च सति देवे तथा क्रिया

sarvecchārahite bhānau yathā vyomani tiṣṭhati | jāyate vyavahāraśca sati deve tathā kriyā

निरिच्छे संस्थिते रत्ने यथालोकः प्रवर्तते । सत्तामात्रेण देवे तु तथैवायं जगद्गणः

niricche saṃsthite ratne yathālokaḥ pravartate | sattāmātreṇa deve tu tathaivāyaṃ jagadgaṇaḥ

अतः स्वात्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वं च संस्थितम् । निरिच्छत्वादकर्तासौ कर्ता संनिधिमात्रतः

ataḥ svātmani kartṛtvamakartṛtvaṃ ca saṃsthitam | niricchatvādakartāsau kartā saṃnidhimātrataḥ

सर्वेन्द्रियाद्यतीतत्वात्कर्ता भोक्ता न सन्मयः । इन्द्रियान्तर्गतत्वात्तु कर्ता भोक्ता स एव हि

sarvendriyādyatītatvātkartā bhoktā na sanmayaḥ | indriyāntargatatvāttu kartā bhoktā sa eva hi

द्वे एवात्मनि विद्येते कर्तृताकर्तृतानघ । ययैव पश्यसि श्रेयस्तामाश्रित्य स्थिरो भव

dve evātmani vidyete kartṛtākartṛtānagha | yayaiva paśyasi śreyastāmāśritya sthiro bhava

सर्वस्थोऽहमकर्तेति दृढभावनयानया । प्रवाहपतितं कार्यं कुर्वन्नपि न लिप्यते

sarvastho'hamakarteti dṛḍhabhāvanayānayā | pravāhapatitaṃ kāryaṃ kurvannapi na lipyate

याति नीरसतां जन्तुरप्रवृत्तेश्च चेतसः । यस्याहं किंचिदेवेह न करोमीति निश्चयः

yāti nīrasatāṃ janturapravṛtteśca cetasaḥ | yasyāhaṃ kiṃcideveha na karomīti niścayaḥ

भोगौघकामवांस्तत्र कः करोतु जहातु वा । तस्मान्नित्यमकर्ताहमिति भावनयेद्धया

bhogaughakāmavāṃstatra kaḥ karotu jahātu vā | tasmānnityamakartāhamiti bhāvanayeddhayā

परमामृतनाम्नी सा समतैवावशिष्यते । अथ सर्वं करोमीति महाकर्तृतया तया

paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate | atha sarvaṃ karomīti mahākartṛtayā tayā

यदीच्छसि स्थितिं राम तत्तामप्युत्तमां विदुः । अहो यन्न करोमीमं समग्रं जागतं भ्रमम्

yadīcchasi sthitiṃ rāma tattāmapyuttamāṃ viduḥ | aho yanna karomīmaṃ samagraṃ jāgataṃ bhramam

रागद्वेषक्रमस्तत्र कुतोऽन्यस्यात्यसंभवात् । यदन्येन शरीरं तु दग्धमन्येन लालितम्

rāgadveṣakramastatra kuto'nyasyātyasaṃbhavāt | yadanyena śarīraṃ tu dagdhamanyena lālitam

सोऽस्मदारम्भ एवातः कः खेदोल्लासयोः क्रमः । मत्सखासुखविस्तारे जगज्जालक्षयोदये

so'smadārambha evātaḥ kaḥ khedollāsayoḥ kramaḥ | matsakhāsukhavistāre jagajjālakṣayodaye

अहं कर्तेति मत्वान्तः कः खेदोल्लासयोः क्रमः । खेदोल्लासविलासेषु स्वात्मकर्तृतयैतया

ahaṃ karteti matvāntaḥ kaḥ khedollāsayoḥ kramaḥ | khedollāsavilāseṣu svātmakartṛtayaitayā

स्वयमेव लयं याते समतैवावशिष्यते । समता सर्वभूतेषु यासौ सत्या परा स्थितिः

svayameva layaṃ yāte samataivāvaśiṣyate | samatā sarvabhūteṣu yāsau satyā parā sthitiḥ

तस्यामवस्थितं चित्तं न भूयो जन्मभाक्मनाक् । अथवा सर्वकर्तृत्वमकर्तृत्वं च राघव

tasyāmavasthitaṃ cittaṃ na bhūyo janmabhākmanāk | athavā sarvakartṛtvamakartṛtvaṃ ca rāghava

सर्वं त्यक्त्वा मनःपीत्वा योऽसि सोसि स्थिरो भव । अहं सोऽहमयं नाहं करोमीदमिदं तु न

sarvaṃ tyaktvā manaḥpītvā yo'si sosi sthiro bhava | ahaṃ so'hamayaṃ nāhaṃ karomīdamidaṃ tu na

इति भावानुसंधानमयी दृष्टिर्न तुष्टये । सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा

iti bhāvānusaṃdhānamayī dṛṣṭirna tuṣṭaye | sā kālasūtrapadavī sā mahāvīcivāgurā

सासिपत्रवनश्रेणी या देहोऽहमिति स्थितिः । सा त्याज्या सर्वयत्नेन सर्वनाशेऽप्युपस्थिते

sāsipatravanaśreṇī yā deho'hamiti sthitiḥ | sā tyājyā sarvayatnena sarvanāśe'pyupasthite

स्प्रष्टव्या सा न भव्येन सश्वमांसेव पुष्कसी । तया सुदूरोज्झितया दृष्टौ पटललेखया

spraṣṭavyā sā na bhavyena saśvamāṃseva puṣkasī | tayā sudūrojjhitayā dṛṣṭau paṭalalekhayā

उदेति परमा दृष्टिर्ज्योत्स्नेव विगताम्बुदा । ययाभ्युदितया राम तीर्यते भवसागरः

udeti paramā dṛṣṭirjyotsneva vigatāmbudā | yayābhyuditayā rāma tīryate bhavasāgaraḥ

कर्ता नास्मि न चाहमस्मि स इति ज्ञात्वैवमन्तः स्फुटं । कर्ता चास्मि समग्रमस्मि तदिति ज्ञात्वाथवा निश्चयं।। कोप्येवास्मि नकिंचिदेवमिति वा निर्णीय सर्वोत्तमे । तिष्ठ त्वं स्वपदे स्थिताःपदविदो यत्रोत्तमाः साधवः ।। इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० स्थितिप्रकरणे कर्तृत्वविचारयोगोपदेशकरणं नाम षट्पञ्चाशः सर्गः

kartā nāsmi na cāhamasmi sa iti jñātvaivamantaḥ sphuṭaṃ | kartā cāsmi samagramasmi taditi jñātvāthavā niścayaṃ|| kopyevāsmi nakiṃcidevamiti vā nirṇīya sarvottame | tiṣṭha tvaṃ svapade sthitāḥpadavido yatrottamāḥ sādhavaḥ || ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe kartṛtvavicārayogopadeśakaraṇaṃ nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५७

सप्तपञ्चाशः सर्गः

saptapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । सत्यमेतत्त्वया ब्रह्मन्यदुक्तं सूक्तिसुन्दरम् । अकर्तैव हि कर्तात्मा भोक्ताभोक्तैव भूतकृत्

śrīrāma uvāca | satyametattvayā brahmanyaduktaṃ sūktisundaram | akartaiva hi kartātmā bhoktābhoktaiva bhūtakṛt

सर्वेश्वरः सर्वगश्च चिन्मात्रममलं पदम् । स्थानं भुवि वपुर्देवः सर्वभूतान्तरस्थितः

sarveśvaraḥ sarvagaśca cinmātramamalaṃ padam | sthānaṃ bhuvi vapurdevaḥ sarvabhūtāntarasthitaḥ

हदयंगमतां प्राप्तमिदानीं ब्रह्म मे विभो । त्वदुक्तिभिर्यथाम्भोदधाराभिर्भूभृदव्यथः

hadayaṃgamatāṃ prāptamidānīṃ brahma me vibho | tvaduktibhiryathāmbhodadhārābhirbhūbhṛdavyathaḥ

औदासीन्यादनिच्छत्वान्न भुङ्क्ते न करोति च । समग्रालोककारित्वाद्भुंक्ते देवः करोति च

audāsīnyādanicchatvānna bhuṅkte na karoti ca | samagrālokakāritvādbhuṃkte devaḥ karoti ca

किंत्वयं भगवन्स्फारः संशयो मे हृदि स्थितः । तं त्वं छिन्धि गिरा ब्रह्मन्दीधित्येन्दुर्यथा तमः

kiṃtvayaṃ bhagavansphāraḥ saṃśayo me hṛdi sthitaḥ | taṃ tvaṃ chindhi girā brahmandīdhityenduryathā tamaḥ

इदं सत्तदिदं वाऽसदयं सोऽहमिदं नतु । अयमेको द्वितीयोऽयमित्यादिकलनामयम्

idaṃ sattadidaṃ vā'sadayaṃ so'hamidaṃ natu | ayameko dvitīyo'yamityādikalanāmayam

एकस्मिन्विद्यतेऽध्वान्ते नीहार इव भास्करे । इदं प्रथममेवाच्छे कथमात्मनि संस्थितम्

ekasminvidyate'dhvānte nīhāra iva bhāskare | idaṃ prathamamevācche kathamātmani saṃsthitam

श्रीवसिष्ठ उवाच । सिद्धान्तकाल एवास्य संप्रश्नस्योत्तरं स्थिरम् । कथयिष्यामि ते राम येन ज्ञास्यसि तत्त्वतः

śrīvasiṣṭha uvāca | siddhāntakāla evāsya saṃpraśnasyottaraṃ sthiram | kathayiṣyāmi te rāma yena jñāsyasi tattvataḥ

मोक्षोपायस्य सिद्धान्तमसंप्राप्य न राघव । श्रोतुं प्रश्नोत्तराण्येतान्यलं योग्यो भविष्यसि

mokṣopāyasya siddhāntamasaṃprāpya na rāghava | śrotuṃ praśnottarāṇyetānyalaṃ yogyo bhaviṣyasi

कान्तागीतगिरां राम तरुणो भाजनं यथा । प्रश्नानामुत्तमोक्तीनां पुण्यकृद्भाजनं तथा

kāntāgītagirāṃ rāma taruṇo bhājanaṃ yathā | praśnānāmuttamoktīnāṃ puṇyakṛdbhājanaṃ tathā

वृथा भवति बालेषु यथा रागमयी कथा । निरर्थकाल्पबोधेषु तथोदारोदया कथा

vṛthā bhavati bāleṣu yathā rāgamayī kathā | nirarthakālpabodheṣu tathodārodayā kathā

कस्मिंश्चिदेव समये किंचित्पुंसो विराजते । फलमाभाति वृक्षस्य शरद्येव न माधवे

kasmiṃścideva samaye kiṃcitpuṃso virājate | phalamābhāti vṛkṣasya śaradyeva na mādhave

उपदेशगिरो वृद्धे रञ्जना निर्मले पटे । लगन्त्युदारविज्ञानकथा चाधिगतात्मनि

upadeśagiro vṛddhe rañjanā nirmale paṭe | lagantyudāravijñānakathā cādhigatātmani

प्रश्नस्यास्योत्तरं पूर्वं लेशतः कथितं मया । न विस्तरेण तेनैतन्न ज्ञातं भवता स्फुटम्

praśnasyāsyottaraṃ pūrvaṃ leśataḥ kathitaṃ mayā | na vistareṇa tenaitanna jñātaṃ bhavatā sphuṭam

यदि त्वमात्मनात्मानमधिगच्छसि तं स्वयम् । एतत्प्रश्नोत्तरं साधु जानास्यत्र न संशयः

yadi tvamātmanātmānamadhigacchasi taṃ svayam | etatpraśnottaraṃ sādhu jānāsyatra na saṃśayaḥ

मया सिद्धान्तकाले तु प्राप्तबोधे त्वयि स्थिते । वक्तव्यो विस्तरेणैव साधो प्रश्नोत्तरक्रमः

mayā siddhāntakāle tu prāptabodhe tvayi sthite | vaktavyo vistareṇaiva sādho praśnottarakramaḥ

जानात्यात्मानमात्मैव कृत आत्मात्मनैव हि । आत्मैव संप्रसन्नः सन्नात्मानं प्रतिपद्यते

jānātyātmānamātmaiva kṛta ātmātmanaiva hi | ātmaiva saṃprasannaḥ sannātmānaṃ pratipadyate

तदेतत्कथितं राम कर्त्रकर्तृविचारणम् । अज्ञातत्वात्तु तामेतामक्षीणवासनो भवेत्

tadetatkathitaṃ rāma kartrakartṛvicāraṇam | ajñātatvāttu tāmetāmakṣīṇavāsano bhavet

बद्धो हि वासनाबद्धो मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः । वासनास्त्वं परित्यज्य मोक्षार्थित्वमपि त्यज

baddho hi vāsanābaddho mokṣaḥ syādvāsanākṣayaḥ | vāsanāstvaṃ parityajya mokṣārthitvamapi tyaja

तामसीर्वासनाः पूर्वं त्यक्त्वा विषयवासिताः । मैत्र्यादिभावनानाम्नीं गृहाणामलवासनाम्

tāmasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsitāḥ | maitryādibhāvanānāmnīṃ gṛhāṇāmalavāsanām

तामप्यन्तः परित्यज्य ताभिर्व्यवहरन्नपि । अन्तःशान्तसमस्तेहो भव चिन्मात्रवासनः

tāmapyantaḥ parityajya tābhirvyavaharannapi | antaḥśāntasamasteho bhava cinmātravāsanaḥ

तामप्यथ परित्यज्य मनोबुद्धिसमन्विताम् । शेषे स्थिरसमाधानो येन त्यजसि तत्त्यज

tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitām | śeṣe sthirasamādhāno yena tyajasi tattyaja

चिन्मयः कलनाकालप्रकाशतिमिरादिकम् । वासनां वासितारं च प्राणस्पन्दनपूर्वकम्

cinmayaḥ kalanākālaprakāśatimirādikam | vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam

समूलमपि संत्यक्त्वा व्योमसौम्यप्रशान्तधीः । यस्त्वं भवसि सद्बुद्धे स भवानस्तु सत्कृतः

samūlamapi saṃtyaktvā vyomasaumyapraśāntadhīḥ | yastvaṃ bhavasi sadbuddhe sa bhavānastu satkṛtaḥ

हृदयात्संपरित्यज्य सर्वमेव महामतिः । यस्तिष्ठति गतव्यग्रः स मुक्तः परमेश्वरः

hṛdayātsaṃparityajya sarvameva mahāmatiḥ | yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ

समाधिमथ कर्माणि मा करोतु करोतु वा । हृदयेनास्तसर्वास्थो मुक्त एवोत्तमाशयः

samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā | hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ

नैष्कर्म्येण न तस्यार्थो न तस्यार्थोऽस्ति कर्मभिः । न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः

naiṣkarmyeṇa na tasyārtho na tasyārtho'sti karmabhiḥ | na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ

विचारितमलं शास्त्रं चिरमुद्ग्राहितं मिथः । संत्यक्तवासनान्मौनादृते नास्त्युत्तमं पदम्

vicāritamalaṃ śāstraṃ ciramudgrāhitaṃ mithaḥ | saṃtyaktavāsanānmaunādṛte nāstyuttamaṃ padam

दृष्टं द्रष्टव्यमखिलं भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा दिशो दश । जनाः कतिपया एव यथावस्त्ववलोकिनः

dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntvā bhrāntvā diśo daśa | janāḥ katipayā eva yathāvastvavalokinaḥ

यद्यदालोक्यते किंचित्कश्चिद्यत्तन्न विद्यते । ईप्सितानीप्सितादन्यन्न तत्र यतते जनः

yadyadālokyate kiṃcitkaścidyattanna vidyate | īpsitānīpsitādanyanna tatra yatate janaḥ

ये केचन समारम्भा ये जनस्य क्रियाक्रमाः । ते सर्वे देहमात्रार्थमात्मार्थं नतु किंचन

ye kecana samārambhā ye janasya kriyākramāḥ | te sarve dehamātrārthamātmārthaṃ natu kiṃcana

पाताले ब्रह्मलोके च स्वर्गे च वसुधातले । व्योम्नि कतिपया एव दृश्यन्ते दृष्टदृष्टयः

pātāle brahmaloke ca svarge ca vasudhātale | vyomni katipayā eva dṛśyante dṛṣṭadṛṣṭayaḥ

इदं हेयमुपादेयमिदमित्यसदुत्थितौ । निश्चयौ गलितौ यस्य ज्ञस्यासावतिदुर्लभः

idaṃ heyamupādeyamidamityasadutthitau | niścayau galitau yasya jñasyāsāvatidurlabhaḥ

करोतु भुवने राज्यं विशत्वम्भोदमम्बु वा । नात्मलाभादृते जन्तुर्विश्रान्तिमधिगच्छति

karotu bhuvane rājyaṃ viśatvambhodamambu vā | nātmalābhādṛte janturviśrāntimadhigacchati

ये महामतयः सन्तः शूराश्चेन्द्रियशत्रुषु । जन्मज्वरविनाशाय त उपास्या महाधियः

ye mahāmatayaḥ santaḥ śūrāścendriyaśatruṣu | janmajvaravināśāya ta upāsyā mahādhiyaḥ

सर्वत्र पञ्चभूतानि षष्ठं किंचिन्न विद्यते । पाताले भूतले स्वर्गे रतिमेतु क्व धीरधीः

sarvatra pañcabhūtāni ṣaṣṭhaṃ kiṃcinna vidyate | pātāle bhūtale svarge ratimetu kva dhīradhīḥ

युक्त्या वै चरतो ज्ञस्य संसारो गोष्पदाकृतिः । दूरसंत्यक्तयुक्तेस्तु महामत्तार्णवोपमः

yuktyā vai carato jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ | dūrasaṃtyaktayuktestu mahāmattārṇavopamaḥ

कदम्बगोलकैस्तुल्यं ब्रह्माण्डं स्फारचेतसः । किं प्रयच्छति किं भुंक्ते प्राप्तेऽस्मिन्सकलेपि सः

kadambagolakaistulyaṃ brahmāṇḍaṃ sphāracetasaḥ | kiṃ prayacchati kiṃ bhuṃkte prāpte'sminsakalepi saḥ

एतदर्थमबुद्धीनां यन्महासमरक्रियाः । तन्मन्ये राम धिक्कार्यं द्वन्द्वलक्षक्षयावहम्

etadarthamabuddhīnāṃ yanmahāsamarakriyāḥ | tanmanye rāma dhikkāryaṃ dvandvalakṣakṣayāvaham

कल्पमात्रेण कालेन सुमहापेलवोदरे । तस्मिन्नपि हि यो नाशः सर्वाधिरमहाधियाम्

kalpamātreṇa kālena sumahāpelavodare | tasminnapi hi yo nāśaḥ sarvādhiramahādhiyām

आत्मनो ज्ञस्य सर्गादेर्यन्मनागपि नोद्गतम् । तस्मिञ्जगत्त्रये प्राप्ते किं चिदात्मा बली भवेत्

ātmano jñasya sargāderyanmanāgapi nodgatam | tasmiñjagattraye prāpte kiṃ cidātmā balī bhavet

इतः शैलशतैर्व्याप्ता तथेतो जलराशिभिः । कियानस्य भुवो देहो येनोदारं प्रपूरयेत्

itaḥ śailaśatairvyāptā tatheto jalarāśibhiḥ | kiyānasya bhuvo deho yenodāraṃ prapūrayet

न तदस्ति जगत्यस्मिन्सपातालसुरालये । यन्नामात्मवतो ज्ञस्य किंचित्कार्यतरं भवेत्

na tadasti jagatyasminsapātālasurālaye | yannāmātmavato jñasya kiṃcitkāryataraṃ bhavet

एकतामनुयातस्य व्योमवद्विततस्य च । स्वस्थस्यात्मवतो ज्ञस्य स्थितस्यात्मन्यचेतसः

ekatāmanuyātasya vyomavadvitatasya ca | svasthasyātmavato jñasya sthitasyātmanyacetasaḥ

शरीरजालनीहारधूसरा शून्यकोटरा । शान्तसंसारसुभगा त्रिलोकीविपुलातटी

śarīrajālanīhāradhūsarā śūnyakoṭarā | śāntasaṃsārasubhagā trilokīvipulātaṭī

स्फारब्रह्मामलाम्भोधिफेनाः सर्वे कुलाचलाः । चिदादित्यमहाभासमृगतृष्णाजलश्रियः

sphārabrahmāmalāmbhodhiphenāḥ sarve kulācalāḥ | cidādityamahābhāsamṛgatṛṣṇājalaśriyaḥ

आत्मतत्त्वमहाम्भोधिवीचयः सर्गराजयः । अनुत्तमपदाम्भोदवृष्टयः शास्त्रदृष्टयः

ātmatattvamahāmbhodhivīcayaḥ sargarājayaḥ | anuttamapadāmbhodavṛṣṭayaḥ śāstradṛṣṭayaḥ

चन्द्राग्नितपनालोका घटकाष्ठादिसन्निभाः । प्रकाशनीयाश्चिद्रूपत्विषो मलकणास्तथा

candrāgnitapanālokā ghaṭakāṣṭhādisannibhāḥ | prakāśanīyāścidrūpatviṣo malakaṇāstathā

विहरन्ति स्वमात्मानः संसारवनचारिणः । कामभोगोलपग्रासमृगा नरसुरासुराः

viharanti svamātmānaḥ saṃsāravanacāriṇaḥ | kāmabhogolapagrāsamṛgā narasurāsurāḥ

अस्थिखण्डार्गलामूर्धपिधानाः स्नायुश्रृंखलाः । जगद्देहा जरज्जीवरक्तमांससमुवद्गकाः

asthikhaṇḍārgalāmūrdhapidhānāḥ snāyuśrṛṃkhalāḥ | jagaddehā jarajjīvaraktamāṃsasamuvadgakāḥ

वनमालामृगा मुग्धाः पुरसंचारसंस्थितौ । बालबुद्धिविनोदाय योजिताश्चर्मपुत्रिकाः

vanamālāmṛgā mugdhāḥ purasaṃcārasaṃsthitau | bālabuddhivinodāya yojitāścarmaputrikāḥ

नैवंविधोदारमना मनागपि महामतिः । न ज्ञश्चलति भोगौधैर्मन्दवातैरिवाचलः

naivaṃvidhodāramanā manāgapi mahāmatiḥ | na jñaścalati bhogaudhairmandavātairivācalaḥ

तस्मिन्किल पदे राम ज्ञस्तिष्ठति महोत्तमे । यस्मिंश्चन्द्रार्कदेशोऽपि न पातालमिव स्थितः

tasminkila pade rāma jñastiṣṭhati mahottame | yasmiṃścandrārkadeśo'pi na pātālamiva sthitaḥ

यस्यालोकाल्लोकपालाः समालोकाः सुवेदिनः । शरीरं पान्त्ययमिव पश्यन्मूढाः क्षपार्णवे

yasyālokāllokapālāḥ samālokāḥ suvedinaḥ | śarīraṃ pāntyayamiva paśyanmūḍhāḥ kṣapārṇave

न केचन जगद्भावास्तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्यमी । अप्यभ्यासगताः स्फारहृदयं खमिवाम्बुदाः

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī | apyabhyāsagatāḥ sphārahṛdayaṃ khamivāmbudāḥ

न केचन जगद्भावास्तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्यमी । मर्कटा इव नृत्यन्तो गौरीलास्यार्थिनं हरम्

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī | markaṭā iva nṛtyanto gaurīlāsyārthinaṃ haram

न केचन जगद्भावास्तत्त्वज्ञं रजयन्त्यमी । प्राक्तनप्रतिबिम्बश्री रत्नं कुम्भगतं यथा

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rajayantyamī | prāktanapratibimbaśrī ratnaṃ kumbhagataṃ yathā

वज्रार्पितोपममसन्मयमम्बुभङ्ग- तुङ्गं तरङ्गकृतबिम्बमिवावलोक्य । लोलां तदीहितसुखेषु रतिं न याति तज्ज्ञः कुशैवललवेष्विव राजहंसः

vajrārpitopamamasanmayamambubhaṅga- tuṅgaṃ taraṅgakṛtabimbamivāvalokya | lolāṃ tadīhitasukheṣu ratiṃ na yāti tajjñaḥ kuśaivalalaveṣviva rājahaṃsaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे पूर्णाशयस्वरूपवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe pūrṇāśayasvarūpavarṇanaṃ nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ