5. Yoga Vāsiṣṭha (part 5 of 9)

सर्गः ७६

षट्सप्ततितमः सर्गः

ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ब्रह्मणः समुपायान्ति जगन्तीमानि राघव । स्थैर्यं यान्त्यविवेकेन शाम्यन्त्येव विवेकतः

śrīvasiṣṭha uvāca | brahmaṇaḥ samupāyānti jagantīmāni rāghava | sthairyaṃ yāntyavivekena śāmyantyeva vivekataḥ

जगज्जालजलावर्तवृत्तयो ब्रह्मवारिधौ । संख्यातुं केन शक्यन्ते भासां च त्रसरेणवः

jagajjālajalāvartavṛttayo brahmavāridhau | saṃkhyātuṃ kena śakyante bhāsāṃ ca trasareṇavaḥ

असम्यक्प्रेक्षणं विद्धि कारणं जगतः स्थितौ । संसारशान्तये कान्त कारणं सम्यगीक्षणम्

asamyakprekṣaṇaṃ viddhi kāraṇaṃ jagataḥ sthitau | saṃsāraśāntaye kānta kāraṇaṃ samyagīkṣaṇam

अयं हि परदुष्पारो घोरः संसारसागरः । विना युक्तिप्रयत्नाभ्यामस्माद्राम न तीर्यते

ayaṃ hi paraduṣpāro ghoraḥ saṃsārasāgaraḥ | vinā yuktiprayatnābhyāmasmādrāma na tīryate

यस्यायं सागरः पूर्णो मोहाम्बुभरपूरितः । अगाधमरणावर्तकल्लोलाकुलकोटरः

yasyāyaṃ sāgaraḥ pūrṇo mohāmbubharapūritaḥ | agādhamaraṇāvartakallolākulakoṭaraḥ

प्रभ्रमत्पुण्यडिण्डीरो ज्वलन्नरकवाडवः । तृष्णाविलोललहरिर्मनोजलमतङ्गजः

prabhramatpuṇyaḍiṇḍīro jvalannarakavāḍavaḥ | tṛṣṇāvilolalaharirmanojalamataṅgajaḥ

आलीनजीवितसरिद्भोगरत्नसमुद्गकः । क्षुब्धरोगोरगाकीर्ण इन्द्रियग्राहघर्घरः

ālīnajīvitasaridbhogaratnasamudgakaḥ | kṣubdharogoragākīrṇa indriyagrāhaghargharaḥ

पश्यास्मिन्प्रसृता राम वीचयश्चारुचञ्चलाः । इमा मुग्धाङ्गनानाम्न्यः शिखराकर्षणक्षमाः

paśyāsminprasṛtā rāma vīcayaścārucañcalāḥ | imā mugdhāṅganānāmnyaḥ śikharākarṣaṇakṣamāḥ

छदश्रीपद्मरागाढ्या नेत्रनीलोत्पलाकुलाः । दन्तपुष्पफलाकीर्णाः स्मितफेनोपशोभिताः

chadaśrīpadmarāgāḍhyā netranīlotpalākulāḥ | dantapuṣpaphalākīrṇāḥ smitaphenopaśobhitāḥ

केशेन्द्रनीलवलया भ्रूविलासतरङ्गिताः । नितम्बपुलिनस्फीताः कण्ठकम्बुविभूषिताः

keśendranīlavalayā bhrūvilāsataraṅgitāḥ | nitambapulinasphītāḥ kaṇṭhakambuvibhūṣitāḥ

ललाटमणिपट्टाढ्या विलासग्राहसंकुलाः । कटाक्षलोलगहना वर्णकाञ्चनवालुकाः

lalāṭamaṇipaṭṭāḍhyā vilāsagrāhasaṃkulāḥ | kaṭākṣalolagahanā varṇakāñcanavālukāḥ

एवं विलोललहरीभीमात्संसारसागरात् । उत्तीर्यते चेन्मग्नेन तत्परं पौरुषं भवेत्

evaṃ vilolalaharībhīmātsaṃsārasāgarāt | uttīryate cenmagnena tatparaṃ pauruṣaṃ bhavet

सत्यां प्रज्ञामहानावि विवेके सति नाविके । संसारसागरादस्माद्यो न तीर्णो धिगस्तु तम्

satyāṃ prajñāmahānāvi viveke sati nāvike | saṃsārasāgarādasmādyo na tīrṇo dhigastu tam

अपारावारमाक्रम्य प्रमेयीकृत्य सर्वतः । संसाराब्धिं गाहते यः स एव पुरुषः स्मृतः

apārāvāramākramya prameyīkṛtya sarvataḥ | saṃsārābdhiṃ gāhate yaḥ sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ

विचार्यार्यैः सहालोक्य धिया संसारसागरम् । एतस्मिंस्तदनु क्रीडा शोभते राम नान्यथा

vicāryāryaiḥ sahālokya dhiyā saṃsārasāgaram | etasmiṃstadanu krīḍā śobhate rāma nānyathā

इह भव्यो भवान्साधो विचारपरया धिया । त्वयाधुनैव तेनायं संसारः प्रविचार्यते

iha bhavyo bhavānsādho vicāraparayā dhiyā | tvayādhunaiva tenāyaṃ saṃsāraḥ pravicāryate

भवानिव विचार्यादौ संसारमतिकान्तया । मत्या यो गाहते लोको नेहासौ परिमज्जति

bhavāniva vicāryādau saṃsāramatikāntayā | matyā yo gāhate loko nehāsau parimajjati

पूर्वं धिया विचार्यैते भोगा भोगिभयप्रदाः । भोक्तव्याश्चरमं राम गरुडेनेव पन्नगाः

pūrvaṃ dhiyā vicāryaite bhogā bhogibhayapradāḥ | bhoktavyāścaramaṃ rāma garuḍeneva pannagāḥ

विचार्य तत्त्वमालोक्य सेव्यन्ते या विभूतयः । ता उदर्कोदया जन्तोः शेषा दुःखाय केवलम्

vicārya tattvamālokya sevyante yā vibhūtayaḥ | tā udarkodayā jantoḥ śeṣā duḥkhāya kevalam

बलं बुद्धिश्च तेजश्च दृष्टतत्त्वस्य वर्धते । सवसन्तस्य वृक्षस्य सौन्दर्याद्या गुणा इव

balaṃ buddhiśca tejaśca dṛṣṭatattvasya vardhate | savasantasya vṛkṣasya saundaryādyā guṇā iva

घनरसायनपूर्णसुशीतया विमलया समया सततं श्रिया । शिशिररश्मिरिवातिविराजसे विदितवेद्य सुखं रघुनन्दन

ghanarasāyanapūrṇasuśītayā vimalayā samayā satataṃ śriyā | śiśiraraśmirivātivirājase viditavedya sukhaṃ raghunandana

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे संसारसागरसाम्यप्रतिपादनं नाम षटसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsārasāgarasāmyapratipādanaṃ nāma ṣaṭasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७७

सप्तसप्ततितमः सर्गः

saptasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । समासेन मुने भूयो दृष्टतत्त्वचमत्कृतेः । कथयोदारवृत्तान्तं कस्ते वचसि तृप्यति

śrīrāma uvāca | samāsena mune bhūyo dṛṣṭatattvacamatkṛteḥ | kathayodāravṛttāntaṃ kaste vacasi tṛpyati

श्रीवसिष्ठ उवाच । जीवन्मुक्तस्य बहुधा कथितं लक्षणं मया । भूयोऽपि त्वं महाबाहो कथ्यमानमिदं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | jīvanmuktasya bahudhā kathitaṃ lakṣaṇaṃ mayā | bhūyo'pi tvaṃ mahābāho kathyamānamidaṃ śrṛṇu

सुषुप्तवदिदं नित्यं पश्यत्यपगतैषणः । असद्रूपमिवासक्तं सर्वत्राखिलमात्मवान्

suṣuptavadidaṃ nityaṃ paśyatyapagataiṣaṇaḥ | asadrūpamivāsaktaṃ sarvatrākhilamātmavān

कैवल्यमिव संप्राप्तः परिसुप्तमना इव । घूर्णमान इवानन्दी तिष्ठत्यधिगतात्मदृक्

kaivalyamiva saṃprāptaḥ parisuptamanā iva | ghūrṇamāna ivānandī tiṣṭhatyadhigatātmadṛk

नादत्तमप्युपादत्ते गृहीतमपि पाणिना । अन्तर्मुखतयोदात्तरूपया समया धिया

nādattamapyupādatte gṛhītamapi pāṇinā | antarmukhatayodāttarūpayā samayā dhiyā

यन्त्रपुत्रकसंचार इतीमं जनताक्रमम् । अन्तःसंलीनया दृष्ट्या पश्यन्हसति शान्तधीः

yantraputrakasaṃcāra itīmaṃ janatākramam | antaḥsaṃlīnayā dṛṣṭyā paśyanhasati śāntadhīḥ

नापेक्षते भविष्यं च वर्तमाने न तिष्ठति । न संस्मरत्यतीतं च सर्वमेव करोति च

nāpekṣate bhaviṣyaṃ ca vartamāne na tiṣṭhati | na saṃsmaratyatītaṃ ca sarvameva karoti ca

सुप्तः प्रबुद्धो भवति प्रबुद्धोऽपि च सुप्तवान् । सर्वं कर्म करोत्यन्तर्न करोति च किंचन

suptaḥ prabuddho bhavati prabuddho'pi ca suptavān | sarvaṃ karma karotyantarna karoti ca kiṃcana

अन्तःसर्वपरित्यागी नित्यमन्तरनेषणः । कुर्वन्नपि बहिः कार्यं सममेवावतिष्ठते

antaḥsarvaparityāgī nityamantaraneṣaṇaḥ | kurvannapi bahiḥ kāryaṃ samamevāvatiṣṭhate

बहिः प्रकृतसर्वेहो यथाप्राप्तक्रियोन्मुखः । स्वकर्मक्रमसंप्राप्तबन्धुकार्यानुवृत्तिमान्

bahiḥ prakṛtasarveho yathāprāptakriyonmukhaḥ | svakarmakramasaṃprāptabandhukāryānuvṛttimān

समग्रसुखभोगात्मा सर्वाशास्विव संस्थितः । करोत्यखिलकर्माणि त्यक्तकर्तृत्वविभ्रमः

samagrasukhabhogātmā sarvāśāsviva saṃsthitaḥ | karotyakhilakarmāṇi tyaktakartṛtvavibhramaḥ

उदासीनवदासीनः प्रकृतः क्रमकर्मसु । नाभिवाञ्छति न द्वेष्टि न शोचति न हृष्यति

udāsīnavadāsīnaḥ prakṛtaḥ kramakarmasu | nābhivāñchati na dveṣṭi na śocati na hṛṣyati

अनुबन्धपरे जन्तावसंसक्तेन चेतसा । भक्ते भक्तसमाचारः शठे शठ इव स्थितः

anubandhapare jantāvasaṃsaktena cetasā | bhakte bhaktasamācāraḥ śaṭhe śaṭha iva sthitaḥ

बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु धैर्यवान् । युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेष्वनु दुःखितः

bālo bāleṣu vṛddheṣu vṛddho dhīreṣu dhairyavān | yuvā yauvanavṛtteṣu duḥkhiteṣvanu duḥkhitaḥ

प्रवृत्तवाक्पुण्यकथो दैन्याद्व्यपगताशयः । धीरधीरुदितानन्दः पेशलः पुण्यकीर्तनः

pravṛttavākpuṇyakatho dainyādvyapagatāśayaḥ | dhīradhīruditānandaḥ peśalaḥ puṇyakīrtanaḥ

प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णः स्वप्रतिभोदये । निरस्तखेददौर्गत्यः सर्वस्मिन्स्निग्धबान्धवः

prājñaḥ prasannamadhuraḥ pūrṇaḥ svapratibhodaye | nirastakhedadaurgatyaḥ sarvasminsnigdhabāndhavaḥ

उदारचरिताकारः समः सौम्यसुखोदधिः । सुस्निग्धः शीतलस्पर्शः पूर्णचन्द्र इवोदितः

udāracaritākāraḥ samaḥ saumyasukhodadhiḥ | susnigdhaḥ śītalasparśaḥ pūrṇacandra ivoditaḥ

न तस्य सुकृतेनार्थो न भोगैर्न च कर्मभिः । न दुष्कृतैर्न भोगानां संत्यागेन न बन्धुभिः

na tasya sukṛtenārtho na bhogairna ca karmabhiḥ | na duṣkṛtairna bhogānāṃ saṃtyāgena na bandhubhiḥ

न कार्यकारणारम्भैर्न निष्कृततया तथा । न बन्धेन न मोक्षेण न पातालेन नो दिवा

na kāryakāraṇārambhairna niṣkṛtatayā tathā | na bandhena na mokṣeṇa na pātālena no divā

यथावस्तु यथादृष्टं जगदेकमयात्मकम् । तदा बन्धविमोक्षाणां न क्वचित्कृपणं मनः

yathāvastu yathādṛṣṭaṃ jagadekamayātmakam | tadā bandhavimokṣāṇāṃ na kvacitkṛpaṇaṃ manaḥ

सम्यग्ज्ञानाग्निना यस्य दग्धाः संदेहजालिकाः । निःशङ्कमलमुड्डीनस्तस्य चित्तविहङ्गमः

samyagjñānāgninā yasya dagdhāḥ saṃdehajālikāḥ | niḥśaṅkamalamuḍḍīnastasya cittavihaṅgamaḥ

यस्य भ्रान्तिविनिर्मुक्तं मनः समरसं स्थितम् । नास्तमेति न चोदेति व्योमवत्सर्वदृष्टिषु

yasya bhrāntivinirmuktaṃ manaḥ samarasaṃ sthitam | nāstameti na codeti vyomavatsarvadṛṣṭiṣu

मंजूषायां निषण्णस्य यथा बालस्य चेष्टते । अङ्गावल्यनुसंधानवर्जितं यस्य वै तथा

maṃjūṣāyāṃ niṣaṇṇasya yathā bālasya ceṣṭate | aṅgāvalyanusaṃdhānavarjitaṃ yasya vai tathā

घूर्णन्क्षीव इवानन्दी मन्दीभूतपुनर्भवः । अनुपादेयबुद्ध्या तु न स्मरत्यकृतं कृतम्

ghūrṇankṣīva ivānandī mandībhūtapunarbhavaḥ | anupādeyabuddhyā tu na smaratyakṛtaṃ kṛtam

सर्व सर्वप्रकारेण गृह्णाति च जहाति च । अनुपादेयसर्वार्थो बालवच्च विचेष्टते

sarva sarvaprakāreṇa gṛhṇāti ca jahāti ca | anupādeyasarvārtho bālavacca viceṣṭate

स तिष्ठन्नपि कार्येषु देशकालक्रियाक्रमैः । न कार्यसुखदुःखाभ्यां मनागपि हि गृह्यते

sa tiṣṭhannapi kāryeṣu deśakālakriyākramaiḥ | na kāryasukhaduḥkhābhyāṃ manāgapi hi gṛhyate

बहिः प्रकृतसर्वार्थोऽप्यन्तः पुनरनीहया । न सत्तां योजयत्यर्थे न फलान्यनुधावति

bahiḥ prakṛtasarvārtho'pyantaḥ punaranīhayā | na sattāṃ yojayatyarthe na phalānyanudhāvati

नोपेक्षते दुःखदशां न सुखाशामपेक्षते । कार्योदये नैति मुदं कार्यनाशे न खिद्यते

nopekṣate duḥkhadaśāṃ na sukhāśāmapekṣate | kāryodaye naiti mudaṃ kāryanāśe na khidyate

अपि शीतरुचावर्के सुतप्तेऽपीन्दुमण्डले । अप्यधः प्रसरत्यग्नौ विस्मयोऽस्य न जायते

api śītarucāvarke sutapte'pīndumaṇḍale | apyadhaḥ prasaratyagnau vismayo'sya na jāyate

चिदात्मन इमा इत्थं प्रस्फुरन्तीह शक्तयः । इत्यस्याश्चर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम्

cidātmana imā itthaṃ prasphurantīha śaktayaḥ | ityasyāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam

न दयादैन्यमादत्ते न क्रौर्यमनुधावति । न लज्जामनुसंधत्ते नालज्जत्वं च गच्छति

na dayādainyamādatte na krauryamanudhāvati | na lajjāmanusaṃdhatte nālajjatvaṃ ca gacchati

न कदाचन दीनात्मा नोद्धतात्मा कदाचन । न प्रमत्तो न खिन्नात्मा नोद्विग्नो न च हर्षवान्

na kadācana dīnātmā noddhatātmā kadācana | na pramatto na khinnātmā nodvigno na ca harṣavān

नास्य चेतसि सुस्फारे शरदम्बरनिर्मले । कोपादयः प्रजायन्ते नभसीव नवाङ्कुराः

nāsya cetasi susphāre śaradambaranirmale | kopādayaḥ prajāyante nabhasīva navāṅkurāḥ

अनारतपतज्जातभूतायां जगतः स्थितौ । क्व कथं किल कासौ स्यात्सुखिताऽसुखिताथवा

anāratapatajjātabhūtāyāṃ jagataḥ sthitau | kva kathaṃ kila kāsau syātsukhitā'sukhitāthavā

फेनाजवं जवीभावे जले भूतक्रमे तथा । क्व किलेदं कुतः कोऽतः प्रसङ्गः सुखदुःखयोः

phenājavaṃ javībhāve jale bhūtakrame tathā | kva kiledaṃ kutaḥ ko'taḥ prasaṅgaḥ sukhaduḥkhayoḥ

भावाभावैरपर्यन्तैरजस्रं जन्तुसंभवैः । न विशीर्यन्ति नोद्यन्ति दृष्टिसृष्टिक्षमा नराः

bhāvābhāvairaparyantairajasraṃ jantusaṃbhavaiḥ | na viśīryanti nodyanti dṛṣṭisṛṣṭikṣamā narāḥ

निमेषं प्रति यामिन्यां यथान्याः स्वप्नदृष्टयः । क्षणोत्पत्तिविनाशिन्यस्तथैता लोकदृष्टयः

nimeṣaṃ prati yāminyāṃ yathānyāḥ svapnadṛṣṭayaḥ | kṣaṇotpattivināśinyastathaitā lokadṛṣṭayaḥ

अनारतसमुत्पत्तावनारतविनाशिनि । कः क्रमो दग्धसंसारे कारुण्यानन्दयोरिह

anāratasamutpattāvanāratavināśini | kaḥ kramo dagdhasaṃsāre kāruṇyānandayoriha

शुभाभावात्सुखाभावे स्थितिं याते विलक्षणाः । कीदृश्यः कथमायाताः क्व वा ता दुःखसंविदः

śubhābhāvātsukhābhāve sthitiṃ yāte vilakṣaṇāḥ | kīdṛśyaḥ kathamāyātāḥ kva vā tā duḥkhasaṃvidaḥ

सुखसंवेदनान्तोत्था स्वबीजं वितनोति या । शान्ता दुःखदशा सेयं कथमन्तर्हिते सुखे

sukhasaṃvedanāntotthā svabījaṃ vitanoti yā | śāntā duḥkhadaśā seyaṃ kathamantarhite sukhe

क्षीणाभ्यां सुखदुःखाभ्यां हेयोपादेययोः क्षये । ईप्सितानीप्सिते क्व स्तो गलितेऽथ शुभाशुभे

kṣīṇābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ heyopādeyayoḥ kṣaye | īpsitānīpsite kva sto galite'tha śubhāśubhe

रम्यारम्यदृशोर्नाशाद्याते भोगाभिवाञ्छने । नैराश्ये संततं प्रौढे हिमवद्विगलेन्मनः

ramyāramyadṛśornāśādyāte bhogābhivāñchane | nairāśye saṃtataṃ prauḍhe himavadvigalenmanaḥ

आमूलान्मनसि क्षीणे संकल्पस्य कथा च का । तिलेष्विवातिदग्धेषु तैलस्य कलना कुतः

āmūlānmanasi kṣīṇe saṃkalpasya kathā ca kā | tileṣvivātidagdheṣu tailasya kalanā kutaḥ

भावेष्वभावघनभावनया महात्मा निर्मुक्तसंकलनमम्बरवत्स्थितेषु । चित्तं प्रति स्वमुदितो विततैकरूपी ज्ञस्तिष्ठति स्वपिति जीवति नित्यतृप्तः

bhāveṣvabhāvaghanabhāvanayā mahātmā nirmuktasaṃkalanamambaravatsthiteṣu | cittaṃ prati svamudito vitataikarūpī jñastiṣṭhati svapiti jīvati nityatṛptaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे जीवन्मुक्तस्वरूपवर्णनं नाम सप्तसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe jīvanmuktasvarūpavarṇanaṃ nāma saptasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७८

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथालातपरिस्पन्दादग्निचक्रं प्रदृश्यते । असदेव सदाभासं चित्तस्पन्दात्तथा जगत्

śrīvasiṣṭha uvāca | yathālātaparispandādagnicakraṃ pradṛśyate | asadeva sadābhāsaṃ cittaspandāttathā jagat

यथा जलपरिस्पन्दाद्व्यतिरिक्त इवाम्भसः । दृश्यते वर्तुलावर्तश्चित्तस्पन्दात्तथा जगत्

yathā jalaparispandādvyatirikta ivāmbhasaḥ | dṛśyate vartulāvartaścittaspandāttathā jagat

यथा व्योम्नीक्षणस्पन्दात्पिच्छमौक्तिकमण्डलम् । दृश्यते सदिवासत्यं चित्तस्पन्दात्तथा जगत्

yathā vyomnīkṣaṇaspandātpicchamauktikamaṇḍalam | dṛśyate sadivāsatyaṃ cittaspandāttathā jagat

श्रीराम उवाच । येन प्रस्पन्दते चित्तं येन न स्पन्दते तथा । तद्ब्रह्मन्ब्रूहि मे येन चिकित्सेयं तदेव हि

śrīrāma uvāca | yena praspandate cittaṃ yena na spandate tathā | tadbrahmanbrūhi me yena cikitseyaṃ tadeva hi

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा शौक्ल्यहिमे राम तिलतैललवौ यथा । यथा कुसुमसौगन्ध्ये तथौष्ण्यदहनौ यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā śauklyahime rāma tilatailalavau yathā | yathā kusumasaugandhye tathauṣṇyadahanau yathā

तथा राघव संश्लिष्टौ चित्तस्पन्दौ तथैव हि । अभिन्नौ केवलं मिथ्या भेदः कल्पित एतयोः

tathā rāghava saṃśliṣṭau cittaspandau tathaiva hi | abhinnau kevalaṃ mithyā bhedaḥ kalpita etayoḥ

चित्तचित्तपरिस्पन्दपक्षयोरेकसंक्षये । स्वयं गुणगुणी स्थित्वा नश्यतो द्वौ न संशयः

cittacittaparispandapakṣayorekasaṃkṣaye | svayaṃ guṇaguṇī sthitvā naśyato dvau na saṃśayaḥ

द्वौ क्रमो चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव । योगस्तद्वृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम्

dvau kramo cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava | yogastadvṛttirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam

श्रीराम उवाच । कदा कीदृक्कया युक्त्या प्राणापाननिबन्धया । योगनाम्न्या मनः शान्तिमेत्यनन्तसुखप्रदाम्

śrīrāma uvāca | kadā kīdṛkkayā yuktyā prāṇāpānanibandhayā | yoganāmnyā manaḥ śāntimetyanantasukhapradām

श्रीवसिष्ठ उवाच । देहेऽस्मिन्देहनाडीषु वातः स्फुरति योऽभितः । स्पन्देष्विव भुवो वारि स प्राण इति कीर्तितः

śrīvasiṣṭha uvāca | dehe'smindehanāḍīṣu vātaḥ sphurati yo'bhitaḥ | spandeṣviva bhuvo vāri sa prāṇa iti kīrtitaḥ

तस्य स्पन्दवशादन्तः क्रियावैचित्र्यमीयुषः । अपानादीनि नामानि कल्पितानि कृतात्मभिः

tasya spandavaśādantaḥ kriyāvaicitryamīyuṣaḥ | apānādīni nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ

आमोदस्य यथा पुष्पं शौक्ल्यस्य तुहिनं यथा । तथैष रस आधारश्चित्तस्याभिन्नतां गतः

āmodasya yathā puṣpaṃ śauklyasya tuhinaṃ yathā | tathaiṣa rasa ādhāraścittasyābhinnatāṃ gataḥ

अन्तःप्राणपरिस्पन्दात्संकल्पकलनोन्मुखी । संवित्संजायते यैषा तच्चित्तं विद्धि राघव

antaḥprāṇaparispandātsaṃkalpakalanonmukhī | saṃvitsaṃjāyate yaiṣā taccittaṃ viddhi rāghava

प्राणस्पन्दाच्चितः स्पन्दस्तत्स्पन्दादेव संविदः । चक्रावर्तविधायिन्यो जलस्पन्दादिवोर्मयः

prāṇaspandāccitaḥ spandastatspandādeva saṃvidaḥ | cakrāvartavidhāyinyo jalaspandādivormayaḥ

चित्तं प्राणपरिस्पन्दमाहुरागमभूषणाः । तस्मिन्संरोधिते नूनमुपशान्तं भवेन्मनः

cittaṃ prāṇaparispandamāhurāgamabhūṣaṇāḥ | tasminsaṃrodhite nūnamupaśāntaṃ bhavenmanaḥ

मनःस्पन्दोपशान्त्यायं संसारः प्रविलीयते । सूर्यालोकपरिस्पन्दशान्तौ व्यवहृतिर्यथा

manaḥspandopaśāntyāyaṃ saṃsāraḥ pravilīyate | sūryālokaparispandaśāntau vyavahṛtiryathā

श्रीराम उवाच । अनिशं चरतां देहगेहे गगनगामिनाम् । प्राणादीनां परिस्पन्दो वायूनां रोध्यते कथम्

śrīrāma uvāca | aniśaṃ caratāṃ dehagehe gaganagāminām | prāṇādīnāṃ parispando vāyūnāṃ rodhyate katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । शास्त्रसज्जनसंपर्कवैराग्याभ्यासयोगतः । अनास्थायां कृतास्थायां पूर्वसंसारवृत्तिषु

śrīvasiṣṭha uvāca | śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsayogataḥ | anāsthāyāṃ kṛtāsthāyāṃ pūrvasaṃsāravṛttiṣu

यथाभिवाञ्छितध्यानाच्चिरमेकतयोदितात् । एकतत्त्वघनाभ्यासात्प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

yathābhivāñchitadhyānācciramekatayoditāt | ekatattvaghanābhyāsātprāṇaspando niruddhyate

पूरकादिनिजायामादृढाभ्यासादखेदजात् । एकान्तध्यानसंयोगात्प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

pūrakādinijāyāmādṛḍhābhyāsādakhedajāt | ekāntadhyānasaṃyogātprāṇaspando niruddhyate

ओंकारोच्चारणप्रान्तशब्दतत्त्वानुभावनात् । सुषुप्ते संविदो जाते प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

oṃkāroccāraṇaprāntaśabdatattvānubhāvanāt | suṣupte saṃvido jāte prāṇaspando niruddhyate

रेचके नूनमभ्यस्ते प्राणे स्फारे खमागते । न स्पृशत्यङ्गरन्ध्राणि प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

recake nūnamabhyaste prāṇe sphāre khamāgate | na spṛśatyaṅgarandhrāṇi prāṇaspando niruddhyate

पूरके नूनमभ्यस्ते पूराद्गिरिघनस्थिते । प्राणे प्रशान्तसंचारे प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

pūrake nūnamabhyaste pūrādgirighanasthite | prāṇe praśāntasaṃcāre prāṇaspando niruddhyate

कुम्भके कुम्भवत्कालमनन्तं परितिष्ठति । अभ्यासात्स्तम्भिते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

kumbhake kumbhavatkālamanantaṃ paritiṣṭhati | abhyāsātstambhite prāṇe prāṇaspando niruddhyate

तालुमूलगतां यत्नाज्जिह्वयाक्रम्य घण्टिकाम् । ऊर्ध्वरन्ध्रगते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

tālumūlagatāṃ yatnājjihvayākramya ghaṇṭikām | ūrdhvarandhragate prāṇe prāṇaspando niruddhyate

समस्तकलनोन्मुक्ते न किंचिन्नामसूक्ष्मखे । ध्यानात्संविदि लीनायां प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

samastakalanonmukte na kiṃcinnāmasūkṣmakhe | dhyānātsaṃvidi līnāyāṃ prāṇaspando niruddhyate

द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाग्रे विमलाम्बरे । संविद्दृशि प्रशाम्यन्त्यां प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

dvādaśāṅgulaparyante nāsāgre vimalāmbare | saṃviddṛśi praśāmyantyāṃ prāṇaspando niruddhyate

अभ्यासादूर्ध्वरन्ध्रेण तालूर्ध्वं द्वादशान्तगे । प्राणे गलितसंवृत्ते प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

abhyāsādūrdhvarandhreṇa tālūrdhvaṃ dvādaśāntage | prāṇe galitasaṃvṛtte prāṇaspando niruddhyate

भ्रूमध्ये तारकालोकशान्तावन्तमुपागते । चेतने केतने बुद्धे प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

bhrūmadhye tārakālokaśāntāvantamupāgate | cetane ketane buddhe prāṇaspando niruddhyate

झटित्येव यदुद्भूतं ज्ञानं तस्मिन्दृढाश्रिते । असंश्लिष्टविकल्पांशे प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

jhaṭityeva yadudbhūtaṃ jñānaṃ tasmindṛḍhāśrite | asaṃśliṣṭavikalpāṃśe prāṇaspando niruddhyate

चिरं कालं हृते कान्तव्योमसंवेदनान्मुने । अवासनान्मनोध्यानात्प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

ciraṃ kālaṃ hṛte kāntavyomasaṃvedanānmune | avāsanānmanodhyānātprāṇaspando niruddhyate

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन् जगति भूतानां हृदयं तत्किमुच्यते । इदं सर्वं महादर्शे यस्मिंस्तत्प्रतिबिम्बति

śrīrāma uvāca | brahman jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ tatkimucyate | idaṃ sarvaṃ mahādarśe yasmiṃstatpratibimbati

श्रीवसिष्ठ उवाच । साधो जगति भूतानां हृदयं द्विविधं स्मृतम् । उपादेयं च हेयं च विभागोऽयं तयोः शृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | sādho jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ dvividhaṃ smṛtam | upādeyaṃ ca heyaṃ ca vibhāgo'yaṃ tayoḥ śṛṇu

इयत्तया परिच्छिन्ने देहे यद्वक्षसोऽन्तरम् । हेयं तद्धृदयं विद्धि तनावेकतटे स्थितम्

iyattayā paricchinne dehe yadvakṣaso'ntaram | heyaṃ taddhṛdayaṃ viddhi tanāvekataṭe sthitam

संविन्मात्रं तु हृदयमुपादेयं स्थितं स्मृतम् । तदन्तरे च बाह्ये च न च बाह्ये न चान्तरे

saṃvinmātraṃ tu hṛdayamupādeyaṃ sthitaṃ smṛtam | tadantare ca bāhye ca na ca bāhye na cāntare

तत्तु प्रधानं हृदयं तत्रेदं समवस्थितम् । तदादर्शः पदार्थानां तत्कोशः सर्वसंपदाम्

tattu pradhānaṃ hṛdayaṃ tatredaṃ samavasthitam | tadādarśaḥ padārthānāṃ tatkośaḥ sarvasaṃpadām

सर्वेषामेव जन्तूनां संविद्धृदयमुच्यते । न देहावयवैकांशो जडजीर्णोपलोपमः

sarveṣāmeva jantūnāṃ saṃviddhṛdayamucyate | na dehāvayavaikāṃśo jaḍajīrṇopalopamaḥ

तस्मात्संविन्मये शुद्धे हृदये हृतवासनः । बलान्नियोजिते चित्ते प्राणस्पन्दो निरुध्यते

tasmātsaṃvinmaye śuddhe hṛdaye hṛtavāsanaḥ | balānniyojite citte prāṇaspando nirudhyate

एभिः क्रमैस्तथान्यैश्च नानासंकल्पकल्पितैः । नानादेशिकवक्रस्थैः प्राणस्पन्दो निरुध्यते

ebhiḥ kramaistathānyaiśca nānāsaṃkalpakalpitaiḥ | nānādeśikavakrasthaiḥ prāṇaspando nirudhyate

अभ्यासेन निराबाधमेतास्ता योगयुक्तयः । उपायतामुपायान्ति भव्यस्य भवभेदने

abhyāsena nirābādhametāstā yogayuktayaḥ | upāyatāmupāyānti bhavyasya bhavabhedane

अभ्यासाद्दृढतां यातो वैराग्यपरिलाञ्छितः । यथावासनमायामः प्राणानां सफलः स्मृतः

abhyāsāddṛḍhatāṃ yāto vairāgyaparilāñchitaḥ | yathāvāsanamāyāmaḥ prāṇānāṃ saphalaḥ smṛtaḥ

भ्रूनासातालुसंस्थासु द्वादशाङ्गुलिकोटिषु । अभ्यासाच्छाम्यति प्राणो दूरे गिरिनदी यथा

bhrūnāsātālusaṃsthāsu dvādaśāṅgulikoṭiṣu | abhyāsācchāmyati prāṇo dūre girinadī yathā

भूयोभूयश्चिराभ्यासाज्जिह्वाप्रान्तेन तालुनि । घण्टिका स्पृश्यते प्राणो येनोच्चैर्निवहत्यलम्

bhūyobhūyaścirābhyāsājjihvāprāntena tāluni | ghaṇṭikā spṛśyate prāṇo yenoccairnivahatyalam

विकल्पबहुलास्त्वेते स्वाभ्यासेन समाधयः । परमोपशमायाशु संप्रयान्त्यविकल्पताम्

vikalpabahulāstvete svābhyāsena samādhayaḥ | paramopaśamāyāśu saṃprayāntyavikalpatām

आत्मारामो वीतशोको भवत्यन्तःसुखः पुमान् । अभ्यासादेव नान्यस्मात्तस्मादभ्यासवान्भव

ātmārāmo vītaśoko bhavatyantaḥsukhaḥ pumān | abhyāsādeva nānyasmāttasmādabhyāsavānbhava

अभ्यासेन परिस्पन्दे प्राणानां क्षयमागते । मनः प्रशममायाति निर्वाणमवशिष्यते

abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayamāgate | manaḥ praśamamāyāti nirvāṇamavaśiṣyate

वासनावलितं जन्म मोक्षं निर्वासनं मनः । प्राणं च राम गृह्णाति यथेच्छसि तथा कुरु

vāsanāvalitaṃ janma mokṣaṃ nirvāsanaṃ manaḥ | prāṇaṃ ca rāma gṛhṇāti yathecchasi tathā kuru

प्राणस्पन्दो मनोरूपं तस्मात्संसृतिविभ्रमः । तस्मिन्नेव शमं याते दीयते संसृतिज्वरः

prāṇaspando manorūpaṃ tasmātsaṃsṛtivibhramaḥ | tasminneva śamaṃ yāte dīyate saṃsṛtijvaraḥ

विकल्पांशक्षयाज्जन्तोः पदं तदवशिष्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते समस्तकलनान्विताः

vikalpāṃśakṣayājjantoḥ padaṃ tadavaśiṣyate | yato vāco nivartante samastakalanānvitāḥ

यत्र सर्वं यतः सर्वे यत्सर्वं सर्वतश्च यत् । यत्र नेदं यतो नेदं यन्नेदं नेदृशं जगत्

yatra sarvaṃ yataḥ sarve yatsarvaṃ sarvataśca yat | yatra nedaṃ yato nedaṃ yannedaṃ nedṛśaṃ jagat

विनाशित्वाद्विकल्पत्वाद्गुणित्वान्निर्गुणात्मनः । यस्य नो सदृशो दृष्टो दृष्टान्तः कश्चिदेव हि

vināśitvādvikalpatvādguṇitvānnirguṇātmanaḥ | yasya no sadṛśo dṛṣṭo dṛṣṭāntaḥ kaścideva hi

स्वादनी सर्वशालीनां दीपिका सर्वतेजसाम् । कलना सर्वकामानामन्तश्चिच्चन्द्रिकोदिता

svādanī sarvaśālīnāṃ dīpikā sarvatejasām | kalanā sarvakāmānāmantaściccandrikoditā

यस्मात्कल्पतरोर्बह्व्यः संसारफलपङ्क्तयः । अनारतं बहुरसा जायन्ते च पतन्ति च

yasmātkalpatarorbahvyaḥ saṃsāraphalapaṅktayaḥ | anārataṃ bahurasā jāyante ca patanti ca

तत्पदं सर्वसीमान्तमवलम्ब्य महामतिः । यः स्थितः स्थिरधीस्तज्ज्ञः स जीवन्मुक्तउच्यते

tatpadaṃ sarvasīmāntamavalambya mahāmatiḥ | yaḥ sthitaḥ sthiradhīstajjñaḥ sa jīvanmuktaucyate

विगतसर्वसमीहितकौतुकः समुपशान्तहिताहितकल्पनः । सकलसंव्यवहारसमाशयो भवति मुक्तमनाः पुरुषोत्तमः

vigatasarvasamīhitakautukaḥ samupaśāntahitāhitakalpanaḥ | sakalasaṃvyavahārasamāśayo bhavati muktamanāḥ puruṣottamaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे योगवर्णनं नामाष्टसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe yogavarṇanaṃ nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ७९

एकोनाशीतितमः सर्गः

ekonāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । योगयुक्तस्य चित्तस्य शम एव निरूपितः । सम्यग्ज्ञानमिदानीं मे कथयानुग्रहात्प्रभो

śrīrāma uvāca | yogayuktasya cittasya śama eva nirūpitaḥ | samyagjñānamidānīṃ me kathayānugrahātprabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । अनाद्यन्तावभासात्मा परमात्मेह विद्यते । इत्येको निश्चयः स्फारः सम्यग्ज्ञानं विदुर्बुधाः

śrīvasiṣṭha uvāca | anādyantāvabhāsātmā paramātmeha vidyate | ityeko niścayaḥ sphāraḥ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ

इमा घटपटाकाराः पदार्थशतपङ्क्तयः । आत्मैव नान्यदस्तीति निश्चयः सम्यगीक्षणम्

imā ghaṭapaṭākārāḥ padārthaśatapaṅktayaḥ | ātmaiva nānyadastīti niścayaḥ samyagīkṣaṇam

असम्यग्वेदनाज्जन्म मोक्षः सम्यगवेक्षणात् । असम्यग्वेदनाद्रज्जुः सर्पो नो सम्यगीक्षणात्

asamyagvedanājjanma mokṣaḥ samyagavekṣaṇāt | asamyagvedanādrajjuḥ sarpo no samyagīkṣaṇāt

संकल्पांशविनिर्मुक्ता संवित्संवेद्यवर्जिता । संवित्त्याभिसमाख्याता मुक्तावस्तीह नेतरत्

saṃkalpāṃśavinirmuktā saṃvitsaṃvedyavarjitā | saṃvittyābhisamākhyātā muktāvastīha netarat

सा शुद्धरूपा विज्ञाता परमात्मेति कथ्यते । शुद्धा त्वशुद्धरूपान्तरविद्येत्युच्यते बुधैः

sā śuddharūpā vijñātā paramātmeti kathyate | śuddhā tvaśuddharūpāntaravidyetyucyate budhaiḥ

संवित्तिरेव संवेद्यं नानयोर्द्वित्वकल्पना । चिनोत्यात्मानमात्मैव रामैवं नान्यदस्ति हि

saṃvittireva saṃvedyaṃ nānayordvitvakalpanā | cinotyātmānamātmaiva rāmaivaṃ nānyadasti hi

यथाभूतात्मदर्शित्वमेतावद्भुवनत्रये । यदात्मैव जगत्सर्वमिति निश्चित्य पूर्णता

yathābhūtātmadarśitvametāvadbhuvanatraye | yadātmaiva jagatsarvamiti niścitya pūrṇatā

सर्वमात्मैव कौ दिष्टौ भावाभावौ क्व च स्थितौ । क्व बन्धमोक्षकलने किमन्यद्राम शोच्यते

sarvamātmaiva kau diṣṭau bhāvābhāvau kva ca sthitau | kva bandhamokṣakalane kimanyadrāma śocyate

न चेत्यमन्यन्नो चित्तं ब्रह्मैवेदं विजृम्भते । सर्वमेकं परं व्योम को मोक्षः कस्य बन्धता

na cetyamanyanno cittaṃ brahmaivedaṃ vijṛmbhate | sarvamekaṃ paraṃ vyoma ko mokṣaḥ kasya bandhatā

ब्रह्मेदं बृंहिताकारं वृहद्बृहदवस्थितम् । ज्ञानादस्तमितद्वित्वं भवात्मैव त्वमात्मना

brahmedaṃ bṛṃhitākāraṃ vṛhadbṛhadavasthitam | jñānādastamitadvitvaṃ bhavātmaiva tvamātmanā

सम्यगालोकिते रूपे काष्ठपाषाणवाससाम् । मनागपि न भेदोऽस्ति क्वासि संकल्पनोन्मुखः

samyagālokite rūpe kāṣṭhapāṣāṇavāsasām | manāgapi na bhedo'sti kvāsi saṃkalpanonmukhaḥ

आदावन्ते च संशान्तं स्वरूपमविनाशि यत् । वस्तु नामात्मनश्चैव तन्मयो भव राघव

ādāvante ca saṃśāntaṃ svarūpamavināśi yat | vastu nāmātmanaścaiva tanmayo bhava rāghava

परं व्योमेदमखिलं जगत्स्थावरजङ्गमम् । सुखदुःखक्रमः कुत्र विज्वरो भव राघव

paraṃ vyomedamakhilaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | sukhaduḥkhakramaḥ kutra vijvaro bhava rāghava

द्वैताद्वेतसमुद्भूतैर्जरामरणविभ्रमैः । स्फुरत्यात्मभिरात्मैव चित्रैरम्ब्विव वीचिभिः

dvaitādvetasamudbhūtairjarāmaraṇavibhramaiḥ | sphuratyātmabhirātmaiva citrairambviva vīcibhiḥ

शुद्धमात्मानमालिङ्ग्य नित्यमन्तस्थया धिया । यः स्थितस्तं क आत्मेहं भोगा बन्धयितुं क्षमाः

śuddhamātmānamāliṅgya nityamantasthayā dhiyā | yaḥ sthitastaṃ ka ātmehaṃ bhogā bandhayituṃ kṣamāḥ

कृतस्फारविचारस्य मनोभोगादयोऽरयः । मनागपि न भिन्दन्ति शैलं मन्दानिला इव

kṛtasphāravicārasya manobhogādayo'rayaḥ | manāgapi na bhindanti śailaṃ mandānilā iva

अविचारिणमज्ञानं मूढमाशापरायणम् । निगिरन्तीह दुःखानि बका मत्स्यमिवाजलम्

avicāriṇamajñānaṃ mūḍhamāśāparāyaṇam | nigirantīha duḥkhāni bakā matsyamivājalam

जगदात्मैव सकलमविद्या नास्ति कुत्रचित् । इति दृष्टिमवष्टभ्य सम्यग्रूपः स्थिरो भव

jagadātmaiva sakalamavidyā nāsti kutracit | iti dṛṣṭimavaṣṭabhya samyagrūpaḥ sthiro bhava

नानात्वमस्ति कलनासु न वस्तुतोऽन्त- र्नानाविधासु सरसीषु जलादि नान्यत् । इत्येकनिश्चयमयः पुरुषो विमुक्त इत्युच्यते समवलोकितसम्यगर्थः

nānātvamasti kalanāsu na vastuto'nta- rnānāvidhāsu sarasīṣu jalādi nānyat | ityekaniścayamayaḥ puruṣo vimukta ityucyate samavalokitasamyagarthaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सम्यग्ज्ञानलक्षणनिरूपणं नामैकोनाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe samyagjñānalakṣaṇanirūpaṇaṃ nāmaikonāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८०

अशीतितमः सर्गः

aśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इदमन्तः कलयतो भोगान्प्रति विवेकिनः । पुरःस्थितानपि सदा स्पृहैवाङ्ग न जायते

śrīvasiṣṭha uvāca | idamantaḥ kalayato bhogānprati vivekinaḥ | puraḥsthitānapi sadā spṛhaivāṅga na jāyate

चक्षुरालोकनायैव जीवस्तु सुखदुःखयोः । भारायैव बलीवर्दो भोक्ता द्रव्यस्य नायकः

cakṣurālokanāyaiva jīvastu sukhaduḥkhayoḥ | bhārāyaiva balīvardo bhoktā dravyasya nāyakaḥ

नयने रूपनिर्मग्ने क्षोभः क इव देहिनः । गर्दभे पल्वले मग्ने कैव सेनापतेः क्षतिः

nayane rūpanirmagne kṣobhaḥ ka iva dehinaḥ | gardabhe palvale magne kaiva senāpateḥ kṣatiḥ

रूपकर्दममेतन्मानयनास्वादयाधम । नश्यत्येतन्निमेषेण भवन्तमपि हिंसति

rūpakardamametanmānayanāsvādayādhama | naśyatyetannimeṣeṇa bhavantamapi hiṃsati

येनैव संख्या क्रियते येनैवाऽस्वाऽनुगम्यते । तदीयैः कर्मभिः क्षिप्रं प्राज्ञः क्रूरो निबध्यते

yenaiva saṃkhyā kriyate yenaivā'svā'nugamyate | tadīyaiḥ karmabhiḥ kṣipraṃ prājñaḥ krūro nibadhyate

उत्पन्नध्वंसि चापातमात्रहृद्यमसन्मयम् । रूपमाश्रय मा नेत्र विनाशायाविनाशिने

utpannadhvaṃsi cāpātamātrahṛdyamasanmayam | rūpamāśraya mā netra vināśāyāvināśine

साक्षिवत्त्वं स्थितं नेत्र रूपमात्मनि तिष्ठति । आलोकं कालवशतस्त्वमेकं किं प्रतप्यसे

sākṣivattvaṃ sthitaṃ netra rūpamātmani tiṣṭhati | ālokaṃ kālavaśatastvamekaṃ kiṃ pratapyase

सलिलस्पन्दवद्दृष्टिः पिच्छिकेवाम्बरोत्थिता । सुजातिबन्धा स्फुरति तव चित्त किमागतम्

salilaspandavaddṛṣṭiḥ picchikevāmbarotthitā | sujātibandhā sphurati tava citta kimāgatam

कल्पाम्भसीव शफरी चित्ते स्फुरणधर्मिणि । स्वयं स्फुरत्यहंकारस्त्वमयं प्रोत्थितः कुतः

kalpāmbhasīva śapharī citte sphuraṇadharmiṇi | svayaṃ sphuratyahaṃkārastvamayaṃ protthitaḥ kutaḥ

5.80.10

आलोकरूपयोर्नित्यं जडयोः स्फुरतोर्मिथः । आधाराधेययोश्चित्तं व्यर्थमाकुलता तव

ālokarūpayornityaṃ jaḍayoḥ sphuratormithaḥ | ādhārādheyayościttaṃ vyarthamākulatā tava

रूपालोकमनस्काराः परस्परमसङ्गिनः । संपन्ना इव लक्ष्यन्ते वदनादर्शबिम्ववत्

rūpālokamanaskārāḥ parasparamasaṅginaḥ | saṃpannā iva lakṣyante vadanādarśabimvavat

अज्ञानजन्तुना ह्येते श्लिष्टा जाता निरन्तराः । अज्ञाने ज्ञानगिलिते पृथक्तिष्ठन्त्यसन्मयाः

ajñānajantunā hyete śliṣṭā jātā nirantarāḥ | ajñāne jñānagilite pṛthaktiṣṭhantyasanmayāḥ

मनःकल्पनया ह्येते सुसंबद्धाः परस्परम् । रूपालोकमनस्कारा दारुणी जतुना यथा

manaḥkalpanayā hyete susaṃbaddhāḥ parasparam | rūpālokamanaskārā dāruṇī jatunā yathā

स्वमनोमननं तन्तुर्मनोभ्यासेन यत्नतः । विचाराच्छेदमायाति च्छिन्नैवाज्ञानभावना

svamanomananaṃ tanturmanobhyāsena yatnataḥ | vicārācchedamāyāti cchinnaivājñānabhāvanā

अज्ञानसंक्षयात्क्षीणे मनसीमे पुनर्मिथः । रूपालोकमनस्काराः संघट्टन्ते न केचन

ajñānasaṃkṣayātkṣīṇe manasīme punarmithaḥ | rūpālokamanaskārāḥ saṃghaṭṭante na kecana

सर्वेषां चित्तमेवान्तरिन्द्रियाणां प्रबोधकम् । तदेव तस्मादुच्छेद्यं पिशाच इव मन्दिरात्

sarveṣāṃ cittamevāntarindriyāṇāṃ prabodhakam | tadeva tasmāducchedyaṃ piśāca iva mandirāt

चित्त वल्गसि मिथ्यैव दृष्टोऽन्तो भवतो मया । आद्यन्तयोः सुतुच्छं त्वं वर्तमाने विनश्यसि

citta valgasi mithyaiva dṛṣṭo'nto bhavato mayā | ādyantayoḥ sutucchaṃ tvaṃ vartamāne vinaśyasi

मुधा पञ्चभिराकारैः किमन्तः परिवल्गसि । यस्त्वां स्वमिति जानाति तस्यैव परिवल्गसि

mudhā pañcabhirākāraiḥ kimantaḥ parivalgasi | yastvāṃ svamiti jānāti tasyaiva parivalgasi

त्वद्वल्गनं मे कुमनो न मनागपि तुष्टये । मायामनःस्पन्द इव व्यर्थं वृत्तिषु दह्यसे

tvadvalganaṃ me kumano na manāgapi tuṣṭaye | māyāmanaḥspanda iva vyarthaṃ vṛttiṣu dahyase

5.80.20

तिष्ठ वा गच्छ वा चित्त नासि मे न च जीवसि । प्रकृत्यासि मृतं नित्यं विचारात्सुमृतं स्मृतम्

tiṣṭha vā gaccha vā citta nāsi me na ca jīvasi | prakṛtyāsi mṛtaṃ nityaṃ vicārātsumṛtaṃ smṛtam

निस्तत्त्वं त्वं जडं भ्रान्तं शठं नित्यमृताकृते । मूढ एव त्वयाज्ञेन बाध्यो न प्रविचारवान्

nistattvaṃ tvaṃ jaḍaṃ bhrāntaṃ śaṭhaṃ nityamṛtākṛte | mūḍha eva tvayājñena bādhyo na pravicāravān

वयमज्ञातवन्तस्त्वां मौर्ख्येणाशु मृतं भवत् । मृतमस्माकमद्यासि दीपानां तिमिरं यथा

vayamajñātavantastvāṃ maurkhyeṇāśu mṛtaṃ bhavat | mṛtamasmākamadyāsi dīpānāṃ timiraṃ yathā

शठेन भवता दीर्घकालं देहगृहं मम । उपरुद्धमभूत्सर्व साधुसंसर्गवर्जितम्

śaṭhena bhavatā dīrghakālaṃ dehagṛhaṃ mama | uparuddhamabhūtsarva sādhusaṃsargavarjitam

जडे प्रेतसमाकारे गते त्वयि मनःशठे । सर्वसज्जनसंसेव्यमिदं देहगृहं मम

jaḍe pretasamākāre gate tvayi manaḥśaṭhe | sarvasajjanasaṃsevyamidaṃ dehagṛhaṃ mama

पूर्वमेवासि नासीस्त्वं संप्रत्येव शठं जगत् । न भविष्यसि चेदानीं वेताल किं न लज्जसे

pūrvamevāsi nāsīstvaṃ saṃpratyeva śaṭhaṃ jagat | na bhaviṣyasi cedānīṃ vetāla kiṃ na lajjase

सह तृष्णापिशाचीभिः सह कोपादिगुह्यकैः । निर्गच्छ चित्तवेताल शरीरसदनान्मम

saha tṛṣṇāpiśācībhiḥ saha kopādiguhyakaiḥ | nirgaccha cittavetāla śarīrasadanānmama

दिष्ट्या विवेकमात्रेण निर्गतो देहमन्दिरात् । प्रमत्तश्चित्तवेतालः कुवृकः कन्दरादिव

diṣṭyā vivekamātreṇa nirgato dehamandirāt | pramattaścittavetālaḥ kuvṛkaḥ kandarādiva

अहो नु चित्रं सुमहज्जडेन क्षणभङ्गिना । मनःशठेन सर्वोऽयं नीतो विवशतां जनः

aho nu citraṃ sumahajjaḍena kṣaṇabhaṅginā | manaḥśaṭhena sarvo'yaṃ nīto vivaśatāṃ janaḥ

कस्ते पराक्रमः किं ते बलं कस्ते समाश्रयः । यदि वल्गसि मामेकं जनानां बाधसे मृतम्

kaste parākramaḥ kiṃ te balaṃ kaste samāśrayaḥ | yadi valgasi māmekaṃ janānāṃ bādhase mṛtam

5.80.30

सर्वथैवासि न मया दीनचित्तक मार्यसे । मृतमित्यवबुद्धं त्वमद्य केवलमज्ञ हे

sarvathaivāsi na mayā dīnacittaka māryase | mṛtamityavabuddhaṃ tvamadya kevalamajña he

एतावन्तमहं कालं त्वां ज्ञात्वा जीवदास्थिति । श्लिष्टः प्रभूतसङ्गासु चिरं संसृतिरात्रिषु

etāvantamahaṃ kālaṃ tvāṃ jñātvā jīvadāsthiti | śliṣṭaḥ prabhūtasaṅgāsu ciraṃ saṃsṛtirātriṣu

चित्तं मृतं हि नास्तीदमित्यद्याधिगतं मया । तेन त्वदाशां संत्यज्य तिष्ठाम्यात्मनि केवलम्

cittaṃ mṛtaṃ hi nāstīdamityadyādhigataṃ mayā | tena tvadāśāṃ saṃtyajya tiṣṭhāmyātmani kevalam

दिष्ट्या चित्तं मृतमिति ज्ञातमद्य मया स्वयम् । न शठेन समं नेयं समग्रं जीवितं निजम्

diṣṭyā cittaṃ mṛtamiti jñātamadya mayā svayam | na śaṭhena samaṃ neyaṃ samagraṃ jīvitaṃ nijam

उत्सार्य देहसदनान्मनःशठमहं क्षणात् । अहं स्वस्थः स्थितोऽस्म्यन्तर्वेतालपरिवर्जितः

utsārya dehasadanānmanaḥśaṭhamahaṃ kṣaṇāt | ahaṃ svasthaḥ sthito'smyantarvetālaparivarjitaḥ

चित्तवेताललब्धेन चिरं कालं मयात्मना । कृताविकाराविविधाः स्वयं स्मृत्वा हसाम्यहम्

cittavetālalabdhena ciraṃ kālaṃ mayātmanā | kṛtāvikārāvividhāḥ svayaṃ smṛtvā hasāmyaham

चिरान्निपातितो दिष्ट्या विचारासिपरार्दितः । हृद्गेहाच्चित्तवेतालस्तालोत्तालसमुन्नतिः

cirānnipātito diṣṭyā vicārāsiparārditaḥ | hṛdgehāccittavetālastālottālasamunnatiḥ

प्रशान्ते चित्तवेताले पवित्रां पदवीं गते । दिष्ट्या शरीरनगरे सुखं तिष्ठामि केवलम्

praśānte cittavetāle pavitrāṃ padavīṃ gate | diṣṭyā śarīranagare sukhaṃ tiṣṭhāmi kevalam

मृतं मनो मृता चिन्ता मृतोऽहंकारराक्षसः । विचारमन्त्रेण समः स्वस्थस्तिष्ठामि केवलम्

mṛtaṃ mano mṛtā cintā mṛto'haṃkārarākṣasaḥ | vicāramantreṇa samaḥ svasthastiṣṭhāmi kevalam

किं मनो मे ममाशा का को मेऽहंकारको भवेत् । दिष्ट्या व्यर्थं कलत्रं मे नष्टमेतदशेषतः

kiṃ mano me mamāśā kā ko me'haṃkārako bhavet | diṣṭyā vyarthaṃ kalatraṃ me naṣṭametadaśeṣataḥ

5.80.40

एकस्मै कृतकृत्याय नित्याय विमलात्मने । निर्विकल्पचिदाख्याय मह्यमेव नमो नमः

ekasmai kṛtakṛtyāya nityāya vimalātmane | nirvikalpacidākhyāya mahyameva namo namaḥ

न शोकोऽस्ति न मोहोऽस्ति न चैवाहमहं स्वयम् । नच नाहं नचान्योऽहं मह्यमेव नमो नमः

na śoko'sti na moho'sti na caivāhamahaṃ svayam | naca nāhaṃ nacānyo'haṃ mahyameva namo namaḥ

न ममाशा न कर्माणि न संसारो न कर्तृता । न भोक्तृता न देहो मे मह्यमेव नमो नमः

na mamāśā na karmāṇi na saṃsāro na kartṛtā | na bhoktṛtā na deho me mahyameva namo namaḥ

नाहमात्मा न वा कोऽन्यो नाहमस्मि न चेतरः । सर्वमेवाहमेतस्मै मह्यमेव नमो नमः

nāhamātmā na vā ko'nyo nāhamasmi na cetaraḥ | sarvamevāhametasmai mahyameva namo namaḥ

अहमादिरहं धाता चिदहं भुवनान्यहम् । मम नास्ति व्यवच्छेदो मह्यमेव नमो नमः

ahamādirahaṃ dhātā cidahaṃ bhuvanānyaham | mama nāsti vyavacchedo mahyameva namo namaḥ

निर्विकाराय नित्याय निरंशाय महात्मने । सर्वस्मै सर्वकालाय मह्यमेव नमो नमः

nirvikārāya nityāya niraṃśāya mahātmane | sarvasmai sarvakālāya mahyameva namo namaḥ

नीरूपाय निराख्याय प्रकाशाय महात्मने । स्वयमात्मैकसंस्थाय मह्यमेव नमो नमः

nīrūpāya nirākhyāya prakāśāya mahātmane | svayamātmaikasaṃsthāya mahyameva namo namaḥ

समां सर्वगतां सूक्ष्मां जगदेकप्रकाशिनीम् । सत्तामुपगतोऽस्म्यन्तर्मह्यमेव नमो नमः

samāṃ sarvagatāṃ sūkṣmāṃ jagadekaprakāśinīm | sattāmupagato'smyantarmahyameva namo namaḥ

साद्र्यब्ध्युर्वी नदी सेयं नाहमेवाहमेव वा । जगत्सर्वं पदार्थाढ्यं मह्यमेव नमो नमः

sādryabdhyurvī nadī seyaṃ nāhamevāhameva vā | jagatsarvaṃ padārthāḍhyaṃ mahyameva namo namaḥ

व्यपगतमननं समाभिरामं प्रकटितविश्वमविश्वमप्यनन्तम् । स्वयमजमजरं गुणादतीतं वपुरहमच्युतमीश्वरं नमामि

vyapagatamananaṃ samābhirāmaṃ prakaṭitaviśvamaviśvamapyanantam | svayamajamajaraṃ guṇādatītaṃ vapurahamacyutamīśvaraṃ namāmi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे दृश्यदर्शनसंबन्धो नामाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe dṛśyadarśanasaṃbandho nāmāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८१

एकाशीतितमः सर्गः

ekāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं विचार्य बुद्ध्वान्तः पुनरित्थं विचार्यते । तत्त्वविद्भिर्महाबाहो ज्ञेय आत्मा महात्मभिः

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ vicārya buddhvāntaḥ punaritthaṃ vicāryate | tattvavidbhirmahābāho jñeya ātmā mahātmabhiḥ

आत्मैवेदं जगदिति सत्यं चित्तेन मार्जितम् । उत्थितं स्यात्कुतश्चित्तमहो चित्तमवस्तु यत्

ātmaivedaṃ jagaditi satyaṃ cittena mārjitam | utthitaṃ syātkutaścittamaho cittamavastu yat

अविद्यत्वादचित्तत्वान्मायात्वाच्चासदेव हि । ध्रुवं नास्त्येव वा चित्तं भ्रमादन्यत्खवृक्षवत्

avidyatvādacittatvānmāyātvāccāsadeva hi | dhruvaṃ nāstyeva vā cittaṃ bhramādanyatkhavṛkṣavat

सिद्धः स्थाणुपरिस्पन्दो नौगतस्य यथा शिशोः । अबुद्धस्य न बुद्धस्य तथा चित्तमसन्मयम्

siddhaḥ sthāṇuparispando naugatasya yathā śiśoḥ | abuddhasya na buddhasya tathā cittamasanmayam

मौर्ख्यमोहभ्रमे शान्ते चित्तं नोपलभामहे । चक्रारोहभ्रमस्यान्ते पर्वतस्पन्दनं यथा

maurkhyamohabhrame śānte cittaṃ nopalabhāmahe | cakrārohabhramasyānte parvataspandanaṃ yathā

एवं हि चित्तं नास्त्येव ब्रह्मैवास्ति तथात्मकम् । पदार्थभावनाश्चित्तात्तेनासत्या मयोज्झिताः

evaṃ hi cittaṃ nāstyeva brahmaivāsti tathātmakam | padārthabhāvanāścittāttenāsatyā mayojjhitāḥ

जातोऽस्मि शान्तसंदेहः स्थितोऽस्मि विगतज्वरः । तथा तिष्ठामि तिष्ठामि तथैव विगतैषणम्

jāto'smi śāntasaṃdehaḥ sthito'smi vigatajvaraḥ | tathā tiṣṭhāmi tiṣṭhāmi tathaiva vigataiṣaṇam

चित्ताभावे परिक्षीणा बाल्यतृष्णादयो गुणाः । आलोकोपरमे चित्रा वर्णाख्या इव संविदः

cittābhāve parikṣīṇā bālyatṛṣṇādayo guṇāḥ | ālokoparame citrā varṇākhyā iva saṃvidaḥ

मृतं चित्तं गता तृष्णा प्रक्षीणो मोहपञ्जरः । निरहंकारता जाता जाग्रत्यस्मिन्प्रबुद्धवान्

mṛtaṃ cittaṃ gatā tṛṣṇā prakṣīṇo mohapañjaraḥ | nirahaṃkāratā jātā jāgratyasminprabuddhavān

एकमेव जगच्छान्तं नानात्वं न सदित्यपि । किमन्यद्विमृशाम्यन्तः कथयैवालमेतया

ekameva jagacchāntaṃ nānātvaṃ na sadityapi | kimanyadvimṛśāmyantaḥ kathayaivālametayā

निराभासमनाद्यन्तं पदं पावनमागतः । सौम्यः सर्वगतः सूक्ष्मः स्थित आत्मास्मि शाश्वतः

nirābhāsamanādyantaṃ padaṃ pāvanamāgataḥ | saumyaḥ sarvagataḥ sūkṣmaḥ sthita ātmāsmi śāśvataḥ

यदस्ति यच्च नास्तीह चित्ताद्यात्माद्यवस्तु च । तत्खादच्छतरं शान्तमनन्ताग्राह्यमाततम्

yadasti yacca nāstīha cittādyātmādyavastu ca | tatkhādacchataraṃ śāntamanantāgrāhyamātatam

चित्तं भवतु मा वान्तर्म्रियतां स्थितिमेतु वा । को विचारणयार्थो में चिरं साम्योदितात्मनः

cittaṃ bhavatu mā vāntarmriyatāṃ sthitimetu vā | ko vicāraṇayārtho meṃ ciraṃ sāmyoditātmanaḥ

विचाराकारको मौर्ख्यादहमासं मितस्थितिः । विचारेणामिताकारः क्व नामाहं विचारकः

vicārākārako maurkhyādahamāsaṃ mitasthitiḥ | vicāreṇāmitākāraḥ kva nāmāhaṃ vicārakaḥ

मृतेऽपि मनसीयं में विकल्पश्रीर्निरर्थिका । मनोवेतालवृत्त्यर्थं किमर्थमुपजायते

mṛte'pi manasīyaṃ meṃ vikalpaśrīrnirarthikā | manovetālavṛttyarthaṃ kimarthamupajāyate

तामिमां प्रजहाम्यन्तः संकल्पकलनामिति । निर्णीयोमिति शान्तात्मा तिष्ठाम्यात्मनि मौनवत्

tāmimāṃ prajahāmyantaḥ saṃkalpakalanāmiti | nirṇīyomiti śāntātmā tiṣṭhāmyātmani maunavat

अश्नन्गच्छन्स्वपंस्तिष्ठन्निति राघव चेतसा । सर्वत्र प्रज्ञया तज्ज्ञः प्रत्यहं प्रविचारयेत्

aśnangacchansvapaṃstiṣṭhanniti rāghava cetasā | sarvatra prajñayā tajjñaḥ pratyahaṃ pravicārayet

प्रविचार्य स्वसंस्थेन स्वस्थेन स्वेन चेतसा । तिष्ठन्ति विगतोद्वेगं सन्तः प्रकृतकर्मसु

pravicārya svasaṃsthena svasthena svena cetasā | tiṣṭhanti vigatodvegaṃ santaḥ prakṛtakarmasu

विगतमानमदा मुदिताशयाः शरदुपोढशशांकसमत्विषः । प्रकृतसंव्यवहारविहारिण- स्त्विह सुखं विहरन्ति महाधियः

vigatamānamadā muditāśayāḥ śaradupoḍhaśaśāṃkasamatviṣaḥ | prakṛtasaṃvyavahāravihāriṇa- stviha sukhaṃ viharanti mahādhiyaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे चित्तासत्ताप्रतिपादनं नामैकाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittāsattāpratipādanaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८२

द्व्यशीतितमः सर्गः

dvyaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । विचार एवं विदुषा संवर्तेन कृतः पुरा । कथितो मम विन्ध्याद्रौ तेनैव विदितात्मना

śrīvasiṣṭha uvāca | vicāra evaṃ viduṣā saṃvartena kṛtaḥ purā | kathito mama vindhyādrau tenaiva viditātmanā

एतां दृष्टिमवष्टभ्य विचारपरया धिया । संसारसागरादस्मात्तारतम्येन संतर

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya vicāraparayā dhiyā | saṃsārasāgarādasmāttāratamyena saṃtara

अथेमामपरां राम शृणु दृष्टिं पदप्रदाम् । मुनिना वीतहव्येन ययाऽऽस्थितमशङ्कितम्

athemāmaparāṃ rāma śṛṇu dṛṣṭiṃ padapradām | muninā vītahavyena yayā''sthitamaśaṅkitam

वीतहव्यो महातेजा विबभ्राम वने पुरा । विन्ध्यशैलदरीर्दीर्घा रविर्मेरुदरीरिव

vītahavyo mahātejā vibabhrāma vane purā | vindhyaśailadarīrdīrghā ravirmerudarīriva

अस्मात्क्रियाक्रमाद्धोरात्संसारभ्रमदायिनः । आधिव्याधिमयाकारात्कालेनोद्वेगमाययौ

asmātkriyākramāddhorātsaṃsārabhramadāyinaḥ | ādhivyādhimayākārātkālenodvegamāyayau

निर्विकल्पसमाध्यंशलभ्योदारपरेच्छया । स जहार जगज्जीर्णां स्वव्यापारपरम्पराम्

nirvikalpasamādhyaṃśalabhyodāraparecchayā | sa jahāra jagajjīrṇāṃ svavyāpāraparamparām

विवेश रम्भारचितं निजं पर्णोटजान्तरम् । कृतगौरं सुसौगन्ध्यमलिनीलमिवोत्पलम्

viveśa rambhāracitaṃ nijaṃ parṇoṭajāntaram | kṛtagauraṃ susaugandhyamalinīlamivotpalam

तत्रासने समे शुद्धे स्वास्तीर्णहरिणाजिने । विशश्रामाचले शान्ते वीतवर्ष इवाम्बुदः ।। बद्धपद्मासनस्तस्थौ पार्ष्ण्योरधिकराङ्गुलिः । शृङ्गवच्छान्तचलनमतिष्ठत्स्पष्टकन्धरम्

tatrāsane same śuddhe svāstīrṇahariṇājine | viśaśrāmācale śānte vītavarṣa ivāmbudaḥ || baddhapadmāsanastasthau pārṣṇyoradhikarāṅguliḥ | śṛṅgavacchāntacalanamatiṣṭhatspaṣṭakandharam

5.82.10

स जहारालमालोकाद्दिग्विकीर्णं मनः शनैः । विशन्मेरुदरीं सायं भानुर्भास इवोत्करम्

sa jahārālamālokāddigvikīrṇaṃ manaḥ śanaiḥ | viśanmerudarīṃ sāyaṃ bhānurbhāsa ivotkaram

बाह्यानाभ्यन्तरांश्चैव स्पर्शान्परिजहत्क्रमात् । इदमाकलयामास मनसा विगतैनसा

bāhyānābhyantarāṃścaiva sparśānparijahatkramāt | idamākalayāmāsa manasā vigatainasā

अहो नु चञ्चलमिदं प्रत्याहृतमपि क्षणात् । न मनः स्थैर्यमायाति तरङ्गप्रौढपर्णवत्

aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi kṣaṇāt | na manaḥ sthairyamāyāti taraṅgaprauḍhaparṇavat

चक्षुरादिभिरुद्दामै रूपैराहितसंभ्रमैः । अजस्रमुत्पतत्येव वीटेव तलताडिता

cakṣurādibhiruddāmai rūpairāhitasaṃbhramaiḥ | ajasramutpatatyeva vīṭeva talatāḍitā

त्यजदेवानुगृह्णाति वृत्तीरिन्द्रियवर्धिताः । यस्मान्निवार्यते तस्मिन्प्रोन्मत्त इव धावति

tyajadevānugṛhṇāti vṛttīrindriyavardhitāḥ | yasmānnivāryate tasminpronmatta iva dhāvati

घटात्पटमुपायाति पटाच्छकटमुत्कटम् । चित्तमर्थेषु चरति पादपेष्विव मर्कटः

ghaṭātpaṭamupāyāti paṭācchakaṭamutkaṭam | cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ

पञ्चद्वाराणि मनसश्चक्षुरादीन्यमून्यलम् । दग्धेन्द्रियाभिधानानि तावदालोकयाम्यहम्

pañcadvārāṇi manasaścakṣurādīnyamūnyalam | dagdhendriyābhidhānāni tāvadālokayāmyaham

हे हे हतेन्द्रियगणाः किं मे बोधाय नेह वः । वेला विलुलिताम्बूनामब्धीमिव चञ्चलाः

he he hatendriyagaṇāḥ kiṃ me bodhāya neha vaḥ | velā vilulitāmbūnāmabdhīmiva cañcalāḥ

मा कुरुध्वमनर्थाय चापलं चपलाशयाः । स्मरतातीतवृत्तीनि दुःखजालानि भूरिशः

mā kurudhvamanarthāya cāpalaṃ capalāśayāḥ | smaratātītavṛttīni duḥkhajālāni bhūriśaḥ

रूपाणि मनसो यूयं जडा एव किलाधमाः । जडे तूत्सिक्तता व्यर्थे मृगतृष्णेव वल्गति

rūpāṇi manaso yūyaṃ jaḍā eva kilādhamāḥ | jaḍe tūtsiktatā vyarthe mṛgatṛṣṇeva valgati

5.82.20

असारात्मस्वरूपाणामनालोकवती सदा । अन्धानामुद्धतिर्येयं सा दृश्यायैव जायते

asārātmasvarūpāṇāmanālokavatī sadā | andhānāmuddhatiryeyaṃ sā dṛśyāyaiva jāyate

चिदात्मा भगवान्सर्वं साक्षित्वेन करोम्यहम् । हतेन्द्रियगणा यूयं किं निरर्थकमाकुलाः

cidātmā bhagavānsarvaṃ sākṣitvena karomyaham | hatendriyagaṇā yūyaṃ kiṃ nirarthakamākulāḥ

मिथ्यैव मे विवल्गन्ति नीरूपा नयनादयः । अलातचक्रप्रतिमाः सर्परज्जुभ्रमोपमाः

mithyaiva me vivalganti nīrūpā nayanādayaḥ | alātacakrapratimāḥ sarparajjubhramopamāḥ

तेनात्मना बहुज्ञेन निर्ज्ञाताश्चक्षुरादयः । मनागपि न संबन्धो द्युपातालतलाद्रिवत्

tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ | manāgapi na saṃbandho dyupātālatalādrivat

भीतः पान्थ इवाहिभ्यः पुक्कसेभ्य इव द्विजः । दूरे तिष्ठति चिन्मात्रमिन्द्रियेभ्यस्त्वनामयम्

bhītaḥ pāntha ivāhibhyaḥ pukkasebhya iva dvijaḥ | dūre tiṣṭhati cinmātramindriyebhyastvanāmayam

चित्सत्तामात्रकेणालं संक्षोभो भवतां मिथः । तिष्ठति स्वैरमादित्ये दिनकार्यवतामिव

citsattāmātrakeṇālaṃ saṃkṣobho bhavatāṃ mithaḥ | tiṣṭhati svairamāditye dinakāryavatāmiva

चित्त चारण चार्वाक चतुर्दिक्कुक्षिभिक्षुक । श्वेव व्यर्थमनर्थाय मैवं विहर हे जगत्

citta cāraṇa cārvāka caturdikkukṣibhikṣuka | śveva vyarthamanarthāya maivaṃ vihara he jagat

अहं चिद्वदिति व्यर्थमसत्या तव वासना । अत्यन्तभिन्नयोरैक्यं नास्ति चिन्मनसोः शठ

ahaṃ cidvaditi vyarthamasatyā tava vāsanā | atyantabhinnayoraikyaṃ nāsti cinmanasoḥ śaṭha

जीवाम्येवाहमित्येषा तवाहंकारदुर्मतिः । मिथ्यैव जाता दुःखाय न सत्या सत्यवर्जिता

jīvāmyevāhamityeṣā tavāhaṃkāradurmatiḥ | mithyaiva jātā duḥkhāya na satyā satyavarjitā

अहंकारोदये सोऽस्मीत्येतां संरब्धतां त्यज । न किंचिदपि मूर्ख त्वं किं व्यर्थं तरलायसे

ahaṃkārodaye so'smītyetāṃ saṃrabdhatāṃ tyaja | na kiṃcidapi mūrkha tvaṃ kiṃ vyarthaṃ taralāyase

5.82.30

संविच्चित्त्वमनाद्यन्तं संविदोऽन्यन्न विद्यते । देहेस्मिंस्तन्महामूर्ख किं त्वं स्याश्चित्तनामकम्

saṃviccittvamanādyantaṃ saṃvido'nyanna vidyate | dehesmiṃstanmahāmūrkha kiṃ tvaṃ syāścittanāmakam

विषपर्यवसानेयं रसायनवदुत्थिता । भोक्तताकर्तृताशङ्का बत चित्त मुधैव हि

viṣaparyavasāneyaṃ rasāyanavadutthitā | bhoktatākartṛtāśaṅkā bata citta mudhaiva hi

मोपहासपदं गच्छ मूर्खेन्द्रियगणाश्रयम् । न कर्ता त्वं न भोक्ता त्वं जडोऽस्यन्येन बोध्यसे

mopahāsapadaṃ gaccha mūrkhendriyagaṇāśrayam | na kartā tvaṃ na bhoktā tvaṃ jaḍo'syanyena bodhyase

कस्त्वं भवसि भोगानां के वा भोगा भवन्ति ते । जडस्यात्मैव ते नास्ति बन्धुमित्रादि तत्कुतः

kastvaṃ bhavasi bhogānāṃ ke vā bhogā bhavanti te | jaḍasyātmaiva te nāsti bandhumitrādi tatkutaḥ

यज्जडं तद्धि नास्त्वेव सदेवासत्तयान्वितम् । ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वमन्यत्वानामसंभवात्

yajjaḍaṃ taddhi nāstveva sadevāsattayānvitam | jñatvakartṛtvabhoktṛtvamanyatvānāmasaṃbhavāt

प्रत्यक्चेतनरूपश्चेत्त्वं तदात्मैव ते वपुः । भावाभावमयी चित्तसत्ता ते केव दुःखदा

pratyakcetanarūpaścettvaṃ tadātmaiva te vapuḥ | bhāvābhāvamayī cittasattā te keva duḥkhadā

यथा कर्तृत्वभोक्तृत्वे मिथ्यैवाधिगते त्वया । मया ते हि प्रमार्ज्येते शृणु युक्त्या कथं शनैः

yathā kartṛtvabhoktṛtve mithyaivādhigate tvayā | mayā te hi pramārjyete śṛṇu yuktyā kathaṃ śanaiḥ

स्वयं तावद्भवानेष जडो नास्त्यत्र संशयः । जडस्य कीदृक्कर्तृत्वं नृत्यन्तीह कथं शिलाः

svayaṃ tāvadbhavāneṣa jaḍo nāstyatra saṃśayaḥ | jaḍasya kīdṛkkartṛtvaṃ nṛtyantīha kathaṃ śilāḥ

उपजीव चिरं तस्माच्छुद्धं तद्भागमैश्वरम् । जीवसीच्छसि हंसि त्वं वृथा यासि विवल्गसि

upajīva ciraṃ tasmācchuddhaṃ tadbhāgamaiśvaram | jīvasīcchasi haṃsi tvaṃ vṛthā yāsi vivalgasi

क्रियते यत्तु यच्छक्त्या तत्तेनैव कृतं भवेत् । लुनाति दात्रं पुंशक्त्या लावकः प्रोच्यते पुमान

kriyate yattu yacchaktyā tattenaiva kṛtaṃ bhavet | lunāti dātraṃ puṃśaktyā lāvakaḥ procyate pumāna

5.82.40

हन्यते यस्तु यच्छक्त्या स तेनैव हतो भवेत् । निहन्ति खड्गः पुंशक्त्या हन्तैव प्रोच्यते पुमान्

hanyate yastu yacchaktyā sa tenaiva hato bhavet | nihanti khaḍgaḥ puṃśaktyā hantaiva procyate pumān

पीयते यस्तु यच्छक्त्या पीतं तेनैव तद्भवेत् । पात्रेण पीयते पानं पाता यस्तूच्यते नरः

pīyate yastu yacchaktyā pītaṃ tenaiva tadbhavet | pātreṇa pīyate pānaṃ pātā yastūcyate naraḥ

प्रकृत्येवासि सुजडः समस्तज्ञेन बोध्यसे । तेनात्मैवात्मनात्मानं चिनोतीदं हि नो भवत्

prakṛtyevāsi sujaḍaḥ samastajñena bodhyase | tenātmaivātmanātmānaṃ cinotīdaṃ hi no bhavat

अनारतं बोधयति त्वामात्मा परमेश्वरः । बोधनीया बुधैर्मूढाः किलावृत्तिशतैरपि

anārataṃ bodhayati tvāmātmā parameśvaraḥ | bodhanīyā budhairmūḍhāḥ kilāvṛttiśatairapi

आत्मसत्तैव बोधैकरूपिणी स्फुरतीह हि । तयैव चित्तशब्दार्थावङ्गीकृत्य त्वया स्थितम्

ātmasattaiva bodhaikarūpiṇī sphuratīha hi | tayaiva cittaśabdārthāvaṅgīkṛtya tvayā sthitam

एवं चित्त त्वमज्ञानादात्मशक्तेरुपागतम् । ज्ञाने त्वया विगलितं तीव्रे हिममिवातपे

evaṃ citta tvamajñānādātmaśakterupāgatam | jñāne tvayā vigalitaṃ tīvre himamivātape

तस्यामृतं त्वं मूढं त्वं नासि त्वं परमार्थतः । तदेवाहमिति व्यर्थमतो मास्त्वसुखाय ते

tasyāmṛtaṃ tvaṃ mūḍhaṃ tvaṃ nāsi tvaṃ paramārthataḥ | tadevāhamiti vyarthamato māstvasukhāya te

असत्या चित्तकलना इन्द्रजाललता इव । विज्ञानमात्रमेवेह ब्राह्ममङ्गं विजृम्भितम्

asatyā cittakalanā indrajālalatā iva | vijñānamātrameveha brāhmamaṅgaṃ vijṛmbhitam

नरामरजगद्रूपैर्ब्राह्मी शक्तिरुदेत्यलम् । सामुद्रकणकल्लोलजालैर्वैलेव वल्गति

narāmarajagadrūpairbrāhmī śaktirudetyalam | sāmudrakaṇakallolajālairvaileva valgati

चिन्मयश्चेद्भवेर्मूढ तत्तस्मात्परमात्पदात् । नित्यमव्यतिरिक्तं त्वं किमन्यत्परिशोचसि

cinmayaścedbhavermūḍha tattasmātparamātpadāt | nityamavyatiriktaṃ tvaṃ kimanyatpariśocasi

5.82.50

सर्वगं सर्वभावस्थं सर्वरूपं हि तत्पदम् । तत्प्राप्तौ सर्वमेवाज्ञ प्राप्तं भवति सर्वदा

sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvarūpaṃ hi tatpadam | tatprāptau sarvamevājña prāptaṃ bhavati sarvadā

न त्वमस्ति न देहोस्तिब्रह्मास्तीह महत्स्फुरत् । अहंत्वमिति निःस्पन्दे स्फुरत्यार्तिहि कस्य का

na tvamasti na dehostibrahmāstīha mahatsphurat | ahaṃtvamiti niḥspande sphuratyārtihi kasya kā

आत्मा चेत्त्वं तदात्मैव सर्वगोऽस्तीह नेतरः । आत्मनोऽन्यज्जडत्वं चेत्तत्त्वं नास्त्यस्ति तद्वपुः

ātmā cettvaṃ tadātmaiva sarvago'stīha netaraḥ | ātmano'nyajjaḍatvaṃ cettattvaṃ nāstyasti tadvapuḥ

आत्मैव सर्वं त्रिजगत्तदन्यत्तु न किंचन । तत्त्वं किंचित्त्वमात्मान्यद्यदि तत्त्वं न किंचन

ātmaiva sarvaṃ trijagattadanyattu na kiṃcana | tattvaṃ kiṃcittvamātmānyadyadi tattvaṃ na kiṃcana

अहं त्विदमहं तन्म इति व्यर्थं किमीहसे । असद्वपुः किं स्फुरति शशशृङ्गेण को हतः

ahaṃ tvidamahaṃ tanma iti vyarthaṃ kimīhase | asadvapuḥ kiṃ sphurati śaśaśṛṅgeṇa ko hataḥ

तृतीया कलना नास्ति चिज्जडांशेतरा शठ । छायातपनयोर्मध्ये तृतीयेवानुरञ्जना

tṛtīyā kalanā nāsti cijjaḍāṃśetarā śaṭha | chāyātapanayormadhye tṛtīyevānurañjanā

सत्यावलोकनाज्जाते चित्तजाड्यदृशोः क्षये । संपद्यते यत्तु तज्जं स्वसंवेदनमात्रकम्

satyāvalokanājjāte cittajāḍyadṛśoḥ kṣaye | saṃpadyate yattu tajjaṃ svasaṃvedanamātrakam

तेन मूढ न कर्तृत्वं न भोक्तृत्वं तवापि हि । । तदेवासि परं ब्रह्म त्यज मौर्ख्यं भवात्मवान्

tena mūḍha na kartṛtvaṃ na bhoktṛtvaṃ tavāpi hi | | tadevāsi paraṃ brahma tyaja maurkhyaṃ bhavātmavān

केवलं ज्ञत्वविषयमुपदेशार्थसिद्धये । त्वया करणभूतेन करोत्यात्मेति कथ्यते

kevalaṃ jñatvaviṣayamupadeśārthasiddhaye | tvayā karaṇabhūtena karotyātmeti kathyate

असत्स्वरूपं करणं जडं निरवलम्बनम् । निःस्पन्दनं न स्यन्देत कर्तृसंबोधनं विना

asatsvarūpaṃ karaṇaṃ jaḍaṃ niravalambanam | niḥspandanaṃ na syandeta kartṛsaṃbodhanaṃ vinā

5.82.60

अकर्तुः करणस्यास्य शक्तिः काचिन्न विद्यते । दात्रस्य लावकाभावे कर्तुं किमिव शक्तता

akartuḥ karaṇasyāsya śaktiḥ kācinna vidyate | dātrasya lāvakābhāve kartuṃ kimiva śaktatā

खड्गप्रहारविच्छेदक्रियायां पुंसि शक्तता । न खड्गे सुजडे चित्त सर्वाङ्गेष्वपि शक्तता

khaḍgaprahāravicchedakriyāyāṃ puṃsi śaktatā | na khaḍge sujaḍe citta sarvāṅgeṣvapi śaktatā

तस्मान्नासि सखे कर्तृ मा व्यर्थं दुःखभाग्भव । परार्थं क्लेशिता मूर्ख प्राकृतेषु न शोभते

tasmānnāsi sakhe kartṛ mā vyarthaṃ duḥkhabhāgbhava | parārthaṃ kleśitā mūrkha prākṛteṣu na śobhate

ईश्वरो नेदृशः शोच्यो यस्त्वया सदृशो भवेत् । न च तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन

īśvaro nedṛśaḥ śocyo yastvayā sadṛśo bhavet | na ca tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana

गर्वात्तूपकरोम्येनमिति केवलमल्पधीः । क्लिश्यते वसतां त्वर्थो न किंचिदुपयुज्यते

garvāttūpakaromyenamiti kevalamalpadhīḥ | kliśyate vasatāṃ tvartho na kiṃcidupayujyate

कर्तुर्भोगेश्वरस्यैवमर्थे चेदनुवर्तसे । तदस्य काचिन्नेच्छेह तृप्तत्वात्सर्वदैव हि

karturbhogeśvarasyaivamarthe cedanuvartase | tadasya kācinneccheha tṛptatvātsarvadaiva hi

अकृत्रिमावभासेन सर्वगेन चिदात्मना । एकेनैवेदमापूर्णं कल्पनैवास्ति नेतरा

akṛtrimāvabhāsena sarvagena cidātmanā | ekenaivedamāpūrṇaṃ kalpanaivāsti netarā

एकानेकावभासेन समस्तेन तदात्मना । आत्मन्येवान्तरात्मान्तः क्रियते किं किमिष्यते

ekānekāvabhāsena samastena tadātmanā | ātmanyevāntarātmāntaḥ kriyate kiṃ kimiṣyate

त्वादृशस्य तु दृष्ट्यैव क्षुब्धता जयते मुधा । आलोक्य राजमहिषीं यूनो मदमयीं तथा

tvādṛśasya tu dṛṣṭyaiva kṣubdhatā jayate mudhā | ālokya rājamahiṣīṃ yūno madamayīṃ tathā

आत्मना सह संबद्धे चेतः कर्त्रसि सुन्दर । किंतु नास्यासि संबन्धि कुसुमस्य यथा फलम्

ātmanā saha saṃbaddhe cetaḥ kartrasi sundara | kiṃtu nāsyāsi saṃbandhi kusumasya yathā phalam

5.82.70

द्वितीयेन समं यैषा तत्तावद्भवनैकता । सा संबन्धगतिः प्रोक्ता प्राग्द्वित्वादधुनैकता

dvitīyena samaṃ yaiṣā tattāvadbhavanaikatā | sā saṃbandhagatiḥ proktā prāgdvitvādadhunaikatā

नानाप्रकाररचना नानारूपक्रियोन्मुखी । सुखदुःखदशाऽहेतुर्भवान्नैकविधास्मृता

nānāprakāraracanā nānārūpakriyonmukhī | sukhaduḥkhadaśā'heturbhavānnaikavidhāsmṛtā

संबन्धः समयोर्दृष्टस्तथाऽर्धसमयोरपि । न विलक्षणयोश्चान्यस्तस्मिन्सति जगत्त्रये

saṃbandhaḥ samayordṛṣṭastathā'rdhasamayorapi | na vilakṣaṇayoścānyastasminsati jagattraye

द्रव्यान्तरगुणा द्रव्याण्याश्रयन्ति बहून्यलम् । संविदश्च्यवनं दुःखं संविदो मा च्युतो भव

dravyāntaraguṇā dravyāṇyāśrayanti bahūnyalam | saṃvidaścyavanaṃ duḥkhaṃ saṃvido mā cyuto bhava

एतावतैकध्यानेन नित्यध्यानोऽथवात्मदृक् । अभावे दुःखदस्यान्तर्दृशा दृश्यस्य वस्तुनः

etāvataikadhyānena nityadhyāno'thavātmadṛk | abhāve duḥkhadasyāntardṛśā dṛśyasya vastunaḥ

संकल्पोन्मुखतां विद्धि दुःखदां संविदश्च्युतिम् । जडेषूपलभूतेषु मनोदेहेन्द्रियादिषु

saṃkalponmukhatāṃ viddhi duḥkhadāṃ saṃvidaścyutim | jaḍeṣūpalabhūteṣu manodehendriyādiṣu

कीदृशी कर्तृता चित्त पुष्पं व्योम्नि कथं भवेत् । निरस्तकलना पङ्के मननध्वंसरूपिणि

kīdṛśī kartṛtā citta puṣpaṃ vyomni kathaṃ bhavet | nirastakalanā paṅke mananadhvaṃsarūpiṇi

न चैवात्मनि कर्तृत्वं संभवत्यम्बराङ्गवत् । अयं केवलमात्मैव नानानानातयात्मनि

na caivātmani kartṛtvaṃ saṃbhavatyambarāṅgavat | ayaṃ kevalamātmaiva nānānānātayātmani

स्फुरत्यब्धिरिवाम्भोभिः फेनबुद्बुदवीचिभिः । आभासमात्रे सर्वस्मिन्स्फुरत्यस्मिंश्चिदात्मनि

sphuratyabdhirivāmbhobhiḥ phenabudbudavīcibhiḥ | ābhāsamātre sarvasminsphuratyasmiṃścidātmani

द्वितीया नास्ति कलना तप्ताङ्गार इवाम्बुधौ । कलनारहिते देवे देहे मनसि वा जडे

dvitīyā nāsti kalanā taptāṅgāra ivāmbudhau | kalanārahite deve dehe manasi vā jaḍe

5.82.80

संवित्संवेद्यनिर्मुक्ता सारं सुन्दर नेतरत् । इदमन्यदिदं नान्यच्छुभं वाऽशुभमेव च

saṃvitsaṃvedyanirmuktā sāraṃ sundara netarat | idamanyadidaṃ nānyacchubhaṃ vā'śubhameva ca

इत्यसत्कल्पना नास्ति यथा नभसि काननम् । संवेद्यरहितं संविन्मात्रमेवेदमाततम् । तत्रायमहमन्योऽयमित्यसत्कलना कथम्

ityasatkalpanā nāsti yathā nabhasi kānanam | saṃvedyarahitaṃ saṃvinmātramevedamātatam | tatrāyamahamanyo'yamityasatkalanā katham

अनादिमति नीरूपे सर्वगे विततात्मनि । आरोपयेत्कः कलनामृग्वेदं व्योम्नि को लिखेत्

anādimati nīrūpe sarvage vitatātmani | āropayetkaḥ kalanāmṛgvedaṃ vyomni ko likhet

नित्योदिते सकलवस्तुपदार्थसारे संवित्स्थिते भरितनिर्भरभूरिदिक्कम् । आत्मन्यसत्यमिव साधु गतेऽमलत्वात् क्षीणौ सुखासुखलवौ मम वै स मोहः

nityodite sakalavastupadārthasāre saṃvitsthite bharitanirbharabhūridikkam | ātmanyasatyamiva sādhu gate'malatvāt kṣīṇau sukhāsukhalavau mama vai sa mohaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे इन्द्रियानुशासनयोगोपदेशो नाम द्व्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe indriyānuśāsanayogopadeśo nāma dvyaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८३

त्र्यशीतितमः सर्गः

tryaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भूयो मुनिवरो धीरो धिया धवलमेधया । स्वमिन्द्रियगणं गुप्तो बोधयामास साध्विदम्

śrīvasiṣṭha uvāca | bhūyo munivaro dhīro dhiyā dhavalamedhayā | svamindriyagaṇaṃ gupto bodhayāmāsa sādhvidam

तच्चेन्द्रियगणस्यार्थे श्रृणु वक्ष्यामि ते स्फुटम् । श्रुत्वा तद्भावनामेत्य परां निर्दुःखतां व्रज

taccendriyagaṇasyārthe śrṛṇu vakṣyāmi te sphuṭam | śrutvā tadbhāvanāmetya parāṃ nirduḥkhatāṃ vraja

भवतामात्मसत्तैषा दुःखायैवान्तदायिनी । असत्यामात्मनः सत्तां तद्भवन्तस्त्यजन्त्विति

bhavatāmātmasattaiṣā duḥkhāyaivāntadāyinī | asatyāmātmanaḥ sattāṃ tadbhavantastyajantviti

मदीयेनोपदेशेन सत्तैषा भवतां क्षयम् । गतैवेति स्फुटं मन्ये यूयं ह्यज्ञानसंभवाः

madīyenopadeśena sattaiṣā bhavatāṃ kṣayam | gataiveti sphuṭaṃ manye yūyaṃ hyajñānasaṃbhavāḥ

स्वसत्ता स्फुटतां याति दुःखाय तव चित्तक । तप्तकाञ्चनरुल्लासो दाहायैव स्वपार्श्वयोः

svasattā sphuṭatāṃ yāti duḥkhāya tava cittaka | taptakāñcanarullāso dāhāyaiva svapārśvayoḥ

पश्य त्वयि सति भ्रान्तजलकल्लोलसंकुलाः । विशन्ति कालजलधिं संसारसरितां गणाः

paśya tvayi sati bhrāntajalakallolasaṃkulāḥ | viśanti kālajaladhiṃ saṃsārasaritāṃ gaṇāḥ

पतन्त्यहमहमिकाविहितान्योन्यचिन्तिताः । कुतोऽपि दुःखावलयो धारा आसारगा इव

patantyahamahamikāvihitānyonyacintitāḥ | kuto'pi duḥkhāvalayo dhārā āsāragā iva

परिस्फुरत्यपर्यन्ता हृदयोन्मूलनोद्यता । आक्रन्दकारिणी क्रूरा भावाभावविषूचिका

parisphuratyaparyantā hṛdayonmūlanodyatā | ākrandakāriṇī krūrā bhāvābhāvaviṣūcikā

कासश्वासरणद्भृङ्गा कलेवरजरद्द्रुमे । विकसत्यमलोद्योता जरामरणमञ्जरी

kāsaśvāsaraṇadbhṛṅgā kalevarajaraddrume | vikasatyamalodyotā jarāmaraṇamañjarī

कल्लोलव्यालवलिते शरीरश्वभ्रकोटरे । घननीहारखे स्वान्तश्चिन्ताचपलमर्कटी

kallolavyālavalite śarīraśvabhrakoṭare | ghananīhārakhe svāntaścintācapalamarkaṭī

लोभनाट्यारटत्पक्षी तीक्ष्णया द्वन्द्वतुण्डया । कायजीर्णद्रुमादस्माद्गुणखण्डं निकृन्तति

lobhanāṭyāraṭatpakṣī tīkṣṇayā dvandvatuṇḍayā | kāyajīrṇadrumādasmādguṇakhaṇḍaṃ nikṛntati

हृदयावकरं कीर्णमितश्चेतश्च कर्कशः । अपवित्रो दुराचारः कुरुते कामकुक्कुटः

hṛdayāvakaraṃ kīrṇamitaścetaśca karkaśaḥ | apavitro durācāraḥ kurute kāmakukkuṭaḥ

महत्यां मोहयामिन्यामुल्बणोऽज्ञानकौशिकः । श्मशान इव वेतालः परिवल्गति हृद्द्रुमे

mahatyāṃ mohayāminyāmulbaṇo'jñānakauśikaḥ | śmaśāna iva vetālaḥ parivalgati hṛddrume

एताश्चान्याश्च बह्व्योऽपि त्वयीन्द्रियगणे सति । पिशाच्य इव शर्वर्यां प्रवल्गन्त्यशुभश्रियः

etāścānyāśca bahvyo'pi tvayīndriyagaṇe sati | piśācya iva śarvaryāṃ pravalgantyaśubhaśriyaḥ

त्वयि त्वसति हे साधो सर्वा एव शुभश्रियः । प्रभात इव पद्मिन्यः सालोकं विलसन्त्यलम्

tvayi tvasati he sādho sarvā eva śubhaśriyaḥ | prabhāta iva padminyaḥ sālokaṃ vilasantyalam

प्रशान्तमोहमिहिकं राजते हृदयाम्बरम् । निर्मलालोकवलितं नीरजस्कतरान्तरम्

praśāntamohamihikaṃ rājate hṛdayāmbaram | nirmalālokavalitaṃ nīrajaskatarāntaram

अशङ्कितनभःकोशपतिताकुलपूरवत् । नापतन्ति विकल्पौघाश्चिरं वैकल्यकारिणः

aśaṅkitanabhaḥkośapatitākulapūravat | nāpatanti vikalpaughāściraṃ vaikalyakāriṇaḥ

सर्वस्याह्लादनी शान्ता मैत्री परमपावनी । अभ्युदेति हृदो हृद्या सुतरोरिव मञ्जरी

sarvasyāhlādanī śāntā maitrī paramapāvanī | abhyudeti hṛdo hṛdyā sutaroriva mañjarī

अन्तश्छिद्रवती जाड्ययुक्तायुक्तगुणा स्वयम् । चिन्ता शोषमुपायाति हिमदग्धेव पद्मिनी

antaśchidravatī jāḍyayuktāyuktaguṇā svayam | cintā śoṣamupāyāti himadagdheva padminī

आलोकः स्फुटतामन्तरायात्यज्ञानसंक्षये । प्रशाम्यत्यम्बुदे व्योम्नि शरदीवार्कमण्डलम्

ālokaḥ sphuṭatāmantarāyātyajñānasaṃkṣaye | praśāmyatyambude vyomni śaradīvārkamaṇḍalam

प्रसन्नं स्फारगाम्भीर्यमक्षुब्धमपराहतम् । हृदयं समतामेति शान्तवात इवार्णवः

prasannaṃ sphāragāmbhīryamakṣubdhamaparāhatam | hṛdayaṃ samatāmeti śāntavāta ivārṇavaḥ

अमृतापूरपूर्णेन नित्यानन्दमयेन च । स्थीयते पुरुषेणान्तः शीतेन शशिना यथा

amṛtāpūrapūrṇena nityānandamayena ca | sthīyate puruṣeṇāntaḥ śītena śaśinā yathā

संविदः स्फुटतामन्तरायान्त्यज्ञानसंक्षये । संविदंशैकविश्रान्तं समग्रं सचराचरम्

saṃvidaḥ sphuṭatāmantarāyāntyajñānasaṃkṣaye | saṃvidaṃśaikaviśrāntaṃ samagraṃ sacarācaram

भाव्यते भरिताकारं वपुरानन्दमन्थरम् । न भवत्यसुसङ्गानामाशापाशविधायिनाम्

bhāvyate bharitākāraṃ vapurānandamantharam | na bhavatyasusaṅgānāmāśāpāśavidhāyinām

दग्धानामिव पर्णानां रसानां पुनरागतिः । । पुंसां क्षपितसंसारजराजन्ममहाध्वनाम्

dagdhānāmiva parṇānāṃ rasānāṃ punarāgatiḥ | | puṃsāṃ kṣapitasaṃsārajarājanmamahādhvanām

अपुनर्भ्रमणायात्मद्रुमे विश्रम्यते चिरम् । एवंप्रायास्तथान्याश्च भवन्ति गुणसंपदः

apunarbhramaṇāyātmadrume viśramyate ciram | evaṃprāyāstathānyāśca bhavanti guṇasaṃpadaḥ

असति त्वयि सर्वाशिन्सर्वाशाक्षयसंक्षये । पक्षयोरेतयोश्चित्तसत्तासत्तास्वरूपयोः

asati tvayi sarvāśinsarvāśākṣayasaṃkṣaye | pakṣayoretayościttasattāsattāsvarūpayoḥ

येनैव पश्यसि श्रेयस्तमेवाङ्गीकुरु क्षणम् । स्वात्मभावस्तव सुखं मन्ये मानवतां वर

yenaiva paśyasi śreyastamevāṅgīkuru kṣaṇam | svātmabhāvastava sukhaṃ manye mānavatāṃ vara

तमेव भावयाभावं सुखत्यागो हि मूढता । यदि त्वस्ति भवेत्सत्यमन्तर्भावितचेतनम्

tameva bhāvayābhāvaṃ sukhatyāgo hi mūḍhatā | yadi tvasti bhavetsatyamantarbhāvitacetanam

जीवतस्तत्तवात्यन्तमभावं क इवेच्छति । किंतु नास्त्यसि सत्येन वदामि तव सुन्दर

jīvatastattavātyantamabhāvaṃ ka ivecchati | kiṃtu nāstyasi satyena vadāmi tava sundara

तेन मिथ्यैव जीवामीत्याशया मा सुखी भव । पूर्वमेवासि नास्त्येव यावद्भ्रान्त्या त्वदस्तिता

tena mithyaiva jīvāmītyāśayā mā sukhī bhava | pūrvamevāsi nāstyeva yāvadbhrāntyā tvadastitā

सैवेदानीं विचारेण भृशं क्षयमुपागता । एतावदेव ते रूपं साधो यदविचारणम्

saivedānīṃ vicāreṇa bhṛśaṃ kṣayamupāgatā | etāvadeva te rūpaṃ sādho yadavicāraṇam

विचारे विहिते सम्यक्समरूपं समं स्थितम् । अविचारात्प्रजातं त्वमनालोकात्तमो यथा

vicāre vihite samyaksamarūpaṃ samaṃ sthitam | avicārātprajātaṃ tvamanālokāttamo yathā

विचारेणोपशान्तं त्वमालोकेन तमो यथा । एतावन्तं सखे कालं बभूवाल्पविवेकिता

vicāreṇopaśāntaṃ tvamālokena tamo yathā | etāvantaṃ sakhe kālaṃ babhūvālpavivekitā

तवानेनाभिपीनत्वमभूद्दुःखैककारणम् । मोहसंकल्पमात्रेण बालवेतालवद्भवेत्

tavānenābhipīnatvamabhūdduḥkhaikakāraṇam | mohasaṃkalpamātreṇa bālavetālavadbhavet

द्वन्द्वं चाद्यन्तसंकल्पक्षीणं क्षयि भव स्थितम् । इदानीमुदितं नित्यं स्वप्राग्रूपे क्षयं गते

dvandvaṃ cādyantasaṃkalpakṣīṇaṃ kṣayi bhava sthitam | idānīmuditaṃ nityaṃ svaprāgrūpe kṣayaṃ gate

विवेकस्य प्रसादेन विवेकाय नमो नमः । बहुधापि प्रबुद्धस्त्वं चित्तकाप्यनुबोधितः

vivekasya prasādena vivekāya namo namaḥ | bahudhāpi prabuddhastvaṃ cittakāpyanubodhitaḥ

चित्ततायां प्रनष्टायां स्थितस्त्वं परमेश्वरः । प्राक्स्वरूपविलासस्ते श्रेयसे स्थितिमागतः

cittatāyāṃ pranaṣṭāyāṃ sthitastvaṃ parameśvaraḥ | prāksvarūpavilāsaste śreyase sthitimāgataḥ

समस्तवासनोन्मुक्तः संप्रत्यसि महेश्वरः । यस्याविवेकादुत्पत्तिः स विवेकाद्विनश्यति

samastavāsanonmuktaḥ saṃpratyasi maheśvaraḥ | yasyāvivekādutpattiḥ sa vivekādvinaśyati

प्रकाशेन प्रयात्यन्तमनालोकोऽभवत्तमः । अनिच्छतोऽपि ते साधो विचारे स्थितिमागते

prakāśena prayātyantamanāloko'bhavattamaḥ | anicchato'pi te sādho vicāre sthitimāgate

सर्वतोऽयमुपायातो विनाशः सुखसिद्धये । तस्मान्नास्त्यसि निर्णीतमिति सिद्धान्तयुक्तिभिः

sarvato'yamupāyāto vināśaḥ sukhasiddhaye | tasmānnāstyasi nirṇītamiti siddhāntayuktibhiḥ

चित्तेन्द्रियेश्वर स्वस्ति भवते त्वन्तमागतः । नित्यं पूर्वमभूताय नास्तिरूपाय संप्रति

cittendriyeśvara svasti bhavate tvantamāgataḥ | nityaṃ pūrvamabhūtāya nāstirūpāya saṃprati

भविष्यते च नोदर्कं स्वमनः स्वस्ति तेऽस्त्विति । परिनिर्वामिशान्तोऽस्मि दिष्ट्यास्मि विगतज्वरः

bhaviṣyate ca nodarkaṃ svamanaḥ svasti te'stviti | parinirvāmiśānto'smi diṣṭyāsmi vigatajvaraḥ

स्वात्मन्येवावतिष्ठेऽहं तुर्यरूपपदे स्थितः । अतो नास्त्येव नास्त्येव संसारे चित्तमस्थिति

svātmanyevāvatiṣṭhe'haṃ turyarūpapade sthitaḥ | ato nāstyeva nāstyeva saṃsāre cittamasthiti

आत्मा त्वस्त्वेव चास्त्वेव यस्मादन्यत्र विद्यते । अयमात्माहमेवासौ नास्त्यन्यन्मदृते क्वचित्

ātmā tvastveva cāstveva yasmādanyatra vidyate | ayamātmāhamevāsau nāstyanyanmadṛte kvacit

स्फुरच्चिदेव बोधात्मा सर्वत्राहं स्थितः सदा । अयमात्मेति कलना मन्ये नो निर्मलान्तरे

sphuraccideva bodhātmā sarvatrāhaṃ sthitaḥ sadā | ayamātmeti kalanā manye no nirmalāntare

प्रतियोगिव्यवच्छेदकलनैकस्य वै कुतः । अहं तेनायमात्मेति कलनामनुदाहरन् । मौनी स्वात्मनि तिष्ठामि तरङ्ग इव वारिणि

pratiyogivyavacchedakalanaikasya vai kutaḥ | ahaṃ tenāyamātmeti kalanāmanudāharan | maunī svātmani tiṣṭhāmi taraṅga iva vāriṇi

संशान्तवासनमनाश्रितचेतनांश- मप्राणसंचरणमस्तमितांशदोषम् । संवेद्यवर्जितमुपेत्य सुसंविदंशं शाम्यामि मौनमहमेव निरीहमन्तः

saṃśāntavāsanamanāśritacetanāṃśa- maprāṇasaṃcaraṇamastamitāṃśadoṣam | saṃvedyavarjitamupetya susaṃvidaṃśaṃ śāmyāmi maunamahameva nirīhamantaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे चित्तासत्ताविचारयोगोपदेशो नाम त्र्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittāsattāvicārayogopadeśo nāma tryaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८४

चतुरशीतितमः सर्गः

caturaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति निर्णीय स मुनिर्वीतहव्यो विवासनः । आसीत्समाधावचलो विन्ध्यकन्दरकोटरे

śrīvasiṣṭha uvāca | iti nirṇīya sa munirvītahavyo vivāsanaḥ | āsītsamādhāvacalo vindhyakandarakoṭare

अपरिस्पन्दिताशेषसंविदानन्दसुन्दरः । बभावस्तंगतमनाः स्तिमिताम्भोधिशोभनः

aparispanditāśeṣasaṃvidānandasundaraḥ | babhāvastaṃgatamanāḥ stimitāmbhodhiśobhanaḥ

अन्तरेव शशामास्य क्रमेण प्राणसंततिः । ज्वालाजालपरिस्पन्दो दग्धेन्धन इवानलः

antareva śaśāmāsya krameṇa prāṇasaṃtatiḥ | jvālājālaparispando dagdhendhana ivānalaḥ

अनन्तर्निष्ठतां याते बाह्यार्थे चाप्यसंस्थिते । शेषेऽन्तर्लब्धसंस्थाने तस्यास्फुरितपक्ष्मणी

anantarniṣṭhatāṃ yāte bāhyārthe cāpyasaṃsthite | śeṣe'ntarlabdhasaṃsthāne tasyāsphuritapakṣmaṇī

घ्राणप्रान्तगताल्पाल्पसमालोके इवेक्षणे । अर्धकुड्मलितैः पद्मैः श्रियमाययतुः समाम्

ghrāṇaprāntagatālpālpasamāloke ivekṣaṇe | ardhakuḍmalitaiḥ padmaiḥ śriyamāyayatuḥ samām

समकायशिरोग्रीवस्थानकः स महामतिः । आसीच्छैलादिवोत्कीर्णश्चित्रार्पित इवाथवा

samakāyaśirogrīvasthānakaḥ sa mahāmatiḥ | āsīcchailādivotkīrṇaścitrārpita ivāthavā

तथाभितिष्ठतस्तस्य संवत्सरशतत्रयम् । कोटरे विन्ध्यकच्छस्य ययावर्धमुहूर्तवत्

tathābhitiṣṭhatastasya saṃvatsaraśatatrayam | koṭare vindhyakacchasya yayāvardhamuhūrtavat

एतावन्तमसौ कालं नाबुद्ध्यत किलात्मवान् । जीवन्मुक्ततया ध्यानी न च तत्याज तां तनुम्

etāvantamasau kālaṃ nābuddhyata kilātmavān | jīvanmuktatayā dhyānī na ca tatyāja tāṃ tanum

तावत्कालं स सुभगो न प्राबुध्यत योगवित् । उदारैरम्बुदारावैरासारभरघर्घरैः

tāvatkālaṃ sa subhago na prābudhyata yogavit | udārairambudārāvairāsārabharaghargharaiḥ

पर्यन्तमण्डलाधीशमृगयानतबृंहितैः । पक्षिवानरनिर्ह्रादैर्मातङ्गास्फोटनिःस्वनैः

paryantamaṇḍalādhīśamṛgayānatabṛṃhitaiḥ | pakṣivānaranirhrādairmātaṅgāsphoṭaniḥsvanaiḥ

सिंहसंरम्भरटितैर्निर्झरारावसीत्कृतैः । विषमाशनिसंपातैर्जनकोलाहलैर्घनैः

siṃhasaṃrambharaṭitairnirjharārāvasītkṛtaiḥ | viṣamāśanisaṃpātairjanakolāhalairghanaiḥ

प्रमत्तशरभास्फोटैर्भूकम्पतटघट्टनैः । वनदाहधमध्वानैर्जलौघाहतिवल्गनैः

pramattaśarabhāsphoṭairbhūkampataṭaghaṭṭanaiḥ | vanadāhadhamadhvānairjalaughāhativalganaiḥ

महोपलतटाघातैर्धरणीतलमृज्जलैः । जलौघान्दोलनायातैस्तापैरनलकर्कशैः

mahopalataṭāghātairdharaṇītalamṛjjalaiḥ | jalaughāndolanāyātaistāpairanalakarkaśaiḥ

केवलं वहति स्वैरं काले गलितकारणम् । परियान्तीषु वर्षासु लहरीष्विव वारिणि

kevalaṃ vahati svairaṃ kāle galitakāraṇam | pariyāntīṣu varṣāsu laharīṣviva vāriṇi

स्वल्पेनैव हि कालेन तस्मिन्पर्वतकन्दरे । प्रावृडोघविनुन्नेन पङ्केनोर्वीतले कृतः

svalpenaiva hi kālena tasminparvatakandare | prāvṛḍoghavinunnena paṅkenorvītale kṛtaḥ

तत्रासाववसद्भूमौकोटरे संकटोदरे । पङ्कसंपीडितस्कन्धः पर्वतेषु शिला यथा

tatrāsāvavasadbhūmaukoṭare saṃkaṭodare | paṅkasaṃpīḍitaskandhaḥ parvateṣu śilā yathā

शतत्रये स वर्षाणामथ याते स्वयंप्रभुः । व्यबुध्यतात्मरूपात्मा धराकोटरपीडितः

śatatraye sa varṣāṇāmatha yāte svayaṃprabhuḥ | vyabudhyatātmarūpātmā dharākoṭarapīḍitaḥ

संविदेवास्य तं देहं जग्राहोर्वीनिपीडितम् । तनुः प्राणमयस्पन्दः प्राणसंसरणं विना

saṃvidevāsya taṃ dehaṃ jagrāhorvīnipīḍitam | tanuḥ prāṇamayaspandaḥ prāṇasaṃsaraṇaṃ vinā

उत्पत्तिप्रौढिमासाद्य कलना हृदयान्तरे । स्वमनोरूपिणी तस्य हृद्येवानुबभूव सा

utpattiprauḍhimāsādya kalanā hṛdayāntare | svamanorūpiṇī tasya hṛdyevānubabhūva sā

कैलासकानने कान्ते कदम्बस्य तरोस्तले । मुनित्वं शतमब्दानां जीवन्मुक्तात्मनिर्मलम्

kailāsakānane kānte kadambasya tarostale | munitvaṃ śatamabdānāṃ jīvanmuktātmanirmalam

विद्याधरत्वं वर्षाणां शतमाधिविवर्जितम् । युगपञ्चकमिन्द्रत्वं प्रणतं सुरचारणैः

vidyādharatvaṃ varṣāṇāṃ śatamādhivivarjitam | yugapañcakamindratvaṃ praṇataṃ suracāraṇaiḥ

श्रीराम उवाच । शक्रत्वादिषु तेष्वस्य प्रतिभासेषु भो मुने । नियमोऽनियमश्चैव दिक्कालनियतेः कथम्

śrīrāma uvāca | śakratvādiṣu teṣvasya pratibhāseṣu bho mune | niyamo'niyamaścaiva dikkālaniyateḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वात्मिकैषा चिच्छक्तिर्यत्रोदेति यथा यथा । तथा तत्राशु भवति तथात्मैकस्वभावतः

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvātmikaiṣā cicchaktiryatrodeti yathā yathā | tathā tatrāśu bhavati tathātmaikasvabhāvataḥ

यथा यत्र यदा बुद्धौ नियमः स तदा स्थितः । देशकालादिनियमक्रमाणां तन्मयात्मता

yathā yatra yadā buddhau niyamaḥ sa tadā sthitaḥ | deśakālādiniyamakramāṇāṃ tanmayātmatā

तेन नानाविधान्येष जगन्ति परिदृष्टवान् । हृदि संवेदनाकाशे वीतहव्यो विवासनः

tena nānāvidhānyeṣa jaganti paridṛṣṭavān | hṛdi saṃvedanākāśe vītahavyo vivāsanaḥ

सम्यग्बोधवतामेषा वासनैव न वासना । ज्ञानाग्निदग्धाऽदग्धस्य कैव बीजस्य बीजता

samyagbodhavatāmeṣā vāsanaiva na vāsanā | jñānāgnidagdhā'dagdhasya kaiva bījasya bījatā

कल्पमेकं गणत्वं स चन्द्रमौलेश्चकार ह । समस्तविद्यानिपुणं त्रिकालामलदर्शनम्

kalpamekaṃ gaṇatvaṃ sa candramauleścakāra ha | samastavidyānipuṇaṃ trikālāmaladarśanam

यो यादृग्दृढसंस्कारः स तं पश्यति तादृशम् । जीवन्मुक्ततयैवैतद्वीतहव्योऽनुभूतवान्

yo yādṛgdṛḍhasaṃskāraḥ sa taṃ paśyati tādṛśam | jīvanmuktatayaivaitadvītahavyo'nubhūtavān

श्रीराम उवाच । एवं स्थिते मुनिश्रेष्ठ जीवन्मुक्तमतेरपि । बन्धमोक्षदृशः सन्ति वीतहव्यात्मनो यथा

śrīrāma uvāca | evaṃ sthite muniśreṣṭha jīvanmuktamaterapi | bandhamokṣadṛśaḥ santi vītahavyātmano yathā

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथास्थितमिदं विश्वं शान्तमाकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जीवन्मुक्तानां बन्धमोक्षदृशः कुतः

śrīvasiṣṭha uvāca | yathāsthitamidaṃ viśvaṃ śāntamākāśanirmalam | brahmaiva jīvanmuktānāṃ bandhamokṣadṛśaḥ kutaḥ

एतत्संविन्नभो भाति यत्र यत्र यथा यथा । तत्र तत्र तथा तावत्तावत्तद्विन्दते ततम्

etatsaṃvinnabho bhāti yatra yatra yathā yathā | tatra tatra tathā tāvattāvattadvindate tatam

तेनानुभूतानि बहून्यनुभूयन्त एव च । जगन्ति सर्वात्मतया ब्रह्मरूपेण राघव

tenānubhūtāni bahūnyanubhūyanta eva ca | jaganti sarvātmatayā brahmarūpeṇa rāghava

धराकोटरनिर्मग्नवीतहव्यचिदात्मसु । जगत्सु तेष्वसंख्येषु नीरूपेषु महात्मसु

dharākoṭaranirmagnavītahavyacidātmasu | jagatsu teṣvasaṃkhyeṣu nīrūpeṣu mahātmasu

यः शक्रोऽनवबुद्धात्मा सोऽद्य दीनेषु पार्थिवः । कर्तुं प्रवृत्तो मृगयां क्षणेऽस्मिन्नपि कानने

yaḥ śakro'navabuddhātmā so'dya dīneṣu pārthivaḥ | kartuṃ pravṛtto mṛgayāṃ kṣaṇe'sminnapi kānane

यो हंसोऽनवबुद्धात्मा पाद्मे पैतामहेऽभवत् । स्थितः स एव दाशेन्द्रः कैलासवनकुञ्जके

yo haṃso'navabuddhātmā pādme paitāmahe'bhavat | sthitaḥ sa eva dāśendraḥ kailāsavanakuñjake

यो राजानवबुद्धात्मा भूमेः सौराष्ट्रमण्डले । स एषोऽद्य स्थितोऽन्ध्राणां ग्रामे बहुलपादपे

yo rājānavabuddhātmā bhūmeḥ saurāṣṭramaṇḍale | sa eṣo'dya sthito'ndhrāṇāṃ grāme bahulapādape

श्रीराम उवाच । मानसः किल सर्गोऽसौ वीतहव्यस्य तत्र ये । देहिनो भ्रान्तिपात्रं चेत्तद्देहाकारिणः कथम्

śrīrāma uvāca | mānasaḥ kila sargo'sau vītahavyasya tatra ye | dehino bhrāntipātraṃ cettaddehākāriṇaḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदि भ्रान्त्येकमात्रात्म वीतहव्यस्य तज्जगत् । तदिदं नाम ते राम किं भूयः परिभासते

śrīvasiṣṭha uvāca | yadi bhrāntyekamātrātma vītahavyasya tajjagat | tadidaṃ nāma te rāma kiṃ bhūyaḥ paribhāsate

इदमप्यङ्ग चिन्मात्रं मनोमात्रभ्रमोपमम् । तदपि व्योम चिन्मात्रं मनोमात्रं भ्रमोपमम्

idamapyaṅga cinmātraṃ manomātrabhramopamam | tadapi vyoma cinmātraṃ manomātraṃ bhramopamam

वस्तुतस्तु न तद्राम जगन्नैवं न चेतरत् । तवापि न जगत्सत्ता ब्रह्मेदं भाति केवलम्

vastutastu na tadrāma jagannaivaṃ na cetarat | tavāpi na jagatsattā brahmedaṃ bhāti kevalam

भावि भूतं भविष्यच्च यथेदं च तथेतरत् । जगत्सर्वमिदं दृश्यं संविन्मात्रमनोमयम्

bhāvi bhūtaṃ bhaviṣyacca yathedaṃ ca tathetarat | jagatsarvamidaṃ dṛśyaṃ saṃvinmātramanomayam

एवंरूपमिदं यावन्न परिज्ञातमीदृशम् । वज्रसारदृढं तावज्ज्ञातं सत्परमाम्बरम्

evaṃrūpamidaṃ yāvanna parijñātamīdṛśam | vajrasāradṛḍhaṃ tāvajjñātaṃ satparamāmbaram

अज्ञानान्मन एवेदमित्थं संप्रविजृम्भते । प्रत्युल्लासविलासाभ्यां जलमम्बुनिधाविव

ajñānānmana evedamitthaṃ saṃpravijṛmbhate | pratyullāsavilāsābhyāṃ jalamambunidhāviva

यथास्थितेनैव चिदम्बरेण स्वचित्तमेवैति मनोभिधानम् । स्फारं कृतं तेन जगच्च दृश्य- मेवं ततं नैव ततं च किंचित्

yathāsthitenaiva cidambareṇa svacittamevaiti manobhidhānam | sphāraṃ kṛtaṃ tena jagacca dṛśya- mevaṃ tataṃ naiva tataṃ ca kiṃcit

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे वीतहव्यमनोजगद्वर्णनं नाम चतुरशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vītahavyamanojagadvarṇanaṃ nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८५

पञ्चाशीतितमः सर्गः

pañcāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अथ किं वीतहव्यः स्वं स्थितं तस्मिन्धरोदरे । कथमुद्धृतवान्देहं स संपन्नश्च किं कथम्

śrīrāma uvāca | atha kiṃ vītahavyaḥ svaṃ sthitaṃ tasmindharodare | kathamuddhṛtavāndehaṃ sa saṃpannaśca kiṃ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । अनन्तरमनन्तात्म वीतहव्याभिधं मनः । स्वमेवात्मचमत्कारमात्रं समवबुद्धवान्

śrīvasiṣṭha uvāca | anantaramanantātma vītahavyābhidhaṃ manaḥ | svamevātmacamatkāramātraṃ samavabuddhavān

शार्वस्यास्य गणस्याभूत्प्राग्ज्योतिःस्मरणे स्वयम् । इच्छा कदाचित्सकलप्राग्जन्मालोकनोन्मुखी

śārvasyāsya gaṇasyābhūtprāgjyotiḥsmaraṇe svayam | icchā kadācitsakalaprāgjanmālokanonmukhī

अशेषान्स ददर्शाथ नष्टानष्टान्स्वदेहकान् । अनष्टानां ततो मध्यात्तत्तत्कोटरसंस्थितम्

aśeṣānsa dadarśātha naṣṭānaṣṭānsvadehakān | anaṣṭānāṃ tato madhyāttattatkoṭarasaṃsthitam

यदृच्छयैव प्रोद्धर्तुं देहं तस्याभवन्मतिः । अपश्यत्तत्तथा तत्र पङ्के कीटमिव स्थितम्

yadṛcchayaiva proddhartuṃ dehaṃ tasyābhavanmatiḥ | apaśyattattathā tatra paṅke kīṭamiva sthitam

शरीरं वीतहव्याख्यं धराकोटरपीडितम् । प्रावृडोघोपनीतं तत्पृष्ठस्थपङ्कमण्डलम्

śarīraṃ vītahavyākhyaṃ dharākoṭarapīḍitam | prāvṛḍoghopanītaṃ tatpṛṣṭhasthapaṅkamaṇḍalam

तृणजालावकीर्णत्वग्देहपृष्ठमृदं तथा । एतद्दृष्ट्वा महातेजा धराविवरयन्त्रितम्

tṛṇajālāvakīrṇatvagdehapṛṣṭhamṛdaṃ tathā | etaddṛṣṭvā mahātejā dharāvivarayantritam

भूयोऽपि चिन्तयामास धिया परमबोधया । सर्वसंपीडिताङ्गत्वात्कायो मे प्राणवायुभिः

bhūyo'pi cintayāmāsa dhiyā paramabodhayā | sarvasaṃpīḍitāṅgatvātkāyo me prāṇavāyubhiḥ

मुक्तश्चलितुमाकर्तुं शक्नोति न मनागपि । तज्ज्ञात्वा प्रविशाम्याशु देहमेवं विवस्वतः

muktaścalitumākartuṃ śaknoti na manāgapi | tajjñātvā praviśāmyāśu dehamevaṃ vivasvataḥ

तदीयः पिङ्गलो देहमुद्धरिष्यति मे ततः । अथवा किं ममैतेन शाम्याम्यहमविघ्नतः

tadīyaḥ piṅgalo dehamuddhariṣyati me tataḥ | athavā kiṃ mamaitena śāmyāmyahamavighnataḥ

निर्वामि स्वं पदं यामि कोऽर्थो मे देहलीलया । इति संचिन्त्य मनसा वीतहव्यो महामते

nirvāmi svaṃ padaṃ yāmi ko'rtho me dehalīlayā | iti saṃcintya manasā vītahavyo mahāmate

तूष्णीं स्थित्वा क्षणं भूयश्चिन्तयामास भूतले । उपादेयो हि देहस्य न मे त्यागो न संश्रयः

tūṣṇīṃ sthitvā kṣaṇaṃ bhūyaścintayāmāsa bhūtale | upādeyo hi dehasya na me tyāgo na saṃśrayaḥ

यादृशो देहसंत्यागस्तादृशो देहसंश्रयः । तद्यावदस्ति देहोऽयं न यावदणुतां गतः

yādṛśo dehasaṃtyāgastādṛśo dehasaṃśrayaḥ | tadyāvadasti deho'yaṃ na yāvadaṇutāṃ gataḥ

तावदेनमुपारुह्य किंचित्प्रविहराम्यहम् । पिङ्गलेन शरीरं स्वमुद्धर्तुं तापनं वपुः

tāvadenamupāruhya kiṃcitpraviharāmyaham | piṅgalena śarīraṃ svamuddhartuṃ tāpanaṃ vapuḥ

प्रविशामि नभःसंस्थं मुकुरं प्रतिबिम्बवत् । इत्यसौ मुनिरादित्यं विवेशानिलरूपधृक्

praviśāmi nabhaḥsaṃsthaṃ mukuraṃ pratibimbavat | ityasau munirādityaṃ viveśānilarūpadhṛk

पुर्यष्टकवपुर्भूत्वा भस्त्राखमिव चानलः । भगवान्मुनिरप्येनं हृद्गतं मुनिनायकम्

puryaṣṭakavapurbhūtvā bhastrākhamiva cānalaḥ | bhagavānmunirapyenaṃ hṛdgataṃ munināyakam

दृष्ट्वासौ चिन्तयन्कार्यं पौर्वापर्यमुदारधीः । विन्ध्यभूधरभूकोशमन्तर्मुनिकलेवरम्

dṛṣṭvāsau cintayankāryaṃ paurvāparyamudāradhīḥ | vindhyabhūdharabhūkośamantarmunikalevaram

तृणोपलपरिच्छन्नं ददर्श गतसंविदम् । ऋषेश्चिकीर्षितं ज्ञात्वा भानुर्गगनमध्यगः

tṛṇopalaparicchannaṃ dadarśa gatasaṃvidam | ṛṣeścikīrṣitaṃ jñātvā bhānurgaganamadhyagaḥ

धरातो मुनिमुद्धर्तुमादिदेशाग्रगं गणम् । वीतहव्यमुनेः संवित्सा पुर्यष्टकरूपिणी

dharāto munimuddhartumādideśāgragaṃ gaṇam | vītahavyamuneḥ saṃvitsā puryaṣṭakarūpiṇī

रविं वातमयी पूज्यं प्रणनामाशु चेतसा । भानुनाप्यभ्यनुज्ञातो मानपूर्वकमग्रगम्

raviṃ vātamayī pūjyaṃ praṇanāmāśu cetasā | bhānunāpyabhyanujñāto mānapūrvakamagragam

विवेश पिङ्गलाकारं विन्ध्यकन्दरगामिनम् । पिङ्गलोऽसौ नभस्त्यक्त्वा कुञ्जकुञ्जरसुन्दरम्

viveśa piṅgalākāraṃ vindhyakandaragāminam | piṅgalo'sau nabhastyaktvā kuñjakuñjarasundaram

प्राप विन्ध्यवनं प्रावृण्मत्ताभ्राम्बरभासुरम् । उद्दधार धराकोशान्नखनिष्कृष्टभूतलः

prāpa vindhyavanaṃ prāvṛṇmattābhrāmbarabhāsuram | uddadhāra dharākośānnakhaniṣkṛṣṭabhūtalaḥ

कलेवरं मुनेः पङ्कान्मृणालमिव सारसः । मौनं पुर्यष्टकमथ स्वं विवेश कलेवरम्

kalevaraṃ muneḥ paṅkānmṛṇālamiva sārasaḥ | maunaṃ puryaṣṭakamatha svaṃ viveśa kalevaram

नभस्तलपरिभ्रान्तो विहङ्गम इवालयम् । प्रणेमतुर्मिथो मूर्तवीतहव्यनभश्चरौ

nabhastalaparibhrānto vihaṅgama ivālayam | praṇematurmitho mūrtavītahavyanabhaścarau

बभूवतुः स्वकार्यैकतत्परौ तेजसां निधी । जगाम पिङ्गलो व्योम मुनिश्च विमलं सरः

babhūvatuḥ svakāryaikatatparau tejasāṃ nidhī | jagāma piṅgalo vyoma muniśca vimalaṃ saraḥ

तारकाकारकुमुदं सूर्यांशुकवदाकृति । वीतहव्यो ममज्जाशु सरस्युद्भिन्नपङ्कजे

tārakākārakumudaṃ sūryāṃśukavadākṛti | vītahavyo mamajjāśu sarasyudbhinnapaṅkaje

पङ्कपल्वललीलान्ते वने कलभको यथा । तत्र स्नात्वा जपं कृत्वा पूजयित्वा दिवाकरम् । मनोभूषितया तन्वा पूर्ववत्पुनराबभौ

paṅkapalvalalīlānte vane kalabhako yathā | tatra snātvā japaṃ kṛtvā pūjayitvā divākaram | manobhūṣitayā tanvā pūrvavatpunarābabhau

मैत्र्या तया समतया परया च शान्त्या सत्प्रज्ञया मुदितया कृपया श्रिया च । युक्तो मुनिः सकलसङ्गविमुक्तचेता विन्ध्ये सरित्तटगतो दिनमेव रेमे

maitryā tayā samatayā parayā ca śāntyā satprajñayā muditayā kṛpayā śriyā ca | yukto muniḥ sakalasaṅgavimuktacetā vindhye sarittaṭagato dinameva reme

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे वीतहव्यसमाधियोगोपदेशो नाम पञ्चाशीतितमःसर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vītahavyasamādhiyogopadeśo nāma pañcāśītitamaḥsargaḥ

सर्गः ८६

षडशीतितमः सर्गः

ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । दिनान्ते स समाधातुं पुनरेव मनो मुनिः । विवेश कांचिद्विततां विज्ञातां विन्ध्यकन्दराम्

śrīvasiṣṭha uvāca | dinānte sa samādhātuṃ punareva mano muniḥ | viveśa kāṃcidvitatāṃ vijñātāṃ vindhyakandarām

तदेवात्मानुसंधानमत्यजन्सममिन्द्रियैः । चेतसा कलयामास दृष्टलोकपरावरः

tadevātmānusaṃdhānamatyajansamamindriyaiḥ | cetasā kalayāmāsa dṛṣṭalokaparāvaraḥ

पूर्वमेवेन्द्रियगणो मया परिहृतः स्फुटम् । इदानीं चिन्तया नार्थः पुनर्विततया मम

pūrvamevendriyagaṇo mayā parihṛtaḥ sphuṭam | idānīṃ cintayā nārthaḥ punarvitatayā mama

अस्तिनास्तीतिकलनां भङ्क्त्वा मृद्वीं लतामिव । शेषं तु बद्धसंस्थानस्तिष्ठाम्यचलश्रृङ्गवत्

astināstītikalanāṃ bhaṅktvā mṛdvīṃ latāmiva | śeṣaṃ tu baddhasaṃsthānastiṣṭhāmyacalaśrṛṅgavat

उदितोऽस्तं गत इव स्वस्तं गत इवोदितः । समः समरसाभासस्तिष्ठामि स्वच्छतां गतः

udito'staṃ gata iva svastaṃ gata ivoditaḥ | samaḥ samarasābhāsastiṣṭhāmi svacchatāṃ gataḥ

प्रबुद्धोऽपि सुषुप्तस्थः सुषुप्तस्थः प्रबुद्धवत् । तुर्यमालम्ब्य कायान्तस्तिष्ठामि स्तम्भितस्थितिः

prabuddho'pi suṣuptasthaḥ suṣuptasthaḥ prabuddhavat | turyamālambya kāyāntastiṣṭhāmi stambhitasthitiḥ

स्थितः स्थाणुरिवैकान्ते स्वान्तान्ते सर्वतः स्थिते । सत्त्वसामान्यसाम्ये हि तिष्ठाम्यपगतामयः

sthitaḥ sthāṇurivaikānte svāntānte sarvataḥ sthite | sattvasāmānyasāmye hi tiṣṭhāmyapagatāmayaḥ

इति संचिन्त्य स ध्याने पुनस्तस्थौ दिनानि षट् । ततः प्रबोधमापन्नः क्षणसुप्त इवाध्वगः

iti saṃcintya sa dhyāne punastasthau dināni ṣaṭ | tataḥ prabodhamāpannaḥ kṣaṇasupta ivādhvagaḥ

ततः सिद्धः स भगवान्वीतहव्यो महातपाः । विजहार चिरं कालं जीवन्मुक्ततया तदा

tataḥ siddhaḥ sa bhagavānvītahavyo mahātapāḥ | vijahāra ciraṃ kālaṃ jīvanmuktatayā tadā

वस्तु नाभिननन्दासौ निनिन्द न कदाचन । न जगाम तथोद्वेगं न च हर्षमवाप सः

vastu nābhinanandāsau nininda na kadācana | na jagāma tathodvegaṃ na ca harṣamavāpa saḥ

गच्छतस्तिष्ठतश्चैव तस्यैवमभवद्धृदि । विनोदाय विचित्तस्य कथा स्वमनसा सह

gacchatastiṣṭhataścaiva tasyaivamabhavaddhṛdi | vinodāya vicittasya kathā svamanasā saha

अव्ययेन्द्रियवर्गेश मनः शमवता त्वया । पश्यानन्दसुखं कीदृग्विधमासादितं ततम्

avyayendriyavargeśa manaḥ śamavatā tvayā | paśyānandasukhaṃ kīdṛgvidhamāsāditaṃ tatam

एषैवाविरतं तस्मान्नीरागैव दशा त्वया । अवलम्ब्या परित्याज्यं चापलं चलतां वर

eṣaivāvirataṃ tasmānnīrāgaiva daśā tvayā | avalambyā parityājyaṃ cāpalaṃ calatāṃ vara

भो भो इन्द्रियचौरा हे हताशा हतनामकाः । युष्माकं नायमात्मास्ति न भवन्तस्तथात्मनः

bho bho indriyacaurā he hatāśā hatanāmakāḥ | yuṣmākaṃ nāyamātmāsti na bhavantastathātmanaḥ

व्रजतां वो विनाशांशमाशा वो विफलीकृताः । न समर्थाः समाक्रान्तौ भवन्तो भङ्गुराश्रयाः

vrajatāṃ vo vināśāṃśamāśā vo viphalīkṛtāḥ | na samarthāḥ samākrāntau bhavanto bhaṅgurāśrayāḥ

वयमात्मेति यैषा वो बभूव किल वासना । तत्त्वविस्मृतिजाता हि दृष्टरज्जुभुजङ्गवत्

vayamātmeti yaiṣā vo babhūva kila vāsanā | tattvavismṛtijātā hi dṛṣṭarajjubhujaṅgavat

अनात्मन्यात्मता सैषा सैषा वस्तुन्यवस्तुता । अविचारेण वै जाता विचारेण क्षयं गता

anātmanyātmatā saiṣā saiṣā vastunyavastutā | avicāreṇa vai jātā vicāreṇa kṣayaṃ gatā

भवन्तोऽन्ये वयं चान्ये ब्रह्मान्यत्कर्तृतापरा । अन्यो भोक्तान्य आदत्ते को दोषः कस्य कीदृशः

bhavanto'nye vayaṃ cānye brahmānyatkartṛtāparā | anyo bhoktānya ādatte ko doṣaḥ kasya kīdṛśaḥ

वनेभ्यो दारु संजातं रज्जवो वेणुचर्मणः । वासी चायःफलान्येव तक्षा ग्रासार्थमुद्यतः

vanebhyo dāru saṃjātaṃ rajjavo veṇucarmaṇaḥ | vāsī cāyaḥphalānyeva takṣā grāsārthamudyataḥ

इत्थं यथेह सामग्र्या स्वशक्तिस्थपदार्थया । संपन्ना काकतालीया दृढा वरगृहाकृतिः

itthaṃ yatheha sāmagryā svaśaktisthapadārthayā | saṃpannā kākatālīyā dṛḍhā varagṛhākṛtiḥ

संपन्नाः काकतालीयात्स्वशक्तिनियतेन्द्रियाः । तथैव कलिका लोलं केव कस्यात्र खण्डना

saṃpannāḥ kākatālīyātsvaśaktiniyatendriyāḥ | tathaiva kalikā lolaṃ keva kasyātra khaṇḍanā

विस्मृतिर्विस्मृता दूरं स्मृतिः स्फुटमनुस्मृता । सत्सज्जातमसच्चासत्क्षतं क्षीणं स्थितं स्थितम्

vismṛtirvismṛtā dūraṃ smṛtiḥ sphuṭamanusmṛtā | satsajjātamasaccāsatkṣataṃ kṣīṇaṃ sthitaṃ sthitam

एवंविधेन भगवान्विचारेण महातपाः । सोऽतिष्ठन्मुनिशार्दूलो बहून्वर्षगणानिह

evaṃvidhena bhagavānvicāreṇa mahātapāḥ | so'tiṣṭhanmuniśārdūlo bahūnvarṣagaṇāniha

अपुनर्भवनायैव यत्र चिन्तान्तमागता । मूढता च सुदूरस्था तत्रासाववसत्सदा

apunarbhavanāyaiva yatra cintāntamāgatā | mūḍhatā ca sudūrasthā tatrāsāvavasatsadā

यथाभूतपदार्थौघदर्शनोत्थमनर्थकम् । ध्यानाश्वासनमालम्ब्य सोऽवसत्सुखगः सदा

yathābhūtapadārthaughadarśanotthamanarthakam | dhyānāśvāsanamālambya so'vasatsukhagaḥ sadā

हेयादेयसमासङ्गत्यागादानदृशोः क्षये । वीतहव्यमुनेरासीदिच्छानिच्छातिगं मनः

heyādeyasamāsaṅgatyāgādānadṛśoḥ kṣaye | vītahavyamunerāsīdicchānicchātigaṃ manaḥ

विदेहकेवलीभावे सीमन्ते जन्मकर्मणाम् । संसारसङ्गसंत्यागरसासवनवेच्छया

videhakevalībhāve sīmante janmakarmaṇām | saṃsārasaṅgasaṃtyāgarasāsavanavecchayā

विवेश स तथैवान्ते सह्याद्रौ हेमकन्दरम् । अपुनःसङ्गमायाशु जगज्जालमवेक्ष्य सः

viveśa sa tathaivānte sahyādrau hemakandaram | apunaḥsaṅgamāyāśu jagajjālamavekṣya saḥ

बद्धपद्मासनः स्थित्वा तत्रोवाचात्मनात्मनि । राग नीरागतां गच्छ द्वेष निर्द्वेषतां व्रज

baddhapadmāsanaḥ sthitvā tatrovācātmanātmani | rāga nīrāgatāṃ gaccha dveṣa nirdveṣatāṃ vraja

भवद्भ्यां सुचिरं कालमिह प्रक्रीडितं मया । भोगा नमोस्तु युष्मभ्यं जन्म कोटिशतान्यहम्

bhavadbhyāṃ suciraṃ kālamiha prakrīḍitaṃ mayā | bhogā namostu yuṣmabhyaṃ janma koṭiśatānyaham

भवद्भिर्लालितो लोके लालकैरिव बालकः । इमामपि परां पुण्यां निर्वाणपदवीमहम्

bhavadbhirlālito loke lālakairiva bālakaḥ | imāmapi parāṃ puṇyāṃ nirvāṇapadavīmaham

येन विस्मारितस्तस्मै सुखायास्तु नमो नमः । त्वदुत्तप्तेन हे दुःख मयात्मान्विष्ट आदरात्

yena vismāritastasmai sukhāyāstu namo namaḥ | tvaduttaptena he duḥkha mayātmānviṣṭa ādarāt

तस्मात्त्वदुपदिष्टोऽयं मार्गो मम नमोऽस्तु ते । त्वत्प्रसादेन लब्धेयं शीतला पदवी मया

tasmāttvadupadiṣṭo'yaṃ mārgo mama namo'stu te | tvatprasādena labdheyaṃ śītalā padavī mayā

दुःखनाम्ने दुःखतत्त्व सुखदात्मन्नमोस्तु ते । कल्याणमस्तु ते मित्र संसारासारजीवित

duḥkhanāmne duḥkhatattva sukhadātmannamostu te | kalyāṇamastu te mitra saṃsārāsārajīvita

देह स्थितिरियं यामो वयमात्मीयमास्पदम् । प्रयोजनानां जन्तूनामहो नु विषमा गतिः

deha sthitiriyaṃ yāmo vayamātmīyamāspadam | prayojanānāṃ jantūnāmaho nu viṣamā gatiḥ

देहेनापि वियुज्येऽहं भूत्वा जन्मशतान्यपि । मित्रकाय मया यत्त्वं त्यज्यसे चिरबान्धवः

dehenāpi viyujye'haṃ bhūtvā janmaśatānyapi | mitrakāya mayā yattvaṃ tyajyase cirabāndhavaḥ

त्वयैवात्मन्युपानीता सात्मज्ञानवशात्क्षतिः । अधिगम्यात्मविज्ञानमात्मनाशः कृतस्त्वया

tvayaivātmanyupānītā sātmajñānavaśātkṣatiḥ | adhigamyātmavijñānamātmanāśaḥ kṛtastvayā

देह नान्येन भग्नोऽसि त्वयैवैतदुपासितम् । एकाकिन्यापि शुष्यन्त्या प्रशान्ते मयि दीनया

deha nānyena bhagno'si tvayaivaitadupāsitam | ekākinyāpi śuṣyantyā praśānte mayi dīnayā

त्वया दुःखं न कर्तव्यं मातस्तृष्णे व्रजाम्यहम् । क्षन्तव्याः काम भगवन्विपरीतापराधजाः

tvayā duḥkhaṃ na kartavyaṃ mātastṛṣṇe vrajāmyaham | kṣantavyāḥ kāma bhagavanviparītāparādhajāḥ

दोषा उपशमैकान्तं व्रजाम्यादिश मङ्गलम् । चिराच्चिराय चेदानीमम्ब तृष्णे किलावयोः

doṣā upaśamaikāntaṃ vrajāmyādiśa maṅgalam | cirāccirāya cedānīmamba tṛṣṇe kilāvayoḥ

वियोगो योगदोषेण प्रणामोऽयं स पश्चिमः । नमः सुकृतदेवाय भवतेऽस्तु त्वया पुरा

viyogo yogadoṣeṇa praṇāmo'yaṃ sa paścimaḥ | namaḥ sukṛtadevāya bhavate'stu tvayā purā

नरकेभ्यः समुत्तार्य स्वर्गेऽहमभियोजितः । कुकार्यक्षेत्ररूढाय नरकस्कन्धवाहिने

narakebhyaḥ samuttārya svarge'hamabhiyojitaḥ | kukāryakṣetrarūḍhāya narakaskandhavāhine

शासनापुष्पभाराय नमो दुष्कृतशाखिने । येन सार्धं चिरं बह्व्यो भुक्ताः प्राकृतयोनयः

śāsanāpuṣpabhārāya namo duṣkṛtaśākhine | yena sārdhaṃ ciraṃ bahvyo bhuktāḥ prākṛtayonayaḥ

अद्यप्रभृत्यदृश्याय तस्मै मोहात्मने नमः ।। प्रध्वनद्वंशमधुरवचसे पत्रवाससे

adyaprabhṛtyadṛśyāya tasmai mohātmane namaḥ || pradhvanadvaṃśamadhuravacase patravāsase

नमो गुहातपस्विन्यै वयस्यायै समाधिषु । संसाराध्वनि खिन्नस्य त्वं ममाश्वासकारणम्

namo guhātapasvinyai vayasyāyai samādhiṣu | saṃsārādhvani khinnasya tvaṃ mamāśvāsakāraṇam

आसीर्वयस्या सुस्निग्धा सर्वलोभापहारिणी । सर्वसंकटखिन्नेन दोषेभ्यो द्रवता मया

āsīrvayasyā susnigdhā sarvalobhāpahāriṇī | sarvasaṃkaṭakhinnena doṣebhyo dravatā mayā

त्वमेका शोकनाशार्थमाश्रिता परमा सखी । संकटावटकुञ्जेषु हस्तालम्बनदायिने

tvamekā śokanāśārthamāśritā paramā sakhī | saṃkaṭāvaṭakuñjeṣu hastālambanadāyine

वार्धकैकान्तसुहृदे दण्डकाष्ठाय ते नमः । अस्थिपञ्जरमात्मीयं तथा रक्तान्त्रतन्तुकम्

vārdhakaikāntasuhṛde daṇḍakāṣṭhāya te namaḥ | asthipañjaramātmīyaṃ tathā raktāntratantukam

एतावन्मात्रसारैकं गृहीत्वा गच्छ देहक । पयःक्षोभप्रकारेभ्यः स्नानेभ्योऽपि नमोस्तु ते

etāvanmātrasāraikaṃ gṛhītvā gaccha dehaka | payaḥkṣobhaprakārebhyaḥ snānebhyo'pi namostu te

नमोस्तु व्यवहारेभ्यः संसृतिभ्यो नमोस्तु ते । एते भवन्तः सहजाः प्राक्तनाः सुहृदो मया

namostu vyavahārebhyaḥ saṃsṛtibhyo namostu te | ete bhavantaḥ sahajāḥ prāktanāḥ suhṛdo mayā

क्रमेणाद्योत्कृताः प्राणाः स्वस्ति वोऽस्तु व्रजाम्यहम् । भवद्भिः सह चित्रासु मया बह्वीषु योनिषु

krameṇādyotkṛtāḥ prāṇāḥ svasti vo'stu vrajāmyaham | bhavadbhiḥ saha citrāsu mayā bahvīṣu yoniṣu

विश्रान्तं गिरिकुञ्जेषु श्रान्तं लोकान्तरेषु च । क्रीडितं पुरपीठान्तरुषितं पर्वतेषु च

viśrāntaṃ girikuñjeṣu śrāntaṃ lokāntareṣu ca | krīḍitaṃ purapīṭhāntaruṣitaṃ parvateṣu ca

स्थितं कार्यविलासेषु प्रस्थितं विविधाध्वसु । न तदस्ति जगत्कोशे भवद्भिः सह यन्मया

sthitaṃ kāryavilāseṣu prasthitaṃ vividhādhvasu | na tadasti jagatkośe bhavadbhiḥ saha yanmayā

न कृतं न हृतं यातं न दत्तं नावलम्बितम् । इदानीं स्वां दिशं यान्तु भवन्तो याम्यहं प्रियाः

na kṛtaṃ na hṛtaṃ yātaṃ na dattaṃ nāvalambitam | idānīṃ svāṃ diśaṃ yāntu bhavanto yāmyahaṃ priyāḥ

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ताः सर्वे संसारवर्त्मनि

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntāḥ sarve saṃsāravartmani

अयं चाक्षुष आलोको विशत्वादित्यमण्डलम् ।। विशन्तु वनपुष्पाणि सौगन्ध्यानन्दसंविदः

ayaṃ cākṣuṣa āloko viśatvādityamaṇḍalam || viśantu vanapuṣpāṇi saugandhyānandasaṃvidaḥ

प्राणानिलस्तथा स्पन्दं विशत्वद्य प्रभञ्जनम् । विशन्त्वाकाशकुहरं शब्दश्रवणशक्तयः

prāṇānilastathā spandaṃ viśatvadya prabhañjanam | viśantvākāśakuharaṃ śabdaśravaṇaśaktayaḥ

इन्दुमण्डलमायान्तु रसनारसशक्तयः । निर्मन्दर इवाम्भोधिर्गतार्क इव वासरः

indumaṇḍalamāyāntu rasanārasaśaktayaḥ | nirmandara ivāmbhodhirgatārka iva vāsaraḥ

शरदीव घनः स्वैरं प्राप्तः कल्पान्तसर्गवत् । ओंकारान्ते स्वमननं प्रशाम्याम्यात्मनात्मनि । दग्धेन्धन इवार्चिष्मान्निःस्नेह इव दीपकः

śaradīva ghanaḥ svairaṃ prāptaḥ kalpāntasargavat | oṃkārānte svamananaṃ praśāmyāmyātmanātmani | dagdhendhana ivārciṣmānniḥsneha iva dīpakaḥ

व्यपगताखिलकार्यपरम्परः सकलदृश्यदशातिगतस्थितिः । प्रणवशान्त्यनुसंसृतिशान्तधी- र्विगतमोहमलोऽयमहं स्थितः

vyapagatākhilakāryaparamparaḥ sakaladṛśyadaśātigatasthitiḥ | praṇavaśāntyanusaṃsṛtiśāntadhī- rvigatamohamalo'yamahaṃ sthitaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे इन्द्रियवर्गनिराकरणोपदेशो नाम षडशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe indriyavarganirākaraṇopadeśo nāma ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८७

सप्ताशीतितमः सर्गः

saptāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं कलितवानन्तः प्रशान्तमननैषणः । शनैरुच्चारयंस्तारं प्रणवं प्राप्तभूमिकः

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ kalitavānantaḥ praśāntamananaiṣaṇaḥ | śanairuccārayaṃstāraṃ praṇavaṃ prāptabhūmikaḥ

मात्रादिपादभेदेन प्रणवं संस्मरन्यतिः । अध्यारोपापवादेन स्वरूपं शुद्धमव्ययम्

mātrādipādabhedena praṇavaṃ saṃsmaranyatiḥ | adhyāropāpavādena svarūpaṃ śuddhamavyayam

सबाह्याभ्यन्तरान्भागान्स्थूलान्सूक्ष्मतरानपि । त्रैलोक्यसंभवांस्त्यक्त्वा संकल्पाकल्पकल्पितान्

sabāhyābhyantarānbhāgānsthūlānsūkṣmatarānapi | trailokyasaṃbhavāṃstyaktvā saṃkalpākalpakalpitān

तिष्ठन्नक्षुभिताकारश्चिन्तामणिरिवात्मनि । संपूर्ण इव शीतांशुर्विश्रान्त इव मन्दरः

tiṣṭhannakṣubhitākāraścintāmaṇirivātmani | saṃpūrṇa iva śītāṃśurviśrānta iva mandaraḥ

कुम्भकारगृहे चक्रं संरोधित इव भ्रमात् । अम्भोधिरिव संपूर्णस्तिमितस्फारनिर्मलः

kumbhakāragṛhe cakraṃ saṃrodhita iva bhramāt | ambhodhiriva saṃpūrṇastimitasphāranirmalaḥ

शान्ततेजस्तमःपुञ्जं विगतार्केन्दुतारकम् । अधूमाभ्ररजःस्वच्छमनन्तं शरदीव खम्

śāntatejastamaḥpuñjaṃ vigatārkendutārakam | adhūmābhrarajaḥsvacchamanantaṃ śaradīva kham

सहप्रणवपर्यन्तदीर्घनिःस्वनतन्तुना । जहाविन्द्रियतन्मात्रजालं गन्धमिवानिलः

sahapraṇavaparyantadīrghaniḥsvanatantunā | jahāvindriyatanmātrajālaṃ gandhamivānilaḥ

ततो जहौ तमोमात्रं प्रतिभातमिवाम्बरे । उत्तिष्ठत्प्रस्फुरद्रूपं प्राज्ञः कोपलवं यथा

tato jahau tamomātraṃ pratibhātamivāmbare | uttiṣṭhatprasphuradrūpaṃ prājñaḥ kopalavaṃ yathā

प्रतिभातं ततस्तेजो निमेषार्धं विचार्य सः । जहौ बभूव च तदा न तमो न प्रकाशकम्

pratibhātaṃ tatastejo nimeṣārdhaṃ vicārya saḥ | jahau babhūva ca tadā na tamo na prakāśakam

तामवस्थामथासाद्य मनसा तन्मनस्तृणम् । मनागपि प्रस्फुरितं निमिषार्धादशातयत्

tāmavasthāmathāsādya manasā tanmanastṛṇam | manāgapi prasphuritaṃ nimiṣārdhādaśātayat

ततोऽङ्ग संविदं स्वस्थां प्रतिभासमुपागताम् । सद्यो जातशिशुज्ञानसमानकलनामलम्

tato'ṅga saṃvidaṃ svasthāṃ pratibhāsamupāgatām | sadyo jātaśiśujñānasamānakalanāmalam

निमेषार्धार्धभागेन कालेन कलनां प्रभुः । जहौ चितश्चेत्यदशां स्पन्दशक्तिमिवानिलः

nimeṣārdhārdhabhāgena kālena kalanāṃ prabhuḥ | jahau citaścetyadaśāṃ spandaśaktimivānilaḥ

पश्यन्तीपदमासाद्य सत्तामात्रात्मके ततः । प्रसुप्तपदमालम्ब्य तस्थौ गिरिरिवाचलः

paśyantīpadamāsādya sattāmātrātmake tataḥ | prasuptapadamālambya tasthau giririvācalaḥ

ततः सुषुप्तसंस्थानं स्थित्वा स्थित्वा विभुर्मनाक् । सुषुप्ते स्थैर्यमासाद्य तुर्यरूपमुपाययौ

tataḥ suṣuptasaṃsthānaṃ sthitvā sthitvā vibhurmanāk | suṣupte sthairyamāsādya turyarūpamupāyayau

निरानन्दोऽपि सानन्दः सच्चासच्चापि तत्र सः । आसीन्न किंचित्किंचित्तत्प्रकाशस्तिमिरं यथा

nirānando'pi sānandaḥ saccāsaccāpi tatra saḥ | āsīnna kiṃcitkiṃcittatprakāśastimiraṃ yathā

अचिन्मयं चिन्मयं च नेति नेति यदुच्यते । ततस्तत्संबभूवासौ यद्गिरामप्यगोचरः

acinmayaṃ cinmayaṃ ca neti neti yaducyate | tatastatsaṃbabhūvāsau yadgirāmapyagocaraḥ

तदसौ सुसमं स्फारं पदं परमपावनम् । सर्वभावान्तरगतमभूत्सर्वविवर्जितम्

tadasau susamaṃ sphāraṃ padaṃ paramapāvanam | sarvabhāvāntaragatamabhūtsarvavivarjitam

यच्छून्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां वरम् । विज्ञानमात्रं विज्ञानविदां यदमलं पदम्

yacchūnyavādināṃ śūnyaṃ brahma brahmavidāṃ varam | vijñānamātraṃ vijñānavidāṃ yadamalaṃ padam

पुरुषः सांख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम् । शिवः शशिकलाङ्कानां कालः कालैकवादिनाम्

puruṣaḥ sāṃkhyadṛṣṭīnāmīśvaro yogavādinām | śivaḥ śaśikalāṅkānāṃ kālaḥ kālaikavādinām

आत्मात्मनस्तद्विदुषां नैरात्म्यं तादृशात्मनाम् । मध्यं माध्यमिकानां च सर्वं सुसमचेतसाम्

ātmātmanastadviduṣāṃ nairātmyaṃ tādṛśātmanām | madhyaṃ mādhyamikānāṃ ca sarvaṃ susamacetasām

यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तो यत्सर्वहृदयानुगम् । यत्सर्वं सर्वगं सार्वं यत्तत्तत्सदसौ स्थितः

yatsarvaśāstrasiddhānto yatsarvahṛdayānugam | yatsarvaṃ sarvagaṃ sārvaṃ yattattatsadasau sthitaḥ

यदनुत्तमनिःस्पन्दं दीप्यते तेजसामपि । स्वानुभूत्यैकमात्रं यद्यत्तत्तत्सदसौ स्थितः

yadanuttamaniḥspandaṃ dīpyate tejasāmapi | svānubhūtyaikamātraṃ yadyattattatsadasau sthitaḥ

यदेकं चाप्यनेकं च साञ्जनं च निरञ्जनम् । यत्सर्वं चाप्यसर्वं च यत्तत्तत्सदसौ स्थितः

yadekaṃ cāpyanekaṃ ca sāñjanaṃ ca nirañjanam | yatsarvaṃ cāpyasarvaṃ ca yattattatsadasau sthitaḥ

अजमजरमनाद्यनेकमेकं पदममलं सकलं च निष्कलं च । स्थित इति स तदा नभःस्वरूपा- दपि विमलस्थितिरीश्वरः क्षणेन

ajamajaramanādyanekamekaṃ padamamalaṃ sakalaṃ ca niṣkalaṃ ca | sthita iti sa tadā nabhaḥsvarūpā- dapi vimalasthitirīśvaraḥ kṣaṇena

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे वीतहव्यनिर्वाणो नाम सप्ताशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vītahavyanirvāṇo nāma saptāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८८

अष्टाशीतितमः सर्गः

aṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्राप्य संसृतिसीमान्तं दुःखाब्धेः पारमागतः । वीतहव्यः शशामैवमपुनर्मनने मुनिः

śrīvasiṣṭha uvāca | prāpya saṃsṛtisīmāntaṃ duḥkhābdheḥ pāramāgataḥ | vītahavyaḥ śaśāmaivamapunarmanane muniḥ

तस्मिंस्तथोपशान्ते हि परां निर्वृतिमागते । पयःकण इवाम्भोधौ स्वे पदे परिणामिनि

tasmiṃstathopaśānte hi parāṃ nirvṛtimāgate | payaḥkaṇa ivāmbhodhau sve pade pariṇāmini

तथैव तिष्ठन्निःस्पन्दः स कायो म्लानिमाययौ । अन्तर्विरसतां प्राप्य मार्गशीर्षान्तपद्मवत्

tathaiva tiṣṭhanniḥspandaḥ sa kāyo mlānimāyayau | antarvirasatāṃ prāpya mārgaśīrṣāntapadmavat

तस्य देहद्रुमान्तःस्थं त्यक्त्वा हृन्नीडमाययुः । प्रोड्डीय विहगायन्तो युन्त्रोन्मुक्ता इवासवः

tasya dehadrumāntaḥsthaṃ tyaktvā hṛnnīḍamāyayuḥ | proḍḍīya vihagāyanto yuntronmuktā ivāsavaḥ

भूतेष्वेव प्रतिष्ठानि भूतानि सकलान्यलम् । मांसास्थियन्त्रदेहस्तु वनावनितलेऽवसत्

bhūteṣveva pratiṣṭhāni bhūtāni sakalānyalam | māṃsāsthiyantradehastu vanāvanitale'vasat

चिदर्णवप्रतिष्ठा चिद्धातवो धातुषु स्थिताः । स्वे स्वरूपे स्थितं सर्वं मुनावुपशमं गते

cidarṇavapratiṣṭhā ciddhātavo dhātuṣu sthitāḥ | sve svarūpe sthitaṃ sarvaṃ munāvupaśamaṃ gate

एषा ते कथिता राम विचारशतशालिनी । विश्रान्तिर्वीतहव्यस्य प्रज्ञयैनां विवेचय

eṣā te kathitā rāma vicāraśataśālinī | viśrāntirvītahavyasya prajñayaināṃ vivecaya

एवंप्रकारया चार्व्या स्वविचारणयेद्धया । तत्त्वमालोक्य तत्सारमातिष्ठोत्तिष्ठ राघव

evaṃprakārayā cārvyā svavicāraṇayeddhayā | tattvamālokya tatsāramātiṣṭhottiṣṭha rāghava

यदेतदखिलं राम भवते वर्णितं मया । यदिदं वर्णयाम्यद्य वर्णयिष्यामि यच्च वा

yadetadakhilaṃ rāma bhavate varṇitaṃ mayā | yadidaṃ varṇayāmyadya varṇayiṣyāmi yacca vā

त्रिकालदर्शिना नित्यं चिरं च किल जीवता । विचारितं च दृष्टं च मया तदखिलं स्वयम्

trikāladarśinā nityaṃ ciraṃ ca kila jīvatā | vicāritaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tadakhilaṃ svayam

तदेताममलां दृष्टिमवलम्ब्य महामते । ज्ञानमासादय परं ज्ञानान्मुक्तिर्हि लभ्यते

tadetāmamalāṃ dṛṣṭimavalambya mahāmate | jñānamāsādaya paraṃ jñānānmuktirhi labhyate

ज्ञानान्निर्दुःखतामेति ज्ञानादज्ञानसंक्षयः । ज्ञानादेव परा सिद्धिर्नान्यस्माद्राम वस्तुतः

jñānānnirduḥkhatāmeti jñānādajñānasaṃkṣayaḥ | jñānādeva parā siddhirnānyasmādrāma vastutaḥ

ज्ञानेन सकलामाशां विनिकृत्य समन्ततः । शातिताशेषचित्ताद्रिर्वीतहव्यो मुनीश्वरः

jñānena sakalāmāśāṃ vinikṛtya samantataḥ | śātitāśeṣacittādrirvītahavyo munīśvaraḥ

वीतहव्यात्मिका संवित्संकल्पजगतीति सा । अनुभूतवती दृश्यमिदमेव च तज्जगत्

vītahavyātmikā saṃvitsaṃkalpajagatīti sā | anubhūtavatī dṛśyamidameva ca tajjagat

वीतहव्यो मनोमात्रं मनोहंत्वमिवैन्द्रियः । मनो जगदिदं कृत्स्नमन्यतानन्यते तु के

vītahavyo manomātraṃ manohaṃtvamivaindriyaḥ | mano jagadidaṃ kṛtsnamanyatānanyate tu ke

अधिगतपरमार्थः क्षीणरागादिदोषः सकलमलविकारोपाधिसङ्गाद्यपेतः । चिरमनुसृतमन्तः स्वं स्वभावं विवेकी पदममलमनन्तं प्राप्तवान्शान्तशोकः

adhigataparamārthaḥ kṣīṇarāgādidoṣaḥ sakalamalavikāropādhisaṅgādyapetaḥ | ciramanusṛtamantaḥ svaṃ svabhāvaṃ vivekī padamamalamanantaṃ prāptavānśāntaśokaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे वीतहव्यविश्रान्तिर्नामाष्टाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vītahavyaviśrāntirnāmāṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ८९

एकोननवतितमः सर्गः

ekonanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । वीतहव्यवदात्मानं नीत्वा विदितवेद्यताम् । वीतरागभयोद्वेगस्तिष्ठ राघव सर्वदा

śrīvasiṣṭha uvāca | vītahavyavadātmānaṃ nītvā viditavedyatām | vītarāgabhayodvegastiṣṭha rāghava sarvadā

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि विजहार यथासुखम् । वीतहव्यो वीतशोकस्तथा विहर राघव

triṃśadvarṣasahasrāṇi vijahāra yathāsukham | vītahavyo vītaśokastathā vihara rāghava

अन्ये च राजन्मुनयो ज्ञातज्ञेया महाधियः । यथावसन्स्वराष्ट्रे त्वं तथैवास्व महामते

anye ca rājanmunayo jñātajñeyā mahādhiyaḥ | yathāvasansvarāṣṭre tvaṃ tathaivāsva mahāmate

सुखदुःखक्रमैरात्मा न कदाचन गृह्यते । सर्वगोऽपि महाबाहो किं मुधा परिशोचसि

sukhaduḥkhakramairātmā na kadācana gṛhyate | sarvago'pi mahābāho kiṃ mudhā pariśocasi

बहवो विदितात्मानो विहरन्तीह भूतले । न केचन वशं यान्ति दुःखस्याङ्ग भवानिव

bahavo viditātmāno viharantīha bhūtale | na kecana vaśaṃ yānti duḥkhasyāṅga bhavāniva

स्वस्थो भव भवोदारः समो भव सुखी भव । सर्वगस्त्वं त्वमात्मैव तव नास्ति पुनर्भवः

svastho bhava bhavodāraḥ samo bhava sukhī bhava | sarvagastvaṃ tvamātmaiva tava nāsti punarbhavaḥ

हर्षामर्षविकाराणां जीवन्मुक्ता भवादृशाः । न केचन वशं यान्ति मृगेन्द्राः शिखिनामिव

harṣāmarṣavikārāṇāṃ jīvanmuktā bhavādṛśāḥ | na kecana vaśaṃ yānti mṛgendrāḥ śikhināmiva

श्रीराम उवाच । अनेनैव प्रसङ्गेण संशयोऽयं ममोदितः । शरत्काल इवाम्भोदं तं मे त्वं तनुतां नय

śrīrāma uvāca | anenaiva prasaṅgeṇa saṃśayo'yaṃ mamoditaḥ | śaratkāla ivāmbhodaṃ taṃ me tvaṃ tanutāṃ naya

जीवन्मुक्तशरीराणां कथमात्मविदां वर । शक्तयो नेह दृश्यन्ते आकाशगमनादिकाः

jīvanmuktaśarīrāṇāṃ kathamātmavidāṃ vara | śaktayo neha dṛśyante ākāśagamanādikāḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । आकाशगमनादीनि यान्येतानि रघूद्वह । प्रमाणिताः पदार्थानां सहजाः खलु शक्तयः

śrīvasiṣṭha uvāca | ākāśagamanādīni yānyetāni raghūdvaha | pramāṇitāḥ padārthānāṃ sahajāḥ khalu śaktayaḥ

यद्विचित्रं क्रियाजालं दृश्यते गम्यते पुनः । राम वस्तुस्वभावोऽसौ न तदात्मविदां मतम्

yadvicitraṃ kriyājālaṃ dṛśyate gamyate punaḥ | rāma vastusvabhāvo'sau na tadātmavidāṃ matam

अनात्मविदमुक्तोऽपि नभोविहरणादिकम् । द्रव्यकर्मक्रियाकालशक्त्या प्राप्नोति राघव

anātmavidamukto'pi nabhoviharaṇādikam | dravyakarmakriyākālaśaktyā prāpnoti rāghava

नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्मवान्स्वयम् । आत्मनात्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmavānsvayam | ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati

ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः । कथं तेषु किलात्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति

ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ | kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyo nimajjati

अविद्यामपि ये युक्त्या साधयन्ति सुखात्मिकाम् । ते ह्यविद्यामया एव नत्वात्मज्ञास्तथाक्रमाः

avidyāmapi ye yuktyā sādhayanti sukhātmikām | te hyavidyāmayā eva natvātmajñāstathākramāḥ

तत्त्वज्ञोऽवाप्यतत्त्वज्ञो यः कालद्रव्यकर्मभिः । यथाक्रमं प्रयतते तस्योर्ध्वत्वादि सिद्ध्यति

tattvajño'vāpyatattvajño yaḥ kāladravyakarmabhiḥ | yathākramaṃ prayatate tasyordhvatvādi siddhyati

आत्मवानिह सर्वस्मादतीतो विगतैषणः । आत्मन्येव हि संतुष्टो न करोति न चेहते

ātmavāniha sarvasmādatīto vigataiṣaṇaḥ | ātmanyeva hi saṃtuṣṭo na karoti na cehate

न तस्यार्थो नभोगत्या न सिद्ध्या न च भोगकैः । न प्रभावेण नो मानैर्नाशामरणजीवितैः

na tasyārtho nabhogatyā na siddhyā na ca bhogakaiḥ | na prabhāveṇa no mānairnāśāmaraṇajīvitaiḥ

नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा वीतरागो विवासनः । आकाशसदृशाकारस्तज्ज्ञ आत्मनि तिष्ठति

nityatṛptaḥ praśāntātmā vītarāgo vivāsanaḥ | ākāśasadṛśākārastajjña ātmani tiṣṭhati

अशङ्कितोपयातेन दुःखेन च सुखेन च । तृप्यत्यपगतासङ्गो जीवेन मरणेन च

aśaṅkitopayātena duḥkhena ca sukhena ca | tṛpyatyapagatāsaṅgo jīvena maraṇena ca

समुद्रः सरितेवान्तः क्रमसंप्राप्तवस्तुना । समेन विषमेणापि तिष्ठत्यात्मानमर्चयन्

samudraḥ saritevāntaḥ kramasaṃprāptavastunā | samena viṣameṇāpi tiṣṭhatyātmānamarcayan

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

यस्तु वाऽभावितात्मापि सिद्धिजालानि वाञ्छति । स सिद्धिसाधकैर्द्रव्यैस्तानि साधयति क्रमात्

yastu vā'bhāvitātmāpi siddhijālāni vāñchati | sa siddhisādhakairdravyaistāni sādhayati kramāt

सिद्ध्यतीत्थमिदं युक्त्यैवेत्ययं नियतेः क्रमः । त्र्यक्षादिभिः सुरवरैर्व्यर्थीकर्तुं न शक्यते

siddhyatītthamidaṃ yuktyaivetyayaṃ niyateḥ kramaḥ | tryakṣādibhiḥ suravarairvyarthīkartuṃ na śakyate

स्वभाव एष वस्तूनां स्वतःसिद्धिर्हि नान्यतः । नियतिं न जहात्येव शशाङ्क इव शीतताम्

svabhāva eṣa vastūnāṃ svataḥsiddhirhi nānyataḥ | niyatiṃ na jahātyeva śaśāṅka iva śītatām

सर्वज्ञोऽपि बहुज्ञोऽपि माधवोऽपि हरोऽपि च । अन्यथा नियतिं कर्तुं न शक्तः कश्चिदेव हि

sarvajño'pi bahujño'pi mādhavo'pi haro'pi ca | anyathā niyatiṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścideva hi

द्रव्यकालक्रियामन्त्रप्रयोगाणां स्वभावजाः । एतास्ताः शक्तयो राम यद्व्योमगमनादिकम्

dravyakālakriyāmantraprayogāṇāṃ svabhāvajāḥ | etāstāḥ śaktayo rāma yadvyomagamanādikam

यथा विषाणि निघ्नन्ति मदयन्ति मधूनि च । वमयन्ति च शुक्तानि मदनानि फलानि च

yathā viṣāṇi nighnanti madayanti madhūni ca | vamayanti ca śuktāni madanāni phalāni ca

तथा स्वभाववशतो द्रव्यकालक्रियाक्रमाः । नियतं साधयन्त्याशु प्रयोगं युक्तियोजिताः

tathā svabhāvavaśato dravyakālakriyākramāḥ | niyataṃ sādhayantyāśu prayogaṃ yuktiyojitāḥ

एतस्मात्समतीतस्य त्यक्ताविद्यस्य राघव । आत्मज्ञानस्य नास्त्यत्र कर्तृताकर्तृतानघ

etasmātsamatītasya tyaktāvidyasya rāghava | ātmajñānasya nāstyatra kartṛtākartṛtānagha

द्रव्यदेशक्रियाकालयुक्तयः साधुसंविदः । परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन

dravyadeśakriyākālayuktayaḥ sādhusaṃvidaḥ | paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana

यस्येच्छा विद्यते काचित्स सिद्धिं साधयत्यलम् । आत्मज्ञस्य तु पूर्णस्य नेच्छा संभवति क्वचित्

yasyecchā vidyate kācitsa siddhiṃ sādhayatyalam | ātmajñasya tu pūrṇasya necchā saṃbhavati kvacit

सर्वेच्छाजालसंशान्तावात्मलाभोदयो हि यः । तद्विरुद्धा कथं कस्मादिच्छा संजायतेऽनघ

sarvecchājālasaṃśāntāvātmalābhodayo hi yaḥ | tadviruddhā kathaṃ kasmādicchā saṃjāyate'nagha

यथोदेति च यस्येच्छा स तया यतते तथा । यथाकालं तदाप्नोति ज्ञो वाप्यज्ञतरोऽपि वा

yathodeti ca yasyecchā sa tayā yatate tathā | yathākālaṃ tadāpnoti jño vāpyajñataro'pi vā

वीतहव्येन यतितं नो ज्ञानेच्छेन किंचन । ज्ञानेच्छेनाशु यतितं प्रोत्थितोऽसौ यथा वने

vītahavyena yatitaṃ no jñānecchena kiṃcana | jñānecchenāśu yatitaṃ protthito'sau yathā vane

एवं कालक्रियाकर्मद्रव्ययुक्तिस्वभावजाः । यथेच्छमेव सिद्ध्यन्ति सिद्धयः स्वाः क्रमार्जिताः

evaṃ kālakriyākarmadravyayuktisvabhāvajāḥ | yathecchameva siddhyanti siddhayaḥ svāḥ kramārjitāḥ

याः फलावलयो येन संप्राप्ताः सिद्धिनामिकाः । तास्तेनाधिगता राम निजात्प्रयतनद्रुमात्

yāḥ phalāvalayo yena saṃprāptāḥ siddhināmikāḥ | tāstenādhigatā rāma nijātprayatanadrumāt

महतां नित्यतृप्तानां तज्ज्ञानां भावितात्मनाम् । ईहितं संप्रयातानां नोपकुर्वन्ति सिद्धयः

mahatāṃ nityatṛptānāṃ tajjñānāṃ bhāvitātmanām | īhitaṃ saṃprayātānāṃ nopakurvanti siddhayaḥ

श्रीराम उवाच । अयं मे संशयो ब्रह्मन्वीतहव्यस्य सा तनुः । क्रव्यादैर्न कथं भुक्ता कथं क्लिन्ना न भूतले

śrīrāma uvāca | ayaṃ me saṃśayo brahmanvītahavyasya sā tanuḥ | kravyādairna kathaṃ bhuktā kathaṃ klinnā na bhūtale

तदैव वीतहव्योऽसौ कथं वनगतः प्रभो । विदेहमुक्ततां शीघ्रं यथावदिति मे वद

tadaiva vītahavyo'sau kathaṃ vanagataḥ prabho | videhamuktatāṃ śīghraṃ yathāvaditi me vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । या संविद्वलिता साधो वासनामलतन्तुना । सुखदुःखदशादाहभागिनी भवतीह सा

śrīvasiṣṭha uvāca | yā saṃvidvalitā sādho vāsanāmalatantunā | sukhaduḥkhadaśādāhabhāginī bhavatīha sā

निर्मुक्तवासना शुद्धसंविन्मात्रमयी तु सा । तनुस्तिष्ठति तच्छेदे शक्ता नेह हि केचन

nirmuktavāsanā śuddhasaṃvinmātramayī tu sā | tanustiṣṭhati tacchede śaktā neha hi kecana

श्रृणु युक्त्या कया योगी तनुच्छेदादिविभ्रमैः । नाक्रम्यते महाबाहो बहुवर्षशतैरपि

śrṛṇu yuktyā kayā yogī tanucchedādivibhramaiḥ | nākramyate mahābāho bahuvarṣaśatairapi

चेतः पदार्थे पतति यस्मिन्यस्मिन्यदा यदा । तन्मयं तद्भवत्याशु तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा

cetaḥ padārthe patati yasminyasminyadā yadā | tanmayaṃ tadbhavatyāśu tasmiṃstasmiṃstadā tadā

तथा दृष्टारि हि मनो विकारमुपगच्छति । दृष्टमित्रं सुहृद्यत्वं स्वयमित्यनुभूयते

tathā dṛṣṭāri hi mano vikāramupagacchati | dṛṣṭamitraṃ suhṛdyatvaṃ svayamityanubhūyate

रागद्वेषविहीने तु पथिके पादपे गिरौ । भवत्यरागद्वेषं च स्वयमित्यनुभूयते

rāgadveṣavihīne tu pathike pādape girau | bhavatyarāgadveṣaṃ ca svayamityanubhūyate

मृष्टे लौल्यमुपादत्ते दुर्भोज्ये याति निःस्पृहम् । वैरस्यं याति कटुनि स्वयमित्यनुभूयते

mṛṣṭe laulyamupādatte durbhojye yāti niḥspṛham | vairasyaṃ yāti kaṭuni svayamityanubhūyate

समसंविद्विलासाढ्ये यद्यदा यतिदेहके । हिंस्रचेतः पतत्याशु समतामेति तत्तदा

samasaṃvidvilāsāḍhye yadyadā yatidehake | hiṃsracetaḥ patatyāśu samatāmeti tattadā

समसङ्गविमुक्तत्वाच्छेदादौ न प्रवर्तते । पान्थो व्यर्थं पथि ग्रामे यथा ग्रामीणकर्मणि

samasaṅgavimuktatvācchedādau na pravartate | pāntho vyarthaṃ pathi grāme yathā grāmīṇakarmaṇi

योगिदेहसमीपात्तु गत्वा प्राप्नोति हिंस्रताम् । यद्यद्भवति तत्राशु तथारूपं न संशयः

yogidehasamīpāttu gatvā prāpnoti hiṃsratām | yadyadbhavati tatrāśu tathārūpaṃ na saṃśayaḥ

इति हिंस्रैर्मृगव्याघ्रसिंहकीटसरीसृपैः । न च्छिन्ना वीतहव्यस्य तनुर्भूतलशालिनी

iti hiṃsrairmṛgavyāghrasiṃhakīṭasarīsṛpaiḥ | na cchinnā vītahavyasya tanurbhūtalaśālinī

सर्वत्र विद्यते संवित्काष्ठलोष्टोपलादिके । सत्तासामान्यरूपेण संस्थिता मूकबालवत्

sarvatra vidyate saṃvitkāṣṭhaloṣṭopalādike | sattāsāmānyarūpeṇa saṃsthitā mūkabālavat

पोप्लूयमाना तरला केवलं परिदृश्यते । तन्वी पुर्यष्टकेष्वेव प्रतिबिम्बजलेष्विव

poplūyamānā taralā kevalaṃ paridṛśyate | tanvī puryaṣṭakeṣveva pratibimbajaleṣviva

तेन भूजलवाय्वग्निसंवित्त्या समरूपया । निर्विकारं तनुर्नीता वीतहव्यस्य राघव

tena bhūjalavāyvagnisaṃvittyā samarūpayā | nirvikāraṃ tanurnītā vītahavyasya rāghava

अन्यच्च श्रृणु मे राम स्पन्दो नाशस्य कारणम् । विकारः स च चित्तोत्थो वातजो वा जगत्स्थितौ

anyacca śrṛṇu me rāma spando nāśasya kāraṇam | vikāraḥ sa ca cittottho vātajo vā jagatsthitau

प्राणानां प्राणनं स्पन्दस्तच्छान्तौ ते दृषत्समाः । यतः स्थिता धारणया तेनानष्टास्य सा तनुः

prāṇānāṃ prāṇanaṃ spandastacchāntau te dṛṣatsamāḥ | yataḥ sthitā dhāraṇayā tenānaṣṭāsya sā tanuḥ

सबाह्याभ्यन्तरं स्पन्दश्चित्तजो वातजोऽथवा । न यस्य विद्यते तस्य दूरस्थौ प्रकृतिक्षयौ

sabāhyābhyantaraṃ spandaścittajo vātajo'thavā | na yasya vidyate tasya dūrasthau prakṛtikṣayau

सबाह्याभ्यन्तरे शान्ते स्पन्दे तत्त्वविदां वर । धातवः संस्थितिं देहे न त्यजन्ति कदाचन

sabāhyābhyantare śānte spande tattvavidāṃ vara | dhātavaḥ saṃsthitiṃ dehe na tyajanti kadācana

संशान्ते देहप्रस्पन्दे चित्तवातमये तथा । धातवो मैरवं स्थैर्यं यान्ति संस्तम्भितात्मकाः

saṃśānte dehapraspande cittavātamaye tathā | dhātavo mairavaṃ sthairyaṃ yānti saṃstambhitātmakāḥ

तथा च दृश्यते लोके स्पन्दशान्तौ दृढा स्थितिः । दारूणामिव धीराणां शवाङ्गानामचोपता

tathā ca dṛśyate loke spandaśāntau dṛḍhā sthitiḥ | dārūṇāmiva dhīrāṇāṃ śavāṅgānāmacopatā

इति वर्षसहस्राणि देहा जगति योगिनाम् । न क्लिद्यन्ते न भिद्यन्ते मग्नवज्जलदा इव

iti varṣasahasrāṇi dehā jagati yoginām | na klidyante na bhidyante magnavajjaladā iva

तदैव वीतहव्योऽसौ श्रृणु किं नोपशान्तवान् । देहमुत्सृज्य तत्त्वज्ञो ज्ञातज्ञेयवतां वरः

tadaiva vītahavyo'sau śrṛṇu kiṃ nopaśāntavān | dehamutsṛjya tattvajño jñātajñeyavatāṃ varaḥ

ये हि विज्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः । विच्छिन्नग्रन्थयः सर्वे ते स्वतन्त्रास्तनौ स्थिताः

ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ | vicchinnagranthayaḥ sarve te svatantrāstanau sthitāḥ

दैवं वापि च कर्माणि प्राक्तनान्यैहिकानि च । वासना वा न तेषां तच्चेतो नियमयन्त्यलम्

daivaṃ vāpi ca karmāṇi prāktanānyaihikāni ca | vāsanā vā na teṣāṃ tacceto niyamayantyalam

तेन तत्त्वविदां तात काकतालीयवन्मनः । यद्यद्भावयति क्षिप्रं तत्तदाशु करोत्यलम्

tena tattvavidāṃ tāta kākatālīyavanmanaḥ | yadyadbhāvayati kṣipraṃ tattadāśu karotyalam

काकतालीययोगेन वीतहव्यस्य संविदा । सांप्रतं जीवितं बुद्धं तदेवाशु स्थिरीकृतम्

kākatālīyayogena vītahavyasya saṃvidā | sāṃprataṃ jīvitaṃ buddhaṃ tadevāśu sthirīkṛtam

यदा तु तस्य प्रतिभा विदेहोन्मुक्ततां गता । तदा विदेहमुक्तोऽभूदसौ स्वातन्त्र्यसंस्थितिः

yadā tu tasya pratibhā videhonmuktatāṃ gatā | tadā videhamukto'bhūdasau svātantryasaṃsthitiḥ

विगतवासनमाशु विपाशता- मुपगतं मन आत्मतयोदितम् । यदभिवाञ्छति तद्भवति क्षणा- त्सकलशक्तिमयो हि महेश्वरः

vigatavāsanamāśu vipāśatā- mupagataṃ mana ātmatayoditam | yadabhivāñchati tadbhavati kṣaṇā- tsakalaśaktimayo hi maheśvaraḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे सद्विलासविचारयोगोपदेशो नामैकोननवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe sadvilāsavicārayogopadeśo nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ९०

नवतितमः सर्गः

navatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदा ह्यस्तंगतप्रायं जातं चित्तं विचारतः । तदा हि वीतहव्यस्य जाता मैत्र्यादयो गुणाः

śrīvasiṣṭha uvāca | yadā hyastaṃgataprāyaṃ jātaṃ cittaṃ vicārataḥ | tadā hi vītahavyasya jātā maitryādayo guṇāḥ

श्रीराम उवाच । विचाराभ्युदयाच्चित्तस्वरूपेऽन्तर्हिते मुने । मैत्र्यादयो गुणा जाता इत्युक्तं किं त्वया प्रभो

śrīrāma uvāca | vicārābhyudayāccittasvarūpe'ntarhite mune | maitryādayo guṇā jātā ityuktaṃ kiṃ tvayā prabho

ब्रह्मण्यस्तं गते चित्ते कस्य मैत्र्यादयो गुणाः । क्व वा परिस्फुरन्तीति वद मे वदतां वर

brahmaṇyastaṃ gate citte kasya maitryādayo guṇāḥ | kva vā parisphurantīti vada me vadatāṃ vara

श्रीवसिष्ठ उवाच । द्विविधश्चित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च । जीवन्मुक्तः सरूपः स्यादरूपो देहमुक्तिजः

śrīvasiṣṭha uvāca | dvividhaścittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca | jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktijaḥ

चित्तसत्तेह दुःखाय चित्तनाशः सुखाय तु । चित्तसत्तां क्षयं नीत्वा चित्तं नाशमुपानयेत्

cittasatteha duḥkhāya cittanāśaḥ sukhāya tu | cittasattāṃ kṣayaṃ nītvā cittaṃ nāśamupānayet

तामसैर्वासनाजालैर्व्याप्तं यज्जन्मकारणम् । विद्यमानं मनो विद्धि तद्दुःखायैव केवलम्

tāmasairvāsanājālairvyāptaṃ yajjanmakāraṇam | vidyamānaṃ mano viddhi tadduḥkhāyaiva kevalam

प्राक्तनं गुणसंभारं ममेति बहु मन्यते । यत्तु चित्तमतत्त्वज्ञं दुःखितं जीव उच्यते

prāktanaṃ guṇasaṃbhāraṃ mameti bahu manyate | yattu cittamatattvajñaṃ duḥkhitaṃ jīva ucyate

विद्यमानं मनो यावत्तावद्दुःखक्षयः कुतः । मनस्यस्तं गते जन्तोः संसारोऽस्तमुपागतः

vidyamānaṃ mano yāvattāvadduḥkhakṣayaḥ kutaḥ | manasyastaṃ gate jantoḥ saṃsāro'stamupāgataḥ

दुःखमूलमवष्टब्धमस्मिन्नेव विनिश्चलम् । विद्यमानं मनो विद्धि दुःखवृक्षवनाङ्कुरम्

duḥkhamūlamavaṣṭabdhamasminneva viniścalam | vidyamānaṃ mano viddhi duḥkhavṛkṣavanāṅkuram

श्रीराम उवाच । नष्टं कस्य मनो ब्रह्मन्नष्टं वा कीदृशं भवेत् । कीदृशश्चास्य नाशः स्यात्सत्ता नाशस्य कीदृशी

śrīrāma uvāca | naṣṭaṃ kasya mano brahmannaṣṭaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet | kīdṛśaścāsya nāśaḥ syātsattā nāśasya kīdṛśī

श्रीवसिष्ठ उवाच । चेतसः कथिता सत्ता मया रघुकुलोद्वह । अस्य नाशमिदानीं त्वं श्रृणु प्रश्नविदां वर

śrīvasiṣṭha uvāca | cetasaḥ kathitā sattā mayā raghukulodvaha | asya nāśamidānīṃ tvaṃ śrṛṇu praśnavidāṃ vara

सुखदुःखदशा धीरं साम्यान्न प्रोद्धरन्ति यम् । निःश्वासा इव शैलेन्द्रं चित्तं तस्य मृतं विदुः

sukhaduḥkhadaśā dhīraṃ sāmyānna proddharanti yam | niḥśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ

अयं सोहमयं नाहमिति चिन्ता नरोत्तमम् । खर्वीकरोति यं नान्तर्नष्टं तस्य मनो विदुः

ayaṃ sohamayaṃ nāhamiti cintā narottamam | kharvīkaroti yaṃ nāntarnaṣṭaṃ tasya mano viduḥ

आपत्कार्पण्यमुत्साहो मदो मान्द्यं महोत्सवः । यं नयन्ति न वैरूप्यं तस्य नष्टं विदुर्मनः

āpatkārpaṇyamutsāho mado māndyaṃ mahotsavaḥ | yaṃ nayanti na vairūpyaṃ tasya naṣṭaṃ vidurmanaḥ

एष साधो मनोनाशो नष्टं चेह मनो भवेत् । चित्तनाशदशा चैषा जीवन्मुक्तस्य विद्यते

eṣa sādho manonāśo naṣṭaṃ ceha mano bhavet | cittanāśadaśā caiṣā jīvanmuktasya vidyate

मनस्तां मूढतां विद्धि यदा नश्यति सानघ । चित्तनाशाभिधानं हि तदा सत्त्वमुदेत्यलम्

manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha | cittanāśābhidhānaṃ hi tadā sattvamudetyalam

तस्य सत्त्वविलासस्य चित्तनाशस्य राघव । जीवन्मुक्तस्वभावस्य कैश्चिच्चित्ताभिधा कृता

tasya sattvavilāsasya cittanāśasya rāghava | jīvanmuktasvabhāvasya kaiściccittābhidhā kṛtā

मैत्र्यादिभिर्गुणैर्युक्तं भवत्युत्तमवासनम् । भूयो जन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तमनोऽनघ

maitryādibhirguṇairyuktaṃ bhavatyuttamavāsanam | bhūyo janmavinirmuktaṃ jīvanmuktamano'nagha

व्याप्तं वासनया यत्स्याद्भूया जननमुक्तया । जीवन्मुक्तमनःसत्ता राम तत्सत्त्वमुच्यते

vyāptaṃ vāsanayā yatsyādbhūyā jananamuktayā | jīvanmuktamanaḥsattā rāma tatsattvamucyate

संप्रत्येवानुभूतत्वात्सत्त्वाप्त्या तन्वसंयुतः । सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते

saṃpratyevānubhūtatvātsattvāptyā tanvasaṃyutaḥ | sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate

मैत्र्यादयोऽथ मुदिताः शशाङ्क इव दीप्तयः । जीवन्मुक्तमनोनाशे सर्वदा सर्वथा स्थिताः

maitryādayo'tha muditāḥ śaśāṅka iva dīptayaḥ | jīvanmuktamanonāśe sarvadā sarvathā sthitāḥ

जीवन्मुक्तमनोनाशे सत्त्वनाम्नि हिमालये । वसन्त इव मञ्जर्यः स्फुरन्ति गुणसंपदः

jīvanmuktamanonāśe sattvanāmni himālaye | vasanta iva mañjaryaḥ sphuranti guṇasaṃpadaḥ

अरूपस्तु मनोनाशो यो मयोक्तो रघुद्वह । विदेहमुक्त एवासौ विद्यते निष्कलात्मकः

arūpastu manonāśo yo mayokto raghudvaha | videhamukta evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ

समग्राग्र्यगुणाधारमपि सत्त्वं प्रलीयते । विदेहमुक्ते विमले पदे परमपावने

samagrāgryaguṇādhāramapi sattvaṃ pralīyate | videhamukte vimale pade paramapāvane

विदेहमुक्तविषये तस्मिन्सत्त्वक्षयात्मके । वित्तनाशे विरूपाख्ये न किंचिदपि विद्यते

videhamuktaviṣaye tasminsattvakṣayātmake | vittanāśe virūpākhye na kiṃcidapi vidyate

न गुणा नागुणास्तत्र न श्रीर्नाश्रीर्न लोलता । न चोदयो नास्तमयो न हर्षामर्षसंविदः

na guṇā nāguṇāstatra na śrīrnāśrīrna lolatā | na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ

न तेजो न तमः किंचिन्न संध्या दिनरात्रयः । न दिशो न च वाकाशो नाधो नानर्थरूपता

na tejo na tamaḥ kiṃcinna saṃdhyā dinarātrayaḥ | na diśo na ca vākāśo nādho nānartharūpatā

न वासना न रचना नेहानीहे न रञ्जना । न सत्ता नापि वाऽसत्ता नच साध्यं हि तत्पदम्

na vāsanā na racanā nehānīhe na rañjanā | na sattā nāpi vā'sattā naca sādhyaṃ hi tatpadam

अतमस्तेजसा व्योम्ना वितारेन्द्वर्कवायुना । तत्समं शरदच्छेन निःसंध्येनारजस्त्विषा

atamastejasā vyomnā vitārendvarkavāyunā | tatsamaṃ śaradacchena niḥsaṃdhyenārajastviṣā

ये हि पारं गता बुद्धेः संसाराचरणस्य च । तेषां तदास्पदं स्फारं पवनानामिवाम्बरम्

ye hi pāraṃ gatā buddheḥ saṃsārācaraṇasya ca | teṣāṃ tadāspadaṃ sphāraṃ pavanānāmivāmbaram

संशान्तदुःखमजडात्मकमेव सुप्त- मानन्दमन्थरमपेतरजस्तमो यत् । आकाशकोशतनवोऽतनवा महान्त- स्तस्मिन्पदे गलितचित्तलवा वसन्ति

saṃśāntaduḥkhamajaḍātmakameva supta- mānandamantharamapetarajastamo yat | ākāśakośatanavo'tanavā mahānta- stasminpade galitacittalavā vasanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे चित्तोपदेशविचारयोगोपदेशो नाम नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittopadeśavicārayogopadeśo nāma navatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ९१

एकनवतितमः सर्गः

ekanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । परमाकाशकोशाद्रिरूढलोकान्तरद्रुमम् । तारकापुष्पशबलं देवासुरविहंगमम्

śrīrāma uvāca | paramākāśakośādrirūḍhalokāntaradrumam | tārakāpuṣpaśabalaṃ devāsuravihaṃgamam

विद्युन्मञ्जरितोपान्तनीलनीरदपल्लवम् । सर्वर्तुरम्यचन्द्रार्कगणरम्यकदन्तुरम्

vidyunmañjaritopāntanīlanīradapallavam | sarvarturamyacandrārkagaṇaramyakadanturam

सप्ताब्धिवापीवलितं सरिच्छतमनोहरम् । चतुर्दशविधानन्तभूतजातोपजीवितम्

saptābdhivāpīvalitaṃ saricchatamanoharam | caturdaśavidhānantabhūtajātopajīvitam

जगत्काननमाक्रम्य स्थितायाः कृतजालकम् । ब्रह्मन्संसृतिमृद्वीकालताया वितताकृतेः

jagatkānanamākramya sthitāyāḥ kṛtajālakam | brahmansaṃsṛtimṛdvīkālatāyā vitatākṛteḥ

जरामरणपर्वायाः सुखदुःखफलावलेः । आरूढमूलमालाया मोहसेकजलाञ्जलेः

jarāmaraṇaparvāyāḥ sukhaduḥkhaphalāvaleḥ | ārūḍhamūlamālāyā mohasekajalāñjaleḥ

किं बीजमथ बीजस्य तस्य किं बीजमुच्यते । अथ तस्यापि किं बीजं बीजं तस्यापि किं भवेत्

kiṃ bījamatha bījasya tasya kiṃ bījamucyate | atha tasyāpi kiṃ bījaṃ bījaṃ tasyāpi kiṃ bhavet

सर्वमेतत्समासेन पुनर्बोधविवृद्धये । सिद्धये ज्ञानसारस्य वद मे वदतांवर

sarvametatsamāsena punarbodhavivṛddhaye | siddhaye jñānasārasya vada me vadatāṃvara

श्रीवसिष्ठ उवाच । अन्तर्लीनघनारम्भशुभाशुभमहाङ्कुरम् । संसृतिव्रततेर्बीजं शरीरं विद्धि राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | antarlīnaghanārambhaśubhāśubhamahāṅkuram | saṃsṛtivrataterbījaṃ śarīraṃ viddhi rāghava

शाखाप्रतानगहना फलपल्लवशालिनी । तेनेयं भवति स्फीता शरदीव वसुन्धरा

śākhāpratānagahanā phalapallavaśālinī | teneyaṃ bhavati sphītā śaradīva vasundharā

भावाभावदशाकोशं दुःखरत्नसमुद्गकम् । बीजमस्य शरीरस्य चित्तमाशावशानुगम्

bhāvābhāvadaśākośaṃ duḥkharatnasamudgakam | bījamasya śarīrasya cittamāśāvaśānugam

चित्तादिदमुदेत्युच्चैः सदसच्चाङ्गजालकम् । तथा चैतत्स्वयं स्वप्नसंभ्रमेष्वनुभूयते

cittādidamudetyuccaiḥ sadasaccāṅgajālakam | tathā caitatsvayaṃ svapnasaṃbhrameṣvanubhūyate

यथा गन्धर्वसंकल्पात्पुरमेवं हि चेतसः । सवातायनमाकारभासुरं जायते वपुः

yathā gandharvasaṃkalpātpuramevaṃ hi cetasaḥ | savātāyanamākārabhāsuraṃ jāyate vapuḥ

यदिदं किंचिदाभोगि जागतं दृश्यतां गतम् । रूपं तच्चेतसः स्फारं घटादित्वं मृदो यथा

yadidaṃ kiṃcidābhogi jāgataṃ dṛśyatāṃ gatam | rūpaṃ taccetasaḥ sphāraṃ ghaṭāditvaṃ mṛdo yathā

द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारिणः । एकं प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दृढभावना

dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ | ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā

यदा प्रस्पन्दते प्राणो नाडीसंस्पर्शनोद्यतः । तदा संवेदनमयं चित्तमाशु प्रजायते

yadā praspandate prāṇo nāḍīsaṃsparśanodyataḥ | tadā saṃvedanamayaṃ cittamāśu prajāyate

यदा न स्पन्दते प्राणः शिरासरणिकोटरे । असंवित्तिवशात्तेन चित्तमन्तर्न जायते

yadā na spandate prāṇaḥ śirāsaraṇikoṭare | asaṃvittivaśāttena cittamantarna jāyate

प्राणस्पन्दनमेवेदं चित्तद्वारेण दृश्यते । जगन्नामागतं व्योम्नि नीलत्वादिवदीदृशम्

prāṇaspandanamevedaṃ cittadvāreṇa dṛśyate | jagannāmāgataṃ vyomni nīlatvādivadīdṛśam

प्राणस्पन्दनसुप्ता च तच्छान्तिं शान्तिरुच्यते । प्राणसंस्पन्दनात्संविद्याति वीटेव चोदिता

prāṇaspandanasuptā ca tacchāntiṃ śāntirucyate | prāṇasaṃspandanātsaṃvidyāti vīṭeva coditā

संवित्स्फुरति देहेषु प्राणस्पन्दप्रबोधिता । चक्रावर्तैरङ्गणेषु वीटेव करताडिता

saṃvitsphurati deheṣu prāṇaspandaprabodhitā | cakrāvartairaṅgaṇeṣu vīṭeva karatāḍitā

सती सर्वगता संवित्प्राणस्पन्देन बोध्यते । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतराकारा गन्धलेखेव वायुना

satī sarvagatā saṃvitprāṇaspandena bodhyate | sūkṣmātsūkṣmatarākārā gandhalekheva vāyunā

संवित्संरोधने श्रेयः परमं विद्धि राघव । कारणाक्रमणं यत्र क्षोभस्तत्र न विद्यते

saṃvitsaṃrodhane śreyaḥ paramaṃ viddhi rāghava | kāraṇākramaṇaṃ yatra kṣobhastatra na vidyate

संवित्समुदितैवाशु याति संवेद्यमादरात् । संवेदनादनन्तानि ततो दुःखानि चेतसः

saṃvitsamuditaivāśu yāti saṃvedyamādarāt | saṃvedanādanantāni tato duḥkhāni cetasaḥ

संसुप्तान्तरबोधाय संवित्संतिष्ठते यदा । लब्धं भवति लब्धव्यं तदा तदमलं पदम्

saṃsuptāntarabodhāya saṃvitsaṃtiṣṭhate yadā | labdhaṃ bhavati labdhavyaṃ tadā tadamalaṃ padam

तस्मात्प्राणपरिस्पन्दैर्वासनाचोदनैस्तथा । नो चेत्संविदमुच्छूनां करोषि तदजो भवान्

tasmātprāṇaparispandairvāsanācodanaistathā | no cetsaṃvidamucchūnāṃ karoṣi tadajo bhavān

संविदुच्छूनतां चित्तं विद्धि तेनेदमाततम् । अनर्थजालमालूनविशीर्णजनजीवकम्

saṃviducchūnatāṃ cittaṃ viddhi tenedamātatam | anarthajālamālūnaviśīrṇajanajīvakam

योगिनश्चित्तशान्त्यर्थं कुर्वन्ति प्राणरोधनम् । प्राणायामैस्तथा ध्यानैः प्रयोगैर्युक्तिकल्पितैः

yoginaścittaśāntyarthaṃ kurvanti prāṇarodhanam | prāṇāyāmaistathā dhyānaiḥ prayogairyuktikalpitaiḥ

चित्तोपशान्तिफलदं परमं साम्यकारणम् । सुभगं संविदः स्वास्थ्यं प्राणसरोधनं विदुः

cittopaśāntiphaladaṃ paramaṃ sāmyakāraṇam | subhagaṃ saṃvidaḥ svāsthyaṃ prāṇasarodhanaṃ viduḥ

ज्ञानवद्भिः प्रकटितामनुभूतां च राघव । चित्तस्योत्पत्तिमपरां वासनाजीवितां श्रृणु

jñānavadbhiḥ prakaṭitāmanubhūtāṃ ca rāghava | cittasyotpattimaparāṃ vāsanājīvitāṃ śrṛṇu

दृढभावनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम् । यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता

dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam | yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā

भावितस्तीव्रसंवेगादात्मना यत्तदेव सः । भवत्याशु महाबाहो विगतेतरसंस्मृतिः

bhāvitastīvrasaṃvegādātmanā yattadeva saḥ | bhavatyāśu mahābāho vigatetarasaṃsmṛtiḥ

तादृग्रूपः स पुरुषो वासनाविवशीकृतः । यत्पश्यति तदेतत्तत्सद्वस्त्विति विमुह्यति

tādṛgrūpaḥ sa puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ | yatpaśyati tadetattatsadvastviti vimuhyati

वासनावेगवैवश्यात्स्वरूपं प्रजहाति तत् । भ्रान्तं पश्यति दुर्दृष्टिः सर्वं मदवशादिव

vāsanāvegavaivaśyātsvarūpaṃ prajahāti tat | bhrāntaṃ paśyati durdṛṣṭiḥ sarvaṃ madavaśādiva

असम्यग्ज्ञानवानेव भवत्याधिपरिप्लुतः । अन्तस्थया वासनया विषेणेव वशीकृतः

asamyagjñānavāneva bhavatyādhipariplutaḥ | antasthayā vāsanayā viṣeṇeva vaśīkṛtaḥ

असम्यग्दर्शनं यस्मादनात्मन्यात्मभावनम् । यदवस्तुनि वस्तुत्वं तच्चित्तं विद्धि राघव

asamyagdarśanaṃ yasmādanātmanyātmabhāvanam | yadavastuni vastutvaṃ taccittaṃ viddhi rāghava

दृढाभ्यासपदार्थैकवासनादतिचञ्चलम् । चित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम्

dṛḍhābhyāsapadārthaikavāsanādaticañcalam | cittaṃ saṃjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam

यदा न वास्यते किंचिद्धेयोपादेयरूपि यत् । स्थीयते सकलं त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायते

yadā na vāsyate kiṃciddheyopādeyarūpi yat | sthīyate sakalaṃ tyaktvā tadā cittaṃ na jāyate

अवासनत्वात्सततं यदा न मनुते मनः । अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा

avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ | amanastā tadodeti paramopaśamapradā

यदा किंचिन्न संवित्तौ स्फुरत्यभ्रमिवाम्बरे । तदा पद्म इवाकाशे चित्तमन्तर्न जायते

yadā kiṃcinna saṃvittau sphuratyabhramivāmbare | tadā padma ivākāśe cittamantarna jāyate

यदा न भाव्यते भावः क्वचिज्जगति वस्तुनि । तदा हृदम्बरे शून्ये कथं चित्तं प्रजायते

yadā na bhāvyate bhāvaḥ kvacijjagati vastuni | tadā hṛdambare śūnye kathaṃ cittaṃ prajāyate

एतावन्मात्रकं मन्ये रूपं चित्तस्य राघव । यद्भावनं वस्तुनोऽन्तर्वस्तुत्वेन रसेन च

etāvanmātrakaṃ manye rūpaṃ cittasya rāghava | yadbhāvanaṃ vastuno'ntarvastutvena rasena ca

न किंचित्कल्पनायोग्यं दृश्यं भावयतस्ततः । आकाशकोशस्वच्छस्य कुतश्चित्तोदयो भवेत्

na kiṃcitkalpanāyogyaṃ dṛśyaṃ bhāvayatastataḥ | ākāśakośasvacchasya kutaścittodayo bhavet

यदभावनमास्थाय यदभावस्य भावनम् । यद्यथावस्तुदर्शित्वं तदचित्तत्वमुच्यते

yadabhāvanamāsthāya yadabhāvasya bhāvanam | yadyathāvastudarśitvaṃ tadacittatvamucyate

सर्वमन्तः परित्यज्य शीतलाशयवर्ति यत् । वृत्तिस्थमपि तच्चित्तमसद्रूपमुदाहृतम्

sarvamantaḥ parityajya śītalāśayavarti yat | vṛttisthamapi taccittamasadrūpamudāhṛtam

वासनाया रसाध्यानाद्रागो यस्य न विद्यते । तस्य चित्तमचित्तत्वं गतं सत्त्वं तदुच्यते

vāsanāyā rasādhyānādrāgo yasya na vidyate | tasya cittamacittatvaṃ gataṃ sattvaṃ taducyate

घना न वासना यस्य पुनर्जननकारिणी । जीवन्मुक्तः स सत्त्वस्थश्चक्रभ्रमवदास्थितः

ghanā na vāsanā yasya punarjananakāriṇī | jīvanmuktaḥ sa sattvasthaścakrabhramavadāsthitaḥ

भृष्टबीजोपमा येषां पुनर्जननवर्जिता । वासनारसनिर्हीना जीवन्मुक्ता हि ते स्थिताः

bhṛṣṭabījopamā yeṣāṃ punarjananavarjitā | vāsanārasanirhīnā jīvanmuktā hi te sthitāḥ

सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्तास्ते ज्ञानपारगाः । अचित्ता इति कथ्यन्ते देहान्ते व्योमरूपिणः

sattvarūpapariprāptacittāste jñānapāragāḥ | acittā iti kathyante dehānte vyomarūpiṇaḥ

द्वे बीजे राम चित्तस्य प्राणस्पन्दनवासने । एकस्मिंश्च तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः

dve bīje rāma cittasya prāṇaspandanavāsane | ekasmiṃśca tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ

मिथः कारणमेते हि बीजे जन्मनि चेतसः । जलाङ्गीकरणे राम जलाशयघटाविव

mithaḥ kāraṇamete hi bīje janmani cetasaḥ | jalāṅgīkaraṇe rāma jalāśayaghaṭāviva

घना न वासना यस्य पुनर्जननकारिणी । बीजाङ्कुरवदेते हि संस्थिते तिलतैलवत्

ghanā na vāsanā yasya punarjananakāriṇī | bījāṅkuravadete hi saṃsthite tilatailavat

अविनाभाविनी नित्यं कालाकाङ्क्षिक्रमे तथा । सर्वमुत्पादयत्येतच्चित्तकः संविदात्मकः

avinābhāvinī nityaṃ kālākāṅkṣikrame tathā | sarvamutpādayatyetaccittakaḥ saṃvidātmakaḥ

यथाप्राणेन्द्रियानन्दमानन्दपवनावुभौ । चित्तस्योत्पादिके सार्धं यदैते वासने तदा

yathāprāṇendriyānandamānandapavanāvubhau | cittasyotpādike sārdhaṃ yadaite vāsane tadā

आमोदपुष्पवत्तैलतिलवच्च व्यवस्थिते । वासनावशतः प्राणस्पन्दस्तेन च वासना

āmodapuṣpavattailatilavacca vyavasthite | vāsanāvaśataḥ prāṇaspandastena ca vāsanā

जायते चित्तबीजस्य तेन बीजाङ्कुरक्रमः । वासनोत्प्लवमानत्वात्संवित्प्रक्षोभकर्मणा

jāyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ | vāsanotplavamānatvātsaṃvitprakṣobhakarmaṇā

प्राणस्पन्दं बोधयति तेन चित्तं प्रजायते । प्राणः स्पन्दनधर्मित्वात्स्पन्दते स्पृष्टहृद्गुणः

prāṇaspandaṃ bodhayati tena cittaṃ prajāyate | prāṇaḥ spandanadharmitvātspandate spṛṣṭahṛdguṇaḥ

संविदं बोधयंस्तेन चित्तबालः प्रजायते । एवं हि वासनाप्राणस्पन्दौ द्वौ तस्य कारणम्

saṃvidaṃ bodhayaṃstena cittabālaḥ prajāyate | evaṃ hi vāsanāprāṇaspandau dvau tasya kāraṇam

तयोरेकक्षये नाशो द्वयोश्चित्तस्य राघव । सुखदुःखमनःस्पन्द शारीरकवृहत्फलम्

tayorekakṣaye nāśo dvayościttasya rāghava | sukhaduḥkhamanaḥspanda śārīrakavṛhatphalam

कार्यपल्लविताकारं कृतिव्रततिवेष्टितम् । तृष्णाकृष्णाहिवलितं रागरोगबकालयम्

kāryapallavitākāraṃ kṛtivratativeṣṭitam | tṛṣṇākṛṣṇāhivalitaṃ rāgarogabakālayam

अज्ञानमूलं सुदृढं लीनेन्द्रियविहंगमम् । वासना क्षयमानीता चित्तवृक्षं क्षणेन हि

ajñānamūlaṃ sudṛḍhaṃ līnendriyavihaṃgamam | vāsanā kṣayamānītā cittavṛkṣaṃ kṣaṇena hi

प्रपातयति वातौघः कालपक्वफलं यथा । पाण्डुरीकृतसर्वाशं स्थगिताखिलदर्शनम्

prapātayati vātaughaḥ kālapakvaphalaṃ yathā | pāṇḍurīkṛtasarvāśaṃ sthagitākhiladarśanam

विलोलजलदाकारमज्ञानावकरोत्थितम् । तृष्णातृणलवव्याप्तं स्तम्भाकृति शरीरकम्

vilolajaladākāramajñānāvakarotthitam | tṛṣṇātṛṇalavavyāptaṃ stambhākṛti śarīrakam

स्फुरत्तनु तनुक्षुब्धं सुखमुत्प्लवनं प्रति । अन्तःस्थितमहालोकमपश्यत्प्रविलीयते

sphurattanu tanukṣubdhaṃ sukhamutplavanaṃ prati | antaḥsthitamahālokamapaśyatpravilīyate

पवनस्पन्दरोधाच्च राम चित्तरजः क्षणात् । वासनाप्राणपवनस्पन्दयोरनयोर्द्वयोः

pavanaspandarodhācca rāma cittarajaḥ kṣaṇāt | vāsanāprāṇapavanaspandayoranayordvayoḥ

संवेद्यं बीजमित्युक्तं स्फुरतस्तौ यतस्ततः । हृदि संवेद्यमाप्यैव प्राणस्पन्दोऽथ वासना

saṃvedyaṃ bījamityuktaṃ sphuratastau yatastataḥ | hṛdi saṃvedyamāpyaiva prāṇaspando'tha vāsanā

उदेति तस्मात्संवेद्यं कथितं बीजमेतयोः । संवेद्यसंपरित्यागात्प्राणस्पन्दनवासने

udeti tasmātsaṃvedyaṃ kathitaṃ bījametayoḥ | saṃvedyasaṃparityāgātprāṇaspandanavāsane

समूलं नश्यतः क्षिप्रं मूलच्छेदादिव द्रुमः । संविदं विद्धि संवेद्यं बीजं धीरतया विना

samūlaṃ naśyataḥ kṣipraṃ mūlacchedādiva drumaḥ | saṃvidaṃ viddhi saṃvedyaṃ bījaṃ dhīratayā vinā

न संभवति संवेद्यं तैलहीनस्तिलो यथा । न बहिर्नान्तरे किंचित्संवेद्यं विद्यते पृथक्

na saṃbhavati saṃvedyaṃ tailahīnastilo yathā | na bahirnāntare kiṃcitsaṃvedyaṃ vidyate pṛthak

संवित्स्फुरन्ती संकल्पात्संवेद्यं पश्यति स्वतः । स्वप्ने यथात्ममरणं तथा देशान्तरस्थितिः

saṃvitsphurantī saṃkalpātsaṃvedyaṃ paśyati svataḥ | svapne yathātmamaraṇaṃ tathā deśāntarasthitiḥ

स्वचमत्कारयोगेन संवेद्यं संविदस्तथा । स्ववेदनं स्वसंकल्पात्संविदो यत्र वर्तते

svacamatkārayogena saṃvedyaṃ saṃvidastathā | svavedanaṃ svasaṃkalpātsaṃvido yatra vartate

जगज्जालमतो भाति तदिदं रघुनन्दन । यथा बालस्य वेतालः स्वसंकल्पोद्भवाद्भवेत्

jagajjālamato bhāti tadidaṃ raghunandana | yathā bālasya vetālaḥ svasaṃkalpodbhavādbhavet

पुरुषत्वं यथा स्थाणोः संवेद्यं संविदस्तथा । यथा चन्द्रार्करश्मीनां दण्डता रेणुता तथा

puruṣatvaṃ yathā sthāṇoḥ saṃvedyaṃ saṃvidastathā | yathā candrārkaraśmīnāṃ daṇḍatā reṇutā tathā

यथा नौस्थाचलस्पन्दः संवेद्यं संविदस्तथा । एतन्मिथ्या हि दुर्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानाद्विलीयते

yathā nausthācalaspandaḥ saṃvedyaṃ saṃvidastathā | etanmithyā hi durjñānaṃ samyagjñānādvilīyate

रज्ज्वामिव भुजङ्गत्वं द्वीन्दुत्वं स्वीक्षितादिव । शुद्धैव संवित्त्रिजगत्सवेद्यं नान्यदस्त्यलम्

rajjvāmiva bhujaṅgatvaṃ dvīndutvaṃ svīkṣitādiva | śuddhaiva saṃvittrijagatsavedyaṃ nānyadastyalam

इत्यन्तर्निश्चयो रूढः सम्यग्ज्ञानं विदुर्बुधाः । पूर्वं दृष्टमदृष्टं वा यदस्याः प्रतिभासते

ityantarniścayo rūḍhaḥ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ | pūrvaṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā yadasyāḥ pratibhāsate

संविदस्तत्प्रयत्नेन मार्जनीयं विजानता । तदमार्जनमात्रं हि महासंसारसंगतम्

saṃvidastatprayatnena mārjanīyaṃ vijānatā | tadamārjanamātraṃ hi mahāsaṃsārasaṃgatam

तत्प्रमार्जनमात्रं तु मोक्ष इत्यनुभूयते । संवेदनमनन्ताय दुःखाय जननात्मने

tatpramārjanamātraṃ tu mokṣa ityanubhūyate | saṃvedanamanantāya duḥkhāya jananātmane

असंवित्तिरजाड्यस्था सुखायाजननात्मने । अजडो गलितानन्दस्त्यक्तसंवेदनो भव । असंवेद्यप्रबुद्धात्मा यस्तु स त्वं रघूद्वह

asaṃvittirajāḍyasthā sukhāyājananātmane | ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedano bhava | asaṃvedyaprabuddhātmā yastu sa tvaṃ raghūdvaha

श्रीराम उवाच । अजडश्चाप्यसंवित्तिः कीदृशो भवति प्रभो । असंवित्तौ च जाड्यं तत्कथं वा विनिवर्तते

śrīrāma uvāca | ajaḍaścāpyasaṃvittiḥ kīdṛśo bhavati prabho | asaṃvittau ca jāḍyaṃ tatkathaṃ vā vinivartate

श्रीवसिष्ठ उवाच । यः सर्वत्रानवस्थास्थो विश्रान्तास्थो न कुत्रचित् । जीवो न विन्दते किंचिदसंविदजडो हि सः

śrīvasiṣṭha uvāca | yaḥ sarvatrānavasthāstho viśrāntāstho na kutracit | jīvo na vindate kiṃcidasaṃvidajaḍo hi saḥ

संविद्वस्तुदृशालम्बः स यस्येह न विद्यते । सोऽसंविदजडः प्रोक्तः कुर्वन्कार्यशतान्यपि

saṃvidvastudṛśālambaḥ sa yasyeha na vidyate | so'saṃvidajaḍaḥ proktaḥ kurvankāryaśatānyapi

संवेद्येन हृदाकाशो मनागपि न लिप्यते । यस्यासावजडा संविज्जीवन्मुक्तश्च कथ्यते

saṃvedyena hṛdākāśo manāgapi na lipyate | yasyāsāvajaḍā saṃvijjīvanmuktaśca kathyate

यदा न भाव्यते किंचिन्निर्वासनतयात्मनि । बालमूकादिविज्ञानमिव च स्थीयते स्थिरम्

yadā na bhāvyate kiṃcinnirvāsanatayātmani | bālamūkādivijñānamiva ca sthīyate sthiram

तदा जाड्यविनिर्मुक्तमच्छवेदनमाततम् । आश्रितं भवति प्राज्ञो यस्माद्भूयो न लिप्यते

tadā jāḍyavinirmuktamacchavedanamātatam | āśritaṃ bhavati prājño yasmādbhūyo na lipyate

समस्तवासनात्यागी निर्विकल्पसमाधितः । नीलत्वमिव खात्स्फार आनन्दः संप्रवर्तते

samastavāsanātyāgī nirvikalpasamādhitaḥ | nīlatvamiva khātsphāra ānandaḥ saṃpravartate

योगिनस्तत्र तिष्ठन्ति संवेदनमसंविदः । तन्मयत्वादनाद्यन्तं तदप्यन्तर्विलीयते

yoginastatra tiṣṭhanti saṃvedanamasaṃvidaḥ | tanmayatvādanādyantaṃ tadapyantarvilīyate

गच्छंस्तिष्ठन्स्पृशञ्जिघ्रन्नपि तेन स उच्यते । अजडो गलितानन्दस्त्यक्तसंवेदनः सुखी

gacchaṃstiṣṭhanspṛśañjighrannapi tena sa ucyate | ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedanaḥ sukhī

एतां दृष्टिमवष्टभ्य कष्टया यत्नचेष्टया । तर दुःखाम्बुधेः पारमपारगुणसागर

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya kaṣṭayā yatnaceṣṭayā | tara duḥkhāmbudheḥ pāramapāraguṇasāgara

यथा बीजाद्बृहद्वृक्षो व्योम व्याप्नोति कालतः । तथैवेदं स्वसंकल्पात्संवेद्यमसदुत्थितम्

yathā bījādbṛhadvṛkṣo vyoma vyāpnoti kālataḥ | tathaivedaṃ svasaṃkalpātsaṃvedyamasadutthitam

यदा संकल्प्य संकल्प्य संवित्स्वं विन्दते वपुः । तदास्य जन्मजालस्य सैव गच्छति बीजताम्

yadā saṃkalpya saṃkalpya saṃvitsvaṃ vindate vapuḥ | tadāsya janmajālasya saiva gacchati bījatām

जनयित्वात्मनात्मानं मोहयित्वा पुनःपुनः । स्वयं मोक्षं नयत्यन्तः संवित्स्वं विद्धि राघव

janayitvātmanātmānaṃ mohayitvā punaḥpunaḥ | svayaṃ mokṣaṃ nayatyantaḥ saṃvitsvaṃ viddhi rāghava

यदेव भावयत्येषा तदेव भवति क्षणात् । न भवद्भूमिकामुक्ता समायाति चिराद्वपुः

yadeva bhāvayatyeṣā tadeva bhavati kṣaṇāt | na bhavadbhūmikāmuktā samāyāti cirādvapuḥ

देवो नासौ सुरो रक्षो यक्षः किं किन्नरो जनः । आत्मैवाद्यविलासिन्या जगन्नाट्यं प्रनृत्यति

devo nāsau suro rakṣo yakṣaḥ kiṃ kinnaro janaḥ | ātmaivādyavilāsinyā jagannāṭyaṃ pranṛtyati

बद्ध्वात्मानं रुदित्वा च कोशकारकृमिर्यथा । चिरात्केवलतामेति स्वयं संवित्स्वभावतः

baddhvātmānaṃ ruditvā ca kośakārakṛmiryathā | cirātkevalatāmeti svayaṃ saṃvitsvabhāvataḥ

जगज्जलधिजालानां संविज्जलमलं गता । एषैवापूर्वदिक्चक्रं स्फुरत्यद्व्यादितां गता

jagajjaladhijālānāṃ saṃvijjalamalaṃ gatā | eṣaivāpūrvadikcakraṃ sphuratyadvyāditāṃ gatā

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । इत्यस्या वीचयः प्रोक्ताः संवित्सलिलसंततेः

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | ityasyā vīcayaḥ proktāḥ saṃvitsalilasaṃtateḥ

संविन्मात्रं जगत्सर्वं द्वितीया नास्ति कल्पना । इत्येव सम्यग्ज्ञानेन संविद्गच्छति नान्यताम्

saṃvinmātraṃ jagatsarvaṃ dvitīyā nāsti kalpanā | ityeva samyagjñānena saṃvidgacchati nānyatām

यदा न विन्दते किंचित्स्पन्दते न न वेपते । स्वात्मन्येव स्थितिं याति संविन्नो लिप्यते तदा

yadā na vindate kiṃcitspandate na na vepate | svātmanyeva sthitiṃ yāti saṃvinno lipyate tadā

अथास्याः संविदो राम सन्मात्रं बीजमुच्यते । संविन्मात्रादुदेत्येषा प्राकाश्यमिव तेजसः

athāsyāḥ saṃvido rāma sanmātraṃ bījamucyate | saṃvinmātrādudetyeṣā prākāśyamiva tejasaḥ

द्वे रूपे तत्र सत्ताया एकं नानाकृति स्थितम् । द्वितीयमेकरूपं तु विभागोऽयं तयोः श्रृणु

dve rūpe tatra sattāyā ekaṃ nānākṛti sthitam | dvitīyamekarūpaṃ tu vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu

100

घटता पटता चैव त्वत्ता मत्तेति कथ्यते । सत्तारूपविभागेन यत्तन्नानाकृति स्थितम्

ghaṭatā paṭatā caiva tvattā matteti kathyate | sattārūpavibhāgena yattannānākṛti sthitam

101

विभागं तु परित्यज्य सत्तैकात्मतया ततम् । सामान्येनैव सत्ताया रूपमेकमुदाहृतम्

vibhāgaṃ tu parityajya sattaikātmatayā tatam | sāmānyenaiva sattāyā rūpamekamudāhṛtam

102

विशेषं संपरित्यज्य सन्मात्रं यदलेपकम् । एकरूपं महारूपं सत्तायास्तत्पदं विदुः

viśeṣaṃ saṃparityajya sanmātraṃ yadalepakam | ekarūpaṃ mahārūpaṃ sattāyāstatpadaṃ viduḥ

103

रूपं नानाकृतित्वेन सत्ताया न कदाचन । असंवेद्यं संभवति तस्मादेतदवस्तुकम्

rūpaṃ nānākṛtitvena sattāyā na kadācana | asaṃvedyaṃ saṃbhavati tasmādetadavastukam

104

एकरूपं तु यद्रूपं सत्ताया विमलात्मकम् । न कदाचन तद्याति नाशं नापि च विस्मृतिम्

ekarūpaṃ tu yadrūpaṃ sattāyā vimalātmakam | na kadācana tadyāti nāśaṃ nāpi ca vismṛtim

105

कालसत्ता कलासत्ता वस्तुसत्तेयमित्यपि । विभागकलनां त्यक्त्वा सन्मात्रैकपरो भव

kālasattā kalāsattā vastusatteyamityapi | vibhāgakalanāṃ tyaktvā sanmātraikaparo bhava

106

कालसत्ता स्वसत्ता च प्रोन्मुक्तकलना सती । यद्यप्युत्तमसद्रूपा तथाप्येषा न वास्तवी

kālasattā svasattā ca pronmuktakalanā satī | yadyapyuttamasadrūpā tathāpyeṣā na vāstavī

107

विभागकलना यत्र विभिन्नपददायिनी । नानाताकारणं दृष्टा तत्कथं पावनं भवेत्

vibhāgakalanā yatra vibhinnapadadāyinī | nānātākāraṇaṃ dṛṣṭā tatkathaṃ pāvanaṃ bhavet

108

सत्तासामान्यमेवैकं भावयत्सकलं वपुः । परिपूर्णपरानन्दी तिष्ठाभरितदिग्भरः

sattāsāmānyamevaikaṃ bhāvayatsakalaṃ vapuḥ | paripūrṇaparānandī tiṣṭhābharitadigbharaḥ

109

सत्ता सामान्यमात्रस्य या कोटिः कोविदेश्वर । सैवास्य बीजतां याता तत एव प्रवर्तते

sattā sāmānyamātrasya yā koṭiḥ kovideśvara | saivāsya bījatāṃ yātā tata eva pravartate

110

सत्तासामान्यपर्यन्ते यत्तत्कलनयोज्झितम् । पदमाद्यमनाद्यन्तं तस्य बीजं न विद्यते

sattāsāmānyaparyante yattatkalanayojjhitam | padamādyamanādyantaṃ tasya bījaṃ na vidyate

111

सत्ता लयं याति यत्र निर्विकारं च तिष्ठति । भूयो नावर्तते दुःखे तत्र लब्धपदः पुमान्

sattā layaṃ yāti yatra nirvikāraṃ ca tiṣṭhati | bhūyo nāvartate duḥkhe tatra labdhapadaḥ pumān

112

तद्धेतुः सर्वहेतूनां तस्य हेतुर्न विद्यते । संसारः सर्वसाराणां तस्मात्सारं न विद्यते

taddhetuḥ sarvahetūnāṃ tasya heturna vidyate | saṃsāraḥ sarvasārāṇāṃ tasmātsāraṃ na vidyate

113

तस्मिंश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । इमास्ताः प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः

tasmiṃściddarpaṇe sphāre samastā vastudṛṣṭayaḥ | imāstāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ

114

सर्वे भावा इमे तत्र स्वदन्ते साधुवारिधेः । षड्रसा इव जिह्वायाः प्रकटत्वं प्रयान्ति च

sarve bhāvā ime tatra svadante sādhuvāridheḥ | ṣaḍrasā iva jihvāyāḥ prakaṭatvaṃ prayānti ca

115

तस्मादच्छतरस्यापि चिदाकाशस्य वै पदम् । सर्वेषां स्वादुजातीनामलमास्वादनं च तत्

tasmādacchatarasyāpi cidākāśasya vai padam | sarveṣāṃ svādujātīnāmalamāsvādanaṃ ca tat

116

जायते वर्तते चैव वर्धते स्पृश्यतेऽथ वा । तिष्ठन्ति च गलन्तीह तत्राङ्ग जगतां गणाः

jāyate vartate caiva vardhate spṛśyate'tha vā | tiṣṭhanti ca galantīha tatrāṅga jagatāṃ gaṇāḥ

117

तत्तद्गुरु गरिष्ठानां तत्तल्लघु लघीयसाम् । तत्तत्स्थूलं स्थविष्ठानामणीयस्तदणीयसाम्

tattadguru gariṣṭhānāṃ tattallaghu laghīyasām | tattatsthūlaṃ sthaviṣṭhānāmaṇīyastadaṇīyasām

118

दवीयसां दविष्ठं तदन्तिकानां तदन्तिकम् । कनीयसां कनीयस्तत्तज्ज्येष्ठं ज्यायसामपि

davīyasāṃ daviṣṭhaṃ tadantikānāṃ tadantikam | kanīyasāṃ kanīyastattajjyeṣṭhaṃ jyāyasāmapi

119

तेजसामपि तत्तेजस्तमसामपि तत्तमः । वस्तूनामपि तद्वस्तु दिशामप्यङ्ग दिक्परा

tejasāmapi tattejastamasāmapi tattamaḥ | vastūnāmapi tadvastu diśāmapyaṅga dikparā

120

तन्न किंचिच्च किंचिच्च तत्तदस्तीव नास्ति च । तत्तद्दृश्यमदृश्यं च तत्तदस्मि न चास्मि च

tanna kiṃcicca kiṃcicca tattadastīva nāsti ca | tattaddṛśyamadṛśyaṃ ca tattadasmi na cāsmi ca

121

राम सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्परमपावने । पदे स्थितिमुपायासि यथा कुरु तथानघ

rāma sarvaprayatnena tasminparamapāvane | pade sthitimupāyāsi yathā kuru tathānagha

122

तदमलमजरं तदात्मतत्त्वं तदवगतावुपशान्तिमेति चेतः । अवगतविततैकतत्स्वरूपो भवभयमुक्तपदोऽसि तच्चिराय

tadamalamajaraṃ tadātmatattvaṃ tadavagatāvupaśāntimeti cetaḥ | avagatavitataikatatsvarūpo bhavabhayamuktapado'si taccirāya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे संसृतिबीजविचारयोगोपदेशो नामैकनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsṛtibījavicārayogopadeśo nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ९२

द्विनवतितमः सर्गः

dvinavatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । एतानि तानि प्रोक्तानि त्वया बीजानि मानद । कतमस्य प्रयोगेण शीघ्रं तत्प्राप्यते पदम्

śrīrāma uvāca | etāni tāni proktāni tvayā bījāni mānada | katamasya prayogeṇa śīghraṃ tatprāpyate padam

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतेषां दुःखबीजानां प्रोक्तं यद्यन्मयोत्तरम् । तस्य तस्य प्रयोगेण शीघ्रमासाद्यते पदम्

śrīvasiṣṭha uvāca | eteṣāṃ duḥkhabījānāṃ proktaṃ yadyanmayottaram | tasya tasya prayogeṇa śīghramāsādyate padam

सत्तासामान्यकोटिस्थे द्रागित्येव पदे यदि । पौरुषेण प्रयत्नेन बलात्संत्यज्य वासनाम्

sattāsāmānyakoṭisthe drāgityeva pade yadi | pauruṣeṇa prayatnena balātsaṃtyajya vāsanām

स्थितिं बध्नासि तत्त्वज्ञ क्षणमप्यक्षयात्मिकाम् । क्षणेऽस्मिन्नेव तत्साधु पदमासादयस्यलम्

sthitiṃ badhnāsi tattvajña kṣaṇamapyakṣayātmikām | kṣaṇe'sminneva tatsādhu padamāsādayasyalam

सत्तासामान्यरूपे वा करोषि स्थितिमङ्ग चेत् । तत्किंचिदधिकेनेह यत्नेनाप्नोषि तत्पदम्

sattāsāmānyarūpe vā karoṣi sthitimaṅga cet | tatkiṃcidadhikeneha yatnenāpnoṣi tatpadam

संवित्तत्त्वे कृतध्यानो यदि तिष्ठसि चानघ । तद्यत्नेनाधिकेनोच्चैरासादयसि तत्पदम्

saṃvittattve kṛtadhyāno yadi tiṣṭhasi cānagha | tadyatnenādhikenoccairāsādayasi tatpadam

संवेद्ये केवले ध्यानं न संभवति राघव । सर्वत्र संभवादस्याः संवित्तेरेव सर्वदा

saṃvedye kevale dhyānaṃ na saṃbhavati rāghava | sarvatra saṃbhavādasyāḥ saṃvittereva sarvadā

यच्चिन्तयसि यद्यासि यत्तिष्ठसि करोषि च । तत्र तत्र स्थिता संवित्संविदेव तदेव सा

yaccintayasi yadyāsi yattiṣṭhasi karoṣi ca | tatra tatra sthitā saṃvitsaṃvideva tadeva sā

वासनासंपरित्यागे यदि यत्नं करोषि च । तत्ते शिथिलतां यान्ति सर्वाधिव्याधयः क्षणात्

vāsanāsaṃparityāge yadi yatnaṃ karoṣi ca | tatte śithilatāṃ yānti sarvādhivyādhayaḥ kṣaṇāt

पूर्वेभ्यस्तु प्रयत्नेभ्यो विषमोऽयं हि संस्मृतः । दुःसाध्यो वासनात्यागः सुमेरून्मूलनादपि

pūrvebhyastu prayatnebhyo viṣamo'yaṃ hi saṃsmṛtaḥ | duḥsādhyo vāsanātyāgaḥ sumerūnmūlanādapi

यावद्विलीनं न मनो न तावद्वासनाक्षयः । न क्षीणा वासना यावच्चित्तं तावन्न शाम्यति

yāvadvilīnaṃ na mano na tāvadvāsanākṣayaḥ | na kṣīṇā vāsanā yāvaccittaṃ tāvanna śāmyati

यावन्न तत्त्वविज्ञानं तावच्चित्तशमः कुतः । यावन्न चित्तोपशमो न तावत्तत्त्ववेदनम्

yāvanna tattvavijñānaṃ tāvaccittaśamaḥ kutaḥ | yāvanna cittopaśamo na tāvattattvavedanam

यावन्न वासनानाशस्तावत्तत्त्वागमः कुतः । यावन्न तत्त्वसंप्राप्तिर्न तावद्वासनाक्षयः

yāvanna vāsanānāśastāvattattvāgamaḥ kutaḥ | yāvanna tattvasaṃprāptirna tāvadvāsanākṣayaḥ

तत्त्वज्ञानं मनोनाशो वासनाक्षय एव च । मिथः कारणतां गत्वादुःसाध्यानि स्थितान्यतः

tattvajñānaṃ manonāśo vāsanākṣaya eva ca | mithaḥ kāraṇatāṃ gatvāduḥsādhyāni sthitānyataḥ

तस्माद्राघव यत्नेन पौरुषेण विवेकिना । भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेतत्समाश्रयेत्

tasmādrāghava yatnena pauruṣeṇa vivekinā | bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayametatsamāśrayet

सर्वथा ते समं यावन्न स्वभ्यस्ता मुहुर्मुहुः । तावन्न पदसंप्राप्तिर्भवत्यपि समाशतैः

sarvathā te samaṃ yāvanna svabhyastā muhurmuhuḥ | tāvanna padasaṃprāptirbhavatyapi samāśataiḥ

वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महामते । समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मुने

vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate | samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā mune

एकैकशो निषेव्यन्ते यद्येते चिरमप्यलम् । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्राः संकीलिता इव

ekaikaśo niṣevyante yadyete ciramapyalam | tanna siddhiṃ prayacchanti mantrāḥ saṃkīlitā iva

चिरकालोपरचिता अप्येते सुधियापि च । एकशः परमभ्येतुं न शक्ताः सैनिका इव

cirakāloparacitā apyete sudhiyāpi ca | ekaśaḥ paramabhyetuṃ na śaktāḥ sainikā iva

सममुद्योगमानीताः सन्त एते हि धीमता । संसाराब्धिं निकृन्तन्ति जलान्यद्रितटानिव

samamudyogamānītāḥ santa ete hi dhīmatā | saṃsārābdhiṃ nikṛntanti jalānyadritaṭāniva

वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशाः प्रयत्नतः । समं सेव्यास्तव चिरं तेन तात न लिप्यसे

vāsanākṣayavijñānamanonāśāḥ prayatnataḥ | samaṃ sevyāstava ciraṃ tena tāta na lipyase

त्रिभिरेतैश्चिराभ्यस्तैर्हृदयग्रन्थयो दृढाः । निःशेषमेव त्रुट्यन्ति विसच्छेदाद्गुणा इव

tribhiretaiścirābhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ | niḥśeṣameva truṭyanti visacchedādguṇā iva

जन्मान्तरशताभ्यस्ता राम संसारसंस्थितिः । सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित्

janmāntaraśatābhyastā rāma saṃsārasaṃsthitiḥ | sā cirābhyāsayogena vinā na kṣīyate kvacit

गच्छन्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रंस्तिष्ठञ्जाग्रत्स्वपंस्तथा । श्रेयसे परमायास्य त्रयस्याभ्यासवान्भव

gacchanśṛṇvanspṛśañjighraṃstiṣṭhañjāgratsvapaṃstathā | śreyase paramāyāsya trayasyābhyāsavānbhava

वासनासंपरित्यागसमं प्राणनिरोधनम् । विदुस्तत्त्वविदस्तस्मात्तदाप्येवं समाहरेत्

vāsanāsaṃparityāgasamaṃ prāṇanirodhanam | vidustattvavidastasmāttadāpyevaṃ samāharet

वासनासंपरित्यागाच्चित्तं गच्छत्यचित्तताम् । प्राणस्पन्दनिरोधाच्च यथेच्छसि तथा कुरु

vāsanāsaṃparityāgāccittaṃ gacchatyacittatām | prāṇaspandanirodhācca yathecchasi tathā kuru

प्राणायामचिराभ्यासैर्युक्त्या च गुरुदत्तया । आसनाशनयोगेन प्राणस्पन्दो निरुद्ध्यते

prāṇāyāmacirābhyāsairyuktyā ca gurudattayā | āsanāśanayogena prāṇaspando niruddhyate

यथाभूतार्थदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्तते । आदावन्ते च वस्तूनामविसंवादि यत्स्थितम्

yathābhūtārthadarśitvādvāsanā na pravartate | ādāvante ca vastūnāmavisaṃvādi yatsthitam

रूपं तद्दर्शनं ज्ञानं क्षीयते तेन वासना । निःसङ्गव्यवहारित्वाद्भवभावनवर्जनात्

rūpaṃ taddarśanaṃ jñānaṃ kṣīyate tena vāsanā | niḥsaṅgavyavahāritvādbhavabhāvanavarjanāt

शरीरनाशदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्तते । वासनाविभवे नष्टे न चित्तं संप्रवर्तते

śarīranāśadarśitvādvāsanā na pravartate | vāsanāvibhave naṣṭe na cittaṃ saṃpravartate

संशान्ते पवनस्पन्दे यथा पांसुर्नभस्तले । यः प्राणपवनस्पन्दश्चित्तस्पन्दः स एव हि

saṃśānte pavanaspande yathā pāṃsurnabhastale | yaḥ prāṇapavanaspandaścittaspandaḥ sa eva hi

तस्माज्जगति जायन्ते पांसवोऽवकरादिव । प्राणस्पन्दजये यत्नः कर्तव्यो धीमतोच्चकैः

tasmājjagati jāyante pāṃsavo'vakarādiva | prāṇaspandajaye yatnaḥ kartavyo dhīmatoccakaiḥ

उपविश्योपविश्यैकचित्तकेन मुहुर्मुहुः । अथवैनं क्रमं त्यक्त्वा चित्ताक्रमणमेव चेत्

upaviśyopaviśyaikacittakena muhurmuhuḥ | athavainaṃ kramaṃ tyaktvā cittākramaṇameva cet

रोचते तत्तदाप्नोषि कालेन बहुना पदम् । न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम्

rocate tattadāpnoṣi kālena bahunā padam | na śakyate mano jetuṃ vinā yuktimaninditām

अङ्कुशेन विना मत्तं यथा दुष्टं मतङ्गजम् । अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसङ्गम एव च

aṅkuśena vinā mattaṃ yathā duṣṭaṃ mataṅgajam | adhyātmavidyādhigamaḥ sādhusaṅgama eva ca

वासनासंपरित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम् । एतास्ता युक्तयः पुष्टाः सन्ति चित्तजये किल

vāsanāsaṃparityāgaḥ prāṇaspandanirodhanam | etāstā yuktayaḥ puṣṭāḥ santi cittajaye kila

याभिस्तज्जीयते क्षिप्रं धाराभिरिव भूरजः । सतीषु युक्तिष्वेतासु हठान्नियमयन्ति ये

yābhistajjīyate kṣipraṃ dhārābhiriva bhūrajaḥ | satīṣu yuktiṣvetāsu haṭhānniyamayanti ye

चेतस्ते दीपमुत्सृज्य विनिघ्नन्ति तमोऽञ्जनैः । विमूढाः कर्तुमुद्युक्ता ये हठाच्चेतसो जयम्

cetaste dīpamutsṛjya vinighnanti tamo'ñjanaiḥ | vimūḍhāḥ kartumudyuktā ye haṭhāccetaso jayam

ते निबध्नन्ति नागेन्द्रमुन्मत्तं बिसतन्तुभिः । चित्तं चित्तस्य वाऽदूरं संस्थितं स्वशरीरकम्

te nibadhnanti nāgendramunmattaṃ bisatantubhiḥ | cittaṃ cittasya vā'dūraṃ saṃsthitaṃ svaśarīrakam

साधयन्ति समुत्सृज्य युक्तिं ये तान्हठान्विदुः । भयाद्भयमुपायान्ति क्लेशात्क्लेशं व्रजन्ति ते

sādhayanti samutsṛjya yuktiṃ ye tānhaṭhānviduḥ | bhayādbhayamupāyānti kleśātkleśaṃ vrajanti te

निर्धृतिं नाधिगच्छन्ति दुर्भगा इव जन्तवः । भ्रमन्ति गिरिकूटेषु फलपल्लवभोजनाः

nirdhṛtiṃ nādhigacchanti durbhagā iva jantavaḥ | bhramanti girikūṭeṣu phalapallavabhojanāḥ

मुग्धमुग्धधियो भीता वराका हरिणा इव । मतिरालूनशीर्णाङ्गी तदीया पेलवाङ्गिका

mugdhamugdhadhiyo bhītā varākā hariṇā iva | matirālūnaśīrṇāṅgī tadīyā pelavāṅgikā

न क्वचिद्याति विश्वासं मृगी ग्रामगता यथा । कल्लोलकलितं चेतस्तेषां जल इवाऽहिते

na kvacidyāti viśvāsaṃ mṛgī grāmagatā yathā | kallolakalitaṃ cetasteṣāṃ jala ivā'hite

प्रोह्यते प्रपतद्दूरं तृणं गिरिनदीष्विव । कालं यज्ञतपोदानतीर्थदेवार्चनभ्रमैः

prohyate prapataddūraṃ tṛṇaṃ girinadīṣviva | kālaṃ yajñatapodānatīrthadevārcanabhramaiḥ

चिरमाधिशतोपेताः क्षपयन्ति मृगा इव । आत्मतत्त्वं विधिवशात्कदाचित्केचिदेव ते

ciramādhiśatopetāḥ kṣapayanti mṛgā iva | ātmatattvaṃ vidhivaśātkadācitkecideva te

दुःखदोषशतादग्धा विदन्ति न विदन्ति वा । आगमापायिनोऽनित्या नरकस्वर्गमानुषैः

duḥkhadoṣaśatādagdhā vidanti na vidanti vā | āgamāpāyino'nityā narakasvargamānuṣaiḥ

पातोत्पातकराकाराः क्षीयन्ते कन्दुका इव । इतो गच्छन्ति नरकं ततः स्वर्गमिहैव च

pātotpātakarākārāḥ kṣīyante kandukā iva | ito gacchanti narakaṃ tataḥ svargamihaiva ca

आवृत्तिभिर्निवर्तन्ते सरसीव तरङ्गकाः । तस्माच्चैतां परित्यज्य दुर्दृष्टिं रघुनन्दन

āvṛttibhirnivartante sarasīva taraṅgakāḥ | tasmāccaitāṃ parityajya durdṛṣṭiṃ raghunandana

शुद्धां संविदमाश्रित्य वीतरागः स्थिरो भव । ज्ञानवानेव सुखवान्ज्ञानवानेव जीवति । ज्ञानवानेव बलवांस्तस्माज्ज्ञानमयो भव

śuddhāṃ saṃvidamāśritya vītarāgaḥ sthiro bhava | jñānavāneva sukhavānjñānavāneva jīvati | jñānavāneva balavāṃstasmājjñānamayo bhava

संवेद्यवर्जितमनुत्तममाद्यमेकं संवित्पदं विकलनं कलयन्महात्मन् । हृद्येव तिष्ठ कलनारहितः क्रियां तु कुर्वन्नकर्तृपदमेत्य शमोदितश्रीः

saṃvedyavarjitamanuttamamādyamekaṃ saṃvitpadaṃ vikalanaṃ kalayanmahātman | hṛdyeva tiṣṭha kalanārahitaḥ kriyāṃ tu kurvannakartṛpadametya śamoditaśrīḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषूपशमप्रकरणे संसृतिनिराकरणक्रमयोगोपदेशो नाम द्विनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsṛtinirākaraṇakramayogopadeśo nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ९३

त्रिनवतितमः सर्गः

trinavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । मनागपि विचारेण चेतसः स्वस्य निग्रहः । मनागपि कृतो येन तेनाप्तं जन्मनः फलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | manāgapi vicāreṇa cetasaḥ svasya nigrahaḥ | manāgapi kṛto yena tenāptaṃ janmanaḥ phalam

विचारकणिका यैषा हृदि स्फुरति पेलवा । एषैवाभ्यासयोगेन प्रयाति शतशाखताम्

vicārakaṇikā yaiṣā hṛdi sphurati pelavā | eṣaivābhyāsayogena prayāti śataśākhatām

किंचित्प्रौढविचारं तु नरं वैराग्यपूर्वकम् । संश्रयन्ति गुणाः शुद्धाः सरः पूर्णमिवाण्डजः

kiṃcitprauḍhavicāraṃ tu naraṃ vairāgyapūrvakam | saṃśrayanti guṇāḥ śuddhāḥ saraḥ pūrṇamivāṇḍajaḥ

सम्यग्विचारिणं प्राज्ञं यथाभूतावलोकिनम् । आसादयन्त्यपि स्फारा नाविद्याविभवा भृशम्

samyagvicāriṇaṃ prājñaṃ yathābhūtāvalokinam | āsādayantyapi sphārā nāvidyāvibhavā bhṛśam

किं कुर्वन्तीह विषया मानस्यो वृत्तयस्तथा । आधयो व्याधयो वापि सम्यग्दर्शनसन्मतेः

kiṃ kurvantīha viṣayā mānasyo vṛttayastathā | ādhayo vyādhayo vāpi samyagdarśanasanmateḥ

क्व भ्रमत्पवनापूरास्तडित्पटलपाटलाः । पुष्करावर्तजलदा गृहीता बालमुष्टिभिः

kva bhramatpavanāpūrāstaḍitpaṭalapāṭalāḥ | puṣkarāvartajaladā gṛhītā bālamuṣṭibhiḥ

क्व नभोमध्यसंस्थेन्दुर्मुग्धैर्मणिसमुद्गकैः । मुग्धयाऽङ्गनया बद्धो मुग्धेन्दीवरशङ्कया

kva nabhomadhyasaṃsthendurmugdhairmaṇisamudgakaiḥ | mugdhayā'ṅganayā baddho mugdhendīvaraśaṅkayā

क्व कटप्रोच्चलद्भृङ्गमण्डलोत्पलशेखराः । मुग्धस्त्रीश्वासमधुरैर्मशकैर्मथिता गजाः

kva kaṭaproccaladbhṛṅgamaṇḍalotpalaśekharāḥ | mugdhastrīśvāsamadhurairmaśakairmathitā gajāḥ

क्वेभमुक्ताफलोल्लासलसत्सन्नखपञ्जराः । सिंहाः समरसंरब्धा हरिणैः प्रविमर्दिताः

kvebhamuktāphalollāsalasatsannakhapañjarāḥ | siṃhāḥ samarasaṃrabdhā hariṇaiḥ pravimarditāḥ

क्व विषोल्लासनिर्यासदग्धोन्नतवनद्रुमाः । क्षुधिताजगराः क्षुब्धैर्निगीर्णा बालदर्दुरैः

kva viṣollāsaniryāsadagdhonnatavanadrumāḥ | kṣudhitājagarāḥ kṣubdhairnigīrṇā bāladarduraiḥ

क्व प्राप्तभूतिको धीरो ज्ञातज्ञेयो विवेकवान् । आक्रान्तः किल विक्रान्तोविषयेन्द्रियदस्युभिः

kva prāptabhūtiko dhīro jñātajñeyo vivekavān | ākrāntaḥ kila vikrāntoviṣayendriyadasyubhiḥ

विचारधियमप्रौढां हरन्ति विषयारयः । प्रचण्डपवनामृद्वीं कृत्तवृन्तां लतामिव

vicāradhiyamaprauḍhāṃ haranti viṣayārayaḥ | pracaṇḍapavanāmṛdvīṃ kṛttavṛntāṃ latāmiva

न विवेकलवं प्रौढं भंक्तुं शक्ता दुराशयाः । कल्पक्षोभमहाधीरं शैलं मन्दानिला इव

na vivekalavaṃ prauḍhaṃ bhaṃktuṃ śaktā durāśayāḥ | kalpakṣobhamahādhīraṃ śailaṃ mandānilā iva

अगृहीतमहापीठं विचारकुसुमद्रुमम् । चिन्तावात्याविधुन्वन्ति नास्थिरस्थितिसुस्थितम्

agṛhītamahāpīṭhaṃ vicārakusumadrumam | cintāvātyāvidhunvanti nāsthirasthitisusthitam

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । न विचारमयं चेतो यस्यासौ मृत उच्यते

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā | na vicāramayaṃ ceto yasyāsau mṛta ucyate

किमिदं स्याज्जगत्किं स्याद्देहमित्यनिशं शनैः । विचारयाध्यात्मदृशा स्वयं वा सज्जनैः सह

kimidaṃ syājjagatkiṃ syāddehamityaniśaṃ śanaiḥ | vicārayādhyātmadṛśā svayaṃ vā sajjanaiḥ saha

अन्धकारहरेणाशु विचारेण परं पदम् । दृश्यते विमलं वस्तु प्रदीपेनेव भास्वता

andhakārahareṇāśu vicāreṇa paraṃ padam | dṛśyate vimalaṃ vastu pradīpeneva bhāsvatā

ज्ञानेन सर्वदुःखानां विनाश उपजायते । कृतालोकविलासेन तमसामिव भानुना

jñānena sarvaduḥkhānāṃ vināśa upajāyate | kṛtālokavilāsena tamasāmiva bhānunā

ज्ञाने प्रकटतां याते ज्ञेयं व्ययमुदेत्यलम् । रवावभ्युदिते भूमावालोक इव निर्मलः

jñāne prakaṭatāṃ yāte jñeyaṃ vyayamudetyalam | ravāvabhyudite bhūmāvāloka iva nirmalaḥ

येन शास्त्रविचारेण ब्रह्मतत्त्वं प्रबुद्ध्यते । तद्भानमुच्यते ज्ञेयादभिन्नमिव संस्थितम्

yena śāstravicāreṇa brahmatattvaṃ prabuddhyate | tadbhānamucyate jñeyādabhinnamiva saṃsthitam

विचारोत्थात्मविज्ञानं ज्ञानमंग विदुर्बुधाः । ज्ञेयं तस्यान्तरेवास्ति माधुर्यं पयसो यथा

vicārotthātmavijñānaṃ jñānamaṃga vidurbudhāḥ | jñeyaṃ tasyāntarevāsti mādhuryaṃ payaso yathā

सम्यग्ज्ञानसमालोकः पुमान्ज्ञेयमयः स्वयम् भवत्यापीतमैरेयः सदा मदमयो यथा

samyagjñānasamālokaḥ pumānjñeyamayaḥ svayam bhavatyāpītamaireyaḥ sadā madamayo yathā

समं स्वरूपममलं ज्ञेयं ब्रह्म परं विदुः । ज्ञानाभिगममात्रेण तत्स्वयं संप्रसीदति

samaṃ svarūpamamalaṃ jñeyaṃ brahma paraṃ viduḥ | jñānābhigamamātreṇa tatsvayaṃ saṃprasīdati

ज्ञानवानुदितानन्दो न क्वचित्परिमज्जति । जीवन्मुक्तो गतासङ्गः सम्राडात्मेव तिष्ठति

jñānavānuditānando na kvacitparimajjati | jīvanmukto gatāsaṅgaḥ samrāḍātmeva tiṣṭhati

ज्ञानवान्हृद्यशब्देषु वीणावंशरवादिषु । कामिन्याः कान्तगीतेषु संभोगमलिनेषु च

jñānavānhṛdyaśabdeṣu vīṇāvaṃśaravādiṣu | kāminyāḥ kāntagīteṣu saṃbhogamalineṣu ca

वसन्तमदमत्तानां षट्पदानां स्वनेषु च । प्रावृट्प्रसरपुष्पेषु जलदस्तनितेषु च

vasantamadamattānāṃ ṣaṭpadānāṃ svaneṣu ca | prāvṛṭprasarapuṣpeṣu jaladastaniteṣu ca

उत्ताण्डवशिखण्डेषु केकाकलरवेषु च ।। रणिताम्भोदखण्डेषु सारसक्वणितेषु च

uttāṇḍavaśikhaṇḍeṣu kekākalaraveṣu ca || raṇitāmbhodakhaṇḍeṣu sārasakvaṇiteṣu ca

कर्तर्यादिकरान्तेषु गम्भीरमुरजेषु च । ततावनद्धसुषिरचित्रवाद्यस्वनेषु च

kartaryādikarānteṣu gambhīramurajeṣu ca | tatāvanaddhasuṣiracitravādyasvaneṣu ca

केषुचिन्न निबध्नाति रूक्षेषु मधुरेषु च । रणितेषु रतिं राम पद्मेष्विव निशाकरः

keṣucinna nibadhnāti rūkṣeṣu madhureṣu ca | raṇiteṣu ratiṃ rāma padmeṣviva niśākaraḥ

ज्ञानवान्बालकदलीस्तम्भपल्लवपालिषु । सुरगन्धर्वकन्याङ्गलतानन्दनकेलिषु

jñānavānbālakadalīstambhapallavapāliṣu | suragandharvakanyāṅgalatānandanakeliṣu

केषु क्वचिन्न बध्नाति स्वायत्तेष्वप्यसक्तधीः । राम स्पर्शरतिं धीरो हंसो मरुमहीष्विव

keṣu kvacinna badhnāti svāyatteṣvapyasaktadhīḥ | rāma sparśaratiṃ dhīro haṃso marumahīṣviva

ज्ञानवान्पिण्डखर्जूरकदम्बपनसादिषु । मृद्वीकौर्वारुकाक्षोटबिम्बजम्बीरजातिषु

jñānavānpiṇḍakharjūrakadambapanasādiṣu | mṛdvīkaurvārukākṣoṭabimbajambīrajātiṣu

मदिरामधुमैरेयमाध्वीकासवभूमिषु । दधिक्षीरघृतामिक्षानवनीतौदनादिषु

madirāmadhumaireyamādhvīkāsavabhūmiṣu | dadhikṣīraghṛtāmikṣānavanītaudanādiṣu

षड्रसेषु विचित्रेषु लेह्यपेयविलासिषु । फलेष्वन्येषु मूलेषु शाकेष्वप्यामिषेषु च

ṣaḍraseṣu vicitreṣu lehyapeyavilāsiṣu | phaleṣvanyeṣu mūleṣu śākeṣvapyāmiṣeṣu ca

केषुचिन्नानुबध्नाति तृप्तमूर्तिरसक्तधीः । आस्वादनरतिर्विप्रः स्वशरीरलवेष्विव

keṣucinnānubadhnāti tṛptamūrtirasaktadhīḥ | āsvādanaratirvipraḥ svaśarīralaveṣviva

ज्ञानवान्यमचन्द्रेन्द्ररुद्रार्कानिलसद्मसु । मेरुमन्दरकैलाससह्यदर्दुरसानुषु

jñānavānyamacandrendrarudrārkānilasadmasu | merumandarakailāsasahyadardurasānuṣu

कौशेयदलजालेषु चन्द्रबिम्बकलादिषु । कल्पपादपकुञ्जेषु देहशोभाविलासिषु

kauśeyadalajāleṣu candrabimbakalādiṣu | kalpapādapakuñjeṣu dehaśobhāvilāsiṣu

रत्नकाञ्चनकुड्येषु मुक्तामणिमयेषु च । तिलोत्तमोर्वशीरम्भामेनकाङ्गलतासु च

ratnakāñcanakuḍyeṣu muktāmaṇimayeṣu ca | tilottamorvaśīrambhāmenakāṅgalatāsu ca

केषुचिद्दर्शनं श्रीमान्नाभिवाञ्छत्यसक्तधीः । परिपूर्णमना मानी मौनी शत्रुषु चाचलः

keṣuciddarśanaṃ śrīmānnābhivāñchatyasaktadhīḥ | paripūrṇamanā mānī maunī śatruṣu cācalaḥ

ज्ञानवान्कुन्दमन्दारकह्लारकमलादिषु । कुमुदोत्पलपुन्नागकेतक्यगुरुजातिषु

jñānavānkundamandārakahlārakamalādiṣu | kumudotpalapunnāgaketakyagurujātiṣu

कदम्बचूतजम्ब्वाम्रकिंशुकाशोकशाखिषु । जपातिमुक्तसौवीरबिम्बपाटलजातिषु

kadambacūtajambvāmrakiṃśukāśokaśākhiṣu | japātimuktasauvīrabimbapāṭalajātiṣu

चन्दनागुरुकर्पूरलाक्षामृगमदेषु च । काश्मीरजलवङ्गैलाकङ्कोलतगरादिषु

candanāgurukarpūralākṣāmṛgamadeṣu ca | kāśmīrajalavaṅgailākaṅkolatagarādiṣu

केषुचिन्न निबध्नाति सौगन्ध्यरतिमेकधीः । समबुद्धिरविक्षोभो मद्यामोदेष्विव द्विजः

keṣucinna nibadhnāti saugandhyaratimekadhīḥ | samabuddhiravikṣobho madyāmodeṣviva dvijaḥ

अब्धौ गुडगुडारावे प्रतिश्रुत्खस्वने गिरौ । निनादे च मृगेन्द्राणां न क्षुभ्यति मनागपि

abdhau guḍaguḍārāve pratiśrutkhasvane girau | nināde ca mṛgendrāṇāṃ na kṣubhyati manāgapi

द्विषद्भेरीनिनादेन पटहारणितेन च । कटुकोदण्डघोषेण न विभेति मनागपि

dviṣadbherīninādena paṭahāraṇitena ca | kaṭukodaṇḍaghoṣeṇa na vibheti manāgapi

मत्तवारणबृंहासु वेतालकलनासु च । पिशाचरक्षःक्ष्वेडासु मनागपि न कम्पते

mattavāraṇabṛṃhāsu vetālakalanāsu ca | piśācarakṣaḥkṣveḍāsu manāgapi na kampate

अशनिस्वनघोषेण नगस्फोटरवेण च । ऐरावणनिनादेन सम्यग्ध्यानी न कम्पते

aśanisvanaghoṣeṇa nagasphoṭaraveṇa ca | airāvaṇaninādena samyagdhyānī na kampate

वहत्क्रकचकाषेण सितासिदलनेन च । शराशनिनिपातेन कम्पते न स्वरूपतः

vahatkrakacakāṣeṇa sitāsidalanena ca | śarāśaninipātena kampate na svarūpataḥ

नानन्दमेत्युपवने न खेदमुपगच्छति । न खेदमेति मरुषु नानन्दमुपगच्छति

nānandametyupavane na khedamupagacchati | na khedameti maruṣu nānandamupagacchati

पूताङ्गारसमाकल्पसैकतेष्वपि धन्वसु । पुष्पप्रकरसंछन्नमृदुशाद्वलभूमिषु

pūtāṅgārasamākalpasaikateṣvapi dhanvasu | puṣpaprakarasaṃchannamṛduśādvalabhūmiṣu

क्षुरधारासु तीक्ष्णासु शय्यासु च नवोत्पलैः । उन्नताचलदेशेषु कूपकोशतलेषु च

kṣuradhārāsu tīkṣṇāsu śayyāsu ca navotpalaiḥ | unnatācaladeśeṣu kūpakośataleṣu ca

शिलास्वर्कांशुरूक्षासु मृद्वीषु ललनासु च । संपत्स्वापत्सु चोग्रासु रमणेषूत्सवेषु च

śilāsvarkāṃśurūkṣāsu mṛdvīṣu lalanāsu ca | saṃpatsvāpatsu cogrāsu ramaṇeṣūtsaveṣu ca

विहरन्नपि नोद्वेगी नानन्दमुपगच्छति । अन्तर्मुक्तमना नित्यं कर्मकर्तेव तिष्ठति

viharannapi nodvegī nānandamupagacchati | antarmuktamanā nityaṃ karmakarteva tiṣṭhati

अयःसंकुचिताङ्गासु नरकारण्यभूमिषु । परस्परेरितानन्तकुन्ततोमरवृष्टिषु

ayaḥsaṃkucitāṅgāsu narakāraṇyabhūmiṣu | paraspareritānantakuntatomaravṛṣṭiṣu

न बिभेति न वादत्ते वैवश्यं न च दीनताम् । समः स्वस्थमना मौनी धीरस्तिष्ठति शैलवत्

na bibheti na vādatte vaivaśyaṃ na ca dīnatām | samaḥ svasthamanā maunī dhīrastiṣṭhati śailavat

अपवित्रमपथ्यं च विषसिक्तं मलाद्यपि । भुक्त्वा जरयति क्षिप्रं क्लिन्नं नष्टं च मृष्टवत्

apavitramapathyaṃ ca viṣasiktaṃ malādyapi | bhuktvā jarayati kṣipraṃ klinnaṃ naṣṭaṃ ca mṛṣṭavat

बिम्बप्रतिविषाकल्कक्षीरेक्षुसलिलान्धसाम् । असक्तबुद्धिस्तत्त्वज्ञो भवत्यास्वादने समः

bimbaprativiṣākalkakṣīrekṣusalilāndhasām | asaktabuddhistattvajño bhavatyāsvādane samaḥ

मैरेयमदिराक्षीररक्तमेदोरसासवैः । रूक्षास्थितृणकेशान्तैर्न हृष्यति न कुप्यति

maireyamadirākṣīraraktamedorasāsavaiḥ | rūkṣāsthitṛṇakeśāntairna hṛṣyati na kupyati

जीवितस्यापि हर्तारं दातारं चैकरूपया । दृशा प्रसादमाधुर्यशालिन्या परिपश्यति

jīvitasyāpi hartāraṃ dātāraṃ caikarūpayā | dṛśā prasādamādhuryaśālinyā paripaśyati

स्थिरास्थिरशरीरेषु रम्यारम्येषु वस्तुषु । न हृष्यति ग्लायति वा सदा समतयेद्धया

sthirāsthiraśarīreṣu ramyāramyeṣu vastuṣu | na hṛṣyati glāyati vā sadā samatayeddhayā

मुक्तास्थत्वादनास्थेयरूपत्वाज्जगतः स्थितौ । नूनं विदितवेद्यत्वान्नीरागत्वात्स्वचेतसः

muktāsthatvādanāstheyarūpatvājjagataḥ sthitau | nūnaṃ viditavedyatvānnīrāgatvātsvacetasaḥ

न कस्यचिन्नो कदाचिदक्षस्य विषयस्थितौ । ददाति प्रसरं साधुराधिप्रोज्झितया धिया

na kasyacinno kadācidakṣasya viṣayasthitau | dadāti prasaraṃ sādhurādhiprojjhitayā dhiyā

अतत्त्वज्ञमविश्रान्तमलब्धात्मानमस्थितम् । निगिरन्तीन्द्रियाण्याशु हरिणा इव पल्लवम्

atattvajñamaviśrāntamalabdhātmānamasthitam | nigirantīndriyāṇyāśu hariṇā iva pallavam

उह्यमानं भवाम्भोधौ वासनावीचिवेल्लितम् । निगिरन्तीन्द्रियग्राहा महाक्रन्दपरायणम्

uhyamānaṃ bhavāmbhodhau vāsanāvīcivellitam | nigirantīndriyagrāhā mahākrandaparāyaṇam

विचारिणं भव्यपदं विश्रान्तधियमात्मनि । न हरन्ति विकल्पौघा जलौघा इव पर्वतम्

vicāriṇaṃ bhavyapadaṃ viśrāntadhiyamātmani | na haranti vikalpaughā jalaughā iva parvatam

सर्वसंकल्पसीमान्ते विश्रान्ता ये परे पदे । तेषां लब्धस्वरूपाणां मेरुरेव तृणायते

sarvasaṃkalpasīmānte viśrāntā ye pare pade | teṣāṃ labdhasvarūpāṇāṃ merureva tṛṇāyate

जगज्जरत्तृणलवो विषं चामृतमेव च । क्षणः कल्पसहस्रं च सममाततचेतसाम्

jagajjarattṛṇalavo viṣaṃ cāmṛtameva ca | kṣaṇaḥ kalpasahasraṃ ca samamātatacetasām

संविन्मात्रं जगदिति मत्वा मुदितबुद्धयः । संविन्मयत्वादन्तस्थजगत्का विहरन्त्यमी

saṃvinmātraṃ jagaditi matvā muditabuddhayaḥ | saṃvinmayatvādantasthajagatkā viharantyamī

संविन्मात्रपरिस्पन्दे जागते वस्तुपञ्जरे । किं हेयं किमुपादेयमिह तत्त्वविदां मतम्

saṃvinmātraparispande jāgate vastupañjare | kiṃ heyaṃ kimupādeyamiha tattvavidāṃ matam

संविदेवेदमखिलं भ्रान्तिमन्यां त्यजानघ । संविन्मयवपुः स्फारं किं जहाति किमीहते

saṃvidevedamakhilaṃ bhrāntimanyāṃ tyajānagha | saṃvinmayavapuḥ sphāraṃ kiṃ jahāti kimīhate

यदेतज्जायते भूमेर्भविष्यत्पल्लवाङ्कुरम् । तत्संविदेव प्रथते तथा तत्त्वाङ्कुरस्थितम्

yadetajjāyate bhūmerbhaviṣyatpallavāṅkuram | tatsaṃvideva prathate tathā tattvāṅkurasthitam

आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तस्य च । कंचित्काललवं दृष्टा सत्तासौ संविदो भ्रमः

ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tasya ca | kaṃcitkālalavaṃ dṛṣṭā sattāsau saṃvido bhramaḥ

इति मत्वा धियं त्यक्त्वा भावाभावानुपातिनीम् । निःसङ्गसंविद्भारूपो भव भावान्तमागतः

iti matvā dhiyaṃ tyaktvā bhāvābhāvānupātinīm | niḥsaṅgasaṃvidbhārūpo bhava bhāvāntamāgataḥ

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । कर्म कुर्वन्नकुर्वन्वा निःसङ्गः सन्न लिप्यते

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | karma kurvannakurvanvā niḥsaṅgaḥ sanna lipyate

गतसङ्गेन मनसा कुर्वन्नपि न लिप्यते । सुखदुःखैर्महाबाहो मनोरथदशास्विव

gatasaṅgena manasā kurvannapi na lipyate | sukhaduḥkhairmahābāho manorathadaśāsviva

गतसङ्गां मतिं कुर्वन्कुर्वन्नप्यङ्गयष्टिभिः । न लिप्यते सुखैर्दुःखैर्मनोरथदशास्विव

gatasaṅgāṃ matiṃ kurvankurvannapyaṅgayaṣṭibhiḥ | na lipyate sukhairduḥkhairmanorathadaśāsviva

गतसङ्गमना दृष्ट्या पश्यन्नपि न पश्यति । एतदन्यस्थचित्तत्वाद्वालेनाप्यनुभूयते

gatasaṅgamanā dṛṣṭyā paśyannapi na paśyati | etadanyasthacittatvādvālenāpyanubhūyate

गतसङ्गमना जन्तुः पश्यन्नेव न पश्यति । न श्रृणोत्यपि श्रृण्वंश्च न स्पृशत्यपि च स्पृशन्

gatasaṅgamanā jantuḥ paśyanneva na paśyati | na śrṛṇotyapi śrṛṇvaṃśca na spṛśatyapi ca spṛśan

न जिघ्रत्यपि संजिघ्रन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । पदार्थे च पतत्येव बलात्पतति नाप्ययम्

na jighratyapi saṃjighrannunmiṣannimiṣannapi | padārthe ca patatyeva balātpatati nāpyayam

देशान्तरस्थचेतोभिरेतदात्मगृहस्थितैः । अप्रौढमतिभिः साधु मूर्खैरप्यनुभूयते

deśāntarasthacetobhiretadātmagṛhasthitaiḥ | aprauḍhamatibhiḥ sādhu mūrkhairapyanubhūyate

सङ्गः कारणमर्थानां सङ्गः संसारकारणम् । सङ्गः कारणमाशानां सङ्गः कारणमापदाम्

saṅgaḥ kāraṇamarthānāṃ saṅgaḥ saṃsārakāraṇam | saṅgaḥ kāraṇamāśānāṃ saṅgaḥ kāraṇamāpadām

सङ्गत्यागं विदुर्मोक्षं सङ्गत्यागादजन्मता । सङ्गं त्यज त्वं भावानां जीवन्मुक्तो भवानघ

saṅgatyāgaṃ vidurmokṣaṃ saṅgatyāgādajanmatā | saṅgaṃ tyaja tvaṃ bhāvānāṃ jīvanmukto bhavānagha

श्रीराम उवाच । सर्वसंशयनीहारशरन्मारुत हे मुने । सङ्गः किमुच्यते ब्रूहि समासेन मम प्रभो

śrīrāma uvāca | sarvasaṃśayanīhāraśaranmāruta he mune | saṅgaḥ kimucyate brūhi samāsena mama prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । भावाभावे पदार्थानां हर्षामर्षविकारदा । मलिना वासना यैषा सा सङ्ग इति कथ्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | bhāvābhāve padārthānāṃ harṣāmarṣavikāradā | malinā vāsanā yaiṣā sā saṅga iti kathyate

जीवन्मुक्तशरीराणामपुनर्जन्मकारिणी । मुक्ता हर्षविषादाभ्यां शुद्धा भवति वासना

jīvanmuktaśarīrāṇāmapunarjanmakāriṇī | muktā harṣaviṣādābhyāṃ śuddhā bhavati vāsanā

तामसङ्गाभिधां विद्धि यावद्देहं च भाविनी । तया यत्क्रियते कर्म न तद्बन्धाय वै पुनः

tāmasaṅgābhidhāṃ viddhi yāvaddehaṃ ca bhāvinī | tayā yatkriyate karma na tadbandhāya vai punaḥ

अजीवन्मुक्तरूपाणां दीनानां मूढचेतसाम् । युक्ता हर्षविषादाभ्यां बन्धनी वासना भवेत्

ajīvanmuktarūpāṇāṃ dīnānāṃ mūḍhacetasām | yuktā harṣaviṣādābhyāṃ bandhanī vāsanā bhavet

सैवोक्ता सङ्गशब्देन पुनर्जननकारिणी । तया यत्क्रियते कर्म तद्बन्धायैव केवलम्

saivoktā saṅgaśabdena punarjananakāriṇī | tayā yatkriyate karma tadbandhāyaiva kevalam

एवं रूपं परित्यज्य सङ्गं स्वात्मविकारदम् । यदि तिष्ठसि निर्व्यग्रः कुर्वन्नपि न लिप्यसे

evaṃ rūpaṃ parityajya saṅgaṃ svātmavikāradam | yadi tiṣṭhasi nirvyagraḥ kurvannapi na lipyase

हर्षामर्षविषादाभ्यां यदि गच्छसि नान्यताम् । वीतरागभयक्रोधस्तदसङ्गोऽसि राघव

harṣāmarṣaviṣādābhyāṃ yadi gacchasi nānyatām | vītarāgabhayakrodhastadasaṅgo'si rāghava

दुःखैर्न ग्लानिमायासि यदि हृष्यसि नो सुखैः । आशावैवश्यमुत्सृज्य तदसङ्गोऽसि राघव

duḥkhairna glānimāyāsi yadi hṛṣyasi no sukhaiḥ | āśāvaivaśyamutsṛjya tadasaṅgo'si rāghava

विहरन्व्यवहारेषु सुखदुःखदशासु च । न विमुञ्चसि सत्साम्यं तदसङ्गोऽसि राघव

viharanvyavahāreṣu sukhaduḥkhadaśāsu ca | na vimuñcasi satsāmyaṃ tadasaṅgo'si rāghava

संवेद्यो यदि चैवात्मा वेदिते लक्ष्यते समः । यथाप्राप्तानुवर्ती च तदसङ्गोऽसि राघव

saṃvedyo yadi caivātmā vedite lakṣyate samaḥ | yathāprāptānuvartī ca tadasaṅgo'si rāghava

असङ्गतामनायासाज्जीवन्मुक्तस्थितिं स्थिराम् । अवलम्ब्य समः स्वस्थो वीतरागो भवानघ

asaṅgatāmanāyāsājjīvanmuktasthitiṃ sthirām | avalambya samaḥ svastho vītarāgo bhavānagha

जीवन्मुक्तमतिर्मौनी निगृहीतेन्द्रियग्रहः । अमानमदमात्सर्यमार्यस्तिष्ठति विज्वरम्

jīvanmuktamatirmaunī nigṛhītendriyagrahaḥ | amānamadamātsaryamāryastiṣṭhati vijvaram

सदा समग्रेऽपि हि वस्तुजाले समाशयोऽप्यन्तरदीनसत्त्वः । व्यापारमात्रात्सहजात्क्रमस्थान्न किंचिदप्यन्यदसौ करोति

sadā samagre'pi hi vastujāle samāśayo'pyantaradīnasattvaḥ | vyāpāramātrātsahajātkramasthānna kiṃcidapyanyadasau karoti

यदेव किंचित्प्रकृतं क्रमस्थं कर्तव्यमात्मीयमसौ तदेव । संसर्गसंबन्धविहीनयैव कुर्वन्न खेदं रमते धियान्तः

yadeva kiṃcitprakṛtaṃ kramasthaṃ kartavyamātmīyamasau tadeva | saṃsargasaṃbandhavihīnayaiva kurvanna khedaṃ ramate dhiyāntaḥ

अथापदं प्राप्य सुसंपदं वा महामतिः स्वप्रकृतं स्वभावम् । जहाति नो मन्दरवेल्लितोऽपि शौक्ल्यं यथा क्षीरमयाम्बुराशिः

athāpadaṃ prāpya susaṃpadaṃ vā mahāmatiḥ svaprakṛtaṃ svabhāvam | jahāti no mandaravellito'pi śauklyaṃ yathā kṣīramayāmburāśiḥ

संप्राप्य साम्राज्यमथापदं वा सरीसृपत्वं सुरनाथतां वा । तिष्ठत्यखेदोदयमस्तहर्षं क्षयोदयेष्विन्दुरिवैकरूपः

saṃprāpya sāmrājyamathāpadaṃ vā sarīsṛpatvaṃ suranāthatāṃ vā | tiṣṭhatyakhedodayamastaharṣaṃ kṣayodayeṣvindurivaikarūpaḥ

100

निरस्तसंरम्भमपास्तभेदं प्रशान्तनानाफलवल्गुवेषम् । विचारयात्मानमदीनसत्त्वो यथा भवस्युत्तमकार्यनिष्ठः

nirastasaṃrambhamapāstabhedaṃ praśāntanānāphalavalguveṣam | vicārayātmānamadīnasattvo yathā bhavasyuttamakāryaniṣṭhaḥ

101

तयोदितप्रसरविलासशुद्धया गतज्वरं पदमवलम्बयामलम् । धियेद्धया पुनरिह जन्मबन्धनै- र्न बध्यसे समधिगतात्मदृश्यया

tayoditaprasaravilāsaśuddhayā gatajvaraṃ padamavalambayāmalam | dhiyeddhayā punariha janmabandhanai- rna badhyase samadhigatātmadṛśyayā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते द्वात्रिंशत्साहस्त्रयां संहितायां मोक्षोपायेषु उपशमप्रकरणे समदर्शनं नाम त्रिनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte dvātriṃśatsāhastrayāṃ saṃhitāyāṃ mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe samadarśanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ००१

प्रथमः सर्गः

prathamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । नैष्कर्म्यात्कल्पनात्यागात्तनुः पतति देहिनः । कथमेतदतो ब्रह्मन्संभवत्याशु जीवतः

śrīrāma uvāca | naiṣkarmyātkalpanātyāgāttanuḥ patati dehinaḥ | kathametadato brahmansaṃbhavatyāśu jīvataḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जीवतः कल्पनात्यागो युज्यते न त्वजीवतः । रूपमस्य यथातत्त्वं श्रृणु श्रवणभूषणम्

śrīvasiṣṭha uvāca | jīvataḥ kalpanātyāgo yujyate na tvajīvataḥ | rūpamasya yathātattvaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

अहंभावनमेवाहुः कल्पनं कल्पनाविदः । नभोर्थभावनं तस्य संकल्पत्याग उच्यते

ahaṃbhāvanamevāhuḥ kalpanaṃ kalpanāvidaḥ | nabhorthabhāvanaṃ tasya saṃkalpatyāga ucyate

पदार्थरसमेवाहुः कल्पनं कल्पनाविदः । नभोर्थभावनं तस्य संकल्पत्याग उच्यते

padārtharasamevāhuḥ kalpanaṃ kalpanāvidaḥ | nabhorthabhāvanaṃ tasya saṃkalpatyāga ucyate

इदं वस्त्विति संवेगमाहुः कल्पनमुत्तमाः । नभोर्थभावनं तस्य संकल्पत्याग उच्यते

idaṃ vastviti saṃvegamāhuḥ kalpanamuttamāḥ | nabhorthabhāvanaṃ tasya saṃkalpatyāga ucyate

स्मरणं विद्धि संकल्पं शिवमस्मरणं विदुः । तच्च प्रागनुभूतं च नानुभूतं च भाव्यते

smaraṇaṃ viddhi saṃkalpaṃ śivamasmaraṇaṃ viduḥ | tacca prāganubhūtaṃ ca nānubhūtaṃ ca bhāvyate

अनुभूतां नानुभूतां स्मृतिं विस्मृत्य काष्ठवत् । सर्वमेवाशु विस्मृत्य गूढस्तिष्ठ महामते

anubhūtāṃ nānubhūtāṃ smṛtiṃ vismṛtya kāṣṭhavat | sarvamevāśu vismṛtya gūḍhastiṣṭha mahāmate

सर्वास्मरणमात्रात्मा तिष्ठायातेषु कर्मसु । अर्धसुप्तशिशुस्पन्द इवाभ्यस्तोपपत्तिषु

sarvāsmaraṇamātrātmā tiṣṭhāyāteṣu karmasu | ardhasuptaśiśuspanda ivābhyastopapattiṣu

निःसंकल्पप्रवाहेण चक्रं प्रस्पन्दते यथा । स्पन्दस्वकर्मस्वनघप्राक्संस्कारवशात्तथा

niḥsaṃkalpapravāheṇa cakraṃ praspandate yathā | spandasvakarmasvanaghaprāksaṃskāravaśāttathā

अविद्यमानचित्तस्त्वं सत्त्वसंस्कारमागतः । प्रवाहपतितेष्वेव स्पन्दस्व स्वेषु कर्मसु

avidyamānacittastvaṃ sattvasaṃskāramāgataḥ | pravāhapatiteṣveva spandasva sveṣu karmasu

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे । असंकल्पः परं श्रेयः स किमन्तर्न भाव्यते

ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me | asaṃkalpaḥ paraṃ śreyaḥ sa kimantarna bhāvyate

अहो मोहस्य माहात्म्यं यदयं सर्वदुःखहा । चिन्तामणिर्विचाराख्यो हृत्स्थोऽपि त्यज्यते जनैः

aho mohasya māhātmyaṃ yadayaṃ sarvaduḥkhahā | cintāmaṇirvicārākhyo hṛtstho'pi tyajyate janaiḥ

अवेदनमसंकल्पस्तन्मयेनैव भूयताम् । एतावत्परमं श्रेयः स्वयमेवानुभूयताम्

avedanamasaṃkalpastanmayenaiva bhūyatām | etāvatparamaṃ śreyaḥ svayamevānubhūyatām

किल तूष्णीं स्थितेनैव तत्पदं प्राप्यते परम् । परमं यत्र साम्राज्यमपि राम तृणायते

kila tūṣṇīṃ sthitenaiva tatpadaṃ prāpyate param | paramaṃ yatra sāmrājyamapi rāma tṛṇāyate

गम्यदेशैकनिष्ठस्य यथा पान्थस्य पादयोः । स्पन्दो विगतसंकल्पस्तथा स्पन्दस्व कर्मसु

gamyadeśaikaniṣṭhasya yathā pānthasya pādayoḥ | spando vigatasaṃkalpastathā spandasva karmasu

सर्वकर्मफलाभोगमलं विस्मृत्य सुप्तवत् । प्रवाहपतिते कार्ये स्पन्दस्व गतवेदनम्

sarvakarmaphalābhogamalaṃ vismṛtya suptavat | pravāhapatite kārye spandasva gatavedanam

स्पन्दस्वाकृतसंकल्पं सुखदुःखान्यभावयन् । प्रवाहपतिते कार्ये चेष्टितोन्मुक्तशष्पवत्

spandasvākṛtasaṃkalpaṃ sukhaduḥkhānyabhāvayan | pravāhapatite kārye ceṣṭitonmuktaśaṣpavat

रसभावनमन्तस्ते मालं भवतु कर्मसु । दारुयन्त्रमयस्येव परार्थमिव कुर्वतः

rasabhāvanamantaste mālaṃ bhavatu karmasu | dāruyantramayasyeva parārthamiva kurvataḥ

नीरसा एव ते सन्तु समस्तेन्द्रियसंविदः । आकारमात्रसंलक्ष्या हेमन्तर्तौ लता इव

nīrasā eva te santu samastendriyasaṃvidaḥ | ākāramātrasaṃlakṣyā hemantartau latā iva

बोधार्कपीतरसया स्पन्दन् षड्वर्गसत्तया । यन्त्रस्पन्दोपमस्तिष्ठ वल्ल्येव शिशिरे द्रुमः

bodhārkapītarasayā spandan ṣaḍvargasattayā | yantraspandopamastiṣṭha vallyeva śiśire drumaḥ

चिदान्तररसान्येव प्रवृत्तान्यपि धारय । स्वयत्नेनेन्द्रियाण्याशु हेमन्तर्तुस्तरूनिव

cidāntararasānyeva pravṛttānyapi dhāraya | svayatnenendriyāṇyāśu hemantartustarūniva

सरसेन्द्रियवृत्तेस्ते कुर्वतोऽकुर्वतस्तथा । संसारानर्थसार्थोऽयं न कदाचन शाम्यति

sarasendriyavṛtteste kurvato'kurvatastathā | saṃsārānarthasārtho'yaṃ na kadācana śāmyati

निःसंकल्पमरुज्ज्वालायन्त्राम्बुस्पन्दवद्यदि । स्पन्दसे तदनन्ताय श्रेयसे परिकल्पसे

niḥsaṃkalpamarujjvālāyantrāmbuspandavadyadi | spandase tadanantāya śreyase parikalpase

एतदेव परं धैर्यं जन्मज्वरनिवारणम् । यदवासनमभ्यस्ता निजकर्मसु कर्तृता

etadeva paraṃ dhairyaṃ janmajvaranivāraṇam | yadavāsanamabhyastā nijakarmasu kartṛtā

अवासनमसंकल्पं यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । शनैश्चक्रभ्रमाभोग इव स्पन्दस्व कर्मसु

avāsanamasaṃkalpaṃ yathāprāptānuvṛttimān | śanaiścakrabhramābhoga iva spandasva karmasu

मा कर्मफलबुद्धिर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि । उभयं वा त्यजैतत्त्वमुभयं वा समाश्रय

mā karmaphalabuddhirbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi | ubhayaṃ vā tyajaitattvamubhayaṃ vā samāśraya

बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपादिदमुच्यते । संकल्पनं मनोबन्धस्तदभावो विमुक्तता

bahunātra kimuktena saṃkṣepādidamucyate | saṃkalpanaṃ manobandhastadabhāvo vimuktatā

नेह कार्यं न वाऽकार्यमस्ति किंचिन्न कुत्रचित् । सर्वं शिवमजं शान्तमनन्तं प्राग्वदास्यताम्

neha kāryaṃ na vā'kāryamasti kiṃcinna kutracit | sarvaṃ śivamajaṃ śāntamanantaṃ prāgvadāsyatām

पश्यन्कर्मण्यकर्मत्वमकर्मणि च कर्मताम् । यथाभूतार्थचिद्रूपः शान्तमास्व यथासुखम्

paśyankarmaṇyakarmatvamakarmaṇi ca karmatām | yathābhūtārthacidrūpaḥ śāntamāsva yathāsukham

अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम् । अत्यन्तं तन्मयो भूत्वा तथा तिष्ठ यथासि भोः

avedanaṃ viduryogaṃ cittakṣayamakṛtrimam | atyantaṃ tanmayo bhūtvā tathā tiṣṭha yathāsi bhoḥ

समे शान्ते शिवे सूक्ष्मे द्वैतैक्यपरिवर्जिते । ततेऽनन्ते परे शुद्धे किं केन किल खिद्यते

same śānte śive sūkṣme dvaitaikyaparivarjite | tate'nante pare śuddhe kiṃ kena kila khidyate

नोदेतु त्वयि संकल्पो मरुभूमाविवाङ्कुरः । इच्छा नोदेतु भवति लतिकेवोपलोदरे

nodetu tvayi saṃkalpo marubhūmāvivāṅkuraḥ | icchā nodetu bhavati latikevopalodare

अवेदनस्य शान्तस्य जीवतो वाप्यजीवतः । नेह किंचित्कृतेनार्थो नाकृतेनापि कश्चन

avedanasya śāntasya jīvato vāpyajīvataḥ | neha kiṃcitkṛtenārtho nākṛtenāpi kaścana

यत्कर्माकर्म शान्तेऽन्तः शाश्वताभेदरूपिणि । न कर्मणि च कर्माणि न कर्तर्यपि कर्तृता

yatkarmākarma śānte'ntaḥ śāśvatābhedarūpiṇi | na karmaṇi ca karmāṇi na kartaryapi kartṛtā

अहंममेति संविदन्न दुःखतो विमुच्यसे । असंविदन्विमुच्यसे यदीप्सितं तदाचर

ahaṃmameti saṃvidanna duḥkhato vimucyase | asaṃvidanvimucyase yadīpsitaṃ tadācara

अहं ममेति नास्त्यलं यदस्ति तच्छिवं परम् । परात्परं त्विदं शिवादशब्दमर्थरूपकम्

ahaṃ mameti nāstyalaṃ yadasti tacchivaṃ param | parātparaṃ tvidaṃ śivādaśabdamartharūpakam

यद्दृश्यते जगदिदं खलु किंचिदेत- द्हेम्नोऽङ्गदत्वमिव भाति न विद्यमानम् । अस्य क्षयं विदुरवेदनमेव पश्चा- त्सत्यं तदेव परमार्थमथावशिष्टम्

yaddṛśyate jagadidaṃ khalu kiṃcideta- dhemno'ṅgadatvamiva bhāti na vidyamānam | asya kṣayaṃ viduravedanameva paścā- tsatyaṃ tadeva paramārthamathāvaśiṣṭam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे इच्छादिचिकित्सायोगोपदेशो नाम प्रथमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe icchādicikitsāyogopadeśo nāma prathamaḥ sargaḥ

सर्गः ००१

प्रथमः सर्गः

prathamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । उपशमप्रकरणादनन्तरमिदं श्रृणु । त्वं निर्वाणप्रकरणं ज्ञातं निर्वाणदायि यत्

śrīvālmīkiruvāca | upaśamaprakaraṇādanantaramidaṃ śrṛṇu | tvaṃ nirvāṇaprakaraṇaṃ jñātaṃ nirvāṇadāyi yat

कथयत्येवमुद्दामवचने मुनिनायके । श्रवणैकरसे मौनस्थिते राजकुमारके

kathayatyevamuddāmavacane munināyake | śravaṇaikarase maunasthite rājakumārake

मुनिवागर्थनिक्षिप्तमनस्यस्ततपःक्रिये । राजलोके गतस्पन्दे चित्रार्पित इव स्थिते

munivāgarthanikṣiptamanasyastatapaḥkriye | rājaloke gataspande citrārpita iva sthite

वसिष्ठवचसामर्थं विचारयति सादरम् । लसदङ्गुलिभङ्गेन मुनिसार्थे स्फुरद्भुवि

vasiṣṭhavacasāmarthaṃ vicārayati sādaram | lasadaṅgulibhaṅgena munisārthe sphuradbhuvi

विस्मयालोकनोल्लासप्रोत्फुल्लनयनालिनि । पुरन्ध्रिवर्गे गम्भीरतरुमञ्जरितां गते

vismayālokanollāsaprotphullanayanālini | purandhrivarge gambhīratarumañjaritāṃ gate

खे वासरचतुर्भागदेशे दिनकरे स्थिते । किंचिज्ज्ञानोदयात्सौम्ये किंचिच्छममुपेयुषि

khe vāsaracaturbhāgadeśe dinakare sthite | kiṃcijjñānodayātsaumye kiṃcicchamamupeyuṣi

श्रवणायेव संशान्ते वितानस्पन्दमालिते । मौनं मरुति मन्दारमधुरामोददायिनि

śravaṇāyeva saṃśānte vitānaspandamālite | maunaṃ maruti mandāramadhurāmodadāyini

पुष्पदामसुषुप्तासु महाभ्रमरपंक्तिषु । ज्ञातज्ञेयतया नूनं सम्यग्ध्यानवतीष्विव

puṣpadāmasuṣuptāsu mahābhramarapaṃktiṣu | jñātajñeyatayā nūnaṃ samyagdhyānavatīṣviva

मुक्ताजालकलापान्तर्गतास्वन्तरभूमिषु । कचत्यपगतस्पन्दं तोये श्रोतुमिवास्थिते

muktājālakalāpāntargatāsvantarabhūmiṣu | kacatyapagataspandaṃ toye śrotumivāsthite

गृहान्तरं प्रविष्टेषु गवाक्षे दूरमंशुषु । विश्रामार्थमिवादीर्घं नभःपान्थेषु शीतलम्

gṛhāntaraṃ praviṣṭeṣu gavākṣe dūramaṃśuṣu | viśrāmārthamivādīrghaṃ nabhaḥpāntheṣu śītalam

मुक्ताजालप्रभाजालभस्मनोद्धूलितात्मनि । शंसतीव शमं शाम्यद्दिनदेहे दिवातपे

muktājālaprabhājālabhasmanoddhūlitātmani | śaṃsatīva śamaṃ śāmyaddinadehe divātape

करे लीलासरोजेषु शेखरेषु च भूभृताम् । श्रुत्वा सुरसमामोदादवृत्तिषु मनस्स्विव

kare līlāsarojeṣu śekhareṣu ca bhūbhṛtām | śrutvā surasamāmodādavṛttiṣu manassviva

बालकेष्वज्ञलोकेषु लीलापक्षिषु सादरम् । भोजनार्थं वधूलोकमुपरुन्धत्स्वनारतम्

bālakeṣvajñalokeṣu līlāpakṣiṣu sādaram | bhojanārthaṃ vadhūlokamuparundhatsvanāratam

भ्रमद्भ्रमरपक्षोत्थवातधूतरजस्यलम् । कौमुदे परिविश्रान्ते चामरेष्वक्षिपक्ष्मसु

bhramadbhramarapakṣotthavātadhūtarajasyalam | kaumude pariviśrānte cāmareṣvakṣipakṣmasu

रश्मिष्वगगुहोन्मुक्तच्छायाजालभयादिव । गवाक्षादिष्विवोड्डीय प्रविष्टेषु गृहान्तरम्

raśmiṣvagaguhonmuktacchāyājālabhayādiva | gavākṣādiṣvivoḍḍīya praviṣṭeṣu gṛhāntaram

आसीद्दिनचतुर्भागसत्तावेदनतत्परः । भेरीपटहशङ्खानां दिङ्मुखापूरको ध्वनिः

āsīddinacaturbhāgasattāvedanatatparaḥ | bherīpaṭahaśaṅkhānāṃ diṅmukhāpūrako dhvaniḥ

तेन तत्तारमप्याशु वचोऽन्तर्धानमाययौ । मौनं जलदनादेन मायूर इव निस्वनः

tena tattāramapyāśu vaco'ntardhānamāyayau | maunaṃ jaladanādena māyūra iva nisvanaḥ

आक्षुब्धा क्षुब्धपक्षालिः पञ्जरस्था खगावली । भूकम्पे तरसाऽऽतालीपल्लवेव वनावली

ākṣubdhā kṣubdhapakṣāliḥ pañjarasthā khagāvalī | bhūkampe tarasā''tālīpallaveva vanāvalī

आययुर्भयवित्रस्ता बाला धात्रीकुचान्तरम् । सारवं प्रावृषीवाब्दाः प्रोन्नतं श्रृङ्गकोटरम्

āyayurbhayavitrastā bālā dhātrīkucāntaram | sāravaṃ prāvṛṣīvābdāḥ pronnataṃ śrṛṅgakoṭaram

उत्तस्थुरवतंसेभ्यो भूभृतां भ्रमरस्रजः । ईषत्करालवाहाभ्यः सरिद्भ्योऽम्बुकणा इव

uttasthuravataṃsebhyo bhūbhṛtāṃ bhramarasrajaḥ | īṣatkarālavāhābhyaḥ saridbhyo'mbukaṇā iva

एवं प्रक्षुभिते तस्मिन्गृहे दाशरथे तदा । प्राप्ते वासरवृद्धत्वे शान्तशङ्खस्वने शनैः

evaṃ prakṣubhite tasmingṛhe dāśarathe tadā | prāpte vāsaravṛddhatve śāntaśaṅkhasvane śanaiḥ

संहरन्प्रस्तुतं वस्तु वचो मधुरवृत्तिमत् । उवाच मुनिशार्दूलः सभामध्ये रघूद्वहम्

saṃharanprastutaṃ vastu vaco madhuravṛttimat | uvāca muniśārdūlaḥ sabhāmadhye raghūdvaham

राघवानघ वाग्जालं मयैतत्प्रविसारितम् । तेन चित्तखगं बद्ध्वा क्रोडीकृत्यात्मतां नय

rāghavānagha vāgjālaṃ mayaitatpravisāritam | tena cittakhagaṃ baddhvā kroḍīkṛtyātmatāṃ naya

कच्चिद्गृहीतो भवता मद्गिरामर्थ ईदृशः । त्यक्त्वा दुर्बोधमक्षीणो हंसेनेवाम्भसः पयः

kaccidgṛhīto bhavatā madgirāmartha īdṛśaḥ | tyaktvā durbodhamakṣīṇo haṃsenevāmbhasaḥ payaḥ

विचार्यैतदशेषेण स्वधियैवं पुनःपुनः । अनेनैव पथा साधो गन्तव्यं भवताधुना

vicāryaitadaśeṣeṇa svadhiyaivaṃ punaḥpunaḥ | anenaiva pathā sādho gantavyaṃ bhavatādhunā

अनयैव धिया राम विहरन्नैव बध्यसे । अन्यथाधः पतस्याशु विन्ध्यखाते यथा गजः

anayaiva dhiyā rāma viharannaiva badhyase | anyathādhaḥ patasyāśu vindhyakhāte yathā gajaḥ

सुगृहीतं धिया राम मद्वचो न करोषि चेत् । तत्पतस्यवटे त्यक्तदीपो वान्धो निशास्विव

sugṛhītaṃ dhiyā rāma madvaco na karoṣi cet | tatpatasyavaṭe tyaktadīpo vāndho niśāsviva

असङ्गेन यथाप्राप्तो व्यवहारोऽस्य सिद्धये । इत्येव शास्त्रसिद्धान्तमादायोदारवान्भव

asaṅgena yathāprāpto vyavahāro'sya siddhaye | ityeva śāstrasiddhāntamādāyodāravānbhava

हे सभ्या हे महाराज रामलक्ष्मणभूमिपाः । सर्व एव भवन्तोऽद्य तावद्व्यापारमाह्निकम्

he sabhyā he mahārāja rāmalakṣmaṇabhūmipāḥ | sarva eva bhavanto'dya tāvadvyāpāramāhnikam

कुर्वन्त्वयं हि दिवसः प्रायः परिणताकृतिः । शेषं विचारयिष्यामो विचार्यं प्रातरागताः

kurvantvayaṃ hi divasaḥ prāyaḥ pariṇatākṛtiḥ | śeṣaṃ vicārayiṣyāmo vicāryaṃ prātarāgatāḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्ता मुनिना तेन सा सर्वैव तदा सभा । प्रोत्तस्थौ पद्मवदना सविकासेव पद्मिनी

śrīvālmīkiruvāca | ityuktā muninā tena sā sarvaiva tadā sabhā | prottasthau padmavadanā savikāseva padminī

राजानः स्तुतराजानः कृतराघववन्दनाः । परिष्टुते वसिष्ठे ते जग्मुरात्मनिवेशनम्

rājānaḥ stutarājānaḥ kṛtarāghavavandanāḥ | pariṣṭute vasiṣṭhe te jagmurātmaniveśanam

विश्वामित्रेण सहितो वसिष्ठो गन्तुमाश्रमम् । उत्तस्थावासनाच्छ्रीमान्नमस्कृतनभश्चरः

viśvāmitreṇa sahito vasiṣṭho gantumāśramam | uttasthāvāsanācchrīmānnamaskṛtanabhaścaraḥ

दशरथप्रभृतयो राजानो मुनयस्तथा । यथानुरूपं वक्तारमनुगम्य मुनिं चिरम्

daśarathaprabhṛtayo rājāno munayastathā | yathānurūpaṃ vaktāramanugamya muniṃ ciram

आपृच्छ्य केचिद्गगनं ययुः केचिद्वनान्तरम् । केचिद्राजगृहं सन्तो भृङ्गाः पद्मोत्थिता इव

āpṛcchya kecidgaganaṃ yayuḥ kecidvanāntaram | kecidrājagṛhaṃ santo bhṛṅgāḥ padmotthitā iva

वसिष्ठपादयोस्त्यक्त्वा पुष्पाञ्जलिमनाविलम् । दारैरनुगतो राजा प्रविवेश गृहान्तरम्

vasiṣṭhapādayostyaktvā puṣpāñjalimanāvilam | dārairanugato rājā praviveśa gṛhāntaram

रामलक्ष्मणशत्रुघ्नाः प्राप्तस्य स्वाश्रमं गुरोः । अभ्यर्च्य चरणौ भक्त्या त्वाजग्मुर्नृपमन्दिरम्

rāmalakṣmaṇaśatrughnāḥ prāptasya svāśramaṃ guroḥ | abhyarcya caraṇau bhaktyā tvājagmurnṛpamandiram

सदनानि समासाद्य श्रोतारः सर्व एव ते । सस्नुरानर्चुरभ्येयुर्देवान्विप्रान्पितृंस्तथा

sadanāni samāsādya śrotāraḥ sarva eva te | sasnurānarcurabhyeyurdevānviprānpitṛṃstathā

यथाक्रमं स्वभृत्यान्तैर्विप्राद्यैश्च परिच्छदैः । समं बुभुजिरे भोज्यं वर्णधर्मक्रमोदितम्

yathākramaṃ svabhṛtyāntairviprādyaiśca paricchadaiḥ | samaṃ bubhujire bhojyaṃ varṇadharmakramoditam

अस्तं गते दिनकरे समं दिवसकर्मभिः । अभ्यागते रात्रिकरे समं रजनिकर्मभिः

astaṃ gate dinakare samaṃ divasakarmabhiḥ | abhyāgate rātrikare samaṃ rajanikarmabhiḥ

स्थित्वा तल्पेषु कौशेयशयनेष्वासनेषु च । भूचरा मुनिराजानो राजपुत्रा महर्षयः

sthitvā talpeṣu kauśeyaśayaneṣvāsaneṣu ca | bhūcarā munirājāno rājaputrā maharṣayaḥ

संसारोत्तरणोपायं वसिष्ठवदनेरितम् । यथावदेकाग्रधियश्चिन्तयामासुरादृताः

saṃsārottaraṇopāyaṃ vasiṣṭhavadaneritam | yathāvadekāgradhiyaścintayāmāsurādṛtāḥ

ततः प्रहरमात्रेण निद्रामामुद्रिताननाः । उत्स्वप्नसुन्दरीमीयुः पद्मा इव दिनार्थिनः

tataḥ praharamātreṇa nidrāmāmudritānanāḥ | utsvapnasundarīmīyuḥ padmā iva dinārthinaḥ

रामलक्ष्मणशत्रुघ्नाः प्रहरत्रयमेव तत् । वासिष्ठमुपदेशं ते चिन्तयामासुरक्षतम्

rāmalakṣmaṇaśatrughnāḥ praharatrayameva tat | vāsiṣṭhamupadeśaṃ te cintayāmāsurakṣatam

प्रहरस्यार्धमात्रं ते तत आमुद्रितेक्षणाः । उत्स्वप्नमाययुर्निद्रां क्षणाद्विद्रावितश्रमाम्

praharasyārdhamātraṃ te tata āmudritekṣaṇāḥ | utsvapnamāyayurnidrāṃ kṣaṇādvidrāvitaśramām

इति शुभमनसां विवेकभाजा- मधिगतसारतयोदिताशयानाम् । अभजत विरतिं तदा त्रियामा मलिननिशाकरवक्रतां जगाम

iti śubhamanasāṃ vivekabhājā- madhigatasāratayoditāśayānām | abhajata viratiṃ tadā triyāmā malinaniśākaravakratāṃ jagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पूर्वार्धे दिवसव्यवहारवर्णनं नाम प्रथमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe divasavyavahāravarṇanaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ

सर्गः ००२

द्वितीयः सर्गः

dvitīyaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अद्वैतैक्यं विमननं शान्तमात्मन्यवस्थितम् । यथा पङ्कमयं सैन्यं तथा शिवमयं जगत्

śrīvasiṣṭha uvāca | advaitaikyaṃ vimananaṃ śāntamātmanyavasthitam | yathā paṅkamayaṃ sainyaṃ tathā śivamayaṃ jagat

मनोहंकारबुद्ध्यादिचित्तमेव च तन्मयम् । कालाकारक्रियाशब्दशक्तिसंदर्भसंयुतम्

manohaṃkārabuddhyādicittameva ca tanmayam | kālākārakriyāśabdaśaktisaṃdarbhasaṃyutam

शिवपङ्कमया एव रूपालोकमनःक्रमाः । तन्मयत्वादनन्तत्वादतः किं केन चेत्यते

śivapaṅkamayā eva rūpālokamanaḥkramāḥ | tanmayatvādanantatvādataḥ kiṃ kena cetyate

मातृमेयप्रमाणादिदेशकालौ दिगादि च । भावाभावविवर्तादिशिवपङ्कमयात्मकम्

mātṛmeyapramāṇādideśakālau digādi ca | bhāvābhāvavivartādiśivapaṅkamayātmakam

अहंममेत्यतः सारान्नेतरत्परमेश्वरात् । असंसक्तमतिस्तिष्ठ हा शिलोदरमौनवत्

ahaṃmametyataḥ sārānnetaratparameśvarāt | asaṃsaktamatistiṣṭha hā śilodaramaunavat

श्रीराम उवाच । अहंममेत्यसद्रूपं ज्ञस्याभावयतः प्रभो । अशुभं कर्मणां त्यागादनुष्ठानाच्च किं शुभम्

śrīrāma uvāca | ahaṃmametyasadrūpaṃ jñasyābhāvayataḥ prabho | aśubhaṃ karmaṇāṃ tyāgādanuṣṭhānācca kiṃ śubham

श्रीवसिष्ठ उवाच । पृच्छामि यदहं तत्त्वं कथयाशु ममानघ । यदि जानासि तत्त्वेन कर्म तावत्किमुच्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | pṛcchāmi yadahaṃ tattvaṃ kathayāśu mamānagha | yadi jānāsi tattvena karma tāvatkimucyate

विस्तारः कर्मणः कीदृङ् मूलं तस्य च किं भवेत् । नाशनीयं च निपुणं कथं कथय नाश्यते

vistāraḥ karmaṇaḥ kīdṛṅ mūlaṃ tasya ca kiṃ bhavet | nāśanīyaṃ ca nipuṇaṃ kathaṃ kathaya nāśyate

श्रीराम उवाच । यन्नाशनीयं निपुणं तन्नूनं च विनाश्यते । मूलकाषेण भगवन्न शाखादिविकर्तनैः

śrīrāma uvāca | yannāśanīyaṃ nipuṇaṃ tannūnaṃ ca vināśyate | mūlakāṣeṇa bhagavanna śākhādivikartanaiḥ

शुभाशुभं नाशनीयं स्वकर्म खलु धीमता । मूलकाषविनाशेन तच्च नष्टं भवत्यलम्

śubhāśubhaṃ nāśanīyaṃ svakarma khalu dhīmatā | mūlakāṣavināśena tacca naṣṭaṃ bhavatyalam

कर्मवृक्षस्य वक्ष्यामि ब्रह्मन्मूलानि मे श्रृणु । यन्निकाषेण निर्मूलो न स भूयः प्ररोहति

karmavṛkṣasya vakṣyāmi brahmanmūlāni me śrṛṇu | yannikāṣeṇa nirmūlo na sa bhūyaḥ prarohati

देहस्तावदयं ब्रह्मन्कर्मवृक्षः समुत्थितः । रूढः संसारविपिने विचित्राङ्गलताञ्चितः

dehastāvadayaṃ brahmankarmavṛkṣaḥ samutthitaḥ | rūḍhaḥ saṃsāravipine vicitrāṅgalatāñcitaḥ

कर्मबीजं तरोरस्य सुखदुःखफलावलेः । क्षणतारुण्यकान्तस्य जराकुसुमहासिनः

karmabījaṃ tarorasya sukhaduḥkhaphalāvaleḥ | kṣaṇatāruṇyakāntasya jarākusumahāsinaḥ

मुहूर्तं प्रति कालोग्रमर्कटध्वंसिताकृतेः । निद्राहेमन्तजठरलीनस्वप्नदलोद्गतेः

muhūrtaṃ prati kālogramarkaṭadhvaṃsitākṛteḥ | nidrāhemantajaṭharalīnasvapnadalodgateḥ

स्ववार्धकशरच्छान्तशीर्णेहापर्णसंततेः । जगज्जंगलजातस्य कलत्रोपतृणावलेः

svavārdhakaśaracchāntaśīrṇehāparṇasaṃtateḥ | jagajjaṃgalajātasya kalatropatṛṇāvaleḥ

पल्लवावयवा हस्तपादपृष्ठादयोऽरुणाः । पत्राणि तनुवृत्तानि सुरेखाणि चलानि च

pallavāvayavā hastapādapṛṣṭhādayo'ruṇāḥ | patrāṇi tanuvṛttāni surekhāṇi calāni ca

अरुणाः पवनालोला मृद्व्यो मसृणमूर्तयः । स्नाय्वस्थिदिग्धसरसा अङ्गुल्यो बालपल्लवाः

aruṇāḥ pavanālolā mṛdvyo masṛṇamūrtayaḥ | snāyvasthidigdhasarasā aṅgulyo bālapallavāḥ

मृद्व्यो मसृणतीक्ष्णाग्रा वृत्ता रूढाः पुनःपुनः । द्वितीयेन्दुकलाकाराः कलिका नखपङ्क्तयः

mṛdvyo masṛṇatīkṣṇāgrā vṛttā rūḍhāḥ punaḥpunaḥ | dvitīyendukalākārāḥ kalikā nakhapaṅktayaḥ

कर्मणः परिफुल्लस्य देहरूपतयेति हि । कर्मेन्द्रियाणि मूलानि दुष्टानि ग्रन्थिमन्ति च

karmaṇaḥ pariphullasya deharūpatayeti hi | karmendriyāṇi mūlāni duṣṭāni granthimanti ca

स्थिरास्थिग्रन्थिनद्धानि पङ्कमग्नात्मकानि च । वासनारसपीतानि निजरक्तरसानि च

sthirāsthigranthinaddhāni paṅkamagnātmakāni ca | vāsanārasapītāni nijaraktarasāni ca

गुल्फवन्ति दृढाङ्गानि सुत्वञ्चि मसृणानि च । तेषामपि च मूलानि विद्धि बुद्धीन्द्रियाणि हि

gulphavanti dṛḍhāṅgāni sutvañci masṛṇāni ca | teṣāmapi ca mūlāni viddhi buddhīndriyāṇi hi

सुदूरमपि जातानि पञ्चस्तम्बानि तानि तु । वासनापङ्कमग्नानि रसवन्ति महान्ति च

sudūramapi jātāni pañcastambāni tāni tu | vāsanāpaṅkamagnāni rasavanti mahānti ca

तेषां मूलं बृहत्स्तम्भं मनो व्याप्तजगत्त्रयम् । पञ्चस्रोतःशिराकृष्टमुक्तानन्तरसद्रवम्

teṣāṃ mūlaṃ bṛhatstambhaṃ mano vyāptajagattrayam | pañcasrotaḥśirākṛṣṭamuktānantarasadravam

तस्य मूलं विदुर्जीवं चेत्योन्मुखचिदात्मकम् । चेत्यस्य चेतनं मूलं सर्वमूलैककारणम्

tasya mūlaṃ vidurjīvaṃ cetyonmukhacidātmakam | cetyasya cetanaṃ mūlaṃ sarvamūlaikakāraṇam

चितेस्तु ब्रह्म मूलं यत्तस्य मूलं न विद्यते । अनाख्यत्वादनन्तत्वाच्छुद्धत्वात्सत्यरूपिणः

citestu brahma mūlaṃ yattasya mūlaṃ na vidyate | anākhyatvādanantatvācchuddhatvātsatyarūpiṇaḥ

सर्वेषां कर्मणामेवं वेदनं बीजमुत्तमम् । स्वरूपं चेतयित्वान्तस्ततः स्पन्दः प्रवर्तते

sarveṣāṃ karmaṇāmevaṃ vedanaṃ bījamuttamam | svarūpaṃ cetayitvāntastataḥ spandaḥ pravartate

मुने चेतनमेवाद्यं कर्मणां बीजमुच्यते । तस्मिन्सति महाशाखो जायते देहशाल्मलिः

mune cetanamevādyaṃ karmaṇāṃ bījamucyate | tasminsati mahāśākho jāyate dehaśālmaliḥ

एतच्चेतनशब्दार्थभावनावलितं यदि । तत्कर्म बीजतामेति नो चेत्सत्परमं पदम्

etaccetanaśabdārthabhāvanāvalitaṃ yadi | tatkarma bījatāmeti no cetsatparamaṃ padam

चितिश्चेतनशब्दार्थभावनावलिता यदि । तत्कर्म बीजतामेति नो चेदाद्यं परं पदम्

citiścetanaśabdārthabhāvanāvalitā yadi | tatkarma bījatāmeti no cedādyaṃ paraṃ padam

तस्माद्वेदनमेवेह कर्म कारणमाकृतेः । यदेतत्कर्मणां प्रोक्तं त्वयैवोक्तं मुनीश्वर

tasmādvedanameveha karma kāraṇamākṛteḥ | yadetatkarmaṇāṃ proktaṃ tvayaivoktaṃ munīśvara

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्य राघव सूक्ष्मस्य कर्मणो वेदनात्मनः । कस्त्यागः किमनुष्ठानं यावद्देहमिति स्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | asya rāghava sūkṣmasya karmaṇo vedanātmanaḥ | kastyāgaḥ kimanuṣṭhānaṃ yāvaddehamiti sthitam

यच्चेत्यते नु तेनाशु बहिरन्तश्च भूयते । सत्याकारमसत्यं वा भवत्वाहितविभ्रमम्

yaccetyate nu tenāśu bahirantaśca bhūyate | satyākāramasatyaṃ vā bhavatvāhitavibhramam

न चेत्यते चेत्तदलं भ्रमादस्माद्विमुच्यते । भ्रमः सत्योऽस्त्वसत्यो वा किं विचारणयानया

na cetyate cettadalaṃ bhramādasmādvimucyate | bhramaḥ satyo'stvasatyo vā kiṃ vicāraṇayānayā

एतच्चेतनमेवान्तर्विकसत्युद्भवभ्रमैः । वासनेच्छामनःकर्मसंकल्पाद्यभिधात्मभिः

etaccetanamevāntarvikasatyudbhavabhramaiḥ | vāsanecchāmanaḥkarmasaṃkalpādyabhidhātmabhiḥ

प्रबुद्धस्याप्रबुद्धस्य देहिनो देहगेहके । आदेहं विद्यते चित्तं त्यागस्तस्य न विद्यते

prabuddhasyāprabuddhasya dehino dehagehake | ādehaṃ vidyate cittaṃ tyāgastasya na vidyate

जीवतां तस्य संत्यागः कथं नामोपपद्यते । केवलं कर्मशब्दार्थभावनाभावने सति

jīvatāṃ tasya saṃtyāgaḥ kathaṃ nāmopapadyate | kevalaṃ karmaśabdārthabhāvanābhāvane sati

कर्माकर्मत्वमुत्सृज्य स्वयमेव भवत्यजम् । असंभवति संत्यागे कर्मणो यः करोति हि

karmākarmatvamutsṛjya svayameva bhavatyajam | asaṃbhavati saṃtyāge karmaṇo yaḥ karoti hi

इदं कर्तव्यतात्यागं न किंचित्तेन तत्कृतम् । बोधादिदंतासंवित्तेः स्वयं विलयनात्तु यत्

idaṃ kartavyatātyāgaṃ na kiṃcittena tatkṛtam | bodhādidaṃtāsaṃvitteḥ svayaṃ vilayanāttu yat

जगतस्तं विदुस्त्यागमसङ्गं मोक्षमेव च । वेदनं सति संवेद्ये सर्गादावेव वेद्यदृक्

jagatastaṃ vidustyāgamasaṅgaṃ mokṣameva ca | vedanaṃ sati saṃvedye sargādāveva vedyadṛk

नोत्पन्ना विद्यते नैव तस्मात्किं क्वेव वेदनम् । वेद्योन्मुखत्वं संत्यज्य रूपं यद्वेदनस्य वै

notpannā vidyate naiva tasmātkiṃ kveva vedanam | vedyonmukhatvaṃ saṃtyajya rūpaṃ yadvedanasya vai

न वेदनं तन्नो कर्म तच्छान्तं ब्रह्म कथ्यते । चेतनं प्रोच्यते कर्म संसृत्याभ्रविकासितम्

na vedanaṃ tanno karma tacchāntaṃ brahma kathyate | cetanaṃ procyate karma saṃsṛtyābhravikāsitam

अचेतनं विदुर्मोक्षं ज्ञं प्रत्येवोपदेशगीः । त्यागो हि कर्मणां तस्मादादेहं नोपपद्यते

acetanaṃ vidurmokṣaṃ jñaṃ pratyevopadeśagīḥ | tyāgo hi karmaṇāṃ tasmādādehaṃ nopapadyate

यैस्तु संपूज्यते कर्म तन्मूलं तैर्न मुच्यते । मूलं स्वकर्मणः संविन्मनसो वासनात्मनः

yaistu saṃpūjyate karma tanmūlaṃ tairna mucyate | mūlaṃ svakarmaṇaḥ saṃvinmanaso vāsanātmanaḥ

सा चादेहं समुच्छेत्तुमृते बोधान्न शक्यते । राम केवलमेषान्तः कर्ममूलकरा परा

sā cādehaṃ samucchettumṛte bodhānna śakyate | rāma kevalameṣāntaḥ karmamūlakarā parā

सूक्ष्मसंविदसंवित्त्या स्वयत्नेन निकृन्त्यते । येन संविदसंवित्त्या स्वयत्नेन विचार्यते

sūkṣmasaṃvidasaṃvittyā svayatnena nikṛntyate | yena saṃvidasaṃvittyā svayatnena vicāryate

तेन संसृतिवृक्षस्य मूलकाषो वितन्यते

tena saṃsṛtivṛkṣasya mūlakāṣo vitanyate

अचेतनाकाशमनन्यदेकं तदेवमस्ति त्विदमर्थहीनम् । तद्व्योमरूपं यत एतदेवं निरामयं चेतनसारमाहुः

acetanākāśamananyadekaṃ tadevamasti tvidamarthahīnam | tadvyomarūpaṃ yata etadevaṃ nirāmayaṃ cetanasāramāhuḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे कर्मबीजदाहयोगोपदेशो नाम द्वितीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe karmabījadāhayogopadeśo nāma dvitīyaḥ sargaḥ

सर्गः ००२

द्वितीयः सर्गः

dvitīyaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । ततः क्लिन्नेन्दुवदना पर्याकुलतमःपदा । क्षीयमाणा बभौ श्यामा विवेक इव वासना

śrīvālmīkiruvāca | tataḥ klinnenduvadanā paryākulatamaḥpadā | kṣīyamāṇā babhau śyāmā viveka iva vāsanā

पूर्वे ध्वस्ततयालोकं दृश्यमाने परेऽचले । शयालीकावतंसाभं तापको निकरो दधौ

pūrve dhvastatayālokaṃ dṛśyamāne pare'cale | śayālīkāvataṃsābhaṃ tāpako nikaro dadhau

अवश्यायकणाकर्षी परामृष्टेन्दुमण्डलः । ज्योत्स्नाकवलनालोको बभौ प्राभातिकोऽनिलः

avaśyāyakaṇākarṣī parāmṛṣṭendumaṇḍalaḥ | jyotsnākavalanāloko babhau prābhātiko'nilaḥ

रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना उत्थायानुचरैः सह । ययुर्वन्दितसंध्यास्ते पुण्यं वासिष्ठमाश्रमम्

rāmalakṣmaṇaśatrughnā utthāyānucaraiḥ saha | yayurvanditasaṃdhyāste puṇyaṃ vāsiṣṭhamāśramam

तत्र वन्दितसंध्यस्य निर्गतस्यापि सद्मतः । मुनेर्ववन्दिरे पादौ पदोर्दत्वार्घ्यसंततिम्

tatra vanditasaṃdhyasya nirgatasyāpi sadmataḥ | munervavandire pādau padordatvārghyasaṃtatim

क्षणात्तत्सदनं मौनं मुनिब्राह्मणराजभिः । हस्त्यश्वरथयानैश्च शनैर्नीरन्ध्रतां ययौ

kṣaṇāttatsadanaṃ maunaṃ munibrāhmaṇarājabhiḥ | hastyaśvarathayānaiśca śanairnīrandhratāṃ yayau

अथासौ मुनिशार्दूलस्तयैव सह सेनया । गृहं दाशरथं काले रामाद्यनुगतो ययौ

athāsau muniśārdūlastayaiva saha senayā | gṛhaṃ dāśarathaṃ kāle rāmādyanugato yayau

तत्रैनं पूर्वसंबन्धः कृतसंध्यो महीपतिः । दूरमार्गं विनिर्गत्य पूजयामास सादरम्

tatrainaṃ pūrvasaṃbandhaḥ kṛtasaṃdhyo mahīpatiḥ | dūramārgaṃ vinirgatya pūjayāmāsa sādaram

पुष्पमुक्तामणिव्रातैर्भूयोऽत्यधिकभूषिताम् । सभा प्रविश्य ते सर्वे विविशुर्विष्टरालिषु

puṣpamuktāmaṇivrātairbhūyo'tyadhikabhūṣitām | sabhā praviśya te sarve viviśurviṣṭarāliṣu

अथ तस्मिन्नवसरे ह्यस्तनाः सर्व एव ते । श्रोतारः समुपाजग्मुर्नभश्चरमहीचराः

atha tasminnavasare hyastanāḥ sarva eva te | śrotāraḥ samupājagmurnabhaścaramahīcarāḥ

विवेश सा सभा सौम्या कृतान्योन्याभिवन्दना । बभौ राजसमाभोगा शान्तवातेव पद्मिनी

viveśa sā sabhā saumyā kṛtānyonyābhivandanā | babhau rājasamābhogā śāntavāteva padminī

यथाप्रदेशमेवाशु निविष्टेषु यथासुखम् । तेषु तद्देशयोगेषु विप्रर्षिमुनिराजसु

yathāpradeśamevāśu niviṣṭeṣu yathāsukham | teṣu taddeśayogeṣu viprarṣimunirājasu

मृदुनि स्वागतरवे शनैः शममुपागते । सभाकोणोपविष्टेषु शान्तशब्देषु बन्दिषु

mṛduni svāgatarave śanaiḥ śamamupāgate | sabhākoṇopaviṣṭeṣu śāntaśabdeṣu bandiṣu

तरसैवोदितेष्वाशु श्रोतुमभ्यागतेष्विव । गवाक्षादिव जालेषु प्रविष्टेष्वर्करश्मिषु

tarasaivoditeṣvāśu śrotumabhyāgateṣviva | gavākṣādiva jāleṣu praviṣṭeṣvarkaraśmiṣu

सत्वरप्रविशच्छ्रोतृहस्तस्पर्शघटोद्भवे । मुक्ताजालझणत्कारे निद्रायामिव शाम्यति

satvarapraviśacchrotṛhastasparśaghaṭodbhave | muktājālajhaṇatkāre nidrāyāmiva śāmyati

कुमारः शंकरस्येव कचो देवगुरोरिव । प्रह्लाद इव शुक्रस्य सुपर्ण इव शार्ङ्गिणः

kumāraḥ śaṃkarasyeva kaco devaguroriva | prahlāda iva śukrasya suparṇa iva śārṅgiṇaḥ

वसिष्ठस्यानने रामः शनैर्दृष्टिं न्यवेशयत् । भ्रमन्तीमम्बरोपान्ते फुल्लपद्म इवालिनीम्

vasiṣṭhasyānane rāmaḥ śanairdṛṣṭiṃ nyaveśayat | bhramantīmambaropānte phullapadma ivālinīm

मुनिस्त्वनुज्झितेनाथ तेनैव रघुनन्दनम् । क्रमेणोवाच वाक्यज्ञो वाक्यं वाक्यार्थकोविदम्

munistvanujjhitenātha tenaiva raghunandanam | krameṇovāca vākyajño vākyaṃ vākyārthakovidam

श्रीवसिष्ठ उवाच । कच्चित्स्मरसि यत्प्रोक्तं ह्यो मया रघुनन्दन । वाक्यमत्यन्तगुर्वर्थं परमार्थावबोधनम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kaccitsmarasi yatproktaṃ hyo mayā raghunandana | vākyamatyantagurvarthaṃ paramārthāvabodhanam

इदानीमवबोधार्थमन्यच्च रिपुमर्दन । उच्यमानं मयेदं च श्रृणु शाश्वतसिद्धये

idānīmavabodhārthamanyacca ripumardana | ucyamānaṃ mayedaṃ ca śrṛṇu śāśvatasiddhaye

वैराग्याभ्यासवशतस्तथा तत्त्वावबोधनात् । संसारस्तीर्यते तेन तेष्वेवाभ्यासमाहर

vairāgyābhyāsavaśatastathā tattvāvabodhanāt | saṃsārastīryate tena teṣvevābhyāsamāhara

सम्यक्तत्त्वावबोधेन दुर्बोधे क्षयमागते । गलिते वासनावेशे विशोकं प्राप्यते पदम्

samyaktattvāvabodhena durbodhe kṣayamāgate | galite vāsanāveśe viśokaṃ prāpyate padam

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमदृष्टोभयकोटिकम् । एकं ब्रह्मैव हि जगत्स्थितं द्वित्वमुपागतम्

dikkālādyanavacchinnamadṛṣṭobhayakoṭikam | ekaṃ brahmaiva hi jagatsthitaṃ dvitvamupāgatam

सर्वभावानवच्छिन्नं यत्र ब्रह्मैव विद्यते । शान्तं समसमाभासं तत्रान्यत्वं कथं भवेत्

sarvabhāvānavacchinnaṃ yatra brahmaiva vidyate | śāntaṃ samasamābhāsaṃ tatrānyatvaṃ kathaṃ bhavet

इति मत्वाहमित्यन्तर्मुक्त्वा मुक्तवपुर्महान् । एकरूपः प्रशान्तात्मा साक्षात्स्वात्मसुखो भव

iti matvāhamityantarmuktvā muktavapurmahān | ekarūpaḥ praśāntātmā sākṣātsvātmasukho bhava

नास्ति चित्तं न चाविद्या न मनो नच जीवकः । एताः स्वकलना राम कृता ब्रह्मण एव ताः

nāsti cittaṃ na cāvidyā na mano naca jīvakaḥ | etāḥ svakalanā rāma kṛtā brahmaṇa eva tāḥ

याः संपदो याश्च दृशो याश्चितो यास्तदेषणाः । ब्रह्मैव तदनाद्यन्तमब्धिवत्प्रविजृम्भते

yāḥ saṃpado yāśca dṛśo yāścito yāstadeṣaṇāḥ | brahmaiva tadanādyantamabdhivatpravijṛmbhate

पाताले भूतले स्वर्गे तृणे प्राण्यम्बरेऽपि च । दृश्यते तत्परं ब्रह्म चिद्रूपं नान्यदस्ति हि

pātāle bhūtale svarge tṛṇe prāṇyambare'pi ca | dṛśyate tatparaṃ brahma cidrūpaṃ nānyadasti hi

उपेक्ष्यहेयोपादेयबन्धवो विभवा वपुः । ब्रह्मैव विगताद्यन्तमब्धिवत्प्रविजृम्भते

upekṣyaheyopādeyabandhavo vibhavā vapuḥ | brahmaiva vigatādyantamabdhivatpravijṛmbhate

यावदज्ञानकलना यावदब्रह्मभावना । यावदास्था जगज्जाले तावच्चित्तादिकल्पना

yāvadajñānakalanā yāvadabrahmabhāvanā | yāvadāsthā jagajjāle tāvaccittādikalpanā

देहे यावदहंभावो दृश्येऽस्मिन्यावदात्मना । यावन्ममेदमित्यास्था तावच्चित्तादिविभ्रमः

dehe yāvadahaṃbhāvo dṛśye'sminyāvadātmanā | yāvanmamedamityāsthā tāvaccittādivibhramaḥ

यावन्नोदितमुच्चैस्त्वं सज्जनासङ्गसङ्गतः । यावन्मौर्ख्यं न संक्षीणं तावच्चित्तादिनिम्नता

yāvannoditamuccaistvaṃ sajjanāsaṅgasaṅgataḥ | yāvanmaurkhyaṃ na saṃkṣīṇaṃ tāvaccittādinimnatā

यावच्छिथिलतां यातं नेदं भुवनभावनम् । सम्यग्दर्शनशक्त्यान्तस्तावच्चित्तादयः स्फुटाः

yāvacchithilatāṃ yātaṃ nedaṃ bhuvanabhāvanam | samyagdarśanaśaktyāntastāvaccittādayaḥ sphuṭāḥ

यावदज्ञत्वमन्धत्वं वैवश्यं विषयाशया । मौर्ख्यान्मोहसमुच्छ्रायस्तावच्चित्तादिकल्पना

yāvadajñatvamandhatvaṃ vaivaśyaṃ viṣayāśayā | maurkhyānmohasamucchrāyastāvaccittādikalpanā

यावदाशाविषामोदः परिस्फुरति हृद्वने । प्रविचारचकोरोऽन्तर्न तावत्प्रविशत्यलम्

yāvadāśāviṣāmodaḥ parisphurati hṛdvane | pravicāracakoro'ntarna tāvatpraviśatyalam

भोगेष्वनास्थमनसः शीतलामलनिर्वृतेः । छिन्नाशापाशजालस्य क्षीयते चित्तविभ्रमः

bhogeṣvanāsthamanasaḥ śītalāmalanirvṛteḥ | chinnāśāpāśajālasya kṣīyate cittavibhramaḥ

तृष्णामोहपरित्यागान्नित्यशीतलसंविदः । पुंसः प्रशान्तचित्तस्य प्रबुद्धा त्यक्तचित्तभूः

tṛṣṇāmohaparityāgānnityaśītalasaṃvidaḥ | puṃsaḥ praśāntacittasya prabuddhā tyaktacittabhūḥ

असंस्तुतमिवानास्थमवस्तु परिपश्यतः । दूरस्थमिव देहं स्वमसन्तं चित्तभूः कुतः

asaṃstutamivānāsthamavastu paripaśyataḥ | dūrasthamiva dehaṃ svamasantaṃ cittabhūḥ kutaḥ

भावितानन्तचित्तत्त्वरूपरूपान्तरात्मनः । स्वान्तावलीनजगतः शान्तो जीवादिविभ्रमः

bhāvitānantacittattvarūparūpāntarātmanaḥ | svāntāvalīnajagataḥ śānto jīvādivibhramaḥ

असम्यग्दर्शने शान्ते मिथ्याभ्रमकरात्मनि । उदिते परमादित्ये परमार्थैकदर्शने

asamyagdarśane śānte mithyābhramakarātmani | udite paramāditye paramārthaikadarśane

अपुनर्दर्शनायैव दग्धसंशुष्कपर्णवत् । चित्तं विगलितं विद्धि वह्नौ घृतलवं यथा

apunardarśanāyaiva dagdhasaṃśuṣkaparṇavat | cittaṃ vigalitaṃ viddhi vahnau ghṛtalavaṃ yathā

जीवन्मुक्ता महात्मानो ये परावरदर्शिनः । तेषां या चित्तपदवी सा सत्त्वमिति कथ्यते

jīvanmuktā mahātmāno ye parāvaradarśinaḥ | teṣāṃ yā cittapadavī sā sattvamiti kathyate

जीवन्मुक्तशरीरेषु वासना व्यवहारिणी । न चित्तनाम्नी भवति सा हि सत्त्वपदं गता

jīvanmuktaśarīreṣu vāsanā vyavahāriṇī | na cittanāmnī bhavati sā hi sattvapadaṃ gatā

निश्चेतसो हि तत्त्वज्ञा नित्यं समपदे स्थिताः । लीलया प्रभ्रमन्तीह सत्त्वसंस्थितिहेलया

niścetaso hi tattvajñā nityaṃ samapade sthitāḥ | līlayā prabhramantīha sattvasaṃsthitihelayā

शान्ता व्यवहरन्तोऽपि सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः । नित्यं पश्यन्ति तज्जयोतिर्न द्वैतैक्येन वासना

śāntā vyavaharanto'pi sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ | nityaṃ paśyanti tajjayotirna dvaitaikyena vāsanā

अन्तर्मुखतया सर्वं चिद्वह्नौ त्रिजगत्तृणम् । जुह्वतोऽन्तर्निवर्तन्ते मुनेश्चित्तादिविभ्रमाः

antarmukhatayā sarvaṃ cidvahnau trijagattṛṇam | juhvato'ntarnivartante muneścittādivibhramāḥ

विवेकविशदं चेतः सत्त्वमित्यभिधीयते । भूयः फलति नो मोहं दग्धबीजमिवाङ्कुरम्

vivekaviśadaṃ cetaḥ sattvamityabhidhīyate | bhūyaḥ phalati no mohaṃ dagdhabījamivāṅkuram

यावत्सत्त्वं विमूढान्तः पुनर्जननधर्मिणी । चित्तशब्दाभिधानोक्ता विपर्यस्यति बोधतः

yāvatsattvaṃ vimūḍhāntaḥ punarjananadharmiṇī | cittaśabdābhidhānoktā viparyasyati bodhataḥ

प्राप्तप्राप्यो भवान्नाम सत्त्वभावमुपागतम् । चित्तं ज्ञानाग्निना दग्धं न भूयः परिरोहति

prāptaprāpyo bhavānnāma sattvabhāvamupāgatam | cittaṃ jñānāgninā dagdhaṃ na bhūyaḥ parirohati

संरोहतीषणाविद्धं यथा परशुनाग्निना । न तु ज्ञानाग्निनिर्दग्धं प्रबोधविशदं मनः

saṃrohatīṣaṇāviddhaṃ yathā paraśunāgninā | na tu jñānāgninirdagdhaṃ prabodhaviśadaṃ manaḥ

ब्रह्मबृंहैव हि जगज्जगच्च ब्रह्मबृंहणम् । विद्यते नानयोर्भेदश्चिद्घनब्रह्मणोरिव

brahmabṛṃhaiva hi jagajjagacca brahmabṛṃhaṇam | vidyate nānayorbhedaścidghanabrahmaṇoriva

चिदन्तरस्ति त्रिजगन्मरिचे तीक्ष्णता यथा । नातश्चिज्जगती भिन्ने तस्मात्सदसती मुधा

cidantarasti trijaganmarice tīkṣṇatā yathā | nātaścijjagatī bhinne tasmātsadasatī mudhā

शब्दशब्दार्थसंकेतवासनेह न संविदा । चिद्व्योमत्वादुभे भातस्त्यजातः सदसन्मती

śabdaśabdārthasaṃketavāsaneha na saṃvidā | cidvyomatvādubhe bhātastyajātaḥ sadasanmatī

अचिन्मयत्वान्नासि त्वं स्वात्मा किमिव रोदिषि । अचिन्मयत्वे जगतामभावे कल्पनं कुतः

acinmayatvānnāsi tvaṃ svātmā kimiva rodiṣi | acinmayatve jagatāmabhāve kalpanaṃ kutaḥ

चिन्मयं चेत्सदा सर्वं तच्चित्त्वं प्रविचारय । शुद्धं सत्त्वमनाद्यन्तं तत्राङ्ग कलना कुतः

cinmayaṃ cetsadā sarvaṃ taccittvaṃ pravicāraya | śuddhaṃ sattvamanādyantaṃ tatrāṅga kalanā kutaḥ

चिदात्मासि निरंशोऽसि पारावारविवर्जितः । रूपं स्मर निजं स्फारं माऽस्मृत्या संमितो भव

cidātmāsi niraṃśo'si pārāvāravivarjitaḥ | rūpaṃ smara nijaṃ sphāraṃ mā'smṛtyā saṃmito bhava

तां स्वसत्तां गतः सर्वमसर्वं भावयोदयी । तादृग्रूपोऽसि शान्तोऽसि चिदसि ब्रह्मरूप्यसि

tāṃ svasattāṃ gataḥ sarvamasarvaṃ bhāvayodayī | tādṛgrūpo'si śānto'si cidasi brahmarūpyasi

चिच्छिलोदरमेवासि नासि नानास्यथाप्यसि । योसि सोसि न सोसीव सदस्यसदसि स्वभाः

cicchilodaramevāsi nāsi nānāsyathāpyasi | yosi sosi na sosīva sadasyasadasi svabhāḥ

यः पदार्थविशेषोऽन्तर्न त्वं न ह्येव सोऽस्ति ते । तदस्यतदसि स्वस्थश्चिद्घनात्मन्नमोऽस्तु ते

yaḥ padārthaviśeṣo'ntarna tvaṃ na hyeva so'sti te | tadasyatadasi svasthaścidghanātmannamo'stu te

आद्यन्तवर्जितविशालशिलान्तराल- संपीडचिद्घनवपुर्गगनामलस्त्वम् । स्वस्थो भवाजठरपल्लवकोशलेखा लीलास्थिताखिलजगज्जय ते नमस्ते

ādyantavarjitaviśālaśilāntarāla- saṃpīḍacidghanavapurgaganāmalastvam | svastho bhavājaṭharapallavakośalekhā līlāsthitākhilajagajjaya te namaste

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū

विश्रान्तिसुदृढीकरणं नाम द्वितीयः सर्गः

viśrāntisudṛḍhīkaraṇaṃ nāma dvitīyaḥ sargaḥ

सर्गः ००३

तृतीयः सर्गः

tṛtīyaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अवेदनं वेदनस्य मुनीन्द्र क्रियते कथम् । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः

śrīrāma uvāca | avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham | nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । यदा तदैव सुकरं वेदनावेदनं स्वयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam

एतौ वेदनशब्दार्थौ रज्जुसर्पभ्रमोपमौ । असत्यावुदितौ विद्धि मृगतृष्णाम्भसा समौ

etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau | asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau

अबोधस्त्वनयोः श्रेयान्बोधो दुःखाय चैतयोः । तस्मात्सदेव बुद्ध्यस्व माऽसद्बुद्ध्यस्व राघव

abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ | tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava

जन्तोर्वेदनशब्दार्थबोधो दुःखकरः परः । निष्कृत्य ज्ञप्तिशब्दार्थबोधं तिष्ठ यथास्थितम्

jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ | niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam

सर्वावबोधावसरे ज्ञप्तिशब्दार्थयोरिह । निर्वाणोदय इत्येव परमोमिति शाम्यताम्

sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha | nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām

शुभाशुभात्मकर्म स्वं नाशनीयं विवेकिना । तन्नास्तीत्यवबोधेन तत्त्वज्ञानेन सिध्यति

śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā | tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati

कर्ममूलनिकाषेण संसारः परिशाम्यति । सुविचारितमन्विष्टं यावत्कर्म न विद्यते

karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati | suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate

चिद्रूपो बिल्वमज्जान्तश्चित्तसंज्ञां यदात्मनि । करोति तद्यथा बिल्वान्न स्वल्पमपि भिद्यते

cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani | karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate

न यथा संनिवेशान्तः संनिवेशस्ततः पृथक् । तथा नभोर्थादि पृथङ् न परस्मान्मनागपि

na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak | tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi

यदेवाम्भस्तदेवान्तर्द्रवत्वमपृथग्यथा । चित्त्वमेव तथा चित्तं तद्रूपत्वात्तदर्थयोः

yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā | cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ

यथा द्रवत्वं पयसि यथाऽऽलोकश्च तेजसि । तथा ब्रह्मण्यतद्भावं चित्त्वं चित्तं च विद्यते

yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi | tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate

चेतनं कर्म तत्स्वान्तर्न्निर्मूलं भ्रमयक्षवत् । उदेत्यहेतुकं तच्चेन्नोदितं तन्न विद्यते

cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat | udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate

चेतनं कर्म तच्चेतद्भाति स्पन्द इवानिलः । अहेतुकं यदात्मैतद्बहिरन्तश्च सार्थधीः

cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ | ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ

विस्तारः कर्मणां देहः सोऽहंतात्मा ससंसृतिः । अचेतनानहन्त्वेन शाम्यत्यस्पन्दवातवत्

vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ | acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat

अचेतनादनन्तात्मा भूत्वा ज्ञोऽप्युपलोपमः । संसारमूलकषणं कुरु क्रोडमुखाग्रवत्

acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ | saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat

कर्मबीजकलाकोशत्याग एवं कृतो भवेत् । नान्यथा राघवान्तस्ते शान्तमस्तु सदा स्थितम्

karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet | nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam

कर्मबीजकलात्यागे त्वेतस्मादितरात्मनि । अविद्यमाने जीवस्य तज्ज्ञैर्विदितवस्तुभिः

karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani | avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ

शान्तैर्न गृह्यते किंचिन्न च संत्यज्यतेऽपि च । त्यागादानेन जानन्ति ततस्तैः शान्तमानसम्

śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca | tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam

आकाशशून्यहृदयैर्ज्ञैर्यथास्थितमास्यते । क्रियते च यथाप्राप्तं नाप्येतैः क्रियतेपि च

ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate | kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca

प्रवाहपतितं सर्वं स्पन्दते शान्तमानसम् । तेषां कर्मेन्द्रियाण्येवमर्धसंसुप्तबालवत्

pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam | teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat

रसे निर्वासने लब्धे रसा अप्यतिनीरसाः । नान्तस्तिष्ठन्ति न बहिरज्ञाननिपुणा इव

rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ | nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva

कर्मणो वेदनं त्यागः स च सिद्धः प्रबोधतः । अवस्तु नेतरेणार्थः किं कृतेनाकृतेन वा

karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ | avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā

अवेदनमसंवेद्यं यदवासनमासितम् । शान्तं सममनुल्लेखं स कर्मत्याग उच्यते

avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam | śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate

अपुनःस्मरणं सम्यक् चिरविस्मृतकर्म तत् । स्थितं स्तम्भोदरसमं स कर्मत्याग उच्यते

apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat | sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate

अत्यागं त्यागमिति ये कुर्वते व्यर्थबोधिनः । सा भुङ्क्ते तान्पशूनज्ञान्कर्मत्यागपिशाचिका

atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ | sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā

समूलकर्मसंत्यागेनैव ये शान्तिमास्थिताः । नैव तेषां कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन

samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ | naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana

समूलमलमुद्धृत्य कर्मबीजकलामिति । नित्यमेकसमाधानास्तज्ज्ञास्तिष्ठन्त्यतः सुखम्

samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti | nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham

प्रवाहपतिते कार्ये ईषत्स्पन्दा अतन्मयाः । घूर्णमाना इव क्षीबा यन्त्रसंचारिता इव

pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ | ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva

मोक्षलक्ष्म्या विलासिन्या व्यसनोपहता इव । अर्धसुप्तप्रबुद्धाभाः कामप्यवनिमागताः

mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva | ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ

यत्समूलं परित्यक्तं तत्त्यक्तमिति कथ्यते । अमूलकाषस्त्यागो यः स शाखालवनोपमः

yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate | amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ

अकृष्टमूलशाखाग्रलवनः कर्मपादपः । पुनः शाखासहस्रेण दुःखाय परिवर्धते

akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ | punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate

अवेदनात्मना तेन कर्मत्यागोऽङ्ग सिध्यति । क्रमेण नेतरेणात एतदेवाहरन्भव

avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati | krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava

ये त्वेवं कर्मसंत्यागमकृत्वान्यत्प्रकुर्वते । अत्यागं त्यागरूपात्म गगनं मारयन्ति ते

ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate | atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te

बोधात्मकतया कर्मत्यागः संपद्यते स्वयम् । दग्धबीजा निरिच्छोच्चैरक्रियैव भवेत्क्रिया

bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam | dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā

बुद्धीन्द्रियेहितं कर्म सफलं रसभावनात् । वेष्टितव्यं कुदाम्नेव स्पन्दोऽन्यो निष्फलोऽङ्गजः

buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt | veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ

कर्मत्यागे स्थिते बोधाज्जीवन्मुक्तो विवासनः । गृहे तिष्ठत्वरण्ये वा शाम्यत्वभ्येतु वोदयम्

karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ | gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam

गेहमेवोपशान्तस्य विजनं दूरकाननम् । अशान्तस्याप्यरण्यानि विजना सजना पुरी

gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam | aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī

परिशान्तमतेर्ज्ञस्य स्वप्नेऽप्यप्राप्तमानवा । निर्मला वितता हृद्या हृद्येव वनभूमिका

pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā | nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā

ज्ञस्य निर्वाणदृश्यस्य निस्पन्दार्था नभोमयी । शान्ताशेषविशेषार्था जगदेव महाटवी

jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī | śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī

अनन्तसंकल्पवतो हृदयस्थजगत्स्थितेः । हृद्येवावर्तते भूमिरज्ञस्याखिलसागरा

anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ | hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā

जनस्याज्ञस्य दीनस्य विविधद्वन्द्वसंकटा । सारम्भा विविधाकारा हृद्येव ग्राममण्डली

janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā | sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī

विविधकार्यविकारदशामयी सपुरपत्तनमण्डलपर्वता । मुकुरकोश इव प्रतिबिम्बिता हृदि भवत्यमला मलिने मही

vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā | mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे दृश्योपशमयोगोपदेशो नाम तृतीयः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ