4. Yoga Vāsiṣṭha (part 4 of 9)

सर्गः ५८

अष्टपञ्चाशः सर्गः

aṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रैव वस्तुन्युदिता श्रृणु राघव पूर्वजाः । कचेन गाथा या गीता बार्हस्पत्येन पावनाः

śrīvasiṣṭha uvāca | atraiva vastunyuditā śrṛṇu rāghava pūrvajāḥ | kacena gāthā yā gītā bārhaspatyena pāvanāḥ

कस्मिंश्चिन्मेरुगहनेऽतिष्ठन्सुरगुरोः सुतः । कदाचिदभ्यासवशाद्विश्रान्तिं प्राप चात्मनि

kasmiṃścinmerugahane'tiṣṭhansuraguroḥ sutaḥ | kadācidabhyāsavaśādviśrāntiṃ prāpa cātmani

सम्यग्ज्ञानामृतापूर्णा मतिर्नारमतास्य सा । पञ्चभूतमयेऽमान्ये दृश्येऽस्मिन्पेलवात्मनि

samyagjñānāmṛtāpūrṇā matirnāramatāsya sā | pañcabhūtamaye'mānye dṛśye'sminpelavātmani

स तेन निर्विण्ण इव सदात्मत्वादृते पदम् । अपश्यन्समुवाचेदमेको गद्गदया गिरा

sa tena nirviṇṇa iva sadātmatvādṛte padam | apaśyansamuvācedameko gadgadayā girā

किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम्। आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim| ātmanā pūritaṃ viśvaṃ mahākalpāmbunā yathā

दुःखमात्मा सुखं चैव खमाशासुमहत्तया । सर्वमात्ममयं ज्ञातं नष्टकष्टोऽहमात्मना

duḥkhamātmā sukhaṃ caiva khamāśāsumahattayā | sarvamātmamayaṃ jñātaṃ naṣṭakaṣṭo'hamātmanā

सबाह्याभ्यन्तरे देहे अधश्चोर्ध्वं च दिक्षु च । इत आत्मा ततश्चात्मा नास्त्यनात्ममयं क्वचित्

sabāhyābhyantare dehe adhaścordhvaṃ ca dikṣu ca | ita ātmā tataścātmā nāstyanātmamayaṃ kvacit

सर्वत्रैव स्थितो ह्यात्मा सर्वमात्ममयं स्थितम् । सर्वमेवेदमात्मैवमात्मन्येव भवाम्यहम्

sarvatraiva sthito hyātmā sarvamātmamayaṃ sthitam | sarvamevedamātmaivamātmanyeva bhavāmyaham

यन्नाम नाम तत्किंचित्सर्वमेवाहमान्तरः ।θ आपूरितापारनभाः सर्वत्र सन्मयः स्थितः

yannāma nāma tatkiṃcitsarvamevāhamāntaraḥ |θ āpūritāpāranabhāḥ sarvatra sanmayaḥ sthitaḥ

पूर्णस्तिष्ठामि मोदात्मा सुखमेकार्णवोपमः । इत्येवं भावयंस्तत्र कनकाचलकुञ्जके

pūrṇastiṣṭhāmi modātmā sukhamekārṇavopamaḥ | ityevaṃ bhāvayaṃstatra kanakācalakuñjake

उच्चारयन्नोङ्कारं च घण्टास्वनमिव क्रमात् । ओंकारस्य कलामात्रं पाश्चात्यं वालकोमलम् । नान्तरस्थो न बाह्यस्थो भावयन्परमे हृदि

uccārayannoṅkāraṃ ca ghaṇṭāsvanamiva kramāt | oṃkārasya kalāmātraṃ pāścātyaṃ vālakomalam | nāntarastho na bāhyastho bhāvayanparame hṛdi

व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धो हृदयनिरन्तरलीनवातवृत्तिः । गतघनशरदाशयोपमानः स्थित इति राम कचः स गायमानः

vyapagatakalanākalaṅkaśuddho hṛdayanirantaralīnavātavṛttiḥ | gataghanaśaradāśayopamānaḥ sthita iti rāma kacaḥ sa gāyamānaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० स्थितिप्रकरणे कचगाथानामाष्टपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe kacagāthānāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५९

एकोनषष्टितमः सर्गः

ekonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अन्नपानाङ्गनासङ्गादृते नास्तीह किंचन । शुभमस्त्विति संवादि महान्किमिव वाञ्छतु

śrīvasiṣṭha uvāca | annapānāṅganāsaṅgādṛte nāstīha kiṃcana | śubhamastviti saṃvādi mahānkimiva vāñchatu

तिर्यञ्चः पशवो मूढा ये न तुष्यन्त्यसाधवः । भोगैः कृपणसर्वस्वैरादिमध्यान्तपेलवैः

tiryañcaḥ paśavo mūḍhā ye na tuṣyantyasādhavaḥ | bhogaiḥ kṛpaṇasarvasvairādimadhyāntapelavaiḥ

विश्वासं यान्ति ये लोके तैरलं नरगर्दभैः । इतः केशा इतो रक्तमितीयं प्रमदातनुः

viśvāsaṃ yānti ye loke tairalaṃ naragardabhaiḥ | itaḥ keśā ito raktamitīyaṃ pramadātanuḥ

एतया तोषमायान्ति सारमेया न मानवाः । मृन्महीदारुतरवो देहा मांसमया अपि

etayā toṣamāyānti sārameyā na mānavāḥ | mṛnmahīdārutaravo dehā māṃsamayā api

अधो भूरम्बरं पृष्ठे किमपूर्वं सुखाय तु । मात्रास्पर्शानुसारिण्यो विवेकपदभङ्गुराः

adho bhūrambaraṃ pṛṣṭhe kimapūrvaṃ sukhāya tu | mātrāsparśānusāriṇyo vivekapadabhaṅgurāḥ

मोहायैवापरामृष्टाः सकला लोकसंविदः । सर्वस्या एव पर्यन्ते सुखाशायाश्च संस्थितम्

mohāyaivāparāmṛṣṭāḥ sakalā lokasaṃvidaḥ | sarvasyā eva paryante sukhāśāyāśca saṃsthitam

मालिन्यं दुःखमप्येवं ज्वालाया इव कज्जलम् । आगमापायिनोऽनित्या मनःषष्ठेन्द्रियक्रियाः

mālinyaṃ duḥkhamapyevaṃ jvālāyā iva kajjalam | āgamāpāyino'nityā manaḥṣaṣṭhendriyakriyāḥ

लता नागेन्द्रमृदिता धारयन्ति न संपदः । पुत्रिका रक्तमांसस्य कान्तेयमिति सादरम्

latā nāgendramṛditā dhārayanti na saṃpadaḥ | putrikā raktamāṃsasya kānteyamiti sādaram

स्वदेहनाम्नाऽस्थिचये श्लिष्यते मोहकक्रमः । सर्वं सत्यमिदं राम स्थिरमज्ञस्य तुष्टये

svadehanāmnā'sthicaye śliṣyate mohakakramaḥ | sarvaṃ satyamidaṃ rāma sthiramajñasya tuṣṭaye

ज्ञस्यास्थैर्यमसत्यं च जगद्राम न तुष्टये । अभुक्तेऽपि विषा यैषा विषमूर्च्छां प्रयच्छति

jñasyāsthairyamasatyaṃ ca jagadrāma na tuṣṭaye | abhukte'pi viṣā yaiṣā viṣamūrcchāṃ prayacchati

तां परित्यज्य भोगास्थां स्वात्मैकत्वगतिं भज । अनात्ममयभावेन चित्तं स्थितिमुपागतम् । यदा तदैतदाजातं जगज्जालमसन्मयम्

tāṃ parityajya bhogāsthāṃ svātmaikatvagatiṃ bhaja | anātmamayabhāvena cittaṃ sthitimupāgatam | yadā tadaitadājātaṃ jagajjālamasanmayam

वासनावशतो ब्रह्ममनसा कल्पितं वपुः । तेजसा श्रितकुड्येन हेमाभत्वमिवात्मनः

vāsanāvaśato brahmamanasā kalpitaṃ vapuḥ | tejasā śritakuḍyena hemābhatvamivātmanaḥ

श्रीराम उवाच । वैरिञ्चपदमासाद्य मनो ब्रह्मन्महामते । इदं जगत्सुघनतां कथमानयति क्रमात्

śrīrāma uvāca | vairiñcapadamāsādya mano brahmanmahāmate | idaṃ jagatsughanatāṃ kathamānayati kramāt

श्रीवसिष्ठ उवाच । गर्भतल्पात्समुत्थाय पद्मजः प्रथमः शिशुः । ब्रह्मेति शब्दमकरोद्ब्रह्मा तेन स उच्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | garbhatalpātsamutthāya padmajaḥ prathamaḥ śiśuḥ | brahmeti śabdamakarodbrahmā tena sa ucyate

संकल्पजालरूपस्य मनसा कल्पिताकृतेः । अकरोत्तस्य संकल्पलक्ष्मीः पदमथोत्तरे

saṃkalpajālarūpasya manasā kalpitākṛteḥ | akarottasya saṃkalpalakṣmīḥ padamathottare

ततः संकल्पयामास पूर्वं तेजो महाप्रभम् । शरदन्ते लताचक्रचक्रीकृतदिगन्तरम्

tataḥ saṃkalpayāmāsa pūrvaṃ tejo mahāprabham | śaradante latācakracakrīkṛtadigantaram

पक्षप्रतिमनिस्यूतकर्मणातिगुणाक्षरम् । पुञ्जपिञ्जरपर्यन्तं हेमज्ञाननिभाम्बरम्

pakṣapratimanisyūtakarmaṇātiguṇākṣaram | puñjapiñjaraparyantaṃ hemajñānanibhāmbaram

जालहेमलताजालजटालनिजमन्दिरम् । कचत्प्रसरदुद्यानाकारकुण्डलमण्डितम्

jālahemalatājālajaṭālanijamandiram | kacatprasaradudyānākārakuṇḍalamaṇḍitam

तं शरीरं मनस्तस्मिंस्ततस्तेजसि भास्वरे । आत्माकारसमाकारं भास्वरं समकल्पयत्

taṃ śarīraṃ manastasmiṃstatastejasi bhāsvare | ātmākārasamākāraṃ bhāsvaraṃ samakalpayat

स ततस्तेजसस्तस्मादभ्युदेति दिवाकरः । जालमण्डलमध्यस्थो ज्वलत्कनककुण्डलः

sa tatastejasastasmādabhyudeti divākaraḥ | jālamaṇḍalamadhyastho jvalatkanakakuṇḍalaḥ

ज्वलज्जटाभारधरोपान्तविस्फारपावकः । ज्वालाविशालावयवः पूरिताकाशमण्डलः

jvalajjaṭābhāradharopāntavisphārapāvakaḥ | jvālāviśālāvayavaḥ pūritākāśamaṇḍalaḥ

अथ ब्रह्मा महाबुद्धिरन्यास्तास्तेजसः कलाः । अपाल्य यदसद्ब्रह्मा तरङ्गानिव सागरः

atha brahmā mahābuddhiranyāstāstejasaḥ kalāḥ | apālya yadasadbrahmā taraṅgāniva sāgaraḥ

तेऽपि संकल्पसंप्राप्तसिद्धयः समशक्तयः । यथासंकल्पितं वस्तु क्षणाद्दृष्ट्वापुरग्रतः

te'pi saṃkalpasaṃprāptasiddhayaḥ samaśaktayaḥ | yathāsaṃkalpitaṃ vastu kṣaṇāddṛṣṭvāpuragrataḥ

संकल्पयन्तो यान्यांस्ते नानाभूतगणान्बहून् । भूतेष्वन्यांस्तु तेष्वन्यांस्तेष्वन्यान्विविधानपि

saṃkalpayanto yānyāṃste nānābhūtagaṇānbahūn | bhūteṣvanyāṃstu teṣvanyāṃsteṣvanyānvividhānapi

संस्मृत्य वेदांस्तदनु यज्ञक्रमगुणान्बहून् । जगद्ग्रहादयं ब्रह्मा मर्यादां समकल्पयत्

saṃsmṛtya vedāṃstadanu yajñakramaguṇānbahūn | jagadgrahādayaṃ brahmā maryādāṃ samakalpayat

ब्राह्मं रूपमुपादाय मनोनाम महद्वपुः । तनोतीत्थमिमां दृष्टिं भूतसंततिसंकुलाम्

brāhmaṃ rūpamupādāya manonāma mahadvapuḥ | tanotītthamimāṃ dṛṣṭiṃ bhūtasaṃtatisaṃkulām

समुद्राचलवृक्षाढ्यां कृतलोकोत्तरक्रमाम् । मेरुभूपीठदिक्कुञ्जजटालोदरमण्डलाम्

samudrācalavṛkṣāḍhyāṃ kṛtalokottarakramām | merubhūpīṭhadikkuñjajaṭālodaramaṇḍalām

सुखदुःखजराजन्ममरणस्वाधिबोधिताम् । रागद्वेषमयोद्विग्नां गुणत्रयमयात्मिकाम्

sukhaduḥkhajarājanmamaraṇasvādhibodhitām | rāgadveṣamayodvignāṃ guṇatrayamayātmikām

मनोहस्तैर्विरिंचोत्थैर्यद्यथा कल्पितं पुरा । तत्तथैवाखिलं द्रष्टुं दृश्यतेऽद्यापि मायया

manohastairviriṃcotthairyadyathā kalpitaṃ purā | tattathaivākhilaṃ draṣṭuṃ dṛśyate'dyāpi māyayā

इत्थं सर्वेषु भूतेषु केषुचित्त्वथवा पुनः । संकल्पयति संसारं परं पश्यति चित्स्थितम्

itthaṃ sarveṣu bhūteṣu keṣucittvathavā punaḥ | saṃkalpayati saṃsāraṃ paraṃ paśyati citsthitam

मोह एवंमयो मिथ्या जागतः स्थिरतां गतः । संकल्पनेन मनसा कल्पितोऽचिरतः स्वयम्

moha evaṃmayo mithyā jāgataḥ sthiratāṃ gataḥ | saṃkalpanena manasā kalpito'cirataḥ svayam

संकल्पवशतः सर्वाः प्रसवन्ति जगत्क्रियाः । संकल्पवशतो देवा निर्यान्ति नियतिस्थिताः

saṃkalpavaśataḥ sarvāḥ prasavanti jagatkriyāḥ | saṃkalpavaśato devā niryānti niyatisthitāḥ

कोपितायाः प्रजानाथैर्जगत्सृष्टेः कुलोद्भवः । ब्रह्मा संचिन्तयत्येष पद्मासनगतः प्रभुः

kopitāyāḥ prajānāthairjagatsṛṣṭeḥ kulodbhavaḥ | brahmā saṃcintayatyeṣa padmāsanagataḥ prabhuḥ

मनःस्पन्दनमात्रेण चित्रं चित्तं यदुत्थितम् । सृष्टिर्वा भोगिनी स्फारा व्यवहारविकारिणी

manaḥspandanamātreṇa citraṃ cittaṃ yadutthitam | sṛṣṭirvā bhoginī sphārā vyavahāravikāriṇī

रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्राद्या शैलसागरसंकुला । पातालरोदोदिक्स्वर्गमार्गसंकटकोटरा

rudropendramahendrādyā śailasāgarasaṃkulā | pātālarododiksvargamārgasaṃkaṭakoṭarā

संकल्पजालमत्यन्तं मयेदमभितस्ततम् । अधुनाविरतोऽस्म्यस्माद्विकल्पोल्लासनक्रमात्

saṃkalpajālamatyantaṃ mayedamabhitastatam | adhunāvirato'smyasmādvikalpollāsanakramāt

इति निश्चित्य विरतः कल्पनानर्थसंकटात् । अनादिमत्परं ब्रह्म स्मरत्यात्मानमात्मना

iti niścitya virataḥ kalpanānarthasaṃkaṭāt | anādimatparaṃ brahma smaratyātmānamātmanā

तमासाद्य तदाभासे पदे गलितमानसे । सुखं तिष्ठति शान्तात्मा तल्पेऽधः श्रमवानिव

tamāsādya tadābhāse pade galitamānase | sukhaṃ tiṣṭhati śāntātmā talpe'dhaḥ śramavāniva

निर्ममो निरहंकारः परां शान्तिमुपागतः । अविक्षुब्ध इवाम्भोधिरात्मनात्मनि तिष्ठति

nirmamo nirahaṃkāraḥ parāṃ śāntimupāgataḥ | avikṣubdha ivāmbhodhirātmanātmani tiṣṭhati

ध्यानात्कदाचिद्भगवान्स्वयं विरमति प्रभुः । बन्धनात्सलिलस्यन्दात्सौम्यत्वादिव वारिधिः

dhyānātkadācidbhagavānsvayaṃ viramati prabhuḥ | bandhanātsalilasyandātsaumyatvādiva vāridhiḥ

विचारयति संसारं सुखदुःखसमन्वितम् । आशापाशशतैर्बद्धं रागद्वेषभयातुरम्

vicārayati saṃsāraṃ sukhaduḥkhasamanvitam | āśāpāśaśatairbaddhaṃ rāgadveṣabhayāturam

ततः स करुणाक्रान्तमना भूतविभूतये । करोतीह महार्थानि शास्त्राणि विविधानि च

tataḥ sa karuṇākrāntamanā bhūtavibhūtaye | karotīha mahārthāni śāstrāṇi vividhāni ca

अध्यात्मज्ञानगर्भाणि वेदवेदाङ्गसंग्रहम् । पुराणादीनि चान्यानि मुक्तये सर्वदेहिनाम्

adhyātmajñānagarbhāṇi vedavedāṅgasaṃgraham | purāṇādīni cānyāni muktaye sarvadehinām

पुनस्तत्पदमालम्ब्य परमापद्विनिर्गतः । स्वस्थस्तिष्ठति शान्तात्मा निर्मन्दर इवार्णवः

punastatpadamālambya paramāpadvinirgataḥ | svasthastiṣṭhati śāntātmā nirmandara ivārṇavaḥ

अवलोक्य जगच्चेष्टां मर्यादां विनियोज्य च । ब्रह्मा कमलपीठस्थः पुनः स्वात्मनि तिष्ठति

avalokya jagacceṣṭāṃ maryādāṃ viniyojya ca | brahmā kamalapīṭhasthaḥ punaḥ svātmani tiṣṭhati

कदाचित्केवलं सर्वसंकल्पपरिहीनया । यदृच्छयानुग्रहार्थं लोकक्रमवदास्थितः

kadācitkevalaṃ sarvasaṃkalpaparihīnayā | yadṛcchayānugrahārthaṃ lokakramavadāsthitaḥ

नार्जवं नास्य संत्यागो वपुषो नच संग्रहः । नाना न चेतनं नेह न स्थितिर्नास्थितिः स्थिता

nārjavaṃ nāsya saṃtyāgo vapuṣo naca saṃgrahaḥ | nānā na cetanaṃ neha na sthitirnāsthitiḥ sthitā

सर्वभावसमारम्भः समः सर्वासु वृत्तिषु । परिपूर्णार्णवाकारो मुक्तशेषोऽवतिष्ठते

sarvabhāvasamārambhaḥ samaḥ sarvāsu vṛttiṣu | paripūrṇārṇavākāro muktaśeṣo'vatiṣṭhate

कदाचित्केवलं सर्वसंकल्पपरिहीनया । यदृच्छयानुग्रहार्थ लोकानां प्रतिबुध्यते

kadācitkevalaṃ sarvasaṃkalpaparihīnayā | yadṛcchayānugrahārtha lokānāṃ pratibudhyate

एषाब्राह्मी स्थितिः पुण्या या मयोक्ता महामते । यातां विधिसुरानीकौ तामेतां सात्त्विकीमपि

eṣābrāhmī sthitiḥ puṇyā yā mayoktā mahāmate | yātāṃ vidhisurānīkau tāmetāṃ sāttvikīmapi

चित्सर्गोपरमाकाशे ब्रह्मणो यन्मनःफलम् । उदेति प्रथमः सैव ब्रह्मत्वं समवाश्नुते

citsargoparamākāśe brahmaṇo yanmanaḥphalam | udeti prathamaḥ saiva brahmatvaṃ samavāśnute

सर्गे स्थितिं गते त्वन्या योदेति कल्पनापरा । सा व्योमानिलमाश्रित्य प्रविश्यौषधिपल्लवान्

sarge sthitiṃ gate tvanyā yodeti kalpanāparā | sā vyomānilamāśritya praviśyauṣadhipallavān

काचित्सुरत्वमायाति काचिदायाति यक्षताम् । उदेति प्रथमं सैषा ब्रह्मत्वं समवाश्नुते

kācitsuratvamāyāti kācidāyāti yakṣatām | udeti prathamaṃ saiṣā brahmatvaṃ samavāśnute

या यत्सत्त्वं समन्वेति सा तदेवाशु जायते । जाता संसर्गवशतस्तस्मिन्नेव च जन्मनि । बध्यते मुच्यते वासौ स्वयमन्वारभेदतः

yā yatsattvaṃ samanveti sā tadevāśu jāyate | jātā saṃsargavaśatastasminneva ca janmani | badhyate mucyate vāsau svayamanvārabhedataḥ

इत्थं गतास्थितिरियं किल रामभद्र सृष्टिः स्फुटप्रकटसंकटकर्मलब्धा । आविर्भवेद्विविधवेगविहारभार- संरम्भगर्भविधृता कलनापदे सा

itthaṃ gatāsthitiriyaṃ kila rāmabhadra sṛṣṭiḥ sphuṭaprakaṭasaṃkaṭakarmalabdhā | āvirbhavedvividhavegavihārabhāra- saṃrambhagarbhavidhṛtā kalanāpade sā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थितिप्रकरणे कमलजव्यवहारवर्णनं नामैकोनषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe kamalajavyavahāravarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६०

षष्टितमः सर्गः

ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्मिन्भगवति ब्रह्मंश्चपलं पदमाश्रिते । पितामहे महाबाहो कृतसर्गव्यवस्थितौ

śrīvasiṣṭha uvāca | asminbhagavati brahmaṃścapalaṃ padamāśrite | pitāmahe mahābāho kṛtasargavyavasthitau

जगज्जीर्णारघट्टेऽस्मिन्वहति स्वव्यवस्थया । विप्रेतभूतघटया रज्वा जीविततृष्णया

jagajjīrṇāraghaṭṭe'sminvahati svavyavasthayā | vipretabhūtaghaṭayā rajvā jīvitatṛṣṇayā

ब्रह्मोत्थेषु च भूतेषु विशत्सु भवपञ्जरम् । आवर्तेष्वीश्वरव्योमवालमध्यविवर्तिषु

brahmottheṣu ca bhūteṣu viśatsu bhavapañjaram | āvarteṣvīśvaravyomavālamadhyavivartiṣu

मनःस्वन्येषु वातान्तलोलाहतकणेष्विव । अनारतं विनिर्यान्ति विशन्त्यन्ये तथाभितः

manaḥsvanyeṣu vātāntalolāhatakaṇeṣviva | anārataṃ viniryānti viśantyanye tathābhitaḥ

राम ब्रह्मणि जीवौघास्तरङ्गा इव वारिधौ । अनाद्यन्तपदोत्पन्नाः कलनापदमागताः

rāma brahmaṇi jīvaughāstaraṅgā iva vāridhau | anādyantapadotpannāḥ kalanāpadamāgatāḥ

भूताकाशं विशन्त्येते धूमश्रीरिव चाम्बुदम् । एकतां यान्ति जीवौघा ब्रह्मण्याकाशमारुतैः

bhūtākāśaṃ viśantyete dhūmaśrīriva cāmbudam | ekatāṃ yānti jīvaughā brahmaṇyākāśamārutaiḥ

दिनं तन्मात्रवातेन तत्प्राणात्मतया यथा । आक्रम्यन्ते प्रचण्डेन दैत्यौघेनामरा इव

dinaṃ tanmātravātena tatprāṇātmatayā yathā | ākramyante pracaṇḍena daityaughenāmarā iva

भूतप्राणानिलं तेन गन्धवाहेन तेन च । निविशन्ति शरीरेषु जीवा गच्छन्ति वीर्यताम्

bhūtaprāṇānilaṃ tena gandhavāhena tena ca | niviśanti śarīreṣu jīvā gacchanti vīryatām

ततो जगति जायन्ते भवन्ति प्राणिनोऽस्फुटाः । अन्या धूमादिमाजाता राम जीवपरम्परा

tato jagati jāyante bhavanti prāṇino'sphuṭāḥ | anyā dhūmādimājātā rāma jīvaparamparā

तन्मात्रवति तावद्भिरशून्येऽम्बरकोटरे । उदेति यावद्भगवानिन्दुरुद्दाममण्डलः

tanmātravati tāvadbhiraśūnye'mbarakoṭare | udeti yāvadbhagavāninduruddāmamaṇḍalaḥ

क्षीराम्बुधिनिधौ लोलैः पाण्डुवद्रश्मिभिर्जगत् । ततस्तेष्वतिरम्येषु चन्द्ररश्मिषु संपतत्

kṣīrāmbudhinidhau lolaiḥ pāṇḍuvadraśmibhirjagat | tatasteṣvatiramyeṣu candraraśmiṣu saṃpatat

करोति विहगी लोला वने प्रेष्यान्तरेष्विव । तेभ्योऽपि स्वरसेनैव यान्ति पीवरतामपि

karoti vihagī lolā vane preṣyāntareṣviva | tebhyo'pi svarasenaiva yānti pīvaratāmapi

फलेषु तेषु बघ्नाति पदमिन्दुकरात्क्षता । जीवाली क्षीरपूर्णेषु मातुः स्तनभरेष्विव

phaleṣu teṣu baghnāti padamindukarātkṣatā | jīvālī kṣīrapūrṇeṣu mātuḥ stanabhareṣviva

ताः फलावलयः पक्वा भविष्यन्ति मरीचिभिः । तेष्वेव वीर्यमागत्य तिष्ठन्त्यप्राप्तबोधिताः

tāḥ phalāvalayaḥ pakvā bhaviṣyanti marīcibhiḥ | teṣveva vīryamāgatya tiṣṭhantyaprāptabodhitāḥ

प्रसुप्तवासनाजालजीवतागर्भपञ्जरम् । अधितिष्ठति बीजश्रीः सुप्तपत्रा यथा वटम्

prasuptavāsanājālajīvatāgarbhapañjaram | adhitiṣṭhati bījaśrīḥ suptapatrā yathā vaṭam

यथा काष्ठे स्थितश्चाग्निर्यथा मृदि घटाः स्थिताः । अनेकक्रमयोगेन परागत्य महेश्वरात्

yathā kāṣṭhe sthitaścāgniryathā mṛdi ghaṭāḥ sthitāḥ | anekakramayogena parāgatya maheśvarāt

अदृष्टान्यशरीरश्रीः क्रमते यो न चोदति । स हि सत्येव जातिः स्यादुदारव्यवहारवान्

adṛṣṭānyaśarīraśrīḥ kramate yo na codati | sa hi satyeva jātiḥ syādudāravyavahāravān

तेनैव मोक्षभागी चेज्जन्मना स तु सात्त्विकः । अथैतां योनिमासाद्य कृत्यां जन्मपरम्पराम्

tenaiva mokṣabhāgī cejjanmanā sa tu sāttvikaḥ | athaitāṃ yonimāsādya kṛtyāṃ janmaparamparām

रक्षार्थं प्राप्तजन्मा चेत्तमोराजससात्त्विकः । पाश्चात्यजन्मना पुंसो राम वक्ष्यामि चाधुना

rakṣārthaṃ prāptajanmā cettamorājasasāttvikaḥ | pāścātyajanmanā puṃso rāma vakṣyāmi cādhunā

प्राधान्येन यथाऽऽयातः संसारमिति सात्त्विकः । स कदाचिन्न कश्चिच्च संभवत्यनघाकृते

prādhānyena yathā''yātaḥ saṃsāramiti sāttvikaḥ | sa kadācinna kaścicca saṃbhavatyanaghākṛte

संभवन्तीह पुरुषा राम राजससात्त्विकाः । प्रविचार्य समायाता मन्तव्यं चेह तद्धिया

saṃbhavantīha puruṣā rāma rājasasāttvikāḥ | pravicārya samāyātā mantavyaṃ ceha taddhiyā

प्राधान्येन समायाता ये यदा परमात्मनः । दुर्लभाः पुरुषा राम ते महागुणशालिनः

prādhānyena samāyātā ye yadā paramātmanaḥ | durlabhāḥ puruṣā rāma te mahāguṇaśālinaḥ

ये चान्ये विविधा मूढा मूकास्तामसजातयः । तेषां स्थावरतुल्यानां किंच राम विचार्यते

ye cānye vividhā mūḍhā mūkāstāmasajātayaḥ | teṣāṃ sthāvaratulyānāṃ kiṃca rāma vicāryate

कतिपया न गता भवभावनां नरसुराः प्रकृतक्रमजन्मनि । अहमिव प्रविचारणयोग्यतामनुगतो ननु राजससात्त्विकः

katipayā na gatā bhavabhāvanāṃ narasurāḥ prakṛtakramajanmani | ahamiva pravicāraṇayogyatāmanugato nanu rājasasāttvikaḥ

स्थितस्य ते महापदाविचार्ययैवमायता । विचारय त्वमञ्जसा तदद्य चेह न द्वयम्

sthitasya te mahāpadāvicāryayaivamāyatā | vicāraya tvamañjasā tadadya ceha na dvayam

इत्यार्षे वासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० स्थिति० विचारपुरुषनिर्णयप्रसङ्गोपदेशजीवावतारो नाम षष्टितमः सर्गः

ityārṣe vāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthiti0 vicārapuruṣanirṇayaprasaṅgopadeśajīvāvatāro nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६१

श्रीवसिष्ठ उवाच । ये हि राजससात्त्विक्या जाता भुवि महागुणाः । ते नित्यमेव मुदिताः प्रकाशाः ख इवेन्दवः

śrīvasiṣṭha uvāca | ye hi rājasasāttvikyā jātā bhuvi mahāguṇāḥ | te nityameva muditāḥ prakāśāḥ kha ivendavaḥ

न खेदमभिगच्छन्ति व्योमभागो मलं यथा । नापदा म्लानिमायान्ति निशि हेमाम्बुजं यथा

na khedamabhigacchanti vyomabhāgo malaṃ yathā | nāpadā mlānimāyānti niśi hemāmbujaṃ yathā

नेहन्ते प्रकृतादन्यत्ते नान्यत्स्थावरो यथा । रमन्ते स्वसदाचारैः स्वार्थेभ्यः पादपा यथा

nehante prakṛtādanyatte nānyatsthāvaro yathā | ramante svasadācāraiḥ svārthebhyaḥ pādapā yathā

नित्यमापूर्यतां याति सुधायामिन्दुसुन्दरी । राम राजससत्त्वस्य मोक्षमायात्यसौ यथा

nityamāpūryatāṃ yāti sudhāyāmindusundarī | rāma rājasasattvasya mokṣamāyātyasau yathā

आपद्यपि न मुञ्चन्ति शशिवच्छीततामिव । प्रकृत्यैव विराजन्ते मैत्र्यादिगुणकान्तया

āpadyapi na muñcanti śaśivacchītatāmiva | prakṛtyaiva virājante maitryādiguṇakāntayā

नवस्तबकभाविन्या लतयेव वनद्रुमाः । समाः समरसाः सौम्याः सततं साधुसाधवः

navastabakabhāvinyā latayeva vanadrumāḥ | samāḥ samarasāḥ saumyāḥ satataṃ sādhusādhavaḥ

अब्धिवद्भुतमर्यादा भवन्ति भवता समाः । अतस्तेषां महाबाहो पदमापदवासनम्

abdhivadbhutamaryādā bhavanti bhavatā samāḥ | atasteṣāṃ mahābāho padamāpadavāsanam

सततं तत्तु गन्तव्यं गन्तव्यं नापदर्णवे । तथा तथेह जगति विहर्तव्यमखेदिना ।। आत्मोदयाश्च वर्धन्ते यथाऽराजससात्त्विकाः । अचिन्त्यगत्या सच्छास्त्रं विचार्य च पुनःपुनः

satataṃ tattu gantavyaṃ gantavyaṃ nāpadarṇave | tathā tatheha jagati vihartavyamakhedinā || ātmodayāśca vardhante yathā'rājasasāttvikāḥ | acintyagatyā sacchāstraṃ vicārya ca punaḥpunaḥ

अनित्यता स्वमनसा विविधैवाशु भावतः । आदावन्ते च यां नित्यं क्रिया त्रैलोक्यवर्तिनीम्

anityatā svamanasā vividhaivāśu bhāvataḥ | ādāvante ca yāṃ nityaṃ kriyā trailokyavartinīm

पदार्थानापदेवाशु भावयेन्नेतरत्सुधीः । असम्यग्दर्शनं त्यक्त्वा व्यर्थमज्ञानसंततिम्

padārthānāpadevāśu bhāvayennetaratsudhīḥ | asamyagdarśanaṃ tyaktvā vyarthamajñānasaṃtatim

स्मर्तव्यं सम्यगेवेदं ज्ञानमर्थमनन्तकम् । कोऽहं कथमिदं जातं संसाराडम्बरं विभो

smartavyaṃ samyagevedaṃ jñānamarthamanantakam | ko'haṃ kathamidaṃ jātaṃ saṃsārāḍambaraṃ vibho

प्रविचार्य प्रयत्नेन प्राज्ञेन सह साधुभिः । नच कर्मसु मङ्क्तव्यं नानर्थेन सहावसेत्

pravicārya prayatnena prājñena saha sādhubhiḥ | naca karmasu maṅktavyaṃ nānarthena sahāvaset

द्रष्टव्यः सर्वविच्छेदः संसारानुगतः सदा । साधुरेवानुगन्तव्यो मयूरेणाम्बुदो यथा

draṣṭavyaḥ sarvavicchedaḥ saṃsārānugataḥ sadā | sādhurevānugantavyo mayūreṇāmbudo yathā

अहंकारस्य देहस्य संसारस्याप्लवस्य च । स्वविचारमलंकृत्य सत्यमेवावलोकयेत्

ahaṃkārasya dehasya saṃsārasyāplavasya ca | svavicāramalaṃkṛtya satyamevāvalokayet

शरीरमस्थिरमपि संत्यक्त्वा घनशोभनम् । वीतमुक्तावलीतन्तुं चिन्मात्रमवलोकयेत्

śarīramasthiramapi saṃtyaktvā ghanaśobhanam | vītamuktāvalītantuṃ cinmātramavalokayet

तस्मिन्पदे नित्यतते सर्वगे सर्वभाविते । शिवे सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा यथा

tasminpade nityatate sarvage sarvabhāvite | śive sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā yathā

यैव चिद्भुवनाभोगे भूषणे व्योम्नि भास्करे । धराविवरकोशस्थे सैव चित्कीटकोदरे

yaiva cidbhuvanābhoge bhūṣaṇe vyomni bhāskare | dharāvivarakośasthe saiva citkīṭakodare

कुम्भव्योम्नां न भेदोऽस्ति यथेह परमार्थतः । चितौ शरीरसंस्थानां न भेदोऽस्ति तथानघ

kumbhavyomnāṃ na bhedo'sti yatheha paramārthataḥ | citau śarīrasaṃsthānāṃ na bhedo'sti tathānagha

सर्वेषामेव भूतानां तिक्तकट्वादिभेदिनाम् । एकत्वादनुभूतेर्हि कुतश्चिन्मात्रभिन्नता

sarveṣāmeva bhūtānāṃ tiktakaṭvādibhedinām | ekatvādanubhūterhi kutaścinmātrabhinnatā

एकस्मिन्नेव सततं स्थिते सन्मात्रवस्तुनि । जातोऽयमयमुन्नष्ट इति तेषां तवेह धीः

ekasminneva satataṃ sthite sanmātravastuni | jāto'yamayamunnaṣṭa iti teṣāṃ taveha dhīḥ

नच तन्नाम वस्त्वस्ति यद्भूत्वा संप्रलीयते । आभासमात्रमेवेदं न सन्नासच्च राघव

naca tannāma vastvasti yadbhūtvā saṃpralīyate | ābhāsamātramevedaṃ na sannāsacca rāghava

उद्भूतेनाप्रशान्तेन चेतसा सपदि स्थितम् । नेह मोहान्त आमोक्षान्नेदं यत्तदवस्तु च

udbhūtenāpraśāntena cetasā sapadi sthitam | neha mohānta āmokṣānnedaṃ yattadavastu ca

किं किलासति रामेह मोहजाले समुज्झति । यत्किंचित्सङ्गसङ्गत्या विमोहे कारणं हि तत्

kiṃ kilāsati rāmeha mohajāle samujjhati | yatkiṃcitsaṅgasaṅgatyā vimohe kāraṇaṃ hi tat

[ असति जगति किं किलेह मोदः सति च किमङ्ग विमोहकारणं तत् । जननमरणसंस्थितिष्वतस्त्वं भव खमिवातिसमः सदोपशान्तः ।।] इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे जननमरणसंस्थितिर्नामैकषष्टितमः सर्गः

[ asati jagati kiṃ kileha modaḥ sati ca kimaṅga vimohakāraṇaṃ tat | jananamaraṇasaṃsthitiṣvatastvaṃ bhava khamivātisamaḥ sadopaśāntaḥ ||] ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe jananamaraṇasaṃsthitirnāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६२

श्रीवसिष्ठ उवाच । धीरो विचारवान्साक्षादादावेव महाधिया । शास्त्रेण विदुषा शास्त्रं सुजनेन विचारयेत्

śrīvasiṣṭha uvāca | dhīro vicāravānsākṣādādāveva mahādhiyā | śāstreṇa viduṣā śāstraṃ sujanena vicārayet

सुजनेम वितृण्णेन विदुषा महता सह । प्रविचार्य महायोगात्पदमासाद्यते परम्

sujanema vitṛṇṇena viduṣā mahatā saha | pravicārya mahāyogātpadamāsādyate param

शास्त्रार्थसुजनासङ्गवैराग्याभ्याससत्कृतः । पुरुषस्त्वमिवाभाति निजविज्ञानभाजनम्

śāstrārthasujanāsaṅgavairāgyābhyāsasatkṛtaḥ | puruṣastvamivābhāti nijavijñānabhājanam

त्वमुदारनिजाचारो धीरो गुणगणाकरः । अधितिष्ठसि निर्दुःखं वीतसर्गमनोमलः

tvamudāranijācāro dhīro guṇagaṇākaraḥ | adhitiṣṭhasi nirduḥkhaṃ vītasargamanomalaḥ

नूनमुत्सर्जिताभ्रेण शरद्व्योम्ना समो भवान् । भव भावनया मुक्तो युक्त उत्तमसंविदा

nūnamutsarjitābhreṇa śaradvyomnā samo bhavān | bhava bhāvanayā mukto yukta uttamasaṃvidā

चिन्तामुक्तकलावत्या मुक्तकल्पनया स्थितम् । मनो मुक्तविभागं च मुक्तमेव न संशयः

cintāmuktakalāvatyā muktakalpanayā sthitam | mano muktavibhāgaṃ ca muktameva na saṃśayaḥ

तवोत्तमानुभावस्य त इदानीं नरा भुवि । चेष्टामनुसरिष्यन्ति रागद्वेषविहीनया

tavottamānubhāvasya ta idānīṃ narā bhuvi | ceṣṭāmanusariṣyanti rāgadveṣavihīnayā

बहिर्लोकोचिताचारा विहरिष्यन्ति वै जनाः । भवार्णवं तरिष्यन्ति धीमन्तः पोतकान्विताः

bahirlokocitācārā vihariṣyanti vai janāḥ | bhavārṇavaṃ tariṣyanti dhīmantaḥ potakānvitāḥ

तव तुल्यमतिर्यः स्यात्सुजनः समदर्शनः । योग्योऽसौ ज्ञानदृष्टीनां मयोक्तानां सुदृष्टिमान्

tava tulyamatiryaḥ syātsujanaḥ samadarśanaḥ | yogyo'sau jñānadṛṣṭīnāṃ mayoktānāṃ sudṛṣṭimān

यावद्देहं धिया तिष्ठ रागद्वेषविहीनया । बहिर्लोकोचिताचारस्त्वन्तस्त्यक्ताखिलैषणः

yāvaddehaṃ dhiyā tiṣṭha rāgadveṣavihīnayā | bahirlokocitācārastvantastyaktākhilaiṣaṇaḥ

परां शान्तिमुपागच्छ यथान्ये गुणशालिनः । अविचार्यास्त एवेह गोमायुशिशुधर्मकाः

parāṃ śāntimupāgaccha yathānye guṇaśālinaḥ | avicāryāsta eveha gomāyuśiśudharmakāḥ

ये स्वभावा महासत्या नृणां सात्त्विकजन्मनाम् । तान्भजन्पुरुषो याति पाश्चात्योदारजन्मताम्

ye svabhāvā mahāsatyā nṛṇāṃ sāttvikajanmanām | tānbhajanpuruṣo yāti pāścātyodārajanmatām

यानेव सेवते जन्तुरिह जातिगुणान्सदा । अथान्यजातिजातोऽपि जातिं भजति तां क्षणात्

yāneva sevate janturiha jātiguṇānsadā | athānyajātijāto'pi jātiṃ bhajati tāṃ kṣaṇāt

प्राक्तनानखिलान्भावान्यान्ति कर्मवशं गताः । पौरुषेणावजीयन्ते धराधरमहाकुलाः

prāktanānakhilānbhāvānyānti karmavaśaṃ gatāḥ | pauruṣeṇāvajīyante dharādharamahākulāḥ

धैर्येणाभ्युद्धरेद्बुद्धिं पङ्कान्मुग्धगवीमिव । तामसीं राजसीं चैव जातिमन्यामपि श्रितः

dhairyeṇābhyuddharedbuddhiṃ paṅkānmugdhagavīmiva | tāmasīṃ rājasīṃ caiva jātimanyāmapi śritaḥ

स्वविवेकवशाद्यान्ति सन्तः सात्त्विकजातिताम् । अतश्चित्तमणौ स्वच्छे यद्राघव नियोज्यते

svavivekavaśādyānti santaḥ sāttvikajātitām | ataścittamaṇau svacche yadrāghava niyojyate

तन्मयो विभवत्येवं तस्माद्भवति पौरुषम् । पौरुषेण प्रयत्नेनमहार्हगुणशालिनः

tanmayo vibhavatyevaṃ tasmādbhavati pauruṣam | pauruṣeṇa prayatnenamahārhaguṇaśālinaḥ

मुमुक्षवो भवन्तीह पाश्चात्यशुभजातयः । न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा क्वचित्

mumukṣavo bhavantīha pāścātyaśubhajātayaḥ | na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā kvacit

पौरुषेण प्रयत्नेन यन्नाप्नोति गुणान्वितः । ब्रह्मचर्येण धैर्येण वीर्यवैराग्यरंहसा । युक्त्या युक्तेन हि विना न प्राप्नोषि तदीहितम्

pauruṣeṇa prayatnena yannāpnoti guṇānvitaḥ | brahmacaryeṇa dhairyeṇa vīryavairāgyaraṃhasā | yuktyā yuktena hi vinā na prāpnoṣi tadīhitam

हितं महासत्त्वतयात्मतत्त्वं विधाय बुद्ध्या भव वीतशोकः । तव क्रमेणैव ततो जनोऽयं मुक्तो भविष्यत्यथ वीतशोकः

hitaṃ mahāsattvatayātmatattvaṃ vidhāya buddhyā bhava vītaśokaḥ | tava krameṇaiva tato jano'yaṃ mukto bhaviṣyatyatha vītaśokaḥ

पाश्चात्यजन्मनि विवेकमहामहिम्ना युक्ते त्वयि प्रसृतसर्वगुणाभिरामे । सत्त्वस्थकर्मणि पदं कुरु रामभद्र मैषा करोतु भवसङ्गविमोहचिन्ता

pāścātyajanmani vivekamahāmahimnā yukte tvayi prasṛtasarvaguṇābhirāme | sattvasthakarmaṇi padaṃ kuru rāmabhadra maiṣā karotu bhavasaṅgavimohacintā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते द्वात्रिंशत्साह्स्र्यां संहितायां मोक्षोपायेषु स्थितिप्रकरणे द्विषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte dvātriṃśatsāhsryāṃ saṃhitāyāṃ mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०१

प्रथमः सर्गः

prathamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ स्थितिप्रकरणादनन्तरमिदं श्रृणु । उपशमप्रकरणं ज्ञातं निर्वाणकारि यत्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha sthitiprakaraṇādanantaramidaṃ śrṛṇu | upaśamaprakaraṇaṃ jñātaṃ nirvāṇakāri yat

श्रीवाल्मीकिरुवाच । शरत्तारकिताकाशस्तिमितायां सुसंसदि । कथयत्येवमाह्लादि वसिष्ठे पावनं वचः

śrīvālmīkiruvāca | śarattārakitākāśastimitāyāṃ susaṃsadi | kathayatyevamāhlādi vasiṣṭhe pāvanaṃ vacaḥ

श्रवणार्थित्वमौनस्थपार्थिवे संसदन्तरे । निर्वात इव निस्पन्दकमले कमलाकरे

śravaṇārthitvamaunasthapārthive saṃsadantare | nirvāta iva nispandakamale kamalākare

विलासिनीषु संशान्तमदमोहबलासु च । शममन्तः प्रयान्तीषु चिरप्रव्रजितास्विव

vilāsinīṣu saṃśāntamadamohabalāsu ca | śamamantaḥ prayāntīṣu cirapravrajitāsviva

कराम्भोरुहहंसेषु लीनेषु श्रवणादिव । मुक्तघुर्घुरवादेषु वायसेषु तराविव

karāmbhoruhahaṃseṣu līneṣu śravaṇādiva | muktaghurghuravādeṣu vāyaseṣu tarāviva

नासाग्रपरिविश्रान्ततर्जन्यङ्गुलिकोटिषु । विचारयत्सु विज्ञानकलां तज्ज्ञेषु राजसु

nāsāgrapariviśrāntatarjanyaṅgulikoṭiṣu | vicārayatsu vijñānakalāṃ tajjñeṣu rājasu

रामे विकासमायाते प्रभात इव पङ्कजे । परित्यक्ततमः पीठे सूर्योदय इवाम्बरे

rāme vikāsamāyāte prabhāta iva paṅkaje | parityaktatamaḥ pīṭhe sūryodaya ivāmbare

आकर्णयति वासिष्ठीर्गिरो दशरथे रसात् । कलापिनीव जीमूतनिर्ह्रादान्मुक्तवर्षणात्

ākarṇayati vāsiṣṭhīrgiro daśarathe rasāt | kalāpinīva jīmūtanirhrādānmuktavarṣaṇāt

आहृत्य सर्वभोगेभ्यो मनो मर्कटचञ्चलम् । श्रवणं प्रति यत्नेन सारेण मन्त्रिणि स्थिते

āhṛtya sarvabhogebhyo mano markaṭacañcalam | śravaṇaṃ prati yatnena sāreṇa mantriṇi sthite

वसिष्ठोक्त्या परिज्ञातस्वात्मनीन्दुकलामले । लक्ष्मणे विलसल्लक्ष्ये शिक्षावलविचक्षणे

vasiṣṭhoktyā parijñātasvātmanīndukalāmale | lakṣmaṇe vilasallakṣye śikṣāvalavicakṣaṇe

शत्रुघ्ने शत्रुदलने चेतसा पूर्णतां गते । अलमानन्दमायाते राकाचन्द्रोपमे स्थिते

śatrughne śatrudalane cetasā pūrṇatāṃ gate | alamānandamāyāte rākācandropame sthite

सुमित्रे मित्रतां याते मानसे दुःखशीलिते । विकासिहृदये जाते तत्काल इव पंकजे

sumitre mitratāṃ yāte mānase duḥkhaśīlite | vikāsihṛdaye jāte tatkāla iva paṃkaje

तत्रस्थेषु तथान्येषु तदा मुनिषु राजसु । सुधौतचित्तरत्नेषु प्रोल्लसत्स्विव चेतसा

tatrastheṣu tathānyeṣu tadā muniṣu rājasu | sudhautacittaratneṣu prollasatsviva cetasā

उदभूत्पूरयन्नाशाः कल्पाभ्ररवमांसलः । अथ मध्याह्नशंखानामब्धिघोषसमः स्वनः

udabhūtpūrayannāśāḥ kalpābhraravamāṃsalaḥ | atha madhyāhnaśaṃkhānāmabdhighoṣasamaḥ svanaḥ

महता तेन शब्देन तिरोधानं मुनेर्गिरः । ययर्जलदनादेन कोकिलध्वनयो यथा

mahatā tena śabdena tirodhānaṃ munergiraḥ | yayarjaladanādena kokiladhvanayo yathā

मुनिरन्तरयांचक्रे स्वां वाचमथ संसदि । जितसारो गुणः केन महता समुदीर्यते

munirantarayāṃcakre svāṃ vācamatha saṃsadi | jitasāro guṇaḥ kena mahatā samudīryate

मुहूर्तमात्रं विश्रम्य श्रुत्वा मध्याह्ननिःस्वनम् । घने कोलाहले शान्ते रामं मुनिरुवाच ह

muhūrtamātraṃ viśramya śrutvā madhyāhnaniḥsvanam | ghane kolāhale śānte rāmaṃ muniruvāca ha

रामाद्यतनमेतावदाह्णिकं कथितं मया । प्रातरन्यत्तु वक्ष्यामो वक्तव्यमरिमर्दन

rāmādyatanametāvadāhṇikaṃ kathitaṃ mayā | prātaranyattu vakṣyāmo vaktavyamarimardana

इदं नियतितः प्राप्तं कर्तव्यं तद्विजन्मनाम् । मध्याह्नमुपपन्नं यत्कर्तव्यं नावसीदति

idaṃ niyatitaḥ prāptaṃ kartavyaṃ tadvijanmanām | madhyāhnamupapannaṃ yatkartavyaṃ nāvasīdati

त्वमप्युत्तिष्ठ सुभग समस्ताचारसत्क्रियाम् । आचराचारचतुरस्नानदानार्चनादिकाम्

tvamapyuttiṣṭha subhaga samastācārasatkriyām | ācarācāracaturasnānadānārcanādikām

इत्युक्त्वा मुनिरुत्तस्थौ समं दशरथः प्रभुः । ससदाः सेन्दुरादित्य उदयाद्रितटादिव

ityuktvā muniruttasthau samaṃ daśarathaḥ prabhuḥ | sasadāḥ sendurāditya udayādritaṭādiva

तयोरुत्तिष्ठतो सर्वा सभोत्थातुमकम्पत । मन्दवातपरामृष्टा नलिनीवालिलोचना

tayoruttiṣṭhato sarvā sabhotthātumakampata | mandavātaparāmṛṣṭā nalinīvālilocanā

उत्तस्थौ सावतंसोत्थभृंगमण्डलमण्डिता । करिसेनेव सन्ध्याद्रावालोलकरपुष्करा

uttasthau sāvataṃsotthabhṛṃgamaṇḍalamaṇḍitā | kariseneva sandhyādrāvālolakarapuṣkarā

परस्परांगसंघट्टचूर्णितांगदमण्डली । रत्नपूर्णारुणाम्भोदसन्ध्यासमयसूचनी

parasparāṃgasaṃghaṭṭacūrṇitāṃgadamaṇḍalī | ratnapūrṇāruṇāmbhodasandhyāsamayasūcanī

पतदुत्तंसविभ्रान्तभृंगोपहितघुंघुमा । मुकुटोद्दामविद्योतशक्रचापीकृताम्वरा

pataduttaṃsavibhrāntabhṛṃgopahitaghuṃghumā | mukuṭoddāmavidyotaśakracāpīkṛtāmvarā

कान्तालताहस्तदलचारुचामरमंजरी । वनलेखेव विक्षुब्धवरवारणमण्डला

kāntālatāhastadalacārucāmaramaṃjarī | vanalekheva vikṣubdhavaravāraṇamaṇḍalā

कचत्कटकभारक्तीकृतान्योन्यतताम्बरा । वातव्याधूतपुष्पेव मन्दारवनमालिका

kacatkaṭakabhāraktīkṛtānyonyatatāmbarā | vātavyādhūtapuṣpeva mandāravanamālikā

कर्पूरकणनीहाररचितामलवारिदा । शरहिक्तटमालेव प्रसृताशेषभूमिका

karpūrakaṇanīhāraracitāmalavāridā | śarahiktaṭamāleva prasṛtāśeṣabhūmikā

लोलमौलिमणिप्रान्तपाटलाम्बरकोटरा । संध्येवाफुल्लनीलाला कार्यसंहारकारिणी

lolamaulimaṇiprāntapāṭalāmbarakoṭarā | saṃdhyevāphullanīlālā kāryasaṃhārakāriṇī

रत्नांशुसलिलापूरमुखपद्मनिरन्तरा । पद्मिनीवालिवलिता नूपुरारवसारसा

ratnāṃśusalilāpūramukhapadmanirantarā | padminīvālivalitā nūpurāravasārasā

संतता सा सभोत्तस्थौ भूभृच्छतसमाकुला । भूतसंततिसंभ्रान्ता सृष्टिर्नवमिवोदिता

saṃtatā sā sabhottasthau bhūbhṛcchatasamākulā | bhūtasaṃtatisaṃbhrāntā sṛṣṭirnavamivoditā

प्रणम्याथ नृपं भूपा निर्ययुर्नृपमन्दिरात् । शक्रचापीकृता रत्नैरम्बुधेरिववीचयः

praṇamyātha nṛpaṃ bhūpā niryayurnṛpamandirāt | śakracāpīkṛtā ratnairambudherivavīcayaḥ

सुमन्त्रो मन्त्रिणश्चैव वसिष्ठमथ भूमिपम् । प्रणम्य जग्मुः स्नानाय रसविज्ञानकोविदाः

sumantro mantriṇaścaiva vasiṣṭhamatha bhūmipam | praṇamya jagmuḥ snānāya rasavijñānakovidāḥ

वामदेवादयश्चान्ये विश्वामित्रादयस्तथा । वसिष्ठं पुरतः कृत्वा तस्थुरावर्जनोन्मुखाः

vāmadevādayaścānye viśvāmitrādayastathā | vasiṣṭhaṃ purataḥ kṛtvā tasthurāvarjanonmukhāḥ

राजा दशरथस्तत्र पूजयित्वा मुनिव्रजम् । तद्विसृष्टो जगामाथ स्वकार्यार्थमरिन्दमः

rājā daśarathastatra pūjayitvā munivrajam | tadvisṛṣṭo jagāmātha svakāryārthamarindamaḥ

वनं वनास्पदा जग्मुर्व्योम व्योमनिवासिनः । नगरं नागराश्चैव प्रातरागमनाय ते

vanaṃ vanāspadā jagmurvyoma vyomanivāsinaḥ | nagaraṃ nāgarāścaiva prātarāgamanāya te

महीपतिवसिष्ठाभ्यां प्रणयात्प्रार्थितः प्रभुः । वसिष्ठसद्मनि निशां विश्वामित्रोऽत्यवाहयत्

mahīpativasiṣṭhābhyāṃ praṇayātprārthitaḥ prabhuḥ | vasiṣṭhasadmani niśāṃ viśvāmitro'tyavāhayat

वसिष्ठः सह विप्रेन्द्रैः पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । उपास्यमानो रामाद्यैः सर्वैर्दशरथात्मजैः

vasiṣṭhaḥ saha viprendraiḥ pārthivairmunibhistathā | upāsyamāno rāmādyaiḥ sarvairdaśarathātmajaiḥ

जगाम स्वाश्रमं श्रीमान्सर्वलोकनमस्कृतः । अनुयातः सुरौघेन ब्रह्मलोकमिवाब्जजः

jagāma svāśramaṃ śrīmānsarvalokanamaskṛtaḥ | anuyātaḥ suraughena brahmalokamivābjajaḥ

तस्मात्प्रदेशाद्रामादीन्पुनर्दशरथात्मजान् । सर्वान्विसर्जयामास पादोपान्ते नतानसौ

tasmātpradeśādrāmādīnpunardaśarathātmajān | sarvānvisarjayāmāsa pādopānte natānasau

नभश्चरान्धरणिचरानधश्चरान्विसृज्य संस्तुतगुणगोचरांश्च तान् । यथाक्रमं स्वगृहमुदारसत्त्ववांश्चकार तां द्विजजनवासरक्रियाम्

nabhaścarāndharaṇicarānadhaścarānvisṛjya saṃstutaguṇagocarāṃśca tān | yathākramaṃ svagṛhamudārasattvavāṃścakāra tāṃ dvijajanavāsarakriyām

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मो० उपशमप्रकरणे आह्निकवर्णनं नाम प्रथमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mo0 upaśamaprakaraṇe āhnikavarṇanaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ

सर्गः ०२

द्वितीयः सर्गः

dvitīyaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । ते समेत्य गृहं गत्वा राजपुत्राः शशित्विषः । चक्रुः सर्वमशेषेण स्वसद्मसु दिनक्रमम्

śrīvālmīkiruvāca | te sametya gṛhaṃ gatvā rājaputrāḥ śaśitviṣaḥ | cakruḥ sarvamaśeṣeṇa svasadmasu dinakramam

वसिष्ठो राघवश्चैव राजानो मुनयो द्विजाः । इति चक्रुः स्वकार्याणि तथा स्वगृहवीथिषु

vasiṣṭho rāghavaścaiva rājāno munayo dvijāḥ | iti cakruḥ svakāryāṇi tathā svagṛhavīthiṣu

सस्नुः कमलकह्लारकुमुदोत्पलहारिषु । जलाशयेषु चक्राह्वहंससारसराजिषु

sasnuḥ kamalakahlārakumudotpalahāriṣu | jalāśayeṣu cakrāhvahaṃsasārasarājiṣu

गोभूतिलहिरण्यानि शयनान्यासनानि च । ददुर्दानानि विप्रेभ्यो भाजनान्यंशुकानि च

gobhūtilahiraṇyāni śayanānyāsanāni ca | dadurdānāni viprebhyo bhājanānyaṃśukāni ca

हेमरत्नविचित्रेषु स्वेषु चामरसद्मसु । आनर्चुरच्युतेशानहुताशार्कादिकान्सुरान्

hemaratnavicitreṣu sveṣu cāmarasadmasu | ānarcuracyuteśānahutāśārkādikānsurān

पुत्रपौत्रसुहृद्भृत्यबन्धुमित्रगणैः सह । तत आस्वादयामासुर्भोजनान्युचितानि वै

putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhumitragaṇaiḥ saha | tata āsvādayāmāsurbhojanānyucitāni vai

एतस्मिन्समये चास्मिन्नगरे दिवसोऽभवत् । तनुरष्टाङ्गशेषत्वाद्दृष्टो न च मनोहरः

etasminsamaye cāsminnagare divaso'bhavat | tanuraṣṭāṅgaśeṣatvāddṛṣṭo na ca manoharaḥ

सायन्तनदिनान्तं ते तत्कालोचितचेष्टया । अनयन्नंशुभिः सार्धं यावदस्तं ययौ रविः

sāyantanadināntaṃ te tatkālocitaceṣṭayā | anayannaṃśubhiḥ sārdhaṃ yāvadastaṃ yayau raviḥ

संध्यां ववन्दिरे सुष्टु जेपुश्चैवाघमर्षणम् । पेठुः स्तोत्राणि पुण्यानि जगुर्गाथा मनोहराः

saṃdhyāṃ vavandire suṣṭu jepuścaivāghamarṣaṇam | peṭhuḥ stotrāṇi puṇyāni jagurgāthā manoharāḥ

ततश्चाभ्युदिता श्यामा कामिनीशोकहारिणी । क्षीरोदादिव माहेन्द्री चन्द्रावश्यायदायिनी

tataścābhyuditā śyāmā kāminīśokahāriṇī | kṣīrodādiva māhendrī candrāvaśyāyadāyinī

शनैरास्तीर्णपुष्पेषु कीर्णकर्पूरमुष्टिषु । दीर्घेन्दुबिम्बरम्येषु तस्थुस्तल्पेषु राघवाः

śanairāstīrṇapuṣpeṣu kīrṇakarpūramuṣṭiṣu | dīrghendubimbaramyeṣu tasthustalpeṣu rāghavāḥ

अथ रामादृतेऽन्येषां तत्र तद्व्यवहारिणी । व्यतीयाय शनैः श्यामा मुहूर्त इव शोभना

atha rāmādṛte'nyeṣāṃ tatra tadvyavahāriṇī | vyatīyāya śanaiḥ śyāmā muhūrta iva śobhanā

तस्थौ रामस्तु तामेव वासिष्ठीं वचनावलीम् । चिन्तयन्मधुरोदारां करिणीं कलभो यथा

tasthau rāmastu tāmeva vāsiṣṭhīṃ vacanāvalīm | cintayanmadhurodārāṃ kariṇīṃ kalabho yathā

किमिदं नाम संसारभ्रमणं किमिमे जनाः । भूतानि च विचित्राणि किमायान्ति प्रयान्ति किं

kimidaṃ nāma saṃsārabhramaṇaṃ kimime janāḥ | bhūtāni ca vicitrāṇi kimāyānti prayānti kiṃ

मनसः कीदृशं रूपं कथं चैतत्प्रशाम्यति । मायेयं सा किमुत्था स्यात्कथं चैव निवर्तते

manasaḥ kīdṛśaṃ rūpaṃ kathaṃ caitatpraśāmyati | māyeyaṃ sā kimutthā syātkathaṃ caiva nivartate

निवृत्तयानया कः स्याद्गुणो दोषोऽथ वा भवेत् । कथमात्मनि चैवायं तते संकोच आगतः

nivṛttayānayā kaḥ syādguṇo doṣo'tha vā bhavet | kathamātmani caivāyaṃ tate saṃkoca āgataḥ

किमुक्तं स्याद्भगवता मुनिना मनसः क्षये । किं चेन्द्रियजये प्रोक्तं किमुक्तमथवात्मनि

kimuktaṃ syādbhagavatā muninā manasaḥ kṣaye | kiṃ cendriyajaye proktaṃ kimuktamathavātmani

जीवश्चित्तं मनो मायेत्येवमादिभिराततैः । रूपैरात्मैव संसारं तनोतीममसन्मयम्

jīvaścittaṃ mano māyetyevamādibhirātataiḥ | rūpairātmaiva saṃsāraṃ tanotīmamasanmayam

एभिरेवं मनोमात्रतन्तुबद्धैः क्षयं गतैः । दुःखोपशान्तिरेतानि सुचिकित्स्यानि नः कथम्

ebhirevaṃ manomātratantubaddhaiḥ kṣayaṃ gataiḥ | duḥkhopaśāntiretāni sucikitsyāni naḥ katham

भोगाभ्रमालावलयां धीबलाकामिमां कथम् । पृथक्करोमि पयसो धारां हंस इवाम्भसः

bhogābhramālāvalayāṃ dhībalākāmimāṃ katham | pṛthakkaromi payaso dhārāṃ haṃsa ivāmbhasaḥ

भोगास्त्यक्तुं न शक्यन्ते तत्त्यागेन विना वयम् । प्रभवामो न विपदामहो संकटमागतम्

bhogāstyaktuṃ na śakyante tattyāgena vinā vayam | prabhavāmo na vipadāmaho saṃkaṭamāgatam

मनोमात्रमिदं प्राप्यं तथैवेदं प्रयोजनम् । संपन्नं नो गिरिगुरु मौर्ख्याद्यक्षः शिशोरिव

manomātramidaṃ prāpyaṃ tathaivedaṃ prayojanam | saṃpannaṃ no giriguru maurkhyādyakṣaḥ śiśoriva

परमां शान्तिमागत्य गतसंसारसंभ्रमा । बालेव लब्धदयिता कंचित्प्राप्स्यति नो मतिः

paramāṃ śāntimāgatya gatasaṃsārasaṃbhramā | bāleva labdhadayitā kaṃcitprāpsyati no matiḥ

कदोपशान्तसंरम्भं विगताशेषकौतुकम् । अपापमात्मविश्रान्तं मम स्यात्पावनं मनः

kadopaśāntasaṃrambhaṃ vigatāśeṣakautukam | apāpamātmaviśrāntaṃ mama syātpāvanaṃ manaḥ

कलाकलापसंपूर्णाच्छशाङ्कादपि शीतले । पदे सुरूढं विश्रम्य भ्रमिष्यामि कदा जगत्

kalākalāpasaṃpūrṇācchaśāṅkādapi śītale | pade surūḍhaṃ viśramya bhramiṣyāmi kadā jagat

कलनापेलवं रूपमुत्सृज्यालीनमात्मनि । कदैष्यति मनः शान्तिमम्भसीव तरङ्गकः

kalanāpelavaṃ rūpamutsṛjyālīnamātmani | kadaiṣyati manaḥ śāntimambhasīva taraṅgakaḥ

तृष्णातरङ्गाकुलितमाशामकरमालिनम् । कदा संसारजलधिं तीर्त्वा स्यामहमज्वरः

tṛṣṇātaraṅgākulitamāśāmakaramālinam | kadā saṃsārajaladhiṃ tīrtvā syāmahamajvaraḥ

कदोपशमशुद्धासु पदवीषु विचक्षणाः । मुमुक्षूणां निवत्स्यामो निःशोकं समदर्शनाः

kadopaśamaśuddhāsu padavīṣu vicakṣaṇāḥ | mumukṣūṇāṃ nivatsyāmo niḥśokaṃ samadarśanāḥ

संतापितसमस्ताङ्गः सर्वधातुभयंकरः । संसृतिज्वर आदीर्घः कदा नाशमुपैष्यति

saṃtāpitasamastāṅgaḥ sarvadhātubhayaṃkaraḥ | saṃsṛtijvara ādīrghaḥ kadā nāśamupaiṣyati

निर्वातदीपलेखेव कदा चित्तं गतव्यथम् । शममेष्यति हे बुद्धे सुप्रकाशघनान्तरम्

nirvātadīpalekheva kadā cittaṃ gatavyatham | śamameṣyati he buddhe suprakāśaghanāntaram

कदेन्द्रियाणि दुःखेभ्यः संतरिष्यन्ति हेलया । दुरीहादग्धदेहानि गरुत्मन्त इवार्णवान्

kadendriyāṇi duḥkhebhyaḥ saṃtariṣyanti helayā | durīhādagdhadehāni garutmanta ivārṇavān

अयं सोऽहं रुदन्मूढ इति व्यर्थाहितो भ्रमः । शरदीवासितो मेघः कदा नाशमुपैष्यति

ayaṃ so'haṃ rudanmūḍha iti vyarthāhito bhramaḥ | śaradīvāsito meghaḥ kadā nāśamupaiṣyati

मन्दारवनलेखासु या मतिः सा तृणायते । याचे तत्पदमात्मीयं संप्राप्स्यामः कदा वयम्

mandāravanalekhāsu yā matiḥ sā tṛṇāyate | yāce tatpadamātmīyaṃ saṃprāpsyāmaḥ kadā vayam

वीतरागजनप्रोक्ता निर्मला ज्ञानदृष्टयः । कच्चित्पदं त्वयि मनः करिष्यन्तीति मे वद

vītarāgajanaproktā nirmalā jñānadṛṣṭayaḥ | kaccitpadaṃ tvayi manaḥ kariṣyantīti me vada

हा तात मातः पुत्रेति गिरामासामहं पुनः । भाजनं चित्त माभूवं भोजनं दुःखभोगिनाम्

hā tāta mātaḥ putreti girāmāsāmahaṃ punaḥ | bhājanaṃ citta mābhūvaṃ bhojanaṃ duḥkhabhoginām

हे बुद्धे भगिनि भ्रातुरर्थितां पूरयाशु मे । आवयोर्दुःखमोक्षाय विचारय मुनेर्गिरः

he buddhe bhagini bhrāturarthitāṃ pūrayāśu me | āvayorduḥkhamokṣāya vicāraya munergiraḥ

त्वां पादपतितः प्रीत्या याचे सति सुते मते । तेन भव्ये भवोच्छेदभूतये सुस्थिरा भव

tvāṃ pādapatitaḥ prītyā yāce sati sute mate | tena bhavye bhavocchedabhūtaye susthirā bhava

वसिष्ठमुनिना प्रोक्ता विरक्ताः प्रथमं गिरः । ततो मुमुक्षोराचार उत्पत्तीनां क्रमस्ततः

vasiṣṭhamuninā proktā viraktāḥ prathamaṃ giraḥ | tato mumukṣorācāra utpattīnāṃ kramastataḥ

ततः स्थितिप्रकरणं समं दृष्टान्तसुन्दरम् । विज्ञानगर्भसुलभं यथावत्स्मर हे मते

tataḥ sthitiprakaraṇaṃ samaṃ dṛṣṭāntasundaram | vijñānagarbhasulabhaṃ yathāvatsmara he mate

कृतमतिं शतशो विचारितं यद्यदि तदुपैति न मानसस्य बुद्धिः । भवति तदफलं शरद्धनाभं सततमतो मतिरेव कार्यसारः

kṛtamatiṃ śataśo vicāritaṃ yadyadi tadupaiti na mānasasya buddhiḥ | bhavati tadaphalaṃ śaraddhanābhaṃ satatamato matireva kāryasāraḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे उपदेशानुवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe upadeśānuvarṇanaṃ nāma dvitīyaḥ sargaḥ

सर्गः ०३

तृतीयः सर्गः

tṛtīyaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । तस्यैवंप्रायया तत्र ततयोदारचिन्तया । सा व्यतीयाय रजनी पद्मस्येवार्ककाङ्क्षिणः

śrīvālmīkiruvāca | tasyaivaṃprāyayā tatra tatayodāracintayā | sā vyatīyāya rajanī padmasyevārkakāṅkṣiṇaḥ

किंचित्तमःकडारासु किंचिदप्यरुणासु च । नभोविरलतारासु दिक्षु संमार्जितास्विव

kiṃcittamaḥkaḍārāsu kiṃcidapyaruṇāsu ca | nabhoviralatārāsu dikṣu saṃmārjitāsviva

प्रभाततूर्यघोषेण सममिन्दुसमाननः । उत्तस्थौ राघवः श्रीमान्पद्मः पद्मकरादिव

prabhātatūryaghoṣeṇa samamindusamānanaḥ | uttasthau rāghavaḥ śrīmānpadmaḥ padmakarādiva

प्रातःस्नानविधिं कृत्वा संपाद्य भ्रातृभिः पुनः । प्रहिताल्पपरीवारो वसिष्ठसदनं ययौ

prātaḥsnānavidhiṃ kṛtvā saṃpādya bhrātṛbhiḥ punaḥ | prahitālpaparīvāro vasiṣṭhasadanaṃ yayau

समाधिसंस्थमेकान्ते मुनिमात्मपरायणम् । दूर एवाननामासौ रामो विनतकन्धरः

samādhisaṃsthamekānte munimātmaparāyaṇam | dūra evānanāmāsau rāmo vinatakandharaḥ

तं प्रणम्याङ्गणे तस्थुस्तस्मिंस्ते विनयान्विताः । यावत्तमः समालूनं व्यक्तं दिङ्मुखमण्डलम्

taṃ praṇamyāṅgaṇe tasthustasmiṃste vinayānvitāḥ | yāvattamaḥ samālūnaṃ vyaktaṃ diṅmukhamaṇḍalam

राजानो राजपुत्राश्च ऋषयो ब्राह्मणास्ततः । आययुः सदनं मौनं ब्रह्मलोकमिवामराः

rājāno rājaputrāśca ṛṣayo brāhmaṇāstataḥ | āyayuḥ sadanaṃ maunaṃ brahmalokamivāmarāḥ

तद्वसिष्ठस्य सदनं बभूव जनसंकुलम् । हस्त्यश्वरथसंबाधं पार्थिवाचारशोभनम्

tadvasiṣṭhasya sadanaṃ babhūva janasaṃkulam | hastyaśvarathasaṃbādhaṃ pārthivācāraśobhanam

क्षणाद्वसिष्ठो भगवान्विरराम समाधितः । आचारेणोपचारेण जग्राह प्रणतं जनम्

kṣaṇādvasiṣṭho bhagavānvirarāma samādhitaḥ | ācāreṇopacāreṇa jagrāha praṇataṃ janam

तथानुयातो मुनिभिर्विश्वामित्रान्वितो मुनिः । आरुरोह रथं श्रीमान्सहसाब्जमिवाब्जजः

tathānuyāto munibhirviśvāmitrānvito muniḥ | āruroha rathaṃ śrīmānsahasābjamivābjajaḥ

ययौ गृहं दाशरथं सैन्येन महता वृतः । ब्रह्मेव शक्रनगरं समस्तसुरमालितः

yayau gṛhaṃ dāśarathaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ | brahmeva śakranagaraṃ samastasuramālitaḥ

विवेशावनतां तत्र रम्यां दाशरथीं सभाम् । हंसयूथानुवलितो राजहंस इवाब्जिनीम्

viveśāvanatāṃ tatra ramyāṃ dāśarathīṃ sabhām | haṃsayūthānuvalito rājahaṃsa ivābjinīm

त्रीणि तत्र पदान्याशु तदा दशरथो नृपः । निर्जगाम महावीरः सिंहासनसमुत्थितः

trīṇi tatra padānyāśu tadā daśaratho nṛpaḥ | nirjagāma mahāvīraḥ siṃhāsanasamutthitaḥ

विविशुस्तत्र ते सर्वे नृपा दशरथादयः । वसिष्ठाद्याश्च मुनयो ऋषयो ब्राह्मणास्तथा

viviśustatra te sarve nṛpā daśarathādayaḥ | vasiṣṭhādyāśca munayo ṛṣayo brāhmaṇāstathā

मन्त्रिणश्च सुमन्त्राद्याः सौम्याद्याश्च विपश्चितः । राजपुत्राश्च रामाद्या मन्त्रिपुत्राः शुभादयः

mantriṇaśca sumantrādyāḥ saumyādyāśca vipaścitaḥ | rājaputrāśca rāmādyā mantriputrāḥ śubhādayaḥ

अमात्याद्याः प्रकृतयः सुहोत्राद्याश्च नागराः । मालवाद्यास्तथा भृत्याः पौराद्याश्चैव मालिनः

amātyādyāḥ prakṛtayaḥ suhotrādyāśca nāgarāḥ | mālavādyāstathā bhṛtyāḥ paurādyāścaiva mālinaḥ

अथ तेषूपविष्टेषु स्वेषु स्वेष्वासनेषु च । सर्वेष्वेवोपविष्टेषु वसिष्ठोन्मुखदृष्टिषु

atha teṣūpaviṣṭeṣu sveṣu sveṣvāsaneṣu ca | sarveṣvevopaviṣṭeṣu vasiṣṭhonmukhadṛṣṭiṣu

सभाकलकले शान्ते मौनसंस्थेषु बन्दिषु । वृत्तासु स्थितिवार्तासु सौम्ये तस्मिन्सभान्तरे

sabhākalakale śānte maunasaṃstheṣu bandiṣu | vṛttāsu sthitivārtāsu saumye tasminsabhāntare

स्फुरत्पवनमालासु विशत्स्वम्भोजकोटरात् । परागेषु विलोलेषु मुक्तादामसु चञ्चलम्

sphuratpavanamālāsu viśatsvambhojakoṭarāt | parāgeṣu viloleṣu muktādāmasu cañcalam

बृहत्कुसुमदोलाभ्यः प्रसृताभ्यः समंततः । वाति मांसलमामोदमादाय मधुरानिले

bṛhatkusumadolābhyaḥ prasṛtābhyaḥ samaṃtataḥ | vāti māṃsalamāmodamādāya madhurānile

वातायनेषु मृदुषु कुसुमाकीर्णभूमिषु । पर्यङ्केषूपविष्टासु पश्यन्तीषु पुरंध्रिषु

vātāyaneṣu mṛduṣu kusumākīrṇabhūmiṣu | paryaṅkeṣūpaviṣṭāsu paśyantīṣu puraṃdhriṣu

जालागतार्ककरलोलविलोचनासु रत्नप्रभानिकरपिङ्गलकोमलासु । संत्यक्तचापललवं चपलासु तासु मौनस्थितासु सितचामरधारिणीषु

jālāgatārkakaralolavilocanāsu ratnaprabhānikarapiṅgalakomalāsu | saṃtyaktacāpalalavaṃ capalāsu tāsu maunasthitāsu sitacāmaradhāriṇīṣu

मुक्ताफलप्रतिफलप्रतिमार्करश्मिरागोदरास्वजिरभूमिषु पुष्पकौघम् । नासादयत्यभिनवातपबिम्बबुद्ध्या भ्रान्ते भ्रमत्यलिकुले नभसीव मेघे

muktāphalapratiphalapratimārkaraśmirāgodarāsvajirabhūmiṣu puṣpakaugham | nāsādayatyabhinavātapabimbabuddhyā bhrānte bhramatyalikule nabhasīva meghe

पुण्यैर्वसिष्ठवदनप्रसृतं श्रुतं य-त्तत्संततिप्रसृतविस्मयमार्यलोके । सत्संगमे मृदुपदाक्षरमुग्धवाक्य-मन्योन्यमीप्सितमनल्पगुणाभिरामम्

puṇyairvasiṣṭhavadanaprasṛtaṃ śrutaṃ ya-ttatsaṃtatiprasṛtavismayamāryaloke | satsaṃgame mṛdupadākṣaramugdhavākya-manyonyamīpsitamanalpaguṇābhirāmam

दिग्भ्यः पुराच्च गगनाच्च वनाच्च सिद्ध-विद्याधरार्यमुनिविप्रगणे वसिष्ठम् । मौनप्रप्राणमभितः प्रविशत्यशब्दं सोपांशु गौरववता सह जातवाक्ये

digbhyaḥ purācca gaganācca vanācca siddha-vidyādharāryamunivipragaṇe vasiṣṭham | maunapraprāṇamabhitaḥ praviśatyaśabdaṃ sopāṃśu gauravavatā saha jātavākye

उन्निद्रकोकनदकोमलकोशकृष्ट-मग्नालिजालमकरन्दसुवर्णरागैः । आपिङ्गले मरुति वाति विलोलघण्टा-टांकारगीतविनिपीतनिशान्तगीते

unnidrakokanadakomalakośakṛṣṭa-magnālijālamakarandasuvarṇarāgaiḥ | āpiṅgale maruti vāti vilolaghaṇṭā-ṭāṃkāragītavinipītaniśāntagīte

अगुरुतगरधूमे चन्दनामोदमिश्रे सरसकुसुमदामोद्दामगन्धाङ्किताभ्रे । सरति सति वितानाम्भोरुहामोदलेशै-श्चलकुसुमरजोङ्के शब्दविज्ञातभृङ्गम्

agurutagaradhūme candanāmodamiśre sarasakusumadāmoddāmagandhāṅkitābhre | sarati sati vitānāmbhoruhāmodaleśai-ścalakusumarajoṅke śabdavijñātabhṛṅgam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सभासंस्थानवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe sabhāsaṃsthānavarṇanaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ

सर्गः ०४

चतुर्थः सर्गः

caturthaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । मेघगम्भीरया वाचा विश्रब्धपदसुन्दरम् । इदं दशरथो वाक्यमुवाच मुनिनायकम्

śrīvālmīkiruvāca | meghagambhīrayā vācā viśrabdhapadasundaram | idaṃ daśaratho vākyamuvāca munināyakam

भगवन्ह्यस्तनेन त्वं वाक्यसंदर्भजन्मना । कच्चिन्मुक्तोऽसि खेदेन तपःकार्श्यातिशायिना

bhagavanhyastanena tvaṃ vākyasaṃdarbhajanmanā | kaccinmukto'si khedena tapaḥkārśyātiśāyinā

ह्यस्तनोक्तो य आनन्दी विविक्तो वचसां गणः । अमृतावर्षणेनेव तेनैवाश्वासिता वयम्

hyastanokto ya ānandī vivikto vacasāṃ gaṇaḥ | amṛtāvarṣaṇeneva tenaivāśvāsitā vayam

चन्द्रांशव इवोत्सार्य तमांस्यमृतनिर्मलाः । अन्तःशीतलयन्त्येता महताममला गिरः

candrāṃśava ivotsārya tamāṃsyamṛtanirmalāḥ | antaḥśītalayantyetā mahatāmamalā giraḥ

अपूर्वाह्लाददायिन्य उच्चैस्तरपदाश्रयाः । अतिमोहापहारिण्यः सूक्तयो हि महीयसाम्

apūrvāhlādadāyinya uccaistarapadāśrayāḥ | atimohāpahāriṇyaḥ sūktayo hi mahīyasām

आत्मरत्नावलोकैकदीपिका सरसात्मिका । यमाद्युक्तिलतोदेति स वन्द्यः सुजनद्रुमः

ātmaratnāvalokaikadīpikā sarasātmikā | yamādyuktilatodeti sa vandyaḥ sujanadrumaḥ

दुरीहितं दुर्विहितं सर्व सज्जनसूक्तयः । प्रमार्जयन्ति शीतांशोस्तमःकाण्डमिवाङ्घ्रयः

durīhitaṃ durvihitaṃ sarva sajjanasūktayaḥ | pramārjayanti śītāṃśostamaḥkāṇḍamivāṅghrayaḥ

तृष्णालोभादयोऽस्माकं संसारनिगडा मुने । तवोक्त्या तनुतां याताः शरदीवासिताम्बुदाः

tṛṣṇālobhādayo'smākaṃ saṃsāranigaḍā mune | tavoktyā tanutāṃ yātāḥ śaradīvāsitāmbudāḥ

संप्रवृत्ता वयं द्रष्टुमात्मानमपकल्मषम् । रसाञ्जनानीतदृशो जात्यन्धा इव काञ्चनम्

saṃpravṛttā vayaṃ draṣṭumātmānamapakalmaṣam | rasāñjanānītadṛśo jātyandhā iva kāñcanam

संसारवासनानाम्नी मिहिका हृदयाम्बरे । प्रवृत्ता तनुतां गन्तुं त्वदुक्तिशरदेव नः

saṃsāravāsanānāmnī mihikā hṛdayāmbare | pravṛttā tanutāṃ gantuṃ tvaduktiśaradeva naḥ

मुने मन्दारमञ्जर्यस्तरङ्गा वामृताम्भसः । न तथा ह्लादयन्त्यन्तर्यथोदारधियां गिरः

mune mandāramañjaryastaraṅgā vāmṛtāmbhasaḥ | na tathā hlādayantyantaryathodāradhiyāṃ giraḥ

यद्यद्राघव संयाति महाजनसपर्यया । दिनं तदिह सालोकं शेषास्त्वन्धा दिनालयः

yadyadrāghava saṃyāti mahājanasaparyayā | dinaṃ tadiha sālokaṃ śeṣāstvandhā dinālayaḥ

राम राजीवपत्राक्ष प्रकृतार्थमिहाव्ययम् । मुनिमाबोधय पुनः प्रसादे समवस्थितम्

rāma rājīvapatrākṣa prakṛtārthamihāvyayam | munimābodhaya punaḥ prasāde samavasthitam

इत्युक्तो भूभृता तत्र रामाभिमुखमास्थितः । उवाचेदमुदारात्मा वसिष्ठो भगवान्मुनिः

ityukto bhūbhṛtā tatra rāmābhimukhamāsthitaḥ | uvācedamudārātmā vasiṣṭho bhagavānmuniḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । राघव स्वकुलैकेन्दो यन्मयोक्तं महामते । कच्चित्स्मरसि वाक्यार्थं पूर्वापरविचारितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | rāghava svakulaikendo yanmayoktaṃ mahāmate | kaccitsmarasi vākyārthaṃ pūrvāparavicāritam

उत्पत्तीनां विचित्राणां सत्त्वादिगुणभेदतः । कच्चित्स्मरसि सर्वासां विभागमरिमर्दन

utpattīnāṃ vicitrāṇāṃ sattvādiguṇabhedataḥ | kaccitsmarasi sarvāsāṃ vibhāgamarimardana

कश्चित्सर्वमसर्वं च सदसच्च सदोदितम् । रूपं स्मरसि वेत्स्येव विविक्तं परमात्मनः

kaścitsarvamasarvaṃ ca sadasacca sadoditam | rūpaṃ smarasi vetsyeva viviktaṃ paramātmanaḥ

यथेदमुदितं विश्वं विश्वेशादेव चेश्वरात् । कच्चित्स्मरसि तत्साधो साधुवादैकभाजन

yathedamuditaṃ viśvaṃ viśveśādeva ceśvarāt | kaccitsmarasi tatsādho sādhuvādaikabhājana

रूपं कच्चिदविद्याया बलाद्भङ्गुरमाततम् । अनन्तमन्तवच्चैव सम्यक्स्मरसि सन्मते

rūpaṃ kaccidavidyāyā balādbhaṅguramātatam | anantamantavaccaiva samyaksmarasi sanmate

चित्तमेव नरो नान्यदिति यत्प्रतिपादितम् । लक्षणादिविचारेण कच्चित्स्मरसि साधु तत्

cittameva naro nānyaditi yatpratipāditam | lakṣaṇādivicāreṇa kaccitsmarasi sādhu tat

वाक्यार्थश्चाखिलः कच्चित्त्वया राम विचारितः । ह्यस्तनस्य विचारस्य रात्रौ हृदि निवेशितः

vākyārthaścākhilaḥ kaccittvayā rāma vicāritaḥ | hyastanasya vicārasya rātrau hṛdi niveśitaḥ

भूयोभूयः परामृष्टं हृदये सुनियोजितम् । प्रयोजनं फलत्युच्चैर्न हेलाहतसंस्थितेः

bhūyobhūyaḥ parāmṛṣṭaṃ hṛdaye suniyojitam | prayojanaṃ phalatyuccairna helāhatasaṃsthiteḥ

भाजनं त्वं विविक्तानां वचसां शुद्धिशालिनाम् । विविक्तहृदयः कण्ठे मुक्तानामिव राघव

bhājanaṃ tvaṃ viviktānāṃ vacasāṃ śuddhiśālinām | viviktahṛdayaḥ kaṇṭhe muktānāmiva rāghava

श्रीवाल्मीकिरुवाच । कमलासनपुत्रेण मुनिना समहौजसा । एवं वितीर्णावसरो रामो वाक्यमुवाच ह

śrīvālmīkiruvāca | kamalāsanaputreṇa muninā samahaujasā | evaṃ vitīrṇāvasaro rāmo vākyamuvāca ha

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ तवैवैतद्विजृम्भितम् । यदहं परमोदारो बुद्धवान्वचनं तव

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña tavaivaitadvijṛmbhitam | yadahaṃ paramodāro buddhavānvacanaṃ tava

यदादिशसि तत्सर्वं तथैव न तदन्यथा । अपास्तनिद्रेण मया वाक्यार्थो हृदि चिन्तितः

yadādiśasi tatsarvaṃ tathaiva na tadanyathā | apāstanidreṇa mayā vākyārtho hṛdi cintitaḥ

भवान्धकारक्षतये भवतोक्तिविवस्वता । ह्यः प्रसादितमाह्लादि वाग्रश्मिपटलं प्रभो

bhavāndhakārakṣataye bhavatoktivivasvatā | hyaḥ prasāditamāhlādi vāgraśmipaṭalaṃ prabho

तदतीतमदीनात्मन्सर्वमन्तःकृतं मया । रम्यं पुण्यं पवित्रं च रत्नवृन्दमिवान्वितम्

tadatītamadīnātmansarvamantaḥkṛtaṃ mayā | ramyaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca ratnavṛndamivānvitam

हितानुबन्धि हृद्यं च पुण्यमानन्दसाधनम् । शिरसा ध्रियते कैर्नो सिद्धैस्त्वदनुशासनम्

hitānubandhi hṛdyaṃ ca puṇyamānandasādhanam | śirasā dhriyate kairno siddhaistvadanuśāsanam

प्रतिक्षिपन्तः संसारमिहिकावरणं वयम् । प्रसन्नास्त्वत्प्रसादेन वर्षान्त इव वासराः

pratikṣipantaḥ saṃsāramihikāvaraṇaṃ vayam | prasannāstvatprasādena varṣānta iva vāsarāḥ

आपातमधुरारम्भं मध्ये सौभाग्यवर्धनम् । अनुत्तमफलोदर्कं पुण्यं त्वदनुशासनम्

āpātamadhurārambhaṃ madhye saubhāgyavardhanam | anuttamaphalodarkaṃ puṇyaṃ tvadanuśāsanam

विकासिसितमम्लानमाह्लादितशुभाशुभम् । त्वद्वचःकुसुमं नित्यं श्रीमत्फलदमस्तु नः

vikāsisitamamlānamāhlāditaśubhāśubham | tvadvacaḥkusumaṃ nityaṃ śrīmatphaladamastu naḥ

सकलशास्त्रविचारविशारद प्रसृतपुण्यजलैकमहाह्रद । भज भृशं विततव्रत संप्रति प्रसृततां हतकिल्बिष संततिम्

sakalaśāstravicāraviśārada prasṛtapuṇyajalaikamahāhrada | bhaja bhṛśaṃ vitatavrata saṃprati prasṛtatāṃ hatakilbiṣa saṃtatim

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपाये उपशमप्रकरणे राघवप्रश्नो नाम चतुर्थः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye upaśamaprakaraṇe rāghavapraśno nāma caturthaḥ sargaḥ

सर्गः ०५

पञ्चमः सर्गः

pañcamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इदमुत्तमसिद्धान्तसुन्दरं सुन्दराकृते । उपशान्तिप्रकरणं श्रृणुष्वावहितो हितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | idamuttamasiddhāntasundaraṃ sundarākṛte | upaśāntiprakaraṇaṃ śrṛṇuṣvāvahito hitam

दीर्घसंसारमायेयं राम राजसतामसैः । धार्यते जन्तुभिर्नित्यं सुस्तम्भैरिव मण्डपः

dīrghasaṃsāramāyeyaṃ rāma rājasatāmasaiḥ | dhāryate jantubhirnityaṃ sustambhairiva maṇḍapaḥ

सत्त्वस्यजातिभिर्धीरैस्त्वादृशैर्गुणबृंहितैः । हेलया त्यज्यते पक्वा मायेयं त्वगिवोरगैः

sattvasyajātibhirdhīraistvādṛśairguṇabṛṃhitaiḥ | helayā tyajyate pakvā māyeyaṃ tvagivoragaiḥ

ये सत्त्वजातयः प्राज्ञास्तथा राजससात्त्विकाः । विचारयन्ति ते साधो जगत्पूर्वपरम्पराम्

ye sattvajātayaḥ prājñāstathā rājasasāttvikāḥ | vicārayanti te sādho jagatpūrvaparamparām

शास्त्रसज्जनसत्कार्यसङ्गेनोपहतैनसाम् । सारावलोकिनी बुद्धिर्जायते दीपिकोपमा

śāstrasajjanasatkāryasaṅgenopahatainasām | sārāvalokinī buddhirjāyate dīpikopamā

स्वयमेव विचारेण विचार्यात्मानमात्मना । यावन्नाधिगतं ज्ञेयं न तावदधिगम्यते

svayameva vicāreṇa vicāryātmānamātmanā | yāvannādhigataṃ jñeyaṃ na tāvadadhigamyate

प्रज्ञावतां नयवतां धीराणां कुलशालिनाम् । जात्या राजससत्त्वानां मुख्यस्त्वं रघुनन्दन

prajñāvatāṃ nayavatāṃ dhīrāṇāṃ kulaśālinām | jātyā rājasasattvānāṃ mukhyastvaṃ raghunandana

स्वयमालोकय प्राज्ञ संसारारम्भदृष्टिषु । किं सत्यं किमसत्यं वा भव सत्यपरायणः

svayamālokaya prājña saṃsārārambhadṛṣṭiṣu | kiṃ satyaṃ kimasatyaṃ vā bhava satyaparāyaṇaḥ

आदावन्ते च यन्नास्ति कीदृशी तस्य सत्यता । आदावन्ते च यन्नित्यं तत्सत्यं नाम नेतरत्

ādāvante ca yannāsti kīdṛśī tasya satyatā | ādāvante ca yannityaṃ tatsatyaṃ nāma netarat

आद्यन्तासन्मये यस्य वस्तुन्यासज्जते मनः । तस्य मुग्धपशोर्जन्तोर्विवेकः केन जन्यते

ādyantāsanmaye yasya vastunyāsajjate manaḥ | tasya mugdhapaśorjantorvivekaḥ kena janyate

जायते मन एवेह मन एव विवर्धते । सम्यग्दर्शनदृष्ट्या तु मन एव हि मुच्यते

jāyate mana eveha mana eva vivardhate | samyagdarśanadṛṣṭyā tu mana eva hi mucyate

श्रीराम उवाच । ज्ञातमेतन्मया ब्रह्मन्यथास्मिन्भुवनत्रये । मन एव हि संसारिजरामरणभाजनम्

śrīrāma uvāca | jñātametanmayā brahmanyathāsminbhuvanatraye | mana eva hi saṃsārijarāmaraṇabhājanam

यस्तस्योत्तरणोपायस्तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् । हार्दं तमस्त्वयार्केण राघवाणां विनाश्यते

yastasyottaraṇopāyastanme brūhi suniścitam | hārdaṃ tamastvayārkeṇa rāghavāṇāṃ vināśyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । पूर्वं राघव शास्त्रेण वैराग्येण परेण च । तथा सज्जनसङ्गेन नीयतां पुण्यतां मनः

śrīvasiṣṭha uvāca | pūrvaṃ rāghava śāstreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca | tathā sajjanasaṅgena nīyatāṃ puṇyatāṃ manaḥ

सौजन्योपहितं चेतो यदा वैराग्यमागतम् । तदानुगम्या गुरवो विज्ञानगुरवोऽपि ये

saujanyopahitaṃ ceto yadā vairāgyamāgatam | tadānugamyā guravo vijñānaguravo'pi ye

ततस्तस्योपदिष्टेन कृत्वा ध्यानार्चनादिकम् । क्रमेण पदमाप्नोति तद्यत्परमपावनम्

tatastasyopadiṣṭena kṛtvā dhyānārcanādikam | krameṇa padamāpnoti tadyatparamapāvanam

विचारेणावदातेन पश्यत्यात्मानमात्मना । इन्दुना शीतलेनान्तर्विश्वं खमिव तेजसा

vicāreṇāvadātena paśyatyātmānamātmanā | indunā śītalenāntarviśvaṃ khamiva tejasā

तावद्भवमहाम्भोधौ जनस्तृणवदुह्यते । विचारतटविश्रान्तिमेति यावन्न चेतसा

tāvadbhavamahāmbhodhau janastṛṇavaduhyate | vicārataṭaviśrāntimeti yāvanna cetasā

विचारेण परिज्ञातवस्तुनोऽस्य जनस्य धीः । सर्वानधःकरोत्याधीन्सौम्याम्भ इव वालुकाः

vicāreṇa parijñātavastuno'sya janasya dhīḥ | sarvānadhaḥkarotyādhīnsaumyāmbha iva vālukāḥ

इदं रुक्ममिदं भस्म परिज्ञातमिति स्फुटम् । न यथा हेमकारस्य हेमज्ञानात्मनस्तथा

idaṃ rukmamidaṃ bhasma parijñātamiti sphuṭam | na yathā hemakārasya hemajñānātmanastathā

अक्षयोऽयं मनागात्मा स्वात्मन्यवगते चिरम् । भवतीति नरस्येह मोहस्यावसरः कुतः

akṣayo'yaṃ manāgātmā svātmanyavagate ciram | bhavatīti narasyeha mohasyāvasaraḥ kutaḥ

अपरिज्ञातसारे हि मनोऽन्तर्यदि मुह्यते । ज्ञातसारे त्वसंदिग्धमसती किल मूढता

aparijñātasāre hi mano'ntaryadi muhyate | jñātasāre tvasaṃdigdhamasatī kila mūḍhatā

हे जना अपरिज्ञात आत्मा वो दुःखसिद्धये । परिज्ञातस्त्वनन्ताय सुखायोपशमाय च

he janā aparijñāta ātmā vo duḥkhasiddhaye | parijñātastvanantāya sukhāyopaśamāya ca

मिश्रीभूतमिवानेन देहेनोपहतात्मना । व्यक्तीकृत्य स्वमात्मानं स्वस्था भवत मा चिरम्

miśrībhūtamivānena dehenopahatātmanā | vyaktīkṛtya svamātmānaṃ svasthā bhavata mā ciram

देहेनास्य न संबन्धो मनागेवामलात्मनः । हेम्नः पङ्कलवेनेव तद्गतस्यापि मानवाः

dehenāsya na saṃbandho manāgevāmalātmanaḥ | hemnaḥ paṅkalaveneva tadgatasyāpi mānavāḥ

पृथगात्मा पृथग्देही जलपद्मलवोपमौ । ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे

pṛthagātmā pṛthagdehī jalapadmalavopamau | ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me

जडधर्मि मनो यावद्गर्तकच्छपवत्स्थितम् । भोगमार्गवदामूढं विस्मृतात्मविचारणम्

jaḍadharmi mano yāvadgartakacchapavatsthitam | bhogamārgavadāmūḍhaṃ vismṛtātmavicāraṇam

तावत्संसारतिमिरं सेन्दुनापि सवह्निना । अर्कद्वादशकेनापि मनागपि न भिद्यते

tāvatsaṃsāratimiraṃ sendunāpi savahninā | arkadvādaśakenāpi manāgapi na bhidyate

संप्रबुद्धे हि मनसि स्वां विवेचयति स्थितिम् । नैशमर्कोदय इव तमो हार्दं पलायते

saṃprabuddhe hi manasi svāṃ vivecayati sthitim | naiśamarkodaya iva tamo hārdaṃ palāyate

नित्यमुत्तमबोधाय योगशय्यागतं मनः । बोधयेद्भवभेदाय भवो ह्यत्यन्तदुःखदः

nityamuttamabodhāya yogaśayyāgataṃ manaḥ | bodhayedbhavabhedāya bhavo hyatyantaduḥkhadaḥ

यथा रजोभिर्गगनं यथा कमलमम्बुभिः । न लिप्यते हि संश्लिष्टैर्देहैरात्मा तथैव च

yathā rajobhirgaganaṃ yathā kamalamambubhiḥ | na lipyate hi saṃśliṣṭairdehairātmā tathaiva ca

कर्दमादि यथा हेम्ना श्लिष्टिमेति पृथक्स्थितम् । नान्तःपरिणतिं याति जडो देहस्तथात्मना

kardamādi yathā hemnā śliṣṭimeti pṛthaksthitam | nāntaḥpariṇatiṃ yāti jaḍo dehastathātmanā

सुखदुःखानुभावित्वमात्मनीत्यवबुध्यते । असत्यमेव गगने बिन्दुताम्लानते यथा

sukhaduḥkhānubhāvitvamātmanītyavabudhyate | asatyameva gagane bindutāmlānate yathā

सुखदुःखे न देहस्य सर्वातीतस्य नात्मनः । एते ह्यज्ञानकस्यैव तस्मिन्नष्टे न कस्यचित्

sukhaduḥkhe na dehasya sarvātītasya nātmanaḥ | ete hyajñānakasyaiva tasminnaṣṭe na kasyacit

न कस्यचित्सुखं किंचिद्दुःखं च नच कस्यचित् । सर्वमात्ममयं शान्तमनन्तं पश्य राघव

na kasyacitsukhaṃ kiṃcidduḥkhaṃ ca naca kasyacit | sarvamātmamayaṃ śāntamanantaṃ paśya rāghava

इमा याः परिदृश्यन्ते वितताः सृष्टिदृष्टयः । पयसीव तरङ्गास्ते पिच्छं व्योम्नीव चात्मनि

imā yāḥ paridṛśyante vitatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ | payasīva taraṅgāste picchaṃ vyomnīva cātmani

यथा मणिर्ददात्यात्मच्छायाः स्वयमकारणम् । तेजोमयीस्तथैवायमात्मा सृष्टीः प्रयच्छति

yathā maṇirdadātyātmacchāyāḥ svayamakāraṇam | tejomayīstathaivāyamātmā sṛṣṭīḥ prayacchati

आत्मा जगच्च सुमते नैकं न द्वैतमप्यसत् । आभासमात्रमेवेदमित्थं संप्रति जृम्भते

ātmā jagacca sumate naikaṃ na dvaitamapyasat | ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati jṛmbhate

समस्तं खल्विदं ब्रह्म सर्वमात्मैवमाततम् । अहमन्यदिदं चान्यदिति भ्रान्तिं त्यजानघ

samastaṃ khalvidaṃ brahma sarvamātmaivamātatam | ahamanyadidaṃ cānyaditi bhrāntiṃ tyajānagha

तते ब्रह्मघने नित्ये संभवन्ति न कल्पनाः । विच्छित्तयः पयोराशौ यथा राम न सन्मयाः

tate brahmaghane nitye saṃbhavanti na kalpanāḥ | vicchittayaḥ payorāśau yathā rāma na sanmayāḥ

एकस्मिन्नेव सर्वस्मिन्परमात्मनि वस्तुनि । द्वितीया कल्पना नास्ति वह्नौ हिमकणा यथा

ekasminneva sarvasminparamātmani vastuni | dvitīyā kalpanā nāsti vahnau himakaṇā yathā

भावयन्नात्मनात्मानं चिद्रूपेणैव चिन्मयम् । ऋजूज्ज्वलमये ह्यात्मा स्वयमात्मनि जृम्भते

bhāvayannātmanātmānaṃ cidrūpeṇaiva cinmayam | ṛjūjjvalamaye hyātmā svayamātmani jṛmbhate

न शोकोस्ति न मोहोस्ति न जन्मास्ति न जन्मवान् । यदस्तीह तदेवास्ति विज्वरो भव राघव

na śokosti na mohosti na janmāsti na janmavān | yadastīha tadevāsti vijvaro bhava rāghava

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् । अद्वितीयो विशोकात्मा विज्वरो भव राघव

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān | advitīyo viśokātmā vijvaro bhava rāghava

समः स्वस्थः स्थिरमतिः शान्तशोकमना मुनिः । मौनी वरमणिस्वच्छो विज्वरो भव राघव

samaḥ svasthaḥ sthiramatiḥ śāntaśokamanā muniḥ | maunī varamaṇisvaccho vijvaro bhava rāghava

विविक्तः शान्तसंकल्पो धीरधीर्विजिताशयः । यथाप्राप्तानुवर्ती च विज्वरो भव राघव

viviktaḥ śāntasaṃkalpo dhīradhīrvijitāśayaḥ | yathāprāptānuvartī ca vijvaro bhava rāghava

वीतरागो निरायासो विमलो वीतकल्मषः । नादाता न परित्यागी विज्वरो भव राघव

vītarāgo nirāyāso vimalo vītakalmaṣaḥ | nādātā na parityāgī vijvaro bhava rāghava

विश्वातीतपदं प्राप्तः प्राप्तप्राप्तव्यपूरितः । पूर्णार्णववदक्षुब्धो विज्वरो भव राघव

viśvātītapadaṃ prāptaḥ prāptaprāptavyapūritaḥ | pūrṇārṇavavadakṣubdho vijvaro bhava rāghava

विकल्पजालनिर्मुक्तो मायाञ्जनविवर्जितः । आत्मनात्मनि तृप्तात्मा विज्वरो भव राघव

vikalpajālanirmukto māyāñjanavivarjitaḥ | ātmanātmani tṛptātmā vijvaro bhava rāghava

अनन्तापारपर्यन्तवपुरात्मविदांवर । धराधरशिरोधीरो विज्वरो भव राघव

anantāpāraparyantavapurātmavidāṃvara | dharādharaśirodhīro vijvaro bhava rāghava

यथाप्राप्तानुभवनात्सर्वत्रानभिवाञ्छनात् । त्यागादानपरित्यागाद्विज्वरो भव राघव

yathāprāptānubhavanātsarvatrānabhivāñchanāt | tyāgādānaparityāgādvijvaro bhava rāghava

आत्मन्येवात्मनौदार्यं भज पूर्णं इवार्णवः । आत्मन्येवात्मनाह्लादं भज पूर्णन्दुबिम्बवत्

ātmanyevātmanaudāryaṃ bhaja pūrṇaṃ ivārṇavaḥ | ātmanyevātmanāhlādaṃ bhaja pūrṇandubimbavat

विश्वप्रपञ्चरचनेयमसत्यरूपा नासत्यरूपमनुधावति राम तज्ज्ञः । तज्ज्ञोऽसि शान्तकलनोऽसि निरामयोऽसि नित्योदितोऽसि भव सुन्दर शान्तशोकः

viśvaprapañcaracaneyamasatyarūpā nāsatyarūpamanudhāvati rāma tajjñaḥ | tajjño'si śāntakalano'si nirāmayo'si nityodito'si bhava sundara śāntaśokaḥ

एकातपत्रमवनौ गुरुणोपदिष्टं सम्यक्सुपालय चिरं समयेह दृष्ट्या । राज्यं समस्तगुणरञ्जितराजलोक- स्त्वाशो न युक्तइह कर्मसु नापि रागः

ekātapatramavanau guruṇopadiṣṭaṃ samyaksupālaya ciraṃ samayeha dṛṣṭyā | rājyaṃ samastaguṇarañjitarājaloka- stvāśo na yuktaiha karmasu nāpi rāgaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु उपशमप्रकरणे प्रशमोपदेशो नाम पञ्चमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe praśamopadeśo nāma pañcamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६

षष्ठः सर्गः

ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इमं विश्वपरिस्पन्दं करोमीत्यस्तवासनम् । प्रवर्तते यः कार्येषु स मुक्त इति मे मतिः

śrīvasiṣṭha uvāca | imaṃ viśvaparispandaṃ karomītyastavāsanam | pravartate yaḥ kāryeṣu sa mukta iti me matiḥ

पौरुषीं तनुमाश्रित्य केचिदेतत्क्रियारताः । स्वर्गान्नरकमायान्ति स्वर्गं च नरकात्पुनः

pauruṣīṃ tanumāśritya kecidetatkriyāratāḥ | svargānnarakamāyānti svargaṃ ca narakātpunaḥ

केचित्त्वकर्मणि रता विरता अपि कर्मणः । नरकान्नरकं यान्ति दुःखाद्दुःखं भयाद्भयम्

kecittvakarmaṇi ratā viratā api karmaṇaḥ | narakānnarakaṃ yānti duḥkhādduḥkhaṃ bhayādbhayam

केचित्स्ववासनातन्तुबद्धाः कर्मफलोदिताः । तिर्यक्त्वात्स्थावरतनुं यान्ति तिर्यक्तनुं ततः

kecitsvavāsanātantubaddhāḥ karmaphaloditāḥ | tiryaktvātsthāvaratanuṃ yānti tiryaktanuṃ tataḥ

केचिदात्मविदो धन्या विचारितमनोदृशः । विच्छिन्नतृष्णानिगडा यान्ति निष्केवलं पदम्

kecidātmavido dhanyā vicāritamanodṛśaḥ | vicchinnatṛṣṇānigaḍā yānti niṣkevalaṃ padam

पुरा कतिपयान्येव भुक्त्वा जन्मानि राघव । अस्मिञ्जन्मनि यो मुक्तस्तस्माद्राजससात्त्विकः

purā katipayānyeva bhuktvā janmāni rāghava | asmiñjanmani yo muktastasmādrājasasāttvikaḥ

जातोऽसौ वृद्धिमभ्येति पार्वणश्चन्द्रमा इव । कुटजं प्रावृषीवैनं सौभाग्यमनुगच्छति

jāto'sau vṛddhimabhyeti pārvaṇaścandramā iva | kuṭajaṃ prāvṛṣīvainaṃ saubhāgyamanugacchati

यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तमाश्वेव महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुमिवोत्तमम्

yasyedaṃ janma pāścātyaṃ tamāśveva mahāmate | viśanti vidyā vimalā muktā veṇumivottamam

आर्यता हृद्यता मैत्री सौम्यता करुणा ज्ञता । समाश्रयन्ति तं नित्यमन्तःपुरमिवाङ्गनाः

āryatā hṛdyatā maitrī saumyatā karuṇā jñatā | samāśrayanti taṃ nityamantaḥpuramivāṅganāḥ

यः कुर्वन्सर्वकार्याणि पुण्ये नष्टेऽथ तत्फले । समः सन्सर्वकार्येषु न तुष्यति न शोचति

yaḥ kurvansarvakāryāṇi puṇye naṣṭe'tha tatphale | samaḥ sansarvakāryeṣu na tuṣyati na śocati

तमांसीव दिवा यान्ति तत्र द्वन्द्वानि संक्षयम् । शरदीव घनास्तत्र गुणा गच्छन्ति शुद्धताम्

tamāṃsīva divā yānti tatra dvandvāni saṃkṣayam | śaradīva ghanāstatra guṇā gacchanti śuddhatām

पेशलाचारमधुरं सर्वे वाञ्छन्ति तं जनाः । वेणुं मधुरनिध्वानं वने वनमृगा इव

peśalācāramadhuraṃ sarve vāñchanti taṃ janāḥ | veṇuṃ madhuranidhvānaṃ vane vanamṛgā iva

नरं पाश्चात्यजन्मानमेवंप्राया गुणश्रियः । जातमेवानुधावन्ति बलाका इव वारिदम्

naraṃ pāścātyajanmānamevaṃprāyā guṇaśriyaḥ | jātamevānudhāvanti balākā iva vāridam

ततोऽसौ गुणसंपूर्णो गुरुमेवानुगच्छति । स तमेवं विवेके वै नियोजयति पावने

tato'sau guṇasaṃpūrṇo gurumevānugacchati | sa tamevaṃ viveke vai niyojayati pāvane

विचारवैराग्यवता चेतसा गुणशालिना । देवं पश्यत्यथात्मानमेकरूपमनामयम्

vicāravairāgyavatā cetasā guṇaśālinā | devaṃ paśyatyathātmānamekarūpamanāmayam

तनोत्ययं विचारेण चारुणा शान्तचेतसा । प्रबोधनाय प्रथमं मनोमननमान्तरम्

tanotyayaṃ vicāreṇa cāruṇā śāntacetasā | prabodhanāya prathamaṃ manomananamāntaram

ये हि पाश्चात्यजन्मानस्ते हि सुप्तं मनोमृगम् । प्रबोधयन्ति प्रथमं गुणहीनं महागुणाः

ye hi pāścātyajanmānaste hi suptaṃ manomṛgam | prabodhayanti prathamaṃ guṇahīnaṃ mahāguṇāḥ

प्रथितगुणान्सुगुरून्निषेव्य यत्ना- दमलधिया प्रविचार्य चित्तरत्नम् । गतिममलामुपयान्ति मानवास्ते परमवलोक्य चिरं प्रकाशमन्तः

prathitaguṇānsugurūnniṣevya yatnā- damaladhiyā pravicārya cittaratnam | gatimamalāmupayānti mānavāste paramavalokya ciraṃ prakāśamantaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे प्रथमोपदेशो नाम षष्ठः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prathamopadeśo nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

सर्गः ०७

सप्तमः सर्गः

saptamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एष तावत्क्रमः प्रोक्तः सामान्यः सर्वदेहिनाम् । इममन्यं विशेषं त्वं श्रृणु राजीवलोचन

śrīvasiṣṭha uvāca | eṣa tāvatkramaḥ proktaḥ sāmānyaḥ sarvadehinām | imamanyaṃ viśeṣaṃ tvaṃ śrṛṇu rājīvalocana

अस्मिन्संसारसंरम्भे जातानां देहधारिणाम् । अपवर्गक्षमौ राम द्वाविमावुत्तमौ क्रमौ

asminsaṃsārasaṃrambhe jātānāṃ dehadhāriṇām | apavargakṣamau rāma dvāvimāvuttamau kramau

एकस्तावद्गुरुप्रोक्तादनुष्ठानाच्छनैः शनैः । जन्मना जन्मभिर्वापि सिद्धिदः समुदाहृतः

ekastāvadguruproktādanuṣṭhānācchanaiḥ śanaiḥ | janmanā janmabhirvāpi siddhidaḥ samudāhṛtaḥ

द्वितीयस्त्वात्मनैवाशु किंचिद्व्युत्पन्नचेतसा । भवति ज्ञानसंप्राप्तिराकाशफलपातवत्

dvitīyastvātmanaivāśu kiṃcidvyutpannacetasā | bhavati jñānasaṃprāptirākāśaphalapātavat

नभःफलनिपाताभज्ञानसंप्रतिपत्तये । तत्रेमं श्रृणु वृत्तान्तं प्राक्तनं कथयामि ते

nabhaḥphalanipātābhajñānasaṃpratipattaye | tatremaṃ śrṛṇu vṛttāntaṃ prāktanaṃ kathayāmi te

श्रृणु सुभग कथां महानुभावा व्यपगतपूर्वशुभाशुभार्गलौघाः । खपतितफलवत्परं विवेकं चरमभवा विमलं समश्नुवन्ति

śrṛṇu subhaga kathāṃ mahānubhāvā vyapagatapūrvaśubhāśubhārgalaughāḥ | khapatitaphalavatparaṃ vivekaṃ caramabhavā vimalaṃ samaśnuvanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे आकाशफलप्राप्तिवज्ज्ञानसंप्राप्तिक्रमसूचनं नाम सप्तमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe ākāśaphalaprāptivajjñānasaṃprāptikramasūcanaṃ nāma saptamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८

अष्टमः सर्गः

aṣṭamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्त्यस्तमितसर्वापदुद्यत्संपदुदारधीः । विदेहानां महीपालो जनको नाम वीर्यवान्

śrīvasiṣṭha uvāca | astyastamitasarvāpadudyatsaṃpadudāradhīḥ | videhānāṃ mahīpālo janako nāma vīryavān

कल्पवृक्षोऽर्थिसार्थानां मित्रालानां दिवाकरः । माधवो बन्धुपुष्पाणां स्त्रीणां मकरकेतनः

kalpavṛkṣo'rthisārthānāṃ mitrālānāṃ divākaraḥ | mādhavo bandhupuṣpāṇāṃ strīṇāṃ makaraketanaḥ

द्विजकैरवशीतांशुर्द्विपत्तिमिरभास्करः । सौजन्यरत्नजलधिर्भुवं विष्णुरिवास्थितः

dvijakairavaśītāṃśurdvipattimirabhāskaraḥ | saujanyaratnajaladhirbhuvaṃ viṣṇurivāsthitaḥ

प्रफुल्लवाललतिके मञ्जरीपुञ्जपिञ्जरे । स कदाचिन्मधौ मत्ते कोकिलालापलासिनि

praphullavālalatike mañjarīpuñjapiñjare | sa kadācinmadhau matte kokilālāpalāsini

ययौ कुसुमिताभोगंसुविलासलताङ्गनम् । लीलयोपवनं कान्तं नन्दनं वासवो यथा

yayau kusumitābhogaṃsuvilāsalatāṅganam | līlayopavanaṃ kāntaṃ nandanaṃ vāsavo yathā

तस्मिन्वरवने हृद्ये केसरोद्दाममारुते । दूरस्थानुचरः सानुकुञ्जेषु विचचार ह

tasminvaravane hṛdye kesaroddāmamārute | dūrasthānucaraḥ sānukuñjeṣu vicacāra ha

अथ शुश्राव कस्मिंश्चित्तमालवनगुल्मके । सिद्धानामप्रदृश्यानां स्वप्रसङ्गादुदाहृताः

atha śuśrāva kasmiṃścittamālavanagulmake | siddhānāmapradṛśyānāṃ svaprasaṅgādudāhṛtāḥ

विविक्तवासिनां नित्यं शैलकन्दरचारिणाम् । इमाः कमलपत्राक्ष गीता गीतात्मभावनाः

viviktavāsināṃ nityaṃ śailakandaracāriṇām | imāḥ kamalapatrākṣa gītā gītātmabhāvanāḥ

सिद्धा ऊचुः ।. द्रष्टृदृश्यसमायोगात्प्रत्ययानन्दनिश्चयः । यस्तं स्वमात्मतत्त्वोत्थं निःस्पन्दं समुपास्महे

siddhā ūcuḥ |. draṣṭṛdṛśyasamāyogātpratyayānandaniścayaḥ | yastaṃ svamātmatattvotthaṃ niḥspandaṃ samupāsmahe

अन्ये ऊचुः । द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं समुपास्महे

anye ūcuḥ | draṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha | darśanaprathamābhāsamātmānaṃ samupāsmahe

अन्ये ऊचुः । द्वयोर्मध्यगतं नित्यमस्तिनास्तीति पक्षयोः । प्रकाशनं प्रकाश्यानामात्मानं समुपास्महे

anye ūcuḥ | dvayormadhyagataṃ nityamastināstīti pakṣayoḥ | prakāśanaṃ prakāśyānāmātmānaṃ samupāsmahe

अन्ये ऊचुः । यस्मिन्सर्वं यस्य सर्वं यतः सर्वं यस्मायिदम् । येन सर्वं यद्धि सर्वं तत्सत्यं समुपास्महे

anye ūcuḥ | yasminsarvaṃ yasya sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yasmāyidam | yena sarvaṃ yaddhi sarvaṃ tatsatyaṃ samupāsmahe

अन्ये ऊचुः । अशिरस्कं हकारान्तमशेषाकारसंस्थितम् । अजस्रमुच्चरन्तं स्वं तमात्मानमुपास्महे

anye ūcuḥ | aśiraskaṃ hakārāntamaśeṣākārasaṃsthitam | ajasramuccarantaṃ svaṃ tamātmānamupāsmahe

अन्ये ऊचुः । संत्यज्य हृद्गुहेशानं देवमन्यं प्रयान्ति ये । ते रत्नमभिवाञ्छन्ति त्यक्तहस्तस्थकौस्तुभाः

anye ūcuḥ | saṃtyajya hṛdguheśānaṃ devamanyaṃ prayānti ye | te ratnamabhivāñchanti tyaktahastasthakaustubhāḥ

अन्ये ऊचुः । सर्वाशाः किल संत्यज्य फलमेतदवाप्यते । येनाशाविषवल्लीनां मूलमाला विलूयते

anye ūcuḥ | sarvāśāḥ kila saṃtyajya phalametadavāpyate | yenāśāviṣavallīnāṃ mūlamālā vilūyate

अन्ये ऊचुः । बुद्ध्वाप्यत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्मतिः । बध्नाति भावनां भूयो नरो नासौ स गर्दभः

anye ūcuḥ | buddhvāpyatyantavairasyaṃ yaḥ padārtheṣu durmatiḥ | badhnāti bhāvanāṃ bhūyo naro nāsau sa gardabhaḥ

अन्ये ऊचुः । उत्थितानुत्थितानेतानिन्द्रियाहीन्पुनः पुनः । हन्याद्विवेकदण्डेन वज्रेणेव हरिर्गिरीन्

anye ūcuḥ | utthitānutthitānetānindriyāhīnpunaḥ punaḥ | hanyādvivekadaṇḍena vajreṇeva harirgirīn

अन्ये ऊचुः । उपशमसुखमाहरेत्पवित्रं सुशमवतः शममेति साधुचेतः । प्रशमितमनसः स्वके स्वरूपे भवति सुखे स्थितिरुत्तमा चिराय

anye ūcuḥ | upaśamasukhamāharetpavitraṃ suśamavataḥ śamameti sādhucetaḥ | praśamitamanasaḥ svake svarūpe bhavati sukhe sthitiruttamā cirāya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सिद्धगीतानामाष्टमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe siddhagītānāmāṣṭamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९

नवमः सर्गः

navamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति सिद्धगणोद्गीता गीताः श्रुत्वा महीपतिः । विषादमाजगामाशु भीरू रणरवादिव

śrīvasiṣṭha uvāca | iti siddhagaṇodgītā gītāḥ śrutvā mahīpatiḥ | viṣādamājagāmāśu bhīrū raṇaravādiva

जगाम परिवारं स्वमाकर्षन्स्वगृहं प्रति । स्वतीरवृक्षानुगतः सरिदोघ इवार्णवम्

jagāma parivāraṃ svamākarṣansvagṛhaṃ prati | svatīravṛkṣānugataḥ saridogha ivārṇavam

परिवारमशेषेण विसृज्य स्वं स्वमालयम् । एक एवारुरोहाग्र्यं गृहमर्क इवाचलम्

parivāramaśeṣeṇa visṛjya svaṃ svamālayam | eka evārurohāgryaṃ gṛhamarka ivācalam

तत्र प्रोड्डयनालोलखगपक्षतिचञ्चलाः । आलोकयंल्लोकगतीर्विललापेदमाकुलः

tatra proḍḍayanālolakhagapakṣaticañcalāḥ | ālokayaṃllokagatīrvilalāpedamākulaḥ

हा कष्टमतिकष्टासु लोकलोलदशास्वयम् । पाषाणेष्विव पाषाणा आलुठामि बलादहम्

hā kaṣṭamatikaṣṭāsu lokaloladaśāsvayam | pāṣāṇeṣviva pāṣāṇā āluṭhāmi balādaham

अपर्यन्तस्य कालस्य कोऽप्यंशो जीव्यते मया । तस्मिन्भावं निबध्नामि धिङ्नामधमचेतनम्

aparyantasya kālasya ko'pyaṃśo jīvyate mayā | tasminbhāvaṃ nibadhnāmi dhiṅnāmadhamacetanam

कियन्मात्रमिदं नाम राज्यमाजीवितं मम । किमेतेन विना दुःखं तिष्ठामि हतधीर्यथा

kiyanmātramidaṃ nāma rājyamājīvitaṃ mama | kimetena vinā duḥkhaṃ tiṣṭhāmi hatadhīryathā

आदावन्तेऽप्यनन्तोऽहं मध्ये पेलवजीवितः । बालश्चित्रेन्दुनेवाहं किं मुधा धृतिमास्थितः

ādāvante'pyananto'haṃ madhye pelavajīvitaḥ | bālaścitrendunevāhaṃ kiṃ mudhā dhṛtimāsthitaḥ

प्रपञ्चरहितेनाहमिन्द्रजालेन जालिना । हा कष्टमतिमुह्यामि केनास्मि परिमोहितः

prapañcarahitenāhamindrajālena jālinā | hā kaṣṭamatimuhyāmi kenāsmi parimohitaḥ

यद्वस्तु यच्च वा रम्यं यदुदारमकृत्रिमम् । किंचित्तदिह नास्त्येव किंनिष्ठेह मतिर्मम

yadvastu yacca vā ramyaṃ yadudāramakṛtrimam | kiṃcittadiha nāstyeva kiṃniṣṭheha matirmama

दूरस्थमप्यदूरस्थं यन्मे मनसि वर्तते । इति निश्चित्य बाह्यार्थभावनां संत्यजाम्यहम्

dūrasthamapyadūrasthaṃ yanme manasi vartate | iti niścitya bāhyārthabhāvanāṃ saṃtyajāmyaham

लोकाजवं जवीभावः सलिलावर्तभङ्गुरः । दृष्टोऽद्यापि हि दुःखाय केयमास्था सुखं प्रति

lokājavaṃ javībhāvaḥ salilāvartabhaṅguraḥ | dṛṣṭo'dyāpi hi duḥkhāya keyamāsthā sukhaṃ prati

प्रत्यब्दं प्रतिमासं च प्रत्यहं च प्रतिक्षणम् । सुखानि दुःखपिण्डानि दुःखानि तु पुनः पुनः

pratyabdaṃ pratimāsaṃ ca pratyahaṃ ca pratikṣaṇam | sukhāni duḥkhapiṇḍāni duḥkhāni tu punaḥ punaḥ

परामृष्टं विशिष्टं हि दृष्टं नष्टं न भावितम् । अत्रस्थं न तदस्तीह सतां यत्रास्तु संस्थितिः

parāmṛṣṭaṃ viśiṣṭaṃ hi dṛṣṭaṃ naṣṭaṃ na bhāvitam | atrasthaṃ na tadastīha satāṃ yatrāstu saṃsthitiḥ

अद्य ये महतां मूर्ध्नि ते दिनैर्निपतन्त्यधः । हतचित्तमहत्तायां कैषा विश्वस्तता वत

adya ye mahatāṃ mūrdhni te dinairnipatantyadhaḥ | hatacittamahattāyāṃ kaiṣā viśvastatā vata

अरज्जुरेव बद्धोऽहमपङ्कोऽस्मि कलङ्कितः । पतितोस्म्युपरिस्थोपि हा ममात्मन्हता स्थितिः

arajjureva baddho'hamapaṅko'smi kalaṅkitaḥ | patitosmyuparisthopi hā mamātmanhatā sthitiḥ

कस्मादकस्मान्मोहोयमागतो धीमतोऽपि मे । असितः पिहितालोको भास्कराग्रमिवाम्बुदः

kasmādakasmānmohoyamāgato dhīmato'pi me | asitaḥ pihitāloko bhāskarāgramivāmbudaḥ

क इमे मे महाभोगाः क इमे मम बान्धवाः । बालो भूतमयेनेव संकेतेनाहमाकुलः

ka ime me mahābhogāḥ ka ime mama bāndhavāḥ | bālo bhūtamayeneva saṃketenāhamākulaḥ

स्वयमेव निबध्नामि जरामरणरागिणीम् । किमिमामहमेतेषु धृतिमुद्वेगकारिणीम्

svayameva nibadhnāmi jarāmaraṇarāgiṇīm | kimimāmahameteṣu dhṛtimudvegakāriṇīm

यातु तिष्ठतु वा सम्यङ् ममैतां प्रति को ग्रहः । बुद्बुदश्रीरिवैषा हि मिथ्यैवेत्थमुपस्थिता

yātu tiṣṭhatu vā samyaṅ mamaitāṃ prati ko grahaḥ | budbudaśrīrivaiṣā hi mithyaivetthamupasthitā

ते महाविभवा भोगास्ते सन्तः स्निग्धबान्धवाः । सर्वं स्मृतिपथं प्राप्तं वर्तमानेऽपि का धृतिः

te mahāvibhavā bhogāste santaḥ snigdhabāndhavāḥ | sarvaṃ smṛtipathaṃ prāptaṃ vartamāne'pi kā dhṛtiḥ

क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणः क्व जगन्ति वा । प्राक्तनानि प्रयातानि केयं विश्वस्तता मम

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā | prāktanāni prayātāni keyaṃ viśvastatā mama

गिलितानीन्द्रलक्षाणि बुद्बुदानीव वारिणि । मां जीवितनिबद्धास्थं विहसिष्यन्ति साधवः

gilitānīndralakṣāṇi budbudānīva vāriṇi | māṃ jīvitanibaddhāsthaṃ vihasiṣyanti sādhavaḥ

ब्रह्मणां कोटयो याता गताः सर्गपरम्पराः । प्रयाताः पांसुवद्भूपाः का धृतिर्मम जीविते

brahmaṇāṃ koṭayo yātā gatāḥ sargaparamparāḥ | prayātāḥ pāṃsuvadbhūpāḥ kā dhṛtirmama jīvite

संसाररात्रिदुःस्वप्ने चेत्ये देहमये भ्रमे । आस्थां चेदनुबध्नामि तत्रेमां तु धिगस्थितिम्

saṃsārarātriduḥsvapne cetye dehamaye bhrame | āsthāṃ cedanubadhnāmi tatremāṃ tu dhigasthitim

अयं सोऽहमिति व्यर्थकल्पनाऽसत्स्वरूपिणी । अहंकारपिशाचेन किमज्ञवदहं स्थितः

ayaṃ so'hamiti vyarthakalpanā'satsvarūpiṇī | ahaṃkārapiśācena kimajñavadahaṃ sthitaḥ

हतं हतमिदं कस्मादायुराततयानया । पश्यन्नपि न पश्यामि सूक्ष्मया काललेखया

hataṃ hatamidaṃ kasmādāyurātatayānayā | paśyannapi na paśyāmi sūkṣmayā kālalekhayā

पादपीठे कृतेशानाः शार्ङ्गिक्रीडनकन्दुकाः । कालकापालिकाग्रस्ताः किमास्थे मयि वल्गसि

pādapīṭhe kṛteśānāḥ śārṅgikrīḍanakandukāḥ | kālakāpālikāgrastāḥ kimāsthe mayi valgasi

अजस्रमुपयान्त्येते यान्ति चाद्यापि वासराः । अविनष्टैकसद्वस्तुर्दृष्टो नाद्यापि वासरः

ajasramupayāntyete yānti cādyāpi vāsarāḥ | avinaṣṭaikasadvasturdṛṣṭo nādyāpi vāsaraḥ

सारसाः सरसीवैते सर्वस्मिञ्जनचेतसि । भोगा एव स्फुरन्त्यन्तर्न तु स्वपददृष्टयः

sārasāḥ sarasīvaite sarvasmiñjanacetasi | bhogā eva sphurantyantarna tu svapadadṛṣṭayaḥ

कष्टात्कष्टतरं प्राप्तो दुःखाद्दुःखतरं गतः । अद्यापि न विरक्तोस्मि हा धिङ्मामधमाशयम्

kaṣṭātkaṣṭataraṃ prāpto duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ | adyāpi na viraktosmi hā dhiṅmāmadhamāśayam

येषु येषु दृढा बद्धा भावना भव्यवस्तुषु । तानि तानि विनष्टानि दृष्टानि किमिहोत्तमम्

yeṣu yeṣu dṛḍhā baddhā bhāvanā bhavyavastuṣu | tāni tāni vinaṣṭāni dṛṣṭāni kimihottamam

यन्मध्ये यच्च पर्यन्ते यदापाते मनोरमम् । सर्वमेवापवित्रं तद्विनाशामेध्यदूषितम्

yanmadhye yacca paryante yadāpāte manoramam | sarvamevāpavitraṃ tadvināśāmedhyadūṣitam

येषु येषु पदार्थेषु धृतिं बध्नाति मानवः । तेषु तेष्वेव तस्यायं दृष्टो नाशोदयो भृशम्

yeṣu yeṣu padārtheṣu dhṛtiṃ badhnāti mānavaḥ | teṣu teṣveva tasyāyaṃ dṛṣṭo nāśodayo bhṛśam

श्वःश्वः पापीयसीमेष श्वःश्वः क्रूरतरामपि । श्वःश्वः स्वेदकरीमेति दशामिह जडो जनः

śvaḥśvaḥ pāpīyasīmeṣa śvaḥśvaḥ krūratarāmapi | śvaḥśvaḥ svedakarīmeti daśāmiha jaḍo janaḥ

अज्ञानैकहतो बाल्ये यौवने मदनाहतः । शेषे कलत्रचिन्तार्तः किं करोति कदा जडः

ajñānaikahato bālye yauvane madanāhataḥ | śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti kadā jaḍaḥ

आगमापायि विरसं दशावैषम्यदूषितम् । असारसारं संसारं किं तत्पश्यति दुर्मतिः

āgamāpāyi virasaṃ daśāvaiṣamyadūṣitam | asārasāraṃ saṃsāraṃ kiṃ tatpaśyati durmatiḥ

राजसूयाश्वमेधाद्यैरिष्ट्वा यज्ञशतैरपि । महाकल्पान्तमप्यंशं स्वर्गं प्राप्नोति नाधिकम्

rājasūyāśvamedhādyairiṣṭvā yajñaśatairapi | mahākalpāntamapyaṃśaṃ svargaṃ prāpnoti nādhikam

कोऽसौ स्वर्गोऽस्ति भूमौ वा पाताले वा प्रदेशकः । न यत्राभिभवन्त्येता दुर्भ्रमर्य इवापदः

ko'sau svargo'sti bhūmau vā pātāle vā pradeśakaḥ | na yatrābhibhavantyetā durbhramarya ivāpadaḥ

निजचेतोविलव्यालाः शरीरस्थलपल्लवाः । आधयो व्याधयश्चैते निवार्यन्ते कथं किल

nijacetovilavyālāḥ śarīrasthalapallavāḥ | ādhayo vyādhayaścaite nivāryante kathaṃ kila

सतोऽसत्ता स्थिता मूर्ध्नि मूर्ध्नि रम्येष्वरम्यता । सुखेषु मूर्ध्नि दुःखानि किमेकं संश्रयाम्यहम्

sato'sattā sthitā mūrdhni mūrdhni ramyeṣvaramyatā | sukheṣu mūrdhni duḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham

जायन्ते च म्रियन्ते च प्राकृताः क्षुद्रजन्तवः । धरा तैरेव नीरन्ध्रा दुर्लभाः साधुसाधवः

jāyante ca mriyante ca prākṛtāḥ kṣudrajantavaḥ | dharā taireva nīrandhrā durlabhāḥ sādhusādhavaḥ

नीलोत्पलालिनयनाः परमप्रेमभूषणाः । हासायैव विलासिन्यः क्षणभङ्गितया स्थिताः

nīlotpalālinayanāḥ paramapremabhūṣaṇāḥ | hāsāyaiva vilāsinyaḥ kṣaṇabhaṅgitayā sthitāḥ

येषां निमेषणोन्मेषैर्जगतां प्रलयोदयौ । तादृशाः पुरुषाः सन्ति मादृशां गणनैव का

yeṣāṃ nimeṣaṇonmeṣairjagatāṃ pralayodayau | tādṛśāḥ puruṣāḥ santi mādṛśāṃ gaṇanaiva kā

सन्ति रम्यतराद्रम्याः सुस्थिरादपि सुस्थिराः । चिन्तापर्यवसानेयं पदार्थश्रीः किमीहसे

santi ramyatarādramyāḥ susthirādapi susthirāḥ | cintāparyavasāneyaṃ padārthaśrīḥ kimīhase

संपदश्च विचित्रा यास्ताश्चेच्चित्तेन संमताः । तत्ता अपि महारम्भा हन्त मन्ये महापदः

saṃpadaśca vicitrā yāstāśceccittena saṃmatāḥ | tattā api mahārambhā hanta manye mahāpadaḥ

आपदोऽपि विचित्रा यास्ताश्चेन्मनसि संमताः । तत्ता अपि महारम्भा मन्ये मनसि संपदः

āpado'pi vicitrā yāstāścenmanasi saṃmatāḥ | tattā api mahārambhā manye manasi saṃpadaḥ

मनोमात्रविवर्तेऽस्मिञ्जगत्यब्धीन्दुभङ्गुरे । ममेदमित्यपूर्वेयं कुतस्त्याऽक्षरमालिका

manomātravivarte'smiñjagatyabdhīndubhaṅgure | mamedamityapūrveyaṃ kutastyā'kṣaramālikā

काकतालीययोगेन संपन्नायां जगत्स्थितौ । धूर्तेन कल्पिता व्यर्थं हेयोपादेयभावना

kākatālīyayogena saṃpannāyāṃ jagatsthitau | dhūrtena kalpitā vyarthaṃ heyopādeyabhāvanā

इयत्ताच्छिन्नतप्तासु सुखनाम्नीषु दृष्टिषु । कास्वेतास्वनुरक्तोऽस्मि पतङ्गोऽग्निशिखास्विव

iyattācchinnataptāsu sukhanāmnīṣu dṛṣṭiṣu | kāsvetāsvanurakto'smi pataṅgo'gniśikhāsviva

वरमेकान्तदाहेषु लुठनं रौरवाग्निषु । नत्वालूनविवर्तासु स्थितं संसारवृत्तिषु

varamekāntadāheṣu luṭhanaṃ rauravāgniṣu | natvālūnavivartāsu sthitaṃ saṃsāravṛttiṣu

संसार एव दुःखानां सीमान्त इति कथ्यते । तन्मध्यपतिते देहे सुखमासाद्यते कथम्

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate | tanmadhyapatite dehe sukhamāsādyate katham

अकृत्रिममहादुःखे संसारे ये व्यवस्थिताः । त एतेऽन्यानि दुःखानि जानते मधुराण्यलम्

akṛtrimamahāduḥkhe saṃsāre ye vyavasthitāḥ | ta ete'nyāni duḥkhāni jānate madhurāṇyalam

अहमप्यधमोत्कृष्टकाष्ठलोष्टसमस्थितिः । अज्ञैरेवागतः साम्यं परमामृष्टवस्तुभिः

ahamapyadhamotkṛṣṭakāṣṭhaloṣṭasamasthitiḥ | ajñairevāgataḥ sāmyaṃ paramāmṛṣṭavastubhiḥ

सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः । अस्य संसारवृक्षस्य मनो मूलमहाङ्कुरः

sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ | asya saṃsāravṛkṣasya mano mūlamahāṅkuraḥ

संकल्पमेव तन्मन्ये संकल्पोपशमेन तत् । शोषयामि यथा शोषमेति संसारपादपः

saṃkalpameva tanmanye saṃkalpopaśamena tat | śoṣayāmi yathā śoṣameti saṃsārapādapaḥ

आकारमात्ररम्यासु मनोमर्कटवृत्तिषु । परिज्ञातास्विहाद्यैव न रमे नाशनीष्वहम्

ākāramātraramyāsu manomarkaṭavṛttiṣu | parijñātāsvihādyaiva na rame nāśanīṣvaham

आशापाशशतप्रोताः पातोत्पातोपतापदाः । संसारवृत्तयो भुक्ता इदानीं विश्रमाम्यहम्

āśāpāśaśataprotāḥ pātotpātopatāpadāḥ | saṃsāravṛttayo bhuktā idānīṃ viśramāmyaham

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मृतोऽस्मीति पुनःपुनः । शोचितं गतमेवाहमिदानीं नानुरोदिमि

hā hato'smi vinaṣṭo'smi mṛto'smīti punaḥpunaḥ | śocitaṃ gatamevāhamidānīṃ nānurodimi

प्रबुद्धोऽस्मि प्रहृष्टोऽस्मि दृष्टश्चोरोऽयमात्मनः । मनो नाम निहन्म्येनं मनसास्मि चिरं हतः

prabuddho'smi prahṛṣṭo'smi dṛṣṭaścoro'yamātmanaḥ | mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hataḥ

एतावन्तमिमं कालं मनोमुक्ताफलं मम । अविद्धमासीदधुना विद्धं तु गुणमर्हति

etāvantamimaṃ kālaṃ manomuktāphalaṃ mama | aviddhamāsīdadhunā viddhaṃ tu guṇamarhati

मनस्तुषारकणिका विवेकार्कातपेन मे । चिरप्रवृत्तये नूनमचिराल्लयमेष्यति

manastuṣārakaṇikā vivekārkātapena me | cirapravṛttaye nūnamacirāllayameṣyati

विविधैः साधुभिः सिद्धैरहं साधु प्रबोधितः । आत्मानमनुगच्छामि परमानन्दसाधनम्

vividhaiḥ sādhubhiḥ siddhairahaṃ sādhu prabodhitaḥ | ātmānamanugacchāmi paramānandasādhanam

आत्मानं मणिमेकान्ते लब्ध्वैवालोकयन्सुखम् । तिष्ठाम्यस्तमितान्येहः शारदीवाचलेऽम्बुदः

ātmānaṃ maṇimekānte labdhvaivālokayansukham | tiṣṭhāmyastamitānyehaḥ śāradīvācale'mbudaḥ

अयमहमिदमाततं ममेति स्फुरितमपास्य बलादसत्यमन्तः । रिपुमतिबलिनं मनो निहत्य प्रशममुपैमि नमोऽस्तु ते विवेक

ayamahamidamātataṃ mameti sphuritamapāsya balādasatyamantaḥ | ripumatibalinaṃ mano nihatya praśamamupaimi namo'stu te viveka

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो. उपशमप्रकरणे जनकवितर्को नाम नवमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo. upaśamaprakaraṇe janakavitarko nāma navamaḥ sargaḥ

सर्गः १०

दशमः सर्गः

daśamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति चिन्तयतस्तस्य पुरः संप्रविवेश ह । प्रतीहारः परो भानोः स्यन्दनाग्र इवारुणः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti cintayatastasya puraḥ saṃpraviveśa ha | pratīhāraḥ paro bhānoḥ syandanāgra ivāruṇaḥ

प्रतीहार उवाच । देव दोःस्तम्भविश्रान्तसमस्तवसुधाभर । संपादयोत्तिष्ठ दिनव्यापारं नृपतोचितम्

pratīhāra uvāca | deva doḥstambhaviśrāntasamastavasudhābhara | saṃpādayottiṣṭha dinavyāpāraṃ nṛpatocitam

एताः कुसुमकर्पूरकुङ्कुमाम्बुघटाः स्त्रियः । स्नानभूमौ स्थिताः सज्जा नद्यो मूर्तियुता इव

etāḥ kusumakarpūrakuṅkumāmbughaṭāḥ striyaḥ | snānabhūmau sthitāḥ sajjā nadyo mūrtiyutā iva

एताः कमलकह्लारकाननभ्रान्तषट्पदाः । कृताः कमलिनीपाशरचितांशुकमण्डपाः

etāḥ kamalakahlārakānanabhrāntaṣaṭpadāḥ | kṛtāḥ kamalinīpāśaracitāṃśukamaṇḍapāḥ

एताः कमलिनीतीरभुवश्छत्रैः प्रपूरिताः । सचामररथेभाश्वैः स्नानावसरसेविनाम्

etāḥ kamalinītīrabhuvaśchatraiḥ prapūritāḥ | sacāmararathebhāśvaiḥ snānāvasarasevinām

समग्रसुमनःपूर्णैरन्नौषधिपूरिप्लुतैः । सज्जीकृताः पटलकैर्देवार्चनगृहास्तथा

samagrasumanaḥpūrṇairannauṣadhipūriplutaiḥ | sajjīkṛtāḥ paṭalakairdevārcanagṛhāstathā

स्नातः पवित्रहस्तश्च परिजप्याघमर्षणः । त्वामेव प्रेक्षते देव दक्षिणार्हो द्विजव्रजः

snātaḥ pavitrahastaśca parijapyāghamarṣaṇaḥ | tvāmeva prekṣate deva dakṣiṇārho dvijavrajaḥ

लसच्चामरहस्ताभिः पाल्यते परमेश्वर । सज्जीकृतास्ते कान्ताभिः शीता भोजनभूमयः

lasaccāmarahastābhiḥ pālyate parameśvara | sajjīkṛtāste kāntābhiḥ śītā bhojanabhūmayaḥ

शीघ्रमुत्तिष्ठ भद्रं ते नियतं कार्यमाचर । न कालमतिवर्तन्ते महान्तः स्वेषु कर्मसु

śīghramuttiṣṭha bhadraṃ te niyataṃ kāryamācara | na kālamativartante mahāntaḥ sveṣu karmasu

प्रतीहारपतावित्थमुक्तवत्यथ पार्थिवः । तथैव चिन्तयामास चित्रां संसारसंस्थितिम्

pratīhārapatāvitthamuktavatyatha pārthivaḥ | tathaiva cintayāmāsa citrāṃ saṃsārasaṃsthitim

कियन्मात्रमिदं नाम राज्यं सुखमिति स्थितम् । न प्रयोजनमेतेन ममेह क्षणभङ्गिना

kiyanmātramidaṃ nāma rājyaṃ sukhamiti sthitam | na prayojanametena mameha kṣaṇabhaṅginā

सर्वमेव परित्यज्य मिथ्याशम्बरडम्बरम् । एकान्त एव तिष्ठामि संशान्त इव वारिधिः

sarvameva parityajya mithyāśambaraḍambaram | ekānta eva tiṣṭhāmi saṃśānta iva vāridhiḥ

अलमेभिरसत्प्रायैर्मम भोगविजृम्भितैः । त्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि सुखं तिष्ठामि केवलम्

alamebhirasatprāyairmama bhogavijṛmbhitaiḥ | tyaktvā sarvāṇi karmāṇi sukhaṃ tiṣṭhāmi kevalam

चित्त चातुर्यमेतस्माद्भोगाभ्यासकुसंभ्रमात्। त्यज जन्मजराजाड्यजालजम्बालशान्तये

citta cāturyametasmādbhogābhyāsakusaṃbhramāt| tyaja janmajarājāḍyajālajambālaśāntaye

दशासु स्वासु यास्वेव संभ्रमं चित्त पश्यसि । ताभ्य एवाभिरचितं परमं दुःखमेष्यसि

daśāsu svāsu yāsveva saṃbhramaṃ citta paśyasi | tābhya evābhiracitaṃ paramaṃ duḥkhameṣyasi

प्रवृत्तं सन्निवृत्तं सद्भूयोभूयश्चिरंचिरम् । भोगभूमिषु सर्वासु चित्तं तृप्तिं न गच्छति

pravṛttaṃ sannivṛttaṃ sadbhūyobhūyaściraṃciram | bhogabhūmiṣu sarvāsu cittaṃ tṛptiṃ na gacchati

तस्मात्पापालमनया तुच्छया भोगचिन्तया । भवत्यकृत्रिमा तृप्तिर्येनाभिपत तं ततः

tasmātpāpālamanayā tucchayā bhogacintayā | bhavatyakṛtrimā tṛptiryenābhipata taṃ tataḥ

इति संचिन्त्य जनकस्तूष्णीमेव बभूव ह । शान्तचापलचेतस्त्वाल्लिपिकर्मार्पितोपमः

iti saṃcintya janakastūṣṇīmeva babhūva ha | śāntacāpalacetastvāllipikarmārpitopamaḥ

प्रतीहारोऽपि नोवाच गौरवेण भयेन च । पुनर्वाक्यं महीपानां चित्तवृत्तिषु शिक्षितः

pratīhāro'pi novāca gauraveṇa bhayena ca | punarvākyaṃ mahīpānāṃ cittavṛttiṣu śikṣitaḥ

तूष्णीमथ क्षणं स्थित्वा जनको जनजीवितम् । पुनः संचिन्तयामास मनसा शमशालिना

tūṣṇīmatha kṣaṇaṃ sthitvā janako janajīvitam | punaḥ saṃcintayāmāsa manasā śamaśālinā

किमुपादेयमस्तीह यत्नात्संसाधयाम्यहम् । कस्मिन्वस्तुनि बध्नामि धृतिं नाशविवर्जिते

kimupādeyamastīha yatnātsaṃsādhayāmyaham | kasminvastuni badhnāmi dhṛtiṃ nāśavivarjite

किं मे क्रियापरतया किं मे निष्क्रिययापि वा । न तदस्ति विनाशेन वर्जितं यत्किलोदितम्

kiṃ me kriyāparatayā kiṃ me niṣkriyayāpi vā | na tadasti vināśena varjitaṃ yatkiloditam

क्रियावानक्रियो वास्तु कायोऽयमसदुत्थितः । समस्थितस्य शुद्धस्य चितः का नाम मे क्षतिः

kriyāvānakriyo vāstu kāyo'yamasadutthitaḥ | samasthitasya śuddhasya citaḥ kā nāma me kṣatiḥ

नाभिवाञ्छाम्यसंप्राप्तं संप्राप्तं न त्यजाम्यहम् । स्वस्थ आत्मनि तिष्ठामि यन्ममास्ति तदस्तु मे

nābhivāñchāmyasaṃprāptaṃ saṃprāptaṃ na tyajāmyaham | svastha ātmani tiṣṭhāmi yanmamāsti tadastu me

न ममेह कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । क्रिययाऽक्रियया वापि यत्प्राप्तं तदसन्मयम्

na mameha kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | kriyayā'kriyayā vāpi yatprāptaṃ tadasanmayam

अकुर्वतः कुर्वतो वा युक्तायुक्ताः क्रिया मम । नाभिवाञ्छितमस्तीह यदुपादेयतां गतम्

akurvataḥ kurvato vā yuktāyuktāḥ kriyā mama | nābhivāñchitamastīha yadupādeyatāṃ gatam

तदुत्थाय क्रमप्राप्तां कायोऽयं प्रकृतां क्रियाम् । करोत्वस्पन्दिताङ्गस्तु किमयं साधु शुष्यति

tadutthāya kramaprāptāṃ kāyo'yaṃ prakṛtāṃ kriyām | karotvaspanditāṅgastu kimayaṃ sādhu śuṣyati

स्थिते मनसि निष्कामे समे विगतरञ्जने । कायावयवजौ कार्यौ स्पन्दास्पन्दौ फले समौ

sthite manasi niṣkāme same vigatarañjane | kāyāvayavajau kāryau spandāspandau phale samau

कर्मजासु फलश्रीषु मनसा कर्तृभोक्तृते । तस्मिन्प्रशान्तिमायाते कृतमप्यकृतं नृणाम्

karmajāsu phalaśrīṣu manasā kartṛbhoktṛte | tasminpraśāntimāyāte kṛtamapyakṛtaṃ nṛṇām

यो निश्चयोऽन्तः पुरुषस्य रूढः क्रियास्वसौ तन्मयतामुपैति । अनामयं मे पदमाहता धी- रधीरतामन्तरलं त्यजामि

yo niścayo'ntaḥ puruṣasya rūḍhaḥ kriyāsvasau tanmayatāmupaiti | anāmayaṃ me padamāhatā dhī- radhīratāmantaralaṃ tyajāmi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपाये उपशमप्रकरणे जनकनिश्चयो नाम दशमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāye upaśamaprakaraṇe janakaniścayo nāma daśamaḥ sargaḥ

सर्गः ११

एकादशः सर्गः

ekādaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संचिन्त्य जनको यथाप्राप्तां क्रियामसौ । असक्तः कर्तुमुत्तस्थौ दिनं दिनपतिर्यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃcintya janako yathāprāptāṃ kriyāmasau | asaktaḥ kartumuttasthau dinaṃ dinapatiryathā

इष्टानिष्टाः परित्यज्य चेतसा वासनाः स्वयम् । यथाप्राप्तं चकारासौ जाग्रत्येव सुषुप्तवत्

iṣṭāniṣṭāḥ parityajya cetasā vāsanāḥ svayam | yathāprāptaṃ cakārāsau jāgratyeva suṣuptavat

संपाद्य तदहःकार्यमार्यावर्जनपूर्वकम् । अनयच्छर्वरीमेकस्तयैव ध्यानलीलया

saṃpādya tadahaḥkāryamāryāvarjanapūrvakam | anayaccharvarīmekastayaiva dhyānalīlayā

मनः समरसं कृत्वा संशान्तविषयभ्रमम् । शर्वर्यां क्षीयमाणायामित्थं चित्तमबोधयत्

manaḥ samarasaṃ kṛtvā saṃśāntaviṣayabhramam | śarvaryāṃ kṣīyamāṇāyāmitthaṃ cittamabodhayat

चित्त चञ्चल संसार आत्मनो न सुखाय ते । शममेहि शमाच्छान्तं सुखं सारमवाप्यते

citta cañcala saṃsāra ātmano na sukhāya te | śamamehi śamācchāntaṃ sukhaṃ sāramavāpyate

यथा यथा विकल्पौघान्संकल्पयसि हेलया । तथा तथैति स्फारत्वं संसारस्तव चिन्तया

yathā yathā vikalpaughānsaṃkalpayasi helayā | tathā tathaiti sphāratvaṃ saṃsārastava cintayā

शतशाखत्वमायाति सेकेन विटपी यथा । अनन्ताधित्वमायासि शठभोगेच्छया तथा

śataśākhatvamāyāti sekena viṭapī yathā | anantādhitvamāyāsi śaṭhabhogecchayā tathā

चिन्ताजालविलासोत्था जन्मसंसारसृष्टयः । तस्मात्त्यक्त्वा विचित्रां त्वं चिन्तामुपशमं व्रज

cintājālavilāsotthā janmasaṃsārasṛṣṭayaḥ | tasmāttyaktvā vicitrāṃ tvaṃ cintāmupaśamaṃ vraja

संसारसृष्टितरलामिमां तुलय सुन्दर । अस्यां चेत्सारमाप्नोषि तदेतामेव संश्रय

saṃsārasṛṣṭitaralāmimāṃ tulaya sundara | asyāṃ cetsāramāpnoṣi tadetāmeva saṃśraya

आस्थां यस्मात्परित्यज्य दृश्यदर्शनलालसात् । मैतद्गृहाण मा मुञ्च स्वेच्छया विहरेच्छया

āsthāṃ yasmātparityajya dṛśyadarśanalālasāt | maitadgṛhāṇa mā muñca svecchayā viharecchayā

इदं दृश्यमसत्सद्वाप्युदेत्वस्तमुपैतु वा । साधो विषमतां गच्छ मैतदीयैगुणागुणैः

idaṃ dṛśyamasatsadvāpyudetvastamupaitu vā | sādho viṣamatāṃ gaccha maitadīyaiguṇāguṇaiḥ

मनागपि न संबन्धस्तव दृश्येन वस्तुना । अविद्यमानरूपेण संबन्धः कोऽयमीदृशः

manāgapi na saṃbandhastava dṛśyena vastunā | avidyamānarūpeṇa saṃbandhaḥ ko'yamīdṛśaḥ

असत्त्वमेतच्च न सद्व्योरेवासतोः सतोः । संबन्ध इति चित्रेयमपूर्वैवाक्षरावली

asattvametacca na sadvyorevāsatoḥ satoḥ | saṃbandha iti citreyamapūrvaivākṣarāvalī

असदेतत्तु सच्चेत्त्वं तथापि किल सुन्दर । सङ्गः सदसतोः कीदृग्वद त्वं मर्त्यजीवयोः

asadetattu saccettvaṃ tathāpi kila sundara | saṅgaḥ sadasatoḥ kīdṛgvada tvaṃ martyajīvayoḥ

चित्त त्वमथ दृश्यं च द्वे एव यदि सन्मये । सदास्थिते तत्प्रसरः कुतो हर्षविषादयोः

citta tvamatha dṛśyaṃ ca dve eva yadi sanmaye | sadāsthite tatprasaraḥ kuto harṣaviṣādayoḥ

तस्मान्महाधिं मुञ्च त्वं मूकमुल्लासमाहर । संक्षुब्धाम्बुधिमाविष्टां त्यजाभव्यामिमां स्थितिम् ।। कन्दुकालातवद्व्यर्थमात्मनैव परिज्वलन् । मा मोहमलमासाद्य मन्दतां गच्छ सन्मते

tasmānmahādhiṃ muñca tvaṃ mūkamullāsamāhara | saṃkṣubdhāmbudhimāviṣṭāṃ tyajābhavyāmimāṃ sthitim || kandukālātavadvyarthamātmanaiva parijvalan | mā mohamalamāsādya mandatāṃ gaccha sanmate

न तदिहास्ति समुन्नतमुत्तमं व्रजसि येन परां परिपूर्णताम् । तदवलम्ब्य बलादतिधीरतां जहिहि चञ्चलतां शठ रे मनः

na tadihāsti samunnatamuttamaṃ vrajasi yena parāṃ paripūrṇatām | tadavalambya balādatidhīratāṃ jahihi cañcalatāṃ śaṭha re manaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे चित्तानुशासनं नामैकादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittānuśāsanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ

सर्गः १२

द्वादशः सर्गः

dvādaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं विचारयंस्तत्र स्वराज्ये जनको नृपः । चकाराखिलकार्याणि न मुमोह च धीरधीः

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ vicārayaṃstatra svarājye janako nṛpaḥ | cakārākhilakāryāṇi na mumoha ca dhīradhīḥ

न मनः प्रोल्ललासास्य क्वचिदानन्दवृत्तिषु । केवलं सुषुप्तसंस्थं सदैव व्यवतिष्ठत

na manaḥ prollalāsāsya kvacidānandavṛttiṣu | kevalaṃ suṣuptasaṃsthaṃ sadaiva vyavatiṣṭhata

ततःप्रभृत्यसौ दृश्यं नाजहार न वात्यजत् । केवलं विगताशङ्क वर्तमाने व्यवस्थितः

tataḥprabhṛtyasau dṛśyaṃ nājahāra na vātyajat | kevalaṃ vigatāśaṅka vartamāne vyavasthitaḥ

अनारतविवेकेन तेन सद्यः सनातनम् । पुनः कलङ्कं नैवाप्तमम्बरेणेव राजसम्

anāratavivekena tena sadyaḥ sanātanam | punaḥ kalaṅkaṃ naivāptamambareṇeva rājasam

स्वविवेकानुसंधानादिति तस्य महीपतेः । सम्यग्ज्ञानमनन्ताभमलं विमलतां ययौ

svavivekānusaṃdhānāditi tasya mahīpateḥ | samyagjñānamanantābhamalaṃ vimalatāṃ yayau

अनामृष्टविकल्पांशुश्चिदात्मा विगतामयः । उदियाय हृदाकाशे तस्य व्योम्नीव भास्करः

anāmṛṣṭavikalpāṃśuścidātmā vigatāmayaḥ | udiyāya hṛdākāśe tasya vyomnīva bhāskaraḥ

स ददर्शाखिलान्भावांश्चिच्छक्तौ समवस्थितान् । आत्मभूताननन्तात्मा सर्वभूतात्मकोविदः

sa dadarśākhilānbhāvāṃścicchaktau samavasthitān | ātmabhūtānanantātmā sarvabhūtātmakovidaḥ

प्रहृष्टो न बभूवासौ क्वचिन्न च सुदुःखितः । प्रकृतेर्व्यवहारत्वात्सदैव सममानसः

prahṛṣṭo na babhūvāsau kvacinna ca suduḥkhitaḥ | prakṛtervyavahāratvātsadaiva samamānasaḥ

जीवन्मुक्तो बभूवासौ ततःप्रभृति मानदः । जनको जरठज्ञानी ज्ञातलोकपरावरः

jīvanmukto babhūvāsau tataḥprabhṛti mānadaḥ | janako jaraṭhajñānī jñātalokaparāvaraḥ

राज्यं कुर्वन्विदेहानां जनको जनजीवितम् । नैव हर्षविषादाभ्यां सोऽवशः परितप्यते

rājyaṃ kurvanvidehānāṃ janako janajīvitam | naiva harṣaviṣādābhyāṃ so'vaśaḥ paritapyate

नास्तमेति न चोदेति गुणदोषविचेष्टितैः

nāstameti na codeti guṇadoṣaviceṣṭitaiḥ

अर्थानर्थैः स राज्योत्थैर्न ग्लायति न हृष्यति । कुर्वन्नपि करोत्येष न किंचिदपि कुत्रचित् । स तिष्ठत्येव सततं सर्वदैवान्तरे चितः

arthānarthaiḥ sa rājyotthairna glāyati na hṛṣyati | kurvannapi karotyeṣa na kiṃcidapi kutracit | sa tiṣṭhatyeva satataṃ sarvadaivāntare citaḥ

सुषुप्तावस्थितस्यैव जनकस्य महीपतेः । भावनाः सर्वभावेभ्यः सर्वथैवास्तमागताः

suṣuptāvasthitasyaiva janakasya mahīpateḥ | bhāvanāḥ sarvabhāvebhyaḥ sarvathaivāstamāgatāḥ

भविष्यं नानुसंधत्ते नातीतं चिन्तयत्यसौ । वर्तमाननिमेषं तु हसन्नेवानुवर्तते

bhaviṣyaṃ nānusaṃdhatte nātītaṃ cintayatyasau | vartamānanimeṣaṃ tu hasannevānuvartate

स्वविचारवशेनैव तेन तामरसेक्षण । प्राप्तं प्राप्यमशेषेण राम नेतरयेच्छया

svavicāravaśenaiva tena tāmarasekṣaṇa | prāptaṃ prāpyamaśeṣeṇa rāma netarayecchayā

तावत्तावत्स्वकेनैव चेतसा प्रविचार्यते । यावद्यावद्विचाराणां सीमान्तः समवाप्यते

tāvattāvatsvakenaiva cetasā pravicāryate | yāvadyāvadvicārāṇāṃ sīmāntaḥ samavāpyate

न तद्गुरोर्न शास्त्रार्थान्न पुण्यात्प्राप्यते पदम् । यत्साधुसङ्गाभ्युदिताद्विचारविशदाद्धृदः

na tadgurorna śāstrārthānna puṇyātprāpyate padam | yatsādhusaṅgābhyuditādvicāraviśadāddhṛdaḥ

सुन्दर्या निजया बुद्ध्या प्रज्ञयेव वयस्यया । पदमासाद्यते राम न नामक्रिययान्यया

sundaryā nijayā buddhyā prajñayeva vayasyayā | padamāsādyate rāma na nāmakriyayānyayā

यस्योज्ज्वलति तीक्ष्णाग्रा पूर्वापरविचारिणी । प्रज्ञादीपशिखा जातु जाड्यान्ध्यं तं न बाधते

yasyojjvalati tīkṣṇāgrā pūrvāparavicāriṇī | prajñādīpaśikhā jātu jāḍyāndhyaṃ taṃ na bādhate

दुरुत्तरा या विपदो दुःखकल्लोलसंकुलाः । तीर्यते प्रज्ञया ताभ्यो नावापद्भ्यो महामते

duruttarā yā vipado duḥkhakallolasaṃkulāḥ | tīryate prajñayā tābhyo nāvāpadbhyo mahāmate

प्रज्ञाविरहितं मूढमापदल्पापि बाधते । पेलवाचानिलकला सारहीनमिवोलपम्

prajñāvirahitaṃ mūḍhamāpadalpāpi bādhate | pelavācānilakalā sārahīnamivolapam

प्रज्ञावानसहायोऽपि विशास्त्रोऽप्यरिमर्दन । उत्तरत्येव संसारसागराद्राम पेलवात्

prajñāvānasahāyo'pi viśāstro'pyarimardana | uttaratyeva saṃsārasāgarādrāma pelavāt

प्रज्ञावानसहायोऽपि कार्यान्तमधिगच्छति । दुष्प्रज्ञः कार्यमासाद्य प्रधानमपि नश्यति

prajñāvānasahāyo'pi kāryāntamadhigacchati | duṣprajñaḥ kāryamāsādya pradhānamapi naśyati

शास्त्रसज्जनससर्गैः प्रज्ञां पूर्वं विवर्धयेत् । सेकसंरक्षणारम्भैः फलप्राप्तौ लतामिव

śāstrasajjanasasargaiḥ prajñāṃ pūrvaṃ vivardhayet | sekasaṃrakṣaṇārambhaiḥ phalaprāptau latāmiva

प्रज्ञाबलबृहन्मूलः काले सत्कार्यपादपः । फलं फलत्यतिस्वादु भासो बिम्बमिवैन्दवम्

prajñābalabṛhanmūlaḥ kāle satkāryapādapaḥ | phalaṃ phalatyatisvādu bhāso bimbamivaindavam

य एव यत्नः क्रियते बाह्यार्थोपार्जने जनैः । स एव यत्नः कर्तव्यः पूर्वं प्रज्ञाविवर्धने

ya eva yatnaḥ kriyate bāhyārthopārjane janaiḥ | sa eva yatnaḥ kartavyaḥ pūrvaṃ prajñāvivardhane

सीमान्तं सर्वदुःखानामापदां कोशमुत्तमम् । बीजं संसारवृक्षाणां प्रज्ञामान्द्यं विनाशयेत्

sīmāntaṃ sarvaduḥkhānāmāpadāṃ kośamuttamam | bījaṃ saṃsāravṛkṣāṇāṃ prajñāmāndyaṃ vināśayet

स्वर्गाद्यद्यच्च पातालाद्राज्याद्यत्समवाप्यते । तत्समासाद्यते सर्वं प्रज्ञाकोशान्महात्मना

svargādyadyacca pātālādrājyādyatsamavāpyate | tatsamāsādyate sarvaṃ prajñākośānmahātmanā

प्रज्ञयोत्तीर्यते भीमात्तस्मात्संसारसागरात् । न दानैर्न च वा तीर्थैस्तपसा नच राघव

prajñayottīryate bhīmāttasmātsaṃsārasāgarāt | na dānairna ca vā tīrthaistapasā naca rāghava

यत्प्राप्ताः संपदं दैवीमपि भूमिचरा नराः । प्रज्ञापुण्यलतायास्तत्फलं स्वादु समुत्थितम्

yatprāptāḥ saṃpadaṃ daivīmapi bhūmicarā narāḥ | prajñāpuṇyalatāyāstatphalaṃ svādu samutthitam

प्रज्ञया नखरालूनमत्तवारणयूथपाः । जम्बुकैर्विजिताः सिंहाः सिंहैर्हरिणका इव

prajñayā nakharālūnamattavāraṇayūthapāḥ | jambukairvijitāḥ siṃhāḥ siṃhairhariṇakā iva

सामान्यैरपि भूपत्वं प्राप्तं प्रज्ञावशान्नरैः । स्वर्गापवर्गयोग्यत्वं प्राज्ञस्यैवेह दृश्यते

sāmānyairapi bhūpatvaṃ prāptaṃ prajñāvaśānnaraiḥ | svargāpavargayogyatvaṃ prājñasyaiveha dṛśyate

प्रज्ञया वादिनः सर्वे स्वविकल्पविलासिनः । जयन्ति सुभटप्रख्यान्नरानप्यतिभीरवः

prajñayā vādinaḥ sarve svavikalpavilāsinaḥ | jayanti subhaṭaprakhyānnarānapyatibhīravaḥ

चिन्तामणिरियं प्रज्ञा हृत्कोशस्था विवेकिनः । फलं कल्पलतेवैषा चिन्तितं संप्रयच्छति

cintāmaṇiriyaṃ prajñā hṛtkośasthā vivekinaḥ | phalaṃ kalpalatevaiṣā cintitaṃ saṃprayacchati

भव्यस्तरति संसारं प्रज्ञयापोह्यतेऽधमः । शिक्षितः पारमाप्नोति नावा नाप्नोत्यशिक्षितः

bhavyastarati saṃsāraṃ prajñayāpohyate'dhamaḥ | śikṣitaḥ pāramāpnoti nāvā nāpnotyaśikṣitaḥ

धीः सम्यग्योजिता पारमसम्यग्योजिताऽऽपदम् । नरं नयति संसारे भ्रमन्ती नौरिवार्णवे

dhīḥ samyagyojitā pāramasamyagyojitā''padam | naraṃ nayati saṃsāre bhramantī naurivārṇave

विवेकिनमसंमूढं प्राज्ञमाशागणोत्थिताः । दोषा न परिबाधन्ते सन्नद्धमिव सायकाः

vivekinamasaṃmūḍhaṃ prājñamāśāgaṇotthitāḥ | doṣā na paribādhante sannaddhamiva sāyakāḥ

प्रज्ञयेह जगत्सर्वं सम्यगेवाङ्ग दृश्यते । सम्यग्दर्शनमायान्ति नापदो नच संपदः

prajñayeha jagatsarvaṃ samyagevāṅga dṛśyate | samyagdarśanamāyānti nāpado naca saṃpadaḥ

पिधानं परमार्कस्य जडात्मा विततोऽसितः । अहंकाराम्बुदो मत्तः प्रज्ञावातेन बाध्यते

pidhānaṃ paramārkasya jaḍātmā vitato'sitaḥ | ahaṃkārāmbudo mattaḥ prajñāvātena bādhyate

पदमतुलमुपैतुमिच्छतोच्चैः प्रथममियं मतिरेव लालनीया । फलमभिलषता कृषीवलेन प्रथमतरं ननु कृष्यते धरैव

padamatulamupaitumicchatoccaiḥ prathamamiyaṃ matireva lālanīyā | phalamabhilaṣatā kṛṣīvalena prathamataraṃ nanu kṛṣyate dharaiva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे प्रज्ञामाहात्म्यं नाम द्वादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prajñāmāhātmyaṃ nāma dvādaśaḥ sargaḥ

सर्गः १३

त्रयोदशः सर्गः

trayodaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं जनकवद्राम विचार्यात्मानमात्मना । पदं विदितवेद्यानामविघ्नेनाधिगच्छसि

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ janakavadrāma vicāryātmānamātmanā | padaṃ viditavedyānāmavighnenādhigacchasi

ये हि पाश्चात्यजन्मानः प्राज्ञा राजससात्त्विकाः । प्राप्नुवन्ति स्वयं प्राप्यं ते जना जनका इव

ye hi pāścātyajanmānaḥ prājñā rājasasāttvikāḥ | prāpnuvanti svayaṃ prāpyaṃ te janā janakā iva

तावत्तावद्विजित्यारीनिन्द्रियाख्यान्पुनःपुनः । यावदात्मात्मनैवायमात्मन्येव प्रसीदति

tāvattāvadvijityārīnindriyākhyānpunaḥpunaḥ | yāvadātmātmanaivāyamātmanyeva prasīdati

प्रसन्ने सर्वगे देवे देवेशे परमात्मनि । स्वयमालोकिते सर्वाः क्षीयन्ते दुःखदृष्टयः

prasanne sarvage deve deveśe paramātmani | svayamālokite sarvāḥ kṣīyante duḥkhadṛṣṭayaḥ

मुष्टयो मोहबीजानां वृष्टयो विविधापदाम् । कुदृष्टयः क्षयं यान्ति दृष्टे तस्मिन्परावरे ।। ऽ सदा जनकवद्राम सर्वारम्भवदात्मना । प्रज्ञयात्मानमालक्ष्य लक्ष्मीवानुत्तमो भव

muṣṭayo mohabījānāṃ vṛṣṭayo vividhāpadām | kudṛṣṭayaḥ kṣayaṃ yānti dṛṣṭe tasminparāvare || ' sadā janakavadrāma sarvārambhavadātmanā | prajñayātmānamālakṣya lakṣmīvānuttamo bhava

नित्यमन्तर्विचारस्य पश्यतश्चञ्चलं जगत् । जनकस्येव कालेन स्वयमात्मा प्रसीदति

nityamantarvicārasya paśyataścañcalaṃ jagat | janakasyeva kālena svayamātmā prasīdati

न दैवं नच कर्माणि न धनानि न बान्धवाः । शरणं भवभीतानां स्वप्रयत्नादृते नृणाम्

na daivaṃ naca karmāṇi na dhanāni na bāndhavāḥ | śaraṇaṃ bhavabhītānāṃ svaprayatnādṛte nṛṇām

ये दैवनिष्ठाः कृत्यादौ कुविकल्पपरायणाः । तेषां मन्दा मतिस्तात नानुगम्या विनाशनी

ye daivaniṣṭhāḥ kṛtyādau kuvikalpaparāyaṇāḥ | teṣāṃ mandā matistāta nānugamyā vināśanī

विवेकं परमाश्रित्य विलोक्यात्मानमात्मना । धिया विरागोद्धुरया संसारजलधिं तरेत्

vivekaṃ paramāśritya vilokyātmānamātmanā | dhiyā virāgoddhurayā saṃsārajaladhiṃ taret

एषा सा कथिता राम नभःफलनिपातवत् । सुखदा ज्ञानसंप्राप्तिरज्ञानतरुशातनी

eṣā sā kathitā rāma nabhaḥphalanipātavat | sukhadā jñānasaṃprāptirajñānataruśātanī

जनकस्येव सद्बुद्धेः स्वयमेव विलोकिनः । विकासमेत्ययं देही देवः प्रातरिवाम्बुजम्

janakasyeva sadbuddheḥ svayameva vilokinaḥ | vikāsametyayaṃ dehī devaḥ prātarivāmbujam

संसारमननं चित्रं विचारेण विलीयते । गलद्वशीकृतस्पर्शमातपेन हिमं यथा

saṃsāramananaṃ citraṃ vicāreṇa vilīyate | galadvaśīkṛtasparśamātapena himaṃ yathā

अयमेवाहमित्यस्या निशाया उदिते क्षये । स्वयं सर्वगतः स्फारः स्वालोकः संप्रवर्तते

ayamevāhamityasyā niśāyā udite kṣaye | svayaṃ sarvagataḥ sphāraḥ svālokaḥ saṃpravartate

अयमेवाहमित्यस्मिन्संकोचे विलयं गते । अनन्तभुवनव्यापी विस्तार उपजायते

ayamevāhamityasminsaṃkoce vilayaṃ gate | anantabhuvanavyāpī vistāra upajāyate

जनकेन परित्यक्ता यथाहंकारवासना । तथा त्वमपि सद्बुद्धे विचार्यान्तः परित्यज

janakena parityaktā yathāhaṃkāravāsanā | tathā tvamapi sadbuddhe vicāryāntaḥ parityaja

अहंकाराम्बुदे क्षीणे चिद्व्योम्नि विमले तते । नूनं संप्रौढतामेति स्वालोको भास्करः परः

ahaṃkārāmbude kṣīṇe cidvyomni vimale tate | nūnaṃ saṃprauḍhatāmeti svāloko bhāskaraḥ paraḥ

एतावदेवातितमो यदहंभावभावनम् । तस्मिंश्च शममानीते प्रकाश उपजायते

etāvadevātitamo yadahaṃbhāvabhāvanam | tasmiṃśca śamamānīte prakāśa upajāyate

नाहमस्ति न चान्योस्ति नच नास्तीति भावितम् । मनः प्रशान्तिमायातं नोपादेयेषु मज्जति

nāhamasti na cānyosti naca nāstīti bhāvitam | manaḥ praśāntimāyātaṃ nopādeyeṣu majjati

उपादेयानुपतनं हेयैकान्तविवर्जनम् । यदेतन्मनसो राम तद्बन्धं विद्धि नेतरत्

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavivarjanam | yadetanmanaso rāma tadbandhaṃ viddhi netarat

मा खेदं भज हेयेषु नोपादेयपरो भव । हेयादेयदृशौ त्यक्त्वा शेषस्थः स्वच्छतां व्रज

mā khedaṃ bhaja heyeṣu nopādeyaparo bhava | heyādeyadṛśau tyaktvā śeṣasthaḥ svacchatāṃ vraja

येषामिदमुपादेयमिदं हेयमिति स्थितिः । विलीना ते न वाञ्छन्ति त त्यजन्तीह किंचन

yeṣāmidamupādeyamidaṃ heyamiti sthitiḥ | vilīnā te na vāñchanti ta tyajantīha kiṃcana

हेयोपादेयकलने क्षीणे यावन्न चेतसः । न तावत्समता भातिसाभ्रे व्योम्नीवचन्द्रिका

heyopādeyakalane kṣīṇe yāvanna cetasaḥ | na tāvatsamatā bhātisābhre vyomnīvacandrikā

अवस्त्विदमिदं वस्तु यस्येति लुलितं मनः । तस्मिन्नोदेति समता शाखोट इव मञ्जरी

avastvidamidaṃ vastu yasyeti lulitaṃ manaḥ | tasminnodeti samatā śākhoṭa iva mañjarī

युक्तायुक्तैषणा यत्र लाभालाभविलासिनी । समता स्वच्छता तत्र कुतो वैराग्यभासिनी

yuktāyuktaiṣaṇā yatra lābhālābhavilāsinī | samatā svacchatā tatra kuto vairāgyabhāsinī

एकस्मिन्ब्रह्मतत्त्वेऽस्मिन्विद्यमाने निरामये । नानाऽनानातया नित्यं किमयुक्तं क्व युक्तता

ekasminbrahmatattve'sminvidyamāne nirāmaye | nānā'nānātayā nityaṃ kimayuktaṃ kva yuktatā

ईप्सितानीप्सिताशङ्के मर्कट्यौ चित्तपादपे । चञ्चले स्फुरतो यस्मिन्कुतस्तस्येह सौम्यता

īpsitānīpsitāśaṅke markaṭyau cittapādape | cañcale sphurato yasminkutastasyeha saumyatā

निराशता निर्भयता नित्यता समता ज्ञता । निरीहता निष्क्रियता सौम्यता निर्विकल्पता

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā | nirīhatā niṣkriyatā saumyatā nirvikalpatā

धृतिर्मैत्री मतिस्तुष्टिर्मृदुता मृदुभाषिता । हेयोपादेयनिर्मुक्ते ज्ञे तिष्ठन्त्यपवासनम्

dhṛtirmaitrī matistuṣṭirmṛdutā mṛdubhāṣitā | heyopādeyanirmukte jñe tiṣṭhantyapavāsanam

धावमानमधोभागे चित्तं प्रत्याहरेद्बलात् । प्रत्याहारेण पतितमधो वारीव सेतुना

dhāvamānamadhobhāge cittaṃ pratyāharedbalāt | pratyāhāreṇa patitamadho vārīva setunā

बाह्यानर्थानिमांस्त्यक्त्वा तिष्ठन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् । सर्वथा सर्वदा सर्वानान्तरांश्च विचारय

bāhyānarthānimāṃstyaktvā tiṣṭhangacchansvapanśvasan | sarvathā sarvadā sarvānāntarāṃśca vicāraya

गृहीततृष्णाशफरि वासनाजालमाविलम् । संसारवारिप्रसृतं चिन्तातन्तुभिराततम्

gṛhītatṛṣṇāśaphari vāsanājālamāvilam | saṃsāravāriprasṛtaṃ cintātantubhirātatam

अनया तीक्ष्णया तात च्छिन्धि बुद्धिशलाकया । वात्ययेवाम्बुदं काले वहन्त्या वितते पदे

anayā tīkṣṇayā tāta cchindhi buddhiśalākayā | vātyayevāmbudaṃ kāle vahantyā vitate pade

अस्य संसारवृक्षस्य मूलं दोषाङ्कुरास्पदम् । भव्यधीरेण धैर्येण प्रोद्धरोद्धुरया धिया

asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ doṣāṅkurāspadam | bhavyadhīreṇa dhairyeṇa proddharoddhurayā dhiyā

मनसैव मनश्छित्त्वा कुठारेणेव पादपम् । पदं पावनमासाद्य सद्य एव स्थिरो भव

manasaiva manaśchittvā kuṭhāreṇeva pādapam | padaṃ pāvanamāsādya sadya eva sthiro bhava

मनसैव मनच्छित्त्वा विस्मृत्या चरमं मनः । वर्तमानमपि च्छित्त्वा च्छिन्नसंसारतां व्रज

manasaiva manacchittvā vismṛtyā caramaṃ manaḥ | vartamānamapi cchittvā cchinnasaṃsāratāṃ vraja

मोहो विस्मृत्य संसारं न भूयः परिरोहति । चित्तं विस्मृत्य संसारो न भूयः परिरोहति

moho vismṛtya saṃsāraṃ na bhūyaḥ parirohati | cittaṃ vismṛtya saṃsāro na bhūyaḥ parirohati

तिष्ठन्गच्छन्स्वपञ्जाग्रन्निवसन्नुत्पतन्पतन् । असदेवेदमित्यन्तर्निश्चित्यास्थां परित्यज

tiṣṭhangacchansvapañjāgrannivasannutpatanpatan | asadevedamityantarniścityāsthāṃ parityaja

समतामलमाश्रित्य संप्राप्तं कार्यमाहरन् । अचिन्तयंस्तथाऽप्राप्तं विहरेह हि राघव

samatāmalamāśritya saṃprāptaṃ kāryamāharan | acintayaṃstathā'prāptaṃ vihareha hi rāghava

यथा शर्वोऽपि लिङ्गानि न बिभर्ति बिभर्ति च । त्वमेवमिह कार्याणि कुरु मा कुरु चानघ

yathā śarvo'pi liṅgāni na bibharti bibharti ca | tvamevamiha kāryāṇi kuru mā kuru cānagha

त्वमेव वेत्ता त्वमजस्त्वमात्मा त्वं महेश्वरः । आत्मनोऽव्यतिरिक्तः संस्त्वयेत्थमिदमाततम्

tvameva vettā tvamajastvamātmā tvaṃ maheśvaraḥ | ātmano'vyatiriktaḥ saṃstvayetthamidamātatam

येनात्मदृश्यसद्भावादभितो भावनोज्झिता । स न संगृह्यते दोषैर्हर्षामर्षविषादजैः

yenātmadṛśyasadbhāvādabhito bhāvanojjhitā | sa na saṃgṛhyate doṣairharṣāmarṣaviṣādajaiḥ

रागद्वेषविनिर्मुक्तः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । युक्त इत्युच्यते योगी त्यक्तसंसारवासनः

rāgadveṣavinirmuktaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | yukta ityucyate yogī tyaktasaṃsāravāsanaḥ

स यत्करोति यद्भुङ्क्ते यद्ददाति निहन्ति यत् । तत्र मुक्तधियस्तस्य समता सुखदुःखयोः

sa yatkaroti yadbhuṅkte yaddadāti nihanti yat | tatra muktadhiyastasya samatā sukhaduḥkhayoḥ

प्राप्तं कर्तव्यमेवेति त्यक्तेष्टानिष्टभावनः । प्रवर्तते यः कार्येषु न स मज्जति कुत्रचित्

prāptaṃ kartavyameveti tyakteṣṭāniṣṭabhāvanaḥ | pravartate yaḥ kāryeṣu na sa majjati kutracit

चित्सत्तामात्रमेवेदमिति निश्चयवन्मनः । त्यक्तभोगाभिमननं शममेति महामते

citsattāmātramevedamiti niścayavanmanaḥ | tyaktabhogābhimananaṃ śamameti mahāmate

मनः प्रकृत्यैव जडं चित्तत्त्वमनुधावति । मांसगर्धेन मार्जारो वने मृगपतिं यथा

manaḥ prakṛtyaiva jaḍaṃ cittattvamanudhāvati | māṃsagardhena mārjāro vane mṛgapatiṃ yathā

सिंहवीर्यवशाल्लब्धं मांसं भुङ्क्तेऽनुगो हरेः । चिद्वीर्यवशतः प्राप्तं दृश्यमाश्रयते मनः

siṃhavīryavaśāllabdhaṃ māṃsaṃ bhuṅkte'nugo hareḥ | cidvīryavaśataḥ prāptaṃ dṛśyamāśrayate manaḥ

मन एवमसत्कल्पं चित्प्रसादेन जीवति । भावयन्विश्वमेवैकं चिन्तामेत्य चिदप्युत

mana evamasatkalpaṃ citprasādena jīvati | bhāvayanviśvamevaikaṃ cintāmetya cidapyuta

जडं यत्किल निर्हीनं चिता दीपिकयौजसा । तन्मनः शवसंकाशमचिदुत्तिष्ठते कथम्

jaḍaṃ yatkila nirhīnaṃ citā dīpikayaujasā | tanmanaḥ śavasaṃkāśamaciduttiṣṭhate katham

चित्स्वभावपरामृष्टा स्पन्दशक्तिरसन्मयी । कल्पना चित्तमित्युक्त्या कथ्यते शास्त्रदृष्टिभिः

citsvabhāvaparāmṛṣṭā spandaśaktirasanmayī | kalpanā cittamityuktyā kathyate śāstradṛṣṭibhiḥ

यश्चित्तफणिकूत्कारः सैवेयं कलनोच्यते । चिदेवाहमिति ज्ञात्वा सा चित्तामेव गच्छति

yaścittaphaṇikūtkāraḥ saiveyaṃ kalanocyate | cidevāhamiti jñātvā sā cittāmeva gacchati

चेत्येन रहिता यैषा चित्तद्ब्रह्म सनातनम् । चेत्येन सहिता यैषा चित्सेयं कलनोच्यते

cetyena rahitā yaiṣā cittadbrahma sanātanam | cetyena sahitā yaiṣā citseyaṃ kalanocyate

किंचिदामृष्टरूपं यद्ब्रह्म तच्च स्थिरं मनः । कल्पना सत्सदैवैतत्सदिवोपस्थिता हृदि

kiṃcidāmṛṣṭarūpaṃ yadbrahma tacca sthiraṃ manaḥ | kalpanā satsadaivaitatsadivopasthitā hṛdi

चित्तमित्येव रूढेयं यदैव कलनोदिता ।। तदैव चित्त्वं विस्मृत्य सा जडेव व्यवस्थिता

cittamityeva rūḍheyaṃ yadaiva kalanoditā || tadaiva cittvaṃ vismṛtya sā jaḍeva vyavasthitā

संपन्ना कलनानाम्नी संकल्पानुविधायिनी । अवच्छेदवती वाग्रा हेयोपादेयधर्मिणी

saṃpannā kalanānāmnī saṃkalpānuvidhāyinī | avacchedavatī vāgrā heyopādeyadharmiṇī

सैषा चिदेव जगतामागतेव स्वशक्तितः । न संप्रबोधिता यावद्रूपं तावन्न बुध्यते

saiṣā cideva jagatāmāgateva svaśaktitaḥ | na saṃprabodhitā yāvadrūpaṃ tāvanna budhyate

अतः शास्त्रविचारेण वैराग्येण परेण च । निग्रहेणेन्द्रियाणां च बोधयेत्कलनां स्वयम्

ataḥ śāstravicāreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca | nigraheṇendriyāṇāṃ ca bodhayetkalanāṃ svayam

कलना सर्वजन्तूनां विज्ञानेन शमेन च । प्रबुद्धा ब्रह्मतामेति भ्रमतीतरथा जगत्

kalanā sarvajantūnāṃ vijñānena śamena ca | prabuddhā brahmatāmeti bhramatītarathā jagat

व्यामोहमदिरामत्तां लुठितां विषयावटे । आत्मावेदनसंसुप्तां कलनामेव बोधयेत्

vyāmohamadirāmattāṃ luṭhitāṃ viṣayāvaṭe | ātmāvedanasaṃsuptāṃ kalanāmeva bodhayet

अप्रबुद्धा यदा ह्येषा न किंचिदवबुध्यते । संकल्पकलनेवान्तर्दृश्यमानाप्यसन्मयी

aprabuddhā yadā hyeṣā na kiṃcidavabudhyate | saṃkalpakalanevāntardṛśyamānāpyasanmayī

तया परमया दृष्ट्या कलनैषान्तरस्थया । मञ्जरी गन्धशक्त्येव पदार्थेषु विराजते

tayā paramayā dṛṣṭyā kalanaiṣāntarasthayā | mañjarī gandhaśaktyeva padārtheṣu virājate

तनुः संकल्पिता यैषा कलनेति जगत्त्रये । सा हि किंचिद्विजानाति नित्यं ज्ञानैकधर्मिणी

tanuḥ saṃkalpitā yaiṣā kalaneti jagattraye | sā hi kiṃcidvijānāti nityaṃ jñānaikadharmiṇī

चेतनेन जडा राम कलनोपलरूपिणी । पद्मिनीवातपेनासौ परेणैव प्रबोध्यते

cetanena jaḍā rāma kalanopalarūpiṇī | padminīvātapenāsau pareṇaiva prabodhyate

यथा शिलामयी कन्या चोदितापि न नृत्यति । तथेयं कलना देहे न किंचिदवबुध्यते

yathā śilāmayī kanyā coditāpi na nṛtyati | tatheyaṃ kalanā dehe na kiṃcidavabudhyate

लिपिकर्मनृपैर्युद्धं क्व कृतं घर्घरारवम् । क्वचिन्न चन्द्रकिरणैरोषध्यः प्रतिबोधिताः

lipikarmanṛpairyuddhaṃ kva kṛtaṃ ghargharāravam | kvacinna candrakiraṇairoṣadhyaḥ pratibodhitāḥ

असृगालिप्तगात्रैश्च शवैः क्व परिवल्गितम् । क्व गीतं मधुरध्वानं वनपाषाणखण्डकैः

asṛgāliptagātraiśca śavaiḥ kva parivalgitam | kva gītaṃ madhuradhvānaṃ vanapāṣāṇakhaṇḍakaiḥ

क्व पुंसा विहितैरर्कैः क्षपितं यामिनीतमः । क्व संकल्पमयैश्छाया क्रियते व्योमकाननैः

kva puṃsā vihitairarkaiḥ kṣapitaṃ yāminītamaḥ | kva saṃkalpamayaiśchāyā kriyate vyomakānanaiḥ

क्व जडैरुपलाकारैर्मिथ्याभ्रमभरोत्थितैः । मृगतृष्णामयैरेभिर्मनोभिः क्रियते क्रिया

kva jaḍairupalākārairmithyābhramabharotthitaiḥ | mṛgatṛṣṇāmayairebhirmanobhiḥ kriyate kriyā

यथातपे क्षते स्फारे मृगतृष्णातरङ्गिणी । कलना तद्वदेवेयं स्फुरत्यात्मनि सत्यलम्

yathātape kṣate sphāre mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇī | kalanā tadvadeveyaṃ sphuratyātmani satyalam

यदेतत्स्पन्दितं नाम तन्मनोऽधिगतं शठैः । मरुतां विद्धि तां शक्तिमन्तः प्राणशरीरिणीम्

yadetatspanditaṃ nāma tanmano'dhigataṃ śaṭhaiḥ | marutāṃ viddhi tāṃ śaktimantaḥ prāṇaśarīriṇīm

येषां संविदनाक्रान्ता संकल्पलवनिश्चयैः । अनाक्षिप्तरसाकारा प्रभैषा पारमात्मिकी

yeṣāṃ saṃvidanākrāntā saṃkalpalavaniścayaiḥ | anākṣiptarasākārā prabhaiṣā pāramātmikī

अयं सोऽहमिदं तन्म इति या कलनाविला । प्राणात्मतत्त्वयोस्तस्याः संज्ञा जीवेति कथ्यते

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti yā kalanāvilā | prāṇātmatattvayostasyāḥ saṃjñā jīveti kathyate

धीश्चित्तं जीव इत्येताः संकल्पस्यासतो मताः । संज्ञाः संकल्पितास्तज्ज्ञैर्न राम परमार्थतः

dhīścittaṃ jīva ityetāḥ saṃkalpasyāsato matāḥ | saṃjñāḥ saṃkalpitāstajjñairna rāma paramārthataḥ

मनो नो न मतिर्नापि धीरेषा न शरीरकम् । अस्तीह परमार्थेन स्वात्मैवेहास्ति सर्वदा

mano no na matirnāpi dhīreṣā na śarīrakam | astīha paramārthena svātmaivehāsti sarvadā

आत्मैवेदं जगत्सर्वमात्मा कालक्रमस्तथा । स चाकाशादच्छतरो नास्तीवास्त्येव चामलः

ātmaivedaṃ jagatsarvamātmā kālakramastathā | sa cākāśādacchataro nāstīvāstyeva cāmalaḥ

अच्छत्वादसदाभासः संविद्रूपतया तु सत् । आत्मा सर्वपदातीतः स्वानुभूत्यानुभूयते

acchatvādasadābhāsaḥ saṃvidrūpatayā tu sat | ātmā sarvapadātītaḥ svānubhūtyānubhūyate

मनस्तत्र परिक्षीणं यत्र संवित्परात्मनः । अन्धकारक्षयस्तत्र यत्रालोकः प्रवर्तते

manastatra parikṣīṇaṃ yatra saṃvitparātmanaḥ | andhakārakṣayastatra yatrālokaḥ pravartate

यत्रात्मसंविदोऽच्छायाः संकल्पोत्थतया मताः । तत्रात्मनो विस्मरणं स्मरणं चित्तजन्मनः

yatrātmasaṃvido'cchāyāḥ saṃkalpotthatayā matāḥ | tatrātmano vismaraṇaṃ smaraṇaṃ cittajanmanaḥ

परस्य पुंसः संकल्पमयत्वं चित्तमुच्यते । अचित्तत्वमसंकल्पान्मोक्षस्तेनाभिजायते

parasya puṃsaḥ saṃkalpamayatvaṃ cittamucyate | acittatvamasaṃkalpānmokṣastenābhijāyate

एतावच्चेतसो जन्म बीजं संसारभूतये । संकल्पोन्मुखतां यातः संविदो वा किलात्मनः

etāvaccetaso janma bījaṃ saṃsārabhūtaye | saṃkalponmukhatāṃ yātaḥ saṃvido vā kilātmanaḥ

निर्विकल्पाच्चितः सत्ता संकल्पाङ्ककलङ्किता । कलनेत्युच्यते तेन पुंस्त्ववद्बुद्ध्यते मनः

nirvikalpāccitaḥ sattā saṃkalpāṅkakalaṅkitā | kalanetyucyate tena puṃstvavadbuddhyate manaḥ

प्राणशक्तौ निरुद्धायां मनो राम विलीयते । द्रव्यच्छायानु तद्द्रव्यं प्राणरूपं हि मानसम्

prāṇaśaktau niruddhāyāṃ mano rāma vilīyate | dravyacchāyānu taddravyaṃ prāṇarūpaṃ hi mānasam

देशान्तरानुभवनं प्राणो वेत्ति हृदि स्थितम् । स्पन्दवेदनतो यत्तन्मन इत्यभिधीयते

deśāntarānubhavanaṃ prāṇo vetti hṛdi sthitam | spandavedanato yattanmana ityabhidhīyate

वैराग्यात्कारणाभ्यासाद्युक्तितो व्यसनक्षयात् । परमार्थावबोधाच्च रोध्यन्ते प्राणवायवः

vairāgyātkāraṇābhyāsādyuktito vyasanakṣayāt | paramārthāvabodhācca rodhyante prāṇavāyavaḥ

दृषदो विद्यते शक्तिः कदाचिच्चलनैधसाम् । न पुनर्मनसामस्ति शक्तिः स्पन्दावबोधने

dṛṣado vidyate śaktiḥ kadāciccalanaidhasām | na punarmanasāmasti śaktiḥ spandāvabodhane

स्पन्दः प्राणमरुच्छक्तिश्चलद्रूपैव सा जडा । चिच्छक्तिः स्वात्मनः स्वच्छा सर्वदा सर्वगैव सा

spandaḥ prāṇamarucchaktiścaladrūpaiva sā jaḍā | cicchaktiḥ svātmanaḥ svacchā sarvadā sarvagaiva sā

चिच्छक्तेः स्पन्दशक्तेश्च संबन्धः कल्प्यते मनः । मिथ्यैव तत्समुत्पन्नं मिथ्या ज्ञानं तदुच्यते

cicchakteḥ spandaśakteśca saṃbandhaḥ kalpyate manaḥ | mithyaiva tatsamutpannaṃ mithyā jñānaṃ taducyate

एषा ह्यविद्या कथिता मायैषा सा निगद्यते । परमेतत्तदज्ञानं संसारादिविषप्रदम्

eṣā hyavidyā kathitā māyaiṣā sā nigadyate | parametattadajñānaṃ saṃsārādiviṣapradam

चिच्छक्तेः स्पन्दशक्तेश्च सङ्गे संकल्पकल्पनम् । न कृतं चेत्परिक्षीणास्तदिमा भवभीतयः

cicchakteḥ spandaśakteśca saṅge saṃkalpakalpanam | na kṛtaṃ cetparikṣīṇāstadimā bhavabhītayaḥ

वायुतः स्पन्दशक्तिर्या सा चिता चेत्यते यदा । सचेत्या चित्तदैवान्तः संकल्पाद्याति चित्तताम्

vāyutaḥ spandaśaktiryā sā citā cetyate yadā | sacetyā cittadaivāntaḥ saṃkalpādyāti cittatām

चित्ततैषा चितो मिथ्या कल्पिता बालयक्षवत् । अखण्डमण्डलाकारस्पन्दरूपा चिदेव यत्

cittataiṣā cito mithyā kalpitā bālayakṣavat | akhaṇḍamaṇḍalākāraspandarūpā cideva yat

सैषा चित्ता तदन्येन केन संबाध्यते किल । अखण्डशक्तेरिन्द्रस्य केन स्यात्सह संगरः

saiṣā cittā tadanyena kena saṃbādhyate kila | akhaṇḍaśakterindrasya kena syātsaha saṃgaraḥ

अतः संबन्धिनोऽभावात्संबन्धोऽत्र न विद्यते । संबन्धेन विना कस्य सिद्धं तत्कीदृशं मनः

ataḥ saṃbandhino'bhāvātsaṃbandho'tra na vidyate | saṃbandhena vinā kasya siddhaṃ tatkīdṛśaṃ manaḥ

चित्स्पन्दयोरेकतायां किं नाम मन उच्यते । का सेना हयमातङ्गसङ्गसंघट्टनं विना

citspandayorekatāyāṃ kiṃ nāma mana ucyate | kā senā hayamātaṅgasaṅgasaṃghaṭṭanaṃ vinā

तस्मान्नास्त्येव दुष्टात्म चित्तं राम जगत्त्रये । सैषा सम्यक्परिज्ञानाच्चेतसो जायते क्षतिः

tasmānnāstyeva duṣṭātma cittaṃ rāma jagattraye | saiṣā samyakparijñānāccetaso jāyate kṣatiḥ

मुधा मैवमनर्थाय मनः संकल्पयानघ । मनो मिथ्यासमुदितं नास्त्यत्र परमार्थतः

mudhā maivamanarthāya manaḥ saṃkalpayānagha | mano mithyāsamuditaṃ nāstyatra paramārthataḥ

मा त्वमन्तः क्वचित्किंचित्संकल्पय महामते । मनः संकल्पकं राम यस्मान्नास्तीह कुत्रचित्

mā tvamantaḥ kvacitkiṃcitsaṃkalpaya mahāmate | manaḥ saṃkalpakaṃ rāma yasmānnāstīha kutracit

असम्यग्ज्ञानसंभूता कल्पना मृगतृष्णिका । हृन्मरौ तव संशान्ता सम्यगालोकनान्मुने

asamyagjñānasaṃbhūtā kalpanā mṛgatṛṣṇikā | hṛnmarau tava saṃśāntā samyagālokanānmune

100

जडत्वान्निःस्वरूपत्वात्सर्वदैव मृतं मनः । मृतेन मार्यते लोकश्चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका

jaḍatvānniḥsvarūpatvātsarvadaiva mṛtaṃ manaḥ | mṛtena māryate lokaścitreyaṃ maurkhyacakrikā

101

यस्य नात्मा न देहोऽस्ति नाधारो नापि चाकृतिः । तेनेदं भक्ष्यते सर्वं चित्रेयं मौर्ख्यवागुरा

yasya nātmā na deho'sti nādhāro nāpi cākṛtiḥ | tenedaṃ bhakṣyate sarvaṃ citreyaṃ maurkhyavāgurā

102

सर्वसामग्र्यहीनेन हन्यते मनसापि यः । नीलोत्पलदलाघातैर्मन्ये दलितमस्तकम्

sarvasāmagryahīnena hanyate manasāpi yaḥ | nīlotpaladalāghātairmanye dalitamastakam

103

जडेन मूकेनान्धेन निहतो मनसापि यः । मन्ये स दह्यते मूढः पूर्णचन्द्रमरीचिभिः

jaḍena mūkenāndhena nihato manasāpi yaḥ | manye sa dahyate mūḍhaḥ pūrṇacandramarīcibhiḥ

104

विद्यमानोऽपि यः शूरो लोकस्तेनाभिभूयते । अविद्यमानमेवेदं हन्यते मुग्धतोदिता

vidyamāno'pi yaḥ śūro lokastenābhibhūyate | avidyamānamevedaṃ hanyate mugdhatoditā

105

मिथ्यासंकल्पकलितं मिथ्यावस्थितिमागतम् । अन्विष्टमपि नो दृष्टं का तस्य किल शक्तता

mithyāsaṃkalpakalitaṃ mithyāvasthitimāgatam | anviṣṭamapi no dṛṣṭaṃ kā tasya kila śaktatā

106

अहो नु खलु चित्रेयं मायामयविधायिनी । चेतसाप्यतिलोलेन लोकोऽयमभिभूयते

aho nu khalu citreyaṃ māyāmayavidhāyinī | cetasāpyatilolena loko'yamabhibhūyate

107

मौर्ख्यं यदापदान्विष्टः का हि नापदजानतः । पश्य मौर्ख्यादियं सृष्टिरज्ञानेनैव जन्यते

maurkhyaṃ yadāpadānviṣṭaḥ kā hi nāpadajānataḥ | paśya maurkhyādiyaṃ sṛṣṭirajñānenaiva janyate

108

हा कष्टमपि दुर्बुद्धेः सृष्टिर्मौर्ख्यवशं गता । असतैव यदेतेन जीवेनाप्युपपाद्यते

hā kaṣṭamapi durbuddheḥ sṛṣṭirmaurkhyavaśaṃ gatā | asataiva yadetena jīvenāpyupapādyate

109

मन्ये मौर्ख्यमयी सृष्टिरियमत्यन्तपेलवा । वास्तरङ्गप्रवाहेण कणशः परिशीर्यते

manye maurkhyamayī sṛṣṭiriyamatyantapelavā | vāstaraṅgapravāheṇa kaṇaśaḥ pariśīryate

110

नीलाञ्जनालवालेन यन्त्रेणैव विचूर्ण्यते । इन्दोराभोगपूर्णस्य करस्पर्शेन मुह्यति

nīlāñjanālavālena yantreṇaiva vicūrṇyate | indorābhogapūrṇasya karasparśena muhyati

111

रिपुभिर्नयनोन्मुक्तैर्दृष्टः सूत्रैर्निबध्यते । संकल्पकृतया शूरसेनया परिभूयते

ripubhirnayanonmuktairdṛṣṭaḥ sūtrairnibadhyate | saṃkalpakṛtayā śūrasenayā paribhūyate

112

तस्मात्किलेयं मनसा न स्थितेनैव कुत्रचित् । कल्पितेन मुधान्येन कृपणेन निहन्यते

tasmātkileyaṃ manasā na sthitenaiva kutracit | kalpitena mudhānyena kṛpaṇena nihanyate

113

मूर्खलोकमयी सृष्टिर्मन एवासदुत्थितम् । यः शक्तो न वशीकर्तुं नासौ रामोपदिश्यते

mūrkhalokamayī sṛṣṭirmana evāsadutthitam | yaḥ śakto na vaśīkartuṃ nāsau rāmopadiśyate

114

अभिजाताऽस्वरूपैषा प्रज्ञा क्षोदेषु न क्षमा । नोपदेशगिरां योग्या परिपूर्णेव संस्थिता

abhijātā'svarūpaiṣā prajñā kṣodeṣu na kṣamā | nopadeśagirāṃ yogyā paripūrṇeva saṃsthitā

115

विभेत्येषापि वीणायास्तन्त्रीगुणतनुध्वनेः । बन्धोरपि सनिद्रस्य विभेति वदनद्युतेः

vibhetyeṣāpi vīṇāyāstantrīguṇatanudhvaneḥ | bandhorapi sanidrasya vibheti vadanadyuteḥ

116

असतोऽपि जनादुच्चैर्गीताद्भीता पलायते । स्वेनैव मनसाप्यज्ञा किलैषा विवशीकृता

asato'pi janāduccairgītādbhītā palāyate | svenaiva manasāpyajñā kilaiṣā vivaśīkṛtā

117

सुखलवविवशा द्विषेव तप्ता हृदयगतेन निजेन चेतसैव । विधुरितधिषणा न वेत्ति सत्यं तदपि कथं परिमोहितो मुधैव

sukhalavavivaśā dviṣeva taptā hṛdayagatena nijena cetasaiva | vidhuritadhiṣaṇā na vetti satyaṃ tadapi kathaṃ parimohito mudhaiva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे मनोविनिवारणं नाम त्रयोदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe manovinivāraṇaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ

सर्गः १४

चतुर्दशः सर्गः

caturdaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । संसारसागरासारकल्लोलैरुह्यमानया । मतेर्मानद मूकत्वं यया जनतयार्जितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃsārasāgarāsārakallolairuhyamānayā | matermānada mūkatvaṃ yayā janatayārjitam

आत्मलाभमयोदारकलाभिरिह सा मया । विचारोक्तिभिरेताभिः शास्त्रेऽस्मिन्नोपदिश्यते

ātmalābhamayodārakalābhiriha sā mayā | vicāroktibhiretābhiḥ śāstre'sminnopadiśyate

न पश्यत्येव योऽत्यर्थं तस्य कः खलु दुर्मतिः । विचित्रमञ्जरी चित्रं संदर्शयति काननम्

na paśyatyeva yo'tyarthaṃ tasya kaḥ khalu durmatiḥ | vicitramañjarī citraṃ saṃdarśayati kānanam

कः कुष्ठघर्घरघ्राणं नानामोदविचारणे । मूर्खमात्मोपदेशेन प्रमाणीकुरुतेऽमतिः

kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe | mūrkhamātmopadeśena pramāṇīkurute'matiḥ

विपर्यस्तेन्द्रियं मत्तं मदिराघूर्णितेक्षणम् । धर्मनिर्णयसाक्षित्वे कः प्रमाणीकरोत्यधीः

viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam | dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkarotyadhīḥ

कः शवं वा श्मशानस्थं समवायकथाशतम् । परिपृच्छति संदेहे कश्च मूर्खं प्रशास्ति च

kaḥ śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samavāyakathāśatam | paripṛcchati saṃdehe kaśca mūrkhaṃ praśāsti ca

येनाशयबिलस्थोऽपि मूकोन्धोऽपि न निर्जितः । मनोव्यालः सदुर्बुद्धिः कथं नामोपदिश्यते

yenāśayabilastho'pi mūkondho'pi na nirjitaḥ | manovyālaḥ sadurbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate

जितमेव मनो विद्धि वस्तुतो यन्न विद्यते । निकटात्सा चिरास्तैव या शिला नैव विद्यते ।। मनो न विजितं राम येनासदपि दुर्धिया । तेनाग्रस्तविषेणैव म्रियते विषमूर्च्छया

jitameva mano viddhi vastuto yanna vidyate | nikaṭātsā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate || mano na vijitaṃ rāma yenāsadapi durdhiyā | tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrcchayā

ज्ञः पश्यति सदैवात्मा स्पन्दने प्राणशक्तयः । इन्द्रियाणि स्वधर्मेषु मनो राम किमुच्यते

jñaḥ paśyati sadaivātmā spandane prāṇaśaktayaḥ | indriyāṇi svadharmeṣu mano rāma kimucyate

प्राणानां स्पन्दनी शक्तिर्ज्ञानशक्तिः परात्मनः । इन्द्रियाणां निजा शक्तिरेकः कोऽत्र निबध्यते

prāṇānāṃ spandanī śaktirjñānaśaktiḥ parātmanaḥ | indriyāṇāṃ nijā śaktirekaḥ ko'tra nibadhyate

सर्वास्तदंशवस्तस्य सर्वशक्तेः किलात्मनः । पृथक्ता वाच्यता चेयं कुतो नाम तवोत्थिता

sarvāstadaṃśavastasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ | pṛthaktā vācyatā ceyaṃ kuto nāma tavotthitā

किं नाम जीव इत्युक्तं येनेहान्धीकृतं जगत् । चित्तं चैवासदेव त्वं विद्धि का तस्य शक्तता

kiṃ nāma jīva ityuktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat | cittaṃ caivāsadeva tvaṃ viddhi kā tasya śaktatā

मनोनिर्दग्धदृष्टीनां दृष्ट्वा दुःखपरम्पराम् । मतिर्मे करुणाक्रान्ता राम मुग्धेव तप्यते

manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparām | matirme karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate

कः किलात्र कुतः खेदो यन्मूर्खः परितप्यते । दुःखायैव हि जायन्ते करभाः प्राकृतास्तथा

kaḥ kilātra kutaḥ khedo yanmūrkhaḥ paritapyate | duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtāstathā

विनाशायैव जायन्ते जडा देहेष्वबुद्धयः । अनारतोदयाः पापा बुद्बुदा जलधेरिव

vināśāyaiva jāyante jaḍā deheṣvabuddhayaḥ | anāratodayāḥ pāpā budbudā jaladheriva

कियन्तः पश्य पशवः प्रत्यहं प्रतिमण्डलम् । सूनावद्भिर्निहन्यन्ते कैवात्र परिदेवना

kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam | sūnāvadbhirnihanyante kaivātra paridevanā

अर्बुदान्यनिलो हन्ति क्षमाजातेषु चान्वहम् । दंशानां मशकानां च कैवात्र परिदेवना

arbudānyanilo hanti kṣamājāteṣu cānvaham | daṃśānāṃ maśakānāṃ ca kaivātra paridevanā

दिशं प्रति गिरीन्द्रेषु पुलिन्दाद्या वने वने । निघ्नन्ति मृगलक्षाणि कैवात्र परिदेवना

diśaṃ prati girīndreṣu pulindādyā vane vane | nighnanti mṛgalakṣāṇi kaivātra paridevanā

जले जलचरव्यूहान्सूक्ष्मान्स्थूलो निकृन्तति । ग्रासार्थं निर्दयो मत्स्यः कैवात्र परिदेवना

jale jalacaravyūhānsūkṣmānsthūlo nikṛntati | grāsārthaṃ nirdayo matsyaḥ kaivātra paridevanā

लिक्षामणुकणक्षामां क्षुधा खादति मक्षिका । तां कोशकारः क्षुधितो दंशस्तमपि चञ्चलम्

likṣāmaṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā | tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśastamapi cañcalam

तं दंशं दर्दुरो भुङ्क्ते व्यालस्तमपि दर्दुरम् । सर्पमुग्रं खगो हन्ति बभ्रुश्चैनं निकृन्तति

taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālastamapi darduram | sarpamugraṃ khago hanti babhruścainaṃ nikṛntati

बभ्रुं हिनस्ति मार्जारो मार्जारं श्वा निकृन्तति । ऋक्षः कौलेयकं हन्ति ऋक्षं व्याघ्रो निकृन्तति

babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati | ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati

सिंहोऽभिभवति व्याघ्रं शरभः सिंहमत्ति च । शरभो नाशमायाति मत्तमेघविलङ्घने

siṃho'bhibhavati vyāghraṃ śarabhaḥ siṃhamatti ca | śarabho nāśamāyāti mattameghavilaṅghane

मेघा वातैर्विधूयन्ते वायवो गिरिभिर्जिताः । गिरयो वज्रनिष्पिष्टाः शक्रस्य वशगः पविः

meghā vātairvidhūyante vāyavo giribhirjitāḥ | girayo vajraniṣpiṣṭāḥ śakrasya vaśagaḥ paviḥ

विष्णुना क्रियते शक्रो विष्णुर्गच्छति जन्तुताम् । सुखदुःखदशामेतां जरामरणपालिताम्

viṣṇunā kriyate śakro viṣṇurgacchati jantutām | sukhaduḥkhadaśāmetāṃ jarāmaraṇapālitām

जन्तवोऽपि महाकाया अपि विद्यायुधान्विताः । लिक्षाभिरङ्गलग्नाभिरुपजीव्यन्त एव हि

jantavo'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ | likṣābhiraṅgalagnābhirupajīvyanta eva hi

अजस्रमेवमालूनविशीर्णं भूतजङ्गलम् । परस्परमलं मोहादद्यते रक्ष्यतेऽपि च

ajasramevamālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam | parasparamalaṃ mohādadyate rakṣyate'pi ca

अनारतं विनश्यन्ति विविधा भूतजातयः । अनारतं च जायन्ते लिक्षायूकापिपीलिकाः

anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ | anārataṃ ca jāyante likṣāyūkāpipīlikāḥ

जलकोशेषु जायन्ते मत्स्येभमकरादयः । भूमावन्तः प्रजायन्ते कीटौघा वृश्चिकादयः

jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ | bhūmāvantaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ

अन्तरिक्षेऽपि जायन्ते आकाशविहगादयः । वनवीथिषु जायन्ते सिंहव्याघ्रमृगादयः

antarikṣe'pi jāyante ākāśavihagādayaḥ | vanavīthiṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ

प्राण्यङ्गेष्वपि जायन्ते विचित्राः ककुभं प्रति । स्थावरेष्वपि जायन्ते घुणा जघनकादयः

prāṇyaṅgeṣvapi jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati | sthāvareṣvapi jāyante ghuṇā jaghanakādayaḥ

शिलान्तरेषु जायन्ते कीटभेकघुणादयः । विष्ठायामपि जायन्ते नानाकीटगणास्तथा

śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ | viṣṭhāyāmapi jāyante nānākīṭagaṇāstathā

एवमेतेष्वसंख्येषु जन्मस्वपचयेषु च । अजस्रं करुणावन्तो नन्दन्तु प्ररुदन्तु वा

evameteṣvasaṃkhyeṣu janmasvapacayeṣu ca | ajasraṃ karuṇāvanto nandantu prarudantu vā

अनारतमृतावस्मिन्ननारतसमुद्भवे । संसारसंभ्रमे युक्ता न तुष्टिर्न च दुःखिता

anāratamṛtāvasminnanāratasamudbhave | saṃsārasaṃbhrame yuktā na tuṣṭirna ca duḥkhitā

पङ्क्तयस्त्वेवमेवेमा वृक्षपर्णगणैः समाः । उत्पत्योत्पत्य लीयन्ते भूतानां भूरिसंभवाः

paṅktayastvevamevemā vṛkṣaparṇagaṇaiḥ samāḥ | utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisaṃbhavāḥ

यः प्रवृत्तः कुबुद्धीनां दयावान्दुःखमार्जने । स्वगतच्छत्रनिर्मृष्टसूर्यांशु खिद्यते नभः

yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvānduḥkhamārjane | svagatacchatranirmṛṣṭasūryāṃśu khidyate nabhaḥ

न तिर्यक्समधर्माण उपदेश्या नरा भुवि । कथार्थकथनेनार्थः कः स्थाणुनिकटे वने

na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi | kathārthakathanenārthaḥ kaḥ sthāṇunikaṭe vane

किं किल स्फारमनसां पशूनां च विशेषणम् । कृष्यन्ते पशवो रज्ज्वा मनसा मूढचेतसः

kiṃ kila sphāramanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam | kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ

स्वचित्तपङ्कमग्नानां स्वनाशारब्धकर्मणाम् । मूर्खाणामापदं दृष्ट्वा प्ररुदन्त्युपला अपि

svacittapaṅkamagnānāṃ svanāśārabdhakarmaṇām | mūrkhāṇāmāpadaṃ dṛṣṭvā prarudantyupalā api

अनिर्जितात्मचित्तानां समन्ताद्दुःखदा दशाः । तन्मार्जनं कृतप्रज्ञो नाऽतः संप्रतिपद्यते

anirjitātmacittānāṃ samantādduḥkhadā daśāḥ | tanmārjanaṃ kṛtaprajño nā'taḥ saṃpratipadyate

विनिर्जितात्मचित्तानां दुःखानि रघुनन्दन । सुविचार्याणि तेनात्र ज्ञातज्ञेयः प्रवर्तताम्

vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana | suvicāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām

मनो नास्ति महाबाहो मा मुधोप प्रकल्पय । अनेन कल्पितेन त्वं वेतालेनेव हन्यसे

mano nāsti mahābāho mā mudhopa prakalpaya | anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase

यावद्विस्मृतवानात्मतत्त्वं मूढो भवद्भवान् । तावत्तव मनोव्यालो बभूवाभ्युदितस्ततः

yāvadvismṛtavānātmatattvaṃ mūḍho bhavadbhavān | tāvattava manovyālo babhūvābhyuditastataḥ

इदानीं भवता ज्ञातं यथाभूतमरिंदम । संकल्पाद्वर्धते चित्तं तदेवाशु परित्यज

idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtamariṃdama | saṃkalpādvardhate cittaṃ tadevāśu parityaja

दृश्यमाश्रयसीदं चेत्तत्सचित्तोऽसि बान्धवान् । दृश्यं संत्यजसीदं चेत्तत्सचित्तोसि मोक्षवान्

dṛśyamāśrayasīdaṃ cettatsacitto'si bāndhavān | dṛśyaṃ saṃtyajasīdaṃ cettatsacittosi mokṣavān

अयं गुणसमाहारो बन्धायैव समाश्रितः । संत्यक्तो भव मोक्षाय यथेच्छसि तथा कुरु

ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ | saṃtyakto bhava mokṣāya yathecchasi tathā kuru

नाहं नेदमिति ध्यायंस्तिष्ठ त्वमचलाचलः । अनन्ताकाशसंकाशहृदयो हृदयेश्वरः

nāhaṃ nedamiti dhyāyaṃstiṣṭha tvamacalācalaḥ | anantākāśasaṃkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ

आत्मनो जगतश्चास्य त्वमङ्ग कलनामलम् । राम द्वित्वमयीं त्यक्त्वाशेषस्थः सुस्थिरो भव

ātmano jagataścāsya tvamaṅga kalanāmalam | rāma dvitvamayīṃ tyaktvāśeṣasthaḥ susthiro bhava

आत्मनो जगतश्चान्तर्द्रष्टृदृश्यदशान्तरे । दर्शनाख्ये स्वमात्मानं सर्वदा भावयन्भव

ātmano jagataścāntardraṣṭṛdṛśyadaśāntare | darśanākhye svamātmānaṃ sarvadā bhāvayanbhava

स्वाद्यस्वादकसंत्यक्तं स्वाद्यस्वादकमध्यगम् । स्वादनं केवलं ध्यायन्नित्यमात्ममयो भव

svādyasvādakasaṃtyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam | svādanaṃ kevalaṃ dhyāyannityamātmamayo bhava

रामानुभवनीयस्य तथानुभवितुः स्वयम् । अवलम्ब्य निरालम्बं मध्यं मध्ये स्थिरो भव

rāmānubhavanīyasya tathānubhavituḥ svayam | avalambya nirālambaṃ madhyaṃ madhye sthiro bhava

भवभावनया हीनं भावाभावदशोज्झितम् । भावयन्नेवमात्मानमात्मसंस्थः स्वयं भव

bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam | bhāvayannevamātmānamātmasaṃsthaḥ svayaṃ bhava

आत्मसत्तां त्यजन्नेतां चेत्यं भावयसि स्वयम् । यदा राम तदा यासि चित्ततामतिदुःखदाम्

ātmasattāṃ tyajannetāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam | yadā rāma tadā yāsi cittatāmatiduḥkhadām

चित्ततां शृङ्खलामेतां स्वरूपज्ञानयुक्तितः । बिलाच्चित्तान्महाबाहो स्वात्मसिंहं विमोचय

cittatāṃ śṛṅkhalāmetāṃ svarūpajñānayuktitaḥ | bilāccittānmahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya

परमात्मदशां त्यक्त्वा चेत्यं परिपतन्नलम् । यदा गच्छसि संकल्पं चेत्यं संपश्यसे तदा

paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatannalam | yadā gacchasi saṃkalpaṃ cetyaṃ saṃpaśyase tadā

आत्मनो व्यतिरिक्तं सच्चित्तमित्यङ्ग संविदा । मनः संपद्यते दुःखि क्षीयते त्यक्तया तया

ātmano vyatiriktaṃ saccittamityaṅga saṃvidā | manaḥ saṃpadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā

आत्मैवेदं जगत्सर्वमित्यन्तः संविदोदये । क्व चेता क्वच वा चित्तं किं चेत्यं चेतनं च किम्

ātmaivedaṃ jagatsarvamityantaḥ saṃvidodaye | kva cetā kvaca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cetanaṃ ca kim

अहमात्मेति जीवोऽस्मीत्येतावच्चित्तकं विदुः । अनेनेत्थमनाद्यन्तं दुःखं राघव तन्यते

ahamātmeti jīvo'smītyetāvaccittakaṃ viduḥ | anenetthamanādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate

अहमात्मा न जीवाख्याः सत्ताः सन्तीतराः क्वचित् । इत्येव चित्तोपशमः परमं सुखमुच्यते

ahamātmā na jīvākhyāḥ sattāḥ santītarāḥ kvacit | ityeva cittopaśamaḥ paramaṃ sukhamucyate

आत्मैवेदं जगदिति जाते राघव निश्चये । असत्ता चेतसो जाता भवत्येव न संशयः

ātmaivedaṃ jagaditi jāte rāghava niścaye | asattā cetaso jātā bhavatyeva na saṃśayaḥ

एवं सत्यावबोधेन स्वात्मैवेदमिति स्थितिः । मनः सुगलितं विद्धि सूर्यभासा तमो यथा

evaṃ satyāvabodhena svātmaivedamiti sthitiḥ | manaḥ sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā

मनःसर्पः शरीरस्थो यावत्तावन्महद्भयम् । तस्मिन्नुत्सारिते योगाद्भयस्यावसरः कुतः

manaḥsarpaḥ śarīrastho yāvattāvanmahadbhayam | tasminnutsārite yogādbhayasyāvasaraḥ kutaḥ

भ्रान्तिमात्रोत्थितश्चित्ते वेतालोऽतिबलोऽनघ । सम्यग्ज्ञानेन मन्त्रेण प्रसभं विनिपात्यताम्

bhrāntimātrotthitaścitte vetālo'tibalo'nagha | samyagjñānena mantreṇa prasabhaṃ vinipātyatām

देहगेहाद्गते चित्तयक्षे बलवतां वरे । निराधिर्विगतोद्वेगस्तिष्ठ नास्ति भयं तव

dehagehādgate cittayakṣe balavatāṃ vare | nirādhirvigatodvegastiṣṭha nāsti bhayaṃ tava

नीराग एव निरुपार्जन एव चास्मी- त्येतावतैव गलिता तव चित्तसत्ता । निर्दुःखमुत्तमपदं परमं गतोऽसि तिष्ठोपशान्तपरमैषण एवमन्तः

nīrāga eva nirupārjana eva cāsmī- tyetāvataiva galitā tava cittasattā | nirduḥkhamuttamapadaṃ paramaṃ gato'si tiṣṭhopaśāntaparamaiṣaṇa evamantaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषु उपशमप्रकरणे स्वचित्तनिरूपणं नाम चतुर्दशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe svacittanirūpaṇaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ

सर्गः १५

पञ्चदशः सर्गः

pañcadaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतामनुसरन्राम चित्तसत्तामपावनीम् । संसारबीजकणिकां जीवबन्धनवागुराम्

śrīvasiṣṭha uvāca | etāmanusaranrāma cittasattāmapāvanīm | saṃsārabījakaṇikāṃ jīvabandhanavāgurām

आत्मा त्यक्तात्मरूपाभो मलिनामाप तद्दृशम् । चित्तं समनुसंधत्ते धत्ते च कलनामलम्

ātmā tyaktātmarūpābho malināmāpa taddṛśam | cittaṃ samanusaṃdhatte dhatte ca kalanāmalam

वर्धमानमहामोहदायिनी भयकारिणी । तृष्णा विषलतारूपा मूर्च्छामेव प्रयच्छति

vardhamānamahāmohadāyinī bhayakāriṇī | tṛṣṇā viṣalatārūpā mūrcchāmeva prayacchati

यदा यदोदेति तदा महामोहप्रदायिनी । तृष्णा कृष्णानिशेवेयमनन्तात्मविकारिणी

yadā yadodeti tadā mahāmohapradāyinī | tṛṣṇā kṛṣṇāniśeveyamanantātmavikāriṇī

कल्पानलशिखादाहं सोढुं शक्ता हरादयः । तृष्णानलशिखादाहं सोढुं शक्ता न केचन

kalpānalaśikhādāhaṃ soḍhuṃ śaktā harādayaḥ | tṛṣṇānalaśikhādāhaṃ soḍhuṃ śaktā na kecana

तीक्ष्णा कृष्णा सुदीर्घा च वहत्यङ्गं सदा निजम् । शीतलैवासुखोदर्का घोरा तृष्णाकृपाणिका

tīkṣṇā kṛṣṇā sudīrghā ca vahatyaṅgaṃ sadā nijam | śītalaivāsukhodarkā ghorā tṛṣṇākṛpāṇikā

यान्येतानि दुरन्तानि दुर्जराण्युन्नतानि च । तृष्णावल्ल्याः फलानीह तानि दुःखानि राघव

yānyetāni durantāni durjarāṇyunnatāni ca | tṛṣṇāvallyāḥ phalānīha tāni duḥkhāni rāghava

अदृश्यैवात्ति मांसास्थिरुधिरादि शरीरकात् । मनोबिलविलीनैषा तृष्णावनशुनी नृणाम्

adṛśyaivātti māṃsāsthirudhirādi śarīrakāt | manobilavilīnaiṣā tṛṣṇāvanaśunī nṛṇām

क्षणमुल्लासमायाति क्षणमायाति शून्यताम् । जडा विदलयत्याशु तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी

kṣaṇamullāsamāyāti kṣaṇamāyāti śūnyatām | jaḍā vidalayatyāśu tṛṣṇāprāvṛṭtaraṅgiṇī

दृष्टदैन्यो हतस्वान्तो हतौजा याति नीचताम् । मुह्यते रौति पतति तृष्णयाभिहतो जनः

dṛṣṭadainyo hatasvānto hataujā yāti nīcatām | muhyate rauti patati tṛṣṇayābhihato janaḥ

न स्थिता कोटरे यस्य तृष्णाकृष्णभुजङ्गमो । तस्य प्राणानिलाः स्वस्थाः पुंसो हृदयरन्ध्रगाः

na sthitā koṭare yasya tṛṣṇākṛṣṇabhujaṅgamo | tasya prāṇānilāḥ svasthāḥ puṃso hṛdayarandhragāḥ

नूनमस्तंगतो यत्र तृष्णाकृष्णनिशाक्रमः । पुण्यानि तत्र वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवेन्दवः

nūnamastaṃgato yatra tṛṣṇākṛṣṇaniśākramaḥ | puṇyāni tatra vardhante śuklapakṣa ivendavaḥ

यो न तृष्णाघुणावल्ल्या क्षतः पुरुषपादपः । पुण्यप्रसूनैः स सदा दशां याति विकासिनीम्

yo na tṛṣṇāghuṇāvallyā kṣataḥ puruṣapādapaḥ | puṇyaprasūnaiḥ sa sadā daśāṃ yāti vikāsinīm

अनन्ताकुलकल्लोला विवर्तावर्तसंकुला । प्रवहत्याशयारण्ये तृष्णान्धानां नदी नृणाम्

anantākulakallolā vivartāvartasaṃkulā | pravahatyāśayāraṇye tṛṣṇāndhānāṃ nadī nṛṇām

तृष्णयेमे जनाः सर्वे सूत्रयन्त्रपतत्रिवत् । भ्राम्यन्ते प्रविशीर्यन्ते संह्रियन्ते च भूरिशः

tṛṣṇayeme janāḥ sarve sūtrayantrapatatrivat | bhrāmyante praviśīryante saṃhriyante ca bhūriśaḥ

मूलान्यपि सुसूक्ष्माणि कठिनाशयकर्कशा । तृष्णा परशुधारेव वल्गन्ति विनिकृन्तति

mūlānyapi susūkṣmāṇi kaṭhināśayakarkaśā | tṛṣṇā paraśudhāreva valganti vinikṛntati

निपतत्यवटे मूढस्तृष्णामनुसरज्जनः । नीलामनुपतञ्छ्वभ्रतृणशाखां यथैणकः

nipatatyavaṭe mūḍhastṛṣṇāmanusarajjanaḥ | nīlāmanupatañchvabhratṛṇaśākhāṃ yathaiṇakaḥ

नोन्मत्तापि जरा चक्षुस्तथा जरयति क्षणात् । यथा जरयति क्षामा तृष्णा हृदयरूपिका

nonmattāpi jarā cakṣustathā jarayati kṣaṇāt | yathā jarayati kṣāmā tṛṣṇā hṛdayarūpikā

तृष्णयाशयकौशिक्या हृद्यमङ्गलभूतया । । रूढया भगवानेष विष्णुर्वामनतां गतः

tṛṣṇayāśayakauśikyā hṛdyamaṅgalabhūtayā | | rūḍhayā bhagavāneṣa viṣṇurvāmanatāṃ gataḥ

कयाचिदेव दैविक्या हृदि ग्रथितयानया । तृष्णया भ्राम्यते व्योम्नि रज्ज्वेवार्कोऽन्वहं किल

kayācideva daivikyā hṛdi grathitayānayā | tṛṣṇayā bhrāmyate vyomni rajjvevārko'nvahaṃ kila

सर्वदुःखमयाकारां जगतीजीवनच्छिदम् । तृष्णां परिहरेत्क्रूरामुरगीमिव दूरगः

sarvaduḥkhamayākārāṃ jagatījīvanacchidam | tṛṣṇāṃ pariharetkrūrāmuragīmiva dūragaḥ

तृष्णया वायवो वान्ति शैलास्तिष्ठन्ति तृष्णया । तृष्णयैव धरा धात्री त्रैलोक्यं तृष्णया धृतम्

tṛṣṇayā vāyavo vānti śailāstiṣṭhanti tṛṣṇayā | tṛṣṇayaiva dharā dhātrī trailokyaṃ tṛṣṇayā dhṛtam

सर्वैव लोकयात्रेयं प्रोता तृष्णावरत्रया । रज्जुबन्धाद्विमुच्यन्ते तृष्णाबन्धान्न केचन

sarvaiva lokayātreyaṃ protā tṛṣṇāvaratrayā | rajjubandhādvimucyante tṛṣṇābandhānna kecana

तस्माद्राघव तृष्णां त्वं त्यज संकल्पवर्जनात् । मनस्त्वकल्पनं नास्ति निर्णीतमिति युक्तितः

tasmādrāghava tṛṣṇāṃ tvaṃ tyaja saṃkalpavarjanāt | manastvakalpanaṃ nāsti nirṇītamiti yuktitaḥ

अयं त्वमहमित्येव प्रथमं तावदाशये । मां दुराशां महाबाहो संकल्पय तमोमयीम्

ayaṃ tvamahamityeva prathamaṃ tāvadāśaye | māṃ durāśāṃ mahābāho saṃkalpaya tamomayīm

एतां दुःखप्रसविनीमनात्मन्यात्मभावनाम् । न भावयसि चेद्राम तदा तज्ज्ञेषु गण्यसे

etāṃ duḥkhaprasavinīmanātmanyātmabhāvanām | na bhāvayasi cedrāma tadā tajjñeṣu gaṇyase

एतामहंभावमयीमपुण्यां छित्त्वानहंभावशलाकयैव । स्वभावनां भव्य भवान्तभूमौ भवाभिभूताखिलभूतभीतिः

etāmahaṃbhāvamayīmapuṇyāṃ chittvānahaṃbhāvaśalākayaiva | svabhāvanāṃ bhavya bhavāntabhūmau bhavābhibhūtākhilabhūtabhītiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे तृष्णावर्णनं नाम पञ्चदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe tṛṣṇāvarṇanaṃ nāma pañcadaśaḥ sargaḥ

सर्गः १६

षोडशः सर्गः

ṣoḍaśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । स्वभावगम्भीरमेतद्भगवन्वचनं तव । यदहंकारतृष्णां त्वं मा गृहाणेति वक्षि माम्

śrīrāma uvāca | svabhāvagambhīrametadbhagavanvacanaṃ tava | yadahaṃkāratṛṣṇāṃ tvaṃ mā gṛhāṇeti vakṣi mām

यद्यहंकारसंत्यागं करोमि तदिदं प्रभो । त्यजामि देहनामानं संनिवेशमशेषतः ।। जानुस्तम्भेन महता धार्यते सुतरुर्यथा । अहंकारेण देहोऽयं तथैव किल धार्यते

yadyahaṃkārasaṃtyāgaṃ karomi tadidaṃ prabho | tyajāmi dehanāmānaṃ saṃniveśamaśeṣataḥ || jānustambhena mahatā dhāryate sutaruryathā | ahaṃkāreṇa deho'yaṃ tathaiva kila dhāryate

अहंकारक्षये देहः किलावश्यं विनश्यति । मूले क्रकचसंलूने सुमहानिव पादपः

ahaṃkārakṣaye dehaḥ kilāvaśyaṃ vinaśyati | mūle krakacasaṃlūne sumahāniva pādapaḥ

तत्कथं संत्यजाम्येनं जीवामि च कथं मुने । एनमर्थं विनिश्चित्य वद मे वदतां वर

tatkathaṃ saṃtyajāmyenaṃ jīvāmi ca kathaṃ mune | enamarthaṃ viniścitya vada me vadatāṃ vara

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वत्र वासनात्यागो राम राजीवलोचन । द्विविधः कथ्यते तज्ज्ञैर्ज्ञेयो ध्येयश्च मानद ।। अहमेषां पदार्थानामेते च मम जीवितम् । नाहमेभिर्विना कश्चिन्न मयैते विना किल

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvatra vāsanātyāgo rāma rājīvalocana | dvividhaḥ kathyate tajjñairjñeyo dhyeyaśca mānada || ahameṣāṃ padārthānāmete ca mama jīvitam | nāhamebhirvinā kaścinna mayaite vinā kila

इत्यन्तर्निश्चयं कृत्वा विचार्य मनसा सह । नाहं पदार्थस्य न मे पदार्थ इति भाविते

ityantarniścayaṃ kṛtvā vicārya manasā saha | nāhaṃ padārthasya na me padārtha iti bhāvite

अन्तःशीतलया बुद्ध्या कुर्वत्या लीलया क्रियाम् । यो नूनं वासनात्यागो ध्येयो राम स कीर्तितः

antaḥśītalayā buddhyā kurvatyā līlayā kriyām | yo nūnaṃ vāsanātyāgo dhyeyo rāma sa kīrtitaḥ

सर्वं समतया बुद्ध्वा यं कृत्वा वासनाक्षयम् । जहाति निर्ममो देहं ज्ञेयोऽसौ वासनाक्षयः

sarvaṃ samatayā buddhvā yaṃ kṛtvā vāsanākṣayam | jahāti nirmamo dehaṃ jñeyo'sau vāsanākṣayaḥ

अहंकारमयीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः । तिष्ठति ध्येयसंत्यागी जीवन्मुक्तः स उच्यते

ahaṃkāramayīṃ tyaktvā vāsanāṃ līlayaiva yaḥ | tiṣṭhati dhyeyasaṃtyāgī jīvanmuktaḥ sa ucyate

निर्मूलकलनां त्यक्त्वा वासनां यः शमं गतः । ज्ञेयत्यागमयं विद्धि मुक्तं तं रघुनन्दन

nirmūlakalanāṃ tyaktvā vāsanāṃ yaḥ śamaṃ gataḥ | jñeyatyāgamayaṃ viddhi muktaṃ taṃ raghunandana

ध्येयं तं वासनात्यागं कृत्वा तिष्ठन्ति लीलया । जीवन्मुक्ता महात्मानः सुजना जनकादयः

dhyeyaṃ taṃ vāsanātyāgaṃ kṛtvā tiṣṭhanti līlayā | jīvanmuktā mahātmānaḥ sujanā janakādayaḥ

ज्ञेयं तु वासनात्यागं कृत्वोपशममागताः । विदेहमुक्तास्तिष्ठन्ति ब्रह्मण्येव परावरे

jñeyaṃ tu vāsanātyāgaṃ kṛtvopaśamamāgatāḥ | videhamuktāstiṣṭhanti brahmaṇyeva parāvare

द्वावेव राघव त्यागौ समौ मुक्तपदे स्थितौ । द्वावेतौ ब्रह्मतां यातौ द्वावेव विगतज्वरौ

dvāveva rāghava tyāgau samau muktapade sthitau | dvāvetau brahmatāṃ yātau dvāveva vigatajvarau

युक्तायुक्तमती स्वासे केवलं विमलेऽनघ । एकः स्थितः स्फुरद्देहः शान्तदेहः स्थितोऽपरः

yuktāyuktamatī svāse kevalaṃ vimale'nagha | ekaḥ sthitaḥ sphuraddehaḥ śāntadehaḥ sthito'paraḥ

एकः सदेहो निर्मुक्तस्तिष्ठत्यपगतज्वरः । त्यक्तदेहो विमुक्तोऽन्यो वर्ततेऽज्ञेयवासनः

ekaḥ sadeho nirmuktastiṣṭhatyapagatajvaraḥ | tyaktadeho vimukto'nyo vartate'jñeyavāsanaḥ

आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतम् । न हृष्यति ग्लायति यः स मुक्त इति होच्यते

āpatatsu yathākālaṃ sukhaduḥkheṣvanāratam | na hṛṣyati glāyati yaḥ sa mukta iti hocyate

ईप्सितानीप्सिते न स्तो यस्येष्टानिष्टवस्तुषु । सुषुप्तवच्चरति यः स मुक्त इति कथ्यते

īpsitānīpsite na sto yasyeṣṭāniṣṭavastuṣu | suṣuptavaccarati yaḥ sa mukta iti kathyate

हेयोपादेयकलने ममेत्यहमिहेति च । यस्यान्तः संपरिक्षीणे स जीवन्मुक्त उच्यते

heyopādeyakalane mametyahamiheti ca | yasyāntaḥ saṃparikṣīṇe sa jīvanmukta ucyate

हर्षामर्षभयक्रोधकामकार्पण्यदृष्टिभिः । न परामृश्यते योऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते

harṣāmarṣabhayakrodhakāmakārpaṇyadṛṣṭibhiḥ | na parāmṛśyate yo'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate

सुषुप्तवत्प्रशमितभाववृत्तिना स्थितं सदा जाग्रति येन चेतसा । कलान्वितो विधुरिव यः सदा मुदा निषेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः

suṣuptavatpraśamitabhāvavṛttinā sthitaṃ sadā jāgrati yena cetasā | kalānvito vidhuriva yaḥ sadā mudā niṣevyate mukta itīha sa smṛtaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे तृष्णाचिकित्सा नाम षोडशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe tṛṣṇācikitsā nāma ṣoḍaśaḥ sargaḥ

सर्गः १७

सप्तदशः सर्गः

saptadaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । विदेहमुक्ता ये राम ते गिरामिह गोचरे । नैव तिष्ठन्ति तस्मात्त्वं जीवन्मुक्तिमिमां श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | videhamuktā ye rāma te girāmiha gocare | naiva tiṣṭhanti tasmāttvaṃ jīvanmuktimimāṃ śrṛṇu

प्राकृतान्येव कर्माणि यया वर्जितवाञ्छया । क्रियन्ते तृष्णयेमानि तां जीवन्मुक्ततां विदुः

prākṛtānyeva karmāṇi yayā varjitavāñchayā | kriyante tṛṣṇayemāni tāṃ jīvanmuktatāṃ viduḥ

या स्थितिस्तृष्णया जन्तोर्बाह्यार्थे बद्धभावया । तं बन्धमाहुराचार्याः संसारनिगडं दृढम्

yā sthitistṛṣṇayā jantorbāhyārthe baddhabhāvayā | taṃ bandhamāhurācāryāḥ saṃsāranigaḍaṃ dṛḍham

नूनमुज्झितसंकल्पा हृदि बाह्ये विहारिणी । वासना योदिता सेह जीवन्मुक्तशरीरिणी

nūnamujjhitasaṃkalpā hṛdi bāhye vihāriṇī | vāsanā yoditā seha jīvanmuktaśarīriṇī

बाह्यार्थव्यसनोच्छूना तृष्णा बद्धेति राघव । सर्वार्थव्यसनोन्मुक्ता तृष्णा मुक्तेति कथ्यते

bāhyārthavyasanocchūnā tṛṣṇā baddheti rāghava | sarvārthavyasanonmuktā tṛṣṇā mukteti kathyate

पूर्वं यस्यास्तु तृष्णाया वर्तमानेऽपि शाश्वती । निर्दुःखता निष्कलता सा मुक्तेति बुधैः स्मृता

pūrvaṃ yasyāstu tṛṣṇāyā vartamāne'pi śāśvatī | nirduḥkhatā niṣkalatā sā mukteti budhaiḥ smṛtā

इदमस्तु ममेत्यन्तर्यैषा राघव भावना । तां तृष्णां शृङ्खलां विद्धि कलनां च महामते

idamastu mametyantaryaiṣā rāghava bhāvanā | tāṃ tṛṣṇāṃ śṛṅkhalāṃ viddhi kalanāṃ ca mahāmate

तामेतां सर्वभावेषु सत्स्वसत्सु च सर्वदा । संत्यज्य परमोदारः परमेति महामनाः

tāmetāṃ sarvabhāveṣu satsvasatsu ca sarvadā | saṃtyajya paramodāraḥ parameti mahāmanāḥ

बन्धाशामथ मोक्षाशां सुखदुःखदशामपि । त्यक्त्वा सदसदाशां च तिष्ठाक्षुब्धमहाब्धिवत्

bandhāśāmatha mokṣāśāṃ sukhaduḥkhadaśāmapi | tyaktvā sadasadāśāṃ ca tiṣṭhākṣubdhamahābdhivat

अजरामरमात्मानं दृष्ट्वा बुद्धिमतां वर । जरामरणशङ्काभिर्मा मनः कलुषं कृथाः

ajarāmaramātmānaṃ dṛṣṭvā buddhimatāṃ vara | jarāmaraṇaśaṅkābhirmā manaḥ kaluṣaṃ kṛthāḥ

पदार्थतत्त्वं नेदं ते नायं त्वमसि राघव । किंचित्तदन्यदेवेदमन्य एवासि राघव

padārthatattvaṃ nedaṃ te nāyaṃ tvamasi rāghava | kiṃcittadanyadevedamanya evāsi rāghava

असदभ्युदिते विश्वे सतीवासति संस्थिते । त्वयि तत्तामतिगते तृष्णायाः संभवः कुतः

asadabhyudite viśve satīvāsati saṃsthite | tvayi tattāmatigate tṛṣṇāyāḥ saṃbhavaḥ kutaḥ

अन्यच्च राम मनसि पुरुषस्य विचारिणः । जायते निश्चयः साधो स्फाराकारश्चतुर्विधः

anyacca rāma manasi puruṣasya vicāriṇaḥ | jāyate niścayaḥ sādho sphārākāraścaturvidhaḥ

आपादमस्तकमहं मातापितृविनिर्मितः । इत्येको निश्चयो राम बन्धायासद्विलोकनात्

āpādamastakamahaṃ mātāpitṛvinirmitaḥ | ityeko niścayo rāma bandhāyāsadvilokanāt

अतीतः सर्वभावेभ्यो वालाग्रादप्यहं तनुः । इति द्वितीयो मोक्षाय निश्चयो जायते सताम्

atītaḥ sarvabhāvebhyo vālāgrādapyahaṃ tanuḥ | iti dvitīyo mokṣāya niścayo jāyate satām

जगज्जालपदार्थात्मा सर्वमेवाहमक्षयः । तृतीयो निश्चयश्चेत्थं मोक्षायैव रघूद्वह

jagajjālapadārthātmā sarvamevāhamakṣayaḥ | tṛtīyo niścayaścetthaṃ mokṣāyaiva raghūdvaha

अहं जगद्वा सकलं शून्यं व्योमसमं सदा । एवमेष चतुर्थोऽन्यो निश्चयो मोक्षसिद्धये

ahaṃ jagadvā sakalaṃ śūnyaṃ vyomasamaṃ sadā | evameṣa caturtho'nyo niścayo mokṣasiddhaye

निश्चयेषु चतुर्ष्वेषु बन्धाय प्रथमः स्मृतः । त्रयो मोक्षाय कथिताः शुद्धभावनयोत्थिताः

niścayeṣu caturṣveṣu bandhāya prathamaḥ smṛtaḥ | trayo mokṣāya kathitāḥ śuddhabhāvanayotthitāḥ

एतेषां प्रथमः प्रोक्तस्तृष्णाया बन्धयोग्यता । शुद्धतृष्णास्त्रयः स्वच्छा जीवन्मुक्तविलासिनः

eteṣāṃ prathamaḥ proktastṛṣṇāyā bandhayogyatā | śuddhatṛṣṇāstrayaḥ svacchā jīvanmuktavilāsinaḥ

सर्वमात्माहमेवेति निश्चयो यो महामते । तमादाय विषादाय न भूयो याति मे मतिः

sarvamātmāhameveti niścayo yo mahāmate | tamādāya viṣādāya na bhūyo yāti me matiḥ

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च व्यापको महिमात्मनः । सर्वमात्मेति तेनान्तर्निश्चयेन न बध्यते

tiryagūrdhvamadhastācca vyāpako mahimātmanaḥ | sarvamātmeti tenāntarniścayena na badhyate

शून्यं तत्प्रकृतिर्माया ब्रह्मविज्ञानमित्यपि । शिवः पुरुष ईशानो नित्य आत्मैव कथ्यते

śūnyaṃ tatprakṛtirmāyā brahmavijñānamityapi | śivaḥ puruṣa īśāno nitya ātmaiva kathyate

सदा सर्वं सदेवेदं नेह द्वित्वान्यते क्वचित् । विद्येते विद्यया व्याप्तं जगन्नेतरया धिया

sadā sarvaṃ sadevedaṃ neha dvitvānyate kvacit | vidyete vidyayā vyāptaṃ jagannetarayā dhiyā

आपातालमनन्तात्मा पूरितोऽम्भोधिरम्बुभिः । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगदापूर्णमात्मना

āpātālamanantātmā pūrito'mbhodhirambubhiḥ | ābrahmastambaparyantaṃ jagadāpūrṇamātmanā

अतः सत्यमृतं नित्यं नानृतं विद्यते क्वचित् । वार्येव सकलाम्भोधिर्न तरङ्गादयः क्वचित्

ataḥ satyamṛtaṃ nityaṃ nānṛtaṃ vidyate kvacit | vāryeva sakalāmbhodhirna taraṅgādayaḥ kvacit

पृथक्कटककेयूरनूपुरादि नकाञ्चनात् । भिन्नास्तरुतृणाकारकोटयश्चैव नात्मनः

pṛthakkaṭakakeyūranūpurādi nakāñcanāt | bhinnāstarutṛṇākārakoṭayaścaiva nātmanaḥ

द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर्जगन्निर्माणलीलया । परमात्ममयी शक्तिरद्वैतैव विजृम्भते

dvaitādvaitasamudbhedairjagannirmāṇalīlayā | paramātmamayī śaktiradvaitaiva vijṛmbhate

आत्मीये परकीये च सर्वस्मिन्नेव सर्वदा । नष्टे वोपचिते कार्ये सुखदुःखे गृहाण मा

ātmīye parakīye ca sarvasminneva sarvadā | naṣṭe vopacite kārye sukhaduḥkhe gṛhāṇa mā

भावाद्वैतमुपाश्रित्य सत्ताद्वैतमयात्मकः । कर्माद्वैतमनादृत्य द्वैताद्वैतमयो भव

bhāvādvaitamupāśritya sattādvaitamayātmakaḥ | karmādvaitamanādṛtya dvaitādvaitamayo bhava

भवभूमिषु भीमासु भावभावनवात्यया । मा पतोत्पातपूर्णासु दरीष्वन्तः करी यथा

bhavabhūmiṣu bhīmāsu bhāvabhāvanavātyayā | mā patotpātapūrṇāsu darīṣvantaḥ karī yathā

द्वैतं न संभवति चित्तमयं महात्म- न्नात्मन्यथैक्यमपि न द्वितयोदितात्म । अद्वैतमैक्यरहितं सततोदितं स- त्सर्वं न किंचिदपि चाहुरतः स्वरूपम्

dvaitaṃ na saṃbhavati cittamayaṃ mahātma- nnātmanyathaikyamapi na dvitayoditātma | advaitamaikyarahitaṃ satatoditaṃ sa- tsarvaṃ na kiṃcidapi cāhurataḥ svarūpam

नैवाहमस्ति नच नाम जगन्ति सन्ति सर्वं च विद्यत इदं ननु निर्विकारम् । विज्ञानमात्रमवभासत एव शान्तं नासन्न सज्जगदिदं च सदेति विद्धि

naivāhamasti naca nāma jaganti santi sarvaṃ ca vidyata idaṃ nanu nirvikāram | vijñānamātramavabhāsata eva śāntaṃ nāsanna sajjagadidaṃ ca sadeti viddhi

परममृतमनाद्यं भासनं सर्वभासा- मजरमजमचिन्त्यं निष्कलं निर्विकारम् । विगतकरणजालं जीवनं जीवशक्तेः सकलकलनहीनं कारणं कारणानाम्

paramamṛtamanādyaṃ bhāsanaṃ sarvabhāsā- majaramajamacintyaṃ niṣkalaṃ nirvikāram | vigatakaraṇajālaṃ jīvanaṃ jīvaśakteḥ sakalakalanahīnaṃ kāraṇaṃ kāraṇānām

सततमुदितमीशं व्यातते चित्प्रकाशे स्थितमनुभवबीजं स्वात्मभावोपदेश्यम् । स्वदनमनुचितोऽन्तर्ब्रह्म सर्वं सदैव त्वमहमपि जगच्चेत्यस्तुते निश्चयोन्तः

satatamuditamīśaṃ vyātate citprakāśe sthitamanubhavabījaṃ svātmabhāvopadeśyam | svadanamanucito'ntarbrahma sarvaṃ sadaiva tvamahamapi jagaccetyastute niścayontaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपाये उपशमप्रकरणे तृष्णाविच्छेदोपदेशो नाम सप्तदशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāye upaśamaprakaraṇe tṛṣṇāvicchedopadeśo nāma saptadaśaḥ sargaḥ

सर्गः १८

अष्टादशः सर्गः

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । युक्ताशयानां महतामहतानां कुदृष्टिभिः । स्वभावोऽयं महाबाहो लीलया चरतामिह

śrīvasiṣṭha uvāca | yuktāśayānāṃ mahatāmahatānāṃ kudṛṣṭibhiḥ | svabhāvo'yaṃ mahābāho līlayā caratāmiha

विहरन्नपि संसारे जीवन्मुक्तमना मुनिः । आदिमध्यान्तविरसा विहसेज्जागतीर्गतीः

viharannapi saṃsāre jīvanmuktamanā muniḥ | ādimadhyāntavirasā vihasejjāgatīrgatīḥ

सर्वप्रकृतकार्यस्थो मध्यस्थः सर्वदृष्टिषु । ध्येयं तं वासनात्यागमवलम्ब्य व्यवस्थितः

sarvaprakṛtakāryastho madhyasthaḥ sarvadṛṣṭiṣu | dhyeyaṃ taṃ vāsanātyāgamavalambya vyavasthitaḥ

सर्वत्र विगतोद्वेगः सर्वार्थपरिपोषकः । विवेकोद्द्योतदृष्टात्मा प्रबोधोपवनस्थितिः

sarvatra vigatodvegaḥ sarvārthaparipoṣakaḥ | vivekoddyotadṛṣṭātmā prabodhopavanasthitiḥ

सर्वातीतपदालम्बी पूर्णेन्दुशिशिराशयः । नोद्वेगी नच तुष्टात्मा संसारे नावसीदति

sarvātītapadālambī pūrṇenduśiśirāśayaḥ | nodvegī naca tuṣṭātmā saṃsāre nāvasīdati

सर्वशत्रुषु मध्यस्थो दयादाक्षिण्यसंयुतः । प्राप्तकर्मकरोऽग्र्याणां संसारे नावसीदति

sarvaśatruṣu madhyastho dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ | prāptakarmakaro'gryāṇāṃ saṃsāre nāvasīdati

नाभिनन्दति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । मौनस्थः प्रकृतारम्भी संसारे नावसीदति

nābhinandati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati | maunasthaḥ prakṛtārambhī saṃsāre nāvasīdati

पृष्टः सन्प्रकृतं वक्ति न पृष्टः स्थाणुवत्स्थितः । ईहितानीहितैर्मुक्तः संसारे नावसीदति

pṛṣṭaḥ sanprakṛtaṃ vakti na pṛṣṭaḥ sthāṇuvatsthitaḥ | īhitānīhitairmuktaḥ saṃsāre nāvasīdati

सर्वस्याभिमतं वक्ता चोदितः पेशलोक्तिमान् । आशयज्ञश्च भूतानां संसारे नावसीदति

sarvasyābhimataṃ vaktā coditaḥ peśaloktimān | āśayajñaśca bhūtānāṃ saṃsāre nāvasīdati

युक्तायुक्तदृशा ग्रस्तमाशोपहतचेष्टितम् । जानाति लोकदृष्टान्तं करकोटरबिल्ववत्

yuktāyuktadṛśā grastamāśopahataceṣṭitam | jānāti lokadṛṣṭāntaṃ karakoṭarabilvavat

परं पदमुपारूढो भङ्गुरां जागतीं स्थितिम् । अन्तःशीतलया बुद्ध्या हसन्निव निरीक्षते

paraṃ padamupārūḍho bhaṅgurāṃ jāgatīṃ sthitim | antaḥśītalayā buddhyā hasanniva nirīkṣate

जितचित्ता महात्मानो ये हि दृष्टपरावराः । स्वभाव ईदृशस्तेषां कथितस्तव राघव

jitacittā mahātmāno ye hi dṛṣṭaparāvarāḥ | svabhāva īdṛśasteṣāṃ kathitastava rāghava

वयं तु वक्तुं मूर्खाणामजितात्मीयचेतसाम् । भोगकर्दममग्नानां न विद्मोऽभिमतं मतम्

vayaṃ tu vaktuṃ mūrkhāṇāmajitātmīyacetasām | bhogakardamamagnānāṃ na vidmo'bhimataṃ matam

तेषामभिमता नार्यो भावाभावविभूषिताः । ज्वालानरकवह्नीनां यास्ताः कनकरोचिषः

teṣāmabhimatā nāryo bhāvābhāvavibhūṣitāḥ | jvālānarakavahnīnāṃ yāstāḥ kanakarociṣaḥ

अनर्थगहनाश्चार्था व्यर्थानर्थकदर्थनाः । दिशन्तो दुःखसंरम्भमभितः प्रहितापदः

anarthagahanāścārthā vyarthānarthakadarthanāḥ | diśanto duḥkhasaṃrambhamabhitaḥ prahitāpadaḥ

फलसंधीनि कर्माणि नानाचारमयानि च । सुखदुःखावपूर्णानि तानि वक्तुं न शक्नुमः

phalasaṃdhīni karmāṇi nānācāramayāni ca | sukhaduḥkhāvapūrṇāni tāni vaktuṃ na śaknumaḥ

पूर्णां दृष्टिमवष्टभ्य ध्येयत्यागविलासिनीम् । जीवन्मुक्ततया स्वस्थो लोके विहर राघव

pūrṇāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dhyeyatyāgavilāsinīm | jīvanmuktatayā svastho loke vihara rāghava

अन्तः संत्यक्तसर्वाशो वीतरागो विवासनः । बहिः सर्वसमाचारो लोके विहर राघव

antaḥ saṃtyaktasarvāśo vītarāgo vivāsanaḥ | bahiḥ sarvasamācāro loke vihara rāghava

उदारः पेशलाचारः सर्वाचारानुवृत्तिमान् । अन्तः सर्वपरित्यागी लोके विहर राघव

udāraḥ peśalācāraḥ sarvācārānuvṛttimān | antaḥ sarvaparityāgī loke vihara rāghava

प्रविचार्य दशाः सर्वा यदतुच्छं परं पदम् । तदेव भावेनालम्ब्य लोके विहर राघव

pravicārya daśāḥ sarvā yadatucchaṃ paraṃ padam | tadeva bhāvenālambya loke vihara rāghava

अन्तर्नैराश्यमादाय बहिराशोन्मुखेहितः । बहिस्तप्तोऽन्तराशीतो लोके विहर राघव

antarnairāśyamādāya bahirāśonmukhehitaḥ | bahistapto'ntarāśīto loke vihara rāghava

बहिः कृत्रिमसंरम्भो हृदि संरम्भवर्जितः । कर्ता बहिरकर्तान्तर्लोके विहर राघव

bahiḥ kṛtrimasaṃrambho hṛdi saṃrambhavarjitaḥ | kartā bahirakartāntarloke vihara rāghava

ज्ञातवानसि सर्वेषां भावानां सम्यगन्तरम् । यथेच्छसि तथा दृष्ट्या लोके विहर राघव

jñātavānasi sarveṣāṃ bhāvānāṃ samyagantaram | yathecchasi tathā dṛṣṭyā loke vihara rāghava

कृत्रिमोल्लासहर्षस्थः कृत्रिमोद्वेगगर्हणः । कृत्रिमारम्भसंरम्भो लोके विहर राघव

kṛtrimollāsaharṣasthaḥ kṛtrimodvegagarhaṇaḥ | kṛtrimārambhasaṃrambho loke vihara rāghava

त्यक्ताहंकृतिराश्वस्तमतिराकाशशोभनः । अगृहीतकलङ्काङ्को लोके विहर राघव

tyaktāhaṃkṛtirāśvastamatirākāśaśobhanaḥ | agṛhītakalaṅkāṅko loke vihara rāghava

आशापाशशतोन्मुक्तः समः सर्वासु वृत्तिषु । बहिः प्रकृतिकार्यस्थो लोके विहर राघव

āśāpāśaśatonmuktaḥ samaḥ sarvāsu vṛttiṣu | bahiḥ prakṛtikāryastho loke vihara rāghava

न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति देहिनः परमार्थतः । मिथ्येयमिन्द्रजालश्रीः संसारपरिवर्तिनी

na bandho'sti na mokṣo'sti dehinaḥ paramārthataḥ | mithyeyamindrajālaśrīḥ saṃsāraparivartinī

भ्रान्तिमात्रमिदं मोहाज्जगद्राघव दृश्यते । जनितप्रत्ययं स्फारं जलं तीव्रातपे यथा

bhrāntimātramidaṃ mohājjagadrāghava dṛśyate | janitapratyayaṃ sphāraṃ jalaṃ tīvrātape yathā

अबद्धस्यैकरूपस्य सर्वगस्यात्मनः कथम् । बन्धः स्यात्तदभावे तु मोक्षः कस्य विधीयते

abaddhasyaikarūpasya sarvagasyātmanaḥ katham | bandhaḥ syāttadabhāve tu mokṣaḥ kasya vidhīyate

अतत्त्वज्ञानजातेयं संसारभ्रान्तिरातता । तत्त्वज्ञानात्क्षयं याति रज्ज्वामिव भुजङ्गधीः

atattvajñānajāteyaṃ saṃsārabhrāntirātatā | tattvajñānātkṣayaṃ yāti rajjvāmiva bhujaṅgadhīḥ

ज्ञातवानसि तत्त्वं स्वमेकया सूक्ष्मया धिया । जातोऽसि निरहंकारो व्योमवत्तिष्ठ निर्मलः

jñātavānasi tattvaṃ svamekayā sūkṣmayā dhiyā | jāto'si nirahaṃkāro vyomavattiṣṭha nirmalaḥ

ज्ञोऽसि त्वित्थं तदखिलाः सुहृद्बान्धववासनाः । संत्यजासत्स्वभावस्य का नाम किल भावना

jño'si tvitthaṃ tadakhilāḥ suhṛdbāndhavavāsanāḥ | saṃtyajāsatsvabhāvasya kā nāma kila bhāvanā

अपि चेत्थं तदन्यस्त्वं सत्त्ववाननुमीयसे । इदं प्रथमतः प्राप्तं परमादपि कारणात्

api cetthaṃ tadanyastvaṃ sattvavānanumīyase | idaṃ prathamataḥ prāptaṃ paramādapi kāraṇāt

भोगबन्धुजगद्भावैः कर्मभिश्च शुभाशुभैः । आत्मनो नास्ति संबन्धः किमेताननुशोचसि

bhogabandhujagadbhāvaiḥ karmabhiśca śubhāśubhaiḥ | ātmano nāsti saṃbandhaḥ kimetānanuśocasi

आत्मतत्त्वेकसारोऽहमिति जातधियो भयैः । न ते रामास्ति संबन्धः किं बिभेषि जगद्भ्रमात्

ātmatattvekasāro'hamiti jātadhiyo bhayaiḥ | na te rāmāsti saṃbandhaḥ kiṃ bibheṣi jagadbhramāt

अजातस्य सतो बन्धोर्बन्धुदुःखसुखभ्रमैः । कस्ते राघव संबन्धो यदेताननुशोचसि

ajātasya sato bandhorbandhuduḥkhasukhabhramaiḥ | kaste rāghava saṃbandho yadetānanuśocasi

त्वं चेद्बभूविथ पुरा तथेदानीं भविष्यसि । अद्य चेह स्थितोऽसीति ज्ञातवानसि निश्चयम्

tvaṃ cedbabhūvitha purā tathedānīṃ bhaviṣyasi | adya ceha sthito'sīti jñātavānasi niścayam

तदानन्तरगानन्यान्प्राणादीन्निकटस्थितान् । बन्धूनतीतान्सुबहून्कस्मात्त्वं नानुशोचसि

tadānantaragānanyānprāṇādīnnikaṭasthitān | bandhūnatītānsubahūnkasmāttvaṃ nānuśocasi

पूर्वमन्यस्तथेदानीं बभूविथ भविष्यसि । यदि राम तथापि त्वं सद्रूपं किं विमुह्यसि

pūrvamanyastathedānīṃ babhūvitha bhaviṣyasi | yadi rāma tathāpi tvaṃ sadrūpaṃ kiṃ vimuhyasi

पुरा भूत्वाद्य भूत्वा च भूयश्चेन्न भविष्यसि। । तथापि क्षीणसंसारः किमर्थमनुशोचसि

purā bhūtvādya bhūtvā ca bhūyaścenna bhaviṣyasi| | tathāpi kṣīṇasaṃsāraḥ kimarthamanuśocasi

तस्मान्न दुःखिता युक्ता प्राकृते जागते क्रमे । तथैव मुदिता युक्ता युक्तं कार्यानुवर्तनम्

tasmānna duḥkhitā yuktā prākṛte jāgate krame | tathaiva muditā yuktā yuktaṃ kāryānuvartanam

मा गच्छ दुःखितां राम सुखितामपि मा व्रज । समतामेहि सर्वत्र परमात्मा हि सर्वगः

mā gaccha duḥkhitāṃ rāma sukhitāmapi mā vraja | samatāmehi sarvatra paramātmā hi sarvagaḥ

अनन्तः सत्स्वरूपस्त्वं खमिवातिततान्तरम् । प्रकाशो नित्यशुद्धस्त्वं ज्वालानामिव कोटरम्

anantaḥ satsvarūpastvaṃ khamivātitatāntaram | prakāśo nityaśuddhastvaṃ jvālānāmiva koṭaram

जागतानां पदार्थानामदृष्टात्मतनुस्तनुः । हृत्स्थोऽसि हारमुक्तानामेकस्तन्तुरिवाततः

jāgatānāṃ padārthānāmadṛṣṭātmatanustanuḥ | hṛtstho'si hāramuktānāmekastanturivātataḥ

संसारस्थितिरेवेयं यद्भूत्वा भूयते पुनः । अज्ञेनैव न तज्ज्ञेन ज्ञोऽसि राम सुखी भव

saṃsārasthitireveyaṃ yadbhūtvā bhūyate punaḥ | ajñenaiva na tajjñena jño'si rāma sukhī bhava

स्वरूपमिदमस्यास्तु संसृतेः सतताधिमत् । अज्ञानात्स्फारतामेति ज्ञातवानसि सन्मते

svarūpamidamasyāstu saṃsṛteḥ satatādhimat | ajñānātsphāratāmeti jñātavānasi sanmate

रूपं किमन्यद्भवतु भ्रममात्रादृते भ्रमे । स्वप्नमात्रादृते स्वप्ने भवत्यन्यो हि कः क्रमः

rūpaṃ kimanyadbhavatu bhramamātrādṛte bhrame | svapnamātrādṛte svapne bhavatyanyo hi kaḥ kramaḥ

सर्वशक्तेरियं शक्तिर्भ्रममात्रमयं तथा । राम दृश्यत एवेदमाभानमतिभास्वरम्

sarvaśakteriyaṃ śaktirbhramamātramayaṃ tathā | rāma dṛśyata evedamābhānamatibhāsvaram

सुबन्धुः कस्यचित्कः स्यादिह नो कश्चिदप्यरिः । सदा सर्वे च सर्वस्य सर्वं सर्वेश्वरेच्छया

subandhuḥ kasyacitkaḥ syādiha no kaścidapyariḥ | sadā sarve ca sarvasya sarvaṃ sarveśvarecchayā

आलूनशीर्णमखिलमिदमन्योन्यसंश्रितम् । अनारतं याति जगत्तरङ्गौघ इवाम्भसः

ālūnaśīrṇamakhilamidamanyonyasaṃśritam | anārataṃ yāti jagattaraṅgaugha ivāmbhasaḥ

अध ऊर्ध्वत्वमायाति यात्यूर्ध्वत्वमधस्तथा । संसारस्य चलस्यास्य चक्रनेमिरिवाभितः

adha ūrdhvatvamāyāti yātyūrdhvatvamadhastathā | saṃsārasya calasyāsya cakranemirivābhitaḥ

स्वर्गस्था नरकं यान्ति नारकाश्च त्रिविष्टपम् । योनेर्योन्यन्तरं यान्ति द्वीपाद्द्वीपान्तरं जनाः

svargasthā narakaṃ yānti nārakāśca triviṣṭapam | yoneryonyantaraṃ yānti dvīpāddvīpāntaraṃ janāḥ

धीराः कार्पण्यमायान्ति कृपणा यान्ति धीरताम् । परिस्फुरन्ति भूतानि पातोत्पातशतभ्रमैः

dhīrāḥ kārpaṇyamāyānti kṛpaṇā yānti dhīratām | parisphuranti bhūtāni pātotpātaśatabhramaiḥ

एकरूपस्थिरं चक्रं स्वच्छं संतापवर्जितम् । नेह संप्राप्यते किंचिदग्नौ हिमकणो यथा

ekarūpasthiraṃ cakraṃ svacchaṃ saṃtāpavarjitam | neha saṃprāpyate kiṃcidagnau himakaṇo yathā

ये ये नाम महाभागा बहवो बान्धवास्तथा । विनष्टा एव दृश्यन्ते ते ते कतिपयैर्दिनैः

ye ye nāma mahābhāgā bahavo bāndhavāstathā | vinaṣṭā eva dṛśyante te te katipayairdinaiḥ

परतात्मीयतान्यत्वत्वत्वमत्त्वादिभावना । नेह सत्या महाबाहो द्विचन्द्रादिदृशो यथा

paratātmīyatānyatvatvatvamattvādibhāvanā | neha satyā mahābāho dvicandrādidṛśo yathā

अयं बन्धुः परश्चायमयं चाहमयं भवान् । इति मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना

ayaṃ bandhuḥ paraścāyamayaṃ cāhamayaṃ bhavān | iti mithyādṛśo rāma vigalantu tavādhunā

क्रीडार्थं व्यवहारस्थ एताभिर्हतदृष्टिभिः । आमूलमन्तश्छिन्नाभिर्बहिर्विहर हेलया

krīḍārthaṃ vyavahārastha etābhirhatadṛṣṭibhiḥ | āmūlamantaśchinnābhirbahirvihara helayā

संसारसरणावस्यां तथा विहर सुव्रत । न यथैव श्रमश्रान्तो वासनाभारवानिव

saṃsārasaraṇāvasyāṃ tathā vihara suvrata | na yathaiva śramaśrānto vāsanābhāravāniva

यथा यथैषा कार्याणि वासनाक्षयकारिणी । विचारणा तवोदेति संशाम्यन्ति तथा तथा

yathā yathaiṣā kāryāṇi vāsanākṣayakāriṇī | vicāraṇā tavodeti saṃśāmyanti tathā tathā

अयं बन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः

ayaṃ bandhurayaṃ neti gaṇanā laghucetasām | udāracaritānāṃ tu vigatāvaraṇaiva dhīḥ

न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न यन्मम । इति निर्णीय धीराणां विगतावरणैव धीः

na tadasti na yatrāhaṃ na tadasti na yanmama | iti nirṇīya dhīrāṇāṃ vigatāvaraṇaiva dhīḥ

नास्तमेति न चोदेति यश्चिदाकाशवन्महान् । सर्वं संपश्यति स्वस्थः स्वस्थो भूमितलं यथा

nāstameti na codeti yaścidākāśavanmahān | sarvaṃ saṃpaśyati svasthaḥ svastho bhūmitalaṃ yathā

सर्वा एव हि ते भूतजातयो राम बन्धवः । अत्यन्तासंयुता एतास्तव राम न काश्चन

sarvā eva hi te bhūtajātayo rāma bandhavaḥ | atyantāsaṃyutā etāstava rāma na kāścana

विविधजन्मशताहितसंभ्रमे जगति बन्धुरबन्धुरितीक्षणम् । भ्रमदशैव विवल्गति वस्तुत- स्त्रिभुवनं चिरबन्धुरबन्ध्वपि

vividhajanmaśatāhitasaṃbhrame jagati bandhurabandhuritīkṣaṇam | bhramadaśaiva vivalgati vastuta- stribhuvanaṃ cirabandhurabandhvapi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे जीवन्मुक्तवर्णनं नामाष्टादशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe jīvanmuktavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ

सर्गः १९

एकोनविंशः सर्गः

ekonaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भ्रात्रोस्त्रिपथगातीरे संवादं मुनिपुत्रयोः

śrīvasiṣṭha uvāca | atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | bhrātrostripathagātīre saṃvādaṃ muniputrayoḥ

अयं बन्धुरयं नेति कथाप्रस्तावतः स्मृतम् । इतिहासमिमं पुण्यमाश्चर्यं श्रृणु राघव

ayaṃ bandhurayaṃ neti kathāprastāvataḥ smṛtam | itihāsamimaṃ puṇyamāścaryaṃ śrṛṇu rāghava

अस्त्यस्य जम्बूद्वीपस्य कस्मिंश्चिद्गिरिकुञ्जके । वनव्यूहमहोत्तंसो महेन्द्रो नाम पर्वतः

astyasya jambūdvīpasya kasmiṃścidgirikuñjake | vanavyūhamahottaṃso mahendro nāma parvataḥ

कल्पद्रुमवनच्छायाविश्रान्तमुनिकिन्नरः । श्रृङ्गैराततमाकाशं जितवान्यः समुन्नतैः

kalpadrumavanacchāyāviśrāntamunikinnaraḥ | śrṛṅgairātatamākāśaṃ jitavānyaḥ samunnataiḥ

ब्रह्मलोकान्तरप्राप्तश्रृङ्गकन्दरचारिभिः । सामवेदप्रतिध्वानघुंघुमैर्गायतीव यः

brahmalokāntaraprāptaśrṛṅgakandaracāribhiḥ | sāmavedapratidhvānaghuṃghumairgāyatīva yaḥ

यः पयोमेदुरैर्मेघैर्लसितैः श्रृङ्गकोटिषु । लताकुसुमसंप्रोतैः कुन्तलैरिव राजते

yaḥ payomedurairmeghairlasitaiḥ śrṛṅgakoṭiṣu | latākusumasaṃprotaiḥ kuntalairiva rājate

यस्तदोड्डयनोत्कानां शरभाणां विजृम्भितैः । विस्फूर्जति गुहावक्रैः कल्पाभ्राणि हसन्निव

yastadoḍḍayanotkānāṃ śarabhāṇāṃ vijṛmbhitaiḥ | visphūrjati guhāvakraiḥ kalpābhrāṇi hasanniva

येन निर्झरनिर्ह्रादैः कन्दरान्तरचारिभिः । समुद्रजलकल्लोलविलासो विजितोऽभितः

yena nirjharanirhrādaiḥ kandarāntaracāribhiḥ | samudrajalakallolavilāso vijito'bhitaḥ

तस्यैकदेशे वितते रत्नसानौ मनोरमे । मुनिभिः स्नानपानार्थं व्योमगङ्गावतारिता

tasyaikadeśe vitate ratnasānau manorame | munibhiḥ snānapānārthaṃ vyomagaṅgāvatāritā

तस्यास्त्रिपथगायास्तु तीरे विकसितद्रुमे । रत्नाद्रितटविद्योते कचत्कनकपिञ्जरे

tasyāstripathagāyāstu tīre vikasitadrume | ratnādritaṭavidyote kacatkanakapiñjare

आसीदभ्युदितज्ञानस्तपोराशिरुदारधीः । मुनिर्दीर्घतपा नाम तपो मूर्तमिवापरम्

āsīdabhyuditajñānastaporāśirudāradhīḥ | munirdīrghatapā nāma tapo mūrtamivāparam

मुनेर्बभूवतुस्तस्य पुत्रौ द्वाविन्दुसुन्दरौ । पुण्यपावननामानौ द्वौ कचाविव वाक्पतेः

munerbabhūvatustasya putrau dvāvindusundarau | puṇyapāvananāmānau dvau kacāviva vākpateḥ

स ताभ्यां सह पुत्राभ्यां भार्यया च सहैकया । उवास सरितस्तीरे तस्मिन्सफलपादपे

sa tābhyāṃ saha putrābhyāṃ bhāryayā ca sahaikayā | uvāsa saritastīre tasminsaphalapādape

अथ काले तयोस्तस्य पुत्रयोर्ज्ञानवानभूत् । पुण्यो नाम च यो ज्येष्ठो गुणज्येष्ठश्च राघव

atha kāle tayostasya putrayorjñānavānabhūt | puṇyo nāma ca yo jyeṣṭho guṇajyeṣṭhaśca rāghava

पावनोर्धप्रबुद्धोऽभूत्पूर्वसंध्याम्बुजं यथा । मौर्ख्यादधिगतो नाप्तः पदे दोलायितः स्थितः

pāvanordhaprabuddho'bhūtpūrvasaṃdhyāmbujaṃ yathā | maurkhyādadhigato nāptaḥ pade dolāyitaḥ sthitaḥ

ततो वहत्यकलिते काले कलितकारणे । संवत्सरशते जीर्णदीर्घदेहलतायुषि

tato vahatyakalite kāle kalitakāraṇe | saṃvatsaraśate jīrṇadīrghadehalatāyuṣi

अस्माद्भङ्गुरभूताढ्याद्वृत्तान्तशतभीषणात् । रतिमुत्सृज्य संसाराज्जराजर्जरजीवितः

asmādbhaṅgurabhūtāḍhyādvṛttāntaśatabhīṣaṇāt | ratimutsṛjya saṃsārājjarājarjarajīvitaḥ

कलनापक्षिणी नीडं देहं दीर्घतपा मुनिः । जहौ गिरिगुहागेहे भारं वैवधिको यथा

kalanāpakṣiṇī nīḍaṃ dehaṃ dīrghatapā muniḥ | jahau giriguhāgehe bhāraṃ vaivadhiko yathā

प्रशान्तकलनारम्भं चेत्यरिक्तचिदास्पदम् । पदं जगाम नीरागं पुष्पगन्ध इवाम्बरम्

praśāntakalanārambhaṃ cetyariktacidāspadam | padaṃ jagāma nīrāgaṃ puṣpagandha ivāmbaram

अथ भार्या मुनेर्देहं प्राणापानविवर्जितम् । दृष्ट्वा विलुलितं भूमौ विनालमिव पङ्कजम्

atha bhāryā munerdehaṃ prāṇāpānavivarjitam | dṛṣṭvā vilulitaṃ bhūmau vinālamiva paṅkajam

चिरमभ्यस्तया योगयुक्त्या पतिवितीर्णया । तत्याज तनुमम्लानां षट्पदी पद्मिनीमिव

ciramabhyastayā yogayuktyā pativitīrṇayā | tatyāja tanumamlānāṃ ṣaṭpadī padminīmiva

भर्तारमेवानुययौ जनस्यादृष्टतां गता । प्रभागगनकोशस्थमस्तं यातमिवोडुपम्

bhartāramevānuyayau janasyādṛṣṭatāṃ gatā | prabhāgaganakośasthamastaṃ yātamivoḍupam

मातापित्रोस्तु गतयोरौर्ध्वदेहिककर्मणि । पुण्य एव स्थितोऽव्यग्रः पावनो दुःखमाययौ

mātāpitrostu gatayoraurdhvadehikakarmaṇi | puṇya eva sthito'vyagraḥ pāvano duḥkhamāyayau

शोकोपहतचित्तोऽसो भ्रमन्काननवीथिषु । ज्यायांसमनवेक्ष्यैव पावनो विललाप ह

śokopahatacitto'so bhramankānanavīthiṣu | jyāyāṃsamanavekṣyaiva pāvano vilalāpa ha

अथौर्ध्वदेहिकं कृत्वा मातापित्रोरुदारधीः । आययौ विपिने पुण्यः पावनं शोकलालसम्

athaurdhvadehikaṃ kṛtvā mātāpitrorudāradhīḥ | āyayau vipine puṇyaḥ pāvanaṃ śokalālasam

पुण्य उवाच । किं पुत्र घनतां शोकं नयस्यान्ध्यैककारणम् । वाष्पधाराधरं घोरं प्रावट्काल इवाम्बुजम्

puṇya uvāca | kiṃ putra ghanatāṃ śokaṃ nayasyāndhyaikakāraṇam | vāṣpadhārādharaṃ ghoraṃ prāvaṭkāla ivāmbujam

पिता तव महाप्राज्ञ गतः सार्धं त्वदम्बया । स्वामेव परमात्मात्मपदवीं मोक्षनामिकाम्

pitā tava mahāprājña gataḥ sārdhaṃ tvadambayā | svāmeva paramātmātmapadavīṃ mokṣanāmikām

तत्स्थानं सर्वजन्तूनां तद्रूपं विजितात्मनाम् । स्वभावमभिसंपन्ने किं पितर्यनुशोचसि

tatsthānaṃ sarvajantūnāṃ tadrūpaṃ vijitātmanām | svabhāvamabhisaṃpanne kiṃ pitaryanuśocasi

ईदृशी तु त्वया बद्धा भावनेह विमोहजा । संसारे यदशोच्योऽपि त्वया तातोनुशोच्यते

īdṛśī tu tvayā baddhā bhāvaneha vimohajā | saṃsāre yadaśocyo'pi tvayā tātonuśocyate

न सैव भवतो माता नासावेव पिता तव । न भवानेष तनयस्तयोर्निःसंख्यपुत्रयोः

na saiva bhavato mātā nāsāveva pitā tava | na bhavāneṣa tanayastayorniḥsaṃkhyaputrayoḥ

मातापितृसहस्राणि समतीतानि ते सुत । बहून्यम्बुप्रवाहस्य निम्नानीव वने वने

mātāpitṛsahasrāṇi samatītāni te suta | bahūnyambupravāhasya nimnānīva vane vane

असंख्यपुत्रयोर्नैव भवानेव सुतस्तयोः । सरित्तरङ्गवत्पुत्र गताः पुत्रगणा नृणाम्

asaṃkhyaputrayornaiva bhavāneva sutastayoḥ | sarittaraṅgavatputra gatāḥ putragaṇā nṛṇām

अस्मत्पित्रोरतीतानि पुत्रलक्षाण्यनेकशः । पत्रकोरकवृन्तानि लताविटपयोरिव

asmatpitroratītāni putralakṣāṇyanekaśaḥ | patrakorakavṛntāni latāviṭapayoriva

मित्रबान्धववृन्दानि जन्तोर्जन्मनि जन्मनि । ऋतावृतावतीतानि फलानीव महातरोः

mitrabāndhavavṛndāni jantorjanmani janmani | ṛtāvṛtāvatītāni phalānīva mahātaroḥ

शोचनीया यदि स्नेहान्मातापितृसुताः सुत । तदतीता न शोच्यन्ते किमजस्रं सहस्रशः

śocanīyā yadi snehānmātāpitṛsutāḥ suta | tadatītā na śocyante kimajasraṃ sahasraśaḥ

प्रपञ्चोऽयं महाभाग दृश्यते जागते भ्रमे । परमार्थेन ते प्राज्ञ नास्ति मित्रं न बान्धवाः

prapañco'yaṃ mahābhāga dṛśyate jāgate bhrame | paramārthena te prājña nāsti mitraṃ na bāndhavāḥ

न नाश इव हि भ्रातः परमार्थेन विद्यते । महत्यपि चिरातप्ते मराविव पयोलवाः

na nāśa iva hi bhrātaḥ paramārthena vidyate | mahatyapi cirātapte marāviva payolavāḥ

एता याः प्रेक्षसे लक्ष्मीश्छत्रचामरचञ्चलाः । स्वप्न एव महाबुद्धे दिनानि त्रीणि पञ्च वा

etā yāḥ prekṣase lakṣmīśchatracāmaracañcalāḥ | svapna eva mahābuddhe dināni trīṇi pañca vā

दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या पुत्र सत्यं विचारय । नैव त्वं न वयं चैव भ्रान्तिमन्तः परित्यज

dṛṣṭyā tu pāramārthikyā putra satyaṃ vicāraya | naiva tvaṃ na vayaṃ caiva bhrāntimantaḥ parityaja

अयं गतो मृतश्चायमिति दुर्दृष्टयः पुरः । स्वसंकल्पोपतापोत्था दृश्यन्ते नतु सत्यतः

ayaṃ gato mṛtaścāyamiti durdṛṣṭayaḥ puraḥ | svasaṃkalpopatāpotthā dṛśyante natu satyataḥ

अज्ञानविस्तीर्णमरौ विलोलं शुभाशुभस्यन्दमयैस्तरङ्गैः । सवासनानाममरीचिवारि परिस्फुरत्येतदनन्तरूपम्

ajñānavistīrṇamarau vilolaṃ śubhāśubhasyandamayaistaraṅgaiḥ | savāsanānāmamarīcivāri parisphuratyetadanantarūpam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे पावनबोधनं नामैकोनविशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe pāvanabodhanaṃ nāmaikonaviśaḥ sargaḥ

सर्गः २०

पुण्य उवाच । कः पिता किं च वा मित्रं का माता के च बान्धवाः । स्वबुद्ध्यैवावधूयन्ते वात्यया जनपांसवः

puṇya uvāca | kaḥ pitā kiṃ ca vā mitraṃ kā mātā ke ca bāndhavāḥ | svabuddhyaivāvadhūyante vātyayā janapāṃsavaḥ

बन्धुमित्रसुतस्नेहद्वेषमोहदशामयः । स्वसंज्ञामात्रकेणैव प्रपञ्चोऽयं वितन्यते

bandhumitrasutasnehadveṣamohadaśāmayaḥ | svasaṃjñāmātrakeṇaiva prapañco'yaṃ vitanyate

बन्धुत्वे भावितो बन्धुः परत्वे भावितः परः । विषामृतदशेवेह स्थितिर्भावनिबन्धनी

bandhutve bhāvito bandhuḥ paratve bhāvitaḥ paraḥ | viṣāmṛtadaśeveha sthitirbhāvanibandhanī

एकत्वे विद्यमानस्य सर्वगस्य किलात्मनः । अयं बन्धुः परश्चायमित्यसौ कलना कुतः

ekatve vidyamānasya sarvagasya kilātmanaḥ | ayaṃ bandhuḥ paraścāyamityasau kalanā kutaḥ

रक्तमांसास्थिसंघाताद्देहादेवास्थिपञ्जरात् । कोऽहं स्यामिति चित्तेन स्वयं पुत्र विचारय

raktamāṃsāsthisaṃghātāddehādevāsthipañjarāt | ko'haṃ syāmiti cittena svayaṃ putra vicāraya

दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या न कश्चित्त्वं न वास्म्यहम् । मिथ्याज्ञानमिदं पुण्यः पावनश्चेति वल्गति

dṛṣṭyā tu pāramārthikyā na kaścittvaṃ na vāsmyaham | mithyājñānamidaṃ puṇyaḥ pāvanaśceti valgati

कस्ते पिता कश्च सुहृत्का माता कश्च वा परः । खस्यानन्तविलासस्य किमस्वं किं स्वमुच्यताम्

kaste pitā kaśca suhṛtkā mātā kaśca vā paraḥ | khasyānantavilāsasya kimasvaṃ kiṃ svamucyatām

असि चेत्त्वं तदन्येषु यातेषु बहुजन्मसु । ये बन्धवो ये विभवाः किं तानपि न शोचसि

asi cettvaṃ tadanyeṣu yāteṣu bahujanmasu | ye bandhavo ye vibhavāḥ kiṃ tānapi na śocasi

बभूवुस्ते सुपुष्पासु स्थलीषु मृगयोनिषु । बहवो बन्धवो मार्गास्तान्कथं नानुशोचसि

babhūvuste supuṣpāsu sthalīṣu mṛgayoniṣu | bahavo bandhavo mārgāstānkathaṃ nānuśocasi

बभूवुस्ते सपद्मासु तटीष्वम्भोजिनीषु ते । हंसस्य बन्धवो हंसास्तान्कथं नानुशोचसि

babhūvuste sapadmāsu taṭīṣvambhojinīṣu te | haṃsasya bandhavo haṃsāstānkathaṃ nānuśocasi

बभूवुस्तेऽलमन्यत्र चित्रासु वनराजिषु । बहवो बन्धवो वृक्षास्तान्कथं नानुशोचसि

babhūvuste'lamanyatra citrāsu vanarājiṣu | bahavo bandhavo vṛkṣāstānkathaṃ nānuśocasi

बभूवुस्ते महोग्रेषु शिखरेषु महीभृताम् । बहवो बान्धवाः सिंहास्तान्कथं नानुशोचसि

babhūvuste mahogreṣu śikhareṣu mahībhṛtām | bahavo bāndhavāḥ siṃhāstānkathaṃ nānuśocasi

बभूवुस्ते स्रवन्तीषु सरःस्वम्भोजिनीषु च । बहवो बन्धवो मत्स्यास्तान्कथं नानुशोचसि

babhūvuste sravantīṣu saraḥsvambhojinīṣu ca | bahavo bandhavo matsyāstānkathaṃ nānuśocasi

बभूविथ दशार्णेषु कपिलो वनवानरः । राजपुत्रस्तुषारेषु पुण्ड्रेषु वनवायसः

babhūvitha daśārṇeṣu kapilo vanavānaraḥ | rājaputrastuṣāreṣu puṇḍreṣu vanavāyasaḥ

हैहयेषु च मातङ्गस्त्रिगर्तेषु च गर्दभः । शाल्वेषु सरमापुत्रः पतत्री सरलद्रुमे

haihayeṣu ca mātaṅgastrigarteṣu ca gardabhaḥ | śālveṣu saramāputraḥ patatrī saraladrume

विन्ध्याद्रौ पिप्पलो भूत्वा घुणो भूत्वा महावटे । मन्दरे कुक्कुटो भूत्वा विप्रो जातोऽसि कन्दरे

vindhyādrau pippalo bhūtvā ghuṇo bhūtvā mahāvaṭe | mandare kukkuṭo bhūtvā vipro jāto'si kandare

कोसलेषु द्विजो भूत्वा भूत्वा वङ्गेषु तित्तिरिः । अश्वो भूत्वा तुषारेषु जातस्त्वं ब्रह्मणोऽध्वरे

kosaleṣu dvijo bhūtvā bhūtvā vaṅgeṣu tittiriḥ | aśvo bhūtvā tuṣāreṣu jātastvaṃ brahmaṇo'dhvare

यः कीटस्तालकन्दान्तर्मशको य उदुम्बरे । यः प्राग्बको विन्ध्यवने स त्वं पुत्र ममानुजः

yaḥ kīṭastālakandāntarmaśako ya udumbare | yaḥ prāgbako vindhyavane sa tvaṃ putra mamānujaḥ

हिमवत्कन्दरे भूर्जतनुत्वग्ग्रन्थिकोटरे । पिपीलिको यः षण्मासान्सोऽयं त्वमनुजो मम

himavatkandare bhūrjatanutvaggranthikoṭare | pipīliko yaḥ ṣaṇmāsānso'yaṃ tvamanujo mama

स्थितः सीमान्तकुग्रामगोमये यश्च वृश्चिकः । । सार्धसंवत्सरं साधो सोऽयं त्वमनुजो मम

sthitaḥ sīmāntakugrāmagomaye yaśca vṛścikaḥ | | sārdhasaṃvatsaraṃ sādho so'yaṃ tvamanujo mama

पुलिन्दीस्तनपीठेषु निलीनं येन कानने । षट्पदेनेव पद्मेषु सोऽयं त्वमनुजो मम

pulindīstanapīṭheṣu nilīnaṃ yena kānane | ṣaṭpadeneva padmeṣu so'yaṃ tvamanujo mama

एतास्वन्यासु बह्वीषु जनयोनिषु पुत्रक । जातोऽसि जम्बूद्वीपेऽस्मिन्पुरा शतसहस्रशः

etāsvanyāsu bahvīṣu janayoniṣu putraka | jāto'si jambūdvīpe'sminpurā śatasahasraśaḥ

इत्थं तवात्मनश्चैव प्राक्तनं वासनाक्रमम् । पश्यामि सूक्ष्मया बुद्ध्या सम्यग्दर्शनशुद्धया

itthaṃ tavātmanaścaiva prāktanaṃ vāsanākramam | paśyāmi sūkṣmayā buddhyā samyagdarśanaśuddhayā

ममापि बह्व्यो बहुधा योनयो मोहमन्थराः । समतीताः स्मराम्यद्य ता ज्ञानोदितया दृशा

mamāpi bahvyo bahudhā yonayo mohamantharāḥ | samatītāḥ smarāmyadya tā jñānoditayā dṛśā

त्रिगर्तेषु शुको भूत्वा भेको भूत्वा सरित्तटे । वनेषु लावको भूत्वा जातोऽहमिह कानने

trigarteṣu śuko bhūtvā bheko bhūtvā sarittaṭe | vaneṣu lāvako bhūtvā jāto'hamiha kānane

भुक्त्वा पुलिन्दतां विन्ध्ये कृत्वा वङ्गेषु वृक्षताम् । उष्ट्रत्वमपि विन्ध्याद्रौ जातोऽहमिह कानने

bhuktvā pulindatāṃ vindhye kṛtvā vaṅgeṣu vṛkṣatām | uṣṭratvamapi vindhyādrau jāto'hamiha kānane

यश्चातको हिमगिरौ यो राजा पौण्ड्रमण्डले । व्याघ्रो यः सह्यकुञ्जेषु स एवाहं तवाग्रजः

yaścātako himagirau yo rājā pauṇḍramaṇḍale | vyāghro yaḥ sahyakuñjeṣu sa evāhaṃ tavāgrajaḥ

यो गृध्रो दशवर्षाणि यो ग्राहो मासपञ्चकम् । यः समानां शतं सिंहः स एवेह तवाग्रजः

yo gṛdhro daśavarṣāṇi yo grāho māsapañcakam | yaḥ samānāṃ śataṃ siṃhaḥ sa eveha tavāgrajaḥ

आन्ध्रग्रामचकोरेण तुषारनृपराजिना । श्रीशैलाचार्यपुत्रेण दम्भवत्कथ्यते मया

āndhragrāmacakoreṇa tuṣāranṛparājinā | śrīśailācāryaputreṇa dambhavatkathyate mayā

सर्वे विविधसंसारा विविधाचारचेष्टिताः । विलासा जन्मनो भ्रान्तेः स्मर्यन्ते प्राक्तना मया

sarve vividhasaṃsārā vividhācāraceṣṭitāḥ | vilāsā janmano bhrānteḥ smaryante prāktanā mayā

एवं स्थिते जगज्जाता बान्धवाः शतशो गताः । पितरो मातरश्चैव भ्रातरः सुहृदस्तथा

evaṃ sthite jagajjātā bāndhavāḥ śataśo gatāḥ | pitaro mātaraścaiva bhrātaraḥ suhṛdastathā

कांस्तान्समनुशोचावो न शोचावश्च कानपि । बन्धूनिहातिशोचाव ईदृश्येव जगद्गतिः

kāṃstānsamanuśocāvo na śocāvaśca kānapi | bandhūnihātiśocāva īdṛśyeva jagadgatiḥ

अनन्ताः पितरो यान्ति यान्त्यनन्ताश्च मातरः । इह संसारिणां पुंसां वनपादपपर्णवत्

anantāḥ pitaro yānti yāntyanantāśca mātaraḥ | iha saṃsāriṇāṃ puṃsāṃ vanapādapaparṇavat

किं प्रमाणमतः पुत्र दुःखस्यात्र सुखस्य च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य तिष्ठावः स्वच्छतां गतौ

kiṃ pramāṇamataḥ putra duḥkhasyātra sukhasya ca | tasmātsarvaṃ parityajya tiṣṭhāvaḥ svacchatāṃ gatau

प्रपञ्चभावनां त्यक्त्वा मनस्यहमिति स्थिताम् । तां गतिं गच्छ भद्रं ते यां यान्ति गतिकोविदाः

prapañcabhāvanāṃ tyaktvā manasyahamiti sthitām | tāṃ gatiṃ gaccha bhadraṃ te yāṃ yānti gatikovidāḥ

इहाजवं जवीभावं पतनोत्पतनात्मकम् । न च शोचन्ति सुधियश्चिरं वल्गन्ति केवलम्

ihājavaṃ javībhāvaṃ patanotpatanātmakam | na ca śocanti sudhiyaściraṃ valganti kevalam

भावाभावविनिर्मुक्तं जरामरणवर्जितम् । संस्मरात्मानमव्यग्रो मा विमूढमना भव

bhāvābhāvavinirmuktaṃ jarāmaraṇavarjitam | saṃsmarātmānamavyagro mā vimūḍhamanā bhava

न ते दुःखं न ते जन्म न ते माता न ते पिता । आत्मैवासि न सद्बुद्धे त्वमन्यः कश्चिदेव हि

na te duḥkhaṃ na te janma na te mātā na te pitā | ātmaivāsi na sadbuddhe tvamanyaḥ kaścideva hi

अस्यां संसारयात्रायां नानाभिनयदायिनः । अज्ञा एव नराः साधुरसभावसमन्विताः

asyāṃ saṃsārayātrāyāṃ nānābhinayadāyinaḥ | ajñā eva narāḥ sādhurasabhāvasamanvitāḥ

मध्यस्थदृष्टयः स्वस्था यथाप्राप्तार्थदर्शिनः । तज्ज्ञास्तु प्रेक्षका एव साक्षिधर्मे व्यवस्थिताः

madhyasthadṛṣṭayaḥ svasthā yathāprāptārthadarśinaḥ | tajjñāstu prekṣakā eva sākṣidharme vyavasthitāḥ

कर्तारोऽपि न कर्तारो यथा दीपा निशागमे । आलोककर्मणामेवं तज्ज्ञा लोकस्थिताविह

kartāro'pi na kartāro yathā dīpā niśāgame | ālokakarmaṇāmevaṃ tajjñā lokasthitāviha

प्रतिबिम्बे न दृश्यन्ते स्वात्मबिम्बगतैरपि । यथा दर्पणरत्नाद्यास्तथा कार्ये महाधियः

pratibimbe na dṛśyante svātmabimbagatairapi | yathā darpaṇaratnādyāstathā kārye mahādhiyaḥ

सर्वैषणामयकलङ्कविवर्जितेन स्वस्थात्मभावकलितेन हृदब्जमध्ये । पुत्रात्मनात्मनि महामुनिनामुनैव संत्यज्य संभ्रममलं परितोषमेहि

sarvaiṣaṇāmayakalaṅkavivarjitena svasthātmabhāvakalitena hṛdabjamadhye | putrātmanātmani mahāmunināmunaiva saṃtyajya saṃbhramamalaṃ paritoṣamehi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु उपशमप्रकरणे पावनबोधो नाम विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe pāvanabodho nāma viṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २१

एकविंशः सर्गः

ekaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं प्रबोधितस्तेन तदा पुण्येन पावनः । प्रबोधमाप प्राकाश्यं प्रभात इव भूतलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ prabodhitastena tadā puṇyena pāvanaḥ | prabodhamāpa prākāśyaṃ prabhāta iva bhūtalam

उभावपि ततः सिद्धौ ज्ञानविज्ञानपारगौ । विचेरतुर्वने तस्मिन्यावदिच्छमनिन्दितौ

ubhāvapi tataḥ siddhau jñānavijñānapāragau | viceraturvane tasminyāvadicchamaninditau

ततः कदाचित्कालेन निर्वाणपदमागतौ । तौ विदेहौ गतस्नेहौ दीपाविव शमं गतौ

tataḥ kadācitkālena nirvāṇapadamāgatau | tau videhau gatasnehau dīpāviva śamaṃ gatau

एवं प्राग्भुक्तदेहानामनन्ता जनबन्धुता । आः कैः किं गृह्यते ताभ्यः किं वा संत्यज्यतेऽनघ

evaṃ prāgbhuktadehānāmanantā janabandhutā | āḥ kaiḥ kiṃ gṛhyate tābhyaḥ kiṃ vā saṃtyajyate'nagha

तस्मादासामनन्तानां तृष्णानां रघुनन्दन । उपायस्त्याग एवैको न नाम परिपालनम्

tasmādāsāmanantānāṃ tṛṣṇānāṃ raghunandana | upāyastyāga evaiko na nāma paripālanam

चिन्तनेनैधते चिन्ता त्विन्धनेनेव पावकः । नश्यत्यचिन्ततेनैव विनेन्धनमिवानलः

cintanenaidhate cintā tvindhaneneva pāvakaḥ | naśyatyacintatenaiva vinendhanamivānalaḥ

ध्येयत्यागरथारूढः करुणोदारया दृशा । लोकमालोकयन्दीनमातिष्ठोत्तिष्ठ राघव

dhyeyatyāgarathārūḍhaḥ karuṇodārayā dṛśā | lokamālokayandīnamātiṣṭhottiṣṭha rāghava

एषा ब्राह्मी स्थितिः स्वच्छा निष्कामा विगतामया । एनां प्राप्य महाबाहो विमूढोऽपि न मुह्यति

eṣā brāhmī sthitiḥ svacchā niṣkāmā vigatāmayā | enāṃ prāpya mahābāho vimūḍho'pi na muhyati

एकं विवेकं सुहृदमेकां प्रौढसखीं धियम् । आदाय विहरन्नेव संकटेषु न मुह्यति

ekaṃ vivekaṃ suhṛdamekāṃ prauḍhasakhīṃ dhiyam | ādāya viharanneva saṃkaṭeṣu na muhyati

विनिवारितसर्वार्थादपहस्तितबान्धवात् । न स्वधैर्यादृते कश्चिदभ्युद्धरति संकटात्

vinivāritasarvārthādapahastitabāndhavāt | na svadhairyādṛte kaścidabhyuddharati saṃkaṭāt

वैराग्येणाथ शास्त्रेण महत्त्वादिगुणैरपि । यत्नेनापद्विघातार्थं स्वयमेवोन्नयेन्मनः

vairāgyeṇātha śāstreṇa mahattvādiguṇairapi | yatnenāpadvighātārthaṃ svayamevonnayenmanaḥ

न तत्त्रिभुवनैश्वर्यान्न कोशाद्रत्नधारिणः । फलमासाद्यते चित्ताद्यन्महत्त्वोपबृंहितात्

na tattribhuvanaiśvaryānna kośādratnadhāriṇaḥ | phalamāsādyate cittādyanmahattvopabṛṃhitāt

तदेतस्मिञ्जगत्कुक्षौ पातोत्पातनदोलनैः । पतन्ति पुरुषा ये वै मनस्तेषां गतज्वरम्

tadetasmiñjagatkukṣau pātotpātanadolanaiḥ | patanti puruṣā ye vai manasteṣāṃ gatajvaram

पूर्णे मनसि संपूर्णं जगत्सर्वं सुधाद्रवैः । उपानद्रूढपादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः

pūrṇe manasi saṃpūrṇaṃ jagatsarvaṃ sudhādravaiḥ | upānadrūḍhapādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ

वैराग्यात्पूर्णतामेति मनो नाशावशानुगम् । आशया रिक्ततामेति शरदेव सरोमलम्

vairāgyātpūrṇatāmeti mano nāśāvaśānugam | āśayā riktatāmeti śaradeva saromalam

हृदयं शून्यतामेति प्रकटीकृतकोटरम् । । अगस्तिपीतार्णववदाशाविवशचेतसाम्

hṛdayaṃ śūnyatāmeti prakaṭīkṛtakoṭaram | | agastipītārṇavavadāśāvivaśacetasām

यस्य चित्ततरौ स्फारे तृष्णाचपलमर्कटी । न वल्गति महत्तस्य राजते हृद्वनं ततम्

yasya cittatarau sphāre tṛṣṇācapalamarkaṭī | na valgati mahattasya rājate hṛdvanaṃ tatam

पद्माक्षकोशं त्रिजगद्गोष्पदं योजनव्रजम् । निमेषार्धं महाकल्पः स्पृहारहितचेतसाम्

padmākṣakośaṃ trijagadgoṣpadaṃ yojanavrajam | nimeṣārdhaṃ mahākalpaḥ spṛhārahitacetasām

शीतता सा न शीतांशोर्न हिमाचलकन्दरे । न रम्भाचन्दनावल्यां निःस्पृहेषु मनःसु या

śītatā sā na śītāṃśorna himācalakandare | na rambhācandanāvalyāṃ niḥspṛheṣu manaḥsu yā

न तथा भाति पूर्णेन्दुर्न पूर्णः क्षीरसागरः । न लक्ष्मीवदनं कान्तं स्पृहाहीनं यथा मनः

na tathā bhāti pūrṇendurna pūrṇaḥ kṣīrasāgaraḥ | na lakṣmīvadanaṃ kāntaṃ spṛhāhīnaṃ yathā manaḥ

यथाब्दलेखा शशिनं सुधालेपं मषी यथा । दूषयत्येवमेवान्तर्नरमाशापिशाचिका

yathābdalekhā śaśinaṃ sudhālepaṃ maṣī yathā | dūṣayatyevamevāntarnaramāśāpiśācikā

आशाख्याश्चित्तवृक्षस्य शाखाः स्थगितदिक्तटाः । तासु च्छिन्नास्वरूपत्वं याति चित्तमहाद्रुमः

āśākhyāścittavṛkṣasya śākhāḥ sthagitadiktaṭāḥ | tāsu cchinnāsvarūpatvaṃ yāti cittamahādrumaḥ

छिन्नतृष्णामहाशाखे चित्तस्थाणौ स्थितिं गते । एकरूपतया धैर्यं प्रयाति शतशाखताम्

chinnatṛṣṇāmahāśākhe cittasthāṇau sthitiṃ gate | ekarūpatayā dhairyaṃ prayāti śataśākhatām

अनस्तमितधैर्येण तेन चित्ते क्षयं गते । तत्पदं प्राप्यते राम यत्र नाशो न विद्यते

anastamitadhairyeṇa tena citte kṣayaṃ gate | tatpadaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate

एतासां चित्तवृत्तीनामाशानामुत्तमाशयः । न ददासि प्ररोहं चेत्तद्भयं नास्ति राघव

etāsāṃ cittavṛttīnāmāśānāmuttamāśayaḥ | na dadāsi prarohaṃ cettadbhayaṃ nāsti rāghava

चित्तं वृत्तिविहीनं ते यदा यातमचित्तताम् । तदा मोक्षमयीमन्तः सत्तामाप्नोषि तां तताम्

cittaṃ vṛttivihīnaṃ te yadā yātamacittatām | tadā mokṣamayīmantaḥ sattāmāpnoṣi tāṃ tatām

चित्तकौशिकपक्षिण्या तृष्णया क्षुब्धयान्तरे । अमङ्गलानि विस्तारमलमायान्ति राघव

cittakauśikapakṣiṇyā tṛṣṇayā kṣubdhayāntare | amaṅgalāni vistāramalamāyānti rāghava

चिन्तनं वृत्तिरित्युक्तं वर्तते चित्तमाशया । चित्तवृत्तिमतो ह्याशां त्यक्त्वा निश्चित्ततां व्रज

cintanaṃ vṛttirityuktaṃ vartate cittamāśayā | cittavṛttimato hyāśāṃ tyaktvā niścittatāṃ vraja

यो यया वर्तते वृत्त्या स तयैव विना क्षयी । अतश्चित्तोपशान्त्यर्थं तद्वृत्तिं प्रक्षयं नय

yo yayā vartate vṛttyā sa tayaiva vinā kṣayī | ataścittopaśāntyarthaṃ tadvṛttiṃ prakṣayaṃ naya

प्रशमितसकलैषणो महात्म- न्भव भवबन्धमपास्य मुक्तचित्तः । मनसि निगडरज्जवः कदाशाः परिगलितासु च तासु को न मुक्तः

praśamitasakalaiṣaṇo mahātma- nbhava bhavabandhamapāsya muktacittaḥ | manasi nigaḍarajjavaḥ kadāśāḥ parigalitāsu ca tāsu ko na muktaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे तृष्णाविचिकित्सायोगोत्पत्तिर्नामैकविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe tṛṣṇāvicikitsāyogotpattirnāmaikaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २२

द्वाविंशः सर्गः

dvāviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथवा रघुवंशाख्यनभःपूर्णनिशाकर । बलिवद्बुद्धिभेदेन ज्ञानमासादयामलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athavā raghuvaṃśākhyanabhaḥpūrṇaniśākara | balivadbuddhibhedena jñānamāsādayāmalam

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्वत्प्रसादान्मया हृदि । प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं विश्रान्तं चामले पदे

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña tvatprasādānmayā hṛdi | prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ viśrāntaṃ cāmale pade

शरदीवाम्बरादभ्रमदभ्रं मम चेतसः । विभो व्यपगतं सर्वं तृष्णाख्यं तन्महातमः

śaradīvāmbarādabhramadabhraṃ mama cetasaḥ | vibho vyapagataṃ sarvaṃ tṛṣṇākhyaṃ tanmahātamaḥ

अमृतापूरितः स्वस्थः शीतलात्मा महाद्युतिः । तिष्ठाम्यानन्दवानन्तः सायं पूर्णं इवोडुराट्

amṛtāpūritaḥ svasthaḥ śītalātmā mahādyutiḥ | tiṣṭhāmyānandavānantaḥ sāyaṃ pūrṇaṃ ivoḍurāṭ

अशेषसंशयाम्भोदशरत्समय किंत्वहम् । तृप्तिमेषां न गच्छामि वचसां वदतस्तव

aśeṣasaṃśayāmbhodaśaratsamaya kiṃtvaham | tṛptimeṣāṃ na gacchāmi vacasāṃ vadatastava

बलेर्विज्ञानसंप्राप्तिं पुनर्मद्बोधवृद्धये । विभो कथय खिद्यन्ते सन्तो नावनतं प्रति

balervijñānasaṃprāptiṃ punarmadbodhavṛddhaye | vibho kathaya khidyante santo nāvanataṃ prati

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राघव ते वक्ष्ये बलेर्वृत्तान्तमुत्तमम् । श्रुतेन येन तं तत्त्वबोधं प्राप्स्यसि शाश्वतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rāghava te vakṣye balervṛttāntamuttamam | śrutena yena taṃ tattvabodhaṃ prāpsyasi śāśvatam

अस्त्यस्मिञ्जगतः कोशे कस्मिंश्चिद्दिङ्निकुञ्जके । पातालमिति विख्यातो लोको भूमेरधः स्थितः

astyasmiñjagataḥ kośe kasmiṃściddiṅnikuñjake | pātālamiti vikhyāto loko bhūmeradhaḥ sthitaḥ

क्षीरोदार्णवजाताभिर्दिरधाभिरमृतांशुभिः । क्वचिद्दानवकन्याभिर्भाति निर्विवरान्तरः

kṣīrodārṇavajātābhirdiradhābhiramṛtāṃśubhiḥ | kvaciddānavakanyābhirbhāti nirvivarāntaraḥ

जिह्वागणोद्दामरवैर्विलोलरसनायुगैः । क्वचिद्भोगिभिरापूर्णः सहस्रशतमस्तकैः

jihvāgaṇoddāmaravairvilolarasanāyugaiḥ | kvacidbhogibhirāpūrṇaḥ sahasraśatamastakaiḥ

देहाद्रिवलिताशेषविश्वोद्धरणघस्मरैः । क्वचिद्दनुसुतैर्व्याप्तश्चलद्भिरिव मेरुभिः

dehādrivalitāśeṣaviśvoddharaṇaghasmaraiḥ | kvaciddanusutairvyāptaścaladbhiriva merubhiḥ

कुम्भकूटाग्रविश्रान्तवसुधामण्डलोदरैः । क्वचिद्दिग्दन्तिभिर्दन्तद्रुमाद्रिभिरुपाश्रितः

kumbhakūṭāgraviśrāntavasudhāmaṇḍalodaraiḥ | kvaciddigdantibhirdantadrumādribhirupāśritaḥ

महाकटकटाशब्दत्रस्तभूतपरम्परैः । क्वचिद्दुर्गन्धभूताभैरधोनारकमण्डलैः

mahākaṭakaṭāśabdatrastabhūtaparamparaiḥ | kvaciddurgandhabhūtābhairadhonārakamaṇḍalaiḥ

आभूतलमभिप्रोतसप्तपातालमण्डलैः । क्वचिद्रत्नाकरैर्व्याप्तः पातालैर्विवरैरिव

ābhūtalamabhiprotasaptapātālamaṇḍalaiḥ | kvacidratnākarairvyāptaḥ pātālairvivarairiva

सुरासुरशिरःसुप्तपादाम्भोरुहपांसुना । क्वचिद्भगवता तेन कपिलेन पवित्रितः

surāsuraśiraḥsuptapādāmbhoruhapāṃsunā | kvacidbhagavatā tena kapilena pavitritaḥ

आसुरीसंभृतानन्तपूजनक्रीडनैषिणा । क्वचिद्भगवता तेन हाटकेशेन पालितः

āsurīsaṃbhṛtānantapūjanakrīḍanaiṣiṇā | kvacidbhagavatā tena hāṭakeśena pālitaḥ

तस्मिन्नसुरदोस्तम्भधार्यमाणमहाभरे । बभूव दानवो राजा विरोचनसुतो बलिः

tasminnasuradostambhadhāryamāṇamahābhare | babhūva dānavo rājā virocanasuto baliḥ

साक्रन्देन समं सर्वैः सुरविद्याधरोरगैः । पादसंवाहनं यस्य सुरराजेन वाञ्छितम्

sākrandena samaṃ sarvaiḥ suravidyādharoragaiḥ | pādasaṃvāhanaṃ yasya surarājena vāñchitam

कोशस्त्रैलोक्यरत्नानां पाता सर्वशरीरिणाम् । धर्ता भुवनधर्तृणां यस्य पालयिता हरिः

kośastrailokyaratnānāṃ pātā sarvaśarīriṇām | dhartā bhuvanadhartṛṇāṃ yasya pālayitā hariḥ

ऐरावणस्य संशोषं यन्नाम्ना कटभित्तयः । केकयेवाहिहृन्नाड्यो जग्मुराजग्मुरार्तताम्

airāvaṇasya saṃśoṣaṃ yannāmnā kaṭabhittayaḥ | kekayevāhihṛnnāḍyo jagmurājagmurārtatām

प्रतापोग्रोष्मभिर्यस्य कल्पकाल इवाब्धयः । ययुः शोषोन्मुखाः सप्त सप्ततां कुपिताकृतेः

pratāpogroṣmabhiryasya kalpakāla ivābdhayaḥ | yayuḥ śoṣonmukhāḥ sapta saptatāṃ kupitākṛteḥ

यदध्वराग्र्यधूमाभ्रराजयो वलिताब्धयः । ब्रह्माण्डकोटरस्यास्य सदा कवचतां ययुः

yadadhvarāgryadhūmābhrarājayo valitābdhayaḥ | brahmāṇḍakoṭarasyāsya sadā kavacatāṃ yayuḥ

यस्य दृष्टिदृढाघातनुन्नाधारकुलाचलाः । विनमन्ति दिशः सर्वा लताः फलनता इव

yasya dṛṣṭidṛḍhāghātanunnādhārakulācalāḥ | vinamanti diśaḥ sarvā latāḥ phalanatā iva

लीलाविजितनिःशेषभुवनाभोगभूषणः । दशकोटीः स वर्षाणि दैत्यो राज्यं चकार ह

līlāvijitaniḥśeṣabhuvanābhogabhūṣaṇaḥ | daśakoṭīḥ sa varṣāṇi daityo rājyaṃ cakāra ha

अथ गच्छत्स्वनल्पेषु युगेष्वावर्तवृत्तिषु । सुरासुरमहौघेषु प्रोत्पतत्सु पतत्सु च

atha gacchatsvanalpeṣu yugeṣvāvartavṛttiṣu | surāsuramahaugheṣu protpatatsu patatsu ca

अजस्रमतिभुक्तेषु त्रैलोक्योदारवृत्तिषु । भोगेष्वभजदुद्वेगं बलिर्दानवनायकः

ajasramatibhukteṣu trailokyodāravṛttiṣu | bhogeṣvabhajadudvegaṃ balirdānavanāyakaḥ

मेरुश्रृङ्गशिखारत्नकृतवातायनस्थितः । एकदा चिन्तयामास स्वयं संसारसंस्थितिम्

meruśrṛṅgaśikhāratnakṛtavātāyanasthitaḥ | ekadā cintayāmāsa svayaṃ saṃsārasaṃsthitim

कियन्तमिदमक्षुण्णशक्तिनैव मयाधुना । साम्राज्यमिह कर्तव्यं विहर्तव्यं जगत्त्रये

kiyantamidamakṣuṇṇaśaktinaiva mayādhunā | sāmrājyamiha kartavyaṃ vihartavyaṃ jagattraye

महता मम राष्ट्रेण त्रैलोक्याद्भुतकारिणा । किं वा भवति भुक्तेन भूरिभोगातिहारिणा

mahatā mama rāṣṭreṇa trailokyādbhutakāriṇā | kiṃ vā bhavati bhuktena bhūribhogātihāriṇā

आपातमात्रमधुरमावश्यकपरिक्षयम् । भोगोपभोगमात्रं मे किं नामेदं सुखावहम्

āpātamātramadhuramāvaśyakaparikṣayam | bhogopabhogamātraṃ me kiṃ nāmedaṃ sukhāvaham

पुनर्दिनैककलनाशर्वरीसंस्थितिः पुनः । पुनस्तान्येव कर्माणि लज्जायै नच तुष्टये

punardinaikakalanāśarvarīsaṃsthitiḥ punaḥ | punastānyeva karmāṇi lajjāyai naca tuṣṭaye

पुनरालिङ्ग्यते कान्ता पुनरेव च भुज्यते । सेयं शिशुजनक्रीडा लज्जायै महतामिह

punarāliṅgyate kāntā punareva ca bhujyate | seyaṃ śiśujanakrīḍā lajjāyai mahatāmiha

तमेव भुक्तविरसं व्यापारौघं पुनःपुनः । दिवसे दिवसे कुर्वन्प्राज्ञः कस्मान्न लज्जते

tameva bhuktavirasaṃ vyāpāraughaṃ punaḥpunaḥ | divase divase kurvanprājñaḥ kasmānna lajjate

पुनर्दिनं पुना रात्रिः पुनः कार्यपरम्पराः । पुनःपुनरहं मन्ये प्राज्ञस्येयं विडम्बना

punardinaṃ punā rātriḥ punaḥ kāryaparamparāḥ | punaḥpunarahaṃ manye prājñasyeyaṃ viḍambanā

ऊर्मितां पुनरासाद्य पुनरेति निरूर्मिताम् । यथा जलं तथैवायं तां तामेति क्रियां जनः

ūrmitāṃ punarāsādya punareti nirūrmitām | yathā jalaṃ tathaivāyaṃ tāṃ tāmeti kriyāṃ janaḥ

उन्मत्तचेष्टिताकारा पुनःपुनरियं क्रिया । जनं हासयते प्राज्ञं बाललीलोपमा मुहुः

unmattaceṣṭitākārā punaḥpunariyaṃ kriyā | janaṃ hāsayate prājñaṃ bālalīlopamā muhuḥ

कृतयाप्यनया नित्यं क्रियया कृतकार्यया । कोऽर्थः स्यात्तादृशो येन पुनः कर्म न विद्यते

kṛtayāpyanayā nityaṃ kriyayā kṛtakāryayā | ko'rthaḥ syāttādṛśo yena punaḥ karma na vidyate

कियन्तमथवा कालमिदमाडम्वरं महत् । इहास्माभिरनुष्ठेयं किं तावत्समवाप्यते

kiyantamathavā kālamidamāḍamvaraṃ mahat | ihāsmābhiranuṣṭheyaṃ kiṃ tāvatsamavāpyate

अनन्तेयं शिशुक्रीडा वस्तुशून्यैव वस्तुतः । आवृत्त्या क्रियते व्यर्थमनर्थप्रसरार्थिभिः

ananteyaṃ śiśukrīḍā vastuśūnyaiva vastutaḥ | āvṛttyā kriyate vyarthamanarthaprasarārthibhiḥ

फलमेकं महोदारं नेह पश्यामि किंचन । कार्यमस्तीतरत्प्राप्ते यस्मिन्नाम न किंचन

phalamekaṃ mahodāraṃ neha paśyāmi kiṃcana | kāryamastītaratprāpte yasminnāma na kiṃcana

भोगादृते किमन्यत्स्यात्तद्भव्यमविनाशि यत् । एवं संचिन्तयाम्याशु दध्यौ मत्वेत्यसौ बलिः

bhogādṛte kimanyatsyāttadbhavyamavināśi yat | evaṃ saṃcintayāmyāśu dadhyau matvetyasau baliḥ

अथाभ्युवाचासुरराडाः संस्मृतमिति क्षणात् । स्वात्मन्येव मनस्यर्थं सभ्रूभङ्गं विमर्शयन्

athābhyuvācāsurarāḍāḥ saṃsmṛtamiti kṣaṇāt | svātmanyeva manasyarthaṃ sabhrūbhaṅgaṃ vimarśayan

पुरा किलेह भगवान्पृष्टोऽभूत्स विरोचनः । पिता मयात्मतत्त्वज्ञो दृष्टलोकपरावरः

purā kileha bhagavānpṛṣṭo'bhūtsa virocanaḥ | pitā mayātmatattvajño dṛṣṭalokaparāvaraḥ

यथा सकलदुःखानां सुखानां च महामते । यत्र सर्वे भ्रमाः शान्ताः कोऽसौ सीमान्त उच्यते

yathā sakaladuḥkhānāṃ sukhānāṃ ca mahāmate | yatra sarve bhramāḥ śāntāḥ ko'sau sīmānta ucyate

कोपशान्तो मनोमोहः क्वातीताः सकलैषणाः । विरामरहितं कुत्र तात विश्रमणं चिरम्

kopaśānto manomohaḥ kvātītāḥ sakalaiṣaṇāḥ | virāmarahitaṃ kutra tāta viśramaṇaṃ ciram

किं प्राप्तेह समस्तेभ्यः प्राप्येऽस्मिंस्तृप्तिमान्पुमान् । किं दृष्ट्वा दर्शनं भूयो न तातोपकरोत्यलम्

kiṃ prāpteha samastebhyaḥ prāpye'smiṃstṛptimānpumān | kiṃ dṛṣṭvā darśanaṃ bhūyo na tātopakarotyalam

अत्यन्तबहवोऽप्येते भोगा हि न सुखावहाः । क्षोभयन्ति मनो मोहे पातयन्ति सतामपि

atyantabahavo'pyete bhogā hi na sukhāvahāḥ | kṣobhayanti mano mohe pātayanti satāmapi

तत्ताताविहतानन्दसुन्दरं किंचिदेव मे । तादृक्कथय यत्रस्थश्चिरं विश्रान्तिमेम्यहम्

tattātāvihatānandasundaraṃ kiṃcideva me | tādṛkkathaya yatrasthaściraṃ viśrāntimemyaham

इत्याकर्ण्य पुरा निशाकरकरस्पर्धालुगुच्छस्खल- त्पुष्पापूरकृतावगुण्ठनपदस्योक्तं तले तेन मे । पित्रा स्वर्गहृतस्य सागरतरोः संरोपितस्याजिरे स्फाराकाररसायनासवसमं संमोहशान्त्यै वचः ।। इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे विरोचनस्मरणं नाम द्वाविंशः सर्गः

ityākarṇya purā niśākarakaraspardhālugucchaskhala- tpuṣpāpūrakṛtāvaguṇṭhanapadasyoktaṃ tale tena me | pitrā svargahṛtasya sāgarataroḥ saṃropitasyājire sphārākārarasāyanāsavasamaṃ saṃmohaśāntyai vacaḥ || ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe virocanasmaraṇaṃ nāma dvāviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २३

त्रयोविंशः सर्गः

trayoviṃśaḥ sargaḥ

विरोचन उवाच । अस्ति पुत्रातिविततो देशो विपुलकोटरः । त्रैलोक्यानां सहस्राणि यत्र मान्ति बहून्यपि

virocana uvāca | asti putrātivitato deśo vipulakoṭaraḥ | trailokyānāṃ sahasrāṇi yatra mānti bahūnyapi

यत्र नाम्भोधयो नापि सागरा वा न चाद्रयः । न वनानि न तीर्थानि न नद्यो न सरांसि च

yatra nāmbhodhayo nāpi sāgarā vā na cādrayaḥ | na vanāni na tīrthāni na nadyo na sarāṃsi ca

न मही नापि चाकाशं न द्यौर्न पवनादयः । न चन्द्रार्कौ न लोकेशा न देवा नच दानवाः

na mahī nāpi cākāśaṃ na dyaurna pavanādayaḥ | na candrārkau na lokeśā na devā naca dānavāḥ

न भूतयक्षरक्षांसि न गुल्मा न वनश्रियः । न काष्ठतृणभूतानि स्थावराणि चराणि च

na bhūtayakṣarakṣāṃsi na gulmā na vanaśriyaḥ | na kāṣṭhatṛṇabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

नापो न ज्वलनो नाशा नोर्ध्वं नाधो न विष्टपम् । न लोको नातपो नाहं न हरीन्द्रहरादयः

nāpo na jvalano nāśā nordhvaṃ nādho na viṣṭapam | na loko nātapo nāhaṃ na harīndraharādayaḥ

एक एवास्मि सुमहांस्तत्र राजा महाद्युतिः । सर्वकृत्सर्वगः सर्वः स च तूष्णीं व्यवस्थितः

eka evāsmi sumahāṃstatra rājā mahādyutiḥ | sarvakṛtsarvagaḥ sarvaḥ sa ca tūṣṇīṃ vyavasthitaḥ

तेन संकल्पितो मन्त्री सर्वसन्मन्त्रणोन्मुखः । अघटं घटयत्याशु घटं विघटयत्यलम्

tena saṃkalpito mantrī sarvasanmantraṇonmukhaḥ | aghaṭaṃ ghaṭayatyāśu ghaṭaṃ vighaṭayatyalam

भोक्तुं न किंचिच्छक्नोति न च जानाति किंचन । राजार्थं केवलं सर्वं करोत्यज्ञोऽपि सन्सदा

bhoktuṃ na kiṃcicchaknoti na ca jānāti kiṃcana | rājārthaṃ kevalaṃ sarvaṃ karotyajño'pi sansadā

स एव सर्वकार्यैककर्ता तस्य महीपतेः । राजा केवलमेकान्ते स्वस्थ एवावतिष्ठते

sa eva sarvakāryaikakartā tasya mahīpateḥ | rājā kevalamekānte svastha evāvatiṣṭhate

बलिरुवाच । आधिव्याधिविनिर्मुक्तः कः स देशो महामते । कथमासाद्यते चापि केन वाधिगतः प्रभो

baliruvāca | ādhivyādhivinirmuktaḥ kaḥ sa deśo mahāmate | kathamāsādyate cāpi kena vādhigataḥ prabho

कः स तादृग्विधो मन्त्री राजा चापि महाबलः । हेलालूनजगज्जालैर्योऽस्माभिरपि नो जितः

kaḥ sa tādṛgvidho mantrī rājā cāpi mahābalaḥ | helālūnajagajjālairyo'smābhirapi no jitaḥ

अपूर्वमेतदाख्यानं ममामरभयप्रद । कथयापनयास्माकं हृद्व्योम्नः संशयाम्बुदम्

apūrvametadākhyānaṃ mamāmarabhayaprada | kathayāpanayāsmākaṃ hṛdvyomnaḥ saṃśayāmbudam

विरोचन उवाच । स तत्र मन्त्री बलवान्देवासुरगणैः सुत । समेतैर्लक्षगुणितैरपि नाक्रम्यते मनाक्

virocana uvāca | sa tatra mantrī balavāndevāsuragaṇaiḥ suta | sametairlakṣaguṇitairapi nākramyate manāk

नासौ सहस्रनयनो न यमो न धनेश्वरः । नामरो नासुरो वापि यदि पुत्रक जीयते

nāsau sahasranayano na yamo na dhaneśvaraḥ | nāmaro nāsuro vāpi yadi putraka jīyate

तत्रासिमुसलप्रासवज्रचक्रगदादयः । हेतयः कुण्ठतां यान्ति दृषदीवोत्पलाहतिः

tatrāsimusalaprāsavajracakragadādayaḥ | hetayaḥ kuṇṭhatāṃ yānti dṛṣadīvotpalāhatiḥ

गम्योऽसौ नास्त्रशस्त्राणां न भटोद्भवकर्मणाम् । तेन देवासुराः सर्वे सर्वदैव वशीकृताः

gamyo'sau nāstraśastrāṇāṃ na bhaṭodbhavakarmaṇām | tena devāsurāḥ sarve sarvadaiva vaśīkṛtāḥ

अविष्णुनापि तेनेह हिरण्याक्षादयोऽसुराः । पातिताः कल्पवातेन मेरुकल्पद्रुमा इव

aviṣṇunāpi teneha hiraṇyākṣādayo'surāḥ | pātitāḥ kalpavātena merukalpadrumā iva

नारायणादयो देवा अपि सर्वावबोधिनः । तेनाक्रम्य यथाकाममवटेषु निवेशिताः

nārāyaṇādayo devā api sarvāvabodhinaḥ | tenākramya yathākāmamavaṭeṣu niveśitāḥ

तत्प्रसादेन साटोपं पञ्चमात्रशरः स्मरः । त्रैलोक्यमिदमाक्रम्य सम्राडिव विवल्गति

tatprasādena sāṭopaṃ pañcamātraśaraḥ smaraḥ | trailokyamidamākramya samrāḍiva vivalgati

सुरासुरौघगृह्योऽपि गुणहीनोऽपि दुर्मतिः । दुराकृतिरपि क्रोधस्तत्प्रसादेन जृम्भते

surāsuraughagṛhyo'pi guṇahīno'pi durmatiḥ | durākṛtirapi krodhastatprasādena jṛmbhate

देवासुरसहस्राणां संगरो यः पुनः पुनः । तदेतत्क्रीडनं तस्य मन्त्रिणो मन्त्रशालिनः

devāsurasahasrāṇāṃ saṃgaro yaḥ punaḥ punaḥ | tadetatkrīḍanaṃ tasya mantriṇo mantraśālinaḥ

स मन्त्री केवलं पुत्र तेनैव प्रभुणा यदि । जीयते तत्सुजेयोऽसावन्यथा त्वचलोपमः

sa mantrī kevalaṃ putra tenaiva prabhuṇā yadi | jīyate tatsujeyo'sāvanyathā tvacalopamaḥ

तस्यैव तत्प्रभोः काले जेतुं तं मन्त्रिणं निजम् । इच्छा संजायते तेन जीयतेऽसावयत्नतः

tasyaiva tatprabhoḥ kāle jetuṃ taṃ mantriṇaṃ nijam | icchā saṃjāyate tena jīyate'sāvayatnataḥ

त्रैलोक्यवलिनां मल्लमुच्छ्वासितजगत्त्रयम् । जेतुं चेदस्ति ते शक्तिस्तत्पराक्रमवानसि

trailokyavalināṃ mallamucchvāsitajagattrayam | jetuṃ cedasti te śaktistatparākramavānasi

तस्मिन्नभ्युदिते सूर्ये त्रैलोक्यकमलाकराः । इमे विकासमायान्ति विलीयन्तेऽस्तमागते

tasminnabhyudite sūrye trailokyakamalākarāḥ | ime vikāsamāyānti vilīyante'stamāgate

तमेवमेकया बुद्ध्या व्यामोहपरिहीनया । यदि जेतुं समर्थोऽसि धीरस्तदसि सुव्रत

tamevamekayā buddhyā vyāmohaparihīnayā | yadi jetuṃ samartho'si dhīrastadasi suvrata

तस्मिञ्जिते जिता लोका भविष्यन्त्यजिता अपि । अजिते त्वजिता एते चिरकालजिता अपि

tasmiñjite jitā lokā bhaviṣyantyajitā api | ajite tvajitā ete cirakālajitā api

तस्मादनन्तसिद्ध्यर्थं शाश्वताय सुखाय च । तज्जये यत्नमातिष्ठ कष्टयापि हि चेष्टया

tasmādanantasiddhyarthaṃ śāśvatāya sukhāya ca | tajjaye yatnamātiṣṭha kaṣṭayāpi hi ceṣṭayā

ससुरदनुजनागयक्षसंघं सनरमहोरगकिन्नरं समेतम् । त्रिजगदपि वशीकृतं समन्ता- दतिबलिना ननु हेलयैव तेन

sasuradanujanāgayakṣasaṃghaṃ sanaramahoragakinnaraṃ sametam | trijagadapi vaśīkṛtaṃ samantā- datibalinā nanu helayaiva tena

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे विरोचनवचनं नाम त्रयोविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe virocanavacanaṃ nāma trayoviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २४

चतुर्विंशः सर्गः

caturviṃśaḥ sargaḥ

बलिरुवाच । केनोपायेन बलवान्स तात परिजीयते । कोऽसावतिमहावीर्यः सर्वं प्रकथयाशु मे

baliruvāca | kenopāyena balavānsa tāta parijīyate | ko'sāvatimahāvīryaḥ sarvaṃ prakathayāśu me

विरोचन उवाच । मन्त्रिणस्तस्य तनय नित्याजेयस्थितेरपि । श्रृणु वच्मि सुसाधत्वं येनासौ परिजीयते

virocana uvāca | mantriṇastasya tanaya nityājeyasthiterapi | śrṛṇu vacmi susādhatvaṃ yenāsau parijīyate

पुत्र युक्त्या गृहीतोऽसौ क्षणादायाति वश्यताम् । युक्तिं विना दहत्येष आशीविष इवोद्धतः

putra yuktyā gṛhīto'sau kṣaṇādāyāti vaśyatām | yuktiṃ vinā dahatyeṣa āśīviṣa ivoddhataḥ

बालवल्लालयित्वैनं युक्त्या नियमयन्ति ये । राजानं तं समालोक्य पदमासादयन्ति ते

bālavallālayitvainaṃ yuktyā niyamayanti ye | rājānaṃ taṃ samālokya padamāsādayanti te

दृष्टे तस्मिन्महीपाले स मन्त्री वशमेति च । तस्मिंश्च मन्त्रिण्याक्रान्ते स राजा दृश्यते पुनः

dṛṣṭe tasminmahīpāle sa mantrī vaśameti ca | tasmiṃśca mantriṇyākrānte sa rājā dṛśyate punaḥ

यावन्न दृष्टो राजासौ तावन्मन्त्री न जीयते । मन्त्री च यावन्न जितस्तावद्राजा न दृश्यते

yāvanna dṛṣṭo rājāsau tāvanmantrī na jīyate | mantrī ca yāvanna jitastāvadrājā na dṛśyate

राजन्यदृष्टे दुर्मन्त्री स दुःखाय फलत्यति । मन्त्रिण्यनिर्जिते राजा सोऽत्यन्तं यात्यदृश्यताम्

rājanyadṛṣṭe durmantrī sa duḥkhāya phalatyati | mantriṇyanirjite rājā so'tyantaṃ yātyadṛśyatām

अभ्यासेनोभयं तस्मात्सममेव समारभेत् । राजसंदर्शनं तस्य मन्त्रिणश्च पराजयम्

abhyāsenobhayaṃ tasmātsamameva samārabhet | rājasaṃdarśanaṃ tasya mantriṇaśca parājayam

पौरुषेण प्रयत्नेन स्वभ्यासेन शनैःशनैः । द्वयं संपाद्य यत्नेन देशमाप्नोषि तं शुभम्

pauruṣeṇa prayatnena svabhyāsena śanaiḥśanaiḥ | dvayaṃ saṃpādya yatnena deśamāpnoṣi taṃ śubham

त्वमभ्यासे फलीभूते तं देशमभिगच्छसि । यदि दैत्येन्द्र तद्भूयो मनागपि न शोचसि

tvamabhyāse phalībhūte taṃ deśamabhigacchasi | yadi daityendra tadbhūyo manāgapi na śocasi

संशान्तसकलायासा नित्यप्रमुदिताशयाः । साधवस्तत्र तिष्ठन्ति प्रशान्ताशेषसंशयाः

saṃśāntasakalāyāsā nityapramuditāśayāḥ | sādhavastatra tiṣṭhanti praśāntāśeṣasaṃśayāḥ

श्रृणु कः पुत्र देशोऽसौ सर्वं प्रकटयामि ते । देशनाम्ना मयोक्तस्ते मोक्षः सकलदुःखहा

śrṛṇu kaḥ putra deśo'sau sarvaṃ prakaṭayāmi te | deśanāmnā mayoktaste mokṣaḥ sakaladuḥkhahā

राजा तु तत्र भगवानात्मा सर्वपदातिगः । तेन मन्त्री कृतः प्राज्ञो मनो नाम महामते

rājā tu tatra bhagavānātmā sarvapadātigaḥ | tena mantrī kṛtaḥ prājño mano nāma mahāmate

मनोनिष्ठतया विश्वमिदं परिणतिं गतम् । घटत्वेनेव मृत्पिण्डो धूमोऽम्बुदतयैव च

manoniṣṭhatayā viśvamidaṃ pariṇatiṃ gatam | ghaṭatveneva mṛtpiṇḍo dhūmo'mbudatayaiva ca

तस्मिञ्जिते जितं सर्वं सर्वमासादितं भवेत् । दुर्जयं तद्विजानीयात्युक्त्यैव परिजीयते

tasmiñjite jitaṃ sarvaṃ sarvamāsāditaṃ bhavet | durjayaṃ tadvijānīyātyuktyaiva parijīyate

बलिरुवाच । या युक्तिर्भगवंस्तस्य चित्तस्याक्रमणे स्फुटम् । तां मे कथय तत्तावद्यथा जेष्यामि दारुणम्

baliruvāca | yā yuktirbhagavaṃstasya cittasyākramaṇe sphuṭam | tāṃ me kathaya tattāvadyathā jeṣyāmi dāruṇam

विरोचन उवाच । विषयान्प्रति भोः पुत्र सर्वानेव हि सर्वथा । अनास्था परमा ह्येषा सा युक्तिर्मनसो जये

virocana uvāca | viṣayānprati bhoḥ putra sarvāneva hi sarvathā | anāsthā paramā hyeṣā sā yuktirmanaso jaye

एषैव परमा युक्तिरनयैव महामदः । स्वमनोमत्तमातङ्गो द्रागित्येवावदम्यते

eṣaiva paramā yuktiranayaiva mahāmadaḥ | svamanomattamātaṅgo drāgityevāvadamyate

एषा ह्यत्यन्तदुष्प्रापा सुप्रापा च महामते । अनभ्यस्तातिदुष्प्रापा स्वभ्यस्ता प्राप्यते सुखम्

eṣā hyatyantaduṣprāpā suprāpā ca mahāmate | anabhyastātiduṣprāpā svabhyastā prāpyate sukham

क्रमादभ्यस्यमानैषा विषयारतिरात्मज । सर्वतः स्फुटतामेति सेकसिक्ता लता यथा

kramādabhyasyamānaiṣā viṣayāratirātmaja | sarvataḥ sphuṭatāmeti sekasiktā latā yathā

नासाद्यते ह्यनभ्यस्ता कांक्षतापि शठात्मना । पुत्र शालिरिवाव्युप्ता तस्मादेनां समाहर

nāsādyate hyanabhyastā kāṃkṣatāpi śaṭhātmanā | putra śālirivāvyuptā tasmādenāṃ samāhara

तावद्भ्रमन्ति दुःखेषु संसारावटवासिनः । विरतिं विषयेष्वेते यावन्नायान्ति देहिनः

tāvadbhramanti duḥkheṣu saṃsārāvaṭavāsinaḥ | viratiṃ viṣayeṣvete yāvannāyānti dehinaḥ

अभ्यासेन विना कश्चिन्नाप्नोति विषयारतिम् । अप्यत्यन्तबलो देही देशान्तरमिवागतिः

abhyāsena vinā kaścinnāpnoti viṣayāratim | apyatyantabalo dehī deśāntaramivāgatiḥ

ध्येयत्यागमतोऽजस्रं ध्यायता देहधारिणा । भोगेष्वरतिरभ्यासाद्वृद्धिं नेया लता यथा

dhyeyatyāgamato'jasraṃ dhyāyatā dehadhāriṇā | bhogeṣvaratirabhyāsādvṛddhiṃ neyā latā yathā

पुरुषार्थादृते पुत्र नेह संप्राप्यते शुभम् । क्रियाफलं परिप्राप्तुं हर्षामर्षविवर्जितम्

puruṣārthādṛte putra neha saṃprāpyate śubham | kriyāphalaṃ pariprāptuṃ harṣāmarṣavivarjitam

दैवमित्युच्यते लोके न दैवं देहवत्क्वचित् । अवश्यं भवितव्याख्या स्वेहया नियतिश्च या

daivamityucyate loke na daivaṃ dehavatkvacit | avaśyaṃ bhavitavyākhyā svehayā niyatiśca yā

उच्यते दैवशब्देन सा नरैरेव नेतरैः । यद्यस्येह यदा यत्र संपन्नं समतां गतम्

ucyate daivaśabdena sā naraireva netaraiḥ | yadyasyeha yadā yatra saṃpannaṃ samatāṃ gatam

हर्षामर्षविनाशाय तद्दैवमिति कथ्यते । दैवं नियतिरूपं च पौरुषेणोपजीयते

harṣāmarṣavināśāya taddaivamiti kathyate | daivaṃ niyatirūpaṃ ca pauruṣeṇopajīyate

सम्यग्ज्ञानविलासेन मृगतृष्णाभ्रमो यथा । यथा संकल्प्यते यद्यत्पौरुषेण तथैव तत्

samyagjñānavilāsena mṛgatṛṣṇābhramo yathā | yathā saṃkalpyate yadyatpauruṣeṇa tathaiva tat

फलवत्तागृहीतत्वे फलवत्तासुखप्रदम् । कर्ता नो मन एवेह यत्कल्पयति तत्तथा

phalavattāgṛhītatve phalavattāsukhapradam | kartā no mana eveha yatkalpayati tattathā

नियतिं यादृशीमेतत्संकल्पयति सा तथा । नियतानियतान्कांश्चिदर्थाननियतानपि

niyatiṃ yādṛśīmetatsaṃkalpayati sā tathā | niyatāniyatānkāṃścidarthānaniyatānapi

करोति चित्तं तेनैतच्चित्तं नियतियोजकम् । नियत्यां नियतिं कुर्वन्कदाचित्स्वार्थनामिकाम्

karoti cittaṃ tenaitaccittaṃ niyatiyojakam | niyatyāṃ niyatiṃ kurvankadācitsvārthanāmikām

स्फुरत्यस्मिञ्जगत्कोशे जीवो व्योम्नीव मारुतः । नियत्या विहितं कुर्वन्कदाचिन्नियतिं चरः

sphuratyasmiñjagatkośe jīvo vyomnīva mārutaḥ | niyatyā vihitaṃ kurvankadācinniyatiṃ caraḥ

संज्ञार्थं रूढनियतिशब्दः स्फुरति सानुवत् । तस्माद्यावन्मनस्तावन्न दैवं नियतिर्न च

saṃjñārthaṃ rūḍhaniyatiśabdaḥ sphurati sānuvat | tasmādyāvanmanastāvanna daivaṃ niyatirna ca

मनस्यस्तंगते साधो यद्भवत्यस्तु तत्तथा । जीवो हि पुरुषो जातः पौरुषेण स यद्यथा

manasyastaṃgate sādho yadbhavatyastu tattathā | jīvo hi puruṣo jātaḥ pauruṣeṇa sa yadyathā

संकल्पयति लोकेऽस्मिंस्तत्तथा तस्य नान्यथा । पुरुषार्थादृते पुत्र न किंचिदिह विद्यते

saṃkalpayati loke'smiṃstattathā tasya nānyathā | puruṣārthādṛte putra na kiṃcidiha vidyate

परं पौरुषमाश्रित्य भोगेष्वरतिमाहरेत् । न भोगेष्वरतिर्यावज्जायते भवनाशनी

paraṃ pauruṣamāśritya bhogeṣvaratimāharet | na bhogeṣvaratiryāvajjāyate bhavanāśanī

न परा निर्वृतिस्तावत्प्राप्यते जयदायिनी । विषयेषु रतिर्यावत्स्थिता संमोहकारिणी

na parā nirvṛtistāvatprāpyate jayadāyinī | viṣayeṣu ratiryāvatsthitā saṃmohakāriṇī

तावद्भवदशादोला विलोलान्दोलनस्थितिः । अभ्यासेन विना पुत्र न कदाचन दुःखदा

tāvadbhavadaśādolā vilolāndolanasthitiḥ | abhyāsena vinā putra na kadācana duḥkhadā

भोगभोगिभरप्रोता कदाशा विनिवर्तते

bhogabhogibharaprotā kadāśā vinivartate

बलिरुवाच भोगेष्वरतिरेवान्तः कथं सर्वासुरेश्वर । स्थितिमायाति जीवस्य दीर्घजीवितदायिनी

baliruvāca bhogeṣvaratirevāntaḥ kathaṃ sarvāsureśvara | sthitimāyāti jīvasya dīrghajīvitadāyinī

विरोचन उवाच । आत्मावलोकनलता फलिनी फलति स्फुटम् । जीवस्य भोगेष्वरतिं शरदीव महालता

virocana uvāca | ātmāvalokanalatā phalinī phalati sphuṭam | jīvasya bhogeṣvaratiṃ śaradīva mahālatā

आत्मावलोकनेनैषा विषयारतिरुत्तमा । हृदये स्थितिमायाति श्रीरिवाम्भोजकोटरे

ātmāvalokanenaiṣā viṣayāratiruttamā | hṛdaye sthitimāyāti śrīrivāmbhojakoṭare

तस्मात्प्रज्ञानिकाषेण विचारेणातिचारुणा । देवमालोकयेद्भोगाद्रतिं चावहरेत्समम्

tasmātprajñānikāṣeṇa vicāreṇāticāruṇā | devamālokayedbhogādratiṃ cāvaharetsamam

चित्तस्य भोगैर्द्वौ भागौ शास्त्रेणैकं प्रपूरयेत् । गुरुशुश्रूषया चैकमव्युत्पन्नस्य सत्क्रमे

cittasya bhogairdvau bhāgau śāstreṇaikaṃ prapūrayet | guruśuśrūṣayā caikamavyutpannasya satkrame

किंचिद्व्युत्पत्तियुक्तस्य भागं भोगैः प्रपूरयेत् । गुरुशुश्रूषया भागौ भागं शास्त्रार्थचिन्तया

kiṃcidvyutpattiyuktasya bhāgaṃ bhogaiḥ prapūrayet | guruśuśrūṣayā bhāgau bhāgaṃ śāstrārthacintayā

व्युत्पत्तिमनुयातस्य पूरयेच्चेतसोऽन्वहम् । द्वौ भागौ शास्त्रवैराग्यैर्द्वौ ध्यानगुरुपूजया

vyutpattimanuyātasya pūrayeccetaso'nvaham | dvau bhāgau śāstravairāgyairdvau dhyānagurupūjayā

साधुतामागतो जीवो योग्यो ज्ञानकथाक्रमे । निर्मलाकृतिरादत्ते पट उत्तमरञ्जनाम्

sādhutāmāgato jīvo yogyo jñānakathākrame | nirmalākṛtirādatte paṭa uttamarañjanām

शनैः शनैर्लालनीयं युक्तिभिः पावनोक्तिभिः । शास्त्रार्थपरिणामेन पालयेच्चित्तबालकम्

śanaiḥ śanairlālanīyaṃ yuktibhiḥ pāvanoktibhiḥ | śāstrārthapariṇāmena pālayeccittabālakam

परे परिणतं ज्ञाने शिथिलीभूतदुर्ग्रहम् । ज्योत्स्नाऽहीनस्फटिकवच्चेतः शीतं विराजते

pare pariṇataṃ jñāne śithilībhūtadurgraham | jyotsnā'hīnasphaṭikavaccetaḥ śītaṃ virājate

प्रज्ञया परया ऋज्व्या भोगानामीश्वरस्य च । सममेवाथ देहस्य रूपमाश्ववलोकयेत्

prajñayā parayā ṛjvyā bhogānāmīśvarasya ca | samamevātha dehasya rūpamāśvavalokayet

प्रज्ञाविचारवशतः सममेव सदा सुत । आत्मावलोकनं तृष्णासंत्यागं च समाहरेत्

prajñāvicāravaśataḥ samameva sadā suta | ātmāvalokanaṃ tṛṣṇāsaṃtyāgaṃ ca samāharet

परदृष्टौ वितृष्णत्वं तृष्णाभावे च दृक्परा । एते मिथः स्थिते दृष्टी तेजोदीपदशे यथा

paradṛṣṭau vitṛṣṇatvaṃ tṛṣṇābhāve ca dṛkparā | ete mithaḥ sthite dṛṣṭī tejodīpadaśe yathā

भोगपूगे गतास्वादे दृष्टे देवे परावरे । परे ब्रह्मणि विश्रान्तिरनन्तोदेति शाश्वती

bhogapūge gatāsvāde dṛṣṭe deve parāvare | pare brahmaṇi viśrāntiranantodeti śāśvatī

विषयाकलितानन्दमनन्तोदेति निर्वृतिः । न कदाचन जीवानामात्मविश्रवणादृते

viṣayākalitānandamanantodeti nirvṛtiḥ | na kadācana jīvānāmātmaviśravaṇādṛte

यज्ञदानतपस्तीर्थसेवाभिर्जायते सुखम् । न तपोभिर्न दानेन न तीर्थैरपि जायते

yajñadānatapastīrthasevābhirjāyate sukham | na tapobhirna dānena na tīrthairapi jāyate

भोगेषु विरतिर्जन्तोः स्वभावालोकनादृते । कयाचिदपि नो युक्त्या बुद्धिरात्मावलोकने

bhogeṣu viratirjantoḥ svabhāvālokanādṛte | kayācidapi no yuktyā buddhirātmāvalokane

स्वप्रयत्नादृते पुंसः श्रेयसे संप्रवर्तते । भोगसंत्यागसंप्राप्तपरमार्थादृते सुत

svaprayatnādṛte puṃsaḥ śreyase saṃpravartate | bhogasaṃtyāgasaṃprāptaparamārthādṛte suta

न ब्रह्मपदविश्रान्तिसुखमासाद्यते परम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ते जगत्यस्मिन्न कुत्रचित् ।। '

na brahmapadaviśrāntisukhamāsādyate param | ābrahmastambaparyante jagatyasminna kutracit || '

तद्वदाश्वस्यते भाते परमे कारणे यथा । पौरुषं यत्नमाश्रित्य दैवं कृत्वा सुदूरतः

tadvadāśvasyate bhāte parame kāraṇe yathā | pauruṣaṃ yatnamāśritya daivaṃ kṛtvā sudūrataḥ

भोगान्विगर्हयेत्प्राज्ञः श्रेयोद्वारदृढार्गलान् । प्रौढायां भोगगर्हायां विचार उपजायते

bhogānvigarhayetprājñaḥ śreyodvāradṛḍhārgalān | prauḍhāyāṃ bhogagarhāyāṃ vicāra upajāyate

वृद्धायां प्रावृषि श्रीमांशरत्काल इवामलः । विचारो भोगगर्हातो विचाराद्भोगगर्हणम्

vṛddhāyāṃ prāvṛṣi śrīmāṃśaratkāla ivāmalaḥ | vicāro bhogagarhāto vicārādbhogagarhaṇam

अन्योन्यमेते पूर्येते समुद्रजलदाविव । भोगगर्हाविचारश्च स्वात्मालोकश्च शाश्वतः

anyonyamete pūryete samudrajaladāviva | bhogagarhāvicāraśca svātmālokaśca śāśvataḥ

अन्योन्यं साधयन्त्यर्थं सुस्निग्धाः सुहृदो यथा । पूर्वं दैवमनादृत्य पौरुषेण प्रयत्नतः

anyonyaṃ sādhayantyarthaṃ susnigdhāḥ suhṛdo yathā | pūrvaṃ daivamanādṛtya pauruṣeṇa prayatnataḥ

दन्तैर्दन्तान्प्रसंपीड्य भोगेष्वरतिमाहरेत् । देशाचाराविरुद्धेन बान्धवैकमतेन च

dantairdantānprasaṃpīḍya bhogeṣvaratimāharet | deśācārāviruddhena bāndhavaikamatena ca

पौरुषेण क्रमेणादौ धनानि समुपार्जयेत् । धनैरभ्याहरेद्भव्यान्सुजनान्गुणशालिनः

pauruṣeṇa krameṇādau dhanāni samupārjayet | dhanairabhyāharedbhavyānsujanānguṇaśālinaḥ

प्रवर्तते समासङ्गात्तेषां भोगविगर्हणा । ततो विचारस्तदनु ज्ञानं शास्त्रार्थसंग्रहः

pravartate samāsaṅgātteṣāṃ bhogavigarhaṇā | tato vicārastadanu jñānaṃ śāstrārthasaṃgrahaḥ

ततः क्रमेण परमपदप्राप्तिः प्रजायते । यदा तूपरते काले विषयेभ्यो विरम्यसे

tataḥ krameṇa paramapadaprāptiḥ prajāyate | yadā tūparate kāle viṣayebhyo viramyase

तदा विचारवशतः परमं पदमेष्यसि । सम्यक्प्राप्स्यसि विश्रान्तिमात्मन्यत्यन्तपावने

tadā vicāravaśataḥ paramaṃ padameṣyasi | samyakprāpsyasi viśrāntimātmanyatyantapāvane

न पुनः कल्पनापङ्के दुःखाय निपतिष्यसि । स्थितापि नास्था ते शुद्ध नमस्तेऽस्तु सदाशिव

na punaḥ kalpanāpaṅke duḥkhāya nipatiṣyasi | sthitāpi nāsthā te śuddha namaste'stu sadāśiva

देशक्रमेण धनमल्पविगर्हणेन तेनाङ्ग साधुजनमर्जय मानपूर्वम् । तत्संगमोत्थविषयाद्यवहेलनेन सम्यग्विचारविभवेन तवात्मलाभः

deśakrameṇa dhanamalpavigarhaṇena tenāṅga sādhujanamarjaya mānapūrvam | tatsaṃgamotthaviṣayādyavahelanena samyagvicāravibhavena tavātmalābhaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे चित्तविचिकित्सायोगोपदेशो नाम चतुर्विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittavicikitsāyogopadeśo nāma caturviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २५

पञ्चविंशः सर्गः

pañcaviṃśaḥ sargaḥ

बलिरुवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं पित्रा चारुविचारिणा । इदानीं संस्मृतं दिष्ट्या संप्रबोधमहं गतः

baliruvāca | etanme kathitaṃ pūrvaṃ pitrā cāruvicāriṇā | idānīṃ saṃsmṛtaṃ diṣṭyā saṃprabodhamahaṃ gataḥ

अद्येयं मम संजाता भोगान्प्रत्यरतिः स्फुटम् । दिष्ट्या शमसुखं स्वच्छं विशाम्यमृतशीतलम्

adyeyaṃ mama saṃjātā bhogānpratyaratiḥ sphuṭam | diṣṭyā śamasukhaṃ svacchaṃ viśāmyamṛtaśītalam

पुनरापूरयन्नाशां पुनरप्याहरन्धनम् । पुनरावर्जयन्कातां खिन्नोऽस्मि विभवस्थितौ

punarāpūrayannāśāṃ punarapyāharandhanam | punarāvarjayankātāṃ khinno'smi vibhavasthitau

अहो नु खलु रम्येयं शमभूः शीतलान्तरा । सर्वा एव शमं यान्ति सुखदुःखदृशः शमे

aho nu khalu ramyeyaṃ śamabhūḥ śītalāntarā | sarvā eva śamaṃ yānti sukhaduḥkhadṛśaḥ śame

शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे शमे स्थितः । अयमन्तः प्रहृष्यामि चन्द्रबिम्ब इवार्पितः

śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse śame sthitaḥ | ayamantaḥ prahṛṣyāmi candrabimba ivārpitaḥ

उत्ताण्डवन्मनोरंहःप्रोषितोरुशरीरकम् । अनारतपरिक्षोभं हा दुःखं विभवार्जनम्

uttāṇḍavanmanoraṃhaḥproṣitoruśarīrakam | anārataparikṣobhaṃ hā duḥkhaṃ vibhavārjanam

अङ्गमङ्गेन संपीड्य मांसं मांसेन च स्त्रियः । पुराहमभवं प्रीतो यत्तन्मोहविजृम्भितम्

aṅgamaṅgena saṃpīḍya māṃsaṃ māṃsena ca striyaḥ | purāhamabhavaṃ prīto yattanmohavijṛmbhitam

दृष्टान्तदृष्टयो दृष्टा भुक्तं भोक्तव्यमक्षतम् । आक्रान्तमखिलं भूतं जातं किमिव शोभनम्

dṛṣṭāntadṛṣṭayo dṛṣṭā bhuktaṃ bhoktavyamakṣatam | ākrāntamakhilaṃ bhūtaṃ jātaṃ kimiva śobhanam

पुनस्तान्येव तान्येव तत्रेहान्यत्र वापि च । इतश्चेतश्च वस्तूनि नापूर्वं नाम किंचन

punastānyeva tānyeva tatrehānyatra vāpi ca | itaścetaśca vastūni nāpūrvaṃ nāma kiṃcana

सर्वमेव परित्यज्य परिहृत्य धिया स्वयम् । स्वस्थ एवावतिष्ठेऽहं पूर्णात्पूर्ण इवात्मनि

sarvameva parityajya parihṛtya dhiyā svayam | svastha evāvatiṣṭhe'haṃ pūrṇātpūrṇa ivātmani

पाताले भूतले स्वर्गे स्त्रियो रत्नोपलादयः । सारं तदपि तुच्छेन कालेनाशु निगीर्यते

pātāle bhūtale svarge striyo ratnopalādayaḥ | sāraṃ tadapi tucchena kālenāśu nigīryate

एतावन्तमहं कालं भृशं बालोऽभवं पुरा । यः कुर्वन्द्वेषममरैस्तुच्छया जगदिच्छया

etāvantamahaṃ kālaṃ bhṛśaṃ bālo'bhavaṃ purā | yaḥ kurvandveṣamamaraistucchayā jagadicchayā

मनोनिर्माणमात्रेण जगन्नाम्ना महाधिना । त्यक्तेनानेनकोऽर्थः स्यात्को नु रागोमहात्मनः

manonirmāṇamātreṇa jagannāmnā mahādhinā | tyaktenānenako'rthaḥ syātko nu rāgomahātmanaḥ

कष्टं चिरतरं कालमनर्थोऽर्थधिया मया । अज्ञानमदमत्तेन कालेन स्वेन सेवितः

kaṣṭaṃ cirataraṃ kālamanartho'rthadhiyā mayā | ajñānamadamattena kālena svena sevitaḥ

तरत्तरलतृष्णेन किमिवास्मिञ्जगत्त्रयम् । मया न कृतमज्ञेन पश्चात्तापाभिवृद्धये

tarattaralatṛṣṇena kimivāsmiñjagattrayam | mayā na kṛtamajñena paścāttāpābhivṛddhaye

एतया तदलं मेऽस्तु तुच्छया पूर्वचिन्तया । पौरुषं याति साफल्यं वर्तमानचिकित्सया

etayā tadalaṃ me'stu tucchayā pūrvacintayā | pauruṣaṃ yāti sāphalyaṃ vartamānacikitsayā

अद्यापरिमिताकारकारणैकतयात्मनि । सर्वतः सुखमभ्येति रसायनमिवार्णवे

adyāparimitākārakāraṇaikatayātmani | sarvataḥ sukhamabhyeti rasāyanamivārṇave

कोऽयं तावदहं किं स्यादात्मेत्यात्मावलोकनम् । पृच्छाम्यौशनसं नाथं नूनमज्ञानशान्तये

ko'yaṃ tāvadahaṃ kiṃ syādātmetyātmāvalokanam | pṛcchāmyauśanasaṃ nāthaṃ nūnamajñānaśāntaye

संचिन्तयामि परमेश्वरमाशु शुक्र- मुद्यत्प्रसादमथ तेन गिरोपदिष्टे । तिष्ठाम्यनन्तविभवे स्वयमात्मनात्म- न्यक्षीणमर्थमुपदेशगिरः फलन्ति

saṃcintayāmi parameśvaramāśu śukra- mudyatprasādamatha tena giropadiṣṭe | tiṣṭhāmyanantavibhave svayamātmanātma- nyakṣīṇamarthamupadeśagiraḥ phalanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उपशमप्रकरणे बलिचिन्तासिद्धान्तयोगोपदेशो नाम पञ्चविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 upaśamaprakaraṇe balicintāsiddhāntayogopadeśo nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २६

षड्विंशः सर्गः

ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संचिन्त्य बलवान्बलिरामीलितेक्षणः । दध्यौ कमलपत्राक्षं शुक्रमाकाशमन्दिरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃcintya balavānbalirāmīlitekṣaṇaḥ | dadhyau kamalapatrākṣaṃ śukramākāśamandiram

सर्वस्थं चिन्तयानं तु नित्यध्यानोऽथ भार्गवः । चेतःस्थं ज्ञातवान् शिष्यं बलिं गुर्वर्थिनं पुरे

sarvasthaṃ cintayānaṃ tu nityadhyāno'tha bhārgavaḥ | cetaḥsthaṃ jñātavān śiṣyaṃ baliṃ gurvarthinaṃ pure

अथ सर्वगतानन्तचिदात्मा भार्गवः प्रभुः । आनिनाय स देहं स्वं रत्नवातायनं बलेः

atha sarvagatānantacidātmā bhārgavaḥ prabhuḥ | ānināya sa dehaṃ svaṃ ratnavātāyanaṃ baleḥ

गुरुदेहप्रभाजालपरिमृष्टतनुर्बलिः । बुबुधे प्रातरर्कांशुसंबोधितमिवाम्बुजम्

gurudehaprabhājālaparimṛṣṭatanurbaliḥ | bubudhe prātararkāṃśusaṃbodhitamivāmbujam

तत्र रत्नार्घ्यदानेन मन्दारकुसुमोत्करैः । पादाभिवन्दनैरेनं पूजयामास भार्गवम्

tatra ratnārghyadānena mandārakusumotkaraiḥ | pādābhivandanairenaṃ pūjayāmāsa bhārgavam

रत्नार्घ्यपरिपूर्णाङ्गं कृतमन्दारशेखरम् । महार्हासनविश्रान्तमथोवाच गुरुं बलिः

ratnārghyaparipūrṇāṅgaṃ kṛtamandāraśekharam | mahārhāsanaviśrāntamathovāca guruṃ baliḥ

बलिरुवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादोत्था प्रतिभेयं पुरस्तव । नियोजयति मां वक्तुं कार्यं कर्तुमिवार्कभाः

baliruvāca | bhagavaṃstvatprasādotthā pratibheyaṃ purastava | niyojayati māṃ vaktuṃ kāryaṃ kartumivārkabhāḥ

भोगान्प्रति विरक्तोऽस्मि महासंमोहदायिनः । तत्तत्त्वं ज्ञातुमिच्छामि महासंमोहहारि यत्

bhogānprati virakto'smi mahāsaṃmohadāyinaḥ | tattattvaṃ jñātumicchāmi mahāsaṃmohahāri yat

कियन्मात्रमिदं भोगजालं किमयमेव वा । कोऽहं कस्त्वं किमेते वा लोका इति वदाशु मे

kiyanmātramidaṃ bhogajālaṃ kimayameva vā | ko'haṃ kastvaṃ kimete vā lokā iti vadāśu me

शुक्र उवाच । बहुनात्र किमुक्तेन खं गन्तुं यत्नवानहम् । सर्वदानवराजेन्द्र सारं संक्षेपतः शृणु

śukra uvāca | bahunātra kimuktena khaṃ gantuṃ yatnavānaham | sarvadānavarājendra sāraṃ saṃkṣepataḥ śṛṇu

चिदिहास्ति हि चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च । चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति संग्रहः

cidihāsti hi cinmātramidaṃ cinmayameva ca | cittvaṃ cidahamete ca lokāściditi saṃgrahaḥ

भव्योऽसि चेत्तदेतस्मात्सर्वमाप्नोषि निश्चयात् । नो चेत्तद्वह्वपि प्रोक्तं त्वयि भस्मनि हूयते

bhavyo'si cettadetasmātsarvamāpnoṣi niścayāt | no cettadvahvapi proktaṃ tvayi bhasmani hūyate

चिच्चेत्यकलनाबन्धस्तन्मुक्तिर्मुक्तिरुच्यते । चिदचेत्याखिलात्मेति सर्वसिद्धान्तसंग्रहः

ciccetyakalanābandhastanmuktirmuktirucyate | cidacetyākhilātmeti sarvasiddhāntasaṃgrahaḥ

एनं निश्चयमादाय विलोकयसि हेलया । स्वयमेवात्मनात्मानमनन्तं पदमाप्स्यसि

enaṃ niścayamādāya vilokayasi helayā | svayamevātmanātmānamanantaṃ padamāpsyasi

खं व्रजाम्यहमत्रैव मुनयः सप्त संगताः । केनापि सुरकार्येण वस्तव्यं तत्र वै मया

khaṃ vrajāmyahamatraiva munayaḥ sapta saṃgatāḥ | kenāpi surakāryeṇa vastavyaṃ tatra vai mayā

राजन्यावदयं देहस्तावन्मुक्तधियामपि । यथाप्राप्तक्रियात्यागो रोचते न स्वभावतः

rājanyāvadayaṃ dehastāvanmuktadhiyāmapi | yathāprāptakriyātyāgo rocate na svabhāvataḥ

इति कथितवताथ भार्गवेण स्फुटजलराशिपथा महाजवेन । प्लुतमलिशबले नभोन्तराले तरलतरङ्गवदाकुले ग्रहौघैः

iti kathitavatātha bhārgaveṇa sphuṭajalarāśipathā mahājavena | plutamaliśabale nabhontarāle taralataraṅgavadākule grahaughaiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे बल्युपदेशयोगो नाम षड्विंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe balyupadeśayogo nāma ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २७

सप्तविंशः सर्गः

saptaviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सुरासुरसभाज्येष्ठे तस्मिन्भृगुसुते गते । मनसा चिन्तयामास बलिर्बुद्धिमतां वरः

śrīvasiṣṭha uvāca | surāsurasabhājyeṣṭhe tasminbhṛgusute gate | manasā cintayāmāsa balirbuddhimatāṃ varaḥ

युक्तमुक्तं भगवता चिदेवेदं जगत्त्रयम् । चिदहं चिदिमे लोकाश्चिदाशाश्चिदियं क्रिया

yuktamuktaṃ bhagavatā cidevedaṃ jagattrayam | cidahaṃ cidime lokāścidāśāścidiyaṃ kriyā

सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं चिदेव परमार्थतः । अस्ति चिद्व्यतिरेकेण नेह किंचन कुत्रचित्

sabāhyābhyantaraṃ sarvaṃ cideva paramārthataḥ | asti cidvyatirekeṇa neha kiṃcana kutracit

अयमादित्य इत्यर्को न चिता यदि चेत्यते । तदर्कतमसोर्भेदः क इहेवोपलभ्यते

ayamāditya ityarko na citā yadi cetyate | tadarkatamasorbhedaḥ ka ihevopalabhyate

इयं भूरिति भूरेषा चिता यदि न चेत्यते । भूमेः किं नाम भूमित्वं तद्भव्ये भव्यतां गतम्

iyaṃ bhūriti bhūreṣā citā yadi na cetyate | bhūmeḥ kiṃ nāma bhūmitvaṃ tadbhavye bhavyatāṃ gatam

इमा दिशो दिश इति चेत्यन्ते न चिता यदि । तत्किं नाम दिशां दिक्त्वं शैलानां चापि काद्रिता

imā diśo diśa iti cetyante na citā yadi | tatkiṃ nāma diśāṃ diktvaṃ śailānāṃ cāpi kādritā

इदं जगज्जगदिति चिता यदि न चेत्यते । तत्किं जगत्त्वं जगतो नभस्त्वं नभसोऽथ किम्

idaṃ jagajjagaditi citā yadi na cetyate | tatkiṃ jagattvaṃ jagato nabhastvaṃ nabhaso'tha kim

कायोऽयं पर्वताकारश्चिता यदि न चेत्यते । तत्किं नाम शरीरत्वं शरीरस्य शरीरिणाम्

kāyo'yaṃ parvatākāraścitā yadi na cetyate | tatkiṃ nāma śarīratvaṃ śarīrasya śarīriṇām

चिदिन्द्रियाणि चित्कायश्चिन्मनश्चित्तदेषणा । चिदन्तश्चिद्बहिश्चित्खं चिद्भावाश्चिद्भवस्थितिः

cidindriyāṇi citkāyaścinmanaścittadeṣaṇā | cidantaścidbahiścitkhaṃ cidbhāvāścidbhavasthitiḥ

चितैवैनमहं सर्वं स्पर्शनैषणपूर्वकम् । करोमि मात्रासंस्पर्शं शरीरेण न किंचन

citaivainamahaṃ sarvaṃ sparśanaiṣaṇapūrvakam | karomi mātrāsaṃsparśaṃ śarīreṇa na kiṃcana

किमनेन शरीरेण काष्ठलोष्टसमेन मे । अशेषजगदेकात्मा चिदहं चेतनात्मकः

kimanena śarīreṇa kāṣṭhaloṣṭasamena me | aśeṣajagadekātmā cidahaṃ cetanātmakaḥ

अहं चिदम्बरे भानावहं चिद्भूतपञ्जरे । सुरासुरेषु चिदहं स्थावरेषु चरेषु च

ahaṃ cidambare bhānāvahaṃ cidbhūtapañjare | surāsureṣu cidahaṃ sthāvareṣu careṣu ca

चिदस्तीह द्वितीया हि कल्पनैव न विद्यते । द्वित्वस्यासंभवाल्लोके कः शत्रुः कश्च वा सुहृत्

cidastīha dvitīyā hi kalpanaiva na vidyate | dvitvasyāsaṃbhavālloke kaḥ śatruḥ kaśca vā suhṛt

बलिनाम्नः शरीरस्य च्छिन्ने शिरसि भासुरे । चितः किं तद्भवेच्छिन्नं सर्वलोकावपूरणात्

balināmnaḥ śarīrasya cchinne śirasi bhāsure | citaḥ kiṃ tadbhavecchinnaṃ sarvalokāvapūraṇāt

चिता संचेतितो द्वेषो द्वेषो भवति नान्यथा । तस्माद्द्वेषादयः सर्वे भावाभावाश्चिदात्मकाः

citā saṃcetito dveṣo dveṣo bhavati nānyathā | tasmāddveṣādayaḥ sarve bhāvābhāvāścidātmakāḥ

न चितो व्यतिरेकेण प्रविचार्यापि किंचन । आसाद्यते किल स्फारादस्मात्त्रिभुवनोदरात्

na cito vyatirekeṇa pravicāryāpi kiṃcana | āsādyate kila sphārādasmāttribhuvanodarāt

न द्वेषोऽस्ति न रागोऽस्ति न मनो नास्य वृत्तयः । चिन्मात्रस्यातिशुद्धस्य विकल्पकलना कुतः

na dveṣo'sti na rāgo'sti na mano nāsya vṛttayaḥ | cinmātrasyātiśuddhasya vikalpakalanā kutaḥ

चिदहं सर्वगो व्यापी नित्यानन्दमयात्मकः । विकल्पकलनातीतो द्वितीयांशविवर्जितः

cidahaṃ sarvago vyāpī nityānandamayātmakaḥ | vikalpakalanātīto dvitīyāṃśavivarjitaḥ

चितश्चिदिति यन्नाम निर्नामाया न नाम तत् । शब्दात्मिकैषा चिच्छक्तिः परिस्फुरति सर्वगा

citaściditi yannāma nirnāmāyā na nāma tat | śabdātmikaiṣā cicchaktiḥ parisphurati sarvagā

दृश्यदर्शननिर्मुक्तकेवलामलरूपवान् । नित्योदितो निराभासो द्रष्टास्मि परमेश्वरः

dṛśyadarśananirmuktakevalāmalarūpavān | nityodito nirābhāso draṣṭāsmi parameśvaraḥ

कल्पनाविकलाकारः कालकान्तकलामयः । आभासमात्रमुदितो नित्याभासविवर्जितः

kalpanāvikalākāraḥ kālakāntakalāmayaḥ | ābhāsamātramudito nityābhāsavivarjitaḥ

भारूपैकस्वरूपेऽस्मिन्स्वरूपेण जयाम्यहम् । चेत्यरञ्जनरिक्ताय विमुक्ताय महात्मने

bhārūpaikasvarūpe'sminsvarūpeṇa jayāmyaham | cetyarañjanariktāya vimuktāya mahātmane

प्रत्यक्चेतनरूपाय स्वरूपाय नमोऽस्तु ते । चितये चेत्यमुक्ताय युक्त्या युक्ताय योग्यया

pratyakcetanarūpāya svarūpāya namo'stu te | citaye cetyamuktāya yuktyā yuktāya yogyayā

सर्वावभासदीपाय मह्यमेव नमोऽस्तु ते । चेत्यनिर्मुक्तचिद्रूपं विष्वग्विश्वावपूरकम्

sarvāvabhāsadīpāya mahyameva namo'stu te | cetyanirmuktacidrūpaṃ viṣvagviśvāvapūrakam

संशान्तसर्वसंवेद्यं सच्चिन्मात्रमहं महत् । आकाशवदनन्तोऽहमप्यणोरणुराततः

saṃśāntasarvasaṃvedyaṃ saccinmātramahaṃ mahat | ākāśavadananto'hamapyaṇoraṇurātataḥ

नासादयन्ति मामेताः सुखदुःखदशा दृशः । संवेदनमसंवेद्यमचेत्यं चेतनं ततम्

nāsādayanti māmetāḥ sukhaduḥkhadaśā dṛśaḥ | saṃvedanamasaṃvedyamacetyaṃ cetanaṃ tatam

न शक्ता मां परिच्छेत्तुं भावाभावा जगद्गताः । अथ चैते जगद्भावाः परिच्छिन्दन्तु मामिमम्

na śaktā māṃ paricchettuṃ bhāvābhāvā jagadgatāḥ | atha caite jagadbhāvāḥ paricchindantu māmimam

यथाभिमतमेवैते मत्तो न व्यतिरेकिणः । यदि स्वभावभूतेन वस्तुना वस्तु नीयते

yathābhimatamevaite matto na vyatirekiṇaḥ | yadi svabhāvabhūtena vastunā vastu nīyate

ह्रियते दीयते वापि तत्किं कस्य किल क्षतम् । सर्वदा सर्वमेवाहं सर्वकृत्सर्वसंगतः

hriyate dīyate vāpi tatkiṃ kasya kila kṣatam | sarvadā sarvamevāhaṃ sarvakṛtsarvasaṃgataḥ

चेत्यमस्म्यहमेवैतन्न किंचिदपि चोदितम् । किं संकल्पविकल्पाभ्यां चितं चिदियमेकिका

cetyamasmyahamevaitanna kiṃcidapi coditam | kiṃ saṃkalpavikalpābhyāṃ citaṃ cidiyamekikā

संक्षोभयाम्यहं तावच्छाम्याम्यात्मनि पावने । इति संचिन्तयन्नेव बलिः परमकोविदः

saṃkṣobhayāmyahaṃ tāvacchāmyāmyātmani pāvane | iti saṃcintayanneva baliḥ paramakovidaḥ

ओंकारादर्धमात्रार्थं भावयन्मौनमास्थितः । संशान्तसर्वसंकल्पः प्रशान्तकलनागणः

oṃkārādardhamātrārthaṃ bhāvayanmaunamāsthitaḥ | saṃśāntasarvasaṃkalpaḥ praśāntakalanāgaṇaḥ

निःशङ्कमपि दूरास्तचेत्यचिन्तकचिन्तनः । ध्यातृध्येयध्यानहीनो निर्मलः शान्तवासनः

niḥśaṅkamapi dūrāstacetyacintakacintanaḥ | dhyātṛdhyeyadhyānahīno nirmalaḥ śāntavāsanaḥ

बभूवावातदीपाभो बलिः प्राप्तमहापदः । उपशान्तमनास्तत्र रत्नवातायने बलिः । अवसद्बहुकालं स समुत्कीर्ण इवोपले

babhūvāvātadīpābho baliḥ prāptamahāpadaḥ | upaśāntamanāstatra ratnavātāyane baliḥ | avasadbahukālaṃ sa samutkīrṇa ivopale

प्रशमितैषणया परिपूर्णया मननदोषदशोज्झितयैतया । बलिरराजत निर्मलसत्तया विघनमच्छतयेव शरन्नभः

praśamitaiṣaṇayā paripūrṇayā mananadoṣadaśojjhitayaitayā | balirarājata nirmalasattayā vighanamacchatayeva śarannabhaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मो० उपशमप्रकरणे बलिविश्रान्तिर्नाम सप्तविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mo0 upaśamaprakaraṇe baliviśrāntirnāma saptaviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २८

अष्टाविंशः सर्गः

aṣṭāviṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ ते दानवास्तत्र बलेरनुचरास्तदा । तद्गेहं स्फाटिकं सौधमुच्चैरारुरुहुः क्षणात्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha te dānavāstatra baleranucarāstadā | tadgehaṃ sphāṭikaṃ saudhamuccairāruruhuḥ kṣaṇāt

डिम्भाद्या मन्त्रिणो धीराः सामन्ताः कुमुदादयः । सुराद्याश्चैव राजानो वृत्ताद्या बलहारिणः

ḍimbhādyā mantriṇo dhīrāḥ sāmantāḥ kumudādayaḥ | surādyāścaiva rājāno vṛttādyā balahāriṇaḥ

हयग्रीवादयः सैन्याश्चाक्राजाद्याश्च बान्धवाः । लडुकाद्याश्च सुहृदो वलूकाद्याश्च लालकाः

hayagrīvādayaḥ sainyāścākrājādyāśca bāndhavāḥ | laḍukādyāśca suhṛdo valūkādyāśca lālakāḥ

कुबेरयमशक्राद्या उपायनकराः सुराः । यक्षविद्याधरा नागाः सेवावसरकाङ्क्षिणः

kuberayamaśakrādyā upāyanakarāḥ surāḥ | yakṣavidyādharā nāgāḥ sevāvasarakāṅkṣiṇaḥ

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च चामरिण्यो वराङ्गनाः । सागराः सरितः शैला दिशश्च विदिशस्तथा

rambhātilottamādyāśca cāmariṇyo varāṅganāḥ | sāgarāḥ saritaḥ śailā diśaśca vidiśastathā

सेवार्थमाययुस्तस्य तं प्रदेशं तदा बलेः । अन्ये च बहवः सिद्धास्त्रेलोक्योदरवासिनः

sevārthamāyayustasya taṃ pradeśaṃ tadā baleḥ | anye ca bahavaḥ siddhāstrelokyodaravāsinaḥ

ध्यानमौनसमाधिस्थं चित्रार्पितमिवाचलम् । नमत्किरीटावलयो ददृशुर्बलिमादृताः

dhyānamaunasamādhisthaṃ citrārpitamivācalam | namatkirīṭāvalayo dadṛśurbalimādṛtāḥ

तं दृष्ट्वा कृतकर्तव्यप्रणामास्ते महासुराः । विषादविस्मयानन्दभयमन्थरतां ययुः

taṃ dṛṣṭvā kṛtakartavyapraṇāmāste mahāsurāḥ | viṣādavismayānandabhayamantharatāṃ yayuḥ

मन्त्रिणः प्रविचार्यात्र किं प्राप्तमिति दानवाः । भार्गवं चिन्तयामासुर्गुरुं सर्वविदांवरम्

mantriṇaḥ pravicāryātra kiṃ prāptamiti dānavāḥ | bhārgavaṃ cintayāmāsurguruṃ sarvavidāṃvaram

चिन्तनानन्तरं दैत्या भार्गवं भास्वरं वपुः । ददृशुः कल्पितं प्राप्तं गन्धर्वनगरं यथा

cintanānantaraṃ daityā bhārgavaṃ bhāsvaraṃ vapuḥ | dadṛśuḥ kalpitaṃ prāptaṃ gandharvanagaraṃ yathā

पूज्यमानोऽसुरगणैर्निविष्टो गुरुविष्टरे । ददर्श ध्यानमौनस्थं भार्गवो दानवेश्वरम्

pūjyamāno'suragaṇairniviṣṭo guruviṣṭare | dadarśa dhyānamaunasthaṃ bhārgavo dānaveśvaram

विश्रम्य स क्षणमिव प्रेमवानवलोक्य च । बलिं विचारयन्दृष्ट्वा परिक्षीणभवभ्रमम्

viśramya sa kṣaṇamiva premavānavalokya ca | baliṃ vicārayandṛṣṭvā parikṣīṇabhavabhramam

देहरश्मिशतैर्दत्तदीप्तिभिः क्षीरसागरम् । क्षिपन्निव सभामाह हसन्वाक्यमिदं गुरुः

deharaśmiśatairdattadīptibhiḥ kṣīrasāgaram | kṣipanniva sabhāmāha hasanvākyamidaṃ guruḥ

अतिमात्रमिदं दैत्याः स्वविचारणयैव यत् । संप्राप्तविमलावासः सिद्धोऽयं भगवान्बलिः

atimātramidaṃ daityāḥ svavicāraṇayaiva yat | saṃprāptavimalāvāsaḥ siddho'yaṃ bhagavānbaliḥ

अयं तदेवमेवेह तिष्ठन्दानवसत्तमाः । स्वात्मनि स्थितिमाप्नोतु पदं पश्यत्वनामयम्

ayaṃ tadevameveha tiṣṭhandānavasattamāḥ | svātmani sthitimāpnotu padaṃ paśyatvanāmayam

श्रान्तो विश्राममायातः क्षीणचित्तभवभ्रमः । शान्तसंसारनीहारो वाचनीयो न दानवाः

śrānto viśrāmamāyātaḥ kṣīṇacittabhavabhramaḥ | śāntasaṃsāranīhāro vācanīyo na dānavāḥ

स्व एवालोक एतेन संप्राप्तोऽज्ञानसंकटे । शान्तेऽत्र संभ्रमे सौरो दिनेनेव करोत्करः

sva evāloka etena saṃprāpto'jñānasaṃkaṭe | śānte'tra saṃbhrame sauro dineneva karotkaraḥ

स्वयमेव हि कालेन प्रबोधमयमेष्यति । बीजकोशात्स्वसंवित्त्या सुप्तमूर्तिरिवांकुरः

svayameva hi kālena prabodhamayameṣyati | bījakośātsvasaṃvittyā suptamūrtirivāṃkuraḥ

कुरुध्वं स्वामिकार्याणि सर्वे दानवनायकाः । बलिर्वर्षसहस्रेण समाधेर्बोधमेष्यति

kurudhvaṃ svāmikāryāṇi sarve dānavanāyakāḥ | balirvarṣasahasreṇa samādherbodhameṣyati

इत्युक्ता गुरुणा तत्र हर्षामर्षविषादजाम् । दैत्याश्चिन्तां जहुः शुष्कां मञ्जरीमिव पादपाः

ityuktā guruṇā tatra harṣāmarṣaviṣādajām | daityāścintāṃ jahuḥ śuṣkāṃ mañjarīmiva pādapāḥ

वैरोचनिसभासंस्थां विधाय प्राग्व्यवस्थया । स्वव्यापारपरास्तस्थुः सर्वं एवासुरास्ततः

vairocanisabhāsaṃsthāṃ vidhāya prāgvyavasthayā | svavyāpāraparāstasthuḥ sarvaṃ evāsurāstataḥ

नरा मही महिपतयो रसातलं ग्रहा नभस्त्रिदशगणास्त्रिविष्टपम् । दिशोऽद्रयो दिक्पतयश्च कंदरा- न्वनेचरा गगनचराश्च खं ययुः

narā mahī mahipatayo rasātalaṃ grahā nabhastridaśagaṇāstriviṣṭapam | diśo'drayo dikpatayaśca kaṃdarā- nvanecarā gaganacarāśca khaṃ yayuḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे बलिसमाधानवर्णनं नामाष्टाविंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe balisamādhānavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśaḥ sargaḥ

सर्गः २९

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वर्षसहस्रेण दिव्येनासुरपुङ्गवः । देवदुन्दुभिनिर्घोषैर्बुबुधे भगवान्बलिः

śrīvasiṣṭha uvāca | atha varṣasahasreṇa divyenāsurapuṅgavaḥ | devadundubhinirghoṣairbubudhe bhagavānbaliḥ

बलौ प्रबुद्धे तद्बालं विरेजे नगरं तदा । वैरिञ्च इव सूर्यौघ उदिते कमलाकरः

balau prabuddhe tadbālaṃ vireje nagaraṃ tadā | vairiñca iva sūryaugha udite kamalākaraḥ

बलिः प्रबुद्ध एवासौ यावन्नायान्ति दानवाः । तावत्संचिन्तयामास समाधिसदने क्षणम्

baliḥ prabuddha evāsau yāvannāyānti dānavāḥ | tāvatsaṃcintayāmāsa samādhisadane kṣaṇam

अहो नु रम्या पदवी शीतला पारमार्थिकी । अहमस्यां क्षणं स्थित्वा परां विश्रान्तिमागतः

aho nu ramyā padavī śītalā pāramārthikī | ahamasyāṃ kṣaṇaṃ sthitvā parāṃ viśrāntimāgataḥ

तदेतामेव पदवीमवलम्ब्य करोम्यहम् । भवतीहोपभुक्ताभिः किं मे बाह्यविभूतिभिः

tadetāmeva padavīmavalambya karomyaham | bhavatīhopabhuktābhiḥ kiṃ me bāhyavibhūtibhiḥ

ऐन्दवेष्वपि विश्वेषु न तथानन्दवीचयः । तोषयन्ति यथान्तर्मे संसिद्धिभवभूतयः

aindaveṣvapi viśveṣu na tathānandavīcayaḥ | toṣayanti yathāntarme saṃsiddhibhavabhūtayaḥ

इति भूयोऽपि विश्रान्त्यै कुर्वाणं गलितं मनः । बलिमावारयामासुर्दैत्याश्चन्द्रमिवाम्बुदाः

iti bhūyo'pi viśrāntyai kurvāṇaṃ galitaṃ manaḥ | balimāvārayāmāsurdaityāścandramivāmbudāḥ

तानालोक्य पुनर्दध्यौ तत्प्रणामाकुलेक्षणः । तैः कुलाचलसंकाशैः परिवीतवपुस्त्विदम्

tānālokya punardadhyau tatpraṇāmākulekṣaṇaḥ | taiḥ kulācalasaṃkāśaiḥ parivītavapustvidam

चितः क्षीणविकल्पस्य किमुपादेयमस्ति मे । मनस्तदभिपातित्वाद्याति तद्रसतामलम्

citaḥ kṣīṇavikalpasya kimupādeyamasti me | manastadabhipātitvādyāti tadrasatāmalam

5.29.10

मोक्षमिच्छाम्यहं कस्माद्बद्धः केनास्मि वै पुरा । अबद्धो मोक्षमिच्छामि केयं बालविडम्बना

mokṣamicchāmyahaṃ kasmādbaddhaḥ kenāsmi vai purā | abaddho mokṣamicchāmi keyaṃ bālaviḍambanā

न बन्धोस्ति न मोक्षोस्ति मौर्ख्यं मे क्षयमागतम् । किं मे ध्यानविलासेन किं वा ध्यानेन मे भवेत्

na bandhosti na mokṣosti maurkhyaṃ me kṣayamāgatam | kiṃ me dhyānavilāsena kiṃ vā dhyānena me bhavet

ध्यानाध्यानभ्रमौ त्यक्त्वा पुंस्त्वं स्वमवलोकयत् । यदायाति तदायातु न मे वृद्धिर्न वा क्षयः

dhyānādhyānabhramau tyaktvā puṃstvaṃ svamavalokayat | yadāyāti tadāyātu na me vṛddhirna vā kṣayaḥ

न ध्यानं नापि वाऽध्यानं न भोगान्नाप्यभोगिताम् । अभिवाञ्छामि तिष्ठामि सममेव गतज्वरः

na dhyānaṃ nāpi vā'dhyānaṃ na bhogānnāpyabhogitām | abhivāñchāmi tiṣṭhāmi samameva gatajvaraḥ

न मे वाञ्छा परे तत्त्वे न मे वाञ्छा जगत्स्थितौ । न मे ध्यानदशाकार्यं न कार्यं विभवेन मे

na me vāñchā pare tattve na me vāñchā jagatsthitau | na me dhyānadaśākāryaṃ na kāryaṃ vibhavena me

नाहं मृतो न जीवामि न सन्नासन्न सन्मयः । नेदं मे नैव चान्यन्मे नमो मह्यमहं बृहत्

nāhaṃ mṛto na jīvāmi na sannāsanna sanmayaḥ | nedaṃ me naiva cānyanme namo mahyamahaṃ bṛhat

इदमस्तु जगद्राज्यं तिष्ठाम्यत्र तु संस्थितः । नेह वास्तु जगद्राज्यं तिष्ठाम्यात्मनि शीतलः

idamastu jagadrājyaṃ tiṣṭhāmyatra tu saṃsthitaḥ | neha vāstu jagadrājyaṃ tiṣṭhāmyātmani śītalaḥ

किं मे ध्यानदृशा कार्यं किं राज्यविभवश्रिया । यदायाति तदायातु नाहं किंचन मे क्वचित्

kiṃ me dhyānadṛśā kāryaṃ kiṃ rājyavibhavaśriyā | yadāyāti tadāyātu nāhaṃ kiṃcana me kvacit

न किंचिदपि कर्तव्यं यदि नाम मयाधुना । तत्कस्मान्न करोमीदं किंचित्प्रकृतकर्म वै

na kiṃcidapi kartavyaṃ yadi nāma mayādhunā | tatkasmānna karomīdaṃ kiṃcitprakṛtakarma vai

इति निर्णीय पूर्णात्मा बलिर्ज्ञानवतां वरः । दैत्यानालोकयामास पद्मानीव दिवाकरः

iti nirṇīya pūrṇātmā balirjñānavatāṃ varaḥ | daityānālokayāmāsa padmānīva divākaraḥ

5.29.20

दृष्टिपातविभागेन सर्वेषां दनुजन्मनाम् । शिरःप्रणामाञ्जग्राह पुष्पामोदानिवानिलः

dṛṣṭipātavibhāgena sarveṣāṃ danujanmanām | śiraḥpraṇāmāñjagrāha puṣpāmodānivānilaḥ

अथ वैरोचनिस्तत्र ध्येयत्यागमयात्मना । मनसा सकलान्येव राजकार्याणि संव्यधात्

atha vairocanistatra dhyeyatyāgamayātmanā | manasā sakalānyeva rājakāryāṇi saṃvyadhāt

द्विजान्देवान्गुरूंश्चैव पूजयामास पूजया । संमानयामास सुहृद्बन्धुसामन्तसज्जनान्

dvijāndevāngurūṃścaiva pūjayāmāsa pūjayā | saṃmānayāmāsa suhṛdbandhusāmantasajjanān

अर्थेनापूरयामास भृत्यानर्थिगणांस्तथा । ललना लालयामास विचित्रविभवार्पणैः

arthenāpūrayāmāsa bhṛtyānarthigaṇāṃstathā | lalanā lālayāmāsa vicitravibhavārpaṇaiḥ

इत्यसौ ववृधे तस्मिन्राज्ये सकलशासने । यज्ञं प्रति बभूवाथ मतिरस्य कदाचन

ityasau vavṛdhe tasminrājye sakalaśāsane | yajñaṃ prati babhūvātha matirasya kadācana

तर्पिताशेषभुवनं देवर्षिगणपूजितम् । सह शुक्रादिभिर्मुख्यैः स चकार महामखम्

tarpitāśeṣabhuvanaṃ devarṣigaṇapūjitam | saha śukrādibhirmukhyaiḥ sa cakāra mahāmakham

बलिर्भोगभरस्यार्थी नेति निर्णीय माधवः । बलेरीहितसिद्ध्यर्थं सिद्धिदस्तन्मखं ययौ

balirbhogabharasyārthī neti nirṇīya mādhavaḥ | balerīhitasiddhyarthaṃ siddhidastanmakhaṃ yayau

भोगैककृपणायेदं जगज्जङ्गलखण्डकम् । दातुं शोच्याय शक्राय वयोज्येष्ठाय कार्यवित्

bhogaikakṛpaṇāyedaṃ jagajjaṅgalakhaṇḍakam | dātuṃ śocyāya śakrāya vayojyeṣṭhāya kāryavit

क्रममाणो बलेनात्र वञ्चयित्वा बलिं हरिः । बबन्ध पातालतले भूगेह इह वानरम्

kramamāṇo balenātra vañcayitvā baliṃ hariḥ | babandha pātālatale bhūgeha iha vānaram

अद्यासौ संस्थितो राम पुनरिन्द्रत्वहेतुना । जीवन्मुक्तवपुः स्वस्थो नित्य ध्यानविषण्णधीः

adyāsau saṃsthito rāma punarindratvahetunā | jīvanmuktavapuḥ svastho nitya dhyānaviṣaṇṇadhīḥ

5.29.30

पातालकुहरे तिष्ठञ्जीवन्मुक्तमतिर्बलिः । आपदं संपदं दृष्ट्या समयैव स पश्यति

pātālakuhare tiṣṭhañjīvanmuktamatirbaliḥ | āpadaṃ saṃpadaṃ dṛṣṭyā samayaiva sa paśyati

नास्तमेति न चोदेति तत्प्रज्ञा सुखदुःखयोः । समा स्थिरकरा चित्रलेख्या सूर्यावलिर्यथा

nāstameti na codeti tatprajñā sukhaduḥkhayoḥ | samā sthirakarā citralekhyā sūryāvaliryathā

आविर्भावतिरोभावसहस्त्राणीह जीवताम् । तन्मनश्चिरमालोक्य भीमेषु विरतिं गतम्

āvirbhāvatirobhāvasahastrāṇīha jīvatām | tanmanaściramālokya bhīmeṣu viratiṃ gatam

दशकोटीश्च वर्षाणामनुशास्य जगत्त्रयम् । अन्ते विरक्ततां प्राप्तमुपशान्तं बलेर्मनः

daśakoṭīśca varṣāṇāmanuśāsya jagattrayam | ante viraktatāṃ prāptamupaśāntaṃ balermanaḥ

ऊहापोहसहस्राणि भावाभावशतानि च । बलिना परिदृष्टानि क्व समाश्वासमेत्यसौ

ūhāpohasahasrāṇi bhāvābhāvaśatāni ca | balinā paridṛṣṭāni kva samāśvāsametyasau

भोगाभिलाषं संत्यज्य बलिः संपूर्णमानसः । आत्मारामस्थितो नित्यं मध्ये पातालकोटरे

bhogābhilāṣaṃ saṃtyajya baliḥ saṃpūrṇamānasaḥ | ātmārāmasthito nityaṃ madhye pātālakoṭare

पुनरेतेन बलिना जगदिन्द्रतयाखिलम् । अनुशास्यमिदं राम बहून्वर्षगणानिह

punaretena balinā jagadindratayākhilam | anuśāsyamidaṃ rāma bahūnvarṣagaṇāniha

न तस्येन्द्रपदप्राप्त्या तुष्टिः समुपजायते । न तस्य स्वपदभ्रंशादुद्वेग उपजायते

na tasyendrapadaprāptyā tuṣṭiḥ samupajāyate | na tasya svapadabhraṃśādudvega upajāyate

समः सर्वेषु भावेषु सर्वदैवोदिताशयः । संप्राप्तमाहरन्स्वस्थ आकाश इव तिष्ठति

samaḥ sarveṣu bhāveṣu sarvadaivoditāśayaḥ | saṃprāptamāharansvastha ākāśa iva tiṣṭhati

बलेर्विज्ञानसंप्राप्तिरेषा ते कथिता मया । एतां दृष्टिमवष्टभ्य त्वमप्यभ्युदितो भव

balervijñānasaṃprāptireṣā te kathitā mayā | etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tvamapyabhyudito bhava

5.29.40

बलिवत्प्रविवेकेन नित्योऽहमिति निश्चयात् । पदमासादयाद्वैतं पौरुषेणैव राघव

balivatpravivekena nityo'hamiti niścayāt | padamāsādayādvaitaṃ pauruṣeṇaiva rāghava

द्वे चाष्टौ चैव वर्षाणां कोटीर्भुक्त्वा जगत्त्रयम् । अन्ते वैरस्यमापन्नो बलिरप्यसरोत्तमः

dve cāṣṭau caiva varṣāṇāṃ koṭīrbhuktvā jagattrayam | ante vairasyamāpanno balirapyasarottamaḥ

तस्मादवश्यवैरस्यं भोगभारमरिंदम । संत्यज्य सत्यमानन्दमवैरस्यं पदं व्रज

tasmādavaśyavairasyaṃ bhogabhāramariṃdama | saṃtyajya satyamānandamavairasyaṃ padaṃ vraja

इमा दृश्यदृशो राम नानाकारविकारदाः । नेह कान्ततया ज्ञेया दूराच्छैलशिला इव

imā dṛśyadṛśo rāma nānākāravikāradāḥ | neha kāntatayā jñeyā dūrācchailaśilā iva

धावमानमिहामुत्र लुठितं लोकवृत्तिषु । संस्थापय निबद्ध्यैतच्चेतो हृदयकोटरे

dhāvamānamihāmutra luṭhitaṃ lokavṛttiṣu | saṃsthāpaya nibaddhyaitacceto hṛdayakoṭare

चिदादित्यो भवानेव सर्वत्र जगति स्थितः । कः परस्ते क आत्मीयः परिस्खलसि किं मुधा

cidādityo bhavāneva sarvatra jagati sthitaḥ | kaḥ paraste ka ātmīyaḥ pariskhalasi kiṃ mudhā

त्वमनन्तो महाबाहो त्वमाद्यः पुरुषोत्तमः । त्वं पदार्थशताकारैः परिस्फूर्जसि चिद्वपुः

tvamananto mahābāho tvamādyaḥ puruṣottamaḥ | tvaṃ padārthaśatākāraiḥ parisphūrjasi cidvapuḥ

त्वयि सर्वमिदं प्रोतं जगत्स्थावरजंगमम् । बोधे नित्योदिते शुद्धे सूत्रे मणिगणा यथा

tvayi sarvamidaṃ protaṃ jagatsthāvarajaṃgamam | bodhe nityodite śuddhe sūtre maṇigaṇā yathā

न जायसे न म्रियसे त्वमजः पुरुषो विराट् । चिच्छुद्धा जन्ममरणभ्रान्तयो मा भवन्तु ते

na jāyase na mriyase tvamajaḥ puruṣo virāṭ | cicchuddhā janmamaraṇabhrāntayo mā bhavantu te

समस्तजन्मरोगाणां प्रविचार्य बलाबलम् । तृष्णामुत्सृज्य भोगानां भोक्तैव भव केवलम्

samastajanmarogāṇāṃ pravicārya balābalam | tṛṣṇāmutsṛjya bhogānāṃ bhoktaiva bhava kevalam

5.29.50

त्वयि स्थिते जगन्नाथे चिदादित्ये सदोदिते । इदमाभासते सर्वं संसारस्वप्नमण्डनम्

tvayi sthite jagannāthe cidāditye sadodite | idamābhāsate sarvaṃ saṃsārasvapnamaṇḍanam

मा विषादं कृथा व्यर्थं सुखदुःखैषणा न ते । शुद्धचित्तोऽसि सर्वात्मा सर्ववस्त्ववभासकः

mā viṣādaṃ kṛthā vyarthaṃ sukhaduḥkhaiṣaṇā na te | śuddhacitto'si sarvātmā sarvavastvavabhāsakaḥ

पूर्वमिष्टमनिष्टं त्वमनिष्टं चेष्टमित्यपि । परिकल्प्य तदभ्यासात्तत्ततोऽपि परित्यज

pūrvamiṣṭamaniṣṭaṃ tvamaniṣṭaṃ ceṣṭamityapi | parikalpya tadabhyāsāttattato'pi parityaja

इष्टानिष्टदृशोस्त्यागे समतोदेति शाश्वती । तया हृदयवर्तिन्या पुनर्जन्तुर्न जायते

iṣṭāniṣṭadṛśostyāge samatodeti śāśvatī | tayā hṛdayavartinyā punarjanturna jāyate

येषु येषु प्रदेशेषु मनो मज्जति बालवत् । तेभ्यस्तेभ्यः समाहृत्य तद्धि तत्त्वे नियोजयेत्

yeṣu yeṣu pradeśeṣu mano majjati bālavat | tebhyastebhyaḥ samāhṛtya taddhi tattve niyojayet

एवमभ्यागताभ्यासं मनोमत्तमतंगजम् । निबध्य सर्वभावेन परं श्रेयोऽधिगम्यते

evamabhyāgatābhyāsaṃ manomattamataṃgajam | nibadhya sarvabhāvena paraṃ śreyo'dhigamyate

मा शरीरयथार्थज्ञैर्मिथ्यादृष्टिहताशयैः । धूर्तैः संकल्पविक्रीतैर्विमूढैः समतां व्रज

mā śarīrayathārthajñairmithyādṛṣṭihatāśayaiḥ | dhūrtaiḥ saṃkalpavikrītairvimūḍhaiḥ samatāṃ vraja

अकिंचनात्स्वनिर्णीतौ लम्बमानात्परोक्तिषु । न मौर्ख्यादधिको लोके कश्चिदस्तीह दुःखदः

akiṃcanātsvanirṇītau lambamānātparoktiṣu | na maurkhyādadhiko loke kaścidastīha duḥkhadaḥ

त्वमेतदविवेकाब्भ्रमुदितं हृदयाम्बरे । विवेकपवनेनाशु दूरं नय महामते

tvametadavivekābbhramuditaṃ hṛdayāmbare | vivekapavanenāśu dūraṃ naya mahāmate

आत्मनैव प्रयत्नेन यावदात्मावलोकने । न कृतोऽनुग्रहस्तावन्न विचारोदयो भवेत्

ātmanaiva prayatnena yāvadātmāvalokane | na kṛto'nugrahastāvanna vicārodayo bhavet

5.29.60

वेदवेदान्तशास्त्रार्थतर्कदृष्टिभिरप्ययम् । नात्मा प्रकटतामेति यावन्न स्वमवेक्षितम्

vedavedāntaśāstrārthatarkadṛṣṭibhirapyayam | nātmā prakaṭatāmeti yāvanna svamavekṣitam

त्वमात्मन्यात्मना राम प्रसादे समवस्थितः । प्राप्तोऽसि विततं बोधं मद्वचस्येव बुध्यसे

tvamātmanyātmanā rāma prasāde samavasthitaḥ | prāpto'si vitataṃ bodhaṃ madvacasyeva budhyase

विकल्पांशविहीनस्य त्वयैषा चिद्विवस्वतः । गृहीता वितता व्याप्तिर्मदुक्त्या परमात्मनः

vikalpāṃśavihīnasya tvayaiṣā cidvivasvataḥ | gṛhītā vitatā vyāptirmaduktyā paramātmanaḥ

विलीनसर्वसंकल्पः शान्तसंदेहविभ्रमः । क्षीणकौतुकनीहारो जातोऽसि विगतज्वरः

vilīnasarvasaṃkalpaḥ śāntasaṃdehavibhramaḥ | kṣīṇakautukanīhāro jāto'si vigatajvaraḥ

यदुपगच्छसि पासि निहंसि वा पिबसि विस्मयसे च विवर्धसे । तदपि तेन तदास्तु यदा मुने विगतबोधकलङ्कविशङ्कितः

yadupagacchasi pāsi nihaṃsi vā pibasi vismayase ca vivardhase | tadapi tena tadāstu yadā mune vigatabodhakalaṅkaviśaṅkitaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उपशमप्रकरणे बलेर्विज्ञानप्राप्तिर्नामैकोनत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 upaśamaprakaraṇe balervijñānaprāptirnāmaikonatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३०

त्रिंशः सर्गः

triṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथेमं परमं राम विज्ञानाभिगमे क्रमम् । श्रृणु दैत्येश्वरः सिद्धः प्रह्रादः स्वात्मना यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | athemaṃ paramaṃ rāma vijñānābhigame kramam | śrṛṇu daityeśvaraḥ siddhaḥ prahrādaḥ svātmanā yathā

आसीत्पातालकुहरे विद्रावितसुरासुरः । हिरण्यकशिपुर्नाम नारायणपराक्रमः

āsītpātālakuhare vidrāvitasurāsuraḥ | hiraṇyakaśipurnāma nārāyaṇaparākramaḥ

आक्रान्तभुवनाभोगः स जहार हरेर्जगत् । षट्पदस्य बृहत्पत्रं राजहंस इवाम्बुजम्

ākrāntabhuvanābhogaḥ sa jahāra harerjagat | ṣaṭpadasya bṛhatpatraṃ rājahaṃsa ivāmbujam

चकार जगतां राज्यं समाक्रान्तसुरासरः । दन्ती निरस्तहंसौघो नलिन्यामलिनामिव

cakāra jagatāṃ rājyaṃ samākrāntasurāsaraḥ | dantī nirastahaṃsaugho nalinyāmalināmiva

अथासावसुराधीशः कुर्वंस्त्रिभुवनेशताम् । कालेन सुषुवे पुत्रानङ्कुरानिव माधवः

athāsāvasurādhīśaḥ kurvaṃstribhuvaneśatām | kālena suṣuve putrānaṅkurāniva mādhavaḥ

तेऽवर्धन्ताचिरेणैव तेजस्यूर्जितबालकाः । दशार्कांशुशतानीव व्योमाक्रान्तिविलासिनः

te'vardhantācireṇaiva tejasyūrjitabālakāḥ | daśārkāṃśuśatānīva vyomākrāntivilāsinaḥ

प्रह्रादनामा बलवान्प्रधानात्मा बभूव ह । तेषां मध्ये महार्हाणां मणीनामिव कौस्तुभः

prahrādanāmā balavānpradhānātmā babhūva ha | teṣāṃ madhye mahārhāṇāṃ maṇīnāmiva kaustubhaḥ

तेनाराजत पुत्रेण हिरण्यकशिपुर्भृशम् । सर्वसौन्दर्ययुक्तेन वसन्तेनेव वत्सरः

tenārājata putreṇa hiraṇyakaśipurbhṛśam | sarvasaundaryayuktena vasanteneva vatsaraḥ

अथ पुत्रसहायोऽसौ बलकोशसमन्वितः । आजगाम मदं दैत्यस्त्रिगण्डगलितेभवत्

atha putrasahāyo'sau balakośasamanvitaḥ | ājagāma madaṃ daityastrigaṇḍagalitebhavat

तत्तापाक्रान्तितापेन त्रिजगन्ति विकासिना । कल्पान्तसूर्यगणवन्नवयैव करश्रिया

tattāpākrāntitāpena trijaganti vikāsinā | kalpāntasūryagaṇavannavayaiva karaśriyā

अखिद्यन्तास्य तेनाथ सूर्येन्दुप्रमुखाः सुराः । दुर्विलासविलोलस्य बालस्येव स्वबन्धवः

akhidyantāsya tenātha sūryendupramukhāḥ surāḥ | durvilāsavilolasya bālasyeva svabandhavaḥ

प्रार्थयांचक्रिरेऽथाजं दैत्येन्द्रेभपतेर्वधे । न क्षमन्ते महान्तोपि पौनःपुन्येन दुष्क्रियाम्

prārthayāṃcakrire'thājaṃ daityendrebhapatervadhe | na kṣamante mahāntopi paunaḥpunyena duṣkriyām

ततः प्रलयपर्यस्तजगद्धर्घरजृम्भितम् । दिग्दन्तिदशनप्रख्यनखवज्रादिजृम्भितम्

tataḥ pralayaparyastajagaddhargharajṛmbhitam | digdantidaśanaprakhyanakhavajrādijṛmbhitam

स्थिरविद्युल्लताजालभासुरद्विजमण्डलम् । दशदिक्कोटरोद्भान्तज्वलज्ज्वलनकुण्डलम्

sthiravidyullatājālabhāsuradvijamaṇḍalam | daśadikkoṭarodbhāntajvalajjvalanakuṇḍalam

समस्तकुलशैलेन्द्रपिण्डपीठोद्भटोदरम् । दोर्द्रुमाधूतनिर्धूतस्फुरद्ब्रह्माण्डखर्परम्

samastakulaśailendrapiṇḍapīṭhodbhaṭodaram | dordrumādhūtanirdhūtasphuradbrahmāṇḍakharparam

वदनोदरनिष्क्रान्तवातोत्सारितपर्वतम् । त्रिजगद्दहनोद्युक्तकोपकल्पाग्निगर्वितम्

vadanodaraniṣkrāntavātotsāritaparvatam | trijagaddahanodyuktakopakalpāgnigarvitam

सटाविकटपीनांसस्पन्दप्रेरितभास्करम् । रोमकूपलसद्वह्निपुञ्जापिञ्जरपर्वतम्

saṭāvikaṭapīnāṃsaspandapreritabhāskaram | romakūpalasadvahnipuñjāpiñjaraparvatam

कुलाचलमहाकुड्यघटनोद्भटदिक्तटम् । सर्वावयवनिष्क्रान्तपट्टिशप्रासतोमरम्

kulācalamahākuḍyaghaṭanodbhaṭadiktaṭam | sarvāvayavaniṣkrāntapaṭṭiśaprāsatomaram

नारसिंहं वपुः कृत्वा माधवोऽहन्महासुरम् । लसत्कटकटारावं तुरङ्गममिव द्विपः

nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā mādhavo'hanmahāsuram | lasatkaṭakaṭārāvaṃ turaṅgamamiva dvipaḥ

पौरमासुरमुद्वान्तैददाहेक्षणवह्निभिः । स सर्वभूतकल्पान्ते जगज्जालमिवानलः

pauramāsuramudvāntaidadāhekṣaṇavahnibhiḥ | sa sarvabhūtakalpānte jagajjālamivānalaḥ

नृसिंहमारुते तस्मिन्भृशं क्षोभमुपागते ।। विस्फूर्जितघनास्फोटैरेकार्णव इवाकुले

nṛsiṃhamārute tasminbhṛśaṃ kṣobhamupāgate || visphūrjitaghanāsphoṭairekārṇava ivākule

दुद्रुवुर्दानवौघास्ते दिग्ज्वलन्मशका इव । उपाययुरदृश्यत्वं दीपा इव गतत्विषः

dudruvurdānavaughāste digjvalanmaśakā iva | upāyayuradṛśyatvaṃ dīpā iva gatatviṣaḥ

अथ विद्रुतदैत्येन्द्रं दग्धान्तःपुरमण्डलम् । बभूव पातालतलं कल्पक्षुण्णजगत्समम्

atha vidrutadaityendraṃ dagdhāntaḥpuramaṇḍalam | babhūva pātālatalaṃ kalpakṣuṇṇajagatsamam

अकालकल्पान्तविधौ हत्वा दैत्यं शनैर्विभौ । क्वापि याते समाश्वस्तसुरसंरम्भपूजिते

akālakalpāntavidhau hatvā daityaṃ śanairvibhau | kvāpi yāte samāśvastasurasaṃrambhapūjite

मृतशिष्टा दनुसुताः प्रह्रादपरिपालिताः । दग्धं तं देशमाजग्मुः सरः शुष्कमिवाण्डजाः

mṛtaśiṣṭā danusutāḥ prahrādaparipālitāḥ | dagdhaṃ taṃ deśamājagmuḥ saraḥ śuṣkamivāṇḍajāḥ

तत्र कालोचितां कृत्वा स्वनाशपरिदेवनाम् । और्ध्वदेहिकसत्कारं चक्रुः प्रेतेषु बन्धुषु

tatra kālocitāṃ kṛtvā svanāśaparidevanām | aurdhvadehikasatkāraṃ cakruḥ preteṣu bandhuṣu

हतबन्धुजनं प्लुष्टबन्धुबान्धवमण्डलम् । शनैराश्वासयामासुर्मृतशिष्टं स्वकं जनम्

hatabandhujanaṃ pluṣṭabandhubāndhavamaṇḍalam | śanairāśvāsayāmāsurmṛtaśiṣṭaṃ svakaṃ janam

चित्रार्पितोपमदुराकृतयो निरीहा दीनाशया हि महताम्बुरुहोपमानाः । शोकोपतप्तमनसोऽसुरनायकास्ते दग्धद्रुमा इव निरस्तविकारमासन्

citrārpitopamadurākṛtayo nirīhā dīnāśayā hi mahatāmburuhopamānāḥ | śokopataptamanaso'suranāyakāste dagdhadrumā iva nirastavikāramāsan

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मो० उपशमप्रकरणे प्रह्लादविश्रान्तौ हिरण्यकशिपुवधो नाम त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 upaśamaprakaraṇe prahlādaviśrāntau hiraṇyakaśipuvadho nāma triṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३१

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ दुःखपरीतात्मा हरिणा हतदानवे । प्रह्लादश्चिन्तयामास मौनी पातालकोटरे

śrīvasiṣṭha uvāca | atha duḥkhaparītātmā hariṇā hatadānave | prahlādaścintayāmāsa maunī pātālakoṭare

कोन्वस्माकमुपायः स्याद्य एवेहासुराङ्कुरः । तीक्ष्णाग्रो जायते तं तं भुङ्क्ते शाखामृगो हरिः

konvasmākamupāyaḥ syādya evehāsurāṅkuraḥ | tīkṣṇāgro jāyate taṃ taṃ bhuṅkte śākhāmṛgo hariḥ

न कदाचन पाताले दैत्या दोर्दण्डशालिनः । स्थिरा बभूवुरुद्भिन्नाः पद्मा इव हिमाचले

na kadācana pātāle daityā dordaṇḍaśālinaḥ | sthirā babhūvurudbhinnāḥ padmā iva himācale

उत्पत्त्योत्पत्त्य नश्यन्ति भासुराकारघर्घराः । क्षीणप्रस्फुरितारम्भास्तरङ्गा इव वारिधेः

utpattyotpattya naśyanti bhāsurākāraghargharāḥ | kṣīṇaprasphuritārambhāstaraṅgā iva vāridheḥ

सबाह्याभ्यन्तरं कष्टं समग्रालोकहारिणः । रिपवः प्रौढिमायाता अपूर्वतिमिरभ्रमाः

sabāhyābhyantaraṃ kaṣṭaṃ samagrālokahāriṇaḥ | ripavaḥ prauḍhimāyātā apūrvatimirabhramāḥ

तमःप्रपूर्णहृदयाः संकुचत्पत्रसंपदः । सुहृदः खेदमायान्ति निशीथकमलाकराः

tamaḥprapūrṇahṛdayāḥ saṃkucatpatrasaṃpadaḥ | suhṛdaḥ khedamāyānti niśīthakamalākarāḥ

तातस्य मलिनैर्नूनं पादपीठोपमर्दकैः । सुरैर्विषय आक्रान्तो मृगैरिव महावनम्

tātasya malinairnūnaṃ pādapīṭhopamardakaiḥ | surairviṣaya ākrānto mṛgairiva mahāvanam

निरुद्यमा गतश्रीका दीनाः प्रकटिताशयाः । बान्धवा न विराजन्ते पद्माः प्लुष्टदला इव

nirudyamā gataśrīkā dīnāḥ prakaṭitāśayāḥ | bāndhavā na virājante padmāḥ pluṣṭadalā iva

स्फुरन्त्यसुरवीराणां गृहेष्वविरतानिलैः । धूसरा भस्मनीहारा धूपधूमभरा इव

sphurantyasuravīrāṇāṃ gṛheṣvaviratānilaiḥ | dhūsarā bhasmanīhārā dhūpadhūmabharā iva

हृतद्वारकपाटासु दैत्यान्तःपुरभित्तिषु । प्रभा मरकतस्येव जाता नवयवाङ्कुराः

hṛtadvārakapāṭāsu daityāntaḥpurabhittiṣu | prabhā marakatasyeva jātā navayavāṅkurāḥ

त्रिलोकीनाभिनलिनीमत्तेभा दानवा अपि । देववद्दैन्यमायाताः किमसाध्यमहो विधेः

trilokīnābhinalinīmattebhā dānavā api | devavaddainyamāyātāḥ kimasādhyamaho vidheḥ

मनाक्चलति पर्णेऽपि दृष्टारिभयभीतयः । वध्वस्त्रस्यन्ति विध्वस्ता मृग्यो ग्रामगता इव

manākcalati parṇe'pi dṛṣṭāribhayabhītayaḥ | vadhvastrasyanti vidhvastā mṛgyo grāmagatā iva

आसुरीकर्णपूरार्थ फुल्ला रत्नगुलुच्छकाः । नरसिंहकरालूनाः स्थाणुतामागता द्रुमाः

āsurīkarṇapūrārtha phullā ratnagulucchakāḥ | narasiṃhakarālūnāḥ sthāṇutāmāgatā drumāḥ

दिव्याम्बरलतापत्रा रत्नस्तबकदन्तुराः । पुनरारोपितास्तत्र नन्दने कल्पपादपाः

divyāmbaralatāpatrā ratnastabakadanturāḥ | punarāropitāstatra nandane kalpapādapāḥ

पुरा त्वमरबन्दीनामसुरेः संस्तुतं मुखम् । अद्य त्वसुरबन्दीनां सुरैरालोकितं मुखम्

purā tvamarabandīnāmasureḥ saṃstutaṃ mukham | adya tvasurabandīnāṃ surairālokitaṃ mukham

मन्ये दानमहानद्यः सुरेभकटभित्तिषु । प्रवृत्तास्ता भविष्यन्ति शैलसानुष्विवापगाः

manye dānamahānadyaḥ surebhakaṭabhittiṣu | pravṛttāstā bhaviṣyanti śailasānuṣvivāpagāḥ

अस्माकमिभगण्डेषु दानदाहविभूतयः । लसन्ति मरुखण्डेषु संशुष्केष्विव धूलयः

asmākamibhagaṇḍeṣu dānadāhavibhūtayaḥ | lasanti marukhaṇḍeṣu saṃśuṣkeṣviva dhūlayaḥ

विकासिसितमन्दारमकरन्दारुणानिलाः । ते मेरुशिखरैस्तुल्या दैत्या दुर्लभतां गताः

vikāsisitamandāramakarandāruṇānilāḥ | te meruśikharaistulyā daityā durlabhatāṃ gatāḥ

सुरगन्धर्वसुन्दर्यो दानवान्तःपुरोचिताः । अद्य मेरौ स्थितिं याता मञ्जर्य इव पादपे

suragandharvasundaryo dānavāntaḥpurocitāḥ | adya merau sthitiṃ yātā mañjarya iva pādape

कष्टं तात पुरंध्रीणा शुष्काम्बुरुहनीरसाः । विलासाः सुरनारीभिर्भर्त्स्यन्ते लास्यलीलया

kaṣṭaṃ tāta puraṃdhrīṇā śuṣkāmburuhanīrasāḥ | vilāsāḥ suranārībhirbhartsyante lāsyalīlayā

पूर्वं यैरेव मत्तातश्चामरैरुपवीजितः । सहस्रनयनः स्वर्गे कष्टं तैरेव वीज्यते

pūrvaṃ yaireva mattātaścāmarairupavījitaḥ | sahasranayanaḥ svarge kaṣṭaṃ taireva vījyate

इयमस्माकमप्यापदागता दैन्यदायिनी । तस्यैकस्य प्रसादेन दुष्पौरुषगतेर्हरेः

iyamasmākamapyāpadāgatā dainyadāyinī | tasyaikasya prasādena duṣpauruṣagaterhareḥ

तद्दोर्वनघनच्छायालब्धविश्रान्तयः सुराः । न कदाचन तप्यन्ते हिमाद्रेरिव सानवः

taddorvanaghanacchāyālabdhaviśrāntayaḥ surāḥ | na kadācana tapyante himādreriva sānavaḥ

शौरिशौर्याग्रशिखरसंश्रयेणाश्रितश्रियः । अस्मान्समुपरुन्धन्ति शुनः शाखामृगा इव

śauriśauryāgraśikharasaṃśrayeṇāśritaśriyaḥ | asmānsamuparundhanti śunaḥ śākhāmṛgā iva

तेनासुरपुरन्ध्रीणां नित्यं मण्डनमण्डने । मुखपद्मे स्थितं बाष्पमब्जिनीनां हिमं यथा

tenāsurapurandhrīṇāṃ nityaṃ maṇḍanamaṇḍane | mukhapadme sthitaṃ bāṣpamabjinīnāṃ himaṃ yathā

शीर्णभिन्नलुठद्भित्तिर्जगज्जरठमण्डपः । अयं नीलमणिस्तम्भैस्तद्भुजैरेव धार्यते

śīrṇabhinnaluṭhadbhittirjagajjaraṭhamaṇḍapaḥ | ayaṃ nīlamaṇistambhaistadbhujaireva dhāryate

स धर्ता सुरसैन्यस्य मज्जतो विपदर्णवे । क्षीरोदोदरमग्नस्य मन्दरस्येव कच्छपः

sa dhartā surasainyasya majjato vipadarṇave | kṣīrododaramagnasya mandarasyeva kacchapaḥ

एते तातादयः सर्वे तेनैवासुरसत्तमाः । पातिताः क्षुब्धकल्पान्तवातेनेव कुलाचलाः

ete tātādayaḥ sarve tenaivāsurasattamāḥ | pātitāḥ kṣubdhakalpāntavāteneva kulācalāḥ

स एक एव संहारकर्मक्षमभुजानलः । सुरसार्थगुरुः श्रीमान्विषमो मधुसूदनः

sa eka eva saṃhārakarmakṣamabhujānalaḥ | surasārthaguruḥ śrīmānviṣamo madhusūdanaḥ

दैत्यदोर्दण्डपरशोस्तस्य वीर्येण वीर्यवान् । दानवान्बाधते शक्रो बालकानिव मर्कटः

daityadordaṇḍaparaśostasya vīryeṇa vīryavān | dānavānbādhate śakro bālakāniva markaṭaḥ

दुर्जयः पुण्डरीकाक्षः प्रविमुक्तायुधोऽपि सन् । नासौ शस्त्रास्त्रविच्छेदैर्वज्रसारो विदीर्यते

durjayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pravimuktāyudho'pi san | nāsau śastrāstravicchedairvajrasāro vidīryate

अभ्यस्ता बहवस्तेन मिथः प्रेरितपर्वताः । भीमाः समरसंरम्भाः सममस्मत्पितामहः

abhyastā bahavastena mithaḥ preritaparvatāḥ | bhīmāḥ samarasaṃrambhāḥ samamasmatpitāmahaḥ

तासु तास्वतिघोरासु विततास्वतिराजिषु । यो न भीत इदानीं स भयमेष्यति का कथा

tāsu tāsvatighorāsu vitatāsvatirājiṣu | yo na bhīta idānīṃ sa bhayameṣyati kā kathā

उपायमेकमेवेमं हरेराक्रमणे स्फुटम् । मन्ये तद्व्यतिरेकेण विद्यते न प्रतिक्रिया

upāyamekamevemaṃ harerākramaṇe sphuṭam | manye tadvyatirekeṇa vidyate na pratikriyā

सर्वात्मना सर्वधिया सर्वसंरम्भरंहसा । स एव शरणं देवो गतिरस्तीह नान्यथा

sarvātmanā sarvadhiyā sarvasaṃrambharaṃhasā | sa eva śaraṇaṃ devo gatirastīha nānyathā

न तस्मादधिकः कश्चिदस्ति लोकत्रयान्तरे । प्रलयस्थितिसर्गाणां हरिः कारणतां गतः

na tasmādadhikaḥ kaścidasti lokatrayāntare | pralayasthitisargāṇāṃ hariḥ kāraṇatāṃ gataḥ

अस्मान्निमेषादारभ्य नारायणमजं सदा । संप्रपन्नोऽस्मि सर्वत्र नारायणमयो ह्यहम्

asmānnimeṣādārabhya nārāyaṇamajaṃ sadā | saṃprapanno'smi sarvatra nārāyaṇamayo hyaham

नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । नापैति मम हृत्कोशादाकाशादिव मारुतः

namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ | nāpaiti mama hṛtkośādākāśādiva mārutaḥ

हरिराशा हरिर्व्योम हरिरुर्वी हरिर्जगत् । अहं हरिरमेयात्मा जातो विष्णुमयो ह्यहम्

harirāśā harirvyoma harirurvī harirjagat | ahaṃ harirameyātmā jāto viṣṇumayo hyaham

अविष्णुः पूजयन्विष्णुं न पूजाफलभाग्भवेत् । विष्णुर्भूत्वा यजेद्विष्णुमयं विष्णुरहं स्थितः

aviṣṇuḥ pūjayanviṣṇuṃ na pūjāphalabhāgbhavet | viṣṇurbhūtvā yajedviṣṇumayaṃ viṣṇurahaṃ sthitaḥ

हरिः प्रह्रादनामा यो मत्तो नान्यो हरिः पृथक् । इति निश्चयवानन्तर्व्यापकोऽहं च सर्वतः

hariḥ prahrādanāmā yo matto nānyo hariḥ pṛthak | iti niścayavānantarvyāpako'haṃ ca sarvataḥ

अनन्तमिदमाकाशमापूर्य विनतासुतः । कनकाङ्गो ममाङ्गानामयमासनतां गतः

anantamidamākāśamāpūrya vinatāsutaḥ | kanakāṅgo mamāṅgānāmayamāsanatāṃ gataḥ

करशाखैकविश्रान्तसर्वहेतिविहंगमाः । नखांशुमञ्जरीकीर्णा महामरकतद्रुमाः

karaśākhaikaviśrāntasarvahetivihaṃgamāḥ | nakhāṃśumañjarīkīrṇā mahāmarakatadrumāḥ

इमे ते मृदुमन्दारदामदिग्धांसमण्डलाः । मन्दराघृष्टकेयूराश्चत्वारो मम बाहवः

ime te mṛdumandāradāmadigdhāṃsamaṇḍalāḥ | mandarāghṛṣṭakeyūrāścatvāro mama bāhavaḥ

चलच्छशिकलापूरचारुचामरधारिणी ।. इयं मे पार्श्वगा लक्ष्मीः क्षीरोदकुहरोत्थिता

calacchaśikalāpūracārucāmaradhāriṇī |. iyaṃ me pārśvagā lakṣmīḥ kṣīrodakuharotthitā

हेलाविलुब्धभुवना त्रैलोक्यतरुमञ्जरी । इयं मे पार्श्वगा कीर्तिरचलामलभासिनी

helāvilubdhabhuvanā trailokyatarumañjarī | iyaṃ me pārśvagā kīrtiracalāmalabhāsinī

अनारतजगज्जालनवनिर्माणकारिणी । इयं मे पार्श्वगा माया स्वेन्द्रजालविलासिनी

anāratajagajjālanavanirmāṇakāriṇī | iyaṃ me pārśvagā māyā svendrajālavilāsinī

इयं सा हेलयाक्रान्तत्रैलोक्यतरुखण्डिका । जया स्फुरति मे पार्श्वे लता कल्पतरोरिव

iyaṃ sā helayākrāntatrailokyatarukhaṇḍikā | jayā sphurati me pārśve latā kalpataroriva

इमौ मे नित्यशीतोष्णौ देवौ शीतांशुभास्करौ । प्रकटीकृतसंसारौ मुखमध्ये विलोचने

imau me nityaśītoṣṇau devau śītāṃśubhāskarau | prakaṭīkṛtasaṃsārau mukhamadhye vilocane

ममेयमुत्पलश्यामा पीनाम्भोधरसुन्दरी । श्यामीकृतककुप्चक्रा देहदीप्तिर्विसर्पिणी

mameyamutpalaśyāmā pīnāmbhodharasundarī | śyāmīkṛtakakupcakrā dehadīptirvisarpiṇī

अयं मम करे शङ्खः पाञ्चजन्यः स्फुरद्ध्वनिः । मूर्तं खमिव शब्दात्मा क्षीरोद इव संस्थितः

ayaṃ mama kare śaṅkhaḥ pāñcajanyaḥ sphuraddhvaniḥ | mūrtaṃ khamiva śabdātmā kṣīroda iva saṃsthitaḥ

अयं मे कर्णिकाकोशनिलीनब्रह्मषट्पदः । पद्मः करतले श्रीमान्स्वनाडीकुहरोद्भवः

ayaṃ me karṇikākośanilīnabrahmaṣaṭpadaḥ | padmaḥ karatale śrīmānsvanāḍīkuharodbhavaḥ

इयं मे रत्नचित्राङ्गी सुमेरुशिखरोपमा । हेमाङ्गदा गदा गुर्वी दैत्यदानवमर्दिनी

iyaṃ me ratnacitrāṅgī sumeruśikharopamā | hemāṅgadā gadā gurvī daityadānavamardinī

अयं मे भास्कराकार उद्यदंशुः सुदर्शनः । ज्वालाजटिलपर्यन्तपरिपाटलदिक्तटः

ayaṃ me bhāskarākāra udyadaṃśuḥ sudarśanaḥ | jvālājaṭilaparyantaparipāṭaladiktaṭaḥ

अयं मे केतुमद्वह्निसुन्दरो ज्वलितोऽसितः । कुठारो दैत्यवृक्षाणां नन्दयन्नन्दकः स्थितः

ayaṃ me ketumadvahnisundaro jvalito'sitaḥ | kuṭhāro daityavṛkṣāṇāṃ nandayannandakaḥ sthitaḥ

इदं मे शरधाराणां पुष्करावर्तकोपमम् । शार्ङ्गं धनुरहीन्द्राभमिन्द्रकार्मुकसुन्दरम्

idaṃ me śaradhārāṇāṃ puṣkarāvartakopamam | śārṅgaṃ dhanurahīndrābhamindrakārmukasundaram

इमान्यहमनन्तानि जगन्ति जठरे चिरम् । बिभर्मि जातनष्टानि वर्तमानान्यनेकशः

imānyahamanantāni jaganti jaṭhare ciram | bibharmi jātanaṣṭāni vartamānānyanekaśaḥ

इमौ मही मे चरणाविदं मे गगनं शिरः । इदं वपुर्मे त्रिजगदिमे मे कुक्षयो दिशः

imau mahī me caraṇāvidaṃ me gaganaṃ śiraḥ | idaṃ vapurme trijagadime me kukṣayo diśaḥ

साक्षादयमहं विष्णुर्नीलमेघोदरद्युतिः । सुपर्णपर्वतारूढः शङ्खचक्रगदाधरः

sākṣādayamahaṃ viṣṇurnīlameghodaradyutiḥ | suparṇaparvatārūḍhaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

एते मत्तः पलायन्ते समग्रा दुष्टचेतसः । तार्णास्तरलसंचाराः पवनादिव राशयः

ete mattaḥ palāyante samagrā duṣṭacetasaḥ | tārṇāstaralasaṃcārāḥ pavanādiva rāśayaḥ

अयं नीलोत्पलश्यामः पीतवासा गदाधरः । लक्ष्मीवान्गरुडारूढः स्वयमेवाहमच्युतः

ayaṃ nīlotpalaśyāmaḥ pītavāsā gadādharaḥ | lakṣmīvāngaruḍārūḍhaḥ svayamevāhamacyutaḥ

को मामेति विरुद्धात्मा त्रैलोक्यदहनक्षमम् । स्वनाशाय ततः क्षुब्धं कालाग्निं शलभो यथा

ko māmeti viruddhātmā trailokyadahanakṣamam | svanāśāya tataḥ kṣubdhaṃ kālāgniṃ śalabho yathā

इमे मे तैजसीं सृष्टिं ममाग्रस्थाः सुरासुराः । न शक्नुवन्ति संरोद्धुं चक्षुर्मन्दाः प्रभा इव

ime me taijasīṃ sṛṣṭiṃ mamāgrasthāḥ surāsurāḥ | na śaknuvanti saṃroddhuṃ cakṣurmandāḥ prabhā iva

इमं मामीश्वरं विष्णुं ब्रह्मेन्द्राग्निहरादयः । स्तुवन्त्यनन्तया वाचा बहुवक्त्रसमुत्थया

imaṃ māmīśvaraṃ viṣṇuṃ brahmendrāgniharādayaḥ | stuvantyanantayā vācā bahuvaktrasamutthayā

अयं विजृम्भितैश्वर्यो जातोऽहमजिताकृतिः । सर्वद्वन्द्वपदातीतो महिम्ना परमेण हि

ayaṃ vijṛmbhitaiśvaryo jāto'hamajitākṛtiḥ | sarvadvandvapadātīto mahimnā parameṇa hi

त्रिभुवनभवनोदरैकमूर्ति प्रसभविभिन्नसमस्तदुष्टसत्त्वम् । घनगिरितृणकाननान्तरस्थं सकलभयापहरं वपुः प्रणौमि

tribhuvanabhavanodaraikamūrti prasabhavibhinnasamastaduṣṭasattvam | ghanagiritṛṇakānanāntarasthaṃ sakalabhayāpaharaṃ vapuḥ praṇaumi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० उपशमप्रकरणे प्रह्लादनिर्वाणे नारायणीकरणं नामैकत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 upaśamaprakaraṇe prahlādanirvāṇe nārāyaṇīkaraṇaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३२

द्वात्रिंशः सर्गः

dvātriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । । प्रह्राद इति संचिन्त्य कृत्वा नारायणीं तनुम् । पुनः संचिन्तयामास पूजार्थमसुरद्विषः

śrīvasiṣṭha uvāca | | prahrāda iti saṃcintya kṛtvā nārāyaṇīṃ tanum | punaḥ saṃcintayāmāsa pūjārthamasuradviṣaḥ

वपुषो वैष्णवादस्मान्मा भून्मूर्तिः परावरा । अयं प्राणप्रवाहेण बहिर्विष्णुः स्थितोऽपरः

vapuṣo vaiṣṇavādasmānmā bhūnmūrtiḥ parāvarā | ayaṃ prāṇapravāheṇa bahirviṣṇuḥ sthito'paraḥ

वैनतेयसमारूढः स्फुरच्छक्तिचतुष्टयः । शङ्खचक्रगदापाणिः श्यामलाङ्गश्चतुर्भुजः

vainateyasamārūḍhaḥ sphuracchakticatuṣṭayaḥ | śaṅkhacakragadāpāṇiḥ śyāmalāṅgaścaturbhujaḥ

चन्द्रार्कनयनः श्रीमान्कान्तनन्दकनन्दनः । पद्मपाणिर्विशालाक्षः शार्ङ्गधन्वा महाद्युतिः

candrārkanayanaḥ śrīmānkāntanandakanandanaḥ | padmapāṇirviśālākṣaḥ śārṅgadhanvā mahādyutiḥ

तदेनं पूजयाम्याशु परिवारसमन्वितम् । सपर्यया मनोमय्या सर्वसंभाररम्यया

tadenaṃ pūjayāmyāśu parivārasamanvitam | saparyayā manomayyā sarvasaṃbhāraramyayā

तत एनं महादेवं पूजयिष्याम्यहं पुनः । पूजया बाह्यसंभोगमहत्या बहुरत्नया

tata enaṃ mahādevaṃ pūjayiṣyāmyahaṃ punaḥ | pūjayā bāhyasaṃbhogamahatyā bahuratnayā

प्रह्राद इति संचिन्त्य संभारभरभारिणा । मनसा पूजयामास माधवं कमलाधवम्

prahrāda iti saṃcintya saṃbhārabharabhāriṇā | manasā pūjayāmāsa mādhavaṃ kamalādhavam

रत्नौघपात्रपटलैश्चन्दनादिविलेपनैः । धूपैर्दीपैर्विचित्रैश्च नानाविभवभूषणैः

ratnaughapātrapaṭalaiścandanādivilepanaiḥ | dhūpairdīpairvicitraiśca nānāvibhavabhūṣaṇaiḥ

मन्दारमालावलनैर्हेमाब्जपटलोत्करैः । कल्पवृक्षलतागुच्छै रत्नस्तबकमण्डलैः

mandāramālāvalanairhemābjapaṭalotkaraiḥ | kalpavṛkṣalatāgucchai ratnastabakamaṇḍalaiḥ

पल्लवैर्दिव्यवृक्षाणां नानाकुसुमदामभिः । किंकिरातैर्बकैः कुन्दैश्चम्पकैरसितोत्पलैः

pallavairdivyavṛkṣāṇāṃ nānākusumadāmabhiḥ | kiṃkirātairbakaiḥ kundaiścampakairasitotpalaiḥ

कह्लारैः कुमुदैः काशैः खर्जूरैश्चूतकिंशुकैः । अशोकैर्मदनैर्बिल्वैः कर्णिकारैः किरातकैः

kahlāraiḥ kumudaiḥ kāśaiḥ kharjūraiścūtakiṃśukaiḥ | aśokairmadanairbilvaiḥ karṇikāraiḥ kirātakaiḥ

कदम्बैर्बकुलैर्निम्बैः सिन्दुवारैः सयूथकैः । पारिभद्रैगुग्गुलीभिर्बिन्दुकैः पुष्पकोत्करैः

kadambairbakulairnimbaiḥ sinduvāraiḥ sayūthakaiḥ | pāribhadraiguggulībhirbindukaiḥ puṣpakotkaraiḥ

प्रियङ्गुपटलैः पाटैः पाटलैर्धातुपाटलैः । आम्रैराम्रातकैर्गव्यैर्हरीतकबिभीतकैः

priyaṅgupaṭalaiḥ pāṭaiḥ pāṭalairdhātupāṭalaiḥ | āmrairāmrātakairgavyairharītakabibhītakaiḥ

शालतालतमालानां लताकुसुमपल्लवैः । कोमलैः कलिकाजालैः सहकारैः सकुङ्कुमैः

śālatālatamālānāṃ latākusumapallavaiḥ | komalaiḥ kalikājālaiḥ sahakāraiḥ sakuṅkumaiḥ

केतकैः शतपत्रैश्च तथैलामञ्जरीगणैः । सर्वसौन्दर्यसंमानैः स्वयमात्मार्पणैरपि

ketakaiḥ śatapatraiśca tathailāmañjarīgaṇaiḥ | sarvasaundaryasaṃmānaiḥ svayamātmārpaṇairapi

हरिं परमया भक्त्या जगद्विभवभव्यया । मनसा पूजयामास प्रह्रादोऽन्तःपुरे पतिम्

hariṃ paramayā bhaktyā jagadvibhavabhavyayā | manasā pūjayāmāsa prahrādo'ntaḥpure patim

अथ देवगृहे तस्मिन्बाह्यार्थैः परिपूर्णया । पूजया पूजयामास दानवेशो जनार्दनम्

atha devagṛhe tasminbāhyārthaiḥ paripūrṇayā | pūjayā pūjayāmāsa dānaveśo janārdanam

बहिर्द्रव्यैरनेनैव क्रमेण परमेश्वरम् । पुनःपुनः पूजयित्वा तुष्टिमान्दानवोऽभवत्

bahirdravyairanenaiva krameṇa parameśvaram | punaḥpunaḥ pūjayitvā tuṣṭimāndānavo'bhavat

ततस्ततः प्रभृत्येव प्रह्रादः परमेश्वरम् । तथैव प्रत्यहं भक्त्या पूजयामास पूर्णया

tatastataḥ prabhṛtyeva prahrādaḥ parameśvaram | tathaiva pratyahaṃ bhaktyā pūjayāmāsa pūrṇayā

अथ तस्मिन्पुरे दैत्यास्ततः प्रभृति वैष्णवाः । सर्व एवाभवन्भव्या राजा ह्याचारकारणम्

atha tasminpure daityāstataḥ prabhṛti vaiṣṇavāḥ | sarva evābhavanbhavyā rājā hyācārakāraṇam

जगाम वार्ता गगनं देवलोकमथारिहन् । विष्णोर्द्वेषं परित्यज्य भक्ता दैत्याः स्थिता इति

jagāma vārtā gaganaṃ devalokamathārihan | viṣṇordveṣaṃ parityajya bhaktā daityāḥ sthitā iti

देवा विस्मयमाजग्मुः शक्राद्याः समरुद्गणाः । गृहीता वैष्णवी भक्तिर्दैत्यैः किमिति राघव

devā vismayamājagmuḥ śakrādyāḥ samarudgaṇāḥ | gṛhītā vaiṣṇavī bhaktirdaityaiḥ kimiti rāghava

क्षीरोदे भोगिभोगस्थं विबुधा विस्मयाकुलाः । जग्मुरम्वरमुत्सृज्य हरिमाहवशालिनम्

kṣīrode bhogibhogasthaṃ vibudhā vismayākulāḥ | jagmuramvaramutsṛjya harimāhavaśālinam

तत्रैनं दैत्यवृत्तान्तं कथयामासुरस्य ते । पप्रच्छुश्चैनमासीनमपूर्वाश्चर्यविस्मयम्

tatrainaṃ daityavṛttāntaṃ kathayāmāsurasya te | papracchuścainamāsīnamapūrvāścaryavismayam

विबुधा ऊचुः । किमेतद्भगवन्दैत्या विरुद्धा ये सदैव ते । ते हि तन्मयतां याता मायेयमिति भाव्यते

vibudhā ūcuḥ | kimetadbhagavandaityā viruddhā ye sadaiva te | te hi tanmayatāṃ yātā māyeyamiti bhāvyate

क्व किलात्यन्तदुर्वृत्ता दानवा दलिताद्रयः । क्व पाश्चात्यमहाजन्मलभ्या भक्तिर्जनार्दने

kva kilātyantadurvṛttā dānavā dalitādrayaḥ | kva pāścātyamahājanmalabhyā bhaktirjanārdane

प्राकृतो गुणवाञ्जात इत्येषा भगवन्कथा । अकालपुष्पमालेव सुखायोद्वेजनाय च

prākṛto guṇavāñjāta ityeṣā bhagavankathā | akālapuṣpamāleva sukhāyodvejanāya ca

नोपपन्नं हि यद्यत्र तत्र तन्न विराजते । मध्ये काचकलापस्य महामूल्यो मणिर्यथा

nopapannaṃ hi yadyatra tatra tanna virājate | madhye kācakalāpasya mahāmūlyo maṇiryathā

यो यो यादृग्गुणो जन्तुः स तामेवैति संस्थितिम् । सदृशेष्वप्यजेषु श्वा न मध्ये रमते क्वचित्

yo yo yādṛgguṇo jantuḥ sa tāmevaiti saṃsthitim | sadṛśeṣvapyajeṣu śvā na madhye ramate kvacit

न तथा दुःखयन्त्यङ्गे मज्जन्त्यो वज्रसूचयः । वैसादृश्येन संबद्धा यथैता वस्तुदृष्टयः

na tathā duḥkhayantyaṅge majjantyo vajrasūcayaḥ | vaisādṛśyena saṃbaddhā yathaitā vastudṛṣṭayaḥ

यद्यत्र क्रमसंप्राप्तमुपपन्नमनिन्दितम् । तदेव राजते तत्र जलेऽम्भोजं नतु स्थले

yadyatra kramasaṃprāptamupapannamaninditam | tadeva rājate tatra jale'mbhojaṃ natu sthale

क्वाधमः प्राकृतारम्भो हीनकर्मरतिः सदा । वराको दानवो हीनजातिर्भक्तिः क्व वैष्णवी

kvādhamaḥ prākṛtārambho hīnakarmaratiḥ sadā | varāko dānavo hīnajātirbhaktiḥ kva vaiṣṇavī

कमलिनी परुषोषरभूगता सुखयतीह यथा न दुराश्रया । दितिसुतोऽपि हि माधवभक्तिमानिति कथा न तथेश सुखाय नः

kamalinī paruṣoṣarabhūgatā sukhayatīha yathā na durāśrayā | ditisuto'pi hi mādhavabhaktimāniti kathā na tatheśa sukhāya naḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे विबुधवाक्यं नाम द्वात्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vibudhavākyaṃ nāma dvātriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३३

त्रयस्त्रिंशः सर्गः

trayastriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । गर्जन्तमतिसंरब्धं सुरलोकमथारिहा । उवाच माधवो वाक्यं शिखिवृन्दमिवाम्बुदः

śrīvasiṣṭha uvāca | garjantamatisaṃrabdhaṃ suralokamathārihā | uvāca mādhavo vākyaṃ śikhivṛndamivāmbudaḥ

श्रीभगवानुवाच । विबुधा मा विषण्णाः स्थ प्रह्लादो भक्तिमानिति । पाश्चात्यं जन्म तस्येदं मोक्षार्होऽसावरिंदमः

śrībhagavānuvāca | vibudhā mā viṣaṇṇāḥ stha prahlādo bhaktimāniti | pāścātyaṃ janma tasyedaṃ mokṣārho'sāvariṃdamaḥ

अत उत्तरमेतेन गर्भता दनुजन्मना । न कर्तव्या प्रदग्धेन बीजेनेवाङ्कुरक्रिया

ata uttarametena garbhatā danujanmanā | na kartavyā pradagdhena bījenevāṅkurakriyā

गुणवान्निर्गुणो जात इत्यनर्थक्रमं विदुः । निर्गुणो गुणवाञ्जात इत्याहुः सिद्धिदं क्रमम्

guṇavānnirguṇo jāta ityanarthakramaṃ viduḥ | nirguṇo guṇavāñjāta ityāhuḥ siddhidaṃ kramam

आत्मीयानि विचित्राणि भुवनान्यमरोत्तमाः । प्रयात नासुखायैषा प्राह्लादी गुणितेह वः

ātmīyāni vicitrāṇi bhuvanānyamarottamāḥ | prayāta nāsukhāyaiṣā prāhlādī guṇiteha vaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा विबुधांस्तत्र क्षीरोदार्णववीचिषु । अन्तर्धानं ययौ देवस्तटतापिच्छगुच्छवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā vibudhāṃstatra kṣīrodārṇavavīciṣu | antardhānaṃ yayau devastaṭatāpicchagucchavat

सोऽपि संपूजितहरिः सुरौघो व्रजदम्बरम् । पुनर्मन्दरनिर्धूतात्कणजालमिवार्णवात्

so'pi saṃpūjitahariḥ suraugho vrajadambaram | punarmandaranirdhūtātkaṇajālamivārṇavāt

प्रह्लादं प्रति गीर्वाणास्ततः स्निग्धत्वमाययुः । महान्तो यत्र नोद्विग्नास्तत्र विश्वासवन्मनः

prahlādaṃ prati gīrvāṇāstataḥ snigdhatvamāyayuḥ | mahānto yatra nodvignāstatra viśvāsavanmanaḥ

प्रत्यहं पूजयामास देवदेवं जनार्दनम् । मनसा कर्मणा वाचा प्रह्लादो भक्तिमानिति

pratyahaṃ pūjayāmāsa devadevaṃ janārdanam | manasā karmaṇā vācā prahlādo bhaktimāniti

अथ पूजापरस्यास्य समवर्धन्त कालतः । विवेकानन्दवैराग्यविभवप्रमुखा गुणाः

atha pūjāparasyāsya samavardhanta kālataḥ | vivekānandavairāgyavibhavapramukhā guṇāḥ

नाभ्यनन्ददसौ भोगपूगं शुष्कमिव द्रुमम् । न चारमत कान्तासु मृगो लोकमहीष्विव

nābhyanandadasau bhogapūgaṃ śuṣkamiva drumam | na cāramata kāntāsu mṛgo lokamahīṣviva

न रेमे लोकचर्यासु शास्त्रार्थकथनादृते । न जायते रतिस्तस्य दृश्ये स्थल इवाजिनी

na reme lokacaryāsu śāstrārthakathanādṛte | na jāyate ratistasya dṛśye sthala ivājinī

न विशश्राम चेतोऽस्य भोगरोगानुरञ्जने । मुक्ताफलमसंश्लिष्टं मुक्ताफल इवामले

na viśaśrāma ceto'sya bhogarogānurañjane | muktāphalamasaṃśliṣṭaṃ muktāphala ivāmale

त्यक्तभोगादिकलनं विश्रान्तिमनुपागतम् । चेतः केवलमस्यासीद्दोलायामिव योजितम्

tyaktabhogādikalanaṃ viśrāntimanupāgatam | cetaḥ kevalamasyāsīddolāyāmiva yojitam

प्राह्लादीं तां स्थितिं विष्णुर्देवः क्षीरोदमन्दिरात् । विवेद सर्वगतया धिया परमकान्तया

prāhlādīṃ tāṃ sthitiṃ viṣṇurdevaḥ kṣīrodamandirāt | viveda sarvagatayā dhiyā paramakāntayā

अथ पातालमार्गेण विष्णुराह्लादिताग्रतः । पूजादेवगृहं तस्य प्रह्लादस्य समाययौ

atha pātālamārgeṇa viṣṇurāhlāditāgrataḥ | pūjādevagṛhaṃ tasya prahlādasya samāyayau

विज्ञायाभ्यागतं देवं पूजया द्विगुणेद्धया । दैत्येन्द्रः पुण्डरीकाक्षमादरात्पर्यपूजयत्

vijñāyābhyāgataṃ devaṃ pūjayā dviguṇeddhayā | daityendraḥ puṇḍarīkākṣamādarātparyapūjayat

पूजागृहगतं देवं प्रत्यक्षावस्थितं हरिम् । प्रह्लादः परमप्रीतो गिरा तुष्टाव पुष्टया

pūjāgṛhagataṃ devaṃ pratyakṣāvasthitaṃ harim | prahlādaḥ paramaprīto girā tuṣṭāva puṣṭayā

प्रह्लाद उवाच । त्रिभुवनभवनाभिरामकोशं सकलकलङ्कहरं परं प्रकाशम् । अशरणशरणं शरण्यमीशं हरिमजमच्युतमीश्वरं प्रपद्ये

prahlāda uvāca | tribhuvanabhavanābhirāmakośaṃ sakalakalaṅkaharaṃ paraṃ prakāśam | aśaraṇaśaraṇaṃ śaraṇyamīśaṃ harimajamacyutamīśvaraṃ prapadye

कुवलयदलनीलसंनिकाशं शरदमलाम्बरकोटरोपमानम् । भ्रमरतिमिरकज्जलाञ्जनाभं सरसिजचक्रगदाधरं प्रपद्ये

kuvalayadalanīlasaṃnikāśaṃ śaradamalāmbarakoṭaropamānam | bhramaratimirakajjalāñjanābhaṃ sarasijacakragadādharaṃ prapadye

विमलमलिकलापकोमलाङ्गं सितदलपङ्कजकुड्मलाभशङ्खम् । श्रुतिरणितविरञ्चिचञ्चरीकं स्वहृदयपद्मदलाश्रयं प्रपद्ये

vimalamalikalāpakomalāṅgaṃ sitadalapaṅkajakuḍmalābhaśaṅkham | śrutiraṇitavirañcicañcarīkaṃ svahṛdayapadmadalāśrayaṃ prapadye

सितनखगणतारकावकीर्णं स्मितधवलाननपीवरेन्दुबिम्बम् । हृदयमणिमरीचिजालगङ्गं हरिशरदम्बरमाततं प्रपद्ये

sitanakhagaṇatārakāvakīrṇaṃ smitadhavalānanapīvarendubimbam | hṛdayamaṇimarīcijālagaṅgaṃ hariśaradambaramātataṃ prapadye

अविरलकृतसृष्टिसर्वलीनं सततमजातमवर्धनं विशालम् । गुणशतजरठाभिजातदेहं तरुदलशायिनमर्भकं प्रपद्ये

aviralakṛtasṛṣṭisarvalīnaṃ satatamajātamavardhanaṃ viśālam | guṇaśatajaraṭhābhijātadehaṃ tarudalaśāyinamarbhakaṃ prapadye

नवविकसितपद्मरेणुगौरं स्फुटकमलावपुषा विभूषिताङ्गम् । दिनशमसमयारुणाङ्गरागं कनकनिभाम्बरसुन्दरं प्रपद्ये

navavikasitapadmareṇugauraṃ sphuṭakamalāvapuṣā vibhūṣitāṅgam | dinaśamasamayāruṇāṅgarāgaṃ kanakanibhāmbarasundaraṃ prapadye

दितिसुतनलिनीतुषारपातं सुरनलिनीसततोदितार्कबिम्बम् । कमलजनलिनीजलावपूरं हृदि नलिनीनिलयं विभुं प्रपद्ये

ditisutanalinītuṣārapātaṃ suranalinīsatatoditārkabimbam | kamalajanalinījalāvapūraṃ hṛdi nalinīnilayaṃ vibhuṃ prapadye

त्रिभुवननलिनीसितारविन्दं तिमिरसमानविमोहदीपमग्र्यम् । स्फुटतरमजडं चिदात्मतत्त्वं जगदखिलार्तिहरं हरिं प्रपद्ये

tribhuvananalinīsitāravindaṃ timirasamānavimohadīpamagryam | sphuṭataramajaḍaṃ cidātmatattvaṃ jagadakhilārtiharaṃ hariṃ prapadye

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति गुणबहुलाभिर्वाग्भिरभ्यर्चितोऽसौ हरिरसुरविनाशः श्रीनिषण्णांसदेशः । जलद इव मयूरं प्रीतिमान्प्रीयमाणं कुवलयदलनीलः प्रत्युवाचासुरेन्द्रम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti guṇabahulābhirvāgbhirabhyarcito'sau harirasuravināśaḥ śrīniṣaṇṇāṃsadeśaḥ | jalada iva mayūraṃ prītimānprīyamāṇaṃ kuvalayadalanīlaḥ pratyuvācāsurendram

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे नारायणागमनं नाम त्रयस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe nārāyaṇāgamanaṃ nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३४

चतुस्त्रिंशः सर्गः

catustriṃśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । वरं गुणनिधे दैत्यकुलचूडामहामणे । गृहाणाभिमतं भूयो जन्म दुःखोपशान्तये

śrībhagavānuvāca | varaṃ guṇanidhe daityakulacūḍāmahāmaṇe | gṛhāṇābhimataṃ bhūyo janma duḥkhopaśāntaye

प्रह्लाद उवाच । सर्वसंकल्पफलद सर्वलोकान्तरस्थित । यदुदारतमं वेत्सि तदेवादिश मे विभो

prahlāda uvāca | sarvasaṃkalpaphalada sarvalokāntarasthita | yadudāratamaṃ vetsi tadevādiśa me vibho

श्रीभगवानुवाच । सर्वसंभ्रमसंशान्त्यै परमाय फलाय च । ब्रह्मविश्रान्तिपर्यन्तो विचारोऽस्तु तवानघ

śrībhagavānuvāca | sarvasaṃbhramasaṃśāntyai paramāya phalāya ca | brahmaviśrāntiparyanto vicāro'stu tavānagha

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा दितिपुत्रेन्द्रं विष्णुरन्तरधीयत । कृतघर्घरनिर्ह्रादस्तरङ्गस्तोयधेरिव

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā ditiputrendraṃ viṣṇurantaradhīyata | kṛtaghargharanirhrādastaraṅgastoyadheriva

विष्णावन्तर्हिते देवे पूजायां कुसुमाञ्जलिम् । पाश्चात्यं दानवस्त्वक्त्वा मणिरत्नपरिष्कृतम्

viṣṇāvantarhite deve pūjāyāṃ kusumāñjalim | pāścātyaṃ dānavastvaktvā maṇiratnapariṣkṛtam

पद्मासनस्थोऽतिमुदा ह्युपविश्य वरासने । स्तोत्रपाठविधावन्तश्चिन्तयामास चेतसा

padmāsanastho'timudā hyupaviśya varāsane | stotrapāṭhavidhāvantaścintayāmāsa cetasā

विचारवानेव भवान्भवत्विति भवारिणा । देवेनोक्तोऽस्मि तेनान्तः करोम्यात्मविचारणम्

vicāravāneva bhavānbhavatviti bhavāriṇā | devenokto'smi tenāntaḥ karomyātmavicāraṇam

किमहं नाम तावत्स्यां योऽस्मिन्भुवनडम्बरे । वच्मि गच्छामि तिष्ठामि प्रयत्नेनाहरामि च

kimahaṃ nāma tāvatsyāṃ yo'sminbhuvanaḍambare | vacmi gacchāmi tiṣṭhāmi prayatnenāharāmi ca

जगत्तावदिदं नाहं सवृक्षतृणपर्वतम् । यद्बाह्यमलमत्यन्तं तत्स्यां कथमहं किल

jagattāvadidaṃ nāhaṃ savṛkṣatṛṇaparvatam | yadbāhyamalamatyantaṃ tatsyāṃ kathamahaṃ kila

असन्नभ्युदितो मूकः पवनैः स्फुरितः क्षणम् । कालेनाल्पेन विलयी देहो नाहमचेतनः

asannabhyudito mūkaḥ pavanaiḥ sphuritaḥ kṣaṇam | kālenālpena vilayī deho nāhamacetanaḥ

जडया कर्णशष्कुल्या कल्प्यमानः क्षणक्षयी । शून्याकृतिः शून्यभवः शब्दो नाहमचेतनः

jaḍayā karṇaśaṣkulyā kalpyamānaḥ kṣaṇakṣayī | śūnyākṛtiḥ śūnyabhavaḥ śabdo nāhamacetanaḥ

त्वचा क्षणविनाशिन्या प्राप्यमप्राप्यमप्यथ । चित्प्रसादोपलब्धात्मस्पर्शनं नास्म्यचेतनम्

tvacā kṣaṇavināśinyā prāpyamaprāpyamapyatha | citprasādopalabdhātmasparśanaṃ nāsmyacetanam

बद्धात्मा जिह्वया तुच्छो लोलया लोलसत्तया । स्वल्पस्पन्दो द्रव्यनिष्ठो रसो नाहमचेतनः

baddhātmā jihvayā tuccho lolayā lolasattayā | svalpaspando dravyaniṣṭho raso nāhamacetanaḥ

दृश्यदर्शनयोर्लीनं क्षयिक्षणविनाशिनोः । केवले द्रष्टरि क्षीणं रूपं नाहमचेतनम्

dṛśyadarśanayorlīnaṃ kṣayikṣaṇavināśinoḥ | kevale draṣṭari kṣīṇaṃ rūpaṃ nāhamacetanam

नासयाप्यन्धजडया क्षयिण्या परिकल्पितः । पेलवोऽनियताकारो गन्धो नाहमचेतनः

nāsayāpyandhajaḍayā kṣayiṇyā parikalpitaḥ | pelavo'niyatākāro gandho nāhamacetanaḥ

निर्ममोऽमननः शान्तो गतपञ्चेन्द्रियभ्रमः । शुद्धचेतन एवाहं कलाकलनवर्जितः

nirmamo'mananaḥ śānto gatapañcendriyabhramaḥ | śuddhacetana evāhaṃ kalākalanavarjitaḥ

चेत्यवर्जितचिन्मात्रमहमेषोऽवभासकः । सबाह्याभ्यन्तरव्यापी निष्कलामलसन्मयः

cetyavarjitacinmātramahameṣo'vabhāsakaḥ | sabāhyābhyantaravyāpī niṣkalāmalasanmayaḥ

अनेन चेतनेनेमे सर्वे घटपटादयः । सूर्यान्ता अवभास्यन्ते दीपेनोत्तमतेजसा

anena cetaneneme sarve ghaṭapaṭādayaḥ | sūryāntā avabhāsyante dīpenottamatejasā

आ इदानीं स्मृतं सत्यमेतत्तदखिलं मया । निर्विकल्पचिदाभास एष आत्मास्मि सर्वगः

ā idānīṃ smṛtaṃ satyametattadakhilaṃ mayā | nirvikalpacidābhāsa eṣa ātmāsmi sarvagaḥ

अनेनैताः स्फुरन्तीह विचित्रेन्द्रियवृत्तयः । तेजसान्तःप्रकाशेन यथाग्निकणपङ्क्तयः

anenaitāḥ sphurantīha vicitrendriyavṛttayaḥ | tejasāntaḥprakāśena yathāgnikaṇapaṅktayaḥ

अनेनैताः स्फुरन्तीह विचित्रेन्द्रियपङ्क्तयः । सर्वगेन निदाघेन यथा मरुमरीचिकाः

anenaitāḥ sphurantīha vicitrendriyapaṅktayaḥ | sarvagena nidāghena yathā marumarīcikāḥ

अनेनैतत्पदार्थानां वस्तुत्वं प्रतिपाद्यते । शुक्लादिगुणवत्त्वं स्वं प्रदीपेनेव वाससाम्

anenaitatpadārthānāṃ vastutvaṃ pratipādyate | śuklādiguṇavattvaṃ svaṃ pradīpeneva vāsasām

असावेव हि भूतानां सर्वेषामेव जाग्रताम् । सर्वानुभविताभूमिरात्मा मुकुरवत्स्थितः

asāveva hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva jāgratām | sarvānubhavitābhūmirātmā mukuravatsthitaḥ

तस्यैकस्याविकल्पस्य चिद्दीपस्य प्रसादतः । उष्णोऽर्कः शिशिरश्चन्द्रो घनोऽद्रिर्विद्रुतं पयः

tasyaikasyāvikalpasya ciddīpasya prasādataḥ | uṣṇo'rkaḥ śiśiraścandro ghano'drirvidrutaṃ payaḥ

सातत्येनानुभूतानां सर्वेषां च जगत्स्थितौ । एतत्कारणमाद्यं तत्कारणं नास्य विद्यते

sātatyenānubhūtānāṃ sarveṣāṃ ca jagatsthitau | etatkāraṇamādyaṃ tatkāraṇaṃ nāsya vidyate

सातत्येनानुभूतानां पदार्थानामनेन तत् । पदार्थत्वमुदेत्युच्चैः प्रतापेनेव तप्तता

sātatyenānubhūtānāṃ padārthānāmanena tat | padārthatvamudetyuccaiḥ pratāpeneva taptatā

अनाकारात्कारणाच्च सर्वकारणकारणात् । एतस्मादिदमुत्पन्नं जगच्छैत्यं हिमादिव

anākārātkāraṇācca sarvakāraṇakāraṇāt | etasmādidamutpannaṃ jagacchaityaṃ himādiva

ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां कारणानां जगत्स्थितौ । एतत्कारणमाद्यं तत्कारणं नास्य विद्यते

brahmaviṣṇvindrarudrāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthitau | etatkāraṇamādyaṃ tatkāraṇaṃ nāsya vidyate

चिच्चेत्यद्रष्टदृश्यादिनामभिर्वर्जितात्मने । स्वयं सकृद्विभाताय मह्यमस्मै नमो नमः

ciccetyadraṣṭadṛśyādināmabhirvarjitātmane | svayaṃ sakṛdvibhātāya mahyamasmai namo namaḥ

एतस्मिन्सर्वभूतानि निर्विकल्पचिदात्मनि । गुणभूतानि भूतेशे तिष्ठन्ति विविशन्ति च

etasminsarvabhūtāni nirvikalpacidātmani | guṇabhūtāni bhūteśe tiṣṭhanti viviśanti ca

यत्किलानेन कलितं चेतनेनान्तरात्मना । तत्तद्भवति सर्वत्र नेतरत्सदपि स्थितम्

yatkilānena kalitaṃ cetanenāntarātmanā | tattadbhavati sarvatra netaratsadapi sthitam

यच्चिता कलितं किंचित्तदाप्नोति निजं पदम् । यच्चिताकलितं नेह तत्सदप्यन्तमागतम्

yaccitā kalitaṃ kiṃcittadāpnoti nijaṃ padam | yaccitākalitaṃ neha tatsadapyantamāgatam

इमे घटपटाकाराः पदार्थशतपङ्क्तयः । जागत्यो विपुलादर्शे ह्यस्मिन्व्योमनि बिम्बिताः

ime ghaṭapaṭākārāḥ padārthaśatapaṅktayaḥ | jāgatyo vipulādarśe hyasminvyomani bimbitāḥ

एतद्वृद्धं वृद्धतरे क्षयि क्षयिणि जायते । पदार्थे सदसच्चापि प्रतिबिम्बार्कवत्स्थितम्

etadvṛddhaṃ vṛddhatare kṣayi kṣayiṇi jāyate | padārthe sadasaccāpi pratibimbārkavatsthitam

अदृश्यं सर्वभूतानां प्राप्यं गलितचेतसाम् । एतत्तद्दृश्यते सद्भिः परं व्योमातिनिर्मलम्

adṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ prāpyaṃ galitacetasām | etattaddṛśyate sadbhiḥ paraṃ vyomātinirmalam

इयमभ्युदयं याति नानादृश्यसुमञ्जरी । आचारचञ्चरीकाढ्या एतस्मात्कारणद्रुमात्

iyamabhyudayaṃ yāti nānādṛśyasumañjarī | ācāracañcarīkāḍhyā etasmātkāraṇadrumāt

अस्मादियमुदेत्युच्चैः संसाररचनाचला । विचित्रतरुगुल्माढ्या शैलादिव वनावली

asmādiyamudetyuccaiḥ saṃsāraracanācalā | vicitratarugulmāḍhyā śailādiva vanāvalī

सर्वेषामविभिन्नोऽसौ त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां चिदात्मा संप्रकाशकः

sarveṣāmavibhinno'sau trailokyodaravartinām | brahmādīnāṃ tṛṇāntānāṃ cidātmā saṃprakāśakaḥ

एकोऽसावहमाद्यन्तरहितः सर्वगाकृतिः । चराचराणां भूतानामन्तः स्वानुभवः स्थितः

eko'sāvahamādyantarahitaḥ sarvagākṛtiḥ | carācarāṇāṃ bhūtānāmantaḥ svānubhavaḥ sthitaḥ

अस्य तस्य ममेमानि स्थावराणि चराणि च । परिसंख्यादिहीनानि शरीराणि बहूनि च

asya tasya mamemāni sthāvarāṇi carāṇi ca | parisaṃkhyādihīnāni śarīrāṇi bahūni ca

एकोऽसावनुभूत्यात्मा स्वानुभूतिवशात्स्वयम् । सर्वदृग्द्रष्टृदृश्यत्वात्सहस्रकरलोचनः

eko'sāvanubhūtyātmā svānubhūtivaśātsvayam | sarvadṛgdraṣṭṛdṛśyatvātsahasrakaralocanaḥ

एषोऽसावहमाकाशे सूर्यदेहेन चारुणा । विहरामीतरेणापि वायुदेहेन वायुना

eṣo'sāvahamākāśe sūryadehena cāruṇā | viharāmītareṇāpi vāyudehena vāyunā

ममैतद्वपुरानीलं शङ्खचक्रगदाधरम् । सर्वसौभाग्यसीमान्तं ह्यस्मिञ्जगति वल्गति

mamaitadvapurānīlaṃ śaṅkhacakragadādharam | sarvasaubhāgyasīmāntaṃ hyasmiñjagati valgati

अहमस्मिन्समुद्भूतः पद्मासनगतः सदा । निर्विकल्पसमाधिस्थः परां निर्वृतिमागतः

ahamasminsamudbhūtaḥ padmāsanagataḥ sadā | nirvikalpasamādhisthaḥ parāṃ nirvṛtimāgataḥ

अहं त्रिनेत्रयाऽऽकृत्या गौरीवक्त्राब्जषट्पदः । सर्गान्ते संहरामीदं कूर्मोऽङ्गपटलं यथा

ahaṃ trinetrayā''kṛtyā gaurīvaktrābjaṣaṭpadaḥ | sargānte saṃharāmīdaṃ kūrmo'ṅgapaṭalaṃ yathā

अहमिन्द्रेण रूपेण त्रिलोकीमखिलामिमाम् । पालयामि क्रमप्राप्तां मठिकामिव तापसः

ahamindreṇa rūpeṇa trilokīmakhilāmimām | pālayāmi kramaprāptāṃ maṭhikāmiva tāpasaḥ

स्त्रीपुमानहमेवैतत्कुमारो ह्यहमित्यपि । जीर्णोऽहं देहधारित्वाज्जातोऽहं विश्वतोमुखः

strīpumānahamevaitatkumāro hyahamityapi | jīrṇo'haṃ dehadhāritvājjāto'haṃ viśvatomukhaḥ

अहं तृणलतागुल्मजालं रसतया स्थितः । उत्थापयामि चिद्भूमेः कूपोऽन्तरलतामिव

ahaṃ tṛṇalatāgulmajālaṃ rasatayā sthitaḥ | utthāpayāmi cidbhūmeḥ kūpo'ntaralatāmiva

स्वलीलार्थमिदं चारु जगदाडम्बरं ततम् । मयाभिजातबालेन पङ्कक्रीडनकं यथा

svalīlārthamidaṃ cāru jagadāḍambaraṃ tatam | mayābhijātabālena paṅkakrīḍanakaṃ yathā

मयेदमाप्यते सर्वं सत्ता मां प्राप्य गच्छति । मत्परित्यक्तमेतच्च सदप्येव न किंचन

mayedamāpyate sarvaṃ sattā māṃ prāpya gacchati | matparityaktametacca sadapyeva na kiṃcana

मयि स्फारे चिदादर्शे प्रतिबिम्बं यदागतम् । तदस्ति नेतरद्यस्मान्मत्तोऽन्यन्नेह विद्यते

mayi sphāre cidādarśe pratibimbaṃ yadāgatam | tadasti netaradyasmānmatto'nyanneha vidyate

कुसुमेष्वहमामोदः पुष्पपत्रेष्वहं छविः । छविष्वहं रूपकला रूपेष्वनुभवोऽप्यहम्

kusumeṣvahamāmodaḥ puṣpapatreṣvahaṃ chaviḥ | chaviṣvahaṃ rūpakalā rūpeṣvanubhavo'pyaham

यद्यत्किंचिदिदं दृश्यं जगत्स्थावरजङ्गमम् । सर्वसंकल्परहितं तच्चित्तत्त्वमहं परम्

yadyatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | sarvasaṃkalparahitaṃ taccittattvamahaṃ param

आद्या रसमयी शक्ती रसौघो विस्तृतो यया । सा यथा दारुकुड्येषु तथाहं सर्ववस्तुषु

ādyā rasamayī śaktī rasaugho vistṛto yayā | sā yathā dārukuḍyeṣu tathāhaṃ sarvavastuṣu

परमां तामहं सर्वपदार्थान्तरवर्तिताम् । उपेत्य संविद्वैचित्र्यं प्रतनोमि स्वयेच्छया

paramāṃ tāmahaṃ sarvapadārthāntaravartitām | upetya saṃvidvaicitryaṃ pratanomi svayecchayā

घृतं यथान्तः पयसो रसशक्तिर्यथा जले । चिच्छक्तिः सर्वभावेषु तथान्तरहमास्थितः

ghṛtaṃ yathāntaḥ payaso rasaśaktiryathā jale | cicchaktiḥ sarvabhāveṣu tathāntarahamāsthitaḥ

इदं जगत्त्रिकालस्थं चिति मध्ये च संस्थितम् । चेत्योपचाररहितं वस्तुजातमिवावनौ

idaṃ jagattrikālasthaṃ citi madhye ca saṃsthitam | cetyopacārarahitaṃ vastujātamivāvanau

भरिताशेषदिक्कुक्षिस्त्यक्तसंकोचविभ्रमः । सर्वस्थः सर्वकर्ता च विराट् सम्राडहं स्थितः

bharitāśeṣadikkukṣistyaktasaṃkocavibhramaḥ | sarvasthaḥ sarvakartā ca virāṭ samrāḍahaṃ sthitaḥ

अपूर्वमनिबद्धेन्द्रमशस्त्रदलितामरम् । अप्रार्थितं मे संप्राप्तं जगद्राज्यमिदं ततम्

apūrvamanibaddhendramaśastradalitāmaram | aprārthitaṃ me saṃprāptaṃ jagadrājyamidaṃ tatam

अहो नु विततात्मास्मि न माम्यप्यात्मनात्मनि । कल्पान्तपवनाधूत एकार्णव इवार्णवे

aho nu vitatātmāsmi na māmyapyātmanātmani | kalpāntapavanādhūta ekārṇava ivārṇave

नात्मन्यन्तमवाप्नोमि स्वस्थेऽन्तः स्वदिते स्वयम् । क्षीरवारिनिधौ पङ्गुः सरीसृप इव स्फुरन्

nātmanyantamavāpnomi svasthe'ntaḥ svadite svayam | kṣīravārinidhau paṅguḥ sarīsṛpa iva sphuran

स्वल्पेयं मठिका ब्राह्मी जगन्नाम्नी सुसंकटा । गजो बिल्व इव स्वाङ्गे न माति विपुलं वपुः

svalpeyaṃ maṭhikā brāhmī jagannāmnī susaṃkaṭā | gajo bilva iva svāṅge na māti vipulaṃ vapuḥ

विरिञ्चिभवनात्पारे तत्त्वान्तेऽप्याहरत्पदम् । प्रसरत्येव मे रूपमद्यापि न निवर्तते

viriñcibhavanātpāre tattvānte'pyāharatpadam | prasaratyeva me rūpamadyāpi na nivartate

अयं नामाहमित्यन्तः कुतो निरवलम्बना । अपर्यन्ताकृतेरेषा किलासीत्स्वल्पता मम

ayaṃ nāmāhamityantaḥ kuto niravalambanā | aparyantākṛtereṣā kilāsītsvalpatā mama

भवानयमयं चाहमिति मिथ्यैव विभ्रमः । कोदेहः कोऽप्यदेहो वा को मृतः कश्च जीवति

bhavānayamayaṃ cāhamiti mithyaiva vibhramaḥ | kodehaḥ ko'pyadeho vā ko mṛtaḥ kaśca jīvati

वराकाः पेलवधियो बभूवुर्मे पितामहाः । ये साम्राज्यमिदं त्यक्त्वा रेमिरे भवभूमिषु

varākāḥ pelavadhiyo babhūvurme pitāmahāḥ | ye sāmrājyamidaṃ tyaktvā remire bhavabhūmiṣu

क्वेयं किल महादृष्टिर्भरिता ब्रह्मबृंहिता । क्व सरीसृपभीमाशा भीमा राज्यविभूतिभिः

kveyaṃ kila mahādṛṣṭirbharitā brahmabṛṃhitā | kva sarīsṛpabhīmāśā bhīmā rājyavibhūtibhiḥ

अनन्तानन्दसंभोगा परोपशमशालिनी । शुद्धेयं चिन्मयी दृष्टिजयत्यखिलदृष्टिषु

anantānandasaṃbhogā paropaśamaśālinī | śuddheyaṃ cinmayī dṛṣṭijayatyakhiladṛṣṭiṣu

सर्वभावान्तरस्थाय चेत्यमुक्तचिदात्मने । प्रत्यक्चेतनरूपाय मह्यमेव नमो नमः

sarvabhāvāntarasthāya cetyamuktacidātmane | pratyakcetanarūpāya mahyameva namo namaḥ

जयाम्यहमजो जातो जीर्णसंसारसंसृतिः । प्राप्तप्राप्यो महात्मायं जीवामि च जयामि च

jayāmyahamajo jāto jīrṇasaṃsārasaṃsṛtiḥ | prāptaprāpyo mahātmāyaṃ jīvāmi ca jayāmi ca

इदमुत्तमसाम्राज्यं बोधं संत्यज्य शाश्वतम् । न रमेऽहमरम्यासु राज्यदुःखविभूतिषु

idamuttamasāmrājyaṃ bodhaṃ saṃtyajya śāśvatam | na rame'hamaramyāsu rājyaduḥkhavibhūtiṣu

दारुवारिदृषन्मात्रे लुलितो यो धरातले । धिग्वराकमनात्मज्ञं तं कुदानवकीटकम्

dāruvāridṛṣanmātre lulito yo dharātale | dhigvarākamanātmajñaṃ taṃ kudānavakīṭakam

अविद्यैकात्मभिर्द्रव्यैरविद्यामयमङ्गकम् । अज्ञेन संतर्पयता किं नाम गुरुणा कृतम्

avidyaikātmabhirdravyairavidyāmayamaṅgakam | ajñena saṃtarpayatā kiṃ nāma guruṇā kṛtam

वर्षाणि कतिचित्प्राप्य जगच्छ्रीमठिकामिमाम् । किं नाम प्रापदुचितं हिरण्यकशिपुः किल

varṣāṇi katicitprāpya jagacchrīmaṭhikāmimām | kiṃ nāma prāpaducitaṃ hiraṇyakaśipuḥ kila

अनास्वाद्येदमानन्दं जगद्राज्यशतान्यपि । समास्वादयता नेह किंचिदास्वादितं भवेत्

anāsvādyedamānandaṃ jagadrājyaśatānyapi | samāsvādayatā neha kiṃcidāsvāditaṃ bhavet

न किंचिद्येन संप्राप्तं तेनेदं परमामृतम् । संप्राप्यान्तः प्रपूर्णेन सर्वं प्राप्तमखण्डितम्

na kiṃcidyena saṃprāptaṃ tenedaṃ paramāmṛtam | saṃprāpyāntaḥ prapūrṇena sarvaṃ prāptamakhaṇḍitam

त्यक्त्वा पदमिदं मूर्खो मितमेति न पण्डितः । उष्ट्रो हि त्यक्तसुलतः कण्टकं याति नेतरः

tyaktvā padamidaṃ mūrkho mitameti na paṇḍitaḥ | uṣṭro hi tyaktasulataḥ kaṇṭakaṃ yāti netaraḥ

परां दृष्टिमिमां त्यक्त्वा दग्धराज्ये रमेत कः । कस्त्यक्त्वेक्षुरसं प्राज्ञः कटु निम्बपयः पिबेत्

parāṃ dṛṣṭimimāṃ tyaktvā dagdharājye rameta kaḥ | kastyaktvekṣurasaṃ prājñaḥ kaṭu nimbapayaḥ pibet

मूर्खा एव हि ते सर्वे बभुवुर्मे पितामहाः । इमां दृष्टिं परित्यज्य रेमिरे राज्यसंकटे

mūrkhā eva hi te sarve babhuvurme pitāmahāḥ | imāṃ dṛṣṭiṃ parityajya remire rājyasaṃkaṭe

क्व फुल्लानन्दनस्थल्यः क्व दग्धमरुभूमयः । क्वेमा बोधदृशः शान्ताः क्व भोगेष्वात्मबुद्धयः

kva phullānandanasthalyaḥ kva dagdhamarubhūmayaḥ | kvemā bodhadṛśaḥ śāntāḥ kva bhogeṣvātmabuddhayaḥ

न किंचिदपि त्रैलोक्ये यद्राज्यमपि वाञ्छते । सर्वमस्त्येव चित्तत्त्वे तत्कस्मान्नानुभूयते

na kiṃcidapi trailokye yadrājyamapi vāñchate | sarvamastyeva cittattve tatkasmānnānubhūyate

चिता सर्वस्थया स्वस्थसमया निर्विकारया । सर्वया सर्वदा सर्वं सर्वतः साधु लभ्यते

citā sarvasthayā svasthasamayā nirvikārayā | sarvayā sarvadā sarvaṃ sarvataḥ sādhu labhyate

भासिनी तैजसी शक्तिरमृतप्राप्तिरैन्दवी । ब्राह्मी महत्ता महती शाक्री त्रैलोक्यराजता

bhāsinī taijasī śaktiramṛtaprāptiraindavī | brāhmī mahattā mahatī śākrī trailokyarājatā

परमा पूर्णता शार्वी जयलक्ष्मीश्च वैष्णवी । मानसी शीघ्रगतिता बलवत्ता च वायवी

paramā pūrṇatā śārvī jayalakṣmīśca vaiṣṇavī | mānasī śīghragatitā balavattā ca vāyavī

आग्नेयी दाहकलना पायसी रसनिर्वृतिः । मौनी महातपःसिद्धिर्विद्या बार्हस्पती तथा

āgneyī dāhakalanā pāyasī rasanirvṛtiḥ | maunī mahātapaḥsiddhirvidyā bārhaspatī tathā

वैमानिकी व्योमगतिः स्थिरता चापि पार्वती । गम्भीरताथ सामुद्री मैरवी च महोन्नतिः

vaimānikī vyomagatiḥ sthiratā cāpi pārvatī | gambhīratātha sāmudrī mairavī ca mahonnatiḥ

शमश्रीः सौगती सौम्या मादिरी मदलोलता । माधवी पुष्पमयता वार्षिकी घनशब्दिता

śamaśrīḥ saugatī saumyā mādirī madalolatā | mādhavī puṣpamayatā vārṣikī ghanaśabditā

याक्षी च मायामयता नाभसी निष्कलङ्कता । शीततापि च तौषारी नैदाघी तापतप्तता

yākṣī ca māyāmayatā nābhasī niṣkalaṅkatā | śītatāpi ca tauṣārī naidāghī tāpataptatā

एताश्चान्यास्तथा बह्वयो देशकालक्रियात्मिकाः । नानाकारविकारोत्थास्त्रिकालोदरसंस्थिताः

etāścānyāstathā bahvayo deśakālakriyātmikāḥ | nānākāravikārotthāstrikālodarasaṃsthitāḥ

विचित्राः शक्तयः स्वस्थसमया निर्विकारया । चिता क्रियन्ते परया कलाकलनयुक्तया

vicitrāḥ śaktayaḥ svasthasamayā nirvikārayā | citā kriyante parayā kalākalanayuktayā

विकल्पहीना चित्सर्वा पदार्थशतदृष्टिषु । सममेवाभिपतति प्रभा प्राभाकरी यथा

vikalpahīnā citsarvā padārthaśatadṛṣṭiṣu | samamevābhipatati prabhā prābhākarī yathā

सर्वाशाकोशविश्रान्तां पदार्थपटलीं महीम् । कालत्रयेहाकलितां यथानुभवति क्षणात्

sarvāśākośaviśrāntāṃ padārthapaṭalīṃ mahīm | kālatrayehākalitāṃ yathānubhavati kṣaṇāt

तथा समस्तसंसारबृहद्दृश्यदशाश्रियम् । कालत्रयस्थाममला चिच्चेतति तदात्मिका

tathā samastasaṃsārabṛhaddṛśyadaśāśriyam | kālatrayasthāmamalā ciccetati tadātmikā

तुल्यकालपरामृष्टा त्रिकालकलनाशता । अनन्तभुवनाभोगा परिपूर्णैव शुद्धचित्

tulyakālaparāmṛṣṭā trikālakalanāśatā | anantabhuvanābhogā paripūrṇaiva śuddhacit

परामृष्टत्रिकालाया दृष्टानन्तदृशश्चितः । समतापरपर्याया पूर्णतैवावशिष्यते

parāmṛṣṭatrikālāyā dṛṣṭānantadṛśaścitaḥ | samatāparaparyāyā pūrṇataivāvaśiṣyate

तुल्यकालावबुद्धेन स्वादुना कटुनापि चित् । समेन समतामेति मधुनिम्बानुभूतिवत्

tulyakālāvabuddhena svādunā kaṭunāpi cit | samena samatāmeti madhunimbānubhūtivat

त्यक्तसंकल्पकलया सूक्ष्मया चिद्व्यवस्थया । सर्वभावानुगतया सत्ताद्वैतैकरूपया

tyaktasaṃkalpakalayā sūkṣmayā cidvyavasthayā | sarvabhāvānugatayā sattādvaitaikarūpayā

विचित्रापि पदार्थश्रीरन्योन्यवलितान्तरा । तुल्यकालानुभवना साम्येनैवानुभूयते

vicitrāpi padārthaśrīranyonyavalitāntarā | tulyakālānubhavanā sāmyenaivānubhūyate

भावेनाभावमाश्रित्य भावस्त्यजति दुःखताम् । प्रेक्ष्य भावमभावेन भावस्त्यजति दुष्टताम्

bhāvenābhāvamāśritya bhāvastyajati duḥkhatām | prekṣya bhāvamabhāvena bhāvastyajati duṣṭatām

100

कालत्रयमपश्यन्त्या हीनायाश्चेत्यबन्धनैः । चितश्चेत्यमुपेक्षिण्याः समतैवावशिष्यते

kālatrayamapaśyantyā hīnāyāścetyabandhanaiḥ | citaścetyamupekṣiṇyāḥ samataivāvaśiṣyate

101

याति वाचामगम्यत्वादसत्तामिव शाश्वतीम् । नैरात्म्यसिद्धान्तदशामुपयातेव तिष्ठति

yāti vācāmagamyatvādasattāmiva śāśvatīm | nairātmyasiddhāntadaśāmupayāteva tiṣṭhati

102

भवत्यात्मा तथा ब्रह्म न किंचिच्चाखिलं च वा । परमोपशमेऽलीना मोक्षनाम्ना परोच्यते

bhavatyātmā tathā brahma na kiṃciccākhilaṃ ca vā | paramopaśame'līnā mokṣanāmnā parocyate

103

संकल्पकलिता त्वेषा मन्दाभासतया जगत् । न सम्यक्पश्यतीदं चिदृष्टिः पटलिनी यथा

saṃkalpakalitā tveṣā mandābhāsatayā jagat | na samyakpaśyatīdaṃ cidṛṣṭiḥ paṭalinī yathā

104

ईहानीहामयैरन्तर्या चिदावलिता मलैः । सा हि नोड्डयितुं शक्ता पाशबद्धेव पक्षिणी

īhānīhāmayairantaryā cidāvalitā malaiḥ | sā hi noḍḍayituṃ śaktā pāśabaddheva pakṣiṇī

105

संकल्पकलनेनैव ये केचन जना इमे । पतिता मोहजालेषु विनेत्रा इव पक्षिणः

saṃkalpakalanenaiva ye kecana janā ime | patitā mohajāleṣu vinetrā iva pakṣiṇaḥ

106

संकल्पजालवलितैर्विषयावटपातिभिः । पदवी गतबाधेयं न दृष्टा मत्पितामहैः

saṃkalpajālavalitairviṣayāvaṭapātibhiḥ | padavī gatabādheyaṃ na dṛṣṭā matpitāmahaiḥ

107

दिनैः कतिपयैरेव स्फुरिता धरणीतले । वराकास्तेन ते नष्टा मशकाः कुहरेष्विव

dinaiḥ katipayaireva sphuritā dharaṇītale | varākāstena te naṣṭā maśakāḥ kuhareṣviva

108

यद्यज्ञास्यन्निमे तत्त्वं भोगदुःखार्थिनस्तदा । भावाभावान्धकूपेषु नापतिष्यन्हताशयाः

yadyajñāsyannime tattvaṃ bhogaduḥkhārthinastadā | bhāvābhāvāndhakūpeṣu nāpatiṣyanhatāśayāḥ

109

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन जन्तवः । धराविवरमग्नानां कीटानां समतां गताः

icchādveṣasamutthena dvandvamohena jantavaḥ | dharāvivaramagnānāṃ kīṭānāṃ samatāṃ gatāḥ

110

ईहितानीहिताकाराः कलनामृगतृष्णिकाः । सत्यावबोधमेधेन यस्य शान्ताः स जीवति

īhitānīhitākārāḥ kalanāmṛgatṛṣṇikāḥ | satyāvabodhamedhena yasya śāntāḥ sa jīvati

111

कुतः किलास्याः शुद्धाया अविच्छिन्नामलाकृतेः । चन्द्रिकाया रुचः कोष्णाः कलङ्काः कलनाश्चितः

kutaḥ kilāsyāḥ śuddhāyā avicchinnāmalākṛteḥ | candrikāyā rucaḥ koṣṇāḥ kalaṅkāḥ kalanāścitaḥ

112

आत्मनेऽस्तु नमो मह्यमविच्छिन्नचिदात्मने । लोकालोकमणे देव चिरेणाधिगतोऽस्यहो

ātmane'stu namo mahyamavicchinnacidātmane | lokālokamaṇe deva cireṇādhigato'syaho

113

परामृष्टोऽसि लब्धोऽसि प्रोदितोऽसि चिराय च । उद्धृतोसिविकल्पेभ्यो योसि सोसि नमोस्तु ते

parāmṛṣṭo'si labdho'si prodito'si cirāya ca | uddhṛtosivikalpebhyo yosi sosi namostu te

114

मह्यं तुभ्यमनन्ताय मह्यं तुभ्यं शिवात्मने । नमो देवाधिदेवाय पराय परमात्मने

mahyaṃ tubhyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ śivātmane | namo devādhidevāya parāya paramātmane

115

गतघनपरिपूर्णमिन्दुबिम्बं गतकलनावरणं स्वमेव रूपम् । स्ववषुषि मुदिते स्वयं स्वसंस्थं स्वयमुदितं स्ववशं स्वयं नमामि

gataghanaparipūrṇamindubimbaṃ gatakalanāvaraṇaṃ svameva rūpam | svavaṣuṣi mudite svayaṃ svasaṃsthaṃ svayamuditaṃ svavaśaṃ svayaṃ namāmi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे प्रह्लादात्मोपदेशयोगो नाम चतुस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prahlādātmopadeśayogo nāma catustriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३५

पञ्चत्रिंशः सर्गः

pañcatriṃśaḥ sargaḥ

प्रह्लाद उवाच । ओमित्येकोचिताकारो विकारपरिवर्जितः । आत्मैवायमिदं सर्वं यत्किंचिज्जगतीगतम्

prahlāda uvāca | omityekocitākāro vikāraparivarjitaḥ | ātmaivāyamidaṃ sarvaṃ yatkiṃcijjagatīgatam

मेदोस्थिमांसमज्जासृगतीतोऽप्येष चेतनः । अन्तरस्थो हि सूर्यादीन्प्रकाशयति दीपकः

medosthimāṃsamajjāsṛgatīto'pyeṣa cetanaḥ | antarastho hi sūryādīnprakāśayati dīpakaḥ

उष्णीकरोति दहनं रसयत्यमृतं रसम् । इन्द्रियानुभवान्भुङ्कते भोगानिवमहीपतिः

uṣṇīkaroti dahanaṃ rasayatyamṛtaṃ rasam | indriyānubhavānbhuṅkate bhogānivamahīpatiḥ

तिष्ठन्नपि हि नासीनो गच्छन्नपि न गच्छति । शान्तोऽपि व्यवहारस्थः कुर्वन्नपि न लिप्यते

tiṣṭhannapi hi nāsīno gacchannapi na gacchati | śānto'pi vyavahārasthaḥ kurvannapi na lipyate

पूर्वमद्य तथेदानीमिहामुत्रोभयत्र च । विहितोऽविहितोऽप्येष समः सर्वासु वृत्तिषु

pūrvamadya tathedānīmihāmutrobhayatra ca | vihito'vihito'pyeṣa samaḥ sarvāsu vṛttiṣu

उद्भवत्यभयो भावं भुवनानि ततस्ततः । ब्रह्मादितृणपर्यन्तं जगदावर्तयन्स्थितः

udbhavatyabhayo bhāvaṃ bhuvanāni tatastataḥ | brahmāditṛṇaparyantaṃ jagadāvartayansthitaḥ

नित्यस्पन्दमयो नित्यमपि देवात्सदागतेः । स्थाणोरप्यक्रियो नित्यमाकाशादप्यलेपकः

nityaspandamayo nityamapi devātsadāgateḥ | sthāṇorapyakriyo nityamākāśādapyalepakaḥ

मनांसि क्षोभयत्येष पल्लवानीव मारुतः । वाहयत्यक्षपङ्कतिं स्वामश्वालीमिव सारथिः

manāṃsi kṣobhayatyeṣa pallavānīva mārutaḥ | vāhayatyakṣapaṅkatiṃ svāmaśvālīmiva sārathiḥ

अतिदुर्विधवद्देहगेहे कर्मरतः सदा । सम्राडिवात्मनि स्वस्थः संस्थितो भोगभुग्विभुः

atidurvidhavaddehagehe karmarataḥ sadā | samrāḍivātmani svasthaḥ saṃsthito bhogabhugvibhuḥ

एष एव सदाऽन्विष्यः स्तुत्यो ध्यातव्य एव तु । जरामरणसंमोहादनेनोत्तीर्य गम्यते

eṣa eva sadā'nviṣyaḥ stutyo dhyātavya eva tu | jarāmaraṇasaṃmohādanenottīrya gamyate

सुलभश्चायमत्यन्तं सुजेयश्चाप्तबन्धुवत् । शरीरपद्मकुहरे सर्वेषामेव षट्पदः

sulabhaścāyamatyantaṃ sujeyaścāptabandhuvat | śarīrapadmakuhare sarveṣāmeva ṣaṭpadaḥ

अनाक्रुष्टोऽप्यनाहूतः स्वदेहादेव लभ्यते । मनागेवोपहूतोऽपि क्षणाद्भवति सन्मुखः

anākruṣṭo'pyanāhūtaḥ svadehādeva labhyate | manāgevopahūto'pi kṣaṇādbhavati sanmukhaḥ

नास्य संसेव्यमानस्य सर्वसंपत्तिशालिनः । धनानामीश्वरस्येव स्मयो गर्वो यथा भवेत्

nāsya saṃsevyamānasya sarvasaṃpattiśālinaḥ | dhanānāmīśvarasyeva smayo garvo yathā bhavet

आमोद इव पुष्पेषु तैलं तिलकणेष्विव । रसजातिष्विवास्वादो देवो देहेषु संस्थितः

āmoda iva puṣpeṣu tailaṃ tilakaṇeṣviva | rasajātiṣvivāsvādo devo deheṣu saṃsthitaḥ

अविचारवशादेष हृदयस्थोऽपि चेतनः । न ज्ञायते चिरादृष्टो दृष्टबन्धुरिवाग्रतः

avicāravaśādeṣa hṛdayastho'pi cetanaḥ | na jñāyate cirādṛṣṭo dṛṣṭabandhurivāgrataḥ

विचारणापरिज्ञात एतस्मिन्परमेश्वरे । अभ्युदेति परानन्दो लब्धे प्रियजने यथा

vicāraṇāparijñāta etasminparameśvare | abhyudeti parānando labdhe priyajane yathā

अस्मिन्दृष्टे परे बन्धावुद्दामानन्ददायिनि । आयान्ति दृष्टयस्तास्ता याभिर्भङ्गो विलीयते

asmindṛṣṭe pare bandhāvuddāmānandadāyini | āyānti dṛṣṭayastāstā yābhirbhaṅgo vilīyate

त्रुट्यन्ते सर्वतः पाशाः क्षीयन्ते सर्वशत्रवः । न कृन्तन्ति मनांस्याशा गृहाणीव दुराखवः

truṭyante sarvataḥ pāśāḥ kṣīyante sarvaśatravaḥ | na kṛntanti manāṃsyāśā gṛhāṇīva durākhavaḥ

अस्मिन्दृष्टे जगद्दृष्टं श्रुतेऽस्मिन्सकलं श्रुतम् । स्पृष्टेचास्मिञ्जगत्स्पृष्टं स्थितेऽस्मिन्संस्थितं जगत्

asmindṛṣṭe jagaddṛṣṭaṃ śrute'sminsakalaṃ śrutam | spṛṣṭecāsmiñjagatspṛṣṭaṃ sthite'sminsaṃsthitaṃ jagat

एष जागर्ति सुप्तानां प्रहरत्यविवेकिनाम् । हरत्यापदमार्तानां वितरत्यमहात्मनाम्

eṣa jāgarti suptānāṃ praharatyavivekinām | haratyāpadamārtānāṃ vitaratyamahātmanām

विचरत्येष लोकेषु जीव एव जगत्स्थितौ । विलसत्येव भोगेषु प्रस्फुरत्येव वस्तुषु

vicaratyeṣa lokeṣu jīva eva jagatsthitau | vilasatyeva bhogeṣu prasphuratyeva vastuṣu

आत्मनात्मानमेवातः शान्तेनानुभवन्भवी । स्थितः सर्वेषु देहेषु तीक्ष्णत्वं मरिचेष्विव

ātmanātmānamevātaḥ śāntenānubhavanbhavī | sthitaḥ sarveṣu deheṣu tīkṣṇatvaṃ mariceṣviva

चेतनाकलनारूपी सबाह्याभ्यन्तराश्रितः । जगत्पदार्थसंभारे सत्तासामान्यमास्थितः

cetanākalanārūpī sabāhyābhyantarāśritaḥ | jagatpadārthasaṃbhāre sattāsāmānyamāsthitaḥ

एष शून्यत्वमाकाशे स्पन्द एष सदागतौ । प्रकाशश्चैव तेजस्तु पयस्स्वेष रसः परः

eṣa śūnyatvamākāśe spanda eṣa sadāgatau | prakāśaścaiva tejastu payassveṣa rasaḥ paraḥ

काठिन्यमवनावेवमौष्ण्यमेव हुताशने । शैत्यमेष निशानाथे सत्ता चैष जगद्गणे

kāṭhinyamavanāvevamauṣṇyameva hutāśane | śaityameṣa niśānāthe sattā caiṣa jagadgaṇe

मषीपिण्डे यथा कार्ष्ण्यं शैत्यं हिमकणे यथा । यथा पुष्पेषु सौगन्ध्यं देहे देहपतिस्तथा

maṣīpiṇḍe yathā kārṣṇyaṃ śaityaṃ himakaṇe yathā | yathā puṣpeṣu saugandhyaṃ dehe dehapatistathā

यथा सर्वगता सत्ता कालः सर्वगतो यथा । प्रभुशक्तिर्मही यस्य सर्वदेशगता यथा

yathā sarvagatā sattā kālaḥ sarvagato yathā | prabhuśaktirmahī yasya sarvadeśagatā yathā

रूपालोकमनस्कारयुक्तं सत्त्वं तथात्मनः । नित्यः सोऽयं महादेवो देवानामेव बोधकः

rūpālokamanaskārayuktaṃ sattvaṃ tathātmanaḥ | nityaḥ so'yaṃ mahādevo devānāmeva bodhakaḥ

अहमेवास्मि मे नास्ति कलनापि किलेतरा । रेणुनेवाणुना व्योम्नि पद्मपत्रमिवाम्भसा

ahamevāsmi me nāsti kalanāpi kiletarā | reṇunevāṇunā vyomni padmapatramivāmbhasā

संभ्रमेणेव पाषाणे संबन्धो मयि नेतरैः । सुखदुःखश्रियो देहे मा पतन्तु पतन्तु वा

saṃbhrameṇeva pāṣāṇe saṃbandho mayi netaraiḥ | sukhaduḥkhaśriyo dehe mā patantu patantu vā

तुम्बकोपरि धाराश्च का नः क्षतिरुपस्थिता । दीपाङ्गातिगतो रज्वा नालोको बध्यते यथा

tumbakopari dhārāśca kā naḥ kṣatirupasthitā | dīpāṅgātigato rajvā nāloko badhyate yathā

तथा नायमहं बद्धः सर्वभावगणातिगः । संबन्धः कोऽस्तु नः कामैर्भावाभावैरथेन्द्रियैः

tathā nāyamahaṃ baddhaḥ sarvabhāvagaṇātigaḥ | saṃbandhaḥ ko'stu naḥ kāmairbhāvābhāvairathendriyaiḥ

केन संबध्यते व्योम केन संबाध्यते मनः । शरीरे शतधा याते खण्डना का शरीरिणः

kena saṃbadhyate vyoma kena saṃbādhyate manaḥ | śarīre śatadhā yāte khaṇḍanā kā śarīriṇaḥ

कुम्भे भग्ने क्षते क्षीणे कुम्भाकाशस्य का क्षतिः । पिशाचक इवादृश्यो मनो नामोदितं मुधा

kumbhe bhagne kṣate kṣīṇe kumbhākāśasya kā kṣatiḥ | piśācaka ivādṛśyo mano nāmoditaṃ mudhā

जडे तस्मिन्क्षते बोधात्का नः क्षतिरुपस्थिता । सुखदुःखमयी यस्य वासना तन्मनो मम

jaḍe tasminkṣate bodhātkā naḥ kṣatirupasthitā | sukhaduḥkhamayī yasya vāsanā tanmano mama

अभवत्पूर्वमद्यैका संपन्नाऽतनुनिर्वृतिः । अन्यो भुङ्क्तेऽन्य आदत्तेऽप्यन्यस्यानर्थसंकटः

abhavatpūrvamadyaikā saṃpannā'tanunirvṛtiḥ | anyo bhuṅkte'nya ādatte'pyanyasyānarthasaṃkaṭaḥ

अन्यः पश्यत्यहो मौर्ख्यं कस्येयं खलु चक्रिका । भुङ्क्ते प्रकृतिरादत्ते मनोदेहस्य संकटः

anyaḥ paśyatyaho maurkhyaṃ kasyeyaṃ khalu cakrikā | bhuṅkte prakṛtirādatte manodehasya saṃkaṭaḥ

दुष्टात्मा मौर्ख्यमस्तीह न किंचित्केवले क्षतिः । न मे भोगस्थितौ वाञ्छा न च भोगविवर्जने

duṣṭātmā maurkhyamastīha na kiṃcitkevale kṣatiḥ | na me bhogasthitau vāñchā na ca bhogavivarjane

यदायाति तदायातु यत्प्रयाति प्रयातु तत् । सुखेषु मम नापेक्षा नोपेक्षा दुःखवृत्तिषु

yadāyāti tadāyātu yatprayāti prayātu tat | sukheṣu mama nāpekṣā nopekṣā duḥkhavṛttiṣu

सुखदुःखान्युपायान्तु यान्तु वाप्यहमेषु कः । वासना विविधा देहे त्वस्तं चोदयमेव वा

sukhaduḥkhānyupāyāntu yāntu vāpyahameṣu kaḥ | vāsanā vividhā dehe tvastaṃ codayameva vā

प्रयान्तु नाहमेतासु न चैता मम काश्चन । एतावन्तमहं कालमज्ञानरिपुणा हतः

prayāntu nāhametāsu na caitā mama kāścana | etāvantamahaṃ kālamajñānaripuṇā hataḥ

हृत्वा विवेकसर्वस्वमेकान्तमवपोथितम् । वैष्णवेन प्रसादेन स्वसमुत्थेन चारुणा

hṛtvā vivekasarvasvamekāntamavapothitam | vaiṣṇavena prasādena svasamutthena cāruṇā

इदानीं संपरिज्ञाय मयैष परिमोषितः । अहंकारपिशाचोऽयं शरीरतरुकोटरात्

idānīṃ saṃparijñāya mayaiṣa parimoṣitaḥ | ahaṃkārapiśāco'yaṃ śarīratarukoṭarāt

परावबोधमन्त्रेण मयेदानीमपाकृतः । निरहंकारयक्षोऽयं मच्छरीरमहाद्रुमः

parāvabodhamantreṇa mayedānīmapākṛtaḥ | nirahaṃkārayakṣo'yaṃ maccharīramahādrumaḥ

पुण्यतामलमायातः प्रफुल्ल इव राजते । प्रशान्तमोहदारिद्र्यो दुराशादोषसंक्षये

puṇyatāmalamāyātaḥ praphulla iva rājate | praśāntamohadāridryo durāśādoṣasaṃkṣaye

विवेकधनसंभारान्स्थितोऽस्मि परमेश्वरः । ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं दृष्टा द्रष्टव्यदृष्टयः

vivekadhanasaṃbhārānsthito'smi parameśvaraḥ | jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ dṛṣṭā draṣṭavyadṛṣṭayaḥ

तत्प्राप्तमधुना येन नाप्राप्तमवशिष्यते । दिष्ट्या दूरोज्झितानर्थामपेतविषयोरगाम्

tatprāptamadhunā yena nāprāptamavaśiṣyate | diṣṭyā dūrojjhitānarthāmapetaviṣayoragām

संशान्तमोहनीहारां शान्ताशामृगतृष्णिकाम् । रजोरहितसर्वाशां शीतलोपशमद्रुमाम्

saṃśāntamohanīhārāṃ śāntāśāmṛgatṛṣṇikām | rajorahitasarvāśāṃ śītalopaśamadrumām

प्राप्तोऽस्मि विततां भूमिमुन्नतां पारमार्थिकीम् । स्तुत्या प्रणत्या विज्ञप्त्या शमेन नियमेन च

prāpto'smi vitatāṃ bhūmimunnatāṃ pāramārthikīm | stutyā praṇatyā vijñaptyā śamena niyamena ca

लब्धोऽयं भगवानात्मा दृष्टश्चाधिगतः स्फुटम् । अहंकारपदातीतश्चिरात्संस्मृतिमागतः

labdho'yaṃ bhagavānātmā dṛṣṭaścādhigataḥ sphuṭam | ahaṃkārapadātītaścirātsaṃsmṛtimāgataḥ

स्वभावाद्भगवानात्मा विष्णोर्ब्रह्म सनातनम् । इन्द्रियोरगगर्तेषु मरणश्वभ्रभूमिषु

svabhāvādbhagavānātmā viṣṇorbrahma sanātanam | indriyoragagarteṣu maraṇaśvabhrabhūmiṣu

तृष्णाकरञ्जकुञ्जेषु कामकोलाहलेषु च । वासनावनजालेषु जन्मकूपान्तरेषु च

tṛṣṇākarañjakuñjeṣu kāmakolāhaleṣu ca | vāsanāvanajāleṣu janmakūpāntareṣu ca

दुःखदावाग्निदाहेषु दुःखदावाग्निहारिषु । पातोत्पातदशालक्षैर्मज्जनोन्मज्जनभ्रमैः

duḥkhadāvāgnidāheṣu duḥkhadāvāgnihāriṣu | pātotpātadaśālakṣairmajjanonmajjanabhramaiḥ

आविर्भावतिरोभावैराशापाशविचेष्टनैः । अहं चिरमहंकारद्विषा समवमोषितः

āvirbhāvatirobhāvairāśāpāśaviceṣṭanaiḥ | ahaṃ ciramahaṃkāradviṣā samavamoṣitaḥ

निशायामल्पवीर्यात्मा पिशाचेनेव जङ्गले । स्वयमेव त्वथेदानीं क्रियाशक्त्या स्वयैव हि

niśāyāmalpavīryātmā piśāceneva jaṅgale | svayameva tvathedānīṃ kriyāśaktyā svayaiva hi

शौरिणा व्यपदेशेन विवेकश्रीर्विबोधिता । प्रबुद्धे भवतीशाने तमहंकारराक्षसम्

śauriṇā vyapadeśena vivekaśrīrvibodhitā | prabuddhe bhavatīśāne tamahaṃkārarākṣasam

न पश्यामि नभोदीपे ज्वलिते तिमिरं यथा । तस्याहंकारयक्षस्य मनोविवरवासिनः

na paśyāmi nabhodīpe jvalite timiraṃ yathā | tasyāhaṃkārayakṣasya manovivaravāsinaḥ

दीपस्येव प्रशान्तस्य न वेद्मि गतिमीश्वरः । दृष्ट एव त्वयीशाने पलायनपरायणः

dīpasyeva praśāntasya na vedmi gatimīśvaraḥ | dṛṣṭa eva tvayīśāne palāyanaparāyaṇaḥ

संपन्नो मदहंकारश्चोरः सूर्योदये यथा । असदभ्युत्थिते तस्मिन्नहंकारे पिशाचवत्

saṃpanno madahaṃkāraścoraḥ sūryodaye yathā | asadabhyutthite tasminnahaṃkāre piśācavat

गते तिष्ठाम्यहं स्वस्थो निर्गोनस इव द्रुमः । । शाम्यामि परिनिर्वामि जगत्यस्मिन्प्रबोधवान्

gate tiṣṭhāmyahaṃ svastho nirgonasa iva drumaḥ | | śāmyāmi parinirvāmi jagatyasminprabodhavān

तस्करेणोज्झितोऽस्मीति निवृर्तोऽस्मि चिरोदयम् । शैत्यमभ्यागतोस्म्यन्तः शान्ताशामृगतृष्णिकः

taskareṇojjhito'smīti nivṛrto'smi cirodayam | śaityamabhyāgatosmyantaḥ śāntāśāmṛgatṛṣṇikaḥ

प्रावृडम्बुभरस्नातः शान्तदाव इवाचलः । प्रमार्जितेहमित्यस्मिन्पदे स्वार्थविचारतः

prāvṛḍambubharasnātaḥ śāntadāva ivācalaḥ | pramārjitehamityasminpade svārthavicārataḥ

को मोहः कानि दुःखानि काः कदाशाः क आधयः । नरकस्वर्गमोक्षादिभ्रमाः सत्यामहंकृतौ

ko mohaḥ kāni duḥkhāni kāḥ kadāśāḥ ka ādhayaḥ | narakasvargamokṣādibhramāḥ satyāmahaṃkṛtau

भित्तावेव प्रवर्तन्ते चित्रेहा न नभस्तले । अहंकारकलापित्ते चित्ते ज्ञानचमत्कृतिः । न राजतेंऽशुके म्लाने यथा कुङ्कुमरञ्जना

bhittāveva pravartante citrehā na nabhastale | ahaṃkārakalāpitte citte jñānacamatkṛtiḥ | na rājateṃ'śuke mlāne yathā kuṅkumarañjanā

निरहंकारजलदे तृष्णासारविवर्जिते । भाति चित्तशरद्व्योम्नि स्वच्छता कान्तिशालिनी

nirahaṃkārajalade tṛṣṇāsāravivarjite | bhāti cittaśaradvyomni svacchatā kāntiśālinī

निरहंकारपङ्काय संप्रसन्नान्तराय च । मह्यमानन्दसरसे तुभ्यमात्मन्नमो नमः

nirahaṃkārapaṅkāya saṃprasannāntarāya ca | mahyamānandasarase tubhyamātmannamo namaḥ

शान्तेन्द्रियोग्रग्राहाय क्षीणचित्तौर्ववह्नये । आनन्दाम्बुधये तुभ्यं मह्यमात्मन्नमो नमः

śāntendriyogragrāhāya kṣīṇacittaurvavahnaye | ānandāmbudhaye tubhyaṃ mahyamātmannamo namaḥ

गताहंकारमेघाय शान्ताशादाववह्नये । मह्यमानन्दशैलाय विभ्रान्ताय नमो नमः

gatāhaṃkārameghāya śāntāśādāvavahnaye | mahyamānandaśailāya vibhrāntāya namo namaḥ

प्रफुल्लानन्दपद्माय शान्तचिन्तामयोर्मवे । मह्यं सन्मानसायात्मंस्तुभ्यमन्तर्नमो नमः

praphullānandapadmāya śāntacintāmayormave | mahyaṃ sanmānasāyātmaṃstubhyamantarnamo namaḥ

संविदाभासपक्षाय पद्मकोटरवासिने । सर्वमानसहंसाय स्वात्मनेऽन्तर्नमो नमः

saṃvidābhāsapakṣāya padmakoṭaravāsine | sarvamānasahaṃsāya svātmane'ntarnamo namaḥ

कलाकलितरूपाय निष्कलायामृतात्मने । सदोदिताय पूर्णात्मन् शशिने ते नमो नमः

kalākalitarūpāya niṣkalāyāmṛtātmane | sadoditāya pūrṇātman śaśine te namo namaḥ

सदोदिताय शान्ताय महाहृद्ध्वान्तहारिणे । सर्वगायाप्यदृश्याय चित्सूर्याय नमो नमः

sadoditāya śāntāya mahāhṛddhvāntahāriṇe | sarvagāyāpyadṛśyāya citsūryāya namo namaḥ

अस्नेहस्नेहदीपाय वृत्तिनिष्क्रान्तवर्तिने । स्वभावाधारधीराय चिद्दीपाय नमो नमः

asnehasnehadīpāya vṛttiniṣkrāntavartine | svabhāvādhāradhīrāya ciddīpāya namo namaḥ

मदनानलसंतप्ते शीतेन मनसा मनः । भग्नमन्तर्मया तप्तमयसेव बलादयः

madanānalasaṃtapte śītena manasā manaḥ | bhagnamantarmayā taptamayaseva balādayaḥ

इन्द्रियेणेन्द्रियं छित्त्वा छित्त्वा च मनसा मनः । अहंकृतिमहंकृत्या छित्त्वा शेषो जयाम्यहम्

indriyeṇendriyaṃ chittvā chittvā ca manasā manaḥ | ahaṃkṛtimahaṃkṛtyā chittvā śeṣo jayāmyaham

भावेनाभावमाच्छिद्य हित्वा तृष्णामतृष्णया । निष्पिष्य प्रज्ञयाऽप्रज्ञां ज्ञोऽज्ञः सत्योसि ते नमः

bhāvenābhāvamācchidya hitvā tṛṣṇāmatṛṣṇayā | niṣpiṣya prajñayā'prajñāṃ jño'jñaḥ satyosi te namaḥ

मनसा मनसि च्छिन्ने निरहंकारतां गते । भावेन गलिते भावे स्वच्छस्तिष्ठामि केवलः

manasā manasi cchinne nirahaṃkāratāṃ gate | bhāvena galite bhāve svacchastiṣṭhāmi kevalaḥ

निर्भावं निरहंकारं निर्मनस्कमनीहितम् । केवलं स्पन्दशुद्धात्मन्येव तिष्ठति मे वपुः

nirbhāvaṃ nirahaṃkāraṃ nirmanaskamanīhitam | kevalaṃ spandaśuddhātmanyeva tiṣṭhati me vapuḥ

हेलानुकम्पितानन्तविश्वेशादतिशायिनी । परमोपशमोपेता जातेयं मम निर्वृतिः

helānukampitānantaviśveśādatiśāyinī | paramopaśamopetā jāteyaṃ mama nirvṛtiḥ

प्रशान्तमोहवेतालो गताहंकारराक्षसः । कदाशारूपिकोन्मुक्तो जातोऽस्मि विगतज्वरः

praśāntamohavetālo gatāhaṃkārarākṣasaḥ | kadāśārūpikonmukto jāto'smi vigatajvaraḥ

तृष्णारज्जुगुणं छित्त्वा मच्छरीरकपञ्जरात् । न जाने क्व गतोड्डीय दुरहंकृतिपक्षिणी

tṛṣṇārajjuguṇaṃ chittvā maccharīrakapañjarāt | na jāne kva gatoḍḍīya durahaṃkṛtipakṣiṇī

उद्धूलिते घनाज्ञानकुलाये कायपादपात् । न जाने गत उड्डीय क्वाहंभावविहंगमः

uddhūlite ghanājñānakulāye kāyapādapāt | na jāne gata uḍḍīya kvāhaṃbhāvavihaṃgamaḥ

दुराशादीर्घदौरात्म्यधूसरा भोगभस्मना । भयभोगिहिता दिष्ट्या भूयस्यो वासनाः क्षताः

durāśādīrghadaurātmyadhūsarā bhogabhasmanā | bhayabhogihitā diṣṭyā bhūyasyo vāsanāḥ kṣatāḥ

एतावन्तमहं कालं कोऽभूवं चित्रमीदृशम् । येनाहमेष मिथ्यैव दृढाहंकारतां गतः

etāvantamahaṃ kālaṃ ko'bhūvaṃ citramīdṛśam | yenāhameṣa mithyaiva dṛḍhāhaṃkāratāṃ gataḥ

अद्याहमस्मि जातोऽयमहमद्य महामतिः । अहंकारमहाभ्रेण यत्कृष्णेनालमुज्झितः

adyāhamasmi jāto'yamahamadya mahāmatiḥ | ahaṃkāramahābhreṇa yatkṛṣṇenālamujjhitaḥ

दृष्टोऽयमात्मा भगवांस्तथैवाधिगतो मया । आलब्धश्चानुभूतोऽङ्गं स्वानुभूतौ नियोजितः

dṛṣṭo'yamātmā bhagavāṃstathaivādhigato mayā | ālabdhaścānubhūto'ṅgaṃ svānubhūtau niyojitaḥ

गतास्पदं गतमननं गतैषणं तिरस्कृतं निपुणमहंकृतिभ्रमैः । निरीहितं व्यपगतरागरञ्जनं विकौतुकं प्रशममिदं गतं मनः

gatāspadaṃ gatamananaṃ gataiṣaṇaṃ tiraskṛtaṃ nipuṇamahaṃkṛtibhramaiḥ | nirīhitaṃ vyapagatarāgarañjanaṃ vikautukaṃ praśamamidaṃ gataṃ manaḥ

दुरुत्तराः समविषमा महापदः सुदुःसहाः प्रभवनदीर्घदोषदाः । गताः क्षयं समधिगतो महेश्वर- श्चिदद्वयोऽपगतमचित्त्वमन्तरे

duruttarāḥ samaviṣamā mahāpadaḥ suduḥsahāḥ prabhavanadīrghadoṣadāḥ | gatāḥ kṣayaṃ samadhigato maheśvara- ścidadvayo'pagatamacittvamantare

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे ब्रह्मात्मचिन्ता नाम पञ्चत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe brahmātmacintā nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३६

षट्त्रिशः सर्गः

ṣaṭtriśaḥ sargaḥ

प्रह्लाद उवाच । आत्मा सर्वपदातीतश्चिरात्संस्मृतिमागतः । दिष्ट्या लब्धोऽसि भगवन्नमस्तेस्तु महात्मने

prahlāda uvāca | ātmā sarvapadātītaścirātsaṃsmṛtimāgataḥ | diṣṭyā labdho'si bhagavannamastestu mahātmane

अभिवन्द्याथ चालोक्य चिरमालिङ्ग्यसे मया । कोऽन्यः स्यात्त्वदृते बन्धुर्भगवन्भुवनत्रये

abhivandyātha cālokya ciramāliṅgyase mayā | ko'nyaḥ syāttvadṛte bandhurbhagavanbhuvanatraye

हंसि पासि ददासि त्वं स्तौषि यासि विवल्गसि । अयं प्राप्तोसि दृष्टोसि किं करोषि क्व गच्छसि

haṃsi pāsi dadāsi tvaṃ stauṣi yāsi vivalgasi | ayaṃ prāptosi dṛṣṭosi kiṃ karoṣi kva gacchasi

स्वसत्तापूरिताशेषविश्व विश्वजनीन भोः । सर्वत्र लक्ष्यसे नित्यमधुना क्व पलायसे

svasattāpūritāśeṣaviśva viśvajanīna bhoḥ | sarvatra lakṣyase nityamadhunā kva palāyase

आवयोरन्तरं भूरि जन्मव्यवहितान्तरम् । अदूरमद्य संपन्नं दिष्ट्या दृष्टोऽसि बान्धव

āvayorantaraṃ bhūri janmavyavahitāntaram | adūramadya saṃpannaṃ diṣṭyā dṛṣṭo'si bāndhava

नमस्ते कृतकृत्याय कर्त्रे भर्त्रे नमोस्तु ते । नमः संसारवृन्ताय नित्याय विमलात्मने

namaste kṛtakṛtyāya kartre bhartre namostu te | namaḥ saṃsāravṛntāya nityāya vimalātmane

नमश्चक्राजहस्ताय नमश्चन्द्रार्धधारिणे । नमो विबुधनाथाय नमस्ते पद्मजन्मने

namaścakrājahastāya namaścandrārdhadhāriṇe | namo vibudhanāthāya namaste padmajanmane

वाच्यवाचकदृष्ट्यैव भेदो योऽयमिहावयोः । असत्या कल्पनैवैषा वीचिवीच्यम्भसोरिव

vācyavācakadṛṣṭyaiva bhedo yo'yamihāvayoḥ | asatyā kalpanaivaiṣā vīcivīcyambhasoriva

त्वमेवानन्तयानन्तवस्तुवैचित्र्यरूपया । भावाभावविलासिन्या नित्ययैव विजृम्भसे

tvamevānantayānantavastuvaicitryarūpayā | bhāvābhāvavilāsinyā nityayaiva vijṛmbhase

नमो द्रष्ट्रे नमः स्रष्ट्रे नमोऽनन्तविकासिने । नमः सर्वस्वभावाय नमस्ते सर्वगात्मने

namo draṣṭre namaḥ sraṣṭre namo'nantavikāsine | namaḥ sarvasvabhāvāya namaste sarvagātmane

प्रतिजन्म चिरं बह्व्यो दीर्घदुःखवता मया । त्वया मयोपदिष्टेन दग्धेनापहतौजसा

pratijanma ciraṃ bahvyo dīrghaduḥkhavatā mayā | tvayā mayopadiṣṭena dagdhenāpahataujasā

आलोकिता लोकदृशो दृष्टा दृष्टान्तदृष्टयः । न प्राप्तस्तत्त्वयाऽनेन किंचिदासादितं भवेत्

ālokitā lokadṛśo dṛṣṭā dṛṣṭāntadṛṣṭayaḥ | na prāptastattvayā'nena kiṃcidāsāditaṃ bhavet

सर्वं मृत्काष्ठपाषाणवारिमात्रमिदं जगत् । नेहास्ति त्वदृते देव यत्प्राप्तौ नाभिवाञ्छति

sarvaṃ mṛtkāṣṭhapāṣāṇavārimātramidaṃ jagat | nehāsti tvadṛte deva yatprāptau nābhivāñchati

देवायमद्य लब्धोऽसि दृष्टोऽस्यधिगतोऽसि च । संप्राप्तोऽसि गृहीतोऽसि नमस्तेस्तु न मुह्यसि

devāyamadya labdho'si dṛṣṭo'syadhigato'si ca | saṃprāpto'si gṛhīto'si namastestu na muhyasi

योऽक्ष्णोः कनीनिकारश्मिजालप्रोतवपुः स्थितः । देव दर्शनरूपेण कथं सोऽत्र न दृश्यते

yo'kṣṇoḥ kanīnikāraśmijālaprotavapuḥ sthitaḥ | deva darśanarūpeṇa kathaṃ so'tra na dṛśyate

यस्त्वक्स्पर्शौ स्पृशन्सर्वं गन्धं तैलं तिले यथा । स्पर्शमन्तःकरोत्येष स कथं नानुभूयते

yastvaksparśau spṛśansarvaṃ gandhaṃ tailaṃ tile yathā | sparśamantaḥkarotyeṣa sa kathaṃ nānubhūyate

यः शब्दश्रवणादन्तः शब्दशक्तिं परामृशन् । रोमाञ्चं जनयत्यङ्गे स दूरस्थः कथं भवेत्

yaḥ śabdaśravaṇādantaḥ śabdaśaktiṃ parāmṛśan | romāñcaṃ janayatyaṅge sa dūrasthaḥ kathaṃ bhavet

जिह्वापल्लवलग्नानि स्वदितस्याग्रतोऽपि च । स्वदन्ते यस्य वस्तूनि स्वदते स न कस्य च

jihvāpallavalagnāni svaditasyāgrato'pi ca | svadante yasya vastūni svadate sa na kasya ca

पुष्पगन्धानुपादाय घ्राणहस्तेन देहकम् । य आलोकयति प्रीत्या कस्यासौ न करे स्थितः

puṣpagandhānupādāya ghrāṇahastena dehakam | ya ālokayati prītyā kasyāsau na kare sthitaḥ

वेदवेदान्तसिद्धान्ततर्कपौराणगीतिभिः । यो गीतः स कथं ह्यात्मा विज्ञातो याति विस्मृतिं

vedavedāntasiddhāntatarkapaurāṇagītibhiḥ | yo gītaḥ sa kathaṃ hyātmā vijñāto yāti vismṛtiṃ

सैवेह देहभोगाली सुभगापीयमद्य मे । अन्तर्न स्वदते स्वच्छे त्वयि दृष्टे परावरे

saiveha dehabhogālī subhagāpīyamadya me | antarna svadate svacche tvayi dṛṣṭe parāvare

त्वया विमलदीपेन भानुः प्रकटतां गतः । त्वया शीततुषारेण चन्द्रः शिशिरतां गतः

tvayā vimaladīpena bhānuḥ prakaṭatāṃ gataḥ | tvayā śītatuṣāreṇa candraḥ śiśiratāṃ gataḥ

त्वयैते गुरवः शैलास्त्वयैते द्युचरा धृताः । त्वयैवेयं धरा धीरा त्वयैवाम्बरमम्बरम्

tvayaite guravaḥ śailāstvayaite dyucarā dhṛtāḥ | tvayaiveyaṃ dharā dhīrā tvayaivāmbaramambaram

दिष्ट्या मत्तामसि प्राप्तो दिष्ट्या त्वत्तामहं गतः । अहं त्वं त्वमहं देव दिष्ट्या भेदोऽस्ति नावयोः

diṣṭyā mattāmasi prāpto diṣṭyā tvattāmahaṃ gataḥ | ahaṃ tvaṃ tvamahaṃ deva diṣṭyā bhedo'sti nāvayoḥ

अहं त्वमितिशब्दाभ्यां पर्यायाभ्यां महात्मनः । तव वा मम वा शाखा संयुक्ताभ्यां नमोनमः

ahaṃ tvamitiśabdābhyāṃ paryāyābhyāṃ mahātmanaḥ | tava vā mama vā śākhā saṃyuktābhyāṃ namonamaḥ

नमो मह्यमनन्ताय निरहंकाररूपिणे । नमो मह्यमरूपाय नमः समसमात्मने

namo mahyamanantāya nirahaṃkārarūpiṇe | namo mahyamarūpāya namaḥ samasamātmane

मय्यात्मनि समे स्वच्छे साक्षिभूते निराकृतौ । दिक्कालाद्यनवच्छिन्ने स्वात्मन्येवेह तिष्ठसि

mayyātmani same svacche sākṣibhūte nirākṛtau | dikkālādyanavacchinne svātmanyeveha tiṣṭhasi

मनः प्रक्षोभमायाति स्फुरन्तीन्द्रियवृत्तयः । शक्तिरुल्लसति स्फारा प्राणापानप्रवाहिनी

manaḥ prakṣobhamāyāti sphurantīndriyavṛttayaḥ | śaktirullasati sphārā prāṇāpānapravāhinī

वहन्ति देहयन्त्राणि कृष्टान्याशावरत्रया चर्ममांसास्थिदिग्धानि मनःसारथिमन्ति च

vahanti dehayantrāṇi kṛṣṭānyāśāvaratrayā carmamāṃsāsthidigdhāni manaḥsārathimanti ca

अयं संविद्वपुरहं न काचिन्न कृतास्पदः । देहः पततु वोदेतु यथाभिमतयेच्छया

ayaṃ saṃvidvapurahaṃ na kācinna kṛtāspadaḥ | dehaḥ patatu vodetu yathābhimatayecchayā

चिरादहमहं जातः स्वात्मलाभश्चिरादयम् । चिरादुपशम याति कल्पस्यान्ते जगद्यथा

cirādahamahaṃ jātaḥ svātmalābhaścirādayam | cirādupaśama yāti kalpasyānte jagadyathā

चिरात्संसारगामित्वाद्दीर्घे संसारवर्त्मनि । विश्रान्तोऽस्मिचिरं श्रान्तः कल्पस्यान्त इवानलः

cirātsaṃsāragāmitvāddīrghe saṃsāravartmani | viśrānto'smiciraṃ śrāntaḥ kalpasyānta ivānalaḥ

सर्वातीताय सर्वाय तुभ्यं मह्यं नमो नमः । तेभ्योऽपि च नमस्तेस्तु ये मां त्वां प्रवदन्ति च

sarvātītāya sarvāya tubhyaṃ mahyaṃ namo namaḥ | tebhyo'pi ca namastestu ye māṃ tvāṃ pravadanti ca

अखिलानन्तसंभोगा न स्पृष्टा दोषवृत्तिभिः । जयत्यकृतसंरम्भा साक्षिता परमात्मनः

akhilānantasaṃbhogā na spṛṣṭā doṣavṛttibhiḥ | jayatyakṛtasaṃrambhā sākṣitā paramātmanaḥ

आत्मन्पुष्प इवामोदो भस्त्रापिण्ड इवानिलः । तिले तैलमिवास्मिंस्त्वं सर्वत्र वपुषि स्थितः

ātmanpuṣpa ivāmodo bhastrāpiṇḍa ivānilaḥ | tile tailamivāsmiṃstvaṃ sarvatra vapuṣi sthitaḥ

हंसि पासि ददासि त्वमवस्फूर्जसि वल्गसि । अनहंकृतिरूपोऽपि चित्रेयं तव मायिता

haṃsi pāsi dadāsi tvamavasphūrjasi valgasi | anahaṃkṛtirūpo'pi citreyaṃ tava māyitā

जयामीशज्वलद्दीप्तिः सर्वमुन्मीलयञ्जगत् । जयाम्युपरतारम्भो जगद्भूयो निमीलयन्

jayāmīśajvaladdīptiḥ sarvamunmīlayañjagat | jayāmyuparatārambho jagadbhūyo nimīlayan

परमाणोस्तवैवान्तरिदं संसारमण्डलम् । वटत्वं वटधानायां बभूवास्ति भविष्यति

paramāṇostavaivāntaridaṃ saṃsāramaṇḍalam | vaṭatvaṃ vaṭadhānāyāṃ babhūvāsti bhaviṣyati

हयद्विपरथाकारैर्यद्वत्खे दृश्यतेऽम्बुदः । तद्वदालोक्यसे देव पदार्थशतविभ्रमैः

hayadviparathākārairyadvatkhe dṛśyate'mbudaḥ | tadvadālokyase deva padārthaśatavibhramaiḥ

भावानां भूरिभङ्गानामभवाय भवाय च । भव भावविमुक्तात्मा भावाभावबहिष्कृतः

bhāvānāṃ bhūribhaṅgānāmabhavāya bhavāya ca | bhava bhāvavimuktātmā bhāvābhāvabahiṣkṛtaḥ

जहि मानं महाकोपं कालुष्यं क्रूरतां तथा । न महान्तो निमज्जन्ति प्राकृते गुणसंकटे

jahi mānaṃ mahākopaṃ kāluṣyaṃ krūratāṃ tathā | na mahānto nimajjanti prākṛte guṇasaṃkaṭe

प्राक्तनीं दीर्घदौरात्म्यदशां स्मृत्वा पुनःपुनः । कोहं किं तद्बभूवेति हसन्मुक्ताच्छटासितम्

prāktanīṃ dīrghadaurātmyadaśāṃ smṛtvā punaḥpunaḥ | kohaṃ kiṃ tadbabhūveti hasanmuktācchaṭāsitam

ते प्रयाताः समारम्भा गतास्ते दग्धवासराः । येषु चिन्तानलज्वालाजालाकीर्णो भवानभूत्

te prayātāḥ samārambhā gatāste dagdhavāsarāḥ | yeṣu cintānalajvālājālākīrṇo bhavānabhūt

अद्य त्वं देहनगरे राजा स्फारमनोरथः । न दुःखैर्गृह्यसे नापि सुखैर्व्योम करैरिव

adya tvaṃ dehanagare rājā sphāramanorathaḥ | na duḥkhairgṛhyase nāpi sukhairvyoma karairiva

अद्येन्द्रियदुरश्वांश्च जित्वा जितमनोगजः । भोगारिमभितो भङ्क्त्वासाम्राज्यमधितिष्ठसि

adyendriyaduraśvāṃśca jitvā jitamanogajaḥ | bhogārimabhito bhaṅktvāsāmrājyamadhitiṣṭhasi

अपाराम्बरपान्थस्त्वमजस्रास्तमयोदयः । अवभासकरो नित्यं बहिरन्तश्च भास्करः

apārāmbarapānthastvamajasrāstamayodayaḥ | avabhāsakaro nityaṃ bahirantaśca bhāskaraḥ

सर्वदैवासि संसुप्तः शक्त्या संबोध्यसे विभो । भोगालोकनलीलार्थं कामिन्या कामुको यथा

sarvadaivāsi saṃsuptaḥ śaktyā saṃbodhyase vibho | bhogālokanalīlārthaṃ kāminyā kāmuko yathā

दृक्क्षुद्राभिरुपानीतं दूराद्रूपमधु त्वया । पीयते स्वीकृतं शक्त्या नेत्रवातायनस्थया

dṛkkṣudrābhirupānītaṃ dūrādrūpamadhu tvayā | pīyate svīkṛtaṃ śaktyā netravātāyanasthayā

ब्रह्माण्डकोटराध्वान्ताः प्राणापानपरैस्त्वया । गतागतैर्ब्रह्मपुरे संप्रेक्ष्यन्ते प्रतिक्षणम्

brahmāṇḍakoṭarādhvāntāḥ prāṇāpānaparaistvayā | gatāgatairbrahmapure saṃprekṣyante pratikṣaṇam

देहपुष्पे त्वमामोदो देहेन्दौ त्वमृतामृतम् । रसस्त्वं देहविटपे शैत्यं देहहिमे भवान्

dehapuṣpe tvamāmodo dehendau tvamṛtāmṛtam | rasastvaṃ dehaviṭape śaityaṃ dehahime bhavān

त्वय्यस्ति विस्मयस्नेहः शरीरक्षीरसर्पिषि । त्वमन्तरस्य देहस्य दारुण्यग्निरिव स्थितः

tvayyasti vismayasnehaḥ śarīrakṣīrasarpiṣi | tvamantarasya dehasya dāruṇyagniriva sthitaḥ

त्वमेवानुत्तमास्वादः प्राकाश्यं तेजसामपि । अवगन्ता त्वमर्थानां त्वं भासामवभासकः

tvamevānuttamāsvādaḥ prākāśyaṃ tejasāmapi | avagantā tvamarthānāṃ tvaṃ bhāsāmavabhāsakaḥ

स्पन्दस्त्वं सर्ववायूनां त्वं मनोहस्तिनो मदः । प्रज्ञानलशिखायास्त्वं प्राकाश्यं तैक्ष्ण्यमेव च

spandastvaṃ sarvavāyūnāṃ tvaṃ manohastino madaḥ | prajñānalaśikhāyāstvaṃ prākāśyaṃ taikṣṇyameva ca

त्वद्वशादियमात्मीया वाचा संप्रविलीयते । दीपवत्पुनरन्यत्र समुदेति कुतोऽपि सा

tvadvaśādiyamātmīyā vācā saṃpravilīyate | dīpavatpunaranyatra samudeti kuto'pi sā

त्वयि संसारवर्तिन्यः पदार्थावलयस्तथा । कटकाङ्गदकेयूरयुक्तयः कनके यथा

tvayi saṃsāravartinyaḥ padārthāvalayastathā | kaṭakāṅgadakeyūrayuktayaḥ kanake yathā

भवानयमयं चाहंत्वंशब्दैरेवमादिभिः । स्वयमेवात्मनात्मानं लीलार्थं स्तौषि वक्षि च

bhavānayamayaṃ cāhaṃtvaṃśabdairevamādibhiḥ | svayamevātmanātmānaṃ līlārthaṃ stauṣi vakṣi ca

मन्दानिलविनुन्नोऽब्दो गजाश्वनरदृष्टिभिः । यथा संलक्ष्यते व्योम्नि तथा त्वं भूतदृष्टिभिः

mandānilavinunno'bdo gajāśvanaradṛṣṭibhiḥ | yathā saṃlakṣyate vyomni tathā tvaṃ bhūtadṛṣṭibhiḥ

यथा हयगजाकारैर्ज्वाला लसति वह्निषु । तथैवाव्यतिरिक्तैस्त्वं दृश्यसे भुवि सृष्टिषु

yathā hayagajākārairjvālā lasati vahniṣu | tathaivāvyatiriktaistvaṃ dṛśyase bhuvi sṛṣṭiṣu

त्वं ब्रह्माण्डकमुक्तानामच्छिन्नस्तन्तुराततः । क्षेत्रं त्वं भूतसस्यानां चिद्रसायनसेवितम्

tvaṃ brahmāṇḍakamuktānāmacchinnastanturātataḥ | kṣetraṃ tvaṃ bhūtasasyānāṃ cidrasāyanasevitam

असत्तदनभिव्यक्तं पदार्थानां प्रकाश्यते । त्वया तत्त्वं यथा पक्त्या मांसानां स्वादवेदनम्

asattadanabhivyaktaṃ padārthānāṃ prakāśyate | tvayā tattvaṃ yathā paktyā māṃsānāṃ svādavedanam

विद्यमानापि वस्तुश्रीर्न स्थिता त्वयि न स्थिते । वनितारूपलावण्यसत्तेव गतचक्षुषः

vidyamānāpi vastuśrīrna sthitā tvayi na sthite | vanitārūpalāvaṇyasatteva gatacakṣuṣaḥ

सदपीह न सत्तायै वस्तु नावर्जितं त्वया । तृप्तये न स्वलावण्यं मुकुरात्प्रतिबिम्बितम्

sadapīha na sattāyai vastu nāvarjitaṃ tvayā | tṛptaye na svalāvaṇyaṃ mukurātpratibimbitam

लुठति त्वां विना देहः काष्ठलोष्टसमः क्षितौ । सन्नप्यसन्नगोच्छ्रायः श्यामास्विव रविं विना

luṭhati tvāṃ vinā dehaḥ kāṣṭhaloṣṭasamaḥ kṣitau | sannapyasannagocchrāyaḥ śyāmāsviva raviṃ vinā

सुखदुःखक्रमः प्राप्य भवन्तं परिनश्यति । प्राकाश्यमासाद्य यथा तमस्तेजोऽथवा हिमम्

sukhaduḥkhakramaḥ prāpya bhavantaṃ parinaśyati | prākāśyamāsādya yathā tamastejo'thavā himam

त्वदालोकनयैवैते स्थितिं यान्ति सुखादय । सूर्यालोकनया प्रातर्वर्णाः शुक्लादयो यथा

tvadālokanayaivaite sthitiṃ yānti sukhādaya | sūryālokanayā prātarvarṇāḥ śuklādayo yathā

लब्धात्मानो विनश्यन्ति संबन्धक्षण एव ते । ते तमांसीव दीपस्य दृष्टा एव व्रजन्त्यलम्

labdhātmāno vinaśyanti saṃbandhakṣaṇa eva te | te tamāṃsīva dīpasya dṛṣṭā eva vrajantyalam

तमस्ता तमसो दीपासत्तायां स्फुटतां गता । दीपसंबन्धसमये सा चोत्पद्य विनश्यति

tamastā tamaso dīpāsattāyāṃ sphuṭatāṃ gatā | dīpasaṃbandhasamaye sā cotpadya vinaśyati

तदेवं सुखदुःखश्रीर्दृष्ट्वैव त्वामनामयम् । जायते जातमात्रैवं सर्वनाशेन नश्यति

tadevaṃ sukhaduḥkhaśrīrdṛṣṭvaiva tvāmanāmayam | jāyate jātamātraivaṃ sarvanāśena naśyati

भङ्गुरत्वादिह स्थातुं कालं नाणुमपि क्षमा । निमेषलक्षभागाख्या तन्वी कालकला यथा

bhaṅguratvādiha sthātuṃ kālaṃ nāṇumapi kṣamā | nimeṣalakṣabhāgākhyā tanvī kālakalā yathā

गान्धर्वी नगरी तन्वी सुखदुःखादिभावना । स्फुरति त्वत्प्रसादेन त्वयि दृष्टे विलीयते

gāndharvī nagarī tanvī sukhaduḥkhādibhāvanā | sphurati tvatprasādena tvayi dṛṣṭe vilīyate

त्वदालोकेक्षणोद्भूता त्वदालोकेक्षणक्षया । मृतेव जाता जातेव मृता केनोपलक्ष्यते

tvadālokekṣaṇodbhūtā tvadālokekṣaṇakṣayā | mṛteva jātā jāteva mṛtā kenopalakṣyate

क्षणमप्यस्थिरं वस्तु कथं कार्यकरं भवेत् । तरङ्गैरुत्पलाकारैर्माला कथमवेक्ष्यते

kṣaṇamapyasthiraṃ vastu kathaṃ kāryakaraṃ bhavet | taraṅgairutpalākārairmālā kathamavekṣyate

यदा वा जातनिर्नष्टं क्रियां वस्तु करिष्यते । तदा रमेत लोकोऽयं मालां कृत्वा तडिद्गणैः

yadā vā jātanirnaṣṭaṃ kriyāṃ vastu kariṣyate | tadā rameta loko'yaṃ mālāṃ kṛtvā taḍidgaṇaiḥ

इमां सुखादिकां लक्ष्मीं विवेकिजनचेतसि । स्थितः सन्नेव गृह्णासि न जहासि समस्थितिम्

imāṃ sukhādikāṃ lakṣmīṃ vivekijanacetasi | sthitaḥ sanneva gṛhṇāsi na jahāsi samasthitim

अविवेकिषु योऽसि त्वं सहजात्मन्यदृच्छया । तद्रूपकथनेनालं ममानल्पपदास्पद

avivekiṣu yo'si tvaṃ sahajātmanyadṛcchayā | tadrūpakathanenālaṃ mamānalpapadāspada

निरीहेण निरंशेन निरहंकृतिना त्वया । सता वाप्यसता वापि कर्तृत्वमुररीकृतम्

nirīheṇa niraṃśena nirahaṃkṛtinā tvayā | satā vāpyasatā vāpi kartṛtvamurarīkṛtam

जय प्रोड्डामराकार जय शान्तिपरायण । जय सर्वागमातीत जय सर्वागमास्पद

jaya proḍḍāmarākāra jaya śāntiparāyaṇa | jaya sarvāgamātīta jaya sarvāgamāspada

जय जात जयाजात जय क्षत जयाक्षत । जय भाव जयाभाव जय जेय जयाजय

jaya jāta jayājāta jaya kṣata jayākṣata | jaya bhāva jayābhāva jaya jeya jayājaya

उल्लसाम्युपशाम्यामि तिष्ठाम्यधिगतोऽस्मि च । जयी जयाय जीवामि नमो मह्यं नमोऽस्तु ते

ullasāmyupaśāmyāmi tiṣṭhāmyadhigato'smi ca | jayī jayāya jīvāmi namo mahyaṃ namo'stu te

त्वयि स्थिते मयि विगतामयात्मनि स्वसंस्थितौ व्यपगतरागरञ्जने । क्व बन्धनं क्व च विपदः क्व संपदो भवाभवौ क्व शममुपैमि शाश्वतम्

tvayi sthite mayi vigatāmayātmani svasaṃsthitau vyapagatarāgarañjane | kva bandhanaṃ kva ca vipadaḥ kva saṃpado bhavābhavau kva śamamupaimi śāśvatam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे आत्मस्तवनं नाम षट्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe ātmastavanaṃ nāma ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३७

सप्तत्रिंशः सर्गः

saptatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संचिन्तयन्नेव प्रह्लादः परवीरहा । निर्विकल्पपरानन्दसमाधिं समुपाययौ

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃcintayanneva prahlādaḥ paravīrahā | nirvikalpaparānandasamādhiṃ samupāyayau

निर्विकल्पसमाधिस्थश्चित्रार्पित इवाचलः । शैलादिव समुत्कीर्णो बभौ स्वपदमास्थितः

nirvikalpasamādhisthaścitrārpita ivācalaḥ | śailādiva samutkīrṇo babhau svapadamāsthitaḥ

तथानुतिष्ठतस्तस्य कालो बहुतरो ययौ । स्वगृहे भुवनस्थस्य मेरोरिव सुरद्विषः

tathānutiṣṭhatastasya kālo bahutaro yayau | svagṛhe bhuvanasthasya meroriva suradviṣaḥ

बोधितोऽप्यसुराधीशैर्नाबुध्यत महामतिः । अकाले बहुसेकोऽपि बीजकोशादिवाङ्कुरः

bodhito'pyasurādhīśairnābudhyata mahāmatiḥ | akāle bahuseko'pi bījakośādivāṅkuraḥ

एवं वर्षसहस्राणि पीनात्माऽतिष्ठदेकदृक् । शान्त एवासुरपुरे मार्तण्ड इव चोपले

evaṃ varṣasahasrāṇi pīnātmā'tiṣṭhadekadṛk | śānta evāsurapure mārtaṇḍa iva copale

परानन्ददशैकान्तपरिणामितया तया । निरानन्दं पराभासमिवाभासपदं गतः

parānandadaśaikāntapariṇāmitayā tayā | nirānandaṃ parābhāsamivābhāsapadaṃ gataḥ

एतावताथ कालेन तद्रसातलमण्डलम् । बभूवाराजकं तीक्ष्णं मात्स्यन्यायकदर्थितम्

etāvatātha kālena tadrasātalamaṇḍalam | babhūvārājakaṃ tīkṣṇaṃ mātsyanyāyakadarthitam

हिरण्यकशिपौ क्षीणे समाधौ तत्सुते स्थिते । न बभूवापरः कश्चिद्राजा दनुसुतालये

hiraṇyakaśipau kṣīṇe samādhau tatsute sthite | na babhūvāparaḥ kaścidrājā danusutālaye

असुरेशार्थिनां तेषां दानवानां समाधितः । परेणापि प्रयत्नेन प्रह्लादो न व्यबुध्यत

asureśārthināṃ teṣāṃ dānavānāṃ samādhitaḥ | pareṇāpi prayatnena prahlādo na vyabudhyata

न प्रापुर्विकसद्रूपं पतिं तममरारयः । लसत्पत्रलताजालं निशि पद्ममिवालयः

na prāpurvikasadrūpaṃ patiṃ tamamarārayaḥ | lasatpatralatājālaṃ niśi padmamivālayaḥ

संविद्वादो न तस्यान्तरबोध्यत विचेतसः । भुवश्चेष्टाक्रम इव पौरुषो गतभास्वतः

saṃvidvādo na tasyāntarabodhyata vicetasaḥ | bhuvaśceṣṭākrama iva pauruṣo gatabhāsvataḥ

अथोद्विग्नेषु दैत्येषु गतेष्वभिमतां दिशम् । विचरत्सु यथाकाममराजनि पुरे पुरा

athodvigneṣu daityeṣu gateṣvabhimatāṃ diśam | vicaratsu yathākāmamarājani pure purā

चिराय पातालमभूदभूपालतया तया । मात्स्यन्यायविपर्यस्तमस्तंगतगुणक्रमम्

cirāya pātālamabhūdabhūpālatayā tayā | mātsyanyāyaviparyastamastaṃgataguṇakramam

बलिमुक्ताबलपुरं मर्यादाक्रमवर्जितम् । सर्वार्ताशेषवनितं परस्परहृताम्बरम्

balimuktābalapuraṃ maryādākramavarjitam | sarvārtāśeṣavanitaṃ parasparahṛtāmbaram

प्रलापाक्रन्दपुरुषं विसंस्थानपुरान्तरम् । लुठदुद्याननगरं व्यर्थानर्थकदर्थितम्

pralāpākrandapuruṣaṃ visaṃsthānapurāntaram | luṭhadudyānanagaraṃ vyarthānarthakadarthitam

चिन्तापरासुरगणं निरन्नफलबान्धवम् । अकाण्डोत्पातविवशं ध्वस्ताशामुखमण्डलम्

cintāparāsuragaṇaṃ nirannaphalabāndhavam | akāṇḍotpātavivaśaṃ dhvastāśāmukhamaṇḍalam

सुरार्भकपराभूतं भूतैराक्रान्तमन्त्यजैः । भूतरिक्तमलक्ष्मीकमुच्छिन्नप्रायकोटरम्

surārbhakaparābhūtaṃ bhūtairākrāntamantyajaiḥ | bhūtariktamalakṣmīkamucchinnaprāyakoṭaram

अनियतवनितार्थमन्त्रयुद्धं हृतधनदारविरावितं समन्तात् । कलियुगसमयोद्भटोत्कटाभं तदसुरमण्डलमाकुलं बभूव

aniyatavanitārthamantrayuddhaṃ hṛtadhanadāravirāvitaṃ samantāt | kaliyugasamayodbhaṭotkaṭābhaṃ tadasuramaṇḍalamākulaṃ babhūva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे असुरमण्डलव्याकुलीभवनं नाम सप्तत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe asuramaṇḍalavyākulībhavanaṃ nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३८

अष्टत्रिंशः सर्गः

aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच अथाखिलजगज्जालक्रमपालनदेवनः । क्षीरोदनगरे शेषशय्यासनगतो हरिः

śrīvasiṣṭha uvāca athākhilajagajjālakramapālanadevanaḥ | kṣīrodanagare śeṣaśayyāsanagato hariḥ

प्रावृण्निद्राव्युपरमे देवार्थमरिसूदनः । धिया विलोकयामास कदाचिज्जागतीं गतिम्

prāvṛṇnidrāvyuparame devārthamarisūdanaḥ | dhiyā vilokayāmāsa kadācijjāgatīṃ gatim

त्रिविष्टपं स्वमनसा पार्थिवं चावलोक्य सः । आचारमाजगामाशु पातालमरिपालितम्

triviṣṭapaṃ svamanasā pārthivaṃ cāvalokya saḥ | ācāramājagāmāśu pātālamaripālitam

तत्र स्थिरसमाधाने स्थिते प्रह्लाददानवे । दृष्ट्वा संपदमिन्द्रस्य पुरे प्रौढिमुपागताम्

tatra sthirasamādhāne sthite prahlādadānave | dṛṣṭvā saṃpadamindrasya pure prauḍhimupāgatām

व्यालतल्पतलस्थस्य क्षीरोदार्णवशायिनः । शङ्खचक्रगदापाणेर्देहस्यान्तरचारिणः

vyālatalpatalasthasya kṣīrodārṇavaśāyinaḥ | śaṅkhacakragadāpāṇerdehasyāntaracāriṇaḥ

पद्मासनस्थस्य मनः शरीरेणातिभास्वता । इदं संचिन्तयामास त्रैलोक्यालमहालिना

padmāsanasthasya manaḥ śarīreṇātibhāsvatā | idaṃ saṃcintayāmāsa trailokyālamahālinā

प्रह्लादे पदविश्रान्ते पाताले गतनायके । कष्टं सृष्टिरियं प्रायो निर्दैत्यत्वमुपागता

prahlāde padaviśrānte pātāle gatanāyake | kaṣṭaṃ sṛṣṭiriyaṃ prāyo nirdaityatvamupāgatā

दैत्याभावे सुरश्रेणी निर्जिगीषुपदं गता । शममेष्यत्यदृष्टाब्दपटलेषु सरिद्यथा

daityābhāve suraśreṇī nirjigīṣupadaṃ gatā | śamameṣyatyadṛṣṭābdapaṭaleṣu saridyathā

मोक्षाख्यं निर्गतद्वन्द्वं ततो यास्यति तत्पदम् । क्षीणाभिमानविरसा लतेव प्रविशुष्कताम्

mokṣākhyaṃ nirgatadvandvaṃ tato yāsyati tatpadam | kṣīṇābhimānavirasā lateva praviśuṣkatām

देवौघे शान्तिमायाते भुवि यज्ञतपःक्रियाः । अदेवत्वफलाः सर्वाः शममेष्यन्त्यसंशयम्

devaughe śāntimāyāte bhuvi yajñatapaḥkriyāḥ | adevatvaphalāḥ sarvāḥ śamameṣyantyasaṃśayam

क्रियास्वथोपशान्तासु भूर्लोकोऽस्तमुपैष्यति । असंसारप्रसङ्गोऽथ तस्य नाशे भविष्यति

kriyāsvathopaśāntāsu bhūrloko'stamupaiṣyati | asaṃsāraprasaṅgo'tha tasya nāśe bhaviṣyati

आकल्पान्तं त्रिभुवनं यदिदं कल्पितं मया । नाशमेष्यत्यकालेन तापे हिमकणो यथा

ākalpāntaṃ tribhuvanaṃ yadidaṃ kalpitaṃ mayā | nāśameṣyatyakālena tāpe himakaṇo yathā

किमेवमस्मिन्नाभोगे विलीय क्षयमागते । कृतं मयेह भवति स्वलीलाक्षयकारिणा

kimevamasminnābhoge vilīya kṣayamāgate | kṛtaṃ mayeha bhavati svalīlākṣayakāriṇā

ततोऽहमपि शून्येऽस्मिन्नष्टचन्द्रार्कतारके । वपुःप्रशान्तिमाधाय स्थितिमेष्यामि तत्पदे

tato'hamapi śūnye'sminnaṣṭacandrārkatārake | vapuḥpraśāntimādhāya sthitimeṣyāmi tatpade

अकाण्ड एवमेवं हि जगत्युपशमं गते । नेह श्रेयो न पश्यामि मन्ये जीवन्तु दानवाः

akāṇḍa evamevaṃ hi jagatyupaśamaṃ gate | neha śreyo na paśyāmi manye jīvantu dānavāḥ

दैत्योद्योगेन विबुधास्ततो यज्ञतपःक्रियाः । तेन संसारसंस्थानं न संसारक्रमोऽन्यथा

daityodyogena vibudhāstato yajñatapaḥkriyāḥ | tena saṃsārasaṃsthānaṃ na saṃsārakramo'nyathā

तस्माद्रसातलं गत्वा यथावत्स्थापयाम्यहम् । स्वे क्रमे दानवाधीशमृतुः पुनरिव द्रुमम्

tasmādrasātalaṃ gatvā yathāvatsthāpayāmyaham | sve krame dānavādhīśamṛtuḥ punariva drumam

विना प्रह्लादमथ चेदितरं दानवेश्वरम् । करोमि तदसौ मन्ये देवानासादयिष्यति

vinā prahlādamatha ceditaraṃ dānaveśvaram | karomi tadasau manye devānāsādayiṣyati

प्रह्लादस्य त्वयं देहः पश्चिमः पावनो महान् । आकल्पमिह वस्तव्यं देहेनानेन तेन च

prahlādasya tvayaṃ dehaḥ paścimaḥ pāvano mahān | ākalpamiha vastavyaṃ dehenānena tena ca

एवं हि नियतिर्देवी निश्चिता पारमेश्वरी । प्रह्लादेन यथाकल्पं स्थातव्यमिह देहिना

evaṃ hi niyatirdevī niścitā pārameśvarī | prahlādena yathākalpaṃ sthātavyamiha dehinā

तस्मात्तमेव गत्वा तु दैत्येन्द्रं बोधयाम्यहम् । गर्जन्गिरिनदीसुप्तं मयूरमिव वारिदः

tasmāttameva gatvā tu daityendraṃ bodhayāmyaham | garjangirinadīsuptaṃ mayūramiva vāridaḥ

जीवनमुक्तसमाधिस्थः करोत्वसुरनाथताम् । मणिर्मुक्तमनस्कारः प्रतिबिम्बक्रियामिव

jīvanamuktasamādhisthaḥ karotvasuranāthatām | maṇirmuktamanaskāraḥ pratibimbakriyāmiva

नहि नश्यति सर्गोऽयमेवं सह सुरासुरैः । भविष्यति च तद्द्वन्द्वं तन्मे क्रीडा भविष्यति

nahi naśyati sargo'yamevaṃ saha surāsuraiḥ | bhaviṣyati ca taddvandvaṃ tanme krīḍā bhaviṣyati

सर्गक्षयोदयावेतौ सुसमौ मम यद्यपि । तथापीदं यथासंस्थं भवत्वन्येन किं मम ।। २४ ' भावाभावेषु यत्तुल्यं तन्नाशे तत्स्थितौ च वा । यः प्रयत्नस्त्वबुद्धित्वात्तद्योगगमनं भवेत्

sargakṣayodayāvetau susamau mama yadyapi | tathāpīdaṃ yathāsaṃsthaṃ bhavatvanyena kiṃ mama || 24 ' bhāvābhāveṣu yattulyaṃ tannāśe tatsthitau ca vā | yaḥ prayatnastvabuddhitvāttadyogagamanaṃ bhavet

तस्मात्प्रयामि पातालं बोधयाम्यसुरेश्वरम् । स्थैर्यं यामि न संसारलीलां संपादयाम्यहम्

tasmātprayāmi pātālaṃ bodhayāmyasureśvaram | sthairyaṃ yāmi na saṃsāralīlāṃ saṃpādayāmyaham

असुरपुरमवाप्य प्रोद्धताचारघोरं कमलमिव विवस्वान्दैत्यमुद्बोधयामः । जगदिदमखिलं स्वस्थैर्यमभ्यानयामो घनविधिरिव शैले चञ्चलं मेघजालम्

asurapuramavāpya proddhatācāraghoraṃ kamalamiva vivasvāndaityamudbodhayāmaḥ | jagadidamakhilaṃ svasthairyamabhyānayāmo ghanavidhiriva śaile cañcalaṃ meghajālam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे परमेश्वरवितर्को नामाष्टात्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe parameśvaravitarko nāmāṣṭātriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ३९

एकोनचत्वारिंशः सर्गः

ekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संचिन्त्य सर्वात्मा क्षीरोदादात्मकात्पुरात् । चचाल परिवारेण सह सानुरिवाचलः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃcintya sarvātmā kṣīrodādātmakātpurāt | cacāla parivāreṇa saha sānurivācalaḥ

क्षीरोदतलरन्ध्रेण तेनैव स्तम्भिताम्भसा । प्रह्लादनगरं प्राप शक्रलोकमिवापरम्

kṣīrodatalarandhreṇa tenaiva stambhitāmbhasā | prahlādanagaraṃ prāpa śakralokamivāparam

हेममन्दिरकोशस्थं ददर्शात्रासुरं हरिः । अथ शैलगुहालीनं समाधिस्थमिवाब्जजम्

hemamandirakośasthaṃ dadarśātrāsuraṃ hariḥ | atha śailaguhālīnaṃ samādhisthamivābjajam

तत्र ते तेजसा दैत्या वैष्णवेनावधूलिता । दूरं ययुर्दिनेशांशुवित्रस्ता इव कौशिकाः

tatra te tejasā daityā vaiṣṇavenāvadhūlitā | dūraṃ yayurdineśāṃśuvitrastā iva kauśikāḥ

द्वित्रैः सहासुरैर्मुख्यैः परिवारयुतो हरिः । प्रविवेशासुरगृहं तारावानिव खं शशी

dvitraiḥ sahāsurairmukhyaiḥ parivārayuto hariḥ | praviveśāsuragṛhaṃ tārāvāniva khaṃ śaśī

वैनतेयासनस्थोऽसौ लक्ष्मीविधुतचामरः । स्वायुधादिपरीवारो देवर्षिमुनिवन्दितः

vainateyāsanastho'sau lakṣmīvidhutacāmaraḥ | svāyudhādiparīvāro devarṣimunivanditaḥ

महात्मन्संप्रबुध्यस्वेत्येवं विष्णुरुदाहरन् । पाञ्चजन्यं प्रदध्मौ च ध्वनयन्ककुभां गणम्

mahātmansaṃprabudhyasvetyevaṃ viṣṇurudāharan | pāñcajanyaṃ pradadhmau ca dhvanayankakubhāṃ gaṇam

महता तेन शब्देन वैष्णवप्राणजन्मना । तुल्यकालपरिक्षुब्धकल्पाभ्रार्णवरंहसा

mahatā tena śabdena vaiṣṇavaprāṇajanmanā | tulyakālaparikṣubdhakalpābhrārṇavaraṃhasā

आसुरी जनता भूमौ पपातागतसंभ्रमा । मत्तलीलाभ्रनादेन राजहंसावली यथा

āsurī janatā bhūmau papātāgatasaṃbhramā | mattalīlābhranādena rājahaṃsāvalī yathā

जहर्ष जनितानन्दा वैष्णवी गतसंभ्रमा । जनता जलदध्वानफुल्लेव कुटजावली

jaharṣa janitānandā vaiṣṇavī gatasaṃbhramā | janatā jaladadhvānaphulleva kuṭajāvalī

बभूव संप्रबुद्धात्मा दानवेशः शनैःशनैः । मेघावसर उत्फुल्लकदम्ब इव कानने

babhūva saṃprabuddhātmā dānaveśaḥ śanaiḥśanaiḥ | meghāvasara utphullakadamba iva kānane

ब्रह्मरन्ध्रकृतोत्थाना प्राणशक्तिरथासुरम् । शनैराक्रमयामास गङ्गा सर्वमिवार्णवम्

brahmarandhrakṛtotthānā prāṇaśaktirathāsuram | śanairākramayāmāsa gaṅgā sarvamivārṇavam

क्षणादाक्रमयामास प्राणश्रीः सर्वतोऽसुरम् । उदयानन्तरं सौरी प्रभेव भुवनान्तरम्

kṣaṇādākramayāmāsa prāṇaśrīḥ sarvato'suram | udayānantaraṃ saurī prabheva bhuvanāntaram

प्राणेषु रन्ध्रनवके प्रवृत्तेष्वथ तस्य चित् । चेत्योन्मुखी बभूवान्तः प्राणदर्पणबिम्बिता

prāṇeṣu randhranavake pravṛtteṣvatha tasya cit | cetyonmukhī babhūvāntaḥ prāṇadarpaṇabimbitā

चेतनीयोन्मुखी चेत्यं चिन्मनस्तामुपाययौ । द्वित्वं मुकुरसंक्रान्ता मुखश्रीरिव राघव

cetanīyonmukhī cetyaṃ cinmanastāmupāyayau | dvitvaṃ mukurasaṃkrāntā mukhaśrīriva rāghava

किंचिदङ्कुरिते चित्ते नेत्रे विकसनोन्मुखे । शनैर्बभूवतुस्तस्य प्रातर्नीले यथोत्पले

kiṃcidaṅkurite citte netre vikasanonmukhe | śanairbabhūvatustasya prātarnīle yathotpale

प्राणापानपरामृष्टानाडीविवरसंविदः । वातार्तस्येव पद्मस्य स्पन्दोऽस्य समजायत

prāṇāpānaparāmṛṣṭānāḍīvivarasaṃvidaḥ | vātārtasyeva padmasya spando'sya samajāyata

निमेषान्तरमात्रेण मनः पीवरतां ययौ । तस्मिन्प्राणवशात्पूर्णे तरङ्ग इव वारिणि

nimeṣāntaramātreṇa manaḥ pīvaratāṃ yayau | tasminprāṇavaśātpūrṇe taraṅga iva vāriṇi

अथासौ विकसन्नेत्रमनःप्राणवपुर्बभौ । अर्धोदित इवादित्ये सरः स्फुरितपङ्कजम्

athāsau vikasannetramanaḥprāṇavapurbabhau | ardhodita ivāditye saraḥ sphuritapaṅkajam

अस्मिन्नवसरे यावद्बुध्यस्वेत्यवदद्विभुः । प्रबुद्धस्तावदेषोऽभूद्बर्ही घनरवादिव

asminnavasare yāvadbudhyasvetyavadadvibhuḥ | prabuddhastāvadeṣo'bhūdbarhī ghanaravādiva

प्रफुल्लनयनं जातमननं पीवरस्मृतिम् । उवाचैनं त्रिलोकेशः पुरा नाभ्यब्जजं यथा

praphullanayanaṃ jātamananaṃ pīvarasmṛtim | uvācainaṃ trilokeśaḥ purā nābhyabjajaṃ yathā

साधो स्मर महालक्ष्मीमात्मीयां स्मर चाकृतिम् । अकाण्ड एव किं देहविरामः क्रियते त्वया

sādho smara mahālakṣmīmātmīyāṃ smara cākṛtim | akāṇḍa eva kiṃ dehavirāmaḥ kriyate tvayā

हेयोपादेयसंकल्पविहीनस्य शरीरगैः । भावाभावैस्तवार्थः किमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ संप्रति

heyopādeyasaṃkalpavihīnasya śarīragaiḥ | bhāvābhāvaistavārthaḥ kimuttiṣṭhottiṣṭha saṃprati

स्थातव्यमिह देहेन कल्पं यावदनेन ते । वयं हि नियतिं विद्मो यथाभूतामनिन्दिताम्

sthātavyamiha dehena kalpaṃ yāvadanena te | vayaṃ hi niyatiṃ vidmo yathābhūtāmaninditām

जीवन्मुक्तेन भवता राज्य एवेह तिष्ठता । क्षेपणीया गतोद्वेगमाकल्पान्तमियं तनुः

jīvanmuktena bhavatā rājya eveha tiṣṭhatā | kṣepaṇīyā gatodvegamākalpāntamiyaṃ tanuḥ

तन्वां कल्पान्तशीर्णायां स्वे महिम्नि त्वयानघ । वस्तव्यं स्फुटिते कुम्भे कुम्भाकाशेन खे यथा

tanvāṃ kalpāntaśīrṇāyāṃ sve mahimni tvayānagha | vastavyaṃ sphuṭite kumbhe kumbhākāśena khe yathā

कल्पान्तस्थायिनी शुद्धा दृष्टलोकपरावरा । इयं तव तनुर्जाता जीवन्मुक्तविलासिनी

kalpāntasthāyinī śuddhā dṛṣṭalokaparāvarā | iyaṃ tava tanurjātā jīvanmuktavilāsinī

नोदिता द्वादशादित्या न प्रलीनाः शिलोच्चयाः । न जगज्ज्वलितं साधो तनुं त्यजसि किं मुधा

noditā dvādaśādityā na pralīnāḥ śiloccayāḥ | na jagajjvalitaṃ sādho tanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

वायुर्वहति नोन्मत्तस्त्रिलोकीभस्मधूसरः । लोलामरकपालाङ्कस्तनुं त्यजसि किं मुधा

vāyurvahati nonmattastrilokībhasmadhūsaraḥ | lolāmarakapālāṅkastanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

अशोक इव मञ्जर्यः पुष्करावर्तविद्युतः । न स्फुरन्ति जगत्कोशे तनुं त्यजसि किं मुधा

aśoka iva mañjaryaḥ puṣkarāvartavidyutaḥ | na sphuranti jagatkośe tanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

धरासाररणच्छैलाः प्रज्वलज्ज्वलनोज्ज्वलाः। ककुभो न विशीर्यन्ते तनुं त्यजसि किं मुधा

dharāsāraraṇacchailāḥ prajvalajjvalanojjvalāḥ| kakubho na viśīryante tanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

न ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यत्रयीशेषमिदं स्थितम् । जगज्जरठजीमूतं तनुं त्यजसि किं मुधा

na brahmaviṣṇurudrākhyatrayīśeṣamidaṃ sthitam | jagajjaraṭhajīmūtaṃ tanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

न चेहाद्रिदलश्रेणिमात्रैकानुमितान्तराः । दिशो जर्जरतां यातास्तनुं त्यजसि किं मुधा

na cehādridalaśreṇimātraikānumitāntarāḥ | diśo jarjaratāṃ yātāstanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

स्फुटदद्रीन्द्रटंकाराः कराः सौरा भ्रमन्ति खे । कल्पाभ्राणि न गर्जन्ति तनुं त्यजसि किं मुधा

sphuṭadadrīndraṭaṃkārāḥ karāḥ saurā bhramanti khe | kalpābhrāṇi na garjanti tanuṃ tyajasi kiṃ mudhā

अहं भूतावकीर्णासु सालोकासु खगध्वजः । विहरामि दशाशासु मा देहमवधीरय

ahaṃ bhūtāvakīrṇāsu sālokāsu khagadhvajaḥ | viharāmi daśāśāsu mā dehamavadhīraya

इमे वयमिमे शैला भूतानीमान्ययं भवान् । इदं जगदिदं व्योम मा देहमवधीरय

ime vayamime śailā bhūtānīmānyayaṃ bhavān | idaṃ jagadidaṃ vyoma mā dehamavadhīraya

पीवराज्ञानयोगेन यस्य पर्याकुलं मनः । दुःखानि विनिकृन्तन्ति मरण तस्य राजते

pīvarājñānayogena yasya paryākulaṃ manaḥ | duḥkhāni vinikṛntanti maraṇa tasya rājate

कृशोऽतिदुःखी मूढोऽहमेताश्चान्याश्च भावनाः । मतिं यस्यावलुम्पन्ति मरणं तस्य राजते

kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hametāścānyāśca bhāvanāḥ | matiṃ yasyāvalumpanti maraṇaṃ tasya rājate

आशापाशनिबद्धोऽन्तरितश्चेतश्च नीयते । यो विलोलमनोवृत्त्या मरणं तस्य राजते

āśāpāśanibaddho'ntaritaścetaśca nīyate | yo vilolamanovṛttyā maraṇaṃ tasya rājate

यस्य तृष्णाः प्रभञ्जन्ति हृदयं हृतभावनाः । प्ररोहमिव गर्धेभ्यो मरणं तस्य राजते

yasya tṛṣṇāḥ prabhañjanti hṛdayaṃ hṛtabhāvanāḥ | prarohamiva gardhebhyo maraṇaṃ tasya rājate

चित्तवृत्तिलता यस्य तालोत्तालमनोवने । फलिता सुखदुःखाभ्यां मरणं तस्य राजते

cittavṛttilatā yasya tālottālamanovane | phalitā sukhaduḥkhābhyāṃ maraṇaṃ tasya rājate

रोमराजीलताजालं यस्येमं देहदुर्द्रुमम् । अनर्थौघो हरत्युच्चैर्मरणं तस्य राजते

romarājīlatājālaṃ yasyemaṃ dehadurdrumam | anarthaugho haratyuccairmaraṇaṃ tasya rājate

यस्य स्वदेहविपिनमाधिव्याधिदवाग्नयः । दहन्ति लोलाङ्गलतं मरणं तस्य राजते

yasya svadehavipinamādhivyādhidavāgnayaḥ | dahanti lolāṅgalataṃ maraṇaṃ tasya rājate

कामकोपात्मका यस्य स्फूर्जन्त्यजगरास्तनौ । अन्तःशुष्कद्रुमस्येव मरण तस्य राजते

kāmakopātmakā yasya sphūrjantyajagarāstanau | antaḥśuṣkadrumasyeva maraṇa tasya rājate

योऽयं देहपरित्यागस्तल्लोके मरणं स्मृतम् । न सता नासता तेन कारणं वेद्यवेदनम्

yo'yaṃ dehaparityāgastalloke maraṇaṃ smṛtam | na satā nāsatā tena kāraṇaṃ vedyavedanam

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वात्मतत्त्वावलोकनात् । यथार्थदर्शिनो ज्ञस्य जीवितं तस्य शोभते

yasya notkrāmati matiḥ svātmatattvāvalokanāt | yathārthadarśino jñasya jīvitaṃ tasya śobhate

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । यः समः सर्वभावेषु जीवितं तस्य राजते

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | yaḥ samaḥ sarvabhāveṣu jīvitaṃ tasya rājate

योऽन्तःशीतलया बुद्ध्या रागद्वेषविमुक्तया । साक्षिवत्पश्यतीदं हि जीवितं तस्य राजते

yo'ntaḥśītalayā buddhyā rāgadveṣavimuktayā | sākṣivatpaśyatīdaṃ hi jīvitaṃ tasya rājate

येन सम्यक्परिज्ञाय हेयोपादेयमुज्झता । चित्तस्यान्तेऽर्पितं चित्तं जीवितं तस्य शोभते

yena samyakparijñāya heyopādeyamujjhatā | cittasyānte'rpitaṃ cittaṃ jīvitaṃ tasya śobhate

अवस्तुसदृशे वस्तुन्यसक्तं कलनामले । येन लीनं कृतं चेतो जीवितं तस्य शोभते

avastusadṛśe vastunyasaktaṃ kalanāmale | yena līnaṃ kṛtaṃ ceto jīvitaṃ tasya śobhate

सत्यां दृष्टिमवष्टभ्य लीलयेयं जगत्क्रिया । क्रियतेऽवासनं येन जीवितं तस्य राजते

satyāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya līlayeyaṃ jagatkriyā | kriyate'vāsanaṃ yena jīvitaṃ tasya rājate

नान्तस्तुष्यति नोद्वेगमेति यो विहरन्नपि । हेयोपादेयसंप्राप्तौ जीवितं तस्य शोभते

nāntastuṣyati nodvegameti yo viharannapi | heyopādeyasaṃprāptau jīvitaṃ tasya śobhate

शुद्धपक्षस्य शुद्धस्य हंसौघः सरसो यथा । यस्माद्गुणौघो निर्याति जीवितं तस्य शोभते

śuddhapakṣasya śuddhasya haṃsaughaḥ saraso yathā | yasmādguṇaugho niryāti jīvitaṃ tasya śobhate

यस्मिन्श्रुतिपथं प्राप्ते दृष्टे स्मृतिमुपागते । आनन्दं यान्ति भूतानि जीवितं तस्य शोभते

yasminśrutipathaṃ prāpte dṛṣṭe smṛtimupāgate | ānandaṃ yānti bhūtāni jīvitaṃ tasya śobhate

यस्योदयेषु हृदयेन जनाम्बुजानि जीवालिमन्ति सकलानि विलासवन्ति । तस्यैव भाति परिजीवितमक्षयेन्दो- रापूर्णतेव दनुजेश्वर नेतरस्य

yasyodayeṣu hṛdayena janāmbujāni jīvālimanti sakalāni vilāsavanti | tasyaiva bhāti parijīvitamakṣayendo- rāpūrṇateva danujeśvara netarasya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मोक्षो० उपशमप्रकरणे प्रह्लादनिर्वाणे नारायणवचनोपन्यासो नामेकोनचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mokṣo0 upaśamaprakaraṇe prahlādanirvāṇe nārāyaṇavacanopanyāso nāmekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४०

चत्वारिंशः सर्गः

catvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । स्थैर्यं देहस्य दृष्टस्य जीवितं प्रोच्यते जनैः । देहान्तरार्थं देहस्य संत्यागो मरणं स्मृतम्

śrībhagavānuvāca | sthairyaṃ dehasya dṛṣṭasya jīvitaṃ procyate janaiḥ | dehāntarārthaṃ dehasya saṃtyāgo maraṇaṃ smṛtam

द्वाभ्यां चैवासि पक्षाभ्यामाभ्यां मुक्तो महामते । किं ते मरणमस्तीह किं वा जीवितमस्ति ते

dvābhyāṃ caivāsi pakṣābhyāmābhyāṃ mukto mahāmate | kiṃ te maraṇamastīha kiṃ vā jīvitamasti te

निदर्शनार्थमेतत्तु मयोक्तमरिमर्दन । न त्वं जीवसि सर्वज्ञ म्रियसे न कदाचन

nidarśanārthametattu mayoktamarimardana | na tvaṃ jīvasi sarvajña mriyase na kadācana

देहसंस्थोऽप्यदेहत्वाददेहोऽसि विदेहदृक् । व्योमसंस्थोऽप्यसक्तत्वादव्योमेव हि मारुतः

dehasaṃstho'pyadehatvādadeho'si videhadṛk | vyomasaṃstho'pyasaktatvādavyomeva hi mārutaḥ

स्पर्शसंबोधकारित्वाद्देह एवास्ति सुव्रत । उत्सेधारोधकत्वेन खमुत्सेधस्य कारणम्

sparśasaṃbodhakāritvāddeha evāsti suvrata | utsedhārodhakatvena khamutsedhasya kāraṇam

प्रबुद्धो ज्ञातवस्तुत्वाद्देहः क्व शमिनामिह । इदं त्वेकं परिच्छिन्नं रूपमज्ञेषु दुःस्थितम्

prabuddho jñātavastutvāddehaḥ kva śamināmiha | idaṃ tvekaṃ paricchinnaṃ rūpamajñeṣu duḥsthitam

सर्वदा सर्वमेवासि चित्प्रकाशः परैकधीः । को देहः कोऽप्यदेहस्ते यं गृह्णासि जहासि च

sarvadā sarvamevāsi citprakāśaḥ paraikadhīḥ | ko dehaḥ ko'pyadehaste yaṃ gṛhṇāsi jahāsi ca

समुदेतु वसन्तो वा वातु वा प्रलयानिलः । भावाभावविहीनस्य किमभ्यागतमात्मनः

samudetu vasanto vā vātu vā pralayānilaḥ | bhāvābhāvavihīnasya kimabhyāgatamātmanaḥ

प्रलुठत्स्वपि शैलेषु कल्पाग्निषु दहत्स्वपि । वहत्सूत्पातवातेषु स्वात्मन्येव हि तिष्ठति

praluṭhatsvapi śaileṣu kalpāgniṣu dahatsvapi | vahatsūtpātavāteṣu svātmanyeva hi tiṣṭhati

सर्वभूतानि तिष्ठन्तु सर्वमेव प्रयातु वा । नश्यन्तु वाथ वर्धन्तामात्मन्येवाभितिष्ठति

sarvabhūtāni tiṣṭhantu sarvameva prayātu vā | naśyantu vātha vardhantāmātmanyevābhitiṣṭhati

क्षीयते न क्षयं प्राप्ते वर्धमाने न वर्धते । न स्पन्दते स्पन्दमाने देहेऽस्मिन्परमेश्वरः

kṣīyate na kṣayaṃ prāpte vardhamāne na vardhate | na spandate spandamāne dehe'sminparameśvaraḥ

देहस्याहमहं देहीति क्षीणे चित्तविभ्रमे । त्यजामि न त्यजामीति किं मुधा कलनोदिता

dehasyāhamahaṃ dehīti kṣīṇe cittavibhrame | tyajāmi na tyajāmīti kiṃ mudhā kalanoditā

इदं कृत्वा करोमीदमिदं त्यक्त्वेदमित्यलम् । इति तत्त्वविदां तात संकल्पाः संक्षयं गताः

idaṃ kṛtvā karomīdamidaṃ tyaktvedamityalam | iti tattvavidāṃ tāta saṃkalpāḥ saṃkṣayaṃ gatāḥ

प्रबुद्धाः सर्वकर्तारः करिष्यन्तीह किंचन । न तस्याकरणे नित्यमकर्तृत्वपदं गताः

prabuddhāḥ sarvakartāraḥ kariṣyantīha kiṃcana | na tasyākaraṇe nityamakartṛtvapadaṃ gatāḥ

अकर्तृत्वादभोक्तृत्वमर्थादेव समागतम् । संगृहीतं किलानुप्तं केनेह भुवनत्रये

akartṛtvādabhoktṛtvamarthādeva samāgatam | saṃgṛhītaṃ kilānuptaṃ keneha bhuvanatraye

शान्ते कर्तृत्वभोक्तृत्वे शान्तिरेवेह शिष्यते । प्रौढिमभ्यागता सैव मुक्तिरित्युच्यते बुधैः

śānte kartṛtvabhoktṛtve śāntireveha śiṣyate | prauḍhimabhyāgatā saiva muktirityucyate budhaiḥ

प्रबुद्धाश्चिन्मयाः शुद्धाः सर्वमाक्रम्य संस्थिताः । किं त्यक्तं परिगृह्णन्तु किं गृहीतं त्यजन्तु वा

prabuddhāścinmayāḥ śuddhāḥ sarvamākramya saṃsthitāḥ | kiṃ tyaktaṃ parigṛhṇantu kiṃ gṛhītaṃ tyajantu vā

ग्राह्यग्राहकसंबन्धप्रमितावयविक्रमैः । हीनः प्रमेयावयवैः किं गृह्णातु जहातु किम्

grāhyagrāhakasaṃbandhapramitāvayavikramaiḥ | hīnaḥ prameyāvayavaiḥ kiṃ gṛhṇātu jahātu kim

ग्राह्यग्राहकसंबन्धे क्षीणे शान्तिरुदेत्यलम् । स्थितिमभ्यागता शान्तिर्मोक्षनाम्नाभिधीयते

grāhyagrāhakasaṃbandhe kṣīṇe śāntirudetyalam | sthitimabhyāgatā śāntirmokṣanāmnābhidhīyate

तत्र स्थिताः सदा शान्तास्त्वादृशाः पुरुषोत्तमाः । सुषुप्तावयवस्पन्दसाधर्म्येण चरन्ति हि

tatra sthitāḥ sadā śāntāstvādṛśāḥ puruṣottamāḥ | suṣuptāvayavaspandasādharmyeṇa caranti hi

परावबोधविश्रान्तवासनो जगति स्थितिम् । । अर्धसुप्त इवेहेमां त्वं पश्यात्मस्थया धिया

parāvabodhaviśrāntavāsano jagati sthitim | | ardhasupta ivehemāṃ tvaṃ paśyātmasthayā dhiyā

न रमन्ते हि रम्येषु स्वात्मन्येव गताशयाः । । नोद्विजन्तेऽन्यदुःखेषु स्वात्मन्येकरसायनाः

na ramante hi ramyeṣu svātmanyeva gatāśayāḥ | | nodvijante'nyaduḥkheṣu svātmanyekarasāyanāḥ

नित्यप्रबुद्धा गृह्णन्ति कार्याणीमान्यसङ्गिनः । मुकुरा इव बिम्बानि यथाप्राप्तान्यवाञ्छया

nityaprabuddhā gṛhṇanti kāryāṇīmānyasaṅginaḥ | mukurā iva bimbāni yathāprāptānyavāñchayā

जाग्रति स्वात्मनि स्वस्थाः सुप्ताः संसारसंस्थितौ । बालवत्प्रविवेपन्ते सुषुप्तसदृशाशयाः

jāgrati svātmani svasthāḥ suptāḥ saṃsārasaṃsthitau | bālavatpravivepante suṣuptasadṛśāśayāḥ

त्वमजितपदवीमुपागतोऽन्तः कमलजवासरमेकमेव भुक्त्वा । गुणगणकलितामिहैव लक्ष्मीं व्रज परमास्पदमच्युतं महात्मन्

tvamajitapadavīmupāgato'ntaḥ kamalajavāsaramekameva bhuktvā | guṇagaṇakalitāmihaiva lakṣmīṃ vraja paramāspadamacyutaṃ mahātman

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे प्रह्लादबोधनं नाम चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prahlādabodhanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४१

एकचत्वारिंशः सर्गः

ekacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगद्रत्नसमुद्गेन त्रैलोक्याद्भुतदर्शिना । इत्युक्ते पद्मनाभेन ज्योत्स्नाशीतलया गिरा

śrīvasiṣṭha uvāca | jagadratnasamudgena trailokyādbhutadarśinā | ityukte padmanābhena jyotsnāśītalayā girā

प्रह्लादनामा देहोऽसौ विकाशिनयनाम्बुजः । मुदोवाच वचो धीरो गृहीतमननक्रमः

prahlādanāmā deho'sau vikāśinayanāmbujaḥ | mudovāca vaco dhīro gṛhītamananakramaḥ

प्रह्लाद उवाच । हिताहितविचारेण राजकार्यशतेन च । अत्यहं श्रमितो देव क्षणं विश्रामतां गतः

prahlāda uvāca | hitāhitavicāreṇa rājakāryaśatena ca | atyahaṃ śramito deva kṣaṇaṃ viśrāmatāṃ gataḥ

भगवंस्त्वत्प्रसादेन स्थितिः सम्यगथागता । समाधावसमाधौ च रूपेणाहं समः सदा

bhagavaṃstvatprasādena sthitiḥ samyagathāgatā | samādhāvasamādhau ca rūpeṇāhaṃ samaḥ sadā

चिरमन्तर्महादेव दृष्टोऽस्यमलया धिया । पुनर्बहिरयं दृष्ट्या दिष्ट्या देव प्रदृश्यसे

ciramantarmahādeva dṛṣṭo'syamalayā dhiyā | punarbahirayaṃ dṛṣṭyā diṣṭyā deva pradṛśyase

अहमासमनन्तायामस्यां दृष्टौ महेश्वर । सर्वसंकल्पमुक्तायां व्योम व्योम्नीव निर्मले

ahamāsamanantāyāmasyāṃ dṛṣṭau maheśvara | sarvasaṃkalpamuktāyāṃ vyoma vyomnīva nirmale

न शोकेन न मोहेन न च वैराग्यचिन्तया । न देहत्यागकार्येण न संसारभयेन च

na śokena na mohena na ca vairāgyacintayā | na dehatyāgakāryeṇa na saṃsārabhayena ca

एकस्मिन्विद्यमाने हि कुतः शोकः कुतः क्षतिः । कुतो देहः क्व संसारः क्व स्थितिः क्व भयाभये

ekasminvidyamāne hi kutaḥ śokaḥ kutaḥ kṣatiḥ | kuto dehaḥ kva saṃsāraḥ kva sthitiḥ kva bhayābhaye

यथेच्छयैवामलया केवलं स्वयमुत्थया । एवमेवाहमवसं वितते पावने पदे

yathecchayaivāmalayā kevalaṃ svayamutthayā | evamevāhamavasaṃ vitate pāvane pade

हा विरक्तोऽस्मि संसारं त्यजामीतीयमीश्वर । अप्रबुद्धदृशां चिन्ता हर्षशोकविकारदा

hā virakto'smi saṃsāraṃ tyajāmītīyamīśvara | aprabuddhadṛśāṃ cintā harṣaśokavikāradā

देहाभावे न दुःखानि देहे दुःखानि मे मतिः । इति चिन्ताविषव्याली मूर्खमेवावलुम्पति

dehābhāve na duḥkhāni dehe duḥkhāni me matiḥ | iti cintāviṣavyālī mūrkhamevāvalumpati

इदं सुखमिदं दुःखमिदं नास्तीदमस्ति मे । इति दोलायितं चेतो मूढमेव न पण्डितम्

idaṃ sukhamidaṃ duḥkhamidaṃ nāstīdamasti me | iti dolāyitaṃ ceto mūḍhameva na paṇḍitam

अहमन्योऽन्य एवायमित्यज्ञानां तु वासना । दूरोदस्तात्मबुद्धीनां जयत्यसुमतामिह

ahamanyo'nya evāyamityajñānāṃ tu vāsanā | dūrodastātmabuddhīnāṃ jayatyasumatāmiha

इदं त्याज्यमिदं ग्राह्यमिति मिथ्या मनोभ्रमः । नोन्मत्ततां नयत्यन्तर्ज्ञमज्ञमिव दुर्धियः

idaṃ tyājyamidaṃ grāhyamiti mithyā manobhramaḥ | nonmattatāṃ nayatyantarjñamajñamiva durdhiyaḥ

सर्वस्मिन्नात्मनि तते त्वयि तामरसेक्षण । हेयोपादेयपक्षस्था द्वितीया कलना कुतः

sarvasminnātmani tate tvayi tāmarasekṣaṇa | heyopādeyapakṣasthā dvitīyā kalanā kutaḥ

विज्ञानाभासमखिलं जगत्सदसदुत्थितम् । किं हेयं किमुपादेयमिह यत्त्यज्यते न वा

vijñānābhāsamakhilaṃ jagatsadasadutthitam | kiṃ heyaṃ kimupādeyamiha yattyajyate na vā

केवलं स्वस्वभावेन द्रष्ट्रदृश्ये विचारयन् । क्षणं विश्रान्तवानन्तः परमात्मात्मनात्मनि

kevalaṃ svasvabhāvena draṣṭradṛśye vicārayan | kṣaṇaṃ viśrāntavānantaḥ paramātmātmanātmani

भावाभावविनिर्मुक्तो हेयोपादेयवर्जितः । एवमासमहं पूर्वमधुनेत्थं व्यवस्थितः

bhāvābhāvavinirmukto heyopādeyavarjitaḥ | evamāsamahaṃ pūrvamadhunetthaṃ vyavasthitaḥ

स मयात्मीयमापन्नं सर्वमात्मात्मतां गतः । करोम्यहं महादेव तुभ्यं यत्परिरोचते

sa mayātmīyamāpannaṃ sarvamātmātmatāṃ gataḥ | karomyahaṃ mahādeva tubhyaṃ yatparirocate

त्वमयं पुण्डरीकाक्षः पूज्यस्तावज्जगत्त्रये । तन्मत्तः प्रकृतिप्राप्तां पूजामादातुमर्हसि

tvamayaṃ puṇḍarīkākṣaḥ pūjyastāvajjagattraye | tanmattaḥ prakṛtiprāptāṃ pūjāmādātumarhasi

इत्युक्त्वा दानवाधीशः पुरः क्षीरोदशायिनः । शैलेन्द्र इव पूर्णेन्दुमर्घपात्रमुपाददे

ityuktvā dānavādhīśaḥ puraḥ kṣīrodaśāyinaḥ | śailendra iva pūrṇendumarghapātramupādade

सायुधं साप्सरोवृन्दं ससुरं सखगाधिपम् । पूजयामास गोविन्दं सत्रैलोक्यमथाग्रगम्

sāyudhaṃ sāpsarovṛndaṃ sasuraṃ sakhagādhipam | pūjayāmāsa govindaṃ satrailokyamathāgragam

सबाह्याभ्यन्तरभ्रान्तभुवनं भुवनेश्वरम् । । पूजयित्वाथ तिष्ठन्तमुवाच कमलापतिः

sabāhyābhyantarabhrāntabhuvanaṃ bhuvaneśvaram | | pūjayitvātha tiṣṭhantamuvāca kamalāpatiḥ

श्रीभगवानुवाच । उत्तिष्ठ दानवाधीश सिंहासनमुपाश्रय । यावदाश्वभिषेकं ते स्वयमेव ददाम्यहम्

śrībhagavānuvāca | uttiṣṭha dānavādhīśa siṃhāsanamupāśraya | yāvadāśvabhiṣekaṃ te svayameva dadāmyaham

पाञ्चजन्यरवं श्रुत्वा य इमे समुपागताः । सिद्धाः साध्याः सुरौघास्ते कुर्वन्तु तव मङ्गलम्

pāñcajanyaravaṃ śrutvā ya ime samupāgatāḥ | siddhāḥ sādhyāḥ suraughāste kurvantu tava maṅgalam

इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षो दानवं सिंहविष्टरे । योजयामास योग्यं तं मेरुश्रृङ्ग इवाम्बुदम्

ityuktvā puṇḍarīkākṣo dānavaṃ siṃhaviṣṭare | yojayāmāsa yogyaṃ taṃ meruśrṛṅga ivāmbudam

अथैनं हरिराहूतैः क्षीरोदाद्यैर्महाब्धिभिः । गङ्गादिभिः सरित्पूरैः सर्वतीर्थजलैस्तथा

athainaṃ harirāhūtaiḥ kṣīrodādyairmahābdhibhiḥ | gaṅgādibhiḥ saritpūraiḥ sarvatīrthajalaistathā

सर्वविप्रर्षिसङ्घैश्च सर्वसिद्धगणैः सह । पुनर्विद्याधरयुतो लोकपालसमन्वितः

sarvaviprarṣisaṅghaiśca sarvasiddhagaṇaiḥ saha | punarvidyādharayuto lokapālasamanvitaḥ

अभ्यषिञ्चदमेयात्मा दैत्यराज्ये महासुरम् । मरुद्गणैः स्तूयमानं पूर्वं स्वर्गे हरिं यथा

abhyaṣiñcadameyātmā daityarājye mahāsuram | marudgaṇaiḥ stūyamānaṃ pūrvaṃ svarge hariṃ yathā

सुरासुरैः स्तूयमानं स्तूयमानः सुरासुरैः । अभिषिक्तमुवाचेदं प्रह्लादं मधुसूदनः

surāsuraiḥ stūyamānaṃ stūyamānaḥ surāsuraiḥ | abhiṣiktamuvācedaṃ prahlādaṃ madhusūdanaḥ

श्रीभगवानुवाच । यावन्मेरुर्धरा यावद्यावच्चन्द्रार्कमण्डले । अखण्डितगुणश्लाघी तावद्राजा भवानघ

śrībhagavānuvāca | yāvanmerurdharā yāvadyāvaccandrārkamaṇḍale | akhaṇḍitaguṇaślāghī tāvadrājā bhavānagha

इष्टानिष्टफलं त्यक्त्वा समदर्शनया धिया । वीतरागभयक्रोधो राज्यं समनुपालय

iṣṭāniṣṭaphalaṃ tyaktvā samadarśanayā dhiyā | vītarāgabhayakrodho rājyaṃ samanupālaya

राज्येऽस्मिन्भोगसंपूर्णे दृष्टानुत्तमभूमिना । न गन्तव्यस्त्वयोद्वेगः स्वर्गे मानवकेऽथवा

rājye'sminbhogasaṃpūrṇe dṛṣṭānuttamabhūminā | na gantavyastvayodvegaḥ svarge mānavake'thavā

देशकालक्रियाकारैर्यथाप्राप्तासु दृष्टिषु । प्रकृतं कार्यमातिष्ठ त्यक्त्वा मानसमास्स्व भो

deśakālakriyākārairyathāprāptāsu dṛṣṭiṣu | prakṛtaṃ kāryamātiṣṭha tyaktvā mānasamāssva bho

अतिदेहतयेदंताममतापरिवर्जितम् । भावाभावे समं कार्यं कुर्वन्निह न बाध्यसे

atidehatayedaṃtāmamatāparivarjitam | bhāvābhāve samaṃ kāryaṃ kurvanniha na bādhyase

दृष्टसंसारपर्यायस्तुलिनातुलतत्पदः । सर्वं सर्वत्र जानासि किमन्यदुपदिश्यते

dṛṣṭasaṃsāraparyāyastulinātulatatpadaḥ | sarvaṃ sarvatra jānāsi kimanyadupadiśyate

वीतरागभयक्रोधे त्वयि राजनि राजति । नेदानीं दुःखदुर्ग्रन्थिर्नासुरान्दलयिष्यति

vītarāgabhayakrodhe tvayi rājani rājati | nedānīṃ duḥkhadurgranthirnāsurāndalayiṣyati

वाष्पश्रीर्नासुरीकर्णमञ्जरीः प्लावयिष्यति । वनराजिमिवोन्मत्ता सरित्तारतरङ्गिणी

vāṣpaśrīrnāsurīkarṇamañjarīḥ plāvayiṣyati | vanarājimivonmattā sarittārataraṅgiṇī

अद्यप्रभृत्यसंप्राप्तदानवामरसंगरम् । निर्मन्दराम्भोनिधिवज्जगत्स्वस्थमिव स्थितम्

adyaprabhṛtyasaṃprāptadānavāmarasaṃgaram | nirmandarāmbhonidhivajjagatsvasthamiva sthitam

देवासुरकुटुम्बिन्यो भर्तृष्वन्तःपुरेषु च । स्वेष्वेव यान्तु विश्वासमपरस्परमाहृताः

devāsurakuṭumbinyo bhartṛṣvantaḥpureṣu ca | sveṣveva yāntu viśvāsamaparasparamāhṛtāḥ

भवबहुलनिशानितान्तनिद्रा- तिमिरमपास्य सदोदिताशयश्रीः । दनुसुत वनिताविलासरम्यां चिरमजितामुपभुङ्क्ष्व राज्यलक्ष्मीम्

bhavabahulaniśānitāntanidrā- timiramapāsya sadoditāśayaśrīḥ | danusuta vanitāvilāsaramyāṃ ciramajitāmupabhuṅkṣva rājyalakṣmīm

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे प्रहादाभिषेको नामैकचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prahādābhiṣeko nāmaikacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४२

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षः सनरामरकिन्नरः । द्वितीय इव संसारश्चचालासुरमन्दिरात्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā puṇḍarīkākṣaḥ sanarāmarakinnaraḥ | dvitīya iva saṃsāraścacālāsuramandirāt

प्रह्रादादिविनिर्मुक्तैः पश्चात्पुष्पाञ्जलिव्रजैः । पूर्यमाणो विहङ्गेशपाश्चात्याङ्गरुहोत्करैः

prahrādādivinirmuktaiḥ paścātpuṣpāñjalivrajaiḥ | pūryamāṇo vihaṅgeśapāścātyāṅgaruhotkaraiḥ

क्रमात्क्षीरोदमासाद्य विसृज्य सुरवाहिनीम् । भोगिभोगासने तस्थौ श्वेताब्ज इव षट्पदः

kramātkṣīrodamāsādya visṛjya suravāhinīm | bhogibhogāsane tasthau śvetābja iva ṣaṭpadaḥ

भोगिभोगासने विष्णुः शक्रः स्वर्गे सहामरैः । पाताले दानवाधीश इति तस्थुर्गतज्वराः

bhogibhogāsane viṣṇuḥ śakraḥ svarge sahāmaraiḥ | pātāle dānavādhīśa iti tasthurgatajvarāḥ

एषा ते कथिता राम निःशेषमलनाशिनी । प्राह्रादी बोधसंप्राप्तिरैन्दवद्रवशीतला

eṣā te kathitā rāma niḥśeṣamalanāśinī | prāhrādī bodhasaṃprāptiraindavadravaśītalā

तां तु ये मानवा लोके बहुदुष्कृतिनोऽपि हि । धिया विचारयिष्यन्ति ते प्राप्स्यन्त्यचिरात्पदम्

tāṃ tu ye mānavā loke bahuduṣkṛtino'pi hi | dhiyā vicārayiṣyanti te prāpsyantyacirātpadam

सामान्येन विचारेण क्षयमायाति दुष्कृतम् । योगवाक्यविचारेण को न याति परं पदम्

sāmānyena vicāreṇa kṣayamāyāti duṣkṛtam | yogavākyavicāreṇa ko na yāti paraṃ padam

अज्ञानमुच्यते पापं तद्विचारेण नश्यति । पापमूलच्छिदं तस्माद्विचारं न परित्यजेत्

ajñānamucyate pāpaṃ tadvicāreṇa naśyati | pāpamūlacchidaṃ tasmādvicāraṃ na parityajet

इमां प्रह्रादसंसिद्धिं प्रविचारयता नृणाम् । सप्तजन्मकृतं पापं क्षयमायात्यसंशयम्

imāṃ prahrādasaṃsiddhiṃ pravicārayatā nṛṇām | saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ kṣayamāyātyasaṃśayam

श्रीराम उवाच । परे पदे परिणतं पाञ्चजन्यस्वनैर्मनः । कथं प्रबुद्धं भगवन्प्रहादस्य महात्मनः

śrīrāma uvāca | pare pade pariṇataṃ pāñcajanyasvanairmanaḥ | kathaṃ prabuddhaṃ bhagavanprahādasya mahātmanaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । द्विविधा मुक्तता लोके संभवत्यनघाकृते । सदेहैका विदेहान्या विभागोऽयं तयोः शृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | dvividhā muktatā loke saṃbhavatyanaghākṛte | sadehaikā videhānyā vibhāgo'yaṃ tayoḥ śṛṇu

असंसक्तमतेर्यस्य त्यागादानेषु कर्मणाम् । नैषणा तत्स्थितिं विद्धि त्वं जीवन्मुक्ततामिह

asaṃsaktamateryasya tyāgādāneṣu karmaṇām | naiṣaṇā tatsthitiṃ viddhi tvaṃ jīvanmuktatāmiha

सैव देहक्षये राम पुनर्जननवर्जिता । विदेहमुक्तता प्रोक्ता तत्स्था नायान्ति दृश्यताम्

saiva dehakṣaye rāma punarjananavarjitā | videhamuktatā proktā tatsthā nāyānti dṛśyatām

भृष्टबीजोपमा भूयो जन्माङ्कुरविवर्जिताः । हृदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा भवति वासना

bhṛṣṭabījopamā bhūyo janmāṅkuravivarjitāḥ | hṛdi jīvadvimuktānāṃ śuddhā bhavati vāsanā

पावनी परमोदारा शुद्धसत्त्वानुपातिनी । आत्मध्यानमयी नित्यं सुषुप्तस्येव तिष्ठति

pāvanī paramodārā śuddhasattvānupātinī | ātmadhyānamayī nityaṃ suṣuptasyeva tiṣṭhati

अपि वर्षसहस्रान्ते तयेवान्तरवस्थया । सति देहे प्रबुध्यन्ते जीवन्मुक्ता रघूद्वह

api varṣasahasrānte tayevāntaravasthayā | sati dehe prabudhyante jīvanmuktā raghūdvaha

प्रह्रादोऽन्तस्थया शुद्धसत्त्ववासनया स्वया । बोधमाप महाबाहो शङ्खशब्दावबुद्धया

prahrādo'ntasthayā śuddhasattvavāsanayā svayā | bodhamāpa mahābāho śaṅkhaśabdāvabuddhayā

हरिरात्मा हि भूतानां तस्य यत्प्रतिभासते । तत्तथैव भवत्याशु सर्वमात्मैव कारणम्

harirātmā hi bhūtānāṃ tasya yatpratibhāsate | tattathaiva bhavatyāśu sarvamātmaiva kāraṇam

प्रबोधमेतु प्रह्रादो यदैवेति विचिन्तितम् । निमेषाद्वासुदेवेन तदैवैतदुपस्थितम्

prabodhametu prahrādo yadaiveti vicintitam | nimeṣādvāsudevena tadaivaitadupasthitam

आत्मन्यकारणेनैव भूतानां कारणेन च । सृष्ट्यर्थं वपुरात्तं हि वासुदेवमयात्मना

ātmanyakāraṇenaiva bhūtānāṃ kāraṇena ca | sṛṣṭyarthaṃ vapurāttaṃ hi vāsudevamayātmanā

आत्मावलोकनेनाशु माधवः परिदृश्यते । माधवाराधनेनाशु स्वयमात्मावलोक्यते

ātmāvalokanenāśu mādhavaḥ paridṛśyate | mādhavārādhanenāśu svayamātmāvalokyate

एतां दृष्टिमवष्टभ्य राघवात्मावलोकने । विहराशु विचारात्मा पदं प्राप्स्यसि शाश्वतम्

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāghavātmāvalokane | viharāśu vicārātmā padaṃ prāpsyasi śāśvatam

दुःखासारवती राम संसारप्रावृडातता । जाड्यं ददाति परमं विचारार्कमपश्यताम्

duḥkhāsāravatī rāma saṃsāraprāvṛḍātatā | jāḍyaṃ dadāti paramaṃ vicārārkamapaśyatām

प्रसादादात्मनो विष्णोर्मायेयमतिभासुरा । प्रबाधते न धीरांस्तु यक्षी मन्त्रवतो यथा

prasādādātmano viṣṇormāyeyamatibhāsurā | prabādhate na dhīrāṃstu yakṣī mantravato yathā

आत्मेच्छयैव घनतां समुपागतान्त- रात्मेच्छयैव तनुतामुपयाति काले । संसारजालरचनेयमनन्तमाया- ज्वालेह वातवलयादिव पावकस्य

ātmecchayaiva ghanatāṃ samupāgatānta- rātmecchayaiva tanutāmupayāti kāle | saṃsārajālaracaneyamanantamāyā- jvāleha vātavalayādiva pāvakasya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मो० उपशमप्रकरणे प्रह्रादव्यवस्था नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mo0 upaśamaprakaraṇe prahrādavyavasthā nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४३

त्रिचत्वारिंशः सर्गः

tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ शुद्धैस्त्वद्वचनांशुभिः । निर्वृताः स्म शशाङ्कस्य करैरोषधयो यथा

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña śuddhaistvadvacanāṃśubhiḥ | nirvṛtāḥ sma śaśāṅkasya karairoṣadhayo yathā

कर्णाभिवाञ्छ्यमानानि पवित्राणि मृदूनि च । सुखयन्ति गृहीतानि पुष्पाणीव वचांसि ते

karṇābhivāñchyamānāni pavitrāṇi mṛdūni ca | sukhayanti gṛhītāni puṣpāṇīva vacāṃsi te

पौरुषेण प्रयत्नेन सर्वमासाद्यते यदि । प्रह्लादस्तत्कथं बुद्धो न माधववरं विना

pauruṣeṇa prayatnena sarvamāsādyate yadi | prahlādastatkathaṃ buddho na mādhavavaraṃ vinā

श्रीवसिष्ठ उवाच । यद्यद्राघव संप्राप्तं प्रह्लादेन महात्मना । तत्तदासादितं तेन पौरुषादेव नान्यतः

śrīvasiṣṭha uvāca | yadyadrāghava saṃprāptaṃ prahlādena mahātmanā | tattadāsāditaṃ tena pauruṣādeva nānyataḥ

आत्मा नारायणश्चैव न भिन्नस्तिलतैलवत् । तथैव शौक्ल्यपटवत्कुसुमामोदवत्तथा

ātmā nārāyaṇaścaiva na bhinnastilatailavat | tathaiva śauklyapaṭavatkusumāmodavattathā

यो हि विष्णुः स एवात्मा यो ह्यात्मासौ जनार्दनः । विष्ण्वात्मशब्दौ पर्यायौ यथा विटपिपादपौ

yo hi viṣṇuḥ sa evātmā yo hyātmāsau janārdanaḥ | viṣṇvātmaśabdau paryāyau yathā viṭapipādapau

प्रह्लादनामा प्रथममात्मैव स्वयमात्मना । स्वयैव परया शक्त्या विष्णुभक्तौ नियोजितः

prahlādanāmā prathamamātmaiva svayamātmanā | svayaiva parayā śaktyā viṣṇubhaktau niyojitaḥ

प्रह्लादो ह्यात्मनैवैनं वरमर्जितवान्स्वयम् । स्वत्रं विचारगं कृत्वा स्वयं विदितवान्मनः

prahlādo hyātmanaivainaṃ varamarjitavānsvayam | svatraṃ vicāragaṃ kṛtvā svayaṃ viditavānmanaḥ

कदाचिदात्मनैवात्मा स्वयं शक्त्या प्रबुध्यते । कदाचिद्विष्णुदेहेन भक्तिलभ्येन बोध्यते

kadācidātmanaivātmā svayaṃ śaktyā prabudhyate | kadācidviṣṇudehena bhaktilabhyena bodhyate

चिरमाराधितोऽप्येष परमप्रीतिमानपि । नाविचारवतो ज्ञानं दातुं शक्नोति माधवः

ciramārādhito'pyeṣa paramaprītimānapi | nāvicāravato jñānaṃ dātuṃ śaknoti mādhavaḥ

मुख्यः पुरुषयत्नोत्थो विचारः स्वात्मदर्शने । गौणो वरादिको हेतुर्मुख्यहेतुपरो भव

mukhyaḥ puruṣayatnottho vicāraḥ svātmadarśane | gauṇo varādiko heturmukhyahetuparo bhava

पूर्वमेव बलात्तस्मादाक्रम्येन्द्रियपञ्चकम् । अभ्यसन्सर्वयत्नेन चित्तं कुरु विचारवत्

pūrvameva balāttasmādākramyendriyapañcakam | abhyasansarvayatnena cittaṃ kuru vicāravat

यद्यदासाद्यते किंचित्केनचित्क्वचिदेव हि । स्वशक्तिसंप्रवृत्त्या तल्लभ्यते नान्यतः क्वचित्

yadyadāsādyate kiṃcitkenacitkvacideva hi | svaśaktisaṃpravṛttyā tallabhyate nānyataḥ kvacit

पौरुषं यत्नमाश्रित्य प्रोल्लङ्घ्येन्द्रियपर्वतम् । संसारजलधिं तीर्त्वा पारं गच्छ परं पदम्

pauruṣaṃ yatnamāśritya prollaṅghyendriyaparvatam | saṃsārajaladhiṃ tīrtvā pāraṃ gaccha paraṃ padam

विना पुरुषयत्नेन दृश्यते चेज्जनार्दनः । मृगपक्षिगणं कस्मात्तदासौ नोद्धरत्यजः

vinā puruṣayatnena dṛśyate cejjanārdanaḥ | mṛgapakṣigaṇaṃ kasmāttadāsau noddharatyajaḥ

गुरुश्चेदुद्धरत्यज्ञमात्मीयात्पौरुषादृते । उष्ट्रं दान्तं बलीवर्दं तत्कस्मान्नोद्धरत्यसौ

guruśceduddharatyajñamātmīyātpauruṣādṛte | uṣṭraṃ dāntaṃ balīvardaṃ tatkasmānnoddharatyasau

न हरेर्न गुरोर्नार्थात्किंचिदासाद्यते महत् । आक्रान्तमनसः स्वस्माद्यदासादितमात्मनः

na harerna gurornārthātkiṃcidāsādyate mahat | ākrāntamanasaḥ svasmādyadāsāditamātmanaḥ

अभ्यासवैराग्ययुतादाक्रान्तेन्द्रियपन्नगात् । नात्मनः प्राप्यते यत्तत्प्राप्यते न जगत्त्रयात्

abhyāsavairāgyayutādākrāntendriyapannagāt | nātmanaḥ prāpyate yattatprāpyate na jagattrayāt

आराधयात्मनात्मानमात्मनात्मानमर्चय । आत्मनात्मानमालोक्य संतिष्ठस्वात्मनात्मनि

ārādhayātmanātmānamātmanātmānamarcaya | ātmanātmānamālokya saṃtiṣṭhasvātmanātmani

शास्त्रयत्नविचारेभ्यो मूर्खाणां प्रपलायिनाम् । कल्पिता वैष्णवी भक्तिः प्रवृत्त्यर्थं शुभस्थितौ

śāstrayatnavicārebhyo mūrkhāṇāṃ prapalāyinām | kalpitā vaiṣṇavī bhaktiḥ pravṛttyarthaṃ śubhasthitau

अभ्यासयत्नौ प्रथमं मुख्यो विधिरुदाहृतः । तदभावे तु गौणः स्यात्पूज्यपूजामयक्रमः

abhyāsayatnau prathamaṃ mukhyo vidhirudāhṛtaḥ | tadabhāve tu gauṇaḥ syātpūjyapūjāmayakramaḥ

अस्ति चेदिन्द्रियाक्रान्तिः किं प्राप्यं पूजनैः फलम् । नास्तिचेदिन्द्रियाक्रान्तिः किं प्राप्यं पूजनैः फलम्

asti cedindriyākrāntiḥ kiṃ prāpyaṃ pūjanaiḥ phalam | nāsticedindriyākrāntiḥ kiṃ prāpyaṃ pūjanaiḥ phalam

विचारोपशमाभ्यां हि न विनासाद्यते हरिः । विचारोपशमाभ्यां च मुक्तस्याब्जकरेण किम्

vicāropaśamābhyāṃ hi na vināsādyate hariḥ | vicāropaśamābhyāṃ ca muktasyābjakareṇa kim

विचारोपशमोपेतं चित्तमाराधयात्मनः । तस्मिन्सिद्धे भवान्सिद्धो नो चेत्त्वं वनगर्दभः

vicāropaśamopetaṃ cittamārādhayātmanaḥ | tasminsiddhe bhavānsiddho no cettvaṃ vanagardabhaḥ

क्रियते माधवादीनां प्रणयप्रार्थना स्वयम् । तथैव क्रियते कस्मान्न स्वकस्यैव चेतसः

kriyate mādhavādīnāṃ praṇayaprārthanā svayam | tathaiva kriyate kasmānna svakasyaiva cetasaḥ

सर्वस्यैव जनस्यास्य विष्णुरभ्यन्तरे स्थितः । तं परित्यज्य ये यान्ति बहिर्विष्णुं नराधमाः

sarvasyaiva janasyāsya viṣṇurabhyantare sthitaḥ | taṃ parityajya ye yānti bahirviṣṇuṃ narādhamāḥ

हृद्गुहावासिचित्तत्त्वं मुख्यं सानातनं वपुः । शङ्खचक्रगदाहस्तो गौण आकार आत्मनः

hṛdguhāvāsicittattvaṃ mukhyaṃ sānātanaṃ vapuḥ | śaṅkhacakragadāhasto gauṇa ākāra ātmanaḥ

यो हि मुख्यं परित्यज्य गौणं समनुधावति । त्यक्त्वा रसायनं सिद्धं साध्यं संसाधयत्यसौ

yo hi mukhyaṃ parityajya gauṇaṃ samanudhāvati | tyaktvā rasāyanaṃ siddhaṃ sādhyaṃ saṃsādhayatyasau

यस्तु भोः स्थितिमेवास्यामात्मज्ञानचमत्कृतौ । नासादयति संमत्तमनाः स' रघुनन्दन

yastu bhoḥ sthitimevāsyāmātmajñānacamatkṛtau | nāsādayati saṃmattamanāḥ sa' raghunandana

अप्राप्तात्मविवेकोऽन्तरज्ञचित्तवशीकृतः । शंखचक्रगदापाणिमर्चयेत्परमेश्वरम्

aprāptātmaviveko'ntarajñacittavaśīkṛtaḥ | śaṃkhacakragadāpāṇimarcayetparameśvaram

तत्पूजनेन कष्टेन तपसा तस्य राघव । काले निर्मलतामेति चित्तं वैराग्यकारिणा

tatpūjanena kaṣṭena tapasā tasya rāghava | kāle nirmalatāmeti cittaṃ vairāgyakāriṇā

नित्याभ्यासविवेकाभ्यां चित्तमाशु प्रसीदति । आम्र एव दशामेति साहकारीं शनैः शनैः

nityābhyāsavivekābhyāṃ cittamāśu prasīdati | āmra eva daśāmeti sāhakārīṃ śanaiḥ śanaiḥ

एतदप्यात्मनैवात्मा फलमाप्नोति भाषितम् । हरिपूजाक्रमाख्येन निमित्तेनारिसूदन

etadapyātmanaivātmā phalamāpnoti bhāṣitam | haripūjākramākhyena nimittenārisūdana

वरमाप्नोति यो वापि विष्णोरमिततेजसः । तेन स्वस्यैव तत्प्राप्तं फलमभ्यासशाखिनः

varamāpnoti yo vāpi viṣṇoramitatejasaḥ | tena svasyaiva tatprāptaṃ phalamabhyāsaśākhinaḥ

सर्वेषामुत्तमस्थानां सर्वासां चिरसंपदाम् । स्वमनोनिग्रहो भूमिर्भूमिः सस्यश्रियामिव

sarveṣāmuttamasthānāṃ sarvāsāṃ cirasaṃpadām | svamanonigraho bhūmirbhūmiḥ sasyaśriyāmiva

अप्युर्वीखननोत्कस्य कर्षतोऽपि शिलोच्चयम् । स्वमनोनिग्रहादन्यो नोपायोऽस्तीह कश्चन

apyurvīkhananotkasya karṣato'pi śiloccayam | svamanonigrahādanyo nopāyo'stīha kaścana

तावज्जन्मसहस्राणि भ्रमन्ति भुवि मानवाः । यावन्नोपशमं याति मनोमत्तमहार्णवः

tāvajjanmasahasrāṇi bhramanti bhuvi mānavāḥ | yāvannopaśamaṃ yāti manomattamahārṇavaḥ

ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्याश्चिरसंपूजिता अपि । उपप्लवान्मनोव्याधेर्न त्रायन्तेऽपि वत्सलाः

brahmaviṣṇvindrarudrādyāścirasaṃpūjitā api | upaplavānmanovyādherna trāyante'pi vatsalāḥ

आकारभासुरं त्यक्त्वा बाह्यमान्तरमप्यजम् । कुरु जन्मक्षयायाशु संविन्मात्रैकचिन्तनम्

ākārabhāsuraṃ tyaktvā bāhyamāntaramapyajam | kuru janmakṣayāyāśu saṃvinmātraikacintanam

संवेद्यनिर्मुक्तनिरामयैक- संविन्मयास्वादमनन्तरूपम् । सन्मात्रमास्वादय सर्वसारं पारं परं प्राप्स्यसि जन्मनद्याः

saṃvedyanirmuktanirāmayaika- saṃvinmayāsvādamanantarūpam | sanmātramāsvādaya sarvasāraṃ pāraṃ paraṃ prāpsyasi janmanadyāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे प्रह्लादविश्रान्तिर्नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prahlādaviśrāntirnāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४४

चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रामापर्यवसानेयं माया संसृतिनामिका । आत्मचित्तजयेनैव क्षयमायाति नान्यथा ।। जगन्मायाप्रपञ्चस्य वैचित्र्यप्रतिपत्तये । इतिहासमिमं वक्ष्ये श्रृणुष्वावहितोऽनघ

śrīvasiṣṭha uvāca | rāmāparyavasāneyaṃ māyā saṃsṛtināmikā | ātmacittajayenaiva kṣayamāyāti nānyathā || jaganmāyāprapañcasya vaicitryapratipattaye | itihāsamimaṃ vakṣye śrṛṇuṣvāvahito'nagha

अस्त्यस्मिन्वसुधापीठे कोसलो नाम मण्डलः । कल्पवृक्षवनं मेराविव रत्नगणाकरः

astyasminvasudhāpīṭhe kosalo nāma maṇḍalaḥ | kalpavṛkṣavanaṃ merāviva ratnagaṇākaraḥ

तत्राभूद्ब्राह्मणः कश्चिद्गुणी गाधिरिति श्रुतः । परमश्रोत्रियो धीमान्धर्ममूर्तिरिव स्थितः

tatrābhūdbrāhmaṇaḥ kaścidguṇī gādhiriti śrutaḥ | paramaśrotriyo dhīmāndharmamūrtiriva sthitaḥ

आबाल्यात्प्रविरक्तेन चेतसा स व्यराजत । निष्कलङ्कावदातेन भुवनं नभसा यथा

ābālyātpraviraktena cetasā sa vyarājata | niṣkalaṅkāvadātena bhuvanaṃ nabhasā yathā

किमप्यभिमतं कार्यं विनिधाय स्वचेतसि । बन्धुवृन्दाद्विनिष्क्रम्य तपस्तप्तुं वनं ययौ

kimapyabhimataṃ kāryaṃ vinidhāya svacetasi | bandhuvṛndādviniṣkramya tapastaptuṃ vanaṃ yayau

उत्फुल्लकमलं प्राप सरस्तत्र स विप्रराट् । चन्द्रः प्रसन्नविमलं तारासारमिवाम्बरम्

utphullakamalaṃ prāpa sarastatra sa viprarāṭ | candraḥ prasannavimalaṃ tārāsāramivāmbaram

आशौरिदर्शनं तस्मिंस्तपोर्थं सरसि द्विजः । आकण्ठमम्बुनिर्मग्नः प्रावृट्पद्म इवाविशत्

āśauridarśanaṃ tasmiṃstaporthaṃ sarasi dvijaḥ | ākaṇṭhamambunirmagnaḥ prāvṛṭpadma ivāviśat

ययौ मासाष्टकं तस्य मग्नस्य सरसोऽम्भसि । वासपङ्कजसंकोचमनाग्भग्नमुखच्छवेः

yayau māsāṣṭakaṃ tasya magnasya saraso'mbhasi | vāsapaṅkajasaṃkocamanāgbhagnamukhacchaveḥ

अथैनं तपसा तप्तमाजगामैकदा हरिः । निदाघार्तं घनः श्यामः प्रावृषीव धरातलम्

athainaṃ tapasā taptamājagāmaikadā hariḥ | nidāghārtaṃ ghanaḥ śyāmaḥ prāvṛṣīva dharātalam

श्रीभगवानुवाच । विप्रोत्तिष्ठ पयोमध्याद्गृहाणाभिमतं वरम् । अभीप्सितफलोपेतो जातस्ते नियमद्रुमः

śrībhagavānuvāca | viprottiṣṭha payomadhyādgṛhāṇābhimataṃ varam | abhīpsitaphalopeto jātaste niyamadrumaḥ

ब्राह्मण उवाच । असंख्येयजगद्भूतहृत्पद्मकुहरालिने । जगत्त्रयेकनलिनीसरसे विष्णवे नमः

brāhmaṇa uvāca | asaṃkhyeyajagadbhūtahṛtpadmakuharāline | jagattrayekanalinīsarase viṣṇave namaḥ

मायामिमां त्वद्रचितां भगवन्पारमात्मिकीम् । द्रष्टुमिच्छामि संसारनाम्नीमान्ध्यैककारिणीम्

māyāmimāṃ tvadracitāṃ bhagavanpāramātmikīm | draṣṭumicchāmi saṃsāranāmnīmāndhyaikakāriṇīm

श्रीवसिष्ठ उवाच । इमां द्रक्ष्यसि मायां त्वं ततस्त्यक्ष्यसि चेत्यजः । उक्त्वा ययावदृश्यत्वं गान्धर्वमिव पत्तनम्

śrīvasiṣṭha uvāca | imāṃ drakṣyasi māyāṃ tvaṃ tatastyakṣyasi cetyajaḥ | uktvā yayāvadṛśyatvaṃ gāndharvamiva pattanam

गते विष्णौ समुत्तस्थौ जलात्स ब्राह्मणेश्वरः । शीतलामलमूर्तित्वादिन्दुः क्षीरोदकादिव

gate viṣṇau samuttasthau jalātsa brāhmaṇeśvaraḥ | śītalāmalamūrtitvādinduḥ kṣīrodakādiva

बभूव परितुष्टात्मा दर्शनेन जगत्पतेः । दर्शनस्पर्शनैरिन्दोरुत्फुल्लमिव कैरवम्

babhūva parituṣṭātmā darśanena jagatpateḥ | darśanasparśanairindorutphullamiva kairavam

अथास्य कतिचित्तस्मिन्दिवसा निर्ययुर्वने । हरिसंदर्शनानन्दवतो ब्राह्मणकर्मणा

athāsya katicittasmindivasā niryayurvane | harisaṃdarśanānandavato brāhmaṇakarmaṇā

एकदारब्धवान्स्नानं सरस्युदितपङ्कजे । चिन्तयन्वैष्णवं वाक्यं महर्षिरिव मानसे

ekadārabdhavānsnānaṃ sarasyuditapaṅkaje | cintayanvaiṣṇavaṃ vākyaṃ maharṣiriva mānase

अथ स्नानविधावन्तर्जलमेष चकार ह । सकलाघविघातार्थं परिवर्तमिवात्मना

atha snānavidhāvantarjalameṣa cakāra ha | sakalāghavighātārthaṃ parivartamivātmanā

अन्तर्जलविधौ तस्मिन्विस्मृतध्यानमन्त्रधीः । पर्यस्तसंवित्प्रसरः सोऽपश्यज्जलमध्यतः

antarjalavidhau tasminvismṛtadhyānamantradhīḥ | paryastasaṃvitprasaraḥ so'paśyajjalamadhyataḥ

मृतमात्मानमात्मीये सदने शोच्यतां गतम् । पतितं वातवेगेन कन्दरान्तरिव द्रुमम्

mṛtamātmānamātmīye sadane śocyatāṃ gatam | patitaṃ vātavegena kandarāntariva drumam

प्राणापानप्रवाहेण मुक्तमन्तमुपागतम् । संशान्तावयवस्पन्दं निर्वात इव खण्डकम्

prāṇāpānapravāheṇa muktamantamupāgatam | saṃśāntāvayavaspandaṃ nirvāta iva khaṇḍakam

पाण्डुराननमाम्लानं वृक्षपर्णमिवारसम् । शवीभूतमिवाग्लानं छिन्ननालमिवाम्बुजम्

pāṇḍurānanamāmlānaṃ vṛkṣaparṇamivārasam | śavībhūtamivāglānaṃ chinnanālamivāmbujam

विपर्यस्तेक्षणं प्रातर्मग्नतारमिवाम्बरम् । सावग्रहमिव ग्रामं सर्वतः पांसुधूसरम्

viparyastekṣaṇaṃ prātarmagnatāramivāmbaram | sāvagrahamiva grāmaṃ sarvataḥ pāṃsudhūsaram

बाष्पक्लिन्नमुखैर्दीनैः करुणाक्रन्दकारिभिः । आवृतं बन्धुभिः खिन्नैः कुररैरिव पादपम्

bāṣpaklinnamukhairdīnaiḥ karuṇākrandakāribhiḥ | āvṛtaṃ bandhubhiḥ khinnaiḥ kurarairiva pādapam

सेतुभंगगलद्वारिह्रियमाणमुखाब्जया । नलिन्या समधर्मिण्या भार्यया पादयोः श्रितम्

setubhaṃgagaladvārihriyamāṇamukhābjayā | nalinyā samadharmiṇyā bhāryayā pādayoḥ śritam

ताराक्रन्दरणद्रेफप्रलापालापलुब्धया । मात्रा गृहीतं चिबुके नवव्यञ्जनलाञ्छिते

tārākrandaraṇadrephapralāpālāpalubdhayā | mātrā gṛhītaṃ cibuke navavyañjanalāñchite

अन्यैः पार्श्वगतैर्दीनैः स्रवदश्रुमुखैर्जनैः । श्रितं गलदवश्यायैः शुष्कपर्णैरिव द्रुमम्

anyaiḥ pārśvagatairdīnaiḥ sravadaśrumukhairjanaiḥ | śritaṃ galadavaśyāyaiḥ śuṣkaparṇairiva drumam

वियोगभीत्या संयोगपरिहारपरैरिव । दूरं विप्रसृतैरङ्गैरनात्मीयैरिवावृतम्

viyogabhītyā saṃyogaparihāraparairiva | dūraṃ viprasṛtairaṅgairanātmīyairivāvṛtam

परस्परमलग्नाभ्यामोष्ठाभ्यां दशनैः सितैः । सविरागमिवाम्लानैर्हसन्तं स्वात्मजीवितम्

parasparamalagnābhyāmoṣṭhābhyāṃ daśanaiḥ sitaiḥ | savirāgamivāmlānairhasantaṃ svātmajīvitam

मौनध्यानमिवापन्नं पङ्कादिव विनिर्मितम् । अप्रबोधाय संसुप्तं विश्राम्यन्तमिवोच्चकैः

maunadhyānamivāpannaṃ paṅkādiva vinirmitam | aprabodhāya saṃsuptaṃ viśrāmyantamivoccakaiḥ

बान्धवाक्रन्दसंरम्भकोलाहलगता गिरः । स्नेहभावविचारार्थं श्रृण्वन्तमिव यत्नतः

bāndhavākrandasaṃrambhakolāhalagatā giraḥ | snehabhāvavicārārthaṃ śrṛṇvantamiva yatnataḥ

अथ तत्कालकल्लोलप्रलापाकुलचेष्टितैः । सोरस्ताडनमूर्च्छोत्थनेत्रवारिवहाप्लुतैः

atha tatkālakallolapralāpākulaceṣṭitaiḥ | sorastāḍanamūrcchotthanetravārivahāplutaiḥ

क्रमेण स्वजनैः क्षुब्धैस्ताराक्रन्दादिघर्घरैः । निष्कालितममङ्गल्यमपुनर्दर्शनाय वै

krameṇa svajanaiḥ kṣubdhaistārākrandādighargharaiḥ | niṣkālitamamaṅgalyamapunardarśanāya vai

नीतं श्मशानं मांसान्त्रवसापङ्ककलङ्कितम् । शुष्काशुष्करसक्लिन्नं कंकालशतसंकुलम्

nītaṃ śmaśānaṃ māṃsāntravasāpaṅkakalaṅkitam | śuṣkāśuṣkarasaklinnaṃ kaṃkālaśatasaṃkulam

गृध्राभ्रच्छन्नसूर्यांशुचिताज्वलननिस्तमः । शिवाशिवमुखज्वालाजालपल्लवितावनि

gṛdhrābhracchannasūryāṃśucitājvalananistamaḥ | śivāśivamukhajvālājālapallavitāvani

वहद्रक्तसरित्स्नातमग्नकङ्कोग्रवायसम् । रक्तार्द्रतन्त्रीप्रसरजालाबद्धजरत्खगम्

vahadraktasaritsnātamagnakaṅkogravāyasam | raktārdratantrīprasarajālābaddhajaratkhagam

तत्र ते ज्वलने दीप्ते चक्रुस्तं भस्मसाच्छवम् । बान्धवाः सलिलापूरं समुद्रा इव वाडवे

tatra te jvalane dīpte cakrustaṃ bhasmasācchavam | bāndhavāḥ salilāpūraṃ samudrā iva vāḍave

चितिश्चटचटास्फोटैः शवमाशु ददाह सा । शुष्केन्धनबहूच्छूनज्वालाजालजटावली

citiścaṭacaṭāsphoṭaiḥ śavamāśu dadāha sā | śuṣkendhanabahūcchūnajvālājālajaṭāvalī

अभ्युल्लसत्कटकटारवमुक्तगन्ध- व्याप्ताम्बुवाहपटलोऽस्थिचयं हुताशः । दन्ती सरन्ध्रमिव वेणुवनं समन्ता- दुद्वान्तमेदुररसं दलयांचकार

abhyullasatkaṭakaṭāravamuktagandha- vyāptāmbuvāhapaṭalo'sthicayaṃ hutāśaḥ | dantī sarandhramiva veṇuvanaṃ samantā- dudvāntamedurarasaṃ dalayāṃcakāra

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे गाधिवृत्तान्ते गाधिविनाशो नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte gādhivināśo nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४५

पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथापश्यदसौ गाधिः स्वाधिपीवरया धिया । अन्तर्जलस्थ एवान्तरात्मनात्मनि निर्मले

śrīvasiṣṭha uvāca | athāpaśyadasau gādhiḥ svādhipīvarayā dhiyā | antarjalastha evāntarātmanātmani nirmale

भूतमण्डलपर्यन्तग्रामोपान्तनिवासिनाम् । श्वपचानां स्त्रिया गर्भे स्थितिमात्मानमाकुलम्

bhūtamaṇḍalaparyantagrāmopāntanivāsinām | śvapacānāṃ striyā garbhe sthitimātmānamākulam

गर्भवासभराक्रान्तं पीडितं पेलवाङ्गकम् । श्वपचीहृदये सुप्तं स्वविष्ठायामिवाकुलम्

garbhavāsabharākrāntaṃ pīḍitaṃ pelavāṅgakam | śvapacīhṛdaye suptaṃ svaviṣṭhāyāmivākulam

शनैः पक्वतया काले प्रसूतं मेचकच्छविम् । श्वपच्या प्रावृषेवाब्दं श्याममावलितं मलैः

śanaiḥ pakvatayā kāle prasūtaṃ mecakacchavim | śvapacyā prāvṛṣevābdaṃ śyāmamāvalitaṃ malaiḥ

संपन्नं श्वपचागारे शिशुं श्वपचवल्लभम् । इतश्चेतश्च गच्छन्तमुत्पीडमिव यामुनम्

saṃpannaṃ śvapacāgāre śiśuṃ śvapacavallabham | itaścetaśca gacchantamutpīḍamiva yāmunam

द्वादशाब्ददशां यातं संस्थितं षोडशाब्दिकम् । पीवरांसमुदाराङ्गं पयोदमिव मेदुरम्

dvādaśābdadaśāṃ yātaṃ saṃsthitaṃ ṣoḍaśābdikam | pīvarāṃsamudārāṅgaṃ payodamiva meduram

सारमेयपरीवारं विहरन्तं वनाद्वनम् । निघ्नन्तं मृगलक्षाणि पौलिन्दीं स्थितिमागतम्

sārameyaparīvāraṃ viharantaṃ vanādvanam | nighnantaṃ mṛgalakṣāṇi paulindīṃ sthitimāgatam

तमाललतयेवाथ श्रितं श्वपचकान्तया । स्तनस्तबकशालिन्या नवपल्लवहस्तया

tamālalatayevātha śritaṃ śvapacakāntayā | stanastabakaśālinyā navapallavahastayā

श्यामया मलिनाकारदशनामलमालया । वनपल्लवया भूरिविलासवलिताङ्गया

śyāmayā malinākāradaśanāmalamālayā | vanapallavayā bhūrivilāsavalitāṅgayā

विलसन्तं वनान्तेषु तया सह नवेष्टया । श्यामलं श्यामया भृङ्गं भृंग्येव कुसुमर्द्धिषु

vilasantaṃ vanānteṣu tayā saha naveṣṭayā | śyāmalaṃ śyāmayā bhṛṅgaṃ bhṛṃgyeva kusumarddhiṣu

वनपर्णलतापत्रे वसन्तं व्यसनातुरम् । विन्ध्यकान्तारमाकारमभ्यागतमिवोद्भटम्

vanaparṇalatāpatre vasantaṃ vyasanāturam | vindhyakāntāramākāramabhyāgatamivodbhaṭam

विश्रान्तं वनकुञ्जेषु सुप्तं गिरिदरीषु च । निलीनं पत्रपुञ्जेषु गुल्मकेषु कृतालयम्

viśrāntaṃ vanakuñjeṣu suptaṃ giridarīṣu ca | nilīnaṃ patrapuñjeṣu gulmakeṣu kṛtālayam

किंकिरातावतंसाढ्यं यूथिकास्त्रग्विभूषितम् । केतकोत्तंससुभगं सहकारस्रगाकुलम्

kiṃkirātāvataṃsāḍhyaṃ yūthikāstragvibhūṣitam | ketakottaṃsasubhagaṃ sahakārasragākulam

लुलितं पुष्पशय्यासु भ्रान्तमद्रितटीषु च । तज्ज्ञं काननकोशेषु बहुज्ञं मृगमारणे

lulitaṃ puṣpaśayyāsu bhrāntamadritaṭīṣu ca | tajjñaṃ kānanakośeṣu bahujñaṃ mṛgamāraṇe

प्रसूतमथ शैलेषु पुत्रान्निजकुलाङ्कुरान् । अत्यन्तविषमोदन्तान्खदिरः कण्टकानिव

prasūtamatha śaileṣu putrānnijakulāṅkurān | atyantaviṣamodantānkhadiraḥ kaṇṭakāniva

कलत्रवन्तं संपन्नं स्थितं प्रक्षीणयौवनम् । शनैर्जर्जरतां यातं वृष्टिहीनमिव स्थलम्

kalatravantaṃ saṃpannaṃ sthitaṃ prakṣīṇayauvanam | śanairjarjaratāṃ yātaṃ vṛṣṭihīnamiva sthalam

ततो भूतग्रहग्रामजन्मदेशमुपेत्य तम् । संस्थितं मठिकां पर्णैः कृत्वा दूरे मुनीन्द्रवत्

tato bhūtagrahagrāmajanmadeśamupetya tam | saṃsthitaṃ maṭhikāṃ parṇaiḥ kṛtvā dūre munīndravat

जराजरठतां यातं स्वदेहसमपुत्रकम् । जीर्णंप्रायरसश्वभ्रतमालतरुसंनिभम्

jarājaraṭhatāṃ yātaṃ svadehasamaputrakam | jīrṇaṃprāyarasaśvabhratamālatarusaṃnibham

प्रौढं श्वपचगार्हस्थ्यं कुर्वाणं बहुबान्धवम् । क्रूरनामार्थवचनं परां वृद्धिमुपागतम्

prauḍhaṃ śvapacagārhasthyaṃ kurvāṇaṃ bahubāndhavam | krūranāmārthavacanaṃ parāṃ vṛddhimupāgatam

अथापश्यदसौ गाधिर्यावत्तस्य कलत्रिणः । जरठः श्वपचेभ्यश्च स्वात्मनो भ्रमहारिणः

athāpaśyadasau gādhiryāvattasya kalatriṇaḥ | jaraṭhaḥ śvapacebhyaśca svātmano bhramahāriṇaḥ

तत्कलत्रमशेषेण नीतमावृत्य मृत्युना । आसारसलिलेनाशु वनपर्णगणो यथा

tatkalatramaśeṣeṇa nītamāvṛtya mṛtyunā | āsārasalilenāśu vanaparṇagaṇo yathā

प्रलपत्येक एवासावटव्यां दुःखकर्शितः । वियूथ इव सारङ्गो विगतास्थोऽश्रुलोचनः

pralapatyeka evāsāvaṭavyāṃ duḥkhakarśitaḥ | viyūtha iva sāraṅgo vigatāstho'śrulocanaḥ

दिनानि कतिचित्तत्र नीत्वा शोकपरीतधीः । जहौ स्वदेशं संशुष्कपद्मं सर इवाण्डजः

dināni katicittatra nītvā śokaparītadhīḥ | jahau svadeśaṃ saṃśuṣkapadmaṃ sara ivāṇḍajaḥ

विजहार बहून्देशाननास्थश्चिन्तयान्वितः । प्रेर्यमाण इवान्येन वातनुन्न इवाम्बुदः

vijahāra bahūndeśānanāsthaścintayānvitaḥ | preryamāṇa ivānyena vātanunna ivāmbudaḥ

एकदा प्राप कीराणां मण्डले श्रीमतीं पुरीम् । खेचरो विहरन्शून्ये सद्विमानमिवाम्बरे

ekadā prāpa kīrāṇāṃ maṇḍale śrīmatīṃ purīm | khecaro viharanśūnye sadvimānamivāmbare

नृत्यद्रत्नांशुकच्छन्नमार्गवृक्षलताङ्गनम् । आगुल्फाकीर्णकुसुमं चन्दनागुरुसुन्दरम्

nṛtyadratnāṃśukacchannamārgavṛkṣalatāṅganam | āgulphākīrṇakusumaṃ candanāgurusundaram

सामन्तैर्ललनाभिश्च नागरैश्च निरन्तरम् । स्वर्गमार्गोपमं राजमार्गमध्यमवाप सः

sāmantairlalanābhiśca nāgaraiśca nirantaram | svargamārgopamaṃ rājamārgamadhyamavāpa saḥ

मणिरत्नकृतागारं तत्र मङ्गलहस्तिनम् । ददर्शामरशैलेन्द्रमिव संचारचञ्चलम्

maṇiratnakṛtāgāraṃ tatra maṅgalahastinam | dadarśāmaraśailendramiva saṃcāracañcalam

मृते राजनि राजार्थं विहरन्तमितस्ततः । रत्नज्ञमिव रत्नार्थं चिन्तामणिदिदृक्षया

mṛte rājani rājārthaṃ viharantamitastataḥ | ratnajñamiva ratnārthaṃ cintāmaṇididṛkṣayā

तमसौ श्वपचो नागं कौतुकोद्धुरया दृशा । चिरमालोकयामास स्पन्दयुक्ताचलोपमम्

tamasau śvapaco nāgaṃ kautukoddhurayā dṛśā | ciramālokayāmāsa spandayuktācalopamam

आलोकयन्तमादाय तं करेण स वारणः । स्वकटेऽयोजयन्मेरुस्तटेऽर्कमिव सादरम्

ālokayantamādāya taṃ kareṇa sa vāraṇaḥ | svakaṭe'yojayanmerustaṭe'rkamiva sādaram

तस्मिन्कटगते नेदुर्जयदुन्दुभयोऽभितः । कल्पाम्बुद इवाकाशमधिरूढे महार्णवाः

tasminkaṭagate nedurjayadundubhayo'bhitaḥ | kalpāmbuda ivākāśamadhirūḍhe mahārṇavāḥ

पूरिताशो बभौ राजा जयतीति जनस्वनः । उदभूत्संप्रबुद्धानां विहगानामिवारवः

pūritāśo babhau rājā jayatīti janasvanaḥ | udabhūtsaṃprabuddhānāṃ vihagānāmivāravaḥ

उदभूद्बन्दिवृन्दानां घनकोलाहलस्ततः । वेलाविलुलिताम्बूनामम्बुधीनामिव ध्वनिः

udabhūdbandivṛndānāṃ ghanakolāhalastataḥ | velāvilulitāmbūnāmambudhīnāmiva dhvaniḥ

तं तत्रावरयामासुर्मण्डनार्थं वराङ्गनाः । क्षीरोदगतविभ्रान्ता लहर्य इव मन्दरम्

taṃ tatrāvarayāmāsurmaṇḍanārthaṃ varāṅganāḥ | kṣīrodagatavibhrāntā laharya iva mandaram

मानिन्यस्तं गुणप्रोतैर्नानारत्नैरपूरयन् । नानाप्रभाप्रभातार्का वेला इव तटाचलम्

māninyastaṃ guṇaprotairnānāratnairapūrayan | nānāprabhāprabhātārkā velā iva taṭācalam

तुषारशिशिरस्पर्शैस्तास्तं हारैरभूषयन् । श्यामा वननदीपूरैर्वर्षाः श्रृङ्गमिवोत्तमम्

tuṣāraśiśirasparśaistāstaṃ hārairabhūṣayan | śyāmā vananadīpūrairvarṣāḥ śrṛṅgamivottamam

विचित्रवर्णसौगन्ध्यैः पुष्पैरावलयन्स्त्रियः । वनं मधुश्रिय इव तं लोलकरपल्लवाः

vicitravarṇasaugandhyaiḥ puṣpairāvalayanstriyaḥ | vanaṃ madhuśriya iva taṃ lolakarapallavāḥ

नानावर्णरसामोदैस्तास्तमाशु विलेपनैः । अलेपयन्प्रभाजालैर्नगोऽभ्रमिव धातुभिः

nānāvarṇarasāmodaistāstamāśu vilepanaiḥ | alepayanprabhājālairnago'bhramiva dhātubhiḥ

रत्नकाञ्चनकान्तोऽसावाददे चित्तमाततम् । संध्याभ्रतारेन्दुनदीव्याप्तं मेरुरिवाम्बरम्

ratnakāñcanakānto'sāvādade cittamātatam | saṃdhyābhratārendunadīvyāptaṃ merurivāmbaram

भूषितः सविलासाभिर्बालवल्लीभिरावृतः । रत्नपुष्पांशुकाकीर्णः कल्पवृक्ष इवाबभौ

bhūṣitaḥ savilāsābhirbālavallībhirāvṛtaḥ | ratnapuṣpāṃśukākīrṇaḥ kalpavṛkṣa ivābabhau

तादृशं तमुपाजग्मुः परिवारसमन्विताः । सर्वाः प्रकृतयः फुल्लं मार्गद्रुममिवाध्वगाः

tādṛśaṃ tamupājagmuḥ parivārasamanvitāḥ | sarvāḥ prakṛtayaḥ phullaṃ mārgadrumamivādhvagāḥ

ता एनमासने सैंहे तत्राभिषिषिचुः क्रमात् । तस्मिन्नेव गजे शक्रमैरावत इवामराः

tā enamāsane saiṃhe tatrābhiṣiṣicuḥ kramāt | tasminneva gaje śakramairāvata ivāmarāḥ

एवं स श्वपचो राज्यं प्राप कीरपुरान्तरे । आरण्यं हरिणं पुष्टमप्राणमिव वायसः

evaṃ sa śvapaco rājyaṃ prāpa kīrapurāntare | āraṇyaṃ hariṇaṃ puṣṭamaprāṇamiva vāyasaḥ

कीरीकरतलाम्भोजप्रमृष्टचरणाम्बुजः । सर्वाङ्गे कुङ्कुमालेपैः संध्याम्बुधरशोभनः

kīrīkaratalāmbhojapramṛṣṭacaraṇāmbujaḥ | sarvāṅge kuṅkumālepaiḥ saṃdhyāmbudharaśobhanaḥ

जज्वाल कीरनगरे नागरीगणवानसौ । सिंहीगणयुतः सिंहो यथा कुसुमिते वने

jajvāla kīranagare nāgarīgaṇavānasau | siṃhīgaṇayutaḥ siṃho yathā kusumite vane

हरिहतकरिकुम्भोन्मुक्तमुक्ताकलाप- प्रविरचितशरीरः शान्तचिन्ताविषादः । अरमत सह सद्भिस्तत्र भोगैः सरस्यां रविकरमदतप्तो वारिपूरैरिवेभः

harihatakarikumbhonmuktamuktākalāpa- praviracitaśarīraḥ śāntacintāviṣādaḥ | aramata saha sadbhistatra bhogaiḥ sarasyāṃ ravikaramadatapto vāripūrairivebhaḥ

परिविसृतनृपौजाः सर्वदिक्संस्थिताज्ञः कतिपयदिवसेहासिद्धदेशव्यवस्थः । प्रकृतिभिरलमूढाशेषराजन्यभारः स गवल इति नाम्ना तत्र राजा बभूव

parivisṛtanṛpaujāḥ sarvadiksaṃsthitājñaḥ katipayadivasehāsiddhadeśavyavasthaḥ | prakṛtibhiralamūḍhāśeṣarājanyabhāraḥ sa gavala iti nāmnā tatra rājā babhūva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे गाधिवृत्तान्ते श्वपचराज्यलाभो नाम पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte śvapacarājyalābho nāma pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४६

षट्चत्वारिंशः सर्गः

ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । विलासिनीभिर्वलितो मन्त्रिमण्डलपूजितः । वन्दितः सर्वसामन्तैश्छत्रचामरलालितः

śrīvasiṣṭha uvāca | vilāsinībhirvalito mantrimaṇḍalapūjitaḥ | vanditaḥ sarvasāmantaiśchatracāmaralālitaḥ

सिद्धानुशासनः कान्तो ज्ञातराज्यगुणक्रमः । वीतशोकभयायासप्रज्ञः प्राप्तमहादशः

siddhānuśāsanaḥ kānto jñātarājyaguṇakramaḥ | vītaśokabhayāyāsaprajñaḥ prāptamahādaśaḥ

विस्मृतात्मस्वभावोऽभूदनिशं स्तवमङ्गलैः । आनन्दपूर्णया वृत्त्या भृशं क्षीव इवासवैः

vismṛtātmasvabhāvo'bhūdaniśaṃ stavamaṅgalaiḥ | ānandapūrṇayā vṛttyā bhṛśaṃ kṣīva ivāsavaiḥ

कीरेषु श्वपचो राज्यं वर्षाण्यष्टौ चकार ह । आर्यवृत्तमशेषेण तावत्कालं बभार ह

kīreṣu śvapaco rājyaṃ varṣāṇyaṣṭau cakāra ha | āryavṛttamaśeṣeṇa tāvatkālaṃ babhāra ha

यदृच्छयैकदाथासावतिष्ठत्त्यक्तभूषणः । अतमस्तारकेन्द्वर्कतेजोऽम्भोदमिवाम्बरम्

yadṛcchayaikadāthāsāvatiṣṭhattyaktabhūṣaṇaḥ | atamastārakendvarkatejo'mbhodamivāmbaram

बह्वमन्यत नो हारकेयूरवलयान्यसौ । प्रभुताबृंहितं चेतो नाहार्यमभिनन्दति

bahvamanyata no hārakeyūravalayānyasau | prabhutābṛṃhitaṃ ceto nāhāryamabhinandati

एक एवाजिरं बाह्यं तादृग्वेषः स निर्ययौ । मुख्याङ्गं णान्नभोभागादस्तं गच्छन्निवांशुमान्

eka evājiraṃ bāhyaṃ tādṛgveṣaḥ sa niryayau | mukhyāṅgaṃ ṇānnabhobhāgādastaṃ gacchannivāṃśumān

तत्रापश्यद्धनं श्यामं पीनं श्वपचपेटकम् । गायन्मृदु वसन्तोत्थं कोकिलानामिव व्रजम्

tatrāpaśyaddhanaṃ śyāmaṃ pīnaṃ śvapacapeṭakam | gāyanmṛdu vasantotthaṃ kokilānāmiva vrajam

धुनानं वल्लकीतन्त्रीं करपल्लवलीलया । मृदुरेफं रणद्रेफामलिश्रेणिमिव द्रुमम्

dhunānaṃ vallakītantrīṃ karapallavalīlayā | mṛdurephaṃ raṇadrephāmaliśreṇimiva drumam

एकस्तस्मात्समुत्तस्थौ जरावान्रक्तलोचनः । काचश्रृङ्गहिमापूर्णमिव श्वपचनायकः

ekastasmātsamuttasthau jarāvānraktalocanaḥ | kācaśrṛṅgahimāpūrṇamiva śvapacanāyakaḥ

भो कटंजेति सहसा वदन्कीरमहीपतिम् । इह राजा भवन्तं वा कच्चिद्गेयक्रियाविदम्

bho kaṭaṃjeti sahasā vadankīramahīpatim | iha rājā bhavantaṃ vā kaccidgeyakriyāvidam

रक्तकण्ठं मानयति रागवानिव कोकिलम् । आपूरयति वा कच्चिद्गृहवस्त्रासनार्पणैः

raktakaṇṭhaṃ mānayati rāgavāniva kokilam | āpūrayati vā kaccidgṛhavastrāsanārpaṇaiḥ

मधू रसालविटपं फलपुष्पभरैरिव । दर्शनेन तवाद्याहं परां निर्वृतिमागतः

madhū rasālaviṭapaṃ phalapuṣpabharairiva | darśanena tavādyāhaṃ parāṃ nirvṛtimāgataḥ

पद्मं सूर्योदयेनेव चन्द्रोदय इवौषधी । आनन्दानामशेषाणां लाभानां महतामपि

padmaṃ sūryodayeneva candrodaya ivauṣadhī | ānandānāmaśeṣāṇāṃ lābhānāṃ mahatāmapi

विश्रामाणामनन्तानां सीमान्तो बन्धुदर्शनम् । श्वपचे प्रवदत्येवं राजा यावत्तया तया । चकार तत्कालजया चेष्टयैवावधीरणम्

viśrāmāṇāmanantānāṃ sīmānto bandhudarśanam | śvapace pravadatyevaṃ rājā yāvattayā tayā | cakāra tatkālajayā ceṣṭayaivāvadhīraṇam

तावद्वातायनगताः कान्ताः प्रकृतयस्तथा । श्वपचोऽयमिति ज्ञात्वा म्लानतामलमाययुः

tāvadvātāyanagatāḥ kāntāḥ prakṛtayastathā | śvapaco'yamiti jñātvā mlānatāmalamāyayuḥ

पद्मास्तुषारप्रावृष्ट्या ग्रामाः सावग्रहा इव । दाववन्त इवाद्रीन्द्रा नागरा न विरेजिरे

padmāstuṣāraprāvṛṣṭyā grāmāḥ sāvagrahā iva | dāvavanta ivādrīndrā nāgarā na virejire

नृपोऽवधीरयामास तां तां श्वपचसंकथाम् । वृक्षाग्रगतमार्जारफेत्कारं मृगराडिव

nṛpo'vadhīrayāmāsa tāṃ tāṃ śvapacasaṃkathām | vṛkṣāgragatamārjāraphetkāraṃ mṛgarāḍiva

सत्वरं प्रविवेशान्तःपुरमाम्लानमानवम् । राजहंस इवावर्षे सीदत्सरसिजं सरः

satvaraṃ praviveśāntaḥpuramāmlānamānavam | rājahaṃsa ivāvarṣe sīdatsarasijaṃ saraḥ

सर्वावयवविश्रान्तां म्लाननामयमाययौ । जानुस्तम्भान्तरमहारन्ध्राग्निरिव दुर्द्रुमः

sarvāvayavaviśrāntāṃ mlānanāmayamāyayau | jānustambhāntaramahārandhrāgniriva durdrumaḥ

तत्रापश्यदसौ सर्वं विषण्णवदनं जनम् । जालं कुङ्कुमपुष्पाणां भुक्तमूलमिवाखुना

tatrāpaśyadasau sarvaṃ viṣaṇṇavadanaṃ janam | jālaṃ kuṅkumapuṣpāṇāṃ bhuktamūlamivākhunā

मन्त्रिणो नागरा नार्यस्ततस्ते तं महीपतिम् । नास्प्राक्षुरपि तिष्ठन्तं गृह एव शवं यथा

mantriṇo nāgarā nāryastataste taṃ mahīpatim | nāsprākṣurapi tiṣṭhantaṃ gṛha eva śavaṃ yathā

भृत्याश्चाकृतसत्कारं दूर एनमथात्यजन् । दुःखयुक्ता घनस्नेहा अपि बालाः शवं यथा

bhṛtyāścākṛtasatkāraṃ dūra enamathātyajan | duḥkhayuktā ghanasnehā api bālāḥ śavaṃ yathā

अनानन्दमुखं श्यामं शरीरं श्रीविवर्जितम् । दग्धं स्थलमिवैनं ते बह्वमन्यन्त नाकुलाः

anānandamukhaṃ śyāmaṃ śarīraṃ śrīvivarjitam | dagdhaṃ sthalamivainaṃ te bahvamanyanta nākulāḥ

धूमायमानदेहस्य परितापदशावती । नाढौकतास्य जनता पार्श्वमग्निर्गिरेरिव

dhūmāyamānadehasya paritāpadaśāvatī | nāḍhaukatāsya janatā pārśvamagnirgireriva

मन्दोत्साहाः समुद्भूताः सभ्यसंघातवर्जिताः । न तदाज्ञाः पदं प्रापुर्भस्मनीवाम्बुविप्रुषः

mandotsāhāḥ samudbhūtāḥ sabhyasaṃghātavarjitāḥ | na tadājñāḥ padaṃ prāpurbhasmanīvāmbuvipruṣaḥ

क्रूरकर्मकराकारात्संगताशुभदायिनः । तस्माद्विशेषेण जना राक्षसादिव दुद्रुवुः

krūrakarmakarākārātsaṃgatāśubhadāyinaḥ | tasmādviśeṣeṇa janā rākṣasādiva dudruvuḥ

एक एव बभूवासौ जनमध्यगतोऽपि सन् । अर्थादिगुणनिर्मुक्तः परदेश इवाध्वगः

eka eva babhūvāsau janamadhyagato'pi san | arthādiguṇanirmuktaḥ paradeśa ivādhvagaḥ

भृशमालपतेऽप्यस्मे नालापं नागरा ददुः । मुक्ताजालयुतायापि कीचकायाध्वगा इव

bhṛśamālapate'pyasme nālāpaṃ nāgarā daduḥ | muktājālayutāyāpi kīcakāyādhvagā iva

अथ सर्वे वयं दीर्घकालं श्वपचदूषिताः । प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यामः प्रविशामो हुताशनम्

atha sarve vayaṃ dīrghakālaṃ śvapacadūṣitāḥ | prāyaścittairna śuddhyāmaḥ praviśāmo hutāśanam

इति निर्णीय नगरे नागरा मन्त्रिणस्तथा । अभितो ज्वालयामासुश्चिताः शुष्केन्धनैधिताः

iti nirṇīya nagare nāgarā mantriṇastathā | abhito jvālayāmāsuścitāḥ śuṣkendhanaidhitāḥ

ज्वलितास्वभितस्तासु तारकास्विव खे तदा । बभूव नगरं सर्वमाक्रन्दपरमानवम्

jvalitāsvabhitastāsu tārakāsviva khe tadā | babhūva nagaraṃ sarvamākrandaparamānavam

करुणारावमुखरैः कलत्रैर्बाष्पवर्षिभिः । अवष्टब्धं ज्वलत्कुण्डोपान्तमन्दरुदत्प्रजम्

karuṇārāvamukharaiḥ kalatrairbāṣpavarṣibhiḥ | avaṣṭabdhaṃ jvalatkuṇḍopāntamandarudatprajam

अग्निकुण्डप्रविष्टानां मन्त्रिणां भृत्यरोदनैः । रुदत्क्रन्ददृढतरमरण्यमिव मारुतैः

agnikuṇḍapraviṣṭānāṃ mantriṇāṃ bhṛtyarodanaiḥ | rudatkrandadṛḍhataramaraṇyamiva mārutaiḥ

चितादीपितविप्रेन्द्रमांसमांसलगन्धया । जातनीहारमुत्पातवात्ययावकरोद्धतैः

citādīpitaviprendramāṃsamāṃsalagandhayā | jātanīhāramutpātavātyayāvakaroddhataiḥ

वातदीर्घवसागन्धदूरानीतखगोर्जितैः । चक्रैर्व्योभाभवच्छन्नभास्करं जलदैरिव

vātadīrghavasāgandhadūrānītakhagorjitaiḥ | cakrairvyobhābhavacchannabhāskaraṃ jaladairiva

वातोद्धूतचितावह्निप्रज्वलद्व्योममण्डलम् । उड्डीनाग्निकणव्राततारासारदिगन्तरम्

vātoddhūtacitāvahniprajvaladvyomamaṇḍalam | uḍḍīnāgnikaṇavrātatārāsāradigantaram

प्रमत्ततस्करक्रन्दद्वेल्लद्वालकुमारकम् । संत्रस्तनागरापास्तजीविताख्यमसंस्थिति

pramattataskarakrandadvelladvālakumārakam | saṃtrastanāgarāpāstajīvitākhyamasaṃsthiti

अलक्षितगृहं चौरलुण्ठिताखिलसंचयम् । त्यक्तपुत्रकलत्रं तन्मरणव्यग्रनागरम्

alakṣitagṛhaṃ cauraluṇṭhitākhilasaṃcayam | tyaktaputrakalatraṃ tanmaraṇavyagranāgaram

तस्मिंस्तथा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये । अशेषजनताशेषकल्पान्तसदृशस्थितौ

tasmiṃstathā vartamāne kaṣṭe vidhiviparyaye | aśeṣajanatāśeṣakalpāntasadṛśasthitau

राज्यसज्जनसंपर्कपवित्रीकृतधीरधीः । गवलश्चिन्तयामास शोकेनाकुलचेतनः

rājyasajjanasaṃparkapavitrīkṛtadhīradhīḥ | gavalaścintayāmāsa śokenākulacetanaḥ

मदर्थे हि कदर्थोऽयं देशेऽस्मिन्स्थितिमागतः । अकालकल्पान्तमयः सर्वनायकनाशनः

madarthe hi kadartho'yaṃ deśe'sminsthitimāgataḥ | akālakalpāntamayaḥ sarvanāyakanāśanaḥ

किं मे जीवितदुःखेन मरणं मे महोत्सवः । लोकनिन्द्यस्य दुर्जन्तोर्जीवितान्मरणं वरम्

kiṃ me jīvitaduḥkhena maraṇaṃ me mahotsavaḥ | lokanindyasya durjantorjīvitānmaraṇaṃ varam

इति निश्चित्य गवलो ज्वलिते ज्वलने पुनः । पतङ्गवदनुद्वेगमकरोदाहुतिं वपुः

iti niścitya gavalo jvalite jvalane punaḥ | pataṅgavadanudvegamakarodāhutiṃ vapuḥ

तस्मिन्बलाद्गवलनाम्नि हुताशराशौ देहे पतत्यवयवाकुलतां प्रयाते । स्वाङ्गावदाहदहनस्फुरणानुरोधा- दन्तर्जले झटिति बोधमवाप गाधिः

tasminbalādgavalanāmni hutāśarāśau dehe patatyavayavākulatāṃ prayāte | svāṅgāvadāhadahanasphuraṇānurodhā- dantarjale jhaṭiti bodhamavāpa gādhiḥ

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षो० उपशमप्रकरणे गाधिवृत्तान्ते राज्यभ्रंशो नाम षट्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 upaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte rājyabhraṃśo nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४७

सप्तचत्वारिंशः सर्गः

saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । मुहूर्तद्वितयेनाथ गाधिराधिभवभ्रमात् । प्रशशासाकुलीभावो वेलावर्त इवाम्बुधेः

śrīvasiṣṭha uvāca | muhūrtadvitayenātha gādhirādhibhavabhramāt | praśaśāsākulībhāvo velāvarta ivāmbudheḥ

मनोनिर्माणसंमोहात्तस्मात्स विरराम ह । कल्पान्तसमये ब्रह्मा जगद्विरचनादिव

manonirmāṇasaṃmohāttasmātsa virarāma ha | kalpāntasamaye brahmā jagadviracanādiva

बोधमाप शनैः शान्तः स्वमेवोन्निद्रधीरिव । क्षीबतायां प्रशान्तायां यथा परिणताशयः

bodhamāpa śanaiḥ śāntaḥ svamevonnidradhīriva | kṣībatāyāṃ praśāntāyāṃ yathā pariṇatāśayaḥ

अयं सोऽहमिदं कार्यमिदं नेति ददर्श ह । निशाव्यपगमे लोको यथा क्षीणे तमःपटे

ayaṃ so'hamidaṃ kāryamidaṃ neti dadarśa ha | niśāvyapagame loko yathā kṣīṇe tamaḥpaṭe

स्मृतस्वरूपोऽथ पदमुद्दध्रे स जलान्तरात् । शिशिरान्ते प्रवृत्तास्यं सरोजमिव माधवः

smṛtasvarūpo'tha padamuddadhre sa jalāntarāt | śiśirānte pravṛttāsyaṃ sarojamiva mādhavaḥ

एतद्वारिककुबूव्योमवतीं वसुमतीमिमाम् । अन्यामिव पुनः पश्यन्विस्मयं परमं ययौ

etadvārikakubūvyomavatīṃ vasumatīmimām | anyāmiva punaḥ paśyanvismayaṃ paramaṃ yayau

कोऽहं किमिव पश्यामि किमकार्षमहं किल । एवं विचारयंश्चित्रं सभ्रूभङ्गमभूत्क्षणम्

ko'haṃ kimiva paśyāmi kimakārṣamahaṃ kila | evaṃ vicārayaṃścitraṃ sabhrūbhaṅgamabhūtkṣaṇam

श्रान्तस्तत्क्षणमात्रेण संभ्रमं दृष्टवानहम् । इति विज्ञाय सलिलादुदस्थादुदयार्कवत्

śrāntastatkṣaṇamātreṇa saṃbhramaṃ dṛṣṭavānaham | iti vijñāya salilādudasthādudayārkavat

चिन्तयामास च तटे क्व सा माता क्व सा प्रिया । यदाहं मृतिमायातो मध्ये मातृमहेलयोः

cintayāmāsa ca taṭe kva sā mātā kva sā priyā | yadāhaṃ mṛtimāyāto madhye mātṛmahelayoḥ

बालस्य मातापितरौ नष्टौ किल ममामतेः । वातनीतस्य पत्रस्य वल्लीवृक्षमिवासिना

bālasya mātāpitarau naṣṭau kila mamāmateḥ | vātanītasya patrasya vallīvṛkṣamivāsinā

अविवाहोऽस्मि जानामि न स्वरूपमपि स्त्रियः । दुष्टायाः क्षोभकारिण्या मदिराया इव द्विजः

avivāho'smi jānāmi na svarūpamapi striyaḥ | duṣṭāyāḥ kṣobhakāriṇyā madirāyā iva dvijaḥ

अतिदूरतरीभूताः स्वदेशस्य स्वबान्धवाः । के नाम मम येषां ते मध्ये जीवं त्यजाम्यहम्

atidūratarībhūtāḥ svadeśasya svabāndhavāḥ | ke nāma mama yeṣāṃ te madhye jīvaṃ tyajāmyaham

तस्मादेतत्समुद्भूतमहं किं नाम दृष्टवान् । विविधारम्भसंरम्भं गन्धर्वनगरं यथा

tasmādetatsamudbhūtamahaṃ kiṃ nāma dṛṣṭavān | vividhārambhasaṃrambhaṃ gandharvanagaraṃ yathā

तदास्तामेतदेषा हि बन्धुमध्ये मृतस्थितिः । मायामोहे मनागस्मिन्न सत्यमुपलभ्यते

tadāstāmetadeṣā hi bandhumadhye mṛtasthitiḥ | māyāmohe manāgasminna satyamupalabhyate

नित्यमेवमनन्तासु भ्रान्तिदृष्टिषु देहिनाम् । चेतो भ्रमति शार्दूलो वनराजिष्विवोन्मदः

nityamevamanantāsu bhrāntidṛṣṭiṣu dehinām | ceto bhramati śārdūlo vanarājiṣvivonmadaḥ

अवधार्येति तं चित्ते मोहं गाधिर्निनाय सः । दिनानि कतिचित्तस्मिन्स्वक एवाश्रमे तदा

avadhāryeti taṃ citte mohaṃ gādhirnināya saḥ | dināni katicittasminsvaka evāśrame tadā

एकदा गाधिमगमत्कश्चित्तत्र प्रियोऽतिथिः । ब्रह्माणमिव दुर्वासाः स विशश्राम सश्रमः

ekadā gādhimagamatkaścittatra priyo'tithiḥ | brahmāṇamiva durvāsāḥ sa viśaśrāma saśramaḥ

परमां तुष्टिमानीतः फलपुष्परसाशनैः । सोऽतिथिर्गाधिना तेन वसन्तेनेव पादपः

paramāṃ tuṣṭimānītaḥ phalapuṣparasāśanaiḥ | so'tithirgādhinā tena vasanteneva pādapaḥ

मिथो वन्दितसंध्यौ तौ कृतजाप्यावुभावपि । क्रमाच्छयनमासाद्य तस्थतुर्मृदुपल्लवम्

mitho vanditasaṃdhyau tau kṛtajāpyāvubhāvapi | kramācchayanamāsādya tasthaturmṛdupallavam

ततः प्रावर्तते शान्ता तयोस्तापसयोः कथा । स्वव्यापारोचिता पुष्पश्रीरिवर्तुत्वमाशयोः

tataḥ prāvartate śāntā tayostāpasayoḥ kathā | svavyāpārocitā puṣpaśrīrivartutvamāśayoḥ

तं पप्रच्छातिथिं गाधिः प्रसङ्गपतितं वचः । किं ब्रह्मन्सुकृशाङ्गस्त्वं किमिति श्रमवानसि

taṃ papracchātithiṃ gādhiḥ prasaṅgapatitaṃ vacaḥ | kiṃ brahmansukṛśāṅgastvaṃ kimiti śramavānasi

अतिथिरुवाच । ममातिकार्श्यश्रमयोर्भगवन् श्रृणु कारणम् । कथयामि तथाभूतं वयं नासत्यवादिनः

atithiruvāca | mamātikārśyaśramayorbhagavan śrṛṇu kāraṇam | kathayāmi tathābhūtaṃ vayaṃ nāsatyavādinaḥ

अस्त्यस्मिन्वसुधापीठे उत्तराशानिकुञ्जके । कीरो नामातिविख्यातः श्रीमाञ्जनपदो महान्

astyasminvasudhāpīṭhe uttarāśānikuñjake | kīro nāmātivikhyātaḥ śrīmāñjanapado mahān

तत्राहमवसं मासं पूज्यमानः पुरे जनैः । नानात्मस्वादलोलात्मा चित्तवेतालमोहितः

tatrāhamavasaṃ māsaṃ pūjyamānaḥ pure janaiḥ | nānātmasvādalolātmā cittavetālamohitaḥ

एकदैकेन तत्रोक्तं कथाप्रस्तावतः क्वचित् । इहाभूच्छ्वपचो राजा वर्षाण्यष्टौ द्विजेति मे

ekadaikena tatroktaṃ kathāprastāvataḥ kvacit | ihābhūcchvapaco rājā varṣāṇyaṣṭau dvijeti me

ततो ग्रामेषु तत्पृष्टैः प्रोक्तं सकलजन्तुभिः । राजा बभूव श्वपचो वर्षाण्यष्टाविहेति तैः

tato grāmeṣu tatpṛṣṭaiḥ proktaṃ sakalajantubhiḥ | rājā babhūva śvapaco varṣāṇyaṣṭāviheti taiḥ

सोऽयमन्ते परिज्ञातः प्रविष्टो ज्वलनं जवात् । ततो द्विजशतानीह प्रविष्टानि हुताशनम्

so'yamante parijñātaḥ praviṣṭo jvalanaṃ javāt | tato dvijaśatānīha praviṣṭāni hutāśanam

इति तेषां मुखाच्छ्रुत्वा तस्मान्निर्गत्य मण्डलात् । प्रयागेऽकरवं शुद्ध्यै प्रायश्चित्तमहं द्विज

iti teṣāṃ mukhācchrutvā tasmānnirgatya maṇḍalāt | prayāge'karavaṃ śuddhyai prāyaścittamahaṃ dvija

कृत्वा चान्द्रायणस्यान्ते तृतीयस्याद्य पारणम् । इहाहमागतस्तेन श्रान्तोस्म्यतिकृशोस्मि च

kṛtvā cāndrāyaṇasyānte tṛtīyasyādya pāraṇam | ihāhamāgatastena śrāntosmyatikṛśosmi ca

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति श्रुतवता तेन गाधिना स तदा द्विजः । भूयः पृष्टोऽप्येतदेव कथयामास नान्यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | iti śrutavatā tena gādhinā sa tadā dvijaḥ | bhūyaḥ pṛṣṭo'pyetadeva kathayāmāsa nānyathā

अथ विस्मयवान्गाधिस्तां नीत्वा तत्र शर्वरीम् । जगद्गेहमहादीपे रवावुदयमागते

atha vismayavāngādhistāṃ nītvā tatra śarvarīm | jagadgehamahādīpe ravāvudayamāgate

कृतप्रातःस्नानविधावापृच्छय स्वातिथौ गते । इदं संचिन्तयामास विस्मयोद्धुरया धिया

kṛtaprātaḥsnānavidhāvāpṛcchaya svātithau gate | idaṃ saṃcintayāmāsa vismayoddhurayā dhiyā

यन्मया संभ्रमे दृष्टं सत्यभूतं द्विजेन तत् । उक्तं ममेति किं नाम स्यान्मायाशम्बरक्रमः

yanmayā saṃbhrame dṛṣṭaṃ satyabhūtaṃ dvijena tat | uktaṃ mameti kiṃ nāma syānmāyāśambarakramaḥ

यद्बन्धुमध्ये मरणं मया तद्दृष्टमात्मनः । सा मायैव न संदेहः शेषं पश्यामि तस्य तम्

yadbandhumadhye maraṇaṃ mayā taddṛṣṭamātmanaḥ | sā māyaiva na saṃdehaḥ śeṣaṃ paśyāmi tasya tam

तदात्मश्वपचोदन्तं द्रष्टुं तावदखिन्नधीः । भूतमण्डलपर्यन्तग्रामं गच्छामि सत्वरम्

tadātmaśvapacodantaṃ draṣṭuṃ tāvadakhinnadhīḥ | bhūtamaṇḍalaparyantagrāmaṃ gacchāmi satvaram

इति संचिन्तयन्गन्तुं मण्डलान्तरमादरात् । उत्तस्थौ भास्करः पार्श्वं मेरोर्द्रष्टुमिवोद्यतः

iti saṃcintayangantuṃ maṇḍalāntaramādarāt | uttasthau bhāskaraḥ pārśvaṃ merordraṣṭumivodyataḥ

मनोराज्यमपि प्राज्ञा लभन्ते व्यवसायिनः । गाधिना स्वप्नसंदृष्टं गत्वा लब्धमखण्डितम्

manorājyamapi prājñā labhante vyavasāyinaḥ | gādhinā svapnasaṃdṛṣṭaṃ gatvā labdhamakhaṇḍitam

सर्वमध्यवसायेन दुष्प्रापमपि लभ्यते । पश्यन्गाधिर्जगन्मायां प्रमेयीकर्तुमुद्यतः

sarvamadhyavasāyena duṣprāpamapi labhyate | paśyangādhirjaganmāyāṃ prameyīkartumudyataḥ

विनिर्गत्याभवन्मार्गे प्रावृडोघजवेन सः । देशानुल्लंघयामास बहून्वाततुरङ्गवत्

vinirgatyābhavanmārge prāvṛḍoghajavena saḥ | deśānullaṃghayāmāsa bahūnvātaturaṅgavat

तच्चेदृशनिजाचारं भूतमण्डलमागतः । करभः कण्टकार्थ्येकः कारञ्जमिव काननम्

taccedṛśanijācāraṃ bhūtamaṇḍalamāgataḥ | karabhaḥ kaṇṭakārthyekaḥ kārañjamiva kānanam

तत्र संवित्स्थितेनैव संनिवेशेन वै पुनः । अपश्यद्भ्रामकं कंचिद्गन्धर्व इव पत्तनम्

tatra saṃvitsthitenaiva saṃniveśena vai punaḥ | apaśyadbhrāmakaṃ kaṃcidgandharva iva pattanam

ददर्श तस्य पर्यन्ते तमेव श्वपचालयम् । अधस्ताद्भूवनस्येव पाताले नरकव्रजम्

dadarśa tasya paryante tameva śvapacālayam | adhastādbhūvanasyeva pātāle narakavrajam

चित्तचिन्तितविस्तारं तन्निवेशमयं परम् । गन्धर्ववदसावात्मश्वपचत्वं च दृष्टवान्

cittacintitavistāraṃ tanniveśamayaṃ param | gandharvavadasāvātmaśvapacatvaṃ ca dṛṣṭavān

तेनैव संनिवेशेन प्राग्दृष्टं श्वपचास्पदम् । तस्य कामपि वैराग्यपदवीमनयन्मनः

tenaiva saṃniveśena prāgdṛṣṭaṃ śvapacāspadam | tasya kāmapi vairāgyapadavīmanayanmanaḥ

प्रावृडासारलुठितं भित्तिजातयवाङ्कुरम् । पर्यस्तच्छादनार्धाङ्कं किंचिदादृष्टतल्पकम्

prāvṛḍāsāraluṭhitaṃ bhittijātayavāṅkuram | paryastacchādanārdhāṅkaṃ kiṃcidādṛṣṭatalpakam

दारिद्र्यं तद्दृढमिव दौर्भाग्यमिव कुड्यमत् । भ्रष्टाङ्गमिव दौरात्म्यं दौःस्थित्यमिव खण्डितम्

dāridryaṃ taddṛḍhamiva daurbhāgyamiva kuḍyamat | bhraṣṭāṅgamiva daurātmyaṃ dauḥsthityamiva khaṇḍitam

गाधिर्दन्तावदलितैर्गवाश्वमहिषास्थिभिः । धवलैर्व्याप्तपर्यन्तं साक्ष्यं कर्तुमिव स्थितैः

gādhirdantāvadalitairgavāśvamahiṣāsthibhiḥ | dhavalairvyāptaparyantaṃ sākṣyaṃ kartumiva sthitaiḥ

भुक्तं पीतं पुरा तेन येषु खर्परकेषु वै । तैरस्पन्दाभ्रसलिलैः पानपूर्णैरिवावृतम्

bhuktaṃ pītaṃ purā tena yeṣu kharparakeṣu vai | tairaspandābhrasalilaiḥ pānapūrṇairivāvṛtam

ताभिरेवान्त्रतन्त्रीभिः संशुष्काभिलतावृतैः । तृष्णाभिरिव दीर्घाभिः परितः परिवेष्टितम्

tābhirevāntratantrībhiḥ saṃśuṣkābhilatāvṛtaiḥ | tṛṣṇābhiriva dīrghābhiḥ paritaḥ pariveṣṭitam

चिरमालोकयामास स तदात्मगृहं जवात् । प्राक्तनं शुष्कशवतां यातं देहमिवात्मवान्

ciramālokayāmāsa sa tadātmagṛhaṃ javāt | prāktanaṃ śuṣkaśavatāṃ yātaṃ dehamivātmavān

अतिविस्मयमातस्थौ ग्रामकं समुपाययौ । उल्लंघ्य म्लेच्छनगरमार्यदेशमिवाध्वगः

ativismayamātasthau grāmakaṃ samupāyayau | ullaṃghya mlecchanagaramāryadeśamivādhvagaḥ

तत्रापृच्छज्जनं साधो कच्चित्स्मरति भो भवान् । प्राग्वृत्तमस्य ग्रामस्य पर्यन्ते श्वपचक्रमम्

tatrāpṛcchajjanaṃ sādho kaccitsmarati bho bhavān | prāgvṛttamasya grāmasya paryante śvapacakramam

सर्व एव हि धीमन्तश्चिरवृत्तमपि स्फुटम् । करस्थमिव पश्यन्ति मयेति सुजनाच्छ्रुतम्

sarva eva hi dhīmantaściravṛttamapi sphuṭam | karasthamiva paśyanti mayeti sujanācchrutam

अत्र श्वपचमेकान्ते वासिनं वृद्धमुत्तमम् । स्मरस्येनं किमुत भो दुःखानामिव देहकम्

atra śvapacamekānte vāsinaṃ vṛddhamuttamam | smarasyenaṃ kimuta bho duḥkhānāmiva dehakam

यदि जानासि भोः साधो तन्मे कथय तत्त्वतः । पान्थ संशयविच्छेदे महत्पुण्यफलं स्मृतम्

yadi jānāsi bhoḥ sādho tanme kathaya tattvataḥ | pāntha saṃśayavicchede mahatpuṇyaphalaṃ smṛtam

भूयो भूय इति ग्राम्याः पृष्टा गाधिद्विजन्मना । अनल्पस्मयसंरम्भमार्तेनेव चिकित्सकाः

bhūyo bhūya iti grāmyāḥ pṛṣṭā gādhidvijanmanā | analpasmayasaṃrambhamārteneva cikitsakāḥ

ग्राम्या ऊचुः । यथा कथयसि ब्रह्मंस्तत्तथा न तदन्यथा । कटंजनामा श्वपच इहाभूद्दारुणाकृतिः

grāmyā ūcuḥ | yathā kathayasi brahmaṃstattathā na tadanyathā | kaṭaṃjanāmā śvapaca ihābhūddāruṇākṛtiḥ

पुत्रपौत्रसुहृद्भृत्यबन्धुस्वजनपेटकम् । यस्यातिविस्तीर्णमभूत्पत्रवृन्दं तरोरिव

putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhusvajanapeṭakam | yasyātivistīrṇamabhūtpatravṛndaṃ taroriva

यस्य वृद्धस्य तत्सर्वं कलत्रं मृत्युराच्छिनत् । अद्रेः पुष्पफलोपेतं दावो वनमिवानलः

yasya vṛddhasya tatsarvaṃ kalatraṃ mṛtyurācchinat | adreḥ puṣpaphalopetaṃ dāvo vanamivānalaḥ

यस्ततो देशमुत्सृज्य ययौ कीरपुरान्तरम् । वर्षाण्यष्टावनुद्वेगं तत्र राजा बभूव सः

yastato deśamutsṛjya yayau kīrapurāntaram | varṣāṇyaṣṭāvanudvegaṃ tatra rājā babhūva saḥ

यस्तत्रार्थं परिज्ञाय जनैर्दूरे निराकृतः । यथा राशिरनर्थस्य यथा ग्रामे विषद्रुमः

yastatrārthaṃ parijñāya janairdūre nirākṛtaḥ | yathā rāśiranarthasya yathā grāme viṣadrumaḥ

ततो जनेऽग्निं प्रविशत्यात्मना यो हुताशनम् । आर्यतामार्यसंसर्गादागतः प्रविवेश ह

tato jane'gniṃ praviśatyātmanā yo hutāśanam | āryatāmāryasaṃsargādāgataḥ praviveśa ha

किं त्वमेव प्रयत्नेन श्वपचं पृच्छसि प्रभो । किं ते बन्धुरसौ कच्चिदभवस्त्वं स्वतोऽथवा

kiṃ tvameva prayatnena śvapacaṃ pṛcchasi prabho | kiṃ te bandhurasau kaccidabhavastvaṃ svato'thavā

एवं कथयतो ग्राम्यान्गाधिः पृच्छन्पुनःपुनः । सर्वेषु तत्र प्रान्तेषु मासमेकमुवास सः

evaṃ kathayato grāmyāngādhiḥ pṛcchanpunaḥpunaḥ | sarveṣu tatra prānteṣu māsamekamuvāsa saḥ

यथा तेनानुभूतं तच्छवापचं तत्तथैव तैः । ग्रामीणैस्तस्य कथितं सर्वैरेवावखण्डितम्

yathā tenānubhūtaṃ tacchavāpacaṃ tattathaiva taiḥ | grāmīṇaistasya kathitaṃ sarvairevāvakhaṇḍitam

अव्याहतं सकलभूतमुखादथैत- दाकर्ण्य सम्यगवलोक्य यथानुभूतम् । गाधिः शशाङ्कमलवद्हृदयेऽधिरूढं गूढाकृतिः परमविस्मयमाजगाम

avyāhataṃ sakalabhūtamukhādathaita- dākarṇya samyagavalokya yathānubhūtam | gādhiḥ śaśāṅkamalavadhṛdaye'dhirūḍhaṃ gūḍhākṛtiḥ paramavismayamājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे गाधिवृत्तान्ते प्रत्यक्षावलोकनं नाम सप्तचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte pratyakṣāvalokanaṃ nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४८

अष्टचत्वारिंशः सर्गः

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । लुठितं श्वपचागारे पुनर्विस्मयमाययौ । गाधेर्मनो हि नायाति तृप्तिमाश्चर्यदर्शने

śrīvasiṣṭha uvāca | luṭhitaṃ śvapacāgāre punarvismayamāyayau | gādhermano hi nāyāti tṛptimāścaryadarśane

तत्रावलोकयामास स्थानानि सदनानि च । कल्पक्षोभविवृत्तानि जगन्तीवाम्बुजोद्भवः

tatrāvalokayāmāsa sthānāni sadanāni ca | kalpakṣobhavivṛttāni jagantīvāmbujodbhavaḥ

उवाच स्वात्मनैवेदमरण्ये लुठितालये । शुष्कास्थिमालावलिते पिशाचक इव द्रुमे

uvāca svātmanaivedamaraṇye luṭhitālaye | śuṣkāsthimālāvalite piśācaka iva drume

इमास्ता मृतमातङ्गदन्तमाला वृतौ कृताः । अद्यापि संस्थिताः कल्पं प्रतिमेरुशिखा इव

imāstā mṛtamātaṅgadantamālā vṛtau kṛtāḥ | adyāpi saṃsthitāḥ kalpaṃ pratimeruśikhā iva

इह तद्वानरीमांसं पक्ववंशांकुरैः¬ सह । भुक्तं पुरासवोन्मत्तैः सह श्वपचबन्धुभिः

iha tadvānarīmāṃsaṃ pakvavaṃśāṃkuraiḥ¬ saha | bhuktaṃ purāsavonmattaiḥ saha śvapacabandhubhiḥ

आलिङ्ग्य श्वपचश्यामामिह केसरिचर्मणि । सुप्तमापीय मैरेयं तिक्तं गजमदेन च

āliṅgya śvapacaśyāmāmiha kesaricarmaṇi | suptamāpīya maireyaṃ tiktaṃ gajamadena ca

कौलेयककुटुम्बिन्यः पिण्याकपलवर्धिताः । इह बद्धा वरत्राभिर्मृतेभरदकाष्ठके

kauleyakakuṭumbinyaḥ piṇyākapalavardhitāḥ | iha baddhā varatrābhirmṛtebharadakāṣṭhake

इह वारणमुक्तानां ददासीत्पिठरत्रयम् । पिनद्धं माहिषेणोग्रचर्मणाम्बुदशोभिना

iha vāraṇamuktānāṃ dadāsītpiṭharatrayam | pinaddhaṃ māhiṣeṇogracarmaṇāmbudaśobhinā

स्थलीष्वेतासु तास्वत्र सह श्वपचबालकैः । चिरं विलुठितं चूतपत्रपुञ्जे पिकैरिव

sthalīṣvetāsu tāsvatra saha śvapacabālakaiḥ | ciraṃ viluṭhitaṃ cūtapatrapuñje pikairiva

अत्र तद्बालनिःश्वासरणद्वंशप्रवृत्तवत् । गीतं पीतं शुनीरक्तं साधिता शवभूषितः

atra tadbālaniḥśvāsaraṇadvaṃśapravṛttavat | gītaṃ pītaṃ śunīraktaṃ sādhitā śavabhūṣitaḥ

अत्र सार्धं कुटुम्बेन जन्यत्रेषु कुटुम्बिना । नृत्तं तत्कृतमुन्नादं कल्लोलैर्जलधाविव

atra sārdhaṃ kuṭumbena janyatreṣu kuṭumbinā | nṛttaṃ tatkṛtamunnādaṃ kallolairjaladhāviva

अत्रोड्डयनलोलानां काकभासपत्त्रिणाम् । धृतानामन्यदाशार्थं ग्रथितं वंशपञ्जरम्

atroḍḍayanalolānāṃ kākabhāsapattriṇām | dhṛtānāmanyadāśārthaṃ grathitaṃ vaṃśapañjaram

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवंप्रायाः स्मरन्गाधिः प्राक्तनीः श्वपचक्रियाः । विस्मयोत्कम्पितशिरा धातुश्चेष्टां परामृशत्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃprāyāḥ smarangādhiḥ prāktanīḥ śvapacakriyāḥ | vismayotkampitaśirā dhātuśceṣṭāṃ parāmṛśat

चचाल तस्माद्दीर्घेण देशात्कालेन कार्यवित् । भूत्मण्डलमुत्सृज्य प्राप देशान्तरं क्रमात्

cacāla tasmāddīrgheṇa deśātkālena kāryavit | bhūtmaṇḍalamutsṛjya prāpa deśāntaraṃ kramāt

समुल्लङ्घ्य नदीशैलमण्डलारण्यसंततिम् । आससाद तुषाराद्रिरत्नं किल जनास्पदम्

samullaṅghya nadīśailamaṇḍalāraṇyasaṃtatim | āsasāda tuṣārādriratnaṃ kila janāspadam

तत्र प्राप महीपालनगरं नगसंनिभम् । जगद्भ्रमणखिन्नात्मा स्वर्लोकमिव नारदः

tatra prāpa mahīpālanagaraṃ nagasaṃnibham | jagadbhramaṇakhinnātmā svarlokamiva nāradaḥ

अथात्मनानुभूतानि दृष्टान्यासेवितानि च । स्थानानि नगरे पश्यन्पप्रच्छ जनमादृतः

athātmanānubhūtāni dṛṣṭānyāsevitāni ca | sthānāni nagare paśyanpapraccha janamādṛtaḥ

साधो स्मरसि किंचित्त्वमिह श्वपचमीश्वरम् । यदि जानासि तत्त्वं मे वर्णयाशु यथाविधि

sādho smarasi kiṃcittvamiha śvapacamīśvaram | yadi jānāsi tattvaṃ me varṇayāśu yathāvidhi

नागरा ऊचुः । अभूदिहाष्टौ वर्षाणि श्वपचो भूमिपो द्विज । राजत्वमर्पितं यस्य नाम मङ्गलहस्तिना

nāgarā ūcuḥ | abhūdihāṣṭau varṣāṇi śvapaco bhūmipo dvija | rājatvamarpitaṃ yasya nāma maṅgalahastinā

अन्ते च संपरिज्ञातः स प्रविष्टो हुताशनम् । अद्य द्वादशवर्षाणि समतीतानि तापस

ante ca saṃparijñātaḥ sa praviṣṭo hutāśanam | adya dvādaśavarṣāṇi samatītāni tāpasa

यं यं पृच्छत्यसौ गाधिर्जनं जातकुतूहलः । तस्य तस्य मुखादेव श्रृणोत्यास्वादयत्यपि

yaṃ yaṃ pṛcchatyasau gādhirjanaṃ jātakutūhalaḥ | tasya tasya mukhādeva śrṛṇotyāsvādayatyapi

अथापश्यत्पुरे तस्मिन्नृपं सबलवाहनम् । देवं चक्रधरं विष्णुं मन्दिरान्निर्गतं बहिः

athāpaśyatpure tasminnṛpaṃ sabalavāhanam | devaṃ cakradharaṃ viṣṇuṃ mandirānnirgataṃ bahiḥ

स दृष्ट्वा स्थगिताकाशं चलरेणुपयोधरैः । प्राक्तनीं राजतां स्मृत्वा समुवाचातिविस्मयः

sa dṛṣṭvā sthagitākāśaṃ calareṇupayodharaiḥ | prāktanīṃ rājatāṃ smṛtvā samuvācātivismayaḥ

इमास्ताः कीरकामिन्यः पद्मगर्भोपमत्वचः । कनकद्रववर्णिन्यो लोलनीलोत्पलेक्षणाः

imāstāḥ kīrakāminyaḥ padmagarbhopamatvacaḥ | kanakadravavarṇinyo lolanīlotpalekṣaṇāḥ

चामरौघा इमे चन्द्रकरसंपिण्डपाण्डुराः । स्थिरनिर्झरसंकाशाः काशपुष्पचया इव

cāmaraughā ime candrakarasaṃpiṇḍapāṇḍurāḥ | sthiranirjharasaṃkāśāḥ kāśapuṣpacayā iva

कान्ताभिरवधूयन्ते बालव्यजनराजयः । इमास्ता वनवल्लीभिर्दीप्यमाना इवर्द्धयः

kāntābhiravadhūyante bālavyajanarājayaḥ | imāstā vanavallībhirdīpyamānā ivarddhayaḥ

इमास्ता मत्तमातङ्गघटा घटितदिक्तटाः । संकल्पपादपा मेरोरिव श्रृङ्गपरम्पराः

imāstā mattamātaṅgaghaṭā ghaṭitadiktaṭāḥ | saṃkalpapādapā meroriva śrṛṅgaparamparāḥ

एते ते यमवारीशकुबेरप्रतिमौजसः । सामन्ता वासवस्येव लोकपाला महीभृतः

ete te yamavārīśakuberapratimaujasaḥ | sāmantā vāsavasyeva lokapālā mahībhṛtaḥ

इमास्ताः सर्ववस्त्वोघाः सर्वाभिमतदास्तताः । कल्पवृक्षलताकुञ्जसुन्दर्यो गृहपङ्क्तयः

imāstāḥ sarvavastvoghāḥ sarvābhimatadāstatāḥ | kalpavṛkṣalatākuñjasundaryo gṛhapaṅktayaḥ

इदं तत्कीरजनताराज्यं प्राग्भुक्तमद्य मे । आत्मजन्मान्तराचार इव प्रत्यक्षतां गतम्

idaṃ tatkīrajanatārājyaṃ prāgbhuktamadya me | ātmajanmāntarācāra iva pratyakṣatāṃ gatam

सत्यं स्वप्न इवायं मे जाग्रद्भूतः पुनः स्थितः । न जाने किंकृतोत्थाना मायेयं प्रविजृम्भते

satyaṃ svapna ivāyaṃ me jāgradbhūtaḥ punaḥ sthitaḥ | na jāne kiṃkṛtotthānā māyeyaṃ pravijṛmbhate

अहो नु खलु दीर्घेण मनोमोहेन वल्गता । वैवश्यमुपनीतोऽहं जालेनेव शकुन्तकः

aho nu khalu dīrgheṇa manomohena valgatā | vaivaśyamupanīto'haṃ jāleneva śakuntakaḥ

हा धिक्कष्टमबुद्धं मे मनो वासनया हतम् । पश्यति भ्रमजालानि विततानि शिशोरिव

hā dhikkaṣṭamabuddhaṃ me mano vāsanayā hatam | paśyati bhramajālāni vitatāni śiśoriva

एषा हि माया महती तेन मे चक्रधारिणा । दर्शितेत्यधुना साधु मया स्मृतमखण्डितम्

eṣā hi māyā mahatī tena me cakradhāriṇā | darśitetyadhunā sādhu mayā smṛtamakhaṇḍitam

तदिदानीं तथा यत्नं करिष्ये गिरिकन्दरे । यथाकुसंभ्रमस्यास्य जाने जन्म तथा स्थितिम्

tadidānīṃ tathā yatnaṃ kariṣye girikandare | yathākusaṃbhramasyāsya jāne janma tathā sthitim

इति संचिन्त्य नगराद्गाधिस्तस्माज्जगाम ह । कन्दरं प्राप्य शैलस्य तस्थौ विश्रान्तसिंहवत्

iti saṃcintya nagarādgādhistasmājjagāma ha | kandaraṃ prāpya śailasya tasthau viśrāntasiṃhavat

तत्र संवत्सरं सार्धं पयश्चुलुकभोजनम् । तपश्चक्रे महातेजास्तुष्टये शार्ङ्गधन्वनः

tatra saṃvatsaraṃ sārdhaṃ payaśculukabhojanam | tapaścakre mahātejāstuṣṭaye śārṅgadhanvanaḥ

अथास्य पुण्डरीकाक्षः पयोमूर्तिरुपाययौ । प्रसादमुत्पलश्यामः शरदीव महाहदः

athāsya puṇḍarīkākṣaḥ payomūrtirupāyayau | prasādamutpalaśyāmaḥ śaradīva mahāhadaḥ

तमाजगाम शैलेन्द्रकन्दरं द्विजमन्दिरम् । पयोधरवदच्छाच्छच्छविर्व्योमन्यथावसत्

tamājagāma śailendrakandaraṃ dvijamandiram | payodharavadacchācchacchavirvyomanyathāvasat

श्रीभगवानुवाच । गाधे कच्चित्त्वया दृष्टा माया मम गरीयसी । दृष्टं त्वया जगज्जालचेष्टितं दैष्टिकात्मकम्

śrībhagavānuvāca | gādhe kaccittvayā dṛṣṭā māyā mama garīyasī | dṛṣṭaṃ tvayā jagajjālaceṣṭitaṃ daiṣṭikātmakam

चित्ताभिगत एतस्मिन्प्राप्ते सम्यगनिन्दितः । तपो गिरितटे कुर्वन्किमन्यदभिवाञ्छसि

cittābhigata etasminprāpte samyaganinditaḥ | tapo giritaṭe kurvankimanyadabhivāñchasi

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं वदन्तमालोक्य हरिं गाधिर्द्विजोत्तमः । अर्चां कुसुमपूरेण पादयोः पर्यपूरयत्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ vadantamālokya hariṃ gādhirdvijottamaḥ | arcāṃ kusumapūreṇa pādayoḥ paryapūrayat

दत्त्वार्ध्यं कीर्णकुसुमः प्रणम्याशु प्रदक्षिणैः । विष्णुमाह द्विजो वाक्यमम्भोदमिव चातकः

dattvārdhyaṃ kīrṇakusumaḥ praṇamyāśu pradakṣiṇaiḥ | viṣṇumāha dvijo vākyamambhodamiva cātakaḥ

गाधिरुवाच । देव यैषा त्वया माया दर्शिताऽतितमोमयी । महीं प्रातरिवादित्यस्तां मे प्रकटतां नय

gādhiruvāca | deva yaiṣā tvayā māyā darśitā'titamomayī | mahīṃ prātarivādityastāṃ me prakaṭatāṃ naya

भ्रमं यं पश्यति मनो वासनामलमालितम् । स्वप्नवत्स कथं देव जाग्रत्यपि हि दृश्यते

bhramaṃ yaṃ paśyati mano vāsanāmalamālitam | svapnavatsa kathaṃ deva jāgratyapi hi dṛśyate

मुहूर्तमुपलब्धश्च जलान्तः स्वप्नविभ्रमः । कथं प्रत्यक्षतां प्राप्तो ममामलपदास्पद

muhūrtamupalabdhaśca jalāntaḥ svapnavibhramaḥ | kathaṃ pratyakṣatāṃ prāpto mamāmalapadāspada

दैर्घ्यादैर्घ्येऽस्य कालस्य शरीरस्य भवाभवाः । कथमन्तस्थिता न स्युर्मदीयैः श्वपचभ्रमैः

dairghyādairghye'sya kālasya śarīrasya bhavābhavāḥ | kathamantasthitā na syurmadīyaiḥ śvapacabhramaiḥ

श्रीभगवानुवाच । गाधे स्वाधिविधूतस्य स्वरूपस्यैतदात्मकम् । चेतसोऽदृष्टतत्त्वस्य यत्पश्यत्युरुविभ्रमम्

śrībhagavānuvāca | gādhe svādhividhūtasya svarūpasyaitadātmakam | cetaso'dṛṣṭatattvasya yatpaśyatyuruvibhramam

बहिर्न किंचिदप्यस्ति खाद्यब्ध्युर्वीदिगादिकम् । एतत्स्वचित्त एवास्ति पत्रपुञ्जमिवाङ्कुरे

bahirna kiṃcidapyasti khādyabdhyurvīdigādikam | etatsvacitta evāsti patrapuñjamivāṅkure

फलादि स्फारतामेति यथैव बहिरङ्कुरात् । बहिः प्रकटतां याति तथा पृथ्व्यादिचेतसः

phalādi sphāratāmeti yathaiva bahiraṅkurāt | bahiḥ prakaṭatāṃ yāti tathā pṛthvyādicetasaḥ

सत्यं पृथ्व्यादि चित्तस्थं न बहिष्ठं कदाचन । अङ्कुरस्थः पल्लवस्तु तस्माद्यस्मात्फलश्रियः

satyaṃ pṛthvyādi cittasthaṃ na bahiṣṭhaṃ kadācana | aṅkurasthaḥ pallavastu tasmādyasmātphalaśriyaḥ

रूपालोकमनस्कारतत्ताकालक्रियात्मकम् । कुम्भकारो घटमिव चेतो हन्ति करोति च

rūpālokamanaskāratattākālakriyātmakam | kumbhakāro ghaṭamiva ceto hanti karoti ca

आबालमेतत्पुरुषैः सर्वैरेवानुभूयते । स्वप्नभ्रममदावेगरागरोगादिदृष्टिषु

ābālametatpuruṣaiḥ sarvairevānubhūyate | svapnabhramamadāvegarāgarogādidṛṣṭiṣu

चित्ते वृत्तान्तलक्षाणि संस्थितान्यात्तवासने । पादपे फलपुष्पाणि मूलाक्रान्तावनाविव

citte vṛttāntalakṣāṇi saṃsthitānyāttavāsane | pādape phalapuṣpāṇi mūlākrāntāvanāviva

त्यक्तावनेर्विटपिनो भूयः पत्राणि नो यथा । निर्वासनस्य जीवस्य पुनर्जन्मादि नो तथा

tyaktāvanerviṭapino bhūyaḥ patrāṇi no yathā | nirvāsanasya jīvasya punarjanmādi no tathā

यत्रानन्तजगज्जालं संस्थितं तेन तेजसा । श्वपचत्वं प्रकटितं यदि तद्विस्मयोऽत्र किम्

yatrānantajagajjālaṃ saṃsthitaṃ tena tejasā | śvapacatvaṃ prakaṭitaṃ yadi tadvismayo'tra kim

अवबुद्धा श्वपचता प्रतिभासवशात्त्वया । यथैवानल्पसंरम्भा विचित्राधिविकारदा

avabuddhā śvapacatā pratibhāsavaśāttvayā | yathaivānalpasaṃrambhā vicitrādhivikāradā

तथैवातिथिरायातो भुक्तवान्सुप्तवान्द्विजः । कथां कथितवांश्चेति दृष्टवानसि संभ्रमम्

tathaivātithirāyāto bhuktavānsuptavāndvijaḥ | kathāṃ kathitavāṃśceti dṛṣṭavānasi saṃbhramam

तथैवोत्थाय गच्छामि प्राप्तोऽहं भूतमण्डलम् । इमे भूता इमे ग्रामा दृष्टवानसि संभ्रमम्

tathaivotthāya gacchāmi prāpto'haṃ bhūtamaṇḍalam | ime bhūtā ime grāmā dṛṣṭavānasi saṃbhramam

तथैवेदं कटंजस्य प्राक्तनं लुठितं गृहम् । जनैरुक्तं कटंजस्य दृष्टवानसि संभ्रमम्

tathaivedaṃ kaṭaṃjasya prāktanaṃ luṭhitaṃ gṛham | janairuktaṃ kaṭaṃjasya dṛṣṭavānasi saṃbhramam

तथैव कीरनगरं प्राप्तोऽस्मि कथितं च मे । कीरैः श्वपचराजत्वं दृष्टवानसि सभ्रमम्

tathaiva kīranagaraṃ prāpto'smi kathitaṃ ca me | kīraiḥ śvapacarājatvaṃ dṛṣṭavānasi sabhramam

एवं सर्वं त्वया दृष्टं मोहजालं द्विजोत्तम । यत्सत्यमिति जानासि यच्चासत्यमवैषि च

evaṃ sarvaṃ tvayā dṛṣṭaṃ mohajālaṃ dvijottama | yatsatyamiti jānāsi yaccāsatyamavaiṣi ca

वासनावलितं चेतः किं नामान्तर्न पश्यति । साधितं दृश्यते स्वप्ने वर्षसाध्यं प्रयोजनम्

vāsanāvalitaṃ cetaḥ kiṃ nāmāntarna paśyati | sādhitaṃ dṛśyate svapne varṣasādhyaṃ prayojanam

नातिथिर्न च भूतास्ते न कीरास्ते न तत्पुरम् । सर्वमेतन्महाबुद्धे व्यामोहाद्दृष्टवानसि

nātithirna ca bhūtāste na kīrāste na tatpuram | sarvametanmahābuddhe vyāmohāddṛṣṭavānasi

गच्छता भवता भूतदेशं पान्थेन कन्दरे । कस्मिंश्चिद्विप्र विश्रान्तं कुरङ्गेणेव कानने

gacchatā bhavatā bhūtadeśaṃ pānthena kandare | kasmiṃścidvipra viśrāntaṃ kuraṅgeṇeva kānane

तत्रैव श्रममूढत्वादिदं तद्भूतमण्डलम् । इदं तच्छ्वपचागारमिति दृष्टं न सत्यतः

tatraiva śramamūḍhatvādidaṃ tadbhūtamaṇḍalam | idaṃ tacchvapacāgāramiti dṛṣṭaṃ na satyataḥ

तथैव कीरनगरं दृष्टवानसि तत्तथा । तदैव चान्यदा वापि मायार्थं हि भवान्द्विज

tathaiva kīranagaraṃ dṛṣṭavānasi tattathā | tadaiva cānyadā vāpi māyārthaṃ hi bhavāndvija

सर्वदैव समग्रासु विहरन्नसि दृष्टवान् । दिक्षु प्रोन्मत्तक इव विभ्रमं मनसा मुने

sarvadaiva samagrāsu viharannasi dṛṣṭavān | dikṣu pronmattaka iva vibhramaṃ manasā mune

तदुत्तिष्ठ निजं कर्म कुर्वंस्तिष्ठोपशान्तधीः । न स्वकर्म विना श्रेयः प्राप्नुवन्तीह मानवाः

taduttiṣṭha nijaṃ karma kurvaṃstiṣṭhopaśāntadhīḥ | na svakarma vinā śreyaḥ prāpnuvantīha mānavāḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति निगदितवान्स पद्मनाभो भुवनगतापसवृन्दपूज्यमानः । विबुधमुनिगणैः पवित्रहस्तै- र्वृत उदधिं निजमास्पदं जगाम

śrīvasiṣṭha uvāca | iti nigaditavānsa padmanābho bhuvanagatāpasavṛndapūjyamānaḥ | vibudhamunigaṇaiḥ pavitrahastai- rvṛta udadhiṃ nijamāspadaṃ jagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे गाधिवृत्तान्ते मायामहत्त्वकथनं नामाष्टचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte māyāmahattvakathanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ४९

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ गाधिर्गते विष्णौ पुनर्भूतादिकं क्रमात् । स्वयं मोहविचारार्थं बभ्रामाभ्रमिवाम्बरे

śrīvasiṣṭha uvāca | atha gādhirgate viṣṇau punarbhūtādikaṃ kramāt | svayaṃ mohavicārārthaṃ babhrāmābhramivāmbare

उपलभ्य तथैवात्मवृत्तान्तं जनतस्ततः । हरिमाराधयामास पुनरद्रिगुहां गतः

upalabhya tathaivātmavṛttāntaṃ janatastataḥ | harimārādhayāmāsa punaradriguhāṃ gataḥ

आजगामैनमल्पेन कालेनाथ जनार्दनः । सकृदाराधनेनैव माधवो याति बन्धुताम्

ājagāmainamalpena kālenātha janārdanaḥ | sakṛdārādhanenaiva mādhavo yāti bandhutām

उवाच गाधिं भगवान्मयूरमिव वारिदः । किं त्वं प्रार्थयसे भूयस्तपसेति प्रसादवान्

uvāca gādhiṃ bhagavānmayūramiva vāridaḥ | kiṃ tvaṃ prārthayase bhūyastapaseti prasādavān

गाधिरुवाच । भ्रान्तोऽस्मि देव षण्मासान्भूतकीरजनास्पदम् । तत्र व्यभिचरत्यस्मद्वृत्तान्तो न कथास्वपि

gādhiruvāca | bhrānto'smi deva ṣaṇmāsānbhūtakīrajanāspadam | tatra vyabhicaratyasmadvṛttānto na kathāsvapi

मायया भूतभूर्दृष्टा त्वयेत्युक्तोऽस्मि किं प्रभो । मोहनाशाय महतां वचो नो मोहवृद्धये

māyayā bhūtabhūrdṛṣṭā tvayetyukto'smi kiṃ prabho | mohanāśāya mahatāṃ vaco no mohavṛddhaye

श्रीभगवानुवाच । काकतालीययोगेन चेतसि श्वपचस्थितिः । सर्वेषां भूतकीराणां तवेव प्रतिबिम्बति

śrībhagavānuvāca | kākatālīyayogena cetasi śvapacasthitiḥ | sarveṣāṃ bhūtakīrāṇāṃ taveva pratibimbati

तेनाङ्ग तव वृत्तान्तं यथावत्कथयन्ति ते । प्रतिभासो हि नायाति पुनरप्रतिभासताम्

tenāṅga tava vṛttāntaṃ yathāvatkathayanti te | pratibhāso hi nāyāti punarapratibhāsatām

केनचिच्छ्वपचेनान्ते ग्रामस्य रचितं गृहम् । तत्त्वया दृष्टमाविष्टमिष्टकाखण्डतां गतम्

kenacicchvapacenānte grāmasya racitaṃ gṛham | tattvayā dṛṣṭamāviṣṭamiṣṭakākhaṇḍatāṃ gatam

कदाचित्प्रतिभैकैव बहूनामपि जायते । काकोलतालस्थितिवद्विचित्रा हि मनोगतिः

kadācitpratibhaikaiva bahūnāmapi jāyate | kākolatālasthitivadvicitrā hi manogatiḥ

तथाहि बहवः स्वप्नमेकं पश्यन्ति मानवाः । स्वापभ्रमदमैरेयमदमन्थरचित्तवत्

tathāhi bahavaḥ svapnamekaṃ paśyanti mānavāḥ | svāpabhramadamaireyamadamantharacittavat

एकस्यामेव लीलायां रमन्ते बहुबालकाः । एकस्यामेव नीलायां वनस्थल्यामिवैणकाः

ekasyāmeva līlāyāṃ ramante bahubālakāḥ | ekasyāmeva nīlāyāṃ vanasthalyāmivaiṇakāḥ

वहवस्तुल्यकालं च प्रतिभासेन कर्मणाम् । जना यतन्ते स्वफलपाकेऽतिबहुलाकृतौ

vahavastulyakālaṃ ca pratibhāsena karmaṇām | janā yatante svaphalapāke'tibahulākṛtau

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति या श्रुतिः । विप्र संकल्पमात्रोऽसौ कालो ह्यात्मनि तिष्ठति

pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti yā śrutiḥ | vipra saṃkalpamātro'sau kālo hyātmani tiṣṭhati

अमूर्तो भगवान्कालो ब्रह्मैव तमजं विदुः । न जहाति न चादत्ते किंचित्कस्य कदेति च

amūrto bhagavānkālo brahmaiva tamajaṃ viduḥ | na jahāti na cādatte kiṃcitkasya kadeti ca

लौकिको यस्त्वयं कालो वर्षकल्पयुगात्मकः । संकल्प्यते पदार्थौघैः पदार्थौघश्च तेन तु

laukiko yastvayaṃ kālo varṣakalpayugātmakaḥ | saṃkalpyate padārthaughaiḥ padārthaughaśca tena tu

समानप्रतिभासोत्थसंभ्रमं भ्रान्तचेतसः । तथा तं दृष्टवन्तस्ते भूतकीरजनोच्चयाः

samānapratibhāsotthasaṃbhramaṃ bhrāntacetasaḥ | tathā taṃ dṛṣṭavantaste bhūtakīrajanoccayāḥ

स्वव्यापारपरो भूत्वा धियात्मानं विचारय । साधो गतमनोमोहमिहैवास्व व्रजाम्यहम्

svavyāpāraparo bhūtvā dhiyātmānaṃ vicāraya | sādho gatamanomohamihaivāsva vrajāmyaham

इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुर्जगामान्तर्धिमीश्वरः । अतिष्ठत्कन्दरे गाधिराधिपीवरया धिया

ityuktvā bhagavānviṣṇurjagāmāntardhimīśvaraḥ | atiṣṭhatkandare gādhirādhipīvarayā dhiyā

ततः कतिपयेष्वद्रौ मासेष्वतिगतेषु सः । पुनराराधयामास पुण्डरीककरं द्विजः

tataḥ katipayeṣvadrau māseṣvatigateṣu saḥ | punarārādhayāmāsa puṇḍarīkakaraṃ dvijaḥ

ददर्श चैकदा नाथमागतं प्रणनाम तम् । पूजयामास मनसा चोक्तेनोवाच चेश्वरम्

dadarśa caikadā nāthamāgataṃ praṇanāma tam | pūjayāmāsa manasā coktenovāca ceśvaram

गाधिरुवाच । भगवन्संस्मरंश्चैतामात्मनः श्वपचस्थितम् । इमां संसारमायां च परिमुह्यामि चेतसा

gādhiruvāca | bhagavansaṃsmaraṃścaitāmātmanaḥ śvapacasthitam | imāṃ saṃsāramāyāṃ ca parimuhyāmi cetasā

तदुक्त्वास्व यथावस्तु महामोहनिवृत्तये । एकस्मिन्नेव विमले मां नियोजय कर्मणि

taduktvāsva yathāvastu mahāmohanivṛttaye | ekasminneva vimale māṃ niyojaya karmaṇi

श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मन् जगदिदं मायामहाशम्बरडम्बरम् । सर्वा आश्चर्यकलनाः संभवन्तीह विस्मृतेः

śrībhagavānuvāca | brahman jagadidaṃ māyāmahāśambaraḍambaram | sarvā āścaryakalanāḥ saṃbhavantīha vismṛteḥ

भूतकीरपुरे मोहाद्दृष्टवांस्तत्तथा भवान् । इत्येतत्संभवत्येव दृश्यते हि जनैर्भ्रमः

bhūtakīrapure mohāddṛṣṭavāṃstattathā bhavān | ityetatsaṃbhavatyeva dṛśyate hi janairbhramaḥ

भूतास्त्वमिव कीराश्च दृष्टवन्तस्तथा भ्रमम् । मुधैवेत्यपि सत्याभं समकालादिसंभवात्

bhūtāstvamiva kīrāśca dṛṣṭavantastathā bhramam | mudhaivetyapi satyābhaṃ samakālādisaṃbhavāt

इदं तु शृणु वक्ष्यामि यथाभूतमनिन्दितम् । यथैति तनुतां चिन्ता मार्गशीर्षलतेव ते

idaṃ tu śṛṇu vakṣyāmi yathābhūtamaninditam | yathaiti tanutāṃ cintā mārgaśīrṣalateva te

योऽसौ कटंजको नाम श्वपचो भूतमण्डले । तेनैव संनिवेशेन स तथैवाभवत्पुरा

yo'sau kaṭaṃjako nāma śvapaco bhūtamaṇḍale | tenaiva saṃniveśena sa tathaivābhavatpurā

तथैव विकलत्रत्वं प्राप्य देशान्तरं गतः । बभूव कीरनृपतिः प्रविवेशानलं ततः

tathaiva vikalatratvaṃ prāpya deśāntaraṃ gataḥ | babhūva kīranṛpatiḥ praviveśānalaṃ tataḥ

भवतः केवलं चित्ते जलान्तर्वर्तिनस्तदा । प्रतिभाता तथाभूता कटंजाचारसंस्थितिः

bhavataḥ kevalaṃ citte jalāntarvartinastadā | pratibhātā tathābhūtā kaṭaṃjācārasaṃsthitiḥ

द्रष्टानुभूतमप्यर्थं कदाचिद्विस्मरत्यलम् । कदाचिदप्यदृष्टं तु चेतः पश्यति दृष्टवत्

draṣṭānubhūtamapyarthaṃ kadācidvismaratyalam | kadācidapyadṛṣṭaṃ tu cetaḥ paśyati dṛṣṭavat

यथा स्वप्नमनोराज्यधातुसंस्थितिविभ्रमाः । जाग्रत्यपि तथैवाङ्ग दृश्यन्ते मनसा स्वयम्

yathā svapnamanorājyadhātusaṃsthitivibhramāḥ | jāgratyapi tathaivāṅga dṛśyante manasā svayam

भविष्यद्भूतकालस्थं यथा त्रैकाल्यदर्शिनः । प्रतिभाभेति गाधे यत्कटंजाचरितं तथा

bhaviṣyadbhūtakālasthaṃ yathā traikālyadarśinaḥ | pratibhābheti gādhe yatkaṭaṃjācaritaṃ tathā

अयं सोऽहमिदं तन्म इति मज्जति नात्मवान् । अयं सोऽहमिदं तन्म इति मज्जत्यनात्मवान्

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti majjati nātmavān | ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti majjatyanātmavān

सर्वमेवाहमेवेति तत्त्वज्ञो नावसीदति । न गृह्णाति पदार्थेषु विभागानर्थभावनम्

sarvamevāhameveti tattvajño nāvasīdati | na gṛhṇāti padārtheṣu vibhāgānarthabhāvanam

तेनासौ भ्रमयोगेषु सुखदुःखविलासिषु । न निमज्जति मग्नोऽपि तुम्बीपात्रमिवाम्भसि

tenāsau bhramayogeṣu sukhaduḥkhavilāsiṣu | na nimajjati magno'pi tumbīpātramivāmbhasi

त्वं तावद्वासनाजालग्रस्तचित्तो विचेतनः । किंचिच्छेषमहाव्याधिरिव न स्वस्थमागतः

tvaṃ tāvadvāsanājālagrastacitto vicetanaḥ | kiṃciccheṣamahāvyādhiriva na svasthamāgataḥ

ज्ञानस्यापरिपूर्णत्वान्न शक्रोषि मनोभ्रमम् । विनिवारयितुं मेघमसम्यग्यत्नवानिव

jñānasyāparipūrṇatvānna śakroṣi manobhramam | vinivārayituṃ meghamasamyagyatnavāniva

यदेव ते मनोमात्रे सहसा प्रतिभासते । तरुरुच्चजनेनेव तेनैवाक्रम्यसे क्षणात्

yadeva te manomātre sahasā pratibhāsate | taruruccajaneneva tenaivākramyase kṣaṇāt

चित्तं नाभिः किलास्येह मायाचक्रस्य सर्वतः । स्थीयते चेत्तदाक्रम्य तन्न किंचित्प्रबाधते

cittaṃ nābhiḥ kilāsyeha māyācakrasya sarvataḥ | sthīyate cettadākramya tanna kiṃcitprabādhate

त्वमुत्तिष्ठ गिरेः कुञ्जे दशवर्षाण्यखिन्नधीः । तपः कुरु ततो ज्ञानमनन्तं समवाप्स्यसि

tvamuttiṣṭha gireḥ kuñje daśavarṣāṇyakhinnadhīḥ | tapaḥ kuru tato jñānamanantaṃ samavāpsyasi

इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षस्तत्रैवान्तरधीयत । वाताभ्रवद्दीपकवद्यमुनोत्पीडवत्क्षणात्

ityuktvā puṇḍarīkākṣastatraivāntaradhīyata | vātābhravaddīpakavadyamunotpīḍavatkṣaṇāt

गाधिर्विवेकवशजं वैराग्यपदमागतः । शरत्समयपर्यन्ते वैरस्यमिव पादपः

gādhirvivekavaśajaṃ vairāgyapadamāgataḥ | śaratsamayaparyante vairasyamiva pādapaḥ

विचित्रं चेष्टितं धातुरसमञ्जसमागतम् । भ्रमद्भमभरोन्मुक्तमतिर्मन्दमगर्हयत्

vicitraṃ ceṣṭitaṃ dhāturasamañjasamāgatam | bhramadbhamabharonmuktamatirmandamagarhayat

जगाम करुणार्द्रात्मा नियमायोत्तमश्रिये । विश्रान्त्यै ऋष्यमूकं तु पयोधर इवाचलम्

jagāma karuṇārdrātmā niyamāyottamaśriye | viśrāntyai ṛṣyamūkaṃ tu payodhara ivācalam

निरस्ताशेषसंकल्पस्तपस्तत्र चकार ह । दशवर्षाणि तेनासावात्मज्ञानमवाप ह

nirastāśeṣasaṃkalpastapastatra cakāra ha | daśavarṣāṇi tenāsāvātmajñānamavāpa ha

अरमत तदनु स्वां प्राप्य सत्तां महात्मा ह्यपगतभयशोको भोगभूमावनीषु । सततमुदितजीवन्मुक्तरूपः प्रशान्तः सकल इव शशाङ्को घूर्णितापूर्णचेताः

aramata tadanu svāṃ prāpya sattāṃ mahātmā hyapagatabhayaśoko bhogabhūmāvanīṣu | satatamuditajīvanmuktarūpaḥ praśāntaḥ sakala iva śaśāṅko ghūrṇitāpūrṇacetāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे गाधिवृत्तान्ते गाधेर्ज्ञानप्राप्तिर्नामैकोनपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte gādherjñānaprāptirnāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५०

पञ्चाशः सर्गः

pañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेषातिवितता दुर्ज्ञाना रघुनन्दन । महामोहमयी माया विषमा पारमात्मिकी

śrīvasiṣṭha uvāca | evameṣātivitatā durjñānā raghunandana | mahāmohamayī māyā viṣamā pāramātmikī

क्व मुहूर्तद्वयस्वप्नसंभ्रमाल्लोकदृष्टता । क्वानेकवर्षसंभुक्तश्वपचावनिपभ्रमः

kva muhūrtadvayasvapnasaṃbhramāllokadṛṣṭatā | kvānekavarṣasaṃbhuktaśvapacāvanipabhramaḥ

क्व संभ्रमोपलब्धत्वं क्व प्रत्यक्षनिदर्शनम् । क्वासत्यत्वमसंदिग्धं क्व सत्यपरिणामिता

kva saṃbhramopalabdhatvaṃ kva pratyakṣanidarśanam | kvāsatyatvamasaṃdigdhaṃ kva satyapariṇāmitā

अतो वच्मि महाबाहो मायेयं विषमान्वहम् । असावधानमनसं संयोजयति संकटे

ato vacmi mahābāho māyeyaṃ viṣamānvaham | asāvadhānamanasaṃ saṃyojayati saṃkaṭe

श्रीराम उवाच । एवमस्य कथं ब्रह्मन्मायाचक्रस्य रोधनम् । कुर्युः प्रवहतो वेगात्सर्वाङ्गच्छेदकारिणः

śrīrāma uvāca | evamasya kathaṃ brahmanmāyācakrasya rodhanam | kuryuḥ pravahato vegātsarvāṅgacchedakāriṇaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्य संसाररूपस्य मायाचक्रस्य राघव । चित्तं विद्धि महानाभिं भ्रमतो भ्रमदायिनः

śrīvasiṣṭha uvāca | asya saṃsārarūpasya māyācakrasya rāghava | cittaṃ viddhi mahānābhiṃ bhramato bhramadāyinaḥ

तस्मिन्द्रुतमवष्टब्धे धिया पुरुषयत्नतः । गृहीतनाभिवहनान्मायाचक्रं निरुध्यते

tasmindrutamavaṣṭabdhe dhiyā puruṣayatnataḥ | gṛhītanābhivahanānmāyācakraṃ nirudhyate

अवष्टब्धमनोनाभिमोहचक्रं न गच्छति । यथा रज्ज्वां निरुद्धायां कीलकं रज्जुवेष्टितम्

avaṣṭabdhamanonābhimohacakraṃ na gacchati | yathā rajjvāṃ niruddhāyāṃ kīlakaṃ rajjuveṣṭitam

चक्रयुद्धैकतज्ज्ञोऽसि कस्माज्जानासि नानघ । चक्रं नाभाववष्टब्धं वशमायाति नान्यथा

cakrayuddhaikatajjño'si kasmājjānāsi nānagha | cakraṃ nābhāvavaṣṭabdhaṃ vaśamāyāti nānyathā

चित्तं नाभिमवष्टभ्य तस्माद्यत्नेन राघव । संसारचक्रं वहनादात्मनः परिरोधय

cittaṃ nābhimavaṣṭabhya tasmādyatnena rāghava | saṃsāracakraṃ vahanādātmanaḥ parirodhaya

एतां युक्तिं विना दुःखमनन्तमितमात्मनः । अस्यां दृष्टौ क्षणादन्तं गतमेवावलोकय

etāṃ yuktiṃ vinā duḥkhamanantamitamātmanaḥ | asyāṃ dṛṣṭau kṣaṇādantaṃ gatamevāvalokaya

चित्ताक्रमणमात्रात्तु परमादौषधादृते । प्रयत्नेनापि संसारमहारोगो न शाम्यति

cittākramaṇamātrāttu paramādauṣadhādṛte | prayatnenāpi saṃsāramahārogo na śāmyati

तस्माद्राघव संत्यज्य तीर्थदानतपःक्रियाः । श्रेयसे परमायान्तश्चित्तमेव वशं कुरु

tasmādrāghava saṃtyajya tīrthadānatapaḥkriyāḥ | śreyase paramāyāntaścittameva vaśaṃ kuru

चित्तान्तरेव संसारः कुम्भान्तः कुम्भखं यथा । चित्तनाशे न संसारः कुम्भनाशे न कुम्भखम्

cittāntareva saṃsāraḥ kumbhāntaḥ kumbhakhaṃ yathā | cittanāśe na saṃsāraḥ kumbhanāśe na kumbhakham

चिरं संसरणाकाशकोटरं चित्तकुम्भखम् । विनाश्यातुलिताकाशस्वरूपं रूपमाविश

ciraṃ saṃsaraṇākāśakoṭaraṃ cittakumbhakham | vināśyātulitākāśasvarūpaṃ rūpamāviśa

वर्तमानमनायासं भजद्वाह्यधिया क्षणम् । भूतं भविष्यदभजद्याति चित्तमचित्तताम्

vartamānamanāyāsaṃ bhajadvāhyadhiyā kṣaṇam | bhūtaṃ bhaviṣyadabhajadyāti cittamacittatām

संकल्पांशानुसंधानवर्जनं चेत्प्रतिक्षणम् । करोषि तदचित्तत्वं प्राप्त एवासि पावनम्

saṃkalpāṃśānusaṃdhānavarjanaṃ cetpratikṣaṇam | karoṣi tadacittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam

यावत्संकल्पकलना तावच्चित्तविभूतयः । यावज्जलदविस्तारस्तावत्खजलबिन्दवः

yāvatsaṃkalpakalanā tāvaccittavibhūtayaḥ | yāvajjaladavistārastāvatkhajalabindavaḥ

सचित्तं चेतनं यावत्तावत्संकल्पकल्पनम् । सचन्द्रांशु जगद्यावत्तावत्प्रालेयलेशकाः

sacittaṃ cetanaṃ yāvattāvatsaṃkalpakalpanam | sacandrāṃśu jagadyāvattāvatprāleyaleśakāḥ

चेतनं चित्तरिक्तं चेद्भावितं तत्स्वसंसृतेः । आमूलमेव दग्धानि विद्धि मूलानि सिद्धवत्

cetanaṃ cittariktaṃ cedbhāvitaṃ tatsvasaṃsṛteḥ | āmūlameva dagdhāni viddhi mūlāni siddhavat

चेतनं चित्तरिक्तं हि प्रत्यक्चेतनमुच्यते । निर्मनस्कस्वभावं तन्न तत्र कलनामलः

cetanaṃ cittariktaṃ hi pratyakcetanamucyate | nirmanaskasvabhāvaṃ tanna tatra kalanāmalaḥ

सा सत्यता सा शिवता सावस्था पारमात्मिकी । सर्वज्ञता सा सा दृष्टिर्नतु यत्र मनः क्षतम्

sā satyatā sā śivatā sāvasthā pāramātmikī | sarvajñatā sā sā dṛṣṭirnatu yatra manaḥ kṣatam

मनो यत्र तु तत्राशास्तत्र दुःखसुखानि च । सदा संनिधिमायान्ति श्मशान इव वायसाः

mano yatra tu tatrāśāstatra duḥkhasukhāni ca | sadā saṃnidhimāyānti śmaśāna iva vāyasāḥ

वस्तुतत्त्वावबोधेन सर्वभावव्यवस्थितेः । ससृतिव्रततेर्बीजं संकल्पेनोपजायते

vastutattvāvabodhena sarvabhāvavyavasthiteḥ | sasṛtivrataterbījaṃ saṃkalpenopajāyate

शास्त्रसज्जनसंपर्कसंतताभ्यासयोगतः । जागतानामवस्तुत्वं भावानामवगम्यते

śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ | jāgatānāmavastutvaṃ bhāvānāmavagamyate

अविवेकादुपाहृत्य चेतसोद्यमनिश्चयैः । बलात्कारेण संयोज्यं शास्त्रसत्पुरुषक्रमैः

avivekādupāhṛtya cetasodyamaniścayaiḥ | balātkāreṇa saṃyojyaṃ śāstrasatpuruṣakramaiḥ

मुख्यं कारणमात्मैव परमात्मावलोकने । अगाधे पतितं रत्नं रत्नेनैवावलोक्यते

mukhyaṃ kāraṇamātmaiva paramātmāvalokane | agādhe patitaṃ ratnaṃ ratnenaivāvalokyate

स्वानुभूतानि दुःखानि स्वात्मैव त्यक्तुमिच्छति । तेनात्मैवात्मविज्ञाने हेतुरेकः परः स्मृतः

svānubhūtāni duḥkhāni svātmaiva tyaktumicchati | tenātmaivātmavijñāne heturekaḥ paraḥ smṛtaḥ

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । निरस्तमननानन्तसंविन्मात्रपरो भव

pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi | nirastamananānantasaṃvinmātraparo bhava

जायमानस्तथा जीवन्म्रियमाणः क्रियारतः । स्वात्मन्यमलतां प्राप्ते संविदंशे स्थिरो भव

jāyamānastathā jīvanmriyamāṇaḥ kriyārataḥ | svātmanyamalatāṃ prāpte saṃvidaṃśe sthiro bhava

ममेदं तदयं सोऽहमिति संत्यज्य वासनाः । एकनिष्ठतयान्तस्थसंविन्मात्रपरो भव

mamedaṃ tadayaṃ so'hamiti saṃtyajya vāsanāḥ | ekaniṣṭhatayāntasthasaṃvinmātraparo bhava

वर्तमानभविष्यन्त्योः स्थित्योरादेहमेकधीः । स्वसंवित्त्यानुसंधानसमाधानपरो भव

vartamānabhaviṣyantyoḥ sthityorādehamekadhīḥ | svasaṃvittyānusaṃdhānasamādhānaparo bhava

बाल्ययौवनवृद्धेषु दुःखेषु च सुखेषु च । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु स्वसंवित्तिपरो भव

bālyayauvanavṛddheṣu duḥkheṣu ca sukheṣu ca | jāgratsvapnasuṣupteṣu svasaṃvittiparo bhava

मलं संवेद्यमुत्सृज्य मनो निर्गलयन्परम् । आशापाशमलं छित्त्वा स्वसंवित्तिपरो भव

malaṃ saṃvedyamutsṛjya mano nirgalayanparam | āśāpāśamalaṃ chittvā svasaṃvittiparo bhava

शुभाशुभस्वसंकेतसंशान्ताशाविषूचिकः । नष्टेष्टानिष्टदृष्टिस्त्वं संवित्सारपरो भव

śubhāśubhasvasaṃketasaṃśāntāśāviṣūcikaḥ | naṣṭeṣṭāniṣṭadṛṣṭistvaṃ saṃvitsāraparo bhava

सकर्तृकर्मकरणान्स्वास्पर्शानन्तरा स्पृशन् । निर्विकल्पनिरालम्बः स्वचिन्मात्रपरो भव

sakartṛkarmakaraṇānsvāsparśānantarā spṛśan | nirvikalpanirālambaḥ svacinmātraparo bhava

जाग्रत्येव हि संसुप्तां भावयन्सुस्थिरां स्थितिम् । सर्वमस्मीति संचिन्त्य सत्तैकात्मवपुर्भव

jāgratyeva hi saṃsuptāṃ bhāvayansusthirāṃ sthitim | sarvamasmīti saṃcintya sattaikātmavapurbhava

नानाऽनानादशामुक्तो युक्तो मुक्ततया समे । समग्रकलनादीपः स्वचिन्मात्रपरो भव

nānā'nānādaśāmukto yukto muktatayā same | samagrakalanādīpaḥ svacinmātraparo bhava

आत्मतापरते त्यक्त्वा निर्विभागो जगत्स्थितौ । वज्रस्तम्भवदात्मानमवलम्ब्य स्थिरो भव

ātmatāparate tyaktvā nirvibhāgo jagatsthitau | vajrastambhavadātmānamavalambya sthiro bhava

स्थित्वान्तर्मानसान्पाशानाशारूपानुदारया । धिया धैर्यैकधर्मिण्या निर्धर्माधर्मता व्रज

sthitvāntarmānasānpāśānāśārūpānudārayā | dhiyā dhairyaikadharmiṇyā nirdharmādharmatā vraja

समास्वादयतस्तत्त्वं स्वसंवेदनधर्मिणः । विषं हालाहलमपि यास्यत्यमृततामथ

samāsvādayatastattvaṃ svasaṃvedanadharmiṇaḥ | viṣaṃ hālāhalamapi yāsyatyamṛtatāmatha

तदोदेति महामोहः संसृतिभ्रमकारणम् । निर्मलाया निरंशायाः संवित्तेश्चामतिर्यदा

tadodeti mahāmohaḥ saṃsṛtibhramakāraṇam | nirmalāyā niraṃśāyāḥ saṃvitteścāmatiryadā

तदा संक्षीयते मोहः संसारभ्रमकारणम् । निर्मलायां निरंशायां स्वसंवित्तौ स्थितिर्यदा

tadā saṃkṣīyate mohaḥ saṃsārabhramakāraṇam | nirmalāyāṃ niraṃśāyāṃ svasaṃvittau sthitiryadā

स्वरूपमनुयातस्य तीर्णस्याशामहार्णवम् । प्रसरिष्यति ते संवित्सर्यांशुरिव सर्वतः

svarūpamanuyātasya tīrṇasyāśāmahārṇavam | prasariṣyati te saṃvitsaryāṃśuriva sarvataḥ

स्वभावमालोकयत आनन्दाद्वयसंस्थितेः । रसायनमपि स्वादु राम प्रतिविषायते

svabhāvamālokayata ānandādvayasaṃsthiteḥ | rasāyanamapi svādu rāma prativiṣāyate

तैर्नो भजामहे पुंभिर्ये स्वभावमुपागताः । शेषाः पुरुषनामानो गर्दभा दीर्घबाहवः

tairno bhajāmahe puṃbhirye svabhāvamupāgatāḥ | śeṣāḥ puruṣanāmāno gardabhā dīrghabāhavaḥ

पर्वतात्पर्वतं यान्ति पुरोऽद्रेरिव दन्तिनः । परां कोटिं प्रयातस्य स्वसंवित्त्युन्नतस्थितेः

parvatātparvataṃ yānti puro'dreriva dantinaḥ | parāṃ koṭiṃ prayātasya svasaṃvittyunnatasthiteḥ

अदृष्टादृश्यसीम्नोऽन्तः सूर्यादीन्यखिलान्यपि । न तेजांस्युपकुर्वन्ति स्वसंविद्दिव्यचक्षुषः

adṛṣṭādṛśyasīmno'ntaḥ sūryādīnyakhilānyapi | na tejāṃsyupakurvanti svasaṃviddivyacakṣuṣaḥ

अवस्तुतां व्रजन्त्येते माध्याह्ना इव दीपकाः । अर्कादयो महालोका विद्ययाधिगतात्मनः

avastutāṃ vrajantyete mādhyāhnā iva dīpakāḥ | arkādayo mahālokā vidyayādhigatātmanaḥ

तेजोंशुषु प्रभावेषु बलिष्वपि महत्स्वपि । सर्वेषून्नतियुक्तेषु तत्त्वज्ञः परमोन्नतः

tejoṃśuṣu prabhāveṣu baliṣvapi mahatsvapi | sarveṣūnnatiyukteṣu tattvajñaḥ paramonnataḥ

भान्तीह भासा यस्यार्कवह्नीन्दुमणितारकाः । तथा जगति राजन्ते ज्ञातज्ञेया नरोत्तमाः

bhāntīha bhāsā yasyārkavahnīndumaṇitārakāḥ | tathā jagati rājante jñātajñeyā narottamāḥ

धराविवरकीटेभ्यो गर्दभेभ्योऽपि मानवः । तिर्यग्भ्यश्चाप्यतत्त्वज्ञा राम तुच्छतराः स्मृताः

dharāvivarakīṭebhyo gardabhebhyo'pi mānavaḥ | tiryagbhyaścāpyatattvajñā rāma tucchatarāḥ smṛtāḥ

तावत्संमोहवेतालो देही यावदनात्मवान् । आत्मज्ञ एव संयुक्तश्चेतनेनेति तद्विदः

tāvatsaṃmohavetālo dehī yāvadanātmavān | ātmajña eva saṃyuktaścetaneneti tadvidaḥ

अनात्मज्ञो हि दुःखेहः प्रस्फुरन्नपि भूतले । शव एव भ्रमत्युच्चैरात्मज्ञस्तु सचेतनः

anātmajño hi duḥkhehaḥ prasphurannapi bhūtale | śava eva bhramatyuccairātmajñastu sacetanaḥ

दूरादात्मज्ञता याति चित्ते पीवरतां गते । आलोकलक्ष्मीरभितो महामेघ इवोत्थिते

dūrādātmajñatā yāti citte pīvaratāṃ gate | ālokalakṣmīrabhito mahāmegha ivotthite

भोगाभोगतिरस्कारैः कार्श्यं नेयं शनैर्मनः । रसापहारैस्तज्ज्ञेन कालेनाजीर्णपर्णवत्

bhogābhogatiraskāraiḥ kārśyaṃ neyaṃ śanairmanaḥ | rasāpahāraistajjñena kālenājīrṇaparṇavat

अन्यात्मन्यात्मभावेन देहमात्रास्थयानया । पुत्रदारकुटुम्बैश्च चेतो गच्छति पीनताम्

anyātmanyātmabhāvena dehamātrāsthayānayā | putradārakuṭumbaiśca ceto gacchati pīnatām

048

अहंकारविकारेण ममतामलहेलया । इदं ममेति भावेन चेतो गच्छति पीनताम्

ahaṃkāravikāreṇa mamatāmalahelayā | idaṃ mameti bhāvena ceto gacchati pīnatām

जरामरणदुःखेन व्यर्थमुन्नतिमीयुषा । दोषाशीविषकोशेन चेतो गच्छति पीनताम्

jarāmaraṇaduḥkhena vyarthamunnatimīyuṣā | doṣāśīviṣakośena ceto gacchati pīnatām

आधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन संसृतेः । हेयादेयप्रयत्नेन चेतो गच्छति पीनताम्

ādhivyādhivilāsena samāśvāsena saṃsṛteḥ | heyādeyaprayatnena ceto gacchati pīnatām

स्नेहेन धनलोभेन लाभेन मणियोषिताम् । आपातरमणीयेन चेतो गच्छति पीनताम्

snehena dhanalobhena lābhena maṇiyoṣitām | āpātaramaṇīyena ceto gacchati pīnatām

दुराशाक्षीरपानेन भोगानिलबलेन च । आस्थादानेन चारेण चित्ताहिर्याति पीनताम्

durāśākṣīrapānena bhogānilabalena ca | āsthādānena cāreṇa cittāhiryāti pīnatām

आगमापायवपुषा विषवैषम्यशंसिना । भोगाभोगेन भीमेन चेतो गच्छति पीनताम्

āgamāpāyavapuṣā viṣavaiṣamyaśaṃsinā | bhogābhogena bhīmena ceto gacchati pīnatām

शरीरदुःश्वभ्रचिरप्ररूढं चिन्ताचयोच्चाकृतिमञ्जरीकम् । जरामृतिव्याधिफलौघनम्रं कामोपभोगौघविकासिपुष्पम्

śarīraduḥśvabhraciraprarūḍhaṃ cintācayoccākṛtimañjarīkam | jarāmṛtivyādhiphalaughanamraṃ kāmopabhogaughavikāsipuṣpam

विचारसारक्रकचेन चित्त- विषद्रुमं त्वद्भुतमद्रिकल्पम् । आशामहाशाखमशङ्कमेनं छिन्धि प्रसह्यात्र विकल्पपत्रम्

vicārasārakrakacena citta- viṣadrumaṃ tvadbhutamadrikalpam | āśāmahāśākhamaśaṅkamenaṃ chindhi prasahyātra vikalpapatram

मत्तेक्षणं चैकतटोपवेशं विश्रान्तिसौख्येष्वसमर्थमुग्रम् । आलोकनोत्कं सुजनक्रमाल्ल- खण्डस्य चण्डं सुखदुःखगण्डम्

mattekṣaṇaṃ caikataṭopaveśaṃ viśrāntisaukhyeṣvasamarthamugram | ālokanotkaṃ sujanakramālla- khaṇḍasya caṇḍaṃ sukhaduḥkhagaṇḍam

चेतोगजं कायकुकाननस्थं सुतीक्ष्णया धीकरजाग्रपङ्क्त्या । विदारयादीर्घविकारदन्तं क्रियाकरं राघव राजसिंह

cetogajaṃ kāyakukānanasthaṃ sutīkṣṇayā dhīkarajāgrapaṅktyā | vidārayādīrghavikāradantaṃ kriyākaraṃ rāghava rājasiṃha

रतिं गतं नित्यमसत्प्रदेशे शरीरमांसग्रसनेन पुष्टम् । दुष्टक्रियाकर्कशचञ्चुदण्ड- मेकेक्षणं पुष्टतमोंशुकृष्णम्

ratiṃ gataṃ nityamasatpradeśe śarīramāṃsagrasanena puṣṭam | duṣṭakriyākarkaśacañcudaṇḍa- mekekṣaṇaṃ puṣṭatamoṃśukṛṣṇam

दूरे समुत्सारय भारभूतं दुश्चेष्टितं कर्कशमारटन्तम् । गन्धोद्गतं कायकुलायकोशा- द्दोषोपशान्त्यै निजचित्तकाकम्

dūre samutsāraya bhārabhūtaṃ duśceṣṭitaṃ karkaśamāraṭantam | gandhodgataṃ kāyakulāyakośā- ddoṣopaśāntyai nijacittakākam

तृष्णापिशाच्या परिचर्यमाणं विश्रान्तमज्ञानमहावटेषु । भ्रान्तं चिरं देहशतेष्वटव्यां स्वसंसृतौ चेतनवर्जितेषु

tṛṣṇāpiśācyā paricaryamāṇaṃ viśrāntamajñānamahāvaṭeṣu | bhrāntaṃ ciraṃ dehaśateṣvaṭavyāṃ svasaṃsṛtau cetanavarjiteṣu

विवेकवैराग्यगुरुप्रयत्न- मन्त्रैः स्वतन्त्रैः स्वचिदात्मगेहात् । नोत्सादयेच्चित्तपिशाचमेनं यावत्कुतस्तावदिहात्मसिद्धिः

vivekavairāgyaguruprayatna- mantraiḥ svatantraiḥ svacidātmagehāt | notsādayeccittapiśācamenaṃ yāvatkutastāvadihātmasiddhiḥ

शुभाशुभास्यं हतमानवौघं चिन्ताविषं कायकुकञ्चुकं च । अजस्रमच्छश्वसनाशनं च सर्वस्य नानाभयनाशदं च

śubhāśubhāsyaṃ hatamānavaughaṃ cintāviṣaṃ kāyakukañcukaṃ ca | ajasramacchaśvasanāśanaṃ ca sarvasya nānābhayanāśadaṃ ca

हृदज्जदुःशाल्मलिकोटरस्थ- ममोघया चित्खगमन्त्रशक्त्या । नीत्वा शमं राम मनोमहाहिं भयं भृशं प्रोज्झ्य भवाभयात्मा

hṛdajjaduḥśālmalikoṭarastha- mamoghayā citkhagamantraśaktyā | nītvā śamaṃ rāma manomahāhiṃ bhayaṃ bhṛśaṃ projjhya bhavābhayātmā

अमङ्गलाकारधरः शरीर- शवावलीसंततसेवनेन । दिगावलीसंभ्रमणश्रमार्तः श्मशानसेवी वपुषा क्षतेन

amaṅgalākāradharaḥ śarīra- śavāvalīsaṃtatasevanena | digāvalīsaṃbhramaṇaśramārtaḥ śmaśānasevī vapuṣā kṣatena

भोगमिषो दिक्ष्वभिधावमान उत्कन्धरो धीरविवृद्धगर्धः । उड्डीय वै गच्छति चित्तगृध्रो देहद्रुमात्तन्निपुणं जयस्ते

bhogamiṣo dikṣvabhidhāvamāna utkandharo dhīravivṛddhagardhaḥ | uḍḍīya vai gacchati cittagṛdhro dehadrumāttannipuṇaṃ jayaste

भ्रान्तं वनान्तेषु दिगन्तरेषु फलार्थिनं चञ्चलमाकुलाङ्गम् । जन्मावनेर्जन्ममहिं प्रयातं संसारबन्धं जनतां हसन्तम्

bhrāntaṃ vanānteṣu digantareṣu phalārthinaṃ cañcalamākulāṅgam | janmāvanerjanmamahiṃ prayātaṃ saṃsārabandhaṃ janatāṃ hasantam

द्रुमेऽक्षिनासाकुसुमे भुजादि- शाखे विलोलाङ्गुलिजालपत्रे । समुल्लसन्तं परिमारयान्त- र्मनोमहामर्कटमङ्ग सिद्ध्यै

drume'kṣināsākusume bhujādi- śākhe vilolāṅgulijālapatre | samullasantaṃ parimārayānta- rmanomahāmarkaṭamaṅga siddhyai

अभ्युत्थितं सत्फलसंक्षयाय लसन्मुखासङ्गितडित्प्रकाशम् । वर्षन्तमासारमनर्थसार्थ- मान्दोलितं वासनवात्ययान्तः

abhyutthitaṃ satphalasaṃkṣayāya lasanmukhāsaṅgitaḍitprakāśam | varṣantamāsāramanarthasārtha- māndolitaṃ vāsanavātyayāntaḥ

संकल्पसंकल्पनवर्जनोग्र- मन्त्रप्रभावाद्हृदयाम्बरस्थम् । सोत्साहमुत्सादय चित्तमेघं बृहत्फलं प्राप्य भवालमाद्यः

saṃkalpasaṃkalpanavarjanogra- mantraprabhāvādhṛdayāmbarastham | sotsāhamutsādaya cittameghaṃ bṛhatphalaṃ prāpya bhavālamādyaḥ

ग्रन्थीकृतं कर्मभिरात्मसृष्टे- र्मन्त्रैरभेद्यं ज्वलनैरदग्धम् । पीडां परामात्मनि कल्पयन्तं समस्तजात्यन्तरदीर्घदाम

granthīkṛtaṃ karmabhirātmasṛṣṭe- rmantrairabhedyaṃ jvalanairadagdham | pīḍāṃ parāmātmani kalpayantaṃ samastajātyantaradīrghadāma

संप्रोतनिःसंख्यशरीरमालं बलादसंकल्पनमात्रशस्त्रैः । छित्त्वा स्वयं राघव चित्तपाशं यथासुखं त्वं विहरास्तशङ्कः

saṃprotaniḥsaṃkhyaśarīramālaṃ balādasaṃkalpanamātraśastraiḥ | chittvā svayaṃ rāghava cittapāśaṃ yathāsukhaṃ tvaṃ viharāstaśaṅkaḥ

फूत्कारदग्धाखिलपान्थलोक- मत्यन्तदुष्प्रापपरप्रबोधम् । आशीविषं शोषितलोकखण्डं व्यात्त्यामिषोद्धूतशरीरदण्डम्

phūtkāradagdhākhilapānthaloka- matyantaduṣprāpaparaprabodham | āśīviṣaṃ śoṣitalokakhaṇḍaṃ vyāttyāmiṣoddhūtaśarīradaṇḍam

आमन्थरं देहगुहासु गुप्तं संकल्पघोराजगरं जवेन । अकामनानाममहानलेन बलेन दग्ध्वा विभवो भव त्वम्

āmantharaṃ dehaguhāsu guptaṃ saṃkalpaghorājagaraṃ javena | akāmanānāmamahānalena balena dagdhvā vibhavo bhava tvam

चित्तेन चेतः शममाशु नीत्वा शुद्धेन घोरास्त्रमिवास्त्रयुक्त्या । चिराय साधो त्यज चञ्चलत्वं विमर्कटो वृक्ष इवाक्षतश्रीः

cittena cetaḥ śamamāśu nītvā śuddhena ghorāstramivāstrayuktyā | cirāya sādho tyaja cañcalatvaṃ vimarkaṭo vṛkṣa ivākṣataśrīḥ

अमलमिति च कृत्वा चेतसा वीतशङ्क- मुपशमितमनोऽन्तः सर्वमादेहमेव । तृणलवलघु पश्यँल्लीलया हेयदृष्ट्या पिव विहर रमस्व प्राप्तसंसारपारः

amalamiti ca kṛtvā cetasā vītaśaṅka- mupaśamitamano'ntaḥ sarvamādehameva | tṛṇalavalaghu paśyam̐llīlayā heyadṛṣṭyā piva vihara ramasva prāptasaṃsārapāraḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे राघवाशयविनियोगो नाम पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe rāghavāśayaviniyogo nāma pañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५१

एकपञ्चाशः सर्गः

ekapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परिदीर्घासु तन्वीषु सुतीक्ष्णासु सितासु च । क्षुरधारोपमानासु चित्तवृत्तिषु तिष्ठ मा

śrīvasiṣṭha uvāca | paridīrghāsu tanvīṣu sutīkṣṇāsu sitāsu ca | kṣuradhāropamānāsu cittavṛttiṣu tiṣṭha mā

कालेन महता क्षेत्रे जातेयं बुद्धिवल्लरी । वृद्धिं विवेकसेकेन नय तां नयकोविद

kālena mahatā kṣetre jāteyaṃ buddhivallarī | vṛddhiṃ vivekasekena naya tāṃ nayakovida

यावन्म्लायति नो कायलतिका कालभास्वता । भूतलेऽपतितां तावदेनामुद्धृत्य धारय

yāvanmlāyati no kāyalatikā kālabhāsvatā | bhūtale'patitāṃ tāvadenāmuddhṛtya dhāraya

मद्वाक्यार्थैकतत्त्वज्ञ मद्वाक्यार्थैकभावनात् । सुखमाप्नोषि सर्पारिर्यथाभ्ररवभावनात्

madvākyārthaikatattvajña madvākyārthaikabhāvanāt | sukhamāpnoṣi sarpāriryathābhraravabhāvanāt

उद्दालकवदालूनं विशीर्णं भूतपञ्चकम् । कृत्वा कृत्वा धिया धीरधीरयान्तर्विचारय

uddālakavadālūnaṃ viśīrṇaṃ bhūtapañcakam | kṛtvā kṛtvā dhiyā dhīradhīrayāntarvicāraya

श्रीराम उवाच । केन क्रमेण भगवन्मुनिनोद्दालकेन तत् । भूतपञ्चकमालूनं कृत्वान्तः प्रविचारितम्

śrīrāma uvāca | kena krameṇa bhagavanmuninoddālakena tat | bhūtapañcakamālūnaṃ kṛtvāntaḥ pravicāritam

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राम यथापूर्वं भूतवृन्दविचारणात् । उद्दालकेन संप्राप्ता परमा दृष्टिरक्षता

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rāma yathāpūrvaṃ bhūtavṛndavicāraṇāt | uddālakena saṃprāptā paramā dṛṣṭirakṣatā

जगज्जीर्णगृहस्यास्य कोणे कस्मिंश्चिदातते । भूमेरनिलदिग्नाम्नि भूभृद्भाण्डसमाकुले

jagajjīrṇagṛhasyāsya koṇe kasmiṃścidātate | bhūmeraniladignāmni bhūbhṛdbhāṇḍasamākule

गन्धमादनशैलेन्द्रनाम्नि काचित्किल स्थली । विद्यते कीर्णकुसुमा द्रुमकर्पूरकेसरा

gandhamādanaśailendranāmni kācitkila sthalī | vidyate kīrṇakusumā drumakarpūrakesarā

विचित्रवर्णविहगा नानावल्लीविलासिनी । वनेचरव्याप्ततटी पुष्पकेसरभासिनी

vicitravarṇavihagā nānāvallīvilāsinī | vanecaravyāptataṭī puṣpakesarabhāsinī

क्वचित्स्फीतमहारत्ना क्वचिल्लोलाम्बुजोत्पला । क्वचिन्नीहारकबरी सरसीदर्पणा क्वचित्

kvacitsphītamahāratnā kvacillolāmbujotpalā | kvacinnīhārakabarī sarasīdarpaṇā kvacit

तत्र कस्मिंश्चिदुदिते सानौ सरलपादपे । आगुल्फाकीर्णकुसुमे स्निग्धच्छायमहाद्रुमे

tatra kasmiṃścidudite sānau saralapādape | āgulphākīrṇakusume snigdhacchāyamahādrume

उद्दालको नाम मुनिर्मौनी मानी महामतिः । अप्राप्तयौवनः पूर्वमुवासोद्दामतापसः

uddālako nāma munirmaunī mānī mahāmatiḥ | aprāptayauvanaḥ pūrvamuvāsoddāmatāpasaḥ

प्रथमं तु बभूवासावल्पप्रज्ञो विचारवान् । अप्राप्तपदविश्रान्तिरप्रबुद्धः शुभाशयः

prathamaṃ tu babhūvāsāvalpaprajño vicāravān | aprāptapadaviśrāntiraprabuddhaḥ śubhāśayaḥ

ततः क्रमेण तपसा शास्त्रार्थनियमैः क्रमैः । विवेक आजगामैनं नवर्तुरिव भूतलम्

tataḥ krameṇa tapasā śāstrārthaniyamaiḥ kramaiḥ | viveka ājagāmainaṃ navarturiva bhūtalam

अथेमं चिन्तयामास संसारामयभीरुधीः । एकान्त एव निवसन्कदाचित्कान्तमानसः

athemaṃ cintayāmāsa saṃsārāmayabhīrudhīḥ | ekānta eva nivasankadācitkāntamānasaḥ

किं तत्प्राप्यं प्रधानं स्याद्यद्विश्रान्तौ न शोच्यते । यत्प्राप्य जन्मना भूयः संबन्धो नोपजायते

kiṃ tatprāpyaṃ pradhānaṃ syādyadviśrāntau na śocyate | yatprāpya janmanā bhūyaḥ saṃbandho nopajāyate

कदाहं त्यक्तमनने पदे परमपावने । चिरं विश्रान्तिमेष्यामि मेरुश्रृङ्ग इवाम्बुदः

kadāhaṃ tyaktamanane pade paramapāvane | ciraṃ viśrāntimeṣyāmi meruśrṛṅga ivāmbudaḥ

कदा शममुपैष्यन्ति ममान्तर्भोगसंविदः । आलोलकल्लोलरवा ऊर्मयोऽम्बुनिधाविव

kadā śamamupaiṣyanti mamāntarbhogasaṃvidaḥ | ālolakallolaravā ūrmayo'mbunidhāviva

इदं कृत्वेदमप्यन्यत्कर्तव्यमिति कल्पनाम् । कदान्तर्विहसिष्यामि पदविश्रान्तया धिया

idaṃ kṛtvedamapyanyatkartavyamiti kalpanām | kadāntarvihasiṣyāmi padaviśrāntayā dhiyā

कदा विकल्पजालं मे न लगिष्यति चेतसि । स्थितमप्युज्झितासङ्गं पयः पद्मदले यथा

kadā vikalpajālaṃ me na lagiṣyati cetasi | sthitamapyujjhitāsaṅgaṃ payaḥ padmadale yathā

कदा बहुलकल्लोलां नावा परमया धिया । परितीर्णो भविष्यामि मत्तां तृष्णातरङ्गिणीम्

kadā bahulakallolāṃ nāvā paramayā dhiyā | paritīrṇo bhaviṣyāmi mattāṃ tṛṣṇātaraṅgiṇīm

कदेमां जागतैर्भूतैः क्रियमाणामसन्मयीम् । क्रियामपहसिष्यामि बाललीलामिवाकुलाम्

kademāṃ jāgatairbhūtaiḥ kriyamāṇāmasanmayīm | kriyāmapahasiṣyāmi bālalīlāmivākulām

कदा विकल्पपर्यस्तं मनो दोलावदोलनम् । शममेष्यति मे शान्तवातौजस इव भ्रमः

kadā vikalpaparyastaṃ mano dolāvadolanam | śamameṣyati me śāntavātaujasa iva bhramaḥ

कदोदितवपुर्भासा विहसञ्जागतीर्गतीः । अन्तः संतोषमेष्यामि विराडात्मेव पूर्णधीः

kadoditavapurbhāsā vihasañjāgatīrgatīḥ | antaḥ saṃtoṣameṣyāmi virāḍātmeva pūrṇadhīḥ

अन्तः समसमाकारः सौम्यः सर्वार्थनिस्पृहः । कदोपशममेष्यामि मन्थमुक्तामृताब्धिवत्

antaḥ samasamākāraḥ saumyaḥ sarvārthanispṛhaḥ | kadopaśamameṣyāmi manthamuktāmṛtābdhivat

कदेमामचलां दृश्यश्रियमाशाशतात्मिकाम् । सर्वां सुषुप्तवत्पश्यन्भविष्याम्यन्तराततः

kademāmacalāṃ dṛśyaśriyamāśāśatātmikām | sarvāṃ suṣuptavatpaśyanbhaviṣyāmyantarātataḥ

सबाह्याभ्यन्तरं सर्व शान्तकल्पनया धिया । पश्यंश्चिन्मात्रमखिलं भावयिष्याम्यहं कदा

sabāhyābhyantaraṃ sarva śāntakalpanayā dhiyā | paśyaṃścinmātramakhilaṃ bhāvayiṣyāmyahaṃ kadā

कदोपशान्तचित्तात्मा चित्तामुपगतः पराम् । परमालोकमेष्यामि जात्यन्धविगमादिव

kadopaśāntacittātmā cittāmupagataḥ parām | paramālokameṣyāmi jātyandhavigamādiva

कदाभ्यासोपलभ्येन चित्प्रकाशेन चारुणा । दूरादालोकयिष्यामि तन्वीं कालकलामिमाम्

kadābhyāsopalabhyena citprakāśena cāruṇā | dūrādālokayiṣyāmi tanvīṃ kālakalāmimām

ईहितानीहितैर्मुक्तो हेयोपादेयवर्जितः । कदान्तस्तोषमेष्यामि स्वप्रकाशपदे स्थितः

īhitānīhitairmukto heyopādeyavarjitaḥ | kadāntastoṣameṣyāmi svaprakāśapade sthitaḥ

कदाशाकौशिकीकीर्णा जाड्यजीर्णहृदम्बुजा । क्षयमेष्यति कृष्णेयं कदा मे दोषयामिनी

kadāśākauśikīkīrṇā jāḍyajīrṇahṛdambujā | kṣayameṣyati kṛṣṇeyaṃ kadā me doṣayāminī

कदोपशान्तमननो धरणीधरकन्दरे । समेष्यामि शिलासाम्यं निर्विकल्पसमाधिना

kadopaśāntamanano dharaṇīdharakandare | sameṣyāmi śilāsāmyaṃ nirvikalpasamādhinā

कदा मे मानमातङ्गः स्वाभिमानमहामदः । सत्त्वावबोधहरिणा हतो नाशमुपैष्यति

kadā me mānamātaṅgaḥ svābhimānamahāmadaḥ | sattvāvabodhahariṇā hato nāśamupaiṣyati

निरंशध्यानविश्रान्तेर्मूकस्य मम मूर्धनि । कदा तार्णं करिष्यन्ति कुलायं वनघूर्णिकाः

niraṃśadhyānaviśrāntermūkasya mama mūrdhani | kadā tārṇaṃ kariṣyanti kulāyaṃ vanaghūrṇikāḥ

कदा निःशङ्कमुरसि ध्यानधीरधियः खगाः । मम विश्रान्तिमेष्यन्ति शैलस्थाण्वचलस्थितेः

kadā niḥśaṅkamurasi dhyānadhīradhiyaḥ khagāḥ | mama viśrāntimeṣyanti śailasthāṇvacalasthiteḥ

तृष्णाकरञ्जजटिलां जन्मजर्जरगुल्मिकाम् । संसारारण्यसरसीं त्यक्त्वा यास्याम्यहं कदा

tṛṣṇākarañjajaṭilāṃ janmajarjaragulmikām | saṃsārāraṇyasarasīṃ tyaktvā yāsyāmyahaṃ kadā

इति चिन्तापरवशो वन उद्दालको द्विजः । पुनः पुनस्तूपविशन्ध्यानाभ्यासं चकार ह

iti cintāparavaśo vana uddālako dvijaḥ | punaḥ punastūpaviśandhyānābhyāsaṃ cakāra ha

विषयैर्नीयमाने तु चित्ते मर्कटचञ्चले । न स लेभे समाधानप्रतिष्ठां प्रीतिदायिनीम्

viṣayairnīyamāne tu citte markaṭacañcale | na sa lebhe samādhānapratiṣṭhāṃ prītidāyinīm

कदाचिद्बाह्यसंस्पर्शपरित्यागादनन्तरम् । तस्यागच्छच्चित्तकपिः प्रोद्वेगं सत्त्वसंस्थितौ

kadācidbāhyasaṃsparśaparityāgādanantaram | tasyāgacchaccittakapiḥ prodvegaṃ sattvasaṃsthitau

कदाचिदान्तरान् स्पर्शान्परित्यज्य मनःकपिः । लोलत्वात्तस्य संयातो विषयं विषदग्धवत्

kadācidāntarān sparśānparityajya manaḥkapiḥ | lolatvāttasya saṃyāto viṣayaṃ viṣadagdhavat

कदाचिदुदितार्काभं तेजो दृष्ट्वान्तरे मनः । विषयोन्मुखतां यातं तस्य तामरसेक्षण

kadāciduditārkābhaṃ tejo dṛṣṭvāntare manaḥ | viṣayonmukhatāṃ yātaṃ tasya tāmarasekṣaṇa

आन्तरान्ध्यतमस्त्यागं कृत्वा विषयलम्पटम् । तस्योड्डीय मनो याति कदाचित्त्रस्तपक्षिवत्

āntarāndhyatamastyāgaṃ kṛtvā viṣayalampaṭam | tasyoḍḍīya mano yāti kadācittrastapakṣivat

बाह्यानाभ्यन्तरान्स्पर्शांस्त्यक्त्वा निद्रां च तन्मनः । तमस्तेजोन्तिके लेभे कदाचिच्छाश्वतीं स्थितिम्

bāhyānābhyantarānsparśāṃstyaktvā nidrāṃ ca tanmanaḥ | tamastejontike lebhe kadācicchāśvatīṃ sthitim

इति पर्याकुलस्यान्तः स खलु ध्यानवृत्तिषु । दरीष्वन्वहमुग्रासु वातमग्न इव द्रुमः

iti paryākulasyāntaḥ sa khalu dhyānavṛttiṣu | darīṣvanvahamugrāsu vātamagna iva drumaḥ

अतिष्ठद्ध्यानसंरूढमननः संकटे यथा । दोलायितवपुस्तुच्छतृष्णातीरतरङ्गकैः

atiṣṭhaddhyānasaṃrūḍhamananaḥ saṃkaṭe yathā | dolāyitavapustucchatṛṣṇātīrataraṅgakaiḥ

अथ पर्याकुलमना विजहार मुनिर्गिरौ । प्रत्यहं दिवसाधीशो महामेराविवैककः

atha paryākulamanā vijahāra munirgirau | pratyahaṃ divasādhīśo mahāmerāvivaikakaḥ

समस्तभूतदुष्प्रापामेकदा प्राप कन्दराम् । संशान्तसर्वसंचारां मुनिर्मोक्षदशामिव

samastabhūtaduṣprāpāmekadā prāpa kandarām | saṃśāntasarvasaṃcārāṃ munirmokṣadaśāmiva

अपर्याकुलितां वातैरप्राप्तमृगपक्षिणीम् । अदृष्टां देवगन्धर्वैः परमाकाशशोभनाम्

aparyākulitāṃ vātairaprāptamṛgapakṣiṇīm | adṛṣṭāṃ devagandharvaiḥ paramākāśaśobhanām

पुष्पप्रकरसंछन्नां मृदुशाद्वलकोमलाम् । ज्योतीरसाश्मसंप्रोतैः कृतां मरकतैरिव

puṣpaprakarasaṃchannāṃ mṛduśādvalakomalām | jyotīrasāśmasaṃprotaiḥ kṛtāṃ marakatairiva

सुस्निग्धशीतलच्छायां प्रकटां रत्नदीपकैः । सुगुप्तां वनदेवीनामन्तःपुरकुटीमिव

susnigdhaśītalacchāyāṃ prakaṭāṃ ratnadīpakaiḥ | suguptāṃ vanadevīnāmantaḥpurakuṭīmiva

कुलम्बनाहिमालोकां नात्युष्णां नातिशीतलाम् । शारदस्योदितार्कस्य हेमगौरीं प्रभामिव

kulambanāhimālokāṃ nātyuṣṇāṃ nātiśītalām | śāradasyoditārkasya hemagaurīṃ prabhāmiva

बालालोकपरिम्लानां कोमलाशब्दमारुताम् । मञ्जरीजटिलोपेतां बालां मालावतीमिव

bālālokaparimlānāṃ komalāśabdamārutām | mañjarījaṭilopetāṃ bālāṃ mālāvatīmiva

उपशमपदवीमिवानुरूपां कमलजविश्रमणाय योग्यरूपाम् । कुसुमनिकरकोमलाभिरामां सरसिजकोटरकोमलां समन्तात्

upaśamapadavīmivānurūpāṃ kamalajaviśramaṇāya yogyarūpām | kusumanikarakomalābhirāmāṃ sarasijakoṭarakomalāṃ samantāt

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे उद्दालकमनोरथो नामैकपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakamanoratho nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५२

द्विपञ्चाशः सर्गः

dvipañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स तां विवेश धर्मात्मा गन्धमादनकन्दराम् । चित्रभ्रमणसंप्राप्तामलिः पद्मकुटीमिव

śrīvasiṣṭha uvāca | sa tāṃ viveśa dharmātmā gandhamādanakandarām | citrabhramaṇasaṃprāptāmaliḥ padmakuṭīmiva

समाधानोन्मुखतया प्रविशन्स व्यराजत । सर्गव्यापारविरतावात्मपुर्यामिवाब्जजः

samādhānonmukhatayā praviśansa vyarājata | sargavyāpāraviratāvātmapuryāmivābjajaḥ

चकारासनमम्लानैः पत्रैरन्तस्वगुच्छकम् । मृदुमेघविधिर्वृन्दमम्भोदमिव तत्र सः

cakārāsanamamlānaiḥ patrairantasvagucchakam | mṛdumeghavidhirvṛndamambhodamiva tatra saḥ

स तत्प्रस्तारयामास पृष्ठे चारु मृगाजिनम् । नीलरत्नतटे मेरुस्तारासारमिवाम्बरम्

sa tatprastārayāmāsa pṛṣṭhe cāru mṛgājinam | nīlaratnataṭe merustārāsāramivāmbaram

स तत्रोपाविशद्वृत्तीश्चेतसस्तनुतां नयन् । अन्तःशुद्धवपुः श्रृङ्गे वृष्य मूक इवाम्बुदः

sa tatropāviśadvṛttīścetasastanutāṃ nayan | antaḥśuddhavapuḥ śrṛṅge vṛṣya mūka ivāmbudaḥ

बुद्धवत्सुदृढं बद्धपद्मासन उदङ्मुखः । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ धृत्वा चकार ब्राह्ममञ्जलिम्

buddhavatsudṛḍhaṃ baddhapadmāsana udaṅmukhaḥ | pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau dhṛtvā cakāra brāhmamañjalim

वासनाभ्यः समाहृत्य मनोमृगमुपप्लुतम् । निर्विकल्पसमाध्यर्थं चकारेमां विचारणाम्

vāsanābhyaḥ samāhṛtya manomṛgamupaplutam | nirvikalpasamādhyarthaṃ cakāremāṃ vicāraṇām

अयि मूर्ख मनः कोऽर्थस्तव संसारवृत्तिभिः । धीमन्तो न निषेवन्ते पर्यन्ते दुःखदां क्रियाम्

ayi mūrkha manaḥ ko'rthastava saṃsāravṛttibhiḥ | dhīmanto na niṣevante paryante duḥkhadāṃ kriyām

अनुधावति यो भोगांस्त्यक्त्वा शमरसायनम् । संत्यज्य मन्दारवनं स याति विषजङ्गलम्

anudhāvati yo bhogāṃstyaktvā śamarasāyanam | saṃtyajya mandāravanaṃ sa yāti viṣajaṅgalam

यदि यासि महीरन्ध्रं ब्रह्मलोकमथापि वा । तन्न निर्वाणमायासि विनोपशमनामृतम्

yadi yāsi mahīrandhraṃ brahmalokamathāpi vā | tanna nirvāṇamāyāsi vinopaśamanāmṛtam

आशाशतावपूर्णत्वे त्वमेवं सर्वदुःखदम् । त्यज्य याहि परं श्रेयः परमेकान्तसुन्दरम्

āśāśatāvapūrṇatve tvamevaṃ sarvaduḥkhadam | tyajya yāhi paraṃ śreyaḥ paramekāntasundaram

इमा विचित्राः कलना भावाभावमयात्मिकाः । दुःखायैव तवोग्राय न सुखाय कदाचन

imā vicitrāḥ kalanā bhāvābhāvamayātmikāḥ | duḥkhāyaiva tavogrāya na sukhāya kadācana

शब्दादिकाभिरेताभिः किं मूर्ख हतवृत्तिभिः । भ्रमस्यविरतं व्यर्थं मेघे मण्डूकिका यथा

śabdādikābhiretābhiḥ kiṃ mūrkha hatavṛttibhiḥ | bhramasyavirataṃ vyarthaṃ meghe maṇḍūkikā yathā

मनोमण्डूकिके व्यर्थमियन्तं कालमन्धया । भ्रमन्त्या भुवनं क्षिप्रं किं समासादितं त्वया

manomaṇḍūkike vyarthamiyantaṃ kālamandhayā | bhramantyā bhuvanaṃ kṣipraṃ kiṃ samāsāditaṃ tvayā

यस्मात्किंचिदवाप्नोषि यस्मिन्वहसि निर्वृतिम् । तस्मिंश्चेतः शमे मूर्ख नानुबध्नासि किं पदम्

yasmātkiṃcidavāpnoṣi yasminvahasi nirvṛtim | tasmiṃścetaḥ śame mūrkha nānubadhnāsi kiṃ padam

आगत्य श्रोत्रतां मूर्ख व्यर्थोत्थानोपबृंहिताम् । धिया शब्दानुसारिण्या मृगवन्मा क्षयं व्रज

āgatya śrotratāṃ mūrkha vyarthotthānopabṛṃhitām | dhiyā śabdānusāriṇyā mṛgavanmā kṣayaṃ vraja

त्वक्तामागत्य दुःखाय स्पर्शोन्मुखतया धिया । मूर्ख मा बद्धतामेहि गजीलुब्धगजेन्द्रवत्

tvaktāmāgatya duḥkhāya sparśonmukhatayā dhiyā | mūrkha mā baddhatāmehi gajīlubdhagajendravat

रसनाभावमागत्य गर्द्धेनान्ध दुरन्धसाम् । मा नाशमेहि बडिशपिण्डीलम्पटमत्स्यवत्

rasanābhāvamāgatya garddhenāndha durandhasām | mā nāśamehi baḍiśapiṇḍīlampaṭamatsyavat

चाक्षुषीं वृत्तिमाश्रित्य प्रभारूपचयोन्मुखीम् । मा गच्छ दग्धतां मुग्ध कान्तिलुब्धपतङ्गवत्

cākṣuṣīṃ vṛttimāśritya prabhārūpacayonmukhīm | mā gaccha dagdhatāṃ mugdha kāntilubdhapataṅgavat

घ्राणमार्गमुपाश्रित्य शरीराम्भोजकोटरे । गन्धोन्मुखतया बन्धं मा त्वं संश्रय भृङ्गवत्

ghrāṇamārgamupāśritya śarīrāmbhojakoṭare | gandhonmukhatayā bandhaṃ mā tvaṃ saṃśraya bhṛṅgavat

कुरङ्गालिपतङ्गेभमीनास्त्वेकैकशो हताः । सर्वैर्युक्तैरनर्थैस्तु व्याप्तस्याज्ञ कुतः सुखम्

kuraṅgālipataṅgebhamīnāstvekaikaśo hatāḥ | sarvairyuktairanarthaistu vyāptasyājña kutaḥ sukham

हे चित्त वासनाजालं बन्धाय भवतोहितम् । स्वात्मनः सहजः फेनस्ततः कुकृमिणा यथा

he citta vāsanājālaṃ bandhāya bhavatohitam | svātmanaḥ sahajaḥ phenastataḥ kukṛmiṇā yathā

शरदभ्रवदागत्य शुद्धिं त्यक्तभवामयाम् । यदि शाम्यसि निर्मूलं तदनन्तो जयस्तव

śaradabhravadāgatya śuddhiṃ tyaktabhavāmayām | yadi śāmyasi nirmūlaṃ tadananto jayastava

क्षयोदयदशाधात्रीं पर्यन्तपरितापिनीम् । जानन्नपि जगत्सृष्टिं न त्यक्ष्यसि विनंक्ष्यसि

kṣayodayadaśādhātrīṃ paryantaparitāpinīm | jānannapi jagatsṛṣṭiṃ na tyakṣyasi vinaṃkṣyasi

करोम्यथ किमर्थं वा तवैतदनुशासनम् । विचारणवतः पुंसश्चित्तमस्ति हि नानघ

karomyatha kimarthaṃ vā tavaitadanuśāsanam | vicāraṇavataḥ puṃsaścittamasti hi nānagha

यावदज्ञानघनता तावत्प्रघनचित्तता । यावत्प्रावृड्जलदता तावन्नीहारभूरिता

yāvadajñānaghanatā tāvatpraghanacittatā | yāvatprāvṛḍjaladatā tāvannīhārabhūritā

यावदज्ञानतनुता तावच्चित्तस्य तानवम् । प्रावृट्परिक्षयो यावत्तावन्नीहारसंक्षयः

yāvadajñānatanutā tāvaccittasya tānavam | prāvṛṭparikṣayo yāvattāvannīhārasaṃkṣayaḥ

यावत्तानवमायातं शुद्धं चित्तं विचारतः । तावत्तत्क्षीणमेवाहं मन्ये शारदमेघवत्

yāvattānavamāyātaṃ śuddhaṃ cittaṃ vicārataḥ | tāvattatkṣīṇamevāhaṃ manye śāradameghavat

अनुशासनमेतद्यदसतो नश्यतोऽथ वा । क्रियते तन्नभोवारिपवनाहननैः समम्

anuśāsanametadyadasato naśyato'tha vā | kriyate tannabhovāripavanāhananaiḥ samam

तस्मात्संक्षीयमाणत्वात्त्यजामि त्वामसन्मयम् । मौर्ख्यं परममेवाहुः परित्याज्यानुशासनम्

tasmātsaṃkṣīyamāṇatvāttyajāmi tvāmasanmayam | maurkhyaṃ paramamevāhuḥ parityājyānuśāsanam

निर्विकल्पोऽस्मि चिद्दीपो निरहंकारवासनः । त्वयाहंकारबीजेन न संबद्धोऽस्म्यसन्मय

nirvikalpo'smi ciddīpo nirahaṃkāravāsanaḥ | tvayāhaṃkārabījena na saṃbaddho'smyasanmaya

अयं सोऽहमिति व्यर्थं दुर्दृष्टिरवलम्बिता । त्वया मूढविनाशाय शङ्काविषविषूचिका

ayaṃ so'hamiti vyarthaṃ durdṛṣṭiravalambitā | tvayā mūḍhavināśāya śaṅkāviṣaviṣūcikā

अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य तन्वीति मनसि स्थितिः । न संभवति बिल्वान्तर्वासितादन्तिनोर्यथा

anantasyātmatattvasya tanvīti manasi sthitiḥ | na saṃbhavati bilvāntarvāsitādantinoryathā

महाश्वभ्रीव गम्भीरा दुःखदा वासनाश्रिता । त्वयैषा बत चित्तेति नैनामनुसराम्यहम्

mahāśvabhrīva gambhīrā duḥkhadā vāsanāśritā | tvayaiṣā bata citteti naināmanusarāmyaham

कः किलायं मुधा मोहो बालस्येवाविचारिणः । अयं सोऽहमिति भ्रान्तिस्त्वहंतापरिकल्पिता

kaḥ kilāyaṃ mudhā moho bālasyevāvicāriṇaḥ | ayaṃ so'hamiti bhrāntistvahaṃtāparikalpitā

पादाङ्गुष्ठाच्छिरो यावत्कणशः प्रविचारितम् । न लब्धोऽसावहं नाम कः स्यादहमिति स्थितः

pādāṅguṣṭhācchiro yāvatkaṇaśaḥ pravicāritam | na labdho'sāvahaṃ nāma kaḥ syādahamiti sthitaḥ

भरिताशेषदिक्कुञ्जं यत्स्यामेकं जगत्त्रये । संवेदनमसंवेद्यं सर्वत्रविगतात्मकम्

bharitāśeṣadikkuñjaṃ yatsyāmekaṃ jagattraye | saṃvedanamasaṃvedyaṃ sarvatravigatātmakam

दृश्यते यस्य नेयत्ता न नाम परिकल्पना । नैकता नान्यतैवेह न महत्ता न चाणुता

dṛśyate yasya neyattā na nāma parikalpanā | naikatā nānyataiveha na mahattā na cāṇutā

वेद तत्त्वां स्वसंवेद्यमाततं दुःखकारणम् । विवेकजेन बोधेन तदिदं हन्यसे मया

veda tattvāṃ svasaṃvedyamātataṃ duḥkhakāraṇam | vivekajena bodhena tadidaṃ hanyase mayā

इदं मांसमिदं रक्तमिमान्यस्थीनि देहके । इमे ते श्वासमरुतः कोऽसावहमिति स्थितः

idaṃ māṃsamidaṃ raktamimānyasthīni dehake | ime te śvāsamarutaḥ ko'sāvahamiti sthitaḥ

स्पन्दो हि वातशक्तीनामवबोधो महाचितः । जरा मृतिश्च कायेऽस्मिन्कोऽसावहमिति स्थितः

spando hi vātaśaktīnāmavabodho mahācitaḥ | jarā mṛtiśca kāye'sminko'sāvahamiti sthitaḥ

मांसमन्यदसृक्चान्यदस्थीन्यन्यानि चित्त हे । बोधोऽन्यः स्पन्दनं चान्यत्कोसावहमिति स्थितः

māṃsamanyadasṛkcānyadasthīnyanyāni citta he | bodho'nyaḥ spandanaṃ cānyatkosāvahamiti sthitaḥ

इदं घ्राणमियं जिह्वा त्वगियं श्रवणे इमे । इदं चक्षुरसौ स्पर्शः कोऽसावहमिति स्थितः

idaṃ ghrāṇamiyaṃ jihvā tvagiyaṃ śravaṇe ime | idaṃ cakṣurasau sparśaḥ ko'sāvahamiti sthitaḥ

यथाभूततया नाहं मनो न त्वं न वासना । आत्मा शुद्धचिदाभासः केवलोऽयं विजृम्भते

yathābhūtatayā nāhaṃ mano na tvaṃ na vāsanā | ātmā śuddhacidābhāsaḥ kevalo'yaṃ vijṛmbhate

अहमेवेह सर्वत्र नाहं किंचिदपीह वा । इत्येव सन्मयी दृष्टिर्नेतरो विद्यते क्रमः

ahameveha sarvatra nāhaṃ kiṃcidapīha vā | ityeva sanmayī dṛṣṭirnetaro vidyate kramaḥ

चिरमज्ञानधूर्तेन पोथितोऽस्मि त्वहंतया । वृकेण दृप्तेनाटव्यां लब्धेन पशुपोतकः

ciramajñānadhūrtena pothito'smi tvahaṃtayā | vṛkeṇa dṛptenāṭavyāṃ labdhena paśupotakaḥ

दिष्ट्येदानीं परिज्ञातो मयैवाज्ञानतस्करः । पुनर्न संश्रयाम्येनं स्वरूपार्थापहारिणम्

diṣṭyedānīṃ parijñāto mayaivājñānataskaraḥ | punarna saṃśrayāmyenaṃ svarūpārthāpahāriṇam

निर्दुःखो दुःखयोग्यस्य नाहं तस्य न चैष मे । कश्चिद्भवति शैलस्य तत्स्थ एव यथाम्बुदः

nirduḥkho duḥkhayogyasya nāhaṃ tasya na caiṣa me | kaścidbhavati śailasya tatstha eva yathāmbudaḥ

भूत्वा त्वहमिदं वच्मि वेद्मि तिष्ठामि यामि च । आत्मावलोकनेनाहमनहंकारतां गतः

bhūtvā tvahamidaṃ vacmi vedmi tiṣṭhāmi yāmi ca | ātmāvalokanenāhamanahaṃkāratāṃ gataḥ

नूनमेवाहमेवैते मन्ये ज्ञाश्चक्षुरादयः । यान्तु तिष्ठन्तु वा देहे ममैते तु न किंचन

nūnamevāhamevaite manye jñāścakṣurādayaḥ | yāntu tiṣṭhantu vā dehe mamaite tu na kiṃcana

कष्टं कोऽयमहं नाम कथं केनोपकल्पितः । जगद्बालकवेतालस्तालोत्तालातुलाकृतिः

kaṣṭaṃ ko'yamahaṃ nāma kathaṃ kenopakalpitaḥ | jagadbālakavetālastālottālātulākṛtiḥ

एतावन्तं चिरं कालं व्यर्थमालुठितोऽवटे । अहमत्र तृणोन्मुक्ते दुरद्रौ हरिणो यथा

etāvantaṃ ciraṃ kālaṃ vyarthamāluṭhito'vaṭe | ahamatra tṛṇonmukte duradrau hariṇo yathā

स्वार्थमालोकने चक्षुर्यदितून्मुखतां गतम् । तदहं नाम कोसौ स्याद्योऽस्मिन्दुःखे न मोहितः

svārthamālokane cakṣuryaditūnmukhatāṃ gatam | tadahaṃ nāma kosau syādyo'sminduḥkhe na mohitaḥ

स्पर्शनाय निजे तत्त्वे यदि जाता त्वगुन्मुखी । तत्कोयं स्यादहं नाम कुपिशाच इवोदितः

sparśanāya nije tattve yadi jātā tvagunmukhī | tatkoyaṃ syādahaṃ nāma kupiśāca ivoditaḥ

रसेष्वभिनिषण्णेऽस्मिन्स्वक्रमे रसनेन्द्रिये । अहं मृष्टभुगित्येष कुतस्त्यः कुत्सितो भ्रमः

raseṣvabhiniṣaṇṇe'sminsvakrame rasanendriye | ahaṃ mṛṣṭabhugityeṣa kutastyaḥ kutsito bhramaḥ

शब्दशक्तिं गते श्रोत्रे वराके स्वार्थपीडिते । तदहंकारदुःखस्य निर्बीजस्य क आगमः

śabdaśaktiṃ gate śrotre varāke svārthapīḍite | tadahaṃkāraduḥkhasya nirbījasya ka āgamaḥ

आत्मभरित्वेन निजे घ्राणे स्वं गन्धमागते । अहं घ्रातेति यो माता तं चौरं नैव वेद्म्यहम्

ātmabharitvena nije ghrāṇe svaṃ gandhamāgate | ahaṃ ghrāteti yo mātā taṃ cauraṃ naiva vedmyaham

मृगतृष्णाक्रमेणैषा भावना व्यर्थभाविनी । भावस्तस्यामसत्यायां यः सोऽयमिति संभ्रमः

mṛgatṛṣṇākrameṇaiṣā bhāvanā vyarthabhāvinī | bhāvastasyāmasatyāyāṃ yaḥ so'yamiti saṃbhramaḥ

वासनाहीनमप्येतच्चक्षुरादीन्द्रियैः स्वतः । प्रवर्तते बहिः स्वार्थे वासना नात्र कारणम्

vāsanāhīnamapyetaccakṣurādīndriyaiḥ svataḥ | pravartate bahiḥ svārthe vāsanā nātra kāraṇam

वासनारहितं कर्म क्रियते ननु चित्त हे । केवलं नानुभूयन्ते सुखदुःखदृशोऽग्रगाः

vāsanārahitaṃ karma kriyate nanu citta he | kevalaṃ nānubhūyante sukhaduḥkhadṛśo'gragāḥ

तस्मान्मूर्खाणीन्द्रियाणि त्यक्त्वान्तर्वासनां निजाम् । कुरुध्वं कर्म हे सर्वं न दुःखं समवाप्स्यथ

tasmānmūrkhāṇīndriyāṇi tyaktvāntarvāsanāṃ nijām | kurudhvaṃ karma he sarvaṃ na duḥkhaṃ samavāpsyatha

भवद्भिरेव दुःखाय वासनावासिता मुधा । बालैः पङ्कक्रीडनकं विनाशेनेव खिन्नता

bhavadbhireva duḥkhāya vāsanāvāsitā mudhā | bālaiḥ paṅkakrīḍanakaṃ vināśeneva khinnatā

वासनाद्या दृशः सर्वा व्यतिरिक्तास्तु नात्मनः । जलादिव तरङ्गाद्या ज्ञस्यैवान्यस्य नानघ

vāsanādyā dṛśaḥ sarvā vyatiriktāstu nātmanaḥ | jalādiva taraṅgādyā jñasyaivānyasya nānagha

तृष्णयैव विनष्टाः स्थ व्यर्थमिन्द्रियबालकाः । कोशकारकुकृमयस्तन्तुनेव स्वयंभुवा

tṛṣṇayaiva vinaṣṭāḥ stha vyarthamindriyabālakāḥ | kośakārakukṛmayastantuneva svayaṃbhuvā

तृष्णयैवेह लुठथ जरामरणसंकटे । भ्रमदृष्ट्येव शिखरिपथिकाः श्वभ्रभूमिषु

tṛṣṇayaiveha luṭhatha jarāmaraṇasaṃkaṭe | bhramadṛṣṭyeva śikharipathikāḥ śvabhrabhūmiṣu

वासनैवेह भवतां हेतुरेकत्र बन्धने । रज्जुः शून्याशयप्रोता मुक्तानामातता यथा

vāsanaiveha bhavatāṃ heturekatra bandhane | rajjuḥ śūnyāśayaprotā muktānāmātatā yathā

कल्पनामात्रकलिता सत्यैषा हि न वस्तुतः । असंकल्पनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते

kalpanāmātrakalitā satyaiṣā hi na vastutaḥ | asaṃkalpanamātreṇa dātreṇeva vilūyate

एषा हि भवतामेव विमोहाय क्षयाय च । वातलेखेव दीपानां स्फुरतामपि तेजसाम्

eṣā hi bhavatāmeva vimohāya kṣayāya ca | vātalekheva dīpānāṃ sphuratāmapi tejasām

हे चित्त सर्वेन्द्रियकोश तस्मा- त्सर्वेन्द्रियैरैक्यमुपेत्य नूनम् । आलोक्य चात्मानमसत्स्वरूपं निर्वाणमेवामलबोधमास्स्व

he citta sarvendriyakośa tasmā- tsarvendriyairaikyamupetya nūnam | ālokya cātmānamasatsvarūpaṃ nirvāṇamevāmalabodhamāssva

विषयविषविषूचिकामनन्तां निपुणमहंस्थितिवासनामपास्य । अभिमतपरिहारमन्त्रयुक्त्या भव विभवो भगवान्भियामभूमिः

viṣayaviṣaviṣūcikāmanantāṃ nipuṇamahaṃsthitivāsanāmapāsya | abhimataparihāramantrayuktyā bhava vibhavo bhagavānbhiyāmabhūmiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० उपशमप्रकरणे उद्दालकविचारो नाम द्विपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 upaśamaprakaraṇe uddālakavicāro nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५३

त्रिपञ्चाशः सर्गः

tripañcāśaḥ sargaḥ

उद्दालक उवाच । अपारपर्यन्तवपुः परमाण्वणुरेव च । चिदचेत्या तदाक्रान्तौ न शक्ता वासनादयः

uddālaka uvāca | apāraparyantavapuḥ paramāṇvaṇureva ca | cidacetyā tadākrāntau na śaktā vāsanādayaḥ

मनः शेमुष्यहंकारप्रतिबिम्बैर्जडेन्द्रियैः । वासनावितताः शून्या वेतालत्रासनोद्यताः

manaḥ śemuṣyahaṃkārapratibimbairjaḍendriyaiḥ | vāsanāvitatāḥ śūnyā vetālatrāsanodyatāḥ

तत्कृतेभ्यो विचारेभ्योऽनुभूतेभ्योऽपि भूरिशः । भूयोऽप्यनुभवत्यन्तरहं हि चिदलेपिका

tatkṛtebhyo vicārebhyo'nubhūtebhyo'pi bhūriśaḥ | bhūyo'pyanubhavatyantarahaṃ hi cidalepikā

स्वदुर्भावोपरचितां देहः संसारसंस्थितिम् । गृह्णात्वथ त्यजतु वाप्यहं हि चिदलेपिका

svadurbhāvoparacitāṃ dehaḥ saṃsārasaṃsthitim | gṛhṇātvatha tyajatu vāpyahaṃ hi cidalepikā

चितो न जन्ममरणे सर्वगायाश्चितः किल । किं नाम म्रियते जन्तुर्मार्यते केन वापि किम्

cito na janmamaraṇe sarvagāyāścitaḥ kila | kiṃ nāma mriyate janturmāryate kena vāpi kim

चितो न जीवितेनार्थः सर्वात्मा सर्वजीवितम् । किं प्राप्स्यति कदात्मैषा प्रायता यदि जीवितम्

cito na jīvitenārthaḥ sarvātmā sarvajīvitam | kiṃ prāpsyati kadātmaiṣā prāyatā yadi jīvitam

जीव्यते म्रियते चेति कुविकल्पकमालिनी । कलना मनसामेव नात्मनो विमलात्मनः

jīvyate mriyate ceti kuvikalpakamālinī | kalanā manasāmeva nātmano vimalātmanaḥ

यो ह्यहंभावतां प्राप्तो भावाभावैः स गृह्यते । आत्मनो नास्त्यहंभावो भावाभावाः कुतोऽस्य ते

yo hyahaṃbhāvatāṃ prāpto bhāvābhāvaiḥ sa gṛhyate | ātmano nāstyahaṃbhāvo bhāvābhāvāḥ kuto'sya te

अहंभावो मुधा मोहो मनश्च मृगतृष्णिका । जडः पदार्थसंभारः कस्याहंकारभावना

ahaṃbhāvo mudhā moho manaśca mṛgatṛṣṇikā | jaḍaḥ padārthasaṃbhāraḥ kasyāhaṃkārabhāvanā

रक्तमांसमयो देहो मनो नष्टं विचारणात् । जडाश्चित्तादयः सर्वे कुतोऽहंभावभावना

raktamāṃsamayo deho mano naṣṭaṃ vicāraṇāt | jaḍāścittādayaḥ sarve kuto'haṃbhāvabhāvanā

आत्मंभरितया नित्यमिन्द्रियाणि स्थितान्यलम् । पदार्थाश्च पदार्थत्वे कुतोऽहंभावभावना

ātmaṃbharitayā nityamindriyāṇi sthitānyalam | padārthāśca padārthatve kuto'haṃbhāvabhāvanā

गुणा गुणार्थे वर्तन्ते प्रकृतौ प्रकृतिः स्थिता । सदेव सति विश्रान्तं कुतोऽहंभावभावना

guṇā guṇārthe vartante prakṛtau prakṛtiḥ sthitā | sadeva sati viśrāntaṃ kuto'haṃbhāvabhāvanā

सर्वगं सर्वदेहस्थं सर्वकालमयं महत् । केवलं परमात्मानं चिदात्मैवेह संस्थितः

sarvagaṃ sarvadehasthaṃ sarvakālamayaṃ mahat | kevalaṃ paramātmānaṃ cidātmaiveha saṃsthitaḥ

एवं किमाकृतिः को वा किमादेशश्च किंकृतः । किंरूपः किंमयः कोहं किं गृह्णामि त्यजामि किम्

evaṃ kimākṛtiḥ ko vā kimādeśaśca kiṃkṛtaḥ | kiṃrūpaḥ kiṃmayaḥ kohaṃ kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim

तेनाहं नाम नेहास्ति भावाभावोपपत्तिमान् । अनहंकाररूपस्य संबन्धः केन मे कथम्

tenāhaṃ nāma nehāsti bhāvābhāvopapattimān | anahaṃkārarūpasya saṃbandhaḥ kena me katham

असत्यलमहंकारे संबन्धः कस्य केन कः । संबन्धाभावसंसिद्धौ विलीना द्वित्वकल्पना

asatyalamahaṃkāre saṃbandhaḥ kasya kena kaḥ | saṃbandhābhāvasaṃsiddhau vilīnā dvitvakalpanā

एवं ब्रह्मात्मकमिदं यत्किंचिज्जगति स्थितम् । सदेवास्मि तदेवास्मि परिशोचामि किं मुधा

evaṃ brahmātmakamidaṃ yatkiṃcijjagati sthitam | sadevāsmi tadevāsmi pariśocāmi kiṃ mudhā

एकस्मिन्नेव विमले पदे सर्वगते स्थिते । अहंकारकलङ्कस्य कथं नामोदयः कुतः

ekasminneva vimale pade sarvagate sthite | ahaṃkārakalaṅkasya kathaṃ nāmodayaḥ kutaḥ

नास्त्येव हि पदार्थश्रीरात्मैवास्तीह सर्वगः । पदार्थलक्ष्म्यां सत्यां च संबन्धोस्ति न कस्यचित्

nāstyeva hi padārthaśrīrātmaivāstīha sarvagaḥ | padārthalakṣmyāṃ satyāṃ ca saṃbandhosti na kasyacit

इन्द्रियैरिन्द्रियैरंगैर्मनो मनसि वल्गति । चिदलिप्तवपुः केन संबन्धः कस्य किं कथम्

indriyairindriyairaṃgairmano manasi valgati | cidaliptavapuḥ kena saṃbandhaḥ kasya kiṃ katham

उपलायःशलाकानां संबन्धो न यथा मिथः । तथैकत्रापि दृष्टानां देहेन्द्रियमनश्चिताम्

upalāyaḥśalākānāṃ saṃbandho na yathā mithaḥ | tathaikatrāpi dṛṣṭānāṃ dehendriyamanaścitām

असदभ्युत्थिते व्यर्थमहंकारमहाभ्रमे । ममेदमिदमस्येति विपर्यस्तमिदं जगत्

asadabhyutthite vyarthamahaṃkāramahābhrame | mamedamidamasyeti viparyastamidaṃ jagat

अतत्त्वालोकजातेयमहंकारचमत्कृतिः । तापेन हिमलेखेव तत्त्वालोके विलीयते

atattvālokajāteyamahaṃkāracamatkṛtiḥ | tāpena himalekheva tattvāloke vilīyate

आत्मनो व्यतिरेकेण न किंचिदपि विद्यते । सर्वं ब्रह्मेति मे तत्त्वमेतत्तद्भावयाम्यहम्

ātmano vyatirekeṇa na kiṃcidapi vidyate | sarvaṃ brahmeti me tattvametattadbhāvayāmyaham

अहंकारभ्रमस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनःस्मरणं मन्ये नूनं विस्मरणं वरम्

ahaṃkārabhramasyāsya jātasyākāśavarṇavat | apunaḥsmaraṇaṃ manye nūnaṃ vismaraṇaṃ varam

समूलं संपरित्यज्य चिरायाहंकृतिभ्रमम् । तिष्ठाम्यात्मनि शान्तात्मा शरत्खं शरदीव खे

samūlaṃ saṃparityajya cirāyāhaṃkṛtibhramam | tiṣṭhāmyātmani śāntātmā śaratkhaṃ śaradīva khe

ददात्यनर्थनिचयं विस्तारयति दुष्कृतम् । विस्तारयति संतापमहंभावोनुसंहितः

dadātyanarthanicayaṃ vistārayati duṣkṛtam | vistārayati saṃtāpamahaṃbhāvonusaṃhitaḥ

स्फुरत्यहंकारघने हृद्व्योम्नि सलिलात्मनि । विकसत्यभितः कायकदम्बे दोषमञ्जरी

sphuratyahaṃkāraghane hṛdvyomni salilātmani | vikasatyabhitaḥ kāyakadambe doṣamañjarī

मरणं जीवितोपान्तं जीवितं मरणान्तगम् । भावोऽभावाद्व्यवच्छिन्नः कष्टेयं दुःखवेदना

maraṇaṃ jīvitopāntaṃ jīvitaṃ maraṇāntagam | bhāvo'bhāvādvyavacchinnaḥ kaṣṭeyaṃ duḥkhavedanā

इदं लब्धमिदं प्राप्स्यामीत्यार्तिर्दाहकारिणी । न शाम्यत्यर्करत्नानां ग्रीष्मेऽग्निरिव दुर्धियाम्

idaṃ labdhamidaṃ prāpsyāmītyārtirdāhakāriṇī | na śāmyatyarkaratnānāṃ grīṣme'gniriva durdhiyām

नास्तीदमिदमस्तीति चिन्ता धावत्यहंकृतिम् । जडाशया जडामभ्रमाला शैलावलीमिव

nāstīdamidamastīti cintā dhāvatyahaṃkṛtim | jaḍāśayā jaḍāmabhramālā śailāvalīmiva

अहंभावे परिक्षीणे शुष्कः संसारपादपः । भूयः प्रयच्छत्यरसो न पाषाणवदंकुरम्

ahaṃbhāve parikṣīṇe śuṣkaḥ saṃsārapādapaḥ | bhūyaḥ prayacchatyaraso na pāṣāṇavadaṃkuram

स्वतृष्णाकृष्णभोगिन्यो देहद्रुमकृतालयाः । क्वापि यान्ति विचारात्मन्यागते विनतासुते

svatṛṣṇākṛṣṇabhoginyo dehadrumakṛtālayāḥ | kvāpi yānti vicārātmanyāgate vinatāsute

असदभ्युत्थिते विश्वे तज्जाते भ्रमसन्मये । असन्मयपरिस्पन्दे त्वहं त्वं चेति कः क्रमः

asadabhyutthite viśve tajjāte bhramasanmaye | asanmayaparispande tvahaṃ tvaṃ ceti kaḥ kramaḥ

इदं जगदुदेत्यादावकारणमकारणात् । यदकारणमुद्भूतं तत्सदित्युच्यते कथम्

idaṃ jagadudetyādāvakāraṇamakāraṇāt | yadakāraṇamudbhūtaṃ tatsadityucyate katham

अपर्यन्तपुराकाले मृदि कुम्भ इवाकृतिः । देहोऽभवदिदानीं तु तथैवास्ति भविष्यति

aparyantapurākāle mṛdi kumbha ivākṛtiḥ | deho'bhavadidānīṃ tu tathaivāsti bhaviṣyati

मध्येतरपयोमात्रं कंचित्कालं चलाचलम् । आद्यन्तसौम्यते त्यक्त्वा वारि वीचितया यथा

madhyetarapayomātraṃ kaṃcitkālaṃ calācalam | ādyantasaumyate tyaktvā vāri vīcitayā yathā

अस्मिन्क्षणपरिस्पन्दे देहे विसरणोन्मुखे । तरङ्गे च निबद्धास्था ये हतास्ते कुबुद्धयः

asminkṣaṇaparispande dehe visaraṇonmukhe | taraṅge ca nibaddhāsthā ye hatāste kubuddhayaḥ

प्राक्पुरस्ताच्च सर्वाणि सन्ति वस्तूनि नाभितः । मध्ये स्फुटत्वमेतेषां कैवास्था हतरूपिणी

prākpurastācca sarvāṇi santi vastūni nābhitaḥ | madhye sphuṭatvameteṣāṃ kaivāsthā hatarūpiṇī

चित्तं पूर्वं पुरस्ताच्च चिद्देशं शान्तमित्यपि । सदसद्वा खलीनं मध्येऽस्मिन्किं तवोदितम्

cittaṃ pūrvaṃ purastācca ciddeśaṃ śāntamityapi | sadasadvā khalīnaṃ madhye'sminkiṃ tavoditam

यथा स्वप्नविकारेषु यथा संभ्रमदृष्टिषु । यथा वा मदलीलासु यथा नौयानसंभ्रमे

yathā svapnavikāreṣu yathā saṃbhramadṛṣṭiṣu | yathā vā madalīlāsu yathā nauyānasaṃbhrame

यथा धातुविकारेषु यथा चेन्द्रियविक्लवे । यथातिसंभ्रमानन्दे दोषावेशदशासु च

yathā dhātuvikāreṣu yathā cendriyaviklave | yathātisaṃbhramānande doṣāveśadaśāsu ca

दृश्यते क्षीयते चैव रूपं सदसतोश्चलम् । तथैवेयमिह त्वेषा काले न्यूनातिरिक्तता

dṛśyate kṣīyate caiva rūpaṃ sadasatoścalam | tathaiveyamiha tveṣā kāle nyūnātiriktatā

सा च त्वया कृता नित्यं चित्त दुःखसुखोदये । यथा वियोगयामिन्यो मतयो हन्ति रागिणम्

sā ca tvayā kṛtā nityaṃ citta duḥkhasukhodaye | yathā viyogayāminyo matayo hanti rāgiṇam

मयैवेहासदभ्यासान्मिथ्या सदिव लक्ष्यसे । मृगतृष्णेव तेनैतत्त्वत्कृतं मत्कृतं भवेत्

mayaivehāsadabhyāsānmithyā sadiva lakṣyase | mṛgatṛṣṇeva tenaitattvatkṛtaṃ matkṛtaṃ bhavet

यदिदं किंचिदाभोगि तत्सर्वं दृश्यमण्डलम् । अवस्त्विति विनिर्णीय मनो यात्यमनःपदम्

yadidaṃ kiṃcidābhogi tatsarvaṃ dṛśyamaṇḍalam | avastviti vinirṇīya mano yātyamanaḥpadam

अवस्त्विदमिति स्फारे रूढे मनसि निश्चये । हेमन्त इव मञ्जर्यः क्षीयन्ते भोगवासनाः

avastvidamiti sphāre rūḍhe manasi niścaye | hemanta iva mañjaryaḥ kṣīyante bhogavāsanāḥ

चित्त्वाद्दृष्टात्मना नूनं संत्यक्तमननौजसा । मनसा वीतरागेण स्वयं स्वस्थेन भूयते

cittvāddṛṣṭātmanā nūnaṃ saṃtyaktamananaujasā | manasā vītarāgeṇa svayaṃ svasthena bhūyate

परमात्मानले क्षिप्तं संवृत्त्यावयवं स्वयम् । दग्ध्वात्मानमलं चित्तं शुद्धतामेति शाश्वतीम्

paramātmānale kṣiptaṃ saṃvṛttyāvayavaṃ svayam | dagdhvātmānamalaṃ cittaṃ śuddhatāmeti śāśvatīm

देहमन्यतया दृष्ट्वा त्यक्त्वा विषयवासनाम् । विनाशमुररीकृत्य मनो जयति वीरवत्

dehamanyatayā dṛṣṭvā tyaktvā viṣayavāsanām | vināśamurarīkṛtya mano jayati vīravat

मनः शत्रुः शरीरस्य शरीरं मनसो रिपुः । एकाभावेन नश्येते आधाराधेयकार्यवत्

manaḥ śatruḥ śarīrasya śarīraṃ manaso ripuḥ | ekābhāvena naśyete ādhārādheyakāryavat

रागद्वेषवतोर्नित्यमन्योन्यातिविरुद्धयोः । एतयोर्मूलकाषेण विनाशः परमं सुखम्

rāgadveṣavatornityamanyonyātiviruddhayoḥ | etayormūlakāṣeṇa vināśaḥ paramaṃ sukham

एतयोरेकसंस्थाने मृतिरित्येव या कथा । सा व्योम्न्यया स्त्रिया भुक्ता धरेति कथया समा

etayorekasaṃsthāne mṛtirityeva yā kathā | sā vyomnyayā striyā bhuktā dhareti kathayā samā

अकृत्रिमविरोधस्थौ यत्र संघटितावुभौ । धारा इव पतन्त्येव तत्रानर्थपरम्पराः

akṛtrimavirodhasthau yatra saṃghaṭitāvubhau | dhārā iva patantyeva tatrānarthaparamparāḥ

मिथो विरुद्धसंसर्गे रतिमेत्यधमो हि यः । त्यक्तव्यः स पतद्वारावग्निराशावलेपने

mitho viruddhasaṃsarge ratimetyadhamo hi yaḥ | tyaktavyaḥ sa patadvārāvagnirāśāvalepane

संकल्पेन मनः पुष्ट्वा शरीरं बालयक्षवत् । आयुरेवाशनान्यस्मै स्वदुःखानि प्रयच्छति

saṃkalpena manaḥ puṣṭvā śarīraṃ bālayakṣavat | āyurevāśanānyasmai svaduḥkhāni prayacchati

तर्दुःखैस्तापितो देहो मनो हन्तुमथेच्छति । पुत्रोऽपि हन्ति पितरमाततायिपदं गतम्

tarduḥkhaistāpito deho mano hantumathecchati | putro'pi hanti pitaramātatāyipadaṃ gatam

नास्ति शत्रुः प्रकृत्यैव न च मित्रं कदाचन । सुखदं मित्रमित्युक्तं दुःखदाः शत्रवः स्मृताः

nāsti śatruḥ prakṛtyaiva na ca mitraṃ kadācana | sukhadaṃ mitramityuktaṃ duḥkhadāḥ śatravaḥ smṛtāḥ

देहो दुःखान्यनुभवन्स्वमनो हन्तुमिच्छति । देहं मनः स्वदुःखानां संकेतं कुरुते क्षणात्

deho duḥkhānyanubhavansvamano hantumicchati | dehaṃ manaḥ svaduḥkhānāṃ saṃketaṃ kurute kṣaṇāt

एवं मिथो दुःखदयोः श्लिष्टयोः कः सुखागमः । एतयोर्देहमनसोर्जात्यैवातिविरुद्धयोः

evaṃ mitho duḥkhadayoḥ śliṣṭayoḥ kaḥ sukhāgamaḥ | etayordehamanasorjātyaivātiviruddhayoḥ

मनस्येव परिक्षीणे न देहो दुःखभाजनम् । तत्क्षयोत्कतया नित्यं देहोऽपि परिधावति

manasyeva parikṣīṇe na deho duḥkhabhājanam | tatkṣayotkatayā nityaṃ deho'pi paridhāvati

नष्टानष्टमनर्थाय शरीरं पदमापदाम् । अलब्धात्मविवेकेन मनसा सुप्रजायते

naṣṭānaṣṭamanarthāya śarīraṃ padamāpadām | alabdhātmavivekena manasā suprajāyate

एते मनःशरीरे हि मिथः पीवरतां गते । जडरूपे हि वपुषा पयोदसरसी यथा

ete manaḥśarīre hi mithaḥ pīvaratāṃ gate | jaḍarūpe hi vapuṣā payodasarasī yathā

मिथो दुःखाय संपन्ने एकरूपे द्विधा स्थिते । व्यवहारपरे सार्धं लोके वार्यनलाविव

mitho duḥkhāya saṃpanne ekarūpe dvidhā sthite | vyavahārapare sārdhaṃ loke vāryanalāviva

चित्ते क्षयिणि संक्षीणे देहो ह्यामूलितो भवेत् । वर्धमाने तरुरिव शतशाखः प्रवर्तते

citte kṣayiṇi saṃkṣīṇe deho hyāmūlito bhavet | vardhamāne taruriva śataśākhaḥ pravartate

क्षीयते मनसि क्षीणे देहः प्रक्षीणवासनः । मनो न क्षीयते क्षीणे देहे तत्क्षपयेन्मनः

kṣīyate manasi kṣīṇe dehaḥ prakṣīṇavāsanaḥ | mano na kṣīyate kṣīṇe dehe tatkṣapayenmanaḥ

संकल्पपादपं तृष्णालतं छित्त्वा मनोवनम् । विततां भुवमासाद्य विहरामि यथासुखम्

saṃkalpapādapaṃ tṛṣṇālataṃ chittvā manovanam | vitatāṃ bhuvamāsādya viharāmi yathāsukham

प्रक्षीयमाणमेवेदं न मनो मनसि स्थितम् । प्रशाम्यद्वासनाजालं प्रावृडन्त इवाम्बुदः

prakṣīyamāṇamevedaṃ na mano manasi sthitam | praśāmyadvāsanājālaṃ prāvṛḍanta ivāmbudaḥ

धातूनां संनिवेशोऽयं देहनामा रिपुर्मम । प्रक्षीयमाणे मनसि गलत्वेषोऽवतिष्ठतु

dhātūnāṃ saṃniveśo'yaṃ dehanāmā ripurmama | prakṣīyamāṇe manasi galatveṣo'vatiṣṭhatu

यदर्थं किल भोगश्रीर्वाञ्छते स्वकलेवरम् । तन्मे नापि न तस्याहं कोऽर्थः सुखलवेन मे

yadarthaṃ kila bhogaśrīrvāñchate svakalevaram | tanme nāpi na tasyāhaṃ ko'rthaḥ sukhalavena me

नाहं देह इति त्वस्मिन्युक्तिमाकर्णय क्रमे । सर्वाङ्गेष्वपि सत्स्वेव शवः कस्मान्न वल्गति

nāhaṃ deha iti tvasminyuktimākarṇaya krame | sarvāṅgeṣvapi satsveva śavaḥ kasmānna valgati

तस्माद्देहादतीतोऽहं नित्योऽनस्तमितद्युतिः । यः सङ्गं भास्वता प्राप्य वेद्मि व्योमनि भास्करम्

tasmāddehādatīto'haṃ nityo'nastamitadyutiḥ | yaḥ saṅgaṃ bhāsvatā prāpya vedmi vyomani bhāskaram

नाज्ञोऽहं नच मे दुःखं नानर्थो न च दुःखिता । शरीरमस्तु मावास्तु स्थितोस्मि विगतज्वरः

nājño'haṃ naca me duḥkhaṃ nānartho na ca duḥkhitā | śarīramastu māvāstu sthitosmi vigatajvaraḥ

यत्रात्मा तत्र न मनो नेन्द्रियाणि न वासनाः । पामरा परितिष्ठन्ति निकटे न महीभृतः

yatrātmā tatra na mano nendriyāṇi na vāsanāḥ | pāmarā paritiṣṭhanti nikaṭe na mahībhṛtaḥ

पदं तदनुयातोऽस्मि केवलोस्मि जयाम्यहम् । निर्वाणोस्मि निरंशोस्मि निरीहोस्मि निरीप्सितः

padaṃ tadanuyāto'smi kevalosmi jayāmyaham | nirvāṇosmi niraṃśosmi nirīhosmi nirīpsitaḥ

इदानीमस्म्यसंबद्धो मनोदेहेन्द्रियादिभिः । पृथक्कृतस्य तैलस्य तिलैर्विगलनैरिव

idānīmasmyasaṃbaddho manodehendriyādibhiḥ | pṛthakkṛtasya tailasya tilairvigalanairiva

स्वस्मात्पदवरादस्माल्लीलया चलितस्य मे । पृथक्कृतमतेः किंच परिवारो ह्ययं शुभः

svasmātpadavarādasmāllīlayā calitasya me | pṛthakkṛtamateḥ kiṃca parivāro hyayaṃ śubhaḥ

स्वच्छतोर्जितता सत्ता हृद्यता सत्यता ज्ञता । आनन्दितोपशमिता सदा च मृदुभाषिता

svacchatorjitatā sattā hṛdyatā satyatā jñatā | ānanditopaśamitā sadā ca mṛdubhāṣitā

पूर्णतोदारता सत्या कान्तिमत्तैकतानता । सर्वैकता निर्भयता क्षीणद्वित्वविकल्पता

pūrṇatodāratā satyā kāntimattaikatānatā | sarvaikatā nirbhayatā kṣīṇadvitvavikalpatā

नित्योदिताः समाः स्वस्थाः सुन्दर्यः सुभगोदयाः । ममैकात्ममतेर्नित्यं कान्ता हृदयवल्लभाः

nityoditāḥ samāḥ svasthāḥ sundaryaḥ subhagodayāḥ | mamaikātmamaternityaṃ kāntā hṛdayavallabhāḥ

सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वस्मिन्संभवत्यतः । सर्वं प्रति मम क्षीणे वाञ्छावाञ्छे सुखासुखे

sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvasminsaṃbhavatyataḥ | sarvaṃ prati mama kṣīṇe vāñchāvāñche sukhāsukhe

विगतमोहतया विमनस्तया गतविकल्पनचित्ततया स्फुटम् । उपरमाम्यहमात्मनि शीतले घनलवः शरदीव नभस्तले

vigatamohatayā vimanastayā gatavikalpanacittatayā sphuṭam | uparamāmyahamātmani śītale ghanalavaḥ śaradīva nabhastale

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे उद्दालकविचारविलासो नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakavicāravilāso nāma tripañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५४

चतुःपञ्चाशः सर्गः

catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति निर्णीय ततया धिया धवलया मुनिः । बद्धपद्मासनस्तस्थावर्धोन्मीलितलोचनः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti nirṇīya tatayā dhiyā dhavalayā muniḥ | baddhapadmāsanastasthāvardhonmīlitalocanaḥ

ओमित्येतत्परं ब्रह्म निर्णीय स मुनिस्तदा । ॐकारोच्चारितो येन तेनाप्तं परमं पदम्

omityetatparaṃ brahma nirṇīya sa munistadā | ॐkāroccārito yena tenāptaṃ paramaṃ padam

ॐकारमकरोत्तारस्वरमूर्ध्वगतध्वनिम् । सम्यगाहतलाङ्गूलं घण्टाकुण्डमिवारवम्

ॐkāramakarottārasvaramūrdhvagatadhvanim | samyagāhatalāṅgūlaṃ ghaṇṭākuṇḍamivāravam

ओमुच्चारयतस्तस्य संवित्तत्त्वे तदुन्मुखे । यावदोंकारमूर्धस्थे वितते विमलात्मनि

omuccārayatastasya saṃvittattve tadunmukhe | yāvadoṃkāramūrdhasthe vitate vimalātmani

सार्धत्र्यंशात्ममात्रस्य प्रथमेंऽशे स्फुटारवे । प्रणवस्य समाक्षुब्धप्राणारणितदेहके

sārdhatryaṃśātmamātrasya prathameṃ'śe sphuṭārave | praṇavasya samākṣubdhaprāṇāraṇitadehake

रेचकाख्योऽखिलं कायं प्राणनिष्क्रमणक्रमः । रिक्तीचकार पीताम्बुरगस्त्य इव सागरम्

recakākhyo'khilaṃ kāyaṃ prāṇaniṣkramaṇakramaḥ | riktīcakāra pītāmburagastya iva sāgaram

अतिष्ठत्प्राणपवनश्चिद्रसापूरिताम्बरे । त्यक्तदेहः परित्यक्तनीडः खग इवाम्बरे

atiṣṭhatprāṇapavanaścidrasāpūritāmbare | tyaktadehaḥ parityaktanīḍaḥ khaga ivāmbare

हृदयाग्निर्ज्वलज्ज्वालो ददाह निखिलं वपुः । उत्पातपवनोद्भूतो दावः शुष्कमिव द्रुमम्

hṛdayāgnirjvalajjvālo dadāha nikhilaṃ vapuḥ | utpātapavanodbhūto dāvaḥ śuṣkamiva drumam

यावदित्थमवस्थैषा प्रणवप्रथमक्रमे । बभूव न हठादेव हठयोगो हि दुःखदः

yāvaditthamavasthaiṣā praṇavaprathamakrame | babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ

5.54.10

अथेतरांशावसरे प्रणवस्य समस्थितौ । निष्कम्पकुम्भको नाम प्राणानामभवत्क्रमः

athetarāṃśāvasare praṇavasya samasthitau | niṣkampakumbhako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ

न बहिर्नान्तरे नाधो नोर्ध्वं नाशासु तत्र ते । संक्षोभमगमन्प्राणा आपः संस्तम्भिता इव

na bahirnāntare nādho nordhvaṃ nāśāsu tatra te | saṃkṣobhamagamanprāṇā āpaḥ saṃstambhitā iva

दग्धदेहपुरो वह्निः शशामाशनिवत्क्षणात् । अदृश्यत सितं भस्म शारीरं हिमपाण्डुरम्

dagdhadehapuro vahniḥ śaśāmāśanivatkṣaṇāt | adṛśyata sitaṃ bhasma śārīraṃ himapāṇḍuram

यत्र कर्पूरशय्यायां सुप्तानीव सुखोचितम् । शरीरास्थीनि लक्ष्यन्ते निष्पन्दानि सितानि च

yatra karpūraśayyāyāṃ suptānīva sukhocitam | śarīrāsthīni lakṣyante niṣpandāni sitāni ca

तद्भस्म पवनानीतं सास्थि वायुरयोजयत् । स्वदेहे भृशमुत्सन्ने त्रिनेत्रव्रतवानिव

tadbhasma pavanānītaṃ sāsthi vāyurayojayat | svadehe bhṛśamutsanne trinetravratavāniva

तच्चण्डपवनोद्धूतमावृत्त्य गगनं क्षणात् । शरदीवाभ्रमिहिका क्वापि भस्मास्थिमद्ययौ

taccaṇḍapavanoddhūtamāvṛttya gaganaṃ kṣaṇāt | śaradīvābhramihikā kvāpi bhasmāsthimadyayau

यावदित्थमवस्थैषा प्रणवस्यापरे क्रमे । बभूव न हठादेव हठयोगो हि दुःखदः

yāvaditthamavasthaiṣā praṇavasyāpare krame | babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ

ततस्तृतीयावसरे प्रणवस्योपशान्तिदे । पूरणप्रपूरको नाम प्राणानामभवत्क्रमः

tatastṛtīyāvasare praṇavasyopaśāntide | pūraṇaprapūrako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ

अस्मिन्नवसरे प्राणाश्चेतनामृतमध्यगाः । व्योम्नि शीतलतामीयुर्हिमसंस्पर्शसुन्दरीम्

asminnavasare prāṇāścetanāmṛtamadhyagāḥ | vyomni śītalatāmīyurhimasaṃsparśasundarīm

क्रमाद्गगनमध्यस्थाश्चन्द्रमण्डलतां ययुः । धूमा गगनकोशस्थाः शीतलाम्बुदतामिव

kramādgaganamadhyasthāścandramaṇḍalatāṃ yayuḥ | dhūmā gaganakośasthāḥ śītalāmbudatāmiva

5.54.20

कलाकलापसंपूर्णे ते तस्मिंश्चन्द्रमण्डले । पुण्यराशाविवापूर्णे रसायनमहार्णवे

kalākalāpasaṃpūrṇe te tasmiṃścandramaṇḍale | puṇyarāśāvivāpūrṇe rasāyanamahārṇave

रसायनमया धाराः संपन्नाः प्राणवायवः । मणियष्टिसमाकारा जालेष्विन्दोरिवांशवः

rasāyanamayā dhārāḥ saṃpannāḥ prāṇavāyavaḥ | maṇiyaṣṭisamākārā jāleṣvindorivāṃśavaḥ

सा पपाताम्बराद्धारा शेषे शारीरभस्मनि । रसायनी हरशिरःपतितेव सुरापगा

sā papātāmbarāddhārā śeṣe śārīrabhasmani | rasāyanī haraśiraḥpatiteva surāpagā

उदभूदिन्दुबिम्बाभं चतुर्बाहुवपुस्तया । प्रस्फुरन्मन्दरादब्धेः पारिजात इव द्रुमः

udabhūdindubimbābhaṃ caturbāhuvapustayā | prasphuranmandarādabdheḥ pārijāta iva drumaḥ

उद्दालकशरीरं तन्नारायणतयोदितम् । प्रफुल्लनेत्रवक्त्राब्जमाबभौ दीप्तिसुन्दरम्

uddālakaśarīraṃ tannārāyaṇatayoditam | praphullanetravaktrābjamābabhau dīptisundaram

रसायनमयाः प्राणास्तच्छरीरमपूरयन् । सलिलौघा इव सरो वृक्षं मधुरसा इव

rasāyanamayāḥ prāṇāstaccharīramapūrayan | salilaughā iva saro vṛkṣaṃ madhurasā iva

अन्तःकुण्डलिनीं प्राणाः पूरयामासुरादृताः । चक्रानुवर्तप्रसृतां पयांसीव सरिद्वराम्

antaḥkuṇḍalinīṃ prāṇāḥ pūrayāmāsurādṛtāḥ | cakrānuvartaprasṛtāṃ payāṃsīva saridvarām

प्रकृतस्थं बभूवास्य तच्छरीरं द्विजन्मनः । प्रावृट्शरीरविगमे धौतं तलमिवावनेः

prakṛtasthaṃ babhūvāsya taccharīraṃ dvijanmanaḥ | prāvṛṭśarīravigame dhautaṃ talamivāvaneḥ

अथ पद्मासनगतः कृत्वा देहे स्थितिं दृढम् । आलान इव मातङ्गं निबद्ध्येन्द्रियपञ्चकम्

atha padmāsanagataḥ kṛtvā dehe sthitiṃ dṛḍham | ālāna iva mātaṅgaṃ nibaddhyendriyapañcakam

निर्विकल्पसमाध्यर्थं व्यवसायमुपाददे । स्वभावं स्वच्छतां नेतुं शरत्काल इवामलम्

nirvikalpasamādhyarthaṃ vyavasāyamupādade | svabhāvaṃ svacchatāṃ netuṃ śaratkāla ivāmalam

5.54.30

प्रशान्तवातहरिणमाशादिगणगामिनम् । चिन्तया हृदयं निन्ये दूराद्रज्ज्वेव कीलकम्

praśāntavātahariṇamāśādigaṇagāminam | cintayā hṛdayaṃ ninye dūrādrajjveva kīlakam

धावमानमधो मत्तं चित्तं विमलमाकुलम् । बलात्संरोधयामास सेतुर्जलमिव द्रुतम्

dhāvamānamadho mattaṃ cittaṃ vimalamākulam | balātsaṃrodhayāmāsa seturjalamiva drutam

निमिमील दृशावर्धं परिपक्ष्मलपक्ष्मके । निस्पन्दतारामधुरे संध्याकाल इवाम्बुजे

nimimīla dṛśāvardhaṃ paripakṣmalapakṣmake | nispandatārāmadhure saṃdhyākāla ivāmbuje

सौम्यतामनयन्मौनी प्राणापानजवं मुखे । श्वसनं श्रेयसे देशे प्रशस्तः समयो यथा

saumyatāmanayanmaunī prāṇāpānajavaṃ mukhe | śvasanaṃ śreyase deśe praśastaḥ samayo yathā

तिलेभ्य इव तैलानि पृथक् चक्रे प्रयत्नतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः कूर्मोऽङ्गानीव गोपयन्

tilebhya iva tailāni pṛthak cakre prayatnataḥ | indriyāṇīndriyārthebhyaḥ kūrmo'ṅgānīva gopayan

बाह्यस्पर्शानशेषेण जहौ दूरे स धीरधीः । सहसा कुण्डकच्छन्नो मणिर्दूरत्विषो यथा

bāhyasparśānaśeṣeṇa jahau dūre sa dhīradhīḥ | sahasā kuṇḍakacchanno maṇirdūratviṣo yathā

विलीनानान्तरांश्चक्रे स्पर्शानुज्झितदर्शनात् । रसान्विटपकोशस्थान्मार्गशीर्ष इव द्रुमः

vilīnānāntarāṃścakre sparśānujjhitadarśanāt | rasānviṭapakośasthānmārgaśīrṣa iva drumaḥ

रुरोध गुदसंकोच्चान्नवद्वारानिलानथ । मुखसंस्थगितः कुम्भो रन्ध्रकोशानिवेतरान्

rurodha gudasaṃkoccānnavadvārānilānatha | mukhasaṃsthagitaḥ kumbho randhrakośānivetarān

स्वात्मरत्नप्रकाशाढ्यां स्पष्टां कुसुमलाञ्छिताम् । दधार कन्धरां धीरो मेरुः शृङ्गशिखामिव

svātmaratnaprakāśāḍhyāṃ spaṣṭāṃ kusumalāñchitām | dadhāra kandharāṃ dhīro meruḥ śṛṅgaśikhāmiva

बभार हृदयाकाशे मनः संयममागतम् । विन्ध्यखात इवोन्मत्तं गजं युक्तिवशीकृतम्

babhāra hṛdayākāśe manaḥ saṃyamamāgatam | vindhyakhāta ivonmattaṃ gajaṃ yuktivaśīkṛtam

5.54.40

शरन्नभोवदासाद्य निर्मलामतिसौम्यताम् । जहार परिपूर्णाब्धेर्निर्वातस्याचलां श्रियम्

śarannabhovadāsādya nirmalāmatisaumyatām | jahāra paripūrṇābdhernirvātasyācalāṃ śriyam

दुधावातिविकल्पौघान्प्रतिभासमुपेयुषः । पुरः परिस्फुरद्रूपान्मशकानिव मारुतः

dudhāvātivikalpaughānpratibhāsamupeyuṣaḥ | puraḥ parisphuradrūpānmaśakāniva mārutaḥ

आगच्छतो यथाकामं प्रतिभासान्पुनः पुनः । अच्छिनन्मनसा शूरः खङ्गेनेव रणे रिपून्

āgacchato yathākāmaṃ pratibhāsānpunaḥ punaḥ | acchinanmanasā śūraḥ khaṅgeneva raṇe ripūn

विकल्पौघे परालूने सोऽपश्यद्धदयाम्बरे । तमच्छन्नविवेकार्कं लोलकज्जलमेचकम्

vikalpaughe parālūne so'paśyaddhadayāmbare | tamacchannavivekārkaṃ lolakajjalamecakam

तमप्युन्मार्जयामास सम्यक्स्वान्तविवस्वता । सम्यग्ज्ञानोदितेनाशु पवनेनेव कज्जलम्

tamapyunmārjayāmāsa samyaksvāntavivasvatā | samyagjñānoditenāśu pavaneneva kajjalam

तमस्युपरते कान्तं तेजःपुञ्जं ददर्श सः । शार्वरे तिमिरे शान्ते प्रातःसंध्यामिवाम्बुजम्

tamasyuparate kāntaṃ tejaḥpuñjaṃ dadarśa saḥ | śārvare timire śānte prātaḥsaṃdhyāmivāmbujam

तल्लुलाव स्थलाब्जानां वनं बाल इव द्विपः । अपिबच्चाप्यसृक्पूरं वेताल इव वेगतः

tallulāva sthalābjānāṃ vanaṃ bāla iva dvipaḥ | apibaccāpyasṛkpūraṃ vetāla iva vegataḥ

तेजस्युपरते तस्य घूर्णमानं मनो मुनेः । निशाब्जवदगान्निद्रा लोलं क्षीबवदेव वा

tejasyuparate tasya ghūrṇamānaṃ mano muneḥ | niśābjavadagānnidrā lolaṃ kṣībavadeva vā

मेघमालामिव मरुद्व्यालो नीलाब्जिनीमिव । यामिनीमिव तीक्ष्णांशुस्तामप्याशु लुलाव सः

meghamālāmiva marudvyālo nīlābjinīmiva | yāminīmiva tīkṣṇāṃśustāmapyāśu lulāva saḥ

निद्राव्यपगमे तस्य भावयामास तन्मनः । व्योमश्यामलदृग्जन्तुर्नभसीव शिखण्डकान्

nidrāvyapagame tasya bhāvayāmāsa tanmanaḥ | vyomaśyāmaladṛgjanturnabhasīva śikhaṇḍakān

5.54.50

पयोद इव तापिच्छं नीहारमिव मारुतः । दीपस्तम इवाच्छात्म तदप्याशु ममार्ज सः

payoda iva tāpicchaṃ nīhāramiva mārutaḥ | dīpastama ivācchātma tadapyāśu mamārja saḥ

व्योमसंविदि नष्टायां मूढं तस्याभवन्मनः । निद्रायां तु विलीनायां मैरेयमदवानिव

vyomasaṃvidi naṣṭāyāṃ mūḍhaṃ tasyābhavanmanaḥ | nidrāyāṃ tu vilīnāyāṃ maireyamadavāniva

मोहमप्येष मनसस्तं ममार्ज महाशयः । यामिनीजनितं जाड्यं भुवनादिव भास्करः

mohamapyeṣa manasastaṃ mamārja mahāśayaḥ | yāminījanitaṃ jāḍyaṃ bhuvanādiva bhāskaraḥ

ततस्तेजस्तमोनिद्रामोहादिपरिवर्जितम् । कामप्यवस्थामासाद्य विशश्राम मनः क्षणम्

tatastejastamonidrāmohādiparivarjitam | kāmapyavasthāmāsādya viśaśrāma manaḥ kṣaṇam

विश्रम्याशु पपाताङ्ग संविदं विश्वरूपिणीम् । सेतुरुद्धं सरोवारि प्रतीपं स्वमिवास्पदम्

viśramyāśu papātāṅga saṃvidaṃ viśvarūpiṇīm | seturuddhaṃ sarovāri pratīpaṃ svamivāspadam

चिरानुसंधानवशात्स्वदनाच्च स्वसंविदः । ततश्चिन्मयतामागाद्धेम नूपुरतामिव

cirānusaṃdhānavaśātsvadanācca svasaṃvidaḥ | tataścinmayatāmāgāddhema nūpuratāmiva

चित्तत्वमथ संत्यज्य चित्तं चित्तत्त्वतां गतम् । अन्यदेव बभूवाशु पङ्कः कुम्भस्थितो यथा

cittatvamatha saṃtyajya cittaṃ cittattvatāṃ gatam | anyadeva babhūvāśu paṅkaḥ kumbhasthito yathā

चेत्यं संत्यज्य चिच्छुद्धा चित्सामान्यमथाययौ । त्यक्तवीच्यादिभेदोऽब्धिर्वाःसामान्यमिवैकधीः

cetyaṃ saṃtyajya cicchuddhā citsāmānyamathāyayau | tyaktavīcyādibhedo'bdhirvāḥsāmānyamivaikadhīḥ

त्यक्तभूतौघमननं ततो विश्वंभरं महत् । चिदाकाशं ततः शुद्धं सोऽभवद्बोधमागतः

tyaktabhūtaughamananaṃ tato viśvaṃbharaṃ mahat | cidākāśaṃ tataḥ śuddhaṃ so'bhavadbodhamāgataḥ

तत्र प्रापदथानन्दं दृश्यदर्शनवर्जितम् । अनन्तमुत्तमास्वादं रसायनमिवार्णवम्

tatra prāpadathānandaṃ dṛśyadarśanavarjitam | anantamuttamāsvādaṃ rasāyanamivārṇavam

5.54.60

शरीरात्समवेतोऽसौ कामप्यवनिमागतः । सत्तासामान्यरूपात्मा बभूवानन्दसागरः

śarīrātsamaveto'sau kāmapyavanimāgataḥ | sattāsāmānyarūpātmā babhūvānandasāgaraḥ

द्विजचेतनहंसोऽसावानन्दसरसि स्थितः । अतिष्ठच्छरदच्छे खे कलापूर्ण इवोडुपः

dvijacetanahaṃso'sāvānandasarasi sthitaḥ | atiṣṭhaccharadacche khe kalāpūrṇa ivoḍupaḥ

बभूवावातदीपाभो लिपिकर्मार्पितोपमः । वीतवीच्यम्बुधिप्रख्यो वृष्टमूकाम्बुदस्थितिः

babhūvāvātadīpābho lipikarmārpitopamaḥ | vītavīcyambudhiprakhyo vṛṣṭamūkāmbudasthitiḥ

अथैतस्मिन्महालोके तिष्ठन्नुद्दालकश्चिरम् । अपश्यद्व्योमगान्सिद्धानमरानपि भूरिशः

athaitasminmahāloke tiṣṭhannuddālakaściram | apaśyadvyomagānsiddhānamarānapi bhūriśaḥ

आगतानि विचित्राणि सिद्धिजालानि चाभितः । शक्रार्कपददातॄणि नीरन्ध्राण्यप्सरोगणैः

āgatāni vicitrāṇi siddhijālāni cābhitaḥ | śakrārkapadadātṝṇi nīrandhrāṇyapsarogaṇaiḥ

तानि नादरयांचक्रे सिद्धिवृन्दानि स द्विजः । गम्भीरमतिरक्षुब्धो विलासानिव शैशवान्

tāni nādarayāṃcakre siddhivṛndāni sa dvijaḥ | gambhīramatirakṣubdho vilāsāniva śaiśavān

सिद्धिसार्थमनादृत्य तस्मिन्नानन्दमन्दिरे । अतिष्ठदथ षण्मासान्दिक्तटेऽर्क इवोत्तरे

siddhisārthamanādṛtya tasminnānandamandire | atiṣṭhadatha ṣaṇmāsāndiktaṭe'rka ivottare

जीवन्मुक्तपदं तत्तद्यावत्संप्राप्तवान्द्विजः । तत्र सिद्धाः सुराः साध्याः स्थिता ब्रह्महरादयः

jīvanmuktapadaṃ tattadyāvatsaṃprāptavāndvijaḥ | tatra siddhāḥ surāḥ sādhyāḥ sthitā brahmaharādayaḥ

आनन्दे परिणामित्वादनानन्दपदं गतः । नानन्दे न निरानन्दे ततस्तत्संविदाबभौ

ānande pariṇāmitvādanānandapadaṃ gataḥ | nānande na nirānande tatastatsaṃvidābabhau

क्षणं वर्षसहस्रं वा तत्र लब्ध्वा स्थितिं मनः । रतिमेति न भोगौघे दृष्टस्वर्ग इवावनौ

kṣaṇaṃ varṣasahasraṃ vā tatra labdhvā sthitiṃ manaḥ | ratimeti na bhogaughe dṛṣṭasvarga ivāvanau

5.54.70

तत्पदं सा गतिः शान्ता तच्छ्रेयः शाश्वतं शिवम् । तत्र विश्रान्तिमाप्तस्य भूयो नो बाधते भ्रमः

tatpadaṃ sā gatiḥ śāntā tacchreyaḥ śāśvataṃ śivam | tatra viśrāntimāptasya bhūyo no bādhate bhramaḥ

तत्पदं साधवः प्राप्य दृश्यदृष्टिमिमां पुनः । नायान्ति खदिरोद्यानं लब्धचैत्ररथा इव

tatpadaṃ sādhavaḥ prāpya dṛśyadṛṣṭimimāṃ punaḥ | nāyānti khadirodyānaṃ labdhacaitrarathā iva

तां महानन्दपदवीं चित्तादासाद्य देहिनः । दृश्यं न बहु मन्यन्ते राजानो दीनतामिव

tāṃ mahānandapadavīṃ cittādāsādya dehinaḥ | dṛśyaṃ na bahu manyante rājāno dīnatāmiva

चेतस्तत्पदविश्रान्तं बुद्धं दृश्यदशां प्रति । कदर्थाद्बोधमायाति नायात्येवाथवानघ

cetastatpadaviśrāntaṃ buddhaṃ dṛśyadaśāṃ prati | kadarthādbodhamāyāti nāyātyevāthavānagha

उद्दालकोऽत्र षण्मासान्दूरोत्सारितसिद्धिभूः । उषित्वोन्मिषितोम्भोदकोशादर्को मधाविव

uddālako'tra ṣaṇmāsāndūrotsāritasiddhibhūḥ | uṣitvonmiṣitombhodakośādarko madhāviva

ददर्श संप्रबुद्धात्मा पुनः परमतेजसः । प्रणामलालसाः स्निग्धाश्चन्द्रविम्बवपुर्धराः

dadarśa saṃprabuddhātmā punaḥ paramatejasaḥ | praṇāmalālasāḥ snigdhāścandravimbavapurdharāḥ

रमणीर्गौरमन्दाररेणुभ्रमरचामराः । स्फुरत्पताकापटला द्युविमानपरम्पराः

ramaṇīrgauramandārareṇubhramaracāmarāḥ | sphuratpatākāpaṭalā dyuvimānaparamparāḥ

अस्मदादीन्मुनीन्दर्भपवित्राङ्ककराम्बुजान् । विद्याधरीभिर्वलितान्विद्याधरपतीनपि

asmadādīnmunīndarbhapavitrāṅkakarāmbujān | vidyādharībhirvalitānvidyādharapatīnapi

ते तमूचुर्महात्मानमुद्दालकमुनिं तथा । प्रसादेन प्रणामान्नो भगवन्नवलोकय

te tamūcurmahātmānamuddālakamuniṃ tathā | prasādena praṇāmānno bhagavannavalokaya

आरुह्येदं विमानं त्वमेहि त्रैविष्टपं पुरम् । स्वर्ग एव हि सीमान्तो जगत्संभोगसंपदाम्

āruhyedaṃ vimānaṃ tvamehi traiviṣṭapaṃ puram | svarga eva hi sīmānto jagatsaṃbhogasaṃpadām

5.54.80

आकल्पमुचितान्भुङ्क्ष्व भोगानभिमतान्विभो । स्वर्गादिफलभोगार्थमेवाशेषतपःक्रियाः

ākalpamucitānbhuṅkṣva bhogānabhimatānvibho | svargādiphalabhogārthamevāśeṣatapaḥkriyāḥ

हारचामरधारिण्यो विद्याधरवराङ्गनाः । पश्येमास्त्वमुपासीनाः करिण्यः करिणं यथा

hāracāmaradhāriṇyo vidyādharavarāṅganāḥ | paśyemāstvamupāsīnāḥ kariṇyaḥ kariṇaṃ yathā

कामो धर्मार्थयोः सारः कामसाराः सुयोषितः । वसन्त इव मञ्जर्यः स्वर्ग एव भवन्ति ताः

kāmo dharmārthayoḥ sāraḥ kāmasārāḥ suyoṣitaḥ | vasanta iva mañjaryaḥ svarga eva bhavanti tāḥ

एवं कथयतः सर्वानतिथीनित्यसौ मुनिः । परिपूज्य यथान्यायमतिष्ठद्गतसंभ्रमम्

evaṃ kathayataḥ sarvānatithīnityasau muniḥ | paripūjya yathānyāyamatiṣṭhadgatasaṃbhramam

नाभ्यनन्दन्न तत्याज तां विभूतिं स धीरधीः । भो सिद्धा व्रजतेत्युक्त्वा स्वव्यापारपरोऽभवत्

nābhyanandanna tatyāja tāṃ vibhūtiṃ sa dhīradhīḥ | bho siddhā vrajatetyuktvā svavyāpāraparo'bhavat

अथ स्वधर्मनिरतं भोगेष्वरतिमागतम् । तमुपास्य ययुः सिद्धा दिनैः कतिपयैः स्वयम्

atha svadharmanirataṃ bhogeṣvaratimāgatam | tamupāsya yayuḥ siddhā dinaiḥ katipayaiḥ svayam

जीवन्मुक्तः स च मुनिर्विजहार यथासुखम् । यावदिच्छं वनान्तेषु मुनीनामाश्रमेषु च

jīvanmuktaḥ sa ca munirvijahāra yathāsukham | yāvadicchaṃ vanānteṣu munīnāmāśrameṣu ca

मेरुमन्दरकैलासहिमवद्विन्ध्यसानुषु । द्वीपोपवनदिक्कुञ्जजङ्गलारण्यभूमिषु

merumandarakailāsahimavadvindhyasānuṣu | dvīpopavanadikkuñjajaṅgalāraṇyabhūmiṣu

ततःप्रभृति संप्राप्तपदमुद्दालको द्विजः । गुहासु गिरिकुक्षीणामवसद्ध्यानलीलया

tataḥprabhṛti saṃprāptapadamuddālako dvijaḥ | guhāsu girikukṣīṇāmavasaddhyānalīlayā

कदाचिदह्ना मासेन कदाचिद्वत्सरेण च । कदाचिद्वत्सरौघेण ध्यानासक्तो व्यबुध्यत

kadācidahnā māsena kadācidvatsareṇa ca | kadācidvatsaraugheṇa dhyānāsakto vyabudhyata

5.54.90

उद्दालकस्तदारभ्य व्यवहारपरोऽपि सन् । सुसमाहित एवासौ चित्तत्त्वैकत्वमागतः

uddālakastadārabhya vyavahāraparo'pi san | susamāhita evāsau cittattvaikatvamāgataḥ

चित्तत्त्वैकघनाभ्यासान्महाचित्त्वमुपेत्य सः । बभूव सर्वत्र समस्तेजः सौरमिवावनौ

cittattvaikaghanābhyāsānmahācittvamupetya saḥ | babhūva sarvatra samastejaḥ sauramivāvanau

चित्सामान्यचिराभ्यासात्सत्तासामान्यमेत्य सः । दृश्येऽस्मिंश्चित्ररविवन्नास्तमायान्न चोदयम्

citsāmānyacirābhyāsātsattāsāmānyametya saḥ | dṛśye'smiṃścitraravivannāstamāyānna codayam

शमपरपदलाभप्राप्तिसंशान्तचेता गलितजननपाशः क्षीणसंदेहदोलः । शरदि खमिव शान्तं व्याततं चोर्जितं च स्फुटममलमचेतस्तद्वपुः संबभार

śamaparapadalābhaprāptisaṃśāntacetā galitajananapāśaḥ kṣīṇasaṃdehadolaḥ | śaradi khamiva śāntaṃ vyātataṃ corjitaṃ ca sphuṭamamalamacetastadvapuḥ saṃbabhāra

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे उद्दालकविश्रान्तिर्नाम चतुःपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakaviśrāntirnāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५५

श्रीराम उवाच । आत्मज्ञानदिनैकार्क मत्संशयतृणानल । अज्ञानदाहशीतांशो सत्तासामान्यमीश किम्

śrīrāma uvāca | ātmajñānadinaikārka matsaṃśayatṛṇānala | ajñānadāhaśītāṃśo sattāsāmānyamīśa kim

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदा संक्षीयते चित्तमभावात्यन्तभावनात् । चित्सामान्यस्वरूपस्य सत्तासामान्यता तदा

śrīvasiṣṭha uvāca | yadā saṃkṣīyate cittamabhāvātyantabhāvanāt | citsāmānyasvarūpasya sattāsāmānyatā tadā

नूनं चेत्यांशरहिता चिद्यदात्मनि लीयते । असद्रूपवदत्यच्छा सत्तासामान्यता तदा

nūnaṃ cetyāṃśarahitā cidyadātmani līyate | asadrūpavadatyacchā sattāsāmānyatā tadā

यदा सर्वमिदं किंचित्सबाह्याभ्यन्तरात्मकम् । अपलप्य वसेच्चेतः सत्तासामान्यता तदा

yadā sarvamidaṃ kiṃcitsabāhyābhyantarātmakam | apalapya vaseccetaḥ sattāsāmānyatā tadā

यदा सर्वाणि दृश्यानि सत्तासामान्यवेदनम् । स्वरूपेण स्वरूपाभं सत्तासामान्यता तदा

yadā sarvāṇi dṛśyāni sattāsāmānyavedanam | svarūpeṇa svarūpābhaṃ sattāsāmānyatā tadā

कूर्मोऽङ्गानीव दृश्यानि लीयन्ते स्वात्मनात्मनि । अभावितान्येव यदा सत्तासामान्यता तदा

kūrmo'ṅgānīva dṛśyāni līyante svātmanātmani | abhāvitānyeva yadā sattāsāmānyatā tadā

दृष्टिरेषा हि परमा सदेहादेहयोः सदा । मुक्तयोः संभवत्येव तुर्यातीतपदोपमा

dṛṣṭireṣā hi paramā sadehādehayoḥ sadā | muktayoḥ saṃbhavatyeva turyātītapadopamā

व्युत्थितस्य भवत्येषा समाधिस्थस्य चानघ । ज्ञस्य केवलमज्ञस्य न भवत्येव बोधजा

vyutthitasya bhavatyeṣā samādhisthasya cānagha | jñasya kevalamajñasya na bhavatyeva bodhajā

अस्यां दृशि स्थिताः सर्वे जीवन्मुक्ता महाशयाः । सिद्धा रसा इव भुवि व्योमवीथ्यामिवानिलाः

asyāṃ dṛśi sthitāḥ sarve jīvanmuktā mahāśayāḥ | siddhā rasā iva bhuvi vyomavīthyāmivānilāḥ

अस्मत्प्रभृतयः सर्वे नारदाद्याश्च राघव । ब्रह्मविष्ण्वीश्वराद्याश्च दृष्टावस्यां व्यवस्थिताः

asmatprabhṛtayaḥ sarve nāradādyāśca rāghava | brahmaviṣṇvīśvarādyāśca dṛṣṭāvasyāṃ vyavasthitāḥ

एतामालम्ब्य पदवीं समस्तभयनाशिनीम् । उद्दालकोऽसाववसद्यावदिच्छं जगद्गृहे

etāmālambya padavīṃ samastabhayanāśinīm | uddālako'sāvavasadyāvadicchaṃ jagadgṛhe

अथ कालेन बहुना बुद्धिस्तस्य बभूव ह । विदेहमुक्तस्तिष्ठामि देहं त्यक्त्वेति निश्चला

atha kālena bahunā buddhistasya babhūva ha | videhamuktastiṣṭhāmi dehaṃ tyaktveti niścalā

एवं चिन्तितवानद्रेर्गुहायां पल्लवासने । बद्धपद्मासनस्तस्थावर्धोन्मीलितलोचनः

evaṃ cintitavānadrerguhāyāṃ pallavāsane | baddhapadmāsanastasthāvardhonmīlitalocanaḥ

संयम्य गुदसंरोधाद्द्वाराणि नव चेतसः । मात्रास्पर्शान्विचिन्वानो भावितस्वाङ्गचिद्धनः

saṃyamya gudasaṃrodhāddvārāṇi nava cetasaḥ | mātrāsparśānvicinvāno bhāvitasvāṅgaciddhanaḥ

संरुद्धप्राणपवनः समसंस्थानकन्धरः । तालुमूलतलालग्नजिह्वामूलो लसन्मुखः

saṃruddhaprāṇapavanaḥ samasaṃsthānakandharaḥ | tālumūlatalālagnajihvāmūlo lasanmukhaḥ

न बहिर्नान्तरे नाधो नोर्ध्वे नार्थे न शून्यके । संयोजितमनोदृष्टिर्दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन्

na bahirnāntare nādho nordhve nārthe na śūnyake | saṃyojitamanodṛṣṭirdantairdantānasaṃspṛśan

प्राणप्रवाहसंरोधसमः स्वच्छाननच्छविः । अङ्ग चित्संविदुत्तानरोमकण्टकिताङ्गभूः

prāṇapravāhasaṃrodhasamaḥ svacchānanacchaviḥ | aṅga citsaṃviduttānaromakaṇṭakitāṅgabhūḥ

अङ्गचित्संविदाभ्यासाच्चित्सामान्यमुपाददे । तदभ्यासादवापान्तरानन्दस्पन्दमुत्तमम्

aṅgacitsaṃvidābhyāsāccitsāmānyamupādade | tadabhyāsādavāpāntarānandaspandamuttamam

तदास्वादनतो लीनचित्सामान्यदशाक्रमम् । विश्वंभरमनन्तात्म सत्तासामान्यमाययौ

tadāsvādanato līnacitsāmānyadaśākramam | viśvaṃbharamanantātma sattāsāmānyamāyayau

तस्थौ समसमाभोगः परां विश्रान्तिमागतः । अनानन्दसमानन्दमुग्धमुग्धमुखद्युतिः

tasthau samasamābhogaḥ parāṃ viśrāntimāgataḥ | anānandasamānandamugdhamugdhamukhadyutiḥ

संशान्तानन्दपुलकः पदं प्राप्यामलं गतः । चिरकालपरिक्षीणमननादिभवभ्रमः

saṃśāntānandapulakaḥ padaṃ prāpyāmalaṃ gataḥ | cirakālaparikṣīṇamananādibhavabhramaḥ

बभूव स महासत्त्वो लिपिकर्मार्पितोपमः । समः कलावपूर्णेन शरदच्छाम्बरेन्दुना

babhūva sa mahāsattvo lipikarmārpitopamaḥ | samaḥ kalāvapūrṇena śaradacchāmbarendunā

उपशशाम शनैर्दिवसैरसौ कतिपयैः स्वपदे विमलात्मनि । तरुरसः शरदन्त इवामले रविकरौजसि जन्मदशातिगः

upaśaśāma śanairdivasairasau katipayaiḥ svapade vimalātmani | tarurasaḥ śaradanta ivāmale ravikaraujasi janmadaśātigaḥ

गतसकलविकल्पो निर्विकारोऽभिरामः सकलमलविलासोपाधिनिर्मुक्तमूर्तिः । विगलितसुखमाद्यं तत्सुखं प्राप यस्मिं- स्तृणमिव जलराशावूह्यते शक्रलक्ष्मीः

gatasakalavikalpo nirvikāro'bhirāmaḥ sakalamalavilāsopādhinirmuktamūrtiḥ | vigalitasukhamādyaṃ tatsukhaṃ prāpa yasmiṃ- stṛṇamiva jalarāśāvūhyate śakralakṣmīḥ

अपरिमितनभोन्तर्व्यापिदिग्व्यापि पूर्णं भुवनभरणशीलं भूरिभव्योपसेव्यम् । कथनगुणमतीतं सत्यमानन्दमाद्यं परमसुखमनन्तं ब्राह्मणोऽसौ बभूव

aparimitanabhontarvyāpidigvyāpi pūrṇaṃ bhuvanabharaṇaśīlaṃ bhūribhavyopasevyam | kathanaguṇamatītaṃ satyamānandamādyaṃ paramasukhamanantaṃ brāhmaṇo'sau babhūva

गतवति पदमाद्यं चेतसि स्वच्छभावं द्विजतनुरथ मासैः सोपविष्टैव षड्भिः । रविकरपरितप्ता वातभांकाररम्या तनुतरुभुजतन्त्री शैलवीणा बभूव

gatavati padamādyaṃ cetasi svacchabhāvaṃ dvijatanuratha māsaiḥ sopaviṣṭaiva ṣaḍbhiḥ | ravikaraparitaptā vātabhāṃkāraramyā tanutarubhujatantrī śailavīṇā babhūva

अथ बहुतरकालेनैतदद्रेर्भुवं ता- मुपययुरगकन्याऽसंयुता मातरः खात् । अभिमतफलसिद्ध्यौ संयुता एव सर्वा अनलमिव शिखानां पङ्क्तयः पिङ्गकेश्यः

atha bahutarakālenaitadadrerbhuvaṃ tā- mupayayuragakanyā'saṃyutā mātaraḥ khāt | abhimataphalasiddhyau saṃyutā eva sarvā analamiva śikhānāṃ paṅktayaḥ piṅgakeśyaḥ

दिनकरकरशुष्कं विप्रकंकालकं त ज्झटिति मुकुटकोटौ खड्गखट्वाङ्गमध्ये । सकलविबुधवन्द्या खिंखिनी देवदेवी निशि नवतरवृत्ताकान्तकान्तिं चकार

dinakarakaraśuṣkaṃ viprakaṃkālakaṃ ta jjhaṭiti mukuṭakoṭau khaḍgakhaṭvāṅgamadhye | sakalavibudhavandyā khiṃkhinī devadevī niśi navataravṛttākāntakāntiṃ cakāra

इत्युद्दालकदेहकं सुविलसन्मायूरबर्हव्रज- व्यालोलाब्दलवे नवैर्विवलिते मन्दारमालागणैः । शेते खिंखिनिका महाभगवती लीलाललामे लता- जाले भृङ्ग इवान्तपुष्पपटले पश्चादुपागच्छति

ityuddālakadehakaṃ suvilasanmāyūrabarhavraja- vyālolābdalave navairvivalite mandāramālāgaṇaiḥ | śete khiṃkhinikā mahābhagavatī līlālalāme latā- jāle bhṛṅga ivāntapuṣpapaṭale paścādupāgacchati

एषोद्दालकचित्तवृत्तिकलनावल्ली विवेकस्फुर- त्स्वानन्दप्रविकासभासिकुसुमा हृत्कानने विस्तृता ।। रूढा यस्य कदाचिदेव विहरन्नप्येव सच्छायया नासावेति वियोगमेति सफलेनोच्चैस्तरां संगमम्

eṣoddālakacittavṛttikalanāvallī vivekasphura- tsvānandapravikāsabhāsikusumā hṛtkānane vistṛtā || rūḍhā yasya kadācideva viharannapyeva sacchāyayā nāsāveti viyogameti saphalenoccaistarāṃ saṃgamam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते भो० उपशमप्रकरणे उद्दालकनिर्वाणं नाम पञ्चपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte bho0 upaśamaprakaraṇe uddālakanirvāṇaṃ nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५६

षट्पञ्चाशः सर्गः

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । क्रमेणानेन विहरन्विचार्यात्मानमात्मना । विश्रान्तिमेहि वितते पदे पद्मदलेक्षण

śrīvasiṣṭha uvāca | krameṇānena viharanvicāryātmānamātmanā | viśrāntimehi vitate pade padmadalekṣaṇa

शास्त्रार्थगुरुचेतोभिस्तावत्तावद्विचार्यते । सर्वदृश्यक्षयाभ्यासाद्यावदासाद्यते पदम्

śāstrārthagurucetobhistāvattāvadvicāryate | sarvadṛśyakṣayābhyāsādyāvadāsādyate padam

वैराग्याभ्यासशास्त्रार्थप्रज्ञागुरुमयक्रमैः । पदमासाद्यते पुण्यं प्रज्ञयैवैकयाथवा

vairāgyābhyāsaśāstrārthaprajñāgurumayakramaiḥ | padamāsādyate puṇyaṃ prajñayaivaikayāthavā

संप्रबोधवती तीक्ष्णा कलङ्करहिता मतिः । सर्वसामग्र्यहीनापि पदं प्राप्नोति शाश्वतम्

saṃprabodhavatī tīkṣṇā kalaṅkarahitā matiḥ | sarvasāmagryahīnāpi padaṃ prāpnoti śāśvatam

श्रीराम उवाच । भगवन्भूतभव्येश कश्चिज्जातसमाधिकः । प्रबुद्ध इव विश्रान्तो व्यवहारपरोऽपि सन्

śrīrāma uvāca | bhagavanbhūtabhavyeśa kaścijjātasamādhikaḥ | prabuddha iva viśrānto vyavahāraparo'pi san

कश्चिदेकान्तमाश्रित्य समाधिनियतः स्थितः । तयोस्तु कतरः श्रेयानिति मे भगवन्वद

kaścidekāntamāśritya samādhiniyataḥ sthitaḥ | tayostu kataraḥ śreyāniti me bhagavanvada

श्रीवसिष्ठ उवाच । इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तःशीतलता यासौ समाधिरिति कथ्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | imaṃ guṇasamāhāramanātmatvena paśyataḥ | antaḥśītalatā yāsau samādhiriti kathyate

दृश्यैर्मनसि संबन्ध इति निश्चित्य शीतलः । कश्चित्संव्यवहारस्थः कश्चिद्ध्याने व्यवस्थितः

dṛśyairmanasi saṃbandha iti niścitya śītalaḥ | kaścitsaṃvyavahārasthaḥ kaściddhyāne vyavasthitaḥ

द्वावेतौ राम सुखितावन्तश्चेत्परिशीतलौ । अन्तःशीतलता या स्यात्तदनन्ततपःफलम्

dvāvetau rāma sukhitāvantaścetpariśītalau | antaḥśītalatā yā syāttadanantatapaḥphalam

समाधिस्थानकस्थस्य चेतश्चेद्वृत्तिचञ्चलम् । तत्तस्य तत्समाधानं सममुन्मत्तताण्डवैः

samādhisthānakasthasya cetaścedvṛtticañcalam | tattasya tatsamādhānaṃ samamunmattatāṇḍavaiḥ

उन्मत्तताण्डवस्थस्य चेतश्चेत्क्षीणवासनम् । तदस्योन्मत्तवृत्तं तत्समं बुद्धसमाधिना

unmattatāṇḍavasthasya cetaścetkṣīṇavāsanam | tadasyonmattavṛttaṃ tatsamaṃ buddhasamādhinā

व्यवहारी प्रबुद्धो यः प्रबुद्धो यो वने स्थितः । द्वावेतौ सुसमौ नूनमसंदेहं पदं गतौ

vyavahārī prabuddho yaḥ prabuddho yo vane sthitaḥ | dvāvetau susamau nūnamasaṃdehaṃ padaṃ gatau

अकर्तृ कुर्वदप्येतच्चेतः प्रतनुवासनम् । दूरं गतमना जन्तुः कथासंश्रवणे यथा

akartṛ kurvadapyetaccetaḥ pratanuvāsanam | dūraṃ gatamanā jantuḥ kathāsaṃśravaṇe yathā

अकुर्वदपि कर्तेव चेतः प्रघनवासनम् । निस्पन्दाङ्गमपि स्वप्ने श्वभ्रपातस्थिताविव

akurvadapi karteva cetaḥ praghanavāsanam | nispandāṅgamapi svapne śvabhrapātasthitāviva

चेतसो यदकर्तृत्वं तत्समाधानमुत्तमम् । तं विद्धि केवलीभावं सा शुभा निर्वृतिः परा

cetaso yadakartṛtvaṃ tatsamādhānamuttamam | taṃ viddhi kevalībhāvaṃ sā śubhā nirvṛtiḥ parā

चेतश्चलाचलत्वेन परम कारणं स्मृतम् । ध्यानाध्यानदृशोस्तेन तदेवानङ्कुरं कुरु

cetaścalācalatvena parama kāraṇaṃ smṛtam | dhyānādhyānadṛśostena tadevānaṅkuraṃ kuru

अवासनं स्थिरं प्रोक्तं मनोध्यानं तदेव तु । स एव केवलीभावः शान्ततैव च सा सदा

avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ manodhyānaṃ tadeva tu | sa eva kevalībhāvaḥ śāntataiva ca sā sadā

तनुवासनमत्युच्चैः पदायोद्यतमुच्यते । अवासनं मनो कर्तृपदं तस्मादवाप्यते

tanuvāsanamatyuccaiḥ padāyodyatamucyate | avāsanaṃ mano kartṛpadaṃ tasmādavāpyate

घनवासनमेतत्तु चेतः कर्तृत्वभाजनम् । सर्वदुःखप्रदं तस्माद्वासनां तनुतां नयेत्

ghanavāsanametattu cetaḥ kartṛtvabhājanam | sarvaduḥkhapradaṃ tasmādvāsanāṃ tanutāṃ nayet

प्रशान्तजगदास्थोऽन्तर्वीतशोकभयैषणः । स्वस्थो भवति येनात्मा स समाधिरिति स्मृतः

praśāntajagadāstho'ntarvītaśokabhayaiṣaṇaḥ | svastho bhavati yenātmā sa samādhiriti smṛtaḥ

चेतसा संपरित्यज्य सर्वभावात्मभावनाम् । यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं तथा शैले गृहेऽथवा

cetasā saṃparityajya sarvabhāvātmabhāvanām | yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ tathā śaile gṛhe'thavā

गृहमेव गृहस्थानां सुसमाहितचेतसाम् । शान्ताहंकृतिदोषाणां विजनावनभूमयः

gṛhameva gṛhasthānāṃ susamāhitacetasām | śāntāhaṃkṛtidoṣāṇāṃ vijanāvanabhūmayaḥ

अरण्यसदने तुल्ये समाहितमनोदृशाम् । भवतामिह भूतानां भूतानां महतामिव

araṇyasadane tulye samāhitamanodṛśām | bhavatāmiha bhūtānāṃ bhūtānāṃ mahatāmiva

शान्तचित्तमहाभ्रस्य जनज्वालोज्ज्वलान्यपि । नगराण्यपि शून्यानि वनान्यवनिपात्मज

śāntacittamahābhrasya janajvālojjvalānyapi | nagarāṇyapi śūnyāni vanānyavanipātmaja

वृत्तिमच्चित्तमत्तस्य विजनानि वनान्यपि । नगराणि महालोकपूर्णानि परवीरहन्

vṛttimaccittamattasya vijanāni vanānyapi | nagarāṇi mahālokapūrṇāni paravīrahan

व्युत्थितं चित्तमभ्येति भ्रमस्यान्तः सुषुप्तताम् । निर्वाणमेति निर्वाणं यथेच्छसि तथा कुरु

vyutthitaṃ cittamabhyeti bhramasyāntaḥ suṣuptatām | nirvāṇameti nirvāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

सर्वभावपदातीतं सर्वभावात्मकं च वा । यः पश्यति सदात्मानं स समाहित उच्यते

sarvabhāvapadātītaṃ sarvabhāvātmakaṃ ca vā | yaḥ paśyati sadātmānaṃ sa samāhita ucyate

ईहितानीहिते क्षीणे यस्यान्तर्वितताकृतेः । सर्वे भावाः समा यस्य स समाहित उच्यते

īhitānīhite kṣīṇe yasyāntarvitatākṛteḥ | sarve bhāvāḥ samā yasya sa samāhita ucyate

सदात्मना सदेवेदं जगत्पश्यति नो मनः । यथा स्वप्ने तथैवास्मिञ्जाग्रत्यपि जनेश्वर

sadātmanā sadevedaṃ jagatpaśyati no manaḥ | yathā svapne tathaivāsmiñjāgratyapi janeśvara

यथा विपणिकालोका विहरन्तोऽप्यसत्समाः । असंबन्धात्तथा ज्ञस्य ग्रामोपि विपिनोपमः

yathā vipaṇikālokā viharanto'pyasatsamāḥ | asaṃbandhāttathā jñasya grāmopi vipinopamaḥ

अन्तर्मुखमना नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रजन्नपि । पुरं जनपदं ग्राममरण्यमिव पश्यति

antarmukhamanā nityaṃ supto buddho vrajannapi | puraṃ janapadaṃ grāmamaraṇyamiva paśyati

सर्वमाकाशतामेति नित्यमन्तर्मुखस्थितेः । सर्वथानुपयोग्यत्वाद्भूताकुलमिदं जगत्

sarvamākāśatāmeti nityamantarmukhasthiteḥ | sarvathānupayogyatvādbhūtākulamidaṃ jagat

अन्तःशीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् । विज्वराणामिव नृणां भवत्याजीवितस्थितेः

antaḥśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat | vijvarāṇāmiva nṛṇāṃ bhavatyājīvitasthiteḥ

अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् । भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तद्वहिः स्थितम्

antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat | bhavatyakhilajantūnāṃ yadantastadvahiḥ sthitam

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिरिव स्थिताः

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahiriva sthitāḥ

वटधाना वट इव यदन्तःस्थं सदात्मनः । तद्बहिर्भासते भास्वद्विकासे पुष्पगन्धवत्

vaṭadhānā vaṭa iva yadantaḥsthaṃ sadātmanaḥ | tadbahirbhāsate bhāsvadvikāse puṣpagandhavat

न बहिष्ठं न चान्तःस्थं क्वचित्किंचन विद्यते । यद्यथा कचितं चित्त्वात्तत्तथा तत्त्वमुत्थितम्

na bahiṣṭhaṃ na cāntaḥsthaṃ kvacitkiṃcana vidyate | yadyathā kacitaṃ cittvāttattathā tattvamutthitam

आत्मतत्त्वान्तरं भाति बहिष्ट्वेन जगत्तया । कर्पूरमिव गन्धेन संकोचे प्रविकासि च

ātmatattvāntaraṃ bhāti bahiṣṭvena jagattayā | karpūramiva gandhena saṃkoce pravikāsi ca

आत्मैव स्फुरति स्फारं जगत्त्वेनाप्यहंतया । बाह्यत्वेनान्तरत्वेन स च नासन्न सन्विभुः

ātmaiva sphurati sphāraṃ jagattvenāpyahaṃtayā | bāhyatvenāntaratvena sa ca nāsanna sanvibhuḥ

बहिष्ठेनान्तरं बाह्यमन्तःस्थेनान्तरस्थितम् । यथाविदितमात्मायं स्वचित्तमनुपश्यति

bahiṣṭhenāntaraṃ bāhyamantaḥsthenāntarasthitam | yathāviditamātmāyaṃ svacittamanupaśyati

सबाह्याभ्यन्तरं शान्तमात्मनो भेदितं जगत् । अहन्त्वादिस्थिते भेदे भूरिभङ्गभयं तु तत्

sabāhyābhyantaraṃ śāntamātmano bheditaṃ jagat | ahantvādisthite bhede bhūribhaṅgabhayaṃ tu tat

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । कल्पादिरेव ज्वलितं सर्वमाधिहतात्मनः

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | kalpādireva jvalitaṃ sarvamādhihatātmanaḥ

यस्त्वात्मरतिरेवान्तः कुर्वन्कर्मेन्द्रियैः क्रियाः । न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते

yastvātmaratirevāntaḥ kurvankarmendriyaiḥ kriyāḥ | na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate

यः सर्वगतमात्मानं पश्यन्समुपशान्तधीः । न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते

yaḥ sarvagatamātmānaṃ paśyansamupaśāntadhīḥ | na śocati dhyāyati vā sa samāhita ucyate

स पूर्वापरपर्यन्तां यः पश्यञ्जागतीं गतिम् । दृष्टिष्वेतासु हसति स समाहित उच्यते

sa pūrvāparaparyantāṃ yaḥ paśyañjāgatīṃ gatim | dṛṣṭiṣvetāsu hasati sa samāhita ucyate

समे परेऽपि नाहंता न जगज्जन्मनो मयि । वीचिवृन्देष्विवातप्ता नाकाशे फलधातवः

same pare'pi nāhaṃtā na jagajjanmano mayi | vīcivṛndeṣvivātaptā nākāśe phaladhātavaḥ

यस्यान्तरस्थिताहन्त्वं न विभागादि नो मनः । न चेतनाचेतनत्वे सोऽस्ति नास्तीतरो जनः

yasyāntarasthitāhantvaṃ na vibhāgādi no manaḥ | na cetanācetanatve so'sti nāstītaro janaḥ

व्योमस्वच्छो बहिष्ठेहां सम्यगाचरतीह यः । हर्षामर्षविकारेषु काष्ठलोष्टसमः शमः

vyomasvaccho bahiṣṭhehāṃ samyagācaratīha yaḥ | harṣāmarṣavikāreṣu kāṣṭhaloṣṭasamaḥ śamaḥ

आत्मवत्सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वभावादेव न भयाद्यः पश्यति स पश्यति

ātmavatsarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭavat | svabhāvādeva na bhayādyaḥ paśyati sa paśyati

अर्थोऽतनुस्तनुर्वापि नासद्रूपेण चेत्यते । सद्रूपो नानुभूतोऽज्ञे न ज्ञेनैव न तत्तया

artho'tanustanurvāpi nāsadrūpeṇa cetyate | sadrūpo nānubhūto'jñe na jñenaiva na tattayā

ईदृशाशयसंपन्नो महासत्त्वपदं गतः । तिष्ठतूदेतु वा यातु मृतिमेतु न तत्स्थितिम्

īdṛśāśayasaṃpanno mahāsattvapadaṃ gataḥ | tiṣṭhatūdetu vā yātu mṛtimetu na tatsthitim

वसतूत्तमभोगाढ्ये स्वगृहे वा जनाकुले । सर्वभोगोज्झिताभोगे सुमहत्यथवा वने

vasatūttamabhogāḍhye svagṛhe vā janākule | sarvabhogojjhitābhoge sumahatyathavā vane

उद्दाममन्मथं पानतत्परो वापि नृत्यतु । सर्वसङ्गपरित्यागी सममायातु वा गिरौ

uddāmamanmathaṃ pānatatparo vāpi nṛtyatu | sarvasaṅgaparityāgī samamāyātu vā girau

चन्दनागुरुकर्पूरैर्वपुर्वा परिलिम्पतु । ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्वथवाऽनले

candanāgurukarpūrairvapurvā parilimpatu | jvālājaṭilavistāre nipatatvathavā'nale

पापं करोतु सुमहद्बहुलं पुण्यमेव च । अद्य वा मृतिमायातु कल्पान्तनिचयेन वा

pāpaṃ karotu sumahadbahulaṃ puṇyameva ca | adya vā mṛtimāyātu kalpāntanicayena vā

नासौ किंचिन्न तत्किंचित्कृतं तेन महात्मना । नासौ कलङ्कमाप्नोति हेम पङ्कगतं यथा

nāsau kiṃcinna tatkiṃcitkṛtaṃ tena mahātmanā | nāsau kalaṅkamāpnoti hema paṅkagataṃ yathā

संवित्पुरुषशब्दार्थैः स कलङ्कैः कलंक्यते । अहंत्वंवासनारूपैः शुक्तिकारजतोपमैः

saṃvitpuruṣaśabdārthaiḥ sa kalaṅkaiḥ kalaṃkyate | ahaṃtvaṃvāsanārūpaiḥ śuktikārajatopamaiḥ

समस्तवस्तुप्रशमात्सम्यग्ज्ञानाद्यथास्थितेः । स्वभावस्योपशान्तोन्तःकलङ्कोऽसत्तया स्वतः

samastavastupraśamātsamyagjñānādyathāsthiteḥ | svabhāvasyopaśāntontaḥkalaṅko'sattayā svataḥ

अहंत्ववासनानर्थप्रसूतेः संविदात्मनः । पुरुषस्य विचित्राणि सुखदुःखानि जन्मनि

ahaṃtvavāsanānarthaprasūteḥ saṃvidātmanaḥ | puruṣasya vicitrāṇi sukhaduḥkhāni janmani

रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्तेऽहिर्नेति निर्वृतिर्यथा । अहंत्वभावसंशान्तौ तथान्तः समता मता

rajjvāṃ sarpabhrame śānte'hirneti nirvṛtiryathā | ahaṃtvabhāvasaṃśāntau tathāntaḥ samatā matā

यत्करोति यदश्नाति यद्ददाति जुहोति वा । न तज्ज्ञस्य न तत्र ज्ञो मा करोतु करोतु वा

yatkaroti yadaśnāti yaddadāti juhoti vā | na tajjñasya na tatra jño mā karotu karotu vā

कर्मणास्ति न तस्यार्थो नार्थस्तस्यास्त्यकर्मणा । यथास्वभावावगमात्स आत्मन्येव संस्थितः

karmaṇāsti na tasyārtho nārthastasyāstyakarmaṇā | yathāsvabhāvāvagamātsa ātmanyeva saṃsthitaḥ

इच्छास्ततः समुद्यन्ति न मञ्जर्य इवोपलात् । याश्चोद्यन्ति च ताः सर्वाः स एवाप्स्विव वीचयः ।। सकलमिदमसावसौ च सर्वं जगदखिलं न विभागितात्र काचित् । परमपुरुषपावनैकरूपी स सदिति तत्सदकिंचिदेव नासौ

icchāstataḥ samudyanti na mañjarya ivopalāt | yāścodyanti ca tāḥ sarvāḥ sa evāpsviva vīcayaḥ || sakalamidamasāvasau ca sarvaṃ jagadakhilaṃ na vibhāgitātra kācit | paramapuruṣapāvanaikarūpī sa saditi tatsadakiṃcideva nāsau

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे ध्यानविचारो नाम षट्पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe dhyānavicāro nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५७

सप्तपञ्चाशः सर्गः

saptapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदात्ममरिचस्यान्तश्चित्त्वात्तीक्ष्णत्ववेदनम् । तदहंतादि भेदादि देशकालादि चेत्यतः

śrīvasiṣṭha uvāca | yadātmamaricasyāntaścittvāttīkṣṇatvavedanam | tadahaṃtādi bhedādi deśakālādi cetyataḥ

यदात्मलवणस्यान्तश्चित्त्वाल्लवणवेदनम् । तदहंतादि भेदादि देशकालादि मत्स्थितम्

yadātmalavaṇasyāntaścittvāllavaṇavedanam | tadahaṃtādi bhedādi deśakālādi matsthitam

स्वतो यदन्तरात्मेक्षोश्चित्त्वान्माधुर्यवेदनम् । तदहंतादि भेदादि जगत्तत्त्वादि जृम्भितम्

svato yadantarātmekṣościttvānmādhuryavedanam | tadahaṃtādi bhedādi jagattattvādi jṛmbhitam

स्वतो यदात्मदृषदश्चित्त्वात्काठिन्यवेदनम् । तदहंतादि भेदादि देशकालादितां गतम्

svato yadātmadṛṣadaścittvātkāṭhinyavedanam | tadahaṃtādi bhedādi deśakālāditāṃ gatam

स्वतो यदात्मशैलस्य ज्ञतया जाड्यवेदनम् । तदहंतादि भेदादि भुवनादीति संस्थितम्

svato yadātmaśailasya jñatayā jāḍyavedanam | tadahaṃtādi bhedādi bhuvanādīti saṃsthitam

स्वतो यदात्मतो यस्य चिद्द्रवत्वादिवर्तनम् । तदावर्ताद्यहंतादिभेदाद्याकारिता इव

svato yadātmato yasya ciddravatvādivartanam | tadāvartādyahaṃtādibhedādyākāritā iva

स्वतो यदात्मवृक्षस्य शाखादिस्तस्य वेदनम् । तदहंतादि भेदादि भुवनादीव सत्स्फुरत्

svato yadātmavṛkṣasya śākhādistasya vedanam | tadahaṃtādi bhedādi bhuvanādīva satsphurat

यदात्मगगनस्यान्तश्चित्त्वाच्छून्यत्ववेदनम् । तदहंतादि भेदादि भुवनादीति भावनम्

yadātmagaganasyāntaścittvācchūnyatvavedanam | tadahaṃtādi bhedādi bhuvanādīti bhāvanam

यदात्मगगनस्यान्तश्चित्त्वात्सौषिर्यवेदनम् । तदहंतादि भेदादि शरीरादि च दीपितम्

yadātmagaganasyāntaścittvātsauṣiryavedanam | tadahaṃtādi bhedādi śarīrādi ca dīpitam

स्वतो यदात्मकुड्यस्य नैरन्तर्यं निरन्तरम् । तदहंतादिभेदेन चित्ताद्वहिरिव स्थितम्

svato yadātmakuḍyasya nairantaryaṃ nirantaram | tadahaṃtādibhedena cittādvahiriva sthitam

स्वतो यदात्मसत्तायाश्चित्त्वात्सत्त्वैकवेदनम् । तदहंतादि भेदादि चेतनानीतिवत्स्थितम्

svato yadātmasattāyāścittvātsattvaikavedanam | tadahaṃtādi bhedādi cetanānītivatsthitam

अन्तरात्मप्रकाशस्य स्वतो यदवभासनम् । तदहंतादि चित्त्वादि जीव इत्येव वेद सः

antarātmaprakāśasya svato yadavabhāsanam | tadahaṃtādi cittvādi jīva ityeva veda saḥ

अन्तरस्ति यदात्मेन्दोश्चिद्रूपं चिद्रसायनम् । स्वत आस्वादितं तेन तदहंतादिनोदितम्

antarasti yadātmendościdrūpaṃ cidrasāyanam | svata āsvāditaṃ tena tadahaṃtādinoditam

परमात्मगुडस्यान्तर्यच्चित्स्वादूदयात्मकम् । तदेवास्वाद्यते तेन स्वतोऽहंतादि नान्तरे

paramātmaguḍasyāntaryaccitsvādūdayātmakam | tadevāsvādyate tena svato'haṃtādi nāntare

परमात्ममणेश्चित्त्वाद्यदन्तः कचनं स्वयम् । चेतनात्मपदे चान्तरहमित्यादि वेत्त्यसौ

paramātmamaṇeścittvādyadantaḥ kacanaṃ svayam | cetanātmapade cāntarahamityādi vettyasau

न च किंचन वेत्त्यन्तर्वेद्यस्यासंभवादिह । न चास्वादयति स्वादु स्वाद्यस्यासंभवादयम्

na ca kiṃcana vettyantarvedyasyāsaṃbhavādiha | na cāsvādayati svādu svādyasyāsaṃbhavādayam

न च किंचिच्चिनोत्यन्तश्चेत्यस्यासंभवे सति । विन्दते न च वा किंचिद्वेद्यस्यासंभवादसौ

na ca kiṃciccinotyantaścetyasyāsaṃbhave sati | vindate na ca vā kiṃcidvedyasyāsaṃbhavādasau

असदाभास एवात्मा अनन्तो भरिताकृतिः । स्थितः सदैवैकघनो महाशैल इवात्मनि

asadābhāsa evātmā ananto bharitākṛtiḥ | sthitaḥ sadaivaikaghano mahāśaila ivātmani

अनया तु वचोभङ्ग्या मया ते रघुनन्दन । नाहंतादिजगत्तादिभेदोस्तीति निदर्शितम्

anayā tu vacobhaṅgyā mayā te raghunandana | nāhaṃtādijagattādibhedostīti nidarśitam

न चित्तमस्ति नो चेता न जगत्तादिविभ्रमः । वृष्टमूकाम्बुदसितं शान्तं शाम्यति केवलम्

na cittamasti no cetā na jagattādivibhramaḥ | vṛṣṭamūkāmbudasitaṃ śāntaṃ śāmyati kevalam

यथावर्तादितामेति द्रवत्वाद्वारि वारिणि । तदाहंतादितामेति ज्ञप्ता ज्ञप्तौ ज्ञ आत्मनि

yathāvartāditāmeti dravatvādvāri vāriṇi | tadāhaṃtāditāmeti jñaptā jñaptau jña ātmani

यथा द्रवत्वं पयसि यथा स्पन्दः सदागतौ । अहंतादेशकालादि तथा ज्ञे ज्ञप्तिमात्रके

yathā dravatvaṃ payasi yathā spandaḥ sadāgatau | ahaṃtādeśakālādi tathā jñe jñaptimātrake

ज्ञो ज्ञतायां शिव ज्ञानं जानाति ज्ञानबृंहया । ज्ञायतेऽहंतदि ज्ञेन जीवादीत्यभिजीवनैः

jño jñatāyāṃ śiva jñānaṃ jānāti jñānabṛṃhayā | jñāyate'haṃtadi jñena jīvādītyabhijīvanaiḥ

यथोदेति ययाऽज्ञस्य तृप्तिर्ज्ञानेन यादृशी । अनन्ये वान्यता बुद्धा स तथा जृम्भते तया

yathodeti yayā'jñasya tṛptirjñānena yādṛśī | ananye vānyatā buddhā sa tathā jṛmbhate tayā

जीवनं ज्ञातता ज्ञाता जीवनं जीवजीवनम् । अत्यन्तमस्ति नो भेदश्चिद्रूपत्वे ज्ञजीवयोः

jīvanaṃ jñātatā jñātā jīvanaṃ jīvajīvanam | atyantamasti no bhedaścidrūpatve jñajīvayoḥ

यथा ज्ञजीवयोर्नास्ति भेदो नाम तथैतयोः । भेदोऽस्ति न ज्ञशिवयोर्विद्धि शान्तमखण्डितम्

yathā jñajīvayornāsti bhedo nāma tathaitayoḥ | bhedo'sti na jñaśivayorviddhi śāntamakhaṇḍitam

सर्वं प्रशान्तमजमेकमनादिमध्य- माभास्वरं स्वदनमात्रमचेत्यचिह्नम् । सर्वं प्रशान्तमिति शब्दमयी तु दृष्टि- र्बोधार्थमेव हि मुधैव तदोमितीदम्

sarvaṃ praśāntamajamekamanādimadhya- mābhāsvaraṃ svadanamātramacetyacihnam | sarvaṃ praśāntamiti śabdamayī tu dṛṣṭi- rbodhārthameva hi mudhaiva tadomitīdam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे भेदनिरासो नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe bhedanirāso nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५८

अष्टपञ्चाशः सर्गः

aṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । किरातेशस्य सुरघोर्वृत्तान्तं विस्मयास्पदम्

śrīvasiṣṭha uvāca | atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | kirāteśasya suraghorvṛttāntaṃ vismayāspadam

उत्तरस्या दिशो मेदः कर्पूरपटल भुवः । संभूतं हसनं शार्वं शुक्लो वा चान्द्र आतपः

uttarasyā diśo medaḥ karpūrapaṭala bhuvaḥ | saṃbhūtaṃ hasanaṃ śārvaṃ śuklo vā cāndra ātapaḥ

हिमाद्रेः श्रृङ्गमस्तीह कैलासो नाम पर्वतः । शैलकुञ्जरनिर्मुक्तकलापस्येव नायकः

himādreḥ śrṛṅgamastīha kailāso nāma parvataḥ | śailakuñjaranirmuktakalāpasyeva nāyakaḥ

विष्णोः क्षीरोद इव स्वर्गः सुरपतेरिव । अब्जजस्येव नाभ्यब्जं गृहं यः शशिमौलिनः

viṣṇoḥ kṣīroda iva svargaḥ surapateriva | abjajasyeva nābhyabjaṃ gṛhaṃ yaḥ śaśimaulinaḥ

रुद्राक्षवृक्षदोलाभिः साप्सरोभिर्विभाति यः । लोलरत्नशलाकाभिर्लहरीभिरिवार्णवः

rudrākṣavṛkṣadolābhiḥ sāpsarobhirvibhāti yaḥ | lolaratnaśalākābhirlaharībhirivārṇavaḥ

गणाङ्गनानामनिशं मत्तानां चरणैर्हताः । अशोका इव राजन्ते यत्राशोका विलासिनः

gaṇāṅganānāmaniśaṃ mattānāṃ caraṇairhatāḥ | aśokā iva rājante yatrāśokā vilāsinaḥ

संचरन्शंकरो दिक्षु भृगुष्विन्दुमणिद्रवैः । निवर्तन्ते प्रवर्तन्ते यत्राजस्रं च निर्झराः

saṃcaranśaṃkaro dikṣu bhṛguṣvindumaṇidravaiḥ | nivartante pravartante yatrājasraṃ ca nirjharāḥ

यो लतावृक्षगुल्मौघवापीहृदनदीनदैः । मृगैर्मृगगणैर्भूतैर्ब्रह्माण्डवदिवावृतः

yo latāvṛkṣagulmaughavāpīhṛdanadīnadaiḥ | mṛgairmṛgagaṇairbhūtairbrahmāṇḍavadivāvṛtaḥ

तस्य हेमजटा नाम किराताः संस्थिताः स्थले । पिपीलिका वटतरोर्मूलकोशगता इव

tasya hemajaṭā nāma kirātāḥ saṃsthitāḥ sthale | pipīlikā vaṭatarormūlakośagatā iva

कैलासपादारण्यानां रुद्राक्षैस्तरुगुल्मकैः । वसन्ति घूकवत्क्षुद्रास्ते वै निकटजीविनः

kailāsapādāraṇyānāṃ rudrākṣaistarugulmakaiḥ | vasanti ghūkavatkṣudrāste vai nikaṭajīvinaḥ

आसीत्तेषामुदारात्मा राजा परपुरंजयः । जयलक्ष्म्या भुज इव यः प्रजायाश्च दक्षिणः

āsītteṣāmudārātmā rājā parapuraṃjayaḥ | jayalakṣmyā bhuja iva yaḥ prajāyāśca dakṣiṇaḥ

सुरघुर्नाम बलवान्सुरघोरारिदर्पहा । अर्कः पराक्रम इव मूर्तिमानिव मारुतः

suraghurnāma balavānsuraghorāridarpahā | arkaḥ parākrama iva mūrtimāniva mārutaḥ

जितो वै राज्यविभवैर्धनैर्गुह्यकनायकः । शतक्रतुगुरुर्बोधैः काव्यैरसुरदेशिकः

jito vai rājyavibhavairdhanairguhyakanāyakaḥ | śatakratugururbodhaiḥ kāvyairasuradeśikaḥ

स चक्रे राजकार्याणि निग्रहानुग्रहक्रमैः । यथाप्राप्तान्यखिन्नाङ्गो दिनानीव दिवाकरः

sa cakre rājakāryāṇi nigrahānugrahakramaiḥ | yathāprāptānyakhinnāṅgo dinānīva divākaraḥ

तज्जाभ्यां सुखदुःखाभ्यामथ तस्याभ्यभूयत । स्वगतिर्वागुराबन्धैः श्लिष्टाङ्गस्येव पक्षिणः

tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāmatha tasyābhyabhūyata | svagatirvāgurābandhaiḥ śliṣṭāṅgasyeva pakṣiṇaḥ

किमार्तं पीडयाम्येनं तिलान्यन्त्रमिवौजसा । सर्वेषामेव भूतानां ममेवार्तिः प्रजायते

kimārtaṃ pīḍayāmyenaṃ tilānyantramivaujasā | sarveṣāmeva bhūtānāṃ mamevārtiḥ prajāyate

धनमस्मै प्रयच्छामि धनेनानन्दवाञ्जनः । भवत्यहमिवाशेषस्तदलं मेऽतिनिग्रहैः

dhanamasmai prayacchāmi dhanenānandavāñjanaḥ | bhavatyahamivāśeṣastadalaṃ me'tinigrahaiḥ

अथवा निग्रहं प्राप्तं करोम्येतेन वै विना । वर्तते न प्रजैवेयं विना वारि सरिद्यथा

athavā nigrahaṃ prāptaṃ karomyetena vai vinā | vartate na prajaiveyaṃ vinā vāri saridyathā

हा कष्टमेव निग्राह्यो नित्यानुग्राह्य एष मे । दिष्ट्याद्य सुखवानस्मि कष्टमद्यास्मि दुःखवान्

hā kaṣṭameva nigrāhyo nityānugrāhya eṣa me | diṣṭyādya sukhavānasmi kaṣṭamadyāsmi duḥkhavān

इति दोलायितं चेतो न विशश्राम भूपतेः । एकत्राम्बुमहावर्ते चिरतृष्णमिव भ्रमत्

iti dolāyitaṃ ceto na viśaśrāma bhūpateḥ | ekatrāmbumahāvarte ciratṛṣṇamiva bhramat

अथैकदा गृहं तस्य माण्डव्यो मुनिराययौ । भ्रान्ताशेषककुप्कुञ्जो वासवस्यव नारदः

athaikadā gṛhaṃ tasya māṇḍavyo munirāyayau | bhrāntāśeṣakakupkuñjo vāsavasyava nāradaḥ

तमसौ पूजयामास पप्रच्छ च महामुनिम् । संदेहदुर्द्रुमस्तम्भपरशुं सर्वकोविदम्

tamasau pūjayāmāsa papraccha ca mahāmunim | saṃdehadurdrumastambhaparaśuṃ sarvakovidam

सुरघुरुवाच । भवदागमनेनास्मि मुने निर्वृतिमागतः । परमां वसुधापीठं संप्राप्त इव माधवे

suraghuruvāca | bhavadāgamanenāsmi mune nirvṛtimāgataḥ | paramāṃ vasudhāpīṭhaṃ saṃprāpta iva mādhave

अद्य तिष्ठाम्यहं नाथ धन्यानां धुरि धर्मतः । विकासि रविणेवाब्जं यत्त्वयास्म्यवलोकितः

adya tiṣṭhāmyahaṃ nātha dhanyānāṃ dhuri dharmataḥ | vikāsi raviṇevābjaṃ yattvayāsmyavalokitaḥ

भगवन्सर्वधर्मज्ञ चिरं विश्रान्तवानसि । तदमुं संशयं छिन्धि ममार्कस्तिमिरं यथा

bhagavansarvadharmajña ciraṃ viśrāntavānasi | tadamuṃ saṃśayaṃ chindhi mamārkastimiraṃ yathā

महतां संगमेनार्तिः कस्य नाम न नश्यति । संदेहं तु परामार्तिमाहुरार्तिविदो जनाः

mahatāṃ saṃgamenārtiḥ kasya nāma na naśyati | saṃdehaṃ tu parāmārtimāhurārtivido janāḥ

मन्निग्रहानुग्रहजा मद्भृत्यवपुषि स्थिताः । कषन्ति मामलं चिन्ता गजं हरिनखा इव

mannigrahānugrahajā madbhṛtyavapuṣi sthitāḥ | kaṣanti māmalaṃ cintā gajaṃ harinakhā iva

तद्यथा समतोदेति सूर्यांशुरिव सर्वदा । मतौ मम मुने नान्या तथा करुणया कुरु

tadyathā samatodeti sūryāṃśuriva sarvadā | matau mama mune nānyā tathā karuṇayā kuru

माण्डव्य उवाच । स्वयत्नेन स्वसंस्थेन स्वेनोपायेन भूपते । एषा मनःपेलवता हिमवत्प्रविलीयते

māṇḍavya uvāca | svayatnena svasaṃsthena svenopāyena bhūpate | eṣā manaḥpelavatā himavatpravilīyate

स्वविचारणयैवाशु शाम्यत्यन्तर्मनोज्वरः । शरदागममात्रेण मिहिका महती यथा

svavicāraṇayaivāśu śāmyatyantarmanojvaraḥ | śaradāgamamātreṇa mihikā mahatī yathā

स्वेनैव मनसा स्वानि स्वशरीरगतानि च । विचारयेन्द्रियाण्यन्तः कीदृशान्यथ कानि च

svenaiva manasā svāni svaśarīragatāni ca | vicārayendriyāṇyantaḥ kīdṛśānyatha kāni ca

कोऽहं कथमिदं किंवा कथं मरणजन्मनी । विचारयान्तरेवं त्वं महत्तामलमेष्यसि

ko'haṃ kathamidaṃ kiṃvā kathaṃ maraṇajanmanī | vicārayāntarevaṃ tvaṃ mahattāmalameṣyasi

विचारणा परिज्ञातस्वभावस्य सतस्तव । हर्षामर्षदशाश्चेतस्तोलयिष्यन्ति नाचलम्

vicāraṇā parijñātasvabhāvasya satastava | harṣāmarṣadaśāścetastolayiṣyanti nācalam

मनः कृष्णमृत्सृज्य शममेष्यति विज्वरम् । भूतपूर्ववपुर्भूत्वा तरङ्गः पयसीव ते

manaḥ kṛṣṇamṛtsṛjya śamameṣyati vijvaram | bhūtapūrvavapurbhūtvā taraṅgaḥ payasīva te

तिष्ठदेव मनोरूपं परित्यक्ष्यति तेऽनघ । कलङ्कविकलं कालं मन्वन्तरगताविव

tiṣṭhadeva manorūpaṃ parityakṣyati te'nagha | kalaṅkavikalaṃ kālaṃ manvantaragatāviva

अनुकम्प्या भविष्यन्ति श्रीमन्तः सर्व एव ते । दृष्टतत्त्वस्य तुष्टस्य जनाः पितुरिवावनौ

anukampyā bhaviṣyanti śrīmantaḥ sarva eva te | dṛṣṭatattvasya tuṣṭasya janāḥ piturivāvanau

विवेकदीपदृष्टात्मा मेर्वब्धिनभसामपि । अधो करिष्यसि नृप महत्तामुत्तमार्थदाम्

vivekadīpadṛṣṭātmā mervabdhinabhasāmapi | adho kariṣyasi nṛpa mahattāmuttamārthadām

महत्तामागते चेतस्तव संसारवृत्तिषु । न निमज्जति हे साधो गोष्पदेष्विव वारणः

mahattāmāgate cetastava saṃsāravṛttiṣu | na nimajjati he sādho goṣpadeṣviva vāraṇaḥ

कृपणं तु मनो राजन्पेलवेऽपि निमज्जति । कार्ये गोष्पदतोयेऽपि जीर्णाङ्गो मशको यथा

kṛpaṇaṃ tu mano rājanpelave'pi nimajjati | kārye goṣpadatoye'pi jīrṇāṅgo maśako yathā

चेतोवासनया पङ्के कीटवत्परिमज्जसि । दृश्यमात्रावलम्बिन्या स्वया दीनतया तया

cetovāsanayā paṅke kīṭavatparimajjasi | dṛśyamātrāvalambinyā svayā dīnatayā tayā

तावत्तावन्महाबाहो स्वयं संत्यज्यतेऽखिलम् । यावद्यावत्परालोकः परमात्मैव शिष्यते

tāvattāvanmahābāho svayaṃ saṃtyajyate'khilam | yāvadyāvatparālokaḥ paramātmaiva śiṣyate

तावत्प्रक्षाल्यते धातुर्यावद्धेमैव शिष्यते । तावदालोक्यते सर्वं यावदात्मैव लभ्यते

tāvatprakṣālyate dhāturyāvaddhemaiva śiṣyate | tāvadālokyate sarvaṃ yāvadātmaiva labhyate

सर्वः सार्विकया बुद्ध्या सर्वं सर्वत्र सर्वदा । सर्वथा संपरित्यज्य स्वात्मनात्मोपलभ्यते

sarvaḥ sārvikayā buddhyā sarvaṃ sarvatra sarvadā | sarvathā saṃparityajya svātmanātmopalabhyate

यावत्सर्वं न संत्यक्तं तावदात्मा न लभ्यते । सर्वावस्थापरित्यागे शेष आत्मेति कथ्यते

yāvatsarvaṃ na saṃtyaktaṃ tāvadātmā na labhyate | sarvāvasthāparityāge śeṣa ātmeti kathyate

यावदन्यन्न संत्यक्तं तावत्सामान्यमेव हि । वस्तु नासाद्यते साधो स्वात्मलाभे तु का कथा

yāvadanyanna saṃtyaktaṃ tāvatsāmānyameva hi | vastu nāsādyate sādho svātmalābhe tu kā kathā

यत्र सर्वात्मनैवात्मा लाभाय यतति स्वयम् । त्यक्तान्यकार्यं प्राप्नोति तन्नाम नृप नेतरत्

yatra sarvātmanaivātmā lābhāya yatati svayam | tyaktānyakāryaṃ prāpnoti tannāma nṛpa netarat

स्वात्मावलोकनार्थं तु तस्मात्सर्वं परित्यजेत् । सर्वं किंचित्परित्यज्य यद्दृष्टं तत्परं पदम्

svātmāvalokanārthaṃ tu tasmātsarvaṃ parityajet | sarvaṃ kiṃcitparityajya yaddṛṣṭaṃ tatparaṃ padam

सकलकारणकार्यपरम्परा- मयजगद्गतवस्तुविजृम्भितम् । अलमपास्य मनः स्ववपुस्ततः परिविलाप्य यदेति तदेव तत्

sakalakāraṇakāryaparamparā- mayajagadgatavastuvijṛmbhitam | alamapāsya manaḥ svavapustataḥ parivilāpya yadeti tadeva tat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सुरघुवृत्तान्ते माण्डव्योपदेशो नामाष्टपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe suraghuvṛttānte māṇḍavyopadeśo nāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ५९

एकोनषष्टितमः सर्गः

ekonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा भगवानेनं सुरघुं रघुनन्दन । ययौ स्वमेव रुचिरं माण्डव्यो मौनमण्डलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā bhagavānenaṃ suraghuṃ raghunandana | yayau svameva ruciraṃ māṇḍavyo maunamaṇḍalam

गते वरमुनौ राजा गत्वैकान्तमनिन्दितम् । धिया संचिन्तयामास को नामाहमिति स्वयम्

gate varamunau rājā gatvaikāntamaninditam | dhiyā saṃcintayāmāsa ko nāmāhamiti svayam

नाहं मेरुर्न मे मेरुर्जगन्नाहं न मे जगत् । नाहं शैला न मे शैला धरा नाहं न मे धरा

nāhaṃ merurna me merurjagannāhaṃ na me jagat | nāhaṃ śailā na me śailā dharā nāhaṃ na me dharā

किरातमण्डलं नेदं मम नाहं च मण्डलम् । निजसंकेतमात्रेण केवलं देश एव मे

kirātamaṇḍalaṃ nedaṃ mama nāhaṃ ca maṇḍalam | nijasaṃketamātreṇa kevalaṃ deśa eva me

त्यक्तो मयैष संकेतो नाहं देशो न वैष मे । इदानीं नगरं शिष्टमेष एवात्र निश्चयः

tyakto mayaiṣa saṃketo nāhaṃ deśo na vaiṣa me | idānīṃ nagaraṃ śiṣṭameṣa evātra niścayaḥ

पताकावनपङ्क्त्याढ्या भृत्योपवनसंकुला । गजाश्वसामन्तयुता पुरी नाहं न मे पुरी

patākāvanapaṅktyāḍhyā bhṛtyopavanasaṃkulā | gajāśvasāmantayutā purī nāhaṃ na me purī

व्यर्थसंकेतसंबन्धं संकेतविगमे क्षतम् । भोगवृन्दं कलत्रं च नाहं नैतन्ममाखिलम्

vyarthasaṃketasaṃbandhaṃ saṃketavigame kṣatam | bhogavṛndaṃ kalatraṃ ca nāhaṃ naitanmamākhilam

एवं सभृत्यं सबलं सवाहनपुरान्तरम् । नाहं राज्यं न मे राज्यं संकेतो ह्ययमाकुलः

evaṃ sabhṛtyaṃ sabalaṃ savāhanapurāntaram | nāhaṃ rājyaṃ na me rājyaṃ saṃketo hyayamākulaḥ

देहमात्रमहं मन्ये हस्तपादादिसंयुतम् । तदिदं तावदाश्वन्तरलमालोकयाम्यहम्

dehamātramahaṃ manye hastapādādisaṃyutam | tadidaṃ tāvadāśvantaralamālokayāmyaham

तदत्र तावन्मांसास्थि नाहमेतदचेतनम् । न चैतन्मम संश्लेषमेत्यब्जस्य यथा जलम्

tadatra tāvanmāṃsāsthi nāhametadacetanam | na caitanmama saṃśleṣametyabjasya yathā jalam

मांसं जडं न तदहं नैवाहं रक्तमप्यलम् । जडान्यस्थीनि नैवाहं न चैतानि मम क्वचित्

māṃsaṃ jaḍaṃ na tadahaṃ naivāhaṃ raktamapyalam | jaḍānyasthīni naivāhaṃ na caitāni mama kvacit

कर्मेन्द्रियाणि नैवाहं न च कर्मेन्द्रियाणि मे । जडं यत्किल देहेऽस्मिंस्तदहं नैव चेतनः

karmendriyāṇi naivāhaṃ na ca karmendriyāṇi me | jaḍaṃ yatkila dehe'smiṃstadahaṃ naiva cetanaḥ

नाहं भोगा न मे भोगा न मे बुद्धीन्द्रियाणि च । जडान्यसत्स्वरूपाणि न च बुद्धीन्द्रियाण्यहम्

nāhaṃ bhogā na me bhogā na me buddhīndriyāṇi ca | jaḍānyasatsvarūpāṇi na ca buddhīndriyāṇyaham

मूलं संसृतिदोषस्य मनो नाहं जडं हि तत् । अथ बुद्धिरहंकार इति दृष्टिर्मनोमयी

mūlaṃ saṃsṛtidoṣasya mano nāhaṃ jaḍaṃ hi tat | atha buddhirahaṃkāra iti dṛṣṭirmanomayī

मनोबुद्धीन्द्रियाद्यन्तो भूतकोशश्चलद्वपुः । नाहमेवं शरीरादि शिष्टमालोकयाम्यहम्

manobuddhīndriyādyanto bhūtakośaścaladvapuḥ | nāhamevaṃ śarīrādi śiṣṭamālokayāmyaham

शेषस्तु चेतनो जीवः स चेच्चेत्येन चेतति । अन्येन बोध्यमानोऽसौ नात्मतत्त्ववपुर्भवेत्

śeṣastu cetano jīvaḥ sa ceccetyena cetati | anyena bodhyamāno'sau nātmatattvavapurbhavet

एवं त्यजामि संवेद्यं चेत्यं नाहं हि तत्किल । शेषो विकल्परहितो विशुद्धचिदहंस्थितः

evaṃ tyajāmi saṃvedyaṃ cetyaṃ nāhaṃ hi tatkila | śeṣo vikalparahito viśuddhacidahaṃsthitaḥ

चित्रमेषोऽस्मि लब्धात्मा जातः कालेन कार्यवान् । एष सोऽहमनन्तात्मा नान्तोऽस्य परमात्मनः

citrameṣo'smi labdhātmā jātaḥ kālena kāryavān | eṣa so'hamanantātmā nānto'sya paramātmanaḥ

ब्रह्मणीन्द्रे यमे वायौ सर्वभूतगणे तथा । स एष भगवानात्मा तन्तुर्मुक्तास्विव स्थितः

brahmaṇīndre yame vāyau sarvabhūtagaṇe tathā | sa eṣa bhagavānātmā tanturmuktāsviva sthitaḥ

चिच्छक्तिरमला सैषा चेत्यामयविवर्जिता । भरिताशेषदिक्कुञ्जा भैरवाकारधारिणी

cicchaktiramalā saiṣā cetyāmayavivarjitā | bharitāśeṣadikkuñjā bhairavākāradhāriṇī

सर्वभावगता सूक्ष्मा भावाभावविवर्जिता । आब्रह्मभुवनान्तःस्था सर्वशक्तिसमुद्गिका

sarvabhāvagatā sūkṣmā bhāvābhāvavivarjitā | ābrahmabhuvanāntaḥsthā sarvaśaktisamudgikā

सर्वसौन्दर्यसुभगा सर्वप्राकाश्यदीपिका । सर्वसंसारमुक्तानां तन्तुराततरूपिणी

sarvasaundaryasubhagā sarvaprākāśyadīpikā | sarvasaṃsāramuktānāṃ tanturātatarūpiṇī

सर्वाकारविकाराढ्या सर्वाकारविवर्जिता । सर्वभूतौघतां याता सर्वदा सर्वतां गता

sarvākāravikārāḍhyā sarvākāravivarjitā | sarvabhūtaughatāṃ yātā sarvadā sarvatāṃ gatā

चतुर्दशविधान्येषा भूतानि भुवनोदरे । एतन्मयीयं कलना जागती वेदनात्मिका

caturdaśavidhānyeṣā bhūtāni bhuvanodare | etanmayīyaṃ kalanā jāgatī vedanātmikā

मिथ्यावभासमात्रं तु सुखदुःखदशागतिः । नानाकारमयाभासः सर्वमात्मैव चित्परा

mithyāvabhāsamātraṃ tu sukhaduḥkhadaśāgatiḥ | nānākāramayābhāsaḥ sarvamātmaiva citparā

सोऽयमात्मा मम व्यापी सेयं यदवबोधनम् । सेयमाकलिताङ्गाभा करोति नृपविभ्रमम्

so'yamātmā mama vyāpī seyaṃ yadavabodhanam | seyamākalitāṅgābhā karoti nṛpavibhramam

अस्या एव प्रसादेन मनो देहरथे स्थितम् । संसारजाललीलासु याति वल्गति नृत्यति

asyā eva prasādena mano deharathe sthitam | saṃsārajālalīlāsu yāti valgati nṛtyati

इदं मनःशरीरादि न किंचिदपि वस्तुतः । नष्टे न किंचिदप्यस्मिन्परिनश्यति पेलवे

idaṃ manaḥśarīrādi na kiṃcidapi vastutaḥ | naṣṭe na kiṃcidapyasminparinaśyati pelave

जगज्जालमयं नृत्तमिदं चित्तनटैस्ततम् । एतयैवैकया बुद्ध्या दृश्यते दीपलेखया

jagajjālamayaṃ nṛttamidaṃ cittanaṭaistatam | etayaivaikayā buddhyā dṛśyate dīpalekhayā

कष्टं मुधैव मे चिन्ता निग्रहानुग्रहस्थितौ । बभूव देहनिष्ठेह न किंचिदपि देहकम्

kaṣṭaṃ mudhaiva me cintā nigrahānugrahasthitau | babhūva dehaniṣṭheha na kiṃcidapi dehakam

अहो त्वहं प्रबुद्धोऽस्मि गतं दुर्दर्शनं मम । दृष्टं द्रष्टव्यमखिलं प्राप्तं प्राप्यमिदं मया

aho tvahaṃ prabuddho'smi gataṃ durdarśanaṃ mama | dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ prāptaṃ prāpyamidaṃ mayā

सर्वं किंचिदिदं दृश्यं दृश्यते यज्जगद्गतम् । चिन्निष्पन्दांशमात्रांशान्नान्यत्किंचन शाश्वतम्

sarvaṃ kiṃcididaṃ dṛśyaṃ dṛśyate yajjagadgatam | cinniṣpandāṃśamātrāṃśānnānyatkiṃcana śāśvatam

क्व तौ कीदृग्विधौ वापि किंनिष्ठौ वा किमात्मकौ । निग्रहानुग्रहौ लोके हर्षामर्षक्रमौ तथा

kva tau kīdṛgvidhau vāpi kiṃniṣṭhau vā kimātmakau | nigrahānugrahau loke harṣāmarṣakramau tathā

किं सुखं किं नु वा दुःखं सर्वं ब्रह्मेदमाततम् । अहमासं मुधा मूढो दिष्ट्या मूढोऽस्म्यहं स्थितः

kiṃ sukhaṃ kiṃ nu vā duḥkhaṃ sarvaṃ brahmedamātatam | ahamāsaṃ mudhā mūḍho diṣṭyā mūḍho'smyahaṃ sthitaḥ

किमस्मिन्नेवमालोके शोच्यते किं विमुह्यते । किं प्रेक्ष्यते किं क्रियते स्थीयते वाथ गम्यते

kimasminnevamāloke śocyate kiṃ vimuhyate | kiṃ prekṣyate kiṃ kriyate sthīyate vātha gamyate

किंचिदेवमिदं नाम चिदाकाशे विराजते । नमो नमस्ते निस्तत्त्व दिष्ट्या दृष्टोऽसि सुन्दर

kiṃcidevamidaṃ nāma cidākāśe virājate | namo namaste nistattva diṣṭyā dṛṣṭo'si sundara

अहो नु संप्रबुद्धोऽस्मि सम्यग्ज्ञातमलं मया । नमो मह्यमनन्ताय सम्यग्ज्ञानोदयाय च

aho nu saṃprabuddho'smi samyagjñātamalaṃ mayā | namo mahyamanantāya samyagjñānodayāya ca

विगतरञ्जननिर्विषयस्थिति- र्गतभवभ्रमरञ्जितवर्जिते । स्थिरसुषुप्तकलाभिगतस्ततः समसमं निवसाम्यहमात्मनि

vigatarañjananirviṣayasthiti- rgatabhavabhramarañjitavarjite | sthirasuṣuptakalābhigatastataḥ samasamaṃ nivasāmyahamātmani

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सुरहवृ० सुरघुविश्रान्तिर्नामैकोनषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe surahavṛ0 suraghuviśrāntirnāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६०

षष्टितमः सर्गः

ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति हेमजटाधीशो लेभे पदमनुत्तमम् । विवेकाध्यवसायेन ब्राह्मण्यमिव गाधिजः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti hemajaṭādhīśo lebhe padamanuttamam | vivekādhyavasāyena brāhmaṇyamiva gādhijaḥ

अनर्थाकारकार्यासु नासीच्चेष्टासु खेदवान् । भूयोभूयः प्रयुक्तासु दिनमालास्विवेश्वरः

anarthākārakāryāsu nāsīcceṣṭāsu khedavān | bhūyobhūyaḥ prayuktāsu dinamālāsviveśvaraḥ

ततःप्रभृति सोऽतिष्ठतसर्वदा विगतज्वरः । समासमे स्वके कार्ये जलौघाग्र इवाचलः

tataḥprabhṛti so'tiṣṭhatasarvadā vigatajvaraḥ | samāsame svake kārye jalaughāgra ivācalaḥ

हर्षामर्षविनिर्मुक्तः प्रत्यहं कार्यमाहरन् । उदारगम्भीरवपुर्जहाराम्बुनिधेः श्रियम्

harṣāmarṣavinirmuktaḥ pratyahaṃ kāryamāharan | udāragambhīravapurjahārāmbunidheḥ śriyam

सुषुप्तपदधर्मिण्या चित्तवृत्त्या व्यराजत । निष्कम्पया प्रकाशिन्या दीपः स्वशिखयेव सः

suṣuptapadadharmiṇyā cittavṛttyā vyarājata | niṣkampayā prakāśinyā dīpaḥ svaśikhayeva saḥ

न निर्घृणो दयावान्नो न द्वन्द्वी नाथ मत्सरी । न सुधीर्नासुधीर्नार्थी नानर्थी स बभूव ह

na nirghṛṇo dayāvānno na dvandvī nātha matsarī | na sudhīrnāsudhīrnārthī nānarthī sa babhūva ha

समदर्शनया नित्यं वृत्त्याऽचापलधीरया । अन्तःशीतलया रेजे परिपूर्णार्णवेन्दुवत्

samadarśanayā nityaṃ vṛttyā'cāpaladhīrayā | antaḥśītalayā reje paripūrṇārṇavenduvat

सर्वं चित्तत्त्वकलनं जगदित्यवलोक्य सः । प्रशान्तसुखदुःखश्रीस्तस्य पूर्णा मतिर्बभौ

sarvaṃ cittattvakalanaṃ jagadityavalokya saḥ | praśāntasukhaduḥkhaśrīstasya pūrṇā matirbabhau

उल्लसन्विकसन्पूर्णस्तिष्ठन्गच्छन्विशन्स्वपन् । अभूत्समसमाधिस्थः प्रबुद्धश्चिल्लयं गतः

ullasanvikasanpūrṇastiṣṭhangacchanviśansvapan | abhūtsamasamādhisthaḥ prabuddhaścillayaṃ gataḥ

स कुर्वन्विगतासङ्गं राज्यं राजीवलोचनः । अतिष्ठदक्षताकारो भूरिवर्षशतान्यथ

sa kurvanvigatāsaṅgaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ | atiṣṭhadakṣatākāro bhūrivarṣaśatānyatha

संनिवेशमिमं देहनामकं तदनु स्वयम् । स जहौ तेजसाक्रान्तो रूपं हिमकणो यथा

saṃniveśamimaṃ dehanāmakaṃ tadanu svayam | sa jahau tejasākrānto rūpaṃ himakaṇo yathā

विवेश परमाद्यन्तकारणं कारणेश्वरम् । प्रज्ञया सरितां वारि परिपूर्णमिवाम्बुधिम्

viveśa paramādyantakāraṇaṃ kāraṇeśvaram | prajñayā saritāṃ vāri paripūrṇamivāmbudhim

अधिगतविमलैकरूपतेजा विजनदशां समुपेत्य शान्तशोकः । अलमभवदसौ परस्वरूपं घटखमिवाम्बरसंयुतं महात्मा

adhigatavimalaikarūpatejā vijanadaśāṃ samupetya śāntaśokaḥ | alamabhavadasau parasvarūpaṃ ghaṭakhamivāmbarasaṃyutaṃ mahātmā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सुरघुवृत्तान्ते सुरघुनिर्वाणं नाम षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe suraghuvṛttānte suraghunirvāṇaṃ nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६१

एकषष्टितमः सर्गः

ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमुत्पलपत्राक्ष राघवाघविपर्यये । पदमासादयाद्वन्द्वं विशोको भव भूतये

śrīvasiṣṭha uvāca | evamutpalapatrākṣa rāghavāghaviparyaye | padamāsādayādvandvaṃ viśoko bhava bhūtaye

एतां दृष्टिमवष्टभ्य न मनः परितप्यते । घोरे तमसि निर्मग्नं लब्धदीपं शिशुर्यथा

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya na manaḥ paritapyate | ghore tamasi nirmagnaṃ labdhadīpaṃ śiśuryathā

विवेकावस्थया चेतस्तथैवायाति निर्वृतिम् । पतच्छ्वभ्रे दृढतृणप्रचयालम्बनादिव

vivekāvasthayā cetastathaivāyāti nirvṛtim | patacchvabhre dṛḍhatṛṇapracayālambanādiva

अथैतां पावनीं दृष्टिं भावयित्वाप्युदाहरन् । नित्यमेकसमाधानो भव भूषितभूतलः

athaitāṃ pāvanīṃ dṛṣṭiṃ bhāvayitvāpyudāharan | nityamekasamādhāno bhava bhūṣitabhūtalaḥ

श्रीराम उवाच । कथमेकसमाधानं कीदृशं वा मुनीश्वर । वाताहतमयूराङ्गरुहलोलं मनो भवेत्

śrīrāma uvāca | kathamekasamādhānaṃ kīdṛśaṃ vā munīśvara | vātāhatamayūrāṅgaruhalolaṃ mano bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु तस्यैव सुरघोः प्रबुद्धस्य सतस्तदा । पर्णादस्य च राजर्षेः संवादमिममद्भुतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu tasyaiva suraghoḥ prabuddhasya satastadā | parṇādasya ca rājarṣeḥ saṃvādamimamadbhutam

राघवैकसमाधानबोधितायोजितात्मनोः । परस्परं समालापमिमं प्रकथयामि ते

rāghavaikasamādhānabodhitāyojitātmanoḥ | parasparaṃ samālāpamimaṃ prakathayāmi te

बभूव पारसीकानां पार्थिवः परवीरहा । परिघो नाम विख्यातः परिघः स्यन्दने यथा

babhūva pārasīkānāṃ pārthivaḥ paravīrahā | parigho nāma vikhyātaḥ parighaḥ syandane yathā

स बभूव परं मित्रं सुरघो रघुनन्दन । नन्दनोद्यानसंस्थस्य मदनस्येव माधवः

sa babhūva paraṃ mitraṃ suragho raghunandana | nandanodyānasaṃsthasya madanasyeva mādhavaḥ

कदाचित्परिघस्याभूदवर्षं मण्डले महत् । कल्पान्त इव संसारे प्रजादुष्कृतदोषजम्

kadācitparighasyābhūdavarṣaṃ maṇḍale mahat | kalpānta iva saṃsāre prajāduṣkṛtadoṣajam

विनेशुर्जनतास्तत्र बह्वयः क्षुत्क्षामजीविताः । ज्वलिते विपिने वह्नौ यथा भूतपरम्पराः

vineśurjanatāstatra bahvayaḥ kṣutkṣāmajīvitāḥ | jvalite vipine vahnau yathā bhūtaparamparāḥ

तद्दुःखं परिघो दृष्ट्वा विषादमतुलं ययौ । तत्याजाश्वखिलं राज्यं दग्धं ग्राममिवाध्वगः

tadduḥkhaṃ parigho dṛṣṭvā viṣādamatulaṃ yayau | tatyājāśvakhilaṃ rājyaṃ dagdhaṃ grāmamivādhvagaḥ

प्रजानाशप्रतीकारेष्वसमर्थो विरागवान् । जगाम विपिने कर्तुं तपोऽजिनमुनीन्द्रवत्

prajānāśapratīkāreṣvasamartho virāgavān | jagāma vipine kartuṃ tapo'jinamunīndravat

पौराणामपरिज्ञाते कस्मिंश्चिद्दूरकानने । समुवास विरक्तात्मा लोकान्तर इवापरे

paurāṇāmaparijñāte kasmiṃściddūrakānane | samuvāsa viraktātmā lokāntara ivāpare

तपश्चरञ्छान्तमतिर्दान्तः कन्दरमन्दिरे । स्वयं शीर्णानि शुष्काणि तत्र पर्णान्यभक्षयत्

tapaścarañchāntamatirdāntaḥ kandaramandire | svayaṃ śīrṇāni śuṣkāṇi tatra parṇānyabhakṣayat

चिरं हुताशवच्छुष्कपर्णान्येवाथ भक्षयन् । पर्णाद इति नामासौ प्राप मध्ये तपस्विनाम्

ciraṃ hutāśavacchuṣkaparṇānyevātha bhakṣayan | parṇāda iti nāmāsau prāpa madhye tapasvinām

ततःप्रभृति पर्णादनामा राजर्षिसत्तमः । जम्बूद्वीपे बभूवासौ विख्यातो मुनिसद्मसु

tataḥprabhṛti parṇādanāmā rājarṣisattamaḥ | jambūdvīpe babhūvāsau vikhyāto munisadmasu

ततो वर्षसहस्रेण तपसा दारुणात्मना । प्रापदभ्यासवशतो ज्ञानमात्मप्रसादजम्

tato varṣasahasreṇa tapasā dāruṇātmanā | prāpadabhyāsavaśato jñānamātmaprasādajam

बभूव विगतद्वन्द्वो निराशः शान्तमानसः । नीरागो निरनुक्रोशो जीवन्मुक्तः प्रबुद्धधीः

babhūva vigatadvandvo nirāśaḥ śāntamānasaḥ | nīrāgo niranukrośo jīvanmuktaḥ prabuddhadhīḥ

विजहार यथाकामं त्रिलोकीमठिकामिमाम् । सिद्धसाध्यैः समं साधो सहंसालिरिवाज्जिनीम्

vijahāra yathākāmaṃ trilokīmaṭhikāmimām | siddhasādhyaiḥ samaṃ sādho sahaṃsālirivājjinīm

एकदा तस्य सदनं हेमचूडमहीपतेः । प्राप रत्नविनिर्माणं मेरोः श्रृङ्गमिवापरम्

ekadā tasya sadanaṃ hemacūḍamahīpateḥ | prāpa ratnavinirmāṇaṃ meroḥ śrṛṅgamivāparam

ते तत्र प्राक्तने मित्रे पूजामकुरुतां मिथः । पूर्णौ विज्ञातविज्ञेयौ मौर्ख्यगर्भाद्विनिर्गतौ

te tatra prāktane mitre pūjāmakurutāṃ mithaḥ | pūrṇau vijñātavijñeyau maurkhyagarbhādvinirgatau

अहो नु बत कल्याणैः फलितं मम पावनैः । संप्राप्तवानहं यत्त्वामित्यन्योन्यमथोचतुः

aho nu bata kalyāṇaiḥ phalitaṃ mama pāvanaiḥ | saṃprāptavānahaṃ yattvāmityanyonyamathocatuḥ

आलिङ्गितशरीरौ तावन्योन्यानन्दिताकृती । एकासने विविशतुश्चन्द्रार्काविव भूधरे

āliṅgitaśarīrau tāvanyonyānanditākṛtī | ekāsane viviśatuścandrārkāviva bhūdhare

परिघ उवाच । परमानन्दमायातं चेतस्त्वद्दर्शनेन मे । इन्दुबिम्ब इवोन्मग्नं मनः शीतलतां गतम्

parigha uvāca | paramānandamāyātaṃ cetastvaddarśanena me | indubimba ivonmagnaṃ manaḥ śītalatāṃ gatam

अकृत्रिमसुखं प्रेम वियोगे शतशाखताम् । प्रयाति पल्वलतटेऽच्छिन्नमूल इव द्रुमः

akṛtrimasukhaṃ prema viyoge śataśākhatām | prayāti palvalataṭe'cchinnamūla iva drumaḥ

विश्रब्धास्तान्कथालापांस्ता लीलास्तच्च चेष्टितम् । संस्मृत्य प्राक्तनं साधो हृष्यामि च पुनःपुनः

viśrabdhāstānkathālāpāṃstā līlāstacca ceṣṭitam | saṃsmṛtya prāktanaṃ sādho hṛṣyāmi ca punaḥpunaḥ

ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं त्वया ज्ञातं यथाऽनघ । माण्डव्यस्य प्रसादेन परमात्मप्रसादजम्

jñānametanmayā prāptaṃ tvayā jñātaṃ yathā'nagha | māṇḍavyasya prasādena paramātmaprasādajam

अद्य कच्चिददुःखस्त्वं कच्चिद्विश्रान्तवानसि । परमे कारणे मेराविव भूमण्डलाधिपः

adya kaccidaduḥkhastvaṃ kaccidviśrāntavānasi | parame kāraṇe merāviva bhūmaṇḍalādhipaḥ

कच्चित्परमकल्याण आत्मारामतया तव । प्रसादो जायते चित्ते शरदीव सरोम्भसि

kaccitparamakalyāṇa ātmārāmatayā tava | prasādo jāyate citte śaradīva sarombhasi

कच्चित्करोषि समया सुप्रसन्नगभीरया । दृष्ट्या सुभग कार्याणि कार्याण्येव नराधिप

kaccitkaroṣi samayā suprasannagabhīrayā | dṛṣṭyā subhaga kāryāṇi kāryāṇyeva narādhipa

निराधिव्याधयो धीराः कच्चित्संपन्नशालयः । जनतास्तव देशेषु तिष्ठन्ति विगतज्वरम्

nirādhivyādhayo dhīrāḥ kaccitsaṃpannaśālayaḥ | janatāstava deśeṣu tiṣṭhanti vigatajvaram

कच्चिदुद्दामफलिनी फलिनीव फलानता । धरा तव फलापूरैर्भृशं धारयति प्रजाः

kacciduddāmaphalinī phalinīva phalānatā | dharā tava phalāpūrairbhṛśaṃ dhārayati prajāḥ

कच्चित्तव दिगन्तेषु चन्द्रस्येवाशुपञ्जरम् । तुषारनिकराकारं प्रसृतं पावनं यशः

kaccittava diganteṣu candrasyevāśupañjaram | tuṣāranikarākāraṃ prasṛtaṃ pāvanaṃ yaśaḥ

कच्चिद्रुणगणैरेता दिशो निर्विवरीकृताः । त्वया सरोम्भसाऽबाह्या विसानामिव भूमयः

kaccidruṇagaṇairetā diśo nirvivarīkṛtāḥ | tvayā sarombhasā'bāhyā visānāmiva bhūmayaḥ

कच्चित्कलमकेदारकोणस्थानेषु दृष्यतीः । प्रतिग्रामं कुमार्यस्ते गायन्त्यानन्दनं यशः

kaccitkalamakedārakoṇasthāneṣu dṛṣyatīḥ | pratigrāmaṃ kumāryaste gāyantyānandanaṃ yaśaḥ

कुशलं तव धान्येषु धनेषु विभवेषु च । भृत्येषु च कलत्रेषु पुत्रेषु नगरेषु च

kuśalaṃ tava dhānyeṣu dhaneṣu vibhaveṣu ca | bhṛtyeṣu ca kalatreṣu putreṣu nagareṣu ca

आधिव्याधिविहीनेयं कच्चित्कायलता तव । फलं फलति पुण्यार्थं यदिहामुत्र चोदितम्

ādhivyādhivihīneyaṃ kaccitkāyalatā tava | phalaṃ phalati puṇyārthaṃ yadihāmutra coditam

आपातरमणीयेषु वर्तेतात्यन्तवैरिषु । कच्चिद्विषयसर्पेषु सविरागं मनस्तव

āpātaramaṇīyeṣu vartetātyantavairiṣu | kaccidviṣayasarpeṣu savirāgaṃ manastava

अहो बत चिरं कालमावां विश्लेषमागतौ । कालेन श्लेषितौ भूयो वसन्ताद्रितटाविव

aho bata ciraṃ kālamāvāṃ viśleṣamāgatau | kālena śleṣitau bhūyo vasantādritaṭāviva

न ता जगति विद्यन्ते सुखदुःखदशाः सखे । जीवद्भिर्या न दृश्यन्ते संयोगजवियोगजाः

na tā jagati vidyante sukhaduḥkhadaśāḥ sakhe | jīvadbhiryā na dṛśyante saṃyogajaviyogajāḥ

तथैतास्वतिदीर्घासु दशास्वन्यत्वमागताः । भूयो वयमपि श्लिष्टाश्चित्रो हि नियतेर्विधिः

tathaitāsvatidīrghāsu daśāsvanyatvamāgatāḥ | bhūyo vayamapi śliṣṭāścitro hi niyatervidhiḥ

सुरघुरुवाच । भगवन्नियतेरस्या गतिं सर्पगतेरिव । दैविक्याः को हि जानाति गम्भीरां विस्मयप्रदाम् ।। त्वमहं च व्यपोह्येति दूरे दूरदशासु च । अद्य संघटितौ भूयः किमसाध्यमहो विधेः

suraghuruvāca | bhagavanniyaterasyā gatiṃ sarpagateriva | daivikyāḥ ko hi jānāti gambhīrāṃ vismayapradām || tvamahaṃ ca vyapohyeti dūre dūradaśāsu ca | adya saṃghaṭitau bhūyaḥ kimasādhyamaho vidheḥ

वयं त्वद्य महासत्त्व भृशं कुशलिनः स्थिताः । त्वदागमनपुण्येन परां पावनतां गताः

vayaṃ tvadya mahāsattva bhṛśaṃ kuśalinaḥ sthitāḥ | tvadāgamanapuṇyena parāṃ pāvanatāṃ gatāḥ

पश्य त्वदागमक्षीणपापानां पुण्यपादपैः । तथा फलितमस्माकं न यथा वयमाकुलाः

paśya tvadāgamakṣīṇapāpānāṃ puṇyapādapaiḥ | tathā phalitamasmākaṃ na yathā vayamākulāḥ

सर्वाः संपत्तयोऽस्माकं राजर्षे संस्थिताः पुरे । भवदागमनेनाद्य प्रयाताः शतशाखताम्

sarvāḥ saṃpattayo'smākaṃ rājarṣe saṃsthitāḥ pure | bhavadāgamanenādya prayātāḥ śataśākhatām

विकिरति परितो रसायनाना- मिव निकरं मधुरं महानुभाव । तव वचनमवेक्षणं च पुण्यं परमपदप्रतिमो हि साधुसङ्गः

vikirati parito rasāyanānā- miva nikaraṃ madhuraṃ mahānubhāva | tava vacanamavekṣaṇaṃ ca puṇyaṃ paramapadapratimo hi sādhusaṅgaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सुरघुनृ० सुरघुपरिघसमागमो नामैकषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe suraghunṛ0 suraghuparighasamāgamo nāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६२

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथैवंप्रायया तत्र विश्रम्भकथया चिरम् । प्राक्तनस्नेहगर्भिण्या स्थित्वोवाचायुधाभिधः

śrīvasiṣṭha uvāca | athaivaṃprāyayā tatra viśrambhakathayā ciram | prāktanasnehagarbhiṇyā sthitvovācāyudhābhidhaḥ

परिघ उवाच । यद्यत्संसारजालेऽस्मिन्क्रियते कर्म भूमिप । तत्समाहितचित्तस्य सुखायान्यस्य नानघ

parigha uvāca | yadyatsaṃsārajāle'sminkriyate karma bhūmipa | tatsamāhitacittasya sukhāyānyasya nānagha

कच्चित्संकल्परहितं परं विश्रमणास्पदम् । परमोपशमं श्रेयः समाधिमनुतिष्ठसि

kaccitsaṃkalparahitaṃ paraṃ viśramaṇāspadam | paramopaśamaṃ śreyaḥ samādhimanutiṣṭhasi

सुरघुरुवाच । एतन्मे ब्रूहि भगवन्सर्वसंकल्पवर्जितम् । परमोपशमं श्रेयः समाधिर्हि किमुच्यते

suraghuruvāca | etanme brūhi bhagavansarvasaṃkalpavarjitam | paramopaśamaṃ śreyaḥ samādhirhi kimucyate

यो ज्ञो महात्मन्सततं तिष्ठन्त्यवहरंश्च वा । असमाहितचित्तोऽसौ कदा भवति कः किल

yo jño mahātmansatataṃ tiṣṭhantyavaharaṃśca vā | asamāhitacitto'sau kadā bhavati kaḥ kila

नित्यं प्रबुद्धचित्तास्तु कुर्वन्तोऽपि जगत्क्रियाः । आत्मैकतत्त्वसंनिष्ठाः सदैव सुसमाधयः

nityaṃ prabuddhacittāstu kurvanto'pi jagatkriyāḥ | ātmaikatattvasaṃniṣṭhāḥ sadaiva susamādhayaḥ

बद्धपद्मासनस्यापि कृतब्रह्माञ्जलेरपि । अविश्रान्तस्वभावस्य कः समाधिः कथं च वा

baddhapadmāsanasyāpi kṛtabrahmāñjalerapi | aviśrāntasvabhāvasya kaḥ samādhiḥ kathaṃ ca vā

तत्त्वावबोधो भगवन्सर्वाशातृणपावकः । प्रोक्तः समाधिशब्देन नतु तूष्णीमवस्थितिः

tattvāvabodho bhagavansarvāśātṛṇapāvakaḥ | proktaḥ samādhiśabdena natu tūṣṇīmavasthitiḥ

समाहिता नित्यतृप्ता यथाभूतार्थदर्शिनी । साधो समाधिशब्देन परा प्रज्ञोच्यते बुधैः

samāhitā nityatṛptā yathābhūtārthadarśinī | sādho samādhiśabdena parā prajñocyate budhaiḥ

अक्षुब्धा निरहंकारा द्वन्द्वेष्वननुपातिनी । ' प्रोक्ता समाधिशब्देन मेरोः स्थिरतराकृतिः

akṣubdhā nirahaṃkārā dvandveṣvananupātinī | ' proktā samādhiśabdena meroḥ sthiratarākṛtiḥ

निश्चिन्ताधिगताभीष्टा हेयोपादेयवर्जिता । प्रोक्ता समाधिशब्देन परिपूर्णा मनोगतिः

niścintādhigatābhīṣṭā heyopādeyavarjitā | proktā samādhiśabdena paripūrṇā manogatiḥ

यतःप्रभृति बोधेन युक्तमात्यन्तिकं मनः । तदारभ्य समाधानमव्युच्छिन्नं महात्मनः

yataḥprabhṛti bodhena yuktamātyantikaṃ manaḥ | tadārabhya samādhānamavyucchinnaṃ mahātmanaḥ

नहि प्रबुद्धमनसो भूत्वा विच्छिद्यते पुनः । समाधिर्दूरमाकृष्टो बिसतन्तुः शिशोरिव

nahi prabuddhamanaso bhūtvā vicchidyate punaḥ | samādhirdūramākṛṣṭo bisatantuḥ śiśoriva

समग्रं दिनमालोकाद्विरमत्यक्षयो यथा । आजीवितान्तं नो प्रज्ञा तथा तत्त्वावलोकनात्

samagraṃ dinamālokādviramatyakṣayo yathā | ājīvitāntaṃ no prajñā tathā tattvāvalokanāt

अजस्रमम्बुवहनाद्यथा नद्या न रुद्ध्यते । तथा विज्ञानदृग्बोधात्क्षणमात्रं न रुद्ध्यते

ajasramambuvahanādyathā nadyā na ruddhyate | tathā vijñānadṛgbodhātkṣaṇamātraṃ na ruddhyate

न विस्मरत्यविरतं यथा कालः कलागतिम् । न विस्मरत्यविरतं स्वात्मानं प्राज्ञधीस्तथा

na vismaratyavirataṃ yathā kālaḥ kalāgatim | na vismaratyavirataṃ svātmānaṃ prājñadhīstathā

न विस्मरति सर्वत्र यथा सततगो गतिम् । न विस्मरति निश्चेयं चिन्मात्रं प्राज्ञ धीस्तथा

na vismarati sarvatra yathā satatago gatim | na vismarati niśceyaṃ cinmātraṃ prājña dhīstathā

गतिं कालकला यद्वच्चिन्वाना समवस्थिता । चिच्चितिश्चेत्यरहिता चिन्वाना गतयस्तथा

gatiṃ kālakalā yadvaccinvānā samavasthitā | ciccitiścetyarahitā cinvānā gatayastathā

यथा सत्ताविहीनात्मा पदार्थो नोपलभ्यते । तथात्मज्ञानहीनात्मा कालो ज्ञस्य न लभ्यते

yathā sattāvihīnātmā padārtho nopalabhyate | tathātmajñānahīnātmā kālo jñasya na labhyate

न संभवति संसारे गुणहीनो गुणी यथा । न संभवत्यात्मसंविद्वर्जितो ह्यात्मवांस्तथा

na saṃbhavati saṃsāre guṇahīno guṇī yathā | na saṃbhavatyātmasaṃvidvarjito hyātmavāṃstathā

सर्वदैवास्मि संबुद्धः सर्वदैवास्मि निर्मलः । सर्वदैवास्मि शान्तात्मा सर्वदास्मि समाहितः

sarvadaivāsmi saṃbuddhaḥ sarvadaivāsmi nirmalaḥ | sarvadaivāsmi śāntātmā sarvadāsmi samāhitaḥ

भेदः केन समाधेर्मे जन्यते कथमेव वा । आत्मनोऽव्यतिरेकेण नित्यमेव सदात्मता

bhedaḥ kena samādherme janyate kathameva vā | ātmano'vyatirekeṇa nityameva sadātmatā

तस्मात्कदाचिदपि मे नासमाधिमयं मनः । न वा समाहितं नित्यमात्मतत्त्वैकसंभवात्

tasmātkadācidapi me nāsamādhimayaṃ manaḥ | na vā samāhitaṃ nityamātmatattvaikasaṃbhavāt

सर्वगः सर्वदैवात्मा सर्वमेव च सर्वथा । असमाधिर्हि कोऽसौ स्यात्समाधिरपि कः स्मृतः

sarvagaḥ sarvadaivātmā sarvameva ca sarvathā | asamādhirhi ko'sau syātsamādhirapi kaḥ smṛtaḥ

नित्यं समाहितधियः सुसमा महान्तस्तिष्ठन्ति कार्यपरिणामविभागमुक्ताः । तेनासमाहितसमाहितभेदभङ्ग्या नित्योदितः क्व नु स उत्तमवाक्प्रपञ्चः

nityaṃ samāhitadhiyaḥ susamā mahāntastiṣṭhanti kāryapariṇāmavibhāgamuktāḥ | tenāsamāhitasamāhitabhedabhaṅgyā nityoditaḥ kva nu sa uttamavākprapañcaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे समाधिनिश्चयो नाम द्विषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe samādhiniścayo nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६३

त्रिषष्टितमः सर्गः

triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

परिघ उवाच । राजन्नूनं प्रबुद्धोऽसि प्राप्तवानसि तत्पदम् । संशीतलान्तःकरणः पूर्णेन्दुरिव राजसे

parigha uvāca | rājannūnaṃ prabuddho'si prāptavānasi tatpadam | saṃśītalāntaḥkaraṇaḥ pūrṇenduriva rājase

आनन्दमधुसंपूर्णो लक्ष्म्या च परया श्रितः । शीतलः स्निग्धमधुरो राजीवमिव राजसे

ānandamadhusaṃpūrṇo lakṣmyā ca parayā śritaḥ | śītalaḥ snigdhamadhuro rājīvamiva rājase

निर्मलो विततः पूर्णो गम्भीरः प्रकटाशयः । वेलानिलविलासेन मुक्तोऽब्धिरिव राजसे

nirmalo vitataḥ pūrṇo gambhīraḥ prakaṭāśayaḥ | velānilavilāsena mukto'bdhiriva rājase

स्वच्छ आनन्दसंपूर्णो नष्टाहंकारवारिदः । स्फुटो विस्तीर्णगम्भीरः शरत्खमिव राजसे

svaccha ānandasaṃpūrṇo naṣṭāhaṃkāravāridaḥ | sphuṭo vistīrṇagambhīraḥ śaratkhamiva rājase

सर्वत्र लक्ष्यसे स्वस्थः सर्वत्र परितुष्यसि । सर्वत्र वीतरागोऽसि राजन्सर्वत्र राजसे

sarvatra lakṣyase svasthaḥ sarvatra parituṣyasi | sarvatra vītarāgo'si rājansarvatra rājase

सारासारपरिच्छेदपारगस्त्वं महाधिया । जानासि सर्वमेवेदं यथास्थितमखण्डितम्

sārāsāraparicchedapāragastvaṃ mahādhiyā | jānāsi sarvamevedaṃ yathāsthitamakhaṇḍitam

भावाभावपरिच्छेदतत्त्वज्ञमुदिताशयम् । गमागमदशालौल्यमुक्तं तव वपुः स्थितम्

bhāvābhāvaparicchedatattvajñamuditāśayam | gamāgamadaśālaulyamuktaṃ tava vapuḥ sthitam

वस्तुनाऽवस्तुनेवान्तरमृतेनेव सागरः । अपुनःप्रक्षयायेव परे तृप्तोऽसि सुन्दर

vastunā'vastunevāntaramṛteneva sāgaraḥ | apunaḥprakṣayāyeva pare tṛpto'si sundara

सुरघुरुवाच । न तदस्ति मुने वस्तु यत्रोपादेयतास्ति नः । यावत्किंचिदिदं दृश्यं तावदेतन्न किंचन

suraghuruvāca | na tadasti mune vastu yatropādeyatāsti naḥ | yāvatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ tāvadetanna kiṃcana

उपादेयस्य चाभावाद्धेयमप्यस्ति किं किल । प्रतियोगि व्यवच्छेद्यं विना हेयं किमुच्यते

upādeyasya cābhāvāddheyamapyasti kiṃ kila | pratiyogi vyavacchedyaṃ vinā heyaṃ kimucyate

तुच्छत्वात्सर्वभावानामतुच्छत्वाच्च कालतः । चिरं मम परिक्षीणे तुच्छातुच्छे मनःस्थिती

tucchatvātsarvabhāvānāmatucchatvācca kālataḥ | ciraṃ mama parikṣīṇe tucchātucche manaḥsthitī

देशकालवशादेव तुच्छस्यातुच्छतामिह । अतुच्छस्य तु तुच्छत्वं वर्ज्ये निन्दास्तुती बुधैः

deśakālavaśādeva tucchasyātucchatāmiha | atucchasya tu tucchatvaṃ varjye nindāstutī budhaiḥ

रागान्निन्दास्तुती लोके रागश्च परिवाञ्छितम् । वाञ्छिते च महोदारं वस्तु शोभनबुद्धिना

rāgānnindāstutī loke rāgaśca parivāñchitam | vāñchite ca mahodāraṃ vastu śobhanabuddhinā

त्रैलोक्ये च स्त्रियः शैलाः समुद्रवनराजयः । भूतानि वस्तुशून्यानि सारो नास्त्यत्र वस्तुतः

trailokye ca striyaḥ śailāḥ samudravanarājayaḥ | bhūtāni vastuśūnyāni sāro nāstyatra vastutaḥ

मांसास्थिदारुमृद्रत्नमये जगति जर्जरे । वाञ्छनीयविहीनेऽस्मिञ्शून्ये किमिव वाञ्छ्यते

māṃsāsthidārumṛdratnamaye jagati jarjare | vāñchanīyavihīne'smiñśūnye kimiva vāñchyate

वाञ्छायां विनिवृत्तायां संक्षयो द्वेषरागयोः । दिनलक्ष्म्यां व्यपेतायामालोकातपयोरिव

vāñchāyāṃ vinivṛttāyāṃ saṃkṣayo dveṣarāgayoḥ | dinalakṣmyāṃ vyapetāyāmālokātapayoriva

अलमतिविततैर्वचःप्रपञ्चै- रियमुचितेह सुखाय दृष्टिरेका । उपशमितरसं समं मनोऽन्त- र्यदि मुदितं तदनुत्तमा प्रतिष्ठा

alamativitatairvacaḥprapañcai- riyamuciteha sukhāya dṛṣṭirekā | upaśamitarasaṃ samaṃ mano'nta- ryadi muditaṃ tadanuttamā pratiṣṭhā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मो. उपशमप्रकरणे सुरघुपरिघनिश्चयो नाम त्रिषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mo. upaśamaprakaraṇe suraghuparighaniścayo nāma triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६४

चतुःषष्टितमः सर्गः

catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सुरघुः परिघश्चैव विचार्येति जगद्भ्रमम् । मिथः प्रपूजितौ तुष्टौ स्वव्यापारपरौ गतौ

śrīvasiṣṭha uvāca | suraghuḥ parighaścaiva vicāryeti jagadbhramam | mithaḥ prapūjitau tuṣṭau svavyāpāraparau gatau

तदेव राघव श्रुत्वा परमं बोधकारणम् । अनेनैव विबोधेन भव लब्धास्पदः स्फुटम्

tadeva rāghava śrutvā paramaṃ bodhakāraṇam | anenaiva vibodhena bhava labdhāspadaḥ sphuṭam

परया प्रज्ञया धीरविचारगततीक्ष्णया । गलत्यलमहंकारकालमेघे हृदम्बरे

parayā prajñayā dhīravicāragatatīkṣṇayā | galatyalamahaṃkārakālameghe hṛdambare

समस्तलोकानुमते सफले ह्लादकारिणि । निर्मले वितते चेतः शरत्काल उपस्थिते

samastalokānumate saphale hlādakāriṇi | nirmale vitate cetaḥ śaratkāla upasthite

ध्येये शरण्ये सुगमे सकलानन्दसंपदि । सुप्रसन्ने चिदाकाशे स्थीयते परमात्मनि

dhyeye śaraṇye sugame sakalānandasaṃpadi | suprasanne cidākāśe sthīyate paramātmani

यो नित्यमध्यात्ममयो नित्यमन्तर्मुखः सुखी । नित्यं चिदनुसंधानो मनःशोकैर्न बाध्यते

yo nityamadhyātmamayo nityamantarmukhaḥ sukhī | nityaṃ cidanusaṃdhāno manaḥśokairna bādhyate

व्यवहारपरोऽत्युच्चै रागद्वेषमयोऽपि सन् । नान्तःकलङ्कमायाति पद्मो जलगतो यथा

vyavahāraparo'tyuccai rāgadveṣamayo'pi san | nāntaḥkalaṅkamāyāti padmo jalagato yathā

सम्यग्विज्ञानवान्शुद्धो योऽन्तःशान्तमना मुनिः । न बाध्यते स मनसा करिणेव मृगाधिपः

samyagvijñānavānśuddho yo'ntaḥśāntamanā muniḥ | na bādhyate sa manasā kariṇeva mṛgādhipaḥ

भोगैकशरणं दीनं न चित्तं ज्ञस्य विद्यते । नन्दने दुर्द्रुम इव ज्ञचित्तं हि महावपुः

bhogaikaśaraṇaṃ dīnaṃ na cittaṃ jñasya vidyate | nandane durdruma iva jñacittaṃ hi mahāvapuḥ

विरक्तो जन्ममरणे यथा दुःखी न मानवः । परिज्ञाताखिलाविद्यं तथा चित्तं न दुःखितम्

virakto janmamaraṇe yathā duḥkhī na mānavaḥ | parijñātākhilāvidyaṃ tathā cittaṃ na duḥkhitam

परिज्ञातमनोमोहो जगद्भावोद्भवात्मना । स्पृश्यते नैनसा साधो रजसेव नभस्तलम्

parijñātamanomoho jagadbhāvodbhavātmanā | spṛśyate nainasā sādho rajaseva nabhastalam

अविद्यासंपरिज्ञातमिदमेव महौषधम् । अविद्याविततव्याधेस्तिमिरस्येव दीपकम्

avidyāsaṃparijñātamidameva mahauṣadham | avidyāvitatavyādhestimirasyeva dīpakam

अविद्या संपरिज्ञाता यदैव हि तदैव हि । सा परिक्षीयते भूयः स्वप्नेनेव हि भोगभूः

avidyā saṃparijñātā yadaiva hi tadaiva hi | sā parikṣīyate bhūyaḥ svapneneva hi bhogabhūḥ

व्यवहारपरोऽप्यन्तरसक्तमतिरेकधीः । स्पृश्यते नैनसा साधुर्मत्स्येक्षणमिवाम्भसा

vyavahāraparo'pyantarasaktamatirekadhīḥ | spṛśyate nainasā sādhurmatsyekṣaṇamivāmbhasā

प्राप्ते चिद्भासुरालोके प्रक्षीणाऽज्ञानयामिनी । शेमुषी परमानन्दमागता ज्ञस्य राजते

prāpte cidbhāsurāloke prakṣīṇā'jñānayāminī | śemuṣī paramānandamāgatā jñasya rājate

अज्ञाननिद्रोपशमे जनो ज्ञानार्कबोधितः । तत्प्रबोधमवाप्नोति पुनर्येन न मुह्यति

ajñānanidropaśame jano jñānārkabodhitaḥ | tatprabodhamavāpnoti punaryena na muhyati

दिनानि जीव्यते तानि सानन्दास्ते क्रियाक्रमाः । आत्मचन्द्रोदिता येषु चिज्ज्योत्स्ना हृदयाम्बरे

dināni jīvyate tāni sānandāste kriyākramāḥ | ātmacandroditā yeṣu cijjyotsnā hṛdayāmbare

नरो मोहसमुत्तीर्णः सततं स्वात्मचिन्तया । अन्तःशीतलतामेति स्वामृतेनेव चन्द्रमाः

naro mohasamuttīrṇaḥ satataṃ svātmacintayā | antaḥśītalatāmeti svāmṛteneva candramāḥ

तानि मित्राणि शास्त्राणि तानि तानि दिनानि च । विरागोल्लासवान्येभ्य आत्मचित्तोदयः स्फुटम्

tāni mitrāṇi śāstrāṇi tāni tāni dināni ca | virāgollāsavānyebhya ātmacittodayaḥ sphuṭam

चिरं शोचन्ति ते दीना जन्मजङ्गलवीरुधः । आत्मावलोकने हेला येषामविगतैनसाम्

ciraṃ śocanti te dīnā janmajaṅgalavīrudhaḥ | ātmāvalokane helā yeṣāmavigatainasām

आशापाशशतैर्बद्धं भोगोलपसुलालसम् । जराजर्जरिताकारं शोकोच्छ्वासकदर्थितम्

āśāpāśaśatairbaddhaṃ bhogolapasulālasam | jarājarjaritākāraṃ śokocchvāsakadarthitam

व्यूढदुःखमहाभारं जन्मजङ्गलजीवितम् । कुकर्मकर्दमालिप्तं मोहपल्वलशायिनम्

vyūḍhaduḥkhamahābhāraṃ janmajaṅgalajīvitam | kukarmakardamāliptaṃ mohapalvalaśāyinam

रागदंशावलीदष्टं कृष्टं तृष्णावरत्रया । मनोवणिङनिकेतस्थं बन्धुबन्धननिश्चलम्

rāgadaṃśāvalīdaṣṭaṃ kṛṣṭaṃ tṛṣṇāvaratrayā | manovaṇiṅaniketasthaṃ bandhubandhananiścalam

पुत्रदारजराजीर्णे मग्नोन्मग्नं कुकर्दमे । श्रान्तं विगतविश्रामं भग्नमादीर्घवर्त्मनि

putradārajarājīrṇe magnonmagnaṃ kukardame | śrāntaṃ vigataviśrāmaṃ bhagnamādīrghavartmani

गमागमपरिक्षीणं संसारारण्यचारिणम् । अलब्धशीतलच्छायं तीव्रतापोपतापितम्

gamāgamaparikṣīṇaṃ saṃsārāraṇyacāriṇam | alabdhaśītalacchāyaṃ tīvratāpopatāpitam

आकारभासुरं दीनं बाह्यैराक्रान्तमिन्द्रियैः । कर्मघण्टारवाक्रान्तं क्रान्तं दुष्कृतताडनैः

ākārabhāsuraṃ dīnaṃ bāhyairākrāntamindriyaiḥ | karmaghaṇṭāravākrāntaṃ krāntaṃ duṣkṛtatāḍanaiḥ

आविर्भावतिरोभावचक्रावर्तधुरोद्वहम् । अज्ञानविकटाटव्यां लुठितं सन्नगात्रकम्

āvirbhāvatirobhāvacakrāvartadhurodvaham | ajñānavikaṭāṭavyāṃ luṭhitaṃ sannagātrakam

निजानर्थसदामग्नं सीदमानमकिंचनम् । सन्नाङ्गं कर्मभारेण करुणाक्रन्दकारिणम्

nijānarthasadāmagnaṃ sīdamānamakiṃcanam | sannāṅgaṃ karmabhāreṇa karuṇākrandakāriṇam

राम जीवबलीवर्दमिमं संसारपल्वलात् । परमं यत्नमास्थाय चिरमुत्तारयेद्वलात्

rāma jīvabalīvardamimaṃ saṃsārapalvalāt | paramaṃ yatnamāsthāya ciramuttārayedvalāt

तत्त्वावलोकनात्क्षीणे चित्ते नो जायते पुनः । जीवः कदाचन तदा भवेत्तीर्णभवार्णवः

tattvāvalokanātkṣīṇe citte no jāyate punaḥ | jīvaḥ kadācana tadā bhavettīrṇabhavārṇavaḥ

महानुभावसंपर्कात्संसारार्णवलङ्घने । युक्तिः संप्राप्यते राम स्फुटा नौरिव नाविकात्

mahānubhāvasaṃparkātsaṃsārārṇavalaṅghane | yuktiḥ saṃprāpyate rāma sphuṭā nauriva nāvikāt

यस्मिन्देशमरौ तज्ज्ञो नास्ति सज्जनपादपः । सफलः शीतलच्छायो न तत्र निवसेद्बुधः

yasmindeśamarau tajjño nāsti sajjanapādapaḥ | saphalaḥ śītalacchāyo na tatra nivasedbudhaḥ

स्निग्धशीतवचःपत्रे सच्छाये स्मितपुष्पके । क्षणाद्विश्रम्यते राम भृशं सुजनचम्पके

snigdhaśītavacaḥpatre sacchāye smitapuṣpake | kṣaṇādviśramyate rāma bhṛśaṃ sujanacampake

तदभावे महामोहतापसंपत्तिदायिनि । किंचिज्जातविवेकेन स्वप्तव्यं नेह धीमता

tadabhāve mahāmohatāpasaṃpattidāyini | kiṃcijjātavivekena svaptavyaṃ neha dhīmatā

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मनात्मैवमुद्धरेत् । नात्मानमवलेपेन जन्मपङ्कार्णवे क्षिपेत्

ātmaiva hyātmano bandhurātmanātmaivamuddharet | nātmānamavalepena janmapaṅkārṇave kṣipet

किमिदं कथमायातं किंमूलमिति किंक्षयम् । देहदुःखमिति प्राज्ञैः प्रेक्षणीयं प्रयत्नतः

kimidaṃ kathamāyātaṃ kiṃmūlamiti kiṃkṣayam | dehaduḥkhamiti prājñaiḥ prekṣaṇīyaṃ prayatnataḥ

न धनानि न मित्राणि न शास्त्राणि न बान्धवाः । नराणामुपकुर्वन्ति मग्नस्वात्मसमुद्धृतौ

na dhanāni na mitrāṇi na śāstrāṇi na bāndhavāḥ | narāṇāmupakurvanti magnasvātmasamuddhṛtau

मनोमात्रेण सुहृदा सदैव सहवासिना । सह किंचित्परामृश्य भवत्यात्मा समृद्धृतः

manomātreṇa suhṛdā sadaiva sahavāsinā | saha kiṃcitparāmṛśya bhavatyātmā samṛddhṛtaḥ

वैराग्याभ्यासयत्नाभ्यां स्वपरामर्शजन्मना । तत्त्वालोकनपोतेन तीर्यते भवसागरः

vairāgyābhyāsayatnābhyāṃ svaparāmarśajanmanā | tattvālokanapotena tīryate bhavasāgaraḥ

शोच्यमानं जनैर्नित्यं दह्यमानं दुराशया । नात्मानमवमन्येत प्रोद्धरेदेनमादरात्

śocyamānaṃ janairnityaṃ dahyamānaṃ durāśayā | nātmānamavamanyeta proddharedenamādarāt

अहंकारमहालानं तृष्णारज्जुं मनोमदम् । जन्मजम्बालनिर्मग्नं जीवदन्तिनमुद्धरेत्

ahaṃkāramahālānaṃ tṛṣṇārajjuṃ manomadam | janmajambālanirmagnaṃ jīvadantinamuddharet

अयमेतावतैवात्मा त्रातो भवति राघव । यदपास्य विमूढत्वमहंकारः प्रमार्ज्यते

ayametāvataivātmā trāto bhavati rāghava | yadapāsya vimūḍhatvamahaṃkāraḥ pramārjyate

एतावतैव सन्मार्गे याति प्रकटतामलम् । यदपास्य मनोजालमहंभावो विलूयते

etāvataiva sanmārge yāti prakaṭatāmalam | yadapāsya manojālamahaṃbhāvo vilūyate

एतावतैव देवेशः परमात्मावगम्यते । काष्ठलोष्टसमत्वेन देहो यदवलोक्यते

etāvataiva deveśaḥ paramātmāvagamyate | kāṣṭhaloṣṭasamatvena deho yadavalokyate

अहंकाराम्बुदे क्षीणे दृश्यते चिद्दिवाकरः । ततस्तत्परिणामेन तत्पदं समवाप्यते

ahaṃkārāmbude kṣīṇe dṛśyate ciddivākaraḥ | tatastatpariṇāmena tatpadaṃ samavāpyate

यथा ध्वान्तसमुच्छेदे स्वयमालोकवेदनम् । तथाहंकारविच्छेदे स्वयमात्मावलोकनम्

yathā dhvāntasamucchede svayamālokavedanam | tathāhaṃkāravicchede svayamātmāvalokanam

अहंकारे परिक्षीणे यावस्था सुखमोदजा । सावस्था भरिताकारा सा सेव्या संप्रयत्नतः

ahaṃkāre parikṣīṇe yāvasthā sukhamodajā | sāvasthā bharitākārā sā sevyā saṃprayatnataḥ

परिपूर्णार्णवप्रख्या न वा गोचरमेति नः । नोपमानमुपादत्ते नानुधावति रञ्जनम्

paripūrṇārṇavaprakhyā na vā gocarameti naḥ | nopamānamupādatte nānudhāvati rañjanam

केवलं चित्प्रकाशांशकलिका स्थिरतां गता । तुर्या चेत्प्राप्यते दृष्टिस्तत्तया सोपमीयते

kevalaṃ citprakāśāṃśakalikā sthiratāṃ gatā | turyā cetprāpyate dṛṣṭistattayā sopamīyate

अदूरगतसादृश्यात्सुषुप्तस्योपलक्ष्यते । सावस्था भरिताकारा गगनश्रीरिवातता

adūragatasādṛśyātsuṣuptasyopalakṣyate | sāvasthā bharitākārā gaganaśrīrivātatā

मनोहंकारविलये सर्वभावान्तरस्थिता । समुदेति परानन्दा या तनुः पारमेश्वरी

manohaṃkāravilaye sarvabhāvāntarasthitā | samudeti parānandā yā tanuḥ pārameśvarī

सा स्वयं योगसंसिद्धा सुषुप्तादूरभाविनी । न गम्या वचसां राम हृद्येवेहानुभूयते

sā svayaṃ yogasaṃsiddhā suṣuptādūrabhāvinī | na gamyā vacasāṃ rāma hṛdyevehānubhūyate

अनुभूतिं विना तत्त्वं खण्डादेर्नानुभूयते । अनुभूतिं विना रूपं नात्मनश्चानुभूयते

anubhūtiṃ vinā tattvaṃ khaṇḍādernānubhūyate | anubhūtiṃ vinā rūpaṃ nātmanaścānubhūyate

अखिलमिदमनन्तमात्मतत्त्वं दृढपरिणामिनि चेतसि स्थितेऽन्तः । बहिरुपशमिते चराचरात्मा स्वयमनुभूयत एव देवदेवः

akhilamidamanantamātmatattvaṃ dṛḍhapariṇāmini cetasi sthite'ntaḥ | bahirupaśamite carācarātmā svayamanubhūyata eva devadevaḥ

तदनु विषयवासनाविनाश- स्तदनु शुभः परमः स्फुटप्रकाशः । तदनु च समतावशात्स्वरूपे परिणमनं महतामचिन्त्यरूपम्

tadanu viṣayavāsanāvināśa- stadanu śubhaḥ paramaḥ sphuṭaprakāśaḥ | tadanu ca samatāvaśātsvarūpe pariṇamanaṃ mahatāmacintyarūpam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे उपदेशो नाम चतुःषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe upadeśo nāma catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६५

पञ्चषष्टितमः सर्गः

pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । मनसैव मनश्छित्त्वा यद्यात्मा नावलोक्यते । ममेत्यहमिति त्यक्त्वा तत्तामरसलोचन

śrīvasiṣṭha uvāca | manasaiva manaśchittvā yadyātmā nāvalokyate | mametyahamiti tyaktvā tattāmarasalocana

नास्तमेति जगद्दुःखं यथा चित्रगतो रविः । आयात्यापदनन्तत्वं महार्णववदातता

nāstameti jagadduḥkhaṃ yathā citragato raviḥ | āyātyāpadanantatvaṃ mahārṇavavadātatā

पुनःपुनरुपायाति जलकल्लोलकारणम् । मेघनीलतमःश्यामा संसृतिप्रावृडाकुला

punaḥpunarupāyāti jalakallolakāraṇam | meghanīlatamaḥśyāmā saṃsṛtiprāvṛḍākulā

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं सुहृदो सह्यसानौ भासविलासयोः

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | saṃvādaṃ suhṛdo sahyasānau bhāsavilāsayoḥ

अस्त्युत्सेधजिताकाशः पीठेन जितभूतलः । तलेन जितपातालस्त्रिलोकविजयो गिरिः

astyutsedhajitākāśaḥ pīṭhena jitabhūtalaḥ | talena jitapātālastrilokavijayo giriḥ

असंख्यकुसुमापूरोऽसंख्यनिर्मलनिर्झरः । गुह्यकारक्षितनिधिः सह्यनामाऽविषह्यभाः

asaṃkhyakusumāpūro'saṃkhyanirmalanirjharaḥ | guhyakārakṣitanidhiḥ sahyanāmā'viṣahyabhāḥ

मुक्तापटलसंपूर्णैर्भानुभासुरभित्तिभिः । भासुरः काञ्चनतटैः कटैरिव सुरद्विपः

muktāpaṭalasaṃpūrṇairbhānubhāsurabhittibhiḥ | bhāsuraḥ kāñcanataṭaiḥ kaṭairiva suradvipaḥ

क्वचित्पुष्पभरासारो धातुसाराततः क्वचित् । क्वचित्फुल्लसरःसारो रत्नशालिशिलः क्वचित्

kvacitpuṣpabharāsāro dhātusārātataḥ kvacit | kvacitphullasaraḥsāro ratnaśāliśilaḥ kvacit

इतो रटन्निर्झरवानितः क्वणितकीचकः । इतो रटद्गुहावात इतः षट्पदघुंघुमः

ito raṭannirjharavānitaḥ kvaṇitakīcakaḥ | ito raṭadguhāvāta itaḥ ṣaṭpadaghuṃghumaḥ

सानौ गीतोऽप्सरोवृन्दैर्वने मृगखगारवः । अधित्यकायां मत्ताभ्रो गगनेषु खगारवः

sānau gīto'psarovṛndairvane mṛgakhagāravaḥ | adhityakāyāṃ mattābhro gaganeṣu khagāravaḥ

विद्याधराश्रितगुहो भृङ्गगीताम्बुजाकरः । किरातगीतपर्यन्तः खगगीतवनद्रुमः

vidyādharāśritaguho bhṛṅgagītāmbujākaraḥ | kirātagītaparyantaḥ khagagītavanadrumaḥ

स्कन्धेषु देवैर्वलितः पादेषु वलितो नरैः । पाताले वलितो नागैर्जगद्गृहमिवापरम्

skandheṣu devairvalitaḥ pādeṣu valito naraiḥ | pātāle valito nāgairjagadgṛhamivāparam

कन्दरेषु श्रितः सिद्धैर्निधानैरन्तराश्रितः । चन्दनेषु श्रितो नागैः सिंहैः श्रृङ्गशिखासु च

kandareṣu śritaḥ siddhairnidhānairantarāśritaḥ | candaneṣu śrito nāgaiḥ siṃhaiḥ śrṛṅgaśikhāsu ca

पुष्पाभ्रसंवीतवपुः पुष्परेण्वभ्रपांसुलः । पुष्पवात्याभ्रहृद्भ्रान्तः पुष्पपादपपाण्डुरः

puṣpābhrasaṃvītavapuḥ puṣpareṇvabhrapāṃsulaḥ | puṣpavātyābhrahṛdbhrāntaḥ puṣpapādapapāṇḍuraḥ

धातुधूल्यभ्रकपिलो रत्नोपलतलस्थितैः । मन्दारगैरिव पुरस्त्रीगणैरलमाश्रितः

dhātudhūlyabhrakapilo ratnopalatalasthitaiḥ | mandāragairiva purastrīgaṇairalamāśritaḥ

अभ्रनीलांशुकच्छन्ना मूकरत्नविभूषणाः । शिलाः कनकसुन्दर्यो यत्र श्रृङ्गाभिसारिकाः

abhranīlāṃśukacchannā mūkaratnavibhūṣaṇāḥ | śilāḥ kanakasundaryo yatra śrṛṅgābhisārikāḥ

तत्रोत्तरतटे सानौ विनम्रफलपादपे । रत्नपुष्करिणीजालवहन्निर्झरवारिणि

tatrottarataṭe sānau vinamraphalapādape | ratnapuṣkariṇījālavahannirjharavāriṇi

चूतद्रुमलतोन्मुक्तपुष्पस्तबकदन्तुरे । विफुल्लाङ्कोलपुन्नागनीलनीरजदिक्तटे

cūtadrumalatonmuktapuṣpastabakadanture | viphullāṅkolapunnāganīlanīrajadiktaṭe

लतावितानच्छन्नार्के रत्नांशुभम्भास्वरे । स्रवज्जम्बूरसस्यूते स्वलोकाह्लादकारिणि

latāvitānacchannārke ratnāṃśubhambhāsvare | sravajjambūrasasyūte svalokāhlādakāriṇi

ब्रह्मलोकसमः स्वर्गरम्यः शिवपुरोपमः । अत्रेरस्त्याश्रमः श्रीमान्सिद्धश्रमहरो महान्

brahmalokasamaḥ svargaramyaḥ śivapuropamaḥ | atrerastyāśramaḥ śrīmānsiddhaśramaharo mahān

महत्यत्राश्रमे तस्मिंस्तापसौ द्वौ बभूवतुः । कोविदौ तु नभोमार्ग इव शुक्रबृहस्पती

mahatyatrāśrame tasmiṃstāpasau dvau babhūvatuḥ | kovidau tu nabhomārga iva śukrabṛhaspatī

252

तयोरथैकास्पदयोस्तथाभूतां सुतावुभौ । फुल्लाङ्कुरौ शुद्धतनू सरस्यम्बुजयोरिव

tayorathaikāspadayostathābhūtāṃ sutāvubhau | phullāṅkurau śuddhatanū sarasyambujayoriva

विलासभासनामानौ वृद्धिमाययतुः क्रमात् । तौ पित्रोः पल्लवे दीर्घे लतापादपयोरिव

vilāsabhāsanāmānau vṛddhimāyayatuḥ kramāt | tau pitroḥ pallave dīrghe latāpādapayoriva

आस्तामन्योन्यसुस्निग्धौ सुहृदौ वल्लभौ मिथः । तिलतैलवदाश्लिष्टौ तौ पुष्पामोदवत्स्थितौ

āstāmanyonyasusnigdhau suhṛdau vallabhau mithaḥ | tilatailavadāśliṣṭau tau puṣpāmodavatsthitau

नाऽयुक्तौ पुत्रयुक्तौ तु सुरक्ताविव दंपती । एकं द्वित्वमिवापन्नं सममासीत्तयोर्मनः

nā'yuktau putrayuktau tu suraktāviva daṃpatī | ekaṃ dvitvamivāpannaṃ samamāsīttayormanaḥ

तौ तथान्योन्यमुदितौ मनोहरतराकृती । तस्थतुः स्वाश्रमे मौने सरोज इव षट्पदौ

tau tathānyonyamuditau manoharatarākṛtī | tasthatuḥ svāśrame maune saroja iva ṣaṭpadau

प्रापतुर्यौवनं बाल्यमुत्सृज्य नववल्लभौ । कालेनाल्पतरेणैव चन्द्रसूर्याविवोदितौ

prāpaturyauvanaṃ bālyamutsṛjya navavallabhau | kālenālpatareṇaiva candrasūryāvivoditau

जग्मतुर्देहमुत्सृज्य ततस्तौ पितरौ तयोः । स्वर्गं जरार्तावुड्डीय नीडादिव विहंगमौ

jagmaturdehamutsṛjya tatastau pitarau tayoḥ | svargaṃ jarārtāvuḍḍīya nīḍādiva vihaṃgamau

पञ्चत्वं गतयोः पित्रोर्दीनवक्त्रौ बभूवतुः । तप्ताङ्गौ विगतोत्साहौ पद्माविव जलोद्धृतौ

pañcatvaṃ gatayoḥ pitrordīnavaktrau babhūvatuḥ | taptāṅgau vigatotsāhau padmāviva jaloddhṛtau

तत्रौर्ध्वदैहिकं कृत्वा चक्राते परिदेवनम् । लोकस्थितिरलङ्घ्या हि महतामपि मानद

tatraurdhvadaihikaṃ kṛtvā cakrāte paridevanam | lokasthitiralaṅghyā hi mahatāmapi mānada

कृत्वौर्ध्वदैहिकमथो व्यथयाभिभूतौ शोकोत्थया करुणयार्तगिरा विलप्य । चित्रार्पिताविव निरस्तसमस्तचेष्टौ तौ संस्थितौ सुखमशून्यहृदौ विवृत्तौ

kṛtvaurdhvadaihikamatho vyathayābhibhūtau śokotthayā karuṇayārtagirā vilapya | citrārpitāviva nirastasamastaceṣṭau tau saṃsthitau sukhamaśūnyahṛdau vivṛttau

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी०दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे भासविलासवृत्तान्ते सह्यगिरिवर्णनं नाम पञ्चषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe bhāsavilāsavṛttānte sahyagirivarṇanaṃ nāma pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६६

श्रीवसिष्ठ उवाच । अतिशोकपराभूतौ तस्थतुर्दृढतापसौ । तापसंशुष्कसर्वाङ्गौ तावरण्यद्रुमाविव

śrīvasiṣṭha uvāca | atiśokaparābhūtau tasthaturdṛḍhatāpasau | tāpasaṃśuṣkasarvāṅgau tāvaraṇyadrumāviva

विरक्तौ विपिने कालं क्षेपयामासतुर्द्विजौ । वियूथाविव सारङ्गावनास्थामागतौ पराम्

viraktau vipine kālaṃ kṣepayāmāsaturdvijau | viyūthāviva sāraṅgāvanāsthāmāgatau parām

जग्मुर्दिनानि मासाश्च वर्षाण्यथ तयोस्तदा । क्रमाद्वावपि संयातौ जरां श्वभ्रद्रुमाविव

jagmurdināni māsāśca varṣāṇyatha tayostadā | kramādvāvapi saṃyātau jarāṃ śvabhradrumāviva

अप्राप्तविमलज्ञानौ चिराज्जर्जरतापसौ । तावेकदा संघटिताविदमन्योन्यमूचतुः

aprāptavimalajñānau cirājjarjaratāpasau | tāvekadā saṃghaṭitāvidamanyonyamūcatuḥ

विलास उवाच । जीविताग्र्यद्रुमफल हृदावासामृताम्बुधे । जगत्यस्मिन्महाबन्धो भास स्वागतमस्तु ते

vilāsa uvāca | jīvitāgryadrumaphala hṛdāvāsāmṛtāmbudhe | jagatyasminmahābandho bhāsa svāgatamastu te

एतावत्यो दिनावल्लयो मद्वियोगवता त्वया । वद क्व क्षपिताः साधो कच्चित्ते सफलं तपः

etāvatyo dināvallayo madviyogavatā tvayā | vada kva kṣapitāḥ sādho kaccitte saphalaṃ tapaḥ

कच्चित्ते विज्वरा बुद्धिः कञ्चिज्जातस्त्वमात्मवान् । कच्चित्फलितविद्यस्त्वं कच्चित्कुशलवानसि

kaccitte vijvarā buddhiḥ kañcijjātastvamātmavān | kaccitphalitavidyastvaṃ kaccitkuśalavānasi

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्तवन्तं संसारसमुद्विग्नमलं तथा । प्राहाप्राप्तमहाज्ञानं सुहृत्सुहृदमादरात्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktavantaṃ saṃsārasamudvignamalaṃ tathā | prāhāprāptamahājñānaṃ suhṛtsuhṛdamādarāt

भास उवाच । साधो स्वागतताद्यैव दिष्ट्या दृष्टोऽसि मानद । कुशलं तु कुतोऽस्माकं संसारे तिष्ठतामिह

bhāsa uvāca | sādho svāgatatādyaiva diṣṭyā dṛṣṭo'si mānada | kuśalaṃ tu kuto'smākaṃ saṃsāre tiṣṭhatāmiha

यावन्नाधिगतं ज्ञेयं यावत्क्षीणा न चित्तभूः । यावत्तीर्णो न संसारस्तावन्मे कुशलं कुतः

yāvannādhigataṃ jñeyaṃ yāvatkṣīṇā na cittabhūḥ | yāvattīrṇo na saṃsārastāvanme kuśalaṃ kutaḥ

आशा यावदशेषेण न लूनाश्चित्तसंभवाः । वीरुधो दात्रकेणेव तावन्नः कुशलं कुतः

āśā yāvadaśeṣeṇa na lūnāścittasaṃbhavāḥ | vīrudho dātrakeṇeva tāvannaḥ kuśalaṃ kutaḥ

यावन्नाधिगतं ज्ञानं यावन्न समतोदिता । यावन्नाभ्युदितो बोधस्तावन्नः कुशलं कुतः

yāvannādhigataṃ jñānaṃ yāvanna samatoditā | yāvannābhyudito bodhastāvannaḥ kuśalaṃ kutaḥ

आत्मलाभं विना साधो विना ज्ञानमहौषधम् । उदेति पुनरेवेयं दुःसंसृतिविषूचिका

ātmalābhaṃ vinā sādho vinā jñānamahauṣadham | udeti punareveyaṃ duḥsaṃsṛtiviṣūcikā

शैशवाङ्कुरितोज्जृम्भान्नवयौवनपल्लवः । जराकुसुमितोऽभ्येति पुनः संसारदुर्द्रुमः

śaiśavāṅkuritojjṛmbhānnavayauvanapallavaḥ | jarākusumito'bhyeti punaḥ saṃsāradurdrumaḥ

कायजीर्णतरोरस्माद्बान्धवाक्रन्दषट्पदा । जराकुसुमितोदेति पुनर्मरणमञ्जरी

kāyajīrṇatarorasmādbāndhavākrandaṣaṭpadā | jarākusumitodeti punarmaraṇamañjarī

भुक्तकर्मर्तुविरसा पुराणदिवसोम्भिता । नीयते नीरसप्राया पुनः संवत्सरावली

bhuktakarmartuvirasā purāṇadivasombhitā | nīyate nīrasaprāyā punaḥ saṃvatsarāvalī

महादरीषु देहाद्रेस्तृष्णाकण्टकितास्वपि । फलव्यालासु च पुनः क्रियासु परिलुठ्यते

mahādarīṣu dehādrestṛṣṇākaṇṭakitāsvapi | phalavyālāsu ca punaḥ kriyāsu pariluṭhyate

दुःखैः सुखलवाकारैर्दीर्घादीर्घैः शुभाशुभैः । अपर्याप्तागमापायाः प्रयान्त्यायान्ति रात्रयः

duḥkhaiḥ sukhalavākārairdīrghādīrghaiḥ śubhāśubhaiḥ | aparyāptāgamāpāyāḥ prayāntyāyānti rātrayaḥ

अयथार्थक्रियारम्भैः कदाशावेशपल्लवैः । क्षीयते कर्मभिस्तुच्छैरायुराहतकर्मभिः

ayathārthakriyārambhaiḥ kadāśāveśapallavaiḥ | kṣīyate karmabhistucchairāyurāhatakarmabhiḥ

उन्मूलिताश्रयालानो मनोमत्तमतङ्गजः । तृष्णाकरेणुकोन्निद्रो दूरं विपरिधावति

unmūlitāśrayālāno manomattamataṅgajaḥ | tṛṣṇākareṇukonnidro dūraṃ viparidhāvati

जिह्वाचपलतालग्नः कायद्रुममहालये । पतच्चिन्तामणौ वृद्धो गर्द्धगृध्रो विवर्धते

jihvācapalatālagnaḥ kāyadrumamahālaye | pataccintāmaṇau vṛddho garddhagṛdhro vivardhate

नीरसा निःसुखा लघ्वी पतत्पेलवगात्रिका । जीर्णपर्णसवर्णेयं क्षीयते दिवसावली

nīrasā niḥsukhā laghvī patatpelavagātrikā | jīrṇaparṇasavarṇeyaṃ kṣīyate divasāvalī

अवमानरजोध्वस्तमस्तंगतवपुःश्रियम् । मुखं धूसरतामेति हिमैः पद्ममिवाहतम्

avamānarajodhvastamastaṃgatavapuḥśriyam | mukhaṃ dhūsaratāmeti himaiḥ padmamivāhatam

शुष्यतः कायसरसः प्रगलद्यौवनाम्भसः । राजहंसः क्षणादायुरनिवर्ति पलायते

śuṣyataḥ kāyasarasaḥ pragaladyauvanāmbhasaḥ | rājahaṃsaḥ kṣaṇādāyuranivarti palāyate

कालानिलबलोद्धूताज्जर्जराज्जीवितद्रुमात् । भोगपुष्पाणि दिवसपर्णानि निपतन्त्यधः

kālānilabaloddhūtājjarjarājjīvitadrumāt | bhogapuṣpāṇi divasaparṇāni nipatantyadhaḥ

भोगभोगिश्रितेष्वन्तर्दुःखदर्दुरधारिषु । मनोमोहान्धकूपेषु पूरेषु विनिमज्जति

bhogabhogiśriteṣvantarduḥkhadarduradhāriṣu | manomohāndhakūpeṣu pūreṣu vinimajjati

नानानुरञ्जनास्पृष्टा तृष्णा तरलपेलवा । चैत्यमग्रपताकेव दूरं समधिरोहति

nānānurañjanāspṛṣṭā tṛṣṇā taralapelavā | caityamagrapatākeva dūraṃ samadhirohati

अस्य संसारतन्त्रस्य बृहत्कालविलास्पदः । जीविताशामयं तन्तुमन्तकाखुर्निकृन्तति

asya saṃsāratantrasya bṛhatkālavilāspadaḥ | jīvitāśāmayaṃ tantumantakākhurnikṛntati

यौवनोत्कटकल्लोला वहल्लोलासिफेनिला । परावर्तमहावर्ता याति जीवितदुर्नदी

yauvanotkaṭakallolā vahallolāsiphenilā | parāvartamahāvartā yāti jīvitadurnadī

कलाकुलजगत्कार्यकल्लोलाकुलसंकुला । क्रियासरिदपर्यन्ता वहत्याकुलकोटरा

kalākulajagatkāryakallolākulasaṃkulā | kriyāsaridaparyantā vahatyākulakoṭarā

अनन्ता बन्धुजनतानद्यो गम्भीरकोटरे । अजस्रं निपतन्त्येता वितते कालसागरे

anantā bandhujanatānadyo gambhīrakoṭare | ajasraṃ nipatantyetā vitate kālasāgare

देहरत्नशलाकेयं नाशपङ्कार्णवोदरे । न ज्ञायते क्व मग्नेति तात जन्मनि जन्मनि

deharatnaśalākeyaṃ nāśapaṅkārṇavodare | na jñāyate kva magneti tāta janmani janmani

चिन्ताचक्रे चिरं बद्धं कुक्रियाचारचञ्चुरम् । चेतो भ्रमति सामुद्रे गर्तावर्ते तृणं यथा

cintācakre ciraṃ baddhaṃ kukriyācāracañcuram | ceto bhramati sāmudre gartāvarte tṛṇaṃ yathā

उह्यमानमनन्तेषु चेतः कार्यमहोर्मिषु । क्षणमेति न विश्रान्तिं चिन्ताताण्डविताशयम्

uhyamānamananteṣu cetaḥ kāryamahormiṣu | kṣaṇameti na viśrāntiṃ cintātāṇḍavitāśayam

इदं कृतं करोमीदं करिष्यामीदमित्यलम् । कलनाजालवलिता मूर्च्छिता मतिपक्षिणी

idaṃ kṛtaṃ karomīdaṃ kariṣyāmīdamityalam | kalanājālavalitā mūrcchitā matipakṣiṇī

अयं सुहृदयं शत्रुरिति द्वन्द्वमहाद्विपः । विनिकृन्तति मर्माणि यथा नीलोत्पलानि मे

ayaṃ suhṛdayaṃ śatruriti dvandvamahādvipaḥ | vinikṛntati marmāṇi yathā nīlotpalāni me

चिन्तानद्या महावर्ते वीचिकानिचये चिरम् । क्षणादुच्छूनतामेति मनोमीनः क्षणाद्गतिः

cintānadyā mahāvarte vīcikānicaye ciram | kṣaṇāducchūnatāmeti manomīnaḥ kṣaṇādgatiḥ

अनात्मीयानि दुःखानि बहून्येवंविधान्ययम् । आत्मबुद्ध्या विचिन्वानो जनो गच्छति दीनताम् ।। बहुविधसुखदुःखमध्यपाती विततजरामरणप्रवातभग्नः । जगदुदरगिरौ लुठञ्जनोऽयं गतरसपर्णवदेति जर्जरत्वम्

anātmīyāni duḥkhāni bahūnyevaṃvidhānyayam | ātmabuddhyā vicinvāno jano gacchati dīnatām || bahuvidhasukhaduḥkhamadhyapātī vitatajarāmaraṇapravātabhagnaḥ | jagadudaragirau luṭhañjano'yaṃ gatarasaparṇavadeti jarjaratvam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० उपशमप्रकरणे भासविलासवृत्तान्ते अनित्यताप्रतिपादनं नाम षट्षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 upaśamaprakaraṇe bhāsavilāsavṛttānte anityatāpratipādanaṃ nāma ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६७

सप्तषष्टितमः सर्गः

saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं तौ कुशलप्रश्नं कृतवन्तौ परस्परम् । कालेनासाद्य विमलं ज्ञानं मोक्षं ततो गतौ

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ tau kuśalapraśnaṃ kṛtavantau parasparam | kālenāsādya vimalaṃ jñānaṃ mokṣaṃ tato gatau

ततो वच्मि महाबाहो यथा ज्ञानेतरा गतिः । नास्ति संसारतरणे पाशबन्धस्य चेतसः

tato vacmi mahābāho yathā jñānetarā gatiḥ | nāsti saṃsārataraṇe pāśabandhasya cetasaḥ

इदं भव्यमतेर्दुःखमनन्तमपि पेलवम् । कुखगस्याऽतरोऽम्भोधिः सर्पारेर्गोष्पदायते

idaṃ bhavyamaterduḥkhamanantamapi pelavam | kukhagasyā'taro'mbhodhiḥ sarpārergoṣpadāyate

देहातीता महात्मानश्चिन्मात्रस्वात्मनि स्थिताः । दूराद्देहं समीक्षन्ते प्रेक्षको जनतामिव

dehātītā mahātmānaścinmātrasvātmani sthitāḥ | dūrāddehaṃ samīkṣante prekṣako janatāmiva

देहे दुःखातिसंक्षुब्धे का नः क्षतिरुपस्थिता । रथे विधुरिते भग्ने सारथेः केव खण्डना

dehe duḥkhātisaṃkṣubdhe kā naḥ kṣatirupasthitā | rathe vidhurite bhagne sāratheḥ keva khaṇḍanā

मनसि क्षुब्धतां याते चित्त्वस्याङ्ग किमागतम् । तरङ्गजलसंताने वैपरीत्यं किमम्बुधेः

manasi kṣubdhatāṃ yāte cittvasyāṅga kimāgatam | taraṅgajalasaṃtāne vaiparītyaṃ kimambudheḥ

केऽभवन्पयसां हंसाः पयसामुपलाश्च के । काः शिलाः किल दारूणां के भोगाः परमात्मनः

ke'bhavanpayasāṃ haṃsāḥ payasāmupalāśca ke | kāḥ śilāḥ kila dārūṇāṃ ke bhogāḥ paramātmanaḥ

संबन्धः क इव श्रीमन् शैलापरसमुद्रयोः । अन्तरे गिरिसंबाधे कश्च चित्तत्त्वबन्धयोः

saṃbandhaḥ ka iva śrīman śailāparasamudrayoḥ | antare girisaṃbādhe kaśca cittattvabandhayoḥ

अप्युत्सङ्गोह्यमानानि पद्मानि सरिदम्भसाम् । कानि नाम भवन्तीह शरीराणि तथात्मनः

apyutsaṅgohyamānāni padmāni saridambhasām | kāni nāma bhavantīha śarīrāṇi tathātmanaḥ

संघट्टात्काष्ठपयसोर्यथोत्तुङ्गाः कणादयः । देहात्मनोः समायोगात्तथैताश्चित्तवृत्तयः

saṃghaṭṭātkāṣṭhapayasoryathottuṅgāḥ kaṇādayaḥ | dehātmanoḥ samāyogāttathaitāścittavṛttayaḥ

संबन्धाद्दारुपयसां प्रतिबिम्बानि दारुणः । यथा पयसि लक्ष्यन्ते शरीराणि तथात्मनि

saṃbandhāddārupayasāṃ pratibimbāni dāruṇaḥ | yathā payasi lakṣyante śarīrāṇi tathātmani

यथा दर्पणवीच्यादौ प्रतिबिम्बानि वस्तुतः । नासत्यानि च सत्यानि शरीराणि तथात्मनः

yathā darpaṇavīcyādau pratibimbāni vastutaḥ | nāsatyāni ca satyāni śarīrāṇi tathātmanaḥ

दारुवार्युपलास्फोटे दुःखिता न यथा क्वचित् । संयुक्तेषु वियुक्तेषु न तथा पञ्चसु क्षतिः

dāruvāryupalāsphoṭe duḥkhitā na yathā kvacit | saṃyukteṣu viyukteṣu na tathā pañcasu kṣatiḥ

दारुसंश्लेषितात्तोयात्कम्पशब्दादयो यथा । प्रजायन्ते तथैवास्माद्देहाच्चित्परिबोधितात्

dārusaṃśleṣitāttoyātkampaśabdādayo yathā | prajāyante tathaivāsmāddehāccitparibodhitāt

न शुद्धजडयोरेताः संविदश्चिच्छरीरयोः । एता ह्यज्ञानमात्रस्य तस्मिन्नष्टे चिदेव नः

na śuddhajaḍayoretāḥ saṃvidaściccharīrayoḥ | etā hyajñānamātrasya tasminnaṣṭe cideva naḥ

यथा न कस्यचिद्वारिदारुश्लेषेऽनुभूतयः । तथा न कस्यचिद्देहदेहिसङ्गेऽनुभूतयः

yathā na kasyacidvāridāruśleṣe'nubhūtayaḥ | tathā na kasyaciddehadehisaṅge'nubhūtayaḥ

अज्ञस्यायं यथा दृष्टः संसारः सत्यतां गतः । न ज्ञस्यायं यथाभूतः संसारः सत्यतां गतः

ajñasyāyaṃ yathā dṛṣṭaḥ saṃsāraḥ satyatāṃ gataḥ | na jñasyāyaṃ yathābhūtaḥ saṃsāraḥ satyatāṃ gataḥ

अन्तःसङ्गविहीनास्तु यथा स्नेहा दृषज्जले । तथासक्तमनोवृत्तौ बाह्यभोगानुभूतयः

antaḥsaṅgavihīnāstu yathā snehā dṛṣajjale | tathāsaktamanovṛttau bāhyabhogānubhūtayaḥ

अन्तःसङ्गेन रहितो यद्वत्सलिलकाष्ठयोः । संबन्धस्तद्वदेवान्तरसङ्गो देहदेहिनोः

antaḥsaṅgena rahito yadvatsalilakāṣṭhayoḥ | saṃbandhastadvadevāntarasaṅgo dehadehinoḥ

अन्तःसङ्गेन रहितः संबन्धो जलकाष्ठयोः । स देहदेहिनोश्चैवं प्रतिबिम्बाम्भसोस्तथा

antaḥsaṅgena rahitaḥ saṃbandho jalakāṣṭhayoḥ | sa dehadehinoścaivaṃ pratibimbāmbhasostathā

स्थिता सर्वत्र संवित्तिः शुद्धा संवेद्यवर्जिता । द्वित्वोपलाञ्छिता त्वन्या दुःसंवित्तिर्न विद्यते

sthitā sarvatra saṃvittiḥ śuddhā saṃvedyavarjitā | dvitvopalāñchitā tvanyā duḥsaṃvittirna vidyate

अदुःखमेति दुःखित्वमन्तःसंवेदना स्फुटम् । स्फारो भवति वेतालो वेतालत्वेन भावितः

aduḥkhameti duḥkhitvamantaḥsaṃvedanā sphuṭam | sphāro bhavati vetālo vetālatvena bhāvitaḥ

असंबन्धोऽपि संबन्धो भवत्यन्तर्विनिश्चयात् । स्वप्नाङ्गनासुरतवत्स्थाणुवेतालसङ्गवत्

asaṃbandho'pi saṃbandho bhavatyantarviniścayāt | svapnāṅganāsuratavatsthāṇuvetālasaṅgavat

असत्प्रायो हि संबन्धो यथा सलिलकाष्ठयोः । तथैव मिथ्यासंबन्धः शरीरपरमात्मनोः

asatprāyo hi saṃbandho yathā salilakāṣṭhayoḥ | tathaiva mithyāsaṃbandhaḥ śarīraparamātmanoḥ

अन्तःसङ्गं विना नाम्बु काष्ठपातैः प्रगृह्यते । आत्माऽङ्गसङ्गरहितो देहदुःखैर्न दह्यते

antaḥsaṅgaṃ vinā nāmbu kāṣṭhapātaiḥ pragṛhyate | ātmā'ṅgasaṅgarahito dehaduḥkhairna dahyate

देहभावनयैवात्मा देहदुःखवशे स्थितः । तत्त्यागेन ततो मुक्तो भवतीति विदुर्बुधाः

dehabhāvanayaivātmā dehaduḥkhavaśe sthitaḥ | tattyāgena tato mukto bhavatīti vidurbudhāḥ

अन्तःसङ्गविहीनत्वाद्दुःखवन्त्यङ्ग नो यथा । पत्राम्बुमलदारूणि श्लिष्टान्यपि परस्परम्

antaḥsaṅgavihīnatvādduḥkhavantyaṅga no yathā | patrāmbumaladārūṇi śliṣṭānyapi parasparam

अन्तःसङ्गेन रहिता यान्ति निर्दुःखतां पराम् । श्लिष्टान्यपि तथैवात्मदेहेन्द्रियमनांस्यलम्

antaḥsaṅgena rahitā yānti nirduḥkhatāṃ parām | śliṣṭānyapi tathaivātmadehendriyamanāṃsyalam

अन्तःसङ्गो हि संसारे सर्वेषां राम देहिनाम् । जरामरणमोहानां तरूणां बीजकारणम्

antaḥsaṅgo hi saṃsāre sarveṣāṃ rāma dehinām | jarāmaraṇamohānāṃ tarūṇāṃ bījakāraṇam

अन्तःसंसङ्गवाञ्जन्तुर्मग्नः संसारसागरे । अन्तःसंसक्तिमुक्तस्तु तीर्णः संसारसागरात्

antaḥsaṃsaṅgavāñjanturmagnaḥ saṃsārasāgare | antaḥsaṃsaktimuktastu tīrṇaḥ saṃsārasāgarāt

अन्तःसंसङ्गवच्चित्तं शतशाखमिवोच्यते । अन्तःसंसङ्गरहितं विलीनं चित्तमुच्यते

antaḥsaṃsaṅgavaccittaṃ śataśākhamivocyate | antaḥsaṃsaṅgarahitaṃ vilīnaṃ cittamucyate

भग्नस्फटिकवद्विद्धि मनः सक्तमपावनम् । अभग्नस्फटिकाभासमसक्तं विद्धि मे मनः

bhagnasphaṭikavadviddhi manaḥ saktamapāvanam | abhagnasphaṭikābhāsamasaktaṃ viddhi me manaḥ

असक्तं निर्मलं चित्तं मुक्तं संसार्यपि स्फुटम् । सक्तं तु दीर्घतपसा युक्तमप्यतिबन्धवत्

asaktaṃ nirmalaṃ cittaṃ muktaṃ saṃsāryapi sphuṭam | saktaṃ tu dīrghatapasā yuktamapyatibandhavat

अन्तःसक्तं मनो बद्धं मुक्तं सक्तिविवर्जितम् । अन्तःसंसक्तिरेवैकं कारणं बन्धमोक्षयोः

antaḥsaktaṃ mano baddhaṃ muktaṃ saktivivarjitam | antaḥsaṃsaktirevaikaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

अन्तःसंसक्तिमुक्तस्य कुर्वतोऽपि न कर्तृता । गुणदोषवती तोये दारुवाहननौर्यथा

antaḥsaṃsaktimuktasya kurvato'pi na kartṛtā | guṇadoṣavatī toye dāruvāhananauryathā

अन्तःसंसक्तितो जन्तोरकर्तुरपि कर्तृता । सुखदुःखवति स्वप्ने संभ्रमोन्मुखता यथा

antaḥsaṃsaktito jantorakarturapi kartṛtā | sukhaduḥkhavati svapne saṃbhramonmukhatā yathā

चित्ते कर्तरि कर्तृत्वमदेहस्यापि विद्यते । स्वप्नादाविव विक्षुब्धसुखदुःखदृशोपमम्

citte kartari kartṛtvamadehasyāpi vidyate | svapnādāviva vikṣubdhasukhaduḥkhadṛśopamam

अकर्तरि मनस्यन्तरकर्तृत्वं स्फुटं भवेत् । शून्यचित्तो हि पुरुषः कुर्वन्नपि न चेतति

akartari manasyantarakartṛtvaṃ sphuṭaṃ bhavet | śūnyacitto hi puruṣaḥ kurvannapi na cetati

चेतसा कृतमाप्नोषि चेतसा न कृतं तु न । न क्वचित्कारणे देहो न च चित्तेन कर्तृता

cetasā kṛtamāpnoṣi cetasā na kṛtaṃ tu na | na kvacitkāraṇe deho na ca cittena kartṛtā

असंसक्तमकर्तेव कुर्वदेव मनो विदुः । न कर्मफलभोक्तृत्वमसक्तं प्रतिपद्यते

asaṃsaktamakarteva kurvadeva mano viduḥ | na karmaphalabhoktṛtvamasaktaṃ pratipadyate

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यामसंसक्तो न लिप्यते । दूरस्थकान्तासंलीनमनाः कार्यैरिवाग्रगैः

brahmahatyāśvamedhābhyāmasaṃsakto na lipyate | dūrasthakāntāsaṃlīnamanāḥ kāryairivāgragaiḥ

अन्तःसंसक्तिनिर्मुक्तो जीवो मधुरवृत्तिमान् । बहिःकुर्वन्नकुर्वन्वा कर्ता भोक्ता न हि क्वचित्

antaḥsaṃsaktinirmukto jīvo madhuravṛttimān | bahiḥkurvannakurvanvā kartā bhoktā na hi kvacit

अन्तःसंसक्तिमुक्तं यन्मनः स्यात्तदकर्तृकम् । तद्विमुक्तं प्रशान्तं तत्तद्युक्तं तदलेपकम्

antaḥsaṃsaktimuktaṃ yanmanaḥ syāttadakartṛkam | tadvimuktaṃ praśāntaṃ tattadyuktaṃ tadalepakam

तस्मात्सर्वपदार्थानां श्लिष्टानां निश्चितं बहिः । सर्वदुःखकरीं क्रूरामन्तःसक्तिं विवर्जयेत्

tasmātsarvapadārthānāṃ śliṣṭānāṃ niścitaṃ bahiḥ | sarvaduḥkhakarīṃ krūrāmantaḥsaktiṃ vivarjayet

विरहितमलमन्तःसङ्गदोषेण चेतः शममुपगतमाद्यं व्योमवन्निर्मलाभम् । सकलमलविमुक्तेनात्मनैकत्वमेति स्थिरमणिनिभमम्भोवारिणी वारिनीले

virahitamalamantaḥsaṅgadoṣeṇa cetaḥ śamamupagatamādyaṃ vyomavannirmalābham | sakalamalavimuktenātmanaikatvameti sthiramaṇinibhamambhovāriṇī vārinīle

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे अन्तःसंसङ्गविचारो नाम सप्तषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe antaḥsaṃsaṅgavicāro nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६८

श्रीराम उवाच । कीदृशो भगवन्सङ्गः कथं बन्धाय वा नृणाम् । कश्च मोक्षाय कथितः कथं वैष चिकित्स्यते

śrīrāma uvāca | kīdṛśo bhagavansaṅgaḥ kathaṃ bandhāya vā nṛṇām | kaśca mokṣāya kathitaḥ kathaṃ vaiṣa cikitsyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । देहदेहिविभागैकपरित्यागेन भावनात् । देहमात्रे तु विश्वासः सङ्गो बन्धार्ह उच्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | dehadehivibhāgaikaparityāgena bhāvanāt | dehamātre tu viśvāsaḥ saṅgo bandhārha ucyate

अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सपर्यन्तत्वनिश्चये । यत्सुखार्थित्वमन्तः स सङ्गो बन्धार्ह उच्यते

anantasyātmatattvasya saparyantatvaniścaye | yatsukhārthitvamantaḥ sa saṅgo bandhārha ucyate

सर्वमात्मेदमखिलं किं वाञ्छामि त्यजामि किम् । इत्यसङ्गस्थितिं विद्धि जीवन्मुक्ततनुस्थितिम्

sarvamātmedamakhilaṃ kiṃ vāñchāmi tyajāmi kim | ityasaṅgasthitiṃ viddhi jīvanmuktatanusthitim

नाहमस्मि न चान्योऽस्ति मा भवन्तु भवन्तु वा । सुखान्यसक्त इत्यन्तः कथ्यते मुक्तिभाङ्नरः

nāhamasmi na cānyo'sti mā bhavantu bhavantu vā | sukhānyasakta ityantaḥ kathyate muktibhāṅnaraḥ

नाभिनन्दति नैष्कर्म्यं न कर्मस्वनुषज्जते । सुसमो यः फलत्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः

nābhinandati naiṣkarmyaṃ na karmasvanuṣajjate | susamo yaḥ phalatyāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ

आत्मतत्त्वैकनिष्ठस्य हर्षामर्षवशं मनः । यस्य नायात्यसक्तोऽसौ जीवन्मुक्तः स कथ्यते

ātmatattvaikaniṣṭhasya harṣāmarṣavaśaṃ manaḥ | yasya nāyātyasakto'sau jīvanmuktaḥ sa kathyate

सर्वकर्मफलादीनां मनसैव न कर्मणा । निपुणं यः परित्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः

sarvakarmaphalādīnāṃ manasaiva na karmaṇā | nipuṇaṃ yaḥ parityāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ

असंसङ्गेन सकलाश्चेष्टा नाना विजृम्भिताः । चिकित्सिता भवन्तीह श्रेयः संपादयन्ति च

asaṃsaṅgena sakalāśceṣṭā nānā vijṛmbhitāḥ | cikitsitā bhavantīha śreyaḥ saṃpādayanti ca

संसक्तिवशतः सर्वे वितता दुःखराशयः । प्रयान्ति शतशाखत्वं श्वभ्रकण्टकवृक्षवत्

saṃsaktivaśataḥ sarve vitatā duḥkharāśayaḥ | prayānti śataśākhatvaṃ śvabhrakaṇṭakavṛkṣavat

रज्जुकृष्टघनघ्राणो यद्गत्या पथि गर्दभः । भारं वहति भीतात्मा तत्संसक्तिविजृम्भितम्

rajjukṛṣṭaghanaghrāṇo yadgatyā pathi gardabhaḥ | bhāraṃ vahati bhītātmā tatsaṃsaktivijṛmbhitam

शीतवातातपक्लेशमेकदेशनिषण्णया । तरुर्वहति यत्तन्वा तत्संसक्तिविजृम्भितम्

śītavātātapakleśamekadeśaniṣaṇṇayā | tarurvahati yattanvā tatsaṃsaktivijṛmbhitam

धराविवरनिर्मग्नो यत्कीटः पीडिताङ्गकः । क्षिणोति विकलः कालं तत्संसक्तिविजृम्भितम्

dharāvivaranirmagno yatkīṭaḥ pīḍitāṅgakaḥ | kṣiṇoti vikalaḥ kālaṃ tatsaṃsaktivijṛmbhitam

क्षुत्क्षामकुक्षिः क्षपयत्यायुर्व्याघातभीरुधीः । पक्षी वृक्षशिखाशायी तत्संसक्तिविजृम्भितम्

kṣutkṣāmakukṣiḥ kṣapayatyāyurvyāghātabhīrudhīḥ | pakṣī vṛkṣaśikhāśāyī tatsaṃsaktivijṛmbhitam

दूर्वाङ्कुरतृणाहारः किरातशरपीडया । जहाति यन्मृगो देहं तत्संसक्तिविजृम्भितम्

dūrvāṅkuratṛṇāhāraḥ kirātaśarapīḍayā | jahāti yanmṛgo dehaṃ tatsaṃsaktivijṛmbhitam

कृमिकीटत्वमायान्ति जायमानाः पुनःपुनः । यदिमा जनता जीर्णास्तत्संसक्तिविजृम्भितम्

kṛmikīṭatvamāyānti jāyamānāḥ punaḥpunaḥ | yadimā janatā jīrṇāstatsaṃsaktivijṛmbhitam

उत्पत्त्योत्पत्त्य लीयन्ते तरङ्गिणि तरङ्गवत् । भूतानि यदनन्तानि तत्संसक्तिविजृम्भितम्

utpattyotpattya līyante taraṅgiṇi taraṅgavat | bhūtāni yadanantāni tatsaṃsaktivijṛmbhitam

वीरुत्तृणदशां याता म्रियन्ते यत्पुनःपुनः । नरा विगतसंचारास्तत्संसक्तिविजृम्भितम्

vīruttṛṇadaśāṃ yātā mriyante yatpunaḥpunaḥ | narā vigatasaṃcārāstatsaṃsaktivijṛmbhitam

रसातलरसायोगात्तृणगुल्मलतादयः । जनयन्ति यदाकारं तत्संसक्तिविजृम्भितम्

rasātalarasāyogāttṛṇagulmalatādayaḥ | janayanti yadākāraṃ tatsaṃsaktivijṛmbhitam

स्वानर्थान्तरसंकाशपदार्थशतसंकुला । यत्संसारनदी मत्ता तत्संसक्तिविजृम्भितम्

svānarthāntarasaṃkāśapadārthaśatasaṃkulā | yatsaṃsāranadī mattā tatsaṃsaktivijṛmbhitam

संसक्तिर्द्विविधा प्रोक्ता वन्द्या वन्ध्या च राघव । वन्ध्या सर्वत्र मूढानां वन्द्या तत्त्वविदां निजा

saṃsaktirdvividhā proktā vandyā vandhyā ca rāghava | vandhyā sarvatra mūḍhānāṃ vandyā tattvavidāṃ nijā

आत्मतत्त्वावबोधेन हीना देहादिवस्तुजा । भूयः संसारसक्तिर्या दृढा वन्ध्येति कथ्यते

ātmatattvāvabodhena hīnā dehādivastujā | bhūyaḥ saṃsārasaktiryā dṛḍhā vandhyeti kathyate

आत्मतत्त्वावबोधेन सत्यभूतविवेकजा । वन्द्या हि कथ्यते सक्तिर्भूयः संसारवर्जिता

ātmatattvāvabodhena satyabhūtavivekajā | vandyā hi kathyate saktirbhūyaḥ saṃsāravarjitā

शङ्खचक्रगदाहस्तो देवो विविधयेहया । वन्द्यसंसक्तिवशतः परिपाति जगत्त्रयम्

śaṅkhacakragadāhasto devo vividhayehayā | vandyasaṃsaktivaśataḥ paripāti jagattrayam

अनारतनिरालम्बं व्योम वर्त्मनि पान्थताम् । वन्द्यसंसक्तिवशतः करोति रविरन्वहम्

anāratanirālambaṃ vyoma vartmani pānthatām | vandyasaṃsaktivaśataḥ karoti raviranvaham

महाकल्पसमाधानचिरकल्पितकल्पनम् । वन्द्यसंसक्तिवशतो ब्राह्मं स्फुरति वै वपुः

mahākalpasamādhānacirakalpitakalpanam | vandyasaṃsaktivaśato brāhmaṃ sphurati vai vapuḥ

लीलया ललनालानलीनं भूतिविभूषितम् । वन्द्यसंसक्तिवशतः शरीरं शाङ्करं स्थितम्

līlayā lalanālānalīnaṃ bhūtivibhūṣitam | vandyasaṃsaktivaśataḥ śarīraṃ śāṅkaraṃ sthitam

विज्ञानगतयः सिद्धा लोकपालास्तथेतरे । वन्द्यसंसक्तिवशतस्तिष्ठन्ति जगतोऽङ्गणे

vijñānagatayaḥ siddhā lokapālāstathetare | vandyasaṃsaktivaśatastiṣṭhanti jagato'ṅgaṇe

धत्ते शारीरयन्त्रौघमन्या भुवनसंततिः । वन्द्यसंसक्तिवशतो जरामृतिविवर्जितम्

dhatte śārīrayantraughamanyā bhuvanasaṃtatiḥ | vandyasaṃsaktivaśato jarāmṛtivivarjitam

मनः पतति भोगेषु गृध्रो मांसलवेष्विव । वन्द्यसंसक्तिवशतो व्यर्थया रम्यशङ्कया

manaḥ patati bhogeṣu gṛdhro māṃsalaveṣviva | vandyasaṃsaktivaśato vyarthayā ramyaśaṅkayā

संसक्तिवशतो वाति वायुर्भुवनकोटरे । पञ्चभूतानि तिष्ठन्ति वहतीयं जगत्स्थितिः

saṃsaktivaśato vāti vāyurbhuvanakoṭare | pañcabhūtāni tiṣṭhanti vahatīyaṃ jagatsthitiḥ

दिवि देवा भुवि नराः पाताले भोगिनोऽसुराः । ब्रह्माण्डोदुम्बरफले स्फुरन्मशकवत्स्थिताः

divi devā bhuvi narāḥ pātāle bhogino'surāḥ | brahmāṇḍodumbaraphale sphuranmaśakavatsthitāḥ

जायन्ते च म्रियन्ते च निपतन्त्युत्पतन्ति च । भूतानि यदनन्तानि तरङ्गिणि तरङ्गवत्

jāyante ca mriyante ca nipatantyutpatanti ca | bhūtāni yadanantāni taraṅgiṇi taraṅgavat

उत्पत्त्योत्पत्त्य लीयन्ते तत्संसक्तिविजृम्भितम् । भूतानि विरसं भूयो निर्झराम्बुकणा इव

utpattyotpattya līyante tatsaṃsaktivijṛmbhitam | bhūtāni virasaṃ bhūyo nirjharāmbukaṇā iva

परस्परनिगीर्णाङ्गा जनता जाड्यजर्जरा । संभ्रान्ता प्रभ्रमत्यङ्ग शीर्णपर्णमिवाम्वरे

parasparanigīrṇāṅgā janatā jāḍyajarjarā | saṃbhrāntā prabhramatyaṅga śīrṇaparṇamivāmvare

नक्षत्रचक्रं गगने द्रुमे मशकसंततिः । स्फुरत्यावर्तवृत्त्यैव पातालेऽङ्ग जलौघवत्

nakṣatracakraṃ gagane drume maśakasaṃtatiḥ | sphuratyāvartavṛttyaiva pātāle'ṅga jalaughavat

पातोत्पातदशाजीर्णं कालबालककन्दुकम् । अद्यापि न जहातीन्दुर्जलमामलिनं वपुः

pātotpātadaśājīrṇaṃ kālabālakakandukam | adyāpi na jahātīndurjalamāmalinaṃ vapuḥ

नानापारयुगावर्तदुःखालोकनकर्कशम् । न लुनाति मनःखण्डं दुःखिगीर्वाणमण्डलम्

nānāpārayugāvartaduḥkhālokanakarkaśam | na lunāti manaḥkhaṇḍaṃ duḥkhigīrvāṇamaṇḍalam

वासनामात्रवशतः परे व्योमनि केनचित् । इदमारचितं चित्रं विचित्रं पश्य राघव

vāsanāmātravaśataḥ pare vyomani kenacit | idamāracitaṃ citraṃ vicitraṃ paśya rāghava

मनःसङ्गैकरङ्गेण शून्ये व्योम्नि जगन्मयम् । यदिदं रचितं चित्रं तत्सत्यं न कदाचन

manaḥsaṅgaikaraṅgeṇa śūnye vyomni jaganmayam | yadidaṃ racitaṃ citraṃ tatsatyaṃ na kadācana

संसक्तमनसामस्मिन्संसारे व्यवहारिणाम् । अत्ति तृष्णा शरीराणि तृणान्यग्निशिखा यथा

saṃsaktamanasāmasminsaṃsāre vyavahāriṇām | atti tṛṣṇā śarīrāṇi tṛṇānyagniśikhā yathā

परिसक्तमतेर्देहान्सिकताः पत्युरम्भसाम् । कः शक्तः परिसंख्यातुं त्रसरेणुगणं यथा

parisaktamaterdehānsikatāḥ patyurambhasām | kaḥ śaktaḥ parisaṃkhyātuṃ trasareṇugaṇaṃ yathā

मुक्तालताया गङ्गाया मेरोरापादमस्तकम् । तरङ्गमुक्ता गण्यन्ते न देहाः सक्तचेतसाम्

muktālatāyā gaṅgāyā merorāpādamastakam | taraṅgamuktā gaṇyante na dehāḥ saktacetasām

संसक्तमनसामेता रम्यान्तःपुरपङ्क्तयः । रचिता रौरवा वीचिकालसूत्रादिनामिकाः

saṃsaktamanasāmetā ramyāntaḥpurapaṅktayaḥ | racitā rauravā vīcikālasūtrādināmikāḥ

सक्तचित्तं जनं दुःखशुष्कमिन्धनसंचयम् । ज्वलतां नरकाग्नीनां विद्धि तेन ज्वलन्ति ते

saktacittaṃ janaṃ duḥkhaśuṣkamindhanasaṃcayam | jvalatāṃ narakāgnīnāṃ viddhi tena jvalanti te

दुःखजालमिदं नाम यत्किंचिज्जगतीगतम् । संसक्तमनसामर्थे तत्सर्वं परिकल्पितम्

duḥkhajālamidaṃ nāma yatkiṃcijjagatīgatam | saṃsaktamanasāmarthe tatsarvaṃ parikalpitam

संसक्तचित्तमायान्ति सर्वा दुःखपरम्पराः । जलकल्लोलवलिता महानद्य इवाम्बुधिम्

saṃsaktacittamāyānti sarvā duḥkhaparamparāḥ | jalakallolavalitā mahānadya ivāmbudhim

मनःसंसर्गरूपिण्या भारूभूतशरीरया । क्षयोदयदशार्थिन्या सर्वं ततमविद्यया

manaḥsaṃsargarūpiṇyā bhārūbhūtaśarīrayā | kṣayodayadaśārthinyā sarvaṃ tatamavidyayā

असंसङ्गेन भोगानां सर्वा राम विभूतयः । परं विस्तारमायान्ति प्रावृषीव महापगाः

asaṃsaṅgena bhogānāṃ sarvā rāma vibhūtayaḥ | paraṃ vistāramāyānti prāvṛṣīva mahāpagāḥ

अन्तःसंसङ्गमङ्गानामङ्गारं विद्धि राघव । अनन्तःसङ्गमङ्गानां विद्धि राम रसायनम्

antaḥsaṃsaṅgamaṅgānāmaṅgāraṃ viddhi rāghava | anantaḥsaṅgamaṅgānāṃ viddhi rāma rasāyanam

संसङ्गेनान्तरस्थेन दह्यते प्रकृतिः स्वयम् । स्वकलोत्थे नैरकाङ्क्षी पावकेन यथौषधिः

saṃsaṅgenāntarasthena dahyate prakṛtiḥ svayam | svakalotthe nairakāṅkṣī pāvakena yathauṣadhiḥ

सर्वत्रासक्तमाशान्तमनन्तमिव संस्थितम् । असत्कल्पं सदाभासं सुखायैव मनो भवेत्

sarvatrāsaktamāśāntamanantamiva saṃsthitam | asatkalpaṃ sadābhāsaṃ sukhāyaiva mano bhavet

विद्यादृशि प्रोदयमागतेन क्षयं त्वविद्याविषये गतेन । सर्वत्र संसक्तिविवर्जितेन स्वचेतसा तिष्ठति यः स मुक्तः

vidyādṛśi prodayamāgatena kṣayaṃ tvavidyāviṣaye gatena | sarvatra saṃsaktivivarjitena svacetasā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सङ्गविचारयोगोपदेशो नामाष्टषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṅgavicārayogopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ६९

एकोनसप्ततितमः सर्गः

ekonasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वदा सर्वसंस्थेन सर्वेण सह तिष्ठता । सर्वकर्मरतेनापि मनः कार्यं विजानता

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvadā sarvasaṃsthena sarveṇa saha tiṣṭhatā | sarvakarmaratenāpi manaḥ kāryaṃ vijānatā

न सक्तमिह चेष्टासु न चिन्तासु न वस्तुषु । नाकाशे नाप्यधो नाग्रे न दिक्षु न लतासु च

na saktamiha ceṣṭāsu na cintāsu na vastuṣu | nākāśe nāpyadho nāgre na dikṣu na latāsu ca

न बहिर्विपुलाभोगे न चैवेन्द्रियवृत्तिषु । नाभ्यन्तरे न च प्राणे न मूर्धनि न तालुनि

na bahirvipulābhoge na caivendriyavṛttiṣu | nābhyantare na ca prāṇe na mūrdhani na tāluni

न भ्रूमध्ये न नासान्ते न मुखे न च तारके । नान्धकारे न चाभासे न चास्मिन्हृदयाम्बरे

na bhrūmadhye na nāsānte na mukhe na ca tārake | nāndhakāre na cābhāse na cāsminhṛdayāmbare

न जाग्रति न च स्वप्ने न सुषुप्ते न निर्मले । नासिते न च वा पीतरक्तादौ शबले न च

na jāgrati na ca svapne na suṣupte na nirmale | nāsite na ca vā pītaraktādau śabale na ca

न चले न स्थिरे नादौ न मध्ये नेतरत्र च । न दूरे नान्तिके नाग्रे न पदार्थे न चात्मनि

na cale na sthire nādau na madhye netaratra ca | na dūre nāntike nāgre na padārthe na cātmani

न शब्दस्पर्शरूपेषु न मोहानन्दवृत्तिषु । न गमागमचेष्टासु न कालकलनासु च

na śabdasparśarūpeṣu na mohānandavṛttiṣu | na gamāgamaceṣṭāsu na kālakalanāsu ca

केवलं चिति विश्रम्य किंचिच्चेत्यावलम्बिनि । सर्वत्र नीरसमिव तिष्ठत्वात्मरसं मनः

kevalaṃ citi viśramya kiṃciccetyāvalambini | sarvatra nīrasamiva tiṣṭhatvātmarasaṃ manaḥ

तत्रस्थो विगतासङ्गो जीवोऽजीवत्वमागतः । व्यवहारमिमं सर्वं मा करोतु करोतु वा

tatrastho vigatāsaṅgo jīvo'jīvatvamāgataḥ | vyavahāramimaṃ sarvaṃ mā karotu karotu vā

अकुर्वन्नपि कुर्वाणो जीवः स्वात्मरतिः क्रियाः । क्रियाफलैर्न संबन्धमायाति खमिवाम्बुदैः

akurvannapi kurvāṇo jīvaḥ svātmaratiḥ kriyāḥ | kriyāphalairna saṃbandhamāyāti khamivāmbudaiḥ

अथवा तमपि त्यक्त्वा चेत्यांशं शान्तचिद्धनः । जीवस्तिष्ठतु संशान्तो ज्वलन्मणिरिवात्मनि

athavā tamapi tyaktvā cetyāṃśaṃ śāntaciddhanaḥ | jīvastiṣṭhatu saṃśānto jvalanmaṇirivātmani

निर्वाणमात्मनि गतः सततोदितात्मा जीवोऽरुचिर्व्यवहरन्नपि रामभद्र । नो सङ्गमेति गतसङ्गतया फलेन कर्मोद्भवेन सहतीव च देहभारम्

nirvāṇamātmani gataḥ satatoditātmā jīvo'rucirvyavaharannapi rāmabhadra | no saṅgameti gatasaṅgatayā phalena karmodbhavena sahatīva ca dehabhāram

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे शान्तिसमायातयोगोपदेशो नामैकोनसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe śāntisamāyātayogopadeśo nāmaikonasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७०

सप्ततितमः सर्ग

saptatitamaḥ sarga

श्रीवसिष्ठ उवाच । असंसङ्गसुखाभ्याससंस्थितैर्विततात्मभिः । व्यवहारिभिरप्यन्तर्वीतशोकभयैः स्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | asaṃsaṅgasukhābhyāsasaṃsthitairvitatātmabhiḥ | vyavahāribhirapyantarvītaśokabhayaiḥ sthitam

प्रक्षुब्धाक्षुब्धदेहस्याविसंवादेन संविदः । अन्तःपूर्णस्य वदने श्रीरिन्दोरिव लक्ष्यते

prakṣubdhākṣubdhadehasyāvisaṃvādena saṃvidaḥ | antaḥpūrṇasya vadane śrīrindoriva lakṣyate

चेत्यहीनं चिदालम्बं मनो यस्य गतज्वरम् । तेनाम्बु कतकेनेव जनता संप्रसीदति

cetyahīnaṃ cidālambaṃ mano yasya gatajvaram | tenāmbu katakeneva janatā saṃprasīdati

नित्यमात्मदृशा लीनो ज्ञः स्वस्थश्चञ्चलोऽपि सन् । क्षुब्धो दृश्यत एवासौ प्रतिबिम्बार्कवन्मुधा

nityamātmadṛśā līno jñaḥ svasthaścañcalo'pi san | kṣubdho dṛśyata evāsau pratibimbārkavanmudhā

आत्मारामा महात्मानः प्रबुद्धाः परमोदयाः । बहिः पिच्छाग्रतरला अन्तर्मेरुरिवाचलाः

ātmārāmā mahātmānaḥ prabuddhāḥ paramodayāḥ | bahiḥ picchāgrataralā antarmerurivācalāḥ

चित्तमात्मत्वमायातं सुखदुःखानुरञ्जनम् । नोपैति रङ्गसंयुक्तो मसृणः स्फटिको यथा

cittamātmatvamāyātaṃ sukhaduḥkhānurañjanam | nopaiti raṅgasaṃyukto masṛṇaḥ sphaṭiko yathā

संसारदृष्टिरुदितं ज्ञातलोकपरावरम् । न रञ्जयति सच्चित्तं जललेखा यथाम्बुजम्

saṃsāradṛṣṭiruditaṃ jñātalokaparāvaram | na rañjayati saccittaṃ jalalekhā yathāmbujam

आत्मध्यानमयोऽध्याने प्रबोधं परमात्मनः । कलनामलनिर्मुक्तः स्वसक्त इति कथ्यते

ātmadhyānamayo'dhyāne prabodhaṃ paramātmanaḥ | kalanāmalanirmuktaḥ svasakta iti kathyate

आत्मारामतया जीवो यात्यसंसङ्गतामिह । आत्मज्ञानेन संसङ्गस्तनुतामेति नान्यथा

ātmārāmatayā jīvo yātyasaṃsaṅgatāmiha | ātmajñānena saṃsaṅgastanutāmeti nānyathā

जाग्रत्येव सुषुप्तस्थो जीवो भवति राघव । अस्यां दृशि गतोऽद्वन्द्वो नित्यानस्तमयोदयः

jāgratyeva suṣuptastho jīvo bhavati rāghava | asyāṃ dṛśi gato'dvandvo nityānastamayodayaḥ

अत्र प्रौढिमुपायातः सूर्यतामेति पावनीम् । परिणामवशादिन्दुरमावास्यार्कतामिव

atra prauḍhimupāyātaḥ sūryatāmeti pāvanīm | pariṇāmavaśādinduramāvāsyārkatāmiva

चित्ते चित्तदशाहीने या स्थितिः क्षीणचेतसाम् । सोच्यते शान्तकलना जाग्रत्येव सुषुप्तता

citte cittadaśāhīne yā sthitiḥ kṣīṇacetasām | socyate śāntakalanā jāgratyeva suṣuptatā

तां सुषुप्तदशामेत्य जीवन्व्यवहरन्नरः । सुखदुःखवरत्राभिर्न कदाचन कृष्यते

tāṃ suṣuptadaśāmetya jīvanvyavaharannaraḥ | sukhaduḥkhavaratrābhirna kadācana kṛṣyate

जाग्रत्येव सुषुप्तस्थो यः करोति जगत्क्रियाम् । तं यन्त्रपुत्रकमिव नायाति सुखदुःखदृक्

jāgratyeva suṣuptastho yaḥ karoti jagatkriyām | taṃ yantraputrakamiva nāyāti sukhaduḥkhadṛk

चित्तस्य बाधिका शक्तिर्भावाभावोपतापदा । आत्मतामागते चित्ते तस्य किं बाधते कथम्

cittasya bādhikā śaktirbhāvābhāvopatāpadā | ātmatāmāgate citte tasya kiṃ bādhate katham

सुषुप्तबुद्धिः कर्माणि पूर्वमेवावहेलया । कुर्वन्न बध्यते जीवो जीवन्मुक्ततया स्थितः

suṣuptabuddhiḥ karmāṇi pūrvamevāvahelayā | kurvanna badhyate jīvo jīvanmuktatayā sthitaḥ

सौषुप्तीं वृत्तिमाश्रित्य कुरु मा कुरु वानघ । कर्म प्रकृतिजं पाकवशादुपगतं स्थितम्

sauṣuptīṃ vṛttimāśritya kuru mā kuru vānagha | karma prakṛtijaṃ pākavaśādupagataṃ sthitam

नादानं न परित्यागः कर्मणोऽज्ञाय रोचते । तिष्ठन्त्यवगतात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

nādānaṃ na parityāgaḥ karmaṇo'jñāya rocate | tiṣṭhantyavagatātmāno yathāprāptānuvartinaḥ

कुर्वन्नपि न कर्तासि सुषुप्त्यैकस्थया धिया । अकर्तापि च कर्तासि यथेच्छसि तथा कुरु

kurvannapi na kartāsi suṣuptyaikasthayā dhiyā | akartāpi ca kartāsi yathecchasi tathā kuru

यथा न किंचित्कलयन्मञ्चके स्पन्दते शिशुः । तथा फलान्यकलयन्कुरु कर्माणि राघव

yathā na kiṃcitkalayanmañcake spandate śiśuḥ | tathā phalānyakalayankuru karmāṇi rāghava

अचेत्यचित्पदस्वस्थो जाग्रत्यपि सुषुप्तधीः । यद्यत्करोति लब्धात्मा तस्मिंस्तस्य न कर्तृता

acetyacitpadasvastho jāgratyapi suṣuptadhīḥ | yadyatkaroti labdhātmā tasmiṃstasya na kartṛtā

दशामासाद्य सौषुप्तीं स्वचित्ते च विवासनः । अन्तः शीतलतामेति ज्ञो रसेन यथा शशी

daśāmāsādya sauṣuptīṃ svacitte ca vivāsanaḥ | antaḥ śītalatāmeti jño rasena yathā śaśī

सुषुप्तस्थो महातेजाः पूर्णः पूर्णेन्दुबिम्बवत् । समः सर्वास्ववस्थासु भवत्यद्रिर्यथर्तुषु

suṣuptastho mahātejāḥ pūrṇaḥ pūrṇendubimbavat | samaḥ sarvāsvavasthāsu bhavatyadriryathartuṣu

सुषुप्तसंस्थो धीरात्मा बहिरायाति लोलताम् । क्रियासु नो भवत्कम्पः प्रस्पन्दित इवाचलः

suṣuptasaṃstho dhīrātmā bahirāyāti lolatām | kriyāsu no bhavatkampaḥ praspandita ivācalaḥ

सुषुप्तावस्थितो भूत्वा देहं विगतकल्मषः । पातयाश्वथ वा दीर्घं कालं धारय शैलवत्

suṣuptāvasthito bhūtvā dehaṃ vigatakalmaṣaḥ | pātayāśvatha vā dīrghaṃ kālaṃ dhāraya śailavat

एषैव राम सौषुप्ती स्थितिरभ्यासयोगतः । प्रौढा सती तुर्यमिति कथिता तत्त्वकोविदैः

eṣaiva rāma sauṣuptī sthitirabhyāsayogataḥ | prauḍhā satī turyamiti kathitā tattvakovidaiḥ

आनन्दमय एवान्तः प्रक्षीणसकलामयः । अत्यन्तास्तं गतमना भवति ज्ञो महोदयः

ānandamaya evāntaḥ prakṣīṇasakalāmayaḥ | atyantāstaṃ gatamanā bhavati jño mahodayaḥ

तत्रस्थो ज्ञः प्रमुदितः परमानन्दघूर्णितः । लीलामिवेमां रचनां सदा समनुपश्यति

tatrastho jñaḥ pramuditaḥ paramānandaghūrṇitaḥ | līlāmivemāṃ racanāṃ sadā samanupaśyati

वीतशोकभयायासो गतसंसारसंभ्रमः । तुर्यावस्थामुपारूढो भूयः पतति नात्मवान्

vītaśokabhayāyāso gatasaṃsārasaṃbhramaḥ | turyāvasthāmupārūḍho bhūyaḥ patati nātmavān

प्राप्य स्वां पदवीं पुण्यां यथेदं भ्रमितं जगत् । शैलसंस्थ इवाधःस्थं हसन्पश्यति धीरधीः

prāpya svāṃ padavīṃ puṇyāṃ yathedaṃ bhramitaṃ jagat | śailasaṃstha ivādhaḥsthaṃ hasanpaśyati dhīradhīḥ

अस्यां तु तुर्यावस्थायां स्थितिं प्राप्याविनाशिनीम् । आनन्दैकान्तलीनत्वादनानन्दपदं गतः

asyāṃ tu turyāvasthāyāṃ sthitiṃ prāpyāvināśinīm | ānandaikāntalīnatvādanānandapadaṃ gataḥ

अनानन्दमहानन्दकलातीतस्ततोऽपि हि । मुक्त इत्युच्यते योगी तुर्यातीतं पदं गतः

anānandamahānandakalātītastato'pi hi | mukta ityucyate yogī turyātītaṃ padaṃ gataḥ

परिगलितसमस्तजन्मपाशः सकलविलीनतमोमयाभिमानः । परमरसमयीं प्रयाति सत्तां जलगतसैन्धवखण्डवन्महात्मा

parigalitasamastajanmapāśaḥ sakalavilīnatamomayābhimānaḥ | paramarasamayīṃ prayāti sattāṃ jalagatasaindhavakhaṇḍavanmahātmā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे असंसङ्गविकल्पोपदेशो नाम सप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe asaṃsaṅgavikalpopadeśo nāma saptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७१

एकसप्ततितमः सर्गः

ekasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यावत्तुर्यपरामर्शस्तावत्केवलतापदम् । जीवन्मुक्तस्य विषयो वचसां च रघूद्वह

śrīvasiṣṭha uvāca | yāvatturyaparāmarśastāvatkevalatāpadam | jīvanmuktasya viṣayo vacasāṃ ca raghūdvaha

अत ऊर्ध्वमदेहानां मुक्तानां वचसा तथा । विषयो न महाबाहो पुरुषाणामिवाम्बरम्

ata ūrdhvamadehānāṃ muktānāṃ vacasā tathā | viṣayo na mahābāho puruṣāṇāmivāmbaram

सा हि विश्रान्तिपदवी दूरेभ्योऽपि दवीयसी । गम्या विदेहमुक्तानां खलेखेव नभस्वताम्

sā hi viśrāntipadavī dūrebhyo'pi davīyasī | gamyā videhamuktānāṃ khalekheva nabhasvatām

सुषुप्तावस्थया कंचित्कालं भुक्त्वा जगत्स्थितिम् । तुर्यतामेति तदनु परमानन्दघूर्णितः

suṣuptāvasthayā kaṃcitkālaṃ bhuktvā jagatsthitim | turyatāmeti tadanu paramānandaghūrṇitaḥ

तुर्यातीतदशां तज्ज्ञा यथा यान्त्यात्मकोविदाः । तथाधिगच्छ निर्द्वन्द्वं पदं रघुकुलोद्वह

turyātītadaśāṃ tajjñā yathā yāntyātmakovidāḥ | tathādhigaccha nirdvandvaṃ padaṃ raghukulodvaha

सुषुप्तावस्थया राम भव संव्यवहारवान् । चित्रेन्दोरिव ते न स्तः क्षयोद्वेगावरिन्दम

suṣuptāvasthayā rāma bhava saṃvyavahāravān | citrendoriva te na staḥ kṣayodvegāvarindama

शरीरसंनिवेशस्य क्षये स्थैर्ये च संविदः । मा गृहाण भ्रमो ह्येष शरीरमिति जृम्भते

śarīrasaṃniveśasya kṣaye sthairye ca saṃvidaḥ | mā gṛhāṇa bhramo hyeṣa śarīramiti jṛmbhate

देहनाशेन कोऽर्थस्ते कोऽर्थस्ते देहसंस्थया । भव त्वं प्रकृतारम्भस्तिष्ठत्वेष यथास्थितम्

dehanāśena ko'rthaste ko'rthaste dehasaṃsthayā | bhava tvaṃ prakṛtārambhastiṣṭhatveṣa yathāsthitam

ज्ञातवानसि तत्सत्यं बुद्धवानसि तत्पदम् । प्राप्तवानसि रूपं स्वं विशोको भव भूतये

jñātavānasi tatsatyaṃ buddhavānasi tatpadam | prāptavānasi rūpaṃ svaṃ viśoko bhava bhūtaye

ईप्सितानीप्सितं त्यक्त्वा शीतलालोकशोभया । अन्धकारात्तथाम्भोदान्मुक्तं खमिव शोभते

īpsitānīpsitaṃ tyaktvā śītalālokaśobhayā | andhakārāttathāmbhodānmuktaṃ khamiva śobhate

मनस्तवात्मसंपन्नं नाधः समनुधावति । योगमन्त्रतपःसिद्धः पुरुषः खादिवावनिम्

manastavātmasaṃpannaṃ nādhaḥ samanudhāvati | yogamantratapaḥsiddhaḥ puruṣaḥ khādivāvanim

इह शुद्धा चिदेवास्ति पारावारविवर्जिता । अयं सोऽहमिदं तन्म इति ते मास्तु विभ्रमः

iha śuddhā cidevāsti pārāvāravivarjitā | ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti te māstu vibhramaḥ

आत्मेति व्यवहारार्थमभिधा कल्पिता विभोः । नामरूपादिभेदस्तु दूरमस्मादलं गतः

ātmeti vyavahārārthamabhidhā kalpitā vibhoḥ | nāmarūpādibhedastu dūramasmādalaṃ gataḥ

जलमेव यथाम्भोधिर्न तरङ्गादिकं पृथक् । आत्मैवेदं तथा सर्वं न भूतोयादिकं पृथक्

jalameva yathāmbhodhirna taraṅgādikaṃ pṛthak | ātmaivedaṃ tathā sarvaṃ na bhūtoyādikaṃ pṛthak

यथा समस्ताज्जलधौ जलादन्यन्न लभ्यते । तथैव जगतः स्फारादात्मनोऽन्यन्न लभ्यते

yathā samastājjaladhau jalādanyanna labhyate | tathaiva jagataḥ sphārādātmano'nyanna labhyate

अयं सोऽहमिति प्राज्ञ क्व करोषि व्यवस्थितिम् । किं तत्त्वं किं च वा ते स्यात्किं तत्त्वं किं च वा न ते

ayaṃ so'hamiti prājña kva karoṣi vyavasthitim | kiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā te syātkiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā na te

न द्वित्वमस्ति नो देहाः संबन्धो न च तैः स्थितः । संभाव्यते कलङ्को वा भानोरिव तमःपटैः

na dvitvamasti no dehāḥ saṃbandho na ca taiḥ sthitaḥ | saṃbhāvyate kalaṅko vā bhānoriva tamaḥpaṭaiḥ

द्वित्वमभ्युपगम्यापि कथयामि तवारिहन् । देहादिभिः सद्भिरपि न संबन्धो विभोर्भवेत्

dvitvamabhyupagamyāpi kathayāmi tavārihan | dehādibhiḥ sadbhirapi na saṃbandho vibhorbhavet

छायातपप्रसरयोः प्रकाशतमसोर्यथा । न संभवति संबन्धस्तथा वै देहदेहिनोः

chāyātapaprasarayoḥ prakāśatamasoryathā | na saṃbhavati saṃbandhastathā vai dehadehinoḥ

यथा शीतोष्णयोर्नित्यं परस्परविरुद्धयोः । न संभवति संबन्धो राम देहात्मनोस्तथा

yathā śītoṣṇayornityaṃ parasparaviruddhayoḥ | na saṃbhavati saṃbandho rāma dehātmanostathā

अविनाभाविनोर्यस्तु संबन्धः कथमेतयोः । जडचेतनयोर्देहदेहिनोरनुभूयते

avinābhāvinoryastu saṃbandhaḥ kathametayoḥ | jaḍacetanayordehadehinoranubhūyate

चिन्मात्रस्यात्मनो देहसंबन्ध इति या कथा । सैषा दुरवबोधार्था दावाग्नौ जलधिर्यथा

cinmātrasyātmano dehasaṃbandha iti yā kathā | saiṣā duravabodhārthā dāvāgnau jaladhiryathā

सत्यावलोकनेनैषा मिथ्यादृष्टिर्विनश्यति । अवलोकनया साम्यमातपे जलधिर्यथा

satyāvalokanenaiṣā mithyādṛṣṭirvinaśyati | avalokanayā sāmyamātape jaladhiryathā

चिदात्मा निर्मलो नित्यः स्वावभासो निरामयः । देहस्त्वनित्यो मलवांस्तेन संबध्यते कथम्

cidātmā nirmalo nityaḥ svāvabhāso nirāmayaḥ | dehastvanityo malavāṃstena saṃbadhyate katham

स्पन्दमायाति वातेन भूतैर्वा पीवरीकृतः । देहस्तेन न संबन्धो मनागेव सहात्मना

spandamāyāti vātena bhūtairvā pīvarīkṛtaḥ | dehastena na saṃbandho manāgeva sahātmanā

सिद्धे द्वित्वेऽपि देहस्य न संबन्धस्य संभवः । द्वित्वासिद्धौ तु सुमते कलनैवेदृशी कुतः

siddhe dvitve'pi dehasya na saṃbandhasya saṃbhavaḥ | dvitvāsiddhau tu sumate kalanaivedṛśī kutaḥ

इत्येतदेव तत्सत्त्वे तत्रैवान्तःस्थितिं कुरु । न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति कदाचित्कस्यचित्क्वचित् सर्वमात्ममयं शान्तमित्येवं प्रत्ययं स्फुटम् । सबाह्याभ्यन्तरं राम सर्वत्र दृढतां नय

ityetadeva tatsattve tatraivāntaḥsthitiṃ kuru | na bandho'sti na mokṣo'sti kadācitkasyacitkvacit sarvamātmamayaṃ śāntamityevaṃ pratyayaṃ sphuṭam | sabāhyābhyantaraṃ rāma sarvatra dṛḍhatāṃ naya

सुखी दुःखी विमूढोऽस्मीत्येता दुर्दृष्टयः स्मृताः । आसु चेद्वस्तुबुद्धिस्ते तच्चिरं दुःखमिच्छसि

sukhī duḥkhī vimūḍho'smītyetā durdṛṣṭayaḥ smṛtāḥ | āsu cedvastubuddhiste tacciraṃ duḥkhamicchasi

यः क्रमः शैलतृणयोः कौशेयोपलयोस्तथा । साम्यं प्रति स एवोक्तः परमात्मशरीरयोः

yaḥ kramaḥ śailatṛṇayoḥ kauśeyopalayostathā | sāmyaṃ prati sa evoktaḥ paramātmaśarīrayoḥ

यथा तेजस्तिमिरयोर्न संबन्धो न तुल्यता । अत्यन्तभिन्नयो राम तथैवात्मशरीरयोः

yathā tejastimirayorna saṃbandho na tulyatā | atyantabhinnayo rāma tathaivātmaśarīrayoḥ

यथा शीतोष्णयोरैक्यं कथास्वपि न दृश्यते । जडप्रकाशयोः श्लेषो न तथात्मशरीरयोः

yathā śītoṣṇayoraikyaṃ kathāsvapi na dṛśyate | jaḍaprakāśayoḥ śleṣo na tathātmaśarīrayoḥ

देहश्चलति वातेन तेनैवायाति गच्छति । शब्दं करोति वातेन देहनाडीविलासिना

dehaścalati vātena tenaivāyāti gacchati | śabdaṃ karoti vātena dehanāḍīvilāsinā

शब्दः कचटतप्रायः स्फुरत्यन्तः समीरणैः । यथा प्रजायते वंशाद्देहरन्ध्रात्तथैव हि

śabdaḥ kacaṭataprāyaḥ sphuratyantaḥ samīraṇaiḥ | yathā prajāyate vaṃśāddeharandhrāttathaiva hi

कनीनिकापरिस्पन्दश्चक्षुःस्पन्दस्य मारुतात् । इन्द्रियस्फुरणात्सैव संवित्केवलमात्मनः

kanīnikāparispandaścakṣuḥspandasya mārutāt | indriyasphuraṇātsaiva saṃvitkevalamātmanaḥ

आकाशोपलकुड्यादौ सर्वत्रात्मदशा स्थिता । प्रतिबिम्बमिवादर्शे चित्त एवात्र दृश्यते

ākāśopalakuḍyādau sarvatrātmadaśā sthitā | pratibimbamivādarśe citta evātra dṛśyate

शरीरालयमुत्सृज्य यत्र चित्तविहंगमः । स्ववासनावशाद्याति तत्रैवात्मानुभूयते

śarīrālayamutsṛjya yatra cittavihaṃgamaḥ | svavāsanāvaśādyāti tatraivātmānubhūyate

यत्र पुष्पं तत्र गन्धसंविदः संस्थिता यथा । यत्र चित्तं हि तत्रात्मसंविदः संस्थितास्तथा

yatra puṣpaṃ tatra gandhasaṃvidaḥ saṃsthitā yathā | yatra cittaṃ hi tatrātmasaṃvidaḥ saṃsthitāstathā

सर्वत्र स्थितमाकाशमादर्शे प्रतिबिम्बति । यथा तथात्मा सर्वत्र स्थितश्चेतसि दृश्यते

sarvatra sthitamākāśamādarśe pratibimbati | yathā tathātmā sarvatra sthitaścetasi dṛśyate

अपामवनतं स्थानमास्पदं भूतले यथा । अन्तःकरणमेवात्मसंविदामास्पदं तथा

apāmavanataṃ sthānamāspadaṃ bhūtale yathā | antaḥkaraṇamevātmasaṃvidāmāspadaṃ tathā

सत्यासत्यं जगद्रूपमन्तःकरणबिम्बिता । आत्मसंवित्तनोतीदमालोकमिव सूर्यभा

satyāsatyaṃ jagadrūpamantaḥkaraṇabimbitā | ātmasaṃvittanotīdamālokamiva sūryabhā

अन्तःकरणमेवातः कारणं भूतसंसृतौ । आत्मा सर्वातिगत्वात्तु कारणं सदकारणम्

antaḥkaraṇamevātaḥ kāraṇaṃ bhūtasaṃsṛtau | ātmā sarvātigatvāttu kāraṇaṃ sadakāraṇam

अविचारणमज्ञानं मौर्ख्यमाहुर्महाधियः । संसारसंसृतौ सारमन्तःकरणकारणम्

avicāraṇamajñānaṃ maurkhyamāhurmahādhiyaḥ | saṃsārasaṃsṛtau sāramantaḥkaraṇakāraṇam

असम्यक्प्रेक्षणान्मोहाच्चेतःसत्तां गृहीतवत् । संमोहबीजकणिकां तमोऽर्कादिव दृश्यते

asamyakprekṣaṇānmohāccetaḥsattāṃ gṛhītavat | saṃmohabījakaṇikāṃ tamo'rkādiva dṛśyate

यथा भूतात्मतत्त्वैकपरिज्ञानेन राघव । असत्तामेत्यलं चेतो दीपेनेव तमः क्षणात्

yathā bhūtātmatattvaikaparijñānena rāghava | asattāmetyalaṃ ceto dīpeneva tamaḥ kṣaṇāt

संसारकारणमितः स्वयं चेतो विचारयेत् । जीवोऽन्तःकरणं चित्तं मनश्चेत्यादिनामकम्

saṃsārakāraṇamitaḥ svayaṃ ceto vicārayet | jīvo'ntaḥkaraṇaṃ cittaṃ manaścetyādināmakam

श्रीराम उवाच । एताः संज्ञाः प्रभो ब्रह्मंश्चेतसो रूढिमागताः । कथमित्येव कथय मयि मानद सिद्धये

śrīrāma uvāca | etāḥ saṃjñāḥ prabho brahmaṃścetaso rūḍhimāgatāḥ | kathamityeva kathaya mayi mānada siddhaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वे भावा इमे नित्यमात्मतत्वैकरूपिणः । चित्तात्तरङ्गकगणा जलैककलिता यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | sarve bhāvā ime nityamātmatatvaikarūpiṇaḥ | cittāttaraṅgakagaṇā jalaikakalitā yathā

आत्मा स्पन्दैकरूपात्मा स्थितस्तेषु क्वचित्क्वचित् । तरङ्गेषु विलोलेषु पयोधेः सलिलं यथा

ātmā spandaikarūpātmā sthitasteṣu kvacitkvacit | taraṅgeṣu viloleṣu payodheḥ salilaṃ yathā

क्वचिदस्पन्दरूपात्मा स्थितस्तेषु महेश्वरः । तरङ्गत्वमयातेषु जलभावो जलेष्विव

kvacidaspandarūpātmā sthitasteṣu maheśvaraḥ | taraṅgatvamayāteṣu jalabhāvo jaleṣviva

तत्रोपलादयो भावा अलोलाः स्वात्मनि स्थिताः । सुराफेनवदुत्स्पन्दा लोलास्तु पुरुषादयः

tatropalādayo bhāvā alolāḥ svātmani sthitāḥ | surāphenavadutspandā lolāstu puruṣādayaḥ

तत्र तेषु शरीरेषु सर्वशक्तिस्तदात्मनः । कलिताऽज्ञानकलना तेनाज्ञानमसौ स्थितः

tatra teṣu śarīreṣu sarvaśaktistadātmanaḥ | kalitā'jñānakalanā tenājñānamasau sthitaḥ

तदज्ञानमनन्तात्मभूषितं जीव उच्यते। । स संसारे महामोहमायापञ्जरकुञ्जरः

tadajñānamanantātmabhūṣitaṃ jīva ucyate| | sa saṃsāre mahāmohamāyāpañjarakuñjaraḥ

जीवनाज्जीव इत्युक्तोऽहंभावः स्यात्त्वहंतया । बुद्धिर्निश्चायकत्वेन संकल्पकलनान्मनः

jīvanājjīva ityukto'haṃbhāvaḥ syāttvahaṃtayā | buddhirniścāyakatvena saṃkalpakalanānmanaḥ

प्रकृतिः प्रकृतित्वेन देहो दिग्धतया स्थितः । जडः प्रकृतिभावेन चेतनः स्वात्मसत्तया

prakṛtiḥ prakṛtitvena deho digdhatayā sthitaḥ | jaḍaḥ prakṛtibhāvena cetanaḥ svātmasattayā

जडाजडदृशोर्मध्यं यत्तत्त्वं पारमात्मिकम् । तदेतदेव नानात्वं नानासंज्ञाभिराततम्

jaḍājaḍadṛśormadhyaṃ yattattvaṃ pāramātmikam | tadetadeva nānātvaṃ nānāsaṃjñābhirātatam

एवं स्वरूपं जीवस्य बृहदारण्यकादिषु । बहुधा बहुषु प्रोक्तं वेदान्तेषु किलानघ

evaṃ svarūpaṃ jīvasya bṛhadāraṇyakādiṣu | bahudhā bahuṣu proktaṃ vedānteṣu kilānagha

अज्ञैस्त्वेतासु संज्ञासु कुविकल्पकुतार्किकैः । मोहाय केवलं मूढैर्व्यर्थमास्थाः प्रकल्पिताः

ajñaistvetāsu saṃjñāsu kuvikalpakutārkikaiḥ | mohāya kevalaṃ mūḍhairvyarthamāsthāḥ prakalpitāḥ

एवमेष महाबाहो जीवः संसारकारणम् । मूकेनातिवराकेण देहकेनेह किं कृतम्

evameṣa mahābāho jīvaḥ saṃsārakāraṇam | mūkenātivarākeṇa dehakeneha kiṃ kṛtam

आधाराधेययोरेकनाशे नान्यस्य नष्टता । यथा तथा शरीरादिनाशे नात्मनि नष्टता

ādhārādheyayorekanāśe nānyasya naṣṭatā | yathā tathā śarīrādināśe nātmani naṣṭatā

एकपर्णरसे क्षीणे रसो नैति यथा क्षयम् । याति पर्णरसश्चार्करश्मिजालान्तरे यथा

ekaparṇarase kṣīṇe raso naiti yathā kṣayam | yāti parṇarasaścārkaraśmijālāntare yathā

शरीरसंक्षये देही न क्षयं याति कस्यचित् । निर्वासनश्चेत्तद्व्योम्नि तिष्ठत्यात्मपदे तथा

śarīrasaṃkṣaye dehī na kṣayaṃ yāti kasyacit | nirvāsanaścettadvyomni tiṣṭhatyātmapade tathā

देहनाशे विनष्टोऽस्मीत्येवं यस्याऽमतेर्भ्रमः । मातुः स्तनतटात्तस्य मन्ये वेताल उत्थितः

dehanāśe vinaṣṭo'smītyevaṃ yasyā'materbhramaḥ | mātuḥ stanataṭāttasya manye vetāla utthitaḥ

यस्य ह्यात्यन्तिको नाशः स्यादसावुदितः स्मृतः । चित्तनाशो हि नाशः स्यात्स मोक्ष इति कथ्यते

yasya hyātyantiko nāśaḥ syādasāvuditaḥ smṛtaḥ | cittanāśo hi nāśaḥ syātsa mokṣa iti kathyate

मृतो नष्ट इति प्रोक्तो मन्ये तच्च मृषा ह्यसत् । स देशकालान्तरितो भूत्वा भूत्वानुभूयते

mṛto naṣṭa iti prokto manye tacca mṛṣā hyasat | sa deśakālāntarito bhūtvā bhūtvānubhūyate

इहोह्यन्ते जनैरेवं तरङ्गान्तस्तृणैरिव । मरणव्यपदेशासु देशकालतिरोहितैः

ihohyante janairevaṃ taraṅgāntastṛṇairiva | maraṇavyapadeśāsu deśakālatirohitaiḥ

वासनावस्थितो जीवो यात्युत्सृज्य शरीरकम् । कपिर्वनतरुं त्यक्त्वा तर्वन्तरमिवास्थितः

vāsanāvasthito jīvo yātyutsṛjya śarīrakam | kapirvanataruṃ tyaktvā tarvantaramivāsthitaḥ

पुनस्तदपि संत्यज्य गच्छत्यन्यदपि क्षणात् । अन्यस्मिन्वितते देशे कालेऽन्यस्मिंश्च राघव

punastadapi saṃtyajya gacchatyanyadapi kṣaṇāt | anyasminvitate deśe kāle'nyasmiṃśca rāghava

इतश्चेतश्च नीयन्ते जीवा वासनया स्वया । चिरं तदपिजीविन्या धूर्त्या धात्र्यैव बालकाः

itaścetaśca nīyante jīvā vāsanayā svayā | ciraṃ tadapijīvinyā dhūrtyā dhātryaiva bālakāḥ

वासनारज्जुवलिता जीर्णाः पर्वतकुक्षिषु । जरयन्त्यतिदुःखेन जीवितं जीवजीविकाः

vāsanārajjuvalitā jīrṇāḥ parvatakukṣiṣu | jarayantyatiduḥkhena jīvitaṃ jīvajīvikāḥ

जरठजरदुपोढदुःखभाराः परिणतिजर्जरजीविताश्च सत्यः । हृदयजनितवासनानुवृत्त्या नरकभरे जनताश्चिरं पतन्ति

jaraṭhajaradupoḍhaduḥkhabhārāḥ pariṇatijarjarajīvitāśca satyaḥ | hṛdayajanitavāsanānuvṛttyā narakabhare janatāściraṃ patanti

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे संसारोपदेशो नामैकसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsāropadeśo nāmaikasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७२

द्विसप्ततितमः सर्गः

dvisaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । देहे जाते न जातोऽसि देहे नष्टे न नश्यसि । त्वमात्मन्यकलङ्कात्मा देहस्तव न कश्चन

śrīvasiṣṭha uvāca | dehe jāte na jāto'si dehe naṣṭe na naśyasi | tvamātmanyakalaṅkātmā dehastava na kaścana

यः कुण्डबदरन्यायो या घटाकाशसंस्थितिः । तत्रैकस्मिन्क्षते क्षीणे द्वे इति व्यर्थकल्पना

yaḥ kuṇḍabadaranyāyo yā ghaṭākāśasaṃsthitiḥ | tatraikasminkṣate kṣīṇe dve iti vyarthakalpanā

विनाशिनि विनष्टेऽस्मिन्देहे स्वां स्थितिमागते । विनश्यामीति यः खेदी तं धिगस्त्वन्धचेतसम्

vināśini vinaṣṭe'smindehe svāṃ sthitimāgate | vinaśyāmīti yaḥ khedī taṃ dhigastvandhacetasam

यादृशो रश्मिरथयोः स्नेहोद्वेगविवर्जितः । संबन्धस्तादृशो देहचित्तेन्द्रियमुखैश्चितेः

yādṛśo raśmirathayoḥ snehodvegavivarjitaḥ | saṃbandhastādṛśo dehacittendriyamukhaiściteḥ

गतेतरेतरापेक्षः सरःपङ्कामलाम्भसाम् । यथा राघव संबन्धस्तथा देहेन्द्रियात्मनाम्

gatetaretarāpekṣaḥ saraḥpaṅkāmalāmbhasām | yathā rāghava saṃbandhastathā dehendriyātmanām

यादृशोऽध्वा गताध्वानां निरास्थापरिदेवनः । संयोगो विप्रयोगश्च तादृशो देहदेहिनोः

yādṛśo'dhvā gatādhvānāṃ nirāsthāparidevanaḥ | saṃyogo viprayogaśca tādṛśo dehadehinoḥ

यथा कल्पितवेतालविकारभयभीतयः । मिथ्यैव कल्पिता एते तथा स्नेहसुखादयः

yathā kalpitavetālavikārabhayabhītayaḥ | mithyaiva kalpitā ete tathā snehasukhādayaḥ

भूतपञ्चकसंपिण्डाद्रचिता जनताः पृथक् । एकस्मादेव विटपाद्विचित्रा इव पुत्रिकाः

bhūtapañcakasaṃpiṇḍādracitā janatāḥ pṛthak | ekasmādeva viṭapādvicitrā iva putrikāḥ

काष्ठेतरत्काष्ठभारे किंचिदन्यन्न दृश्यते । भूतपिण्डेतरद्देहे किंचिदन्यन्न दृश्यते

kāṣṭhetaratkāṣṭhabhāre kiṃcidanyanna dṛśyate | bhūtapiṇḍetaraddehe kiṃcidanyanna dṛśyate

भूतपञ्चकविक्षोभनाशोत्पादेषु हे जनाः । हर्षामर्षविषादानां किं भवन्तो वशं गताः

bhūtapañcakavikṣobhanāśotpādeṣu he janāḥ | harṣāmarṣaviṣādānāṃ kiṃ bhavanto vaśaṃ gatāḥ

को नामातिशयः पुंसां स्त्रीनाम्न्यपरनाम्नि च । पेलवे भूतसंघाते प्रोद्भूतजनपातवत्

ko nāmātiśayaḥ puṃsāṃ strīnāmnyaparanāmni ca | pelave bhūtasaṃghāte prodbhūtajanapātavat

संनिवेशांशवैचित्र्यमज्ञानामेव तुष्टये । तज्ज्ञानां तु यथाभूतभूतपञ्चकदर्शनम्

saṃniveśāṃśavaicitryamajñānāmeva tuṣṭaye | tajjñānāṃ tu yathābhūtabhūtapañcakadarśanam

मिथः शिलापुत्रकयोर्यथैकोपलपुत्रयोः । श्लिष्टयोरपि नो रागस्तथा चित्तशरीरयोः

mithaḥ śilāputrakayoryathaikopalaputrayoḥ | śliṣṭayorapi no rāgastathā cittaśarīrayoḥ

मृत्पुंसां यादृशोऽन्योन्यमाशयः संगमे भवेत् । बुद्धीन्द्रियात्ममनसां संगमे तादृशोऽस्तु ते

mṛtpuṃsāṃ yādṛśo'nyonyamāśayaḥ saṃgame bhavet | buddhīndriyātmamanasāṃ saṃgame tādṛśo'stu te

नान्योन्यस्नेहसंबन्धभाजनं शैलपुत्रकाः । देहेन्द्रियात्मप्राणाश्च कस्यात्र परिदेवना

nānyonyasnehasaṃbandhabhājanaṃ śailaputrakāḥ | dehendriyātmaprāṇāśca kasyātra paridevanā

इतश्चेतश्च जातानि यथा संश्लेषयन्त्यलम् । तरङ्गास्तृणजालानि तथा भूतानि देहदृक्

itaścetaśca jātāni yathā saṃśleṣayantyalam | taraṅgāstṛṇajālāni tathā bhūtāni dehadṛk

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तृणान्यब्धिजले यथा । मुक्तान्तःकलनं देहे भूतान्यात्मनि वै तथा

saṃyujyante viyujyante tṛṇānyabdhijale yathā | muktāntaḥkalanaṃ dehe bhūtānyātmani vai tathā

आत्मा चित्ततया देहभूतान्याश्लेषयन्स्थितः । तृणान्यावृत्तवृत्तान्तकलनोत्सिक्तमब्धिवत्

ātmā cittatayā dehabhūtānyāśleṣayansthitaḥ | tṛṇānyāvṛttavṛttāntakalanotsiktamabdhivat

प्रबोधाच्चेत्यतां त्यक्त्वा व्रजत्यात्मात्मतां स्वयम् । स्वस्पन्दवशतो वारि त्यक्त्वाच्छत्वमिवाच्छतां

prabodhāccetyatāṃ tyaktvā vrajatyātmātmatāṃ svayam | svaspandavaśato vāri tyaktvācchatvamivācchatāṃ

ततो विश्लिष्टभूतौघो देहं संप्रति पश्यति । वायुस्कन्धगतो जन्तुर्वसुधामण्डलं यथा

tato viśliṣṭabhūtaugho dehaṃ saṃprati paśyati | vāyuskandhagato janturvasudhāmaṇḍalaṃ yathā

पृथग्भूतगणं दृष्ट्वा देहातीतो भवत्यजः । परं प्रकाशमायाति सूर्यकान्तिरिवाहनि

pṛthagbhūtagaṇaṃ dṛṣṭvā dehātīto bhavatyajaḥ | paraṃ prakāśamāyāti sūryakāntirivāhani

जानात्यथात्मनात्मानं मानमेयामयोज्झितम् । मुक्तक्षीबतयेवान्तः स्वां संविदमनुस्मरन्

jānātyathātmanātmānaṃ mānameyāmayojjhitam | muktakṣībatayevāntaḥ svāṃ saṃvidamanusmaran

आत्मैव स्पन्दते विश्वं वस्तुजातैरिवोदितम् । तरङ्गकणकल्लोलैरनन्ताम्ब्वम्बुधाविव

ātmaiva spandate viśvaṃ vastujātairivoditam | taraṅgakaṇakallolairanantāmbvambudhāviva

एवंप्रायमहाबोधा वीतरागा गतैनसः । जीवन्मुक्ताश्चरन्तीह महासत्त्वपदं गताः

evaṃprāyamahābodhā vītarāgā gatainasaḥ | jīvanmuktāścarantīha mahāsattvapadaṃ gatāḥ

यथा चरन्ति विविधैर्मणिरत्नैर्महोर्मयः । निरस्तवासनाश्चित्तव्यवहारैस्तथोत्तमाः

yathā caranti vividhairmaṇiratnairmahormayaḥ | nirastavāsanāścittavyavahāraistathottamāḥ

न कूलकाष्ठैर्जलधिर्न रजोभिर्नभस्तलम् । न म्लायति निजैर्लोकव्यवहारैरिहात्मवान्

na kūlakāṣṭhairjaladhirna rajobhirnabhastalam | na mlāyati nijairlokavyavahārairihātmavān

गतैरभ्यागतैः स्वच्छैश्चपलैर्मलिनैर्जडैः । न रागो नाम्बुधेर्द्वेषो भोगैश्चाधिगतात्मनः

gatairabhyāgataiḥ svacchaiścapalairmalinairjaḍaiḥ | na rāgo nāmbudherdveṣo bhogaiścādhigatātmanaḥ

यन्मनोमननं किंचित्समग्रं जगति स्थितम् । तच्चेत्योन्मुखचित्तत्त्वविलासोल्लसनं विदुः

yanmanomananaṃ kiṃcitsamagraṃ jagati sthitam | taccetyonmukhacittattvavilāsollasanaṃ viduḥ

यदहं यच्च भूतादि कालत्रितयभावि यत् । दृश्यदर्शनसंबन्धविस्तारैस्तद्विजृम्भते

yadahaṃ yacca bhūtādi kālatritayabhāvi yat | dṛśyadarśanasaṃbandhavistāraistadvijṛmbhate

यदृश्यं तदसत्सद्वा दृष्टिमेकामुपाश्रितम् । अन्यत्त्वलेपकं तस्माद्धर्षशोकदृशौ कुतः

yadṛśyaṃ tadasatsadvā dṛṣṭimekāmupāśritam | anyattvalepakaṃ tasmāddharṣaśokadṛśau kutaḥ

असत्यमेवासत्यं हि सत्यं सत्यं सदेव हि । सत्यासत्यमसद्विद्धि तदर्थं किं नु मुह्यसि

asatyamevāsatyaṃ hi satyaṃ satyaṃ sadeva hi | satyāsatyamasadviddhi tadarthaṃ kiṃ nu muhyasi

असम्यग्दर्शनं त्यक्त्वा सम्यक्पश्य सुलोचन । न क्वचिन्मुह्यति प्रौढः सम्यग्दर्शनवानिह

asamyagdarśanaṃ tyaktvā samyakpaśya sulocana | na kvacinmuhyati prauḍhaḥ samyagdarśanavāniha

दृश्यदर्शनसंबन्धविस्तारैस्तद्विजृम्भते । दृश्यदर्शनसंबन्धे यत्सुखं पारमात्मिकम्

dṛśyadarśanasaṃbandhavistāraistadvijṛmbhate | dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramātmikam

अनुभूतिमयं तस्मात्सारं ब्रह्मेति कथ्यते । दृश्यदर्शनसंबन्धे सुखसंविदनुत्तमा

anubhūtimayaṃ tasmātsāraṃ brahmeti kathyate | dṛśyadarśanasaṃbandhe sukhasaṃvidanuttamā

ददात्यज्ञाय संसारं ज्ञाय मोक्षं सदोदयम् । दृश्यदर्शनसंबन्धसुखमात्मवपुर्विदुः

dadātyajñāya saṃsāraṃ jñāya mokṣaṃ sadodayam | dṛśyadarśanasaṃbandhasukhamātmavapurviduḥ

तदृश्यवलितं बन्धस्तन्मुक्तं मुक्तिरुच्यते । दृश्यदर्शनसंबन्धसुखसंविदनामया

tadṛśyavalitaṃ bandhastanmuktaṃ muktirucyate | dṛśyadarśanasaṃbandhasukhasaṃvidanāmayā

क्षयातिशयमुक्ता चेत्तन्मुक्तिः सोच्यते बुधैः । दृश्यदर्शनसंबन्धे यानुभूतिः स्वगोचरा

kṣayātiśayamuktā cettanmuktiḥ socyate budhaiḥ | dṛśyadarśanasaṃbandhe yānubhūtiḥ svagocarā

दृश्यदर्शननिर्मुक्ता तामालम्ब्य भवाभवः । सौषुप्ती दृष्टिरेषा हि यात्येवं संप्रकाशते

dṛśyadarśananirmuktā tāmālambya bhavābhavaḥ | sauṣuptī dṛṣṭireṣā hi yātyevaṃ saṃprakāśate

एवं च याति तुर्यत्वमेवं मुक्तिरिति स्मृता । दृश्यदर्शनमुक्तायां युक्तायां परया धिया

evaṃ ca yāti turyatvamevaṃ muktiriti smṛtā | dṛśyadarśanamuktāyāṃ yuktāyāṃ parayā dhiyā

दृश्यदर्शनसंबन्धसंविदस्यां तु राघव । नात्मा स्थूलो न चैवाणुर्न प्रत्यक्षो न चेतरः

dṛśyadarśanasaṃbandhasaṃvidasyāṃ tu rāghava | nātmā sthūlo na caivāṇurna pratyakṣo na cetaraḥ

न चेतनो न च जडो न चैवासन्न सन्मयः । नाहं नान्यो न चैवैको नानेको नाप्यनेकवान्

na cetano na ca jaḍo na caivāsanna sanmayaḥ | nāhaṃ nānyo na caivaiko nāneko nāpyanekavān

नाभ्याशस्थो न दूरस्थो नैवास्ति न च नास्ति च । न प्राप्यो नाति चाप्राप्यो न वा सर्वो न सर्वगः

nābhyāśastho na dūrastho naivāsti na ca nāsti ca | na prāpyo nāti cāprāpyo na vā sarvo na sarvagaḥ

न पदार्थो नापदार्थो न पञ्चात्मा न पञ्च च । यदिदं दृश्यतां प्राप्तं मनःषष्ठेन्द्रियास्पदम्

na padārtho nāpadārtho na pañcātmā na pañca ca | yadidaṃ dṛśyatāṃ prāptaṃ manaḥṣaṣṭhendriyāspadam

तदतीतं पदं यत्स्यात्तन्न किंचिदिवेह तत् । यथाभूतमिदं सम्यग्ज्ञस्य संपश्यतो जगत्

tadatītaṃ padaṃ yatsyāttanna kiṃcidiveha tat | yathābhūtamidaṃ samyagjñasya saṃpaśyato jagat

सर्वमात्ममयं विश्वं नास्त्यनात्ममयं क्वचित् । काठिन्यद्रवणस्पन्दखावकाशावलोकनैः

sarvamātmamayaṃ viśvaṃ nāstyanātmamayaṃ kvacit | kāṭhinyadravaṇaspandakhāvakāśāvalokanaiḥ

आत्मैव सर्वं सर्वेषु भूवार्यनिलखाग्निषु । सत्तैवास्ति न वस्तूनां या या राम चिता विना । व्यतिरिक्तं ततोऽस्मीति विद्धिप्रोन्मत्तजल्पितम्

ātmaiva sarvaṃ sarveṣu bhūvāryanilakhāgniṣu | sattaivāsti na vastūnāṃ yā yā rāma citā vinā | vyatiriktaṃ tato'smīti viddhipronmattajalpitam

एको जगन्ति सकलानि समस्तकाल- कल्पक्रमान्तरगतानि गतागतानि । आत्मैव नेतरकलाकलनास्ति काचि- दित्थंमतिर्भव तयातिगतो महात्मन्

eko jaganti sakalāni samastakāla- kalpakramāntaragatāni gatāgatāni | ātmaiva netarakalākalanāsti kāci- ditthaṃmatirbhava tayātigato mahātman

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे मोक्षस्वरूपोपदेशो नाम द्विसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe mokṣasvarūpopadeśo nāma dvisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७३

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवंविचारया दृष्ट्या द्वैतत्यागेन राघव । स्वभावः प्राप्यते तज्ज्ञैस्तज्ज्ञैश्चिन्तामणिर्यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃvicārayā dṛṣṭyā dvaitatyāgena rāghava | svabhāvaḥ prāpyate tajjñaistajjñaiścintāmaṇiryathā

अथेमामपरां दृष्टिं श्रृणु रामानया यथा । दृश्यस्यात्मानमचलं भविष्यसि च दिव्यदृक्

athemāmaparāṃ dṛṣṭiṃ śrṛṇu rāmānayā yathā | dṛśyasyātmānamacalaṃ bhaviṣyasi ca divyadṛk

अहं खमहमादित्यो दिशोऽहमहमप्यधः । अहं दैत्या अहं देवा लोकाश्चाहमहं महः

ahaṃ khamahamādityo diśo'hamahamapyadhaḥ | ahaṃ daityā ahaṃ devā lokāścāhamahaṃ mahaḥ

अहं तमोऽहमभ्राणि भूः समुद्रादिकं त्वहम् । रजो वायुरथाग्निश्च जगत्सर्वमिदं त्वहम्

ahaṃ tamo'hamabhrāṇi bhūḥ samudrādikaṃ tvaham | rajo vāyurathāgniśca jagatsarvamidaṃ tvaham

जगत्त्रयेऽहं सर्वत्र य आत्मैव किलास्थितः । कोऽहं किमन्यद्देहादि द्वित्वमेकस्य कीदृशम्

jagattraye'haṃ sarvatra ya ātmaiva kilāsthitaḥ | ko'haṃ kimanyaddehādi dvitvamekasya kīdṛśam

इति निश्चयवानन्तर्भूतमात्मतया जगत् । पश्य हर्षविषादाभ्यां नावशः परिभूयसे

iti niścayavānantarbhūtamātmatayā jagat | paśya harṣaviṣādābhyāṃ nāvaśaḥ paribhūyase

तन्मयेऽस्मिन्किल जगत्यखिले संस्थितेऽनघ । किमात्मीयं परं किं स्यात्कमलेक्षण कथ्यताम्

tanmaye'sminkila jagatyakhile saṃsthite'nagha | kimātmīyaṃ paraṃ kiṃ syātkamalekṣaṇa kathyatām

किं तज्ज्ञव्यतिरेकेण विद्यते यदुपागतम् । हर्षमेतु विषादं वा विषादे ज्ञो जगन्मयः

kiṃ tajjñavyatirekeṇa vidyate yadupāgatam | harṣametu viṣādaṃ vā viṣāde jño jaganmayaḥ

अहंकारदृशावेते सात्त्विके द्वेऽतिनिर्मले । तत्त्वज्ञानात्प्रवर्तेते मोक्षदे पारमार्थिके

ahaṃkāradṛśāvete sāttvike dve'tinirmale | tattvajñānātpravartete mokṣade pāramārthike

परोऽणुः सकलातीतरूपोऽहं चेत्यहंकृतिः । प्रथमा सर्वमेवाहमित्यन्योक्ता रघूद्वह

paro'ṇuḥ sakalātītarūpo'haṃ cetyahaṃkṛtiḥ | prathamā sarvamevāhamityanyoktā raghūdvaha

अहंकारदृगन्या तु तृतीया विद्यतेऽनघ । देहोऽहमिति तां विद्धि दुःखायैव न शान्तये

ahaṃkāradṛganyā tu tṛtīyā vidyate'nagha | deho'hamiti tāṃ viddhi duḥkhāyaiva na śāntaye

अथ चैतत्त्रयमपि त्यक्त्वा सकलसिद्धये । यच्छेषं तदुपालम्ब्य तिष्ठावष्टब्धतत्परः

atha caitattrayamapi tyaktvā sakalasiddhaye | yaccheṣaṃ tadupālambya tiṣṭhāvaṣṭabdhatatparaḥ

सर्वातीतस्वरूपोऽपि सर्वसत्तातिगोऽपि च । असत्तापूरितजगदस्त्येवात्मा प्रकाशकः

sarvātītasvarūpo'pi sarvasattātigo'pi ca | asattāpūritajagadastyevātmā prakāśakaḥ

स्वानुभूत्यैव पश्याशु स एवासि सदोदितः । आशयं हृदयग्रन्थिं त्यज तत्त्वविदांवर

svānubhūtyaiva paśyāśu sa evāsi sadoditaḥ | āśayaṃ hṛdayagranthiṃ tyaja tattvavidāṃvara

नात्मास्त्यनुमया राम न चाप्तवचनादिना । सर्वदा सर्वथा सर्वं स प्रत्यक्षोऽनुभूतितः

nātmāstyanumayā rāma na cāptavacanādinā | sarvadā sarvathā sarvaṃ sa pratyakṣo'nubhūtitaḥ

यदिदं स्पर्शनं स्पन्दं किंचिद्यत्संविदाद्यपि । तत्सर्वमात्मा भगवान्दृश्यदर्शनवर्जितः

yadidaṃ sparśanaṃ spandaṃ kiṃcidyatsaṃvidādyapi | tatsarvamātmā bhagavāndṛśyadarśanavarjitaḥ

न सन्नासन्नसौ देवो नाणुर्नापि महानसौ । नाप्येतयोर्दृशोर्मध्यं स एवेदं च सर्वतः

na sannāsannasau devo nāṇurnāpi mahānasau | nāpyetayordṛśormadhyaṃ sa evedaṃ ca sarvataḥ

स एव चैवं वदति स च वक्तुं न युज्यते । न तदन्यदिदं तात पश्यात्मानमनामयम्

sa eva caivaṃ vadati sa ca vaktuṃ na yujyate | na tadanyadidaṃ tāta paśyātmānamanāmayam

नात्मायमयमप्यात्मा संज्ञाभेद इति स्वयम् । तेनैव सर्वगतया शक्त्या स्वात्मनि कल्पितः

nātmāyamayamapyātmā saṃjñābheda iti svayam | tenaiva sarvagatayā śaktyā svātmani kalpitaḥ

संस्थितः स हि सर्वत्र त्रिषु कालेषु भास्करः । सूक्ष्मत्वात्सुमहत्त्वाच्च केवलं न विभाव्यते

saṃsthitaḥ sa hi sarvatra triṣu kāleṣu bhāskaraḥ | sūkṣmatvātsumahattvācca kevalaṃ na vibhāvyate

सत्स्वनन्तपदार्थेषु जीवत्वेनाभिबिम्बति । आत्मा पुर्यष्टकादर्शे स्वभाववशतः स्वतः

satsvanantapadārtheṣu jīvatvenābhibimbati | ātmā puryaṣṭakādarśe svabhāvavaśataḥ svataḥ

पुर्यष्टकोदयादेव स्वयमात्मानुभूयते । सर्वदा सर्वसंस्थः खे घनास्पन्दादिवानिलः

puryaṣṭakodayādeva svayamātmānubhūyate | sarvadā sarvasaṃsthaḥ khe ghanāspandādivānilaḥ

चिदात्मा सर्वगो व्यापी न क्वचिन्नाम संस्थितः । यद्वत्सर्वपदार्थानां सत्ता तद्वन्महेश्वरः

cidātmā sarvago vyāpī na kvacinnāma saṃsthitaḥ | yadvatsarvapadārthānāṃ sattā tadvanmaheśvaraḥ

सति पुर्यष्टके तस्मिञ्जीवः स्फुरति नोपले । सति वायाविव रजः सति दीप इवेक्षणम्

sati puryaṣṭake tasmiñjīvaḥ sphurati nopale | sati vāyāviva rajaḥ sati dīpa ivekṣaṇam

इयं पुर्यष्टके स्वेच्छा स्वात्मन्येवात्मनि स्थिते । सति स्फुरत्यभ्युदिते भानाविव जनैषणा

iyaṃ puryaṣṭake svecchā svātmanyevātmani sthite | sati sphuratyabhyudite bhānāviva janaiṣaṇā

यदि सूर्ये स्थिते व्योम्नि तादृशोचितसंस्थितिः । नश्यति व्यवहारोऽयं भास्करे तत्किमागतम्

yadi sūrye sthite vyomni tādṛśocitasaṃsthitiḥ | naśyati vyavahāro'yaṃ bhāskare tatkimāgatam

यद्यात्मनि स्थिते देवे तत्सत्ता लब्धसंस्थितिः । देहो नाशमुपायाति तत्किं नष्टमिहात्मनि

yadyātmani sthite deve tatsattā labdhasaṃsthitiḥ | deho nāśamupāyāti tatkiṃ naṣṭamihātmani

न जायते न म्रियते नादत्ते नाभिवाञ्छति । न मुक्तो न च बद्धोऽयमात्मा सर्वस्य सर्वदा

na jāyate na mriyate nādatte nābhivāñchati | na mukto na ca baddho'yamātmā sarvasya sarvadā

आत्माप्रबोधाभ्युदिता निरात्मन्यात्मतां गता । सर्परज्जुभ्रमाकारा भ्रान्तिर्दुःखाय केवलम्

ātmāprabodhābhyuditā nirātmanyātmatāṃ gatā | sarparajjubhramākārā bhrāntirduḥkhāya kevalam

अनादित्वान्न जातोऽयमजातत्वान्न नश्यति । आत्मात्मव्यतिरिक्तं तु नाभिवाञ्छत्यसंभवात्

anāditvānna jāto'yamajātatvānna naśyati | ātmātmavyatiriktaṃ tu nābhivāñchatyasaṃbhavāt

दिक्कालाद्यनवच्छेदान्न बद्धोऽयं कदाचन । बन्धाभावे क्व मुक्तिः स्यादमोक्षस्तेन संस्थितः

dikkālādyanavacchedānna baddho'yaṃ kadācana | bandhābhāve kva muktiḥ syādamokṣastena saṃsthitaḥ

एवंगुणविशिष्टोऽयमात्मा सर्वस्य राघव । अविचारवशान्मूढो लोकोऽयं परिरोदिति

evaṃguṇaviśiṣṭo'yamātmā sarvasya rāghava | avicāravaśānmūḍho loko'yaṃ pariroditi

सम्यगालोकिताशेषपूर्वापरजगत्क्रमः । मा शोकं गच्छ सुमते मौर्ख्योपगतलोकवत्

samyagālokitāśeṣapūrvāparajagatkramaḥ | mā śokaṃ gaccha sumate maurkhyopagatalokavat

द्वे एव कलने त्यक्त्वा मोक्षबन्धात्मिके यथा । विदुषा व्यवहर्तव्यं यन्त्रणेवात्ममौनिना

dve eva kalane tyaktvā mokṣabandhātmike yathā | viduṣā vyavahartavyaṃ yantraṇevātmamauninā

न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले । मोक्षो हि चेतो विमलं सम्यग्ज्ञानविबोधितम्

na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale | mokṣo hi ceto vimalaṃ samyagjñānavibodhitam

सकलाशास्वसंसक्त्या यत्स्वयं चेतसः क्षयः । स मोक्षनाम्ना कथितस्तत्त्वज्ञैरात्मदर्शिभिः

sakalāśāsvasaṃsaktyā yatsvayaṃ cetasaḥ kṣayaḥ | sa mokṣanāmnā kathitastattvajñairātmadarśibhiḥ

यावत्प्रबोधो विमलो नोदितस्तावदेव सः । मौर्ख्याद्दीनतया राम भक्त्या मोक्षोभिवाञ्छ्यते

yāvatprabodho vimalo noditastāvadeva saḥ | maurkhyāddīnatayā rāma bhaktyā mokṣobhivāñchyate

परं प्रबोधमासाद्य चित्ते चित्तत्त्वतां गते । दश मोक्षा न वाञ्छ्यन्ते किमुतैको हि मोक्षकः

paraṃ prabodhamāsādya citte cittattvatāṃ gate | daśa mokṣā na vāñchyante kimutaiko hi mokṣakaḥ

अयं मोक्षस्त्वयं बन्धः पेलवां कलनामिति । परित्यज्य महात्यागी स त्वमेव भवाभव

ayaṃ mokṣastvayaṃ bandhaḥ pelavāṃ kalanāmiti | parityajya mahātyāgī sa tvameva bhavābhava

परिगलितविकल्पनां प्रयातः सगरसुतौघनिखातमेखलाङ्कम् । अवनिवलयमन्तरस्तसङ्ग- श्चिरमनुपालय सर्वदोदितश्रीः

parigalitavikalpanāṃ prayātaḥ sagarasutaughanikhātamekhalāṅkam | avanivalayamantarastasaṅga- ściramanupālaya sarvadoditaśrīḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे स्वात्मविचारो नाम त्रिसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe svātmavicāro nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७४

चतुःसप्ततितमः सर्गः

catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । लीलयाऽपश्यति वपुः कालेनात्मनि जायते । रम्यस्यापश्यतो वक्रं हृदि दौरूप्यधीरिव

śrīvasiṣṭha uvāca | līlayā'paśyati vapuḥ kālenātmani jāyate | ramyasyāpaśyato vakraṃ hṛdi daurūpyadhīriva

तद्वशादियमायाता महती मेदुरोदरा । माया मदमहाशक्तिः सुरास्वादलवादिव

tadvaśādiyamāyātā mahatī medurodarā | māyā madamahāśaktiḥ surāsvādalavādiva

तयानया विकारिण्या तदतद्भावभूतया । इदं संपन्नमखिलं तापादिव मरौ पयः

tayānayā vikāriṇyā tadatadbhāvabhūtayā | idaṃ saṃpannamakhilaṃ tāpādiva marau payaḥ

मनो बुद्धिरहंकारो वासनाश्चेन्द्रियाण्यपि । एवंकलितनामाङ्कैः स्फुरत्यात्माब्धिरम्बुभिः

mano buddhirahaṃkāro vāsanāścendriyāṇyapi | evaṃkalitanāmāṅkaiḥ sphuratyātmābdhirambubhiḥ

चित्ताहंकारयोर्द्वित्वं वचस्यस्ति न वस्तुतः । यच्चित्तं स ह्यहंकारो योऽहंकारो मनो हि तत्

cittāhaṃkārayordvitvaṃ vacasyasti na vastutaḥ | yaccittaṃ sa hyahaṃkāro yo'haṃkāro mano hi tat

व्यतिरिक्तं हिमाच्छौक्ल्यमिति संकल्प्यते यथा । मुधैव कल्प्यते भेदश्चित्ताहंकारयोस्तथा

vyatiriktaṃ himācchauklyamiti saṃkalpyate yathā | mudhaiva kalpyate bhedaścittāhaṃkārayostathā

मनोहंकारयोरन्तर्द्वयोरेकतरक्षये । क्षीणे द्वे एव हि यथा पटशौक्ल्ये पटक्षये

manohaṃkārayorantardvayorekatarakṣaye | kṣīṇe dve eva hi yathā paṭaśauklye paṭakṣaye

तुच्छां मोक्षधियं त्यक्त्वा बन्धबुद्धिं तथैषणाम् । स्ववैराग्यविवेकाभ्यां केवलं क्षपयेन्मनः

tucchāṃ mokṣadhiyaṃ tyaktvā bandhabuddhiṃ tathaiṣaṇām | svavairāgyavivekābhyāṃ kevalaṃ kṣapayenmanaḥ

मोक्षो मेऽस्त्विति चिन्तान्तर्जाता चेदुत्थितं मनः । मननोत्के मनस्युच्चैर्वपुर्दोषाय केवलम्

mokṣo me'stviti cintāntarjātā cedutthitaṃ manaḥ | mananotke manasyuccairvapurdoṣāya kevalam

आत्मन्यतीते सर्वस्मात्सर्वभूतेऽथवा तते । को बन्धः कश्च वा मोक्षो निर्मूलं मननं कुरु

ātmanyatīte sarvasmātsarvabhūte'thavā tate | ko bandhaḥ kaśca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kuru

वायुः स्पन्दनधर्मत्वाद्यदा चलति देहके । तदा स्फुरति हस्ताङ्गरसनापल्लवावली

vāyuḥ spandanadharmatvādyadā calati dehake | tadā sphurati hastāṅgarasanāpallavāvalī

पादपे पल्लवश्रेणीं चालयत्यनिलो यथा । तथैवाङ्गावलीं वायुर्देहे संचालयत्यलम्

pādape pallavaśreṇīṃ cālayatyanilo yathā | tathaivāṅgāvalīṃ vāyurdehe saṃcālayatyalam

चित्सर्वव्यापिनी सूक्ष्मा न चला नैव चाल्यते । न स्वतः स्पन्दमायाति देवाचल इवानिलैः

citsarvavyāpinī sūkṣmā na calā naiva cālyate | na svataḥ spandamāyāti devācala ivānilaiḥ

प्रतिबिम्बितसर्वार्था केवलं स्वात्मनि स्थिता । प्रकाशयति बोधेन जगन्तीमानि दीपवत्

pratibimbitasarvārthā kevalaṃ svātmani sthitā | prakāśayati bodhena jagantīmāni dīpavat

तत्र कोऽयं मुधा मोहो भवतामतिदुःखदः । अयं सोऽहं ममाङ्गानि ममेदं चेति दुर्धियाम्

tatra ko'yaṃ mudhā moho bhavatāmatiduḥkhadaḥ | ayaṃ so'haṃ mamāṅgāni mamedaṃ ceti durdhiyām

इति कल्लोलहतया दृशा नित्यमनित्यया । ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वक्रिया समुपलभ्यते

iti kallolahatayā dṛśā nityamanityayā | jñatvakartṛtvabhoktṛtvakriyā samupalabhyate

तत्रायमहमागन्ता भोक्ता कर्तेति जायते । मुधैवाज्ञाततापोत्था मृगतृष्णेव वासना

tatrāyamahamāgantā bhoktā karteti jāyate | mudhaivājñātatāpotthā mṛgatṛṣṇeva vāsanā

अज्ञतैषा मनोमत्तमृगं विषयतर्षुलम् । असत्यैव हि सत्येव मृगतृष्णेव कर्षति

ajñataiṣā manomattamṛgaṃ viṣayatarṣulam | asatyaiva hi satyeva mṛgatṛṣṇeva karṣati

विज्ञाता सत्यरूपांग नाशं याति पलायते । विप्रमध्यात्परिज्ञाता यथा चाण्डालकन्यका

vijñātā satyarūpāṃga nāśaṃ yāti palāyate | vipramadhyātparijñātā yathā cāṇḍālakanyakā

अविद्या संपरिज्ञाता न चैनं परिकर्षति । मृगतृष्णा परिज्ञाता तर्षुले नावकर्षति

avidyā saṃparijñātā na cainaṃ parikarṣati | mṛgatṛṣṇā parijñātā tarṣule nāvakarṣati

परमार्थावबोधेन समूलं राम वासना । दीपेनेवान्धकारश्रीर्गलत्यालोक एति च

paramārthāvabodhena samūlaṃ rāma vāsanā | dīpenevāndhakāraśrīrgalatyāloka eti ca

नास्त्यविद्येति संजाते निश्चये शास्त्रयुक्तितः । गलत्यविद्या तापेन तुषारकणिका यथा

nāstyavidyeti saṃjāte niścaye śāstrayuktitaḥ | galatyavidyā tāpena tuṣārakaṇikā yathā

देहस्यास्य जडस्यार्थे किं भोगैरितिनिश्चयः । भिनत्त्याशामलं ज्ञाता पञ्जरं केसरी यथा

dehasyāsya jaḍasyārthe kiṃ bhogairitiniścayaḥ | bhinattyāśāmalaṃ jñātā pañjaraṃ kesarī yathā

आशापरिकरे राम नूनं परिहृते हृदा । पुमानागतसौन्दर्यो ह्लादमायाति चन्द्रवत्

āśāparikare rāma nūnaṃ parihṛte hṛdā | pumānāgatasaundaryo hlādamāyāti candravat

परां शीतलतामेति वृष्टिधौत इवाचलः । निर्वृतिं परमां धत्ते प्राप्तराज्य इवाधमः

parāṃ śītalatāmeti vṛṣṭidhauta ivācalaḥ | nirvṛtiṃ paramāṃ dhatte prāptarājya ivādhamaḥ

शोभते परया लक्ष्म्या शरदीव नभस्तलम् । आत्मन्येव न मात्युच्चैः कल्पस्यान्त इवार्णवः

śobhate parayā lakṣmyā śaradīva nabhastalam | ātmanyeva na mātyuccaiḥ kalpasyānta ivārṇavaḥ

भवत्यपेतसंरम्भो वृष्टिमूक इवाम्बुदः । तिष्ठत्यात्मनि संवेत्ता प्रशान्त इव वारिधिः

bhavatyapetasaṃrambho vṛṣṭimūka ivāmbudaḥ | tiṣṭhatyātmani saṃvettā praśānta iva vāridhiḥ

परं धैर्यमुपादत्ते स्थैर्यं मेरुरिवाचलः । राजते स्वच्छया लक्ष्म्या शान्तेन्धन इवानलः

paraṃ dhairyamupādatte sthairyaṃ merurivācalaḥ | rājate svacchayā lakṣmyā śāntendhana ivānalaḥ

भवत्यात्मनि निर्वाणः प्रशान्त इव दीपकः । तृप्तिमायाति परमां नरः पीतामृतो यथा

bhavatyātmani nirvāṇaḥ praśānta iva dīpakaḥ | tṛptimāyāti paramāṃ naraḥ pītāmṛto yathā

अन्तर्दीपो घट इव मध्यज्वाल इवानलः । स्फुरद्दीप्तिर्मणिरिव प्रयात्यन्तः प्रकाशताम्

antardīpo ghaṭa iva madhyajvāla ivānalaḥ | sphuraddīptirmaṇiriva prayātyantaḥ prakāśatām

सर्वात्मकं सर्वगतं सर्वेशं सर्वनायकम् । सर्वाकारं निराकारं स्वमात्मानं प्रपश्यति

sarvātmakaṃ sarvagataṃ sarveśaṃ sarvanāyakam | sarvākāraṃ nirākāraṃ svamātmānaṃ prapaśyati

हसत्यलमतीतास्ताः पेलवा दिवसावलीः । यासु स्मरशरश्रेणीचपलं चित्तमास्थितम्

hasatyalamatītāstāḥ pelavā divasāvalīḥ | yāsu smaraśaraśreṇīcapalaṃ cittamāsthitam

सङ्गरङ्गविनिष्क्रान्तः शान्तमानमनोज्वरः । अध्यात्मरतिरासीनः पूर्णः पावनमानसः

saṅgaraṅgaviniṣkrāntaḥ śāntamānamanojvaraḥ | adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ

निर्मृष्टकामपङ्काङ्कश्छिन्नबन्धनिजभ्रमः । द्वन्द्वदोषभयोन्मुक्तस्तीर्णसंसारसागरः

nirmṛṣṭakāmapaṅkāṅkaśchinnabandhanijabhramaḥ | dvandvadoṣabhayonmuktastīrṇasaṃsārasāgaraḥ

प्राप्तानुत्तमविश्रान्तिर्लब्धालभ्यपरास्पदः । अनिवृत्तिपदं प्राप्तो मनसा कर्मणा गिरा

prāptānuttamaviśrāntirlabdhālabhyaparāspadaḥ | anivṛttipadaṃ prāpto manasā karmaṇā girā

सर्वाभिवाञ्छितारम्भो न किंचिदपि वाञ्छति । सर्वानुमोदितानन्दो न किंचिदनुमोदते

sarvābhivāñchitārambho na kiṃcidapi vāñchati | sarvānumoditānando na kiṃcidanumodate

न ददाति न चादत्ते न स्तौति न च निन्दति । नास्तमेति न चोदेति न तुष्यति न शोचति

na dadāti na cādatte na stauti na ca nindati | nāstameti na codeti na tuṣyati na śocati

सर्वारम्भपरित्यागी सर्वोपाधिविवर्जितः । सर्वाशासंपरित्यागी जीवन्मुक्त इति स्मृतः

sarvārambhaparityāgī sarvopādhivivarjitaḥ | sarvāśāsaṃparityāgī jīvanmukta iti smṛtaḥ

सर्वैषणाः परित्यज्य चेतसा भव मौनवान् । धारा निरवशेषेण यथा त्यक्त्वा पयोधरः

sarvaiṣaṇāḥ parityajya cetasā bhava maunavān | dhārā niravaśeṣeṇa yathā tyaktvā payodharaḥ

न तथा सुखयत्यङ्ग संलग्ना वरवर्णिनी । यथा सुखयति स्वान्तमिन्दुशीता निराशता

na tathā sukhayatyaṅga saṃlagnā varavarṇinī | yathā sukhayati svāntaminduśītā nirāśatā

न तथेन्दुः सुखयति कण्ठलग्नोऽपि राघव । नैराश्यं सुखयत्यन्तर्यथा सकलशीतलम्

na tathenduḥ sukhayati kaṇṭhalagno'pi rāghava | nairāśyaṃ sukhayatyantaryathā sakalaśītalam

पुष्पपूर्णनवलतो न तथा राजते मधुः । यथोदारमतिर्मौनी नैराश्यसममानसः

puṣpapūrṇanavalato na tathā rājate madhuḥ | yathodāramatirmaunī nairāśyasamamānasaḥ

न हिमाद्रेर्न मुक्ताभ्यो न रम्भाभ्यो न चन्दनात् । न च चन्द्रमसः शैत्यं नैराश्याद्यदवाप्यते

na himādrerna muktābhyo na rambhābhyo na candanāt | na ca candramasaḥ śaityaṃ nairāśyādyadavāpyate

अपि राज्यादपि स्वर्गादपीन्दोरपि माधवात् । अपि कान्तासमासङ्गान्नैराश्यं परमं सुखम्

api rājyādapi svargādapīndorapi mādhavāt | api kāntāsamāsaṅgānnairāśyaṃ paramaṃ sukham

तृणवन्नोपकुर्वन्ति यत्र त्रिभुवनश्रियः । सा परा निर्वृतिः साधो नैराश्यादुपलभ्यते

tṛṇavannopakurvanti yatra tribhuvanaśriyaḥ | sā parā nirvṛtiḥ sādho nairāśyādupalabhyate

आपत्करञ्जपरशुं पराया निर्वृतेः पदम् । पुष्पगुच्छं शमतरोरालम्बस्व निराशताम्

āpatkarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam | puṣpagucchaṃ śamatarorālambasva nirāśatām

गोष्पदं पृथिवी मेरुः स्थाणुराशाः समुद्गिकाः । तृणं त्रिभुवनं राम नैराश्यालंकृताकृतेः

goṣpadaṃ pṛthivī meruḥ sthāṇurāśāḥ samudgikāḥ | tṛṇaṃ tribhuvanaṃ rāma nairāśyālaṃkṛtākṛteḥ

दानादानसमाहारविहारविभवादिकाः । क्रिया जगति हस्यन्ते निराशैः पुरुषोत्तमैः

dānādānasamāhāravihāravibhavādikāḥ | kriyā jagati hasyante nirāśaiḥ puruṣottamaiḥ

पदं यस्य न बध्नाति कदाचित्कलना हृदि । तृणीकृतत्रिभुवनः केनासावुपमीयते

padaṃ yasya na badhnāti kadācitkalanā hṛdi | tṛṇīkṛtatribhuvanaḥ kenāsāvupamīyate

इदमेवास्त्विदं मास्तु ममेति हृदि रञ्जना । न यस्यास्ति तमात्मेशं तोलयन्ति कथं जनाः

idamevāstvidaṃ māstu mameti hṛdi rañjanā | na yasyāsti tamātmeśaṃ tolayanti kathaṃ janāḥ

सर्वसंकटपर्यन्तमसंकटमलं सुखम् । सौभाग्यं परमं बुद्धेर्नैराश्यमवलम्ब्यताम्

sarvasaṃkaṭaparyantamasaṃkaṭamalaṃ sukham | saubhāgyaṃ paramaṃ buddhernairāśyamavalambyatām

नाशास्तेनत्वमाशानां विद्धि मिथ्याभ्रमं जगत् । वहद्रथस्थदिक्चक्रपरावर्तवदुत्थितम्

nāśāstenatvamāśānāṃ viddhi mithyābhramaṃ jagat | vahadrathasthadikcakraparāvartavadutthitam

किं मुह्यसि महाबाहो मूर्खवद्बोधितोऽपि सन् । ममेदं तदयं सोऽहमित्युद्भ्रान्तेन चेतसा

kiṃ muhyasi mahābāho mūrkhavadbodhito'pi san | mamedaṃ tadayaṃ so'hamityudbhrāntena cetasā

आत्मैवेदं जगत्सर्वं नानातेह न विद्यते । एकरूपं जगज्ज्ञात्वा धीरैर्नाम न खिद्यते

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ nānāteha na vidyate | ekarūpaṃ jagajjñātvā dhīrairnāma na khidyate

यथाभूतपदार्थौघदर्शनादेव राघव । परमाश्वासनं बुद्धेर्नैराश्यमधिगच्छति

yathābhūtapadārthaughadarśanādeva rāghava | paramāśvāsanaṃ buddhernairāśyamadhigacchati

भावाभावविसंवादमुक्तमाद्यन्तयोः स्थितम् । यद्रूपं तत्समालम्ब्य पदार्थानां स्थितिं कुरु

bhāvābhāvavisaṃvādamuktamādyantayoḥ sthitam | yadrūpaṃ tatsamālambya padārthānāṃ sthitiṃ kuru

वैराग्यवीरमनसो मायेयमतिमोहिनी । पलाय्य याति संसारी मृगी केसरिणो यथा

vairāgyavīramanaso māyeyamatimohinī | palāyya yāti saṃsārī mṛgī kesariṇo yathā

कान्तामुद्दाममदनां लोलां वनलतामिव । जर्जरोपलपाञ्चालीसमां पश्यति धीरधीः

kāntāmuddāmamadanāṃ lolāṃ vanalatāmiva | jarjaropalapāñcālīsamāṃ paśyati dhīradhīḥ

भोगा नानन्दयन्त्यन्तः खेदयन्ति न चापदः । दृश्यश्रियो हरन्त्यङ्ग नतमद्रिमिवानिलाः

bhogā nānandayantyantaḥ khedayanti na cāpadaḥ | dṛśyaśriyo harantyaṅga natamadrimivānilāḥ

रक्तबालाङ्गनस्यापि ज्ञस्योदारधिया मुनेः । कणशः पांसुतां यान्ति मनसः स्मरसायकाः

raktabālāṅganasyāpi jñasyodāradhiyā muneḥ | kaṇaśaḥ pāṃsutāṃ yānti manasaḥ smarasāyakāḥ

रागद्वेषैः स्वरूपज्ञो नावशः परिकृष्यते । स्पन्द एवास्य नैताभ्यां किमुताक्रमणं भवेत्

rāgadveṣaiḥ svarūpajño nāvaśaḥ parikṛṣyate | spanda evāsya naitābhyāṃ kimutākramaṇaṃ bhavet

समदृष्टलतालोलवनितोऽद्रिशिलाकृतिः । रमते नैष भोगेषु पान्थो मरुमहीष्विव

samadṛṣṭalatālolavanito'driśilākṛtiḥ | ramate naiṣa bhogeṣu pāntho marumahīṣviva

अयत्नोपनतं सर्वं लीलयाऽसक्तमानसः । भुङ्क्ते भोगभरं प्राज्ञस्त्वालोकमिव लोचनम्

ayatnopanataṃ sarvaṃ līlayā'saktamānasaḥ | bhuṅkte bhogabharaṃ prājñastvālokamiva locanam

काकतालीयवत्प्राप्ता भोगाली ललनादिका । स्वादिताप्यङ्ग धीरस्य न दुःखाय न तुष्टये

kākatālīyavatprāptā bhogālī lalanādikā | svāditāpyaṅga dhīrasya na duḥkhāya na tuṣṭaye

सम्यग्दृष्टपथं तज्ज्ञं सुखदुःखमती मनाक् । द्वे वीच्याविव शैलेन्द्रं क्षोभं नेतुं न शक्नुतः

samyagdṛṣṭapathaṃ tajjñaṃ sukhaduḥkhamatī manāk | dve vīcyāviva śailendraṃ kṣobhaṃ netuṃ na śaknutaḥ

हेलयालोकयन्भोगान्मृदुर्दान्तो गतज्वरः । स्वमेव पदमालम्ब्य सर्वभूतान्तरस्थितम्

helayālokayanbhogānmṛdurdānto gatajvaraḥ | svameva padamālambya sarvabhūtāntarasthitam

ज्ञस्तिष्ठति गतव्यग्रो व्यग्रेणापि समन्वितः । जगन्ति जनयन्नेव ब्रह्मैवात्मपरायणः

jñastiṣṭhati gatavyagro vyagreṇāpi samanvitaḥ | jaganti janayanneva brahmaivātmaparāyaṇaḥ

आपतत्सु यथाकालं यथादेशं यथाक्रमम् । सुखदुःखेषु न क्षोभमेति भूभृदृतुष्विव

āpatatsu yathākālaṃ yathādeśaṃ yathākramam | sukhaduḥkheṣu na kṣobhameti bhūbhṛdṛtuṣviva

मज्जतोऽपि बहुज्ञस्य राम कर्मेन्द्रियभ्रमैः । असक्तमनसो नित्यं न किंचिदपि मज्जति

majjato'pi bahujñasya rāma karmendriyabhramaiḥ | asaktamanaso nityaṃ na kiṃcidapi majjati

कलंकयन्तःकलङ्केन प्रोच्यते हेम नान्यथा । भावासक्त्या समासक्त उक्तो जन्तुर्हि नान्यथा

kalaṃkayantaḥkalaṅkena procyate hema nānyathā | bhāvāsaktyā samāsakta ukto janturhi nānyathā

शरीराद्व्यतिरिक्तं ज्ञं पश्यतः प्रविवेकिनः । विकर्तिताङ्गकस्यापि न किंचित्प्रविकर्तितम्

śarīrādvyatiriktaṃ jñaṃ paśyataḥ pravivekinaḥ | vikartitāṅgakasyāpi na kiṃcitpravikartitam

सकृत्प्रभातं विमलं यज्ज्ञातं ज्ञातमेव तत् । नहि बन्धुः परिज्ञातः पुनरज्ञाततां व्रजेत्

sakṛtprabhātaṃ vimalaṃ yajjñātaṃ jñātameva tat | nahi bandhuḥ parijñātaḥ punarajñātatāṃ vrajet

सर्पभ्रान्तौ निवृत्तायां न रज्ज्वां सर्पभावना । पुनरेति यथा प्रावृण्नदी गिरितटाच्च्युता

sarpabhrāntau nivṛttāyāṃ na rajjvāṃ sarpabhāvanā | punareti yathā prāvṛṇnadī giritaṭāccyutā

न हेम तापशुद्धाङ्गं स्वभावमलमागतम् । कर्दमे मग्नमपि सत्समादत्ते मलं पुनः

na hema tāpaśuddhāṅgaṃ svabhāvamalamāgatam | kardame magnamapi satsamādatte malaṃ punaḥ

क्षीणे स्वहृदयग्रन्थौ न बन्धोऽस्ति पुनर्गुणैः । यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्ते च्युतं फलम्

kṣīṇe svahṛdayagranthau na bandho'sti punarguṇaiḥ | yatnenāpi punarbaddhaṃ kena vṛnte cyutaṃ phalam

अवच्छेदविचाराभ्यामभितः खण्डशो गतम् । पाषाणं च मणिं चैव संधातुं कस्य शक्तता

avacchedavicārābhyāmabhitaḥ khaṇḍaśo gatam | pāṣāṇaṃ ca maṇiṃ caiva saṃdhātuṃ kasya śaktatā

विज्ञातायामविद्यायां कः पुनः परिमज्जति । परिज्ञाय श्वपाकानां यात्रां कः प्रेक्षते द्विजः

vijñātāyāmavidyāyāṃ kaḥ punaḥ parimajjati | parijñāya śvapākānāṃ yātrāṃ kaḥ prekṣate dvijaḥ

शुद्धाम्भसि यथा क्षीरधीर्विचारान्निवर्तते । संसारवासना तद्वद्धीविचारान्निवर्तते

śuddhāmbhasi yathā kṣīradhīrvicārānnivartate | saṃsāravāsanā tadvaddhīvicārānnivartate

मध्वम्बुशङ्कया तावद्विप्रवर्यैः प्रपीयते । यावन्नात्र परिज्ञातं परिज्ञातं प्रहीयते

madhvambuśaṅkayā tāvadvipravaryaiḥ prapīyate | yāvannātra parijñātaṃ parijñātaṃ prahīyate

रूपलावण्ययुक्तापि चित्रकान्तेव कामिनी । द्रव्यमात्रसमारम्भात्तत्त्वविद्भिर्विलोक्यते

rūpalāvaṇyayuktāpi citrakānteva kāminī | dravyamātrasamārambhāttattvavidbhirvilokyate

यथा मषीकुसुम्भादि स्त्रियाश्चित्रे तथैव हि । जीवत्या अपि केशोष्ठं कस्तां परि किल ग्रहः

yathā maṣīkusumbhādi striyāścitre tathaiva hi | jīvatyā api keśoṣṭhaṃ kastāṃ pari kila grahaḥ

अनुभूतो गुडः स्वादुरपि दाहविकर्तनैः । न शक्यतेऽन्यथाकर्तुं तत्त्वालोकस्तथात्मनः

anubhūto guḍaḥ svādurapi dāhavikartanaiḥ | na śakyate'nyathākartuṃ tattvālokastathātmanaḥ

परव्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि । तदेवास्वादयत्यन्तः परसङ्गरसायनम्

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi | tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam

एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः । न शक्यते चालयितुं देवैरपि सवासवैः

evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ | na śakyate cālayituṃ devairapi savāsavaiḥ

परव्यसनिनी नारी केन भर्त्रा बलीयसा । विस्मारिता स्वसंकल्पकान्तसङ्गमहोत्सवम्

paravyasaninī nārī kena bhartrā balīyasā | vismāritā svasaṃkalpakāntasaṅgamahotsavam

जगत्समरसानन्दचिदालोकावलम्बनम् । केन विस्मार्यते बुद्धिस्तत्त्वज्ञस्य महात्मनः

jagatsamarasānandacidālokāvalambanam | kena vismāryate buddhistattvajñasya mahātmanaḥ

समग्रसुखदुःखाढ्यं व्यवहारमखण्डितम् । कुर्वन्कुलजनायत्तो भर्तृश्वशुरखेदितः

samagrasukhaduḥkhāḍhyaṃ vyavahāramakhaṇḍitam | kurvankulajanāyatto bhartṛśvaśurakheditaḥ

यथा संकल्पकान्तेन भवत्यानन्दमन्थरः । वधूलोको व्यसनवान्दुःखवृन्दैर्न बाध्यते

yathā saṃkalpakāntena bhavatyānandamantharaḥ | vadhūloko vyasanavānduḥkhavṛndairna bādhyate

तथा विगलिताविद्यो व्यवहारपरोऽप्यलम् । सम्यग्दृष्टिः सदाचारो मुदमेत्यन्तरात्मना

tathā vigalitāvidyo vyavahāraparo'pyalam | samyagdṛṣṭiḥ sadācāro mudametyantarātmanā

छिद्यते न निकृत्ताङ्गो गलदश्रुर्न रोदिति । दह्यते न प्रदग्धोऽपि नष्टोऽपि न विनश्यति

chidyate na nikṛttāṅgo galadaśrurna roditi | dahyate na pradagdho'pi naṣṭo'pi na vinaśyati

व्यपगतसुखदुःखसंनिपातो विधिविधुरेष्वपि संकटेष्वचित्तः । विलसतु सदने पुरोत्तमे वा विततगिरौ विपिने तपोवने वा

vyapagatasukhaduḥkhasaṃnipāto vidhividhureṣvapi saṃkaṭeṣvacittaḥ | vilasatu sadane purottame vā vitatagirau vipine tapovane vā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे वैराग्योपदेशो नाम चतुःसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vairāgyopadeśo nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७५

पञ्चसप्ततितमः सर्गः

pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जनकः संस्थितो राज्ये व्यवहारपरोऽपि सन् । विगतज्वर एवान्तरनाकुलमतिः सदा

śrīvasiṣṭha uvāca | janakaḥ saṃsthito rājye vyavahāraparo'pi san | vigatajvara evāntaranākulamatiḥ sadā

पितामहो दिलीपस्ते सर्वारम्भपरोऽप्यलम् । वीतरागतयैवान्तर्बुभुजे मेदिनीं चिरम्

pitāmaho dilīpaste sarvārambhaparo'pyalam | vītarāgatayaivāntarbubhuje medinīṃ ciram

निरञ्जनतया बुद्धो जनतां पालयंश्चिरम् । जीवन्मुक्ताकृतिर्नित्यं मनू राज्यमपालयत्

nirañjanatayā buddho janatāṃ pālayaṃściram | jīvanmuktākṛtirnityaṃ manū rājyamapālayat

विचित्रबलयुद्धेषु व्यवहारेषु भूरिषु । मान्धाता सुचिरं तिष्ठन्प्राप्तवान्वै परं पदम्

vicitrabalayuddheṣu vyavahāreṣu bhūriṣu | māndhātā suciraṃ tiṣṭhanprāptavānvai paraṃ padam

बलिः पातालपीठस्थः कुर्वन्सदिव संस्थितिम् । सदा त्यागी सदाऽसक्तो जीवन्मुक्त इति स्थितः

baliḥ pātālapīṭhasthaḥ kurvansadiva saṃsthitim | sadā tyāgī sadā'sakto jīvanmukta iti sthitaḥ

नमुचिर्दानवाधीशो देवद्वन्द्वपरः सदा । नानाचारविचारेषु क्वचिन्नान्तरतप्यत

namucirdānavādhīśo devadvandvaparaḥ sadā | nānācāravicāreṣu kvacinnāntaratapyata

वासवाजौ तनुत्यागी वृत्रो विततमानसः । अन्तःशान्तमना मानी चकार सुरसंगरम्

vāsavājau tanutyāgī vṛtro vitatamānasaḥ | antaḥśāntamanā mānī cakāra surasaṃgaram

कुर्वन्दानवकार्याणि पातालतलपालकः । अनपायं निराक्रोशं प्रह्लादो ह्लादमागतः

kurvandānavakāryāṇi pātālatalapālakaḥ | anapāyaṃ nirākrośaṃ prahlādo hlādamāgataḥ

शम्बरैकपरोऽप्यन्तःशम्बरैकतयोदितः । संसारशम्बरं राम शम्बरस्त्यक्तवानिदम्

śambaraikaparo'pyantaḥśambaraikatayoditaḥ | saṃsāraśambaraṃ rāma śambarastyaktavānidam

असक्तबुद्धिर्हरिणा कुर्वन्दानवसंगरम् । परां संविदमासाद्य कुशलस्त्यक्तवानिदम्

asaktabuddhirhariṇā kurvandānavasaṃgaram | parāṃ saṃvidamāsādya kuśalastyaktavānidam

सर्वामरमुखो वह्नि क्रियाजालपरो ह्यपि । यज्ञलक्ष्मीश्चिरं भुंक्ते मुक्त एवेह तिष्ठति

sarvāmaramukho vahni kriyājālaparo hyapi | yajñalakṣmīściraṃ bhuṃkte mukta eveha tiṣṭhati

पीयमानः सुरैः सर्वैः सोमः समरसाशयः । क्वचिदेति न संसङ्गमाक्रान्तावम्बरं यथा

pīyamānaḥ suraiḥ sarvaiḥ somaḥ samarasāśayaḥ | kvacideti na saṃsaṅgamākrāntāvambaraṃ yathā

बृहस्पतिर्देवगुरुर्दारार्थं चन्द्रयोध्यपि ।. आचरन्दिवि चित्रेहां मुक्त एव ह्यवस्थितः

bṛhaspatirdevagururdārārthaṃ candrayodhyapi |. ācarandivi citrehāṃ mukta eva hyavasthitaḥ

शुक्रोऽम्बरतलद्योती बुधः सर्वार्थपालकः । निर्विकारमतिः कालं नयत्यसुरदेशिकः

śukro'mbarataladyotī budhaḥ sarvārthapālakaḥ | nirvikāramatiḥ kālaṃ nayatyasuradeśikaḥ

जगद्भूतगणाङ्गानि चिरं संचारयन्नपि । सर्वदा सर्वसंचारी मुक्त एव समीरणः

jagadbhūtagaṇāṅgāni ciraṃ saṃcārayannapi | sarvadā sarvasaṃcārī mukta eva samīraṇaḥ

लोकाजवं जवीभावप्रोद्वेगज्ञोऽप्यखिन्नधीः । ब्रह्मा सममना राम क्षिपयत्यायुराततम्

lokājavaṃ javībhāvaprodvegajño'pyakhinnadhīḥ | brahmā samamanā rāma kṣipayatyāyurātatam

जरामरणयुद्धादिद्वत्द्वसंगरलीलया । चरती ह चिरं कालं मुक्तोऽपि भगवान्हरिः

jarāmaraṇayuddhādidvatdvasaṃgaralīlayā | caratī ha ciraṃ kālaṃ mukto'pi bhagavānhariḥ

मुक्तेनापि त्रिनेत्रेण सौन्दर्यतरुमञ्जरी । देहार्धे धार्यते गौरी कामुकेनेव कामिनी

muktenāpi trinetreṇa saundaryatarumañjarī | dehārdhe dhāryate gaurī kāmukeneva kāminī

मुक्तयापि गले बद्धो गौर्या गौरस्त्रिलोचनः । संशुद्ध इव मुक्तानां हारः शशिकलामलः

muktayāpi gale baddho gauryā gaurastrilocanaḥ | saṃśuddha iva muktānāṃ hāraḥ śaśikalāmalaḥ

गुहो गहनधीर्वीरस्तारकादिरणक्रियाम् । मुक्तोऽपि कृतवान्सर्वं ज्ञानरत्नैकसागरः

guho gahanadhīrvīrastārakādiraṇakriyām | mukto'pi kṛtavānsarvaṃ jñānaratnaikasāgaraḥ

भृङ्गीशो रक्तमांसं स्वं स्वमात्रे प्रवितीर्णवान् । मुक्तयैव धिया राम धीरया ध्यानधौतया

bhṛṅgīśo raktamāṃsaṃ svaṃ svamātre pravitīrṇavān | muktayaiva dhiyā rāma dhīrayā dhyānadhautayā

मुनिर्मुक्तस्वभावोऽपि जगज्जङ्गलखण्डकम् । नारदो विजहारेमं शीतया कार्यशीलया

munirmuktasvabhāvo'pi jagajjaṅgalakhaṇḍakam | nārado vijahāremaṃ śītayā kāryaśīlayā

जीवन्मुक्तमना मान्यो विश्वामित्रोऽप्ययं प्रभुः । वेदोक्तां मखनिर्माणक्रियां समधितिष्ठति

jīvanmuktamanā mānyo viśvāmitro'pyayaṃ prabhuḥ | vedoktāṃ makhanirmāṇakriyāṃ samadhitiṣṭhati

धारयत्यवनीं शेषः करोत्यर्को दिनावलीम् । यमो यमत्वं कुरुते जीवन्मुक्ततयैव हि

dhārayatyavanīṃ śeṣaḥ karotyarko dināvalīm | yamo yamatvaṃ kurute jīvanmuktatayaiva hi

अन्येऽप्यस्मिंस्त्रिभुवने यक्षासुरनराः सुराः । शतशो मुक्ततां याताः सन्तस्तिष्ठन्तिसंसृतौ

anye'pyasmiṃstribhuvane yakṣāsuranarāḥ surāḥ | śataśo muktatāṃ yātāḥ santastiṣṭhantisaṃsṛtau

संस्थिता व्यवहारेषु विचित्राचारधारिषु । अन्तराशीतलाः केचित्केचिन्मूढाः शिलासमाः

saṃsthitā vyavahāreṣu vicitrācāradhāriṣu | antarāśītalāḥ kecitkecinmūḍhāḥ śilāsamāḥ

परमं बोधमासाद्य केचित्काननमागताः । यथा भृगुभरद्वाजविश्वामित्रशुकादयः

paramaṃ bodhamāsādya kecitkānanamāgatāḥ | yathā bhṛgubharadvājaviśvāmitraśukādayaḥ

केचिद्राज्येषु तिष्ठन्ति च्छत्रचामरपालिताः । यथा जनकशर्यातिमान्धातृसगरादयः

kecidrājyeṣu tiṣṭhanti cchatracāmarapālitāḥ | yathā janakaśaryātimāndhātṛsagarādayaḥ

केचिद्व्योमनि तिष्ठन्ति धिष्ण्यचक्रान्तरस्थिताः । यथा बृहस्पत्युशनश्चन्द्रसूर्यमुनीश्वराः

kecidvyomani tiṣṭhanti dhiṣṇyacakrāntarasthitāḥ | yathā bṛhaspatyuśanaścandrasūryamunīśvarāḥ

केचित्सुरपदे याता विमानावलिमास्थिताः । यथाग्निवायुवरुणयमतुम्बुरुनारदाः

kecitsurapade yātā vimānāvalimāsthitāḥ | yathāgnivāyuvaruṇayamatumburunāradāḥ

केचितपातालकुहरे जीवन्मुक्ता व्यवस्थिताः। यथा बलिसुहोत्रान्धप्रह्लादाह्लादपूर्वकाः

kecitapātālakuhare jīvanmuktā vyavasthitāḥ| yathā balisuhotrāndhaprahlādāhlādapūrvakāḥ

तिर्यग्योनिष्वपि सदा विद्यन्ते कृतबुद्धयः । देवयोनिष्वपि प्राज्ञा विद्यन्ते मूर्खबुद्धयः

tiryagyoniṣvapi sadā vidyante kṛtabuddhayaḥ | devayoniṣvapi prājñā vidyante mūrkhabuddhayaḥ

सर्वं सर्वेण सर्वत्र सर्वथा सर्वदैव हि । संभवत्येव सर्वात्मन्यात्मन्याततरूपिणि

sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvathā sarvadaiva hi | saṃbhavatyeva sarvātmanyātmanyātatarūpiṇi

विधेर्विचित्रा नियतिरनन्तारम्भमन्थरा । संनिवेशांशवैचित्र्यात्सर्वं सर्वत्र दृश्यते

vidhervicitrā niyatiranantārambhamantharā | saṃniveśāṃśavaicitryātsarvaṃ sarvatra dṛśyate

विधिर्दैवं विधिर्धाता सर्वेशः शिव ईश्वरः । इति नामभिरात्मा नः प्रत्यक्चेतन उच्यते

vidhirdaivaṃ vidhirdhātā sarveśaḥ śiva īśvaraḥ | iti nāmabhirātmā naḥ pratyakcetana ucyate

अस्त्यवस्तुनि वस्त्वन्तः काञ्चनं सिकतास्विव । अस्ति वस्तुन्यवस्त्वन्तर्मलं हेमकणेष्विव

astyavastuni vastvantaḥ kāñcanaṃ sikatāsviva | asti vastunyavastvantarmalaṃ hemakaṇeṣviva

अयुक्ते युक्तता युक्त्या प्रेक्ष्यमाणा प्रदृश्यते । पापस्य हि भयाल्लोको राम धर्मे प्रवर्तते

ayukte yuktatā yuktyā prekṣyamāṇā pradṛśyate | pāpasya hi bhayālloko rāma dharme pravartate

असत्ये सत्यता साधो शाश्वती परिलक्ष्यते । शून्येन ध्यानयोगेन शाश्वतं पदमाप्यते

asatye satyatā sādho śāśvatī parilakṣyate | śūnyena dhyānayogena śāśvataṃ padamāpyate

यन्नास्ति तदुदेत्याशु देशकालविलासतः । शशकाः श्रृङ्गवन्तो हि दृश्यन्ते शम्बरस्थितौ

yannāsti tadudetyāśu deśakālavilāsataḥ | śaśakāḥ śrṛṅgavanto hi dṛśyante śambarasthitau

ये वज्रसाराः सुदृढा दृश्यन्ते ते क्षयं गताः । कल्पस्यान्ते यथेन्द्वर्कधराब्धिविबुधादयः

ye vajrasārāḥ sudṛḍhā dṛśyante te kṣayaṃ gatāḥ | kalpasyānte yathendvarkadharābdhivibudhādayaḥ

इति पश्यन्महाबाहो भावाभावभवक्रमम् । हर्षामर्षविषादेहाः संत्यज्य समतां व्रज

iti paśyanmahābāho bhāvābhāvabhavakramam | harṣāmarṣaviṣādehāḥ saṃtyajya samatāṃ vraja

असत्सदेव भातीह सदसच्चापि दृश्यते । आस्थानास्थे परित्यज्य तेनाशु समतां व्रज

asatsadeva bhātīha sadasaccāpi dṛśyate | āsthānāsthe parityajya tenāśu samatāṃ vraja

मुक्तौ राघव लोकेऽस्मिन्न प्राप्तिः संभवत्यलम् । अप्रवृत्तौ विवेकस्य मग्ना हि जनकोटयः

muktau rāghava loke'sminna prāptiḥ saṃbhavatyalam | apravṛttau vivekasya magnā hi janakoṭayaḥ

मुक्तौ राघव लोकेऽस्मिन्प्राप्तिरस्ति सदैव हि । प्रवृत्त्या हि विवेकस्य विमुक्ता भूतकोटयः

muktau rāghava loke'sminprāptirasti sadaiva hi | pravṛttyā hi vivekasya vimuktā bhūtakoṭayaḥ

प्रविवेकाविवेकाभ्यां सुलभालभ्यतां गता । मुक्तिर्मनःक्षयप्राप्त्या विवेकं तेन दीपय

pravivekāvivekābhyāṃ sulabhālabhyatāṃ gatā | muktirmanaḥkṣayaprāptyā vivekaṃ tena dīpaya

आत्मावलोकने यत्नः कर्तव्यो भूतिमिच्छता । सर्वदुःखशिरश्छेद आत्मालोकेन जायते

ātmāvalokane yatnaḥ kartavyo bhūtimicchatā | sarvaduḥkhaśiraścheda ātmālokena jāyate

नीरागा निरुपासङ्गा जीवन्मुक्ता महाधियः । संभवन्तीह बहुशः सुहोत्रजनका इव

nīrāgā nirupāsaṅgā jīvanmuktā mahādhiyaḥ | saṃbhavantīha bahuśaḥ suhotrajanakā iva

तस्मात्त्वमपि वैराग्यविवेकोदितधीरधीः । जीवन्मुक्तो विहर भो समलोष्टाश्मकाञ्चनः

tasmāttvamapi vairāgyavivekoditadhīradhīḥ | jīvanmukto vihara bho samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

द्विविधा मुक्तता लोके विद्यते देहधारिणाम् । सदेहैका विदेहान्या विभागोऽयं तयोः श्रृणु

dvividhā muktatā loke vidyate dehadhāriṇām | sadehaikā videhānyā vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu

असंसङ्गात्पदार्थानां मनःशान्तिर्विमुक्तता । सत्यसत्यपि देहे सा संभवत्यनघाकृते

asaṃsaṅgātpadārthānāṃ manaḥśāntirvimuktatā | satyasatyapi dehe sā saṃbhavatyanaghākṛte

स्नेहसंक्षयमेवाङ्ग विदुः कैवल्यमुत्तमम् । तत्संभवति देहस्य भावे चाभाव एव च

snehasaṃkṣayamevāṅga viduḥ kaivalyamuttamam | tatsaṃbhavati dehasya bhāve cābhāva eva ca

यो जीवति गतस्नेहः स जीवन्मुक्त उच्यते । सस्नेहजीवितो बद्धो मुक्त एव तृतीयकः

yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate | sasnehajīvito baddho mukta eva tṛtīyakaḥ

यत्नो यत्नेन कर्तव्यो मोक्षार्थं युक्तिपूर्वकम् । यत्नयुक्तिविहीनस्य गोष्पदं दुस्तरं भवेत्

yatno yatnena kartavyo mokṣārthaṃ yuktipūrvakam | yatnayuktivihīnasya goṣpadaṃ dustaraṃ bhavet

न त्वनध्यवसायस्य दुःखाय विपुलात्मने । आत्मा परवशः कार्यो मोहमाश्रित्य केवलम्

na tvanadhyavasāyasya duḥkhāya vipulātmane | ātmā paravaśaḥ kāryo mohamāśritya kevalam

सुमहद्धैर्यमालम्ब्य मनसा व्यवसायिना । विचारयात्मनात्मानमात्मनश्चिरसिद्धये । वितताध्यवसायस्य जगद्भवतिगोष्पदम्

sumahaddhairyamālambya manasā vyavasāyinā | vicārayātmanātmānamātmanaścirasiddhaye | vitatādhyavasāyasya jagadbhavatigoṣpadam

यदुपगतः सुगतः पदं प्रधानं यदपगतोऽध्रुवतां नृपश्च कश्चित् । यदुपगताः पदमुत्तमं महान्तः प्रयतनकल्पतरोर्महाफलं तत्

yadupagataḥ sugataḥ padaṃ pradhānaṃ yadapagato'dhruvatāṃ nṛpaśca kaścit | yadupagatāḥ padamuttamaṃ mahāntaḥ prayatanakalpatarormahāphalaṃ tat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे मुक्तामुक्तविचारो नाम पञ्चसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe muktāmuktavicāro nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ